Ad Opera sancti Augustini... supplementum, complectens celeberrimas criticorum et defensorum sancti doctoris in ejus opera disquisitiones, necnon sancti Augustini opuscula... Eruerunt... A.-B. Caillau et B. Saint-Yves...
Caillau, Armand-Benjamin (1794-1850)
venit apud editorem, 1849

Patrologle cursus completus- - SIVEBIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, DNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,Omnicm ss. patrbm, mctomm scriptordmque ecclesiasticorum ab ^evo apostolico ad innocentii iii temporaFLORtJERUNT ;
UECUSIO CHRONOLOGICA
OMNIUM QVM EXSTITERE MONUMENTORUM CATIIOLKLE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORAECCLESLE S^ECULA,JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS , 1NTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANCSCRIPTIS COLLATAS,PERQUAM DILI6ENTEB CASTIGATA ;DISSERTATIONIBIIS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA-,tMNlBUS OPERIBUS FOST AMPLISSIMAS EDITIONES QVJE TRIBUS NOVISSIMIS S/ECULIS DEBENTUR ABSOLUTASDETECTIS, AUCTAJ
INDICIBUS FARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTISUBSEQUENTIBUS, DONATA ;
CAPITIJLIS IKTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITJS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEH SUPERIORJJI^DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATEBIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ; rf ?'^uY^^VOFERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPIIIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM J%f$p ""^\ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA-, • f/^gfp:—"-—t"" .^5^DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA : ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QWflQVJip t ; ^UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET TIIEMA SCRIPSERIT UNO INTUITII CONSPICIATUR ; ALTEROW^gV f i _.._,,SCRIPTUR/E SACRiE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES \02/\T’*"J,J '■■§/ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM ^^/i" ?i4"^>^^SCRIPTUR/E TEXTUS COMMENTATI SINT. •' ^-^Sc*^EDinO ACCURATISSIMA, C/ETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA , SI PERPliNDANTUR : CIIARACTERUM NITIDITAS
CIIARTiE QUALITAS, 1NTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RI.CUSORUM TUM VARIETASTUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUSI PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTWf*~^V
SIMILIS.PRETH EXIGUITAS, PR^SERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METIIODICA ET CHROXOLOGICAV J^y\
SEXCENTORUM FRAGHENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, . ; / ♦ /CrJX^Vv
PRIMUM AUTEM IN NOSTRA RIBLIOTIIECA, EX .OPERIBCS AD OMNES jETATES, • / / zZ. Y^ALOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM. I / D3 \<A\Series prima,IN yUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIiE LATiNjfi
A TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGNUM.5(muranfe S-'V- Wi$nt,BIBIIOTBEC« CiLERI DNIVERSS,SIVECGRSUUSI COMPLETORUM 1N SINGELOS SCIENTIS ECCLESIASTICE RAMOS EDlTUttlt.
PATROI.OGIJE TOMUS XLVII.

SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI,
TOMUS UNICUS.PAUISIIS, \ ENJT APUD EDITOREM,1N VIA DICTA D’AMBOISE, PROPE PORTAM VULGO DENFER NOMINATAM,SEU.PETIT-iflOtNTR U6E.184-9
Ad opera sancti augustini
HIPPONENSIS EPISCOPI
SupplementumCOMPX.ECTEN9
CELEBERRIMAS CRITICORUM ET DEFENSORUM SANCTI DOCTORIS
In ejus opera disquisitiones,NECNON IPSIUS
SANCTI AUGUSTINI OPUSCULA
A VAUIIS ANECDOTORUM COLLECTORIBUS, NEMPE AMADUTIO, MAIO, MINGARELLI,
FONTANI, E TENEBRIS ERUTA.ACCEDIT
VARIANTIUM LECTIONUM
IN SANCTI PATRIS SERMONES SIVE GENUINOS SIVE SUPPOSITITIOS,NOVISSIMA COLLECTIO QUAM E VARIIS MANUSCRIPTIS ERUERUNT D0CT1 SStMii ?- ^'lQ\
21.=23. Qatllau ct 85. 6ainf« g) t>c*. '■]

TOMUS UNICUS
OHNIBUS AUGUSTINIAN/E DOCTRINjj STUDIOSIS DESIDERABILIS, IMO NECESSARIUS, QUACUMQUE ET QUANTUMVIS
COMMENDANDA OPERUM EJUS EDICIONE FRUANTOR: NULLA, INTER NUMERO PROPEMODUM INFINITAS QVMAB ORTU TWOGRAPMJE PRODIEKUNT, RARISSIMA PRETIOSI3SIMAQUE MONUMENTA CONTINENTE QUjE NOS PllIMUM,
NE SCILICET ISIMORTALE S. PATRIS mDlFICIUM CnRONIDE LITTERATORUM VOTIS EXOPTATA DIUTIUS CAR-E/.T,COLLIGERE SUSCEPIMUS.VENIT SEPTEM FBANCIS GAMiIGIS.PARISIIS, VENIT APUD EDITOREM,
LN VIA DrCTA D’AMBOISE PROPE PORTAM VULGO DENFER NOMINATAM,SEU PETIT-MONTROUGE.•1849,Norisius
Viodicise Au« ustin:anfE. 571

MERLIN,

Tractalus tres Gallice adornali in defensionem S. Auguslini. 883

FONTANI.

Collectio qualuor opusculorum S. Auguslini antehac anecdotorum. 1113

MAI.

Colleclio quatuor sermouum quos ipse primus e lenebris eruit. 1139

A. B. CAILLAU £T SAINT-YVES.

Variantes lectiones operum S. Auguslini ab ipsis ex variis codicibus colleclse. 1 151
£x lypis MfCNE, au Petil-Munlvouge.Supplementum ad opera s. aur. augustinlHIPPONENSIS EPISCOPI.Ixotitia litteraria1N VITA, SCRIPTIS ET EDITIONIBUS OPERUM S. AUGUSTINI.
(Schoenemanni Bibliolh. Lipsiae 1794. ) CA.PUT PRIMUM.Vila S. Augustini.Nalus est Tagastae, obscuro Africae oppido, in mo
dilerranea Numidise parle, haud procul a Madaurii
et Hippone Regio silo, idibus Novembris anm
CCCLIV, i. e. treceniesimo quinquagesimo quarlo
pareniibus honestis de Curialium, seu eorum qu
munia publica procurabant in municipiis, numero.
ul iradil Possidius. Pater erat Patricius, mediocr
fortuna, sed liberali et propenso in omnes animo
simul tamen iracundus et ferox, ut ipsum pinxit Augustinus(o)  ;
fldem Ctiristianam sub finem viioe demum
amplexus ; mater Monica, clarissimum intei
Chrisiianos nomen, quoe liberos suos ab incunabulii
slalim religionis Christianae sensu et amore imbuit,
De iiifanlb sua, prima educatione, et institutionc
deinde puerilis aetatis ipse plura relulil in Confessionibus,
quam ad sequenlia vitoe ejus aela illuslranda
opus erat et conducibile. Yividum fuit scilicet aui
fervidum poiius pueri et adolescenlis ingenium, partim
a sanguine parenlis, parlim cceli naiura. Jam
paier liberos suos, ut ex variis elucet, quae memoriae
de eo Augustinus prodidit, medullitus amabat ei
in sinu gaudebatde quibuscumque aut ingenii aul
corporis quas exserereul viribus ; maler pia sane nec
minus prudens, plurimum tamen indulsit appelitui
filii, qui, si slrenue Htteras disceret, satis bene cducari
videbatur. Hinc semina ingeniium viliorum simul
cum setale maturescenle succreverant, quse si
non ipsum penitus perdidissent, videbantur tamen a
flde cbristiana abstrabere et plane reddere alienum.
Postquam Madauris aliquamdiu Lalinis imprimis Ihleris
et oraloriaj artis elementis vaeasset, nam Qrxcarum
litlerarum tum eum taedebat et poste.i nonnisi
leviter eas attigit: Carthaginem missus e^t, nt(fl) Conf. ]. ix, n. 9el 19.PATROL. XLVIIA eloquenlioe, qua sola lunc hominibus mediocri loco
nalis ad gloriam et opes aul in foro aul in academiis
consequendas palebat via, studium excoleret ;
quem in finem, ut ipse narrat, paler gloriae cupidus
plus sumptuum, quam domesticse paterentur facultales,
ei suppeditabal. lbi lum iiebat, ut, eum aliquantisper
et urbis et commilitouum exemplis pellectus
et suapte natura proclivi ! 1, nec angustias fortunarum
sentiens, dissoluliori vitse sese dedisset, annum
vix decimum oclavum natus Adeodatum filium
ex concubina susciperet, qnem puerum frugi et acris
ingenii non semel iu scriptis suis laudat et immalura
morte in ipso adolesceniiae flore sibi ereptum doluit.
Sed antequam ei hic puer natus esset, patre orbalus
esl, nec tamen magnam inde studiorum suorumB jacturaiu fecit, siquidem et mater quibuscumque
posset modis necessaria ei prospexit, et Romaniani
cujusdam, quem idcirco enixe proedicat, liberalitas
effecit, neei quidquam non solum ad necessitatem,
sed et jucundilalem vitae deesset. Circa id tempus
agebat vero oetatis annum undevigesimum, ad sapienlioe
seu piiilosophioe cognitionem se applicuit,
incitatus s.ubilo libro Ciceronis, qui Ilortensius erat
inscriptus et ad sapienliam amplectendam borlabatur ;
quoe cogitatio sic totum eum cepit et ad lempus
tenuit, ut, sepositisextemplo oratoriis exereitalionibus,omnesspesrationumsuarum,
quae non cum
illa coojungi posse, et exeaquasi nasci videreiitur,
abjiceret el fastidiret ; tametsi deliberabuudus adhuc
velut inter anfractus et confragosa haereret, quaClis via sibi ingredienda esset. Ex una parte interioie
quadam mentis agitatione, quam religionis aliquis
sensus ex prima pueritiae perceplione residuus letigit
et quasi afflavit, ad Christianam doctrinam ferebatur,
exallera parte variae ac multiplices veterura
Graecorum et Romanorum sapientium scholae eum1|i SLJPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 12inviiabai.t. Sed eum scmel inter bacc Scripturas sa- A
cras legere ccepisset, tantum subito eum cepit humilis
earum et vilis, ut ipsi, Tullianam dignitatem
spiranti, videbalur, diciionis loedium, ut non magis
declmasse quam refugisse hanc semiiam dici possit.
Tradidit ergo se alteris, non tamen magislri alicujus
inslituiioni confidens sed suopte studio. Arri^
puit primum Aristoteiis Categorias, quas a rhelore
Carthaginensi magistro suo mirifice comniendari
audieral, easque solus non solum legil, sed percepit
etiain, ut cx scrmoiiibus cum iis, qui ensdem in
schola cum voce, tum liguris in pulvere depictis didiccrant,
institulis expertus esl. Ab eo temporc pariter
omnes liberalium artium libros per se ipsum
logit, et intellexit quoscumque legere poteral, et
quidquidde ane loquendi et disserendi, quidquid de 13
diinensionibus figurarum et de nmsicis elde numei is,
sine magna difliculiate et nullo hominum tradente.
Per hanc ipsam de sapientia consequenda solliciludinem
incidit in Manichoeos, quos postea, eum
probe illos cognovisset, apte vocat homines superbe
deliranles, carnales cl loquaces. Nam cum nescio
quam rcconditam cl abslrusam assectatoribus suis
iiiitiandis pollicerenlur s.ipientiam : nugas et vana
acumina venditabant, et sobrielatem castilatemque
in ore gercnles ritain omni nequitiarum et lurpitudinis
genere commaculabant. Quae quamquam Augusiini
perspicacem animum fugere non poterant,
non impedire tamen poluerunt, quominus per novcm
integros annos, ingenli matris dolore, eos sequeretur.
Quare quod ipsum in consortio eorum t
reiinuil, nihil pene aliud fuisse videtur, quam spes
juctinda, fore, ut, superalis audiloris aliisque discenlium
docenliumque gradibus, ad myslcris laniletn
penelraret. Ducuit interea lemporis primum
Tagastae, quo ad tempus se contuleral, graminaticam,
et postquam inde Carlhaginem rcdiisscl, ibi
rheloricam prolessus est. Scripsittum quoque, anno
Ttatis vicesimo scxto aul seplimo, primos likros
suos de Apto el Pulchro. scd qui jam tum, cum Coniessiones
scriberet, intcrciderant. Inter hoec accidit,
ul amici quidam ejus qui Romani proficiscendi
consiliiim ceperant, ipsi quoque, et honoris majoris
etampliorisemolumeiiti in ea urbe, quoe lilierarum
studia proemiis uberriniis aleret el ubi juvenes ma- ,
gislrorum subsellia frequentanles morum modestia
et stucliorum quodam ordine longe a ferocia Carihaginensiura
abhorrerent, osteniatione, ut yeciini itcr
faceret persuaderent. Vix antem e malris aniplexibus
aile quadam se extnrsil, cl cum landcm Roinam
appulisset, gravi morbo, qui morii propinquuiii
fecit, iniplicntus csl, cx quosimul ac paulispcr
convaluisset, scliolas aperil et discipulos longe quidein
a Carthnginensium liccntia alienos sensil ; sed
.quOd iidejn pessiiiie audirent ob lurpitudiucin, qua
-in fraudem niagidii, cui mercedem debereni, qunsi
:conspirarent, cumque, ulii aliquamdiu and !issent,
-deserercnl et ad aliiim trausiriT.l ; et h ;cc sprevit.
Posteaquam igiiur M"di ;i !ai:cnses n protfectn urbisA Symmacho peliissent, ul sibi rlieloricoc magistrum
provideret, Augustinus banc provinciam ambivit et
diclione proposila pro !balus Meiiolanum ab eo missus
est anno circiier 384-.Iftc vero Iocus fuit, unde toliiis vitre ejus conversioet commutatio origiuem duxit. Nam cum Ambrosiiurbis illius episcopi serniones, quos statisdiebus ad populum habere solebal^ nulla qnidem ab■ iuitio alia de causa, quain -ob eloquii suavitatem,frequeniasset, sensim cum verbis res ipsae animumejus penelrarunt, el prirnum quidera Manichaeorumdoginata, qu ;e diu quidem falsi convincere optabat,cnncusserunt ; mox ubi ipse landem omnibus ingeinii animique viribus obniti coepissel, funditus ever'.terunt. Fuit sub recenlem hanc de lneresi sua inve:B lerala victoriam, cum mater cjus, quc a prima (iliiin Ilaliam transfretatione consolari non potuisset,Mediolanum accederel ; quani mirifica de novo rerumstalu Isctitia cepil. Sed elsi illam quidem baeiresin exuisset et catholicoe fidei redditus videretur,'. iucerlus tamen, quem vilae et studiorum cursum in> poslerum teneret, dubiorum aculeis et consiliorum
i celeri flucluaiione vexatus ac jactatus est. Animum> niodo hnic, modo illi adjicil ; quoe m« do coepissct,
5 medio opere rursus dimisit et in aliis viam vix inpressussnbslitil.Eral vero nullus tum non solum in
rehus suis, sed et in alienis easus lani lorluilus, quin> nova aliqua sollicitudine animum ejus maceraret
aut novo aliquo proposito accenderel. Non parura- eliam aluil et auxit lianc animi concilationem el ex
i " erebro sensuum impul^u et affectuum vehementia
s coiifliciimm Platonicoruin lectio, cui plurimuni lempustribuebat. Addidit liis Pauli epistolas, quarumobscorior sensus cum gravitateconjunctus facileini
lelligi potest, quanlopcre animum inter melus etterrores « mnisque generis pliantasmnla suspeusum
>i perceliere debuerit. His accedebant quotidianse cono
labulationes cum Alypio et Nebridio fainiliaribns,
s quoriim hicCarthagine Mediolanum nullam aliam obcausnrn sc conlulcrat, quam ut ip*i adhx-rere pos,
sct, ille diu nociuque consilia de vitae communione
li el perpelua invicem societale instituenda agitabai.
s Adde matris nullo non tempore quiescentem sollicin
tudinem, gemilus et preces, quas indefessa cum iu
i- jv lemplis, lumdomi, pro filii salue ad Dcum effnndea
ret, et quae Augustinum latere minime poterani,immo et ipsius cum eo conversntioriis pnrtem plurir
inam effiiiebant ; itemijue Ambro.iii monita et coihortntiones
 aui ainicas reprchensiones : et intelliiges,
 paucos fuiuros fuisse, qiios laniae animi perlurbationesnon fregissent et penitus oppressissent.
r Aliter lamcn Augustino pro ingenii felicitate eiignea imaginationis ejin nalura accidil. Nam cnni
d ipse et Alypins a Pontitinno quodam, Afro genere,
a in palalio Valenliniani Mcdiolani militanie, vilam
>i S. Anlonii enarrnri audiissct, tanius ex ea audiiione
',, omnia mcntis scnsa ct ideas superavii pectoris lumiillusct exa-stuans afleclus, ut excluso omni res
ruin exlernarum impu'Sii, ccclum vilul cogilatione« NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGISTINUM. Upcteret, et numen ipsnm quasi inlercedere huic fre- A
miiui cogeret. Nam subito diviuitus, nt ipsi videbalur,
audita voce, omnis liic furor resedil et lenioribus
de vitoe ratione conformanda deliberationibus
. I.icum feeit.Piimum igilur (accidit vero a. 586) omnibus lerrrslribus
curis valedicere slaluit, refiigit consilium
quod ipsi sederal nnvissinium, uxoris ducendne, glorioe
itens ex lilleris capiendae faslidium subiit, el insecutis
mox vindemialibus feriis magisterio suo sese
abdicavit ; atque sic gravissimis muneris et cupiditaluiii
vinculis exsiilulus, in rus (villam Cassiacum) 
conces-U, el in mairisamicorumqiiecongressionibus
de quacstionibus ulilibus nec raro subiilibus « lium
sanctum et Deo totum dicatumexegit. Varia, quae ex
illius cum amicis colloquiis per idem spalium enata I
et ab eo ediia sunt opuscula, facile ex temporis qtiam
singiilain rccensu prxfemnt nota cognosci possunt.
Ex lioc recessu landem Mcdiolanum rediit, utsacrum
baptismuin per Ambrosium susciperet ; quod coniigit
in Paschalis pervigilio, no: le ante 25 aprilem a.
587. Paulo post ipsi et amiuis Alypio et Evodio, Tagasiensi
eodem, cum simul Deo servire unaque habitnre
proposuissent, eorumque omnium curam Monica,
perjnde ac si singulorum parens cxstitisset,
gercret, in Africam remeare ibique locuin vitae suae
institulo aptum quaerere placuit. Cuin eo erat Navigius
frater et Adeodalus fiiius-: sed cum ad 0=lia
Tiberina pervenissel, mater optima subilo morbo
correpla (paucis ut Benediclini supputanl diebus
ante idus Novembres a. 587) decessil. Dolorem ex C
ejus obilu sibi inflicluro verissimis verbis expressil,
dum quasi dilaniatam sibi vitam, qum una (acta fueril
exsuaet illius diceret (a). Jam vero hac lam dulci
itmcris comite orbatus , dilato ad tempus in Africam
reditu, Koir.nm diveriitur. Ubi cum antea cum Manicbaeis
familiaiissime vixisset, iidemque interceplam
discessu ejus consueludinem revocare cuperent,
ille vero refugerel iisque errores suos et pravilatem
vilae serio exprobiaret, post varias ab initio
velitatioues, tandem in apertum illud adversus eos
cunctos ac singulos bellum prorupit, quod sine ulia
virium et animi relaxalione ad obitum usque acerrime
yoce et scriptis gessit. Scripsit itaque , Romae
constitulus, sine intercapedine libros, quorum fama
mox omnem Africain est pervagaia, de Moribus Ecclesi« ?
calholicm et de Moribus Maniclimorum, in quibus
jaclantiam eorum de falsa et fallaci sua coniiiienlia
reprimere studuit ; ibidemque opus de Libero arbitrio
contra dispulationes eortun de origine mali,
quod illi ab immuiabili quadam et Dep coailerna natura
deducebant, ipse ex libero volunlalis arbiliio
dcrivabal, inchoavit. Nondum antem in his libris
(quoruin primum tantum Romae conscripsit, reliquosA duos jam presbyter addidil) alligit quaestionem dtgraiia Dei, qua suos eleclos sic prmdeslinassel, ul eorum, qui jam in eis ulerentur libero arbitrio, ipse eliamprceparet voluntates, quouiam id solum quaeslioni »erat, unde malum ; non unde redeatur ad pristinumvel ad majas vervenialur bonum (b). Al saepe posleaa Pelagianis ad hos ipsos libros, quasi eorum catt- 'sam in iiscgissei, provocatum est, necparum ipsumsollicitum babuilin Relractationum libris, ut eorumquae tunc disputasset, cum serioribus opinionibus snisnexum et quasi cognalioncm oslenderet. Ronia digressusmense Augusto vel Septembre anni 5S8.Africam exeunte hieme appulit et per CartbagincinTagastam petiit, ubi.ruri, id est, agris paternis, quihocreditario jure ipsi obtigerant (c) , vivere consiituit ;B ae transegit ibi fere triennium procul ab omuibussaeculi curis, meditationibus et exercitiis sacris vacans,ac nihil pene a monacho differens. Assumpseralvero ad idem vitse inslitulum , quod ipsum , vellocum ubi degebant, mouasterium appellnt (d) , ainicosquosdam , quorum numerum augeri haud oegrepatiebatur. Interim et scriptorum suorum, quae idenlidemsat grandibus voluminibus emisit, el hujusspccios:c vitse fama usquequaque adeo percrebuerat,ut et sccessus ejus resonaret, el ipse ea loca, quibusi episcopus deesset, accedere caverei, meluens, ne,si qui agnoscerent, invitus ad episcopatum iraherelnr.i Tanlo magis improvisum ei accidit, quod, cumi amici cujusdam gratia, quem Deo se lurrari possei putabat, ut secum in monasterio esset, sub finemG anni 591 Hipponem Itegium , securus, quia episco,pum locus haberet, adiisset, ibique Valerii interesset[ concionibus, subilo ad moniluni illitis de ordinandii presbyteri necessilale, magno cum luiniiltu et c|aimore omnium raperelur et qunnlumvis repugnaret,crearetur presbyler. Ferunt lunc quosdam, cum la-crymas eum effundere vidissent, suspicatos, eas pcenitentise
deberi, quod non conlinuo episcopus fac lus
esset, studuisse consolari suggerendo, presbyterium> quidem infra dignitatem ejus esse , proxime lamen
3 ad episcopatum accedere. At alia et dignior ipsi erat
i lacrymarum causa, ut non semel in scriptis suis pro-fessus est. Quippe longe augustior el gravior ipsi
e quam vulgo plerisque eam ambientibus omnis hoec
i sacrorum ofliciorum provincia videliatur,- et mefue-D bat, ne lantum non in se prxsidii haberet, quam ad
s eam rite obeundam opus esset. Qnaproptcr ctinm id
a temporis, qttod interesset ab ordinntjone sua ad Pa ;.
scliatis feslum a. 592, dari sibi ad proeparandumoptavit, et cum impetrasset, in solitudinem se recepit.Igiturmuneris iilius priinordia es hoc demum lemporo
0 juste repeti posse videntur. Prima antem ipsius cura
s fuit, ut Hippone quoque monasierium instiluerel, iu
is quo vota ejus adjuvit .Valerius, Jiorlo Ecclesioe Hip(a) Confess., !. IX, c. 12, n. 50.(b)  Retract., 1. i. cap. 9, § 2.(c)  Possidius in Vita Augustini, c. 5, narral eum
agros suos, simul ac Tagastam rediissei, vendidisse
et prctium distribuissc panperibus. Quod sisvere abillo prodiiiun fuii, necesse esl, eum vel in alienaiis
aut alienis plane degisse, aut sallem parleni de stiis
retinuise.
(d) Sermo355,c. I, n. 2.15SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 16ponensisad hnmvusum. ei concesso. Aliam deinde et.
proeclaram <Ie Ecclesia bene merendi elsimul nomen
suum iilustrandi occasionem nactus est per eumdem
Valerium , eo quod ipsi coram se coneionaiidi potesiatem
faceret. Quod quidem aiitehac a presbyterisfieriinsolitum
in EcclesiisLatinis, mox ubi praeivisset
Valerius, Groecus nalione scilicet et Laiini
sermonis usulardior, plurCs per Africam episcopi
imitati sunt, Nec vero desiit inter hoec e.t csetera
muneris avocamenla scriptis insigniora fidei capita
aui illustrare ei apud suos corroborare, aut contra
aliter ac prave sentientes aslruere el defendere ; astiiduum
insuper ipsi cum amicis lam propinquis loco,
quam remotissimis permullis, fuit commercium.
Tanta vero fuit hujus presbyleri apud omnes etiam
Africse episcopos citra invidiam existimalio, ul
summa dignilate inter eos viri, veluti Aureiius, consilia
ejus lubenter admitterent, et cuncli adco in concilio
Hipponensi a. 595, sine exemplo corani ipsis de
fide et symbolo sermonem facere eum juberent. Quibus
omnibus de causis haudquaquam sane inanibus
nieiuens Valerius, ne, sicubi episcopus deesset, ad
Ecclesiam illam regendam subilo evocaretur, petiit
ab Aurelio Canhaginis episcopo toliusque Africoe
.primati, utsibi licereteum coilegam et coepiscopttm
suum facere. Quod ubi impetrasset, mox clero et populo
suo pluribtisque episcopis praesentibus significavit
et magno cum omnium consensu a Megalio
episcopo Calamensi Numidiae primati, cujus lioe parles
erant, poslulavit, ut episcopum ordinaret. Inlercedehat
quidem ejus ordinationi, criminis nescio cujus
eum insimulans Megalius ; sed ubi falsum illud
.esse, in hoc ipso litigio cognovisset, pcenituil eum
calumnisey nec diulius in ordinationem ejus consensum
coliibuit. Sed et ipse Augustinus- reluclabatur
el non nisi prolaiis variis, non Africanis modo, scd
iransmarinis exernplis, quoe ab Ecclesioe consuetudine
non abhorrere' probarent, ui vivente adhtie
.piscopo alius eidem Ecclesiae proeficerelur, vinci
potuii., Apte hoc loco ad ingenium hominis declarandum
de recusatione ejus excidit Renedictinis :
Non minor erat ejus modestia et religio, quam tot illustrfitm
virorum, qui mlate illa, v>l episcopalum susciperent,
sicuti scribii (a) , tenebanlur invili, perducebantur,
includebantur, cuslodiebantur, patiebanlur tanta
quce nolebant, donec eis adesset volunlas suscipiendi
operis boni. Conligil ordinalio ejus exeunte anno
595 aut sub initium sequeniis. In banc ycro lam
insignem dignilatem ipse tantum de suo ira.nsfudit
honorem alque clariludinem , ut nullum en illusiriorem
episcopum Ecclesia Latina noverit. Nam eUi
jam anle susceplum episcopaium sumnia essetA presbyleri celebritas, nec ipsos episcopos puderet
ejus consilia et vota exsequi , nulla tamen erat
auctoritas ejus legibus ecclesiasticis confirmata, circumscriptaque
agendi liceutia alieno arbitrio.. Ex
quo vero semel ad regendam Ecclesiam Hipponenscm
evectus est, ex ejus nutu atqne ordinatione non
solum Valerius coepiscopus, sed Aurelius eliam
Carthaginensis episcopus el totius Africae primas,
lotnque cum eo Ecclesia Africana, quin immo transmarinse
Ecclesiae per tolum Occidentem , pluriuineque
in Orienlis .parlibus pependerunt.Nostrum quidem in pnesenii non est omniuni
ejtis factorum gestorumque historiam contexere,
quippe quae cum universa lemporum illorum ac
evenluumserie tam arcie cohaerenl, utsine accuralaB istorum enarratione parum concinne fieri possit,
nec, si locus minus essel alienus, nostram operam
post lot summorum virorum diligenliam requirant.
Exspeclabitur vero imago viri, qualis ab hoc tempore
fuerit, ex scriplis ejus gesiorumque memoria expressa,
in qua, si minus acnte viderim, qui colornm
ddectus esset habendus, id reprehendi non aegre
patiar. Ac primum quidem huc facit vitae privatse
ejus consideralio. Natnra vchemens erat, facileque
se.isibus commovebaluri ita ut quaecumque objicerentur,
subilo compleclereiur, modumque non raro
iiv fruendo excederet. Exerciliis ergo quotidianis
huic animi morbo ac imbeciilitati niederi instituerat,
uempe contemplatione sui iptius ac invesiigntione
vitiorum, prece p.orro continua et Uudio amoremC Dei inse angendi. Ac lioc postremum quidem potissimum
fuit prsesidium, quo contra cupiditatmn impetus
ac insidias uti soleret. Nimirum ut celeres
istos sensuum molus et crebras vibrationes aut sisterel
aul saltem prsepediret, alio converlere opns habiiit
iuterna quadam contentione animique ad sublimiores
cogitationes evectione aut potius raptu, quo
plurimum omni lempore ac in omni conlemplatioiiis
geriere homines vividi Jngenii potuisse comperiuin
esl. Nec vero isle nisus infirmioris erat cerehri, aut
menlem ejus de statu delurbabat, sed utebatur eliam
in his ratiocinatione quadam ipsi propria et velut ex
perfecta cognitione *t propiori aspectu inflammari
videbalur. Hinc querebalur apud se de lassiludine■rj sua, quae impediret, quominus Deum, prout vellet,
amaret. Metuens scilicel corporis imaginem in Deo
concipere, sensu lamen amplecli cupiebat, quae solius
ihlelleclus erant. Nam pulcbritudinein et dulcedinem
Dei laudat el in amplexus ejus viiam suam
currcre dicii et cum illo quasi amico el familiari
blando sermone, col !oquebatur(6).Nec tanienemen(a) Ipsius verba in ep. ad Donalum 175, n. 5.\b)  Confess. 1. xiu, c. 8, n. 9 : i Da niihi te, Deus
nieus, redde te mihi: te enim amo, et si parum est,
ainemvalidius. Nqn possum inetiri, ntsciam, quantum
desii milii amoris nd_id quod snt eit, ut currnt
vita mea in amplexus iuos, nec averiatur donec
abscondatur in nbscondito vultus lui. Iloc tanium
*ciof quia male est prauer le, non solum cxira mc,sed et in me ipso, et omnis mihi cnpia quae Deus non
est.egesias. esl ! > Ibid. lib. eod. cap. 29, et sq. Dn.:
« Et atlendi ut invenirem, ulrum septies vel octics
videris, quia bona sunt opera iua, cum tibi plncuerupt:
et in lua visione fion inveni lempora, perquae
intelligerem, quod loties videris, quae fecisti. El
dixi, 0 Domine, nbrin.b isla scriplura tua vcra cst,
quoniam lu verax el verilas edidisti eani ? Cur er^o17 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. iiidare inter ea cessavit, qnotquot in se deprehenderei
Yitia, sedila, ul non sibi illud arrogaret, sed Deun
ipsum operari in se pularet, quo magis eum in diei
Vicissira amore complecterelur ; indeqiie enata illa
de operatione Dei in homine seu gratia divina effecIrice
opinio, quae plurimum per tolam viiam ejus
dominata est. Caelerum eral affabilis elblandus , el
tam singulis, quam loti Eeclcsiae suac, bene cupiebat.
Mores emendare haud postrema ejus eiat cura, et
. nihil fucalae tribuens religioni, bene discernebat,
quae ex recto animi proposito, quaeve ex momentanea
commotione aut levitate aliqua proficiscerentur
: id quod tot ejus seu ad amicos, seu alios quoscumque,
consilia, moniia atque cohortationes per
epistolas communicata dcclarant. Nec vero disciplinam
Ecclesioe severis legibus exercebat, el parcissi.
mus erat in puniendo. ldem nec avarus in augendo
Ecclesise patrimonio, quippe qui hoereditates non
appeteret, quasdam vero sibi oblatas recusaret et
redderet ; quam ob rem a nonnullis etiam reprehendebalur,
quod minus Ecclesiae bonis prospiceret.
Sed vitae solitariae ut anlea cupidissimus, cum per
episcopi negotia ei officia humanitatis, quae ipsi noTum
munus erga hospites injungebat, seqtii illam
minirne posset, novum monasterium in ipsa episcopali
domo constiluit, unde juniores alumnos ad ministeria
ecclesiastica subinde provebere solebat. Ac
sanemuliifariarumrerumadministratiocumepiscopi
talis loci munere in Africa erat conjuncta, in quibus
tamen omnibus expediendis ita se gessil, ul numqnam
florentiorem Ecclesise Africanae slatum fuisse I
exisliment, quam cum ille summse rerum non loci
jure, sed per summam auclorilaiem prseesset. Nam
et concionabatur non solum stalis diebus absque intermissione,
sed et alias creberrime ct numquam
sine ingenti bominum confluxu et studio. Ipse autem
summo ardore accontentione ad fatigationem usque
id ngebat, ut verba sua in animos penetrarenl, audientes
percellerent, commoverenl.incenderent (n).
Proeterea respondebat quotidie iis, quivel prsesentes,
vel de privatis rebus, vel de Ecclesiseel fidei ralionibtA bus, vel de moribus, vel denique, quod freqticntisn
sime fieri solebat, de locis biblicis ipsum consulta•s
bant. Ut nihil de iis dicam, qui more jam pridem in
a Ecclesiis inoleto in causis litigiosis, anlequain in
 !- jure desuper contenderent, arbilrium episcopi dcs
poscere solebanl ; cujusmodi inlerpellaliones non
:t exiguoipsi temporisimpendioconstabant.Quaestiones
aulem illae, quas diximus crebro ad eum deferri sot
lilas, ex momentis fere levibus erant repelitoe et ab
, inani et frivola Africanorum sedulitate profectse, de
quibus vere siquid umquam Erasmus pronuntiavit:
Uberiores fiuctus nobis dedisset illud ingenium , si in
ltalia GalUave vel nasci, vel vivere conligisset. Rudis
r erat Africa, voluptalum avida, sludiorum inimica, curiosarum
rerum appetens. Vnde frequenter illum exer■
B cenl quwslionibus frivolis, nec multum facienlibus ad
i pielatem : et ad sum gentis affectus smpe cogitur atlemperare
calamum. Verum tali excolendo senticeto tali
. opus erat agricola. Quamquam digniora leclu scripturus
eral, si vel ad Romanorum aut Grmcorum judicia
se composuissel, vel minus indulsisset simplicium intperilim.
Sed Chrisliana charitas prius habet prodesse
quamplurimis, quam probari prmcipuis, fratcrnm saltitis,quamsum
glorim sitientior. Quosdam aulem ;prmcipue
mulierculas pia qumdam habebat ambilio, pulchrum
esse ducentes, qualecumque scriptutn impeirasse
ab episcopo. l\a faclum est, ut dttm vir pius omnium
votis obsequilur, minus alicubi salisfacial leclori faslidioso
(b). Enimvero non inter Africam solum haecinsania
erat domestica ; sed in Iialia eiiam aliisquc OcC
cidentis provinciis erant, qui omnes ab eo veluti
oraculo quodam quaestiones solvi alqne explicari
posse putarent, quibus non litteris solum, sed inlegris
voluminibus saepe respondere opus habuit, dum
nemini non satisfacere non magis per summam charitalem,
quam laudis ac honoris causa, cujus quideni
ad fmem vitaeappetentissimus mansit, cuperet. Publica
deinde Ecclesioc cura saepe eum ad concilia et
synodos vocabat, in quibus pariim de disciplina
atque moderatione Ecclesiae in uuiversum tuenda
reparandave, aut de singulis consueludinibus distumibi dicis, non esse in tua visione tempora ; et
isla scriplura tua mihi dicit per singulos dies, ea quae
vidisti tevidisse bona sunt ? Ei cum ea numerarem,
inveni quoties ? Ad haec lu dicis mihi, quoniam tu
cs Deus meus, et dicis voce forti in aure interiore
servo tuo perrumpens meam surditatem, et clamans:
0 homo, nempe quod Scriptura mea dicit, ego dieo. I
Et lamen illa temporaliter dicit, Verbo autem meo
tempus non accidit, quia cequali mecum aeterniiate
consistit. Sic ea, quse vos per spiritum rneum videlis,
ego video ; sicut ea, quae vos per spiritum meum
dicitis, ego dico. Alque ita cum vos temporaliier
eas videatis, non ego lemporaliter ea video. Et audivi,
DomineDeus meus, et elinxisiillam dulcedinis
ex tua veritate. »(a) Digna suut verbaejus, quseapluribus ac vulgo
solet legantur. ex libro de caiechizandis rudibus
cap. 2, n. 5 : t Mihi prope semper sermo meus
disphcet. Melioris enim avidus sum, quo socpe fruor
interius, antequam eum explicare verbis sonaniibus
coepero: quod ubi minus, quani mihi nolus est, evol▼ero,
confistor linguam meam cordi meo non pouisse
safficere. Totum enim qttod inlelligo, vo !o,ut, qui meaudit, inielligat: etsentio, me non ita
loqui, ut boc elficiam ; maxime, quia ille inlellectiis
quasi rapida coruscatione proluudit aniimim : illa
autem locuiio larda et longa est, longcque dissiniilis ;
et dum isla volviiur, jnm se illa in secreta sua
coudidit ; lamen quia vestigia quoedam miro modo
0 impressit memorioe, perdurant illa cum syllabarum
morulis ; atque ex iisdcm vesiigiis sonantia signa
peragimus. Nos atilem plerumque in auditoris ulilitalem
vehemenler ardentes, italoqui volumus, quernadmodum
turic intelligimus, cnmperipsam intentionem
loqui non possumus. Etquia non succedit, angimur,
et velut frustra operam insumamtts, taedio marcescimus ;
atque ex isto laedio languidior fil idem sermo
et hebetior, quam erat unile perduxit taedium. Sed
mihi smpe indicat eorum sludium, qui me audire cu- -.
piunt, non ila frigidum esse eloquium meum , ut videlur
mihi ; eteos inde aliquid ulile capere, ex eorum deleclaiione
cognnsco ; mecnmque ago sedulo, ut liuic
exhibendo minislerio non desim, in quo illos video
bene accipere quod exhibetur. >(b)  In praefatione epistolis praemfssa, qux cst in
lomo II Opp. stalim in aversa tituli pagina.*« j SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINl. > 50•ceptabatur, aut de viia el moribus clcricorum sin- A
gulorum judicium fiebat, aut denique pro doctrina
confirmanda cuslodiendaque consilia snlutaria agilabanlur,
ac haerelicorum ac schismaticorum dogmata
arlesque damnabantur et impugnabantur. Interfuit
igilur conciliis, de quibus quidem exploratum est,
Carthaginiensibus , quarto a. 598, quinto eodem
anno, sexto el septimo a. 419 in causa appellationum
liabitis ; Africano tertio a. 401, et quario a. 407 ;
Collalioni adversus Donatislas a. 411 ; Cirlensi conira
eosdem a. 412, et Milevitano contra Pelagianos
a. 418. Atque ul nulla barum synodorum acta clariora
sunt, quam quse ad hacresium impugnationem
spectaiunt, ita Augustini quoque nulla vel in iisdeiu,
vel suopte consilio gesta illustriora sunt, quam adversus
snae seiatis haereticos. BHic Schoenemannus, sum seclm indoli nimium indulgens,
*S. Augustini contra hmresim nobilissimos agones
tanta invidia prosequilur ut minus hisloricum quam
sycophanlam agere videatur. Qum igilur illius Nolitim
supereranl, noslrisque fuerant nimis fidenler inserla
columnis, succidimus, alque ex Possidio, charta medicabili
adhibila, supptemus, alibi dicla repelere quam
iiwrelica proferre eliyentes. EDIT.< Docebat, inquit Possidius, et prsedicabalille.privatim
et publice, in domo et in ecclesia, salutis verbum
cum orani iiducia adversus Africanas haereses, naximeque
contra Donatistas, Manichaeos et Paganos, libris
confeclis, et repentinis sermonibus, ineffabiliter
admirantibus Christianis et collaelantibus, et
lioc .ipsum ubi poterant non tacentibus, sed diffa- C
manlibus. Sicque, adjuvanle Domino, levare in Africa
Ecclesia catholica exorsa esl caput, quse mullo tempore
illic convalescentibus baereticis, prsccipueque
rebaplizante Donali parte majorem multitudinem
Afrornm, seducla et oppressa jacebat. Et hos ejus
libros sive tractatus mirabili Deigralia procedenles
ac proflueutes, instructos rationis copia, atqueauctoritate
sanclarum Scripturariim, ipsi quoque haeretici
concurrenles cum Catbolicis ingenti ardore
audiebant: c"l quisquis, ut voluit, et potiiit, notarios
adbibens, eliam ea quae dicebantur excepla descripsit.< Ejus dicta atque excepta, maxime Donatistse in
eadem Hipponensi vel vicina manentes civilate, ad
suos episcopos deferebant. Quae cum audissent, el I
contra forle aliquid dicerent, aut a suis refellebantur,
aut eadem responsa ad sanctum Augustinum
defcrebantur, eisque compertis, patienter ac leniter,
et, ul scriptum est, cum timorc el tremore salutem
omnium operabatur (Philipp. n, 12)  : oslendens,
quam nihil illi refellere voluerint ac valuerint, quamque
verum manifeslumque sit quod Ecclesiae Dei
lides tenet ac docet. Et haec diebus ac noctibus ab
eodem jugiter agebantur. Nam et epistolas privaias
ad quosque ejusdem erroris episcopos, eteminentes
scilicet laicos dedit, raiione reddita admonens atque
exbortans, ut vel ab illa se pravilate corrigerent,
vel certe ad disputationem venirent. At illi causaeA diffidenlia ne quidem unquam rescribere volueruht:
sed irati furiosa loquebaniur, atque seductor&n et
deceptorem aniraarum Augustinum esse, et privatim
el publice condamabanl ; et ut lupum occidendum
esse in defensionem gregis sui, dicebant et tractabanl ;
omniaque peccala a Deo indubilanler esse credendum
posse dirnitti iis qui hoc facere ac perficere
potuissent, nec Deum timentes, nec homines erubescentes.
Et ut eorum causne diffidenlia eunctis innotesceret,
elaboravit: et publicis gestis conventi,
non sunt ausi conferre. Habebant etiam iidem Donalislae
per suas pene omnes Ecclesias inauditiim hominum
genus perversum ac violentum, velut sub
professione conlinentium ambulantes, qui Circumcelliones
dicebantur. Et erant in ingenti numero et
B lurbis per omnes pene Africanas regiones constituti.
Qui malis imbuti docloribus, audacia superba et temeritate
illicita, nec siiis, nec alienis aliquando parcebant,
conlra jus fasque in causis interdicenles liominibus:
et nisi obedissent-, damnis gravissimis et
caedibus afficiebant, armali diversis telis, baccbantes
per agros villasque, usque ad sanguinis effusionem
accedere non meluentes. Sed dum verbum Dei sedulo
praedicaretur, et cum his qui oderant*pacem ,
pacis ralio baberelur, illi loquentem debellabant
gratis. El cuin adversus eorum dogma veritas innotesceret,
qui volebant et poterant, sese inde vel
cripiebant vel subducebant, et paci aique unitati Ecclesise
cum suis quibus poterant cohserebant. Unde
illi sui erroris congregationes minui videntes, atque
C augmentis ' Ecclesiae invidentes, accensi exardescebant
ira gravissima, et intolerabiles persecutiones
unitati Ecclesiee compacti faciebant ; ipsisque sacerdotibus
caiholicis et uiinistris aggressiones diurnas
atque nocturnas, direptionesque rerum omnium inferebant.
Nam et mulioS Dei servos caedibus debilitaverunt.
Aliquibtis eliam calcem cum aceto in oculos
miserunt, aliosque occiderunt. Unde etiam suis
iidem Donatistse rebaptizatores in odium veniebant.
< Aliquoties vero eiiam vias armati iidem Circumcelliones
contra famulum Dei Augustinum obsederunt,
dum forle iret rogatus ad visitandas, instruendas
et exhorlandas catholicas plebes ; quod ipse
lrequentissime faciebnt. Et aliquando comigit, utilli
succenluriaii hactenus perderent caplionem : evenit
. D enim Dei quidem providentia, sed ducatoris hominis
erroi e, ut per aliam viam cum snis comitibus,
i sacerdos quo tendebat venisset, atque per hunc quem
, postea cognovit crrorem, inanus impias evasisset. Et
i cura in omnibus liberatori Deo gratias egisset, omnino
, suo more ilii nec laicis nec clericis pepercerunt,sicut publica contestantur gesta.
i c Inter ea silcndum non est, quod ad laudem Dei
) per illius lam egregii in Ecclesia viri studium domuss
que Dei zelum adversus prsedictos rebaptizatores Dos
natistas gestum et perfectum est. Cum forte unus ex
e iis quos de suo monasterio et clero episcopos Eccle,
sise propagaveral, ad suam coram pertinentem Calae
mensis Ecclesiae dicecesim visitarel, el quae didicerat2i NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 22pro pace Ecclesiae conlra illain haeresim pracdicaret, A
fact_pm estut medio itinere eorum insidias incurrisset,
et pervasum cum omnibus illi comitantibus, sublatis
animalibus et rebus, iivjuriis et coede eum gravissima
affecissent. De qua re, ne pacis Ecclesiae amplius
impediretur profectus, defensor Ecclcsiae inter
leges non siluit. Et praeceptus est Crispinus, qui eisdem
Donalistis in Calamensi civitate et regione episcopus
fuit, praedicalus scilicet et multi temporis, et
doctus ad muktam leneri aurariam publicis legibus
conlra haereticos constitutani. Qui resultans legibus
proesentatus cum apud Proconsulem se negaret haereticum,
oborla est necessilas, ut £111 recedente Ecclesiae
defensore, a catholico episcopo resisteretiir,
et convinceretur eum esse, quod se fuisse negaveral:
quoniam si abeodem dissimularetur, forte catholieus l
episcopus ab ignorantibus haereticus crederetur,
illo se quod erat negante, atque ita ex hac dissidia infirmis
scandalum nascerelur. Et memorabili Augustino
anlistite omniraodis inslante, ad controversiara
ambo illi Calamenses episcopi venerunt, et de ipsa diversa
communione lertio conflictum secum egerunt,
magna populorum christianorum multitudine causae
exitum, et apud Canhaginem, et per totam Africam
exspectante : atque ille Grispinus proconsulari et libellari
sententia est pronunliatus haereticus. Pro quo
illeapud Cognitorem catholicus episcopus intercessit,
ne auraria mulcta exigereiur ; et ei est beneficium iinpetratum.
Unde cum ingratus ad piissimum Principem
provocasset, et ab Imperatore relationi debitum
est responsum solulum, et conseeulum est praece- 1
ptum, nullo prorsus loco hsereticos Donatisias esse
debere, et eos ad vim legum omnium contra baereiicos
latarum ubique teneri debere. Ex quo et Judex,
et Officium, et idem Crispinus, quod minime fuerit
exactus, praecepti sunt denas auri libras tisci juribus
inferre. Sed protinus opera data est per eaiholicos
episcopos, praecipue per sanctaa memoriae Auguslinum,
ut illa omnium condemnatio principis dimitteretur
indulgenlia : et Domino adjnvante perfectum
est. Qua diligentia et sancto studio magis magisque,
juvante Ghristo, de die in diem augebalur et multipicabatur
pacis unilas, et Ecclesiae Dei fralernitas.
Et id maxime factum est post collaiionem, quse ab
universis episcopis catholicis aptid Carthaginem cum
eisdera Donalislarum episcopis posimodum facta est,
id jubenle gloriosissimo et religiosissimo imperalore
Honorio* ; propter quod perficiendum etiam a suo latere
tribunum et notarium Marcellinum ad Africam
judicem miserat. In qua controversia illi omnimodis
confutati, atque de errore a Calholicis convicli, sententia
Gognitoris notaii sunt ; et post eorum appellationem,
piissimi Regis responso juste inter haereticos
condenihaii sunt.f Adversus Pelagianislas quoque, disputatores callidos,
arte magis subtili et noxia scribenles, ct ubicuraque
poterant publice et per doraos loquentes,
per annos ferme decem laboravit, librorum multa
condens et edens,el in ecclesia populis de eodem erA-rore frequeniissime dispulans. Et quouiam iidem perversi
Sedi aposlolicae per suam ambitionem eaindera
perfidiam persuadere conabantur, instantissimeeiiam
conciliis Africanis sanclorum episcoporum gesiura
est, ut sancto papse Urbis, et prius venerabili Inndcentio,
et postea sancto Zosimo ejus successori persuaderelur,
quam illa secla a fide calholica et abominanda
et damnanda fuisset. At illi lantse sedis antistiles,
suis diversis temporibus eosdem notantes, atque
a membris Ecclesiae praecidenles, datis litteris et ad
Africanas Occidentis, et ad Orientis partis Ecclesias,
eos anathemandos et devitandos ab omnibus Calholicis
censnernnt. Et tale de illis Ecclesiae Dei catholicoe
prolamm judicium, eliam piissimus imperator
Honorius audiens ac sequens, suis eos legibus damB
natos, inter hserelicos haberi debere constiluit. Unde
nonnulli ex eis ad sanctae matris Ecclesiae gremium,
unde resilierant, redierunt, innotescente et praevalescente
adversus iilum detestabilem errorem rectaa
fidei veritate.< Et erat ille memorabilis vir, praecipuum dominici
corporis membrum, circa universalis Ecclesiaa
utilitatem sollicitus semper ac pervigil. Et 1111 divinitus
donatum est, ul de suorum laborum fructu, eiiam '
jn hac vita gaudere provenisset, prius quidem in Hipponensi
Ecclesia et regione, cui maxime prsesidebat,
uuitate ac pace perfecla ; deinde in aliis Africae partibus,
sive per se ipsum, sive per alios, et quos ipse
dederat sacerdotes, pnllulasse, et multiplicatam fuisse
Domini Ecclesiam pervidens, illosque Manichseos, Do■
C natislas, Pelagianistas, et Paganos ex magna parte
defecisse, et Ecclesiae Dei sociatos esse congaudens :
profectibus quoque et studiis favens erat et exullans
bonorum omnium ; indisciplinationes pie ac sancte
 ; tolerans fratrum, ingemiscensque de iniquilatibus
i malorum, sive eorum qui intra Ecclesiam, sive eorum
i qui exira Ecclesiam sunt constitmi, dominicis, ul
dixi, lucris semper gaudens, el damnis mcerens.
( Vesles ejus et calceamenta vel lectualia ex moi
derato et competenti habitu erant, nec nilida ni
, mium, nec abjecta plurimum : quia his plerumque
vel jSctare se insolenter homines solent, vel abjicere ;
ex utroque non quae Jesu Christi, sed quse sua sunt
> iidem quaerentes : at iste, ul dixi, medium tenebat,
i neque in dexteram, neque in sinistram declinans.
, D Olera et legumina, etiam carnes aliquando propter
2 hospiles, vel quosque infirmiores, semper auleni vinum
habebat, quia noverat, el docebat, ut Apostolus
t dicit, quod omnis crealura Dei bona til, et nihil abjis
ciendum, quod cum gratiarum actione percipitur ; sanctificatur
enim per verbum Dei el oralionem (I Tim. iv, 4,
5). Et, ut idem Augustinus sanctus in suis Confessionnm
libris posuil, dicens : Non ego immundiiiam
obsonii limeo, sed immundiliam cupidilatis. Scio Noe
omne genus carnis quod cibo esset usui, manducare
permissum ; Etiam cibo carnis refectum ; Joannem mi,
. rabili abstinenlia prmdilum, animalibus, hoc est locua
stis, in escam cedenlibus non fuisse pollutum. Scio el
Etau lenliculw concupiscentia deceplum ; et David prop-23 SUPPLEMENTUM AD OPERA S, AUGUSTINL 21. ter qqum desideritim a se ipso reprehensum ; et Regem 1:nostrum, non de carne , sed de pane eist tenlatum.Ideoque et populus in eremo, non quia carnes desideravit,sed quia escat desiderio contra Deum murmuravit,meruit improbari (Confessionum lib. 10, cap. 51,.« . 25). De vino autem sumendo Apostoli exstat sententiaad Timotheum scribentis ac dicenlis : Noliusque adhuc aquam bibere, sed vino modico utere propterslomachum el frequentes luat infirmitales (1 Tim.v, 25). Cochlearibus tanlum argenleis utens,caetera vasa quibus mensse inferebaniur cibi, veltesiea, vel lignea, vel marmorea fuerunt: non lameniiecessitaiis inopia, sed proposilo volunlatls. Sed ethospitaliiaiem semper exhibuit. Et in ipsa mensamagis leclionem vel disputationem, quam epulationempotationemque diligebat. Et contra pestilenliam 3huinanae consueludinis in ea scriptum ita babebat::Quisquis amaldiclis absentum rodere vitam, :
Hanc mensam vetiiam noverit esse sibi.Et ideo omnem convivam a superfluis et noxiis fabuliset detractionibus sese abslinere debere admpnabat.Nam et quosdam suos familiarissimos coepiscopos illiusscripturae oblitos, et contra eam loquenles, lamaspere aliquando reprehendit, commotus ut diceret,aut delendos esse illos de mensa versus, aut se demedia refectione ad suum cubiciilum surrecturum.Pauperum vero semper memor erai, eisque indeerogabat, unde et sibi suisque oinnibus secum habitantibus ;hoc est, vel ex reditibus possessionumEcclesise, vel etiam ex oblationibus fidelium. Etdum forte de possessionibus ipsis invidia clericis fie- /ret, alloquebatur plebera Dei, malle se ex collationibnsmagis plebis Dei vivere, quam illarum possessionumcuram vel gubernaiionem pati ; et paratumse esse illis cedere, ut eo modo omnes Dei servi etministri viverenl, quo in Vetere testamento legunlur(Deut. xvm, 1) , altari deservientes de eodemcomparlicipari. Sed nunquam id laici suscipere voluerunt.>
Sic Auguslinus, solis hostibus fidei terribilis, peromriia sanctum, simplicem et mansuetum se praebebat,non minoreiri forte gloriam morum iniegri'late meritusquam inriumeris pene librisquos ipsius ingeniumadversus haereticps, schismaticds et pagnriosquasi ex inexliauslo fonte protulit. Sed antequamgloriosissimi doctoris operum sub fecloris oculosindex evolvatur, Possidium, nobis qualiter e vilaexcesserit narrantem audiamus. EDIT.« Sane ille sanclns in vita soa prolixa pro ulilitaieac felicitate sanctoe Ecclesiae catholicoe diviniiuscondonata, vixil annis septuaginta et sex, inclericatu auiem vel episcopatu annis fenne quadraginta.Dicere autem nobis inter familiaria colloquiaconsueverat, po t perceptum baptismum, etiam laudatosChristinnos et sacerdotes absqiicdigna et com"pelentipoenitentia exire de corpore non debere. Quodet ipse fecit, ultima qua defunctus esl srgritud ne :nam sibi jusserat psalmos Davidicos, qui sunt paucissimide pcenitenlia scribi, ipsosque quaternionesiacens in lecto contra parietem positos diebus suseA infirmitatis intuebalur, etlegebat, et jugiterac ubertim
flebal:et ne intenlio ejus a quoquam 'mpediretur,
anle dies ferme decem quam exiret de corpore, a ndbis
postulavit pr.Tsentibiis, ne quis ad eum ingrederetur,
nisi iis lanlum lioris, quibus medici ad inspi•
cienduin intrarent, vel cum ei refeclioinferrelur. Et
ila bbservalum ac faclum est: et omni illo iempore
orationi vacabal. Verbiim Dei usque ad ipsam suairi
extremam segritudinem imprsetermisse/alacritcr et
fortiter, sana mente, sanoque consilio in ecclesia
praedicavit. Membris oirinibus sui corporis incolumis,
integro aspeclu atque auditn, et, ut scriptum est, nobis
astaritibus, et videnlibus, et cum eo pariler oran,libus obdormivit cum patribus suis, enutritus in
bona seneclute ; et nobis coram pro ejus commenB
danda corporis depositione sacrificium Deo oblatum
.est, et sepullus est. Testamentum nullum fecit, quia
unde faceret pauper Dei rion babuit. Ecclesiae biblioIhecam,
omnesque codices diligenter posteris custodiendos
semper jubebat. Si quid vero Ecclesia, vel in
smnptibtis, vel in ornamenlis babuit, Ddei presbyteri,
,qui sub eodem domus Ecclesiae curam gerebat, dimisit.
Nec snos consanguineos, vel in proposito vel
extra conslitutos, in sua vita et morte vulgi more
tractavit, quibus, dum adluic superesset, id si opus
fnit, quod ei caeteris, erogavil, non uldivitias haberent,
sed ut aut non, aut minus egerent. Glerura sufficientissimuiri,
et monasieria virorum ac feminarum
contiiienliura cum suis praepositis plena, Ecclesiae
dimisit, una cum bibliothecis, libros et tractalus vel' C suos vel aliorum sanctorum habenlibus, in quibus
donoDei qualis quantusque in Ecclesia fuerit noscitur,
et in his semper vivere a fidelibus invenitur. Juxta1 quod eliam ssecularium qiiidam poelarum, suis ju ;bens quo sibi tumuluiri mortuo in aggere publico collocarent,pro epigraniraate finxit dicens,1 ; Vivere post obitum vatem vis nosse vialor,Quod legis ecce loquor, voi tna nempe niea estEt in suis quidera scriptis ille Deo acceptus el cbarussacerdos, quantum lucente veritate videre concedilur.recte ac sane, fidei, spei, et charitaiis catholicae Eccle-sise vixisse manifesiatur : quod aguoscnnt qui eum de
divinis scribentem legentes proficiunt. Sed ego arbi>tror plus ex eo proficere poluisse, qui eum et loqueni
tem in ecclesia praesentem audire et yidere polue>-. runl, et ejus praesertim inter homines conversatioi
nem non ignoraverunl. Erat enim non solum eruditusscriba in regno ccelorum, de thesauro suo proferens
nova et vetera, ei uniis negotialorum, qui inventam
preliosam margarilam , quae babebat venditis, comlparavit (Mattli. xni, 52, 45, 46) : verum etiam ex iis
ad quos scriptum est, Sic loquimini, el sic facile (Jaicobi n, 12)  ; et de quibus Salvator dicit, Qui feceril et- docuerit sic homines, hic magnut vocabilur inregno
cmlorum (Matth. v, 19). ' »i CAPUT II: Scripta S. Augustini.§ I. Scripla Auguslini genuina, servalo Relractationura
- ordine, queni simililer auctores Magnas Bibliolheca5 Palrum secuti suut.e Cintra Academicot libri tres post librum de Pul-25 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 26chro et Apto deperditum, pritni omnium sunt, .scripti a. 589.
2. De Vita beala liber, dialogis tribus conslans, eodema. 586, non post libros conlra Academicos,sed inter illos scriptus.
5. De Ordine libri duo, dialogi quatuor, eodemtempore,qno praecedentes scripli.4. Seliloquiorum libri duo sub initium a. 587.5. De immortalitate Animm liber, a. 587.6. De Musica libri sex a. 387 Mediolani inchoati, a.
58y in Africa absoluli.7. De MoribusEcclesim callio- I Libri duoRomae Yerlicm
sus inilium a. 5888. De Moribus Manichmorum \ scripti.9. De quantilate Anhnm dialogus ibidem, eodem
tempore conscriplus.10. De libero Arbilrio libri tres, quorura primnmRomae
a. 588 inchoavit, duos posteriores Hippone
presbyterordinatus, absolvit a. 595.il. DeGenesi adversus Manichmos libri dtio quos insecessu prope Tagastam scripsit circa a. 589.
12. De Magistro liber ibidem el eodem a. 589 scriptus.15. De Vera Religione eodem a. 589 vel 590 scriplus.Hi libri una cum n. 55, iu / lomo edilionumErasmi, Lovaniensium et Renediclinorum.14. De Uiilitate credtndi liber Hippone a. 592 exaralus.
Exsl. in edit. Eraim. el Lovaniens. tomo
VI, Rened. VIII.15. De duabus Animabus liber eodem a. 592 confe- ,
clus. E.vst. in ed. Erasm. el Lovan. t. VI, Bened.
VIII.16. Acta contra Forlunatum quemdam Manichaeortun
presb. quocum disputaverat d. 28 et 29 Aug.
a. 592. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. lom. VI,
Bened. VIII.17. DeFide et Symbolo liber natus ex sermone,
quem coram episcopis in concilio Hipponensi a.
£95, presbyteradbuc, habuil.Exst, in ed. Erasm.
et Lovan. lom. III, Bened. VI.18. De Genesi ad titteram liber inipeifecttis circiter
a. 595scriptus. Exsl. in ed. Erasm., Lovan. tvBened.
loin. III.19. De sermone Christi in monle ad Matth. c. v, vi,
vn, libri duo circa a. £95. Exst. in cd. Erasm. ,
et Lovan. lom. IV, Bened. III.20. Psalmus conlra Donatistas a. 595. Ex:-l. in ed.
Erasm. elLovan. lom. VII, part. i, Bened » IX.[21.] Ad eumdem fere a 595 referendus csl liber
deperdilus conlra Epistolam Donati, Canh. episc.
schismatici. Nam proxime post Psalmum ponit
Auyustinus Relracl. i, 21.22. Contra Adimantum liber a. 594. Exst. in ed.
Erasm. et Lovan. tom. VI, Bened. Vlll.23. Exposiiio quarumdam Proposilionum ex Epist.
Pauli ad Romanos. Dedit Cirihngine adhuc presbyier
a. 594. Exst. iu cd. Erasm. et Lovan. to:n.
IV, Bened. III.24. Expositio Ephtolm ad Galatas eodem circilcr, A anno scripta. Exsl. in cd. Erasm. el Lovan. tom.
IV, Bened. III.25. Expositio Epistolm ad Romanos inchoala sub idem
, fere tempus. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. lom.IV, Bened. III.26. De Mendacio ad Consenlium liber a. 595. Exst.
in ed. Erasm. el Lovan. lom. IV, Bened. VI.27. De Coniinentia liber in Ps. CXLI, 5, 4, scr. c.
a. 595. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. IV,
Bened. VI28. De diversis Qumslionibus LXXXIII, sive Responsiones
ad Qumstiones LXXXIII. Has Angnstinus a' fratribus interrogatus , nullo observaio ordine,dictavit in Africa c. a. 590. Episcopus vero factus,eas colligi jussit, et unum ex iis libium fieriB curavit a. 598. Exs-l. in ed. Erasm. tt Lovan.lom. IV, Bened. VI.29. De diversis Qumstionibus VII libri duo. Qui primi
oinninm sunt, quos episcopus scripsit Augusiinus
ad Simplicianum Mediol. episc, qui S. Am
brosio suffectus esl a. 597. Exst. in ed. Erasm,
el Lovan. tom. IV, Bened. VI.50. Contra Manelis Epislolam, cui tilulus Fundamenti,liber scriplus circiter a. 597. Exst. in ed.Erasm. et Lovan. lom. VI, Bened. Mll.
• 51. De Agcne Christiano a. £96 conscriptus. Exsl.in ed. Erasm. ciLovah. tom. III, Bened. VI.
52. De Doctrina Christiana libii quatuor. Hosinchoavitcirca a. 597 ; verum ad terlii libri caput lerliumabsolvit, Iribusque qunrlum addidit a. 426.
■C Exsl. in ed. Erasm., Lovan., el Bened.. tom. III.
[55.] Ad a. 598 referendi quoque Comra pancm Donatilibri duo, quorum meminit Relrnct. i, 5. Sednon amplius exstant.
34. De fide rervm, qum non videntnr. IlunclracialumErasmus el eum sccuti Lovanienses tamquam spuriumet ex Augusiini scriptis consarcinaiuin rejccerant ;Benedictini vero pro genuino receperunt.Videtur ad a. 599 referendus. Exst. in ed. Eiasm.et Lovan. tom. IV, Append. Bened. tom. VI.
_. 35. Confestionum libri tredecim circa a. 400 scripti.Exst. iu ed. Erasm., Lovatt., clBened. tom. I.56. Conlra Fauslum Manicbaeum Disputaliones seu
Jibri trigiuta tres. Opus absolulum c. a. 400,
quod ad Ifierontfimttn misit a. 404. Exst. iu cd.
Erasm. et Lovan. lom. VI, Bened. Ylll.57. De actis cum Felice Manichmo libri duo sunt
acla Collationis qnam cum eo habuit Augustinns
Hippone mense Decembri a. 404. Exst. in ed.
Erasm. et Lovan. tom. VI, Bened. VIII.' 58. De nalura Boni liber adversus Manichieos scrposl a. 4iu4.Exsl. incd.Erasm. elLoian. tom. VI,Bened. VIII.
59. Adversus Secundinum Manicltmum liber scr. a.circiter405.Exst, ined. Erasm.eiLovan. tom. VI,Bened. VIII.
[40.] Hic referendus esset, si exstaret, quein conmHilarium quemdam vlrum tribuiiilium laicutn ca-87 SUPPLEMENTUM AD’ OPf.RA S. AUG13STINI. 28tholicum scripsiss ! se tes:atnr Retraci. bb. n, A
cap. 2.41. Qumslionum Evangelkarum XCVHI libri duo,
quos festinanler adniGdumseripsilAi/ijHs/imispost
a. 400. Exst. in ed.: Erasm. ct Lovan. tom. IVr
Bened. III.42. Annoiatioms in Jobum, scriplae versus n. 410.
Exsl. in cd. Ei-asm. el Lovun. lom. IV, Bene.l.
III.40. De Catechixandis rudibus liber posl a. 400 scripttis.
Exsl. in ed. Eratm. ct Lovan. lom. IV, Bcned.W.44. De Trinilate libri quindeciin a. 400 inchoali, a.
416 absoluli. Exst. in cd. Erasm. et Lovan. lom..Jll.Beiied. VIII.45. De Consensu Evangelisiarum libri qnatuor versus £
a. 400 scripti, quos inler scribeuduin libros de
Trinitate coniposuit. Exst. in ed. Erasm. el Lovan.
lom. IV, Bcned. III.46. Coiilra Paimeniaiii, D. nati in sede Caitlmg. successoris,
Epislvlum ad Tychonhim scr. c. a. 4C0.
Ex-.t. in ed. Erasm. ci Lo an. tom. VII, Bened.
IX.47. DeBaplismo libri reptemcodem icmporeadvcrsus
Donatistas cxarati. Exst. in e&. Erasm. et Lovan.
tom. VII, Bened. IX.[48.] Sequilur in Rslractulionum serk, lib. lr, c. 19,
proxiinc liber,cui tit. : Conlra quod attulit Centu,
r.us a Donaiislis, qui non t-xslal.49. Ad Iiiquisitivnei iamiarii libri duo, c. a. 400
 ; scr. Evst. in ed. Erasm., Lovun., et Bened. Ctom. II.50. De Opere Monachorum liber jubeiue Aurelio,
episc. Carihng. c. a 40o tcr. Exsl. in ed. Erasm.
ct Lqtifln. loin. III, Benetl. lom^ VI. *51. Defono conjngali liber adversus Joviniaiinm n.
iOO scr. E\si. in cd. Erasm., Lovan., cl Beued.
loin. VI.52. De sanda viryinilate liber scr. an.401. Exslnlin
eil.E.usm., Lovan., el Bened. toiu. VI.55. De Genesi ad Lilteram libri duodccini a. 401 inchoaii,
nbsoluii a. 415. Exsl. in cd. Erasm., Lo~
van., et Bened. tom. III.54. Contru Llteras Peiiliani Donaiistm, Cirtensis vcl
Coiistnntiniensis in Numidia episc, libri ircs.
Exst. in cd. Erasm. ct Lovan. loin. VII, Bcncd. '
IX.55. Ad Calliolicos Epislola ccntra Donatistas, vulgo
de Uniiate Ecclesiai libcr, (pii a quibiisd.nii IIOJI
Atigustiiii putatur, a Dupinio lanjen ei asseritur et
ad a. 402 referlur. Exst. in cd. Erasm. et Lovan.
■tom. VII, Bened. IX.'J>6. Conlra Cresconium Granimaticum, qui Pcliliani
causam defendcudam sjisccpcral, libri quatuor, a.
406 scr. Exst. in cd ; Eiasm. et Loran toin. vil,« 
Bened. IX.lloc loco subjiingendi fuissent, si exstarcnt, libri
tres subsequentes, ouonim Angiistinus meminitficlracl.
n, c. 27, 28, 29, scilicei,, A [57. ] Liber Prbbniidiuui el Testimoworum conlraDonalistas.
i, [58.] Conlra nescio quem Donatistam.
 ;t [59.] Admonilio Donatistarum de Maximianislis.
T CO. Liber de Dhinatione Dmmonum scr. inicr a.406 el 411. Exst. >in ed. Erasm cl Lovr.n: T. III,
i. Bened. VI. i61. De sex qumslionibus contra Paganos exi>os:lisliber ad fleojra/ias prc^byterum, c. a. 408 ^cr.videlur. Meniinit Augustinus Retiact. n, £1. Interepislolas edilns est (olim 49. iiuiic 102) in cd.Erasm., Lovan., ei Bened. T. II.
[62.] Sequitur in Reiract. Iih.-n, 52 , Expositio EpisiolmS. Jacobi, qupe non ex-i.it.
63. De Peccalortim Merilis ci Remissione acdcBaplis
Jj smo Parvulorum libri trcs, ad. MarceUinum, scr.
e a. 412. Exsl. in ecl. EiajiH. et Lovan. T. VII,pnrt. II, Bened. X.
6i. De uiiico Bapiisnio liber eodein leraporc SGr.Exst. in ed. Erasml el Lovan. T. VII., Bencd. IX.
i. [ 65. ] Quem post opus de uuico Baptismo. recensctAugustinus n, 55 , liber de Maximianislis conlraDonalistas, jani non aniplius rc^lal.
66. De Gratia Novi Tesiamenli bber ad Honoratumscr.- c. a. 412. Exst.. in ed. Erasnu, Lovan., etBened. T. II.
5 67. De Spirilu et LUtera liber ad MarceUinum a.412 vel 415 scr. Esst. in ed. Erasm. et Lovan. T.IlI.B.iifd. X.
l) 68. De Fide cl Operibus liber scr. a. 415. Exsl. in
.G cd. Erasm. ei Lovan. T. IV , Bened. VI.'69. Breviciilus Collalionum contra Donalisias scr.
i, sub finein a. 411. Exsl. in ed. Erasm. el. Lovan.
,. T. \ll, Uened. IX.70. Ad Donatisias posl dictain Collaiionem liber forte
i. sub init. a. 412 scr. Exst. in ed. Erasm. ct Lovan
 !. T. VII, Bened. IX.71. De videndo Dco ad Paulinam liber. Exsi. in ed.
n Erasm., I.ovnn., cl Bencd. T. II.72. De Nalura el Gralia contra Pelagianos liber a.
i- 415. scr. Exst. in cd. Erasm. et Lovan. T. VII,part. n, Bencd. T. X.
'iZ.DePerfeciionejusiilimliominis ad Euiropium ct
.'1 Paulum, episcopos Gillicanos, liber seu cpii.sloli scr. a. 415. Exst. in cd. Erasm. ct Luvan.i. D T. VII, parl. n, Bene.d. X.74. De Civilate Dei libri viginti duo , ad eoinilem
jo MarceUinum, quos asgrcssus est scribere Atigiis>i
tinus a. 415, posl capiam ab Alarico, Golliorumet rcge,. iirbem Rpmam ; absolvii dcmum a. 427 vel
i. 428. Exsl. in cd. Erusm. ct Lovan. T. V, Bened.VII.
iit 73. DeBono Viduitatis libcr (scti epislola). Norj
jv ' niciiiinit ejus in Re !racialionib::s , scd a Possidit
],. £:i indicein relata est. Ex^l. in ed. Erasm. cl Lovan.T. IV , Bencd. VI.
i- 76. Confa Priscilf.auisias cl Oiigenhtns liber a. 4 !L
i- scr. nd Puulum Orvs’"in llisjnuurn. E\st. in ed,Erasm. el Lovan. T. VI, Bensd. Vlll.29 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 5077. De Ongme animm ad Hieronyinum. Vid. infra tn. 92.
178.] Sequilur in Retract. lib. n, c. 46, liber ad Emerilum,Donatistarum episc, qui hodie non exstat.Cf. n. 85, 86.79. De Gestis Pelagii contra adversarios Gratiw D.
N. J. C. liber a. 416 seu 417 scr. ad Aurelium,
episc. Carthag. Exst. in Supplem. Viynerii T. I,
p. ilosqq., et ed. Bened. T. X.80. De correclione Donatistarum liher ad Bonifacium
tribunum ac demum comitem in Africa scr.
c. a. 417. Exstat inter epistolas olim 50, nunc
185, ed. Erasm., Lovan. et Bened. T. II.81. De Prwsenlia Dei liber ad Dardanum in Galliis
pr.xfectnm scr. circa idem lempus. Exstat inter
episiolas (oliin 57, nuncl87) edit. Erasm., Lovan., 1
ct Bened. T. II.82. In Evanyelium Joanms Iraclatus CXXIV, quibus
praslixa est Prmfalio incerti aucloris. Sermones
sunl ab Augusiino pro concione habili annis 416 ei
417. Exst. ined. F.rasm. elLovan. T. IX, Bened. 111.83. In Epistolam I divi Joannis ad Parlhos traclatus
X, sub iJem lempiis scripti. Exst. in ed. Erasm.
et Lovan. T. IX , Bened. III.84. De Gratia Christi el Peccalo Oriyinalt contra Pelagium
et Cmlestium libri duo, circa iiiediuni a.
408 scr. Exsl. i.i ed. Erasm. et Lovun. T. VII,
Bened. X.85. De geslis cum Emcrilo C:rsarca>. in Matiriiania
Donat’siarum episcopo liber a. 415 vel 4I8scri.it.86. Sermo ad Cmsariensh Ecclesim plebcm Eincriio f_
prwsenle habilus. Exst. in ed. Erasm. ct Lovan.
T. VII, Bened. IX.87. Conlra Sermonem quemdam Arianorum sine Auctoris
nomine libcr a. 418scr.Exst. in ed. Erdim.
et Lovan. T. VI, Bcned. VIII.88. De Patieniia liber vcl pntius Scrmo scr. nt creditur,
ante a. 418. Exst. in ed. Erasm. et Lovan.
T. IV, Bened. VI.89. De Nupliis el Concupiscentia ad Valerium coinitcm
libri duo. Prior scriplus est a. 418 excunte,
secuudus a. 420. Exst. in ed. Erasm. el Lovan.
T. VII, parl. \\,Bencd. T. X.90. Loculionum libri scptem, c. a. 419 scripli. Exst.
in cd. Erasm., Lovan. elBened. T. III.91. Qumstionum in Heptateuchum DCLXV libri se-£
plem, cd. a. 419. scr. Exsl. in ed. Erasm. et
Lovan. T. IV, Bened. III.92. De Anima et efus origine libri quatuor a. 419
et 420 scripii. Exst. in ed. Erasm. el Lovan. T.
VII, parl. H, Bened. X.Caterum scripserat Augustiitus a. 415 ad S.
Hieronymnm de Origine animm librum , qni iuter
cpislolas cxsiat ordine 166 in ed. Rened., alias 28,
siuiuli.iie allerum de sentculia D. Jacobi apostoli
II , 10 : Qui otfeiideril in uno, faclus esl omuium
reus, epul. 167,oIim 2).Utramque tamquami A Iibros recensuil Auyusttnus Retracl. lib. n, c. 45'.93, De Conjuyiis aduUerinis ad Pollenlhtm lihri duo,
ser. a. 419. Exst. in ed. Erasm., Lovan., et Bened.
T. VI.94. Contrii Adversarium Legis e\ Prophetarum I bri
duo, scr. a. 420. Exsl. in ed. Erasm. el Lovait.
T. VI, Bened. VIII.i 95. Contra Gaudenlittm, Thamugadensem episc. Donatislarum,
lihri duo, eodem a. 420 scr. Exsl. in
ed. Erasm. ct Lovan. T. VII, Bened. IX.96. Contra Mendacium liber ad Consentiuma. 420 .« -cr.
: Exst. in ed. Erasm. et Loran. T. IV, Bened. VI.97. Conlra duas Epistolas Pelagianorum libri qua5
tuor, ad Bonifacium I, episc. Rom., Zosimi sucr
cessorem, scripli a. 420 vel panlo post. Ex-li in
i B ed. Erasm. el Lovan. T. VII, part. n, Bened. X.98. Conlra Julianum libri sex a.-42l scripii. Exst.> in ed. Erasm. et Lovan. T. VII, pnrt. i, Bened. X.
 ! 99. Encliiridion s. Manuale ad Laiirentiuin, de Fide,
l Speet Charitate, scr. 421. Exsi. in ed. Erasm. etLouau. T. 111, Bcned. VI.> 100. De Cura pro mortuis yerenda a. 421 scr. Exst.
in ed. Erasm. elLovan. T. IV, Bened. VI.1J1. De octo Dulcitii Qumstionibus liber scr. a. 422.
Exst. in ed. Erasm. evLovan. T. IV, Bened. VI.102. Reyula ad servos Dei de tribus ullima (a) , de
qua dubitat Erasmus, licet indignam Auyustino
iioii judicet, asscrunt plane Benedictini. Exsial in
epistola 211 (alias 109) , S.uiciiiiionialibiis ab ipso
scrpia a. 425 vel 424. Inde vero depromptam viGrisqne aplainm fuissc dicuiit. Ed. Erasm., Lovan.,
elBened. T. I.103. De Gratiaet Libero Arbilrio adV alentinum abbalein
et monacltos Aduimetinos scr. a. 426 vel 427.
Exst. in ed. Erasm. ei Lovan. T. VII, parl. n,
Betted. X.105. De Corrcp.ione el Gralia liber ad monachos iiem
Adrmnciiiios a. 427scriptus.10J. Reiractalionum libri duo , in quibus Augustinus
operasua XCIV, in librisCCXXX, recenset ad annum
usqtic 427, quo scripti sunt. Exst. in ed.
Eivism.., Lovan., et Bened. T. I.106. De Hwresibus liber inlra a. 428 et 450 absnlulus.*Exsl.
in ed. Eratm. et Lovan. T. VI, Bcned.
VIII.D 1U7. Traclatus s. liber de Incarnalione Domini a.lversusJudwos
pnst libruin de Haeresibus a Reneclicinis
poi.iiur. Exsl. in cd. Erasm. et Lovan. T.
VI, Bened. YHI.
108. 109. Cotlalio cum Maximiito Arianorum episcopo
librique duo contra eumdem. Collalio habita esl a.
428, llippone. Exst. in ed. Erasm. et Lovan. T.
VI, Bnted. VIII.110. De Prwdcsliitatione sanctorum liber ad Prosperum
ct Ililarium scr. n. 428 ve ! 429. Exsl. in cd.
Eramn. cl Lovait. T. VI, B. ned. X.111. De Piwdestiiiatione S.in.toritm liber secund is,(<i) De reliq-iis vidc infra. n. 21, 22, in Dubiis.31SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTIM.32vulgo de Dono Perseverantim ntincupatus ad eos- A
dem scr. a. 428 vel 429. Exst. in ed. Erasm. et
Lovan’. T. VI, Bencd. X.112. Contra secundam Juliani responsionem, opus imperfeclum
sex libros compleciens scr. a. 428. vel
429. Exst. in Vignerii Supplem. T. II, Bened.
ed. X.115. Speculum ex utroque Testamenlo sub a. 427
scriplum, et a Possidio in Indiculo et Vita Auyustini
memoratum. Exst. in ed. Erasm. et Lovan.
T. III, Vignerii Suppl. I, Bened. III. ■114. Examinationes in Psalmos Davidis CL. Exst. in
ed. Erasm. et Louan. T. VIII, Bened. IV.115. Episiolm numeroCCLXXl, juxta ordinem chronologicum
a Renediclinis in IV classes dispositoe.
lma classis eas continet quas Augustinus riondum B
episcopus scripsit ab a. 586 ad 595. Secunda,- quas ab eo lempore scripsit anle Collationem
Cartliayinensem cum Donatistis habitam el deteclam
in Alrica Pelayii haeresin, i. e. ab a. 596 ad 412.
Terlia, quas ab eo tempore ad obitum scripsit,
nempe ab a. 411 ad 450. Quarta, eas quarum lempus
minus compertum habetur, quas lamen omnes
ab Augustino jam episcopo scriplas esse cerlum
est. Augustini epislolis anlea vulgatis paucoe
hactenus inediiae accesserunt in ed. Renedictinorum.
Exsi. in ed. Erasm., Lovan.,et Bened. tom. II.
Plures autem jamjam inter epistolas leguntur,
quas tamquam libros Auyuslinus in Rc.tract. recensuit,
quas suis locis notatas videbis.
•ilG. Sermones. Horum varioe exstanl collectioncs, G
quarum quinque sequentes (praeter Sermones ad
fralres in Eremo)  prodierunt in ed. Erasm. Ras.
1529, toin..X.1° Dt Verbit Domini sive deVcrbit Evanyelti,
Sermones LXIV. Ex liis Sermo 14, Eradii presbyteri
esV, 19, Maximi Taurinensis ; 28, S. Ambrosii
Mediolanensis episcopi.2" De Verbis Aposloii Sermones XXXV. Ex his
Sermo 25, Maximi est ; inler Ambrosianos uonus.
5° Homiliw L, in quibus varia Scriplurw loca explicantur
et Loci communes tractaniur. Harum
quarta ex Ambrosii scriptis decerpln.
Colleciioncs istae tres antiquae suni, anle annos
quippe 800 faclse, Augustino lamcn ncquaquam
acquales. Duae sequentes autem summa incuria I
adornatse sunt :ib cd. Amcrbachianae curatoribus,
nempe :4° Sermoncs de rempore CCLYI, cx quibus plurimi
alios pne se ferunt auctores. Sermones vero
87, 215, 255, spurii habentur. Sermonem 191
Augustino abjudicat Phil. Labbeus. Eorum vero
nonus cst Sermo Bemardi ; 11 Maximo tribuilur ;
15 Setifriano uti el Fulgentio ascribitur ; 53 S.Leonis
est ; 57 Maximi ; 48 ex Hilario, Ambrosio et
Augustino hinc inde desumptus esl ; 65 S. Leonis
est ; 68, 77, 117, S. Ambrosii ; 118 Maximini ; 120
Eusebio tribuilur ; li'5 idem fere esl acSymbolum
Damaso inscriplum inlcrOpera S. Hieronymi ; 128,A Maximum ; 150 Chrysoslomum auclorem babet ;
136, 158, 156, 176, inter Eusebianos habentur ;
177 S. Gregorii est ; 173 ex ejnsdem scriptis desumplus ;
226, 228 , 229, 242, ex Ambrosii scriptis.5° De Sanclis Sermones LI, ex quibus Sermones
1 et 18 Fulgenlio ascribtint nonnulli ; sermo22 e
Petro Bavennalensi decerplus esi ; 26 inler Ambrosianos
reperitur ; 27 Maximi esl ; 50 et 51 spnrii
sunt, posterior inter Ambrosianos habelur, uti
et sermo 55 ; 55 Fulberli est ; 56, Eutebii cpiscopi ;
3", Alcuini presbyteri, ex vnriis tamen cousarciiiatus ;
47 eliam S. Leoni tribuiiur.6° Sermones alii XVII, ex quibus sex de Tempore,
septimus de Verbis Aposloli, decein de SaneB
ijjin editione Parisiensi 1551 primiim ediii.7" Snmones IV, videlicet de Jacob cl Esau, in
festo S. Vincentii, inProverb. xiu, in Parabolam
Seminantis, et in illod Matth. xvi. Qtti vult venire
postme, eic. Hi primum prodierunl (cum tractatu
in Orationem Dominicani) in ed. Basil. 1556. Quibus
accesseruni in ed. a. 1569.
8° De Diversis Sermones XLIII.
9' Fragmenia ScrmonumS. Augnslini XXVII,
ex Euyippii abbatis Thesauro s,eu Colleclionibus ,
ad Probam virgiuem, atquc ex Commenlariis Flori,
Lugdunensis Ecclesioe dinconi, in Epislolas
Pauli, ex verbis Augustini sub Bedm nomine inler
ejus opera et seorsim etiam impressis.10° Seimones de diversis CXXIH, a LovanienG
sibusa. 1571 lomo X editi, annumeratis proedictis
■ sermonibus XLIll. Ex bis plurimos supposititiosesse latentiir ipsi Lovanienses.11* Honuiiw XI, a Parisiensibus edilae a. 1014,
, ex mss. Cartliusianis, alque alim XIII, ex mss.Pithceanis.12° Sermones XL de variis argumeniis a JacoboSirmondo Jesuila primum edili cum notis Paris.3 1651, iu-8, i qiiorum nonnullos, ait And. Rivetus,ut nolim negare Augvslinum auctorem habere,maxime qui in Indiculo Possidii numeranlur, aliosl lamen, qui e rnonacliorum cryplis prodicnint, paticturedilor apud nos esse suspectoe fidei, donecs prob.iiionihus dignioribus nobis commendentur.in lnlcr bos aulem XL Sermones habenlur llomilisea D illae XIII siiperius commemorntae.15° Sermones VI Romoe primuiu edili a. 1614.
n Joan. Bapt. Maro Romano, S. Angeli in Foro
Pisciuin Canonico.0 Qiialuor posteriores Sermonum Colleciiones le1cudil Vignerius partc l SuppL ; parle vero u nlios
o XLVI, haclenus-ineditos alque ex diversis Riblio ;
thecis depromptos, addidit.
i- Caeterum in praecedenlibus Sermonibus notari
 ;l debet, non raro evenire, ut idcm Sermo in diversis
is Sermonum Collectionibus bis vel forsan s.vpius
0 numeretur : quamplurimi vero ex aliis Aiigustini
<n scriptis excerpli sunt. Sermones cx hisce aliquot
 !, spttrios obiter notavimus: al cum longe accuralius53 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 34id praestiterinlRenediclini, nosCensuram Sermo- A
num ab iis latam in compendio exhibere e re fore
arbitrati sumus (a). Sermones itaque omnes quibus
tomus Y absolvitur (de quo vide infra ad ipsius
ediiionis commemorationem) in quatuor classes
redegerunt, d« Scripluris Vet. et Novi Testamenli,
de Tempore, de Sanctis, et de Diversis: quibus accessit
quintus Ordo sercncmicm dubiorum ; cura nonnisi
aperie supposilttti- in Appendicemrejecti sint.
Classcs istae quinque, Sermones compleclunlur
CCCXCIV, practer Fragmenta. In appendicem rejiciuntur,
lainquam ceriocertius spurii.Sermones
CCCXVII, ex Colleclionibus supra memoratis hinc
inde sclecti: nimirum ex vulgari Collectione Sermonum
de Verbit Domini (vid. supra n. l°) ,Serm.
5,14,19, 20,22, 28, 34, 47,52,54, 56,17,58 ; de B
Verbis Aposloli (n. 2") , Serm. 21, 25, 26, 34, 3S ;
Homiliarum L (n. 5°) , Sermo 2, 5, 4, 6-10, 12,
15, 16, 21,22,26, 50,31, 33, 35, 39, 45 - 48 ; de
Tempore (n. 4°) , Serm. 1, 2, 3 et omnes reliqui,
praeterquinlum, 12, 16,19,20,23, 25,27, 28, 50,
51, 52, 54, 59, 42, 45, 49, 50, 52, 72, 74, 94, 96,
107, 109, 110, 115,119, 135, 139,140, 141, 143149,
151, 155,160, 164, 165, 170, 174, 186, 187,.
196, 205, 212, 214, 2-20,254-257, 245, 246 ;254,
256. Sermones de Sanctis (n. 5°) omnes spurii
sunt, prselerquarlum, 12, 17, 25, 24, 42, 45, 48,
50, 51. Inler Sermones XVII (de quibus n. 0°) 
spurii sunt 1, 2 (qui pars est Sermonis 51 in ColIectione
Renedict-) , 7 (pars Sermonis 561) , 35,
36 (pars Sermonis 279) , 58,65,96,97,98,99,118 C
( pars Sennonis 525). Ex Serraonibtis LXXVI, ad
fralres in Eremo commorantes, etc, nonnisi scx
in lomo V exhibenl Benedictini, reliquos in sequenti.
Ex his sex, spurii sunl tres, qui in vulgari
Sermonum istorum colleclione locum obtinent 56,
70 et 72. Ex Sermonibus ab Hier.on. Viynerio editis
Supplem. parte i, spurii stfnt 3, 4, 5, 15, 14,
15, 17, 18. In parte n spurii sunl 1, 2, 8, 1014,
20, 23, 25, 26, 27, 29, 54, 36 -39.Denique rejecti sunt a Rcnedictinis inler Sermones
tom. Vlibri aliquotabErasmo et Lovaniensibus
inler tractaius repositi ; nimirum :117. DeEpicurmis et Stoicis in Act. xvu Apost. tractatus
non omnino malus, juxla Erasmum in censura
huic prajfixn, sed nihil aul quam minimuni I
habens Auyustini. Contra Benediciini judicanl ; el
omnino bonum Sermonem, el nihil habenlem nisi
Auyuslini. Ejus meminit Possidius in Indiculo
cap. 1. Exslat in editipne Erasm. el Lovan. tom.
VI ; Bened. V, serni. 150, class. 1.118. In illud Exod. m, 14, Ego sum, qui sum, scilicei,
de rubo, in quo flamma erat, el rubus non comburebatur.
Hic traclalus in Erasmiana quidem editione
incerli aucloris esse praenotatur: al in Ulimmer.
el Lovan. tribuitur Augustino. Benedictini veroA inier dubios parum abfuil, quin reponerent. Ibid.
serm. 7.119. De decem Cliordis Iiber seu sermo a Possidio
uotalus in indice c. 8, atque ab Eugippio et Floro
citatus. Ibid. serm. 9, Erasm. el Lovan. lom. IX.120. De Pastoribusl Uterque ad Ezech. cap. xxxiv.121. De Ovibus [Ibid. serm.47et48coniraDonat.122. De Convenienlia decem plagarum et decem prmceplorum.
lbid. serm. 8. Hujus quoque memiuit
Possidius in Ind. c. 9, et ipse Augusl. in ps. LXXVII,
n. 27. Fragmentum repertum est iuter Eugippii
Excerpta in ms. Regio et Viclorino.§ II. Scripta deperdita.Praeler illa,quse passim indicala sunt n.21,53,40,
B 48, 57, 58, 59, 62, 65, 78, alia diligenter enolavit
GuiL Caue, scilicet :1. Contra Paganos libri tres, el Exhorl. adeosdem.2. De Sacrificiis spiritualibus contra Manichwos.3. De Sacrificio vespertino. Qui tracialus forlassenon
alius est, quam senno ejusdem lilu.li ordine 542,
ed. Bencd. ex Sirmondiauis (olim 8us) , inquo explicatur
initium Evangelii Joannis., 4. De Die Domini secundum Sophoniam prophelam
conlra Manichmos.5. Tractalus diversi contra Arianos6. Ad Primianum, Donatistarum Carthaginens.
episc. Commoniwrium.7. De Traditione in perseculionibus. et de falso Bapti.
smate contra Donatistas libri tres.C 8. De Baptismo conlra eosdem liber.9. Ad Mercalorem episcopum contra eosdett}. Primum
quidem prodiit in editione Benedictinorum ex per.
vetusto codice monast. S. Bertini in Relgio Augustini
epistola (ordine 195) ad Mercaiorem, cum procul
dubio, cui Mario praenomen fuit, anno circiter
418 scripta, quam recensuit Possidius io Indic.
c.4, ejusdemque tertiam partem iraiululit Auguslinus
in librum de octo Dulcilii Qumstionibus (cle
quo supra n. 101).10. DeCharilate tractatus diversi.
. 11. Principia Geometriw, ArUhmetices, et Philosophiw.■ 12. Epistotw, SermonesetTractatus plur.es, quorummentio habetur in Ind. Possidii, apud Bedam,
i'V ipsum Augustinum, et alibi.■t § III. Scripla Dubia, Supposititia, Spuria.i 1. De Symbolo s. Reytda fidei nd Calechumenos librivel poiius sermones qualiior. Exslant in ed.Erasm. et Lovan. l. IX, Rened. VI, usque ad n. 8.2. Sermo de quarta Feria, sive cultura ayri Dominici.5. De Cataclysmo seu diluvio.
4. De Tempore Barbarico sive in lempus persecutivttis
) , Barbarorum.(a)  Commode nobis datum fuit hoc loco diligenliam
auctorum Magnm Bibl. Eccles. Colon., qui postCaveum et Oudinum haec ex Bencdiciinis cxcerpse
runl, in usum’ nostrurn converlere.55 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUCUSTINI. 565. De novo Cantieo et de redilu in cceleslem patriqm A
ac vim periculis, sermo ad Catcchuinenos.6. Sermo de Disciplina Christiana.7. Sermo de Ulililatt Jejunii.8. Sermode Uibis excidio.Quae sequuntur, usque ad n. 15, exstanlin append.
toini VI ed. Bened. n. 9, 10,11, tom. IX ed.
Erasm. et Lovan.9. Sermo de Contemptn mundi. Incerii auctoris. Ilem
Sermo de Vanilate smculi, qui ferme totus habetur
in tractatu de Rectitudine cathoHcm conVersationis,
de quo infra n. 61.10. Sermo de Rono disciplinw. Melch. Goldaslus ab
Haiminsfeld asseruit Valeriano Cemeliensi apud
Alpes maritimas episc. sar:c. v, ejusque etiam nomen
proeferunt fragmeuta hujus opusculi in velu- B
sto codice Colbertino reperta.\ 1. Sermo de Obedientia el Humilitate.12. Traclatus de Charitate, s. de verbis psalmi, Terra
dedil fructum suum.13. De Orationeet Eleemosyna traclalus (seu potius
' fragm. majoris operis) ab Hieron. Vignerio editustomo II Supplern.14. De GeneraUlale eleemosynarum. ..15. Sentenlim Miscellanew. Haec omnia jnccrti suril
auctoris, nec Auguslinum sapiunt.16. De Creatione primi hominis. Totus inserlus est
liic liber in tractatu de Spirilu et Anima n. 67.
Reperitur interOpera Ambrosii sub lit., Tractatut
de Dignitate primi hominis ; et inler Opera Alcuini
cum lil., Cogitdtiones B. Albini Levitw in haec Ge- C
neseos verba, Faciamus hotninem ad imaginem noslram.
Exsf. in ed. Erasm. el Loian. lom. IX Append.17. De Arbore scientia boni et muli. Exst. in ed.Eristri.,
Lovan., elBened. I. IXnppend.Sequenlia, nsquc ad num. 25, exstant in appcnd.
lom. I ed. Bened.18. De Gratnmulica liber.
.9. Principia Dialecticw el Rhetorices. Libri tres.
£0. Categorice decem ex Arislotele decerptm. Quatnorist’ tractatus, qui Augustino in proecedentibus edili.mibtis
ascripti eranl (Erasm. et Lovan. t. I) a
1'enedictinis in appendicem rejectis spuriis accensenlur
(lom. XI).21. Begulm Clericis traditw fragmen !um. "22. Regtda secunda. (Terlia est genuina, vide snpra
n. 102.) Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. I in
append.25. Liber de Vila Eremiiica ad sororem, quem non
cdidil Eratmut. Exstat in append. t. led. Lovan.
et Bened. JElredi Rievnllensis est ( qui saec. xn
vixit) juxta Lucam Holstenium. Terlia circiter pars
in Operibus Anselmi, scil. Medit. 15, 16 el 17
exstant.Quae sequuntur, usque ad n. 26, in appcnd.
lomill ed. Lovan. et Bened. exstnnt.■•21. Epistolw XVI mutuae S. Augustini et papae Bonifacii
I brevissimae, quas antiqiias esse falelur ErasiA inus, sed Aitgusiino abjudicat ; quod judicium bellarminuset Lovanienses secuti sunt.
25. Epislola ad Demetriadem. Pelayii est, ut ipsePelagius faleiur in suis ad Innocenliuin paparalitleris.
- '26. Epistolae muluae SS. Auyiislini el Cyrilli demagnificis admirandisque S. Hieronymi virlulibuset miracttlis, Supposititioc.
l 27. Altercatio seu Collalio S. Augtistini cum Pascenr
lio Ariano Hippone habila, prsesenle Laureniio, .judice delecto a Pascentio , viro spectabili. Nonesl Augtislini.
} £8. De Mirabilibus S. Scripturm libri tres. Incerti
I auctoris, qui posta. 700 vixisse perbibetur. Ex-t.in ed. Erasm. lom. III, Lovan. el Bened. ibid. in
. B append., uhi et seqnens.29. De Benediclionibus patriarchm Jacob opusculum.Decerptum est ex S. Hieronymi Quaest. Hebr. in
i Genes. el Moralibus Gregorii M. et Alcuinum aucloremhabet.
i 30- Qumstiones Vel. el N. Test. in trcs parles divii
sae, quibus qunnamsuperaddideruni, XXV Qtiaeslionescomplexam, scd spuriam Lovanienses,
,. Hilario diacono adjudicautes. Exst. in appeud.lomi IV ed. Lovan. ct lomi III Bened.
51. ln Apocalypsin O: Joannis Expositio sive HomiliseXVHI. Fortasse Tychonii Afri Donalislsc. Nolaesunt ex Victorino, Primasio el Beda collecta ?.Exst. in ed. Erasm. toin. IX, Lovan. ibid. in append.,el Bened. III.
C Quae sequuntur, usque ad n. 65, exstant in append.tomi VI ed. Bened., praeier Sermones adFraires in Eremo, aliosque de qnibus supra 9-15.
32. LiberSententiarum s. Qiiwstionum XXI, ex Augustinoaliisque nullo ordiue ab auclore aliquoimperilissimo colleclarum. Exst. in edil. Erasm.et Lovan. tom. IV in appcnd.,ubi ct sequens.
53. Quwstionum LXV Dialogus ex variis Atiguslinilibris raaximam parlem congestus.34. Liber deFide ad Pelrum diaconum, olim inler
opera Auguslini impressns, ab Erasmo vero primum
ei abjudicatus. Fulgenlii est Ruspensis episcopi.
Exst. in ed. Erasm. et Lovan. tom. III in
append., ubi et sequens.35. De Spirilu el Anima liber. Contiuet Dicia ct
D Collecianea cx multis et diversis aucloribus exscripta.56. De Amicilia. Nonuisi Epilome est tritim librorum
^Elredi Rievallensis de eodem argumcnio. Exst.
in ed. Erasm. el Lovan. tom. IV in append., uhi
et sequens.57. De Substanlia dUeclionis et amoris liber. Duo libri
in unum confusi. Auclores ignorantur.38. De diligendo Deo libcr, qui et Medilalionum insciibilni'. Conflaius esl item ex variis libris HugonisViaorini, Bernardi el Antelmi. Exsl. in ed.- Erasm. et Lovan. lom. IX in append., usqne ndn. 48.59. SiolUdquium animm ad Deum, liber. Ab auctoreS7 NOTITIA LITTERARIA IN S. ALT.USTINL.,.. 58inccrto ex Auguslino non inodo, scd aliis cliam i
1 ancioribus , veluti ex Ilugsnis Yiciorini libro de
Arra Anmm colleclus.40. Meditalionum liber. Lovanienses inter genuiiins
Auguslini fetus reliquerant, ncque de eo aliud
proiumtiaverant, quam quod antea dubitans incerlusque
Erasmus dixerat, auctorcRi esse vel Augustinum,
vel qui ejus librns non iudiligcnter legisset.
Collectus esl potissimum ex Anselmi scriptis
ab auctore xn sa ?c, nec non ex Joannis abbatis
Fiscamensis opere.41. De Contritione cordis liber. Aucior -soac. xn
consarcinavit ex Anselmi et Huyonisde.S. Victore
operibus.42. Manuale. Opusculnm ex vnriis anliquioribus et
saec. xi scriptis colleclum : Augustino, Cyprinno, I
Gregorio et Isidoro, Anselmo Bernardo, cic.45. Speculum sive Manuale , til in aliquot codicibus
inscrihitur : et in cod. Ribl. Bernardinorum P.trisiensis
hnbelur sub liiulo : Libellus caiholicm /5dei,
alteriimque ndjuiirtiim hnbel opusciilum.
Haec atitem duo opnsctila nibilo diversa stint a
part. i, u Confessionis Fidei, qu:c cura Pet. Franc.
Cliifflelii Jes. sub Alcnini noiniiie prodiit. Cerle
auctor saec. xil uori anliqninr.4i. Spectdumpeccatoris. Inceiti auctoris esl et soec.
xu noii cxcedit.45. De triplici habitaculo liber. Incerti nec incrudili
■mctoris.46. Scala Paradisi. Esl Guiqohis seu Guidonis ssec.<47. De cognitione verm Vilw. Honorii Augustodiintnsis
pulatur.4S. De Vila Chrisiiand. Liber est Fastidii Briinniii.49. Liber exliortatorius, vulgo de Salutaribus documenlis
ad qucmdam comitem. Pnulino Aquileiensi
scu Foiojuliensi pntriarcbsc, qui saec. vm vixil,
haud injuria asserunt. Exsi. in ed. Erasm. cl Lovan.
tom. IV in append.50. De duodecim Abusionum gradibus. Cypriano
oeque ac Augustino falso trihuilur. Auctor ignorntur.
Exsl. in ed. Erasm. et Lovan. lom. IX, append.51. Traclelus de septem Vitiis el septem Donis Spirilus
stiticti. Ilugonis Viclorini. Primus edidit inr
tcr Snnctorum Patrum Monumenla Paris. 1634 A
6'HIV. Camerariut Scotus Congreg. Oratorii preslyler.
Theol. D. Paris., enm Auguslino non ah
amiquis mss. codicibus, sed lanium a midlis viris
doctis tribui dicens. Inde recepil Vignerius
Supplem. lom. I. Sed quia inter opera Hugonis
vulgo occurrit ibidemque alius alfmis ei, et pars
quasi qiiaedam ejusdem , inscriplus : De seplem
Peccatis nierlc.libus : contra qum valenl Orationis
Dominicm seplcm petitiones, reperialnr, omisere
Benediclini.52. Dc Confiictii Viliorum el Virlulum. Ambrosii
Autperti est s ;cc. viu scriptoris. Hoc opiisculum
qiiamor anliquis Ecclcsiae doctoribus tributum :l A Angtisiino primuin in omiiilms operum illius editetionibus ; deiude S. Leoui pnpre in ed. Paris.1511 ; poitca S. Ambrosio Mecl. ep. in ed. Rom.s 1585, in qua ad Simpliciannm inscribilur ; dcni1que et S. Isidoro Hispalensi in ed. Mairit. 1599,ct Paris. 1601. Sed pliiriinum decepit SigebertusGemblacensis de Vir. ili. c 55, deceptus ipse falsjivct. aiiquot codd. inscriplione, qubnomen Isido.•ri habere dicuulur. Exst. in cd. Erasm. el Lovan.lom. IX, append., ubi etsequens.53. De Sobrielate el Castilale. Ignoti aucloris, scdi anliquiis Iibcr et elegans, judice Dupinio.> 54. De vera ac falsa Pmnitentia ad Christi devoiam.
Totus fcre hic liber cum A« _yws(ini nomine in Detcrela Graliani et iu Sententias Petri Lombardit B translatus est. Tribuerunl poslea eidem Peirut
Blesensis, Vincenlius Bellovacensis et Thomas Aqui !nasi Inter rcccnliores de auctore a Trithemio inde
disceptatum est. Vicft tamen probabilior senleniia,
auctorem esse ab Augustino diversum. Exst. in
ed. Erasm. et Lovan. tom. IV, append.i 55.- De Anlichristo. Pleruinque Alcuino tribui solet,
inter cuius opera integer, hic vero et apud Raba>'« «m Maurnm imperfectns exslat. Sa ;cuIo nono
asserendus videlur. Exsl. in ed. Erasm. et Lovan.
tbm. IX, append.56. Psalterium. quod matri suo coinposuisse fcrtur
i Augustinus. Sed in ms. cod. Regio 4373 inscribitur:B. Joannis papm factum apud Viennas. Hic
aulem Joannes credilur esse noiniiic XXII. Exst.
C in ed. Erasm. et Lovan. tom. IX, append., usque
ad n. 61.57. Cantici Maguificat Expositio. Ex Hugonis Viclorini
Iractaiu in hunc hymnum decerptn.58 Dc Assitmptione B. Mariw Virginis liber seu poi
tius scrmo. Auctor creditur Fulbertus Carnotensis,
, qui ineunle saec. si vita functus esl. Alii codd.Ambrosii Autperti (saec. vui) nomen prxferunt.
59. De Visilalione infirmorum libri duo.
 » 60. De Consoialione morluorum lihri s. sermones duo,
cx Joannc Ghrysostomo forsan decerpti.61. De Reclitudine catholicm conversationis. Exstat
in lib. n Vitae S. Eligii, Noviomensis epLc. per
S. Audocnum Rothomag. descriptoe. Alii lameii ex
ip-o Eligio (sa>c. VIII) el Cmsario Arelaicusi (s:< c.> " vi) collectum volunt.62. Sermo de Symbolo. Integre colleclus cx Symbolo
i Riifini A<|uilei. presb. ex llomiliis S. Cmsarii papneel Yvonis Carnotensis (saec. xi et xn). Insupcr etiam
compleclitur loium Sermonem 242, qui cxsial in
append. toin V ed. Bened. membratim disseclum.
65. Sermo in pervigilio Paschw de esu agnm. Reperilur
eliam inler S. Hieronymi supposilitia.64. Sermo in Ps. XLI, ad Neopltyios, qui et Hicronymo
falso li ibttilur.65. Sermones Ires de Rilibus el Mysterio Baplismatis.
Hoc primus evulgavit Sirmondus in append.post
Sermoncs XL, sed miniine Auguslini esse arbiIrnltir39 SUPPLEMENTUM A-D OPER* S. AUGUSTINI. 40Sequentia usque ad an. 77 in append. tom. VIII,
ed. Bened.66. Adversus quinque hmreses, seu conlra quinque hosiium
generatraclatus, scilicet adversus Paganos,
Judaeos, Manichseos, Sabellianos, et Arianos. Huuc
Erasmus hominis eruditi, arguti et facundi esse
censuerat, non tameu Auguslini, nisi forle, ait,
juvenis scripserit. Augustino sine cunclatione abjudicant
Bellarminus, Lovanienses, alique. Bedoe
auctoritate. Exst. in ed. Erdsm. et Lpvan. tom. VI.67. Conlra Judmos, Paganos et Arianos. Sermo alius,
ufvidetur, ab illo, qui in Iridiculo Possidii legilur,
et quem ideo vere Auguslini esse judicat Bellarminus:
nam aucior islius exscripsisse videtur S.
Gregortum lum in exbrdio, tum quacdam ejusdem
alia cap. 17 ; Exstat in ed. Erasm. et Lovan. T. VI.68. De Altercatione Ecclesim el Synagogm dialogus.
Auctoris sacc. XIII vel xiv, nam Joaiinis Seoli cosetaneum
se fuisse testalur.TSxst. in ed. .Erasm. et
Lovan. tom. VI in append.69. De Fide seu unitate Trinilalis adversus Manichmos
liber. Hunc ex. velustissimi codicis Cor.beiciisis
auctoritate Evodio Uzalensi, in Africa episcopo,
asseruit Jac. Sirmondus Hist. Praedest. c. 1, Exst.
in ed. Erasm. et Lovqn.. T. VI,70. Commonitorium (vulgo S. Auyuslinijepisc. Ecclesim
catholicm) quomodo sitagendum cum Manichmis,
qui convertuntur. Sub Augustini nomine vulgalum
est in append. ad T. X ed. Paris. 1586. Scriptum
antiquissimuni esl, quod Dupinius concilii
alicujus Africae consliiuli.onem putat.71. Contra Felicianum Arianum de Unilaie Trinitalis
■ liber ad Oplqlum, Pronuntiavit olim Erasmus nonesse probabile, hunc librum esse Augtistini (cujus
in Rctraelalionibus non meminil). Dissimulata
vero Erasmi -censura librum istum Lovanienses
inler.genuinos Auyustini felus rei ostiernnl, Bedk,
Lanfranci, Alcuini el Pelri Lotnbardi fere auctorilatibus
ducti. Forlasse Vigilii Tapsensis est. Exst.
in ed. Erasm. et Lovan. T. VI.72. Qumsliunadm de Trinilate el de Genesi, qnse ex
AfciMiiio dcscriplae sunt. Exst. in cd. Erasm. ct
Lovan. T. III,.append.73. De Deitale et Incarnatione Verbi ad Januarium
lib.ri.duo, collecti ex Origcnis opere nzpi 'ApyJ »
juxtii versionem Rufini Aquilei. presb. Esst. in
ed. Erasm. et Lovan. T. IV, nppend., usque ad
n. 76.74. De Trinitale et Unitate Dei liber. Distinctus oliin
fuit in capita 15, quorum 9 posteriora toium fere,
sed conlracliim etinterpolatum S. Auguslini librum
contra Sermonem Arianorum conlinebant., Capita
aulem priora quaestiones aliquot dialogi PtmliiA Orosii (qui cxst. in append. T. VI) dccurtalas et
depravatas referunt.75. De Essentia DMniiatis liber unus. Non Augnstino
tanlum, sed multis aiiis, Ambrosio, Hieronymo,
Anselmo, Bonaventuroe tributus. Prima et maxima
pars ex Eucherii Lugd. ep. opere de formulis spirilualis
inlelligenliw sumpta.76. Libetlus seu dialogus de Unilale sanclw Trinitatis.
Ignoti, sed antiquissimi aucloris. Exst. in append.
ed. Paris. 1586.77. De Dogmatibus Ecclesiaslicis liber Gennadii Massiliensis,
cujus sub nomine seorsim etiatn edidit
Geverh. Elmenhorslius Hamb. 1614, in-4°. Exst.
T. III ed. Erasm. el Lovan. in append.78. Sermo de Rusticiano subdiacono.B79. Conlra Fulgentium Donatistam. Non Augustini,
sed vetuslissimi tauien auctoris, utpote qui conciliuin
illud Carthaginense conira Coecilianum viderit.
Exst. in ed. Erasm. el Lovan. T. VII, in append.
parl. I ; J ?gi !ed. IX, append.80. Hypomneslicon conlra Pelagianos et Cwlestianos
libri sex Sixto 111 P. R. (a. 452). Garnerius Jesuila
, alii ctim Sirmondo Mario Mercalori tribuunt.
Exst. in ed. Erasm. et Lovan. T. VII, append.
p. II ; Bened. X, append., ubi et duo sequentes.81. De Prmdestinatione et Gratia liber, a nonnullis
Fulgenlii Ruspensis ep. creditus, ab aliis ulroque
et Augustino et Fulgentio abjudicatus.82. De Prwdestinalione Dei libcllus, ignoti auctoris.83. Hymnus : Te Deum laudamus, Ambrosio et Augustino
simul tribui solitus, de cujusauctorecerto
nihil siatui potest.CAPUT 111.Varim ediliones operum S. Augustini.PROOEMIUM.Haud opus esse puto rei litierariae et ecclesiasticse
hislorine sludiosis, ut de ratione, qua lot lantaque,
quibus Augustini scripla comprehendunlur,
volumina ab ipsius inde aucioris manu propagata et
ad typographise salutaria tempora servata fuerinl,
sedulo disquirant: siquidem jara sua aetatecum faina
ejus scriplorum exemplaria omnem peneorbem perD
vagata essenl, el post obitum cjus nequaquain ces-'
sante eorum usu non defuerint, qui et conservandis
et inultiplicnndis assidue sluderent (a). Observat
Fabricins (b) , socculisaliquot ab excessu ejus elapsis,
tanto in pretio fuisse illa monumenla, ut eorum
causa, cuin in Hispania exemplaria deessent, circa
a. 65.0, Taio Caesaraiigustanus episcopus Romam
milterelur. Sequioribus aulem lemporibus cum bonoe.lilierae
lumen suum benignum plane abscondis(a) InllipponensiBibliothecamagnam,immo pcue
omniiim librorum Aiigustini supellectilem fuisse,
quae flammas etiam ac rapinas Wand.ilorum evaserit,
inulla, cum Augustini, tiim aliormn loca leslantur,
et postremum quidem, hoc, qnod Possidius ad illius
intuitum indicem scriptorum Augustinianoruin composucril ;de quibus omnibiis adcanl, qui tanli pntant,
Engelberti Elupfelii disq., an et quomodo Bibliotlieca
S. Auguslini incolumis servdla fueril in excidio
Hipp. 450, tnseriam ejnsd. Vet. Bibl. Ecclesiasticw,
vol. I.p^rt i(Friburgi Brisg. 780, in-8*) , p. 175, sqq
(fc).In Bibl. Lal. T. II, 1. iv, c. 3, ed. Ven., p. 553U NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 42fcnt, hujus lamen libros non cx manibus monn- f.
eborum excussos fuisse, non solum lot ex sacculo
nono, decimo ct sequenlibus proximis reliqua mss.
exemplaria loquunlur, sed doeumemo sunt eliam.varia
illa Collectanea seu Florilegia Senlentiarum el
locorum insigniorum, quae puallo studio ex operibus
ejus decerpta et compacia sunt, quorum, quod
felici omine coniigit, paucissima tamen typis sunt
impressa, sed passim in bibliothecis justis tenebris
premuntur (a). De Carolo Magno pervulgatum est
Eginhardi testimonio, quanti libros de Civitate Dei
fecerit. Sed quod paucis notum fuerit, Carolus V,
^cx Gallioe, virum inter doctos suae aetatis longe
eminentissimum Radolpbum de Preulles stipendiis
rege dignis adegit, ut idem opus in Gallicum sermonem
transfunderet et commentariis erudilis illustra- 1
ret (b). Ex quo vero saeculo decimo quinto mira illa
libros muliiplicandi.ars o.cccepit, inter primos statim,
qui lyporum formulas ilagitarent, Atigu&tinus
fuit, nec ullus Latinorum scriptorum crebrius eo
prelo deinceps mandalus est. Primum autem, quod
stanneis characteribusexscriptum est opus, fuilliber
ejus de Arte prmdicandi seu ultimus ex quatuor libris
de Doclrina Christiana, circa annum 1465, Argentorati
apudJoannem Menlelinum, quem eodem vel proximo
statim anno repetiit JoannesFust Moguntim. Jam
vero a 1467 ex celebri illo Sublacensi nwnasterio
prodiil primarium ejus opus de Civitale Dei, et sequeuti
statim proximoque anno Romm ab iisdem typograpbis
repetiium, cito omues pene Italioe officinas"
pervolilavit. Igiiur cxcusum e.-t eodem anno I
1470 Venetiis, ibidcmque bis 1475 apud Nic. Jenson
et Gabr. Pelr. de Tarvisio ; Romm 1474, apud Udatr.
Gallum ; Neap.oli 1477 ; Veneliis 1486, 1489 ; ThoJosm
1488. Ncc minus in Germania eirca idem opus
in prela incubuerunt, quamquam serius aliquando,
cum jam remissior factus esset in Italia primus ille
librorum exctidendortim ardor. Unum so !um noviinus
anliquius exemplar excusum a 1475. Moguntim
apud Pelr. Schoiffer ; deinde Basileensibus signum
extulit Mich. Wensxler a. 1479, quem decemannos
post seculoe sunt Amerbachianm impressiones, Friburgensis
1499, Langendorfii 1515, Lugdun. 1520.
Exstat quoqtie Lovaniensis 1488. Germanicis vero
'- plerumque adjuncti conspici solenl commentarii
Thomm Valois et Nicolai Trivelh, quibus admodum 0
lum delectatos fuisse videnlurobscurioris hujus docirinae
amatores, donec per Ludovicum Vivem sunt
sepulti. Cum Basileensibus librorum de Civitate Dei
editionibus hujus aeiatis pari fere passu incedunriibri
de Trinilale. Horum prima descriptio fuisse videtur
Venetiana absque anni inentione per Paganin.
de Paganinis, aut Mediolanensis per Leonh. Pachel.
1489. Fortasse autem Germania antiquiorem habuit
li ea, quae loci quidem et anni signo caret, sed sin•A gularis velustalis iudicia habel. Eodem vcroanno,quem Mediolanensis proferl, prelo dedit Jo. Amerbachilerumque 1430, quae sequenlein h ibuit Friburgensema. 1494, Basileensam Langendorfd 1515,et Lugduneiisem 1520. Ad haec prima circa Auguslinilibros sludia pertinet porro in Germania editiolibri de Consensu IV Evangelistarum, Lavingw 1475. ; Item libri de Fide el Operibus, Colonim eodem anno ;i variaque ibidem minori forma excusaopuscula, quoa ; omnia ad eumdem aunum redire videntur. Suppari iisdem forlasse, modo Germanica sit, Confessionumedilio ioci et auni indicio destituta, quarum velusta: ndmodum descriplio Mediolani facla est 1475, eti tnox s. I. 1482. Sermones etiam frequenter per hoctempus prela exercuerunt, ex quibns antiquissimoe- B Homilim L. Attguslm per Anlli. Sorg. 1475 excus:v,
i quas excepeiunt Sermones ad Eremilas fratres, Mulinma. 1477 ; Mediolani 1484 ; Brixim 148.6 ; Venetiis
i per Pagan. de Paganinis 1487 ; ibidem per Vinc. de
i Benaliis 1492 ; landem Amerbacliiana Cottecltt) , inler
I quos recens farrago Sermonum de Tempore 1494 el1495, repetita illa Parisiis apud Jodoc. Badium 1516,
s et Hagenom 1521. Epistolarum porro impressiones
r" proeier anliquam loco el anno non indgnitam factaosuntab eodem, qui toties nobis laudandus-est, Jo.
i Amerbachio a. 1495 ct 1494, itemque Enarrationei
i in Psalmos repelitis vicibus a. 1489, 1493 (cujus an-ni Yenela etiam editio laudari solet) , 1494, 1497,
ex sua olficina exire passus est, eumque seculus
Lugdunensis 3rtifex a. 1519. Ilis insuper adde in3C gentem numerum eorum librorum, qui propter inidiciorum et notarum 4efecium cerio anno affigi nequettnt,
cujusmodi non una exstat editio librorum
de Doctrina Cliristiana, de Quanliiale animw, Solilaiqtdorum, Sermonum, de Trinitale, Confessionum,
Epislolarum, de Consensn qualuor Evangelistarum, de ; Spirilu el Littera, de Civitate Dei ; iii Evanyeiium Joanuis,
Enchiridii ad Laurentittm, ctc. ; quos omncsi suo loco diligenler nolavimus et pro viribus dcscriptosdedimus.Interea plurima etiam ejus opuscula colligi el in
unum corpus condi ccepta sunt, licet in allegendis
singulis non semperratio qusedam etconsilium speclatum
fuil, scd casui magis, qui varia invicem illius
seripia sociasset, curalores obsecuti esse videnlur.D Primum in his Iocum sibi vindicanl Traclatus a.
' 1484 Venetiis per Andream de Bonetis de Papia in-4°
junclim editi, nisi iidem forte jam ex priori Veneta
per Oclavian. Scoium li&S sinl derivati, quod eerto
confirmare non possum ; el Aryentinensis cditio per
Martin. Ftacha. 1483, el ilerum ibidemexcusa 149 !.
Posierinr Veneta editione non parum attctior est,
licet ullra dimidiam partem cum eadem egregie co: eordet,
 adeo ut diflicile diclu sil, utrum vestigiis illius
insliterit, an incepto plane diversosit adornaia.(a)  Suhjunximus infia quoedam ex Ondino H
M. Bibl. Eccl. Coionieosi de ejusmodi Defioratoribus
et Commeniaioribiis tani antiquis, quam rccentibus.PATROL. XLVIL(b)  De imperatRre C^rolo V, lmjiis nominis idem
imrrnsse Gallum qucriidam in Ephemerid. Erudu.
(Journ.nl. des Sav.)  16 ; 6, 15. M.irt.', alicubi in Bibi,
Colun. Eccl. logimiis.
. 2
43 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI.nUtraque lanien talia complectilur opera, quas non
niagna voluminismoleconstani, ccrlenoii prolixiora
libris dc Doclrina Chrisliana, idque hoc imprimis
respeclu, quod illa vel seorsim jam proslarent, veltili
de Civilale Dei, de Tnnitate, Enarralionum in
Psalmos libri, vel peculiarem sibi quseque postuiarenl
operam, qualem conligisse eliam Epistolis et
Sermonibus vidimus. Eadeni forlassc Venela edilio
rescripta est ibidem aptid Dionys. Bertholdum 1491,
a qua distanl ediliones, Parmensis per Angelum
Ugoletum et Venela per Pclegrinum de Pasqtialibus,
utraque a. 1491, quas opinor exemplum praebuisse
editioni Jodoci Badii Asccnsii, excusse Parisiis loiO
apud Jo. Parvum et adhibitoe diligenter a Palribus
Maurinis. Nec silentio praetercundum esl singulare
ejusdem Jodoci Badii et Auguslini de Ralisponavonsilium
in colligendis edendisque sua opera corrcclis
diversis Quwslionum Augustini libris. Prodiil Iioc
opus a. 1497. Lugduni per Jo. Trechsel. in-fol. eximia
industria et multo cum judicio instructum.His tandem omnibus proeparalis Jo. Amerbachius
de omni relillerariaet imprimisecclesiaslicisscriptorihus
Latinis meritissimus, non ut aliorum frueretur
diligenlia, nam sua ipsius huc polissimum adducta
res erat, sed ne incrementis litterarum, quae
matura videbanlur, deesset, consilium universorum
Augustini operum per- parles edendorum cepit. Confecit
igitur XI volumina, quorum oclo prioribus
omnia ipsius scripta ordine chronologico ad lidem
Relractationum ejus disposuitaddidiique tribus insuper,
ca, quae in Relractaiionibiis vel omissa erant,
vel serius elaborata. Simul vero ne moles in iminensum
cresceret et quod exemplaria haud dubie
superessent, raiionem habuil eoi-um, qusc anlea
seorsim ex sua officina protuleral, Epislolasque, Sermones
et Enarrationes in Psalmos ab hac edilione
sejunxit. Prodiit hacc Amerbachiana Basilem a.
1506, et magnis oninium, qui basce litteras amabant,
plausibus fuit accepta, recusa etiam Parisiis
a. 1815. Videtur autem haec editio plene omnibus
desideriis saiisfecisse. Nam ad annttm usque 1529,
non solum nihil innovatum est in Amerbachii instiluto,
sed sjngulalim etiam pauci iidemque minores
Auguslini libelli hoc inlervallo temporis, Colonim
imprimis 1527, de Doctrina Cltrisliana^ de Spirilu et
Litlera ; 1528, da Fide el Operibus, de Natura et
Gralia, etc. Iiem Augttstm Vindelicorum 1523, de
Fide et Operibus et Enchiridion ad Laurentium, cl
Norimbergw denique, veluti a. 1524, de Natura ct
Gratia, evulgati sunt, quibus omnibus lexlus Auguslini
nihil incrementi cepit. Tanto benignior forluna
in lihros de Civifafe Dei omnia cumulavit, quoe per
istam oetatem a doclorum hominum ingenio ac diligenlia
in exornando libro veteri exspeclari polerant,
siquidem Jo. Ludovicus Vives litierarum elegaiiliorum
in Hispania et Relgio stator et vindex, in editione
Basileensi apud Frobenium, non modo le.vlum
ex codicibus mss. ad quorum usum magnam scrmonis
Latini el priscoe doctrinae facultatem afferebat, deditA recognilum, sed commenlario insuper illuslravit, cui
parem ubertale el elegantia in ullo prisco scriptore
ne Itali quidem viderant ; tantusque a cunctis aevi islius
lilterarum amatoribus honos habitus fuit, ut
Erasmus novo in hoc opere labore supersedere se
posse judicaret tolumque in editionem.suam rcciperet.ERASMIANA aniem illa recensio, quoe licet diversissima,
pro more, experirelur judicia, studia lamen
in hoc genere incredibile quanlum accendit.
Consilium soli Frobenio debetur, qui nullis hacin
re sumptibus pepercil et hoc nomine tanlum vitam
sibi produci a summo numine oplabat, ul hsec ad
exitum perducta videret. Sed voti hujns compos non
faclus est, morte prsereptus cum vix duo prioresB tomi absoluti essent. Dederat autem Frobenii precibus
Erasmus, ul Opus, cujus nonnisi parlem exiguam
in se recepisset, cum profligando nemo succedere
vellet, tottim tandem sustinerct, eoque mortuo
filiis ejusidem obsequium praestandum esse duxit.
Tria igitur in hac editione feneratus est hic scriptor
perquam magna ad promovendum ipsius studium.
Primiim munditiem a characleribus et charlis el justum
aliquod decus in toto hahitu ac descriptione.
In Amerbacuianis cnim impressis, ul nemini ignotum
esse potest, liberalior cultus merito desideralur,
dum parlim Iilterae ad aspectum ingratse sunt
adhibiise, partim charla adest crudior et omnia denique
paginse spatia adeo sunt oppleta, ut sordidum
pene in eo se praebuisse Amerbachium dixeris.C Deinde integra primum exhibet ipsius opera. Tertia
denique dos fuit textus correclus a vitiis innumeris
ex grammatico potissimum generc, et iis, quoe ab
ignoranlia anliquilalis et doctrinae veieris orta videri
poterant, lum nova pariitio el judicia de iis,
quae aut omnino non genuina essent, aul saltem viderentur
dubia.Saepius autem ilerata et identidem aucla cst haec
edilio. Sic non contemnendis Seniionwm accessionibus
locuplelata est Parisiis apud Chevatlonium 153152,
el ibidem apitd Carolum Guillard 1541, nec non
in singulis Basileensium repeiitionibus, nempel54145,
cui suppelias tulil Martinus Lypsius ; 1556, curante
Joanne Costerio ; et 1569, quaj ultima Frobeniana
fuit absolulissima et uitidissima omnium, in" quam etiam Semones illi, quos primum ex mss.
codicibus eduxit ct Lovanii a. 1564 publicavil Joannas
Vlimmerius, migrarunl. Porro recusa est eiiam
Luydmti 1561-63 in-8° et Parisiis 1571 in-fol., et
impuras eiiam Venetorum bibliopolarum manus
passa a. 1545, 1552, 11570 et 1584. Caetcrum Erasmianam
recensionem sequuntur, quotquot ab ejus
editione diversis in locis seorsim excusi sunt Augustiniani
libelli, quorum haud exiguus quidem numerus
fuit, sed nihil ex iis Augustini leclio lucri fecit.
Frequenter imprimis leclitatoe esse debent Confessiones,
quse Colonim 1551 et 1569, Lovanii 1563
et 1571, Antuerpiw 1567 ei 1568 descriptae sunl ;
iteni libcr de Spirilu el Lillera excusus Parisiis, 1558,
is NOTITIA LITTERARIA IN S. ALCUSTiNUM. 46Wilebergw 1541, Anluerpm 1568 ; de Fide el Operi- A
bus Parisiis 1554, Coloniw 1552, Antuerpiai 1568 ; de
Consensu qualuor Evangelistarum Parisiis 1558, et
Co/citita ; 1559 ; de Cwa pro mortuis gerenda Parisiis
1545 ; da Libero arbilrio, de Prmdeslinalione et
Gratia Colonim 1568 ; de Natura cl Gratia Anluerpim
1568 ; de Doctrina Christiana Venetiis 1554 ; Enchiridion
ad Laurentium Coloniw 1552 ; ilem per
Lambertum Danmum Genevw 1575, cum Commentario
repetilo ibidem 1579, 1585,1597. Idem Danoeus
anno posl addidit librum de Hmresibus, qui pariter
repetitus est a. 1578, 1595 et 1595. Denique ileratum
quoque de Civilate Dei opus cum Jo. Lud. Vivis
commenlario Parisiis 1544 ct 1555, Basilem 1555
et1570.Sed nova repens Augustino lux oborta est per B
conjuncla Tlteologorum LOVANIEN IUM studia in editione
Opcrum ipsius Antuerpim apud Ckristoph. Planlinum
a. 1577, XI lomis in-fol., publice proposita ;
in qua non solum criiica apertior, sed praeclarum
eliam hoc, quod spuria dubiaque prorsus a reliquis
separata, sua cuique tomo subjecta sint. Ut niliil de
animadversionibus dicam aliisque commodis, quae
nulla non aetas in ea summopere probavil. Certatim
ea expressa est et plerumque cum accessione aliqua:
Parisiis 1586 ; Gcnevw 1596-, Parisiis 1605, 1604,
1615-14 ; Co/onic8l616 ; Parisiis 1626, 1655, 1652.
Subinde etinm extrinsecus augmenia quoedam allata
Mint, veluti a. 1611, cum primum librum de Gestis
Pelagii ex codice ms. ex Italia sibi transmisso Auguslm
Vindelicorum imprimi curasset Marcus Vel- "serus.
 Similiter Claudius Menardus Andegavensis
Parisiis a. 1617, primum publici juris fecit dicos libros
priores contra secundam Juliani responsionem,
quos denuo recognitioni suae subjeeit Mich. Paludanus
Gandavensis Lovanii 1612. Porro Jacobus
Sirmondus XL Sermones novos edidit Parisiis 1651,
et Joannes Marus Sermones sex cum fragmentis aliquot
Romm 1644. Sed sequiores illae repetitiones ,
utut auctiores sensim, propter vitia crebra mulio
primis sunt deteriores. Quare cum non sine manifesto
damno sumptus in eas impendi cognovisset
Hieronymus Vignerius, Congreg. Oratorii D. Jesu
Paris. presbyler, subvenire studuit edito anno 1654
et 1655, duobus tomis Supplementv omnium Operum
Augustini ame a. 1614 impressorum, quo comparalo
quamvis antiquiorem, seu Erasiui, seu Lovaniensium
editionem absque damuo, immo fructu majori,.
retinere studiosi possent. Simul sex libros conlra
secundam responsionem Juliani operis ejusdem, cujus
duos libros primum ediderat Menardus, variosquc
insuper Sermones et Traclaius usque dum ineditos
addidit. Ad exemplar Lovaniense se composuerunt,
quse ab extiemo sacculo xvi usque ad finem xvu
seorsim singula aut plura invicem juxta argumenti
affiiiilaleni excusa sunt Auguslini scripla. Cujusmodi
sunt Confessiones, Wircaburgi 1581, et Turoni
1588 ; De Civitale Dei Antuerpim 1600 ; Genevm et
Lugduni 1610 ; Paristis 1613, 1056, 1651 ; FrancoAfurli 1624 ; Hamburgi 1061 ; de Doctrina CltristianaAntuerpiw 1601 ; Wilebergm 1604 ; Helmestadii 1G29et 1655, per Ge.Calixtmn ; de Unitate Ecclesim Moguntim1602, ctim notis Jusli Calvini, Helmestadii1657, pcr Ge.. Catixlum ; iiem libcr de Utilitate credendiper etmdem, ibidem eodemqna anno , ct posleaLovanii 1080 ; de Hwresibus, Helmestadii 1021 • Oxonim1651 ; Ueltncsladii 1678, cum Danwi comm. ; deFide el operibus Francofurli 1052 ; Enchiridion adLaurentiumWiiebergw 1604 ; Purhiis 1665 ; EpistclmFrancofurli 1678, select ;« Flexim 1658, et Lovanii1662. Novam quidcm Confessionum rccensionemjuxta plures mss. jactilavil Henricus SommaliusSoc. I, qusedici non potest, quoties impressa sit ctrepelita Lugduni, Coloniw, Duaci, Dilingw, etc. ;B sed cui a criticis cxiguum prelium statulum est. Necvero moiiienli ullius suni variae illae opusculorumcontra Pctagianos collecliones, cujusmodi Parisiis1644 el 1652, Lovanii 1647 et 48, Romm 1652, Bruxeltis1654 et 1675, ct Lugduni 1673, prodierunt.Sed quod mirabcris, ex Gallicis aliquot versionibus,quoe frequentcr intra hoc spatium provenerunt,praecipue Arnaldinis, fructus quidam ad texlum huijus scriploris conlirmandum redundarunt.Nova denique aiqueullima serics a BENEDICTINOnusilueiilenlissima opera ordilur. Conspcctnm Imjns(ditionis jam a. 1671 publice proposuit vir doclusi Congregationis Maurinaj, qui curam illius in se rciceperal, sed paulo post a Congregatione pulsus, aliiseam provinciarn cedere coactus fuit Franc. Detfau.■ G Tradita deinde est Tltomm Blampino et Petro Couslaniio, quibtis per occasionem alii quidam sodalcs- diligenliam suam commodarmit. Sed Mabillonii partesin boc uegotio ntilloe fuerunt, praeterquain quodepistolam uuncupaioriam ad regem Ludovicum XIV,• cujus auspiciis lotum opus gestiebat, elaborasiei dicttts est. A copiis criticis et diligentia ediiorum estcoiisuininaiissima. Imprimis autem nova singulorum' scripiorum ad lemporum rationem discussio et soui
•norum a genmnis discnminatio eeclesiasticae historiaestudiis perquam saluiaris cornmendatur. Recudi
| cam fecit et uno volumine variarum cd maxime
j illuslres Augustini conlroversias dissertationurn sua.
rumque haud vulgaris noioe observalionum auxit
i Jo. Clericus Antuerpiw seu Amslelodami verius 17001703,qtto factum csl, ut ad plures saliem inler
,. Proteslantes usus hujus cditionis pertingeic potue1
rit. Italis non aeque placuisse videtur. Nam Parisien’
semBcncdictinoruni, autograplw undequaqtie similem,
' jam anno 1706 iterum prelo cominittere pnrabatJoannes Bapt. Clarellus, typographus Venetus, pu'
bliceque id consilium significavil misso ad eruditos
j Protreplico, in quo Aniuerpieiisis editio male ipsiob fidem et voluntatem Clerici audiebat ; quod turpe
i lamen quaesluosi mangonisartificium non opus erat.
t ut Oudini bilem moverel et ad Clerici patrociniuiususcipiendum eum, ipsi minime faventein, imne !!c*lfi SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 48ret (a). Cseterum ignoramus, an Clarelli istud con-,
silium successum habuerit, sed procul dubio haud
inullum ab eo abludit ca, quam a. 1729 et sequenlibus
ibidem prodire jtissit Joannes Bapiista Albrizzi.Reliqua , quae separalim a Benedictinorum inde
selate in Augustinum collala sunt, haud capiunt magnificam
commendationem. Duw quidem Epistolw
ad Oplatum, altera de Natura el Origine Animm, allera
depmnis parvulorum, qui sine baplismo decedunt,
recens ex codice abbaliae Goltwicensis in Auslria
inferiori crutac sunt, Vieima ; 1752 et Parisiis iterum
1754 impressse. Memoralu etiam digna videlur Jo.
Schilteri IC. editio libri de Conjugiis adulterinis,
Ienm 1698 ; a quibus csctera, veluti Tricassini ed.
librorum deGratiaconlraPelagiumelCcelestium, Mogunt.
1687 ; Liber de Hmresibus Canlabrig. 1687 et I
Oxon. 1721 ; Speculum Augusthtia Tommasi editum
Romm 1670 ; Confessiones cum prolixissimo Franc.
Arcltangeli de Prmscnlatione commentario evulgatae
Florentiw 1757, et tibelli, quos nuper Teegius Thuringus
ad Benediclinorum exemplum typograpborum
formulis exscribi fecit Lipsiw 1767, 69 cl 70 longo
inlervallo distant. In hoc tanlo autem Augustini recenliori
setate negleclu optandum foret, ut, quod
Parisinus quidam Pli. D. Pierres -exorsus erat inslitulum,
praeclaro speeimine in nitidissima Confessiomcmdescriplionea.
1776 proposito, non deseruisset,
aut alii in simili subsidiorum crilicorum foriuna
imilarentur.Sed transeamus tandem ad Annales edilionum Augustini,
quos quidem ita descripsimus,ut I. Scripio- *rtitit
 colleclorum a primis initiis.II. Singulorum juxta
seriem consuetam a nobis proponerenliir. Qnibus
omnibus absolutis paragrapbo peculiari qusedam non
inulilia de Epitomaloribus, Defloraloribus et Commenlaloribus
Augustini, lam antiquis, quam reeentibus,
subjicientur. Ejusmodi nutem scripta, quae non
lam explicandis aul commentandis certis Auguslini
libris inserviunt, quam de doctrina Augustini vel universa,
vel de singulis illius capitibus sive inslruendi,
seu convincendi, atit alienas opiniones redarguendi
cansa traclant, inlra limitcs operis hujiis
haud apte cogi posse arbilrati sumus.ARTICULTJS PRIMCSDColiecliones Operumet Opusculorum Auguslini.SJJCDLO xv.1475. Colonim, i« -8° maj. Auguslinusde .Fide. Ab
inilio : Incipit liber sancli Aitgnstini ad Pelrum Diaconum
de fide. In fine: Liber isle S. Atigustini de fide
calholica ad Petrum Diaconum Colonim impressus ast.
In vigilia sancli Jdhannis Baptiste. Anno domtni
M.CCCC. septuagesimo tercio.Character lmjjus voluminis esl Golhictis anliquus
luculentus, charta densn, pnginse lineislalis 26 im-A pressae. NuHsc exstant piginarum foliorumve velI plagularum nolne. Distinctionibus, quas commala et
ptincta appellamus, inseruit lineola duplicala, qua
alias grammatici in verbis bicompositis uti solerrt,i quamque vftv vocant. Tribuimus vero huic volumirs
locura inter opuscula propter sequenlium cum eo1 simililudinem, quae si non eodem anno, attamen ex
cadem officina vere prodicrunt, ul nunc quidein
comparalione singulorum inier seinductiopinamur,
et egregiam artis perfectionem in paucis plagulis
ostendunt. Nempe (ria , quae sequuntur volumina,
eodem characlere, sed nitidissimo etquo absolutius
hoc in genere vix quidquam fingi possit, in charta
longe optima et fulgenli, pagina lineas 27 compleclente,
impressa sunt. Caeterum characlerum notoe
B nullae prorsus cernuntur, nec loci, nec anni ullum
indicium. Complectuntur autem:i° Librum de AyoneChrisliano una cuni ipsius de
codem judicio, ex libris Retractationum ; librura de
Sermone Domini in monte habilo, cujus in fine ad
calcem voluminis : Explicil liber primus beati Aug.
de Montana.2° Tractatum de Fuga mulierum ; tr. de Conlinentia
 ; librum de Conlemplu mundi ; Epistolam beati
leronimi ad Paulinum presbiterum ; Sermones duos
Auyustinide communi vila ciericorum, qui incipiunt,
Propler quod volui, etc, et charilali veslrm, etc.5° Ometias B. Augnslini, el primo de eo, quod
Psalmisla ait : Quis -esl homo, qui vull vitam el cupit
videre dies bonos ; — secundo de eo, quod scripiumC esl : Eslo consenliens adversario tuo, etc. Et qui odit
fratrem suum, homicida cst ; — lertio de eo, quod
Dominus ait: Diliyile inimicos vesiros ; — quarlo de
eo, quod scriptum est in Ysaia : Clama, ne eesses ; —
quinto de eo quod Apostolus ail: Radix omnium malorum
cupiditas ;—sexlo de eo, quod scriptum esl:
Bealus, qui posl aurum non abiil ; —septimo de eo,
quod Apostolus ait: Redimentes lempus cum dies ntali
sunt.Opuscula n. 2° et 5° exhibila commemoral euam
Catal. Crevemue novissimus T. J p. 106 el 107, addilque:•4*Librumde Disciplina Cltrisliana supra enumeratis
plane conformem n. 47G, et
5° Sermonem super Orationcm Dominicam, nccP non Enchiridion ad Laurenlium ; n. 469 posteriores
tractatus, quos omnes per Ulricum Zel de Hanau
circa 1470 excusos esse slaluit editor, sccutus in
eo judicium Deburii in Cat. Bibl. Ducis de la Val.
T. I, p. 172 sq., qui n. 478 posleriores hosee tractatusnoiavit,
addensprimumnovem, alteruin sex foliis
constare. Ibidem n. 475, cuni libris a nobis n.
2° commemoralis simul exisluni et quidcm al
iuilio.6° S. Auyuslini liber de Vita beala. Libcr de Honeslate
imilierum. Libetlus de Honestate rilw.( a) Reperilur Clarelli epislola in Aclis ISrudilorum
Lijts. Febr. 1.707, pngg. 94-96. Conf. ■Oiidinus Comment.Aom. I, pagg. 985MJ.43" NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. £0Ii85.Venelitj cura et tnipeiisis Ocfauiaui Scoli civis Modoetiensit,in-l°,
R. Augustini opuscula Acetica minora.
Recensel 6'. Pruy in rarioribus libris Bibl.
Budcns. T. I.1484.Venettis per Andream de Bonelis de Papia, in-4°.
S. Augustini opuscula. lnfine : Explicitliber S. Auguslini
de vera religione, et de clericorum vita sancli
Auguslini, nec non cujusdam dignissimi traclalus de
spirilu elanima. Que omnia in isto libro continenlur :
cum summa ditigenlia per M. Andream de bonetis de
papia veneliis impressa fuerunt. intfilo principe Joanm
mocenigo veneiiarum duce.M. LCCC. LXXXIIII.
die XXTI. Mensis Julii.Insunt eadem, quae in editione sequenli Argenloratensi
nmneris 1-22. exhibentur. Hinc vero adjccta
sunt: 25° Eusebii Corradi canonici regularis Lateranensis
Epislota ad Sixtum IV, R. P., de auferendo
ab Ecclesia errore scribentium, S. Augustinum
fuisse eremitam ; 24° Regula S. Augustini ; 25° Vtfo
S. Augusfini scripta a S. Possidio, episcopo Calamcnsi ;
26° Eusedit Corradiad Si.tlum IV etCardinales
Annotatio, seu potius tractatus brcvis de enore
seribenlium, S. Augustinum (uisse eremitam. 27° Libcr
S. Auguslini deAnima. Diligenler hanoedilionem
jaui ab aliis bibliographis obiler commcmoralam
ncensuii Cl. Seemiller fasc. m, p. 7, quo duce nihil
cerlius in lubrica hac seinila deprchendimus, Ab eo
igitur docemur, omnia haec opuscula eodem charactere,Gothico
nimirura minuto, duabus columnis, nitidae
ac firmae simul charlse impressa esse. Observat
porro per priora viginti duo opuscula foliis superscriplos
esse liiulos, non item in reliquis. Lilteras
iuitialcs, custodes et numeros paginarum deficere,
easdem tamen esse signatas. InCat. Bibl. Reg. T.l,
p. 576, laudatur a priino Medilationum opusculo.
Nec raro etiam fil, ut singuli cx bac collectione libri
tamquara seorsim h. 1. el a. excusi, vel incuria
scriplorum, vel quodavulsi a reliquo corpore inlerdura
obvcnianl, comnieinorentur.1489.
Argcnlorali per Martitu Flach. in-fol. Aurelii Augitstini
opusculaplurima.lixc sola tituli inslarpagina
prima habentur, charactere Gothico ma_jori-impr.es- j
sa. In fine: B. AureUi Auguslini Hipponensis episc.
ac docloris Ecclesim sanctksimi pariter el perspicacissimt:
plurimorum opusculorum, nec non vitm ejns a
Possidonio conscriplm : impensis cl opera Marlini
Fiach Argcnlinm accuratissime imprassorum. Finis
Anno a nalivilale Salvaloris M. CCCC. LXXXIX.
XIII. kalendas Apriles.Ilos juval argttla scrulari indaguie ve.rum.lllos Dulichio vetba lepore lenent.
Ast altis gralum esl varios versare tibcllos.Suni qu >s scripla quibus non nisi sancla placcnt,
Quhquis es ex istis : paitcis nummis eme mullosAurelii libros : liancque lavulo siiim.
Nervosos cernes rationum viribus : alqucOrnatos : varios : de deilale simul..A Hos menda expcrtes tulit Argeiuitta : premique
Martinus docili simus ab arte dedil.Litlerae sunt Gothicae. Paginoe columnis binis imprcssse,
folia, sex prioribusexceptis, ntimerata.singula
capita numeris suisetargumenlis sunt perquam
commode dtstincta. Insunt sequentia : 1° Medilationes,
2" Solitoquia, 5° Manuule de verbo Dei, 4° Enchiridion
ad Lauremium, 5° Liber de triplici hubilaculo,
6° Scalw paradisi, 7°de duodecim Abusionum gradibus,
8° de Beala Vila, 9° de Assumplione bealwMariw
virginis, 10° de Divinaiione Dwmonum conlra Paganos,
11" de Honcslate mutierum, 12° de Ctcra agenda
pro morluis ad Paulinum Nol. Ep., 13° de Vera
ac Falsa Pmnitentia, 14° de Conlritiona cordis, 15° de
Contemptu mundi ad clericos, 16° de Convenientia X
" prwceplorum el X plagarum JEgypti, 17° deCoynitione
verm vitm, 18° Confessiones, 19° de Doclrina Clirisiiana,
20° deFide adPclrumDiaconum, 21° Serntonesduo
de vita el moribus clericorum, 22° de Vcra
Religione ad Romanianum, 25° de Spiritu el Anima,
24° de Vila Cltrisliana ad sororem suam viduam, 25°
de Definitionibus orlhodoxw fidei et ecclesiasticis dogmalibus,
26° de disciplina Chrisliana, 27° Sermo de
cliarilale, 28° de decem chordis, 29° Sermo de Ebrielate,
50° Traclatus de vanilale hujus swculi, 51° de
Obedienlia el humililale, 52° de Aaone Christiano,
35° dc Bono disciplinm, 54° Regula de communi vita
clericorum, 35° Posidonius de vila Auyustiiii. Praecedunl
praeter buncipsumomnium opusculorum indiccm,
peculiares aliquot quorumdam librorum tahuloe.
Miror Cl. Seemillerum, qui eamdem editionem
in commenlarios fasc. ui, p. 171, retulit, non contendisse
cum ed. Venela 1484. Habcl etiam C/.
Rraun. 1.1. T.II, p. 174.1491.
Ibidem ap. eumd. in-folio. Eadem ex secunda edifione.In
fine :lf. CCCC. XCI. dieXI. mensisAugusti.
Ejus exemplum mancum tamen nolavit Gemeincr
1.1. p. 203, inlegrum ul noslrum C/. Braun. I. l.T. II,
p 213.Parmm per Angelum Ugolelum, in-fol. Augusliniopuscula varia Dnila Pridte Italend. Aprilis^ Cat.llibl. Smifft.p. 28, et CrereHna ; tioviss. T. I, p. 110.j. Ordiuntur seriem libri conlra Academicos, unde MorcUusin Cat. Bibl. Pinell. hoc nomine ea relert.Venetiis per DionysiumBerloldum, in-fol. Aur. Augnslini
opuscula plurima: qumdam non plus hnpressa.
Jlocc in speciem liluli in prima primi folii pagina. Incipiunt
a Meditationibus, quaruin litulus minio impressus ;
ultimum estVtfaejus verPossidonium conscripia,
ad cujus calcem : Ejusdem videlicetAur. Aagttslini
Hipponensis cpiscopi ac doclpris Ecclesim sanctissimi
pariler, nec non vile ejus a Possidonio conscripte
: impensis et opera Dionysii Bertoldi de Bolonia
Veuetie accuralissime impressorumfinis aniiQa naUvHate
salvatoris noslris (sic) M. CCCV. XCI. die
XXVI. Martii. His denique epigrannna est subjcc-81 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 53tum. Texlus occupat folia cccxxxix. Accedunt autem ,
ab initio voluminis proeler titulttm ocio folia tabulam
mnteriarum exliibentia. Superest in fine folium
cum chartarum registro symbolum lypographi sistens.
Litteroe sunl Gothicoe. Descriptio facta esl per
binas columnas, expressis foliorum numeris ac signaluris,
ut tnmcn cuslodes desiderenttir. Debemus
hujus et sequentis cditionis notitiam C/. Braunio,
Notit. Lil. T. II, p. 229. Ctinam vero viro diligentissimo
contenla ejusdem, vol enumerare, vel cumaliis
sallem compnrnre placuissct.Veneliis per Pelegrinnm de Pasqualibus In-fol.
min. Pturimaoptiscula S.Auguslini. Uxc pro litolo.
Ad calcem : Finiuntur opuscula S. Auguslini hipponensis
anno a nativilalc domini II. CCCC. LXXXXI. j
die vero 10 novembris impressa fuerunt Veneliis per
Pelegrinttm de Pasqualibus de Bononia.Volumen est foliorum cxxxi exscriptum lypis Goihicis,
columnis binis. Iiisiint numeri ac signaturae,
ncc tamen eustodes. Initium faciunt libri contraAcademicos,
cum hac epigraphe minio impressa:
DiviAur. Auguslini Hipponensis episcopi conlraAcademicos
 ; vel de Academicis, quem adhuc Calechttmenus
edidil. Pracmillitur epistola Severini Chatci,
Canonicorum regularium S. Crucis Montanensis Canoniac
Praeposili ad lectorcm, cui operum indcx et
epigramma ali.juod subnexa sunt.
[1495.]
Basilem per Joannem de Amerbacli. In-fol. VI vol.
S. Auguslini Opera. Maell. T. 1, part. ii, p. 588, fj
ex fide de la Caille, p. 82. Sed frustra eam apud
alios litteratos viros,et in optimartim biblioihecarurfl’
catalogis conquisivimus. Vereor ergo, ne per errorem,
nescio quem, lalis nolilia inciderit, quod vel
ex eo fit verisiinile, quod formam cliartarum duplicem,
folii scilicet et qttarti, prodidit. Meminit ejus
quidem etiam Vignerius in Prwf. ad Supplem. Operum
Angustini. Sed non majori iide. Immo pene
certus sum, varias singtilorum Augustini scriptorum,
veluti Enarralionnm in Psalmos , Epislolarum
et Sermonum editiones per annos 1495, 94, 95, 97,
identidem ab Amerbacliio excusas, hunc errorem
peperisse.1497.
Lugduni per Jo. Trechsel. In foL Opus queslionuin I
divi Auguslini, in quo hec omnia conlinenlur.Hepiateucon opus variarum queslionum stiper
seplem libros biblie : compreliendens lotidem,
septetn libros.
Queslionum novi et veleris Teslamcnii lib. III.
De consensu Evangelislarum libri IV.
Questionnm Evangeliorum libri III.
Quastionum ocloginla trium liber I.
Questionum LXV Orosii : ejnsdem dyalogtis,qid esl tiber unus.
Questionum oclo Dulddii tibetlus unus.
Qtteslionum Laurentii dc ftde, spe cl charitate :
enchiridion.n X Inquisilionum Januarii et de consueludinibus ec->ctesia II.n Queslionum Houorati de Gratia N. T. liber unus.:- Questionum quinque Hylarii libeltus unus.r Questionum sex conlra Payanos ad Deogratias,.- libelhs unus.s Ilem omnium istorum indioes el retractationes inV faciebus posite.MIEC in fronle tituli, quibus subjecti suul in comsmendationem ejus versiculi aliquot ad D. Augiistinnm.
In fine (extremae paginse columna prima)  :
Finis sex questionum divi aurelii augustini epi contra
paganos ad dco gratias : el per consequens lotius Ittijas
operis.Deo gralias. Columna altera deinde posl Badii
perorationem el subjeclum eidem chartarum regi•B strum : Impressum esl aulemlwc opusLngduni :operar el impensis M. Joannis Trecltsel Alemanni: anno salulis
noslre Millesimo quadringentesimo nonayesimo
seplimo. VII. KalendJ Maias. Quibns in extrema, pagina subjicitur symbolum lypographi. Procfatus1- cst Jodocus Badhts ad Magislrum Pclrum Gcrardum,: sacrae tbeol. profess. et fratrem Eremitarum Au-gustini Parchiensem (sic)  priorem. (d. Lugduni.
VII kal. Mai. 1497.) Ex eo qnidem discimus, opus, hoc collectum esse atque casligaliim ab Augustino
de Ralispona, S. Theol. Baccalaureo, de scholastileorum aliquot doctorum [scriptis, jam ante editis,
bene merito. Neque yero ipsius etinm Badii studium
operi defuit, siquidem et conquirendis qtiam pluribtis,
quos ille nancisei non potuerat, tractalibus et> G corrigendis iisdem iton modicam sibi hujusmodi dii
ligenlise parliculam vindicare posse falctur. Nam
>' prhnum, inquil, aum, quem in lergo conspicis ordinem,observatum voluimus : ut prhno loco veteris1 dunttaxal Testamenli quesliones ; secundo novi et veteris ;tertio evangeliorum, qum novi dumlaxal sunl: at> ullimo relique ponerentur. Cetarum si forle quispiam
roprahenderit, quod da censensu evangelistarum el5 enchiridion inler questiones inseruimus : non re.cte animadverlerit,quantum ea opera cum questionibus con1veniant. Dcinde retraclaiiones ipsius Auguslini, ubiicumque feceril, operi pvwposuimus : et in marginibus1locorum, quos tractavit, ipsas consignavintus. Tumgrecum suis characleribus conscripsimus el in tnargineiis, qui Grecos ignoranl, lalinis repetimus : adjectai D nonnumquam significatione. Tum quolies in diversiscodicibus duplicem, quarum neulra aspernanda essel ,tcctionem offendintus , utramque posuhnus : sed al ■teram sub margine. Tutn libros in fronte chartarumdistinximus. Tum indices omnium , quw in singulisoperibusconlinerentur, ipsis preposuimus, et inlerdumeliam ante ipsa capila reposuimus. In printis lamenquestionibus, quas in [ormam questionum redegimus,non opus repelito visum ast : ne fcrle prmnotalio ipsa, tiarratione major nasceretur: loca tamen biblie, undtexcepla sunl, diligentius cum ipsis queslionibus annchtavimus. Nec omittenda plane nobis videtur, quae inextrema columna Icgitur ejusdem Badii de operiscomplcmcnto, et ul dicunt regi^lro, ad magislralui »53" ■ NOTiriA LITTELARIA IN S. AUGUSTINUM. 54nostrum Petruin Gcrardi, priorem, elc, Pcroratio, Aquae sic sonat ; Hwc sunt magislralorum nosirorumoptime : magisler pelre Gerardi : quo de questionibusdivipalris augustini :multo quidemlaboreparla landemluo nomini dicata emiltimus : precanles omnes ea perlectoresin parlem accipianl bonam: veniamque dent: si vetpauciores questiones, quam ipsesanclissimtts doctorauguslinusconfecit: vel has minus cognilas omiserimus.Pauculas enim deesse remur alque eas tantum, que adsimplicianum mcdiolam. episcop. conscriple sunl :quas hactenus reperire non poluimus : — locum lamen,quo inseri possent, reliquimus trium qualernionum: Mm. Nn. Oo. quem si Vocanlem dereliquimus :vitio dandum ntdlus nisi inhumanus et calumnialorcensebil : cum vel singula opera plena sinl : el seorsumetnitti possint. — Que vero errata vercmur : ejus- ]modi credimus, que sine recognilione aul admunilionenostra facile quivis deprehenderil el emendaverit.Ne quis aulem chartarum converlendarum ignorel : elob id deesse quidquam pulef.hec series esl: as, A-G,Aa-Ll, Pp. Qttorum b, k, q, r, G et Ll, ttrne suntpp. quine: relique aulem quaterne, etc. Exscriptumcst opus hocce charactere Gothico niinuto binis colnninis,lineis adeo scriplis ul 55 pnginnm capianl.Enimvero perquam commode adornalum est. Tametsienim folioium paginarumve numeri, custodesquedesint, habet lamen charlarum signaturas,conlinuam in summa pagina inscriptionem characleremajusculo expressam ; Ktlerae ilem inilialcsparvis quidem indicatae sunt, sed cujusvis capilis lineaprinia charactcrcm majorem sortita est, gau-(detque argumenlo numeroque praemisso, qui numeruslitteris Romanis simul in margine repetilus est.Praecedit porro seplem foliis quoestionum tabula cumsentenlia ipsius Augustini super Quaestipnibus ex librisRetractationum, in qua unum hoc observanli dignumrcstal, quod singulari annotaiione editor lectionemscripturarum sanctas conlra alteram scriplurassanctascomplurium codicum auctoritate excusalac defendit. Meminit hujus ed. Cl. Braun. T. II,p. 295. Ncc alia forlasse est ab ea, cujus sub tituloprimi operuin Augustini lomi meminit MaellariusT. I, p. 482, fide de la Caillc subnixus, apud quemper errdrem a. 1487 pro 1497 scriplus esse vidclur(a).S^CULO xvi. JttO…
Bctsilcm lipud Joannem Amerbachium. In fol. IX(a)  Nunc idcin jam Hambergerum montiisse vidco
louiolll, pag. 104.(b)  Ncmpe in Catalogo Bibl. Rodlciansc, qui citnt
Augustini opera IX tomis pcr Amerbachium Bas.
1506, et Cai. bibl. princip. ecclesiae cl inonasioiii
Ord. S. Bencdicti ad S.. Emmeranum Rniisbonae
part. l (1748, in-S°) , in quo plenior lilulus p. 40
seqq. a^criptus est, sed omissis parlibus v, vi, vu
et x, mancum illud cxcmplum csse proditur.(c)  Toni. II, part. i, p. 216..
(rf) Pertinet huc locus, queni eliam Colonicnscsaddncunl, ex Sweerlii Alhenis Bclg. p. 148, ubi dc
Dodone scribit : Prhnus conycssil el casliguvilS. AuAlomis. D. Auyustini prinia pars librorum, quos edidil
Calechumenus. — Pars II. Libri, qttos scripsil Baplizalus.
•— Pars III. Libri, quos edidil Presbyler.
— Pars IV-VIII. Libri, quos edidil Episcopus.—
Pars 1X-XI. Libri, qnos non recensel in ttbris ReIraclationitm.Primoe hujus operum Auguslini cditionis excmpla
adco rara sunt, ut licet non paucos evolverim diversarum
bibliolhccarum catalogos, in duobus tanlum
hactenus repcrire contigerit (b) , qui ambo cumdem
quidem, quem in conspicuo posuimus annum, produnt,
qiiemque Maellarius ertiit (c). Datur nimirum
inbis discrepanlia quoedam, dum alii, velul auctores
Colonienses, annum 1504, alii annum 1501 et 1503
proeferunt (d) , unde forlasse jure aliquo colligas,
B non uno anno totam hnnc edilionem csseahsolutam,
sed inceptam anno 1503, ad finem landem
a. 1506 perduciam, eoque anno, qui terminus intcgri
opcris fuisset, singulos lomos esse signaios (e).
Nec tomorum numerum eumdem omnes tradunt,
sed alii novcm, alii undeemt cnnstnrc opus totutn
volunt, non sane scriplurse aliquo crrore, sed disertis
verbis numcrum enuntianlcs. Quid ? quod Triiliemius
quindecim voluminibus impressum esse dicat
(/■).Nunc lamen^ nc diutius hiscc experiundis opcram
impenderemus, effecilOudinusqui, declarata totius
partilione, satissignificai ipsam ediiionem a sefuis:se inspectam. Docet aulem undechn parlibus, novemvero tomis esse comprehensam, alque sic distincCtam, ut ocfo priores eos Augustini libros, quos ipsein suis Retraclalionibus recenset, contincant, reliquaecoetcros, quorum nulla in hoc opere mentioi injicilur, complectantiir, quod ita se habere ex Calalogo
bibl. Emmcranoe intelleximus, qui tres prio■respartesuno tomo scu voluminc comprchensas
oslendii. Simul monel, plurimos Sermones, plurimasque
Epistolas, nec non Enarraliones in Psalmos,L utpole quoe jam anlea per annos 1489, 1494,1495,
1497 excudi cura« /eral, undccim his parlibus adjiicere noluisse. .Usus autem fuerat Jo. Amcrbachius ; in paranda hac editione opera cujusdam Auyuslinli Dodonis, Frisii, Basilem ad S. Leonardum canonici,
qui, illosumptus proebente, Italiae, Gallice et Germaniae
bibliothecas perscrutalus crat, et ipse, si por
fata licuissel, operibus undique comporlatis, manum
adinoturus fuisset.i guslini opera omnia, adjecit el argumenta in opcra
singulaac censuras, sed immaluram ejus operam peslis
ebsumpsit, eo ipso anno, quo prelo stibjiciendum
opus erai, 1501, prodiitqua post morlem ex officina
Amerbachii 1505.(c)  Consentit Oudiims in Commcttt. T. I, p. 954,I circa aiinum 1500 inccpnim, anno vero 1506 Comiplcium esse opus dicens. Pro posicrinri numero operarum
vilio ibi exscripium esll586. Oudinum fere
lolum exscripscrunt Colonicnses, nisi quod dci suo addiderunl, omnia a. 1504, lucem aspexisse.i (f)  In Epislola ad Jacob. Kymolanum Carmelilamdata Hcrbipoli 16 Augusti 1507, apud Maetl. II.6 !5 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. B61515.Parisiis In-fol.lX. tomis. Divi Aurelii Augustiniopera juxta Amerbachianam descripla. Deest hujuseditionis memoria in Maettario. Gommemoranteam Colonienses, nolat Catalogus bibl. Bodleianae.In Germania vixunumejusexemplarinveniri putem,nec in Gallia quidem, nisi in bibliothecis obscurio■rihnsIatcant. Cerie Cat. bibl. Reg. Paris. eamignorat.1517.Sine lovo. In-fol. Index Operum S. Augustini per
eximium Joannem Theuschlein de Fr.ckenliausen,
ex Roltenburga Tuberina. Sic exslat in Cat. Bibl.
Emmeranoe p. 41. Pertinere autem pulo ad edilionem
Amerbacbianam.1520. IParisiis apud Joannem Parvum. ln-4°. D. Aur.Angiistini libri tres contra Aeademicos, Soliloquiaet alia opuscula: quatuor haec jam primum impressade Visitalione infirmorum ; de Adulterinis conjugiis,de bono Conjugali etbono Yirginnli- Cat. Bibl.Reg.T. I, pag. 376.1528—29.Basilem ex officina Frobeniana. In-fol. X lomis.
D. Aurelii Augustini, episcopi Hipponensis, Opera
omnia ex emendatione Des. Erasmi.Pleniorem titulum, unde bauriremus, non dalum
fuit. Opinamur autem, non proctil eum abludere ab
eo, quem editio a. 1545 praefert. Svd cum jam accesserimus
ad eam editionem, qtioe non modo inlegra
ac plena prima dici potest, sed sequentium om- C
nium, non exccpta novissima, fundamenla jecit. et
in iis quodammodo dominaiur, iieeesse erit, ul ante
omnia, quse ipse Erasmus de instituli sui ralione in
mediumatiulit, cum lecloribus communicemus. Etenim
sequentitim editionum curatores aul contcnii
fuerunt, Erasmianam operam accessionibus aliquot
locuplelatam prelo commitlere, aut ullra vesligiis
ipsius instiierunt et parlim eodieibus,partim judiciosuo
confisi emendatiorem ac sinceriorem efferre
conlenderunt, aut etinm ab illo longius recesserunt.
Quorum omnium studia atque cnnamina non dieam
aDsiimare, sed ne eximinare quidcm absque accurala
Erasmianae operce cognitione licet. Nec vero universe
alque paucis didicisse sufficit, Erasmum textum
emendasse, genuina a supposilitiis secrevisse E
et cuncta novo ordine esse dispartitum, quo sane
nec ad auctoris, nec ad editoris ingenium cognoscendum
magnopere juvamur. Sed cum primus ille
explieare aggressus sit, quae peculiaris Augustini ac
maxime prbpria tam in sentiendo, quam eloquendo,
virtus fuerit, eamque notionem deinde, qua solct in
coeleris quoque ecclesiasticis scriptoribus solertia,
ad explorandara tam universam scriplorum genuilalem,
quam singulorum locorum sanitatem traduxerii,
omnique inde saeculo critices aliqua formula in
Augustino restituendo praeiverit, non facile quemquam
, qui hoccce studia curai, fore, arbitror, qui
hac Erasini dispulatione absque danmo carcre posAsit. Accedit quod primus item Erasmus depravatioi-nura te.xtus Aiigustiniaiii causas, variaque corruptoi-rum genera indagaverit,- quorum descriptio quodamitmodo eumdem usum proestare polesl, qui allas a:. codicum notitia bene explicata exspeclari solet. Alquet, haec prsefaminis loco, ne inserenda bacorationei- bcne Ionga negligenter aul parum verecundi aliquinbus videremur. Jam ipsum audi. Sic enim in epistola(dataFriburgi Brisgaviaa, 1529) , qua lolum opusAlfonso Fonsecm, principi el archiepiscopo Tolelanov loliusque Hispanim prhnali, nuncupat, cujusque di,midiam parlem in laudes Augustini impendit, loquilur:J Quo diiabar ? Non enim institueram encomiumAugustini, quod si suscepissem, haec quota porlioB laudum illiuseral ? Illud tantum volebam ostendere,qnam dolendum fuerit, tantuiri ccclesiac tbesaurunri tam sero per typograpbos prodiisse in piiblicum,i qucm maxime referebniin omnium versarimanibus., Deterrebat nimirum illos impendiorum magnitudo.Primtis hoc egregium facinus ausus est, vir singularipietale JOANNES AMERBACHHIS, re sat beatus,sed animi dotibus longe beatior, qucm nec sumptusimmensi, nec in conquirendis undecumque exemplairibus instantia, ncc in conferendis taedium, neeoperis diffieultas, nec dislractionis alea, nec ulia^i res alia delerruit, quominus tolum Auguslinumi redderet omnibus communem.Non huc invilavitvirumquseslus amor, sed sineera pietas, quam omnesillius praefaliones spirant, ac revocandi priscosC illos Ecclesiae dociores studium, quos videbat acdolebatpropemoditm anliqualos. Proinde non dubiio,i quin illius manibus bene prccenlur omnes, qui perAugustini libros ad pielatem profecerunt. Idem inunivcrsasHierenynii lucubraliones majori eliam sluidio molientem deus ad superos evocavil. Eam lamcnprovinciam Iribus filiis, Brunoni, Basilio, et ; Bonifacio, quos in hoc curarat trium peritia Iinguai.rum instiluendos, moriens delegavil, per quos noni minore studio, quam fide peractum est, quod optimuspater voluit. Sic enim illos el ad pietatem elad, cruditionem educarat, ut quodammodo se major acnielior in illis superessct, hodieque supersii. Namnalu maximus tanlum in 'fata concessit. Tot suntexarnina monnchorum in orbe, quorum otium ma:D gnis censibus alitur. Tot sunt abbales opimo reditu,: nihil aliud q-uam aedificantes, vcl alentes equos, velepulnntcs. Hic erat illorum proprius Inbor, quem: bonio l.iicus sua sponte suscepit. Atque in Augus:tino quidem tantum adhibitum est ab illo curse, studii,vigilanliae, quantum illa lum ferebat aetas, ruidior adhuc et perpaucos babens in hoc genere litlcrarumexercilalos. Illud polius mirandum, quodcum Angustini lucubrationes lot jam annis versenlurinler manus eruditorum, nulla exsliterit de illoi publica querimonia, qucmadmodum de Hieronymonenio non querebalur. Atqui ni multos haberemi tcstes, qui operi excudendo vel praefuerunt, veladfueruni, ncmo milii credilurus sit, quanium iueiw57 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 5§dnrnm offenderlm ac suslulerim, eliam iliinc, ubi
nibil esse depravalum pulabalur. Habet enim Augustinus
suum quoddam dicendi genus, argutum,
et periodis in longum produclis multa convolvens,
quod leclorem et familiarem, et acutum, et attentum,
et bene memorem requirit, denique tsedii
laborisqu ■ ientem, quales non ita multos reperias.
Jam tametsi profanas litteras parcius osteniat,
quam Hieronymus, tamen obiter ad eas frequenler
alludit. His rebus faclum est, ut lector,- audaculus
magis quam argulus, mutarit quidquid offeudebat.
Verum quae vel librariorum incuria, vel leciorum
inscilia commissa sunt, habent utcumque colorem,
quo culpam liceat, si non excusare, cerie extenuare
: quamquam hanc oportuit esse publicam
principum, praesulum et abbalum curam, ut utilium,
sed prnecipue sacrorum voluminum exemplari3
per erudilos viros quam diligentissime castigata
6ervareniur in publicis bibliolhecis. Illos vero, quos
absolvat a sacrilegii crimine, qui nec errore, nec
ulla necessitale, sed inepta libidine.studio mularunt
hujus viri scripta, vertenles que in el, et inque, sed
in al, at in sed, dixit in ait,ail in dixil, verbum in
participium, parlicipium in verbum, aliaque innumera
his consimilia, quasi luserint in opere alieno.
Hoc flagitium cum alias, tum praecipue deprehendimus
in libris de Trinilate. Deprehendimus aulem
ex collalione codicis, quem nobis prsebuit Flandriw
monasterium quoddam, cujus nomen in praeseniia
non occurril, sane bellum ac vetustum,
dixisses bonae fidei, magnseque autoritatis exemplar.
Vix umquam occurrebanl duo versus, quin esset,
quod jugularet transversus calamus. Hic non
erat error aut oscilanlia, sed impiusludus hominis
male feriaii. Alibi nescioquis senlentias expleverat,
adjectis verbis aliquot non necessariis s velut quoliesbeatusAuguslinus
citabateScripiuriscanonicis,
quantum ad id, quod agebalur, saiiserat, ille Scripturse
leslimonium altius repetitum ex codem loco
longius prosequebatur, cum nihil esset ad rem necesse.
Id praecipue faclum comperimus in Commenlariis
quos scripsit in Epistolam srd Romanos el ad
Galatas. Risimus non paucis locis insignem scribarum
delirationem, qui, quod lector ineptiens annolaral
in marginesui codicis, retulerunt inconiexlum. ,
Ex multis duo proponam exempla, quorum alterum
est in epistola58, ubi leguntur hsec Augusiini verba :
Hos autem prophelas, quos posl apostolos posuit, non
pulo illos esse, qui ordine lemporum anle aposlolos
fuerunt, sed istos, quibus jamsub aposlolispcr graliam
douabalur, aul interpretatio Scriplurarum etinspectio
vtenlium, aut prwdiclio temporis seculuri. In priori
edilione parlicipium secuturi, a suo nomine, temporis,
prolixo verborum assumento divulsum comperimus,
idqne non solum insiguiter indoctum erat ac
stultum, verjum ne ad rem quidem lantillum faciens.
Non enim illic ambigebatur, qui essenl apostoli, et
undeducla vox, sed de quo prophelarum gencre loqucrctur
illic Aposlolus. Non rcpetam bic longtimA nugamentum, ne sim laedio ; decerpam’ modo pauca,
unde facHis sii conjectura, quam caelcra nihil habeant
mentis. Hunc in modum ordilur : Si enini egS
ipseul de his, quid sentiam, habeas, differenliam facturum
me speraverim. Agnoscis sermonis florem. Ac
niox : Ut enim ad vim termiiti proficiscar, Apostolos
Grmcum, dicitur ab apos, quod notat orgumenlttm, vel
prwminentiam, el scolon, quod esl mhsio, quasi prmminenter
missus, ad augmenlalionem scilicet fidei catholicm,
vel aposlolus quasi poshnissus, etc. Quid hac
deliratione prodigiosius ? Apos enim apud Grsecos
tantum significat, quanlum Khkildrivium apud Latinos,
et scoton Groecis sonat offendiculum. Deinde
slultissime imaginaturin nomine apostolus, apost additum
pro poslmodum pro quo Burbari tlicere solent
B deposl. Atqui si Groeca vox est apostclus, ul ipse
docet, unde illic Latina praepositio post ? Sequitur,
propheta autem a pro, id est procul, et for, faris, cum
propliela Groecis nibil aliud sonet, quam Latinis
proedictor. Haec proposuisse salis arbitror, ad totius
nugamenti gustum quemdam, quod ita altextum est,
quasi quis pro Augustino Paulinum doceat, de quo
significarat se dubitare. Aller locus est in libro secundo
de Scrmone Domini in monte habito. Quoniam
inter fructus spiritus.Paulus commemorat gaudium,
ne quis exislimaret, illum de quovis gaudio loqui,
sic locum explanat Augustinus : Sane scien’.umest,
hic gaudium proprie positum. Mali enim homines non
gaudere, sed geslire dicuntur proprie, sicut superius
diximus volunlatem proprie posilam, quam non habent
C mali, clc. Hacc Augustini verba cum nibil habeant
obscurilalis, tamenaliquis conalus erat, dilucidius,
scilicei, explicare sentenliam hisce verbis : Neque
gaudium virtulissit, sicut voluntas, el hwc potius ad
sanctos perlinenl: ad peccalores vero gestus magis et
cupidilas deputanda sunt. Et hoc tam insulsum nugamentum
e spalio marginis in contexium relatum
aliquamdiu nos lorsil. Cum hujusmodi portentis fuit
nobis subinde luclandum’. Alitts ex undequaque decerptis
frustulis, veluti novum opus, Augustini litulo
conslruxerat ; alius aliena cura Augusiini scriplis
miscuerat ; alius ex.quaeslionefeceraiepisiolam,
asstitis initio paucis verbis. Ne singula persequar,
vix in alicrius tam impie, quam in hujus sacri don
ctoris voluminibus lusit oiiosorum temerilas. Ut
omillam inlerim pseudepigrapha, quscdaro non inerudita,
quoedam vix lolerabilia, quscdam prorsus
indocla. Verum in omnibus, quoe illi falso sunt inscripla,
nihil insulsius aut impudentius Sermonibus
ad Eremilas, in quibus nec verba, nec senteniise,
nec peclus, ncc omnino quidquam esl Augustino dignum
: cl lamen quisquis hoc opus cbnfinxit, homo
suavis sibi promisil futurum, ut Angusiinus credcretur,
el sane repererunt similcs labra lactucas.
Nihil tamen horum submovimus, nisi quod ea, qua>
bis aul soepius liabebaniur intcr hujus viri lucubraliones,
sat habuimus semel poncre, ne voluminum
magniiudinemsupervacua sarcinaoncraremus: ccnsuris
lanlum addilisindicavimus, quid notbum cssei,59 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. ALGUSTLSL 60quid ambiguum , quid commi.xlum. Hoec-igitur in ,
tam eximio scriplore committi sane dolendum esl :
sed ocque mirum, super his nullam hactenus fuisse
studiosorum querimoniam : unde conjeclura capi
potest, divum Anguslinum anlehaca plerisque iheologis
aut non legi solhum , aul indiligenter fuisse
lecttim. Ne mihi quidem umquam persuaderi poluissct,
tantum in tam celebri scriplore latuisse
mendarum. Equidem niliilminushabebam in animo,
quam hanc capessere provinciam. Deterrebal immensa
voluminum moles, el operis difficultas juvcnile
robur, ac prorsus adamanlinum quemdam borninem
exigebat : me vero jam et selas et valeludo
ab hoc genere laborum in lotum dehortabatur. Sed
felicis memoriae JOANNES FROBENIUS , vir ob singularem
erga sludia favorem omnium studiosortim ^
amore perenni dignus, tandem illud a me precibos
extorserat, ut in Epistolis uuictimternionem emendarem
, quo posset operis specimen in proximis
nundinis ostendere. Pollicitus sum, sed haclege, ne
quid speraret amplius. Annuil, Ca&terum cum perspicerem,
illi cerlum esse consilium, volumen Epistolarum
absolvere, neque quemquam csseparalum,
qui posset, aut cerle vellet, emendandiparles obire:
vicii animi deslinationem , cum singularis amici
pcrtinax volunias, lum ipsa negotii pietas. Hoc volumen
toium ad me recepi, sed unicum, eliam atque
cliam teslificans, ulsi pergcre vellet, alium inveniret
castigatorem, nec me suo quoque dispendio,
non modo studiorum, a melioribus curis avocarel. ,
Qnid muliis ? cum nullus existeret, qui vellet eam
sarcinara in humeros lollere, et Joannes Frobenius
asseveraret, stare sententiam, ut si nondaretur
aliud, totum Augustinum, qualis qualiseral, rursus
excuderet: ego partim amici respectu, cui nihil pernegare
valebam ; scd mullo magis inexpiabile piaculum
esse repuians, si tam eximius Ecclesise doclor,
tot mendis obsitus, lanlis impcndiis denuo prodiret
in orbis iheatrum, hoc insigniore deformitatc nolabilis,
quo magis elegantia formularum, ac majestale
voluminum, oculos omnium ad se rapturus essel:
perinde quasi purptiram eximiam ostendas fcedis
maculis deformalam, passus sum imponi mihi clitellas.
Tandem ubi tnntum pelagus ingressus ventis
vela dcdissem , longe plus, . quam exspeclaram , j
coraperi difficultatis, ut non semel anirnum dcsponderim,
dcque deserendis instilutis cogitarim : ad
quod ipsum evidens etiam valciudinis periculum invilabat,
aut, ut reclius dicam, compellebai. Jam mc
lcrrebat cl exemplum Joannis Frobenii, qtiem videbam
huic immortuum ncgotio. virum alioqui cum
firmo corpore, tuni vita longissima dignum. Verum
quod prima fronte deterrebal a negotio, hoc ipsum
propius considernnli stimulos addebat. Non enim
oportet bonorum virorum amicitiam vitoe spatio
terminari, procsenim cum hujus difficillimi negotii
moles in filios illius Hieronymum ct Joannem
Erasmium , reliquosqne liberos esset devolula, quibus
hoc miims oporlcbai decsse, qtiod tali patrei A essent orbati. Nam quidquid erat erga Frobenium
affectus, in hos transluli. Itaque obfirmato animo,1 sic ut operi lam sacro salius ducerem animara imipendere, quam semel susceplum non absolvere,
taedium omne devici : quoque sum altius ingressus ,i hoc labor assuetudine factus est levior, ipso, ut opinor,
Auguslino eoeptis noslris prospera favoris aura ! ccelilus aspiranle, donec landem procul aperiret, sese portus, in qoem propitii numinis auxiliodelati,
hetum celeusma nunc canimus. In dirigendis porro
voluminibus hunc ordinem secuti sumus. In Primum
volnmen contulimus ea, ex quibus tola Augustinii vila,mores, ingenium, et affectus perspiciuntur,
quod hoc pacto fulurum arbitrarer, ul et rectius in■lelligeretur, et avidius legeretur. Amor enim doB
cloris et allenlum reddit, ct Iubeniem discipulum.
Adjccimus ejusdem progymnasmala, qnibusvel infans
adliue in Chrislo, vel novus lyro felicissime
prselusit ad egrcgia facinora. Secnndum volumen
dedimus Epistolis, partim quod in his quoque permulla
sunt quaj scripsit juvenis ; partim quod ex
his maxime deprehenditur, si quid in illius nalura
fuit peculiare. Tertium et Quarlum dedimus his lucubralionibus,
qtias ad docendum paravit. Quintus
habet Civiialem Dei, quod hoc opus simul et docens
et confutans errores maxime pngnnorum, ulrinque
mixlum essel. In bac porlione nihil esl nostroe industrioc,
quod hanc provinciam horlatu meo sibi
proprie sumpsisset vir apprimedoctus Joannes Lu_dovicus Vives. In Sexlum el Seplimumdisiribuimus
pugnas adversus hoereses diversas. In Octavum el
Nonum collecti sunt tractalus, sic enim appellat
AugustinusScripturarumcnarralionesapiidpopiiIuni
habitas, nisi quod, in Nonum farraginem quamdam
adjccimus libellorum, quos viri nescioqui spirilales
in hoc parasse videniur, ut affeclum suum ad rerum
coelcslium contemplationem inflammarenl.Decimum
volumen complvctitur homiljas varii argumenli, in
quibus permulla suntaliena, qiiemadinodum ct in
Nono. In singulis, nenullusesset ordo,vel sacrorum
voluminum, quoe inlerpreialur, ordinem, vel haereseon
origines secuti sumus.IpseAugustiuus inlibris
Retractationum maluit oetntis snae, et in Christianismo
progressnum ordinem scqui, recensens, quaeTJ scripscrit catechumenus, quse sapro lavacro renatus,
quae presbyier, quae episcopus, nisi cum epistolis
et tractatibus stium locum destinasse videtur,
quam hujns curoe parlem non absolvil, ul ex ipsius
aliquot scriptis apparet. Siquidem hoc moliebalur
jam exlrcma senecta, veluli proesagiens extremuin
imminere diem, tanioquestudiosius agcns, ut quoliiam
vocis Officio diutius Ecclesiae prodesse nou
poterat, inlibris illi superessel, qualcnus licebat, et
emendatus et integer, qtiod propemodttin assecutus
cst. Vix cnim exalterius monumenlis minus intcrcidit,
a depravatoribus nihil omniumpoluii umquam
esse liilum. Noslram opcram hic non exaggerabimus ;
conferal cui vacat, ct aguoscel. Nec lamen
ausim polliceri, niiiil resedisse, quod egeal emen-61 NOTITIA LITTERAHIA 1N S, AUGUSTINIJM. 62datore. Alicubi nos deslituerant velusli codices, aliquando
in opere tam prolixo somnus obrepsit, queni
Flaccus putat csse condonandum humanoe nalurne.
Jam si operarum incuria eommissum est, a nobis
praestari non potuit, qui cum officina nihil habemus
commercii. Tanlum illos admonere possumus, qni
pracsunt officinoe : qtiod quidem a nobis faelum est
sedulo. Quidquid nostra mediocrilas potuit, bona
Ode proestitit. »Habes hic omnia, quibus nova editio se commendet.
Nee supervacancum , immo necessarium plane
cxislimem, indicem singulorum, qiiae in unoquoque
tomo conlinenlur, operum subjttngere. Quamvis enim
ab inilio consliiulum erat, in editionum recensuordinem
conlinuum librorum non altingcre, et facile
nos ejusmodi indice cariluros esse mihi persuaseram,
maxime cum supra in recensu omnium diligenler
notatum sit,ubi quodvis tam inErasmianis, quam
Lovaniensibus et Renedictina reperialur ; ipsa lamcn
re edocti sumus, certam de successu collatae in auciorem
operae notitiam informari non posse, nisi in
potioribus editionibus librorum numerum el seriem
inlueri liceat. Hujus igilur Erasmianse ordo hicest:
in tomo I insunl : Retractationum lib. II, cum censv.ra ;
Confessionum libri XIII, cum censura ; De
Grammatica liber unus ; Principia dialecticae ; Caiegoriaedecem ;
Principia rbelorices ; De musica lib.
A:l ; Conlra Academicos lib. III ; De ordine lib. II ;
De vita beata ; Soliloquiorum lib. II ; Da magisiro ;
De immorialiiate-animoe ; De libero arbitrio lib. III ;
De vera religione ; De moribus Ecclcsise catbolicse,
ct de moribus Manichaeorum Iib. II, cum censura ;
De Genesi contra Manichajos lib. II, cutn censura ;
Regulae Auguslini, cum cansura ; Posidonius de vita
Auguslini.In lomo II. — Epislolarum farrngo. — Epislolx
suntCCXLH, ducenloc qnadraginta duae, inler quas
et spuriae quaedam ab Erasmo obelo transfixae, nec
tamen prorsus loeo moloe. Pertinenl huc epistolse
vulgo Auguslini dictse ad Ronifacium et hujtts ad
Augustinum, e quibus nonnisi unam vehementer
prolixam et insigniter illitteraiam, ut ipse inquit, removere
sustinuit, proctereaque coronidem sub tilulis
Cyrilli, subito Latine loquentis el Auguslini Grwco
male Latine scribenlis impudenlissime conficlam resecuit.
Atque his epistolis, lam singulis, ubi quidem ex
re videbalur, censurse aliquid addidit, quam universis
etiam prsefaius est in epislola ad leciores, scripla
Basilew MDXXVII, docens parlim, quod. ad externum
earum babitura spectct, eas, sicut, et populares
orationes (homilias) , numquam nec in Retractationum
libris, nec poslea, aliqua vel lemporum,
vel personarum, vel materiarum ratione fuisse digcsias,
indcque fscilius postea admixtas esse, quse
nihil Augustino dignum haberenl, vel confictas etiam,
ncc vero libros et epistolas semper invicem discrelos
esse, dum alibi librum appellat Augustinus, quem
njio loco pro epislola venditat ; partim autcm ipsam
corum indolem et vim mirifice dcclarans.A Tomo III. — De doctrina Chrisliana lib. IV ; Locuiionum
lib. VII ; De fide et symbolo lib. I ; Enchiridion
de fide, spe et charitaie ad Lanrentium lib. I ;
De ecclesiaslicis dogmatibus lib. I, cum censura ; De
fide ad Petrum diaconum lib. I, cum censura ; De
Trinitate lib. XV ; De Genesi ad litteram imperfectus
lib. I ; De Genesi ad lilteram lib. XII ; De mirabilibus
sacroe Scripturae Iib. III, cum censura ; De agone
Chrisliano lib. 1 ; De opere monachorum Iib. 1 ; De
spiritu et liliera ad Marcellinum lib. I ; Dediviuatione
dsemonum lib. 1 ; De spiritu et anima lib. 1, cum
censura ; Speculum lib. 1, cum censura ; Quoesliunculoe
de Trinitate ; De benedictionibus Jacob palriarchac,
cum censura ; Scntentiae ex Augustini et aliorum
libris decerpine.B TomoIV. — De mendacio ad Consentium Iiber
unus ; Contra mcndacium ad eumdem lib. I ; De fide
et operibus lib. I ; Quaestionum in Vetus Instrumentum
lib. VII ; Quaeslionurn Evangelicarum lib. II ;
Quocstionum Evangelicarum secundum Matthacum
lib. I, cum censura ; De consensu Evangelistarum
lib. IV ; Ocloginta trium qusestionum lib.I, cum censura ;
Viginli unitis sentenliarum lib. I, cum censura ;
De diversis quaestionibus ad Simplicianum lib. II ;
De octo Dulcitii quaestionibus Iib. I ; Quaestionum
LXV dialogus, cum censura ; Qusestionum veteris et
novi Testamenti lib. I, cum censura ; De cura pro
mortuis gerenda ad Paulinum lib. I ; De catechizandis
rudibus lib. I ; De incarnatione Verbi lib. II, cum
censura ; De trinilate et unitate Dei lib. I, cum cen"sura ; De essentia divinilalis lib. I, cum censura ; De
fidei rerum invisibiliuni lib. I, cum censura ; De subsianiia
dileclionis lib. I, cum ccnsura ; De conlinentia
lib. I, cum censura ;T>e patientia lib. I, cumcensura ;
De bbno viduitatis lib. I, cum censura (Huic quoque
tomo inserta cst Censura libri de singuiaritale clericorum,
qui ipse lamen tamquam alienus fetus et inler
aliorum etiam Patrum opera iterata viee vulgata,
omissus csl)  ; De vera et falsa poenitentia lib. I,
cum censura ; De salutaribus documentis lib. I, cum
censura ; De amicilia lib. I, cum censura ; De sermone
Domini in monte lib. II ; Expositionis Epistoloe' Pauli ad Romanos lib. I ; Exposiiionis quarumdam
propositionum ex Epistola ad Romanos lib. I ; Expositionis
Epistoloe Pauli ad Galalas lib. I ; Annolationum
in Job. lib, I ;Tomo V. — De civitate Dei libri XXII, cumcoramentariis
Ludovici Vivis.Tomo VI. — De haeresibus ad Quodvultdeum lib. I ;
De quinque hoeresibus oratio, cum censura ; Concio
ad catechumenos contra Judaeos, Paganos et Arianos,
cum censttra ; Oralioadversus Judaeos ; Dealtercatione
Ecclesioe et Synagoga ? dialogus, cumcensura ; De utilitale
crcdendi ad Honoralum lib. I ; Conlra episiolam
Manichoei, quam vocant Fundamenli lib. I ; De duabus
animabus contra Maniclioeos lib. I ; Cnntra Fortunalum
quemdam Manichaeoriim presbvterum, cum
censura ; Contra Adimantum, Manicliaei discipulura ;
Cotilra Faustum Manichxum lib. XXXIII ; De aetis63 SUPPLEMENTHM AD OPERA S. A0GUSTINL 6icnm Felice Manichaeo lib. II, cum censura ; Gontra
Secundinum Manichoeum lib. V ; De natura boni contra,
Manichseos lib. I', De fide conlra Manicboeos
lib. I ; Contra adversarium Legis et Prophetarum lib ;
H ; Contra Priscillianislas et Origenislas lib.-I ;Contra
sermonera Arianorum lib. I ; Contra Maximinum ,
Arianorum episcopum, lib. III, cwm censura ; Contra
Felicianum Arianum de unitate Trinitatis, cumcensura ;
De bono conjugali contra Jovinianum ; De san*
cia virginitate ; De adullerinis eonjugiis ad Pollentium
lib. 11 ;■ Tractatus de Epicureis et Stoicis, cwm
censura ,'Tractatus de eo, quod dictum est a Deo ad
Moysen, Ego sum, qui sum, incerti auctoris.Tomo VII. — Conira pariem Donati, psalmus ;
Conlra episl. Parmeniani lib. III ; Contra lilteras Petilianr,
Girtensis episcopi Donalistae lib. HI ; Coulra
Cresconium Donatislam grammaticumlib. IV ;.ContraGaudeniii,
Donatistarum episcopi, episl. lib. III,
qiiorura postremus nunc primum est excusus ; De
baptismocontra Donatislas lib. VII, cum censura ;.l) e
unico baptismo contra Pelilianum lib.-I ; De unitale
Ecclesisc contra Petiliani Donatislse episiolam lib. I ;
Opus Breviculi coilationum cum Donatislis ; Post
collalionem contra Donatistns lib. I ; Super gestis cum
Emerilo, Donatistarum episcopo, lib. I: Contra Fulgentium
Donatisiam Iib. I, cum- censura ; De peccaloruiri
meritis etremissione, ac de baplismo parvulorum,
ad Marcellinum lib. III ; De natura et gratia
conlra Pelagianos lib. I ; De graiia Clirisli et peecalo
originali, conlra Pelagium.et Ccelestium lib. II ; De
nuptiis el concupiscentia ad Valerium comitem lib. '
II ; Conlra duas epislolas Pelagianorum ad Bonifacium
lib. IV ; Conlra Julianum Pelngianum lib. VI ;
De anima et ejus origine lib. IV ; De praedestinatiohe
et gralia lib. I ; Prosperi epislola ad Aiigustinum de
reliquiis Pelagianae haereseos ; Hilarii epist. ad eumdem
de eadem materia ; Dc praedestinatiotie sanclorum
lib. I, cumcensura ;De bono pcrseverantiaelib. I ;
De proedeslinatione Dei lib. I, cum censura ; De gralia
et libero arbilrio ad Valcnlinum lib. I ; Ad eumdem
de correptione et gratia lib. I ; Ad articulos sibi
falso imposilos, Auguslini responsioj Contra Pelagianos,
Hypognosticon. lib. VI, cum censura prmcedente ;
De perfeclione justiliac contra Ccelestium lib. VI,
cum censura.Tomo VIII. — Enarrationes in Psalmos.Tomo IX. Cujus-Iibri fere omnes censuras babent
annexas. — In Evangelium Joannis exposilio ; In
Epislolam Joannis expesitio ; In Apocalypsim Joannis
expositio ; Meditationum lib. I ; De diligendo Deo
liber alius, qui et Meditationum inscribitur ; Solilo.uiorum
animne ad Deum lib. I ; Manuale lib. unus ;
De triplici habitaculo lib. I -T Scalae paradisi liber ;
De duodecim abusionum gradibus ;. De conlrilione
:ordis liberunus ; Decognitioneverseviiaelib. I ; De
sssumptione beaioe Marioe virginis ; De disciplina
Chrisliana ; De decem chordis ; De canlico novo
lib. I ; De conleroplu mundi lib. I ; De vaniialc sa ;1.-
culi lib. I ; De obedicntia et humilifcale sermo ; DeA bono disciplinac sermo ; De visitatione infirmorum
lib. H ;1) econsolalione morluorum serinonesll ; De
quaria feria, sive cultura agri dominici, sermo ; De
cataclysmosermo ;-De tempore Barbarico sermo ; De
sobrietate et virginitate sermo ; Speculum peccatoris
tractalus ; De utililate pceniteuliae Iractatus ; De
confliclu vitiorum et virtutum Iib. I ; De qualuor virlutib.
charilatis traelatus ; De Iaudibus chariiatis
traclaius ;- De honeslale mulierum lib, I ; De pastoribus
lib. I ; De ovibus liber sive homilia ; De symbolo
fidei ad calechumenos lib. IV ; De convenientia decem
prsccepiorum ei decem plagarum /Egypti, liber
unus ; De rectitudine calliolicae conversaiionis tractatus ;
De utiiilale jejunii tractalns ; De Urbis excidio
traclalus ; De creatione primi hominis traclalus ;B De arbore scientise boni et mali tractaius ; De pugna
animae traciatus ;. Dc antichristo tracialus ; Psalterium,
quod matri suae composuil ; Super- Magnificat
expositio.Tomo X. — De verbis Domiui ; De verbis Apostoli ;
H ;a4Jiae L ; Homiliae de lempore, cum censura ;
Momili&de sanclis ; Ad fratres in eremo, cum censura.Quam late autem barum censurarum usus patcal
non solum ex eo, quod speciminis loco de praefalione
in Epislolas produximus, sed multo ctiam magis
ex iis, quas longe inslructiores monachi Benedictini
dederunt, constare potest. Contcntorum index duplex
, unus juxta lomorum seriem, altcr ordine alQ
phabelico concinnalus, necnon ordo ediiionisAmerbacbianae
insigni cum lectoris commodo posl praefalionem
addili sunl. Non est vero hujus editionis conlentorum
index, quem Oudinus veuditat, sed novissimoe
Erasmianse, ulpole qui Posidonii indiculi>n>
scripiorum Augustini una cumVita hic edilum menlitur,
qui primum a. 1564 in lucem editus est.1528—50.Cotonim apud Jo. Gymnicum : in-8° Ex hae officina
prodierunt non uno nominc. sed perbrevi temporis
spatio, varia Auguslini opuscula (uno non rnro
voluminecomprehensa) ,quae suis quseque litulisdiscrela
sic se habent : 1° Divi Aur. Auyusiini, Hipp.
cpiscopi, De opere monachorum liber unus ad Aurer,lium, episcopum Carlhaginensem. Anno M.D.XXIX.
mense Auguslo. 2° Divi Aur. Attguslini Hipp. episc.. Enchiridion ad Laurentium II. Anno M.D.XXVIII.
5° D. Aur. Augusthti, Hipp. ep. De gratia el libere
arbilrio ad Vaknlinum et cum illo monachis, liber
unus. Ejusdem De correptione el gralia ad eumdem et
cum illo monachis, liber unus. Qiiibus prwmilluntur
epistolm dum DiviAugustini ad Valentinum contracos,
qui neganl liberum arbilrium. Anuo M.D. XXX. 4°
Divi Aur. Attgtislini Da immortaliiate ammw. Libet
unus. Ejusdem De agone Chrhliano, libcr unus, absque
anni el loci nota.155'—52.Parisiis, cx cffichia Clauttii Cliccallouii ;. in-fol- AGS NOTITIA LITTERARIA 1N S. AUGUSTINUM. 68Tomis. D. Aur. Augustini, qtise exslant ex emenda- A
lione Des. Erasmi.Laudai hanc Erasmianae repetitionem Vudinus in
Comm. p. 959 seqq., eique accessisse ait Jacobi Hemeri
Sludgardiensis epistolam nuncupatoriam adGallum
Mil,o.rum, EcclesiaeTubingensis theologum, quse
lotam editionis hujus ralionem fusius exponat. Idem
monet in hac editione primum editos esse Sermones
XVII: sex de tempore, septimus de verbis Aposloli,
et decem de Sanclis. Calatogus Bibl. Musei Brilt.
(Lond. 1789, in-fol.) Iu hujus editionis mentione
annum 1552 profert, quocirca uirumque pracfigcrc
placuii.1557.Auguslw Vindelicorum excudebat Heinricus Steyner ;
in-fot. Divi Aurelii Augusiini episcopi Opusctt- B
la, nempe: — Iu libros Moysi, Josune et Judicumlibri
VII ; Qusestionesveteriset noviTeslamenti ; Qusestionum
evangelicarum secundum Malthaeum ; Quacstiones
ad Orosium liber unus ; Quaeslionum Hilarii
liber unus ; De octo Dulcilii quaeslionibus liber unus ;
Dediversis qusestionibus,ad sanclum Simplicianum
librill ; Quaeslionum evangelicarum libri II ; Ocioginta
trium quseslionum Iiber unus ; De sex quaeslionibus
contra Paganos liber unus ; Ad inquisitiones
Januarii libri duo ; De inquisitione Trinilalis liber
unus ; De Epicureiset Stoicis liber unus ; De Hoeresibns
ad Quodvultdeum liber unus ; De quinque Hairesibus
liber I ; Contra Judseos, Paganos et Arianos
liberunus ; Contra Judaeos liberunus ; Relraclationrim
Iibri dno ; CMaecscries librorum integrorum efficit Tomum terlium
Epitomes Operum Auguslini a Jo. PISCATORIO
concinnatae. Expressi sunt ex ed. Lugdunensi a.
1497 et Amerbachiana, ut ipse editor in praefaiione
professus esl.1541.Parisiis apud Carolum Guillard ; in-fol. X fomis.
D. Aurelii Augustini opera omnia ex Des. Erasmi
emendatione ; editio auctior et locuplelior cum indice
locupletissimo, cura et sludio Florentii Bourgoini.
Cat. Bibl. Regim Paris.
1545.Basilew in officina Frobeniana per Hicronymum
Frobenium el Nicolaum cpiscopum ; in-fol. XI tomis.
Omnium operum D. Aurelii Auguslini, Hipponensis E
episcopi, primus tomus, ad fidem vetustorum exemplarium,
post omnium in hunc usque diem ediiiones
denuo summa vigilantia repurgatorum amendis innumeris,
ut optimo juretanius Ecclesiae doctor renalus
videri possit. lnspice, Iector, et faleberis hanc
non vanam esse pollicitaiionem: quod si gralus etiam
esse voles, non patieris tantnm laboris, tanlumque
impensarum frustra sumptum esse. Sub finem annexi
sunt indices duo, alter materiarum, alter interpretatorum
Scripturoe locorum : quibus leciorem haud
leviter adjutum iri confidimus.(Hic primi voluminis alque operis universi iitu'us
anuum 1545 impressum habet, scd ad calccm tomoArum singnlorum annus, quo unusquisque absolutus
fuerit, exslat.) Secundus lomus Op.D. A. Aug. H.E. complectens
illius Epistolas, non mediocri cura emendatas por
Des. Erasmum Roterodam. Anno M.D.XLI.Tertius lomus, — complectens TOC SiSaxTtxa, hoc
est, quae proprie ad docendum pertinent. Anno
M.D.XLLQuarlus tomus, — compleclens Teliqua TWV SIS« XTixfiv.
Anno M.D.XLI.Quintus tomus, — XXII libros de civitaie Del, diligenter
recognilos per eruditiss. virum Joan. Ludovicum
Yivem , ac ejusdem Commentariis, denuo
ab auctore revisis, illustralos, conlincns. Anno
M.D.XLU.
B Sexlus lomus, —conlinens ra ■Kolsp.iY.a., hoc est,
decerlntioiies adversus haereses, praecipue Judaaorum,
Manicliaeorum, Priscillianistarum, Origenistarum,
Arianorum et Joviniani.Anno M.D.XLH.Septimus tomus,— conlinens rcliquam parlem T« V
tro^E/xf/.wv, id est, pugnas adversus haereses Donatistarum
et Pelagianorum. Anno M.D.XLII.Oclavus tomus, — continens enarraliones in Psalmos
mysticos. Anno M.D.XLII.iVcmus tomus, — continens illius tractatus, hoc
cst ; exposiliones ad populumfaclas jn novumTestamentum,
cum aliis varii generis opusculis, quorum
indicem habet alterum hujus paginse latus. Anno
M.D.XLII.Decimus tomus,— continens reliqua traciata aptid
C populum, quorum summam indicabit haec pagina
versa. AnnoM.D.XLII.In omnia D. A. Augustini Scripla indices duo, eo
conscripti modo, ul nihil annolatu dignum possis
dcsiderarc, neque quidquam velut supervacaneum
rejicere: quorum prior materins in ipsis passim operibus
tractatas, indicat: posterior sacrae Scripturae
locorum inlerpretaliones juxta Bibliorura ordincm
observatorum ostendit. Anno M.D.XLIII. In fine :
Mense Septembri.Quid novi in hac allera Frobeniana editione operibus
Auguslini evenerit, per quos illa et quibus
subsidiis sustentata fuerit, proefalione, versa tituli
primi pagina impressa, hibliopoloe exponunt. Orsi
enim abAmerbachiimeriiis, graiiam,quam Erastnus
D opera sua apud omnes iniverit, cumulaliorem eum
initurum fuisse monent, si soli lam ingentem provinciam
obire vacasset, et non bonam ejus partcm,
aliis negotiis ex transverso se ingerentibus, in aniicos
partiri compulsus esset.Deinde pergunt:« Sed quod illc posteriore editione
sartum leclum praestalurus sperabalur, intei im
alii occupaverunt. Succedente enim Luteliana edilione,
celeberrimai scholse aliquol alumni in hoc incubuerunt,
ut si quid Erasmum sociosvesubterfugisset,
sarcirent sua cura, haud pcenitenda per Musas,
ct minirne supervacua. Tandem urgenle jara fato extremam
castigalionis manum, el ut credi par est,
ipsius Atignslinisaneta animatol prneclaris successi-67 SUITLEMENTTJM AD OPERA S. AIIGUSTINI. Wbus faventc, exstilil vir omnium bonorum bencvo-,
lenlia digtiissimus, et ad hanc functionem a natnra
faelus sculptusque, olim eo potissimum nomine
Erasmo cum primis charus, illique in hoc negotio
(ut.sic dicam) succentuiiaiiis, Marihtus Lypsius : cni
viro et temporis spalium, et otium, el exemplaiium
copia, et iu labore sociorum delectus, et litteralura
idonea, huicque par industria, et in tanto negoiio
non taro diligentia, quam religio, ad hoc doctorutn
hominum favoradhortationesqueatque iusuper prsemiorum
allectamenla, denique quidquid praesidiorum
opus esset, abunde suppeieret. Namque is a leneris
unguiculis Augustiniadmirator.atqueetiam ex
professoejus instituli sectator pro suo peculiari crga
sancliss. virum affectu, annos plus viginti -hoc
pene solum egit, ne quod mendum in scriptis ejus ■ !
subsideret: utpote qui etiam prima nostra editione
Erasmoplura loca, quam alius quisquam amicorum
suppeditavit. Deindeprseter domesticam symmystarum
bibliothecam, corrogniis ex circumquaque vicinis
monasteriis vetustis etiucorruplisexemplaribus,
optimo quoque in hunc usum promplissime conimunicante,
adscitis cx sno soclaliiio impigris aliquot,
qui adjularent, nibilvel aliis, vel sibi ipsiad summam
conferendidiligentiam reliquum fecit", magna,
mcdiocria, minula, pari lance appendens, et annolans.
Vixcredas, milcctor, bseccitraexaggerationem
dici, ni margines exemplaris ab illo missi videas _
hominis indefcssum studium testanles : dum certis
notis lerna quaternave, aul eliam plura exemplaria
profert, tum quaienus evarient, indicat: nam cum sit’
non minoremodesiia, quam eruditione, maluii aliis
judicandi munus cedere, aliquando lamen suum procjudicium
addens, qnod quidem semper libenter amplcxi
sumus. Cactcra viris doclis, et qui Augustiniauae
phraseos salivam diu multtimque regustalam jam
probecallerent, judicnnda commissa sunt: id quodtion cuivis proclive fuerit Illud dissimulandumnon est, in pnrle quadam dccimi lomi, non magna
sane, si germana tantum specles, nos Lypsii subsidio
deslitutos, grassantibus sub id tempus Geldris in Lovaniuin
et viciniam, ubi tum Lypsius agebat: qund
ideoleclorcm monitum oportebal, ne forte ex paucis
iliis de reliquis conjecinram faciat ; in caeteris potius
quisque suis oculis inoffense (modo stylo Auguslini
assueli sinl) oninia percurrentibus, quam nostro
lesiimonio credat ; comperietuniversa pariler accurata,nepseudepigraphis
quidem exceptis. Cseterum
iir lanta indagine et pervestigatione unicum opusculum,
duiolaxat e germanis, nunc priinum repertum
cst et editum, videlicel Contra Gaudentium liber lertius
: unde liquet, vix hic alind quidquam, quod exstei,
desidcrari, nam sermoncs Dc tempore (ut vocanl) 
el sanctis, a quibusdam copioe magis, quain
delectui servientibus, mira licentia passiin interfarcli,
niliil ad praesens ncgotium altincni : cuni ctiivis
erudito apparcat, quosdam ctiam excusos tdlo siylo
Atigustinum pareiilcm inficiari, nonnuilos Groccum
iiiagis,quam Lalinum auctorem procseferre. iEijuuinA igilur esl, ut, quod Romnnoe eloqiicnliae candidaii in
Cicerone, Livio, Seneca, Plinio, aliisque non paucis,
in quibus posterior eruditorum cura ad prioremsemperaliquid
adjunxit, magno applausu obviisque u-lnis
exceperunt, idem sanctioiis liiteratiiroe siudios-i iu
Auguslini scriplis non faslidiant, si pectora, qualia
decet, ad eorum Iectionem afferre volunt. »Totum opus esscriplum estbinis coluninis solito
Frobenianae officinae charactere , sed minori et non
admodam nitido , procterquam in proefatione, quoe
lypis paulo majoribus est exarata.
1545.
Venetiis ex o,fficina Erasmiana apud Vineenlium
Valgrisium ; in-8°, lomis III De Aurclii Auguslini,
Ecclesioe dOctoris exilnii, Opusculorum tomus priEmus, quo omnia, quse ad fidem et opera spectant ;—tomus
 secundus, quo omnia, quse ad graliamet libe•rum
arbitrium spectanl ;—lomus tertius, quo omnia,
quae ad electionem, vocationem, glorificationemquo
spectant, declnrantur : ex libris ejusdem a M. Auguslino
F-regoso Sosleneo excerptus el scboliis, argumentis
et indice locuplcla.us.Liber rarissinius, cujus nuspiam menlionem factam
esse memini. Ne quis vcro a litulo sibi imponi
patiaiur, quasi locorum diversorum undecumc|Ut !
excerplorum el avulsorum , nunc vero juxta varias
argunienli sedes compositorum farrago sit, libros
integros ad unum argumentum facientes , coliectos
esse sciat hac serie:Tomo prhno : — De doctrina Chrisiiana libri IV ;C Dedisciplina Christiana liber ; Enchiridion ad Laureniium
liber ; De ecclesiaslicis dogmatibus iiber ;
De haeresibus liber ; De V hosresibus oratio ; De Utiliiate
credendi liber ; iDe fide el symbolo liber ; De
fide ad Pctrum diaconiim liber ; De agone Cbristiano
liber ; De flde ei operibus liber ; In psalmum xxix
enarratio ; In psalmum xxx ; In psalmum xxxi.Tomo secundo : — Liber expositionis inchoaiaa
EpisL divi Pauli ad Rom. ; Liber expositionis quarumdamproposiiionunx
cx Epist.ad Rom. ; Liber e.\j) ositionisEpist.
 ad Gal. ; Episi. Hilariiad Augustinum ;
Rescripturn Auguslini ad llilaritim ; lipist. Pairum
Caribaginensis concilii ad Innocentium papnm ; Rescriptum
Innoeenlii papai ad Patres Carihaginensis
concilii ; Episl. Patrum Milevitani concilii ad Inno"cenliiim papam ; Reseriplum Innocentii papae ad
Patres Miievilani concilii ; Epist. Auguslini ad Hilarium
 ; Epist. quinque episcoporum ad Innocentium
papam ; Rescriptum Innocentii papae ad quiuque
episcopos ; Libri trcs de libero arbitrio ; Epist.
prima divi Angusliiii ad Yalentinum, et cum illo
fratribus ; Episl. 2 Augusliniad Valentinum, el cmn
illo fratribus ; Epist. prima divi Augustini ad Sixtum
presbyterum ;. Episi. secunda divi August. ad Sixtumpresb. ;
Episl. Alipii et Augustini ad Paulinum
episcojmin ; Liber de gratia , et libero arbitrio, ad
Valentinum, et curnilio monachis ; Liber de naitira
et gratia , ad Timasiuin et Jacobum, conlra Pelagianos
 ; Ejiist. sancii Pro.^peri Aqiiilani de gratia etW NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM, 70libero arbitrio ad Rufirium ; Liber de gratia el libero
arbilrio sancti Prosperi Aquilani,prodefensione
divi Aurelii Auguslini conlra Cassiani presbytcri
librum ; Epist. sancti Aurelii episcopi de damnalione
Pelagii atque Ccaleslii. Epist. deccrpla ex gestis
synodalibus conlra Pelagium hserelicum, quse
in Paloeslina synodo, sibi objecla damnare compulsus
est ; Canones Iredecim , epist. Cce !estini papsc
pro Prospero et Hilario de gratia Dei adversus quosdam
Galliarmn prcsbytecos , Pelagii seclalores.Tomo Tertio: — Retractationum lib. II ; Hypognosticon
coulra Pelagianos el Ceelestianos lib. VI ;
Couira duas Pelagianorum cpislolas ad Bonifacium
lib. IV ; De spiritu et littera ad Marcellinum liber,
De pracdeslinalione et gralia, qui intitulatur de voluntate
Dei, liber : Prosperi Aquitani de reliquiis !
Pelagiahne haereseos ad Augustinum epistola ; Ililarii
Arelalensis de eadem maieria ad Augustinum
epistola ; De proedeslinatione sanctorum liber prinius ;
De bono perseverantioe liber secundus ; Prosperi
responsiones ad excerpta , quae de Januensi
civitate missi sunt ; de praedeslinalione Dei liber.Singulis tomis prscmissa est tabula , argumenla
librorum ct capitum singulorum declarans, quain
inscripsit: Argumenla per M. Augttsiinum Soslenetim
Fregosum compendiose in unum redacta ; el index alphabelicus
maleriarum insignium. Nuncupavit editor
opus suum M. Hieronymo Suripando loiius Augustinianoe
Religionis Generali. Descriplio est elegaas
lypis rotundis nilidis , charta alba el lenera, marginibus
amplissimis, quippc qui ultra lemmata etloca (
biblica iu ipsis notata late prolenduiilur.
1552.
Venefiis ad signum spei ; in-b°. X Tomis. Divi
Aur. Augustini, Hipp. episcopi, Oinnium Operum
primus tomus, ad fidem veterum exemplarium summa
vigilanlia repurgalorum a meudis innumeris notata
in conlextu et margine suis signis veterum
exemplarium lectione.utoptimo jure lantus Ecclesiae
doclor renalus videri possit. lnspice, lector, et fateLeris
banc non vanam esse poUicitationcm : quod,
si gratus etiam esse voles , non patieris tantum laboris,
laniumque impensarum frustrasumptumesse.
Cut accesserunt libri, episiolm, sermones et fragmenta
aliquot, haclenus numquam impressa. Addiius est
et index , multo quam Basileensis fuerat, copiosior. ^
M.D.LH. (1552.) Secundus lomus Operum rel. (ul in Basileensi a.
1545) , nunc postremo accuraliori quam anlea ditigcntia
excusus. M.D.LU.
Terlius tomus, ul in Basileepsi. M.D.LII.
Quarlus lomus, complectens reiiqua TWV SISKXTC/.wv.
Pleraque, quw erant plane convulsa et luxata,
ea ad fidem exemplarium velerum Viclorinorum reslituta
sunt. M.D.LI.(1551.) - A Quinlus lomus, continens XXII libros dc Civi3late Dci. Cui accesserunl Commenlarii Jo. Ludov.i Vivis ab auctore recogniti. M.D.LI.Sextus totmts, utin Basileensi. M.D.LL
Seplimus, oclavus , nouus et dechnus tomus similiiler. M.D.L. (1550).Index omnium, quse insigniter a D. Aurelio Auigustino dicla sunt, nunc rccens supra prsecedenles
ediliones, per F. Floreiilium Bourgoinutn Parisiensem,
Franciseanum, longe qtiamantea auctiorac locupletior
redditus. Insurper mulia,c_uaceranl mancn, ; mulila et solum inchoata, tam in indice aucloritaItum sacrae Scripturae, id esl, veteris ac novi instru,menti, quam in locis aliquot sacrarum Scriplurarum
pugnantibus conciliatis in Auguslino , reformaia , ; B aucla et repurgata sunt. Perlege et judica. MDLII.• (1552.) i Editio exlra lialiam paucissimis visa.Notatam deprehendimus
in Catalogo bihliothecae Tigurinse (a).
Illius exemplar erat quondam Hannoverae in ditissiima praeslantium librorum supellectile Duviana,
quod feliciter in manus Davidis Clement incidit, etab
eo cttriosius est descriplum in Bibliolheca Historica
Critica T. II, p.269 seqq. Duo vero simul praesiitit
insignia lilteraloribus bencficia : allerum , quod lihrum
rarissimum nec per se accuraliori cognitione
indignum primus patefecit, allerum majus etiam ,
quod diligenli ejus collalione, cum sequenti Venela
editione, omne hujiis ariificium et constructionem
luculenlerdeclaravil, alque id, de quo inter CleriC
cum et Rich. Simonium litigabalur, facili iicgotio
expedivit.Scilicelnon meram praecedentium aliciijns
repetilionem pulare oportei, sed ad plures ct fere
superiores omnes (b)  conformatam. Siquidem non
omnes, sed complures lamen Erasmi censuras
relinuit, variantesleciionesin margine offert, et sicubiin
lexlum aliquid receptum sit, ibidem indicat,
cx qua editione prohciscaiur. Recusa autem non solum,
tomo I Erasmi pron.faiio ad Alphonsum Fonsecam,
sed in secundo eiiam Jacobi Haemeri,quem edilionis
Parisiensis a. 1552 curam gessisse suprn
vidimus, ad leciorem admonitio. Coeterum iicscio,
quam vcrum sil, quod de augmentis in titulo
proinissuni cst. Clementius enim alteri quidcm edilioni
Yenetae, quse eamdem formulam hinc petiit etL* limine stio suspendit, vanitatem et fraudulenliam exprobrat,
attamen in hac eamdem soUicitare.ncglexil.
Nec niinus equidcm optassem, ut Viciorinoscodiccs,
quos ad quarti tonii cmendalionem pra^sto fuisse dicunl,
circumspexisset.1556.1
Busilem apud Hieronyntum Frobenium et Nic. Episcophtm ;
in-fol. X tomis. D. Aur. Aug. Opera, cniendata
pcrErasriium Roterod.In hac eclitione, lesle Oudino, additi sunt Seniio(n) T. I, p. 70. Sic : Venet. 4. X tomis. D. Aitr.
A. op. per Fl. Bourgoinum.(b) Les&dilionsdeBale, de Paris et de Venise, qtii
1'onl vriced&e, sont le fond sur lequel on a travailleVenetam edilionem Operum oninium hac ipsa aniiqiiiorem
ignnro, et nisi inciiiiosius ab eo scripium
sit, ad eam atlendere bibliographioe amntores jubco,71 SUPPLEMENTUM AP OPERA S. AUGUSTINI. 7ines quinque antea nondum excusi, videlicet, De Ja
cob ciEsau ad populum sermo, col. 1487 ; Sermo h
capul xmProverbiomm Salomonis, col. 1505: In parabolam
seminanlis sermo, col. 1517 ; In illud Matthmi
xvi ; Qui vult venire posl me , ctc. col. 1519 ;
Tractalus in Orationem Dominicam,co\. 1525. Snspicamur
aulem hujus editionis curam gessisse Joannem
Coslerium. Occunit in Cai. Bibl. Bemcnsis ci
Thottianm.1561-65.Lugduni apud Sebastianum Honoralum (ad calccm
tomi II) excudebat Jacobus Faure in-8°. Tomis X.
D. Aur. Augustini, Hipp. episcopi omnium Operuin
tomus primus: Quo Retractationnm libri duo, varia que
 illius opuscula, quae versa pagella indicabii,
continentur. Ornnia vetustorum codicum collaiioiic
ab innumeris mendis repurgata, ac summa fide pr ;is:ino
suo nilori reslilula, ntinc demum in lucem redeuni.
Accessit ct index rerum selcctiorutn copiosissimus.
M.D.LXl.D. Aur. Angustini Epislolw, mnjori studio, (ide ac
religione, quam hactenus timquam excusne, atque a
viliis, quibus niultiplici olim impressione coniaminatae
fuerant, vindicalse. Tomus secundus. Cum duplice
indice uno nominum eorum, ad quos hac Auguslini
Episiolse missaefuere ; altero rerum omniutn
in unaquaque Epistola contentarum locuplelissimo.
M.D.LXl.D. Aur. AuguUlni de Trinilate, una cum reliquis
illitis libris, quibus T« May.nw. conlinentur. Tonras
tertius. Cum indice rerum et senlenliarum locuplelissimo.
M.D.LXII.D. Aur. Augusiini Qnmstiones in vetus novumque
Tesiamentum, una cum reliqnis illius voluminibus,
qtiae T« ttiSa-/.T[-/.« appellnnlur. Tomt quarti.pars prhna.
Gum indice, clc. M.D.LXI. Pars secunda similiter.D. Aur. Aiiguslini de Civilaie Dei I. XXII, etc,
quorum Xll hoc onmium illius Operum septimo
tomo continenlur (sic vitiose pro lomi quinli parte
iprima, ut mox eliam iomus oclauus, quo reliqui X
continenlur, pro tomiquintipartesecunda.)  M.D.LXIII.D. Aur. Auguslini TWV Kolzp.ir.Zv pars prima. Tomus
sextus. M.D.LXII. — Pars secunda et tcrlia.
Tonii septimi pars prior et poslerior. M.D.LXU.D. Aur. Augusliui Enarraiiones in Psatmos mtjsiicos.
Tonti octavi pars prima et secundu. M.D.LXIII.D. Aur. Augustini Enarraliones in Joannis Evangelium
et Apocalypsin, una cum variis illius voluminibns,
etc. Tomus nottus M.D.LXH.D. Aur. Augnstini Sennones. Quorum sericin et
nnmerum sic babelo : De verbis Domini ; De verbis
Apostoli ; Homiliae L ; HoniiUae de tempore ; Homilise
de Sanctis ad fraires in eremo ; Decem et septem
Sermones nonnnlliqiie alii. Tomns decimus.
M.D.LXIII.Editio rarissime obvia, sed perquam commode
instituta, ut vel ex copiosis reruin memorabiliumA indicibus, singulis lomis, quin singulis eliam temorum
partibus subjiinctis, constare potest. Typi sunt
Romani, salis venusti, sed minutiores paulo ; in
marginibus loca biblica, rarius lemmala, nec ssepe
etiam lectiones aberrantes charactere Iialico nolantur.1509.
Basilem per Ambrosium el Aurelium Frebenios, fratres ;
in-fol. XI lomis. — Primus tomus : Eximii
Pairis, inter summa Latinx Ecclesise ornamentaac
lumina principis, D. Aurclii Augustini, Hipponensis
episcopi, cujus pricstaniissima in onini geneie
iiionimenta, quae quidem inveniri posstint, universa,
denuo ad oplimorum et fidelissimorum exemplarium
examen revocata, nova eruditissimorum virorum" recognitione, multo sunt qnam umquam anlebac
emendatiora, ab innumeris vindieaia erroribus, ac
demum novis quibusdam censuris plurimisque minime
aspernandis accessionibus Iocupletata. Cum
indice tripartito, ad calcem adjecto, omnibus, qui
exstant, uberiore, et tlieologia ? sludiosis commodiore.
Totuin novae hujus editionis instiiulum el ratio
ex Carmine sequenti liquidius patebuni.Reliqui lomi ut in ed. a. 1545 inscribunlur, nisi
quod in tomo III, qui T« SiSazTtxa continet, additnm
sit, ad veterum codicum collationem post Martinum
Lipsium, nunc muliis in tocis sumnie studio
emendalus. X lomus vero sic habet: Tomus X Operum
D. Aur. Augustini, continens Sermones ad populum
et clericos, vetuslissimorum exemplarium^ collatione nunc denuo plurimis in locis eineiidalus :
cui Sermones de Divcrsis et fragmenia qusedam antehac
numquam excusa, opera ei siudio doctissimorum
virorum, Marlini Lipsii, Joannis Vlimmerii, et
aliorum e tenebris eruta ad calcem adjecimus : quorum
calalogum sequens pagina indicabit.
Index juxta superiorem edilionem descriptus esl.
Hujus editionis accuratam notitiam dedit olim
Sigism. Jac. Baumgarlenius (a). Quidquid in ipsatn
collalum est induslrise, ad tomum IX et X unice redit,
quorum illum nova codicum collatione donaverunt,
decimum vero tplum immulasse atque refinxisse
se profitenlur. En verba, quae ex prsefalione
raro instituio versibus conscripta huc spectant:\ Mvilta tomi noni, priscis ut consona IibrisEssent, conluiimus:collatahaec quisqiie probabit.
Parte sed in decivna niendU qure lota scatcliat
Innumeris seriipcr, vel iniquo judice coustal,
Quanlom mutaril nONlra banc inilustria parlem.
Hac in purganda multum qiioque prasiitil oli.n
Lipsius, huncque pari vir sedulil3te secutus
Costeiiics : magna e.sl horum, non glorin parva.
Nos tamen oplanles meliorem imponerc- iiinam,
Majus onus sumus aggressi, majoraque ccopta :
Nosqoe suo liic multum studio Vlitmnerius acri
Juvit: qni vigili cura vigilique labore
Anle alios unuslonge est proestantior OITIIIPS.
llle iniperfeclom nil linquens, mulila mulla
Integra restituit, priscaque in sede locavit.
Adde, quod e libris aliquot Iractata vctnstis,
Sermonesqne saeros toli nunc protulit orbi,
A mdlocxcusos prius, alque anemine visns :(u) ln Nacliriclilcnvon mnktvurd. Bucliern St. LUL W. l^ >. Halle 175G, p. -500 icqn,.75 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 74Hos in ca.ce nujus parfis tibi, candide lector, ALinquimus, ut videas, sit quanta accessio facta.His prius excusos junclos quoque, leclor, habebisKou paucos : verum magna quia parte fueruntCorrupli, et viliis scatuerunt pluribus illi:lit si suppleudi quavis ex parle fuissent,Pagiua mutasset pariter numerumque locumquePristina, et utililas parva hinc, labor improbus esset.Iudicis hicfueratratio, pielector, habenda :Mutatis numeris cum mularetur et ille.Ne tameu iude aiiqna fruslralus spe videaris :Omnia in adjunclis fueraut quae digna uolatu,H« ec iuserta ienet velus, at multo auctior, index.Optato a mnltis, at multis anle negato
Indice Possidii, Divi qui Auctoris alumnus
Discipulusque fuit, nos Vlimmerius idem
Parlicipes fac.it, et prajstanti inumjre donat.Aique iscouveuiens nostrae ut foret editioni,
Haud operam exigua:n suscepitnus atque laborem,
Ne quicquam in nobis lector desideret aequus.Diversis si quae sententia pendula dietis
Nobis visa fuit, hanc signis quisque notatamCernet, el ex illa sibi sensus eligel aptos |Qain etiam aliis sunt aucta volumina multis,
Qua: noa laude sua, leclor studiose, carebunt.Nempe Joannes Vlimmerius Lovaniensis, prinr canonicor.
regular. ad S. Martintim, in patria plurium
Patrum scripiis editis clarus (a) , anno 1564 Lovanii
ediderat Augustini Sermones de Diversis XLIII ct
fragmenla Sermonum XXVII, ex Tliesauro Eugippii
abbatis et Commentariis Bedae seu Flori, Lugdunensis
Ecclesiae diaconi decerpla, una cum Possidii indiculo
scriplorum Auyustini rccens a se in bibl’0theca
abbatise Villariensis reperto el per ipsum marginalibus
scholiis illuslrato. Inscripserat editn illa Jacobo
Pamelio, sacrarum lilterarum lunc licenlialo ac
Brugis canonico, epistola, data Lovanii ? suo Martiniauoccenobio
ix knlend. Aprilis anno M.D.LXIV. Jnm
ut sermones isli recens ab illo editi ad calcem tomi
X subjunctisunt, ita Possidii libellus unn cuinepistola
Vlimmerii primum lomum aperit. Quaeepistola
induxit Baumgartenium,utanno 1564incueplam esse
banc editionem opinareiur, quod ignorarct, batid
dubie, peculiari illam ediiioni antea inseruisse. Pr:eterea
vero lotius decimi lomi recogniiionem Vlimmerius
sustinuit, ut ex bac epistola pateLCaeterum impressio facta est, tit in superiore, binis
columnis, sed cbarla lilterisque aliquanto elegantioribus.
Titulus primus liguris ligneis formis
inipressis exornatus est.1570.Basilew per Ambrosium et Aurelium Frobenios fratres ;
in-fol. XI lomis. D. Aurelii Augustini, Hipponensis
episcopi Opera.Miruin forle alicui videri possit, idque mihi ipsi
accidisse fateor, quod cum plenam aique absoluiam
edilionem Operum Auguslini proximo anno iidem
Frobenii fralres dedissent, eamdem dcnuo jam snb
incudem revocaverint. Atque paucis cl fonasse neniini
cc.gnitam esse integram certo inlellexi, utjuslam
dubiiandi causam babereduxerim, si a quovis
alio magis, qiiam ab ipso edilore testimonium accepissem.
Is vero fuit HIEREMIAS MYLIDS Pieropedianus,
correclor, ut arguo, aut adminisiralor typograpliiae
fralrum Frobeniorum, qui nrsefalus est ad li.(a)  Cf. Foppens Ribl. Bel. T. II, p. 747.
PATROL. XLVil.i bros de Civilate Dei epistola ad ncbilem ac generosum
juvencm D. Slanislaum Slarzecltovium , Polonum,
Joannis Starzechovii Palalini, Podoliensis, filium
(d.Basilcma. M.D.LXX. decimosexlo Februarii) ,\i\ qua
deseetopera sua bsec profitelur: < Ambrosiuset Aurelius
Frobenii cum ob defectum exemplarium quarto
Angustinum prelo subjicere constituissent, nie ut
operam in eo denuo conferendo, repurgando ac.illustrando
praesiarem,obsecrarunt, landemque communis
ulilitatis respeclu ct sacrorum dociorum precibus
victum ad hnnc laborem sane difficillimum, ac
molestia plenum perlraxerunt, motum praeserlim
lot magnorum virorumexeinplo, acreruintlieologicarum
ac hujus auctorts praestantia. Hanc provinciam
infer alia negotia typograpltica, quibus obruebar, tan}
dem jam tertio exacto anno, post lot lucubrationes ,
sudores, intricatissimas revoluliones , distincliones
ct abruptas variasque cogitationes indefesso labon:
etiam cum valetudinis jaclura exliaustas, itamegessisse
spero, utoleum et operam non perdidisse videri
possim, et apud theologiae sludiosos et aequos
censores graliam ine non contemnendain iniisse pulem.
Sed omissis his, ad ipsam rem, quas in novse
editionis praefatione praecipua esse debet, aceedaw,
elquid prmslilerim, recensebo. Primo ( praeler ornamenta
typographica et indicem, multis modis auctum,
aliasque utiles accessiones) Augustini opera ,
collatis emendatissiaiis exemplaribus, itadistinxi,
ul posllmc in intelligendo leclor inulto qttam antea
expeditior sit futurus. Secundo ex eadem collatione
G hactenus omissa inserui, depmvaia correxi, luxata
restitui. Tertio teslimonia sacrse Scripturae et aliorum
aucloruin, quac in his libris citantur, in margine
annotavi: magnum sane adjumenium his quimemoria
non adco valent. Quarlo marginales summas,
ut facilius qiiiurentibtis materise occurrant, non levi
cum totius operis lumineadjunxi: posleriora tamen
duo inaxime in quinto et decimo tomo, in quibus fere
sesquiannum consumpsi, sunt adjecia : in decimo
praesertim non contemnendum Tractatuumatque Sermouuin
numerum ex Ylimmerii, viri venerandae anliquitalis
studiosissimi, edilione addidi. Qutufo hac
oinnia non solum ila disposui, ut iniilli alii solcut,
sed etiam ul in actiiin diligenti^sime prodncereiitnr.
ad ]irela frequenler astans operam dedi. Hic auieni,
D pergit, forinsse milii occurrent Zoili invidi el calumniaiores
( quibus, cum ipsiquidem nihil aut nou rneliora
facianl, aliorum honesti conatus semper displicent
) me irrisuri qui po^t lantos viros in tanto
opereactum quasi agam, et arrogantiaeme insimulaluii.Hisbreviteritarespoiisnin
volo, Erasmo, Germaniac
phcenici, el Ludovico Vivi, viro eruditissimo. me
quidem non cnmparandum, sed lamen cum per exemplariailli
polius quainpropriumjudicium, repurgaiionetnsuam
perfecerint, et non omnia simul fieri possint,
me die diemdocenle, pluribus illos imilantibus
et exemplaritimcopiamaugciitibiis, nec leviora, nedum
notnbilia errata tollere poiuisso. Acccdit. qttnd375 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 7Coperarum negligenlia, cum ipsi prelisnon affuerint,•multa etiam recte constitula corrumpantur aut omittautur: quod et praesenti mihi vel satis inlenlo saepissimeconligit. Sed quid mullis ? ipsa edilionumcollalio,quidprmstilum sit, abunde diligenti lectoritestabilur. Quod vero/tic tomus reliquis sil vendibilioret in erodilorum hominum manibus frcquentior,hic polissimum de meis in hoc eximiopaire laboribusprwfari libuit. > Tantum ex verbosa Mylii epistolaexcerpere visum fuit, ut ipsi leclores oculissuis linuriTetit, quod cx inltiitu quidem liluli ejusvoluminis, cui jlla adhsrisit, minime arguent, integramoperum Auguslini editionem denun hoc anno pcractamdici. Nam, ul anlea diximus, volumen apudnos est, iibros de CivitateDei complectens , cujusliiulum ab illo ed. a. 1569 plane diversum infia,ubiad illorum Hbrbrum singulares editiones accesserimus,dabimus. Quod ad ipsam vero epislolam altinet,quam vane et lemerarie multa jacliUla sint,nemo non videt ; attamen quorsum haec omnia dispulatasint, non facile intelliges. Etcnim ut unumtantum proferam, per tres annos cdilor hunc lapidemvoluisse videri vult, ut correctior et melior Augustinus-prodiret’.iniereaque abiisdem, qui ei islaminjunxerant provinciam’, totum Augustinumabsqiie ulla illius viri impensa opera excudi poiuissepulabimus 1 An vero tot ac tam cupidos editioncsillas et poslremam maxime emptores invenisse credibileest, ut pluribus eodem tempore "viris doctisexpurgationem operum committere non dubitarentFrobenii, semper imprimere parati, ut plagula prclo malura esset. Expeditior quidem res videtur, sitibipersuadeas, bibliopolas emptoribus fucumfacerevoluisse, ut pro nova editione venderent, cui nilnisi litulus novus et prsefaminis aliquid additunifiierat: tametsi ne sic quidem arlificium epislolaeillius satis intclligo.1570.Veneftt » opud Vtncetifium Valgrisium, item Juntas
et Dominic. Nicolinum ; in-i,°. XI tomis. D. Aurelii
Augustini, Hipponensis episeopi, Operum lomus primus.Cuiaccesserunllibri,
epistolae, sermones et fraglnentaaliquot,hactenus
numquam impressa. Inquo,
prwter locorum multorum reslilulionem, secundum collationem
vetusliorum exemplarium, curavhnus remoreri
ea omnia, quw fidelium menles hwrelica pravitale
posseht inficere, aut a catlwlica el orlhodoxa via deviare.
Additus est index caeteris omnibuset locuplelior
ct copiosior. Nunc recens impressus, recognittis
et emendatus. Venetiis M.D.LXX. (1570).7omus secundus, complectens illius epistolas ad
amicos transmissas : cum nonnullis responsis eornm
ad ipsurri. In quo, etc., quod poslea in singulorum
titulis reperitur. Nomenclaturam eorum, ad quos Augustinus
litteras dedit, ad calcem hujus tomi facile
reperies. Nunc, eic.A Tomus III-X inscribimlur ui Basileensis a. 1543,
additis ubique verbis, quae modo produxiinus. Attamen
in quiiiti lomi tituio commeniarii Jo. Lud. Vivis
mentio est omissa.lndex omnium, quse insigniter a D. Aurelio Atigustino
dicta sunt, longe quam antea auctior ac locupletior
reddilus. Insuper multa , qnae erant manca.
mulila et solum inchoaia, tam in indiceauclorilaiiini
sacrse Scripturx, id est, veleris ac novi Inslrumenli,
quam in locis aliquot sacrarum Scripturarum pngnantibus
conciliatis in Augustino, reformata, aucta et
repurgata sunt. Venetiis M.D.LXX.Recenset hanc editionem, sed titulo conlracto,
Audiffndus in Calal. Bibl. Casanat. T. 1, p. 541, docens,
primum lomum apud Valgrisiu.m, re.liquos adB Octavum usque cum indice ibidem eodemque nnno
apud Juntns, nonum et decimum apud Nicolinuin
.prodiisse. His lam diserto testimonio eonlradicit Davidcs
Ciemenl. in Bibl. Hist, Crit., ubi accuratam ejus
menlionem feeLse supra jam significavimus (a). Ab
eo sane litulum pleniorem mutuati sumus, quem ipse
primum ex Calalogo Bibl. Magerianse (b)  excerp>erat,
mox vero, cum ipsam editionem nacliis esset,
ex propria inspectione approbavit. Repreliendit aulemClementiusFabricium.quodValgrisiumexcudissoeam dixerit. En igitur par virorum et doclorum et
curiosilateac sedulitaiein stio gcnere nemini ccdenlium,
in re levi et qune errorem inter testes oculares
vix ferre possit, sibi repugnans. Optimum quidem
aliquis duxerit, missos eos facere, el fidem tertii aliCcujus,cui videre eamdem conligerit, cxspeciarc. Non
abnuo, nec tamen mihi lempero, quo minus suspiciones
meas addam. Audiffredum virum supra, quam
dici potest, in iis omnibus, quae ad descriptionein libri
alicujus ab eo inspecli peninent, sedulum, in liig
tain distinctis verbis ab eo conceplis errasse, aegre
niihi per.-uadeo. Jam in titulis certe nullum exslat
typographi indicium. Igilur in calce lomi cujusque
nomina subscripserint, nccesse est. Atqui titulos
aliunde jam in suam Bibliothecam transcripsei.it
Clementius, cum hujus editionis exemplar ipsi in
manus incidcrel. Tunc vero quid illuin egisse puias
ad Fabricii fidem explorandam ? Evolvit scilicet singula
volumina et circumspexit typographos. Minime
vero unice tunc curabat, ut de integriiate editiouis," quamin dubitun alii vocaveranl, et defenderant alii,
cerlior fieret. Incidit lamen in oculos, dum in hoc
negolio occupalus erat, Dominici Nicolini epistola
dedicatoria, fortasse eliam tomi noni et decimi subscriptio,
et cum praeterea duos a Fabricio in illius
commemoralione errores admissos animadveriisset,
de tertio, puto, non amplius dtibiiandum sibi existimavil.
Forte his, a me dispulatis, fa^ilius credetur,
sfripsa, quibus Fabricium laxat, verba adduxero,
quam ob rem hic subjicicnda curavimus (c).{a)  Ribl. curieuse, hislorique et eritique T. II, p.
265 scqq.U>)  EdilO Berol. 1715, in-8, p. 785.(c) M. Fnbricius s’est trnnipe , quand il a dil dans
sn Bibliolheca latina, T. III, p. 514 : Augustini opera
decem tomis, in-quarto comprehensa, Valarisius excu-77 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 78Jam his remotis progrediraur ad id, quod melio- J
rem aut potius famosam hanc editionem reddidil.
Niminim« uram illius gessit, seu quod credere malim,
vel aliis bibliopolis in societalem assumptis parare
eam instiluit, vel ab aliis incceptam redemit Dominicus
Nicolinus bibIiopola,et typographus Venetus,
cujus aperia in ipsa fronte operis confessio,
quod ea omnia removeri curaverat, qum fidelium mentes
hwrelica pravilate possent inficere, aut a calhotica
etorthodoxa fide deviare, haud benigna jnter heterodoxos
est experta judicia. Perstrixerunt eam hoc noniine
Caveus in Prolegom. ad Hht. lilt. Script. Ecctes.
sect. vii, et Jo. Clericus in Prwfatione Ariis Crilicm
sect. Hi, § 9 (a)  ; atque ante eos vebementissime
in hoc ausum invectus est Franc. Turrelinus in
disputationibus de necessaria secessione nostra ab Ec- ]
cle.sia Romana, et impossibili cutn ea Syncrelismo (b).
Neuter lamen eam vidit, sed sua ipsius confessione
satis maligniiatis conviciam esse slaiuerunt. Sed hoc
iniquius aut sallem praecipilalius judicasse visi sunt,
Caveus quidem el Clericus, Rich. Simonio, qtii mutationes
istas non in ipso texlu, sed in censuris tantum
el scholiis factas esse coniendit (c) , Quocum plane
conveniunt, quse ex inediia disserlatione P. deVilry in
Memoriis Trevoltinh excitantur (d). Sed reposuil Clericus,
non esse, cur sui se judicii poaniteat. Simonium
textum hujusce editionis cum alia vix contendisse,Ilalorum
autem correctorum, qui tam vaga oratione operam
suara declarassent, religioni non multum esse tribuendum
(e). Ac ita quidem diu lis sub judice pependit,
donec Clementius tandera arbitrium illius <
susciperet. Natn cum rara in his litteris felicitate
ipsi contigisset, edilioues Venetas anrii 1552 et 1570
inter se confcrre , vidit primum , quod plane usque
dum ignoraium fuit, priorem huic quodammodo pro
fuudamenio fuisse , nec tamen per omnia esse descriptam
, sed ut quaestui convenientissimum visuni
esset, et consilio, quod professus cst bibliopola,
aptum, aliis demptis, et mulatis aliis. Sic accessiones
, quae in titulo jaclantur, jam ii ?dem verbis in
superiore promitti, aique ihdicem, titulo tanium immutato
et deleto imprimis auctoris nomine, plane
ab eadera desumptum esse, ostendit.'Contra vero
in multis etiam recedere ab ill.i animadvertit, omissis
et illalis tam singulis voeibus , quam libellis integris
, quorum exempla sat multa ab eo sunt co- '.
acta quibtisque omnibus effici colligit, defensionem
hujus editionis a Simonio perperam esse susceplam.
Nec sane nos videmus, quo meruerit Nicolinus, ut
pairocinium ejus Simonius susciperel, cum nuspiam
ab ipso aliquam cautionem ad mutationes suas deAfendendas allatam esse novimus, qttin potius Omnia
sibi permisisse, nec texlui ullo modo pepercisse, in
epistola sua, cujus initium ex Clementio hic apponimus,
aperte fassus est: < Cum divi Augustini Opera
, inquit, non sine magno catholicae fidei detriinento
circumferri viderem , hsereticbrura versutia
mullis in locis depravata, operae pretium me facturtim
existimavi, si ea, integritati suae reslitutn,
hoc tempore imprimerein. Idquod, ut facilius assequerer,
curavi impriinis ,. ut a sacrse thcologiae
professoribus recognoscerentur, utque cum vetustioribus
codicibus collata , ad genuinam eorum loctionem
redigerentur. Curavi praelerea, ui inler
imprimendum accederet cura ac labor excelleniissimi
viri Boryarulii a Borgarutiis , typorum accuraBlissimi ac diligentissimi castigatoris. Qui quantiim
in hujusmodi operum castigatione prsestiierit, ex
collatione cum his, cselerorum exemplarium, facila
patebit. »1571.
Lugduni apud Morellium, et Parisiis apud Nivellium.
Basileensis edilionis faclas esse iterationes a
Fabricio prodilur ; quam vere, protinus non affirmare
ausim. Sed memini me Lugdunensem luijus
anni editionem oclonis factam apud Seb. Honoratum
deprehendereinHendrichiiPand.Brandeb.,ubiEnarrationes
in Psalmos voluminibus II in-8" laudat,
quae sinedubio ad integram operum ediiionem perlinent.1577.G Antuerpim ex efficina Christophori Ptantini ; in-fol.
XI tomis. Opera divi Aurelii Atignstini, Hipponensis
episcopi et doctoiis praccipui, tomis decem comprehensa,
per theologos Lovanienses ex manuscriptis
codicibus multo labore emendala , et ab innumeris
erroribus vindicata ; illusirata praeierea erudilis censuris
et locuplelata mullis homiliis et aliquot epistolis
ejusdem Rcati Augustini, antea non editis.
Cum indice tripariilo.Cuin singulis tomis peculiares additae sint, ab
Erasmianis fere desumptse inscriptiones , hic tamen
generalis tilulus prsefigilur volumini, quod ultimum
recle diceres, nisi, ut hoc ipso patet, reliquis omnibus
proeponi deberet, indices cum Possidii Vila et
indiculo scriptorum Auguslini, nec non prsefatioDnem, quae de ratione lotius inslifuti exponit, complexum.Susceperat nimirum hanc novoc et emendatioris
Augustiui operum edilionis provinciam primnm
Thomas Gozwus Bellemontanus Hnnno, theologiae
in Lovaniensi sludio professor, aposlolicus et redif,A. C. iSJl. II y a la trois fautes. 1° Cetle edition
ji onze volumes, et non dix ; 2° elle est de 1'annee
15.70, et non 1571 ; 5° elle ne vient pas de Vatgrisius,
niais de Dominictis Nicotinus, qui l’a enrichie d’une
dedicace, ndrcssee Joanni Antonio Facltineto a Nuce,
Ncocastri episcopo, el anud sereniss. Veneiorum rempublicam
oratori Ponlificio. EUe est datec de Venise,
le 15 d’octobre 1570.
60 Edit. noviss. Lugduni Bat. 1778, T. I, p. 16.(b)  Disp. V, § 26, p. 150 Prodierunl pnmum Genevw
apud Sam. de Tuurnes, 1087, in-4°.(c) Sculement dans les sommaires et les scholies. V.
in Bibliotlieque crilique de Sainjore. T. 1, p. 261 (Paris
et Amst. 1708. iu - 8°) , et Leitres cluisies de M,
Simon (Amst. 1750, in-12, T. IV, p. 12).(d) Memoires de Triooux. 1729. Sepi. p. 1618.
(e ; V. Bibliotheque choisie T. XVIII, p. 169.79 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 80gius librorum per Belgium censor. Susceperat au- A
lem sic, ut summa quidem ac arbitrium toiius opere
penes se esset (a) , laborem vero cum pluribus
viris dociis et studiorum similitudine conjunelis et
affectu in S. Augustinum quasi invicem semulanlibus
communicaret, et pensa quasi singulis distribueret,
conquisitis el divisis inter suos plus quam
ducentis inss. exemplaribus. Postquam vero apoplexia
correptus vitam cum morle improvisa a.
1571 die 8 Martii commutaverat, successor ejus in
munere censorio Joannes Molanus etiam hoc onus
a Plantino sibi injungi passas est, et remolis aliquot
suffectisque aliisin eorum Iocum lectoribus (6) 
suis veluli auspiciis profligari ac perfici tandem
opus vidit.Nec vero singulis modo tomis dati sunt admini- 1
stralores, sed i » singulis plures pro rntione codicum
elaboraverunt. Prsefuerunt amem operibus,
teste Molano , in primo tcmo corrigendo JtfartiiiMs
Baccius, Tiletanus, poslea Aloflensis paslor ; in epislolis
Jacobus Baius, Melunensis, collegii Sabaudiae
Lovanii praeses. Accessil autem addiiamenium earum
ab Joanne Gravio ex Socielale Jesu Bruxellis
transmissum. In tertio tomo desudavit Henricus
Cuykius, Culenburgensis, ethices tunc professor,
post episcopus Ruraemundensis. Quarlum emendavit
Embertus Everaerds , Arendoncanus, pastor ecclesise
D. Jacobi. Libros de Civitate Dei, qui tomura
quinlum faciiint, Pelrus Corelus, Athensis, pastor el
professor Crispiniensis correxil. In sexlo tomo Chrh
stopltorus Broide , ad Ariensis ecclesiae decanatum I
evocalus , elaboravit. Septimus tomus, quem mendis
scatuisse di.cuht, ab Henrico Gravio, Lovaniensi,
theologine doctore et professore regio, et alias
celebri, recognilus est. Psatmis praefuit Claudius
Poria , Bapalmensis , llieologise baccalaureus, post
Binduae pastor et canonicus. ln tomi nom correctione
Guilielmus Eslius , Gorconius, operam suam
studiumque navavit. Atque hi omnes, prseter Henricum
Gravium et Claudium Portam, theologiae
licentiati dignitatem assecuti eranl. Decimus deniqoe
tomtis Regularibus Marlinianis datus erat, quippe
in quem jam pridem apud eos Marlinus Lipsius,
Bruxellensis, ejusque discipuli Joannes Costerius et
Joannes Vlimmerius, Lovaniensis, magni laboris impensam
egerant. Joannes vero Vliminerius in hanc
quoque editionem contulit varios Augustini serniones
a se reperlos, et multos antea nnn editos ex
Cambronae codicibus studiose transcripsit. De se
aulem Molanus affirmat, sibi reservatum fuisse, utA singulis Augustini libris, ul in manuscriptis fieri
observatum erat, retractationem ipsius,autsiea deesset,
brevcm censuram mullorum theologorum
senlentia confirmatam praemitlerei. Quae manifesle
deprehensa constaret Augiisiiiii non esse , ea prsemissis
censuris, in appendice tomi sui reponenda
censuit. In his censuris aulem, inquit, Erasmus aliqttoties
, swpius aulem indicultis Possidii, citationes
Bedw, censura manuscripla doclisshni llieologi Joannis
Hesselii in novem tomos et reverendi palris Marilini Lipsh in tomum dechnum magno nobis adjumento
fuerunl. Nihil qutem adhibui, quin a duobus cot\legii nostri professoribus, Henrico Gravio et Laureni/io Westerhovio , quos in hac parle socios et adjutores
habui certe slrenuos, approbalum sil. Ac hoc qui■B dem privali hominis quasi de sua ipsius opera est
judicium alque professio. Sed forlasse juvabit
eiiam censuram, quam ancloriiate muneris publicii emisit, quseque versa statim liluli pagina impressa
legilnr, cognoscere. Ecce vero.■ i Opera beatissimi Augustini, per Iheologos Lovanienses
castignta, tribus polissimum de causis,> omnibus prioribus editionibus sunt praeferenda. Prii
mum, quia ex vetustissimis manuscriptis exemplaribusinnumeri fosdique errores per singulos tomossint emendati, apposita etiam ad cujusque tomi calcemsua casligatione. Secundo, quia quoecumque iui his tomis erant indoctae, aut censurse, aut ankotalliones (ut nihil amplius dicalur) , eae in hac editioneabsunt. Tertio, quia singulis libris retractatio ipsiusi G sancli Augustini est proemissa, aut ubi ea deest,brevis censura, multorum tlieologorum judicio confirmata.Quae aulem certo Auguslini non esse sunt• deprehensa , ea in sui tomi appendicem sunl repo>sita, prsefixis censuris !, quoe per theologos aliquot
l Lovanienses sunt discussce et approbatae (c). >Ad quoe pauca jamjam nobis sunt obseryanda. Aci praemonere quidem lubet, panitionem per singulostumos ex Erasmiana esse servatam, sed mutatum* passim librorum ordinem, maxime per eos , qui in
appendices rejecli sunt. Non immerito autem hoc
sibi tribuerunl, quod texlus a muitis gravibusque, mendis in mss. exemplarium, quorum immensa ipsis
' suppetebat copia, sit emendalus. Probant illtid casti■galiones scu recognilioncs ad finem cujusque lomi,
' praster decimum , adjectae, in quibus diligenter, sedpaucis verbis lectio superior cum lecttone codicumcollatorum seu recens recepta comparatur, indiculo' codicum adhibitorum ubique proeinisso. Harum vero ; emendalionum vel locorum emendandorum Iargis(a) Difflcultates tanlum , ac ea , qv.m dubitalionem
haberenl, ad se referri cum voluisse, scribit Molanus.(b)  Sic vocat Molanus eos , qui conferendis cuin
mss. exemplaribus et corrigendis Auguslini libris
atque repurgandis Erasmi inaxime ccnsuris et Vivis
commenlariis cx Gozsei disposiiione vaearent: Examinalis
leclontm operis , in mullis quidem, inquit,
acre judicium cum summa diligentia conjunctum probavi:
in aliis autem , elsi non lanlum diliqenlim depreltenderem
, fameit id sludii, quod habebanl, excitandum
potius, quam improbandum ptitati. Paucifuere, quorum in locum quod minus idonei viderenlur,
alios erudilione judicibque prmstantes viros suffeci,
quiex noslro prwscripto , lum superiora, tum ea, qum
restarenl, accurate corr'tgerent,el difficuldates ac dubia
loca lantum ad nos referrent.(c)  Signata est Lovanii anno M.D.LXXI kalendis
Septembris. Joannes Molanus Lovaniensis , apostolicus
el regius librorum visitator, meo nomine, et
hnprimis mandaio et auclorilate venerandm facultatis
noslrm theologicw, sic subscripsi.81 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 82sima succrevil seges in tomitni septimum, qui con- A
iroversias cum Donatislis aique Pelagianis conlinet.
Multa quoque adeoiniricala aut in utramque pariem
explicabilia, ul parnm sibi laborem snccessurum
sentiret, qui hujus lomi vindex constitutus erat,
Henricus Gravius, nisi ab instilula iu reliquis brevitate
recederet. Vincebat enim < non tam infinita
erratorum lurba, quae hunc tomum lurpissim.e defosdabant,
quam, quod necesse frequenler esset,
mutatae lectionis rationem reddere, mendosam convincere,
vilialae causam et occasiones aperire : interdum
autem varios expendere, ac collaiione aliorum
inter se locorum dijudicare, nonnumquam et
conlra fidem ms. vulgatam asserere: aliquandovero
divinntionem quoque proponere, quomodo hiulca
impleri, luxaia curari, depravata restitui posse vide- I
rentur. » i Postremo, inquit, annolandaetiam loca
su*pecta, et quibus medelam sine ms. praesidio afferre
non possemus ; ut nimirum occasio studiosis
praeberetur, veteres aliarum regionum bibliothecas
excutiendi, nuncubi forte , vel antiquiora, vel fideliora
exemplaria lateant, unde corrigi, vel emendari
ea possent. i Quin ubi semel ab instiiuto recessisset,
ausus est aliquanto etiam longius procedere. c Ac
primum, inquit, historiam, quae plurima his cl ignota
frequenter occurrit, hreviter aperuimus ; dehincobscura
illuslravimus ; ad haec suspecla el periculosa
cxplicavimus ; tum ab aliis arrosa dcfendimus ; pra ?terea
 non recte a quibusdam iutellccta , quo sensu
accipienda forent, ostendimus ; denique si quid contra
hodiernas haereses faceret, aut alioqui observa- "tione
 dignum occurreret, paucis annotavimus. Sed
nec id visum fuii proetereundum, ul, quoniam Germanicum
exemplar corrigendum uobis datumcrat,
mulii aulem Gallicana uterenlur edilione, quce alios
frequenter ac alios a Frobeniana errores haberet, eos
quoque indicaremus. Id quod in locis aliquot non
indiligenier fecimus, sed temporum angustiis exclusi
perficerc non poiuimus. » Singulare ilaque volumen,
et quod peculiari titulo ab ipso tomo septimo discretum
est, liaeGravii discussiones efficiunt, inscriplae,
Annotationes in tomum VIIB. Augustini, Hipp.
episc, quibus castigationumratio varietasque leclionum
indicatur, res memoratu dignm observanlur, obscuriora
diffuilioraquc loca expticanlur el iltustrantur. Anluerpim
M.D.LXXVII. Jam quod alterum atiinet, quod
in virtutibus hnjus editionis publica censura reponit,
nihil atiinel dicere quid in Erasmi censuris et in Vivis
commenlario , hisce tbenlogis displicueril. Plus
valet tertiuin , spuria a genninis prorsus secreta et
in ap-endicem rejecta, quod sanelaboris momentum
niullo eruditius, quam Erasmus, perseculi suni, qui
plerumque, quse sihi suspecla essent, in censtiris
tanlum noiare conlentus fuit, paucula sejunxit, qusedam
plnne ejecil. In sermonibus lamen’, ubi difficile
foisset, de singulisin parliculari censere, Martini
Lipsii exemplura se secmos esse profdsi sunt, ui
iis, qui cerlo Augustini esse videreniur, nomen ejus
cnsriberent, et ex Beda, aut aliuiuic, prout occurreAret, probationem adjicerent ; qui vero cerlo Auguslini
non esse deprehensi essent, eos in appendicem
rejicerenl, reliquos aut non saiisdiscussos, atit ex
judicio quorumdam crudilorum dubiae auclorilalis
inter Augustinianos reiinquerenl, non addilo tamen
ejus nomine. Atque hsec hactenus de Lovaniensium
studiis. Quod typographi paries aitinei, impressa
sunt opera quidem charactere rolundo, satis nitido,
binis columnis, censurae eodem, sed minori, arguincnta
auteni sicut el in marginibus notata, Italico.
Omnes aulem tonii, praeter eum qui indices complectitur,
et universi operis tilulum praaferl, itemqiie
aunotationes in tomttm VII, annum M.D.LXXVI in
fronte gerunl ; nec tamen omnes hoc anno absoluios
esse, c\ suhscriptione patet, quae in aliis annum£ septuagesimum sexium, in aliis sepluagcsimum septknum
ostendil. Denique adjecimus, Plantinum nuncupasse
edilionem Christophoro el Ludovico Madruciis
cardinalibus.1584.
Venetiis, per Joannem Baplisiam Sessam, sub signoFelicis ;
in-i°.XI lomis. D. Aur. Augustini, Hipp.
episcopi, opera omnia impressa, recognita et emendaia.
Cal. Bibl. Reg. Paris.Iteratio est Venetse prioris. Saltem Turretinus
verba, quibus tantopere offensum esse novimns,
quaeque supra sunt excitata , ex hac laudal, idquc
Golonienses confirmant, qui Ancillonium corrigunl,
in Mhcell. Crit. T. I, p. 245, perperam numerum a.
1548 efferentem. Oudinus tamen T. I, p. 952, PlanCtinianae descriptionem esse tradil, meque ipsum ancipitem
reddidit Turretinns co, quod apud Junlas
expressam vult, quod de priori ex parle qtiidem verum,
de hac mihi non liquet. Facile autem fieri poluit,
ut editionem, quani intenderet, a typogra/iiji^
recte significaret, anni numerum tamen cutri"aitei^.
rius Venetaeannoconfunderel. Sed in superioresen- ',
tentia confirmal nos Clementius, qui laudatis auctoribus
alia testimonia addidit in Bibl. Hist. Criu T.
II, p.268.1586.Parisiis , cum insigni Magnm Nuvis ; in-fol. XI wmis.D. Aur. Augusiini opera,eic, ut in Antuerpiensi.Addiiis nonntillis aliis homiliis Luleliae nuncptinium editis, quas pagina secunda lomi X indicavbit: cuin indice iriparlito.llomiliae, quns de novo adjeceruut, sunl XIII ex
m« . codice biblioihecae Carthiisianoe-Majoris desumptae.
1° In natali Marlyrum ; 2° De Susanna ; 5° In
illud Evanyelii Joannis , usque nunc niliil petiistis
in nomine meo ; 4° In natali S. Casli et ASmiliiMartyrum
 ; 5" Tractatus in vigiliis Pentecosles ; C°
De lectione Exodi, de Rubo, in quo fiamma eral, et
rubus non combiirebatur ; 7° De verbo el voce, et de
jejunare et esurire ; 8° In illud Joannis : Ego non
escendo ad diem feslum isium ; 9° De aibore, cuiinaledixii
Dominus, et aruil, quia fruclum in ca non
invenit ; 10° De Aposloiico, Nihil in Itunc mundum
inlulimtis, verum nec auferiealiquid possumus ; 11Inillttd Patili, Qui glorialur, in Domino glorielur ; A
12° In Pervigitio, in illud Exodi, Quando in JEgypto
agnus immolatus est ; 15° In psalmum XLl, ad Neopliytos.
Augustiui nomen ms. praeferre notant, nec
quemquam fore, sibi persuadent, quin illius esse
agnoscat. Praeter homilias vero addita sunt insuper
hsec incerlorum auctorum exeodemfonte hauddubie
petita : Commonitorium ad universam Ecclesiam (a)  ;
Forma epistolw de quodam episcopo Manichworum
sectm ; Collalio Trinitaiis B. Aitgustini a se ipso ad
semelipsum ; Miscellanem sentenlim a quopiam cotlectm ;
Tractalus de XII lapidibus, de quibus in Apocalypsi.
Cacterum quoad lyporum et chartse nilorem
haec edilio Plantinianam antecellit.
1596.Genevm excudebal Jacobus’ Stoer ; in-8" XI Tomis. I
D. Aur. Augustini Opera per theologos Lovanienses
cmendata. Laudant Colouienses et Ceillerius.Mihinonnisi quintum hujuseditionis tomum videre
contigit, libros de Givitaie Dei compleclentem,
lioc tilulo : D. Aurelii Augustini, Hipp. ep. deCivitale
Dei libri XXII. Veterum exemptarium collalione
nunc demum casiigatissimi facti, eruditissimisque LuDOVICI
Vms commenlariis iltuslrati, Quorum XII
priores hac omnium illius Operum TOMI QUINTI PARTE
PIUMA conlinentur. Cum INDICE hac poslrema editione
casligatissimo ditissimoque facto.— Alieruin vero volumen
inscribilur:D. A. A. Operum TOMI QUINTI PARS SECUNDA , qua
reliqui X libri d. C. D. coniinentur, etc. — Nimirum
non raro hujus et Lugdunensium simili forma edi- C
tionum lomi separatim obveniunt, et proclivius quidem
erat, ut disiraherentur, per modicam voluminum
molem et usum commodioreni ei proinde crebriorem.S^CULCM XVH.1605.Parisiis, in-fol., XI tomis. D. Aur. AugustiniOpera
ejusdem recensionis. Oudinus et ex eo Colonienses.
1609.Parhiis …. tn-ioi., XI lomit. D. Aur. Augustini
Opera juxla theolog. Lovaniensium recensionem expressa.
Cilal eam Vignerius in Pr ;ef. ad Supplem.,
ei binc alii.1615-14.Parisiis, sub signo Magnm Navis ; in-fot., X (XI)  E
tomis. D. Aur. Augustini Opera ex secunda editione
theologor. Lovaniensiiim emendata et loeupletata,
nna curn Le.onardi Coquwi commentariis in libros de
Civitate Dei. Cut. Bibl.Reg. Paris. ; cuiadde Oudinum.Vignerius. in proefatione ad Suppl. hanc juxta
quam praecedeniem non pcenilendis additionibus locuplelatam
esse tradidit ; sed quibus, nescio. Nec
satis intelligo, quae fnerit secunda iheologorum Lovaniensium
ediiio, quam seculos se in litulo profitenlur
curatores.A 1616.Coloniw Agrippinm [sumptibus Antonii Hierat.] ;
in-fol., XI lomis. D. Aur. Auguslini Opera ex theologorum
Lovaniensium editione, jam longe auciiora.
Vignerius pronuntiat, hanc editionem praecedenlibus
editionibus auctiorem esse, sed charta, ad
oieum et piper releganda, lmpressam. Quapropter
nullus equidem dubito, quin a bibliopola, dubitanter
a nobis significato, profecta sit.
1626.
Parisiis, in-fol., XI lomis. D.Aur. Augustini Opera
juxta tbeologoruin Lovaniensium edilionem. Vigneri.1655.
Parisiis, in-fol., XI tomis. Eadem. Vtgner ;
B 1644.Parisiis, apud Anlon. Vitray ; in-S", II voll. Augus »
tini Opera contra Pelagianos. Cat. Bibl. Reg. Paris.
T. I, p. 377, n. 679^1647-48.
Lovanii, apud Bernardin. Masium ; t’n-4", III volL
B. Augustini, Hipp. episcopi, et veterum ejusdem
discipulorum opuscula insigniora adyersus Pelagianos
et eoruin reliquias ; juxla editionem Planlinia.nam.
 Cat. Bibl. Reg. Paris.
1651.
Parisiis … ; in-fol., XI lomis. S. Aur. Augustini"
Opera ex LoV. theol. recensione. Testatur Cl. Rosler
hane descriptionem sibi in Bibliothecse suae tomo V
usum prsestitisse. Nisi forlasse una editio sit haec et
" insequentis anni mox laudanda, adeo ut priores tomi,
in quibus Retractaliones et Epistolse a. 1651, reliqui
a. 1652 excusi sint.1652.
Romw, per Ignat. de Lazaris ; in-i. S. Augustini,
Hipp. episc, aliqua opera insigniora adversus Pelagianos
el eorum reiiquias. Cat. Bibl. Reg.Parisiis, in-fot., XI tomis. S. Aur. Augustini
Opera ex Lovaniensium thenlogorum recensione. Ilas
omnes autem ediliones auetiores quidem, sed inemendatiores
esse, Vignerius prodidit.
1654.Bruxellis, tn-12. S. Auguslinl opuscula quaedam
seleela. Insunt: De gratia et libero arbilrio, De conD
ceptioneetgratia, De prwdestinalione sanclorum, etDe
dono perseveranlim ; cum tribus Augustini epistolis :
I, ad Paulinum, episc. Nolanum ; II, ad Sixtum, Ecclesia ?
Rom. presbyterum (posiea pontificem)  ; III,
ad Vitalem Carlhnginiensem (inter Augusiinianas
oliin 105, 108, 107, nunc 1S4, 186, 217) , praemissis
duabus Hilarii et Prosperi ad Augusiinum epistoiis.
Cf. M. Bibl.Eccl. Col. p. 745 et 746. Num vero tilulus
/tixta ipsa verba ibi declaralus sit, ignoro.
1654-55.Parisiis, sumptibus Simeonis Piget, in via Jacobwa,(a)  Huic ascriplum : Videlur mihi poiius Cteleslini, eut Leonis, aut alteriut papw, qui sva vi deot exler'
tninent.88 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 80ad insigne Prudentim ; in-fol., II lomis. Sancti Aure- J
lii Augustini, Hipponensis episcopi, Operum omniuin
ante annum M.DC.XIV, tam Basileae, quain Lutetiae,
Auluerpiae, Lugduni elVenetiis editorum supplementuin ;
una ,cum sex libris secundse responsionis
ejusdem B. Augustini contra Julianum bsereticum
Pelagianum, variisque sermonibus et tractatibus
bactenus ineditis. Hieronymus Vignerius, Congregalionis
Oratorii D. Jesu presbyter, ex oplimse fidei et
bnnae antiquitaiis codicibus mss. eruit. — T. I, editio
sccuuda 1655. (In fine: 1654, ex typographia
Francisci Le Cointe)  ; T. H, 1655.Animadverierat Vignerius non solum in novissimis,
quae luui erant Augustini Operum edilionibus,
plurima deesse opuscula proximis ante annis recens
ae seorsim evulgata, sed quod moleste potissimum ]
iis accidebat, qui aliquam editionem comparaturi
erant, recentiores omues ulut auctiores singulae, nec
integrae tamen, longe antiquioribus , quoad textus
puiitatem et emendationem, erant inferiores. In aniwum
igitur induxit, supplenieniuin operum saucii
bujus doctoris parare, non lam ut recentioribus id
commendatioiiis afferret, ul hac sua opera assumpta
inlegrae omnino, dici possenl, sed potius ut iis, qui
antiquas et castigaliores mallent retinere, gratificaretur.
Complectitur itaque I lomus : 1° Sermones
novos XL, a Sirmondo a. 1651 Parisiis editos et in
sequiores inde editiones recepios cum appendice
Sermonum V , et notis ejttsdera ; 2° Sermones
de Diversis CXXVII, duabus parlibus distincti ac
primura a Lovaniensibus a. 1576 editi. 5° Homiliw (
undecim, ex codice manuscripto bibliothecse Carthusianae-Majoris
desumptae. 4° Sermones VI, a
Joanne Baptisia Maro Romae editi. Sed nescio, quo
casu factum sit, ut hi cum prsecedentibus in unum
cogerenlur, ita quidem, ul non undecim, ut tilulus
pollicelur, sed XII Sermones ex codice Bibl. Carthusianae-Majoris
exhibiti sint, iidem, qui primum
a. 15s6 a Parisiensibus excusi erant, sed uno auctiores,
qui hic desideratur, cujusque in locum alius,
fcrevem Symboli explicalionem sistens, successit,
quem, ut sequentes tres In Calendas Januarias, de
Calendit Januariis et ante allare ad infantes de sacramento
etiam iu novissima lunc temporis Parisiana
ediiione dee ;se notal. 5° Tractalus de septem viliis
et septem donis Spirilus Sancti, edilos olim a Guil. 1
Camerario, Theologo Scolo, a novissima editione (a.
1652) pariter exsulans. 6° De gestis Pelagii libcr.
7° Epislolw, quae in anliquioribus edilionibus, Basileensi,
ParisiensibuselLugduneiisibusomissaeerant.
8° Speculum S. Auguslini in Scripturam sacram,
hacieiius iueditum ; de quo infra nobis sermo erit.
Sed longe insignior Supplementorum horum pars ,
libri usque dum inedili expanduntur in tomo secundo.
Quare ipse tiit, quod Gallim ob hanc supplemenli adilionem
applaudat universus orbis Chrislianus potiorem
ex altera parle, quam ex prhna nasci rationem. Primo
nempe loco in lucem prodeunt cx tenebris, quibus
seculti bactenus exstinctioue pcue jaeuerunt. SexA libri Auguslini conlra Julianum, a Fulgentio Beda,
Servato Lupo aliisque sequioribus scriptoribus passim
commemorati, sedexigua lanlumparte suaClaudii
Menardi beneficio cogniti, adeo ul ex octo libris
amplius duobus superesse nemo jam sperare auderet,
cum ecce hic Vignerio fortunaobtigit, ut sex
integros libros bibliolhecae Claraevallensis codice deprehenderet.
Qua de felicitate ipse quidem sic exsultat,
ut non injuria fortasse dici possit, affectum
aliquid detraxisse judicio, animumque a iranquilla
pensitatione prnecipitasse, dum non sex modo,
■sed ipsos, quotquot ab Augustino scripti esse dicuntur,
octo libros reperisse videri voluit. Sed de
his infra in singulorum opusculorum editionibus n.
98. Sequunlur tamquam allera quaedam secuudiB hujus tomi pars : 1" S. Augustini epistola unica ad
Macrobium ; 2° Sermones inediti XL, et 5° Tractatus
duo, alter de Oralione ex codice Divionensi,
alter inscriptus de Oratione et Eleemosyna ex codice
Regio ; denique 4 ? Senlenliw adversus Pelagianum
hwrelicum. Adjecti sunt in utroque tomo indices necessariL
Inscripsit auiem Vignerius lomum secundum
Claudio Largenlier, Abbali Claraevallensi ; prUmum
Gondo cardinali de Rciz.
1675.
Lugduni, in-12. S. Augustini opuscula qusedam
selecta ; ejusdem colleciionis, quae a. 1654 Bruxellis
prodiil.Bruxellis, t’n-12. Eadem ex quinla repeiitione.
G Colonienses. 1. I.1679-1700.Pariiiis, apud Franciscum Muguet ; infol. , XI
Tomis. S.Aur.Augustini, Hipponens.Episcopi.Opera,
post Lovaniensium theologorum recensioncm, casligata
denuo ad manuscriptos codices Gallicanos, Valicanos,
Anglicanos, Belgicos, elc, nec non ad ediliones
antiquioreset casligatiores. Opera et studio monacliorum
ordinis Sancti Benedicti e congrcgaiionu
Sancli Mauri. Tomus 1,11,1679 ; III, 1680 ; IV, 1685 ;
V, 1684 ; VI et VII, 1685 ; MII et IX, 1688 ; X,
1690 ; XI, 1700. Tomus I et II recusi ibidem 1689.Tria sibi in nova hac editione paranda cordi
fuisse, fatenlurPalres Maurini(in prsef. gen. tomo XI
1 praemissa)  : videlicetut accurata esset, commoda et
" rite illuslrata. His quartum adjunxerunt, quod per so
non lam commendaiione.m meretur in editore, quod
justum est, qtiam reprehensionem pati debet, sicubi
pracler exspectationem desil, hic lamen ob causas
omnibus notas et gravius multo et longe difficillimum,
scilicet, ut nullis parlium studiis esset addicta.Ac primum quidem, ut quam maxime accurata
cssct, tribus ipsis constare visum est condilionibus:
nempe ut contexlui genuina integriias ad veteres et
sinceriores codices restilueretur ; ut certa ac germana
opera secernerentur a dubiis et spuriis ; el ut
editio ipsa a lypographicis mendis repurgala prodU
rel. Ut vero perquam commoda redderelur, quaiuo »87SUPPLEMENTUM AD OPtRA S. AGGUSTINI. 8Sa se curata esse monenl ; niniirum operum ordinem, J
in quo instiluendo et tempormn, quo deinceps singula
elahorata sunt, et argmnentorum ratio habiia
est, adeo ut quae unius gcneris essent, veluti exegetica,
moralia, elc., junctim quidem exhiberentur,
*ed cadem juxla annorum seriem disposita ; secfto■*es,
quibus capilula in plures et minores particulas
magno legentium usu divisa sunl ; summaria, vel Iibris
omnibus et plerisque capilulis praemissa , quae
argumentum demonstrarent, vel marginalia et parlim
ex ipsis contextus verbis expressa, parlim a Lovaniensibus
desumpta ; indices denique non solurii in
singulos tomos, sed generales eliam et universales ,
utrosquevero uberrimos. Ad ilhtsirationem spectant
partim pracfationes singulis tomis praemissse, in quibus
potius res hisloricse, quam dogmaticae explican- I
ttir ; partim admonitiones, ad explicandum singulorum
opusculorum argumentum additne ; denique in
margine inferiori nolulae , quibus vel variantes Iectiones
indicaniur, vel obscura Ioca, maxime comparatione
aliorum locomm explananlur. Quod
attinet ad quartum, alte sibi animo infixum fuisse
affirmant,. et a prsepositis suis inculcatum, ut partium
sttidia in explicanda Augus.tini docirina sedulo
caverenl, idque causse fuisse, ut a prolixioribus
commeniariis et observationibus abslinuerint, ut ne
cuiquam vel niinimum offendiculi praeberent, ullive
iheologorum senleiiliae praejudicarent. Nihilominus
constat, quantcc in ipsos coortae sint turbae, quanfa
adhibita stratagemata atque iusidiae, ut vel inlerciperetur
successus, vel perfectum in invidiam addu- C
ceretur. Ipsi Benedictini dum in undecimo tomo
generalem operis praefationem conscribunt et curam
suam ac providemiam palam facere student, faientur,
difficile luisse cavere, ne quid in tara vasto
opere incauti ipsis subreperet, vel, ne quid secus,
quam ipsi intendissent, in sequiorem parlem non
acciperenthomines male erga ipsorum studiaaffecti.
Sed non eum scrupulosis forte, aequis coeteroquin
adversariis sibi rem esse, sed a calumniatoribus et
hostibus nullum insidiarum genus, quamvis lurpe ,
spernenlibus jus pelilos sese conqueruntur. Et quoniam
rcgis jussu ulrique parti silentium esset imposilum
, haud quidquam aliud praediclo loco in tutamen
suum attulerunt, quam ut a gravissimis , quae
ipsis impacloe fcierant, criminaiionibus in virorum
piorum ac benevolorum, quorum forte animis scrupuli.quidam
exinde insedissent, graliam sese purgarent.
Sed harum litium artiumque frivolarum hisloriam
non atiingimus. Nee enim ad nosirum vel
minimum facit, et suppetunt, quibus vel negotii, vel
animi causa ctirare illa conligeril, ampli salis com,A plurium virorum doctorurn de iisdem commentnrii
(a). Pergimus potius ad opuscula , quse singulisi tomis comprehensa sinl, aecurate recensenda, eaque,
quae insigniter hic a doctissimis Patribus praestita, sunt, declaranda, ubi simul Lovaniensium ordinem
et discrimen notabimus. Sunt autem contenta in> unoquoque volumine haee :Tomo primo :. — Opuscula , quoe admic catechusmenus, aut nondum presbyter edidit cum Retractationibus
et Confessionibus ; hoc ordine: Retraclationum
lib. II ; Confessionum lib. XIII ; Contra Acaidemicos lib. III ; De Vila Beata lib. I ; De Ordine
lib. II ; Soliloquiorum lib. II ; De immorlalitate animae
lib. I ; De qiiantitale animoe lib. I ; De tnusica lib. VI ;
De magistro lib. I ; De libero arbitrio lib. III ; De GeB
nesi contra Manicheeos lib. H ; De moribus Ecclesiae
catholicae et nioribus Manicboeorum lib. II ; De vera
religione lib. I ; De regula ad servos Dei. — In appendice:
De grammatica liber ; Principia dialeciicae ;
Caiegorise decem ; Principia rhetorices ; Regulae clericis
traditae fragrnenlum ; Regula secunda ; De vila
eremitica ad sororem. — Gompleclilur hic lomus ea
omnia, quoe ab Erasmc et Lovaniensibus in eo fuerunt
comprehensa. Illud lantum interest discrimis , quod’
Benediclini in appendieem rcjecerunt nonnulla, quse
ab illis pro genuinis Augusiini scriptis habiln erant,
scilicet libellos de Grammaiica, Caiegorias, Principia
Dialeclicm et Principia Rltetoricm, et quod alia
quaedam cum aliis locum mutare jusserunt, itc se*-
riem ordinemque lemporis, quo unumquodque opus abG Auclore prodiit, quoad ejus fieri possel, servarent.
Tomo secundo: — Episloloe ducenlw sepluaginla
secundum temporum ordinem dispositoe, et quatuor
in classes digesloe. — Jit appendice: Augustini nomine
ad Boiiifacium ei contra , epislolae breviores
sexdecim ; Ad De.metriadeni Pelagii epislola ; Augustini
nomine ad Cyrillum et contra, de Laudibus
Hieronymi ; Altercatio Augustini cum Pascentio.Longe nobilissima pars operaeerudilissimorum monacborum
in hoc tomo concludiiur, vere lalis, "m qua,
Cousiantii sagacitatem et solidam doctrinam agnoscas.
Licet enim totidem plane genuinas epislolas
Lovanienses recenseant, nec plura, nec pauciora ab
iis in appendicem hujus lomi rejecla sint, non ausitamen
sunt longius progredi ct quam omnes Augus"
lini lectores ardentissimis votis exoptabant, moleslam
scilicetet muliarum virium cnrani suis sibi humeris
imponere, qua intaclam adhtic seriem et nexum
lotdiversi generis et aelatis epistolarum discriniinasscnt,
ac prorsns landem expediissent. Ferebantomnes
hoc desiderium eo impatientius , quod, cum
reliqua opuscula pene omnia per ipsius Augustini in(a)  Praeter Dupiiiium Bibl. nottv. des Aut. Eccl.,.
T. XVlll, sub articulo : Nouvetle adiiion des wuvres
de S. Augustin, et BaiTuini in Dici.. Crit.: e receutioribus
, Auctores Bibl. Coloniensis Ecclesiaslicm
pag. 464 ; Ceillier T. XII, pag. 680seq., e't Auotores
A% CHisloire lilUraire de la Gong-eg. de S. Maur (d
Bruxeltes 1770, in-4* ). V. Blampin. pag. 287 seqq.
Qniti ? ciuod peculiari adco volumine scrigta exstat.bujus editionis hisloria auclore Antouir Vinceniio
Thuillier, ejusdem cougregationis■ qnondam sodnli ,
h. I., Hisloire de la nuuvelle edition de S. Augtislin,
donnee pur les PP. Benidiclins de la congregation de
S. Maur. F-n Frauce (Paris) , 1756, in-V, mihi non
visa, scd cujus ipsitis varia fata in eadem Historia
congrcgationis pag. 523 seq. enarrantur.89 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 90Retractationibus instilutum juxla lemporum et occasionum,
quibus enata essent, ordinein, cognoscere
ipsumque in sacris studiis et gestis suis animo velut
comiiari liceret, solae epislolae, ex quibus plenissima
fere casuum et geslorum lemporis istius memoria
depromeuda erat, hoc benelicio carerent.•Sed Benedietini quoque hunclaborem declinassent
non magis difficultatum melu, quas licet innumeras
vel eis solis spernere licebat, quam quod vere.rentur,
ne novo inducto ordine leciionem Augustini apud eos,
qui veleri semel assuevissent, retardarem. Sed vicit
tandem Auguslini amor el nliorum maxinieque sodalium
suorum in aliis scriptoribus ecclesiasticis exempliim,
jamque ex ipsis, quo negoiium hoc aggressi
sunl animo, audiamus.iln superioribus editionibus, inquiunl, adeo per- i
lurbalus erat Augustinianarum epistolarum ordo, ut,
quod lemporis historiam spectat, non facile quisquam
seriem rerum omniumasscqui potuisset absque longa
et saepe repetita lectione ac meditalione. Nam ejusdem
temporis et arguraenti epistolse per totum Collectionis
corpus binc inde dispersae erant, tum priores
posterioribus postpositae et in fidem rejectae ac
denium (quse intoleranda confusio erat) Augnstini
rescripia quam Iongissime ab interrogatis el consultis
nonnumquam aberant ; immo rescripta consultis longe
preeferebantur : adeo 111 Evodii, v. g., consulentis
epistolae post multas inlerjacentes epistolas Auguslini
responsum consequerentur. Quapropter optandum
erat, ut Augustini epistolae in recluni ordinem
pro teniporum ratione digererentur. Quod procul’
dubio curaturus fciisset Augustinus ipse, si eorum
recensionem, quam susceperat, ei absolverelicuisset.
Quippe in Retraclationum suarum procjemio'oplare se
tcstatur, ut opera sua eo, quo scripia sunt ordine,
perleganiur, eique rei daturum se operam, quo demum
intelligant lectores, quomodo scribendo profecerit.
At quo minus id lenlaremus, inlercedebarit
diversse res, nempe usus superiorum temporum, receptus
ordo ab annis circiier cenlum septuaginla,
citationes usitatae, quas violare, aui demum pcrvertere,
nefas esse videbatur, ne muiatio haec plurimiim
negotii studiosis lacesseret. Ad haec non leves difficultates
in conslituendo epislolarum ordine, qui oninibus
probelur, cum de nonnullarum aetale disputent
eruditi. Atque hoec poiissitnum nos ralio inorabatur,
-quippe qui proecipue in animum induximus, hoc in
labore noslro neuirorum sententiae temere adversari
aut favere. Hsec ergo momenta a mutando episioWuru
ordine nos deterrebant, nec facile id a nobis
conlra superiores editiones snscipienduin videbalur.
Ex adverso tainen aliud suadebant, non lantum varia
eruditortim exempla in epistolis S. Cypriani,
S. Leonis, eic, sed etiam virorum non ininus senlenlia,
qunm dignitate, praestantium auctoritas, qui
posleritati bac nova editione consultum volebant. His
omnino exemplis et auctoritatibus adducli, tandem
consensimus, ut Angiistini epistolas ad annorum seiiem
(mioad fieri posset) accuralam revocareraus. EtA nelevi fundamento hanc seriem designasse videamur*
non modo nostris, sed etiatu alienis eam sludiis et
 ; consiliis investigare saiegimus Ordine episiolarum
chronologico conslituto, eas in qualuor classes distinximns,
quaruni prima illas exhibel, quas Augustinus
nondum episcopus scripsit. Qua in re Augustinum
ipsum seculi auctorein sunras, qui in Retraclationtim
priore libro ea dumtaxat recensuil opuscula,
quae aniequam lieret episcopus in lucem prolulerat.
In secunda classe reprsesentantur epistolae, quas ab
Irrito episcopatu ad collationem cum Donatistis Carihagine
babitam et Pelagianae haereseos in Africani
invecliunem edidit. ln his enim duobus sive retegendis,
seu expurgandis, erroribus versantur u* plurimiim
bae litierse, quae eoruin iniiia, progressus atB
que damnationem accurate describunUTertia epistolarum
classis eas complectitur, quas abeolempore
S. Doctor ad vitae finem exaravit ; quibus scilicet
certa epocha potesl assignari. In quartaui dctnum
classem reliquas Auguslini liileras redcgimus, quas
quidem scripsit episcopus, nulla lainen alia prcelixa
temporum aul circumstanliarurn noia, quae cerlum
lempus prae se ferat. Ex bac quadruplici classis dislinctione
id commodi eveniet, quod antea observabamus,
ut studiosus leetorea, quae ad hnereses
Donaiistarum et Pelagianorum pertinent, uno fere
conspectu ac lenore percipiat. »Moncnt procterea, nonnullos tractatus, qui anlea
in epislolarum ordinem relati essent, loco inotos a
se non esse, tamelsi id non levis momenti rationes
L suasissent. Sed Atlercationem cum Pascentio, quae
CLXXVHI numerabatur inter Auguslini epistolns, ut
jam pritlem Lovanienses fecerant, in appendicem
relegarunt.Revocasse se deinde testantur epistolas quasdam,
non solum quas Aiigustiuus nomine suo misit ad
alios, sed ex illis etiam, quae ad ipsum a multis [uei
runt directic. Veluti Timasii et Jacobi, ilem nonorii
et Theodosii, hnperalorum, Quodvulldei, Proiiperi, ad
Pelagium, ad Shnplicianum de opere ipsi dicato, ad
Aurelium, ad Valerium, ad Claudium, ad Quodvultdeum
super iibris eorum nomine nuncupalis, quaa
aniea in epislolarum recensti desiderabantur. Eas
omnes ergo suo loco inserendas curarunt: uli et
calholicorum episcoporum rescripia ad Marcellinum
tribunum occasione collationis Carlhaginensis, nec
non epistolam ad Procutum et Cylinnium, G.ilIicanos
antistites, Leporii causa transmissam : quae scripta,
inqiiiunt, non minus pro veris ac genuiiiis Auguslini
fetibus habenda sunt, qii3m epistolae illae Carlliaginensis
ac Milevitanee synodi nomine ad Innocentium
directa ?, quas uii a S. Doclore diclatascum aliis ejus
epislolis omnes recipiunt. In aliquibus tamen usu
jam pridein recepio pbseculos se esse fateutur. Revocandum
enim fuisse juxta instiiutuni suum cliam
tractatum de Bono Viduitatis, quippe qui vera sit
Augusiini epistola, eoque nominenulla ejus in Retracialionum
libro mentio babeatur. Sed libri titulum,
ex longinquo ipsi inliaerenlein, detrahere nolebant. !M SUPPLEMENTUM A » OPERA S. AUGUSTINI. J) 2Ejusdem conditionis luit epislola, quam Angustinus £
fidelibus ad sum salionis curam perlincntibus scripsit
contra Peiilianum, quseqiie jam indc ab Anguslini
lempore, siculi in libro n Retractalionum cap. 25
lestaiur, prioris adversus ejusdem haerelici litteras
libri loeum obtinuit, Nec Sceundtut Manichsei ad
Augusiinum epistolam hucretralieresustiiiuerunt, sed
in scxto operum tomo reliquerunt, scilicet ob id solum
legendum, ut ea plenius intelliganiur, quae illic
adversus Secundini errores dispulai Augustinus.Deuique nec soluin editas epistolas reddidisse videri
volunl, sed novsts aliquol prinii in luccm protulerunt ;
cujusmodi sunl Auguslini adbuc presbyteri
ad Alypium, episcopum Tagastensem, epislola n. 29,
duse Auguslini, ilem Auguslini el Atypii ad Paulinum
Nolensem epistolm, quibus numerus earum epislola- I
rum iu Possidii indice annolatus completur, num.
42 et 45, Augustini epistola ad Mercalorem, ex lertia
parte olim exhibita in libro ad Dulcitium, nunc aulem
primura ex integro data, num. 195. Altamen
niiratio subit, qui factum sit, ut licet quatuor epistolse
de novo, seplemdechn (a)  auiem ex aliis superiorum
editionum lomis huc relalae fuerint, par tamen
numerus in Lovaniensi el Benedictina compareat ;
nec ejectas esse aliquot ab illis, praeier Altercationem
cum Pascemio, ullo indicio prodilum sit.
Jam quod rationes atlinet, quibus in constituenda
epistolarum setate atque loco ducti fuerint, de singulis
sigillatim exposuerunt, et in commentarium
juxia classesdivisum retulerunt inscriptum: Episiolarttm
Ordo Chronologicus aryumenlis demonslratus. {
Nec indices, quoscumque usus requirere videbatur,
desidcrari passi sunt, in quibus maxime insignis is
est, in quo epistolae secuiidum prsecipua eorum argumenta
digeslae sunt, et epistolae theologicm, poletnicm,
exegelicm, ecclesiasticm, morales, philosophicw,
historicw el varim denique recitantur.Tomo tertio : — Opuscula exegetica, per tomum
III, IV et IX, in Lovaniensi dislracta, secundum
Scripturarum ordinem disposita et in duas partes,
veteris et novi Testametiti.siint divisa, prsemissis in
fronte libris de Doctrina Christiana, veluli clavem
atque artem quamdam recim inlerpretandi ralionis,
quam adhibueril Augustinus et post eum caiholici com-'
men’atores.—In prima parle:De Dociiina Christiana lib. IV ; De Genesi ad litleram
imperfectiis liber ; De Genesi ad litteram lib.
XII. Locuiionuni lib. VII. (LOIIOH. T. III.) Quaestioniim
in Heptaienchum lib. Vll ; Annolationuin in
Job. lib. I. (Lovan. T. lV.) SpccuIum. (Lovan.T.III.) 
•— In secunda parte : De consensu Evangelistarum
lib. IV: De Sermoue Domini in monte lib. II ; Quaeslionura
Evangelicarum lib. II ; Quaeslionum secunA'UimMalthseum lib. I. (Lovan. T. IV.) In Joannis
Evangelium tractatus CXXIV ; In epist. Joannis ad
Parthos Tractalus X. (Lovan. T. IX.) Exposilioquarumdani
proposilionum ex Epistola ad Rom. lib. I ;
Epistolaead Romanos incboata expositio lib. I ; Expositio
Epistolae ad Galalas. ( Lovan. T. IV.) — In
Appendice : De Mirabilibus sacrw Scriplurm lib.III ;
De Benediclionibus Jacob palriarchw ; Qumstiones veteris
el novi Testamenti ; Quwstiones veteris ei novi
Testamenti posl vulgatm. ( Lovan. app. T. III.) In
B. Joannis Apocalypsin Expositio. ( Lovan. App.
T. IX.) Praecipiunt in praefatione de eximiis Augustini
dotibus in exponendis Scripluris, multa quidem.nec
inepta tamen ipsius laude. Yitia ejus non defendeBre, sed excusare sludenl. De versione, qua in exponendo
veteri Tesiamento usus fuerit, monent, eum
ipsum Groecum i-oniexlum TWV LXX ab eo recepluin,
esse, quem recensuit Nobilius ; hujusque plerasque
varianles ex Augustino lectioncs ex editionmn vitiis
ortas esse, quae vetertim codicuin subsidio in
sua editionesustulerunl. In libris autera Loculionura
et Quaestionum in Heptaieuchum, quos jam senex
composuit.itemque in• Speculo, quod sub finera vitae
suae exaravit, versionem eum consuluisse docent.ex
Hebraeis fonlibus proxime derivatam, vulgari noslrae
convenientem, et forsan Hieronymianam ; indeque
factum esse colligunt, ut eadem in manus populi ab
Augusiino per librum huncce, ex variis Scripiurse
centonibus collectum, tradita, vulgaris evaserit acG receplissiraa. Quod ad suam operam, eavent imprimis,
ne quis negligentioe aut temerilaii suae tribuat,
si in nonnullis Scriplurne testimoniis varietatem apud.
Augustinum deprelienderit, atque unam eamdemque
sententiam non constanler in integrum ubique, sed
cerlis quibusdam in locis reslilutam, sed polius religioni
ei sincerae lidei, qua codicum semper oplimorum
vesligia secuti fuerinl.Tomo quarto : — Enarrationes in Psalmos conlinentur,
quas octavus Lovauiensium tomus compleclitur.In prsefatione exponunt de diversa enarrationiiin
harum methodo ac indole, pro variis, a quibus progignebantur,
occasionibus ; item de regulis, quas in
inlerpretando servaverit Augusiinus, quae quidem,^ ut ex libro de Doctrina Christiana discimus, ad duplicem
de liltera, et de sensu spiritali curam re- .■ deunl. Ad utrumque igitur arguuienlum plurima
ulilia observant, in quibus, ut facile intelligiiur, ea
sunt potiora, quse de studio Augusiini, ut textum
purum el inlegrum consequeretur, compnnendo
pariim Lalina, partim Graeca exemplaria, aique colligendis
exaniinandisque variantibus leciionibus.(a)  Sunt illae 1° ad ShnpHcianum, n. 57 ; 2° St7tioni,
etc. calltoiicorum cpiscovorum coilaiio ad Marcellinum,
n. 128 ; 5° Eoruindem ad Marcellinum, n.
129 ; 4° ad Pelagium, n. 146 ; 5° Tiinasii et Jacobi,
n. 168 ; 6° ad Aurettum, n. 174 ; 7* ad Valerhtm Comitem,
n. 200 ; 8° Honorii cl Tlteodosii. n. 201 ; 9°ad Claudium, n.207, 10° Aur. Aug., elc, ad ProcuInm
el Cylinnium, n. il9 ; 11° Quodvulldei, n. 221 ;
12° ad Qitodvulideum, n. 222 ; 15° Qitodvidtdet, n.
223- 14° ai Quodvulldeum, n. 221 ; 15° Prospen,
n. 2-25 ; 16° Hilarii Gatli, n 226 ; 17" Anonumt, u.
27095 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 04disserunt. Omnino autem, quse in commendalionem i
hujus operis ab iis afferanlur, dicla esse volunt, ul
generatim Augusiini melhodum defendanl ; nonvero,
itt extorqueant ab omnibus, ul vel levissimas ejusdem
atlusiones eadem, qua ipsi, veneratione prosequantur.
Satis esse, scribunt, si non indignas materia, quae
tractaiur, a ?qui rerum aestimalores judicarent. Quo
plurimum conducere exislimant, si reputarent, Augustinum
lemporis ircgenio servire ac plebis captui
sese accommodare, ad exemplum ab ipso numine in
sacris litteris proposilum, debuisse. Insuperde commentariorum
borumce raerito non esse pronuntiandum
comparate ad Hebraeum texltnn hodiernum,
neque etiam ad Hieronymiannm ; siquidem Augustinus
LXX interpretes, qui forte Hebrseum exemplar
ioeque vel etiara magis emendatum habuissent, I
sequendos sibi proposuerit. Ac hoc loco sequilur
jam ad finem usque praefationis pertingens digressio
de variisPsalterii versionibus ex LXX Inierpretatione
deductis, quae Augusiini ac Hieronymi aetate usurpatae
fuerint. Inier hanc aulem disputationem subnata
est illis cogitalio, permullis sane et eorum
etiam, qui minus Augustinum curant, grata futura,
ut dispicereni, quem locum inter alia Psalieria Augustinianum
sibi vindicarel ; an varim illm lecliones,
in quibus a Vulgata nuslra dissidet, alioruin suffrayio
innilantur ; et ulrum landem cum Grmco LXX Interfretam,
quod noslra hac memoria exstat, plus minusve
consentiat. Quod ut bene ipsis cederet, exemplaria
diversa, tum prelo, tum calamo edila contulerunt,
varietaiesque, quas deprehenderent maxime <
insignes, juxta cum Augustinianis in quadam veluti
tabula proxime post praefalionem repraesenlarunt,
addito m<s. et editorum exemplarium indiculo.Tomo Quinto:—Duabus ille pariibus compleclitur
Sermones ad populum in quatuor classes divisos,
uempe (parte prima) : 1° Sermones de scripturis ve- .
leris ei novi Teslamenti ; 2 » Sermones de tempore ;
(parte secunda)  ; 5° Sermones de Sanctis ; 4° Sermonesde
diversis ; quibus 5° succedunt Sermones
dubii ; in appendice vero Sermones suppositilii ,
qualernis similiier classibus comprehensi.Scilicet ex decimo tomo, ubi apud Lovanienses legebantur
Augustiniani sermones, in quinlum transtulerunt,
ut, cum plerique in Scripturam sacram habiti
essent, propius a traclaiibus leriii et quarti tomi, I
quibus eadem illa exponitur, quosque maximam
parteni concionum formam prae se ferre dicunt,
abessenl. Novo praelerea ac diverso a superiore,
quem in generali recensu scriptorum Augustini n.
116 dedimus, ordiue eos astrinxerunt, quo et secundum
genuinam suam seriem disponerentur, et ab
adulterinis et supposititiis omnibus sejungerenlur.
Erat sane in his lanlo plus arbitrii, quod neque abA ipso Augustino , neque in Possidii calalogo vel minima
de iis ordinandis exstaret praeceptio, nec denique,
ullius distinctae colleclionis traciaiuum Augustini
vivenie eo, aut post ex certis codicibus ,
factaa memoria ad nos perlala sit.Tres enim antiquiores,
quae supersunt collectiones, de uerfris Dontini,
de verbis Apostoli, et Homiliarum quinquaginla,
licet in codicibus oclingenlorum anuorum et amplius
reperiantur, nequamquam tamen, ut aliqui
persuadere sunt conaii, ipsius Augustini aetalem
attingunt, ut Renedictini Palreslum exsilentiOPossidii,
lum vero eliam, quod suppositiliis non carenl,
demonsirarunt (a). Ac primam quidem classem de
verbis Domini, observant Benediclini, non eodem
ordine sermones ubique in velustis exemplaribusB oslendere. Plurima quidem cum editionibus consentire,
sed non omnia. Conjectasse hcc ipsum ex locis
a Beda seu Floro excerpiis theologos Lovanienses ,
se vero cerlum plane deprehendisse in codice biblioihecae
Colbertinse annorurri fere octingenlorum n.
2821 : unde non paucos deprompsisse se falentur
sermones anlea non editos. Germauam quoque hujus
classis inseriptionem, cura Flori, lum mss. bene
multorum teslimonio comprobatam, monenl, non
de verfcis Domini, sed de terbisEvangetii sonasse :
quod Auguslini commentaliones in omne genus locornm
e quatuor Evangeliis petitorum coinplecterelur.Secundam classem de verbis Apostoli, eorumdem
est observatio, nusquam nisi cum illis conjuuctamCreperiri, quamvis denlur exemplaria, in quibus
Sermones de verbis Donihti, sine illis de ueicis Apostoli
occurrant. Unde colligunl, duas basce classes
iiihil aliud esse, quam unam sermonum in Scripluram
novi Testamenti collectionem.Tertiam porro classem, aiunt, semper quidem ab
aliis separatam inveoiri, at non raro numerosiorem,
quam in excusis. Modo enim duos, modo qualuor,
auteliam plures supra quinquaginta Sermones in
mss. nonnullis exbiberi ; tamelsi propemodum in
omnibus sermones integri ex iis, qui numerura
quinquagenarium in vulgalis libris conficiunt, desiderentur.
Omnino aiitem de his judicanl, collectionem
Caesarii temporibus non posse dici anliquiorem
propterea, quod eidem tot hoiniline ab ipsoD scriplsc inseraiitur et plerisque aliorum recapitulationes
ab ejusdem stylo non abhorrentes assutae
fuerint.Truucatos porro esse ut plurimum in ea Anguslini
scrmones, ac brevibus quibusdam exordiis
atque epilogis omni audilorum generi accommodatis
interpolatos Hsec fere de iribus aiiiiquioribus sermonum
Augustini colleclionibus Benedictini censenl.
Jam insequenles, exceptis sermonibus ad frulres
in eremo, quos sequens lomus habet, tempore in(a) Ex lectionariis eas fuisse digestas, aliosque
deinceps sermones ex aliis lectionariis desciiptos,
Augiistinianis adjeclos in editionibus , qnae subinde
apparuerunt, docent Ballerinii in Prmf. ad Sermones
S.Leonit.T, I Opp.parl. i,§64. Addun*. ibidem, no.udesse alios, qui adhuc ex iisdem fontibns derivar.'
queant ejusdem S. Doctoris sermones, et sese ipsos
viginti amplius geiiuinos ejus sermonesin Anecdotit
Miscetlaneis aliquando edituros csse.95 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 90veniae jam typographise exortse multo minus accuratiores
sunt, quippe e codicibus longe pluribus ei
magis invicem diversis erulae ; quique dehinc passini
in editionibus variis addili fuerunt sermones , eos
nulli certo generi ascriplos esse constat. Harnm ergo
classium cum maxime arhitraria fuisset descriplio,
cademque tanlum confusionis ac tiirbarum secum
ferrel(a) , penitus eam abolitam et cum accuratiore
et concinniore permutatam esse nemo non, qui lubenier
hocce S. Doctoris pabulo fruilur, debitacum
__ laude editorum agnoscei.f Alterum, quod in Sermonum editione praestare
sunt connisi, est spuriorum a genuinis separatio. In
quo negotio haec potissimum ad judicium regendum
valuisse sibi momenta fatentur : 1° Siylus, seu color,
aut propria quodammodo oraiionis facies in
Augustini seque ac in aliorum insignium scriptorum
mediiationibus facileconspicua, ea caulione, ut enmdem
pro aetalis ralione, et rerum, quas juvenis et
maturiore deinde aeiate tractavit, diversitate, itemqtie
commenlandi methodo, dum alios accurate et
cum meditatione elucubratos, alios ex lempore fusos
esseconstei, variare aliquantum debuisse cogitarent.
< Ad hujusmodi ergo, inquiiint, censuram recte
obeundam, praeterquam quod stylus operis dubiiad
singula indubitala opera exigendus esl, nequaquam
vis illa, sive spiritus, quo stylus quasi animatur,
posthaberi debel. Ubique enim agnoscitur Augustinus
proprio quodam eloquentiae gravis ac serioe
genere, quod sibi lectorum nnimos subjicit, non
jepore compiae atquc affectalse elocutionis, sed eflicacia
quadam judicii, prudenlia ;, pielatis, honestatis,
modestiae, comitatis, aliorumque virlutum ,
quae passim in cjus oratione adeo fulgeiu atque
emicnnt, ut ipius slylum nemo imitalione assequatur.
Hic est praecipue Lydius lapis, quo sermones
vereAugusiinianiprobaniur ; et adquemappendicem
si quis adhibeat, in eam prope universam cognoscet
cadere illud posse, quod de Hypognostico pronuntiatum
est: El sensus ab illius sensu htferior habelur,
el modestia atque humilitas morum el sermonum ejus
non ibi servatur.t 2° Versio, qua singuli in testimoniis
scripturse veteris Tesiamentiulanlur. Cum enim
Augustinus sequi solet translationem anliquam, novam
aulem, id est Hieronymianam ex Ilebreeo con- ,
cinnaiam, jam inde a sseculo quinto Salvianum Massiliensem,
EucheriuraLugdunensem.Leonem Romanum
aliosque amplexos esse conslet, facile intelligitur,
quam late hujus judicii usus atque applicatio
pateat. Hoc loco notamus, Benediciinos addidisse
nova quaedam pariim ad supplenda, partini etiam defendenda
a quorumdam objeciionibus ea, quse inA prsefaiioneiomi quarti de Translalione Vulgata Psalterii
disseruerunt. 5° Docirina, ut scilicetin unaquaque
examinarent, ulrum cum Augusliniana sive
in fideiac morum dogmatis, sivein Scripturac expositione
ac usu congrucret, non praelermissis’ iis, in
quibus aut sententiam, aul loquendi rationem etim
mutasse compertum erat. 4° Observalio temporum,
locorum, personarum, negoiiorum, factorum, errorum,
aliorumque similium, dequibus in sermonibus
disputatur, unde plurima ad stalucndam criticen
argumenta sibi deprompla esse aflirmanl. 5° Indiculus
Possidii, non quodsermones omnes, quorum inscriptiones
ibi legunlur, Augustino puiaverinl ascribendos,
quasi non poiuisset a multis concionatoribus
eadem materia traclari ; sed ut ei non iia facile
B sermones illic minime designatos ascriberent. iluic
indiculo priscum Carthaginiensis Ecciesise Kalendarium,in
111 lomo AnalectorumMabillonii recens lunc
vulgaium, adjungentes, censoria nota confixerunt
concionesquasdamadsolemnitates, veluti Litaniarum
seu Rogalionum, Conpersionis S. Pauli, Cathedrm S.
Pelri, Annuntialionis Dominkm , Assumplionis B.
Marim, eic, quarum in neutro meniio reperiebatur.
6° Bedae ac Flori collectiones in Paulum. Hic quidem
tenendum est, Bedae collectionem eos appellareineditam
aliquam, qusesine controversia illius
sit et nomine ejus in uiss. exemplaribus inscribatur ;
eara vero, quoe inler vulgata ejus opera ipsi adjudicari
solet, Floro, diacono Lugdunensi, tribuunt eamp
demque sententiara suam pluribus asiruxerunl in
111 Analector. Mabillonianor. tomo. 7° Mss. codices,
quorum immensam copiam recensere non suslinuerunt.
Ilorumautem subsidio parlim locos quosdam,
quibtis permoti nonntilli criticorum Augustinum de
possessione sermonum aliquot vere Augustinianorura
exegerant, in excusis compte legi deprehendisse
se asseverant,partim aliorum quorumdam, qui
ipsius esse ferebantur, auctores detexisse. Ad haee
aliorum Patrum opera diligenler sibi lecta et comparata
fuisse profiientur, ut scilicet ex stylo et argumentis,
quse traclanl, dignoscerenl, quinam sermories
ipsis tribuendi esscnt, et lacinias investigarent,
ex quibus adullerini traclalus consarcinati essent.
Esseautem inter eos, qui exOrigene, Cypriano, Ara^
brosio, Maximo, Fausto, Gregorio Magno, Alcuino,
lvone Carnutensi atque aliis desumpli fuerinl, hac
opera experti sunt. Magnam autem partem eorum,
qui Augustiuum auclorem menliri dcprelieiiderunt,
Csesarium Arelalensem agnoscere demonslranl, de
quibus adeo pluribus nobis in lomo lertio nostrse
Bibliothecse dicetur.
Poslremo monenl eorum, qui a se rejecti fuerint,(a)  < Animadverlel aliquis, inquiunt Manrini Patres,
sermoncs, qui commodius in qnatuor clnsses
revoeaniur, in duodecim, quarum aliae debita aliis
argumenta continebant, fuisse dislractos. Agnoscet
libros, quos vocant de verbis Domini et de verbis Apostoli,
tanlummodo partem complecti sermonum eoruni,
qui ad hosce litulos pertinebant ; inielliget
sermones de Feslis, cum eos in classes de Tcmporeel de Sanclis coactns oportuisset, in alias seplem ati'
octo dissipatos, et ex sermonibus amplius iriginta ,
qui de festis Paschalibus, ut hoc exemplo uiamnr,
inscribnntiir, nonnisi decem in serie de Tempore inveniri,
alios vero, si quis omnes evolvere in animo
haberet, interL. homiiias, a Parisiensibus additas, in
utraque classi de Diversis, ac in posterioribus classibus
pervestigandos. »97 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 08longe plurimos ex illis esse, quos non salis discussos, j
aut dubim auclorilatis vocaverint Lovanienses theologi.
Consultas sibi etiam esse aliorum in Augustiniauos
sermones censuras, inier qnas duns praecipuns,
unnm Shnonis Vertini, editam a. 1618, alleram
Bernardi Vindingii, a. 1622 ; et cum bis quoqtie viris,
utut sagacissimis interdum hallucinari licuerit,
idem sibi, si nonnuinquam judicio fallerentur, concessum
iri speranl. Severissimos denique se in serinonibus
nondum editis, qui Augusiino in manuscripiiscodicibusascriberentur,
prsebuisse se alfirmant,
ex quorum ntimero longe maximo octodecim
tantum cum fragmentisaliquotadjiciendoscurarunt,
utpote in quibus illius cbaracter, ingenium ac docirina
lucidissime emicarcl.T^omo sexto opera moralia cum aliquol quacstionum
libris comprehendunlur, lioc ordine: De diversis
qusestionibus LXXXIII lib. I ; De diversis quseslionibus
ad Simpliciaiium lib. I ; De ocio Dulciiii quaestionibns,
lib. I. (Lovan. T. IV.) De fide rernm, quae non
videntur, lib. I. (Lovan. T. 111. App.) De fide el Symbolo
lib. I. {Louau. T. IV.) De fide et operibus lib.
I. (Lovan. T. IV.) Encbiridion de fide, spe ac charitate
Iib. I ; De agone Christiano lib. I. (Lovan.
T.III. ) De catcchizandis rudibus Iib. I ;
De contineniia lib. I. (Lovan. T. IV.) De bono conjugali
lib. I ; De saneta virginitate lib. I. (Lovan. VI.) 
De hono viduitalis lib. I. (Lovan. IV.) De conjugiis
adulterinis lib. II. (Louatt. VI.) De mendacio lib. I:
Conlramendacium lib. I. (LovanslV.)  De opere monachorum
lib. 1 ; De divinatione dsemonum lib. I. (
(Lovan. III.) De cura pro mortuis gerenda lib. I ; De
patientia lib. I. (Lov. IV.) De symbolo ad caiechumenos
tractalus IV ; De disciplina Cliristiana tr. I ;
De canlico novo tr. I ; De quarta feria Ir. I ; De calaclysmo
(r. I ; De lempore barbarico ir. I ; De utililaie
jejunii ir. I ; De urbis excidio tr. I. (Lovan. IX.) 
— In Appendice: LiberXXI senlentiaruni ; Dialogus
LXV quaeslionum. (Lovan. T. IV App.) Liber de lide
ad Peirum ; De spiritu et anima. (Louait. T. III App.) 
De amicitia ; De substanlia dilectionis. (Lovan. T. IV
App.) De diligendo Deo ; Soliloquia ; Meditationes ; De
conlritione cordis ; M.muale ; Speculum ; Speculum
aliud quod dicitur peccaloris ; De triplici habitaculo ;
De scala paradisi ; De cognitione veroe viloe ; Dcvita
Cbristiana. (Lovan. T. IX App.) De salularibus documentis.
(Lovan. IV App.) De duodeciin abusionum
gradibus. (Lovan. T. IX App.) De septem vitiis et
septem donis Spiritus sancti. (Ex supplemento Vignerii.) 
Decoriflictu viiiorurn ei virtulum ; De Sobrietate
et castitaie. (Lovan. T. IX App.) De vera et falsa
poenitentia. (Lovan. T. IV App.) Dc Antichrislo ;
Psalterium, quod Augusiinus matri suoe composuisse
fertur ; Expositio canlici Magnificat ; Traclatus de
Assumptiotie B. Mariae ; De visitalione infirmorum
lib. II ; De rectitudine catholicae conversalionis. (Lovan.
T.IXApp.) De Symbolo. (Lovan. T. XApp.) De
esu Agni- Sermonesad Neophytos. (Ed. Par. X App.
.4 Jac. Sirmondo editi.)  De creatione priini hominis ;A De vanitale saeculi ; De contetnptu mundi ; De bono
disciplinoe ; De obedienlia et bumilitate. (Lovan.
T. IX App.) Sermones alii ad pnpulum. (Ex App.
T. X Edil. Par. aut ex Vignerio aut Sirmondo.)  Sermones
ad fratres in Eremo. (Lovan. T. X App.) —
Haec qtioque opuscula, ut ex appnsitis numerorum
notis palel, in diversos a Lovaniensibus lomos distracta
erant, et partim inler cxegeticos, parlim interpolemicos
libros, nonnulla vero post traciatus in
Joanuem legebanlur. Fundamenlum ordinis nnvi cst
generis nlque argumenti similitudo, qua effectum iri
sperabant, ut conlinenter ac ordinale perlecla et
melius intelligerentur, et allitts infigerentur si.udiosorum
animis. Quod criiicac parlcs auiriet, recesseruiil
subiiide nb aliorum judiciis el nonuulla gcnuinisB asseruerunl a Lovaniensibus rejecla, et cliniiuariint
contra, quoe pro sinccris vcndiiari antea solebant.
Appendicis praecipuam ciirnm habueriint, imprimis
eruendis et declarandis vcris librorum Augustino
subdiloriim aucloribus.Tomo septimo : — De Civitate Dei conlra Paganos
lib. XXII ; — In Appendice exbibentur scripliones
aliquotde Stepliani mariyris deteciione, translatione
etmiraculis, scilicet Avitiad Palchonium epislola de
reliquiis S. Siephani, et de Luciani epistola a se e
Graeco in Lalinum vcrsa ; Luciani epistola ad universam
Ecclesiam de revelatione corporis Siephani
marlyris ; Anastasii ad Landulenm epistola de subsequente
scriptura ; Scriplura de alia detectione ?.c
translatione S. Stephani in urbem Byzantium, quamG Anasiasius Lntinitale donavit ; Severi Epistola ad
omnem Kcclesiam de virlulibus in Minoricensi insula
factis per reliquias sancli Stepbani ; De miraculis
sancii Stephaiii lib. II, ad Evodium. (Lovan. T. X
App.) — Insignem plane inanuscriptorum exemplariuin
copiam, quam hoc opus piopter multif.<riam
hisioriaui ct reconditiorem doctrinam postularet, a
se coUalam luisse teslantur Benedictini. Repetierunt
quoque (.aphutorum cum arguntentis suis dislinctionem,
tamquam ipsius Auguslini opera aut jussu concinnalam
operb.ue absoluto adjeclam, quod coJicum
anle annos notigentos exaralorum lcstinionio comprobari
dicunt. Ex virorum dictorum commentariis,
quae in lios libros exsiant uberioribus, non improbando,
ut nobis quidem videtur, consilio, perpancaD admodum excerpta sunt, el criticis notulis interspersa.7'omo octavo opera polemica adversus Judoeos,
Manichaeos, Priscillianistas et Arianos, cum praelixo
in capite libro de lucresibns ct adjunctis in calce libris
de Trinitaie, exhibentiir : — De haeresibus, ad
Quoldvulideiim lib. I ; Tractalus adversus Judavis ;
De utililate credendi ; ad Honoralutn lib. 1 ; De duabus
animabus contra Maniclucns lib. I ; Acta sen
Dispulatio contra Fortunatum ManichaMim lib. I ;
Contra Adimantum Manichasi discipulum lib. I ; Contra
epistolam Manicbsci, quam vocanl Fundamenli
lib. I ; Conlra Faustum Maiiiclianni lib. XXXlIl ; Da
Aclis cum Felice Manirhaco lil). II ; De nalura boni99 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. fOOcontra Manichseos lib. I ; Contra Secundinum Mani- /
choeum lib. 1 ; Contra adversarium Legis et Prophetarum
lib. II ; Ad Orosium conlra Priscillianistas el
Origenistas lib. 1 ; Sermo Arianorum ; Contra Ser.
monem Arianorum lib. I ; Collatio cum Maximinb »
Arianorum episcnpo ; Contra euindem Maximinum
Arianum lib. 11. (Louan. T. VI.) DeTrinilate lib. XV.
(Lovan. T. III.) '— In Appendice : Traclatus contra
quinque haereses ; Sermo conlra Judaeos, Paganos et
Arianos. (Lovan. T. VI.) Dialogus de altercatione
Ecclesise et Synagogae. (Lovan. T. VI App.) De fide
contra Manichseos liber Evodio iribulus. (Lovan.
T. VI.) Commonitoriiim (vulgo Augustini) de recipiendis
Manichaeis, qui convertuntur. (Ed. Par. T.
X App.) Contra Felicianum Arianum de fide Trinitalis
liber Vigiljo Tapsitano episcopo restitutus. (Lo- '
van. T. VI App.) Quaesliones de Triniiate el de Genesi,
ex Alcuino descriptse. ILovan. T. 111 App.) De
Incarnatione Verbi ad Januarium libri duo ex Origine
collecti. (Lovan. T. IV App.) Lib. de Trinilale
et unitate Dei. (Lovan. T. IV App.) De essenlia divinitaiis.
(Lovan. T. IV.) Dialogus de unitate sanctoe
Trinitatis. (Ed. Par. T. X App) Liber de ecclesiasticis
dogmalibus. (Lovan. T. III App.) Tomo nono, opera polemica conlra ■ Donntislas :
— Psalmus contra Partem Donati ; Conira Parmenianum
lib. III ; De baptismo conira Donatistas lib.
VII ; Conlra Iitleras Petiliani lib. III ; Epislola ad
Catholicos contra Donatistas, vulgo de unitate Ecclesiae
lib. I ; Contra Cresconium grammaticum
Donatistam libri IV ; De unico baptismo contra
Petilianum ; Breviculus Collalionis cum Donatistis ;
Post Collalionem ad Donatistas lib. 1 ; Sermo ad
Csesareensis Ecclesiae plebem Emerito prsesente dictus:
De gestis cum Emerito ; Contra Gaudentium
Donatistam episcopum. lib. II. (Lovan. T. VII.) 
Sermo de Rusticiano subdiacono, a Donalistis rebaptizato
et in diaconum ordinato. (Ex supplemento
Vtaueiit.) — ln Appendice : Contra Fulgentium Donaiistam,
incerti auctoris liber ; Excerptn ei scripta
vetera ad Donatistarum hisloriam perlincntia. (Lovan.
T. VII App.) Tomo decimo, opera polemica contra Pelagianos :
—- De peccatorum meritis et remissione et de baptismo
parvulorum, ad Marcellinum, lib. III ; De
spirilu et littera ad eumdem lib. 1 ; De natura et
gratia conlra Pelaginm, ad Timasium el Jacobum
lib. 1 ; De pcrfeciione justiiiae bomiiiis epistola, seu
liber ad Eutropium et Paulum ; De gestis Pelagii ad
Aureliuin lib. I ; De gratia Cbrisli et de peccato
originali conlra Pelagium, ad Albinam, Piniaiiumet
Melaniam lib. 11 ; De nupiiis et concupisceniia ad
Valeriuinlib.il ; De anima et ejus origine contra
Vincer.tii Viciorem lib. IV ; Contra duas epistolas
Pelagianorum. lib. ad Bonif.icium. 1. VI ; ContraJulianum
hseresis Pelagianse defensorem lib. IV ; De
gratia el libero arbitrio ad Valentinum et cum illo
monachos Adrumelinos lib. I ; De correptione et
gratia ad cosdcm lib. I ; De prsedeslinatione sanctoArum ad Prosperum et Hilarium 1. I ; De dono perseveranliae
ad eosdem lib. I. (Lovan. T. YIl.) Gontra
secundam Juliani responsionem imperfeclura opns,
sex libros complectens. (Ex Vignerii Supplem.)  —
ln Appendice, Prima parle : Hypomnesticon conlra. Pelagianos et Ccelestinos, vulgo libri Hypognosticon ;
Liber suspecli auctoris de pracdestinaiione et
gratia ; Libellus incerli auctoris de prsedesiinatione
Dei. (Lovan. T. VII App.) Secunda parte : Varia
scripta el monumenla ad Pelagianam historiam pertinenlia.
Tertia parte: Prosperi Aquiiani pro Augusiino
contra iniquos doclrinae ipsius de gralia et
proedestinatione reprehensores apologetica opuscula
scilicel ; Epistola ad Rufinum de gratia et libero arbitrio:
Liber conlra Collalorem ; Responsiones adBcapitula calumniantium Gallorum ; Responsiones
ad capitula objectionum Vincentianarum. (Lovan.
T. VII App.) Responsiones ad excerpta, quse de Genuensi
civitate sunt missa. (Lovan. T. V App.) 
Ejusdem liber sententiarum ex Augustino : (Lovan.
T. V. App.) Augustini Vita, auctore Possidio ; Indiculus
librorum, tractaiuum et epistolarum Auguslini,
cura Possidii editus. (Lovan. T. 1.) Cum trium posieriorum voluminum series fere
lola cum Lovaniensiunyirdine consentiat, minor in
bis labor exantlandus fuit. Quapropter in ipsas rcrum
tractatarum origines et causas acrius incubuerunt,
ac Donatislicarum et Pelagianarum litium bisloriam
in introitu cujusvis tomi accurate enuclearj
studuerunt. Cui industrifi debetur etiam, quod in
Appendice ultimi lomi qnaedam aliena incerta sint,
quo plenior scilicet rerum islarum meraoria exjunctis
monumentis hauriri posset.Tomo undechno insunt, primo ioco, prsefaliones
generales duae, una in opus universum, quse de consilio,
occasione, auxiliis, lnborum distributione,
successu, offendiciilis, palronis ejus exponit, altera
brevior in Appeudices singulis lomis adjuncias, et
ipsa denique hujus undecimivoluminis conlenia. Ad
hanc posteriorem proxime spectat indiculus scriplorum
, quibus tamquam veris auctoribus vsria
opuscula Augustino perperam tributa denuo asseruerunt.
Haec excipii Vita S. Auguslini ex Tillemonlii
schedis, »quas adbuc lum incdiias auctor ipsis,_ cominunicaveral, fere traducia. Hanc pone sequunlur
indices librorum, nempe unus, qui seriem librorum
lomi cujusque novae editionis ; secundus, qui
Lovaniensis ordinem oslcndit ; tertius alphahelicus
singulorum opusculoriim. Proximi sunt indices rerum
: primus universalis in omnia decem lomorum
contenta cnpiosissimus et mole sua amplissimus ;
alter generalis Scriplurarum sacrarum ; lenius denique
omnium spniinriiin opusculorum, quaa per
decem voluminum appendices dispersa sunt.Superest, ut de iis adhuc verba faciamus, quae ex
mss. exemplaribus jam primum excusis incrementa
atque ornamenta duxerit Maurina edilio. Non levcm
sane Lovanienses tbeologi congesseraiitcopiaiiicoilicum
manu exaratorum et tamen omnes fere unum161 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 102suppeditaverat Belgium , si Anglicanos nonnullos , J
sed qui serius ad inanum pervenerant, excipias.
Longe igilur uberior variantium lectionum messis ex
Gallicanis, monasteriorum imprimis, Bibliothecis
exspeclnri poterat, quarum colligendariim industria
magis eliamaccendehatur beneficioiam insigni,quam
insperato. Nimirum cenlum ipsi jam expleti erant
anni, cum sub auspieiis Sixii, dein Clementis VIII,-
novain Augustini operumedilionem Vaticaniscodicibus
superslruendam aggressi erant Petrus Morinus,
Vaticanae typographiae prxfectus, Adriantts abbas ,
Obiius, doclor Parisiensis, aliique docti viri, confisi
et numero exemplarium inanuscriptoruin et bonitati,
quippe quae plurima adeo continere affirmarent,
quae in Lovaniensi editione quanlumvis accuraia
desiderarentur. Collati iiaque sunl Lovanienses
libricum Valicanis codicibus perquam accuralissime
et ad marginem apposilae variantes lectiones ad
adornandam editionem, cui cardinalis Yeronse sacri
collegii princeps praefecius fuit. Veruin cum res effeclu
caruissei, omnes illae varialiones jtissu Clemenlis
X per cardinalem Bonam cum Benedictiuis
sunt coinmunicatae, ul iis in nova editione sua
ulerenlur. Tum vero undequaque tum ex suis, lum
alienis per Galliam biblinthccis conquirere cceperunt
subsidia, et non soliiui in sancti Germani Parisiensi,
sed et in aliis aliarum provinciarura congregationis
suae monasteriis sodales ad conferendos
codices asirinxerunl. Ac horum quidem omnium imineiisa
plane fuit copia, ex quibus texlus quam plurimis
in locis vere emendatus est, in aliis lamen
locis potiures lantum lecliones variantes subnotatae
sunt. Emeiidaiiouum aulem, juxla quam varietatum
commemoraiio parlim, ulin Lovaniensi, fit indiculo
post ipsos geuuinos libros exbibilo, in quo eliam
cxemplaria, quoe in singulis comparata sunt, nomiualim
demonstrantur ; partim vero sub ipso staiim
lextu, cujus dislractionis causas nec ab editoribus
proditas inveniraus, nec ipsi assequi poluimus. Qui
vero inappendicesrejecti stint libri, etsi non omnino
experles fuerunt hujus curas, simili lamen annotatione
non gaudent.(a) Oudin. Comment. T. I, p. 954 sqq. ; M. Bibl.
Eccl. Colun. p. 761 ; Hisl. lill. de laCongrigaiion de
S.-Maur. p. 292.(6) Exslant de hac edilione multse tnm juslae desciiptioues,
quam relaiionesbreviores, quarum nonnullas
haud gravale coinnieiiiorahiiiius. Ac primo
lncn nominanda sunt diaria erudila, qnec, simul ac
smguli lonii prodiernnt, eos inriicarunt. Quo pertineut
Diarium Erud. Gall. (Jourttal des Sav.)  Pnrisicuse
(40) , ad lomum I, April. 1679, p. 96 ; ad tomum
II, ihid, p. 114 ; ad lomum III, ibid., Aug.
1680, p. 272 ; ad lomum IV, ibid., Novemb. 1685,
p. 325 ; ad lomum V, ibid., Febr. 1684, p. 46 ; ad
tomum VI, ibid., Dec lo85, p. 545 ; ad lomumVII,
ibid., Jan. 1686, p. 18 ; ad lomum VIII, ibid.,
Septemb. 1688, p. 415 ; ad lomum IX, ibid., eodem
niensc el anno, p. 422 ; — Acia Erud. Lips. loin. II
1685, in Jan., p. 1-5 ; lom. VII, 1688, Novemb. p.
1618-25. Frequenlior eiiam in coniuieiiiariis lilterariis
occurrit ejus mcmoria, veluti apud Caveum in
LLt. lil. lom 1 ed. orior. Lor.d. ji. 212, ed. Oxon. aV Denique nefas videbitur, si corum, qui praccipuas
lanli laboris partcs suslinuerunt, nomina sileamus.
Initio igitur cura hujns editionis commissa fuit a
prsepositis congregationis istius P. Francisco Delfau,
qui prospectumejus publicasse traditur a. 1671. Cum
autem edito a. 1675 libro, cujus til., 1'Abbe" Commendataire,
exsilii pcenam isle meruisset, concredila
est relicla &b co provincia P. Thomm Blampino,
quem in diversis parlibus diversi sodales juvariint.
Ac Pefro quidem Coustanlio debenlur censura ct indices
omniuni tractatuum supposiiitiorum ac prxterea
sermonum recensio. Vilam Augustini composuerunt,
seu ex Tillemontii commenlariis, paucis
mtilaiis, traduxerant Hugo Vaillantius elJacobus du
Frische (Ambrosii editor).Tabnlam geneialem aique" indices confecit Claudius Guesnid. Nicolaus denique
Goysot impressioni praefuit ac corrigendarum de
prelo plagulariim curam moleslissimam in se recepit
et proeclare administravit. Nihil autem a celeberrimo
Joanne Mabillonio huic editioni acces^il,
quara epislola dedicatoria ad Ludovicuin XIV, unde
recte quidem, sed nimia fere conlenlione, Oiidinus
reprebendit Caveum, qui in Ilistoria sua litieraria
hanc editionem dtice et ipyoStiiy.tri Mabillnnio esse
perfectam scripserat (a). De ornalu ac splendore
operis, digno et hoc nomine quod regi offerretur,
dicere superscdemus, hoc unum adjicientes, Augustini
effigiem aeri impressam simul cum tomo XI
exhiberi (b). Gravem autem hsec Benedictinoruin
Patrum opera reprcbensionem passa esi ab RichardoLSimonio in Bibt. Crit. T. III, p. 101-116, iterumque
in Cettsura Bibl. Eccl. Dupinii T. I p. 147. Et priniumquidem
universesucceusetiis, quiuovissemper
omniuui operum scriptorum ecclesiasticorum iterationibus
medendum esse exisiimentsuperiorum viiiis
ant defectibus, quod niulto apiius et conunodius,
niinori item sumptu fieri posset, si libri singulares
minimae molis, sed a judicio auctoriim suorurn
lanlo ditiores ederenlur, in quibus vel inlegra recensio
vel siipplemenla el variarum lectionum delectus
prostarenl, ctijusmodi exempla prudncil, Arcudii
Collaiiones Isidorianas et Combefisii Basiltum1740 p. 292-298 ; Jo. Fabriciumin Hist. bibliotliecm
propriwl. I (1717) , p. 205-29 ; -f Oudin. in Comment.
de SS. Eccl. T. I., p ;.p. 951-85 ; f in Bibl.
Magna Eccles. Colon. T. 1 (a. 1754) , p. 7"l-65 ; in
Bibl. Cril. Sacra et Prof. Micliaet a S. Josepho, T.
I(a. 1741) , pag. 419-25 ; in Bibl. Casim. Cal. T. I
j) (1761) , pag. 558-40 ; in Bibl. Augusliniana Jo. Fel.
Ossingeri (a. 1768) , p. 1-8 Quoriiin poiiores ei accuraiiores
apposiio signo cwis ilMinxiimis. Possem
eliam hic comnieinorare Dupinitim T. III p. 160
seqq. et Ceillerium in Hist. gin. des aut. eccl. T. XI
p. 41, T. XII p. 255 (a. 1744). Sed hi non lam editionis
ciiram hnbiierunt, quam indicem Augustini
scriplorum juxta camdein coniexueriint, argninciiio
uniiiscujusqiie et occasione ubii|ue fusius declanuo.
Jam qni iinuin forle nut alieriim ex lnscc libris, aut
omues juxta ad nianiiiii liabenl, compaient, si lubet,
nostra cum iisdem et cognoscenl, speio, nobisne
libucrit aliorum indusiria lrui, an ipsi excusserimus
singnla.103 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 1C »integ.ro recensitum, et in ipso Angustino simile laudavimus
supra suppiemenlum Vigtiertt. Quam viri
docti aeque ac sagacis sententiam nobis eliam
haud displicere falemur, tamelsi veram omnino et
justam non censeamus. Etenim in re lilleraria,
quemadmodum in vita communi dandum est aliquid
tempori et delicatiorum aut nummalorum honiinum
oblectameniis. Rarescunt porro ipso temporis
lapsu et usu antiquiorum editionum exemplaria , et
si in plures regiones perferenda sunt, quamvis ssepe
repelita, haud facile obveniunt. Quod in Lnvaniensi
editione manifestum, cujus Anluerpiensis descriptionis
exempla per Germaniam sunt rarissima,
ex Gallicanis nonnisi pauca et unius fere impressio.
nis, primse scilicet a. 1586 osiendfsolent. Ut nihil
dicam de Vignerii Supplemento, quod per multas
pulo bibliothecas fruslra qusesiveris, sine quo lainen
omnia Lovaniensis hujus recensionisapographa
manca esse constat. Hlud auiem omnino prseter veritatein
contendit Simonius, novam Augustini editionem
post Lovaniensem locum non habuissc et
iniquius statuit, Lovaniensem Benidictinae multis ex
causis esse praeferendam , idemque dicemus, si judicium
hocee suum ad reliquas Benediclinorum
Pairum Latinorum vel Graecorum editiones extendere
velit, e quibus vix ullus est, Hilarium ipse
excipit, quin recenlem tunc ab ingeniis eruditorum
et preli rriunditit- cultum desiderassei. Ut vero ad ea
tandem accedamus, quae in ipsa bacPatrum Maurinorum
opera vel perperam , vcl imperite facla essc
queritur, reprehendit primum, omissas esse nolas
Lovaniensium theologorum Ecclesise catholicse
causae tam utiles (nam id sibi vull si importantes a la
religion). Nec vero eam excusalionera admitlendam
censet, qua ab omnibus omnino llieologicis noiis
sese abslinuisse affirmant. Quippe quod partim ab
iis facluni esse negat, partim damnai, quod crilicis
observalionibus seque in theologia ac in Gramma(ica,
qunm stdatn exercuerint, locus fuerit. Al innjus
his omnibus opprobriu.m est, ct quod non parum
hujus editionis prelium elevaret, si saiis ille probasset.defuisse
monachis eis omnes , quas critices
munus sibi postulet, fncultates, doctrinam, judicium
etacumen. Prsebet exempla aliquot, in quibus non
neges, non admodum scite eos esse versalos, sed
pleraque omnia versionem locorum veteris aut
novi Testameuli concernuni, in quibus si timidius
aul etiatn non doctesatis aliquid elocutisint, quis
tanto stomacho ferat ? Praelerea pauca sunt, eilicet
de multis ea speciminis quasi loco exbibere se significat,
etinaltera qtiidem harum censurarum ad
librum justse magnitudinis conficiendum materiam
de prselermissis et perperam dictis sibi suppetere
scripseril ; lamen quoniam hunc lalem librum non
scripsit, nec exemplorum numerum usquam auxil,
illud viri bujus judicium nonlemere quisquamsuscipint.
Illam vero crilices partem, quae ad gentiilnlem
et integiitatem librorum lendit, de qun semper httjus
congregaiionis monaclii praeclare meruisse exiAstimati sunt, quxquein Augustino sane nofl poslremi
laboris fuit, quam tamen Simonius ne verbo quidem
attigit, quis aequus judex, ubi ad sentenliam de tolo
opereferendamconsederit, praetermittere ausit ?
1700-1705.
Antuerpim sumplibus Socielatis ; in-fol.,XII tomis.
Sancti Augustini, episcopi Hipponensis Operum
T. I-XI. PostLovaniensiuin theologomm recensionem
casiigatus denuo, eic., ut in prmcedenti. Ediiio nova
a multis mendis purgala. Prodierunl T. 1-V a. 1700,
T.VI 1701, T. VI1-X1700, T. XI1702 ; tandem 1705,
Anluerpim apud Petrum Mortier: Appendix Augustiniana,
in qua sunt S. Prosperi carmeu de Ingratis,
cum notis Lovaniensis lheologi ; J annis Garnerii,
Socielatis Jesu presbyteri, Dissertaiiones periinenBtes ad Hisloriam Pelagianam ; Pelagii Brilanni Commentarii
in Epistolas S. Pauli ; ac denique Des. Erasmi,
Jo. Lud. Vivis, Jacobi Sirmondi, Henrici Norisii,
Joannis Phereponi et aliorum praefationes, censurae,
notse et animadversiones in omnia S. Augustini
opera. T.XII, qui huic editioni peculiaris, undecim
prioribus ex sola edilione Parisiensi sine mutalione
expressis.Consiat hanc editionem non Anluerpiae, sed Amslelodami
per Pelrum Morlier, bibliopolam Amsteiodamensem,
qui non solum nomen suum in Appen-.
dicis seu tomi XII litulo professus est, sed ad calcem
XI tomi quoque ascripsit, esse perfectam , qua
fraude in conseculuros sese sperabant curatores, ut
in lerris pontificis formulam colenlibus vendibiliorC esset, si ex urbe poniificiae docirinse addicta exire
videretur, quam si nomen urbis helerodoxae praeferret.
Nec minus pervulgatum est, editorem fuisse celebrem
illum, sed apud catholicos male imprimis audientem
Joannem Clericum , qui sub Joannis Phereponi
larva latere voluit.Sttnt auiem duo genera scripiorum in hanc appendicem
a Clerico conjecla, libri scilicet tum veierum
aiiquot auctorum , tum rccentiorum scriptortini disserlationes
Augustiniana scripta illuslranles, quibus
et praefationes et censurae superiorum editorum accenseri
merentur, et ipsius notae recens in singulos
tomos operum conscriptoe. Ad prius speclant Ptosperi
Carmen et Pelagii Commenlarii, de quibus justior,
ubi ad ipsos hosce auctores pervenerimus, nobis
diceudi locus erit ; Garnerii dissertationes, quae
inler Prosperi el Pelagii opnscula locum obtinenl,
quaeque similiter ad Marium Mercalorem a nobis
commemorabuntur. Ad eas autem perlinent Henrici
Norisii cardinalis episcopi epislolm, quibus Garnerii
errores in Geograpltia sacra Africw, dum episcopis
synodum Afrieanae el Numidicec sedis assignaverat,
perstringuntur et emendantur, animadversinnibus iu
tomumllsubjectse. Ad Pelngitim observnt editor, nddilurum
se fuisse seorsim oinnes ejus reliquias, nisi
quae praeler epistolam ad Demetriadem cxsiarent in
ipsis Garnerianis dissertationibus jam collccta) fnissenl,
illa vero in lomo II Antiierpianae bujus ediiionis
inter Auguslinianas epistolas locum oblinuissel.105 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. ' > 106Quod prxfationes attinet, prima esl Erasmi dedicatio A
ad Alfonsum Fonsecam, archiepiscopum Toletanum,
deiu prajfatio Joannis Vlimmerii, sermonibus a se a.
1564editisproemissa et in sequenti Rasileensi repelita,
tum ipsa haec Basileensis a. 1569 praefatio versibus
concepta ac denique Erasmi in librosRetractationum
et Confessionum censura. Postremam hanc,
cur seorsim a reliquis censuris Erasmianis, quas
suis animadversionibus interposuit, bic exscribendam
dederit, nullam videocausam. Necmagis intelligo,
cur unam Vlimmerii praefalionem aAPamelium,
quae proprie tanium Possidii indiculum una cum
Serraonibus evulgatum attinel, huc reposuerit, alteram
ad Marlinum Rithovium, priraum Yprensem
episcopum, una cum Sirmondi prsefalione Sermonibus
XL Parisiis a. 1651 publicatis adjecla , ante ]
animadversiones in T. V recudendam tradiderit.
Certe inbisfestinaiionemquamdam cognosceremihi
videor.cujusmodinon raro Clericunij si lypis aliquid
parandum esset, urgebat (a). Sed ul ipsius tandem
Animadversiones attingamus, de iisdeui universe proliuntiavit,
se non aggressum esse Commenlarium.
aut notas perpetuas in S. Augustinum scribere, sed
tantuni sparsim quaedam in varia ejus opera annotare,
quorum, si quae aliis debuerit, auctorum nomina
se diligenter ubique apposuisse, ut unicuique
laus sua constaret ; alia iniacla, aut quae, an alii alligissent,
uesciverit, suo nomine prolulisse. Esseautem
tum grammatici aut critici generis, tum multa
philosophica ac theologica permislim a se exhibita,
quod non tanlum interpretem Augustini agere, sed '
ratiocinaliones ejus expendere statuisset. < Non voluiraus,
inquit, dumtaxat obscura quaedam explicare,
aut alia illustrare ; sed etvereac recte dicta subinde
meritis laudibus afficere ; eaque, in quibus hallucinatus
esse videbatur, notare ; ne alios incautos, vel
viri auctoritate territos, fallerent. Noveramus non
legi hosce libros, ul ex iis eruditio critica colligatur,
sed politis ratiocinationumacdogmalum causa ; ideoque
haec potissimum expendi a nobis oportere credidimus,
ut essent Animadversiones nostrae veluli manuductio
quaedam in eorum usum, qui mttltum lempus
hisce legendis impendere nequeunt ; judiciumque
magis, quam memoriam, Velerum lectione excolere
atque acuere se debere merilo existimant. Verum
audire mihi videor homines nonnullos clami- •
tanles, quae a me dicta sunt variis in locis, ea apta
esse ad corrumpendum potius, quam excolendura
judicium. Quibus respondeo, me, si in iilorum sententia
fuissem, ea oinissurum fuisse ; sed cum aliter
senserim, non poluisse comraittere, ut ea, quae mihi
optima dictu videbantur, prsetermitterem. Ila se et
ipsi gerunt ; neque enim ea scribere solent, quac putant
niihi aut aliis probatum iri, sed quae ipsi vera\. esse censent. Necesse est profecto unumquemque id
facere, quod optimum factu ei videtur. Sed erit postea
omnium Judex supremus, qui aliquando tandem,
quinam rectius senserint, certo docebit. Quin et nostra
selas, ne posteros dicam, judicium hac de re ferre
poterit ; nec, si ralionibus meis assemire nequeat,
auctoritate mea, quse nulla plane est, transversa saltim
agi polerit. Erat, cur timerem, ne auctoritate
S. Augustini obruerer, quamvis rationibus essem
superior ; at nihil simile a me possunt vereri, qui
nisi firmissimis argumenlis verum esse evicero quod
defendo, sine dubio damnabor. >Generatim diximus, censuras et admonitionesErasmi insertas esse animadversionibus, sed accessiteliam ad tomum H ejus praefatio epistolis praeBmissa, quas ideo lantopere ab eo laudatas esse scribitClericus, ne in consuetudinem peccaret. Varia porrohis animadversionibus insunt ad versionem LXX Interpretum,vexationem Donalislarum, aliorum hacreticorumet daranationem Pelagianam spectantia, quselectorem praejudiciorum vacuum expendere jubet.Animadversiones ad T. III, qui libros de interpretationeScripturae S. complectitur, frequentes Augustinipropter Graecse et Hebraicae linguae imperitiamin interpretando lapsus ostendunt, quo Casligaiionumgenere et Hieronymo gravem se praebuisse Clericumnovimus. De quarto tomo, qui sermones Augustiniin Psalmos habet, ipsius Clerici verba proferre uonpigeat, verissimum, sed novura tunc et inauditumjudicium complexa. < Sermones Auguslini in PsalCmos, inquit, valde laudat Erasmus ; et ad eorumexemplum eliam ipse varios Psalmos interpretatusest tomo V Operum. Verum jam exolevit, et quidemmerilo, ea ratio interpretandi Scripluram, ubicumquelinguse prseserlim Hebraicae studia floruerunt aducentis propemodura annis. Igitur prmfatiunculaErasmi ad examen hic a nobis revocatur, ostendimusqueeadem opera, quis possit esse usus horuni S.Augustini sermonum ; quamvis ad intelligendos accuratePsalmos nihil aut parum conferre queant.Qui eos legere possunt Hebraice, nec crilicse sacraesunt prorsus imperiti, ex sola lectione horum aliquotsermonum intelligent, nihil esse verius. Quod et aliianimadvertent, si veritaiis studio ducti expendantexamen interprelationis Augustinianm irium primorumD psalmorum ; nam plures excutere non vacabat, necvero opus erat. » Animadversionibus in quintum tomumSirmondi notas, quarum nonnullas tantum Benedicliniediderant, inlegras interspersit, sed nomineaddilo a suis secrevil. Ad lomum VI animadversionespleraeque qusestionibus et objectionibus consiant.Continetenim hic tomus theologica, quibus varia apposuilClericus, quse ex principiis in illis libris positisvix solvi posse videbantur. Imprimis in iis, quae(a)  Eam ipse fatetur in admonitione animadversionibus
in T. X praemissa. Sed major eiiam conturbatio
per eamdem illata est. Quippe praefationes
Lovaniensium, quas hoc loco insertas esse in praefatione
hujus appendicis dicit, exciderunt, dum per
PATROL. XLVIL
incuriam Vlimmerii epistolam ad Pamehum, quse
infra inter animadversiones ad tomum X , pag. 621
seqq., iterum, sed hic justo loco exscripta esl, imprimendam
designasset,4107 SUPPLEMENTUM A » OPERA S. AUGUSf INl. 108ad Enchiridipn ad Laurentium notavil, demonstrare J\sttidiiit, Augiistini de libero arbiirio senlenliam interdumnon facile intelligi, quia vocibus libertatk etliberi qrbilrii aliud intelligat, quam quod iis solet significari.Animadyersiones in libros de Civitate Dei,qui iqmum.yil constituunt, reliquis copiosiores sunt,sed esedem diversi generjs. Praemittitur Jo. Lud.Vivis praefatio. Additurus erat eliam Coqusei noias.,sed prolixitas earum et belli tuuc per totam Europamingruenlis, librarii commercii rationes juxtacon.turbantis cal.amitas, deterrnit bibliopolas. Quaeanimadversiorium ad tomum VIII e.t IX indoles sit,ab ipso jterum, Cierico disce. < Tomus VIII totusest contra haereticqs, et preesertim contra Manichaeoset Arianos. Eos quidem nu]Ia ratione defensos cupimus,riec ab eoru.m deliriis quemquam longius abesse, Iquam nos putamus ; sed optassemus saepe a.lia via,aliisve armis oppugnatos. ut intelligere licebit prse*sertiui ex iis, quoe habemus ad librum de UtilitateCredendi aique ad H.bros de Trinilate. Alioqui cumbene eos aggressum ,esse S. Augustinum existimavimus,laudes in eum pleno modio, ut alibi, effudimus,et ambabus ulnis raliones ejus amplexi sumus^ sicutad lib. XXXIII contra Faustum Manichoeum. Tomusnonus, in quo cum Donatistis pugnat S. Augustinus,n.os non valde exercitos habuit, quia eadeni fermeibi repetit, cum Donatistae easdern objectiOnes, COSTdemve paralogismos adversariis ad faslidium usqueoggererent. Mirum tameu est S. Augustino taediumaut somuum non obrepsisse, idem toties dicenti. Inlibros contra Epistolam Parmetiiani nos quoque ile- (rum egimus de persecutione hajreticorum, de qua satmultis in animadversionibus ad tom. II dixeramus ;•neque synodorum auctoritate in libros de Baptismo,ubi tamen summaijm dumiaxat rem altigimus. » In’tomtim decimum rainus studiuni collatum est. Namexhibentur non nisi haec : Prwfatio ed. libri de GestisPelagii anno1611, Augustm Vindelicorum evulgatse ;• Henr. Noristi, histpriac ecclesiaslicse in Academia Pisanaprofessoris, post cardinalis, Adventoria, ad FranciscumMacedonem in Patavina Acad. ethices interpretem,t.n qua de inscriplione libri S. Augustini deGralia Christi, Albine, Piniane et Melania disserilur.Animqdversiones pancw in librum de Correplione etGratia ; Cldudii Menardi Prmfalio in ed. librorumllOperis imperfecliconlraJulianum ; Animqdversiones *in eumdem librum, Ylimmerii prwfalio ad ediium a se. primum Possidii indiculum, altera vice hic excusa ;.Antmadversio in Vitam Auguslini. Plura quominusaddiderit tria obs.titisse monet, videlicet typographorumfestinationem, ipsorum librorum Augustiniconlra Pelagianos iudolem, in quibus innumeraerepetitiones, ut quse tribus verbis absolvi potuissent,millenis dicia sinl, multaque praeterea aliena infarta ;tsedium denique omnium harum rixarum,A quOd taritopere se cepisse affirmal, ut eas vix, autne vix quidem ferre posset. Ctct « cro eliam nduseamnon mOveant, exclamat, tot et tam longm, ut voce sequiorismvi ulaf, rhetoricationes, aut ad declinandumadversarii iclutn, aut ad eum insectandum, aut deniquead -invidiam iiel niovendam, vel fugiendam ? Mihicerle ianlum crearunt inler legendum faslidium, utplane recrealione gratiorum el uliliorum studiorum indigeam.Sic Glericus cocla incoctaqtie jtixia lancesalura leeloribus apponens. Falendum enim, euin,quse Sic affectus scriberet, non sempersatis meditatum.fuisse, ■ lingiiamque impotentiorerri non raropraecurrisse mentem.i Id quod graves ei, neC omninoinjustas reprehensioneS conciliavit. Nairi peculiaremcontra has ejus animadversionCs ceiisuramBemisit Anglus quidaifi Robertus Jenkins, Cahtabrigiae1707 (a) , et Ludov. Ant. Mutalorius iri libro nioperis de ingeniqrum Moderalione in religiohis negojtio, sub Lamindi Prildnii persona a. 171-4 editi, Auigustini patrociiiiunl conlra eumdem suscepit. lnaniaautem sunl el instilsa plane, quae in Jo. Clericum in, hujus editionis et prsccipue appendiCis commemOrattione conjecit cpnvicia Casimirus Oudinus T. I Com !ntentar. p. 986 seqq. jCorouat opus index admodum, sciteconfectus-et bibliopoioe monitura, quo seorsim: quoque hunc XII tomum, cum in minori, lum etiam.- majori charta, ut posset cum Parisiensi editione ! conjungi, venditurura se prOmisit. RecCnsentappenidicem Auguslinianam Acta Eruditorum Lips. 1705,i m. Jul. pagg. 289-92.■ C J729-52.
f Venetiis excudebal Jo. Bapt. Albriizi Hieron. fil. ;■ in-fol. Sancti Augustihi, ; Hipp. episCopi Operum 10,
mtis I-V post Lovaniensiun) theologorum recensioi'
nem castigatus denuo ad mahuscriptos codices Gali
licanos, VaticanoSj etc, etc. Opera et studio raoi
nacborum ordinis Sancti Benedicti e congreg. S.
 ;■■ Mauri.Nuda descriplio editionis Parisiensis. Sie enim ab- initio professus erat [typographus. Cf. Nov. della
Rep. delle Lettere Martii 1729, pag. 94. Ibidemquet m. Junio pag. 199 innuitur lotnum primum prodiisse.
Tertius plerio litulo indicatur ibidem a. 1750 fri. Jun.
( pag. 195. Quinlus ibidem 1731, m. August.,
F pag. 237. Reliqui torai an prodierint, nec ne, ignoi
W rare me faleor.
 ; .' 1754. ; Romw apud Fralres Palearinios ; in-8", tontill.i S. Aur. Augustiiii, Hipponensis episGopi, de Gratia- Dei et lib.ero Arbitrib hominis et Prsedestinaiione
i sanctorum opera selecla. Editionem emendaiissi
e rn.amj et variis lec.tionibus undique cOllectis, praeci •
, pue vero ex cpdd, m^s. Vaticanis adornatam cura•yitP. F. F. (Pelrus 'Eranciscus Foggini.) 
, Duo hsec volumina ; quae seorsim veneunt, uli ti(a) Integer libri lilulus est :■ Defensio S. Augustini
adversut Joanitis Phereponi in ejus Opera animadversiones.
Canlabrigiae, lypis Academicis, impensis
Jtichardi Thurlbourne* Bibliop. Cantabr. Prostantvenales apnd Rob. Knaplock, ad Angelum in ccenieierio
D. Pnuli, Loifdin. 1707, in-8°. Augustinum
inierduni bene. tiietur, non aeque secundo'saceessu :
reliauns Clerici senieniias impugnaris.109 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. HUtulus exterior (S. Augustini opera selecta)  prodit, A
seriem etiam faciunt cum tribus aliis Prosperi,
Aquilani et Fulgenlii, potisSima ejusdem argumenii
exhibeniibus, quae junciim sub una formula SS.Patrum
opera selecta de Grqlia Dei et Prmdest. SS.
comprehenduntur. Editio est nilidissima et usui
forma descriptioneque aptissima. Ex Augustinianis
super hoc argumento libris nonnisi ii huc reposili
sunt, quos jam episcopus post exorlam Pelagianam
haeresin exaravit, ex quo tempore scilicet ipse fatetur,
se diligentius haec esse riraatum (a). Itaque primus
tomus habet librum de Gralia Cliristi conlra Pelagium
el Cmlestium, Episiolam ad Sixtum, Epislolas
duas ad Valenlinum abbatem et cum illo monachos
Adrumetinos, Epislolam Valenlini abbatis ad S. Auguslinum,
Librum de Correplione el Gratia qd abba- I
ie.m Valenlinum el cum illo monachos Adrumelinos,
Epistolam ad Vitalem ; Tomus seeundus autem Prosperi
epislolam ad S. Auguslinum, Hilarii epislolan\.
ad eumdem, Librum S. Augustini ad Prosperum et
Hilarium de Prmdeslinalione sanctorum, ejusdem ad
eosdem de Dono perseverantim, denique Enchiridion
sive librum de Fide, Spe et Charital* ad Laureniiunt.
Nuncupata sunt duo haec voluraina Benediclo XIV,
sedem apostolicam tunc obtinenti. Additus est in secundo
index locuples utrique coramunis.APPENDIX. AD ARTICCLrJM PRIMCM.I. VEBSIONES.
Plura Auguslini opuscula certo respectu collecta
et in aliam linguam junctim conversa, praeterquam
iu Germanicam, nec ipsum me deprehendere me- *
mini, nec ab alio novimus commemorata. Quapropter
tanto jucundior nobis accidit Germanicae hujus
versionis mentio. Constat illa duobus voluminibus
sic inscriptis:Augustini des heyligen Bischofs IIII Bucher vonChristlicher leer. I Buch vom Geisl und Buchslaben.I Buch voin glauben und werckeu. Durch DoctorCASPAR HEDION vertolmetschl. Alles vorltin inTeulscher sprach me gelesen , nutzlich aber yedemChristen der zum heil begert gelert zu werden.Slrasburg. Im Iar MDXXXILAuyustini' des htyligen Bischofs Bucher, 5. Von waremgoltsdienst. 2. Enchiridion, das ist Handbuchlein,von Glauben, Hoffnung und Liebe. 5. Vonwarer Vnschuld. A. Von natur und gnad. 5. VonFurseltung der heiligen 6. Wie ein gutt ding seyumb beltarrligkeit. Alles durch D. CASPAR HEDION,tvarheyt und frid in unsern lagen zu furdern, neuwlichverteusclu. Strasburg. Anno MDXXXHI.In priori volumine prseter ea, quae litulus pollice- 'tur, additur n. IX (b) , Ambrosii vom millleiden gegenarnten, vnnd wann die Kirchenschaetz anzugreiffen.Prsemittuntur autem libris conversis n. I, VorredD. C. Hed. an den Erwurdigen und wolgeborncn(a) De Prmdestin. SS. cap. 5 et 4.(6) Prius voliimen divisum est in novem numeros
velpartes. Quinque numeri 1,11, III, IV, V, ut mox
dicitur, continent, in modum proleggroe-aorum,A Herrn, Herren Wiihelmen Graven zu Eysenberg, etc. ;
n II, Erklaerung etlicher schwerer worier auff die
verleuschien Bucher A. Auyustini ; n. III, Entwerffung
kuriz und ohne alle gevar des lebens Augustini ;
n. 1111, Zeugniss sanct Hieronymi von Augustino ;
n. V, Erleuterung aus den buchern Rctractalidnum,
uff die biicher von christlicher teer, Oeist vnd Buchstaben,
Glauben vnd Wercken.Alteri insertae sunt post librum de Natura et Gratia,
Brieff Prosperi an Augustinum etBrieff Hilarii an
Augustinum.Praecedunt aulem, n. I, An den Hochgebornen
Fursten und Herren Herrn Georgen Graven zu
Wurtenberg, elc Vorred D. CasparHedions, darynnen
eins freyen Christlichen Concilii gedacht, vnd was Chrislticher
und TeiUsclier Nation hierauffzu beradtschlaBgen,eic ; n. II, Att denLeser kurlzer bericht von schweren
sentenzen und worlen in Augustino.
H. CODICES.
In recensendis libris mss. qui ad Pairum Latinorum,
quotquot ad consilium nostrum pertinent, scripta
ab editoribus excussi sunt, non unam hactenus ubi
que ingressi sumus viam. Plerumque ipsos quidem
editores in hoc seculi sumus, ut, si diligenler ab
iisdem tractati essent, nobis non minus incumbere
existimaremus accuratam enumeraiionem. Plurimum
enim prodesl hsec induslria non solum ad ipsius textussingulorum
bistoriam,quod proximum ; sed etiam
ad cognoscendam immcnsam illam scriptorum coipiam, quse quoniam abdita latet in scriniis et cancelilis circumsepta, fugere propemodura solet bibliogra-C phorum imperium. Quam ob rem deinceps etiam,
ubicumque datum fuerit, non lassi erimus in hacj parte operis nostri, bisioriae litterariae amplificandae5 causa. Aliler se res habuit, quando strictim iautumvel universe, vel ad singulos libros uiiius auctorisi libri, qui consulli fuerint, indicarentur. Tum generalimfere nominum eleucho conientos esse opormit,quem ex dispersis etiara ad singtilos iibros notiliisi non sine molestia concinnavimus, modo ne eosdem•i sexcenties repetere per scriptorum enumerationemcogeremur. Exempla sunt Hilarius, Ambrosius etHieronymus. Idem quoque in Augustino nunc evenit,sed labore longe majori nobis constitit, quamquamnon deerant,*quae nlteram raiionem, quac minus cerlei molestiae habebat, amplecli suaderent causae. Nami cum mss. librorum Augustini in omnibus fere bi/bliothecis ingens sit copia, lura iidem mirum inier, se differant pro numero scriptorum contentorum ;vel ipsi editori difficillimnm omnes seligere et adclasses quasdam revocare.etreipsa neaLovanienses,- ' nec Benediciini tale quidquam sustinuerunt (Erasmo
ii autem, ut aliquoties motiitum, solemne fuit, parviaestimare librorum mss. declarationem) : sed ad cald
cem tomi cujusvis cum insigniore lectionis varietaie
n longam nominum pompam codicura, ad quos singuliopera titulo non memorata. Numeri sequentes, VI,
s VII, VIII, corpns efficiunl, lituloque respondent.
x Poslremo, sicut appendix, habetur numerus IX..
, EDIT111 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 112recognili fuerint, adduxerunt. Tantum vero abesl, A
ut descriptionis aliquid sitadditum, ul potius illa ipsa
nomina non singulos codices, vel setatis aliqua nola
aul bibliothecarum numeris aliisve signis distinctos,
, sed classes plurium unius loci librorum denotent, et
• si quis indagare vcllet, quee Augustini scripia ad
unumquemque pertineant, frustra mulium laboris
esset consumpturus. Fortassis itaque non inepte ea
ipsa nominum per singula S. Doetoris scripta enumeralio
a nobis exhibita fuisset, qua id saltem conseculuros
nos sperandum eral, ut qui in bibliothecariun
mss. abundanlium calalogos inciderent, dum
oranes fere paginas Augustinianis scriptis repietas
viderent, aut si ipsas bibliothecas accessissenl, et
eumdera omnes pene forulos ecclesiasticis scriptoribus
deslinatos obsedisse cognoscerent, parcius bas I
gazas admirarentnr, moniti, jam satis oplimorum librorura
cum hoc vel illo scripto comparatum esse.
Sed facile eliam videbamus, toi nominum introductionem
vanam ac inanem fore, nisi disertior explicalio
accessisset, quse domicilia singulorum , unde
illae appellationes petitae essent, demonstraret. Tandem
haec expeditior via visa est, licet ingratae opersc
multum in ea subeundum esset, ut omnibus illorum
nominum indicem alphabeticura concinnaremus, et
ad unumquodque yelut ad classem quamdam et ordinem,
quantum fieri poterat, notaremus, quot, aut
qui, aut quales in singulis adhibiti essent, quo facturn
est, ut, si non singuli codices, quod vix uraquam in
Augustino sperandum, nec optandum valde videiur,
certe bibliothecae, inquibusrepositi fuerint, noscantur.
Pertinet autem haec opera sola ad Benedictinam
editionem : de Lovaniensi enim sufficere putavimus,
si generatim nomina bibliothecarum, ad quas perlinebant,
et numerus, quemadmodum ab ipsis proditum
est, recitarenlur. Caelerum Benedictini Belgicos
aut Lovanienses codices ad singulos etiam libros
denuo a se excussos diligenter laudarunt. Sequitur
jam index.A) Codices a LOVANIENSIBUS Theologis excussi.
ALNENSES, i. e. codices bibliothecw Alnensis abbalim
Chterciensis in dilione Leodiansi. Aderant viginti.
Hujus bibliotbecae codices et inter eos eiiam AuguSlinianos
recenset strictim Anlonius Sanderus in Bibliotheca
Belgica Manuscripta, parte n, pagg. 254.
(241-13). ''S. AHANDI, i. e. cmnobii Elnonensis, vulgo S.Amandi
in Pabula, codices triginta duo transmissi erant a
Max. Morillonio, provincioe Medelinensis Vicario
generali. In Bibl. Belg. MS. p. i, p. 32 seqq., Augustinianos
hujus monasterii codices invenies.CAMBRONENSES, i.e. biblioth. cmnobii Camberonensis
Ord. Cisterciensis in Hannonia haud procul ab urbe
Montensi. Praesio fuerunt Iriginla. Cf. Bibl. Betg. MS.
p. i, p. 346 seqq.(a)  Sunt tamen inter eos et Belgici quidam , quos
ipsi consuluerunt et Corbeienses, sed hns sejungere
dubitavirnus, partim quod ipsi eos Gallicanoruni
iiomiiie comprehcnderent, partim rjuod CoibeicnsisL FtonEFFiACENSES, ccbiiobii nescio ctijus Floreffim.
Oclo.. GEMBLACENSES, i. e. abbatim Gemblacensis. Triginia,
omnes ex membrana.LOVANIENSES. Ilorum alios aceeperant e collegio
Theologorum, alios e cbllegio Societatis Jesu, alios a
Carthusianis, Martinianis Prwmonslratensibus in Parcensi
monasterio et Bethlehemhis. Numerum singnlorumlamen
non indicarum. Ex his in Bibl.BelgicaMS.
recensentur codices cdllegii Socielalis Jcsu, parle i
pag. 526 ; Abbaliw Parcensis, p. n, p. 166, et Bibl. ■
Canon. Regul. S. Augtistini in Vaile S. Marlini, p. n
p. 210 seqq.TORNACENSES, i. e. monasterii S. Marlini Tornaci,
unde triginta et unus allati erant. De his vide Bibi.B Relg. MS. pari. i, p. 93 seijq.B) Codices, qui BENEDICTINORCM usibus concessifuerunt.a)  Gallicani (a).ALBINENSES apud Andegavos, i. e.AbbatimAndegavensisS.A/Wnicodices.Umcm fereciiatil in plurimisprtmilomi libris, interquos Relractationes et Confessiones ;item tomo sea ;/o et decimo, nec non ad libros de CivilateDei tomo septimo, et libros de Trinitate tomooctavo. Ad Hbrum de Symbolo ad Catechumenos lomosexto, monent, in Albinensi 800 annorum cediceprimutn ex quatuor, quibus conslat sermonibus, reperiri.ANTISSIODORENSES, i.e. abbatiw Prmmonstralensium
S. Mariani Aniissiodori codices. Unum ex quatuor,
^" quibus instrucli fuerunt codicibus mss. librorum contra
secundam Juliani responsionem suppediiavit.Monaslerii S.ARNDLFI Mctcnsis codex.Unum fuisse
conjicio, siquidem Arnulfensem ubique numquam
plurali numero laudant. Frequens potissimum in tribus
prioribus tomis ejus fitmentio. Lectiones scilicet
habebant, non ipsum ms., ul ad Retract. libros
monent.Abbalim S. AUDOENI Rot/tomaijensis codices.Ex his
Opus de Cttittafe, Sermones et plurima alia Augustini
scripta emendata sunt. Praecipue in tomo primo frequenter
Audoeitenses appellantur, in sequeniibus parcius.
Nescimus, an omnes unius oetatis fuerint, sed
in opere Enarrationum in Psalmos, 700 annos iis
^. tribuunt.PP. ABGUSTINIANORUM majoris convenlus Parisiensis
codices. Quatuor adConfessionum libros suppelebant ;
unius ssepius fit mentio.BECCENSIS abbatiw codices plures annorum 700
laudanlur ad Opus Psalmorum, unus ad libros Retract.,de
Civ.Dei, Epistolas, librum de Hmresibus, de
Trinilateel ad Donatistas (lomo VIIIet IX) ,et saepius
in lomo decimo ; duo ad libros de Consensu Evangclistarum
et de Sermone in Monle, plures in Serntonibus.monasterii codices adeo omni tempore Maurinoruui
Patrum studiis paruerunt, ut veluti domestici apud
eos facli esse videantiir.H5 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGLSTINUM. mBECHERONENSE exemplar citant in Tractatibtis in
Evangelium Joannis lomo ferfto et in libro de Hmresibus
tomo oclavo.BELLOVACENSIS Ecclesine exemplar antiquissimum
ad Traclatus in Joannis Epistolam, cui ad calcera
ascriptum fuerit : atitto regis Clothdrii duodecimo ;
aliud item ad posteriores L Psalmos tomo feriio et
quarto prsesto fuit.Ab hoc differt codex BELLOVACENSIS abbatiae
S. QUINTINI adhibitus iisdem Tractatibus in Epislolam
Joannis.BENIGNIANI, i. e. bibliolhecm S. BENIGNI Divionensis
codices. In Retractationum et Confessioniim libris
unum 700 annis antiquiorem notant. Nescio an idem
sii, qui in Epistolis quoque et Tractaiibus in Joannem,
libro de diversis Qumstionibus conlra Mendacium, de
Cura pro mortuis gerenda, de Trinitate, eic, prseslo
fuit. Codicem, quo in libro de Symbolo usi sunt, 800
annorum setatem praeferre tradunt. Tres aut pturet
habuerunt ad Sermones castigandos.BERNARDINORDH collegii Parisiensiscodexms.uttuset
alter. Profuit in libris de Opere monachorum tomo
sexto, iiem Expositionum Epistolm ad Romanos, et
Galaias tomo tertio, nec non libris VII de baptismo
et libris IV conlra Cresconium tomo notio. Alterum
appellant ad libros conlra Maximinum el collalionem
cum eodem. Diversum ab hoc puto librum PP. Fuliensium
ccenobii S. Bernardi Parisiis, quod exemplar
Fuliense appellare solent.BERNARDINOROM de misericordia Dei liber ms. unus
laudaiur in libro de Opere monachorum.S.BERTiNiin Belgio codex perantiquus, unde erula
esl Epistola Augustini ad Mercatorem, quee in Benedictina
primum prodiit num. 193.BIGOTIANCS seu codex ms. ex bibliotheca EMERICI
BIGOTRolhomagensis. Exeo suntrecognita, epistolse,
aliquot libri torai sexli, de Civitate Dei tomo septimo,
libri de Natura boni, de Trinitate XV, tomo octavo,
et libri sex contra Julianum tomo decimo.CARCASSONENSIS Ecc/esicB liber ms. laudatur adSermones
tomo quinto et ad Traclaius CXXIVinJoannis
Evangelium lomo terlio.CARNOTENSIS, i. e. abbatim S. Petri in valleCarnotensi
codex. Unius mentio fit ad librum conlra Mendacium
tomo sexto, libros contra Fauslum tomo octavo
et librum conlra Secundinum, qui in Belgicis’.
codicibus frustra quaesitus ex eo unico ab innumeris
mendh repurgatus esse dicitur, item librum de Natura
et Gratia, et de Perfectione hominis tomo decimo.Ab iis diversus est liber ECCLESI^E CARNDTENSIS,
qui laudatur in Sermonibus.CASALENSisseuCASALiNus, i. e. codex ms. cmnobiiCaAsalis Benedicti. Ex eo (nnm singulari numero semper
laudarunt) Epislolm, item plures lomi primi et aliquot
lomi octavi, noni et decimi libri castigati suut.
CISTERCIENSIS abbatim, haud dnbie Parisinse, codices.
Ex Cisterciensi, si modo unus fuit, singuli pene
tomi prtmt, terlii, sexli et ocfatii libri, tum secundo
tomo Epistolm emendantur. Cisterciensis porro crebro
appellatur in Sermonibus. Duos Gistercienses
laudant in libris de Consensu Evangelistarum tomo
tertio, de Civitate Dei, tomo septimo, libro de diversis
Qumstionibus tomo sexto, et de Gratia et libero Arbitrio
tomo decimo.PP. CISTERCIENSIDM S. Crucis in Jerusalem in Urbe
codex vetus. Exeo edita estprimum Epislola 29, ad
Alypium. Plures in Sermonibus laudant, ex iisqueB Sermonum aliquot occasionem didicisse se dicunt,
itetnque quo loco eos Auguslinus dixerit.CLARiEVALLENSis abbatim exemplar librorum sex
contra secundam Julidni responsionem. Hoc ipsum est,
ex quo primus eos deprompserat Vignerius, ex eoque
denuo discrepantes a Vigneriana editione lectiones
in usum Benedictinorum excerplae sunt.COLBERTIN/E bibliotheem codices complures suppetias
tulerunt. Erat enim haec bibliotheca libris vetustis
insiructissima, qui omnes deinde in Regiam migrarunt.
In tomo primo nulli adfuerunt, sed Epistolm
juxta eosdem excussse sunt. Laudantur eliam
modo unus, modo duo in tomo lertio et sexlo ; item
tomo quarto in Enarrationibus in Psalmos Colbertini
codices optimae notae (a)  ; tres ad opus de Civitate Dei.C Passim etiam in tomo octavo eorura fit mentio, et
quitlem ad librum de Hmresibus, qualuor memorantur ;
in decimo vero ad singulos fere libros ciiantur.
Inter plures, ex quibus Sermones tomo quinto
castigati sunt, unum praecipue commemorant, qui
821 nolalus fuerit, Sermones deverbis Evangelii veteri
ordine, secundum quem in Bedae seu Fiori collectione
plerumque laudantur, digestos complexum,
iisque insertos quosdara, quorum vel nihil prorsus
in ante editis, vel fragmenta solum exstabant. In libro
de Mendacio tomo sexto Colbertinus 800 annorum
et ibidem in libro de Opere monachorum alius 900
fere annorum appellatur. Ex Colbertina itidem bibliolheca
nacti sunt codicem Operis imperfecli contra
secundam Juliani responsionem mutilum tertia parte,D illum ipsum nempe, ex quo Claudius Menardus a.
1617 primum priores duos libros publicaverat.In Colbertinam bibliothecam jam tum, nescio an
omnes, iransierantTteaneimss., unde TAuanetcodice*
interdum censendi sunt ex Colberlina, e. g. in libro
de Agone Chrisliano, el Bono conjugali tonio sexto.
COMPENDIENSES, uide CORNELIENSES.(a)  Inter boseliam eratunus, qui Epilomen Comtnentariorum
Auguslini in Psatmos continebat, cui
codici propylseum, camerse forma ad Davidis compleciendam
imaginero appictum, conspiciebatur et
inscriptum his ad fornicem verbis : Landulfus ovans
hunc libetlum fieri jussit, pro quo funde preces carmina
qui legis. elc. Ad imaginis vero pedes : Orate
pro Anitone, hoc supplico. Versus subjecti ConstantXIV disticbis, incipiunt:Canlica Davidico Cbristum modulantia plectro,
Explanata tenet floridus iste liber.Finiunt:Atque duos inter Cberubinos voce tremenda  !Inlonat, et rapidi fulguris igne micat. .« S SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL ' 116CORBEIENSHS. Antiquissimi et numerosissimi, Vix
enim ullus liber est, quin ad eosdem casiigatus fuerif.
Nam ab inilio statim, ad Relractalionum libros,
librum de Ordine et Regulam ad Servos Dei praesto
fuit codex 900 fcrme annos praeferens ; ad Confessiones
Corbeiensis ante annos 700 scriptus laudatur,
et sic ad omnes pene tomi primi libros, Gorbeiensium
optimae notae fit mcntio.Qui ad Epislolas lomo secundo adhibiti sunt, plerique
ante annos 800 aut 900 scripti dicunlur.Tomi teriii libri.exceplo uno, oinnes ad Corbeienses
excussi sunt, quorum unus ad Quwslionum
Evang. libros, 900, item alier ad libros de Consensu
Evangelistarum, 900 aut 1000annoshabereeiopii.ma
manu descriptus dicilur.Ad libros Enarralionum in Psalmos tomo quarto
adhibiti sunt per totum opus, duo, in eosdera tractatus
interdum pluret, plerique ante annos 800
scripti.Pariter in Sertnonibus tomo quinto Gorbeienses
optirase notae et vetustissimi notaniur, et in singulis
pene tomi sexli libris codices 800 et 900 annorum et
ad libros de diversis Qumstionibus ad Simplicianum
unus peregregius ante annos milte descriptus. In libris
deCiuifafe Dei tomo teplimo prsesto fuerunt duo.
Nec parcius in tribus posterioribus tomis Gorbeiensis
abbaliae librorum antiquissimorum et eleganlissimorura
fit mentio, et in ultimo quidera ad libros de
Gratia et iibero Arbitrio, nec non de Correptione et
Gratia unum vetustissimum aiite mille annos « criptum
censuerunt.Aderat qrioque et eadem bibliotheca Excerptorum
Engyppil codex et liber ras. ante annos circiler 500
scriptus, qui Flori seu Bedm vulgali colleclicnem in
Epistolas Apostoli complectebatur.CORNELIENSES, 1, e. libri mss. abbatise S. Cornelii
Compendtensts. Uniispervetustus oiemoratur ad librum
de Immortatitdte-dnimm loriio primo, Plures ad
Sermones tomo quarto.Abbaliw de CULTURA ttpud Cenomanoq codices.
Laudatur ad Episloias, item >ad Tractatus in Evangi
Jodnnis tomo terlio ; nec no,hHohio quarto in Etiarralionibus
ad Psalmos perantiquus, qui priores L
psalmos Complectebatur. Citatur quoque ad librum
de Aninia et ejui origine tomo deeimD.DOJIINICANORUM majoris convenlns Parisiensis via
Jacobma libri mss. adhibili sunt ad libros Confessionum
n’de iibero Arbitrio tomo primo, ad libros de
Trinitate lomo octavo, librum de Unico baplismo tomo
nono, librbs tres de Peccalorum merilis et remissione
lomo decimo.EBRDLPHENSES, i. e. S. Ebrulphi UTICENSIS codices.
Laudatur ad librum de Immortalitaie animm et de
Quantilale animm lomo primo, ad librum de Agone
Chrisliam et de Cura pro morluis garenda, aliosque
libros tomo sexlo..Codex ms. D. Antonii FADRE, docloris llteol. Paris.
prsebuit librum de Fide, Spe et Charilate ; et lijuros
de Civitate Dei.\. FERRARIENSIS abbatim codex viginti sex psalmos ex
opere Enarraiionum, npmpe LXIII-XCVIU, complectebatur.FISCANNENSIS liber ms. Notatur ad librum de jlfagistro
tomo primo, ad librum de Consensu Evangelistarum
tomo lerlio, ad librura de Catechizandis rudibus
torao sexio, Contraqdversarium legis n prophetar
rum tomo oclavo.FLORIACENSES, Bibliothecm Floriacensis mss. frequentissime
laudantur non solum ad integros lomos,
veluti secundum, Epislolas ; quartum, Enarrationes
in Psalmos _ » quintum, Sermones complectenlem
rqnorum illis, qui ad tonium quartum memorantur,
anni tribuuntur 700 ; sed etiam ad singulos
libros per diyersa vojumina, veluti ad RetraclalioBnes etlibrum de Quantitate animm, primo ; ad omnes
pene tomi lertii ; ad librum de Octo Dulcitii qumstionibiis,
de AgoneChristidno, et hicquidera dup ; de catechizqndis
rudibus, de Opere ntonachorum et de Patientia
tomo sexlo ; ad ; libros de Hmresibus, Conlra
Fauttum, de Trinilate lomo octavo ; ad libros VII de
Baptismo, Gonlra Petiliani lilteras, de Unitate EcclesimH
de Urtb baplhmo lomo nono ; denique ad libros
sex contraJuUanum tqniodecimo.
, FOSSATENSIS S. Mauri abbatim nescio unus an plu- .
res ; sed verosimilius poslerius. Adhibili sunt ad
Confessionum libros lomo primo, Epistotas, tomo se^
cundo ; ad libros de Consensu Evangelistarum tomo
lerlio. Peranliquus laudatur ad Psalmos Graduales
iri Enancirtonicm bpere tomo qnarto. Serniones etiam* ex iisdem castigati sunt ; item tonio sexto liber de
diversii Qumslionibus. XXXWHI, et de Cura pro
tnoriuis gerinda ; (orap oclavo Collaiio cum Maximino
et libri contra ipsum dito. Ad Tractatus in Evangelium
Joannis Imidatur Fossatense exemplar jussu lngiU
berti abbatis circiter annos 840 scriptumPP.FRANCISCANORDM PflrtsiensiMni codex. Hi unum
librum tas. praebueruut emendando libro de Moribus
Manicliworum tomo primo »PP. FDLIENSIOM eainobii S. Bernardi Parisiis codites
irnsS. duo adhibiti sunt ad castigandum Opus
Enarralionum in Psa/tjios. Alter psnlmos sexdecim a
XXXV adL,alter octodecim a CI ad CXVHI complexus
erat. SermOnes quoque ad ejusdem biblioihecae
codic.es exCussi sunt* iieni liber de Continentia,
de Symbblo ad Cattchumenos sermones quatuor, et
Sermones de (laniico novo , de quarta feria, de Cataclysmo
et de Tempore Barbarico tomo sexto.FDXENSIS collegii apud Tolosates exemplar ad Epittolas
praesto Juit ; Laudalur' eliam ad librum de
Agone Christiano lomo sea ;(o.EcclesimS. GxttmTuronensis codex optimae nolae
laudalur ad Enarrationes in Psalmos, complexus centum
priores ; ilem ad librosde rrinifafe tomo octavo.
Libri mss. abbatiw GEMMETICENSIS creberrime laudantur.
Ex iis casligantur Epislolm, Sermones, Enarrationes
in Psalmos, et ex uno eorum opus de CivitateDei. Porro in primo tomo libri ile. libero Arbilrio , de
fieneti contra Manichwos, de Mor>iius Ecclesim calho-117 NOTITIA LITTERARIAIN S. AUGUSTINUM. 118iica ;, de Moribtts Manichmorum et de vera Religione ; j
in fertio, libri de Consensu Evangelistarum, de Sermone
Domini in monte et Tractatus in Evangelium
Joannis ; in sexto , de Symbolo ad Calechumenos sermones
quatuor, et qui ibidem proxime sequuntur
Sermones de Disciptina Christiana, de Tempore Barbarico
, Canlico novo, elc.GENOFEV^US, i. e. liber ms. bibliothecae abbdtias
S. Genofevm Parisiis laudalur in libro de beata Vila
tomo primo ; in Iibris de Consensii Evangslislarum
toirio terlio ; in libro de diversis Qumstiotiibus ocloginla
Iribus et de Qtiwstionibus ad Simplicianitm lomO
texto ; in libro de Natura et Gratia lomo decimo.GEORGIANDS , i. e. codex Domini de S. Georges, canonici
comitii Lugdunensis, post episeopi Clarmmonlani,
et, cum ad finem opus Maurinorum properaret, '
archiepiscopi Turonensis a rege designati. Adhibitus
esl ad libros de Consensu Evangelislarum tomo fertio ;
ad librum de diversis Qumslionibus octoginta tribus
lomo sexlo ; ad libros de Baplisino conlra Crescdnium
et de Unico baptismo tomo nono ; ad libros de
Peccatorum meritis el remissione et de Spiritu et Littera
tomo decimo.S. GERMANI a Pralis in suburbio Pnrisiensi codices
permiilti vetusti ei eleganles collati sunt ad iniegros
tomos Epistolarum, Sermonum , Enafralionum in
Psalmos ; duo ad opus de Civitdte Dei, ad tractalus
in Evangelium, itemque in Epistolas Joannis tomo
ferlto ; tmus alterve in plerisque lomi primi, lertii,
sexti, octavi libris opem tulit, ex quibus is , quiad
librum de Mendacio collatus est annorum 800, et ad<
libruin de Bono Viduitatis mille , aut amplius aeslimalur.
Exemplar Germanense valde insigne, quod
recens tunc eidem bibliothecse donaverat dux JVod’
fiensts, usum praestitit libro de Agone Christiano tomo
sexto.Collegii GERVASIANI apud Parisios codex amplus et
elegans laudalur in Epistolis.JOLVENSE exemplar perliriebat ad domimim Joly.
Ex eo emendatse dieuntur Epislolw. Citatur etiam
in Expositionibus in Episiolas ad Romanos et Galatas
lotno tertio. Jolyensis codex annorum 800 laudatur
ad Retraclaiiones.LADDDNENSIS Ecclesiw codices citanlur ad Epislolas
et Sermones. Priori loco antiquissimi audiunl. Frequenter
imprimis adfuerunl castigandis quainplurimis
tomi sexti libris, ad quos identidem Ecclesim
Laudunensis libri memorantur. Non diversos pulo ab
his, quoad domiciliura , qui tomo sexto ad librura de
Rono viduilatis, Laudinensis Ecclesim-Majoris dicuntur
(a). Ac posteriori titulo imprimis frequenter cilaiur
liber ms. tomo octavo, semel nono.LAUDDNENSIS Abbatim S. Vincenlii codex libris de
Civitaie Dei tomo sepfimo et de Trinitate tomo octavo
usui fuil.LVRENSIS abbatim codices collati sunt ad tomiim
quartum, Expositiones in Psalmos, et quintum SerA.monescomprehendentem. Unus adfuit libris dedvitate
Dei, iiem ad Confessionum libros tomo primo ;
libros de Sermone in monte tomo terfto ; de Agone
Chrisiiano lomo sexto: de Trinitaie tomo octavo ; libros
sex contra Juliannm tomo decimOiExemplar Nicolai MANESSIER, doctoris theologi Parisiensis
et socii Sorbonici, juxta quod liber de Gratia
et libero Arbitrio, nec non de Correptiorie el Gratiaad
Prosperum et Hilarium libriduo, i. e. libri de Prmdestinalione
sanctorum et Dono perseveranlim , tomo decimo
emendati sunt.Liber domini MARAN, archidiaconi Eccletim Tolosatensis.
Adhibitus est emendandis jEpisfo/« s ;itehi libro
de Utilitate credendi, contra Sermonem AriatiOrum, et
iibris Collationis cum Maximino et contra eum lomoB oclavo.MARTINENSIS liber citalur ad libros de Genesi contra
Manichmos tomo primo. Forlasse idem Cst, qui
frequentius nomine Sagiensis venit.MEDAHDENSIS liber laudatur ad Regulam ad Servos
Dei tomo primo.METENSIS titde ARNULPHENSIS.
MICHAELINI, i. e. monasfertt elabbatim S. Michaelit.
de monte in periculo martscodices frequentissime per
omnia decem volumina citantur, quod plures fuisse
liquidum est testimonium, licet ubique fere unus
tantum appellari solet, Semel dtio ad libros de Nuptiis
et Concupiscenlia memorantur. Castigala sunt ex
eis Epistolm, Sermones, Enarrationes in Pialmos, libri
de Civitate Dei, tum plerique, et tantum non omnes<] lomi prtmt, sexti, oclavi, noniel decitni ; pauci tamen
tertii.NAVARRICI collegii seu gymnasii, Parisiis, codices.
Hujus exemplar amplissiraum laudant ad Epittolas,
In Sermonum quoque et librorum de Civilate Dei r'ecogniiione
uno ejusdem bibliolhecse usi sunt. Porro
Navarricus laudaiur ad Sotiloquiorum librot, ad librum
de Moribus Ecclesiw calholicm, de Moribus Manichmorum,
et de Vera Religione tomo primo ; Navarrici
duo ad librura de beataVita, librum deMagistro,
ibidem ; ad unum eonim recognili sunl libri de Con« ensu
Evangeiislarum tomo lertio ; ad duos itidem liber
de diversis Quwstionibus ocloginta tribus ; ad unum
rursus liber de JFide et Symbolo, liber de Agone Chrisliano
et de Divinatione dmmonum tomo sexto.5 NOALIENSE exemplar, mde sub GERMANENSIBDS.NOVIOMENSIS ecclesine mss. annorum ad minus 600
ad Enarraliones in Psalmos emendandas adhibili sunt.
• Illusiris familise PHIMARCONENSIS codea ; corliceus,
qtiem olim Narbonensis Ecclesise fuisse Benedictini
suspicantur, in sermonibus usum praestitit. Ex eodetn
Epistolw duw , 42 et 45, perbreves, ad Paulinum,
antehac ineditse erutae sunt ;Carthusia PORTARDH Rugiensis prdvincim in Gallicit
praebuerat exemplar ms. librorum contra secuudami JuMani responsionem.1'SATELLENSES, i. e. abbalim S. Petri de Prdtellis co*(a)  Sed cpdex ad Iibros Retractationum commemoratus ex Archiva Laudina ad Anglicanos perlinet.HO SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 120dices mss. ante annos 600 exarati laudantur in opere A
Etiarrationum in Psatmos ; ad eosdem recensiti sunt
Sermones, et singuli libri ex mediis tomis, e. g., Retractaliones,
de Libero arbilrio el de Genesi conlra Manichwos,
tomo primo ; de Consensu Evangelislarum,
de Sermone in monte , et Traclalus in Evang. Joannis
tomo lertio ; liber de Catechizandis rudibus, desancta
Vhginitate, de Conjugiis adulterinis , de Mendacio, de
Paiientia ; et ad duos liber de Cura pro Morluis gerenda,iomosexto.
Necparcius laudantur tomo octavo,
ubi libri contra Fauslum, contra Adversarium legis ac
prophetarum, contra Sermonem Arianorum, etde Trinitate ;
et nono ad libros contra Epistolam Parmeniani,
deBaptismo , conira litleras Peliliani ; denique
decimo ad libros de Peccatorum merilis et remissione,
de Natura et Gratia, de Nupliis et Concupiscen- I
tia, de Anima et ejus origine, ad libros quatuor ad Bonifacium
conlra duas Epislolas Pelagianorum , ad libros
porro sex conlra Julianum de Gralia et libero
Arbitrio , de Correptione et Gralia , ad libros denique
de Prmdeslinatione sanctorum et Dono perseverantim.PCXENSIS codex laudatur ad librura de Continentia,
additusque, jam in Colbertinis eum reperiri.REMENSES. Hoc nomine quidem duo generis mannscripti
inlelliguntur, ecclesim cathedralis Remensis
scilicet et abbatim S. Remigii Remis ; plerumque tamen
nuda illa appellatio libros Ecclesiae cathedralis
significat, quorum unus profuit libro de Magistro
tomo primo ; Epistolis, libris de Fide et Operibus, de
Bono conjugali, de sanctaVirginitale, deCura pro
morluis gerenda, tomoseasfo ; libris de Civitate Dei,(
tomo sepiimo ; libris contra Sermonem Arianorum et
de Trinitate, tomo octavo ; denique Iibris de Natura
el Graiia, de Perfeclione justitim hominis, de Gratiaet
libero Arbitrio, de Correptione et Gratia tomo decimo.REMIGIENSES, i. e. abbatim S. Remigii Remensis librL
Unus adbibitus fuil libro de Quantilale animm,
tomo primo ; libris de Consensu Evangelistarum, Traclatibus
in Evang. Joannis, tomo tertio.Pariler tomo quarto plttrium in eosdem Psalmos
copia fuit, quorum alii anle annos 500, alii ante 800
descripti erant. Plures item consuluerunt in Sernwnibus.
Tomo sea ;!o vero profuerunt iu libris de Fide
et Symbolo , de Agone Chrisliano, de Opere monachorum
et de Divinatione dmmonum. Remigianus unus
laudatur quoque ad libros de CivitateDei, et lomo ^
octavo ad libros conlraMaximinum et Collalionem cum
ipso, duo vero ibidem in libris de Trinitate.A Denique ex uno emendali sunt tomo nono, Iibri de
Baptismo ; decimo, libri de Peccatorum merilis et remissione
, de Spirilu et lillera , et de Anima et ejus
origine.Libri REGII. Regia bibliotheca Parisiensis jam tum
salis magnam librorura mss. Augustini complexa erat
copiam, nunc vero, migralis in eamdem Colbeninis
et Thuaneis singulas fere catalogi eorum paginas Auguslinus
occupat. Tanto magis juvat scire, qui in
usum conversi sinl, quo reclius de universis judicari
queat. lgitur ad Regiqs codices singuli fere, duobus
tribusve exceplis, lomi primi libri castigati sunt.
Iidem ad Epistolas praesto fuerunt, non item in lartio
et nono tomo.Sed in Enarrationibus in Psalmos adjuti sunt coBdice Regio, quem sic descripserunt: « EstLibermirae
magnitudinis et in duos nunc tomos divisus, qui in
prima pagella vacua prsefen : Hoc hnmensum opus
donavit mihivir egregius, Dominus Joannes Bocaccio,
poeta noslri lemporis, quod de Florentia Mediotanum
ad me pervenit 1555 Aprit. 10. Quod Francisei Petrarchae
manu inscriptum intelliges ex data ab ipso
ad Bocaccium epistola, quse Variarnm in Veneta est
24, in Basileensi 22, incipiens, Beasti me muneremagnifico,
etc, ubi Augustini in Psalmos opus immensum
totum uno volumine comprehensum, Bocaccii beneficio
sibi transmissum testatur, scribens Mediolani
v idus Maii. • Hanc Petrarcbse epislolam Benedictini
boc ipso lomo post indices praefationibus subjunctos
recudendam curarunt.C Porro ad Sermones, tomo quinto, preeter alia
exemplaria ex bibliolheca Regia, adfuit unum volumen
singulare, a Jacobo Sirmondo occasione Ser ■■
nionum a se editorum laudatum, complectens duas
priores partes collectorii Sermonum Auguslinianorum
Roberlo de Bardis, Cancellario Parisiensi, auctore,
adornati (a).Nec pauci, immo singuli pene libri tomi sexti ex
iisdem castigati sunt, eJtquibusunus ad librum co »tra
 Mendacium censetur annorum 900.Ad libros de Civilale Dei recensendos duo suppetebant.
Duo ilidem ad librura de Hwresibvs ad Qtwdivulldeum, tomo sepiimo.Unus denique adhibitus est tomo decimo libris de
Gratia et libero Arbitrio, nec non de Correptione eti V Gratia, ilem de Prmdestinatione sanctorum et Dono ; perseverantim.Liber REGIOMONTENSIS. Ad hunc, paucis exceptis,(a)  De hoc Collectorio ipsi Renedietini in Praef. ad
tomum quintum heec referunt: J Robertus de Bardis,
Parisiensis Cancellarius, aliam pulchriorem ae magis
ingeniosam (quam vulgata, quam ante recensuerant) 
instituerat Sermonum distribulionem in Colleclorio,
ul vocat, Sermonum Augustini, numquam
vulgato, quod trecenlis annis abbinc retro elapsis
excogitavit, iisdem Sermonibus in quinque partes
discretis. In prima parte collecti sunt Sermones de
quibusdam gestis et sanctis veteris Teslamenti. In secundapartedesolemnilalibus
etsanctis novi Testamenti.
In lerlia de verbis el scripturis veteris Tesiamenti. ln
quarta de verbis et scripturis novi Testamenti. In quinfade ornamenlis et impedimentis Ecclesiwsive fidelium,
ac de relributionibus ullimis bonorum el malorum.
Servatur in bibliolheca Regia manuscriptus uiius,
quo primae duas istius collectionis partes continentur ;
et in Colbertina duo, in quibus index Sermonum
illarum quinque partium repreesentatur. Ceeterum,
judicanl, licet Sirmondus in preef. suorum XL
Serraonum alfirmet, in recensendis approbandisque
Augustini operibus… minime contemnendumesseRoberli
suffragium : lamen adulterinos Sermoues prope
innumeros adrnisit, utqui in prima Collectorii parte
solos legilimos relinqueret, istam pene ad nihilum
reduceret, etc. J121 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 122omnes tomi primi libri cxcussi sunl. Laudatur prae- J
tcrea in sexto ad librum de Mendacio.Liber ms. abbaiim SAGIENSIS S. Marlini. Juxta eum
recensiti suntlibri de Sermone inmonle tomo tertio ;
•liber contra Mendacium et de Opere Monachorum
tomo sexlo ; libri contra Fauslum et contra Sermone
n Arianorum, tomo octavo ; libri de Aninta ef ejus
origine, tomo decimo.SERGIENSIS, i. e. S. Sergti Andegauensis liber laudalur
lomo primo ad libros de Quantilate Animm et
de tibero Arbitrio ; ad Exposilionem inchoatam Epislolw
ad Galatas ; ad librum de Agonc C/irisftano.Codex SIGIBAMNENSIS ; i. e. abbaliw S. Cyyiranni
seu CVGIBANNENSIS. Notatur in Iibris de Bono viduitatis
et contra Mendacium tomo sesco ; ad libros de
Civitate Dei, torno seplimo ; ad librum ad Orostum ]
conlra Priscillianistas , tomo ocfauo ; ad libros conlra
litteras Peiiliani, conlra Cresconium et de Unico baptismo
, tomo nono ; idemquead libros de Peccalorum
merilis et remissiona, ad librum de Nalura et gratia,
de Perfeclione justitim hominis, ilem ad librum de
Graliu Christi et de Peccalo originali, de Nupliis et
Concupiscenlia et de Anima et ejus Origine, tomo decimo.Codex SILVJE-MAJORENSIS. Ejus fit mentioad libros
de Consensu Evangelislarum tomo terfio.SILVANECTENSIS Ecclesim exemplar suppeditavit
Epistolas et libros de Civitate Dei.SORBONICI. Modo unus, modo duo, immo tres identidem
adhibiti sunt ad singttlos fere, quos tomus
primus complectitur libros. Ad eosdem excussse sunt’
Episiolw, secundo tomo ; libri Qttwslionum Evangeliorum
tomo tertio ; Sermones, quinto ; etin sexto vix
tres aut quatuor numerabis, qui ex iisdem non fuerint
castigali. Tomo octavo laudatur codex Sorbonicus
ad librum conlra Adhnantum, conlra Epistolam
Manichmi, de Natura boni, conlra Adversarium legis
et prophetarum, ad Orosium contra Priscillianistas,
conlra Sermonem Arianorum, contra Maximinum.
Libri vero de Triniiale ad quinque Sorbonicos recensiti
sunt. Tandem in tomo decimo vix quatuor sunt
cx omnibus, qui non ex uno saltem Sorbonko emendati
fuerint.SDESSIONENSIS abbatim B. Marim liber unus libris
de Civilate Dei recognoscendis profuit.TELLERIAN^E bibliothecm codices. Duo fere laudan-'
tur in recensione Epistolarum freqitenlissime.Libri THEODORICENSES, i. e. abbatim S. Theodorici
prope Remos. Unum Theodoricensem, qui olim Hincmari
Remensis fuerit, laudant ad Retraclationes.
Nescio an idem -sit, cujus etiam ad libros conlra
Academicos, de Ordine, de Genesi conlra Manichmum,
et de Moribus Ecclcsim caiholicw lomo primo fit mentio.
Passim dicitur optimw nolw et ad libros de Ordine,
nongentorum fere annorum, quae temporis nota
in aetalem Hincmari convenit. Ad eosdero emendalae
sunt Epislolm. Vetustissimus et optimae uotae ms.
citatur ad Tractatus in Epislolam Joannis lomo tertio ;
in Enarralionibus in Psalmos lamen usi sunt librjs\. hujus bibliothecae setatis aliquanlo recentioris. Theodoricenses
ad Sermones quoque pracslo fuerunt ; in
tomo octavo vero nonnisi libri de Trinitale opem
hinc experti suni.Libri Bibliothecm THUANE*:. Ex Thuanco annorum
700 vel 800 recogniii sunt Confessionum libri. Idem i
fortasse est, quocum collati sunt in eodem lomo libri
deBeata Vila, Soliloquiorum, de libero Arbitrio,
de vera Religione et Regula ad servos Dei. Libri de
Ordine duobtts gavisi sunt. Tomo terlio ciiaiur Thuaneus
ad Exposilionem quarumdam proposilionum ex
Epistola ad Romanos, nec non in Exposilione incltoata
Epislolm ad Galalas.
VALIENSIS liber metnoratur ad Confessiones.
VEDASTINI, i. e. libri abbalim S. Vedasti Atreba^B tensis. Laudatur Vedaslinus codex tomo primo ad libros
Retractationum, Confessionum, de beala Vita, de
Ordine, Soliloquiorum, de Immortalitate animm et de
Genesi conlra Manichmos ; item ad Epislolas tomo
secundo.VICTORINI, seu codices abbaiim S. Victoris Parisiensis.
Tres suppetebant ad castigandos libros Retraclationum
et Confessionutn, de Ordine, de Magisiro,
de Quantitate animm, de Moribus Manichmorum ;
duo irf libris contra Academicos, de Immorlalilale
animm, de Genesi conlra Manichwos el moribus Ecclesim
calholicw ; unus in reliquis primi lomi paucis exceptis.
Profuerunt, porro emendandis Epistolis et
Sermonibus, tomo secundo et quinto ; nec non libris
Qumstionum Evangeliorum, Quwsiionum XVII inG Matthmum, tomo terlio ; item libris deDiversis quwslionibus
ad Simplicianum, de OclotDulcilii qumstionibus,
de Fide el Symbolo, de Agone Christiano, de
Catechizandis rudibus, de Bono viduitatis, de Mendacio,
contra Mendacium, de Opere monachorum, de
Cura pro morluis gerenda et de Patientia. Sirailiter
libri tomi octavi, de Hmresibus, adversus Judmos, de
Uiililate credendi, de duabus Animabus, conlra Forlunalum,
contra Adimantum, conlra Epislolam Manichmi,
conlra Fauslum, Acta cum Felice, liber de Natura
boni, liber ad Orosium contra Priscillianislas ad
unum vel duos Viclorinos excussi sunt ; nec nonliber
de unico Baptismo, lomo nono ; liber deGraiia Christl
et liber de Peccato originali, libri de Nuptiis et Concupiscenlia
et libri sex contra Julianum lomo dechno. ." VINDOCINENSIS abbatim libri. Libri Soliloquiorum ,
de Immorlalilate animw, de Quantitale animm, tomi
primi ex uno casligati sunt ; item Epistolm tomo secundo,
Enarrationes in Psalmos, quarto, et Sermones
toino quinto. Unus quoque adhibilus est ad libros de
Civitate Dei, lomo septimo. In tomo lertio collati
sunlcum uno libri de Consensu Evangelislarum, de
Sermone inmonte, Tractaius in Epistolam Joannis,
cum duobus, Traclalus in Evangelium Joannis ; lomo
sexfo libri de Agone Christiano et de Patientia ; tomo
oclavo libri contra Faustum et de Trinilale.
UTICENSIS , uid. EBRDLPHENSIS.b)  Itali.
VATICANI, quorum scilicet variantes lectiones,123 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI.' 12*collectse olim per selectos viros, qui post Lovanien- J) 
sem editionem denuo castigandis S. Augustini ope•
ribus aucloritate Cleraenlis VIU incumbebanl, cum
Benediclinis communicatae fuerant.Generatim ad plures eorum recognitae sunt Epi-.
stolw ; quinque adhibiti sunt in libris de Civitate Dei,
unus in Enarrationibus i » Psalmos ad priores quadraginta
novem Psalmos. Deinde, uno exceplo, omnes
tomi primi libri cum Vaticano aliquo codice,
liegula ad servos Dei eliam cum duobus, collati sunt.
Similiter in ferfio lomo vix tres reperiantur, qui ad
hosce codices non fuerint einendati ; libri de Sermone
in monte ad duos ; libri de Consensu Evangeiistarutn
ad quatuor. In sexlo itidem modo duo, plerumque
fces, vel etiam quatuor, immo quinque prsesto
fuerunt. Similiter in tomo ocfauo duo lantummodo ]
libri sunt, quibus non auxilii aliqttid ex iisaccesserit,
cum aliis duo, aliis quatuor, quinque, sex, ut libris
contra Fauslum ; quin libris de Trinitale, undecim
aden exemplaria adhibita esse notatum reliquerunt.
Parcius profuerunt tomo nono : qtiippe duo
tantum jnvarunt ljbros conlra Episiolam Parmeniani
et libros VII de Baptismo, unus collatus est cum li-f
bro de Pntco Baplismo. Sed in decimo, si dup dempseris,
singuli ad libros Vaticanos nou raro quatubr
aut quinque sunt recogniti.CHRISTIANJSANI , quos vocant codices, i. e. mss.
Christinm reginm Suecorum, forlasse Vaticanis accensendi
sqnt. Nam si tum nondurii ad Vaticanam bibliothecam
pertinebant, certe postmodum illati suht.
Sed hoc praeterea interest inter eos et reliqiiOS dis- (
criminis, quod Vaticani, quos.appellant Maurini
Patres cenium et quod excurrit annoscollatiessent,
hi nunc demum et, ut mihi quidem videtur, ab ipsis
I*P. oculis usurpati suht. Laudant autem unum lomo
primo ad’librum de Moribus Manichmorum, quem
fortasse una cum parte Enqrralionum in Psalmos
coniplectebatur. Nam ad hoc opus prtesto fueruiit
duo, unus, qui septemdecim ex prioribus psalmis,
nempe XXXIV-L : alter, qui posieriores triginla
duos exhibebat, a CXIX ad CL.ROMANDS codex libri Augustini de Gestis Pelagii,
cujus variantes lectiones ad oratti libri sui annotaverat
Marcus Velserus:FLORENTINI, i. e. tres mss. in bibliotheca Ducali
Florentise existenles, quorum in eodem de Pelagii'.
gestis libro variantibus usi sunt.
c) Anglicani.
Absoluta jam lota editione transmissae sunt e'x
Anglia lecliones variahles ocio fere codicum per 'E.
Bernardum, astronomiae in Oxoniensi Acadeinia professorem,
ex quibus in secunda demum tomi primi,
ad qucm unice speCtant, editione correctiones aliquot
translatae siint. Erant autem ires ex bibliolheca
Bodleiana, ex collegio Merlonensi duo, umis ex Aichiva
Laudina, duo Cantuarienses (a). Ptietes sex
adhibiti sunt ad Retractaiionum libros ; quatuof ad\. Confessiones, scilicet unus Bodtei. et Laud. et Mert.
duo ; quinquead libros Solitoquiorum, nempe unus
Bodl., duo Merl. et tolidem Cant.Haec de codicibus ex iis indicibus, quos singulorum
librorum lectionibus discrepantibus ad calcem
genriinorum scriptorum cujusque tomi Benediclini
PP. adjecerunt. Alios paucos, quos interdum in ipsis
noluHs textui subjunctis aut in farragine variantium
laudant, inde excerpere non vacat. Operse vero sit
impressos etiam codices antiquiores fere, quos in singulis
libris castigandis adhibuerint, consignare, si
quidem hi ipsi mss. iristar censendi sunt, quos illorum
teiriporum incuria, modo semel imprimendo
operi vacassent, parvi ducebat et nulla memoria
dignos.
B Igitur in primo torao ad libros Retractaiionum sub.sidio
fuerunt editio Amerbachiana (a. 1505) et
prima Erasmi ; ad Confesstones praeter easdera Badiana,
quo nomine illa opuscula appellaril, quse Jodocus
Badius a. 1S20 per Joannem Parvum excudi
curavit, et Arnaldina (versio ) , quae a. 1649 ad duodectm
mss. codices recognita prodiit. Ad superiores
tres porro recogniti sunt libri contra Academicos, de
beataVita, de Ordine, de Immortalitate animm, de
Magistro ; ad solas Bad. et Erasm.. libri Soliloquiorum,
de Quantitale animm , de libero Arbitrio : ad
Bad., Erasui. et Arnald. receiiliorem, libri de Moribus
Ecclesiw catholicm, de Moribus Manichworum,
Ue vera Religiqne ; ad Amerb. et Erasm. libri de Jliustca,
deGenesi conlra Manichwos, et Regula ad servos
C Dei.In tomo secundo Epistolarura editiones laudantur
sequentes : Araerbachiana a. 1495, in-fol. ; Badiaha,
Parisiis, 1515, et Erasmiana Bas. ap. Frob.
1528.In lerlio tomo noiarunt ad libros de Consensu Evangelistarum
editionem ejusdem Jodoci Badii, quam ex
recensione Augnslini Ratisponensis excudi curavit
Lugduni 1497,.et Erasmianam a. 1528 ; ad libros de
Sermone Domini in Monle praeter Erasmianam et
Amerbachianam (a. 1506) editionem Jacobi Mareschalli,
Lugdun. 1520 ; ad Iibros Qumslionum Evangeliorum
et Qumst. XVII in Matthmum eamdem Badianam,
nec non Erasm. et Amerbacb., ad Tractatut
in Jo. Evangelium, Bad. et Erasm., ad Tractatus in
D Epist. Jo. Amerb., Bad. el Erasm., ad Ea ;posiftonem
quarumdam Proposilionum in Epp. ad Romanos et
Galalas, nec non Expositionem inchoalam Epislolm
ad Rom. (qusein Gallicanis mss. non reperta, emendata
estunius Vaticani ope) Aiuerbach. et Erasm.In lorao quarlo ad Enarrationes in Psalmos praesto
fuerunt lit ». Bas. per Jo. Amerbach. 1489excusus,et
Erasmiaria 1529.Sermonibus in quinto tomo castigandis adhibitae
sunt editiones, Amerbaehiana a. 1494 et 1495,
Erasmiana a. 1571, Sirmondiana 1651, et Suppleraenti
Vigneriani ed. altera 1655.(a)  Sic enim interpretor compendium illud vocis Can ;.125 NOTITIA LITTERARIA 1N S. AUGUSTINUM. 126In tomo texlo ad librum de Diversis quwsiionibus
oetoginta tribus consultse sunt Lugdunensis, quae Augustini
Ratisponensis cura apud Jbannem Trechsel
a. 1497 excusa est, et Erasmiana a. 1528 ; ad libros
de Diversis qumstionibus et de Calechizandis rudibus,
etDe fide et Operibus Amerbach. et Erasm., adlibrum
de VIII Dulcilii qumslionibus et de Fide et
Symbolo, eaedem et Lugdunensis ante laudata ; ad
Enchiridion de fide, spe et charitaie praeter Amerb.
et Erasm. editiones Lauberti Danaei et Ant. Arnaldi ;
tandem ad librum de Agone Chrisliano prseter Amerb.
et Erasmianam, ed. Joh. Parvi a. 1515.Libri de Civitate Dei tomo septimo recognili sunt
ad ed. Venetam Vindelini 1470, Amerb. a. 1490, et
Erasm. 1529.Denique Amerbachiaria et Erasmiana editiones
eiiam per totum tomum octavum, nonum et decimum
adhibitae fuertint.Ex quoindiculo librorum impressorum etiam hoc
patet, Romanas et Venetas aliasque insigniores singulorum
operum Augustini editiones, quibus si uti
voluissent, carere non poterant, praeter unain de
Ciuif. Dei a Benedictinis Patribus esse neglectas.ABTICOLTJS SECONDTJSAnnales edilionum singnlorum Augustini librorum.§ I. Genuinorum librorum.I.—(1*) Conlra Academicos.Seorsim hilibri numqunm prodierunt. Atlamen in
compluribus antiquis opusculorum Augustini colleclionibus
primum fere locura occupani, de quibus iri- (
fra fiet meniio. Gallice convjersi surit juxta Benediclinorum
ediiionem a Villefortio.1703. Paris, chez Elie Jossel ; t’tt-12. i Les Iivres de
St. Auguslin contie les philosopbes academiciens,
avec le Traite de la grace et de la liberte, iraduits
en Francais sur 1'edition des PP. Benediciiris, par
M. Villeford ou Villefort. i Cat.Bibl. Reg. Cf. Joufnal
des Savans. 1703, p, 221.//. — (3) Z) e Ordine tibri duo.Latine numquam seorsim cxcusi sunt, sed Gatlice
eos convertit Villeforlius una cum libris de liberd
Arbiirio et de Doclrina Christiana, de quibus suis
locis.///. — (4) Soliloquiorum libri duo.Horum unam taniummodo eamque vetustissimam '
editionem Laiinam reperire potuimus. Nam pleraque
hujus nominis edita ad spuria pertinent et infra
a nobis commemorabuntur. Hanc vero accipe.Sine anno, loco et lypogr. ; in-fol. S. Augustini Soliloquiornm
libri duo.VoJumen est foliorum 25, lineis latis 55 per paginahi
impressum. Exorditur vrirbis : Aurclii Augustini
episcopi lpponehsis incipit Soliloquium liber pritnus
feliciler. Similiaque habes in fronte libri secundi
folio 11. In ftne primi ; Aurelii, elc, explicit. Asl i/i* Numeras uncinis inclusus, qui praemittiiur huic
titulo sequenlibusque, respondet numero ordinaliA finesecundi,qui contingit in prima pagina folii 23,
nulla prorsus formula exstat. Litterae sunt Gothicae,
breves et pingues, quee, licet mullae verborura ab'
brevialurae ac litterarum notae sint inspersae, oculis
tamen nequaquam ingratae accidunt. Ad Guntherum
Zainer, lypographum Augustanum, qui ab anno
inde 1468 decem fere per annps ibidera libris imprimendis
operam navavit, referri solet. Certe inier
plura cum Augustini, tum aliorum opuscula hisce
libris plane conformia, nec raro uno volumine cum
iisdem comprebensa, quae quidemmanifesto se unius
ejusdemque familiae esse profitentur, una occurrit
Thomm a Kempis de lmilaiione Christi editio cum
subscriptione : per Gintheum (sic) zainer ex reullingen
pgenitum litteris impressi ahenis, unde de caeieris
B conjeclurnm haud improbabilem viri in his lilleris
exercitaiissimi capiunt. Vide, quos laudavimus occasione
similium quorunidam Hieronymi opusculorum
tom. I, p. 488. Nuperetiam cl.Braunius in iVof.
H. Lit. (1788) , p. 38, hanc editionem re.tractavit.
. IV. — (7) De Moribus Ecclesim caiholicm.
Htijus duw exstant versiones Galticm iisdem aucto.
ribus, qui librum de vera Religione transluleruiit,
quem videsis.F. — (9) De Quaniitate animm.
Sine anno, loco et typogr. ; in-fol. S. Augustini liber
de Quanlitate animee. c De charactere omnique hujus
voluminis deicriptione plura disseremus ad, libros
Sotitoquiorum ex eadem officina emissos. In
praesenti notabimus taritummodo„constare illud foG
liis 29, ac plerumque cum uno vel pluribus ejusdem
generis impressis compactum inveniri, in quibus
inaequalis pariier foliorum numerus deprehenditur.
Ex quo sequilur, manifesle fuisse ea omnia conlinuo
ac una serie excusa. i Sic apud Braunium in
Nolil. Hisl. Lit. p. 38 ; adhicret illi Speculum peccaloris,
\n nnstro exemplari compacla sunt Soliloquiorum
libri duo, Speculum peccatoris, de Quanlitale
animm et SolUoquium de Arra animm. Exorditur in
summa pagina tilulo : Aurelii Auyustini Bippoftensis
episcopi liber de aie quantitale incipit feticiter. Desiriit
in extrema folii •ullimi : Explicit liber Aurelii
Augtistini de anime quantitate.Augusliniani hiijus libri artificium omnemque indol.em
lale explicavit et coromenlarium quasi in
eumdem conlexuit sub exiremum sacculi praeieriti
homo doclus Sicultis in opere sequenti : Animw humanw
nalura ab Auguslino detecla in libris de animw
Quanlitate, clecimo de Trinitale e( de animaj Immortaiitale,*exponente
Michagle Angelo Fardclla, Drepanensi,
S. Th, D.' et in Pdtavino Lyceo aslrononiiw et
meteorum professore, emhieritissimg Henrico de Noris,
S. R. E. cardinali consecrata. Veneliis, sumpiibus
Hieronymi Albricci 1698 ; rn-fol. Cujus argumentum
expositum est in Aclis Erudii. Suppl. 111, p. 302307.
Contractius habettir in Jlf. Bibl. Eccles. Colo.quem adeptus esi quisque liber in catalogo supra
habito col. 24 et seqq. EDIT127 SUPPLEMENTUM A » OPERA S. AUGUSTINI. 128niensi, p. 729 sq. Ipse auctor denuo ideam operis sui j
delineavit epistola inserta Diario Italico, Giornale
di Minerva T. III part. i, p. 29, Venetiis apud Albriccium
1700, in-fol., hoc titulo: Lettera al Iliusirisshno
ed Eruditissimo Sig. Antonio Magliabecchi, Bibliothecario
del Serenissimo Gran Duca di Toscana, in cui si
contiene l’argomento, e 1'idea della sua opcra giaullimamente
stampala col titolo, Animm humanw nalura
,ab Attgustino detecta, etc, testanle Antonio Mongitore
in Bibl. Sicula T. II, p. 71 (a).VI.— (10) De libero Arbilrio lib. tres.1524. Basilem, in-8" D. Augustini de libero Arbitrio
I. III. Ad fidem Cat. Bibl. Traject. p. u, p.
59, laudant Colonienses.1568. Colonim, tn-12. Iidem libri in Enchiridii
formam redacii. Ejusdem de Praedestinatione et Gralia
liber unus. Laudant Posseuinus App. p. 154,
Henireich Pand. Brandb. p. 341. Cf. lib. de Gratia.Gallice reddidit Villefortius cum libris de Doctrina
Chrisliana. .VII. — (13) De vera Religione.Singularem hujus libri editionem Fenettts, 1484,
tn-4° procusam laudant Colonienses ; sed perperani.
Nam quam illi viderint, ea nihil amplius fuit, quam
particula et quidem extrema, Opusculorum ibidem
editorum ; undeex subscriptione ad calcem proposita
licebat hariolari.. Versiones.Duas illius versiones Gallicas jam supra obiter
commemoravimus. Prodiere autera1647. Paris, chez Anton. Vitr&;in-%° iLelivrede
S. Augustin, De la veritable religion, traduit en
francois, avec le latin ensuite, reveu exactement ;
par Antoine Arnauld, docteur de Sorbonne. ► Repetita
est Bruxellis 1675. Theologorum Lovaiiiensium
errores a se observatos anliquiorum editionum et
aliquot mss. codicum ope emendasse in prsefalione
professus est. Vid. Magna Bibl. Colon. et Am. Afnaldus.
Iterata vice prodiit a. 1652 et 1657. Nescio
vero, qui Iiber prior sit in volumine, quive posterior.
Utroque enim modo profertur a bibliographis.1690. Paris, chez veuve Jean-Bapt. Coignard ;
in-'8°. cLes deux livres de St. Augustin, De la verilable
religion et des moeurs de 1'Eglise calholique,
traduits en francois sur 1'edition latine des PP. Benedictins,
avec des notes et des riouveaux sommai-'
res des chapitres ; par Philippe Goibaud du Bois.t
VIII. — (14) Da Utilitate credendi.1602. Moguntim… S. Augustini liber de Utililale
credendi ad Honorattim. Argumenlis, notis atque
analysi illuslratus a Justo Calvino. Exstat in ejusden) 
sub eraenlito nomine Justi Baronii Prwscriptionum
adv. Hmret. Tract. a p. 423. In Cat. Bibl. Bodl.
eumdem librum laudalum invenio a. 1605.1680. Lovanii, per Hieron. Nempeum ; an-12. D.
Augustini liberunus ad Honoratum, de Utilitate creAdendi ; ejusdem libellus de Calechizandis rudibus.
Cai. Bibl. Reg. Paris.IX. — (19) De Sermone Chrisli in monle.1683. Paris, chez Andri Pralard ; in-12. < Les
Commentaires de S. Augustin sur le Sermon de N.
S. sur la montagne, qui contiennent toutes les icgles
de la morale chreiienrie, traduits en francois
par Pierre Lombert.t Capita singuia argumentis siint
instructa. Cf. Jourtiql des Savans 1683, n. XXIII.
p.273.1767. Mantova, in-8° « I due libri di S. Agoslino,
per ispiegare il Ragionamenlo del Redenlore a Discepoli
sul Monte, etc, trad. in Ital., con note del
P. Agostino Nicolo Bianchi.t Cat. Bibl. Firm.Plura de his libris dispulare Rich. Simonium in
B Hist. Crit. Commenlat. N. T. cap. 17 monent Colonienses ;
non item Bmlii sunt in librum observala,
qiiae iidem laudant ex Dictionario ejus v. Sepltmius
Acindynos ; sed ibi simpliciter exponitur historiola,
quam Constanlii temporibus Antiochiae sub Acindyno
prscfecto accidisse Augustinus narrat cap. 50
lib. i.X. — (23, 24, 25) Auguslinus in Epislotas Pauli.1499. Parisiis, per Udalr. Hering et Berlh. Rembolt.
< Divi Angostini in sacras Pauli Epislolas
nova et hactenus abscondita interpretalio : per venerabilem
Bedam ex innumeris illius codicibus niira
industria summoque labore collecla , ubi quid primum
aramirari debeas, non facile judicabis: divinumve
interpretis ingenium : aut singularera Bedoe
L< Jn excerpendo pariter et expingendo sollerliam.
Utcumque sit: Abissalem ibi comperies eruditionem.
Porro interpretalioni prsefalae septem aureas
Chrysosiomi omelias sapientes addere curaverunt
impressores : quibus clarissimas Pauli Iaudes, dotes
et praeconia parvo labore, sed non mediocri fructu
facile deprehendet lector sludiosus. > Haeclitulus ;
cui insuper insigne Remboltianum et epigramma in
operis commendationem impressa. In line Commentariorum
in Ep. ad Hebraeos, post epilogum, operis
summara ilerum verbis complecientem : Impressum
• est aulem prwsens opus ad omnipotentis Dei gloriam
et fidelium salutarem erudilionem opera et impensa
Udatrici Hering et magislri Berlltoldi Bemboll socio_
rum. Parrhisiis in Sole Aureo vici Sorbonici. Anno
Incarnationis Dominicw MCCCCXCIX. Die vero
XXVIII Novembris. Praecedunt cura indice alphabelico
rerum ac verboruin admodum copioso, qui
aversa statim lituli pagina incipit, praefationes Gaufridi
Boussardi tlieologorum minimi, ad Petrum Securabilem
(sacrarum litterarum interpretem archidiac.
Rothomag.) adque omnes viros sludiosos el litt. amantes
in sequens Bedm et Augustini opus, el sancti Hieronymi
in omnes Epistolas Pauli.Vetustam hanc Flori Lugdunensis Excerplorum
editionem commemorare visum est, non soluiu quia(a)  Auctorem Bibl. Siculaa non satis curiose inspexit
auclor hnjus arliculi in Bibl. Eccl. Coloniensi,
dmn duplicem hujus epistoke editionem, alteramseorsim a. 1700 Fen. in-fol., alteram in laudato
Diario fingit, cum potius hoc ipso anno ei loco eaque
forma lertium volumen Diarii illius edituin sit.129 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 130paucis innotutsse eam cognovimus, sed maxime i
etiam propterea, quod mss. ejus collectionis codices
haud raro cum fructu a PP. Maurinis consulti sunt.Ad Epistolam ad Romanos speclat opus a Coloniensibus
laudatum : Auguslinus , Pauli ad Romanos
interpres apostolico - romatto - catholicus, seu Via
Veritatis el Vitm, in unitate fidei salvificw, per genuinaminlerpretalionem
S. Auguslini super Epistolam ad
Romanos, perque varias deducliones Theologico - polemicas,
conira Atheos, Paganos, Judmos, Mahometanos,
Hmrelicos el Infideles quoscumque, novissime
ac perspicue demonstrala per BARTHOL. FIBDS Soc.
Jesu, S. theol. docloris. Coloniae Agripp. 1696, in-fol.
XI. — (27) J3e Continentia.Versionem liujus libri Gallicam v. infra n. xvn. 1
XII. — (29) De diversis Qumslionibus VII libri duo.Editi sunl in collectioue Quwsiionum Augustini,
Lugduni 1497, in-fol., quam vide inter Opuscula
ejusdem.XIII. — (32) De Doctrina Chrisliana.S.EC. XV. — Sine aimo et loco, in-fol. S. Augustini
ep. de Doclrina Christiana libri IV. Profert
Ge. Pray in Indice libr. rar. Bibl. Budensis typum
vetustissimuin dicens, quod ex defeclu numeri paginarura
, item custodis et aliorum signorum recte
conjectaverat. Addit ibi sentenlias siugulas uno
punclo esse discretas, iitteram t ubique caudatain
apparere, elc praeterea litteras initiales exemplaris
illius picluratas esse. Adeo aulem oblusus est voluminis
hujus characler, ut vir laudatus litieras (
niagis ad ligneas, quaniex aere fusas accedere prodideril.
Insuper, quod longe cliam memoratu dignissimum
est, insignem hujus voluminis a reliquis,
quse vulgo praeslant, illius libri editionibus discrepanliam
notavit ejusdemque specimina aliquot ab
initio et fine librorum desurapta proposuit, quae nec
nos omittenda duximus. Itaque inilium libri I sic se
habet : Hoc opus nostrum, quod inscribilur de Doctrina
Christiana, in duo quedam fueram prima distribucione
parlitus. Nam posl prohemium quo respondi
eis qui hoc fueranl reprehensuri. due sunt res
inquam quibus nilitur omnis traclacio scripturarum.
modus inveniendi que inlelligenda sunt. et modus proferendi
que intellecta sunl. De inveniendo prius de
proferendo postea disseremus. quia ergo de inveniendo
mulla jam diximus. et tria de hac una parte volumina
absolvimus. adjuvante domino de proferendo pauca
dicemus, ut si fteri polueril uno libro cuncla clamamus
(claudamus) : lolumque hoc opus quatuor voluminibus
lerminetur. Finis libri iv aulem : Longiusevasil liber hic quam volebam. quamque putaveramEgo tamen domino nostro ihesu christo gratias ago.
quod in his qualuor libris. non qualis ego essem cui
multa desunl. sed qualis esse debeat qui in doctrina ; sona. non solum sibi sed et aliis eciam laborare sludel.
quanlulacumque polui facullale disserui. Explicit
quartus de doctrina Chrisliana beali Augustini epitcosi.A Sine anno el /oco,m-8° maj. B. Auguslini…. libei
deDoctrinaChrisiianadivisusinquaiuorpartes. lncipit
stalim a prologo libri primi. In fine : Finit opus
eyregium aurelii auguslini ipponensis epi de doctrina
xsiiana in qualuor libros dislinctum valens oimode
pro Uelleclu scripturaru et serie proferedi easdem
qualis (s\c) doctorem decel cathoticu…. Deo gracias.
Impressum est volumen charactere Gothico luculento
in charla pura et densa. In superiori margine
libri, in inferiori vero plagulsenumerus notatur, sed
custodes et foliorum numeri desunt.Sine anno ei loco [Argenlorali apud Jo. Menlelinum] ;infol.Augustini iiber de Arle prsedicandi (quiquarlus est ejttsdem de Doctrina Christiana). Editoranonymuscum valde ulilem prscdicanlibus huncB librura fore existimaret et propter lolius operis magnitudinemvix paucis innotescere eum viderei,bene mereri de aliorum sludiis hoc voluit, quod areliquo corpore segregalum typis muliiplicandumdaret. Nec levera etiam, si fides ipsi habenda est,operam iu corrigendo el emendando ex pluribusexemplaribus posuit, qua de re ipsa ejus verba nonindigna judicaraus , quse memorise serventur, quaesic sonant: Feci ergo. dco lesle magnamper ejus correclionemdiligenciam. ita. quod omnia exempluria.qum in sludio heidelbergensi nec non in spira et inwormacia. atque landem eciam in Argenlina in ullislibrariis reperire potui. diligenter proinde rcspexi.Et. cum inler hec. experimento discerem. quod idemliber augustini. raro invenilur eciam in magnis el preiC ciosis tibrariis. El adhuc rarius. de ullo ex eisdemlibrariis ad rescribendam potuit. haberi. Atque eciumquod pejus est. rarissime correclus sive emendaius, inibi queat reperiri. Idcirco permolus fui. ad hoc studioselaborare , ut secundum exemplar meum. tantoi nunc studio el labore quanlum sallem polui correctum.: dictus libellus laliter in brevi lempore multiplicari ! possel. ul ad plurimorum usum el ad omnem profeclutnecclesiaslicum. facile el cilo perveniret. Quapropter.cum nullo alio modo sive medio. id expediciusfieri posse jttdicarem. discreto viro Johanni men ;telino incole argenlinensi impressorie ariis magisiro.modis omnibus persuasi. qnaienus ipse assumere designaretur.onus el taborem multiplicandi hunc libelJlum. per viam impressionis. exemplari nieo anle ocu>" los habilo, elc. Inscripta est haec preefalio: Canon proi recomendalione hujus famosi operis sive libelli sequenitis. de arte predicandi S. aug. Yolumen impressumest foliis 21 charactere Goihico minuto, obluso c(oculis ingrato lineislatis, quarum 39 paginam fasciunt. Absunt vero omnes cujuscumque generischarlarum et paginarum notse. Prima atque iiltimapagina nudae sunl reliclae atque seorsim adjicituri duabus plagulis rerum notabilium index benc inislructus. Dirigitur nimirum juxta litieras , quibusomnis lextus, coniinuus ceteroquin, in plurimasseclionesjuxla alphnbeti ordinem (A-LL.) est dcscriptus,ita quidem , ut mediis lineis ab iniiio parlicuIae
cujusvis eae sint inserlse. Quocirca ipse editor iu
131 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI, 132praefalione: Inlermixtm sunt, inquit, operi litterm
majusculw tam simplices quam duplicalWi deserviunl
pro ejusdem libelli labula alphabetica. in fine ejus posita.
qum tabula ad easdem_ litteras remiltit per singula
puncta. Et quisque cui piacuerit. polerit eqs faciliter
manu sua per pennam: eciam in marginibus nigro vel
rubrico colore signqre. correspondelur ad islas intra
tiiteram posilas. quod non parum utile erit. quia cicius
in margine positw occurrent qumrenli. Ei sic.
per remisiones labulm ad ipsas easdem litteras. unumquodque
ex hoc libello conlentorum. ad vota cum placuerit.
cito polueril reperiri. Cseterum experta est*
hsec editio diligentiara bibliographorum doctissimorum
cl. Morelli in Btbl. Pinetl. T. I. p. 87, sqq., et
Placidi Braun in Notitia Hist. Litt. libr. ab arlis typogr.
invenlione ad a. 1479 impress. in Bibl. Monasl.
ad S. Udalr. et Afram Aug. Vind. p. 3.— [Mogunliw per Jo. Fust. ] in-fol. Idem liber ex
praecedenfi editione fideliter expressus, adeo ut in
praemonitipne impressoris tanlurri nomeri muiatum
sit atque bic legatur: Discreto viro Johanni Fust incole
maguniinensi impressorio arlis mgro. modis omnibus
persuasi, etc. Caeterum constat hoc volumen foliis
£2, quorum duo priora occupat prsefalio, dehinc
textus protendilur ad raedium folium 17, landem
tabula materiarum sequitur, postremo denique
foliis duobus, altero aversa, altero adversa pagina
impressis tractaluliduo : De tribus precipuis operibus
predicdtoris, et De tribus generibus dicendi, quibus
uli debet predicator claudunt. Plura vide apud Deburium
in Cat.Bibl. Duc. de la Vai. T. I, p. 174. Obiter
eumdem commemorat Caf:. Bibl. Bunav. Cf. Mimoires
de Trivoux 1765, Jutn p. 1454, et cl. Sleigenberger
1.1. p. 47. Quod aBtaterii hujus et superioris
editionis attinet, Deburio jam animadversum est,
Fuslinam vel ipso arino 1466, vel artle eum expressam
esse debuisse, quoniam compfirtum est, Jo.
Fustum post hunC annum artem suam exercere desiisse.
Utra vero aritiquior sit, haec, an Argentoratensis,
deeo dubilat Morellus, minus ambigit Gerh.
Sieigenberger, Argentinensi primum locum assignare
inductus, pririium, argumento duorum opusculorum,
quibus Moguntina Argentinensi est locuplelior, quse
quidem de nOvo potius illi accessisse, quam in
bac fuisse omissa censet ; deinde etiam, quod prsefatio
Moguntinse qualiior lineis, qriae nova est ejris •
observatio, sit prolixior. Quibus addimus tertium,
quod litterae, quibus textus inSectiones distinguitur,
in Moguntina nOri jam raediis lineis iiispersse, sed in
margine iriteriori coliocatae conspiciantnr, quo artificii
aliquem progressum agnoscere mihi videor. Jam
vero optaverim , ut vir doetus aliquis, cui Fuslinae
editionis sil copia, praefaiionem excutiat, animumque
intertdat ad boc, num iisdem verbis ibi leganlur,
quse in Argentinensi de lilteris illis calamo in margirte
privalo studio pingsrtdis erant monita. Quod si
nihilominus factum cognoscet, negligentia in istius
lemporis editionibus non adeo rara accidisse oportet.— Ibidem, per eumdem ; in-fol. Idem liber ejusA.demedilionis, priori yalde, nec lamen per omnia
similis. ^— Teslatur se vidisse apud amicura quemdani
Morellus 1. i, p. 9, atque in bibliolheca Canon
.Regular. Rottenbuchii tleprehendit Cl.Gerhoh. Sieigenbe>;ger
in tr. vb die zwo aUeraelleste gedr. deutsche
Bibeln. (Munch. 1787, in,i°) , p. 48.Sa ;c. XVI.— 1527. Colonim, apud Heronem Alofccium
( impansis Godefr. Hittorpii) , mense Julio ;
t’n-8*. D. Aur. Aug. de Docirina Chrisliana libri quatuor,
omnibris saCram scripiuram vel recte intelligere,
vel fructuose populo proponere volentibus,
perquarn et utiles et necessarii.1534. Veneliis, per Joa. Patavinum elYenlurinum
de Ruffineilis ; !ti-8°. D. Aur. Aug. de Doctrina Christiana
libri IV, etc, ut in prsecedenti.
B Sina anno. Coloniw,h) -&°. S. Augustinus deDoclrina
Cliristiana, Cat.Bibl. S. Aug. ad Nidum Neapoli.SMC. XVII. — 1601. Anluerpiw, in-&°. Laudant
Colonienses.MQi.Witlembergw, typisCratonianis ; tn-8°. S. Aur.
Augustini deDoctrinaChristiana 1.IV. Cf. prsef.Sa/.
Gesneri. Cf. M. Bibl. Ecctes. Colon. Cat. Bibl. Thotl.1629. Heimsladii ; iti academia Julia, lypographeo
aulem Catixlino, excudil Henningus Mullerus ; in-S°.
Sailcti Patris et Doctoris Aurelii Augustini, ep. Hipp.
de Doctrina Chrisiiana libri IV, de Fide et Symbolo
liber unus : VincentiJ Lerinensis commonitorium.
Georgius Calixlus recensuit et edidit. — Laudatissimus
ille tbeologus cum forte occasione, quam recusare
aegre poterat, sibi oblata lypos Graecos et Lati"
nos una cum prelo et reliquis ad artis typograph".cae
eicercitium necessariis armis emisset, justam domi
officinam inslruxerat, ex qna et propriae delectationis
el a serioribus sludiis relaxationis causa et in studiosorum,
quibus angusta domi res esset, gratiam,
annuente principe Rrunovkensi, complures ab hoc
inde anno utiles libellqs inque iis prima bscc Augustini
e| Vincentii volumina foras dedit. Ipse instituti
hujus rationem in epistola his praemissa ad Peirum
Tuckermannum (Theol. Doct. Aulaj et Ditionis Brunsvicensis
protoecclesiasiicen et abb. Riddagesbusanum) 
uberius explicavit. Quod librorum vero horum
edendorum concernitcnnsilium, de eo ita in subjeeto
ad lectorem procemio prsecepit, ut simul universam
eorum indolem et descriplionem patefaceret et lau ;daret.
Nec vero cavere sibi potnit, quin apud mullos
tunc temporis religiosjne opinionis homines ob Vincenlii
de Ecclesise iradilione dogmatis commendatiooem
male traduceretur. Cum reliquas aliquot in
calce libri superfuluras cerneret plagellas Paciani
Ep. ad SymprOnianum fratrem epistolam terliam iis
inscribere placuit.1645. /n Venezia, t’n-4°. S. Augustinus de Rhetorica
ecclesiastica (qui est liber IV de Doctrina Cbristiana).
Exst. in Autoridel ben parlare, vol. XII, part.
ult.,p. 57.1655. Helmstadii, extypogr.Calixtino, opera Henningi
Mulleri, tn-4°. cAur. Aug. de Doctrina Cbrist.
libri IV, etc Ge. Calixlus recensuit et edidit. Ediiio133 NOTITIA LITTERARIAiIN S. AUGUSTINUM, 154primaprodiil anno cbbCXXIX ; nunc succeditaltera j
annoclDlDCLV.iAccessilin hac altera editionetitulo
Admoniti ad leclorem dispulatio Calixti de Symbolis
et Confessionibus veterum Chrislianorum, cui temporum
injuria insigne aliiiuod momentum conciliabat.
S*c. XVIII. — 1769. Lipsim, sumptu Jo. Frid.
Langenhemii ; t"n-8°. Aur. Augustini, Hipp. ep. de
Doctrina Christiana libri IV, e- recensione Benedictinorum
e congregationeS. Mauri. Varietate Iectionum
animadversionibusque brevibus illustravit,
atquecum praefationeS. R. Joh. Frider. Burscheri,
Tli. D. et P. P. 0., elc. edidit Joh. Chrisl. Beniam.
Teeghts, Schol. Sangerhus. Colleg. III. — Ad eleganliam
hujus descriptionis accedit insignis a munditie
chartae ac typorum commendaiio, quse oplare
facii, ul plura optimorum Patrum Graecae ac Latinae J
Ecclesiae scriptorum exeraplaria pari cura instructa
et seque luculenter excusa venalia redderenlur.
Theologus Lipsiensis inierpretem suscepii ab ediiore
negolii agens, ipsum a praefandi necessitate liberavit.
Secutus vero est Teegius textum Benedictinorurii
ex Antuerpiana Clerici iteratione descriplum et
varietate Amerbachianm et Erasmianm anni 1569,
nec non utriusque Helmstadiensis maclatum. Gommodeetiam
harum el Benedictinae simul recensionis
pariitiones diversis numeris sunt expressse, additusque
est index non contemnendus.
Versienes.
Duae Gallicm: Colleietii altera ; aliera a Villefortio,
unaque Germanica Hedionis de qua supra in Collectionibus
egimus.1636. Paris, chez Jean Camusat, tn-12. c La Doctrine
Chrestienne de S. Augustin, divisee en.JV
livres, avec le manuel adresse a Laurentius, le tout
traduit en framjois par Guillaume Coltetet. >1701. Paris, chez Jean-Bapt. Coignard, t’n-8*, //
voll. t Les livres de la Doclrine Chretienne de S.
Augastin et les livresdePOrdreet du LibreArbitre,
du intoe. Traduits ert fraiifois sur la nouvelle edition
latine des PP. Benedictins de la Congregationde
S. Maur. » Auctor est Dn. de Villefort, qui plures
Augustini libros insigni cum Iaude in linguam Gallicam
transtulit. De prsesenti enim traductione auctores
Diarii Erudilorum Paris. 1702, p. 195, sic testantur ;
< Les matieres que S. Augustin traite dans
ces trois ouvrages, et particulierement dans le livre
de 1'Ordre, etant abslraites, ils eloient tres-difflcilesa
traduire d’une maniere intelligible et agreable.
C’esi cependant ce que M. de Villefort a fait, ayant
trouve le moyen, Cn rendanl exaclement le sens de son
ameur et s’attaehant a la purele des termes,d’egaler
la beaule etla libenedePOriginal.i Praeterea tenendum
est, utrumque hujus versionis tomum etiam separatim
haberi, adeo, ut de Doctrina Christiana libri
IV, itemque reliqua peculiari volumine cOnstent. Cf.
Cat. Bibl. Reg. Paris. T. I, p. 379 sq., n. 724 et
727.Nescio vero, quid sit, cur ibidem versio hsec
nomen Philippi Goibaud du Bois ferat. Fuerat is
Academiae Parisiensis socius anno 1694 viia funclusA haud inceleber. Nec me fugit nomen ejus ementitam
esse versionem aliam, nempe libri spurii Sptiloquiorum,
ut suspenso hoc signo merx esset vendibilior.
Sed hujus auclor nec latuit, nec latere voluit, immo
maximopere famae traduoendis pluribus Auguslini
libris studuit. Quocirca equidem de errore confecloris
Regii Catalogi jam vix dubito.Compendium Doctrinw Christianm ex Augustini libris
excerptum edidit Tlteod. Bibliander episcopocenensis,
Theol. Prof. Tigurinus. Basil. 1550, tn-8°
Lipett. et ex eo Colonienses. Juxta eosdem quartum• hujus operis libruui, qui de eloquentia sacra potissimum
tractat, diligenter excussit, ejusque senten•tiam non alia esse eloquentiae Cliristianse prsecepta,
„ quam Civilis, pluribus astruxit Balth. Gibert, rhetoricesquondam in collegio Mazariniano professor,
in Jugemens des Sgavans sur les Auteurs qui ont
traitS de la Rhelorique. T. II, p. 115-155. Paris.
1746, quem librum indicarunt Aeta Erudit. Lips.
1721, p. 257.XIV.— (55) Augusfint Con/esstomtm libri tredecim.S^c. XV. — 1475. Mediolani, t’n-4°. S. Aurelii
Auguslini Confessionum libri XIII. Folii ultimi pngiria
adversa impressi versiculi Cunt subscriptione :Quam lsetum augustina ferat confessio fetum
Prsesens fratre refert pagina pressa suo.Theutonicisdelalus enim bonus aere Joannes
Hoc mediolani fertile pressit opus.AKNO INCABNATIONIS DOMINI M° CCCC° LXXV" :XII° KALENDAS AVGVSTI :" Character rotundus est, elegans, lineae per paginam
latae 26 Desurit nuttieri, signaturae, custodes.
Saxius tribuit Joanni Wurster de Campidonia. Cf.
Cat. Bibl. Crevennm itouiss. Duo exempla illius servabat
Bibl. Pinelliana.1482. S. /. m-8° min. Confessionum libri XIH.
Eadem voluminis descriptio est idemque character,
quem in libris de Doctrina Christiana simili foriua
sine 1. et a. excusis noiavimus, solo libri nrimero
in superiori margine deficiente. Incipit a locoruni
quorumdam obscurorum in his Augustini Iibris annotatione,
quae alteram folii primi paginam replet,
prima vacua relicta. In fine : Explicil ofessionu beali
augusthti liber XIII. Anno diti MCCCCLXXXII. in
pfeslo lauretij.
■■ Editio Veneta, a. 1484, in-4°, quam Colonienses
laudant, non est unius hujus libri, sed opusculorum
plurium, quam suo loco latius descripsimus. [Sine anno el loco, in-fol. min. B. Augustini episc
libri Cnnfessionum. Volumen esl foliorum iriipressorum
152, quibtis in aliis exemplaribus, ut in eo,
quod cl. Braun manu versavit, praecedit unum non
impressum, in noslro deperditum. Incipit a particula
Ex libro Retractationum sancti augustini episcopi.
Formula finalis desideratur, miniatori ascribenda
relicta, id quod in nostro exemplari tam in
fine totius, quam singulormri librorum, factum est.
Nec initia librorum magnis spatiis a fme praecedenlium.
sed una tanlum linea, Sancti Augustini liber !3S SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 136Jncipil, discrela comparent. Characler est gothicus j
medius obtusior (a) , paginse lineas latas 32 complectuntur
amplis marginibus circumdatas. Distinctionis
signa punctum, colon et interrogationis nola.
Absunt omnino custodes, signaturae, numeri et
liluli paginarum. Meminere hujus rarissimi libri
Deburius in Cat. Bibl. Duc. de la Vai. T. I. p. 168.
CI. Jliore//us in Bibl. Pin. T. I, p. 90 sq., acnuper
iierum descripsit Plac. Braun in Notitia Hist. Lit.
(1788) p. ii. Ac hic quidem ad hisignem ejus vetustatem
confirmandam observat, in exemplari Tegernseensi
a calligrapho ascriplum esse annum 1470.Aliam horum librorum editionera, quaternis,
nulla apposita loci, anni et lypoyraphi, auteditoris
nola, quam tamen Romanum pulat, saecnli xv certe,
notavit Audiffredus in Cat. Bibl. Casanal. Adde ]
Cat. Bibl. Pinell.SJEC. XVI. — 1531. Colonim, iii-S". Auguslini
Confessionttm libri tredecim. Cal. Bibl. Bernens.
T. I, p. 15.1563. Lovanii, tn-12.S. Auguslini Confessionum
libri XIII. Caf. Bibl. S. Anyeli ad Nidum Neapoli.1567. Antuerpim, t’n-8° Iidem libri. Possevinus \n
App. T. I, p. 154, ex eoque Hendreich in Pand.
Brandeburgicis, Lipenius el Jlf. Bibl. Eccies. Col.1568. Ibidem, tn-16. Iidem libri. Possevinus et ex
eo Colonienses.1569. Colonim, tn-12. Iidem libri. Hendreich. Sed
nescio, an ideni sit liber, quem e Possevino laudant
Co/ontenses, Confessionum S. Augustini libri XIII.
inEpitomen redactialo. SCHWAVGERO in-fot. SCHWEI- *
GER.0, collegii ad B. Virginem Francofurti Scholastico,
Colonim apud Cholinum.1575. Lovanii, in-8°. S. Augustini Confessionum
libri XIII. Hendreich.1578. Basilem, in-8°. S. Hilarii et Augustini Gonfessiones.
Coloniens.1581. Wirceburgi, t’n-12. S. Augustjni Confessionum
libri XIII. Hendreich.1588. Turoni, apud Claudium Michaelem (….).
Iidem libri. Possevini App. T. I, p. 154.SJ« C. XVII. — 1604. Coloniw, Agrippinm in offici« a
Birkmannica, t’n-12. D. Aur. Augustini libri XIH
Confessionura : ejusdem confessio theologica et expositio
succincla missae Romanee : omnia ex rns.
cod. emendata, opera et studio theologorum Lova-niensium.
 Cal. Bibl. Reg. Paris.1606. Lugduni, t’n-12. S. Augiistini libriXIH Confessionum
juxla Lovaniensium correctionem. Hendreich.1607. Duaci, in-8. S. Auguslini Confessionum libri
XIII, editi per H. Sommalium. Cat. Bibl. Bodl.1608. Lugduni, tn-12. Iidem Iibri ex recensione
Lovaniens. Hendreich.1610. Ibidem, tn-12. lidem libri. H.endreich.
1619. Colonim Agrippinm, in-12. D. AugustiniA Confessionum libri. XIII, per H. Somraaliura. Cal.
Bibl. Mus. Britt.1628. fluact. 16. Iidem libri ex ejusdem recensione.
Lipen. eiColon.1629. Colonim Agrippinm, ap. Corn. ab Egmond.,
t’n-24 (vuigo t’n-12). D. Aur. Augustini libri XIII
Confessionum ad tria mss. exemplaria emendati
opera et studio Henrici Sommalii. S. J.1650. lbidem, in-24. Iidem libri. Hendreiclt.—Dilingm, t’n-8°. S. Augustini Confessiouum libri
X priores cum nolis et sumraariis Henr. Wagnereck
Soc J. Colonienses ex Alegambii Bibl. SS. S. J.1631. Coloniw Agripp., in-8°. S. Augustini Confessionum
L. XIII, per Henr. Sommaliura.1652. Ibidem, in-iS. S. Augustini ConfessionumB libri X priores, per Henr. Wagnereck. Occurritejusdem a. et 1. edltio apud Hendreichium. Nos addidimustitulum libri, cum certum sit, nonnisi Xlibros a Wagnereckio esse in lucem edilos.1657. Colonim Agr., sumpt. Com. ab Egmona. etsoc. »i-12. D. A. Augusiini libri XIII Confessionum.Editio Sommalii.1658. Ibidem, fn-12. lidem Iibri. Hendreich
1640. lbidem, t’n-8°. Iidera libri. Hendreich.1645. Lugduni ap. Sim. Rigaud. t’n-16 (vulgo
in 12). Eadem Sommnliana recensio.1646. Colonim, apud Jodoc. Kalcovium el socios,
t’n-12. D. A. Aug. Conf. libri X, cum notis R. P.
Henrici Wagnereck Soc. Jesu. Praeter notas cuicumque
eapiti iisus suus subjectus est. Ad hanc edi.C tionem quodammodo pertinet el cum exemplari
quidem, quod manu terimus, compactus est liber
hoc titulo raunitus : Rei Pmnitenlis Simplex et Huimilis Confessio, cum Sermone de S. Augusiino. Ibid.
apud eumd.1647. Ibidem. Iidem libriX, per eumdem. Hendreich.1649. Cotonim Agr., sumpt. Egmond. in-16 vel in24.
D. A. Aug. Confess. I. XIII, opera Sommalii.1650. Antuerpim, ex off. Plant. Ballhazaris Moreli,
in-8°. D. Aur. Aug. libri XIII Confessionum. Hendreichius
editionem Antuerpiensem tamquam repetitio1nem editionis Wagnereckianse profert. Sed perperam,
nisi forte plane diversam viderit. Argumenlo
sint ea, quae ex diligenliori ejus inspectione referunt■" Colonienses. < Typographus monet se, cum audiret
prae caeteris Iaudari exemplar a R. P. Sommatio recensitum,
varias ejus editiones conquisivisse, earnmque
factacomparatione, mullos errores typographicos
emendasse, ac postea exemplar conlulisse cum editione
Operum S. Augustini a Christophoro Planlino
excusa, idque in multis discrepare animadvertisse, ; attamen in quibusdam P. Sommalii recensionem, in
aliis Plantinianam editionem praeferendam censuisse.
Quod ne temere fecisse culpares, adhibui codicem ms.i antiquissimum, qui ante plura smcula conscriplus cum(a)  Eodem, inquit Braunius, quo impressa fuerit
E.pistolarum S. hujus Doctoris absque anni lociqucprofessione editio, ut adeo ex eadera olficina uliacjue
prodierit.137 NOTITIA LITTERARIA IN S. ALGUSTLMJM. 138jo/tis mullis mss. codicibus in hoc Ptanliniano lypographeio
asservaiur. Hunc codicem fidelissimum experlus,
ex ejus auctoritaie emendavit exemplar a Sommalio
recensitum, idque gaudet, quod viri docti,
guibus correctiones suas ostenderit, non itnprobaverint.
i1652. Duaci, t’n-12. Iidem libri ex ed. Sommalii.
Cal. Bibl. Thuanem.1661. Colonim, in-12. lidem libri. Hendreich.1665. Lugduni, in-2i. Iidem .libri. Cat. Bibl. Nic.
Rossii.1675. Lugd. Bal., ap. Elzevir, t’n-12. S. Augusiini
Confessionum libri. Proferl Debure in Bibtioyr. instr.
T. I, p. 249. Adde Caf. Ducis de la Valiere.1679. Bruxeilis, tn-8°. lidem libri pcr eumdem
Sommalium recensiti.1685- Auguslm Vindelicorum S.' Augustiui Conlessionumliber octavus ex Soinmalii recensione.
Exst. inPioLitterali hoiniiiissecessu Theoph. Spizelii
a pag. 42.1687. Paristis, ap. Jo. Bapi. Coignard, t’u-12. S.
Aur. Augusliui lihri XIII Confessionuni eraendalisBimi
et notis illustrati, cum nuvis in singula capiia
argumenlis.1699. Anluerpim, vel Colonim Agr. apud Corn. ab
Egmond, in-24. Iidcm libri. Ita plane proferunl Colonienses.SJEC. XVIII. — 1740. Anluerpiw , apud Golthard.
Joan.Puttiierum, t’n-8". D. A. Aug^ Confess. 1. XIII,
slndio Sommalii. Binis columnis paginse impresste
sunt. I1745. AnluerpHE in-fol.S. Auguslini Acla priorasive prima viiae pars S. Doctoris ab iufniilin usque ad
35 aet. annos excerpta ex IX prioribus libris Confessionum.
Exst. in Aclis SS. Augustini lomo VI, p.
587 sqq.1757. Florcntim, ex lypographio Pelri Cajelani Viviani,
ad insigne. Jani. S. Aur. Auguslini, Hipp. ep.
Confessionum libri tredecim vario Commentariorum
genere illtistrati, nb semulorum obtrecialorutn vel
datis, vel dandis, seu conviciis, scu ccnsuris, seu
etiam cavillationibus vindicati el expediii opera et
sludio Fr. Archangeli a Prwsenlalione, sacerd. piofcssi
Carmelitse Excalceali Theol. el S. S. lccloris.1776. Parisiis, typis Philtppi-Dionysii Pierres, via
San-Jacobma, tn-16. DiviAurelii Augustini, Hippo- ]
nensis episcopi, Confessionura libri Iredecim. Ad calcem
addiiae sdnt variae lectiones. Editio niiidissima,
accuratissima atque emendatissima, iu qua nihil
omissum, quod ad parles lypographicas el emendationem
pertinet. Quippe non solum ad impressa hielioris
notae exacta fuit, sed collaia est eliam cum codicibus
manuscriptis bibliolhecaruin, Rcgiae ac SanGenovefanae,
quorura omnium varianles copiosissimee
diligentia insuperabili viri cujusdmi docti L. St.
Rondet, cujus eximias in hoc genere virltttes in
praefamine debita laude prosequitur lypographus,
excerplae ad calcem exstant. Interspersae etiam sunt
notulae quaedam ; addita libratum et captlttm summaPATMK..XLVII.A ria summa cura confecta, utel ab initio Augusliniam
Annales, sitie Compendiosa D. Auguslini Vita cum snit
annorum nolis. Idem lypographus pollicitus erat, se,
si lectores huic ejus susceplo et specimini faverent,
ad alia Palrum Lalinorum scripta minora simili nilore
ac castigatione foras danda perrecturum : quod
ejus promissum successum habuerit, neciie, ignoro.
Codicura vero, qui hoc loco usum prsesliterunt, elenclium
infra dabimus.VersionetExsiant Ilalicm, Hispanicm, Lusitanicw, Gallicw,
Anglicm, Germanicm. Nec vero mirabitur quispiam
viri lam eximie.nedicam.tanta adorationeculti vilam
ab ipso tam insigni arte ingenioque superante perscriptam
a multis cum volupiale esse lectitatam.
 » Immo sunimis etiam per proxima abhinc teiupora
viris adeo placuit sancti doctoris insiiiuium, ut iniitari
non indignum ducerenl, id quod Petrarcba, Huelius,
et nuperrime, qui nomen eliam iraduxii, Russavius.quisquepro
ingeniosuo.modo pressius, modo
ex longinquo Augiistinum secuti, effecerunt. Singulas
ergo ordine indicatoenumerabimiis.Italtcm.— 1561. /« Venelia, presso Bolognino Zaltieri,
t’n-4". t l.e divole Coniessioni del Divino Padre
S. Agosiino iradote (sic )  perTeccellcme niedico
M. Vincenzo Buondi. t Cf. Cat. Bibl. Crevennm noviss.1595. Roma, nella tipografia Medicea, appresso
Giacomo Luna, in-i°. < Confessione di S. Agosiino
„ tradotli di Laiino in Italiano peril S. Giulio Mazzini
nobile Bresciano. Ed con alcune annolazioni dal inedesimo
illuslraii cosi nelle margini, come nel fine
de'Capitoli, elc » Cal. Bibl. Casanat. et CreuenncB
twviss.1620. Miiano, per Gio Balt. Bidelli, in-i''. i 1 iredici
libri, elc, > ejusdem versionis. Cf. Bibl. degli
Aut. volg, ssepius a nobis laudala.1760. In Venezia, appresto Mafzellino Piolto, in-i°.
i Delle Confessioui di Sant’ Aur. Agoslino Vesc di
Bona, libri tredeci da copiosi Commentarj illnstraii o
dalle censure degli aversari difesi: e volgarizzaii dcl
P. Giangiuseppe da S. Anna, Carmelitano scnlzo della
provincia di Venezia. > Immensa notarum ex omni
Commeniatorrim populo colluvies. Imprimis ColoD
niensem interpretem Henr. Wagnercck studioso
excerpsit.Philippus Ategambius ex S. I. in Bibi. SS.- Soc.
Je.su novissime Romae 1676, a Nathanaele Solvel !ot
edila p. 830, in recensu iibror ura tacitis auciorum
nominibus a commililonibus S. I. edilis notat etiam,
Confessiones Augustini Italiceredditas, auclore Jacobo
Fuligalo, idque transcripserunl Hendrcicliius in
Pandectas Brandeb, et Colonienses in M. Bibllotbecam
Ecclesiasticnm ; sed neuter illam vidit, ncquc
ego quidem ejusmodi versionem, quae inira annos
1624-1653 prodire debuisset, uspiam memoralnni ;
inveni.Hitpanicdm versionem Co'ifetsionuni Meditationum,5*$ SUPPLMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINi, y0SdtiltyMbriml ii Mhiiudtti D. Au^us/mieufavit Pcifus
'toddetieifciTBIeiaiius ex S. L Matfiti i598, iltomis,
Cjfuae repelita eit iri Oferibus ajusdem Matfiii 1604
fh-fol.'editis, paft.iii_p.iB33 sqq. Heridfeich iriPaiicJ.
^"raiideb: Hispariicarri coriinieiribrat BfuaJe//is. 1674,
iri-24. Sed illiris aucibritateiri pa fvi pentleridam esse
ciebrd usii edoclus biiiri.Lusitanice cohvertil Sebdsi. Tiseano sive TuscWnus
eremita Augustinianus Porluensis, Ctijtis versibhis
duaseditiones Anfuerpice 1555 ; et Colonim 1556, prodidit
Nic. Anton. in Bi6/. Hisp. T. H, p. 186. Hendreich
1.1. perperam tamquam Hispariicam citat,Gallicm. —Primam laudant Colonienses Parisiensem
1609, tu-8°, cum Annotat.BTerneautnii.Hancsubsecutaest
versio Bena_ »Cerisertififiene'deCm*iers_i ex
S. 1. quam Lugduni 1649, « n-12, et 1650 » in-24. pro-  ;
diisse iidem referunt.Nosrecentiorem deindeostendemus ;
Successerunt Arnaldus Andilliacensis eodem a.
1649, el novissimus Duboisius, qui absque codicuin
mss. subsidio sola ingenii sagacitate et eruditione
accurataque sentenliarum Augustini cognitione fretus,
plurima feliciter correxisse dicilur, Ulriusque
opera frequentissime typis est descripla, ex quibus
ea, quae nobis disquirentibus se oblulerunt, jam enumerabimus.
" - ■1649. -Paris, chez veuve Jean Camusat, tn-12. < Les
Confessions de S. Augusiin, traduites. en francois
par Robert Arnauld d’Andilly. > Eaedem repelilse
apud eosdem bibliopoias a. 1651.1659. Paris, chezPierre le Petit ,in-8°. < Les Confessions
de S. Auguslin, traduites en frantjois par <
Robert Arnaud &'Andilly, septieme eflilion avec le
latin a cole, reveu et corrigtS sur douze anciens inss.,
et des notes a Ia fin, oii l’on reud raison des principales
corrections par Antoine Arnauld , docteur
de Sorbpnne. > Eamdem ab eodem lypographo a.
1656, in-12. excusanj laudat Cal. Bibl.Casanat. Hendreichius
quoque repetiliones anrtorum 1653, 1660 .
et 1665, notat.1675. A Paris, chet Pierre le Petit,in-S°. < Les
Confessions de S. Auguslin traduites en francois
par Arnaud d’Andilly, nouv. ed. > Hendreichius in
Pand. Brandeb. commemorat versionerii factam par
les Messieurs de Port-Royal, et impressam hoc anno
Bruxellis in-12. Editiones ilem a. 1671 Pafisiis
in-12, nec non Bruxellis 1691 in-~8°, factas se vidisse 1
testantur Golonienses, p. 754, n. 68.1688. Pdris, chez Jean Bapt. Coignafcl, in-4°,
"< Les Corifesslons de S. Augustiri, iraduction nouveile
sur reditioii latine <Ies PP. Beriedicilhs _ avec
des riotes et des nouveauk sommaifes des cliapitfes
"paf Philippe Goibdud dii Bois. > Pfiitfa iiicerii vidit
4 a. I<i86. 'Eadem vefo iapnd eosijem bibiiopblas f el
petita a. 1700 et 17l’6i$ 1690. Bruxeiles, chii Frdncots Foppeiis, tn-"8°.
< La ,Conversib'ri de S. AHigBsten 'cJScrite ^af luimeme
> (liWr ViWetixCoritessiOnurii).1705. JParts,. chez Chart. Robustei, in-12. <Les
Confessions de S. Augustin abregtSes, ou l’on ri'a fnisA qtie ce qtii est le plus touchaht et le plus a la poftee
de tout le niohde, iraduction notiveiie par Simon
Micheltreuvd.t1709. Pafis, chez Ntc. le Gras, t’h-12. <Les Coniessions
de S. Augustin, iraduiles en francois par le
P. Reni de Ceriziers. >17i9. Pdris, chez Phit. Nic. Lottin, t’n-12. < Les
Confessions de S. Augustin abregiies, elc. > Vid. ad
a. 1703. Sed horiien iriterpreiis abest. Jdufnal des
Scdu., that 1719, Bifci !. Colon.1722. Paris, chez Jean Bapt. Coiynard, in-12.
Repetitio supefiofis’lqtiariae editiohis vefsioriis Duboisianse.1740. Paris, t’ti-8° !. Iidem libri per Anl. d’Audilly.1743. Pafis, chcz P. G. le Mercier, iu-8°. < Les
8 Confessions de S. Augustin iradtiiles 'eb fratiifdis
siif 1'editibn latine des PP. Benedictihs de ia Cbngregalion
de Saint4lauf, avec des ribtes et des
hbtiveaux sommaires des chapiires par M. Du Bois,
de 1'Acad. Franc. Nouv. ed. >Ahg/ic« . — 1650. London, tn-12 ; < Sairit Augustiries
confessions tfanslaited aiid with some marginal
hoies illustrated : by WUlidm Wats : ou Corifessibiis
de S. Augustin, traduites en anglois, avee des nbtes
par Griii. Wats. > Caf 1. Bibi. Reg. — Eaiiidem vefsioriem
jairi a. 1651 Londirii oclonis editam pfoflidit.
Cal. Bibl. Bold.Germanica.—1675 ; CoUn, b.Willh. Frtessen, irt-12.
« D’fts hcyligen ritid ! Hocherleuchten Vattefs Augtisiiiii
Bisclibffs zri llippon und fiirlrefflichien KirG
cbenlebrers Dreyzehii Buxher der Bekandiniissen. >
Tiiuluni 'jiisib vefbosiOreita, quanlriiri iicuit, conlfaxiniiis.
• !Codices, qui in nouisstma eaque eleganlissima Parisiensi
horum librorum descriplione sunl adhibiti.CodieesRegii ;i,iiuiri.i807_. Colberlinus. LibrosXIH
hitegros compleclitur, sed ultimus c-aeteros praccedrt.
Tribuitur svce. xili. —■ II, num. 1911. Libri xm
iiViegri. Tribiiitur saec ix. — II !, num. 1912. Libri
XIII iiitegi i. Tribuitur seec. ix.-—IV, num. 1913, Colberlinus,
complectCns libros XIII, sed deficientibus
fdiiis a libro vu, cap. 6, m. 4, ad libruin viii, cap.
5, li. 5. Trihtiilur seec- ix. — V, iicim. 1915 A,
Colberthtus. Libii XIH iiitegri. Tribuitur sa3C. ix. —
D VI, nrim. 1914, Colbeflitius. Libri XIII integri. Tribriitur
saec. xi. Hune iritegrum legisse se testatur
Rbndetius. — VII, nuiri- 1915. Colbarlhtus. Libri
Xlil ; sed deficiuiit folSa priorausquead LibriI, cap.
16,11.3 ; Tfibuitur *sec. sii. ■—VIII, num. 1916,
Colberiihus. Iiibri Xlllintcf.ri. Tribuilur saec xiii.—
IX, iVuni. 1^17. Libri XUI, sed deficienlibus foiiis
aiiquol libriix, a cap. 4. n. 2, ad cnp. 9, n, 1. TrtbuitursseC
xill.—X,: num. 1918 ; Telterianus. Libri
XiH.iniegri, Ttibultuf sarc. xrii. — XI, num. 4019,
CoifWtfnus. Sub litulo Confessionum aliud opus est,
majorera habens afflniiatem cnm libro Meditalionum ;
sedabutrbquetipariier-diversum. — Sed cuni
inserta atiEedam Gonfessionum fragnienta in eo re-441 NOTITIA LITTERARIA 1N S. AUGUSTINUM. 142perirenlur, ex iisdem stngularia qusedam haurire A
licuit. Tribuitur ssec xiv. —XII. num. 1948. Libri
tredecim in fine mutili, in cap. 36 libri ultiml. Tribuilnr
ssec xiv. —XIII, num. 2375. Libri XHI integri.
Tribuitur sscc. xiv. — XIV, num. 2694. Libri
XIII, sed ab initio et in fiue truncati. TribuituT saec.
xin. XV. num. 5286,Co/fcerttnus. Fragnientum librii
ab iniiio usque ad cap. '11, n. 1. Videtiir iribuendum
sacc. IX.Codea ; Gehofevanus: — XVI, num. 34. Libri tredecim,
sed lacunis quibusdam libro x, xi, xil,1v, e'l
ulliirio, affecti. Tribuendus ssec. xiv. Etiam huric
totum legisse affirmat Rondel.S. Augustini Confessionum Flosculi resectis rerum
difficilium spinis ci in sex areolas distribuli. Liigduni
1618, in-24, et Colonise 1620, in-12. Cdloniens. 1
et Heindreich.XV.— (58) De Natura boili liber.Gallice versus juxta Benediclihorum editiOnem
iiisertus est in libro, cui titulus : La Distinclion etia
nature du bien el du mal, ctc Paris , 1704 , in-12.
Vide Colonienses, qui de eodem libro leclores ad sequeuiem
bibliotbecx suse, sed qui numquam 'prodiit,
loaium remittunt.XVI. — (41) Quwstionum Evangelicdrum XCVIII,
libri dtio.Insunt in opere Qumstionum D. Augustini editO
Lugduni a. 1497, de quo supra. A Coloniensibus affertur
hoc loco Augusiinus in Novum Testanteritum,
Paris 4619, nec non Gallica ejusdem versio in 'Ewplicdtion
de Sl. Augusiin et Ues autres Peres Latins sur C
/e Nouveau Testament. Paris 1675, in-8° rieC non alia,
modo recte menlem eorum ceperim, versio gallica
ediia Lugduni apud Plaignard 1694, in-8. IV voll.
XVII. — (45) De Catechizandis rudibus.1678. Paris, chez Andre Pralafd , in-tS. < Les livres
de S. Augustin, de la mahiere d’eirse ;gner les
principes de la religion cbrelienne a ceux qui n’en
sont pas encore instruits^ de la vertri de'cbniinenfie
el de lemperance ; de la patience et contre le tnensonge
: traduits en francois. >XVIII.—(44) De Trinitale libri quindecim.1489. Mediolani, per Leon Pachel, in-fol. S. Augitslini
libri XV de SS. Trinitate. In fine : Mediolani
impressus per ntagistrum Leonardum Pachel. Anno a
nutivitale domini noslri JesuCltrisli milesimo quadrin- *
genlesimo octuagesimo nono septimo Kutendas junii.Excusi sunt hi libri una cuui Hilario de Trinilale
unoque plerumque volumine inclusi occurrunt. Gf.
T. 1, p. 279. Aversa nempe uliimi ejus voluniinis,,
quod Hilarium complectitur. pagina registrnm cbar.laruui
utriusque operis procbei. Impressa vero-sunt
cbaractere Goibicn mintisculo cluabus columnis in
charla nilida ac firma. Initialesiillerae parvsc. Paginarutu
foliorumvc not:e desunl. Describit Braunius.
1. I. T. II, p. 48.7.1489. Basil., perJo. Amerbach.,in-fol.kugaslmus
de Trinilale. In fine libri XV : Aurelii Augustiui d »
TrinUate ttber exolicilus esl. Anno domini MCCCCA LXXXIX. Sequitur proxime iabula in libros prsecedentes,
in cujus calce decem distictia, quorum initium:/Equora si penetrat Cyclops, etc.Postretnum ita sonat:Numine ssncle tuo pater o lueare Joannem
De Amerbacb ; presens qui iibi pressit opus.Charactere Gotliico binis columnis impressum est,
ut pleraque Amerbachii. Plerumque una cum libris
de Civitaie Dei per eumdem b. a. impressis compactura
cernilur.1490. Basil., per Jo. Amcrbach., in-fol. Augustinus
de Trinitate. Concordant omnia cum praecedenteaccuratissime.
Cliaracler luculenlior et aequalior. Commemorant
eamdem Denis Garelt. Bibl. p. 155, et
P Gemeiner Regensb. Stadtbibl. p. 197, Gesner Liibeck.
Stadtbibl., p. 51. Uberius descripsit Masch Beytrr.
z. Gesch. merkw. Bb. St. ll, p. 73 sq.1494. S, toco, in-fal. Augustinus de. Trinilaie.
Editionem Amerbachianam refert, sed versus in fine
tabulae desunt. Nisi me fallil judicium Friburgi, hi
libri excusi sunt per eosdem lypographos, qui hoc
anno quoque opus de Civitale Dei dederunt.Sine anno, et loco, in-fol. t Augustinus de Trinitate.
> Incipit statim a Sententia B. Augustini de libro
Relractaiionum. In fine : Aur. Augustini episcopi liber
de Trinitate finil feliciler. Volumencharactereigothico
magno admodum eleganli ac nitido, lineis late,
eeqnaliter lamen dislanlibus impressum esl. Clinrla
candida ac densa, folia maximi moduli sunt, coluninse
binae, margines lati. Absunt oranes signaturse
ac numeri.Sine anno, loco-ettypojgrapho,in-fol. max. B. Augustini
de Trinitale liber (libri XV). In fine : Attrelii
Augustini episeopi liber de Trinitate finit feliciter.
Vetustissimi hujus juxta quam rarissimi libri descriptionibus,
quas primus omnium Denisius in Ribl.
Gqrell. p. 37. et post eum Seemillerus in Incunabb.
lyp. lngolst.^Pasc. I, p. 34, harum deliciarum anmtoribus
obiuleruut, adeo satisfaclum cognoscendi eo rum
 studio vidimus, ut quid a nobis addi ultra.posset,
quantumvis curiosa comparaiione vix inveniremus.
Constat aulem volnmen boc foliis 105 niaximi
moduli, impressum paginis sectis, lineis 47 qtias
margines amplissimi etiata interstitia condccnranr.
■ Chartse densae sunt, sed paulo crudiores. nec candidae
saiis. Character Gothicus grandis et aliqunnto
pinguior. Desunt numeri, signaturse, cuslodes, item
lilterse iniliales librorum et capitum, quas quidein
nostrum exemplar minio babet appictas. Capita tanien
unius autduarum linearum spatiis interse distant,
eorumque argumenla ante lihri cujusque initium
summatim indicantur. Incipil lotum a Sentencia
beali augustini de libro retractionum (sic) , quam EpU
tlola augustini aurelii yponesis episcopi ad aurelium
e,piscopum cartaginensis ecclesie, mox, cavitulis praetmissis,
ipsius libri primi -initium -seqtiilur. -Exemplo,
quod celeb. Denisius describit, coaevi « ujusdam manus
apposuerat annum 1471: illud vero, quod See-145 SUPPLEMliNTUM AD OPERA S. AUGUSTlNl. 144millerus manibus versavit anno 1478. Doctor Georgius
Fingel. prof. theol. Ingolst. octo florenis comparaverat.
Gseierum plures lectiones ab editione Re iicdiciina
 et Antuerpiensi discrepantes banc edilionein
eihibere Denisius significavit et exemplis quibusdam
additis comprobavit, ncc nbn prooemioi um
ralione et distribulione capitum differre ulratnque
observavit, quod , quoniam omnes hactenus bibiiographos
fugerit, non negligendura est. Cf. Sratcti.
Nol. H. Lit. p. 82.Sine anno. Veneiiis, per Paganinum de Paganinis,
in-i'. S. Augustini de Trinitale libri XV, adjectis
ejusdem argumeuti libris Hilarii. Cf. T. I, p. 280.SJEC. XVI. — 1515. Batil., perJo. Ad. de Langendorff ;
in-fol. < D. Aug. Hipp. ep. de summa Trinitate
que deus (sic)  : Ad Aurelium, Carthaginiensera
episcopum : Libri quindecim : opns prorsus divinum :
etcuilaus omnis inferior, ubi perversa haereticoruni
dogmata : dispulationibus dofclissimis confuians profunda
mysteria inatlingibiiis divinitatis mira ingenii
claritale aperuit. Cui Theologice verilates ilhiminaii
docloris Francisci Maronis aplissime connectuntur. >
Juxlainsigrie typographi: Anno M.D.XV. Infra Direciorium.
Vide ed. librorum de Civitate Dei per erimdem
typographum, ubi quse dicta sunt, de hac
etiam dicta putes. Iti subscriptione notatus annus
M.D.XllII. Calendw Junim. In aversa lituli pagina
brevis Jo. Amerbachii ad lectorem prsefatio exstat,
sed quae solas librorui » Augustini laudes tractat.1520. Lugdun., mre et impen. Jo. Koburger ; arte
tatnen ac cura Jac. Saccon ; in-fol. S. Auguslini de
Trinilate libri XV, quibtis tbeologicse veritales illuininati
docioris Francisci Maronis connecluntur. Una
cuin libris Augustini de Ciyitate Dei plerumque circumferri
solent. Cat. Bibl. Catanat. T. I, pag. 342.
Versiones.Graece convertisse dicitur hos libros Maximus
Planudcs, cujus capita nonnuUa, qua^ probant Sp.
S. etiam ex Fiiio procedere, exstanf inier Opuscula
Aurea theologica quorumdam (sequiorum) Grmcorum
de Process. Sp. S. collecln a P. Arcudio, edita Romm
typis S. C. de propag. fidc, in-i°, a pag. 187.
Eadeni jam a. 1630 ibidcm cdiia esse, quin etiam
multo prius 1578 Basilesc in-8° Gr. lat. per Jo. Leunclavium
fuisse publicata ex TVnarfont ad Caveum Supplementis,
monent Colonieiises. Sed Leunclavii opus
dubiio an huc irnhi possit, quod aliunde iuemoria
lcneo ibidem capita aliquot de Trinilate ex libro de
ucta ; uifcB cognitione exstnre, quse ab Arcudio pafiter
in opus laudatum p. 672 relala sunt:De Gallicci vefsione, cujus Crucius Cenomanensis
meminit, recte siatuunt Colonienses, libros de Trinitate
cumiibris de Givitale Dei, ad qtios versio ista
speclat, ab eo esse confusos.XIX. — (45) De Contemu quatuor Evangelislarum
' libfi quatuor.Sine anno, loco et typogr., in-fol.- De Consensuquatuor Evangelistarum. Volumen cbaractere Gotbicoadmodum luculento et aequali, in charla candidaA et densa , binis columnis amplo spaiio secretis impressum
, qtiod in duplo serval bibliotheca Regia
Academiae nostrae, haud dubie ltaliam palriam agnoscil.
Iocipit nb ipsius Auguslini super hoc opere in
libris Retraclationum lestimouio, quod slalim libri
primi initium snbsequitiir. Secundo auiem, lertio el
quarto libro prscmiituntur capitula, id esl sumraaria
cujusvis capitis. In fine : Expticil feliciter libcr qttartus
Aurelii Auguslini yponiensis episcopi De psensu
tanctorum quatluor Evangelistarum. Deo gratius. Plagulas
qualernas numerat a-1. Aliae notse desunt.
Litteris iniiialibus spntiiira plane vacuum est relictum.
1473. Lavingm absque typogr. indicio, in-fol. Lh\er
beali yponensis episcopi Augustini dc Consensu Evangelislaruni
in qualuvr libros incipit feliciler. Sic inB ipsa libri fronle legiiiir. In fine : Liber. Beati. Augustini.
Yponensis0episcopi de Cvnsensu Evangelisiarum.
cxplicil feliciler. In civilale. Laugingen. Impressus.
Anno a parlu Virginis saliitifero. Millesimo. quadringentesimo
sepluageshno lercio, Pridie. Idus. Aprilis.
Constat haec ediiio foliis 105 liiteris roiundis ac nilidis
impressum, absque cuslodibus, numeris,signaturis,
litieris initialibus ac tilulis. Descripsil cl.
Braun in Not. H. Lit. (1788) , p. 154. Rarissimam
esse complures testati suut bibliograpbi, quos eliain
Braunius laudal.1558. Paris, tn-l^.^D. Aur. Augusiinus de Consensu
Evangelistarum. Jlius. Britl.1559. Colonim, ex off. Heron. Alopecii, t’n-8*. D.
Aur, Aug. deCorisensu Evangelistarum libri qualuor.'" Calal. Bunav.Fersto.Gallicam hujus operis tierstonem Lugd. 1526, in- 8°.
memorat Jac. le Long in Bibl. Sacr. p. 619. Colon.
XX. — (52) De S. Virginilate1562. Romw, ap. Paul. Manulium . .. . S. Atigitstini
liher de S. Virginilaie. Exsl. inter Opuscula
SS. DD. Ambrosii, Hieronymi et Augustini de Virginitate.Versiones.1658. Paris, chezJean Camusat, in-8°. < De la
sainte virginite, discours traduit de S. Anguslin,
avec des femarques pourla clarie de la doctrine par
Claiide Seguenot > (cujus sub nomine laluisse ferunt
Joanne.n du Vergier de Hauranne, abbaiem SanD
Cyrdnum). Pertinet :id hunciibrum : CensuraS. Facultalis
theologicm Parisiensis, lala in librutn, qui inscribilur
: De la sainle virghtiie, elc Paris, apud
Adrian. Tapuinorl, 1638, iu-4* Cf. Bibi. Jamen. p.
198,3.1722.Huc etiam referas:1680. Paris, chez HelieJossel ; in-12°. < Trailez
de morale de S. Augustin , pour tous les etats", qui
composcnt Ie corps de 1'Eglise, scavoir, 1° de la Sto
virginiie, pour les vierges ; 2° du bien de la viduile ;
3° de la maniere dont on doit prier Dien pour les
veuves ; 4° du bien de raariage ; 5° du mariage et de A
la concupisence : traduils cn franr ;ois par M. Jean
Hamon, >US NOTITIA LITTERARIA LN S. AUGUSTINUM, 1*6XXI. — (55) De Unitate Ecclesim.1602. Moguntim … S. Augustini liber seu EpiStola
de Uniiate Ecclesiae contra Petiliani Donat.
Epistoiam, argumentis, notisatque analysi illustrala,
sludio Jusii Calvini. Exstat in.ejusdem Prmscriplionum
adversus Hmrell. Tractt. a pag. 249. In Cat.
Bibl. Bodl. idem liber prsefixo a. 1605 laudatur, ut
Semel jam a nobis monilum.1657. Helmstadii ex lypogr. Calixt. t’n-8°. SS. Cypriani
et Augustini do unitate Ecclesiae traclatus.
Accedit Georgii Calixti, S. theol. doct. et in Acad.
Julia prof. primarii, in eorumdem librorum lectionem
Introductionis fragmentum, edenle Frid. Ulrico,
Calixto, Georgii filio. >1690. Ultrajecli apud viduam Guil. Clerck, in • 4°.:
Aurelii Augustini.episcopi Hipponensis, liber de Unitaie
Ecclesiae contra Donatistas. Exst. cum Commentariis
uberrimis el ulilissimis in Melchioris Leydeckeri
Historia illustrala Ecclesim Africanm, ciijustolumpene
tomum secundum consliluit inscriptum:
Tomus secundusad Librum Auguttini de UnitaleEc-.
clesim contra Donatislas, de Principiis Ecclesim Afri--.
canm, illiusque fide in Articutis de Capite Chrislo et,
Ecclesia, de Unilate el Schismate, plurimisque Religionis
Chrhtianw capilibus agit.
. Versio,Gallice vertit notulasque ad difficiliorum locorum
inlelligentiam aspersit Jac. Tigeou, Andegavensis,
tbeol. docior et canonicus Ecclesiae cathedralis Metensis,
quae illins versio prodiit Rhemis 1567, in-8*,
sub lil.: Epistre ou (e Livre de S. Augustin de 1'Uniti
de 1'Eglise, contre Petitien, evesque Donatisle, avec
ceriaines observalions pour entendne let lieux pltts
difficiles ; imprimia Reims parJean de Foigny. Cf.
Duverdier ed. de Juvigny. T. IV, p. 314.XXII, — (67) De Spiritu el Litlera liber.SMC. XV.—Sineanno, locoel typogr., tn-4°.S. Augustini
liber de Spiritu et Litlera. Adjectus est Traclatut
anonymi de periculis, qum contingunt circa Sacramenlum
Eucharistim, cut annexa est resoluiio
qumstionis : utrum suffragia facta pro multis mqualiter
protinl singtdis ? Exhibelil. Seemiller fasc. I, p.
191. Tntum volumen foliis 38 conficitur, exscriptum
characiere Gothico, quem aliuscomparalione ibidem
propius declantvit. Linese 28 paginam faciunt. Ntimeri,
signaturse, cuslodes, initiales litter » el tituli
dcsunt, nisi quod ab iniiio legilur : Incipit prologus
beati Auguttini epitcopi in libro (sic) de Spirilu et
Littera: et in fine Iibri, qui in primam paginam folii
35 incidit: Explicil liber Beali Auguslini episcopi de ■
■spiritu el litlera.SJEC.XVL—1524. Norimbergm… D. Aur.Augustini
de Spirituet Littera liber unus. LaudantColonienses.1527. Colonim, apud Heronem Alopecium ; in-8.D. Auf. Augustini de Spirilu et Littera liber unus.Eamdem editionem sub anno 1528 profert Ossingerin Btbl. Auguslin.'1538. Parisiit, apud Joan, Roigny ; t’n-16. Idem
liber. Ottinger.A — Parisiis, dpud Aulon. Augarelium, tub inlerti■gnio D. Jacobi, via ad S. Jacobum. .. . S. Aur. Auguslini
de Spiriiu et Littera liber unus una cuui
epislola ad" Sixtum presbyterum adversus Pelagia.- norum argumenla.1542. Parisiis… t’n-8". Idem liber. Vidisse se letstalur aucior Coloniensis.1545. Wittembergm, impressitJosephutKlug, in 8°.. Auguslini, Hipponenentis (sic)  episcopi, liber de Spirilu
et Liltera. Cum prsefatione et prsemonitione
lectoris.Nescio an fallilur Hendreichius in Pand.Branrfe/>.p.341,editionemVitebergensema.
1548Iaudans.i 1568. Antuerpim, in-16. S. Aur. Aug. de Spirilu et
Littera ad Marceltinum liber unus. Ejusdem de na,tura et gralia. Item de fide et operibus. Colonienses. B ex Lipenio et Becmanni Cat. Bibt. Francof. p. 35,
quibus adde Hendreichium l. I.
SJEC. XVIII. — 1767. Lipsim, apud Jo. Frid._. TFt’/*/eoen ; in-8°. Aur. Augustini, Hip. ep. de Spi ;ritu et Littera ad Marcellinum liberunus e recensione
Benedictinorum e Congreg. S. Mauri, varielate
lectionum animadversionibu« que brevibus illustraltus ab Jo. Christ. Beniam. Teegio. S. S. Theol. Cult.
—ln prsefatione pauca de occasione libelli hujus
itemque de edilionibusacrecensionibus ejus monentur,
ubi etiara ad aliorum librorum singukuiui ediitoruin menlionem decurrit. Inscripsit Erdm. Rudolpho
Fiscbero, theologo Coburgensi.1770. LtpstcB, apud Joli. Ffid. Langenhemium ;
in-8°. Aur. Aug de Sp. et Litieris ad M. liberi " unus…. Iterum ediditrel. Jo. Christ. Beniam.Teegius.
Scholae Sangerh. Co). III. Correctiorem sese ; profitelUr aliera ediiio, aucta insuper indice rerum
memorabilium.Versiones.Jtalica. — 1543. Venezia, per Comin da Trino ;
in-V. < Opera ulilissima del B. Agosiino V. I. de Spirilu
et Littera chiamala, al B. Marcellino, novamente
di lalino in volgare iradotta. >
i Gallicm. —'A8A1. Lyon,parJean Pilier, tn-16. < Le
livre de 1'Esprit et dc la Leitre de S. Augustin,
traduit par Jacqucs Le Conle. > Cf. Duverdier ed.
nova, T. IV, p 274.1551. Paris, de 1'Imprimerie de Mich, Votcan ;
tn-4°.< Opuscule deS. Angustin, C"veiiuedeHyppone
i en Afrique, del’Esprit et de !a Leilre, traduit par
 ! Valentin du Cattnoy. > Maht. part. n, T. III, p. 598.
[ Duverdier ed. nova, T. IV, p. 459.
i 1700. Paris, chez Jean-Bapt. Coignard ; in- 12.., < Le Livre de S. Augustin de 1'Esprit elde la Letire,
traduii en francois snr 1'edilion des PP. Benei
dictins, par Philippe Goibaud du Bois. >' XXIll.—(68) De Fideel Operibus, liber unut.1473. Cotonim. . . . i« -4°. B. Augustini Jiber duFide et Operibns. Cat. Bibl. Boldei.- 1523. Argentorali, exofficina liilerariaingeniosiviriJo. Grieninger, in-V. Divi Augusiini libellus aurcus, de Fide ei Operibus. Exsiat cum Ysidoro de tectis ejtiotnini/iuf hwreticofum  ? itepi HieronYfni libro dt1*7 SIJPPLEMNTUM AD OPERA S. AUGTJSTINI. 14 8 ;Pefp. Virg. Mdfim etEpistota ejus coritraVtgildntVurri J
junctim editi ab Hiet. Gebwiler, calhedralis aedis
Arg. Litierarii Ludifriagistro. Fbl. v-xivf^— Augustm Viridelic. ;iti-&°. D. Auf. Aug. liberde
Fide et Operibus M. Bibl. Eccl. Col. p. 737.1528. Cdlohim: EAcudebut Euehatius Cervwdfiiius ;
in-8°. D. Aur. Augustini de Fide e't.- Opefibus liber
unus. > Occurrit subifide coriipacius cum libro ejiisdem
de Ndtura et Gtatia ex eaderii officina.1534. Paris ;apud Joahnem Roigny, tn-16. D. Aug.
libef de Fide et Opefibris. JBdtM. T. II, p. n, p. 799,
ed. 2. '._'"1559. Lipsim, th-8*. B. Auf. Aug.liber deFIde et,
Opefibus cuhipraefatione Georgii Wicelii. Cf. BecmaririiCat.
Bibl. Francof. p. 35. Uride jam Iaudarurit
Heridreichius et Cotonienses. 11552. Colonim, apud Feiriim Horst ;in-%°.iiem
liber curii EncKitidlo ejiisdem vide suo loco.1568. Antuetptm, tu-8*. Idem liber laudaritibus
Coloni ensibus 1. 1.1652. Ftancbf. ak M, et Kmtefft,. in-8*. S. Arir.Augiistirii… libef de Fide etOperibiis. Edente Jodn.Henitichio. Cuiri disserlalione ejusdem argumentieodem auctore. Heridreich. in Pdnd, Braridebi, p. 342.Versiones.1545. Feneita, per Gomin da Trino, tn-8°. < IJ libro
del B. Agoslinb V. I. defla Fede e delPopere, di
latino in volgare novamerite tradotto. >""« - XXIV.— (72) De Naturd et Gratia.'1524. Notimbetgm, tn-8*. D. Aur. Augusfini de
Natura et Gratia liber unus. Notatur a Colonierisibus.1528, Eucharius Cervicornius excudebat. In fine:Apud S. Coloniam impensa M. Godefridi Hyttotpii,eivis Agrippinensis eeleberrimi, tn-8*. D. Aur. Aug.de Nalura et Gratia liber unus. Praefatus cst paucis- ^erbisJoI Petreius.1.568. Antuerpim, ap, Gymnicum, tn-8*. < D. Aur.
Aug ! liber de Natura et Gratia. > Jif. Bibl. Eccl. Col.
p. 737, quae si vera prpdidit, accenseri debet haec
editio rarissimis, paucis nimirum libris iis, quos Antuerpiae
Joannis Gympici celebris quondam lypographi
Coloniensis impensis impressi sunt. Sic enim
staluere malim, quara cum Maettario Gymnictim
ipsum Antuerpia Coloniam migrantem facere, cum
ex Annalibus etiam conslet, eum _ jam anno 1535
Colonise prelum exercuisse, adeoquenon postannum
1510, deraum, cujus anni editionem Antuerpiensem
Maetlarius commemorat, domicilium ibi flgere potuit.
Versio.. 1545., Venezia per Comin da Trino, in-8% ■< II libro
del B. Agostino yescoyo Ippon., di Natura e Grazia,.
contra Pelag. ; di latino in volg. novamentetradotto.i
XXV.— (74) De Civitale Dei LibriXXILSiEC XV. —1467. E Monatterio Subtacensi f, mcw.
S. Aur. Augustini de Civilale Dei libri XXII. Iricalce:
AUICEUI AUGUSTINI. Doctoris egtegii atque epiicopiJa) Lairius GratttM Omnipotenli Deo a Laudembaehio
iritefprelatiir. Sed huic omnino obstare vlderi-"
tur verba Deo aratiat, ut recte etiam AudififedusA Ypponensts rfe Civiiaie Dei liber vicesiriiussecundus expttcitconifdpaganos.lSub
dnn,o a nativilate Domini
M.CCCCLXVil. Pohiificaiu PAULI papm secundi anrio
ejus teriio ; Tertio regriante Romanoturri ifnperatore
Yti\t£mco:IndictioneXV,dieveroduodecimamensis
Jtitttt. De'6'graiids. GpD AL,— Impresserunt Conradus
 Sw. et Arrioldus ; Panriartz jiivanle harid dubie
viro ali_quo solerli, eujus ribmen iri litteris GOD AL.
insidefe tam facile sibi binnes persuaderit, quam
operam in explicandis ebrufn mysferiis perdunt (a).
Paginae in duas columirras linearum 44 impfessae sunt,
quas ampli margines ambiuiit. PrseCedtmt xn rubricafum
folia. Gf. Audiffr. p. 6. Recerisent etiam Debure
Bibliogr. inslr. T. I, p. 243. Exstabat in Bibt.
DucisdelaVttli&re. :B 1468. Roriimiri dorno PetH de Max. ;in-f6t. max.
S. Augiistirii de Civ'L DeT libri XXII. In CaTce': Hoc
Cdritadus opui, etcJ Iri domo Peiri de Maximo.
M.CCCC.LXVIH. t Hujus editioriis charactef, mea
quMem seriientia, riitidior est, qiiam iri Lactarifioejusdeni
aririi. Sed textus iriquinatior est et mendis scatet
fosdissimis. Pfaecedunt xiv folia rubricarum. >
Cf. Debure Bibl. inslr., Cat. Bibl. Smithianm (Venet.
1755 ; tn-4*) , p. 27, e"t Bibt. Piiteil: T. I, p. 86.1470. Romm, apud eosdem ; in-fol. mdx. S. Auguslini
de Civ. D. libri XXII. /n calce : Aspicis illuslris.,
etc. Audifffeclus dfligeriti tfium edilionum Romanarum
inter se comparatione citra oriinem dubilationem
posuit, diversas inviceta esse atqtie sitigulatim
iteratas. Atque haec, teftia etiam prsecedente, emenCdatiof est et plefaque vitia ejus abstersit. Exstabat
in Bibl. Pinell.—Vehelns, per Jo. de Spira el Vindelinutn fratrem ;
in-fol. Aiigusfirii libri XXII de Civitate Dei. In Dne : ; Qiri docuit Venetos exscribi pos.se Joapnes,Meriseferetrinp centena volumina Plini,
• Et totidem magni Ciceronis Spira libellosCeperai Aureli, subita sedmorte peremptus,
Non potuii cceptbm Venetis finire volumen,
Vindelinusadest.ejusdem Fraier et arte■•
 ; Non minor Hadricaque morabitur urhe.MLCCCC.LXX.Praecedit rubicorum labula xiv foliis. < Debure Bii,bliogr. instr. Biblioth. Smithiana, Cat. Bibl. Bunav. ; Laudant eaindera Cat. Bibl. Rag. et Bibl. Pinell. >i 1473. Moguntim, par Pelr. Schoeffer de Gernsheim ;'< in-fol. II vol. B. Aur. Aug. libri XXII de CivitateDei cum Thomm Vaiois et Nic. Trivelh commentariis.Inflne rubris characteribus : Igitur Aurelii Augustini,etc. (cf, edit. Hieronymjanam ib. a, 1470 pereumd. typogr. excusam) , consummatum per PetfumSchoiffer de Gernzheim, anno Domini M.CCCC.LXXUj:die V. mensis Septeinbris presidibus ecclesie katoli'ce Sixto tcrcio pontifice Summo, sedi Anl. MogvMineAdolfo secundo ptesule magnifico lenenle aulem acgubernante Chfisiianismi monatchia imperatore serenissimqFrederico iercio Cesate semper Augusto. Incipita tabula capitum libri primi, quseupacum exmonuit.Probabiiior Pefri Scriverii sententia,. Gode-<
tchalci seu Godofredi Alemanni nomen substiluentis,
videri possit.149 NOtlflA LlTTERARiA IN S. AUGUSTINUM. 150cerpto ex libris Retractaiionum uno folio compre- A
henditur. Tum sequitur ipsum Augustiniopnstotnm
intra hoe primum vol. absolulum inque fine legilur
: Finito libro sit laus et gloria Christo. Deinde
minio impressum : Texlut tancti Augustini de Civitale
Dei, Maguntim imptessus, explicit feliciter, anno
LXXiij. Alterum volumen complectilur commeniaria
supra laudata cum indice alphabetico. Ad utramque
voluminis calcem finita subscriptione, more consueto,
insignia typographi minio impressa cernuntur.
'Debure Bibtiogr. inslr. Seemiller fasc. I, pag. 49,
Braun Not. R.Lit. (1788) , p. 159.Auclbres vero horum Commentariorttm, quse prima
vice hic excusa sunt, Angli uterque fuerurit et
de Praedicatorum ordine ambo. Nicolaus Trevelh seu
Trivet, vel etiara Traveth, origine Nortwicensis erat, 1
natus circa annum 1258, vitaque functus a. 1328.
Commentatus est in omnes librqs XXII : Thomqs
Walleis vero seu Vallensis. aliis Gualois vel corrupte
Valois, baud dubie quou ex principalu Wallia oriundus
esset, theologiae doctor Oxoniensis, diem
suum obiit a. 1540, seripsitque Expositionem in
decem primos libros e XXII de Civitate Dei, quae finitur
in libro x, cap. 29. Utriusque operam magni
olim factam esse testantnr innuraera mss., quse
adhuc in bibliothecis Parisiensibus potissimum supersunt
exempla, de quibus vid. Echard in SS. Ord.
Prsed. tom. II, pag. 561 et 597. Gredilum est aliquando,
Trevethum et Thomam conjuncto sludio
islas lucubrationes composuisse, falso tamen. Nam
fsla corijurtctio, quemadmodum etiam in hac prima ^
editione obtinet, notariis debetur et omnibus codicibusmss.
estsolemnis.Nicolai aulem Treveihi exposiiio
in X priores libros numquam prodjit aique hoc
casu fortasse in perpetuum luci subtracta est. Cf.
praeter laudatum Echardura locupletissimura in Iiis
auctorem, Fabric. Bibl. Med. et Inf, Lat.1474. Romm, ap. Udalr. Gallum. ; iri-fot. max. S.
Augusiini de Civitate Dei libri XXII. In calce :
Presens Aurelii Atigusiini Hipponen Epi de Civilate
Dei preclarum opus : Atma in urbe Roma loiius mundi
regina el dignissima imperalrice : que sicut ceterjs
urbibits dignitate preest: ita ingeniosis viris est refertq :
nori dttramenlo plumali calamo neque stilo ereo : sed
arlificiosa quadam adinventione seu caraclMzandi sic
effigiatum ad dei laudem induslrieque est consummatum.
per Udalricum Gatlum Almannum et Symonem
Nicotai de Lucq. Anno Domini M.CCCC.LXXllII. die
vero 1111. mensis Februarii, Pontificatu vero Sixli
divinina (sic) providenlia Papa quarti annq ajus tertio.
Anlecedunt rubricarum folia xm, cum foliis
duobus puris. Character non omnino tam luculentus
est et hiagnus ac Romanarum editioiium, sed lohge
conlra aequalior.■ 1475. Yeneliis ap. Nic. Jenson. ; in-fol. S. Augi>
slini de Civitate Dei libri XXII. In fine : Auteln
Augitslini pput de civitqlt dei feliciter expiicit : con- ;:
feetum veaeliis qb egregiq et diiigeii magistro Nicqlqq
iensori : Pelro Mozenicho vrincwe: Anno.a nativitateA ddmiriimilesimo quadrinyeniesimo septuagesimo quinto:
sexto. nonas octobres, Impre.ssum est columnis binis ;
incipit a tabula capitum iv folia complectenle. Cal.
Bibl. Ducis da la Valiere, \t. Bibl. Smilhianm. Servabat
eamdem olim Bibl. Pinellii,, itemque una cum^
sex praecedentibus Bibl. Crevennm. Vid, Caf. noviss. >'
— Fenetits, per GabrielemPetrideTarvisio ; in-fol.'
Augustini de Civitate Dei libri XXII, In fine : Aurelii
Augustini de Civitate Dei Liber XXH- et uliimus feliciter
finit. Impressumque e ?t opus hoc a diligenti Magistro
Gqbriele Petri de Tarvisiq. M.CCCC.LXX V.
exislente Pelre Mocenico Duce Veneiiqrum. Venetiis.
Cat.Bibl. Bud. T. I, p. 8(1, ubi raeritp rarissimis libris
accensetur. Ex Catalogo vero Bib !. Ducis de Iq
Vaiibte discimus, binis columnis yplumen esse iniB
pressum, praecedere materiarum fabulam xiv foliis,
signaturas esse a…ad/) sccundi alphabeti. Memoratur
etiam in Catalpgo Bibl. Bodleianae ed. rece »l.
p. 88, apud Denis. in Bibi. Garell. T. J, p. 155. Addatur
cl. Reuss in Bi6/. Tuifing. (1780) , p, 69.1477. Neapoli, per Matthiatn Mqrqvum ; in-fat. '
min. S. 4ugustini de Civitale De.i Jibri XXIL In fine :
Aurelii Augustini de Civitqle Dei liber XXII et ulti »ius
feliciter explicit. Impressutnque csl qpus hoc Nea■poli
a diligenti maghlro Mqtthia Moravo. AnnoChristi.
M.CQCC.LXXVII. Cat. Bibl, Ducis da la Valibre.1479. Basilem, per Mich. Wetiszler ; in-fol. lidena
cum commenlariis Thomae yalpis ei Nicolai Triveth.
In fine charactere rubro impressum: Igti aurelij augustini
ciiiitalis orthodoxe sideris pfttlgidi de ciuitate
L deifopus praeclarissimum. binis sacre payine pfessoribus
eximiis id commentantibus. rubricis tabulaqua discretum
pcelsa in urbe Basilica. partium alemanie.
quam non solum aeris clementia et fertilitas agri verum
etia impmentium subtililas reddil famantissima. ad
laudem trinitatis indiuidue ciuitatis dei psidis ingenio
el industria Mihahelis Wenzsler. Anno salutis noslre
' post M. et CCCCLXXIX. Viij kl. aprilis operose esl
consummatum, Subter his insigne typographi iniiiio
pariler refulget. Incipit a Sententiq Atigusthti ex libris
Retractationum, quam statim ta/>u/a.capitum libri
primi sequitiir, ctijusmodi unicuique lihro est
prsefixa. Post textum legjtur subscriptio rubro item
charactere exarata additoque infra lypothetee insigni:
Textus sancii Auguslini de civjtale dei Basileq irnpxessus
Explicit feliciier. Annq LXXIX. Adhibiti sunt
characjeres Golhici liiculeni !B formae, in textu majores,
in Cqmmentariis, qui pone sequunttir, longe
minpres. ppJumfjiE binae, prorsus absunt nunieri,
signaturae, custpdes, }itierae jnitiales litulique. Debure
in Cat. Bibl. Ducis de la Valiere, Seemilier Incunqb.
Ingolst. Fas,c. II, p. 30 sq.1482. Romm… in-foi. Augustinusde Civitate Dej,.:
Hujusce editionis memoria sola perslat apud Labf'
beum Nqpu Bibl. tnss. p. W, num, 689 : umia  ;
i Maettqtius in forulos sups retujit T. I, p. n. p. 435.'
:: Laerius laudpbaf insuper ejusdem libri paginam 354,'
i n. 1029 ; sed perperam, utdudum splifa acerbitatd
', nionuit AudiSr. x>. 252.151 SLPPLEMENTUM AD OPERA S. AUCUSTINl. 1521484. Lovanii… hi-fol. S. Augustini de Civilate j
bei cum Comtnem. Th. Valois: Maitt.T. I, part. n,
p. 455, addjto Heidam teslimonlo ex Cal. p. 6, n.
121, absque ubericre declarationc, Jncerium ergo
eumdemne lypograpbiini, qui a. 1488 prelo eum
commisit, an allum auctorem agnoscat.1486. Fencttts, per Boitet. Locateltum ; in-i°. B.
Augusiini libri XXH de CivitateDei. ln fine : Opus
de ciuilate Dei feticiter explicit : confectum Veneliis
per BoneiurriLocalellum, impendio et sutnplibus Octaviani
Scoii Modoetiensis. 1486. quinto Idibus Februarii.
Cat. tibr. rarior. Bibl. Budent. et Bibl. Pinell.1488. Tholosm, perHenricumMayet Alamanum(dte
XII Octobris)  ; in-fol. min. Tliomae Valois et Nieolai
Triveth Commentaria in libros S. Auguslini de Civitate
Dei, una cum complemento fratris Nicolai J
Cerseth. Cf. Cat. Bibt. Crevennm noviss.— Louantt, per Joannem Westfalensem ; in-fql.
Augusiini de Civitate Dei I. XXII, cum Comment.
Th. Valois et Nic. Triveth. In fine : lmpressum tn
alma Vniuersitate Louaniensi, qttm Brabantiam haud
parvum ptm ceteris ornatam reddil, ingenio el industria
loannisWestfalensis. Anno M .CCCC.LXXXVHI.
Xllll. Calendas Octobris. Mailtaire T. 1, p. n, p.
495. Apud alios lamen bibliographos mentionem
ejus non irivenimus, nititurque adeo solius Maetiarii
fide, ex /jua eamdem editionem laudant Colonienses,
Ossingerus aliique.1489. Feneftis, typis Vineent. Octaviani Scoti ;
in-fol. Augu>tinus de Civitate Dei oum commeniariis
Thomm Valois, sive Watleis et Nicolai Trivelh. Cat.'
Bibt. Casanai. ; mide suppleri poteril Maellarius TT
I, p. II, p. 510.— Basil., ap. Jo. Amerbacltium ;in-fot. Augustinus
de Civitalc Dei cum cornmento. ln fine :Hoc opus exaclum divina arle JoannisAmerliacensis : lector ubique legas
Invenis in textu glosis seu niargine mirum :Quo.merito gaudel urbs Basilea decus.Anno saluiiferi virginalis parlus oclogesimo tiono tupra
millesimum qualerque cenlesimum idibus Februarii.Commentarii, sunt Thomm Valois el Nicolai Trivelh,
saerae paginae professorum ord. Pracdical. Ac
illius quidem nolae in cap. 29 libri x deficiunt: reliqua
per Nicolaum Triveth sunl conscripla. A Nicolao.quoque
profecta est tabula seu index. Cliaracter '
est Gbthicus, columnae dune, sed Commento uirinque
apposito quatuor pTerumque paginam faciunt. In intefiore
tituli pagina Augustini elfigies ligno impressa
c.uiii alia figura emblemaiica, iiiscriptione et versw
bus conspicitur. Descfipsit eamdem Braunius Not.
H.LHi.T. II, p. 182.1490. Basilem, ap. Jo. Amerbach.. ; in-fol. Edilio
anni prcccedentis accurate iterum expressa, ^ntVa
idtfrus Februariis. Denis Gdrell. Bibl. p. 134 ; Getneiner
Regerisburg. Bibl.y. 197. Exsiabat etiam in
Bibl.- Bucts de la Vaiiere. Gessner Lubeck. Bibl. p.
51. Cufiose descripsit KciscA Beytrt. s. Gesch. metkw.Bb.
St. II. p. 73 sq"A 1494. Fributgi, in-fol. Amerbachianae iteratio.
In fine : Finitum est hoc opus in friburga. Annoincarnationis
Dni MCCCCXCIIIi. Exst. etiam in Cat.
Bibl. Bodi. el Cteveritiae noviss.Sine unno, loco et typogr. ; in-fol. S. Augustini de
Civitate, Dei 1. XXIIV cum Commentariis Thomw
Valois et Nic. Trivelh.Hujus edilionis rarissimae juxta quam antiquissimse
notitiam suppeditant cl. Morellus in Bibl. Pin.
T. I, p. 86 ; Seemilter fasc. I, p. 120 ; iterumque
non minori diligentia ] descripsit Plac. Braun in Notitia
Hist. Lit. p ; 9. Constat, ut editio a. 1473, duabus
quodammodo partibus, quarum pripr textum,
majoribiis litteris, posterior commentarium minori
charactere columnis duabus impressum sistit. AcB textus quidem pagina 47 , commentariorum vero 57
Iineas complectilur. Lilleras Germanicas appellat
Morellus ; SeemiUetus ; plane sirailes esse vult iis,
quibus recusus est Augustini liber quartus de Doctfina
Christiana per Jo. Mentelin Argentinensem ,
cui idcircp acceptam referre nuilus dubitat. Qui
cum jara a. 1478 dierp obierit, ante hunc certe expressa
esse deberet. Sed longe vetustiorera pulat,
necabanno 1470 valde remotam, adeo, ut princeps
forte cum commentariis laudatis statuenda foret,
quam sententiam jam Morellus amplexus fuerat.
Carei pranibus, quas sequior setas per artis progressum
sensim introduxit, foliorum paginarumque notis. liuniefisve , itein litieris initialibus, nec non lilulis
tam in fronte operis [ quam singulorum librorumC aut capitum initiis, qtirc solo spatio vacuo , nec eo
admodura amplo inler se dislinguuntur, praeterquam
quod ad calcem iibri xvm subscriptio, et dehinc
a libro decimo nono inscripiiones librornm et
capilulorum inveniantur. Nihilominus occurrunt
frequenier marginaliadecunatis textus lineisapposiia,
quod in Basilecnsibus quoque eorum libroruin
editionibus deprehendere me memini. Denique in
fine texttis legilur: Finito libro sit laus et gloria -.
Christo ; posi cominentaria vero tabula materiarura
decem foliis non omnino iniegriscomprehensa desinit
subjecto : Explicit Tabula.S« c. XVI. — 1515. Basilem, per Ad. Petri de Lan
gendqrf ; in-fol. Divi Aurelii Augustini, Hipponensis
episc. ad Marcelliuuni de Civilate Dei contra pagaunos libri duo etviginti: opus dignissimum : humanarum
divinarumque litterarum disciplinis clarissimerefertum.
Cum Comtnentariis Thomm Valoit et
Nicolai Triveth: nec non addilionibus Jacobi Passa■uanlii
atque iheologicis verilatibus Francisci Maro\nis. Porro impressum cst titulo insigne Adami Pelri
addilo Anno M. D. XV. Infra : Directorium in singulos
iolius operis libros indice cetto congeslum. In
pagina aversa eadem, quae in Amerbachiana habentur.
Prscfigitur deinde prsefatio Fratris Conradi
Leontorii Malbonnensis (sic) cbaractere Romano
impressa , qua rationem et institutum operis Augustiniani
docet. In fine ejusdem Conradi Leonlbrii Malbronneniit
(sic) siibjicilur epilogus, in quo ingen-153 NOTITIA LITTERAHIA IN S. AUGUSTINUM."-'" 15 »tem textus emendationem, muliorum mss. collatione
perfectam pollicetur, nec non subscriptio , quse
Joannem Koburger, Nurimbergensem bibliopolam,
impensas imprimendi voluminis fecisse signilicat.
Haec quoque rotundo charactere, reliquum volnmen
litteris Gothicis qualuor plerumque, interdum etiam
quinque columnis el crebris sectionibus inipressum
oculos el hoc ipso et vario characterum genere
ill eadem pagina obvio offendit. Casp. Barthius Advers.
tix, cap. 10, p. 2795, hanc editioriem. inullis
mss. meliorem vocat.152 ». Lugduni impensis Jo. Koburger, arte Jac.
Saccon. ; in-fol. Augustinus de Civitate Dei una
cttm iibris de.Trinilate , quos vide. Plane expressa
est praecedens Basileensis.1522. Basitem, apud Jo. Froben. ; in-foi. D. Aur.
Augustini opus nbsolutissimum de Ciyitate Dei, ad
vetera exemplaria collatum el commentariis illustratum
sludio et labore Jo. Lud. Vivis. Cat. Bibl.
Reg. Mus. Britt. et Budens. Prima bseC est edilio
cum Vivis commentariis. Post dedicationemad Benricum
VIII Angliae regem, dat. Lovanii nonisJuliis
M. D. XXII prsetatio occasionem operis Augusiiniani
docens et singularis praeterea de veleribus inlerpretibushujuslibetli
deque Gothis qui Romam ceperint
dissertatio esl adjecla.1554. Paris., in-fol. S. Aur. Aug. de Civitate Dei,
edente Lud. Vive. Cat. Bibl. Bern. T. I, p. 16.1555. Paristis, apud Carolum Guillard ; in-fol. lidem
Iibri cum eodem Gommentario. Laudant Colonienses
p.739. Si prsecedens editiorecle sehabet, nondubito
quin ex eodem bibliopolio profecta sit ac haec.— Bas., ap. Hier. Froben. el Nic. episcop. ; infol.
< D. Aurelii Augustini, Hipp. ep. de Civitate Dei
libriXXII, adpriscaevenerandajque vetustatis exemplaria
denuo collati eruditissimisque insuper Commentariis
per undequaque doctiss. virum Jo. Lud.
Vivem illustrati et recogniti. Accessit index fecundissiinus.
> Inaversa tituli pagina Henrici, Angliae
regis, epistolalegilur, qua Lud. Vivi pro oblatis
sihi Augustini libris gratias agit, data Grenuici die
XXIIll Jan. 1523.1570. Basilem , per Ambrosium et Aurelium Frobeniot
fratret ; in-fol. < D Aurelii Augustini, Hipp.
ep. de Civilate Dei libri XXII, ad priscae venerandseque
vetuslatis exemplaria jam ilerum post vircim
undequaque doctissinium Joannem Ludovicum Fttietn
summo studio collati ac ejusdem commentariis eruditissimis
illuslrati. Accessit Index multo, quam
antea fuerat, fecundior. >Videantur quae de hac editione in Annalibus Coliectionum
nolavimus. In toto volumine nihil est praeter
praefationem, ,quod ad integram operum editionem
respicit et impedire potuit, quominus separatim hic
tomus venderelur.1596. [Geneuce] excudebat Jacobus Sloer ; t’n-8%
11 tontis. D. Aur. Aug. Hipp. ep. de Civilate Dei 1.
XXII. Tomum quintum Operum omnium h. 1. et a.
« xcusorum efficiunt. Vid. supra in Annalibus Opp.A S.*c. XVII. — 1600. Anluerpim, apud Plantin. ;
in-fol. Iidem libri. M. Bibt. Colon.1610. Genevm..,. t’n-8'. Iidem libri. lisdem sponsoribus.' 1613. Parisiis, sttb insigni urbis ; in-fol. < S. Augustini
1. XXII. de Civitate Dei, recogniti pertheologos
Lovanienses: cum comment. Leon. Coqumi et
Jo. Lud. Vivis. i Cat. Bibl. Thott.1624. Francof., lypis Wechet. ap. Dan. el Dav.
Aubrios et Clem. Scltleich. ; in-fol. Casp. Rarthii
Commentariorum in D.. Aur. Augustini Civitatem
Deiliber primus scu Adversariorum Comraent. lib.
LX. Exstat cum Adversariis a pag. 2816 sqq. Praecedil
haec ej’us adraonilio.: Eccum libi, amice iector,
specimen tommentariorum nosttorum in CivitatemB Divinam Augustini, multis expelitum. Sequentur ipta
Commentaria, si Deus vttam dederit ; Opus immensum,
et licel ominari, mterimm. Reliquimus autem,.ut
tcripsimus ; nori sublalis iis, qum ex Adversariis in
hunc Commentarium translulimus ; idque consilio, ut. quale ipsum opus tit, eo faciliut perspiciatur. Qtiae
ipsius Barthii verba eo lubentius huc transcripsimus,
quod nuper demum Lipenii, sublestae non raro fidei
testis, atictoritati tantum dedisse Colonienses vidimus
, ut refragantibus licet Christ. Daumii, Barlhio
quondam familiarissirai, nliornmque, quos ipsi in
medium producunt, melioris notae scriptorum testimoniis
gravissimis, non prorsus tamen de integri
hujus Barthiani comraentarii editiqnc, qualem Hnlae
Sax. a. 1620 in-fol. Iticem vidisse Lipenius prodiGderat, desperareni. Imposuerat illis eiiam hoc, quod
ipse Bariliius" in suis ad Staiium Animadversionibus
saepius hujus commentarii in Augustinum meminissei.
Sed quae ibidem ex iis proferunt verba, tantum
scriptum jam fuisse eum probanl, non item, ut ipsi- volunt, editum. Cselerum ingens tunc temporisapud
doctos hoinines hujus commentarii fuit desiderium,
imprimis quoniam ipse auctor de eo lam magnifice
locutus erat, et oppido pauci erant, qui non eximie
reconditam istius viri doclrinam admirarentur. Hodie
non niajorem in eo jacturam orbem eruditum fecisse
credimus, quara in eo, quem Salmasius super
Arnobium mediiabatur.1656. Parisiis , sub insigni Magnm Navis ,infol.
< S. Aureiii Augustini', Hipp. ep. De Civiiate libriO XXH. Ex vetiistissimis manuscriptis exempiaribus
per iheologos Lovanienses ab innumeris mendis repurgatus.
i Quorum diligentiam altestatur sub finem
toini, castigalionum ralio et leclionum varietas majori
ex parte annotata. Cuin Gommentariis novis et
perpetuis R. P. F. Leonardi Coqumi, Aurelii Eremitae,
Augustiniani, Doct. Theol. Paris. et Jo. Lud.
Vivis.lnscripsit Leon. Coqumus CliristianaV a Lotharingia
Magnae Elruriai Dttci Matri a sacris Conlessionibus.
Nptae ejus aeque copiosam theologicam erudilionem
ostendunt, quam Lud. Vivis commenlarius
omnigena araiquitatis doctrina illustris est. Ipsequoque
de inscriplione, occasione, partitione, dignitate et
iSf* SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. i 1S8utilitate horum librorum , quod haud. perfunctorie A
Vives egerat, denuo commentatus est.1651. Paritiis…. in-fol. lidem cum Coquaei commentariis.
lla Colonienses.1661. Hamb.ufgi, sumpt. Zach. Hertelii ; t’n-46, //
fomis. S. Aur. Ang. Hipp. ep. de Civilate Dei librl
XXII, in duos tomos divisi, ex ycluslissimis mss.
exemplaribus emendali, juxta novissimam editibr
nem Colonienseiii. Accedunt Commentarii eruditi et
iniegri quidem, Jo. Lud. Vivis, Hispal. ac Leonh.
Coqusei Aurelianensis. Cum. indice gemino, altero
locorum Sc. S., altero rerum ac verborum loeuplelissimo.SJEC XVHL —1748. Neapoli…. t’n-40. S. Augustini
libri XXII de Civilate Dei cum notis monacho-,
rum S. Mauri. Cat. Bibl. S. Aug. ad Nidum Neap. I
Versiones.
Versionum quoque hujus Augustiniani operis non
exiguus est numerus. Nam’ et vario idiomale red-.
ditum est, et saepius eodem , sed niillo frequeiitiu ;,
quam Gallico. Ex pluribus aulem qui htic sludium
siuim conlulerimt Francogallis, riemo laude sua
apud populares earuit, studioseque excepta sunt el
prelo mulliplicata Radulphi de Prwltis, Gentiani
Hefveli, de Cetiziers, Ludovici Giry et Petri Lonir
beiti conanima. Sed singula brevi indiculo complectamur.
* . ■Italicw. —r S. I. el a., in-fol. < II libro di S. Atir
guslirio, de la Cita di Dio, il quale e diviso in XXII
libri, tradotti in lingua volgare. > Cat. Bibl. Reg:
T. I, p. 581, n. 786, apposito lemmate vetus editio. « 
In Bibl. Smithiana, p. 28, legilur : La Cilta di Dio ':
iradetla (forse) da Iacopo Passavanli. Deburius in
Cat. Bibl. Ducis de laValiire circa annum 1480 excusam
exislimat scripsitque characterem esse romaniim
fiiinorem, binas columnas, signaturas a-H
securidi alphabeti, tabulamque materiarum ab iniiio
xi foliis praefixam. Erat eadem penes Crevennam
olim, testc Caf. Bibl. ejus novissimo. Cf. Biblioteca
degli Autori volgarizz. in Raccolla d’Opusc. sciani. e
fitol.T. XXXII, pag. 542.Deauctore linjus versionis inter ipsos Ilalos haud
convenit, dum nlii, in quibus Fonlariinus (in opere
suo de Eloquentia Iidlica) ,Nicolao Piccolomineo eam
asseruefuiit, quos lamen refeliit Apostolus Zenus in .
Anribiatibnibus ad Fontanini librum ; alii, veluli:
Jacobus Cbrbinellus, Jacobum Passavantium auctor
rerri slatueruril ; utrisque adversatus est Pelrus Rasr
sagliain editibne Vcneia a. 1742, a Florcnlino quodam"
anonymo eam pfofeclam et Venetiis circa a.
1480 elnbnratam esse dicens.1754. Roma, per Antonio de Rossi, in-fol. < La
Citta di Dio , opera del gran Padre S. Agostino veSfcovodTppoiia
trhdotta nell’ idioma Italiano dal
Pi D. Ce.sate Benvenuii da Crema abbate gerierale
tlei Carionici Regolarl della Gongregazione LaleraApense. » Plurima comiriendanl hanc operam, verr
sionis elegantia, indexicopiosus, splendor artificii,
ipsumque deniqnc P, M. Benedicli XIV, cni dedicata
est, ■nomeii.-_ testejBtfi/, degli Aut. folgarizt, m
Raccolia d’QpuscKscienti e filol. T. XXXII, p. 343.
1742. Fenesici, appresso Piet. Bassaglia e Franc.
Hertzhauscr.. ; in 4°. « Della CitladiDio di S. Ajirelio
Agostino. Tomo pfimo, che comprende gli XI
primi libri. i Haec est reeens editio antiquse illius
versionis, de cujus auctore editprem Petrum Bassagliam
prolixius in epistola dedipajciria huic lomo
praimissadisputassediximus. Alterum tpm (a. 1745) 
npiidnm absolutum fuisse djserie monet nuclor d.
Bibl. degli Avi. volg, 1.1. Sed poslmodum additus
esse debet. Nara Audiffredus in Gat. Bibl. Casanal.
Q duos citat. Texiiis Latinus versipni adjungjiur, insuperque
Vita Augustini a Possidio scripta LaUne
accessit.GqUicm 1486. AkbeyiUe, chez Jean du Pri etPierre Qerard ; irirfqi., 11 upj. < Dix premiers Hvres
de Mpnseigneur S. Aiignstin de la Cile de Dieu
translales par RaoiU de PreuUes. > In fine tomi I :
< Impriine eu la vilie d’AbbevilIe par Jean du Pre
et Pierre Gerard marchaiis Jibraires, acbeve ie
XXVIH de Noveinhre ' ; I'an inil qciaire cens qualre
vingt et six. > Tomo 11: < Les septderniers livres. >
In flne : <. Impriniez pnr /es \nitnes a Abbeville. VII
d’Avril, mil quatre cens qualrp vingt et six, apres
Pasques. »■— CoinmemQranl hanc edilioncm Maettarius,
Debure Biblicgr. instr. T. I p. 248, Deburius
G sen. la-Vat. Bibl. Dncis de la Fn/icre T. I, p. 167.
Nolalur etiam ip Cat. Bibl. Reg. Paris. Primus liber
est ex paiicis, qui Abbaiisvillae sunt jjnpressi. Super^i
tameri editipnis yeiustaleni Ipsius versiouis
setas. Auetor enim, ctijus iiomen diverse, (nodo do
Pjreuties, mpdo de Pralles, Prws.les, Presles, qiiin
eliam de Ptqieres, Laiipe verp de PrmUis, de P-mieriis,
Preslwus, efferrjjsolet, Carpli V Francjne regis
tempofibus fioru|l, peiiesque eum magistri libeilfjr
rum snpplicum officio fiinc’us esl, natus ex iliipiiq
concubilu Radulphi de Prae[iis, Philippi Pulchri
quondam consiliarii a. 1515 , cum iniqua eus.lpdia
paier ejus deientus esset. Sed lilii legiliiui jura Radnlphus
nosler jam sepex regis sui beneficio a. 1376
est consecuius. Diemiobiit mense Novembri 1382.
fi Variis ille scripiis tam ! vernaculo, quam Latino, sermone
compositis, aelatejam devergente, inclarperat,
cum singulari regis mandalo stipendioque ad cflpficiendam
Auguslini liiijus libri versionem adigepetuji, qttam
 incboalam annp 1571 _ die 1 Novembris, seu
festo omnium Sanctorum, aniio 1375., die 1 Septembris
absolvisse ferlur (« ). Praeslo erant 50 codices,
quos ila tamcn secutiis est, nt parciiis verbprum
quam scnsus explicaUpni studeret, et regis jussui
obtemperans senieniisn veritalem clarilateinque per
aiiibages orationis sectari mallet, quam eamd.em'(« .) Ah eodeiri auciore profecla.est Biblipriim
yersip) Gallica., quani specimine prpposito accurate
descfipsit P. l’e Lotig mBibt. saeta p. 318, quaeqiieeidem regi in litteras propensp d.ebelur, Cf. Lancelot
mMiniVde fAc^des Imcr., t. 'Xill, p. 656. ' "557 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 158verbis insistendo periclitari. Ui vero commodius sua
legerentur, singulos libros in capila plura dispescuit,
quacum descriplione nescio an hodierna Latini
textus divisio concordet. Nec contentus, Augustinum
Gallicani sermonis eloquio civibus suis
admovisse, ejusdem etiam ubi doctius locutus esse
videretur, inlerprelem egit, subjuncta singulis capilibus
exposilione , in qua de mylbicis , historicis ,
philosophicis aliisque reeonditioris scientiae capitibus,
prout quidem eruditionis tunc temporis conditio
ferebat, disseruit, ut tamen ostenderet, se
hominum doctorum aevi sui longe esse excellentissimum.
Nempe auclores, unde sua deprompsit, si a
paucis discesseris, sneculo vn nOn antiquiores sunt,
siquidem frequenter imprimis laudat Isidorum Hispalensem,
Orosium, Paulum Diaconum, Hugonem,
Papiam , Futgentium , Calltolicon , Nicolaum Triveth,
Vhtcenlium Bellovaccnsem, Alanum de Complanctu
Naturae, Joannem Sarisberiensem, Gulielmum
Pnris, Petrtcm Comestorem, Helinandum nliosque,
aliquoties Paulum Diaconum de Mirabilibus
Mundi, Coranum Moliamedis et Joannem Magdunenseni
(Jean de Meun)  tamquam auctorem fabellse
Gallicae de Rosa appellat. Plura etiam ex hisloria
tum sui temporis, tnm anliquiori Franciae admiscuit,
nec non traditiones passim vulgique superstitiones
varias aspersit, ex quibus speciminis loco
nonnuila proposuit Lancelolus, Academim Inscripliomim
et litter. elegantior. Paris. quondam Socius,
cujus binae de Radulpho Preslseo ejusque scriptis
commentationes insertse sunt Memoriis ejusd. Academiae
T. XIII, a pag. 607 ad 665. Illius enim viri
laudabili diligentia effectuin est, ut qusecumque auctorem
versionis hujus concernunt juxla documentorum
optimorum fidem explorata ntinc habeantur,
simulque tenebrse istae, qtiibus Crucius Cenomanensis
(La Groix du Maine)  ip Bibl. Galt. p. 427 ha&c
obsepsit, quibusque dispellendis non admodum profecerunl
conjecturis suis auclores M. Bibliothecm
Colonietisis ( p. 740, n. 157) clarissima luce siiif
coilustratae. Pra> caeteris aulem illius scriptis hunc
librum paucissimis visum, inspectum vero, quanlum
equidem scio, nemini, diligenter examinavit,
prsecipuasque ejns dotescum judicio exposuit. Enumerat
praeterea p. 654 insigniores aliquot codices
mss. qui ad unum omnes in Bibliolheca Regia Parisiis
asservantur et numeris suis sunt nolati. Cacterum
non minus rara hae principe hujus versionis
editione est altera diu postea facta.1551. Paris (chez Galiol du Pre) , par Nicolas Saveiier ;
in-fol., II lontes. < La Cite de Dieu de Monseigneur
SaintAugusiin, translatee de latin en frangois
par Raoul de Prwsles ;s> cujus splendidum exemplar
olim inler ornamenla Bibliolhecw Ducis de la
Valiere nurnerabatur. Cf. Caf. T. I, p. 168, n. 458.
Laudat eamdem Cat. Bibl. Musei Britt. Tenendum
est autem, Lanceloltum etiam seque ac Golonienses
hujus editioriis mentionem facere, sed ita, ut apud
Gatiotum du Pri prodiisse affirment, cum tamenADebnrius 1.1. Nicolao Savellerio tribuit. Quocirca
nos conjecturam secuti utrumque. m litulo posuimus,
alieruni rederaptoris, alterum impressoris
partes gessisse suspicali.1570. Paris, chez Nic. Chesneau ; in-fol. < La Cile
de Dieu du Saint Auguslin traduile en fran ?ois par
Genlian Hervet. tCal. Bibt. Mus. Brill. Cf. M. Bibl. Col.1585. Paris , chez Mich. Sonnius ; in-fol. < Sainl
Augustin de la Cite de Dieu, illusire' des commentaires
de Jean-Louis Yives, traduit en franfois par
Gentian Hervet, avec les annotations et observalions
de Francois de Belleforest. Troisieme ediiion, augmentee.
> Caf. Bibl. Reg. Eamdem repetilam Partsiis
1610, in-fol. iraduni Colonienses.1655. Paris , chez Pierre le Petit ; in-fol. t Saint
B Augnstin, de la Cile de Dieu, traduit en francois par
de Cereziers, aumdnier du Roy. > Cat. Bibl. Reg. et
Casanat. ,1665 et 67. Ports , chez Pierre le Pelil ?in-$°, II
voll. t Saint Auguslin de Ja Cit6 de Dieu, traduit en
franQois par Louis Giry, tomes I et n, cuiilenanl les
dix premiers livres. < Cat. Bibl. Reg.1675. Paris , chez Andri Pralard , tn-8*, // volL
< La Cit<5 de Dieu de Saini Augustin, traduite en
francois et reveuesur plusieursanciens mss.avecdes
remarques et des notes, contenantdescorrections du
texte par Pierre Lomberl. > Cat. Bibl. Reg. et /) ucts
de ta Valiere. Eadem repetila est eodem anno Bruxelles,
et 1695 Paris // voll. ( Cat. Bibl. Thoit. ) 1701. A Paris, cliez Nicolas Pepie ; tn-8*, en II
" tomes. <La Cite" de Diende SaintAuguslin ; traduite
en fraiiQois et revue sur ) '6diiion des PP. Ben6di'
ctins, avec des remarques, etc. >1756. A Amslerdam, chez Pierre Mortier, in-8", IV
tomes. <LaCile de Dieu deSaifit Augustin ; traduite
en francois et revue sur plusieurs mss.: avec des
reraarques et des notes qui coniiennent quanlite de
corrections importnntes du texte latin ;.et la Vie de
M. Lombert. > Notae imprimis de versiOne traclant
ejusque licenliam ex eo, quod elegantiae sensui traduclor
debeat et quod linguarum invicem abhorrens
ingenium posiulet, excusant. Hinc nec ubique eadem
ilerum inculcare, sed ad priores tantum XI libros
talia monere salis visum esl. Emendaiiones, quas
_ in titulo proliletur, ex 10 circiter autll mss. Gallicanis
nonnullisque Yaticanoruni, quas Benediclini
PP. ipsi concesserant, leclionibus haustas esse monet.
Eadem versio loiidem voluminibus in-12, eodem
anno ibidem apud Jac. Rollhi excusa, quae similiter
ac praecedens vitam traductoris in lilulo gerit, memoralur
in Cat. Bibl. Reg. T. I. p. 379 ;. Eamdem
duodenis IV voll. Parisiis 1737 excnsam laudat Cat.
Bibl. Firmianm.Hispanicw. — \b' 14. Matrili, in-fol. S. Augustinus
de Civitate Dei 1. XXII, Hispanice per Ant. de Roys’
clRozas. Laiidant Colonienses.1676. Amberes (Antuerpise) , in-fol. Iidem ej’usdeni
versionis. Cat. Bibl. Thott: Iterumque ibidem repetiti
dicuntur a. 1696 in-fol. in Bibt, Eccl. Colon.189 SUPPLEMENTUM AD QPERA S. AUGUSTINll 460Belgicam versionem impressam Lugauni Bat, 1621, .
ex Cat. Bibl. Traject. T. II, p. 3, proferunt Colo- ;
nienses.Germanicam Joannis Godfridi de Odernheim, qui
circa a. 1495 Oppenheimensis Ecclesiae pastor fuisse
perhibeiur, ex Eisengrenii lide commemorat Possevinus
App. Sacr. T. 1, p. 889. Aliam auclore flans
Nicolao.Sigmaro a Schlusselberg, excusam Ratisbonm
1666, t’n-4" laudat Gemeiner Regensb. Stadtbibt.
p. 197 : attamen non nisi librum primum eam complecti
significat.XXVI— (75) De Rono Viduitatisiiber.
1517. Paris, chez Jean Petil, in-4°. < De 1'Elat de
Veuvage ; de la Maniere de prier Dieu ; la Vie de
Sainte Monique ; Opuscules de Saint Augusiin, traduits
par Adrian Gemelli (Jumel) , pretre docleur en .
theologie el grand archidjaere de Laon en Picardie. »
15« Verdiered. recent., T. I, p. 7. Tractatus de Orando
Deo inter epistolas censetur 150.XXVII. — (79) De Geslis Petagii liber
1611. Augusim Vindelicorum-, t’n-8*. D. Auguslini
liber cle Gestis Pelagii, nunc primum edilus studio
Marci Velseri.Fmsulis (urbe agri Florentini, qiiam hodie Fiesoli
dicunt) inventus erat in bibliotheca abbatiae S. Bartholomaei
canonicorum regularium Lateranensium.
Hinc ejus antigraphum cardinalis Scipio Cobellutius,
tttnc ab epistolis et secretis summi pontificis, Roma
ad Marcum Velserum duumvirum Augustanum transmisernt:qui
quideni aliquamdiu editiones, quae Romae
Florentiaeque accuratissime parari ferebantur, I
cupide exspectavit ; sed quoniam longum id futurum
negotium res loquehalur, gratiam apud viros pios et
eruditos, antiquse doclrinae amanles, Romanis Florenlinisque
ediioribus ipsis non invitis, se initurum
esse ratus, si nuda interim Augusiini verba utenda
fruenda proponeret, exemplum Romse transmissum
cum fide exprimendum curavit, lectionibus variantibus,
quae ad marginem ejusdem comparaverant,
pariter in ora ascriptis, subjectis vero in ima pagina
aliis, quas maximam partem Marco Velsero, canonico
tuncFrisingensi,deberieditor significat, easque
conjectura fere subiiaria inter legendum notatas,
paucas eiiam paulo audaciores ab auctore improbatas
scribit.Nullasvero quantavis probabilitaiisspecie
blaiidientes in conlexlum’ a se receptas esse asseverat.
Praefationem hanc repeti fecit Joannes Clericus
in Append. Augustinianea (T. XII ed. Antuerp.) ,
p. 607. Exspectatae vero illae Romanorum Florentinorumqiie
editiones lucem non viderunt, sed Parisiis
paulo post cum libro conlra secundam Julidni responsionem
cura Menardi iteriim prodiit, quem vide
n. 98. Nec dubito , quin inier Opuscula Augustini
discipidorumque ejus ediius sit, quae supra a nobis
sunt in mediura producta.XXVIII.— (80) De correctione Donatistarum liber.
Edidit seorsim hunc librum iVtc. Bergius Revalensis
Holmiw 1696, in-8°, sub, tit.: D.Augustini liber de
moderatecoetcendis hmreticis ad Bonifaciumcomitem.A XXIX.— (82, 85) Augustinus in Evangelium Joannis
et Epistolanr ejus I, ad Parthos. Sine anno,
loco et typogr. in-fol. Augustinus super Joannem.
Hsec verba tituli ioco litteris majoribus folio
primo cseterum vacuo sunt impressa. In limine
texlus : Divi Aurelii Augustini, Hipponensis episcopi:
in Evangelium secundttm Jounncm Tractalus primus
feliciter incipit. Ah eo quod’scriptum esl: In principio
erat Verbum: ef ueioiini eraf apud deum: et deus ■
erai verbtim. usque ad id quod ait: El lenebre eam
non comprehenderunl. In fine : Divi Aurelii Augustini
hipponensis episcopi expositio in evangelium secundum
Joannem felicilerexplicit. PrnsceduntAnnotatio
seulnvenlariumprincipalium senlenliarum, nec non
tituli seu rubricm traclatuum, x foliis. lmprcssioB facta estliiteris Gothicis minoribus, duabus columnis.
Chariae litteris signalae sunt, desiderantur lamenfoliormn
numeri et custbdes. In summa pagina non
solum tractains, sed et capita indicanlur. In ipso
conlextu autem verba Evangelii aulalia loca bblica
coinmentariorumque iiiilia, illa medio, haec majori
cliaracteredistingiiunuir. Addita sunt marginalia, in
quibus.vcl loca parallela, vel lectiones variac locorum
Biblicoruni nb Augustino laudaloruni producunlnr.
His consideratis, nemo non insignem hujus
editioni.s similitudinem cum irapressis Araerbachianis,
quoruin cxemplaria passim a nobis inter Atigustiniana
proferuntur, agnoscet. Lubens lamen concesserim
in cl. Braunii senleiitiam, qui tomo II Not.
H. Litt. p. 35, Norimbergm per Antonium KobergeGrum excusam esse statuit, modo non in sola typorum
similitudine, sed totius operis descriplione nitatur
illius judicium. Unum accedit, Cobergerum plura,
Amerbachium conlra vel nulla, vel pauca admodum
absque nomine suo emisisse.Fersioncj.
1670.
Rommtypis S. C.depropag. F. in-4°. Capila nonnuila
ex diversis tractatibus in Evangelium Joan. de
Sp. S., Lat. et Gr. interpr. Max. Planude ; inler opuscula
aurea collecta a P. Arcudio a pag. 651. In
Bibl. Eccl. M. Coloniensi laudatum invenio librum
deSpiritu S. ex diversis Augustini traclat. super Joannem
coliecium, qui prodiisse dicitur Basilesel578
Gr- Lat. Ex his intelligere mibi videor, non alium" indicari libruni, quam \ Leunclanii Legationem Ma'rtuelis
Comneni ad Armenios, ctii aliquot capita de
Trinitaie ex Augusjlino gr. conversa sunt inserta. At
si htinc voluit quem testem laudat Lipenius in Bibl.
Theol. T. II, p. 785, fallitur ille quidem ; narri isia
prorsus ibidem non feguntur. Nescio vero an huc
forte pertineal fitier Augusiini de Spirilu Sanclo.
Gencvm 1540, t’n-8" , quem profert Cat. Bibl. Bernens.
T. I, p. 15.1670. Paris, chez Jean-Bapt. Coignard ; tn-12.
< Homelies de S. Auguslin sur la premiere Epistre
deS. Jean ; traduction nouvelle.17,00. Paris, chezJeqn-Bapl. Coignard ; tn-8°, IV
voll. <Lestraitez de S. Augustin sur 1'Evangile du161 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 1035S Jean et son Epistre aux Parthes, traduils en fran- /
cois sur 1'edition des PP. Benediciins, avec des sommaires
a ia marge, par Philippe Goisbaud du Bois.t
XXX. —(84) De Gratia Christi el Peccato originali
contra Pelagium et Cmlestium.
1687. J/oguiiftaj, lypis Petri Hermans, in-8°. Liber
Divi Aur. Augustini, Hipp. episc. contra Pelagium
et Coeleslium de Gratia Chrisii, Commentario brevi
et coiii.inuo illustralus a R. P. Carolo Josepho Tricassino,
ord. Frair. Min: Capucin. S. Francisci. Cf.
Acl. Erud. Lips. Suppl. T. I, p. 134.Ad hunc Augustini librum spectat editoris liber,
Graita efficax refulala ex Ubris S. Auguslini, per
euiudeni lypographum boc ipso anno excusus, quem
reccnsent Acfa Encd. vol. eod. p. 128-153, idque
iniendisse auclorem declarant, Pelagianos ab Augu- ]
stino proptcrea hsereseos fuisse insimulatos, quod
nullam omnino graiiam Dei admiilerentinvoluniale
necessariam, non vero ob id, quod graliam eam indifferenlem,
seu. talem, cui voluntas huraana, seu
obtemperare, seu resistere posset, slatuerent. Idem
fere Trtcassinus jam ante in libro De Nalura peccati
originalis, secundum menlemS. Atigustini, eic. edito
Parisiis 1677, in-4*, docuerat. Cicterum Auclor
Coloniensis non Moguntim, sed Trecis, unde orinndus
erat Tricassinus, eum impressum existimat.
Versio.
1758. Paris, chez Franc. Babuiy,in-l%. « Les deux
livres de S. Augustin, de la Grace de J.-C. et du
Pech6originel, traduits en francois sur 1'ediiion des
PP. Benedictins de la Congregation de S. Maur. > '
XXXI. — (95) De Conjugiis adulierinis libri II.
■1698. lenm, per Joan. Bielkium ; t’n-4*. D. Aur.
Augustini libri duo de adulierinis conjugiis ad Pollenlium,
cum notis jurisconsulti celeberrimi, qnibus
dogma Ecclesiae de mairiraonii dissolutione iilusiralHr.Auclor noiarum fertur Joannes Schillerus, antecessor
quondam Argenloraiensis, ingenio aeque ac
doctrina inler jurisconsulios eminens, edidit vero et
praefalus est Georgius Schubarlus, humaniorum lilterarum
lunc temporis apud Ienenses professor.
Occasionem Iibro causamque simul cur lalere Schilterus
voluit, dedisse ferunt Ulricum Obrechtum, virum
eleganti doctrina et muliis editis scriplis tunc .
apud Argentoralenses insignem. Qui cum Argento- '
rato urbe in potestatem Ludovici XIV redacta Jesuilarum
captionibus in casira Ponlificia esset pelleclus,
idque deinde prsemii tulisset, ut senalui
Argentoratensi praesidis nominea rege praeficeretur,
■norcin in judiciis receptuin, raalrimonia adullerii
causa dissolvendi, palrum istius societatis placitis
liaud dubie obtemperans, aboleri fecit ejusque rei
gratia etiam hunc Augustini librum Germanice vertisse
traijilur. Cf. Morerius in Dictionario (ed. Amsl.
in Suppi.). Tametsi vero posterius asserere nonausim,
arbitrortamen, Augiistini senlentiam a caussehujus
palronis fuisse j’aclilaiam, idque ipsum Schilterum
iumulisse non ui eludendam sibi sumeret, quod aL tali viro exspeclari non poterat, sed ut denuo sub
judicium eamdem rcvocaret ei ab omni parle perpensam
proponeret. Facile lamen lemporum ralio
suadere poterat, ui nomen invidise subtraheret.
Liceat nunc brevem dispuiationis ejus conspectum,
qneinadinodnin a Frib.Bened. Carpzovio perexamen
hujus libri in Aclis Erud. Lips. 1098, p. 340, delinealus
est, subjungere. < Primum, inquit, animadveriil
Schiltcrus, controversiam esse duplicem : alleram
de jure divortiorum, quae Augustinus nisi ex
causa adulierii negabat esse pennissa ; altera de
jure ilerum nubendi, quod Auguslinus, vivente allera
parte, concedit nemini, ne quidem ex causa adulterii
: nisi quod cap. 6 innuit, Cliristiaribs tantura
conjuges hoc praecepto teneri ; uude colligas, abB adultero non Chrisliano discedenli nuptias secun’das miniis liiisse inierdictas. Pollentium vero in
priori qusestione labi docei notarum auclor, abreptum
Hebraeorum Romanorumquc moribus aclegibus,
quibus divorliorum liceulia invaluerat. In bac Crgo
parlc iriumphnre Augustini facundiam etdisputandi
subtilitatem, licet argurneniis ejtts non id semper
conficiatur, quod illis colligere velil. Siclocum illum
Paulinum 1 Cor. VII, 10, 11, nec ab Augustino, nec
a Pollentio recte capi et explicari observat. Augustinum
ex prsejudicata opitiionem mtilierem, quae discedat
a viro, nccipere de ea, quae ob adulterium
divortal aut repudielur, atque adeo, ut scholae loquuntur,
peicre principium. Pollentium contra,quse
Apostolus in eam conditionem conferat, si fiant,« -" pure aci-ipere, ac si licile fieri possnnt, atque adeo,
quse de /dcfo dicuntur, perperam dejure intelligere.
In altera vero parie controversiae, qua de jure iterum
nubendi, si facium est divoriium, quaeritur,
Augustiniim sine causa ab apertis Chrisli verbis
Matih. v, 32, discedere, eisque vim inferre nolat ;
cum ea, qtiac pariiculis excepiivis rcgulae eximuntur,
non in vim excepiionis, sed exempli valere
velit, invito sensti communi.rectisque inierpretandi
regulis, ad Grammalicx', Logicae, suhjectseque materiae
principia revocatis. Nequc reliquas ej’us rationes
ita esse comparalas , ul nos coganl ad contorlam
interprelatioiieni verborum perspicuorum confugere,
evoluto cujusque argumenti pnralogismo de_monsirat. Hn ?c fere sunt, quae priori libro dispulantur
et nolanlur. Allero libro.eadem controversia
discutitur, a Pollenlio denuo el luculentius exposiia,
novisque rationibus munila, quibus Augustinus occnrrit,
suamque sentenliam tuetur et expolii. Doctissimus
vero SchilteruS et hic Augustinum -/« T« 
7 !-O5K sequitur, et quid sit in conlroversia, cujus ponderis
sinl rationes aut responsiones allatae, quse inter
se consentanea sint aut dissenlanea, magno
judicio exaniinat: sttb finem ex lib. n Retractat.
cap. 57 observans, in haec senieniia ipsum sibi non .
salis tidere, ncc satisfacere Augusiiuum. > Hactenus
Carpzovius. Restat, ut observemus, rarissime j’am
occurrere Scliilterinnnm banc opellam, quippe qua
nostra eliam Bibliothcca caret cujusque mentionem163 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 104in Catalogis sprsecipuarum bibliothecarum, iprseterquara
in •Calalogo Bibl. Regiae Parisiensis, frustra
quaesivimus-. .XXX'lI<:—{9&) ContfasecundamJulianiresponsiohem,
. Operis imperfecti libri VI.1<617<. Lulelim Paris., dpud Sebast. Chappelei,
t’u--8°. i S. Aur. Augustini, Hipp.ep. contra secundam
Juliarii responsionem, Operis imperfecti, libri
duo priofes. Nuiicprimum ex manuscriplis codicibusediii.
Additusest^eiejusdem Augustihi de Gesfis
Petagii iiber ante paucos-annos editus. Nunc priiiium
in hicem editus citra C/. Manatdi, Juliomngi Andiui »
■proprseloris. > Paucas, 'sed seleciae ;doclrinae
notas « editor-haud inceleber aspersit. Nuncupavit
autem-afchiepiscopo Lugdunensi ©ionysio de Marcjnemont
ep. d. pridie non. Aug. 1616. Exsiafeadefn
editio 'hoc ipso •arirfo ab iisdem ■typographis in-folio
exiiusa. Cf. Cai.Bibl. Reg.Paris:1642. /Lovdhii, >aptid Cornel. Cmneslenium, in-4°.
S. Aur. Augustlni conlra secundam Juliani responSionem.,
Operis iiriiperfecti, libri duopriores, resli-j
luti a F. Mich. Paludatw, Gandaven. O. Eremit. S.
Augustini. Prsemittuniur iidem Iibri, quales a 1617.
■Parisiisediti fuere. Cat. Bibl. Casanat.—Liovanii-apud Jacobum Gezers ; in-4°. < S. Aur.
Augustini libri duo priores, Operis iraperfecti, con« a
Juliani secundam responsionem : ex recensione
Michaelh :Paludani, » Cal. Bibl. Reg. Patis. In hac
tteralione prioris editionis crrata innumera sola
cbnjectura oorrecta esse, ex Riveio monenl Colonienses.■46B-4. Parkiis -tumpt Simeoitis Piget ; in-fol. S.
Augustini episcopi catholici conlra Julianuin hsereticuni
<Pelngianum operis perfecii libri sex. In Suppl.
Hieton. Vignerii. T. H, p. 1522.Octo libris opus secundas rcsponsionis Juliam
conslabat. Eam vero Augustinus sic refutare aggrcssus
esi. ut singulis libris librum opponerel. Sed
morte .prsevenius nonnisi sex libros absolvere potuit,
atqueimperfectaadeo hsec ejus responsiomansit,
<ut -Possidius etiam testatur. Ex bis <diu <nonnisi
duo -habebantur editi per Claud. Menardum. Paris.
1617.Enimvero a. 1654 Hieronymus Vignierex
Soc. J. supplemenlis ad editiones Augusiinianas anterioreslioc
anno editis clarus, non solum qualuor
d.e novo ex codice ms. abbatise Clarsevallensis eruit, ^
sed sibi etiarii -persuasit et aliis persuadere conatus
est, integrnm hisce VI libris Augustini opus ase
exiiiberi. Argumenlis utebaltir, .primo, quod nullus
a se inspectuS ;Sit Possidii codex, inquo vox ista,
imperfeclum. exsfet ; secundo, quod in ms. Clar« valleiisi-sexto
 denmm libro vocula ■explich, non
itera reliquis sil addila, tnide colligil, finem lotius
pperis eo indicari/ ; tertio denique, jd quod -lorige
foret .gravissimum, si probasset, sextum libruni CKteris
esse longiorem alque tam Julianiinvectiones,
quam Augustlni responsa cseterisprolixiora ; quo« irca
concludit, probabile videri, sexto hoc libro
Vres Juliani simul esse colleclos idque ex ipsius verAbis finalibus astruere nititur, in quibus omnia ad
generalem ex illatis conclusionem apprime conspirerit.
-Eriimvero Benedictini tomo X, p. n, omnia
hsec vana Csse pronuntiant atque exemplis contrariis
luculenler demonstrarunt. Prnemisit editor disputationem
de.Juliano ej*usque in B. Augustinum scriptis
et testimonia veterum, qui borum sex iibrofum
memiuerunt et locos ex iis in suos commentarios
relulerunt.Versio.
1736. Paris, chez Franc. Barbuly ; « ' »-12, Hvoil.
< Les VI livres ;de S. Augusiin contre Julien, defenseur
de 1'beresie .pelagienne, traduits en francois sur
l’edition des PP. BcSnCdiclins. »XXXIII. — (99) Encltiridiori ad Laurenlium.B S« c. XV. —-• Sine dnno et locp, in-.fot. min. S. Augustini
Enchiridion. Constat foliis XXXIII. Exordium
capit ab ipso statim prologo verbis : Incipit
liber enchkidion sacli ! augustint de fide, spe el chariiate.
In fine textus folii xxxi, pagina aversa : Deo
graeias. Dein, post eapilulorum lilulos folio xxxu
incipientes, folio xxxin pagina prima ; Amen. Describit
hanc editionem antiquissimam sane cl. Seetniller
fasc. I, p. 156 sij., iriter eos libros de quoruni. typographis ne eonj^ciura quidem experiri ausus
est. Quod setatem attinet, ante annura 1477 excusam
esse non dubilat, litterasque, quibus expressa
est, Inon fusas, sed sculptas projptcr inaeqiiabilitalem
sibi videri edixit, genus lamen earum declarare
oblitus esl. Unicuni ab eo inlerpunclionis signum,
puncium nempe, aique id ipsum rarissirae observa •
tum. Deerant signa quaevis paginariim foliorumve,
necnon litterae initiales, capita lameii numefo Romano
distinguebanlur. Lineas per paginani numerabat34.SiEC.XVL—1527. Augusfa ; Vindelic. seu.Coloniw ;
t’n-8°. S. Aur. Augustini Enchiridion de Doctrina
Christiana ad Laureutium urbis Romae primicerium,
nec non libellus deiessentia Divinitatis ejusdem.
Laudat Hendreich in Pand. Brandeb. p.-541, sed
adeo negiigenler locum.ubi impressa sit, ediiio indicat,
ul in raedio relinquam, Augustam an Colotiiam
voluerit.. 4552. Cotonim, ap. Petr. Horst., in-H 0. < S. Aur.
AugusliniiEnchiridion de fide, spe etcharitale, ac"cedit ejusdem iiber de Fide et operibus. > Cal. Bibl.
Thotl.4575. [Genevm] apud Euslath. Vignon ; t’h-8". D.
Aur. Augustini Encliiridion ad Laurentium, sive
summa et praecipua lotius Christianae religionis capila.
Liber ulilissimus iis omnibus, qui brevissimam
Augusiinianse doctrinae epitomen ex ipso Auguslinp,
et quidem jam sene, habere desiderant,
mullis mendiseiglossematis, quibus antea scatebat,
ex veteri manuscripib repurgatus et commenlariis
illuslratus. PevLumb. Danwum. Accessit operi triplex
index.Divinas plane Augustini scriptorum virtules
Lamb.Danmus in epistola dedicaloria ad ■Edzardum165 NOTITIA LlTTERARlA 1N S. AUGUSTINUM iCoFrisiaeOrienlalis principeiri prsedicat, indeque pro- J
gressus ad quereias de iniquo eorum paulo posl aii--ctoris
 sui excessum fatOj dum partim lemporum irijuria
perdita, parlim bominum improborum nialevolehtia
corrupta et interpolata fuerint, ansam capit
operam suam ulcumque commendandi, quippb qua
non solum verborum vulnera sanasse, sed Augusiinum
ipsurii sui testem et interprelem produxisse gloriatur.
De manuscriplo ; quo ad emendandum lextum
iisus sit, nibil amplius ab eo proditum est.
Prsemittuntur vero praeler dictam epistolam, de mellwdo
librorum Augustini el de eorum evolvendorum
ralione disputalio ; nec non Ptotegpmena ad librum
jamjam editum, in quibus rfe titulo, utilitdle, 'mlaie
operis&cde Laurenlio ; ttd quem dirigitur, prsccepil. In
Coramentariis dogmata cum Augiistiniana, tum Cal- |
vinistarum latissime explicantur, et quod isia netas
in deliciis habere coeperat, contra dissentientes
strenue defenduniur.1579. [Genevas] apud Eust. Vigrion ; t’n-8°. Idem
liber. secunda editio aucta et ab ipso auclore recogniis.1585. Genevw, in-fol. Eadem libri bujus recensio
recusa in opusculis theologicis Lamb. Danmi paa. 729
896.1597. Ibidem, tn-8°. Eadem recerisio. Laudanfe
Bendraichio in Pand. Brandeb.&MC. XVII. — 1604. Witebargm, sum.pl. Paiili Helwichii
lypis Cratonianis ; t’n-8°. < D. Aur. Aug. Enchiridiou
ad Laurenlium urbis Roraae primicerium ,
nec uon libellus de Essentia Divinitatis , qui inter i
opera Angustini exstat tomo quarlo : In gratiam studiosornm
Iheologise seorsim edila, cum praemissa ad
illustres et generosos fiarones , Dom. Richardum et
Dom. Joannem a Tschernemel, de vera patrum ie:-
ctione et lectionis ulilitate, praefatione el dedicatiorie
Salomonis Gesneri, Theol. Wileb.i1641. Lugd.Bal., tn-12. Idem liber. Nolat Hendreich
in Pand. Brandeb. 1. 1.1656. Helmsl., in-i". ldem liber. Hendreich in
Pand. Brandeb. Sed in his omnibus adeo desultoritts
est viri hujus labor, ut, quamvis providus, metuam
lamen, ne male eum intellexerim. Vereor ne, quod
hanc ediiionem attinet, in errore verselur, diversa
Auguslini scripta, Encbiridion Doctrinse Chrislianse
cum libris IV de Doclrina Christiana , a. 1655 hac
forma Helmsladii edilis, Confundens.1665. Paris., apudSteph. Loysbn… Augustini Enchiridion
ad Laurentium V, Romse primiceriuin.
Exst. in opere Spiriluali a pag. 129.Ssc. XVIII. — 1705. Lipsim , sumpt. Joan. Heinichiividuw, lilteris Jo. Heinr. Richteri, in-80. D. Aur.Aug. Enchiridion ad Laurentium, urbis Romae pri,micerium, in usum studiosse juventtttis, cum pracfa/iiOne de stiidio theologico D. Adanii Rechenbergi recusum.(a) Heridreichius in Pand. Brandeb. p. 542 manuscfiDiam
Demeirii versionem laudat, adduclo testeA Versiories.Demetrium Cydoniurit in Gtmcam lingiiani Enchifidion
Augustirii traristulisse tradulit, inquit Pdssevinus
App. S., T. I, p. 155. Sed unde liaric iiotiiiarii
liauserit tacet. Edita cfef ie hsec versio nbh esi, el si
exstilit umquam, in Bibl. Vaticana latere eiiainnUra
debet (a) , Ex Gallicis duabns aheram 'Coileteiii jarii
sbpra, cum librorum de Doctriria Ctitisiiaiia editionej’
reeensererauS, Coiiimeiiioravimtis. Superest allefa
Antonii Arrialdi, quse prodiil.1648. Paris,c’hez Anton. Vilfi: in&°. <Le livre da
S. AugiiStin, de !a FOy, dePEsperance et de iatjharite,
'vaduit en francjois par Antoine Arnduld, docteiiir
deSorbonrie, avec le lalin 'ensuiie, feveu srir six ariciens
niss.> Addil Heridreichiiis hujus versioriis feB
jieiiiioiifes aririoruni 1652 et i656.1681. Kiobenhav, tn-8°. Idem liber Daitice, ibvefs,
af Henr. Olafsan.y Gf. Cat. Bibl. Tholl.Periinet ad hunc Augustirii libroiri 'pecuiiaritei
opusculum absque auctriris noriiine lioc titolo ediXurii
: TheOlogia Moralis S. Augustitii, iri quaprwceplum
de amore Dei ptene perlractalur, elC, per 35. B,
S. M. R. D., dequb v. M. Bibt. Eccl. Cbl. p. 744.XXXIV. —'(100) De Curapro ritorluis gerehdd tiber,
1543. Parisiis, ex officina Joatihis Palieri ; tn-8*.<D. Augustini deCbra pro mbrluis gerenda, ad Paulinum
liber unus ; item de ClirysdstomiHbmiiia, Latine,
quod pro deiunctis lugeivdrini non est, sed
orandum.i Maitl.'T. 111, p. i, p. 345. Laudant Germanicam
hujus libri versionem, auctore Fito Mileto
G (Moguriliw 1604 et 1634 , t’h-12) Lipenius in Bibl:
Theol. T. H, p. 329, T. 1, p. 498, et ex eoGolonienses,
apud qrios pfasterea egregias quasdam supef
Atigustini de mortuis et saiictorurif cultu senteiftia
observationes ex doctorum theologorum sefiplis collecias
b. I. invenies.XXXV. — ( 1G2 ) Reguia ad servos Dei, seu veriuS
Regttla Sanciiinonialibus scripta , alias Epistoia
CCXI vei CIX.
Berriardus Vindingus el Prosper Stetlartius, amboex famiiia Augustiniana, pririii viderunt, Regulamad
tervos Dei ex epistola Iaudata fuisse deprohiptam virisque
apiatam. Quo, quibus id facium sit auctoribus,
ignoratur. Sed mature admodum factum esse appaTet.
Observant enim Benedictini, 'eani 'perantiquae
iD Tarnatensis regulse •polissimam partem facere et laudari
in Concordia regularum a Benedictb Aniano abbate
et incodice etiam Corbeiensi, riiilie arinorum ,
viris accomniodalam, et cum ea quae iriscribitur Begulasecunda,
in unum corpus compactani.exhiberl.
Tenendum est autehi, hac transmutalione prioreni
epistolse partem a verbis inilialibus: Sicul parata eil
teveritas, etc, usquead illa, Sedpdtius lacrymas Peiri
paslqris, penilus esse abjeclam : cujusloco pauca
haec praemilti solent adscililia : Ante omnia, fralres
*harissimi, diligatur Deus, deiride proximus, quia isiamUottingerom Bibliothecario:p. 372. Ubi tamen altum
de ea siientitiiii.167 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 168prtectpta sunt principqliter nobis dala. Atque hac j
forma ssepius separatim ab Operum collectionibus,
ita ut vel sola adjectis nimirum Hugonis. deS Viictore
aut Lairvelizii commeniariis volumen efficiat,
vel cum aliis ordinis Augusiiniani constitulionibus
excusa est. Sed cum latissime hic ordo pateat, tolque
diversse eo nomine comprehendanlur congregaliones,
quarum omnium constituliones ,. quae plus minusve
hanc regulam respiciunt, ssepius quidem sunt impressse
, sed natura sua paucorum manibus teruntur
et fere delitescunt: intelligitur, quain lubricum sit
accuratum atil plenum edilionum hujus regulm indicem
coniexere. Equidem oppido paucas -ipse vidi,
nec qubs, cessanlibus illis, sequi potuissem nobilium
bibliothecariimscripiores satis fidos hac in re experlus
sum. Collegi tamen, quantum potui, atquc hoc
saltem assecutus mihi videor, ut, quod desit, aut
minus recte se babeat, si tanii putatiir ab aliis suppleri
aut corr.igi facilius possit (a).SJSC. XV. —• 1481. Romm , in-fol. Regula S. Augustini
cum Commeniario Amfcrosii Coriolani. Orlandi
pag. 284 et 516. . ' • .1490. Argenlinm, per Mariinum Schotl. ; iri-fol.
Canones Aurelii Augustini juxta triplicem quatn edidit
regulam omni stalui modum vivendi prmstantes.
(Hsec litteris majusculis, sequentia minoribus lituli
instar in prima pagina :.-) 'Prelali. regendi copiam nanciscunlur
Hic Subdili. suis curatis obsequendi debitum
prestare docenlur.
Mores accipiunt xpi fideles universi.
Ad calcera : Opus canonum Aurelii Augustini cum
nova ac prmclara interprelalione Ambrosii Churiolani
viri prestantissimi. generalis magistri totius ordinis
heremitarum divi Augusiini. ptr spectabiles viros Tilmannum
limperger. ordinis heremitarum sancli■ Au-,
gustini frairem. Jacobum fedderer. Joannem scberrer.
arlium liberatium professores el sacre theologie
bachalarios formatos ex^uishissime casiigalum aiquer
revisum eol. Impressumque Argentine arte-ei impensis
solertisshni viri Martini scholt. Anv.o salutis
MCCCCXC. . 'Hisomnibus deniquesubjecia sunUnonimentaad lectorein
sex distichis constantia subsignataquelitteris:
F. D.L. Ab initio occurrit Tilmanni Limperger praefutioad
NicholaumFriess, theologum Augustinianuin,
episcopum Tripolitanum. Deinde a folio inde priino
usque ad octavum prsemitiuniur Fita Augustini per
Coriolanum, et commendalio regniw ejusdem. Tandem
folio ix iricipiunl Comtnen/arit super regula divi Aurguslini editi ab Ambrosio Coriolano….. ; permodu:nDialogi ; conlinuanttir vero usque ad folii cxvui
linetn. Dehiuc separatim folio cxx usque ad finemA fol. cxxxm excusi: surit Commenlarii. Ambrosii Choriolaaiin
primam reguldm sancli Auguslini cum tribus
ejus in laudes et doctrinas quasdam liujus doctoris
oralionibus. Praelatio, quse huic parti fol. cxix, pag.
altera praemitlitur Oliverii Servii Tholenlinaiis ad
Gi/t/fermutn de Estoutevilta episcoputn Ostiensem et
cardinalem, in qua se primum hsec foras miiterescribit,
ad aliam, quse banc praecesserit, editionem spectare
videtur. Cselefum sedulo cautum est a lypographis
, ne vacuas paginas admitterent ; quocirca
passim, veluti fol. vm pagina aliera, nec non eadem
pagina tiluii, item prima fol. cxix Augustini effigiem
ligno impressam videbis. Conferri eiiani tle hoc opere
poteril Braun Not. Hi Lil.,T. 11, pag. 195.1500. Fenefits , impensis Giuntm, arle Joannis deB Spira ; tn-4°. S. Augusiini Regula una cumYita ejus..
Inter Regulas quatuor\primum approbalas, de quibus
ad Benedictum dicetuf, simulque hanc edilionem la■iius
descriptain dabiinus.S*c. XVI.—1516. jLugduni, in-8° (-j) S. Augustini
Regula.[1517.] Sine loed e't iypograplw, tn-8°. B. Augustini
episcopi Regula. Exstal in Constilutionibus fratrum
Heremitarum Sancti Augustini ad Apostolicorum
privilegiorum formam pro reformaiione
Alemanniae. Praemittitur ad omnes ordinis fralrum
Heremitarum S. Augustini per Alemanniam Conven*-
tus adhorlalio Joaiinis de Staupitz, prioris generalis
ad negolium diclm reformationis lunc vicarii, signata
,a. 1517.C 1526. Parisiis….. Hugonis a S. Victore in Rer
gulam D. Augusiini expositio, ediia in prima inlegra
Operum ejusdem collectione h. a. facta. Num ipsa
quoijue Regula uiia iexpressa sit, ignoro. Hugonis
yerp Gominenlarius postea pariter recusus, est in> editione Veneta (apud Jo. Bapt. Somascum)  1588,
ct C:\iloniensil617, ncc non novissinr.i, quam singulatim
indicabimus.1550. Venetiis, in-f°. S. Augustini Regula ad Servos
Dei, seu verius Regula Sanctimonialibus prsescripta
: cui pramtHiitiiReguIae cleritis traditae frag'
lnenium Cum Regula secunda (stippositiiia). Exsl.
iiilerquatuor primum approbatasRegulas, colleclore
Jo. Francisco Bfixiano, congreg. S. Juslinae 0. S.
Benedicti ; . . . circa fittem,D 1561. Venetiis.i per Bernardinum Fasianum, sumptibus
Canonicorutri Regulariuin Latcranensium.Meusc
Aptili ; iti-4*. S. Augustini Regula , cum exposiiione
Ilugonis de S. Vic/ore Laline etltalice. Cal.Bibl. Pinell.
cf. Fabric. in Bibl. M. et Inf. Lat.ei. Mansi
T. III, pag. 301.1575. Colonim Agripp., iu-8°. S. Augustini Regula
et Constitutiones fratrum ord. Praedicatorum. Cat.(a)  Qusc cruce nolanlnr, eas solummodo in Catalogo
Btbl. Bodleianm laudaias reperi, qul ut inier
prcestaniissimos bibliothecarum publicaruni indices
rneriio' numeralur, ita haud raro biblioiliecariorum
usibus magis, quam commurt* utililati est accommo•datus,
librosque quibus aliqui i.vacialus inserti sunt,
non verbis inciical, sed ubi in iorulis repeiianiur, signisdeclarat.Caeterum nescio eliam an omues Orr
dinis Angusliniani Cqnstitutionum ediliones regulam
3 hanc a liinine prgeferaiit. Alias numerus earum cx
i Lipenio (Bibl. Theol: T. I, pag. H8 sqq.) , Hendreichio(Pand. Brandeb. pag. 343.) et Calalogo Biblio,
thecse Casanatensis (v. Consttrufiones) facile augeri
- posset. !tT9 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 170Bibl. Bodl. cui addattir Hendrekh in Pand.Brandeb.1581. Dilingm, t’n-4°. S. Augustini Regula cum
Comraenlario Hugonisa S. Victore. Lipen. Bibl. Th.
T. I, p. 119.1582. Venetiis. (f) S. Auguslini Regula.
1585. Manlum, in-4°. Regula S. Augusiini et ConstilulionesEremitarura congregationis Obscrvantiae
Longobardicse. Lnudat Greg. Bivius Puritanus (i. e.
Ge. Burch. Lauterbachius)  in Historia Monaslica Occidenlis
T. I, pag. 45.S/EC XVII. — 1601. Fenefiis. . . . S. Augustini
Regula, cum Comment. Ilugonis. Teste Lipenio.1605. Comt, apud Hieron. Froirm ; t’n-8°. Eadem
cutn Exposilione Hugonis a S. Victore. Possevin.1614. Colonim Agrippinm, tn-8°. Eadcm cum Coraraeiilario
seu Optica Regularium Servatii deLairveltz.1736. Gandavi, t’n-8°. S. Augustini Regula el Conslitutiones
fratrum Ord. Prsedicatorum. Hendreich.1618. Colonim Agrippinm, t’n-8*. Eadem cum Comment.
Lairvelizii, laudante Lipenio T. II, pag. 647.1620. Barctnono ;, t’n-8°. S. Auguslini Regula et
Constitutiones Fralrum Praedicatorum. Cai. Bibl.
S. Aug. ad Nidum Neapoli.1625. Parisiis, apud Seb. Chappelel via Jacobwa
tub signoRosarii ; in-8*. Regula S. Augustini episcopi
et Consliluliones FF. et sororum ord. Prscdicatorum.
Cum declarationibus ex Actis Capiiulorum Generalium,elc, eic.— Ingolstadii. (-_-) S. Augtistini Regula.— Roinw S. Augustini Regula cum exposilioneHugonis a S. Victore. Fabric. Bibl. M. et
I. LA.l.1648. Rothomagi, in-fol. Hugonisa S. Viclore Exposilio
in Regulam Augustini in Operibus ejusdem
T. 11, p. 5.1660. Monachii, t’tt-12. Auguslini Regula. Accesserunt
Constituliones canonicorum regularium ejusdem
S. Augustini congregatioiiis Gallicanae. Anno
1658. Lipen. T. 1, p. 118.1661. Romw tn-4°. S. Aur. Auguslini, Hipp. ep.
Epislola CIX, Regulam Sanclimonialibus prsescriptam
continens. Exst. in Codice Regularum L. Holstenii,parielll (in qua SS. PP. regulae ad Virgines) 
a pag. 1.1665. Parisiis, apud Ludov. Billaine ; t’n-4°. Eadem
Epistola: Ibidetn iu eadem Collectione Regularum <•
bic recusa.S.EC. XVIII. — 1759. Auguslw Vindelicorum, infol.
S.Aur. Augustini Hipponensis Epislola CIX, Regulam
Sanctimonialibus scriptamcontinens ; in p. nt
Cod. Regular. Holslenii ed. denuo a P. MarianoBrokie.
T. I, pag. 547 sqq.Versiones.Versionum indicem ad annorum serieni componere
visum est, quam juxta Anglica primas tenet,
sequuntur proxime Hispanicm et Italicm, ultiraumque
locum Gallicm tenent.
XLVIl.
Anglica.—1525. London, tn-4*. < The Exposicyon
of Saynt Augustynes Rule after the great Clerke
and boly Saynl, Saynt Hugh, called de Sancto VicPATROI... A tore, by the Wrelche of Syon Rychar de Whytl
forde : Imptynled at London in Flelestrate by me
. Wynkyn de Worde M. CCCCCXXV. the XXVIH. of
Novemher. > Maillaire.Hispanicm. — 1600. Cordoba. . . < La Regla de
San Agostino declarada. . . . por Juan de Montoya >
1 (Matritensi Dominicano).Ilaticm. —1615. Firenze, per BarlolommeoSermartelli,
in-4°. t Regola di S. Agostino. > Aliam anliquiorem
translationem adjuncto lexiit Latino ad a.
1 1561 noiavimus.1655. Vilerbo, t’n-8*. S. Agostino Costituzioni delle1 Monachedi penitenza. > Cat. Bibl. S. Angeli adNidumNeap.1654. Venezia, pet il Giolilo, in-i°. t La Regola di1 B S. Agostino vescovo e dottore di S. Chiesa caitolica,posta nel libro dell’ Epistole nell’ cpistola 109, iradottadi latino in lingua volgare fedelmenle da BernardinoScardeone,canonico di Padova, insieme coll’i esposizione di Ugone di S, Vittore. >1687. Brescia, per il Rizzardi, in-&°. t Regola datadal P. S. Agostino alle monache ; e qui per maggiorloro istruzione, e prolilto spirituale dal P. maeslru1 fra Paolo Richiedei de'Predicatori volgafizzaia, ecesposta. iGallicm.—1691. Paris, chez Guillaume Desprez,
t’n-12. < La Regle de saint Augusiin expliquee par le
veneiahle docieur Httgues de Saint-Victor. > Attctor
fuit Jo. de la Grange, Canon. Reg. ct subprior ejusdem
abbatise de S. Victore, cui nomen Hugo ille de"
bet. Regulam ipsam juxta Benediclinorum recensionem
interprelalus cst. In praefalione riberius disserit
super paticailla verba, quse in tnutata regula Atigiistiniana
assula esse supra monuimus, quseque a Hugone
nondum lecta fuisse docet. > Cf. Journal des
Scav. an. 1691 (Amsi. 1692, in-8°) pag. 553 et
56.Prosperi Stellatiii (prioris coenobii Tornaeensis -j1626) 
Nucleus hisloricus Regulie S. Auguslini. Tornaci
apud Guil.a Tongris 1618, in-8".< Discorsi clauslrali sopra la Regola del gran Padre
S. Agoslino, recitati a' suoi Religiosi dal Padre
Prospero da San Giuseppe > (vicario gen. Aiigiisiinianorum
Discalcealorum). Bibl. M. Eccl. Col.
XXXVI. — (103) De Gralia el tibero Arbilrio.
1563. Fiorenza, a istanza di Giorgio Matesotti per
Bartolomeo Sermartelli ; in-12. < Libro della grazia
e del Iibero arbitrio di S. Agostino vescovo d’lppona
a Valenlino e Monaci che eran con lui ; tradotlo da
Lodovico Domenichi. > Bibl. degli Aut. votg.
XXXVII. — (105) Retraclalionum libri II.
Nonnisi unicam horum librorum editionem seorsim
factam hucusque comperi Lugduni apud Frellonios
1536, tn-8°, quam ex Gesnerianis Pandectis lattdat
Maettarius, T. 11, p. n, pag. 856.Germanice eos vertit el annotationibus necessariis
inslruxit Christ. Frid. Roesler in lomo V der
Bibliolheck der Kircltenvaeter (Leipz. 1785) , pagg.257-416.6m SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 172XXXVIII. — (106) De Hmresibus.
1576. Genevm, apud Eustalhium Vignon ; tn-8°.
« D. Aur. Augustini, Hipp. ep.iiberde hseresibus.ad
Quodvultdeum. Lamberli Danmi opera emendatus et
coramentariis illustratus, a qno eodem addiise sunt
haereses ab orbe condito ad constiluiura Papisnium
et Mohamclismum, eiiam eae, quse hic erant ab Augusiino
praetermissse. Accessit operi quadruplex index,
ut non modo chronologiae haereseon ratio, sed
etiam, quae ex illis utililas percipi possit, intelligerelur,
et a quibus in unoquoque Decalogi praecepto,
Symboli apostolici ariiculo, item disputatione de Sacranientis
sit erratum. In calce operis addita estarbor
haereseon, ex qua quomodo alise ex aliis natse
sint el propagatae, et ul saepe una qusedam hydra plura
capila produxerit, perspicue docelur. Per eumdem
L. Danmum. Additus est praelerea tractaius de
Ecclesia, ubi-, quibus sensim gradibus illa landem in
Papisticam lyrannidem inciderit, ostenditur. » Digna
est nevo isto et imprimis hnjus eximii hsereseon
genealogisiae ingenio epislola ad senatum Genevensem
ab eo scripta, qua sortem sibi gralulalur divinitusconcessara,
quod in ea civitaie vivere conligerit,
quam nulli gloria in Cxstirpandis igne ferroque bseresium
auctoribus secundam censeri oporteat, atque
Isetabundus supplicia ab haerelicis Genevse sumpta
recenset.1578. Ibidem, apud eumdem, in- 8°. Eadem plane
editio. Cat. Bibl. Tltott.1583. Genevm, in-fol. Idem liber in Opusculis
Theologicis Lamb. Danmi. pagg. 897-1048. (1595. Genevw, in-8°. Idem libercum iisdemcorameniariis.
Cat. Bibl. Bodl.1621. Helmsladii, typis ItwredumJacobi Levi ; tn-4°.
D. Aur. Auguslini liber de Haeresibus ad Quodvultdeura.
ltem S. Pbilastrii ejus coaetaneiCatalogus hseresium
pene omnium, quse a condito mundo--ad illud
usque sseculum notae fuerunt. Accessit utriusque
scripli supplementum et index genuinus : unus chronologicus,
alter alphabeticus. >1631. Oxonim, in- 8°. S. Augustirii liber de Haeresibus.
Cat. Bibl. Bqdl.1673. Hetmstadii, ap. Jo. et Frid. Luderwald, in4°.
Idem liber cum cominenlariis 'et supplementis
Lamb. Danaei, cura Gebhardi Theodori, Meieri. Vid.
Cat. Bunav. *1687. Canlabrigiw, in- 12. Idem liber cum Vincenlii
Lirinetisis Commenlario pagg. 169, 269. Cat. Bunav.
Addil Cal. Bibl. Bodleianse : cum nolis BaluziL
1721. Oxonii, e thealro Sheldoniano ; in- 8°. < D.
Aur. Augustini, Hipp. ep. liber^de Hseresibus ad
Quodvulldeura, una cum Gennadii Massiliensis appendice.
Edidit notisque illustravit Eduardus Welchmann,
Eccl. Anglic presb. Coll. Merton quondam
socius. > Notse sunt aptae, sed doctis nequaquam
scriptae.< Commentarii historico-dogmatici in librum S.
Augustini de Haeresibus ad Quodvulldeum. Digesti
atque illuslrati labore et studio P. Laurentii CozzaA« S. Lauremio, ord. Min. Reg. Observantiae lectoris. jubilati, ejnsd. ord. scriptoris, in Romana provinciai ministri provincialis, dicecesis Yiterbiensis exami ;natoris synodalis, sacrse congregaiionis lndicis con ;sultoris. Oblali eminentiss. et Reverendiss. S. R.i E. cardinalibus, ejusdemS. congregailonis Indicis.< Opus omnigena eruditione referlura. Ulile Theo■logis, pbilosophis, scriptoribus, hisloricis, conciona1toribus, confessariis, curam animoruni habentibus,humanarum divinarumque litlerarum atque rerumEcclesiasltcarum studiosis. Pars prhna continenshmreses XII a Simone Mago usque ad Marcionem.Adjecta ad calcera cujuscumque hseresis Collationeejusdem cum recentiorum Evangelicorum haeresibus.Romm 1707, lypis Ge. Plachi, sumptibus Val.B Fregianti. (5Alph.7 plagg.etPrsef. plagg. 6.) — Augusliniverba velut rari nantes in gurgite vasto apparent.Poiiorera voluminis partem collatio in titiiloprsedicala occupat. Caelerum ignoro, ulrum plus viriardor morte sit exstinctus, an vero bibliopoia juvenilemjubilati scriploris impelum represserii. Cf.Mem. de Trivoux, Juin 1707, pag. 1110, el ActaErud., Lips. 1708, iVou., p. 489.XXXIX. (110. 111.) De Prmdeslinaiione sanclorumlibri duo, quorum atter inscribi solel de Dono Perseverantim.Cf. de Graiia et libero Arbilrio n. 105 ; iiem Opusculaselecta.1711. Parisiis, apud Guil. Desprez ; in-fol. S. Augustini
de Prsedestinationeetde Dono persevcrantise
G libri. Exst. in Opp. S. Prosperi a p. 25.
Versiones.
Ilaticm. 1557. Brescia, per Lodovico Brilannico ;
in-i", t Della Predestinazione de' SS. e del bene
della Perseveranza ; > absque nomine traducioris.1544. Venezia, al segno det Pozzo ; in-16. < Del bene
della Perseveranza, iradotto da Lodovico Domenichi.
>1547, Venezia, per Cominda Trino ; in-8°. t Libro
del bene della Perscveranza composto dal B. Ago »tino
 vescovo Ipponense, di latino in volgare novamente
tradotto. > Est vcrsiosuperior, quiequid liiulus
venditet ; id quod eliam de sequenii valet.—Ibidem, in-8°. < 11 libro del R. Agostino V. I. della
Predestinazione de' Santi, di latino in volgare no"
varaente tradotto. > Laudantur istse versionum editiones
in Bibl. degli Aut. volg. Inserla jn Racc. d’0pusc.
sc. e filol:,T. XXXII, p. 549. Ei vero potissiinum
Fonianinus auc.lorI.uit.Gallicm. — Gallicam utriusque libri, editam Lugduni
1616, commemorani Colonienses. Notior est,
quse, Iongo abhinc spatio , prodiit auctore Dubois,
ut proditum est in Bibl. Eccl. Coloniensi (p. 746).
Sed aliam jndigitatCatalogus Bibl. Reg. Parisiensis
hoc lilulo :1676. Paris, chez Guil. Desprez ; tn-12. < Les deux
livres de S. Augusiin , de la Ptedestination des
saints et du Don de la perseverance , avec les lettresl05,
106 et 107 de ce sainl docleur: le tout173 NOTITIA LITTERARIA 1N S. AUGUSTINUM. 174traduit en francois par Jean Segui. > Ephemerides A
Paris. (Journ. des Scav.)  h. a. num. XIV, pag. 92, de
auctore omnino lacent.1715. Paris , chez Jacq. Estienne ; tn-12. < Les
deux livres de S. Augustin, de la Predestination
des saints et du Don de la perseverance, avec Ies
lettres 105, 106 et 107 du meme saint ; le tout traduit
en francois.iS. Augustini senteniia de Praedesiinalione et Perseverantia
excerpta, cum scholiis Georgii Cassandri
Belgw. Parisiis 1616. Eadem Anglice per /. Scory,
t’n-8°. Ltpen. Bibt. Tlt,, T. I, p. 525.XL. — (115) Specutum ex ulroque Testamento.
Diversi sub hoc nomine editi exstanl libri, qui
utique ab editoribus suis Augustino vindicantur: B
unus , qui in omnibus hactenus operum Augustini
editionibus vulgatus prostat, et in novissima Benediclinorum
Anluerpiae recusa recensetur, Tomo III,
a pag. 507 ad 612, j’uxta seriem librorum V. el N.
T. compositus ; aller, qui ab Hieronymo Vignier in
supplem. T. I, a pag. 515 ad 545, ex autographo
Bibliorttm mss. Theodulphi Auretionensis episcopi,qui
circa a. 820 ohiit, est prolalus, in quo ad capilula
certa moralia Bibliorum senlenliae referuntur, absque
praefatione. Hunc plaue spurium censent Benedictini,
quod et minus cum Possidii verbis et cum
praefaiione Auguslini exemplari a se edito prsefixa
conven’iat. Praefationem autem islam nemo non Augustinianum
calamum sapere proliteatur. Nec vero
assensum eis quemquam in hoc negasse comperio, (
nisi quod texius biblicos concernit, qui non ex antiqua,
qua procul dubio Augustinus utebaiur, sed
ex Hieronymiana seu vulgata versione sunl descripti.
Augustini manum a sciolo aliquo monacho temeratam
esse, non improbabiliter viri aliqui doctissitm,
refragantibus tamen Benediciinis, contendunt
(a).1679. Romm, apud Josephum Vanuccium ; t’n-8°.
D. Aur. Augnstini Speculum , ul in eo, quam obediens
Deo, inobediensque sit, facilius quisque agnoscal,
hac minori forma priraum edilum. Accessit
ejusdeni doctoris Psalierium, quod matri suse eomposuit.
Edidit el praefalus est lacito tamen nomine
Josephus Maria Tommasi (forte Tommasius) , Alicalensis
in Sicilia clericus Regularis, idem qui poslea I
(Rornse 1709-12, III voll., tn-8°) lilulo Theologicorum
aniiquiorum Palrtim selecta Graecorum et Lalinorum
opuscula evulgavil (b).
XLI. — (114) Enarraliones in Psalmos Davidis CL.1489. Basilem, per Joa. de Amerbach ; in-fol. Au- .
relii Augustini prima, secunda ac tertia Quinquagena.
In fine tertiae: Post exactam diligentemque
emendalionem (auctore Deo) perfectum esl insigne
atque prmclarum hoc opus explanationis Psalmorum
: aivi ac magni docloris Augustini. apus re vera(a)  Cf. Caveus, Dupinius et Rich. Simon in Cril.
Bibl. Eccl., T. I, p. 145.•*■ majori commendalione se dignum exhibens legentibus,
quam quibusvis verbis explicari possit ; ut et in prwfationeel
prologoipsiusevidenter colligipotest. Quantii
vero sludio et accuralione casiigalum, emendatum et
orctinatum sit: hi judicenl, qui illud aliis similibus sibi:
sive manu scriplis : sive mre impressis litteris contulerinl.
Consummalum Basilew per magislrum Joannem
de Amerbach. Anno dni M.CCCCLXXXIX. im-"
pressum est chiraclere Gothico in duabus columnis.
Adsunt signaturse , litterae iniliales parvse et paginartim
lituli, non item custodes et foliorum nu-'
meri. In prima lolii primi pagina characlere Gotbico
magno iinpressum : Aur. Augustini Prima
Quinquagena. Praecedil index rerum alpbabelicus
xiv loliis. Exempla hujus ed. exstant in Bibl. Bod•Bleiana el Acad. Ingolsiadiensis. Cf. Seemilter fasc.
III, p. 164. Adde Braunium 1. I., T. II, p. 181.1495. Venetiis, per Bernardin. Benalium ; in-fol.
Augustinus in Psalinos. Orlandi p. 284.— Basilew , per Jo. Amerbachium ; in-fol. Augustini
opus in Psalmos. Mailt., T. I, p. n, p. 563.1494. Ibidetn, in-fol. Augustinus in Psalmos. Eodem
tesie 1. I.1495. lbidem, per eumdem ; in-fol. Idem opus.
1497. Basilew, per Jo. de Amerbuch ; in-fol. Idemopus. Consummalutn annodni M.CCCC.XCVII. Sed
loco exilis, quem in priori edilione notaviraus, indicis,
seorsiin hic adjecta est principalium senlenliai
rum annolalio, quse sola in volumeu modicse magnitudinis
e^xcrevit. Ejus exemplar memoratur quoque
C jnter rariora Bibl. Reg. Budensis.1519. Lugduni, in-fol. B. Augustinus in Psalmos »1 Laudatur a Hendreichio, in Pand. Brandeb. p. 342.
Asservatur in Bibl. monasterii Ord. Eremit. S. Augustini
Monacbii, teste Ossingero in Bt6/. Augustin.
pag. 11.. 1529. Basilem, in-fol. ldem liber, commemorante
Hendreichio. Sed haud dubie pertinet ad editionem
primam Operum omnium ex recensione Erasmi.
Apud eumdem solum laudatas invenio sequentes
ediliones : 1545 et 1555 , Parisiis ; 1555, Lugduni ;t 1556, Basilew ; 1561, 1562, 1565, Lugduni: haud
graviori fide.> 1569. Basilew, per Frobenium, in-fol. Auguslinus. • in Psalmos. Sic quidem exstat in Georgii allg. Europ.j D Biicherlex. Suppl. I, p. 21. Sed perperam omnino,
si de singulari descriplione intelligendum sit: non
item si inter Opera qtiseras. Genevensem ejusdem
anni editionem notat Hendreich. Vereor autem , ne
in anni indicio erraveril. Exstat enim ed. Operum
Auguslini Genevse 1596, non 1569, facla, ad quain
haec fortassis referenda est.e 1570. Fenefiis, in-fol. Idem opus. Bendreich. Quie t ed. Venel. Operum omn. h. a. noveritj intelligeli- quantum in eo veri sit.a 1571. Lugduni, apud Seb. Honoralum , t’n-8°, II :I. (b)  Purpura a.1712 a Clemente XI donatus_ obiit
1715..75 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 176voll. Augustini Enarrationes in Psalmos. Laudant
Hendreich et Colonietnes. Tu vide, quae supra in Annalibus
edd.- Operum omnium ad< h. a. nolavimus.
- Bimiliter autem se habel cum ed. Parisiensi, quam
ibidem notat.1576. 1577 et 1579. Anluerpim…. Augtistini Enarraiiones
inPsalmos, Sponsore Heridreichio. Nescio
vero pluresne lomos diversis arinis edilos , an divefsaseditiories
toiius operis iridicare voliierit. IIlud
autem scio , non seorsim, sed cum Operibus a
Lovaniensibuseditis hanc exstare. Unus idem pro■fert editioties’, 'Venetam 1584, et Patisiensem 1586,
de quibus idem valet. Sed Lugduriensis ed. 1586,
quse sii ; non cbiitendam.■ 1653.' R6thornagi ;typis Dav. etPelri Geofffoy ; in.<,-'•
8*-", 'toiriis llL AUgustiiii Ehariationes" in Psalnios"'.cum.praefaiioriefe.'cetvlioriscujusdam (insefta etiam
'ed.'Beiiedictiriorum.) •' •
.' 1662. Ariiuerpim ;■ in-fol. Idem opus cum indice
 ; cOncionatorio. Heiidreieh. in Pand. Brandeb. 1. 1.
 ; Gblonierises:.1680. Antuerpiw.:.. Idem opus, ciir.inte Jacobo
:r-yVM6mttni ; Ef etriita Aiigustinianb.
 ; /' -,'-■. Versiones.^1521: Rdgenau, bei Tliom. Ansshelm ; tn-4°. < S,■ AigustiriiisAusiegunguber den cxxvi Psalm. durch
-Gebfg^/Spd/dttntcm verteutscht. >■ Eurtidem’Ps"alnium Italice conversunvexstare mo■nfet^■Hchdreich', qtii iri notandis’ variisliorum com■'nibnlariortim
versibriibus satis est cohfusus.
" 'f -lfiSS: 1 PdrisichezPierrele Petit ;inii0,VIl voll.* ;<;Sefmons de S. Augustih sur les Psaumes, tfadiiiis
i|eii fraiiQoiS^ par 'Ahioine Arnauld. > Tbm. I - VH.
Mai.Tluhai:'eVBibllReg.Paris.¥••■,…•.:■■-fieciceii-deWcbrisblaiioiis el inslruclions salutaires
de i'anie fideie , exlrait du livre de St. Augustin
■suf - lesPsaliries", parJdcgues de Bilty. Pdris chez
Ciaude.'- :.Ihstruetibris Chrctienries sur les Psaumes. Bruxei:mZ',hi'-$o:
 !'■Rigies -de-S’. Augiistih pouf rinteliigence des '
Psaiuiries :'■'■Parii et Bruxei. 1685, t’n-12.
XLII— (115) Epistolm."•Varise Augtistirii epistolae passim editae srinl cum
alvnfurii ■Patruin ; veluti Hieronymi, Pqulini, Pro-'
speri 'Aquiidhi.eic, bperibus, quibus indicaiidis hoc’
locb' supersedere lubet, dum nonriisi colleciiones
oninium pliifiuriive,' vel siciibi sebrsim sirigiilac edit !B:sinl:,'-eriuriiefafe
instituefimbs, quafum ejfericlius '
esf ■seqiiens. ' '■ "• ' : ; S^c: &V.-—1493. Batilew, per Joh. Amerbach. ;in- '
fol.liibet Epistolarum beali Augustini episc/IHp- '
pbncirisis -EcclesiaB.' iri firie : D.Aur: Augustihi H.
Ep.:liber'Epist: vigilarili dccuratissimo studid’emendatatiijin’etimpressarum
: Argumenlorum quoque no- ■■'
vdrumptmnotdlioriesuccincte etdilucideexpositarufn.::
atquedpera magistriJoannis de Atnerbacii civis Basilien.
rperfeeitrumi ::Anno dni, efc. XGIII. Felicitex.t A expiicit. — Character Romanns est praelerquam in
tilulo, qui more Amerbachii Golhicis lilteris exaralus
est. Epistolas cbntinet CCVI. Praecedit vu foliisi brevis annotatio singularum epislolarum, iriilia,
matcfiam atque ordinera exponens. Post subscripiionem
index sententiarum et materiarum copiosissi>mus succedit. Eamdem in fiibl. Rntisbonensi noiavit- Gemeiher p. 215, nec non in Lubecensi Gesner p. -V ».• In Catalogo Bibl. Bernensis, T. I, p. 15, laudatur Epii
slolarum editio Amerbachiana de anno 1485.1494. Basilem, ap. Joh.de Atnerbach. ; in-fol.
, Idem liber. Exsiat in Bibliotheca Lubecensi. Cf.
,■ Gesner, p. 58.— Venetiis, per Bernardinum Benalium ; itt i".. Idem liber. CatiBibl. Pincll., T. I, p. 92.,'B Sine anno, loco et lypographo, in-fol. tnagno. S.t Aiigiisiini episc. liber Epistolarum. Editio princepsEpistolarum Auguslini a Cl. Braunio primuni dele•ctaetdescripla in Nolitia Hist. litt. (1788) , pag. 11.
Volumen est folibrum CCLXIII, impressura characlere
majusculo,duabuscolumnis, inchartamundaetfirma.i Columna qusevis lineas 50 conliuet ; desunt signa
quavvis paginarum foliorumve, nec non litterae iniliales.
Interpunctiones habet, punclum, colon el interrbgandi
signum. Ab inilio : Liber Epislolarumi sancli Augustini. Incipit feliciter ; lerminaliir vero
absque ulla siibscriptione pagina ultirna, in columna
pfima, epislola ad Asellicum. Epistolae, quaepartim
ipsius Aiigusfini surit, parlim aliorum ad jpsum, numerariiur
CXCVIl, in quibus eiiara illae Africanorum
C episcoporum ad Inndcentium I bujusque ad illos leiguntiir. '" <" S^c: XVI ET XVII. •—1541. Bononim. S. Augustirii
Epistola decinia ad Xystum presbytefum do
Gratia"Dei. Hendreich in Pand. Brandeb., p. 342.
' 1604. — il/bguriita ;, dpud Balthas. Lippium ; t’n-4".
S. Auguslirii Episioia de S. Marlyribus ei de Inimicisdiligendis
cum’ r.otis Gerardi Vossii. Lipen. in
Bibl. Th. T. II, pag. 254, quasi seorsim editam laudat.
Enirrivero iriserta est operibus Gregorii Thaumattirgi'
(Neocajsariensis ejiisc.) ab eodem Vossio una
cflm.' aliis Patriim opusculis editis p. 228. Erat vero
Vdssius ille praepositus Ecclesise Tungrensis, qui ; plura id generis scripta lunc emisit, deinque obiit a.
l609, ;Vid. Foppens Bibl.Betg., T. I, pagg. 562, 65.'.'■P. 1658.—F/eiicE(La Fleche) , tn-4°. S. Aur. Augustini
Epistblaruni selectarum’libri III. Recensuit
pfirimm,' argumehiis uberioribus explicavit, atqtte
observalioliibus illustravit Rolandus Phigerius, Soc.' Jesu, Arrnoricus. — Liber priraus didaclicas, secundus
eihicas et pafaeneiicas, tertius mistas el familia ;res complectitiir. 1 Co/bnienses. Exslitjt eliain in Bibl.
Tliotiiaiia ; ''"16621 Lqvariii, in-12.' D^.Augustiui Epistolae se*Ie'clae,"cum
appertdice siipposititiarum. Hendreich.■■' /1678.Francof:,sumpl. Jo.Crameri ; t’n-4°. S.
Aur. Augustini "et aliofuni quorumdam ad ipsum
vel ejus causa scriptse Episiolse CCLXXVIII, cum
appendiee supposititiarurn, variis Jeclionibus nliis-.177 NOTITIA LITTERARJAMN S. AUGUSTINUM. 178que margiualibus el indicibus utilissimis seorsim J
accuratissime edilae^cura Lucm Friderici Reinharti,
Norimbergensis S. Theol. in Universit. Altdorfina
prof. publ.Cypriani Epistolas ab eodem viro docto aliquot
annis post editas in tomo primo commemoravimus.
Non segniorem operam Aiigustino praestitit, in eo
pnccipue laudandus, quod plures ejus epistolas, quse
eo usque temporis nondum cum reliquis colligi,
sed per reliquos tomos operum ejus sparsim pro rerum
similiiudine exhiberi consueverunt, conjunctim
primus proposuit. Commodefactumest, quod aliorum
ad Augustinum scriplse epistolaeltalicocharaclere exscriberentur,
dura ipsius Augustini epistolis rolundus
adhibiius est. In margine tum variae lecliones,
tum Allegaliones ScripturaeS. ilemque Codicis Theo- ]
dosiani, Juris Canonici, Lombardi et Thomse Aquinatis
loca, quse vel ex Auguslino illustrari possent,
vel verba ejus exhiberent, sunt notata.SJ ;C. XVIII. —1721. Parisiisin-fol. S. AugustiniEpistolse duse ; prima ad Bonifacium papam ;secundaad Ccelestinum. Exst. inter Epislolas Rom.
Pontiff. per Couslant., T. I, pagg. 1023 et 1051.1732. Viennm Austriw. lypisJo. Petrivan Gheten.
in-fol. maj. S. Augustini, Ep. Hipp. ad Optatum
episcop. Milevitanum de Natura et Origine Anintse
Epistola secunda. Accessit ejusdem S. Auguslini epistola
de pcenis parvulorum, qui sine baptismo decedunt,
scripta ad Pelrum et Abraham. Prodeunt nunc
priraum ex Bibliotheca Liberae et Exemplse Ordinis
S. Benedicti Inferioris Austrise abbatise Goitwicen- '
sis. Esedem sequenli anno, ibidem apud Joannem
Adamum Schmidium, Bibliop. Norimbergens. lypis
descriplse sunt. —In praefatione ad lectorem abbas
Godefridus de occasione utriusque epistolae erudite
commentatus esi. Codex, in quo reperlae sunt, unicus
ut jure suo existimasse videlur eruditissiraus
abbas, exaraius est in membranis, in-folio, et ad
sseculum minimum duodecimura ab illo refertur, reperiundusin
illius abbatiaebibliolheca, Lit. 6, N. 10.
Nuncupavit xetfugXta hsecce forluito detecia cardinali
Passioneo, raagno tunc temporis in Italia litlerarum
staiori et bibliothecse Valicanse aliquando summo
praefecto.1754. Parisiis, apud viduam Reymundi Mazieres ;
in-fol. S. Aur. Augustini epislolae duse, recens in Ger-'
raania reperiae, noiis criticis, historicis chronologicisque
illustratse, opera et studio D. Jacobi Martin,
presb. congreg. S. Marci. Cat. Bibl. Reg.—Paris, chezveuveMazieres ; tn-8°. < Leltres nouvelles
de S. Augustin, traduites en francois, avec le
latin a cdte - ?t avec des noles criiiques, historiques
et chronologiques, et un traite de 1'origine de 1'ame
tire de ses ecrits, nouvellement trouvees dans un
uis. de 1'Abbaye de Goltwic, pres la ville de Vienne
en Autriche.Ferstones.1575. Parts, chez Malhur. Prevosl ; t’u-8°. < La
XLVIU1* episire deSi. Augusiin, adressee a VlncentV evesque, de 1'heresie Rogatiane, fort convenable
pour remetlre a 1'unile de 1'Eglise calholique les separez
et hereliques, comme pour y maintenir etconserver
ceux qui y sont demeurez et retournez,. par
Clement Vaitlanl > (Bellovacensem in suprema curia
Causarum patronum).—Epislola in ed. Bened.
numeratur 93. Pertinet ad eamdem quodammodo
Disquisitio Theologica de sententia, an hmretici et
schismalici vi ad fidemsint cogendi ? Ubi simul ingens
discrimen ostenditur inler causam Donatistarum et
Protestantium. Auctore D. Elia Veielio, Dlmae 1689,
in-4°, scripta occasione persecuiionis Reformalorum
in Gallia, cujus fautores Augustinum etiam in pariei
trahere conati erant.
1574. A Reims, par.Jean de Foigny ; in-8 ». < LaB forme el maniere debien prier Dieu : qui est ceuvre
principale du bon Chretien ; e"crite premierement
en lalin par saint Augustin, en son epitre 101, a
Probe, veuve, et traduile en frangois par Nicolas
Chesneau,> (Retelensera decanum et canonicum S.
Symphoriani Rhemensis). Duverdier par Juvigny, T.
V, p. 109.1653-59. Paris, chez Pierre le Petil ; in-12, V
voll. < Epistres choisies de S. Augustin, traduiles
en francois par Louis Giry. > Tomus I et II, 1653 ;
III, 1656 ; IV, 1658 ; V, 1659, exscriptus est. Hendreich
in Pand. Brandeb. aliam, inierprete de la
Cande, a. 1655 producit.1684. Paris, chez Jean Bapt. Coiunard ; in-fot.
II voll. < Les lettres de S. Augustin, traduiles enC franQois sur 1'edition nouvelle des Benedictins de la
congr. de Saint-Maur, oit elles sont rangees selon
1'ordre des lems. Revues et corrige"es sur les anciens
manuscrits et augmentees de quelques lettres,
avec des notes sur les points d’histoirc, de chronologie
et autres qui peuvent avoir besoin d’eclaircissement,
par Philippe Goibaud du Bois. > Cat. Bibl.
Reg. Paris. Eamdem VI voluminibus, octonis, habet
Cat. Bibl. Duc. de la Val. Vide etiam Journ. des
scav. Paris. a. 1685, n. II, et Novelle d. Rep. delle
Letlere. m. Novembre 1684. Ex codd. mss. loca aliquol
editionis Benedictinorum correxit. Noias Tillemontii
esse aiunt. Cf. quse Colonienses adduxerunt
teslimonia.
1690. A Lyon… t Lettre XXXIX (ed. Lovan.) da*■' S. Augustin a un jeune homme (Licentius) qui avait
ete soii disciple et qui s’elaii engage dans le sieclo
Exst. in la Solilude Chritienne, T. I, p. 471.1700. A Cologne. < Lettre de S. Augustin au corale
Boniface (secunda ex tribus ad eumdem scriptis) , de
la traduction de M. du Bois. > Exst. in le Soldat
Chrtlien inslruit, etc, par le P. Henri Godefroy.1707. A Lt//e, chez Jean-Bapt. Brovetlio ; in-12, VI
voll. < Les lellres de S. Augustin, traduites en fran•joissur
1'edition nouvelle des PP. Benddictinsde la
congregation de S. Maur, ou elles sont rangees selon
1'ordre des temps, revues et corrigees sur les anciens
manuscrils, et augmentees de quelques lettres qui
n’avaieni pas encore paru, avec les noles, pur M. du179 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 180Bots. Troisieme eiliiion. > Cat. Bunav. et Bibl. Reg. t
Paris. Haec ipsa fortasse esi repelitio," quam h. a.
Colonienses Amslelodami factam prodiderunt.Anglicam versioriem Epislolw XLVIII sub litulo:.
< Judicium S. Augustini de Legibus pcenalibus adversus
convenlicula et de unitate religionis pfopositum
in ep. 48, Londini 1670, t’n-4°, memorant Colonienses,
addito leslimonio Lipenii in Bibl. Philos.
v. Conventicula:Denique Epistolw de pwnis parvulorum, qui sine
Baptismo decedunl, versio esse videtur, quse in Cat.
Bibl. Firmianm memoralur lioc litulo : Sermone di
S. Agosiino, in cui si tratla della pena de' fanciulli
rnortisenza Batlesimo, trad. con annotazioni daG. G.
Pavia, 1778, tn-8°.— Insigiiiorum A.iigusllni Epistolarum srgumenla J
modo b.revia, iribdo prolixiora cl. Roeslerus inseruit
tomo V der Bibliolheck d. Kirchenvaeler, pag. 417
usque ad fin.XLIII. — (116) Sermones et Homilim.S.*c. XV.—1475. Augustm, parAnlonmm Sorg. ; infol.
min. S. Augustini libor,quivocatur Quinquaginla
sive HomilimL. Iu fine : Anno dm. M.CCCC.LXXV.
circiter Kal. Februarii impressus est liber iste ad honorem
dei, per Anlonium Sorg. In Augusfa. Incipit a
registro homiliarum, quod primum folium implei.
Character Gothicus est, sedelegans. Nec foliis, nec
paginis numeri notseve sunt ascripli, leste cl. Zapf,
in Annal. Typ. August. p. 52, Seemillero fasc. I, p. 70.
Adde Braunium Not. H: Lit. (1788) , p. 179.
1 1477 ; Mutinw, per Ballhassarem de Struciis ; in-i'°. {
S. Augustini Sermones ad Fratres in Heremo. Nusr
quam nisi in Cat. Bibi. Pinell. T. I, p. 92, laudatam
invenimus.: 1482. Spirm, faclore Pelro drachjuniore (\nvigilia
naliviiatis marie virginis)  ; in-fol. B. Auguslini serniories
varii ; in Omeliario Karoli Magni hujus ed.1484. Mediolani, per Teulonicos : in-i". S. AuguBtini
Sermones ad Fratres in Ileremo. Caf. Bibl. Pinell.
T.I, p. 92 ;" •— Paduwper■ Mathosum Cerdonis ; in-i°, B. Angustini
sermoiies tres de Clericorum vita el moribus.
■^— Editor est Eusebius Corradus Mediolanensis, Canonicus
regularis Congreg. LateranenSis, a cujus
epistola ad Sixtum quarlitm, ponlificem maximum ."
pro auferendo de Ecclesia errore scribenlium : Augustinum
Ecclesim doctorem fuisse heremitam volumen
exorditur ; Prseter dictos tres sermones, qu.orum primusincipit,
Charitati vestrm, etc ; secundus, Propler
quodvolui atrogavi, etc ; terlius, Ante ontnia fralres,
etc ; inest etiam Ftta Augustini aPossideo (sic) conscripia
ei, nisi mendax fuerit, contenlorum labula
poft epistolam dedicaloriam siatim subjecta, etiam
EpistoiaAugustini, si liceat clericis populum etgregem
tibi cqmmendtttutn perseculionis tempore relinquere.
Eam vero in exemplari, quod manibus teneo, non
invenio, nec mancum illud videiur, sed illius loco
exstat ediloris ad’Sixlum IV et ad patriarcham Aquileiensem,
cardinalem et sancli Marci profsctorem, ;A caeterosque cardinales Annotafto fcreiitsstma in errorem
scribenlium sancium Auguslinutn fuisse heremitam.
Atque bsec ipsa omnia in epistola dedicatoria libro
huic iiiesse Corradus dicit, nec ibi quidera epislolse
illius mentionem facil, cum contra in laudata tabula
haec ah.notqtio non sit indicata. Ad calcein lamen lcgittir
: Finis adest irium sermonum beali Auguslini de
Clericorum vila moribusque una cum vila S. Atiguslini,
nec non cujusdam epistole ipsius : An clericis,elc.,queomniaimpressa
fuere Padueper ntagistrum
Matheum Cerdonis. Anno Domhii 1484. Colophonera
addit Oda iti laudem Augttslhii, incipicns : De profundis
tenebrarum. Absolvitur luec edilio foliis 36 lineis
per pnginam impressis. Character est Gotbicus
luculentus. Prseier chartarum numeros notae cujusBcumque generis foliorum paginarumve desnnt. Snnt
lamen litterae iniiiales formulis ligneis expressae.
Meminit ejus quoque Braunius Nol. H. Lit. T. H,
p. 111.1486. Brixim, per Jacobum Britannicum Brixianum ;
in-8". SJ Auguslini episcopi Sermones ad fratres
Heremitas. In fine : Impressum Brixim per Jacobum
Britannicmn Brixidnum. Anno domini. M.CCCC.
LXXXVl. die V Januarii.Editionis hujus nulli bibliographorum antea cogniiaenotiliam
solus praebet Braun Not.H. Lit. T.II,
p. 130, significans volumen esse xxi plagularum fasciculis
contentum, characlere Romano ac perelrganli
impressum, deficientibus quibuscumqtie foliorum
paginarumve notis, parvisque litteris loco iniG
tialium miniatoris gratia appositis. Continet omnia
eademque serie ac sequens, ne sermonum tabula
quidem excepta.1487. Veneiiis, per Paganinum de Paganinis ;in-&°.
S. Augustini Sermones ad Eremilas. Ab initio : lncipiunt
sermones sancli Augustini ad Beremitas : nonnulli
ad sacerdoles suos: ad aliquos alios. Et primo
de istitutide regularis vile ssmo p (sic). In fine :
lntpressum Vaneliis per Paganinum de paganinis
Brixianum. Anno Domini: M.CCCC. txxxvii. die xxvi
Muii.Praetier sermones L’X, accedunt: 1* de sancta Monica
sermo LX ; 2° Calisti narratio de conversione
S. Augustini ; 3° Sigibenhi de eodem narratio ex epislola
ad Macedonium ; i° Excerpta quwdam ex ChronicoP Bedce ; 5°Relationesalimincertorum auclorum ; 6°Oraiio
de Passione Doriiini, a nonnullis S. Augusiino
ascripla, quam per quadraginta continuos dies recitnnlibus
Bonifacius VIII plenariam concessit indutgcnliam.
Textum praecedit tabula sermouum duo folia
non integra complectens. Impressio facia est dunbus
columnis charactere Golhico. Initiales litteras parvas
typographus interdum addidit el omisitalibi. Cbariae
signatae sunl a-r. Custodes, numeri, paginarumque
tituli desunl. Seemilter fasc. III, p. 92.1492. Veneftts, apud Vincent. de Benaliis ; t’n-8".
S. Augustini Sermones ad Heremilas et ad alios.
Exst. cum D. Rernardi ad Sororem modo bene viivendi. Venet. 1« 93. Sic Andiffr. in 6"af. Bibl. Cas.181 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 1821493. Basilew, faclore Nicolao Kessler (pridie Cal.
Octobris)  ; in-fol. B. Augusiini Sermones varii ; in
Homeliario Dociorum, qui hoc a. et l. cura Joannis
Ulrici Surgant AA. el Decrelorum D., etc, prodiit,
ut praemissa epistola ejus ad Nic. Eessler
testnlur.1494. I. Basilem perJo. de Amerbach. infol. <Sermonesdivi
Aurelii Augtistini nd frntressuosinberemo
commorantes, el quosdam alios. > Quamquam neque
locus, neque atirius, neque typographus diserlisverbis
in hocvoluniinesit editus: neqtiai.uamtamendiibitanler
illos indicavimus, cum alia Auguslini scripta, in
unum volumen cuin praesenli opere compacta, quse
ista ouinia veluti a nobis posila praeferunt, siinililudine
characteris, descripiionis el disposiiionis, judicium
nosirum iiieaniiir. Litierse videlicet sunt Gothicse,
pnginae columnis binis impressir. Ab inilio (a) 
carmenelegiacumSebastianiBtant adDivumAurclium
Augusiinum, Roinano characiere exscriptum, prsemiltiiur
satis prolixum : cui brevior de orfu, ingenio,
erudilione, errore, conversione ac sacra baplhmali
regeneratione ejus narratio subjicilur. Hsec excipit
Hyinnus Ambrosianus, sermo ejusdem B. Ambrosii
tuper conversione Augustini, item tres hujus regulw
monachales et forma, secundum quam communem sobrietatetn
eis dederit, qui suo fratrumque suorum consorliis
conjungi optabanl. Tandem prsevia contentorum labula,
ipsi sermones LXXVI, cum appendice variarum
de Auguslino narrationum, ex diversis aucloribus,
qnorum nomina ex parte eliam prodila sunt,
veluti Calixli, Sigeberli, Anionini, exhibentur. In '
fine : Expliciunl collecla quwdam ex diversis et ad gloriam
b. Aug. sermonibus ad fr. in h. subjuncia :
feticiter. Postremo index mnieriarum et senlenliarum
amplissimtisx foliis volumen claudit.II. Ibid., per eumdem ; in-fol. Divus Aurelius Augusiinus
de verbis Domini (Sermones LXIV). In fine :
Explicitus esl itber sermoiium… Bas. per magistrum
Jo. de Amerbach. Anno saluliferi parlus virginalis
nonagesimo quarlo supra millesimum cenlesimum.
Consonant omnia cum praecedentis operis adornatione
etiam quoad materiarum et senientiarum tabulam
et sermonum indicem.III. Ibid., per eumdem ;in-fol. Divi Aur. Aug. Sermones
de verbis Apostoli (XXXV). In fine : Explicilus
est liber Sermonum… D. A. Aug. Basilw. A. •
D. M.CCCC.XCIV. Nibil a superioribus discrepat.IV. Ibid., per eumdem ; in-fol. Expositio divi Aur.
Aug. in Epistolam beali Joannis., A V. Ibid. , per eumdem ; in-fol. Opus quinquagintai homeliarum divi Aur. Aug. In fine : Basilem. ; M.CCCC.XCIUl.1495. Bas. ap. Jo. de Amerbach. ; in-fol. Sermones
sancti Augusiini de tempore(CCLVI)  ; subscriptionis
formula eadem atque in scrmonibus de verbis Domini
anni praecedentis. Sernionuin contenlorum taibula diligentissime est composita. Sed index materiarum
et senlenti.irum minus copiosus videlur proi hnjus volumiiiis mole , si cum indicibus superiorum
collectionum comparaveris. Cseterum interior lilulj
pagina effigiem emblematicam ligno impressam et
disiicha Ialina in hanc editionem parnta offert.Sine attno, per Conradum de Homborch ; in-fol. B.
Augustini Sermones varii in dies dominicales et
B fe »tos ; in Omeliario Caroli M. liujus ed.i Sine antio et loco, iu-i°. Sermones sancti Augu>.stini ad Heremitas. Hsec in liiulo litteris grnndibus
expressa. Sermones sunt CLIX, cum addiiamentis
quibusdnm, charnclere Gotbieo , binis colwmnis impressi,
sine ullo loci et anni indicio. Quapropter ne ;scio, quibus argumentis inductus fuerit, qui nostroi exemplari appinxit, circa a. 1490 lucem aspexisse.i In Bibliotheca Ratisboitensi leste Gemeiner 1. 1. p.
276 , exstat horum sermonum editio absque loci et ; anni indicio quaternis impressa , quae foliis 108 constans
sermones exhibet LIX. Ediiionis Venelae a.
1490 obiier mentionem facit Gemeiner 1. 1. p. 277 ;. adde Rraunium iu iVof. H. Lit. T. H, p. 53,Stne anno et loco ; in-i". Sermones duO {hsec IitC
teris Gotbicis grandiusculis, sequeniia chafactere
Romano majori exscripla sunt) Aurelii Auguslini
episcopi de Vila et Moribus clericorum. Sunt duo
priores ex tribus , qui in editione Paduana a. 1484
eduntur. Additurvero ex Relraciationum libro animadversio
ejus in librum de vera Religione. Impressum
est charactere Gotliico minori admodum nitido,
duabus columnis. Voluminis argumentum litieris
Romanis scriplum per singularum paginarum margines
supremos decurrit.SiEC XVI. —1515. Parisiis. . . Editionem hanc
Sermonum ad Eremilas fratrSs obiter laudat Gemeiner
1.1. p. 277. ( Clemenlio et Ossingero sponsoribus, ut
jam conjicio ).1516. Lugduni, per Joannem Clem. Alemannum■D ( D. septimo idus Angusti.) in-foi. B. Auguslini Sermones
varii ; in Homiliario doclorum edilo, si recle
ex praefixa epislola concludimus, curante Joanne
Thiery Lingonensi V. I. professore.(a)  Pa plerumque conspicitnr. Tenendurn vero,
iiUegrioribns exemplaribusprsefixiini esse litulum
sequentem litteris Gotbicis exarntum : Plura ac diversa
diviAureliiAugiistiniSermoHumOpera videlicel:
(huc usque cbaracteres grandiores ; reliqua minoribus
absolviiniur.) Ad fratres in heremo commoranies : Sermones
LXXVI.De vetbis domitti : Sermones LXlV.De verbis Apostoli: Sermones XXXV./n ephtolam Canonicam beati Joannis primam ;
Sermonet X.Homelie : id est Sermones populares L.De lempore : Sermones CCLVl.De sanctis : Sermones Ll.
Unde simul proditur, plura hanc sermonnm colleciionem
ab inilio tuisse complexam, quam ntinc
exemplaria pleraque retinuerunt, nec vero pro integris
habenda esse, quae, ut nostra, in Homilns deficiunt.Cseterumaversa
folii pagina effigiem episcopi
pro concione dicenlis ligno impressam sistii, subscriptis
versiculis : Salve gemma confetsorum : Augusiine
lux doctorum.*85 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 184— Parisiis, per Berthotd. Rembott: in-fol. max. j
< Prseclarissimaet insestimabilis doctrinse atque utilitatis
divi Aur. Augustini Serrnonum opera: nuper
summa cura et diligentia magistri Berlholdi Rembolt
impressa. Apttd impressorem ipsum sub Sole
Aureo in via Jacobaea Parisii : et in officinis Joannis
Coberger ac Jodoci Radii venalia comperies quae
hoc ordine in lioc conlincntur volumine. Videlicet :Ad fratres in Eremo commoranies. Sermones
LXXVI.Deverbis Dop.iini, Scrmones LXIV.De verbis Apostoli, Serm. XXXV.ln Epistolam Ganonicam beati Joannis primam,
Tractatus X.Homelise, id est Sermoncs populares L.In Evangelium secundum Joannem, Traclatus I
CXXIV.De Tempore, Sermones CCLXVI.De Sanctis, SermonesLI.
Cum tabulis el repertoriis amplissimis. > In fine:
Explicil Parisiis in Edibus Magistri Bertkoldi Rembolt.
Anno Domini Die vero XIX Decembris.Litierse sunt Gotbicae, paginae columnis sectis
sunt impressae, nec alius ornalus deest.1521. Hagenom, per Henr. Grau ; in-fol. B. Angustini
pncclarissima sermonum opera ; summa nuper
diligenlia revisa alque recognita, lum plerisque
locis emendata. In fine: Impressum est prmctarum
hocopusin officina induslrii Henrici Grau: civis imperialis
oppidi Hagenow: sumplibus el expensis probi
viri Joannis Rynman de Oringaw archibibitopole, men- '
se Oclobri anno anato Chrislo 1521.1525. Lugduni, per Joannem Crespin ( die X Januarii)  ;
in-fol. B. AugusliniSermones varii in Dies
dominicales et festos ; inter Homelias prmclarorum
doctorum in Evangelia dominicalia, quas jussu Caroli
M. collegisse fertur Alcuinus, cditas h. 1. et a.
cum prsefatione Fr. Lambeni Campestris, theol. ad
Simphorianum Camperium Palrilium Lugdunensem.1564. Lovanii,apudHieron. Wellmum ;in-i. D. Aur.
Augustini sermones, et Possidii, Calamensis episcopi,
indiculus operum D. Aiignsiini : ex cdilione et
cum scholiis margiiialibus Joannis Vtimmerii. Cat.
Bibl. Reg. Confer, quae supra ad edilionem operum
Basileensem a. 1569 tradita sunt.1576: Coloniw Agripp. in-fol. S, Augustini Homi- ■
liae variae. Exst. in Cotlectione Fr. Alcuini.1588. Lugduni,in-fol. S. Augustini Homiliaequacdam
in Bibliotheca Homii. Cumdii.&JEC. XVII. —1651. Parisiis, apud Sebast. Cramoisy ;
in-8°. S. Aur. Augustini Sermones noviXL,
cum quinque aliis ex anliquis exemplaribus collecti,
cum notis, studio et opera Jacobi Sirmondi. Cat.
Bibl. Reg. et Casanat.1644. Romm, per Franc. Monetum ; tn-4". Sermones
aliquot S. Aur. Auguslino adscripti, ex bibliothecis
Vaticana etBarberina excerpti, nuncprimum
n lucemeditiel quibusdam noiis illustrati sludio etopera
Joannis Baptistw Mart: Cat Bibl. Reg.A 1647 ; Romm, apud Ludovic. Grignanum ; in-i°: S:
Aur. Augustini Sermo in nalali S. Joannis Baptistae,
nunc primum in lucem editus, cum observationib.
Joannis Baptislm Mari. Cal. Bibl. Beg.1648. Matriti, typis Regiis ; in-fol. S. Augustini
Sermones aliquol de B. Virgine. Exst. in Ribliolheca
Virginali P. de Alva, T. III, a pag. 448. Audiffredi
in Cat. Bibl. Casanat.1685. Parisiis, chez P. de Latdne ; t’n-8. S. Augustini
Sermonum ad Eremitas fragmenta tria, quibus
prsemitlitur Syllabus Sermonum ad FF. in Eremo,
Sermonum ad presbyteros Hipponenses et Sermonum
ad populura ex aulographo Jordanis de
Saxonia. Exst. in Supplem. PP. Jac. Hommey, a
pag. 644.
B Versiones.1495. Firenze, per Maestro Antonio Miscomini,
(A di XXVIII di Giugno ) in-i° , min. < Sermoni
Volgari del Venerando doltore Santo Aurelio Augusiino,
Padre della regola ereraiiana, molto devoli,
e spirituali ad acquistare la gloria spirituale del Paradiso.
> Cflc. Crevennm noviss. T. I, p. 107.1546. Venezia, per Gabriel Giolito de' Ferrart ;
tn-4°. < Varj sermoni di S. Agostino, e d’altri caltolici
ed antichi Padri utili alla salute dell’ anime messi
insieme e fatii volgari da Monsign. Galeazzo vescovo
di Sessa, con due tavole, la prima de' Sermoni
ed Omilie ; e la seconda delle cose piu notabili. >
Bibl. degli Aut. volg. in Raccolla d’Opuscul. scient. e
filol. T. XXXII, p. 545.
C 1555. In Vinegia, presso G. Giolito de' Farrari
Fratelli…. t Alcuni Sermoni di S. Agostino delle
ParoIeSignoreedeH'Apostolo, faitivolgarida Monsr.
Galeazzo Florimonte Vescovo d’Aquino. > Exst. in
Varj Sermoni di S. Agoslino ed allri dottori volgarizzali
dal medesimo. Cf. Cat. Bibl. Casanal. In Cat.
Bibl. Smith. a. est 1588, t’n-4".1567. Venezia, per il Giolito ; in-i". <Varj Serrnoni,
elc. >1568. Fenezia, per il Sansovino ; in-ifi. <Varj
Sermoni di S. Agoslino e d’altri cattolici ed anlichi
doilori, ne quali trattandosi diverse materie sopra
diversi luoghi della Sacra Scritlura del vecchio e del
nuovo Testamento si contiene Cristiano desideroso
di vivere puramente fra le persone, e della salute" dell’ anima sua, messi insieme e fatli volgari da
monsignor Galeazzo, vescovo di Sessa, con due lavole,
1'una de'Sermoni, e 1'altra delle cose notabili. >1572. Fiorenza , per i Giunli ; t’n-4°. < Libro uide' varj Sermoni di S. Agostino raccolti insiemee falli volgari da Raffaello Castruccio monaco
della badia di Firenze a imitazione di monsign. Galeazzo,
vescovo di Sessa. > Prodiitetiam liberquartus,
sed in quo nihil Augustini contentum fuit. Secundam
vero partem impressam invenio ■ ».. 1654
h. lit. :1654. Venezia, per Girolamo Scotto ; in-4°. < Seconda
parie de' Sermoni di S. Agostino…. tradotti
u volgare da Msgn. Galeazzo Florimonzto, vesc: di*85 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 186Sessa, con alcuni Omilie del mcdesimo. > Haec
omnia nobis suppeditavit Bibl. degli Aut. volg. I. 1.1694 et 1700. Paris, chez veuve Jean-Bapt. Coignard ;
tn-8", IV voll. < Les scrmons de S. Augustin
sur le Nouveau Testament, traduits en franoois
sur 1'edition latine des PP. Benedictius, par Philippe
Goibaud du Bois. >1751. In Firenze presso Dom. M. Manni ; t »-4°.
< Volgarizzamento de' XL Sermoni falsamenie attribuili
a S. Agostino, fatto da un Religioso delf Ordine
dellodi S. Agostino, nell’ anno 1500, e, comesi
crede, da Fr. Agostino da Scarperia. > Cal. Bibl. S.
Ang. ad Nidum Neapoli, Audiffredi in Cat. Bibl. Casanat.,
it. Cat. Bibl. Smilh.XLIV. — (119) De decem chordis liber.Hujus versionem Hispanicam , auctore Gundisalvo
Garzia de Sancla Maria, Gaisaraugustano, editam a.
1494 , in-8°. Los Tratados de las diez cuerdas de la
vanidad del mundo commemorant ex IVic. Anton.
Bibl. Hisp. p. 425 Colonienses.ARTICCLI SECUNDI SEQDENTIA.Annales editionum singulorum Augustini librorum.§ II. Spuriorum scriptorum.I. — (6) De Musica tibri sex.Nescio cquidera, an huc spectat, qui in Calalogo
Bibl. Bodleianse memoratur S. Auguslini libellus de
Musica. Basilew, 1521, in-4°.//. — (18) De Grammalica liber.1605. Hannoviw, tn-4°. Augustinus de Granwnatica.
Exst. iuler Auctl. Aniiqq. de Gramniatica Lat. <
collect. ab Helia Putschio, a pag. 1975.
III.—(19) Principia Dialectices elRltetoriceslibri duo.1479. Florentiw, apud S. Jacobum deRipoli ; m-4°.
Augustini Logica. Cat. Bibl. Casanat.1599. Parisiis, t’n-4°. Auguslini principia Rhetorices.
Exst. inler Anliquos Bhetores a pag. 290.1645. In Venezia, nella Salicala ; in-i°. t S. Agostino
della Relorica. > Exst. Autort del ben parlare
Tomo XXX, pag. 21.IV. —(54) Liber deFide ad Petrum Diaconum.Prodiit seorsim sine loco el anno, in-fol. Sed vide
Fulgentium tomo III. Cf. supra in Opusculis ad a.
1475, n. 1.F. — (35) De Spiritu et Anima.1472. S. /• et lypogr. ; in-i". S. Augustini liber de 1
anima et spiritu, de ebrietate, ad virgines de castilate
et sobrietate, de quatuor virluiibus charilatis,
de contritione cordis. In fine : Finitus est tiber beati
Auguslini, ep. Yponensis cum ceteris traclalulis ejusdem.
Anno millesimo quadringenteshno septuagesimo
secundo quinto Idus Nov. Exslai in Bibl. Lubecensi
Gessner. 1.1, p. 26.Is vero ex iillerarum similitudine
et chartarii signo (capiie laurino) jure aliquq suo
concludere sibi videtur, Moguntiis apud Petrum
Schmfferum, qui eadem forma absque loci el anni indicio
libros de vita Christiana el verm vitm cognitioneA excudit, fuisse impressum. Ibi tamen insignia Schoefferi
non, ut in hoc volumine, desunt.VI. — (36) De Amicitia.
1510. Lipsim, in-i". t D. Aur. Augustini, Hipp.episc. de amicitia liber, in quo Ciceronis errata castigantur,
cunctis, qui pacem, concordiam et veram
atque perfectam diligunt amicitiam, utilis et summe
necessarius. > Subjiciuntur huic tilulo statim disticha
sequentia ;Auguslinus in boc aphorum (sic)  gloria genlisQuse sil vera libro narrat amicilia
Mae-nus Arisloteles callens arcana capaciNalurse ingenio : nescius hujus erat
Nescius eras hujus Plato tu divine magisterHanc veterum ignorans ethnica turba virum.In fine: Impressum Lyptzkp. BaccalaureumWolffganB
gum Monaceu. Anno 1510. — Characier cst Gothicus.
Prsefatus est ad sludiosos et erudilos bonor. artium
in acad. Liptzen. Amatores Mognus Hundl partlienopolilanus,
theologorum , ut quidem se appellai,
infimus, ep. data in collegio principis die Calixli.VII. — (59) Soliloquia.
1473. S.l. in-fol. Augusiini soliloquium de Arrhaanimae. Ab initio: Incipit soliloquium beatissimi AugutlU
ni episcopi yponensi (sic) deArra animm. In fine: Raptus
esl finis hujus tractalus Augustini de arra anime feria
lerlia posl feslum sancli Dyonisy Anno dni iXXHI XC
(sic). Ejusdem est editionis ac Soliloquia genuina s. L
et a. et Hieronymiana de essentia div., etc. Conf. dlcta
ad Iibrum Augustini de Quantitale animm. Exlremse
raritaiis esse exinde discas, quod nemini bacteGnus bibliographorum cognitus fuerit. Summum vero
in eo ad setatem illorum opuscnlorum definiendam
silum esse momentum nemo facile negabil, si ne rainimuin
quidem ab illis differre dixero. Quod si igitur
vere ea Gunlheri Zaineri a quibusdam sunt crediia,
ut equidem nullus dubito, sequitur, Hambcrgeri senlenliam,
Zainerum post annum 1472 charactere gothicoulidesiisse,
poslquam primum menseNovembri
ejus anni Romanos lypos Isidoro imprimendo adhibuissel
(a) , ipsum fefellisse, quod plerisque accidere
solet, qui nimis exactis formulis limites ac lempora
evenluum aut institutorum quorumdam eircumscribere
amant. Ac qusenam causa lam repentini fastidii
Gothici characteris in eo viro cum verisimilitudine
fingi possit ?D Versiones.1489. Stne loco el typoyr. A dlXX di giogno (sic) 
in - 4° inin. < Li Soliloquj del divo Padre santo Agostino.
> Character rotundus est. Florentinm nalalei
ejus esse suspicatur edilor Cat. Crevennm noviss. T. I,
p. 111.1491. Firense. Adi X di Novembre ; tn-4°. < Soliloquj
di santo Augustino volgari. > Cal. Bibl. Crevennm
noviss. 1. 1.1492. Mediolani tn-8°. Hujus anni, loci acformse versionem Italicam horum librorum commemorat
Denisius Garetl. Bibl. p. 235.(ci) Zuverlass. Nachrr, T. IV, p. 800, ubi de Zaineriana ed. Thomse Kempisii praecipit.487 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTLNI. 4881663. Paris, chez Charl. Savreux, in-12. < Les J\
Soliloques, le Manuel et les Meditations de S. Augustin,
traduits en frantjois par.D. L. C. G. F. >1671. A Lyon, in - 8°. < St. Augustin : les Soliloques,
le Manuel. > Caf. Bibl. Berti.Ib84. Paris, chez Pierre.le Pelil, in-l%. t Les
Soliloques, lesMeditations, leManuelde S. Augustin,
traduils en francois par le P. Nicotas Regnier. >1691. Paris, chez Guil. Desprez ; in-12°. Eadem,
< tradticlion nouvelle, revue sur le latin : ediiiou
augmeniee de 1'Esprit du meine saint, lire de ses
Confessions. >— Paris, chezJean-Bapt. Coignard ; in- 12. t Les
Soliloques, les Medila-ticms el le Mariuel de S. Auguslin,
traduits en francois gur 1'edition latine des
Peres Benedictins, avec des notes, par PhilippeGoi- J
baud du Bois. >1696. Paris,chez JeauCouterot, in-8°. tLesSoliloques
deS. Auguslin, nds eci versfiancois,avec lelatin
et tine Meditation, sur le jugement derrner, en vers. >1704. Paris, chez Nic. le Gras ; w-12. < Les Soliloques
et les Meditaiions de S. Augustin traduits
en fraiiQois par le P. Reni de Ceriziers. >Plura de variis liorum libforum Gallicis versionibusallulit auclor liujus articuli in M. Bibl. Eccl.Colon..p. 729, num.4, de quibus, quoniam aliundebaud quicquam recognovi, snllicitari me non sinam.VIII. — (40) Meditationes.Sine anno loco el lypogr. ; ih-fol. Liber S. Augustini
de Meditatione. A prima slatim pagina legilur
: Incipil itber p. Ibcutionis beatissimi pntris nostri (
Auguslini et ejus otemplalione. In fine : Explicit
liber de medilatione bealissimi patris noslri Augusiini.
Deo gratias. Laudat hoc opusculum cl. Seemilter
fasc 1, p. 112, inier eos libros, quos absque loci et’
anni commemoralioiie a Christophoro Valdarsero,
Ratisbonensi, qui inlra annos 1471-1476. Venetiis
etMediolani impressit, excusos esse sibi persuasit,
et quorum plures ibidem eo*demque omnes invicem
charactere et descriplione reliqua valde similes proposujl.
De nostro vero prodidit, litteris oblongis
paulo majoribus exscripium folia tredecim iniegra
et.paucas in deciino quarlo lineas complccti, sine
nnineris ac notis paginarum foliorumve, absque iiidem
litteris initialibns.Sine anno et loco ; in-i°. B. Augustini Medita- -■■
liones. Cat. BiW. Reg. T. I, p. 376, ubi addilur :
Fefus edtfto circa annum 1500.Stne anno: Parisiis per Antonium Cayllaut, in-i°.
Mediiationes Beati Augttstini. Cat. Ribl. Duc. de la
VaLT.l, p. 175.SJEC. XVI ET XVIL—1516, Fenettts… tn-8°. t S.
Auguslini, Meditati.ones. Soliloquiorum animae ad
Deum liber unus. Manuale. Exst. in Opusculo multarumbonarum
rerumreferlo, ab inilio. >. Sic Audiffr.
in Cat. Bibl.Casanat.1608. Duaci, per Ballh. Bellerum ; t’n-2i. D. Aur.
Augtistini Meditationes, Soliloquia el Manuale. etc.
Pienum litulum vide.in,sequenli.A 1613. Duaci, per Balthazar. Ballerum ; in-24. < D.Aur. Aug… Medilationes, Soliloquia et Mantiale.Meditationes B.Anselmi cum tractatu de humanigeneris redemptione. Meditaliones D. Bernardi.Idioim viri docti conte.mplaiioues de amore divino.
i Omnia ad mss. exemplaria emendata et inmelioremordinem distributa : opera et studio R. P. HenticiSommalii, Soc Jesu theol. >
1614. Colonim apud Conrad Bulgenium. Idem
i liber ejusd. ed.
i 1651. Lugduni, in-%i. S. Augustini Medilaliones.Caf. Bibl. S. Angeli ad Nidum N-eap.
i — Colonim Agtippinm, sumpt. Corn. ab Egmond. ;t’n-12. Idem liber ex ed. Benr. Sommalii.
i 1657. Ibidem, per eunidem ; t’n-12. Eadem cditio.■ B 1649 ; Ibidem, t’n-12. Idem liber per eiiindem.
1650. Parisiis, apud Claudium Cramoisy ; in-\%.■ D. Aur. Augusiini Meditationes, Soliloquia et Mai
nuale : omnia ad mss. exemplaria emendata, opera
i et siudio Henrici Somntalii.1672. Romm, per BarthoL Lupardum ; in-i".
> Eadem.Sine anno. Dilingm, apud Sebald. Mayer ; t’n-8°.- D. Aur. Aug… Meditaiiones, Soliloquia, Manuale.. Aliam horum librorum editionem Dilinganam an.s 1571 commemorant obiter Colonienses p. 729, adn. 4.S^c. XVm. — 1701. Antuerpim, t’u-8°. Divi Aur.
Atig… Meditt., Soliloquia et Manuale, ad mss. exemplaria
emendata et in meliorem ordinem distributa,
i C op. et studio. R. P. Henr. SommalH.Versiones.
Sine anno et loco, t’n-12. S. Auguslini Sdliloquia
_• in Graecum vulgare translata. Caf. Bt6/. Reg.T. 1,
_ p.577. .
 ; 1671. Paris, chezlaveuve Charles Savreux ; tn-12.Eadem Gallice. t Par Ife sieiir D. L. C. C. E. >_ 1679. A Paris, chez Guill. Desprez ; t’n-8°. < Les. Soliloques, le Manuel et les Meditations de S. Au_gustin. Traduction nouvelle, revue tres-exactement ! sur Ie latin. Nouv. ed. ^a laquelle sont ajouies quel.ques fragmens de pieie tirez des Cbnfessions de cemesmesatnf, qui ferontlvoir quel estoit son esprit.>Postrema sub tilulo, < L’Esprit d’Auguslin lire deD ses Confessions > addita sunt.1714. Bruxelles, tn-8°. Idem liber Gallice c nolis.
Caf. Bibl. Thott.1605. Madrid… Eadem Hispanice reddita a P.
i Ribadeneira. Exst. iri ejusdem Opp. p, m, pag.
655 sqq.
1600. Francf. a. d. Oder ; t’n-8*. Idem iiber Ger[
mdnice per Henr. Raelell.1717. Gent., in-8°. Idem liber, Betgice per Andr.
van Loo. Cat. Bibl. Thott.Ex Meditaiionibus excerptum esse S. Augustim
Rhythmum de gloria et gaudiis Paradisi versibus poliiicis
compositum, qui exstat inter Ge. Fabricii189 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 190Poet. Christ. Basil. 1561, in-4°, p. 815, monet Audiffredus
in Cat. Bibl. Casanat.IX. — (42) Manuate.
1471. Tarvhii per Gerardum Lisam de Flandria,
in-i° min. S. Augustini liber de Salute, sive de.Aspiralione
animse ad Deura. Ad calcem litteris uncialibus
excusum visiturIn taudem scriptoris epigramma.
Gloria dehelur Girardo niaxiiua lisae.
Quem genuit campis Flaudria picta suis.
Hic Tarvisina nam priinus coepit iu urbe.
Arlifjci raros aere uotare lihrns.
Quoque magis faveant excelsi numinaregis,
Aurelii sacrum nuiic MAMJALE dedit.
TARVISII
M. CCCC. LXXI.Consiat hocee opusculum, a quo typographiam Tarvisinarainiiium duxisse suspicalur Morellus (n) ,. foliisxx, impressum characlere rotundo eleganli, li-,neis 22 per paginas. Compkclitur sola xxiv prioracapita juxla sequiorum editionum dislribulionem.Audiffredi in Cat. Bibl. Casanat. Adde Crevenme Cat.novhsimum.X. — (44) Speculum peccaloris.Sineanno, locoet typogr. ; t’n-4*. B. Augustini Sper
culum. peccalorum. Velus editio circa annum 1500.
Sic Caf. Bibl. Reg.Sineanno, loco et lypogr. ;in-fol. S. Augustini Speculum
peccaioris. Vide quse ad libellum de Quantitale
animm ejusdem editionis sunt nolata.XI. — (47) de verm Vitm cognitione.Sine unno. Moguniim, opud Pelr. Schmffer, ut exinsigni illius ad calcem minio impresso apparet,tn-4°. Incipit a capituloruni tabula tres pene paginasoccupante, cujus versicuii novem prsefixi sunt hocexordio:Augusline pater, aquilino more Jobannis
Iugenii velis pelis alta.reconditacelis, etc.lu fine : Augustini de v. v. c. libellus explicit. Character
plane idem est cum prsecedeniis libri forniis.
Anno circiter 1470 procusam suspicatur Deburius in
Cat. Bibl. Ducis de la Val. T, I, p. 176, Exstat eliam,'
in Bibl. Lubecensi. V. Gessner p. 14, a quo Sclielhorniusm
diatriba ad Quirin. (Lindav. 1761,tn-4°) ,
p. 57, et Schwindelius in Not. lust. crit. libr. vet.
rar. I. xxxvn, laudaniur.1578. Basilem… S. Augusiini de Trinitale fragmeutum
ex libro qui inscribitur de Cognitione verse ,
vitse (cujus Auclor Honorius Augustodunensis) Gr.
Lat. I. Leunclavio interprete. Exst. cum Legalione
imp. Caes. Man. Comneni ad Armenos, etc.1670. Romm… Idem cum levi aliquo discrimine.
Exst. inter Opuscula Aurea Theol. quorumdam
Grsecc. collecia a P. Arcudio a pag. 672. Sic Audiffredus
in Cat. Bibl. Casanat.XII. — (48) De Vita Cltristiana.Sine anno el loco (Mogunlim, apud Petr. Schmffer)  ;
tn-4°. Incipil prologus beati Augustini de vita Xpiana.
In fine : Explicit liber b. Aug. da v. Chr. Hec faciendo
quisque vilam obtinebit eternam. Exlremo loco(a) In Cat. Bibl. Pinetl.■ Asignum Scbcefferianum minio, ut solet, impressum
conspicitur. Gharacter ex Gothico ad rotundum defleclit,
sed perquam exilis et rudis est. Signaturse et
numeri foliorum plane absunt. Cf. Cal: Bibl. Duc.
de la Val. T. I, p. 174. Lnudatur quoque in Caial.
Bibl. Bunav., itemque in Bibl, Lubecensi exstat.Shte anno. Parisiis , apud Joan. Lamberl ; tn-8°.
Liber beali Atigustirii de Vita Cbristiana. Hsec in
suprema paginse parte , reliqua signum oflicinse pro
more lypotlielarum Parisiensium exeunte sseculo xv,
et sub initium xvi occupat. In fine: ExpHcit, etc /mpressus
parisiis pir Johanem lambert in vico sancti jacobi
commorantem p. Dyonisio Roce. Litiera ; sunt Gothicae
minutse.1467.
 Per Olricum Zel de Hanaw ; in-i°. BealiB Aiigustini liber de Vita Chrisliana. lijusdem liberda
siiigulariinte clericorum. In fine'posterioris : Explicit
Liber beati augustini epi. de singularitale clericorutn.
Per me Olricum Zel de lianau claricu dioces.
Mogunlitten. Anno millesimo quatercenlesimo sexagcsimo
septhno. Prior tracialus xix folia , alter xxxiu
complectitur, quorum singulte paginse lineis 27 constant.
Debure in Cat. Ducis de la Val. T. I, p. 175.
Supra sub opusculis pltires invenies Augusiini tractatus
huic editioui valde similes, ab eodem haud dubie
typographo,eirca annum 1470, ut putant, impressos.
XIII. — (50) De XII abusionum gradibus.
Sine anno et toco ; in-fol. < Aurelii Augustini Iponensium
presulis digoissimi liber de XII abusionibusp seculi, incipit feliciter. > In fine: Lausdeo. Separatim
vero folio ultimo impressa sunt Augustini de origine
anhnw elactissima auctorilas et Auguslinus dedivinalione
dwmonum. ln fine iterum : Laus deo. Hinc est, quod
induobushnjusediiioiiis exemplis apud Seemitlerum
fasc I, p. 109, alterum non nisi opusculum primo
loco commemoratum exbibeat, alterum prseter reliqua
duo unofoliocomprehensa prsebealeliam B. Anselmi
libros duo deeo, cur Deus homo ? viginli novem
foliis impressos. —Plagtilse stint quatuor. Cha.racteres Gothici rudiores et insequales lineis latis
impressi, in quibus imprimis Irequens syllabarum
de. be. po. bo.vo. co. ho. in unam figuram conlraclio,
Nec desunt crebra-syllabarum compendia.1514. Lipsim, in-i° D. Aur. Aug. Hipp. ep. deJ-J duodecim abu>ionum gradibus in mundo : liberutilis
atqtie delectabilis. In fine, post lituli repelitioneni:
Lypssck per baccalanreutnMartinum Iterbipolensem di~
ligenler impressus: anno a nativilate Chrisli Millesimo
quingentesimo quatio decimo. Subjiciuntur insignia
lypothelse in ipso fine.1521. Augspurg, durch Sigism. Grimm und Marx
Wirsung ; in-i°. < Augustinus von den zwoelff Slapffeln
der Myssbrauchung von dem neuen Gesang, wie
man das Reich der bymel erlangen mag, verteutscht
durch Georg Spalalinum. >XIV. — (55) De Anlichristo.1522. Parisiis S. Augusiini fragmentum ex191 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 192tractatu de Antichristo (qui inter Alcuini et Rabani J
opera reperitur). Exstal in Mirabili libro , qui Prophetias,
elc, demonslrat. Audiffred. in Cat. Casanal.
Bibl.XV. — (75) De essentia Divinitatis.
1510. Lipsiw per Wolffgangum Monacens. ; in-4°.
i D. Aur. Aug. Hipp. episc liber de essentia divinitaiis,
quo Anthropomorphitarum et Vadianorum
errores ex falsis quorumdam philosophorum opinionibus
exortos prsecipue reprobat: luce clarius explicans
corporalia et humana membra. non carnaliter
sed spiritualiter in sacris litteris. .divinitati attribui.
Annexis quibusdam annotaiionibus. a doctore
Magno Hundt Parlheiiopolit. in Academia Liptzen.
ex tempore collectis: Studiosis et philosophiiB et
sacrarum Iitterarum amatoribus admodum profi- I
cuis. > — Prsemissa est editoris ep. ad Pauluin
Schillerum, philos. elSS. litt. profess. dala. in Col.
leg. Princip. 1508 deciraa septima Octobris. Verba
Auguslini el Annotationes alternis se invicem exci-.
piunt. In Bibl. Colon. laudatur editio Hundii Lipsisc
1509, ex Becmanni Cat. Bibl. Francof. p. 35.ARTICUM SECUNDI SEQUENTIA.Annales editionum singulorum S. Augustini libroruro§ III. Scriplorum prorsus dubiorum.
I. ■— In Malihwum Cdmm.Sine anno et loco. S. Auguslini commentarii in
Matihseum. Per omuia edilioni librorum de doctrina
Christiana absque loci et anni indicio expressse siiniles
esse tradit Ge. Pray in Cat. Bibl. Bud. T. I, *
p. 89. Uterque liber etiam uno volumine in isla Biblidtlieca
comprehendebatur et Praius descripturus
erat- acctiratius, ni mutiluriihujus exeraplum fuisset.
Nescio ansil particula Quwstionum Evangelicatum ,
qnse inter genuina n. 41 recensenlur.//. — De Vanitalibus swculi.Sine anho, loco etiypogr. ; in-i°. S. Auguslini,
cpiscopi Hipponensis, 1° de Vanilalibus sseCuIi, 2° de
Vita Ghrisiiana.Hnjus edilioriis memoriaiii, ut tot aliarum, qusc rarissiirie
alias obtinguni, servavitcl. Seemillerfasc .
H, p. 150. Separariduo bsec opuscula non possunt, '
atque uiia conslant foliis xxin, lineis 25 pcf paginam,
charactere Gotliico paulo majori, oblongo et
luculenib, eoderii, qtio Conradus Firier Esslingensis
usus est (a) , impressis. Absunt custodes, signaturse,
nuroeri et inscriptiones paginarum. Attamen duae
iniliales litlerse horum opusculorum formis ligneis
impressse sunt. Initium: Incipit liber Augustini de
Vanitatibus seculi. Sub finem folii quinli pagina
aversa duabus lineis : Explicit liber sancli Augusimi
deVamtalibus seculi [elicitet. Tum in fronte folii
sexii: Prblbgus libri beati Augustini de Vila Xpiana
incipit feliciter ; atque in extrema landem pagina Iribus
lineis: Explicit itber sancti Augustini de VitaA Christiana feliciter. Cselerum nescire me fateor, quo
primum iractatum referara, suspicor lanien, eumdem
esse cum sermone, qui vulgode Vanitate sseculi
inscribilur, inter dnbia relatus num. 9.
///. — Exposilio Symboli el Orationis Dominicm.Sine ahno, loco. et lypographo, in-fol. S. Augustini
1° Exposiiio Symboli. 2° Ejusdem expositio Orationis
Dominicse.Commemorat duohsecopuscula, cum aliquot Thomse
Aquinatis et Henrici de Hassia, idem pene argumentum
concernentibus et iisdem lypis expressis,
compacta, cl. Seemiller fasc. I, p. 152 sq. Impressa
sunt charactere Gothico nonnihil majori et oblongo.
Interpunclionum signa sunt punctum, comma supra
et infra Hneam prominens, cui interdum punctum in
B formam signi exclaraandi subjici vir laudaius animadvertit.
Linese triginla per paginam integram numerantur:
numeri, signaturse, custodes, nec non
initiales lilterae desunt.Sineanno, locoet typogt. ; t’n-4° mtn. S. Augustini
1° sermo super oratione Dominica, 2° Exposilio
Symboli, 5° Sermo de ebrielate cavenda.Trja baec opuscula.quorum penes eumdem virum
doctum fasc. I, p. 163, memoria est prodita, uno
voluraine vin foliorum, ila, ut separari nequeant,
coniprehendunlur. Characleres , eodem teste, sunt
Gothici, minuti, sed admodum pingues, non absimiles
iis quos imprimis Udalricus Zel frequenter adhibuit,
minores tamcn. Distinclionis signum laqueus
hac forma | *■ |. Numeris, signaturis, custodibus et
G litteris initialibus caret. Pagina juxta lineas 27 complectilur.IV. — De virlute Psalmorum.Sine anno, loco ellypdgr. ; t’n-4°. Infronle: Incipit
Auguslinus De viriule psalmorum. In fine: Explicit
Auguslinus de virtule psalfnorum. Cl. Seemiller fasc
II, p. 165. liripressum est volumen, hoc lesle, Golliico
Charactere singularis formse el justse magnitudinis
in charta aiba ac nitida , absque custodibus,
numeris, etc. nisi quod priora quinque folia lypographus
sigriavit.Sine arino. Pafisiis, per Dionys. Roce ; in-80. Augustinusde
VirtulePsalmorum. Typographus ex sigrio
tifulo impresso noscitur. Vid. ex eadem officina
libfum de Vita Christiana. In Cnl. BibliBodl. hujus
^* libri edilio quaiernis sine l. et a. indicio facia mempraiur.CAPUT IV.
 ; Defloralores et Commentatores prmcipui Operum
, S. Augustini.i Casimirus Oudinus in Commentario de Scripioribusi Ecc/estasltcts Tomo I, pag. 990, absoluta jam nolitiai de vita, scripiis et edilionibus S. Augustini, singuilare caput de Defloraloribus vel Commentaloribut■ D. Auguslini, tam antiquis, quam recentibut prmcipuisi perscripsit el reliquis lamquara septimum et ultimum(a)  Cujus gralia lectores ablegal ad GerhohiSteigenberger
liltrarisch-kiit. Ablt. iib. die zwo alleraelte-'ste gedr. deulsclte Bibeln, etc, qui Tab. III, n. 3 cl
4, eunidem sere incidendum curavit.193 NOTITIA LITTERARIA IN S. AUGUSTINUM. 194adjecit. Quem secuti Auctores M. Bibliothecm Ecclesiasticm
Coloniensis, totum pene servala etiam epigraphe
iu commentarios suos, voce AUGUSTINUS nura,
VI, pag. 767, retulerunt, ila taraen, utresectis iis,
de quibus alio loco commodius verba fecissent, auxerint
etiam non pcenilendis addiiionibus. Optimum
inslitutum a nobis non sine leclorum detrimento deseri
posse videbatur. Sed intelleximus etiam, quse
ab illis novissime congesta erarit, paucis lantum in
locis emendationem aliquam desiderare et pauciora
inesse, quse nostrne tractationi apta non essent. Nec
sperandum fuit, ut ipsi ampliora quodammodo darenvus,
quinimmo, quse in proprias schedulas digesseramus
ad hocce argumentum spectaniia, ad unum
omnia ab illis occupata esse cognovimus. Quapropter
nullalenus dubitavimus, quidquid in tota hac Oudini
etColoniensium disserlatione nobis probaretur, ipsis
eorum verbis huc transferre, dummodo non alieno
merjto quidquam subtraxisse videremur.Primus fuit S. Prosper Aquitanus, qui circa annum
450 librum Sentenliarum exS.Augustino delibatarum
confecit, sludio Jo. a Fuchte aliquoties seorsim
editum, de quo nos suo loco. Colonienses, titulo libri
non satis integro inducli, memoriam ejus lamquam
ipsius ediloris opellse post Lumnii Thesaurum
inseruerant. Proximus setate fuit, cui primura locum
in hac serie dederat Oudinus.Eugyppius abbas et presbyter Africanus ssec. vi,
qui senlenlias, quwstiones, etc, ex S. Augustiniscriplis
deiloravit et in unum corpus, cui Thesauri nomen
fecit, collegit. Hic cum ad nostrum etiam censnm
pertineat, plura de eo in sequenti lomo dicta
invenies.Inter mss. codices bibl. Venelae cardinalis Bessaricnis,
exstat Pcfrt abbatis Tripolitani noraine Ea ;posiiio
in Epistolas D. Pauli ex divi Augustini Sermonibus,
in membrana, de qua loquitur Baronius ad
annum 562, post Cassiodorum Divinarum Institutionumcap.
8. Sed an legitimum opus Peiri Tripolitani
abbalis sit, caute discutiendum esl : licet hoc scribat
Jacobus Philippus Thomasinus.in Calalogo bibliothecarum
Venelarum publicarum et privatarum,
quem anno 1650, Utini, in-4° imprimendura cufavit.
Oud.Venerabilis Beda, nalione Anglus, professione
monaclins et prcsbyter, qui anho 710 et sequenlibus
floruit, Exstant inter Opera Ven. Bedae Commentaria
in omnes Epislolas S. Pauli, ex Auguslini operibus
ut plurimum excerpta, de quo opere Baronius in
Annalibus ad a. 562 litem Bedse movet, ac Petro
abbaii Tripolitano, de quo Cassiodorus Divinarum
/nsfilulionum cap. 8, ascribendum censet. Verum
Joannes Mabillonius litem intentatam prseclare diluit,
qui T. I Analectorum, Dissertatione singulari
p. 12, nec Redse, nec Petro, sed Floto magistro,
Lugdunensis Ecclesise diacono, deberi demonstrat.
Verum interim Conmenlatium Bedm (nam S. Pauli
Epistolas ab eo explicitas esse, ipse iri Indiculo
Operum suorum fidem facit) ejusque Colleclaneum inA Apostolum ex Operibut Augustini decerplum, gr-andi
satis volumine nondum impressum, penes se liabuisse
testatur Lupus, Ferrariensis abbas, epistola 76
ad Hincmarum, p. 118. Exslat autem in duobus
mss. exemplaribus apnd Joannem Mabillonium, ex
bibliotheca S. Germani Pratensis, ut idem lestatur.
Vide quse habet Slephanus Baluzius in Nolis ad Lupum
Ferrariensem p. 405. Oud.Magister Florus, Lugdunensis Ecclesise diaconus,
circa a. 850 inclytus, scripsit Commentarium in omnes
S. Pauli Epistolas exS. Auguslini Scriptis conlexlum,
qui babetur tomo VI Operum Bedse, ei falso
ascriptus. Nam Flori istius esse ex pluribus mss.
codicibus docuit Joannes Mabiilon, Disqnisitione hac
de re composila Analectorum T ; I, p. 12 sqq., quaB etiam oslendit, genuinura Bedse Commentarium ab
evulgato esse opus diversum, idque nondum lypis
edilfim penes se habere, aliquando in lucem proferendum.
Alibi tamen obseryat in 5 mss.codicibus
abbatise S. Galli in Helvelia, qui annorum 800 et
700 sunt, hanc ipsarii Bedse exposilionem sub nomine
Flori presbyteri contineri, de qua videquse anno<
taviterudile T. IV Ana/ecforump. 650. Abbreviavit
prolixum Flori Commentariumin Epistolas Paulichca
a. 1180.Roberlus de Torinneio, in Normannia,
abbas S. Michaelis de Monte, dicecesis Abrincensis,
quem arbitralus est spectasse ad Petrum Tripolitanum,
quamque senlentiam ad annum Cbristi 562
Baronius amplexus est, cujus Abbrevialio ms. exstat, inter mss. codicesbiblipihecse S. Micbaelis deMonlc.J Exstat autem Epistola et Prologus in Abbreviationes
Epislolarum ;Aposioli secundum Auguslinum, in Appendice
ad Guiberti Opera a Luca Dacherio edila
Parisiis in-fol. 1651, p. 715, quam ex ms. codice
produxit. Haec Oudinus, copiosius alibi de iisdem in
recensu operum Bedm et Floti Lugdunensis disserens.
Nos supra singularem eamque vetustissimam
horum Commentatiotum edilionem produximus.Bonizo, Sutrii ac ; Placentiae episcopus, cir.ca ; a.
1073 compOsuil Augustinianam Epitomen seu Excerplum
Sententiarum Mirifici doctoris AutyHsttntlibris
viii distinctum, quod S. Jpanni Gualberto, fundatoriet
primo abbati Vallis.-Umbrosse dedicavit,
cxsfatque ms. in bibliblheca Csesarea Vindobonensi,.. inter mss. cddices ex arce Ariibrosiana illuc allatos,
codice 85, ut.testalur Petrus Lambecius illitis inspector
et custos T. IVCdmmenlarioruth hujus bibliothecsecap.
8,p. 790 sqq. Oud: ;Guilleimus abbas S. Theodoriciprope Remos, in
.Gailia, ordinis S. Benedicti, lum ex abbate factus
monacbiis ordiiiis Cistefciensis apud Signiacum in
eadem dicecesi, saeculo xn, cujus inter Golleclanea
babetur optisculum Senientiarum de Fide ex S. Au- .
gustini Operibus collectum, quod a se ex autographo
ms. Bibl. Signiacervsis ord. Cisierciensis.transcripium
tesiatuf Oudinus traditumque ThommBlampino
Bened. Congreg. S. Maufi, qui hanc Cpllectionem
sub Auctoris proprii noraine in Append. ultimi voluminis
Operiim S. Augustini edendam promiseral.195 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 196quod famen non pfuesiilit. Colonienses ex Oudino.Rob. Kilwardby Ord.Prsedic nalione Anglus, Cantuariensis
arciiie.pisco.pus, et cardinalis episcopus
Portuensis ssec xiu, libros S. Augustini fere omnes,
alioruraque plurium Ecciesiae doctorum per parva
capituia.distinxit, senlentiam singulorum sub brevibus
annolando. Cujus laboris varia in Bibl..Regia
Paris. supersunt monumenta ms. quae recenset
Echardus in Scripl. Ord. Prsed. ad a. 1279, p. 579,
ubi el alia memorai ex Calal. Anglic. Colonienses.Rartlwloiiimus Urbinas episeopus circa mediuin
ssec, xiv, eremita Augusiinianus, S. Auguslini et
Ambrosii Operum lecior assiduus, sententias utriusque
insigniores excerpsit, quas in alphabeti ordinem
digesias, Milteloquium appellari voluit. Atque ab
Auguslino qnidem Triumpho ejusdem Ordinis (vulgo
de Ancona dicto) ejus prscceplore, Miileloquium Augustini
senlenliarum iucoepium, a discipulo absolulum,
Lugduni a. 1555 impressum esl. Milleloquium
Ambrosii ibid. a. 1556, in-fol. Colon. ex Oud.Aritonius de Nomis Florenlinus(a/iis Maciallensis) 
eremita Augustinianus, qui a. 1458 decessit, e libris
S. Augustirii capita omnem fere lilterarum Divinariimtractationeni
coniinentiadigessit et inscripsit,
Ftores Docioris S. Patris Augusthii, quse exstare dicuniurin
'Bibl. S. Spirilus Fiorenlia'. Colon.Joan. Frid. Lumnii (a) Thesaurus Chrisliani hominis
ex scriplis S. Amgustini colleclus, Anliterp. 1588.
Colatt.Duliiloquiorum S. ■Augustini libros tres, ex vetere
nis. exemplariBibl. Romersdorpianm primum edilos '
Herbonw 1592, in-12, a viris lide dignis^se accepisse
teslatur Labbeus (b) , sed nondum vidisse scribit.
Colonienses. in Cat. Bibl. Reg. Paris. diclus liber
exstat editus Herbonm Nassoviorum 1614, in-12, h.
t. Am\ Augustini libri tres Dulciloquiorum e bibliothecm
Rifmerslorpianw vetere manuscriplo exemplari
nunc primum editi studio Guil. Rolichii.Jo.Gaslius, Brisaceiisis,Gommentariosin universa
Biblia ex Auguslini operibus collectos edidit Busilem
apud Hervitgium 1542, // tomis in-fol. Laudal Cat.
BM. Bodiei. Ejusdem operis (omum I, VeiusTestamenlum
complexum, editionis Venetw ex offlcina
Erasmiana 1545 profert Cat. Bibl. Thott.Hieron. Torres seu Torrensis, Soc. Jesu Hispanus,
Confessionem Augustinianarii in libros IV distribn•tam,
et certis capitibus locorum theologicorum
coraprehensam, ex omnibus S. Auguslini Operibus
magno studio collectam, edidit Dilingse 1568, et
rursum anctiorem ac emendaiiorem,1569, in-fol. (c) 
Eam Augustanw Gonfessioni opposuit ; quo in opereA (ait Alagambhts Bibi. Scripl. S. J. p. 188) duo cgrcgie
prwstat: allerum, quod catholiea dogmata mhifice
probat, el confirmat, refutatque hwrelicorum errores
ex Augusiino ; alterum, quod iocos ipsius Augustini,
tie/ male intetleclos, vel malitiose delorlos, alque ab
hwreticis depravalos, adamussim revocat, alque sincere
interpreialur. Oud. et Colon.Joannes Piscatorius Lithopoliianus, qui Epilomen
omnium Operum Augustini diligentia nequaquara
sordida compospit, cujus editionem factam Atcjjiisla'
Vindelicorum apud Hemricum Sleyner 1557, in-fol.,
prsesenlem inlueri licet. Ejus vero liic est litulus :
Omnium Operum Divi Aurelii Auguslini episcopi, undecumque
doclissiiiti, Epilome : Et quid vir ille, de
Ecctesim Sacramentis, nec non sacrw Scripturw locisB communioribus insigriiOribusque senseril, scripserit,
simul atque docueril per iJOANNEM PISCATOKIIJM Lillw-.
politanum hoc libro fideiissime el contpendiaria quadam
via diligenlissime comporlatum.—Accedil in- litulo
brevis admonitio ad lectorem, in qua praesentissima
atque ipsissimn Augusiini verba exhibuisse se
affirmat, et Sleph. Vigilii Pacimontani Decaslichon
in laudem libri. Ejusdemque Vigilii pr.Tfaiio anle
ipsius aucloris prselationem esl inseria. Dividitur
atilem opus in tres’ tomos, quorum primus Augustini
sententias juxta doctrinse Chrislianse capita ordinaias
proponil, alter varia et mi^cellanea offert,
tertius inlegros Augustini libros, quos supra in Annalibus
ediiionum Operum iiidicavimus, procbet.
In hanC Piscaiorii pperam manus temerarias imCmisit et convicia graiiarum loco rependit Joannes
Pesselins. Prodiit enimJoannis Pesselii, ord. Prsedic. Tilani in Geldria,
Oriiriium Operum S. Augustini Epitome, primum quidem
copiose ac siriistte coliecta a Joanue Piscalorio
hmretieo, el a Joanne Pesselio recognila, aucla duplo,
et cathtilico sensu reddila ; cui accessit ejusdem opera
ex eodem Auguslino colleclus de seplem Sacramentis
lomus quartus Colon. Agrip. 1559, 1542, 1549,
in-fol. (d) Jac. Tribesci Biixiani, canonici regularis Lateranensis,
Resporisiones ad mille Quwsita in omui fere
facutiale ex omnibus S. Auguslini libris excerptse,
Venet. 1585, in-4°. Alibi deprehendimus signaias :
Feneltis ap. Bemh. Juntam 1586, in-4°.D Jo. Bapt. Masculi, SoCJesu Neapolitani, Ponderationes
Concionales in Opera S. Auguslini, Neap.
1652, in-fol. (e). Forte idem opus, quod apud Toppium
(f)  inscribilur : Erudilarum lectionum S. Augustmi
iibri Acroatnatici ad Conciones, decem tomis
conlraclis in unum, Neap. 1656, in-fol. Colon.(a)  Male Lunicii apud Lipen. Bibl. Theol. 11,916.
Coion.(b) Dissert. de Scfipt Eccles. in addend. et corrigendis
p. 714, apud Oudinnm col. 952. Colon.(c) Ita Alegambius MDLXIX. Lipenius vero Bibl.
Tb.eol. I, 117, babet 1596, uti et Oudinus in Comment.
col. 993, admultam tisaue seneciulem, ait, provectus
correxil, ablalis iis, qum tamquam S. AuguHini
aUulerat ex lib. de Fide ad Petrum, quemS. Fidgenlii esse compertum est : el ex libro de
Ecclesiasticis Dogmatibus, qui est Gennadii Masbiliensis.
Coioti.(d) Ex Echard. io Script. Ord. Prmd. ad a. 1549,
p. 155. Colon. S-ed ed. a. 1555, quae apud eosdem
notatur, falsa est ; nam Piscatorii Epitome primum
a. 1557. Iucein aspexit.(e) Ex Lipe ». Bibl. Theol. I, 118.(f) Bibl. Napol. p. 157.197 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINl OPERA. 198David. Lenfanl Parisiensis ord. Prscd. Concordantim
Augustinianm, sive cOlleclio omnium sentenliarum,
quw sparsim reperiunlur in omnibus S. Augustini Operibus
ad inslar Conr.ordantiarum Sacrw Scriplurm
Tom. I, Paris, 1-650, in-fol. ; 11, 1665.Ejosdem Biblia Augustiniana, sive collectio el exp/icafto
omnium locorum Sacrm Scriplurw, qumsparAsim rrperiunlur in omnihus S. Augustini Operibus, ordine
Bibtico. Paris, 1661, 1670, tomis II.Albertus, Dux Luinensis (de Luines)  Parisiis demorluusd.
10. Oct. a. 1690. aet. 69, edidit Sententias
et Instructiones ex S. Augustino exeerptas. Parisiis
1677. Hsec Colonienses p.214.Hacienus omnino de Augustino dictuni esto.Yariorii * fflrcitatmesINS. augustini opera.
IN TOMUM PRIMUM.
DESIDERH ElUSMl CENSURAi« LIBUOS RETniCTATlONUU ET CONFESSIONUM.Erit fortasse qui miretur cur bis duobus operibus
primum dederimtis locum. Is rationem accipiat:Duse
res"sunt quse vehementer et accendunt ad lectionem,
et conducunl ad inlelleclum voluminis, vita auctoris
cognita et operis non ignotum argumenlum. Plurimum
enim refert, quam existimaiionem, quera animum
afferas ad legendum : necfaciledictu sit quanlum
in judicando mouienti habeat prsesumpla de homine
opinio. Frequenter exosculamur dictum ab eo
profectum quemamamus, dequo magnificesenlimus,
consputuri si ab alio quem odiinus venissecrederelur.
Ulramque commodiiatem vir sancius juxta ac prudens
Augustinus his duabus lucubrationibus nobis
procuravil. Libris Relractalionum omnium operuin
suorum argumenia contexuit, et Confessionum libris
vitam omnem suam depinxit, quorum utrumque iam
diligenter ab illo factum est, ui iiiiquior aliquis suspicari
possit non prorsus abfuisse humanum affectum
xEvoi5o:t« seu ytXavTia cuipiam affinem. Verum
rcs longe secus babet, si qui optimi viri consilium
expendat. Olim solemne erat praestaniium virorum
gesia libris ei orationibus celebrare. Hoc exemplum
a militia ad siudia, a Grsecis ad Latinos et barbaros,
a ducibus ac pbilosophis ad episcopos demanavit.
Perspiciens ilaque frequenter in historiis hujusmodi
multum falsitatis inveniri, sive immodico studio, sive* De his auctoribus leclorem monitum volumus,
non omnes pari orthodoxise laude commendari.
Nemini enim non notum est, Erasmum Roterodainum
necuon et Phereponum, seu polius Joannem Clericcnn
(le Clerc) sub hoc Qctitio nomine latentem, in
multis helerodoxiae reos a viris catholicis haberi. Verumtamen,
ccim salis multae illoruni in S. Auguslintnn
annoiationes non mediocris sint momenti, has
reiicere nolnimus, propter locos aliquot non penilus
irreprebensos aiit etiani erroneos, a quibus studiosus
quisque facile praecavere poteril.B errore scriptoris, sive etiam inopia fidei ac laudin
amore, maluit ipse sui hisioriographus esse : nimirum,
sibi i onscius quam non assentaretur sibi, deinde
probe cognitum habens se nulli morlalium notiurem
esse posse quain esset sibi. Nam, ut omitiam animorum
abslrusos sinus, quos quisque suos novit, nec
quilibet tamen pernovit, quoiam vitse portionem noverunt
qui nobis arctissima familiaritaie juncii sunll
Porro famse quanla levitas, quanta vanitas ? Ad hoe
quantum humanse memorise perfluvium ? Cum duo
rem aut orationem camdem, cui pariter inlerfuerunt,
referunt, quanta narrationis diversilas ? Jam quid
istos memorem qui fabulis impudenier vanis et confictis
miraculis memoriam eorum quibus favent, student
vuigo cnmmendare, nonnunquam ea laudanlesC quse laudatus nee fecit, nec probavii ? Et arbilror
fuisse qni pium existimarint liujusmodi fucis animps
ad religionis studium accendere. Ego pesiilens hoc
rabularum genus inter Christianos semper sum exsecratus,
qui neque sciunt veram pielaiis imaginem
adumbrare, quod nemo novit nisi vere pius, quales
si essent iili, nuuquam talibus mendaciis fallerent
discipulos illius qui verilas est, et hujusmodi tecbnis
hoc efficiunt ut ncc vera narrantibus habeatur fides.
Horum ne quid accidere posset, Augustinus suo pe.nicillo
 seipsutn nobis depinxit, idque ut majore cum
fide faceret, nec mala sua reticuit, nec hominibus
ista loquitur, sed Deo confitetur, cui mentiri nec piumD Cseterum quis nesciat qusedam hseresiarcliarum et
paganorum opera studiose ssepius fuisse cnllecta,
lum ne si quid intermisceretiir boni, deperdereluf,
lum eiiam ut quod errorem sapiebat ivovum historiae
ecclesiasticse suppeditarel monumenium. Hujiis rei
testes sunl scholiastse, commeniatores collectoresque
duorum quae prsecessere sseculorum, alque in primis
Benedictini, quibus, heterodoxorura. omnis generis,
v. g., Celsi, Porphyrii, Juliani, Pelagii etaliorum erramenia
suic editionibus quasi suscitasse, a nemine
unquam vitio versum est. EDIT.199 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AGGUSTINL / 200esi, nec tulum. Jam in volumiriibus quanla fuerit^
inscriptionum vel impostura vel infelicilas reputans,
dum vel incuria multae celebrium scriptorum lucu*
brationes intercidunt, vel insciiia siudiove fraudalis
auctoribiis in alienum nomen plagio transferuntur,
vel sub gratioso piorum hominum litulo supposititii
iiiigonnni, ne dicam hsereticorum libelli sparguntur
in vulgus, libris Relractationum his malis occurrit
lanla cura, ut singulorum operum et tilulos et lempora
et argumenta et occasiones et initia notarit,
adeo nihil prsetefmittens, ut nec ea quse prselusft
catechumentis, quse vix orsus fuerat, quse non agnoscebat,
denique nec psalmum vulgari rhythmo scriplum
in Donali factionem prseterierii. Patiar ut hanc
diligentiam reprchendas, si prius supputaris quantum
egrcgiorum voluminum nobis aliorum indiligen- '.
tia perierit, quantum nseniarum mendacibus titulis
obtrusum sil orbi Christiano. Atque utinam pari diligenlia
quod cceperat absolvissel ! Recognovit enim
quidquid aliquo pacto libri nomen meretur. Supererant
epistolte et tractatus, quas ipse testatur ab aliis
bomilias vocari, hos dividil bifariam, in dictatos, et
dictos ad populum. Qusedam enim sic dicebantur, ut
es consensu dicentis ad preces amicorum a notariis
exciperentur quoe dicebantur. ldem nonnunquam
fiebat et apud populum, velut in aclis solemnibus.
Quanquara id tcmporis fere notariorum celeritas excipiebat
quidquid publicitus apud mullitudi.nem dicebatur.
Quod quidem ut ubique facere molestum
sit, iia in seriis dispulationibus aut concionibus facere
vebementer condiicibile fuerit. Nunc quidera
apud multitudinem quamlibet frequenlem dicunl
quidquid’ animo collubitum fuerit : cura urgentur,
dejerant se nihil ejusmodi dixisse ; ex adverso non"
nullis exhibetur negotium, quasi dixerint quod non
dixerunt. Hic si quis citet testem populum, bellua
multorum est capitum, utait ille: scripiura manens
certius litem dirimit. Recognita certum habent parentem.
De epistolis et traclatibus aliunde sumendum
est judicium. Neque tamen proiinus adulterinum
haberi debet quidquid in caialogo non recenselur,
cum nec epistola sit nec homilia. Quanquam enim
senex hoc opus accuravit, tamen certum est illum
postea qusedam dedisse in huncordinem accerscnda,
veluti librutn de Hasresibus ad Quodvulldeum. Aliis
igiiur argumenlis docendum est qusedam esse ambigui
parius, qusedam certo notba. Porro libri Confessionum
non solum huc conducunt, ut avidius legamus
illius scripta, cujus et sincerissimain erga
Deum pietatem el flagrantissimam erga proximum
caritatem cognovimus ; verum habent et aliam utilitatem,
eamque geminam. Allera est, qua hinc cognitis
personis rectius inlelligimus dialogos illius et
epistolas ; altera, qua ■qui familiariler noverant ingcnium,
sensum ac diclionem hominis, multis non
offenduntur quibus graviter erant oflendendi, si hsec
ignorarent: id esse verissimum abunde docet viiae
communis experientia. Quosdam natura tristiores,
paruro amicos crederes, ni perspeclum haberes inAgenium. Alios blandiores ve. adulari vel ridere credas ;
rursus alios occulta naturse vi proclives ad jocandum,
parum graves arbilrere, ni propius ac domestice
iiosses. Nec dubiio quin hoc multis usu veniat
eorum qui recens ad Augustinianorum voluminum
lectionem velut in colloquium illius veniunt.
Offendit species qusedam loquacitatis, offendunt in
longum productse periodi, ostendit oratio nonnunquam
ad popularem sermonem degenerans, offendit
earumdem rerum crebra repetilio ; dicas alicubi quiddam
esse subinane, et aflectum hominis sibi pltis
sequo placentis. Cseterum ubi diuiina leciione factus
sis familiarior, sermonis copiam et eadem subinde
iterata facile excusat docendi studium, et quod docuit
penitus animis hominum infigendi : circuilus proliB
xiores quibus comes esse solet obscuritas, arguunt
admirandam memorise felicilatem ei ut ingenio fecundissimo
plurima sese confertim offerunt, mulia
paueis complectendi studium : diclionis humililalem
excusat caritas, ouj_ ; v-^tj^orjjjOovoOo-a, « W.a ror« - -ra« 
TTECVOI ? o"uva7rayo_xsv »i. Paulinis enim verbis libenter
utimur. Quemadraodrim aulem erat alienarum virtulum
candidissimus sestimator, ita mire ^.oo-Tooyo ;
i fuisse videtur erga cognatos et amicos, quod ipsum
i eximise cujusdam humaniiatis indicium est. Suas vero
dotes nec ignoravit ob stuliiliam, nec odit ob putiditatem.
Verura hactenus, ut ea res nihil officiat hominis
insigni modestise. Non aliter amat, non aliier
, prredicat in se dona Dei, quam amaret ac prsedicaret
in aliis:tIgnorare tua bona.stupiditalis est ; non prsei
C dicare Domini benignilatem, ingratitudinis est ; non
expendere in uiilitaiem proximi quod acceperis, impietas
est ; non gaudere de fruclu fraterno quem Dominus
per te contulit, impii simul et ingraii livoris
i est. Quomodo depromes talentum in usuram si non
i agnoscas quod tibi tradituni sil ? Quomodo possis inde> lollcre crisias, quod intelligas totum esse gratuiue
Dei benignitaiis ? Quolies autem divina bonitas le
velut organo dignalur uli, ad juvandos alios, noni habes quod insolescas, sed habes unde gralulere fra,
tribus, unde gratias agas Deo, tuo pariler et illorum
i nomine. > Sic amavit, sic praedicavit suas dotes vir
i sanctissimus.Quanquam in iis Iibris quos scripsit ca,
techumenus, deprehendas nonnihil humanse glorise,> quem aflectum minime malum generosissimis quibusD
 que ingeniis potissimum videmus insitum esse. Nonenim excusare conabor quod ipse putavit accusandum,dicens eos libros quos scripsit rndis adhuc aci velut infans in philosophia Chrisliana, ita servissei Christo, ut adhuc resiperent scholam superbise, magisquespirarent Platonis dogmata, quam divinarumScripturarum mysteria. Habet Africa suuin quoddaml ingenium, et habebat oranino quiddam suse gentisAuguslinus, nisi Christus illum in alium virum transiformasset. Porro Confessionum libri quos et otiosus ; et oliosis scripsisse videtur, habent quiddam pecuiliaris molestiae. Primum in hoc quod multadeseipso, commemorat, partim minutiora, quara ut ea severioreprsediius ingenio commemoranda putaret, par-201 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGCSTINI OPERA. 202tim ad glorise speciem accedentia. Quid autem fasti- A
diosius quam humani livor ingenii, si quis quid
quamlibet modeste de seipso prsedicet ? Ad hsec, dum
de rebus humilioribus, ne dicaro sordidioribus, velut
de infaniia, de ephebia, de affectu libidinis, deque
similibus verba faciens, sludet iis qute dicuntur orationis
honorem addere, veluti pudorem sententiarum
hoc velo tegens, fit hac occasione nonnunquam obscurior.
Verum hscc taediola si devoraris, reliqua
cum majore tum fructu, lum voluptate perleges.ANIMADVERSIONES *IN LIBROS KETRACTA.TIONUM.Prol. § 1. Traefalilws.] Hoc est sermonibus seu
concionibus, quibus populo Scripturam interpretatus
est: nam tractare, eo sevo, erat concionari, et tra- j
ctalores dicebantur Scripturse inierpreles. Quarum
vocum non rara sunt apud Cyprianum exempla.Ibid. Denotem. ] Id est gravi improbantis nofa
inuram, ut censoris erat mores malorum nofare. Frequenter
ea notione apud Tertullianum verbum hoc
occurrit, ut initio lib. de Pallio, habilus denolare.
Vide indicem Glossarum Tertulliani.§ 2. Absit ut mulliloquium deputem, etc.] Expressit
Auguslinus haec Philemonis comici, quse et a) ii imitati
sunt.Tov fivj ) i7iovTa TWV SSOVTMV pjSe EV
Mav.pov vauite, v.uv S-J 1 tiirg o-jW.a§a ?.
Tov o EO AsyovTK, jxvi vouiC’ Etvat p.uv.pbv,
MJJS’ av o-ooSp' etTrij TfoW.a, v.ui xolvv y^pdvov,TtV.pApWV §£ TOUOE TOV "OftYjpOV ).« §E "O-JTOf yip v-ifitv p.vpiouiu ; ETTWV ypatpEt, l\A) JV OUOE Et ? "Ouripov etpme p.uv.p'o~J.Longum censelo dicentem niliil eorum qum dici debent,
vel si duas dixeril syllabas. Bene vero dicentem ne exislintalo
longum esse, ne st mulla quidem dixerit el multo
lempore. Argumentum cerlum liujus rei ex Homero
accipe. Hic enim nobis mullas myiiadasversuumscribil ;
at nemo Homerum dixit longum. Exstat locus tit. 36
Florilegii Joan. Slobsei. Vide et episl. 20 lib. i
Plinii.LIBRO i. Cap. 1, § 2. Cujus ralio el causa secretaest.]
Si hsec lantum casut tribuerentur et dicerentur fortuila,
essenl hsec duntaxat nomina qtiibus ignorantiam
nostram velaremus. Sed fortuita etiam recte
dicantur, quse scholastico serraone vocanlur contingenlia,
hoc esl quse non evenire et evenire seque ■■
possunt: qtialia snnt quse pendent a libertate naturarum
intelligentium, qusc inlerdum ut velint nulla,
non modo necessilate, sed ne ratione quidem aut
affectu ullo, vel cerle ineluctabili adducunlur. Quanquam
hsec quoque pendent a divina providentia,
qua inscia aut invita nihil contingit ; et quse mulationem
quamvis rebus oranibus polest aflerre. Igitur
cum nulla sit necessaria causa cur nonnulla velimus,
illa ideo forluita dici possint ; non vero duntaxat
quia eorum causa el ratio secreta est. Verum hic locus
non est hac de re agendi.^. Ibid., § 3. Amorem pulchriludinis.] $i\o-/.uYitt duo significat,
eleganlise quidem alque raundiliarum amorem,
in rebus corporeis ; sludium vero rerum honestarum,
ubi sermo de rebus ad animum pertinenlibus.
Docebunt hsec qusevis lexica. Ideoque minus
commode verlas amorem pulchritudinis, quibus verbis
significalur lantum amor formosorura puerorum, aut
formosarum mulierum. Fateor y&ov esse amicum et
« ulbv pulchrum, seque ac elegantem aut honeslum. Sed
ex usu, non ex elymologia sunt explicanda verba.
Interea merito damnat suam philocaliam Auguslinus,
quia sumitur illic pro amore raunditiarum. Vide
lib. ii contra Academicos, cap. 2. Si vero philocaliam
vocasset amorem rerum honestarura, non
esset cur nomen hoc damnaret, quasi idem signifiB
caret ac philosophia ; nam qusevis philocalia non est
philosophia, si hoc vocabulum ex usu recepto interpretemur.
Certe Basilius Csesariensis et Gregorius
Nazianzenus non vocassent pbilosophiam, nisi improprie,
excerpta ex Origene quibus philocalise tilulum
fecerunt.Ibid., § 4. Latcs quoque ipsa, elc.]Retraclasset ergo
quod de Academicis dixit initio epist. 1, si epislolas
suas recensuisset. Sed et hoc obiter langit Confessionum
lib. IX, cap. i, num. 7.Cap. 3. Bene viventes facillime esdudief.] Si vocibus
bene viventes iniellexisset Augustinus peccati
' omnis immunes, eosque solos a Deo exaudiri dixisset,
sine dubio graviter errasset ; sed si inlellexerit
eos qui optimis moribus operam dant, hoc est qui Dei
C limentes sunt, et cnnantur in dies meliores fieri,
quanquam subinde peccant, infirmitaie non nequitia,
nescio quare retraclaverit hunc locum. Nam certum
est impios, in sua impielate manentes, a Deo minime
exaudiri. Vide interpretes ad Joan. ix, 31, et
Jac. IV, 3.Cap. 7, § 6. Nemo fere de scarabmis dubitat, etc.]
Recle hac de re mulli dubitabant, quam nunc pernegant
accuratissimi physici. Vide Franc. Redum de
Inseclis. Nec minoris potentise ac sapientise est efiicere
eulicem quam camelum.Cap. 10, § 2. Quod omneshomines possunt, si veiint.]
Necesse erat hanc locuiionem explicari ab Auguslino ;
quia solet ita vulgo inlelligi, ut statuantur ii
de quibus ita loquimur posse velle. Quis enim non
■D horreret, si quem audiret dicentem, Chrislus homo
potest, sivelit, a Patre suo de/tcere ?Nimirum, ea locutione
siatui solet, posse fieri ut velit is de quo
sermo est.Cap. 13, § 3. ffes ipsa quw nunc Aicituf Chrisliana '
religio erat apud antiquos.] Hsec intelligenda sunt ex
iis quse dicuntur cap. 21, num. 2. Alioqui minus
vera essent quam quse retractantur.lbid., § 6. Vendentes el emenles flagellando ejecil
de templo.] Non videlur lamen proprie hsec vis potuisse
dici, qua vires mercatorum victse sint. Auctorilati
potius propheticse cesserunt, quam vi qua* In hac Anirnadversionum collectione, Pherepono ascribendum est quidquid non est alio nomine signa
tum. EDIT.
PATROL. XLVH. 7
203 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 204expulsi fuerint. Nirais severus censor fuit in se Auguslinus,
quicrediditpropterhocChristi factum, minus
vere a se dictum fuisse Christum nihil egisse vi,
sed omnia suadendo et monendo. Verum hsec eo speciabant,
ut opinioni quam postea amplexus est, de
' persecutione licila, patrocinaretur ; ut liquet ex epistolis
ad Ronifacium et Vincentium. Qua in re
- (Hvrepui 'fpovri^s ; non fuere o-oywTE/Jac.Cap. 17. Compelentibus.] Hoc est catechumenis,
qui una petunt baplismum, quam ob rem competentes
■ dicuntur. Vide tomo VI librum de Fide et operibus,
cap. 6 ; 11, 9.Cap. 22, § i. In polestale hominis est mutare in
nielius volunfatem.] Clarius, ex senlenlia quam propugnat
Auguslinus, dixisset tn poleslale liominis, quem
Deus gratia donat, etc. Sed incautius locnlus fuerat’
contra Manichseos, nam ut valeat raliocinatio, ejus
hic debet esse sensus : Nhi qtiisque voluntaiem mulaverit,
bonum operctri non polest, quod ht noslra (quo'
rumvis nempe) poiestale esse posilum alio loco docel,
etc. Atqui non quibusvis dalam gratiam censuit
poslea.LIBRO ii. Cap. 15. De frontibus codicis.] Hoc est
ex marginibns libri Jobi, quibus Auguslinus hasce
Adnotationes alleverat.Cap. 20. Vnicuique sacundum propriam volunlatem
in pre sapiebat.] Recte quidem fecit Augustinus, cum
rem inceriissimam relractavit ; sed lanieri. bsec fuit
Judscorum vulgaris opinio, ut multis eorum tesiimoniis
ostendit Joan. Ruxtorfius, in Exercitatione de
Manna. "'<Cap. 32. Porpliyrium Siculum.] forphyrius fuit
Tyrius, non-Siculus ; sed Siculus a nonnullis creditus,
quod diu vixerit in Sicilia, in qua eliam libros contra
religionem Chrisiianamedidit.Vide Lueam Holstenium
in ejus Vita, subjecta operi de Abstinentia
animalium.Cap. 37. Af carendo appiilatas cerimonias.] Alise• sunt multo verisimiliores senienliae, deorigine hujus
vocis, quas legcre est in Etymologico G. J. Vossii.
Sed qusecunque sit ejus origo, mirum est Augustinum
ab ea abstinuisse voluisse, quod non sit in usu
Litterarum sanctarum, hoc est interpretationis LatinavScripiurse ;
quot enim alise voces in ea non exstant,
quibus lamen Christiani scriptores passim
utunlur ? Quot vocibus ipsura abstinere oportuisset’
iri contentionibus cum Arianis et Pelagianis, si hanc
suam legem observasset ? Saiis fuit res esse in
Scriptura, quse vere sic dici poterant. Itaque niiviis
severum censorem sui egit.Cap. SS, § 2. Cum haberetnecessilatem bis in die ingredi
sancla sanclorum.] Duabus inrebus ab accuratissimis
Mosis inlerpretibus, et ipsaveritate dissentit
hic Augustinus. Alterum est quod credit suffitum
" quotidie bis oblatum fuisse in sanctissimo adyto,
qnod sblet sancta tanctorum dici ; cum fieret hoc• duiitaxatin,sanctirario iu quo erat allare thymiamatis,
soleretque poiitife.v maximus semel duntaxat
quolannis sancta sanctorum ingredi. Alterum veroA quod suffittim quolidianum semper a pontificemaximo
bblatum censeal, c.um a quovis sacerdote posset offerri,
ul vel exemplo •Zacharise patris Joannis Baptistse
constat. Faieor Exod. xxx, 7, munus suffitus
offerendi tribui Aaroni ; verum illic nomen Aaronis
pro cujusvis sacerdotis nomine sumitur. Vide ad
eum locum iriterpTetes, et ad Lev. cap. xvi.ANIMADVERSIONES1N LlBROS CONFESSIONtiM.LIBRO i. Cap. 1. El laudare.] To et perinde hic est
ac lamen, ut sequens repetitio hujus membri orationis
ostendit.Ibid. Ad te.] Hoc est propter te, vel vXad te, tanquam
ad summse beatitudinis unicam atque ullimam
causam.conlenderemus.
<** Gap. i. Siabilis el incomprehensibilis.] Sunt inc.omprehensibilia
nonnulla , ,propler summam instabilitatem,
ul venli ivariabiles, quorum .ratio ideo inlelligi
non potesl ; at Deus, quanquam semper idem
est et absque ulla mutationis obumbratione, nihilo
magis comprehendi potest. ldeo Auguslinus .cum incomprelietidbili
hic slabilatn conjungil.Cap. S, § 5. Moriar, ne moriar, ul eam videam.]
Scio hic posse quseri blivuapov, quale est illutl animi
beatitudinem sitienlis : morior, quia non morior ; attamen
suspicarer sic locum interpungendum : ATo/i
abscondere a me faciem luam. Moriame ? moriar ut
eam videam. Respicit nempe Augustinus ad hisloriam
quse exstat Exod. xxxui, 17 et seqq., ubi Mosi gloriam
vel faciem Dei videre cupienti lioc edilur responsum
: Non poteris videre faciem meam , non
enhn videbit me homo el vivet. Igitur postquam a Deo
petiit ne abscondat sibi faciem suam, illico subjicit,
moriarne ? si, nimirum, eam videam ; remque secum
repulans, tanlique esse intelligens, ul proplerea vilam
amitlerel, moriar, inquit, si ita tibi videiur, ut
aam videam.Cap. 7, § 11. Jfe commenwrat.] Hoc est milii in
memoriam revocat ; quo sensu, apud Augustinum,
cuni accusativo personae conjungitur ; at s-iiniftcatu
narrandi conslruilur cum daiivo. Sic Grieci dicunt,
uvuuLuvno-v.a ai Ttvoj-, commemoro te aticujus, hoc est
ejus libi raemoriam revoco. Igitur recte ex mss. hic
restitueruni accusativum viri docti.Cap. 20, § 18. Terram, etc.] Terram vo"care videtur
Auguslinus naluram humanam corruptam, quae
nihil nisi terrestria spirat ; effigiem vero imaginem
Dei, per baplismum ienoval,in) atque insiauratam.
Vide num. 21 sub fineni.Cap. 16. Flunien, etc.] Collatio deprayatae consuetudiniscum flumine frequens apud optimos quosquescriptores, eliam elhnicos. Hinc brachia conlra torrenlemdirigere, .perinde est ac prasse consuetudiniadversari. Juvenalis sat. 4,89.llle igitur nunquam direxit brachia contra
Torrentem.Cap. 10, § 26. Supra mercedem salaria.] Hoc est•prseter minerval, a singulis pueris solvi solilum, privatosere,grammaticis publice conslituta erant satariaf205 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 206seu slipendia ex publica pecunia solvenda. Aut for.te A
a mercede pecuniaria distinguittir salarium, ut hac
voce signiflcentur sal publice prsebitum, carnes, vintim,
oleum, etc. Sic in epistola Valeriani, quae ;Iegitur
in Vita Probi, a FlavioVopisco conscripta, memoratis
vestibus et pecunia quas prsefectus prsetorio
jubebatur dare Probo : Ilem in salario diurno, bubtilm
pondo, porcinm pondo sex, caprinm pondo decem,
gallinaceum per biduum, o/et per biduum sexlarium
unum, vini veleris diurnos sexlarios decem, cum tarido
bubalino ; salis, olerum, lignofum quanlum satis est.
Vide ad btinc locum lntt. et ad Vilam Clodii Albini
sub finem, ubi stipendium a salario etiam dislinguilur.
Sicel in Cod. lib. x, lii. 52, de Professoribus et
Medicis, Constantinus jubet eis mercedes et sataria
reddi, quo facilius liberalibus siudiis mullos insliluanlSllbid., § 26. Vinum erroris, qttod nobis propinabalur
ab ebriis doctoribus.] Quamvis non ignorem vinum
iniquilath et compunclionis in Scriptura memorari,
attnmen crediderim hic respicere Auguslinum ad
Cebetis, Plaionici celeberrinvi, Tabulam, in qua
\&7raTi7, seu lmposlura induciiur pueros omnes in vilani
iiigredieniesTTOTtijpvo-a T>J EK-JT-S ; §-JVK_JIEI, hoc est,
izoTopia IZIKVYIS, poculo erroris. Vide ejus iniiiunv.Cap. 18, § 29. Scripla conscienlia.] Respicit Augustinus
ad Rom- H, 1S, ubi dicuntur etbnici osfendere
opus legis scriplum in cordibus suis, lesiimonium
reddenie illis conscientia ipsorum, etc.Cap. 20, § 31. Secrelissimm unitatis, elc.] Hoc est
Dei, cujus voluntas est veluti secretissimum vinculum,
quo universi unitas saria ac tecta conservamr.'*
Vide lib. iv de Genes. ad lilteram, cap. 12, ubi agit
de conservatione rerum omnium. Cseterum Plalonici
sv« Sa et povaSa passim Deum vocitanl. Adi Procli
Theoiogiam Platonicam.LIBRO ti. Cap. 2. Obsurdueram.] Qui ediderapt
obsorducram credebant o et u hir^ esse mista, ut in
voce jocundus pro jucundo. Respicere autem videtur
Augustinus ad id quod feriur de calarractis Nili, ubi
Nilus prmcipitans se fragore auditum accolis aufert,
ut loquitur Plinius Hist. nat. lib. vi, cap. 29.Cap. 6, § 14. Potuilne libere quod non licebat, etc.]Ovidius nequitjse magisier afiirmat,,nec falso, Amor.lib..ii, el.,1.9:Quod licet ingratum est, quod non licet acrius urit ; .
yuod sequitur fugio, quod fugit usque sequor.El lib. III, el. 3 :Nitimur in vetitum semper, cupimusque negata,
Sic interdictis imminet oeger aquis.Nempe, nullam rationem legum habere, sed ita
nos gerere, quasi iis soluii essemus, nescio quid amplum
ac magnificum videtur humanse superbise.Lib. iii. Cap. 3, § 6. Eversores.] Videntur ita dicti
petulanliores juvenes, qui scholas rhetorum, a quibus
non doeebantur, irrumpentes omnia illic evertebant,
ludibrioque habebant magislros. Ejus nequitiae
meminit iterum Augustimis lib. de Vera ReL,
Gap 40, num. 75. De petulanlia vero juventulisA Carthaginiensis, vide quse habet infra lib. v, cap. 8,
quse confer.cum ,cap. 12.Cap. 6, § 21, Quingue antra tenebrarum, etc. ]
Deliramenta haec Manichseorum copiosius exponit et
confntat Augustinus in lib. conlra Epist. Manichsei,
cap. 15. qtti liber est lom. Vlll.Cap. 7, § 13. Nunquid juslilia varid est et mulabilis,
etc. ] Haec accuratins excussit Auguslinus, in
libris contra Manichseos, qui adeundi ab iis qui responsum
hoc probe intelligere.cupiunt. Collecti snnt
ii Iibri in unum corpus, .tom.VlM.LIBKO iv. Cap. 3, §.S. De paginis poetm cujuspiam
etc. ] Consulturi deosde eventu consilii cujuspiam,,
interdum in eorum templis, aut privatim aperiebant
volurnen celebrioris poelse, ut Homeri, vel Vir'B
giiii ; etprimum versum, qui occurrebat, responsum
deorum putabant. Vide Intt. ad Vitam Adriani a
Spartiano conscriptam, non procul ab initio. Christiani
etiara, simili ralione, Scripiura sacra abutebantur,
ut videbimus lib. vm, cap. 12 hujusce Operis.Cap. 5. An fletus res amara est, elc. ] Delectamurtristitia et luctu, ut caeteris omnibus affeclibus, quibuslibenter indulgemus, segreobsisiimus ; quiauteosvincamus, vis inferenda est perlurbalioni animi etcorporis. Minuitur etiam sensim tristitia, dum eamlibere in lamenta et lacrymas effniidimus. Verbasunt Eurioidis in OEnomao, apud Stobaeum Florileg.lit. 123.- 'A) T EiTTt yup Sij v.ui lv xazotctv JJSOVJJ
©vitrotf bSvpuoi, Suv.pvav T’ eiuppoui.
■(] 'AXynSova ? Se ravru zouf t^st wpevav,Kat v.upSics tkvce TOUf uyuv nbvovg.ferum in malis volupiati sunl hominibus, lamenlael defluxus lacvymarum. Hwc levanl trisiitiam animi,etnhniis doloribus cor liberant. Alia sunt ibidem etalibi in eamdem sententiam. ■j, Cap. 7. Diligere homines humaniler. ] Hoc est, eoamoris modo, qui rebus pefituris tribui potesi. Sicet Grseci usi sunt voce av6_->M<-uv&>,r, et quidem in resimili Menanderapud Stobseum Floril. lit. 12S.'Avfjpw-Ttvwf y^p-h Tof T-j^a ? yipuv, \ivz '
Ta v.oivv. xotvwf S=t yipziv avp.m6ip.uzu.Humane oporiel calamilales ferre, o hospes, comtnunia
par est lolerare communiter.Cap. 12, § 18. Ecce ubi est, ubi sapit veritas. ] SiD ita legas, sic videtur inlerpungeiidum, Ecce ubi esl 9ubi sapit veritas. Al forle melius legamus, Ecce ubiest, ibi sapit veritas ; hoc est ejus animi palalo, ut itadicam, sapida est veritas, cui Deu.s adest.Cap. 14, § 21. Hierium. ] Estne Fl. Hierius, qui
anno Christi 427 cum Fl. Ardaburio consul fuil ?
Certe interdum viris eruditis collata ea dignitas,
propter solam eruditionem, ut Ausonio poetse, aliisque.
Non pttto tamen, propter alias viri dignitates
quas vide apud Jacobum Gothofredum in prosopographia
codicis Theodosiani.Ibid. § 23. Ob os conlemplationis. ] Si hsec vera est
lectio, perinde est ac ob oculos menlis.LIBRO v. Cap. 9, § 16, ln cruce phaniatmatis. •]207 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 208Hoc est in cruce e qua pependisse phanlasma, non
Christum ipsum, credebant Manichsei. Vide quse contra
hoc dogma habet Augustinus tom. VIII, aut, si
paucioribus rem descriptam cupias, libellum ejus de
Hseresibus, ad hseresin Manichseorum., Cap. 10, § 18. Quos electos vocanl. ] Hi apud eos
veluli primarise virtutis, aut commentis ejus sectse
addictissimi erant ; minus perfecti dicebantur auditores.
Nam, ut verbis utar Augustini ex memorato
libello, liis duabus profectionibus, hoc est, electorum
et audilorum, Ecclesiam suam conslare voluerunt.Ibid. § 20. iVtst carni concernenlur.] Qui voce concetni
pro misceri primi usi sunt, videntur voluisse
exprimere vocem Grsecam »<uyKt_ovao-8ai, quae idem
significat, nec sono a Lalina abludit.Cap. 15. Dilexit. ] Crediderim legendum direxit,
hoc est pefegrinum episcopalibus consiliis adjuvit.Cap. 14, § 24. Cum ad litleram ucciperem, occidebar,
elc. ] Auguslinus in declamando probabiiia sequi,
non explorata solitus, similibus ratiocinationibus
in inlerprelatione Scriplurae satisflerisibi passusest.
Nam alioqui consiat Ambrosium plus sequo allegoriis
dedilum fuisse.Ibid., § 25. Sicuf eaiisfimanfur.] Vide quse de vera
Academicorum sentenlia sttspicabatur Augtistinuslib.
m de Academicis, cap. 17.LIBRO vi. Cap. 2. Quo jam non solum aquatissimo
sed eliam lepidissimo, cum suis prwsenlibus per sorbitiones
exiguas partiretur.] Conjiciunl in margine viri
docli, quod non solum aqualissimum, sed etiam lepidistimum.
Sed minore muiaiione sanabitur hic loctis si i
legamus potaretur ; ut suadent etiam sequenlia : quia
pietatemibi qucerebal, ncm volupialem.Cap. 3, §3. Quolibet lamen animo, etc.] Si alloqueretur
homines, qui cuperent scire qua ratione
vitain insiituisset Ambrosius, superior narratiuncula
forte non displicuisset ; sed Deo minula illa, qualia
passim occurrunt, narrare, nescio quoraodo decorum
putaverit Augustinus. Sed magis hominura causa hsec
narrabat, quam Dei ; at prsestitisset amicum alloqui,
quam Deum.Cap. 8. Gladialorii spectaculi.] Nefandi hi ludi, a
sapientibus eliam elhnicis damnati, facti etiamnum
videntur in gratiam eihnicse plebis. Sed mirum est
episcopos non inipetrare potuisse ab imperatoribus,
ul dira illa consuetudo abrogaretur. ICap. 9, § 14. JEdilimi fori.] JEditimus idem est ac"
edituus, nempe, viav.bpo ;, sed bic sumi videtur pro
appariloribus, qui cusiodise causa in foro versabantur,
aut pro iis qui curiam servabant.Csp. 10, § 16. Comiti largitionum Ilalicianarum.]
Sic loquebantur eo aevo. Vide codicem Tbeodosianum,
lib. vi, iii. 19, leg. de Consularibus etPrsesidibus.Cap. 13. Discernere se, nascio quo sapore, quem verbis
explicare non polerat, quid inieresset inter revelanlem
te elanimam stiam somniantem.] llaque Monnica
iibi suas, ut opinabatur, revelationes servare debebat,
quaruin discrimen a somniis dicere non poierai.
Quam facile est bomines imperitos, religionis speiA. cie, in lalibus aberrare ! Ad evenlum somniorum quod
attinet, idem dixeris quod de Genetbliacorum prseidiciionibus, inlerdum non vanis, dixit Augustinus ! lib. vn, § 8. Sed honorificum erat Monnicse filio,
ipsius conversionem fiiisse somniis Beoiripmoi ; prse ;significatam ; quod lamen alii pudentius commemoirassent.Cap. 16. Versa et raversa in lergum, el in lutera, et
in ventrem et dura sunt omnia.] Metaphora desuhiptai ex[segro, vel insomnia laboranli, qui in leclo se jaclat,
ct quamcunque in partem se verlat duram culcilam
experilur. Sic animus anxius, dum quseril veritatem
in qua conquiescat, nec eam invenit, oiuuia
fastidit quasi noxia.
LIBRO VII. Cap. 6, § 9, Dealbaiwres vias.] Vise mujjnitse opere publico, quadrato lapide, calce interlito,
stratse erant, quse cum reliciebantur, nova calce
hiantibus lapidum rimis immissa, dealbatse videbantur ;
quamobrem dealbaliores vtw dici vulgo poterant,
quse diligenlius curabantur, ac proinde commodiores
erant. Hinc translala videlur hsec metaphora.
Vide, si vacat, Nicolaum Rergierium, de
publicis et militaribus imperii Romani Viis, lib. n,
cap. 18.Cap. 9, § 15. Ibi legi quod in princtpio erat Verbum,
etc.] Simililudine verborum aliquot et senlentiariim
deceptus Auguslinus, ut et multi Grseci scriptores,
cum doctrina Christiana miscuit Platonismum,
qui merus erat, bac in parte. Arianismus ;
ut ostendit Joan. Glericus episl. critic. 7 et 8, For•Q
tasse inlelligit hic Augusiinus Plolini opera, quem
vehementer laudat lib: III contra Acaderaicos, num.
41, et de Civilate Dei lib. ix, cap. 10.Ibid., § 15. Legebam ibi eliam immulatam glorhnn,
etc.] Quamvis de summi Numinis naiura rectius sentirent
Platonici, qtiam alii philosophi, miscebant tamen
idololatriam Uirpissiinaiii iis dogmalibus, erantque
infensissimi hosles Christianonim, ut liquet vel
ex Porphyrio, Janiblieho et aliis, qui sub imperatoribus
Christianis floruerunt.LIBRO VIII. Cap. 2, § 5. Victorinus quondam rhelor
urbis Romm.] Victorinus, inquit Hieronymus in lib.
de Scriptoribus ecclesiasticis, natione Afer, Romm
sub Constaniino principe rhetoricam doctiil ; el in extrema
seneclule Christi se tradens fidei scripsit udverj\sus Arium libros, more dialeclico, valde obscuros, quiab eruditis modo intclligunlur, et comtnentarios in Aposiolum.Eum in prsefai. Comment. in Episi. ad GalatasC. Marium Victorinum vocat, aitque euin Scrtplurasomnino sanclas ignorasse. Sed rhelorica , ut itadicam, ingonia, ob loquendi facultaiem, putanl sescire omnia de quibus, plebe plaudente, loqui possunt.lbid. Omnigenum deum monslra, etc.] Respicit adVirgilii locum jEneid. vm, 698, ubi jEgyptios deos,pro Antonio et Cleopalra contra Auguslura ad Actiumpugnanles, describit poeta :-Omnigenumque deum inonslra et latrator Anubis.
Contra Neptunum etVenerem, contraque Minervam,
Tela tenent.209 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 210An ex decori legibus lalia apud Deum dici possint A
nescio, quamvis a pugnante cum ethnicis recte proferri
potuerint.Ibid., § 5. Qum verbis cerlis conceptis retenlisque,
elc.] Symbolum qnod apostolicum dicebatur, aut simile
quidpiam.Cap. 5, § 6. Pater plus gaudes.] Deus gaudere el
plus gaudere, nunquam aliter, nisi uvBpumtnofitis dicilur
a Christo hominum imbecillitati sese atlemperanle.
Nec potesl hoc urgeri aut inquiri cur Deus
magis gaudeat. Cselerum, ut ad grammatica transeam,
non intelligo cur in sequentibus verbis viri
docti pmnitentem et pxnitentiam, ul et alibi, scribant
per m, cum constet esse a nomine pmna, quod
a Grseco TTOIVIJ. Qood non observarem, nisi viderem
eos harum minutiarum curam non abjecisse, cuin I
orlhograpbiam priorum editionum passim emendent,
prout pulant rectius esse. Sic vocem jucundus scribunt
perpetuo jocundus, quasi esset a joco, non a
juvo ; sed o et u frequenter miscebantur a veleribus
Lalinis. Vide Quintilianum Instilut. orator. lib.
i, cap. 4, et Vossium in Etymologico, ad hanc vocem.Cap. 4. Cum Paulus proconsul per ejus mililiam,
etc.] Inquirant alii, an deceret narrare Deo historiolas,
et quidem de qtiarum verilate minime consiabat ;
qualis hsec erat de ratione cur Paulus dictus
fuerit, qui patria lingiia Saulus erat appellatus ;
quam mulli doctissimi viri falsam esse putant. Meram
esse conjecturam, quam nulla scriplura memorat,
ingenue fatetur Hieronymus ad Epistolam ad (
Philemonem.Ibid. Quanlo igitur gralius cogitabalur Victorini
peclus.] Nolim vocem gratius nolare accenlu, quasi
sit adverbium, ul fecit editor Parisinus. Est enim
nomen adjectivum, hac senlentia : Quanlo Victorini
ingenium gratius alque acceptius fuiurum Ecclesise
cogitabatur: tanto abundantius exsultare oportuit fiIios
tuos.Cap. S, § 10. Ex perversa voluntale facta est libido ;
et dum sertiitur libidini, facla est consueludo ; el dum
consuetudini non resislilur, facta est necessiias.] Optime
describit quibus gradibus vitium obrepat, atque
augeatur. Sed iisdem paulatim imminui potest,
necessarium enim hic dicitur diflicile viclu , nec ulla
est ante peccandi consuetudinem necessitas delin- ■*
quendi. Vide et finem § 12.Ibid., § 11. Pugnatior.] Legendum pugnacior, ut
in Rasileensi, nam estja pugnate ; aut pugnantior,
si forie ita habent mss. codices.Cap. 6, § 15. Agentes injebus.] Hi erant principis
nuniii per provincias, negotiorum causa, de quibu »
vide Guidonem Pancirollum ad Notiiiam dignitalum
Orientis, cap. 65.Cap. vn, § 18. Humerisque liberioribus pennas ricipiunl.]
Hsec Auguslinus ex Platonismo suo. Plato
enim in Phsedro docet OTI $\>xh reliu uiv ovo-u v.v.1
t7rTEpiwy.il/vi uitivtpaTiolti TE v.ui UT.UVTU rbv v.bo'p.ov
otoiiiir, r,os mipoppvmuo-u ^iptrui eu » UJ O-TS/JSOO fcVGfA avTt).aSv) TKt, animam perfecla dum est el alata, in tublitni
volare, et universum mundum administrare ; cui
vero alm defluxerint, eam ferri donec solidum quidpiam
arripuerit. Non mullo post pag. 345 ed. Gen.
Ficini: Et T6 yup uvrb, 6'6EV fct ^vyrn ixao-rn, ou
xaSimurut. ITWV uvpiav (ov yup itrzpovrui ■npb TOO-OUrov
%pbvov)  VTXVJV h rov tpt) ,oo"oyv ?o-avTO ? aS6) ,« <r, vi TratSE/vao-Tvjo-avTo-r
p.trk oikoo-ofius, v.a\ rk i%ne '■ In idem
enim, unde profecla est, unaqumque anima non redit,i decem millibus annorum (neque enim recuperat alas ante
lantum tempus) , excepta ejus qui pliilosophatus est sinei fuco, aut cum sapientim studio pueros amavil. Sic
postea ejus discipuli vulgo locuti sunt, eosque imitati
Chrisliani resipiscenliam vocarunt uvomripao-iv, seu
novarum alarum exortum, ut hic Auguslinus. Hinc
B et Chrysostomus usurpavit « va-rrTE/JoOv, pro incitare,
impellere. Vide Thesaurum Ecclesiast. Joan. Caspari. Suiceri._ Cap. 8, § 19. Pede post pedem.] Vestigia mea pro.xime secutus, Grsece xaTa rroSa, quasi dixeris, singulispedibus in antecedentis vcstigiis posiiis.Cap. 12, § 28. Cras et cras.] In animo Augustinoobservabatur locus Persii sat. 5, 66, ubi sicdescribiturcunctator, qui redilum ab bonam menlem indies differt.Cras hoc fiet ; idem eras fiet ; quid qnasi magnum,
Nempe, diem donas ? Sed cum lux altera venit,
Jam cras hesternum consumpsimus ; eece aliud crfcr »
Egerit hos annos, et senvper paulum erit ultra.Ibid., § 29. Audio vocem, etc.] Redolet hoc superstitionemethnicam, ex forluiiis vocibus omina captanI^ tem ; quod nemo paulo humanior ignorat. Si quissingulari providentia divina factum hoc putet, ita ut1 sesluanli Augustino edilum ccelitus sit monitum ;' oportebit ut ostendat opus fuisse ejusmodi miraculo,1 quo Augustinus intelligere posset sibi legendam Scriipluram sacram, ut ex ea resciret quid sibi agcifdumi esset. Quod cum quotidie audiret a catholicis, cumin Ecclesia, lum alibi, non video cur confugiendumsit ad miraculum. Sed rhelor noster, quod cum pace ; ejus diclum sit, orania exaggerat, quibus persuaderei poterat non agi hic de homine vulgari, sed singularivocalione divinilus ad Ecclesiam allecto ; qusc tamenex alius calamo rectius fluxissent., Ibid. (Jtrumnam solerent pueri, etc.] Quasi vero ne<<a cesse fuisset solas ludentium puerorura solemnes• ^ cantilenas audiri ! Annon potuit Iudens aliquis de projectacliarla crebro hoc repetere ? Oportuisset apudt vicinos quserere quis eam vocem misisset, amequam, non sine Deo missam judicaret.lbid. Audiveram enitn de Anlonio.] Athanasius in
i Viia Anlonii, § 2, cujus verba brevilatis cansa dun »
taxal ex Evagrii versione proferam : Ad Ecclesiam,
l ul solebal, accurrens recordabalur quomodo et upostoii,
omnibus spretis, secuti fuhsent Salvatorem ; el muiii,
in Aciibus aposlolorum, facultatibus suis vendilis, pre>
fta [ad pedes eorum delulissent egenlibus partienda,
l quwve aul quanla spes iis reposila esset in cielis. Tatia
r secum volvens intravil in ecclesiam et accidil ut lunc
r Evangelium itgeretur, in quo Dominut dicit ad divitem:214 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 212Si vis perfectus esse, vade et vende omnia tua, quse- j
cttnque habes el da pauperibus et veni, sequere me
et habebis tbesaurum in coelis.Quo audilo, quasi divinitus hujusmodi ante memoriam
concepissal, et veluti propter se hmc essel Scriptura
reciiata, ad se dominicum traxit hnperium,
stalhnque egressus possessiones, quas habebal, vendidit.Ibid. Arripui, aperui, etc.] Hoc non multum aberat
a sorlibus Virgilianis, aot ab iis quibus ex Scriptura<
temere aperta futura quserebantur, quod damnat
ipse Augustinus epist. 55 ad Januarium. An opus
prseterea erat temere aperire Scripluram, ut sciretur
quod ne etbnici quidem honestiores ignorabant ?
Vide hac de re Ant. van Dale, virum eruditum, de
Divinationibus idololatrieis sub V. T. Cap. 4. J' LIBRO ix. Cap. 2, § 5. Ne in ima vergeremus, etc.],
Recte viri docii hanc lectionem prsetulerunt alleri,
mergeremur ; solet enim verbum vergere ut el devergere
dici de iis quse pondere sno deprimuntur. Apuleius
de Deo Socralis : Quod si munifeslum flagitat
ratio debere propria animalia etiam in aere intelligi,
superest ut qum tundem el cujusmodi ea sinl ,disseramus.
Igilur lerrena nequaquam ; devargunt enim pondere.
Vide, si opus est, alia exempla apud Nicolaum
Heinsium, in nolis ad Valerium Flaccum lib. i, vers.
289.Cap. 3, § 6., Quidquid illud asl quod illo significa--
tur sinu.] Desumpta est locutio ex Luc. xvi, 22, ubi
tamen sinus Abrahami non tam sedes beatas qttam
locum in iilis insignem significat, rit recte animad- 1
vertit Hugo Grotius ad Lucam. Auguslinus intellexit
sedes quietas , qualescunque sint, iu quibus animi
piorum resurrectionem corporum exspectant. Lib.
xn de Genesi ad litteram , § 63 ; Neque enim Abraham,
vel ille pauper, in sinu ejus, hoc esi in secrelo
qiiietis ejus , in doloribus eral. Sermone 14 ad populum
in vers. 14 psa'l. ix : Contigit, inquit, mori inopem
illum et auferri ab angelis. Quo ? In sinum Abrahse,
id est in secretum ubi erat Abraltam. Vide, hac de
re, eruditani disseriaiionem Ludovici Cappeili, quam
inseripsit Nsxpwv Btov , interopera ejus Amsfelodami
edila.Cap. 7, § 16. Anlisliti tuo pervisum aperuisti, quo
loco latarenl martyrttm corpora Protasii et Gervasii,
etc.] Sihsec aliseque ejusmodi inventiones sanctorum ]
cadaverum, non fuissent conjunclse cum ingentilucro"
ac eniolumento eorum qui ea effoderunt, multi, qni
cailidorum hominum figmenia hsec credunt ad plebeculam
in officio continendam, fidem eis non facile
delraherent. Hsecinvenlio, exemplicausa.non parura
auxit existimationem auctoritatemque Ambrosii ;
quandoqtiidem ea Justinse principis Arianse animus,
ut liabet noster, etsi ad credendi sanilatam non ampliatus
, a persequendi tamen furore compressus ett.
Duo praeterea hic obiter observari possuni. Alterum
esf, Augiistiiiiim hicet de Civit. Dfei lib. xxn, cap. 8,.
dicere per visum revelata esselisec corpora Ambrosio,
AmbTosium vero ipsnm de hoc plane tacere ep. 22A class. 1, ubi hanc invenlionem narrat. Allerum est
ita Ambrosium rem deseribere, ut narralionem suspectam
reddat: Invenimus , inquit, mirm magniludinisviros
duos,ut prhca wtas ferebat. Quse vero aelas ?
Heroicane, postquam homines decrescere cceperunt ?
Nam genus hoc vivo jam decrescebat Homero.
Anetiam tribus sseculis ,,quse a Chrislo nato ad Constanlini
lempora fluxerunl, grandioris erant stalurae
homines quam quarto aut quinto sseculo ? An augustior
eral stalura marlyrum quam aliorum, vel an
major fiebat post morlem ? Nemo , ut opinor, credel.
Sed lege caetera, ubi torti diaboli, ope hortim martyrum,
Arianos opporlunissime damnant ; nec amplius
miraberis esse qui stralagema hoc Ambrosianum
fuisse censeant, quo plebem sibi devinciret, JustiB
namque et Arianos perterrefaceret, excogilatum.Cap. 8, § 17. Agens in rebus mililarel.] Vide dicta
ad lib. VIII, cap. 6, § 15.Ibid., § 18. Par homincs prmposilos.] Hocesl, quos
libi prwponis, ut post eos veluti lateas , ac per eos
occulte agas. Nibil ergo mutandum. Caslerum hic
Augustinus, vere, quod aiunt, fluctus in simpulo excitat.Cap. 10, § 25. Phantasiw terrw, elc.] Hoc est species
omniumrerumterrestrium, quse sese animo nostro
offert. Lib. m, eap. 6, § 10. De iisLucretiuslib. iv.Ibid. Sonilum nubis.] Hoc est vocem e nube emissam,
qualerii audivil Moses.Jbid., §26. Seruuin ejus videam.] Hoc esteselibem
vilam agere aggressum. Sic passim Augustinus v.ur
C-i^oyjhv Ecclesioe ministros servos Dei vocat, ut supra
vocatur Monnica serva servorum Dei, § 22.Cap.12, § 52.Visum etiam mihi esl ut irem lavatum,
quod audieram inde balneis nomen indilum, quia Grwci
_3« ) ,axEiov dixerint, quod anxielalem pellal ex animo.
Sic revera Grseci, qtianquam absurda hsec est etymolngia.
Seriptor Eiymologici magni : Kuluvuov TO
\ovrpbv' nvig Si liyovo-t itupa TO « itoSulletv ru ; uviu ;'
xat "O^opog 7tup£rvp.o) ioyti liyav'up' iv. rpiirodo ; _y.£ya) ,0[o"Ofpu
p.oi ir. v.ujj.urov 9vjJ.bfBopov ED.ETO yutuv.Ou ) iyouo-t §£ v.al&s, ei y&p vjj ix rovrov, &fei).e ypuflO-duiSlU rS> I. U) X SGTtV ElTTEtV OTl Ultb l5 » (3aX(ZVMVEt_ovjTKt. ot fci.p upyj/Xoi ReXuvovs elyov eQog v7iov.uieiv.
■trapa TO rug (3a).avouj KUECV, TOUTECTt TK ? Spvg. OUTOI
yap zaXouVTat at Spvs, v.ui a).).o Tt fvrov. 'BitufpbSirog
Ss Ttupu TO auta TO 0-vjy.atvov TO v.ula — tva ftvjrroSEV a) },O6EV
 auot. At hsec omnia merae sunt Grseculoruni
nugse, quibus Augustinus assensus non fuissct, si
etymologicara arlem calluisset. Buluvemv originem
ducit a voce Hebraica bbl ballal, quse significat perfundi
psal. xcn, 11, et unde nnS^ ballahah, nebula.
Sic et apud Arabas nS^ significat irrigari, madefieri.
Cap. 15 , § 55. Nnnc pro peccatis matris mew deprecor
te, etc.] Species forte pietatis aliqua hic inest,
at ea consuetudo nec ratione ulla , nec revelatione
nitilur. Vide librura de cura gerenda pro mortuis
tomo VI.
-. LIBKO x. Cap. 3, Quid mihi est ergo cum Iwmini*213 VARIORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 214bus, ut audiant confessiones meas , etc.] Videtur hsec j.
scripsisse Augustinus, non tanittm post scriplos, sed
eliam post editos priores libros Confessionum ; quos
avide vidfentur lectitasse ii quibus notus erat, el quorura
hoininum nonnulli Augustinum semet ipsura
accuratius describereoptabanl. Suntquisuspicentur,
cum multa Augustino, ob priorem vilam, ab adversariis,
quos non paucos habuit, objicerenlur, eum
Confessiones hasce scripsisse ; quasi apologiam quamdam
obliquiorem , in qua faiereiur, veluli apud
Deum, quod negare non poterat ; cselera vero prsetermitteret
aut emollirel, etqusecunque ad honorem
suum facerent quasi aliud agens exaggeraret. Quse
suspiciones, quamvis forte iniquiores sunl, ex inusilata
tamen nascuntur ratione qua Augustinus cum
Deo garrit alque arguialur , rbetoricoque fuco quo ]
pictse sunt hse Conlessiones. Dum tandiu de se apud
Deum, imo apud homines, Ioquitur, et tam multa perexigui
inomenti, ad alios quidem quod allinet, narrat,
netno est qui non quserat, Cut, bono ? et sunt
multi proniores ad male jiidicandum , qui fiXuvriuv
in_ ;entem, religionis specie lectam, hic videre se putant.
Sed prsestat nimis indulgenles nos esse , quam
nimis severos ; si modo meminerimus in Evangelio,
ejusque auctore Ghristo, quaerendam esse vivendi
iiormam, non inhominibus ; qui et ipsi ad eam sunt
exigendi, nec imitatione unquam effingendi, nisi qualenus
el ipsi sunt Ghristi imitatores.Cap. li,.§ iS.Cogenda rursus utsciri possint, id esf
velul ex quadam dhpersione colligenda, unde dictum
est cogilare.] Cogo esl quasi coago , utosleiidit Gcr. '
Joannes Vossius in Etymologico, etcogitatio est quasi'
coagitatio. Festus : Cogitatio dicta velut coagilalio, id
esl, longaejusdem retagitalio in eadem mora consilii
explicundi. Vide.et Varronem de L. L. lib. v. Cunr
Augustino- addendum.non tantum esse agitationem,
sed simul.plurium rertfm collationem, quse est vis
praepositionis cum, ex quo inseparabiles conet co.Cap. 31, § 47 » Ebrietas longeesl ame ; crapula autem
nonnunquam subrepit servo tuo.] Non eratquidfemebriosus,
iia ui vino essetideditiis, sed aliquando tamen
saiis vini bibebat, utcrapula ei esset molesta.
Nam crapula idem est Latine quod Grsece v.puntuhi],
boc est dolor capitis qui ex hesterna compotatione
supercst. Thonias Magister : y.punru !n vj iv. -rifc x®&
ysvojxsvvjf. otvotroo-ia-r xupuo-it, pAQn Se ii im TVJS aurvjr •
nuipug. Dolor capiiisex compotalione heri facta, (ts6V
ejus ipsius diei.Cap. 55 , § 57. Curiosilas quotidie noslra tenlalur ;
etc.] Nemo est qui haecpeccata habeat, si modo cseteris
officiis suis non desit. Corpus enim et animus
relaxaiione quadam indigenl ; neque seniper serii »
agitare ac meditari animus potest, aut corpus labori
incumbere. Si quis hodie talia inter delicta numeraret,
crederelur, dum humilitatem prse se ferl, superbe
se gerere ac dissimulare majora. Diceretur
muscas percolare et deglutire camelos. Quod lamen
de Augustino suspicari, nefas habetur.Cap. 38, § 64, Qui placent sibi de. se, etc.j MirorX acuto horiiini in mentem non venisse, fore ut Dona-.
tistae, Manichsei, aliique ejtts adversarii dicerent eum
non displicere sibi, qui tandiu non lam apud Deum
quam apud homines, de se et suis loquatur, et dum
gravia peccata, quse negari non poterant, aut minuliora
ambitiose proloquitur , laudes suas interea minime
omillit. Miror etiam eum veritum non esse, ne
iidem adversarii hic desiderarent confessiones eorum
quae baptismum ejussecuta sunt, etquae in ejus vita
habenlur. Maligni homines facile dicere.poterant, non
esse usque adeo mirum eum valedixisse arli rhetoricse,
inler pueros docendse, exiguis cum emolumenlis
et tenui honore ; ul eam, in mullo ampliore thea-,
tro, et multo fructuosius exerceret ; in Ecclesia nimirum,
sacrosanctaauctoritateiiistructus, etin cujusB' administratione eloquenlia sua magnas laudes populi,
magna a divitibus munera referre faeile poterat, dum
paupertaiem prse se ferret. Commodissimum fuisse ,
sine magno labore homini eloquenli, prout tempora
ferebant, piis liberalitalibus aliorum sustentari. Non
exiguam fuisse voluptatem non omni imperandi cupiditate
exuto, plebem veluti nomine Dei regere, adversantes
Ecclesiasiica societate ejicere, damnare,
proscribere. Ducem parlium agere propter dicendi
facultatem, et longe inler pares eminere. Fuisse cur
a Deo veniam peteret, quod loquendi duntaxat facilitate
instructus, tumultuaria lectione Scripturse in
Iinguam Lalinam conversse , sine ulla Hebraicav aut
Grsecse linguse cognilione, presbyter et episcopus
contra canones Nicsenos factus, ihterpretari aggressusC est quod non intelligebat, el tot volumina de, Scriptura
scribere, antequam necessaria prsesidia ad eam
intelligendam sibi comparasset. Nam quse dici possunt,
eum invilum factum esse presbyierum et episcopum,
canonem Niesenum quo vetabatur episcopus
sibi vivo successorem sufficere, ignotum frtisse, pau-« 
perem vilam egisse, etc, ea maligni homines dixissent
partim simulationem esse, partim satis esse divitem,
qui haberet quod aliis largiretur, et inde tanlum
sibi sumeret, quantum vellet ; ac denique notas
dudum eas esse artes, qtise ad quam potenliam evexerint
homines humiles scilicet et mundi contemptores
janv videraus. Ad me quidem quod attinet, ut non
sum credulus ejusraodi crirainationibus : sic non difDteor
me defensibnes Augustini, hisce de rebus, li*'"benierleciurum fuisse.Cap. 42 , § 67. Amoiendum tni/it fuit ad angelos ?
Quaprece ? Quibus sactamentis ? multi conantes ad le
redire, neque per se ipsos valentes, sicut audio, lenlaverunt
hwc, etc.] Videtur omnino respicere ad theurgica
Platonicorum sacra , quibus se angelos et archangelos
elicere , Deoque singularem in mbdum se
conjungi putabant. Qua de re multis scripsit Jamblichus
in libro de Mysteriis AHgyptiorura, prsesertim
sectione v et x. Ejus sevi Platonici,mirum in modum,
superstitiosis id genus sacris erant dediti. Vide Vitam
Procli, a Marino scriptanij quam Joan. Alberlus Fabricius,
vir erudilus, integram edidit Hamburgi anno
1700.215 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 216LIBRO xi. Gap. 2 , § 3. 0 Domine perfice me et re- J\
vela mild eas.] Religiosa profecto et digna episcopo
oratio, sed cum qua conjungi debuerant studium linguarum
quibus conscripla erat Seriplura, et comparatio
omnium aliorum prsesidiorum ; quibus demum
adbibilis, Scriptura intelligi potest.ita ut intelligenda
est ab eo qui eam pro concione, atque editis scriptis,
interpretaturus est. Auxilium enim Dei eo non pertinet,
ut sine facultalum noslrarum usu nos inlerno
alflatu doceat quse scire cupimus ; sed ut vires animi
el corporis nobis sufflciat , quibus utamur , et in iis
quse liumana industria perfici nequeunt, si ita ei videalur
, auxiliator adsit. Si hsec intellecta in usum
revocasset Augustinus, exauditus sine dubio fuisset.
Nunc vero cum ea neglexerit, illa duntaxat in Scriptura
inlellexii, quse poluit homo linguarum et criticse '
imperitusinlelligere ; in cseteris as_soS« TEt,.et Plalonismu:n
nobis pro doclrina aposlolorum propinat, aut
argutias inanes magna verborum pompa nobis oblrudit.
Loquor nimirum de iis quae ei cum omnibus
Scriplurse interpfetibus non sunt communia ; haec
enim etiam catechumenus accepit ab iis a quibus
edoctus est, non meditatione relexit. Quse non eo
dico, quod eloquentiam et acumen, in rebus praeserlim
metaphysicis, Augustino detraham, aut quod meritas
laudes minus libenter tribuam ; sed quia video
niultos ejus auctoritate abuti, et eos prse illo contemnere,
quibus nulla ratione conferri polest.Cap. 10, § 12. Quidfaciebal Deus, antequam facerel
cwlum et tertam , etc.] Multo brevius respondeas
buic qusestioni, si dicas te nescire, ac seternitatis im- '
mensitateingenium humanum absorberi ; nequeproplerea
fidem de creatione omnium rerum , aut religionem
ullo in periculo versari. Etenim non profitentur
Cbrisiiani se paratos esse omnibus qusestionibus
satisfacere ; sed tantum se id quod afftrmant gravissimis
rationibus posse demonstrare. Possumus
ostendere omnibus esse initium, prselerquam soli
Deo, et hanc nosiram teliurem ab eo esse crealam ;
quod satis nobis esse debet. Reliqua quw supra nos’,
ut recte Socrates, ea nihil ad nos. Quse hic Augustinus
de selerniiate et tempore, Platonico more et lam
multis, argutalur , et quidem apud Deupa, multo diiucidius
sunt a recenlioribus philosophis et theologis
cxcussa. Adito vel Joannis Clerici Pneumatologiam.
Non aggrediar enim expendere quse de seternitate et’
tempore philosophatur Hipponensis episcopus, et
quse adeo tenuia sunt, ut vel lenuiiale sua evanescant.Cap. 32, § 29. Circuilum illius ligneolaj rotw.] In
qua, nimirum , sol, gnomonis ope , horas notabat.
Tempus est ipsa duratio rerum , seu existentia coniinuala,
sed eam existentiain nielimur ope mctus
asirorum, et prseserlim quidem solis ac lunse.
. LIBRO xn, § 1. Promissa tua sunt et quis fatli ti~
meat, cum promittit veriias ?] At verba : Petite et accipielis,
etc, Matth. vn, 7, ita non sunt intelligendar
quasi quarumvis nielapbysicarum qusestionum solutionem
peleniieam tribuere necessc habeal Dcus.Ye« rA rum liaec intelligenda tantura de necessariis ad saltttem,
conditione eliam hac posila, ut qui ea inielligere
cupit, non tantum precibus ad Deum confugiat,
sed etiam omnia faciatquse ratiosuadet esse facienda,
ut consequatur quod vult. Si quis a Deo peteret ut
acciperet ab eo periliam linguarum Grajcse et Laiinse,
an propterea impetraret, si interea nihil faceret ad
eam sibi comparandam ? Sane neque illa peritia necessaria
est ad salutem, nequesinelaboreacquirinunc
polest. Idein de aliis ejusdem generis dixeris. Nec
sine periculo esset opinio ejus qui existimaret se id
quod cogitat de re quapiam divinitus accepisse , quia
Deum prius orasset, ut sibi veritatis cognitionem imperiiretur.
Merus hoc tandem enthusiasmus essel,
cujus ope somnia qusevis divinae revelationi, etiamB repugnante recta ralione, aequarentur. Vide ad lib.xm cap. 25.Cap. 3, §5. Vbi enim lux esset, si esset,nisi supetesset eminendo el illustrando ?] Crediderim legendumemicando, namIgnea convexi vis et sine pondere cosli
Emicuit, summaque locum sibi legit in arce,Gt utar verbis Ovidianis.Cap. 17, § 24. Nomine cwli el terrm totum istum visibilem
mundum prius universaliter et breviler signific*re
voluit, ut postea digereret dierum enumeralione
quasi articulalim universa quw iancto Spiritui placuii
sic emntiare.] Hi sane conlradiclores, quicunque sint,
multo melius Mosem intelligebant quam Augustinus,
qtti, nisi fallor, cogitabat hic de Platonicorum suorumG vTtepv.oo-y.ia rbita, de quo Plato in Phsedro. Interea
dignum est notatu quod habet Auguslinus cap. 9, coslum
boc inconspicuum esse mlernilatis particeps, quod
ante tempus conditum esset. At mira est ralio explieandse
Scripturse, quarii postea proponit cap. 18 :
Dum quisque conatur id sentire, in Scripturis sanclis,i quod in iis sensit ille qui scripsit, quid mali est, si hoc
senliat, quod lu lux omnium veridicarum menlium
ostendis verum esse , etiamsi hoc non sensit iile quem
legit, cum et ille verum, nec tamen hoc senseril ? Est
hoc malum , quod ex quovis loco qusevis veritas deduci
possit, et paulalim nulla,certa superfutura sit
ratio explicandse Seriptura ;; si nulla regularum criticarum
habeatur ratio, et hoc unum quseraiur an sit
per se verum quod dicitur. Comniodum quidem hoc** est declamatoribus, s"ed plane contrarium recte insii ;tuto Scripturse sacrse studio, quod eo spectal ut quid
singula loca significent, quatenus licet, iiqueai. Cseterum
ubi ambigua eslsententia, neculla arieinlelligi
polest quid spectaverit scriptor sacer, tum vero nihil
affirmandum. Absimilia verisrejicipossunt, sednulla
est causa cur aeque verisiraili id prseferas , quod ex
omnibus artis criticse canonibus verisimilius non est.
Quserere vero in quopiam Scripturse loco, quod nulla
ratio grammalica ei inesse docet, hoc demum est
Scripluram interpretari, ut campanarum sonitum
pueri solent.LIDRO XIII. Cap. 11, § 12. Trinitatem emnipotentem
qvi: tntclligit ? Et quh non loquitur eam, si (amen eam »217 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. ADGUSTINI OPERA. 218Rara anima quw, cum de illa loquilur, scil quid loquilur.
El coniendunt el dimicant, et nemo sine pace videl istam
visionem.] Nihil verius dici potuil. Itaque rnulto pravsiaret
parce loqtti de iis quse nesciraus, nec scire
debemus, cum non sint perspicue a Deo revelala ;
mullum vero de omnibus vitse officiis, quorum prsestationem
a nobis exigit Deus. Si de iis loqueremur
duntaxai, qualerius nobis sunt revelata, atque, loculionibus
Scripturcc contenii, ignola Deo relinqueremus,
non tol essent contenliones ; quibus ut nescio
an illuslretur verilas, sic video vehementer loedi Christianam
caritalem.Cap. 18, 23. /n principio diei.J Legendum tn principia,
ut paulo posl legitur in mss. codd. Respicit enim
Auguslinus ad Gen. l, 16, ubi LXX habent Deum
fecisse luminare magnum eig upyug TM ? •ouipug, in ]
principia diei, ut.habebat versio Lalina, quse tempore
Augustini legebaiur. Vide tamen ad Geneseos lociim
Flaminium Nobilium.Cap. 21, § 29. Piscem manducet levatum de profundo.]
Respicit ad vocem i'x0uf, quse cum piscem
significei, complectitur initiales litteras vocum 'ir,o-ovg
Xpio-rbgBeov Tto ? 2WTVJ_O, Jesus Christus Dei Filius Servator.
Ideo Tertullianus de Baptismo cap. 1: Sed nos
pisciculi, secundum iyfivv nostrum Jesum Christum, in
aqua nascimur.Cap. 24. § 56. Tibi confileor credere me, Domine,
non in cassum le iia locutum esse.] Non in cassum induxisset
ita loquentem Deum Scriptor sacer, quamvis
non minus possit dici Deus benedixisse quadrupedibus
quam piscibus aut avibus. Sed in siraplicissimo '
Scripturae slylo, mulla addunlur aut omittuntur, non
ut arcanmn nescio quid innuatur ; sed quia ea indoles
est ejns styli, quse patiiur addiiamenta aut eliam
omissiones, sine ulla sententise mutatione. Sic Gen.
l, 8, in Hebraicis codicibus addita non sunt solemnia
dierum aliorum verba : ef vidil Deus esse bonum ; quse
tamen non rainus conveniunl secundo die creatis
quam cseteris omnibus. In crealione vero lerlii diei
a vers. 9 ad 13 bis hoc legitur, quod si semel, ut in
aliis diebus, additum esset, nihil deesse animadvertercmus.
Qui in talibus argutabantur, Scripturse styli
nondum fuerunt satis periti. Nam allegorica figmenta
qui probet, neminem erudilum uunc inventum iri
puto.Cap. 25, § 38. Verum enim dicam, te mihi inspitante.]
Hoc est cbnsectarium eortim quse diximus ad
lib. xn, cap. 1. Commenta allegorica, quae quamvis
veram doctrinam complectantur, non possunt tamen
ex.loco Mosis deduci, quasi revelationem divinam
nobis obtrudit hic Augustinus. Rem ipsam, hoc est,
pastoribus nccessaria esse a gregibus prtebenda,
decueral eum Paulus, et ips ?. rci ieqtiilas, sine ulla
revelatione ; sed hanc doctrinam hic conlineri non
magis ei est revelatum, quam Philoni etOrigeni quod
allcgoriarum fidiculis ex Scriptura, in alienos sensus
coulorta, deduxerunt.Cap. 19, § 44, Atarce ita cum vos tempotaliter ea
videaiis. non ego temporaliler video.] ConjunctibnosA alque ila, si modo nullum hic sit mendum, debeni
significare sed, hoc est obtinere vira adversalivam.Cap. 35, § 48. Speciem et privalionem.] Et-Jo-r y.ui
cripwm, quod scholaslicorum sermone nuncdicimus,
formam et privalionem, quse sunt opposita.Cap. 36, § 51. Dtes autem sepiima, sine vespera est,
nec habel occasum.] Si velimus argutari, diei septimi
mane non magis memoratur quam vespera ; nam mane,
cujus mentio fi't vers. 51, est diei sexti, cum Hebrsei,
Mose prseeunte, wyJbnp.epov incipiant a vespera, quam
deinde sequitur dies. Sed septimi diei partes a Mose
non allingunlur, quiaeo die nihil fecit Deus.ANIMADVERSIONESIN LIBROS CONTRA ACADEHICOS.g LIBRO i. Cap. 1 ; § 2. Si edenlem le munera ursorum,
et nunquam ibi antea visa speclacula civibus noslris,
theatricus plausus semper prosperrimus accepisset, etc.]
Reele ursontm edilum, nam agit Augustinus de ignolis
in Africa spectaculis, qualia fuissent munera ursorum,
nam, ulhabetPlinius lib.vm, cap.56, inAfrica ursum
non gigni constal. ldera afiirmat cap. 58.Ibid. Fortunatissimus, ut fuisli, jactareris.] Falsum
estRomanianum fortunalum potuisse dici, ut ostendit
Augiislinus in sequentibus. Igitur non poluit dicere
ut fuisti, nec magis ut suesli, quemadmodum habent
alii codd. mss. Malim ego ut suevere isti, hoc est eo
sensu quo clientes, cives, populi bealum prsedicant.LIBRO II. Cap. 2, § J5. Cum ecce tibi libri quidampleni, ul ait Celsinus, bonas res Arabicas ubi exhalaruntQ tn nos, elc.] Non inlelligo qui libri pteni dici qiieant,nisi sddalur qua re pleni sint. Igilnr hic aliquiddeesse suspicer, ut sapientia, aut simile quidpiam.Ibid., § 6. Adversario tuo.] Cum quo, ut videtur,
lilem habebat Romanianus.Ibid. Ne ille et baias et ammna pomeria.] Hic tria
sunt menda, quorum primum et posiremum ex prioribus
ediiionibus desumpta sunt, medium huic proprium
est. Pi imo pro ne legendum est nm, vai, hoc est
profecto ; hoc enim vult Augustinus, si a*dversario
Romaniani speciandam proponere potuisset speciem
philosophise, illum profecto, rebus relictis, ad eam
advolaturum. Ssepe hoc mendum in mss. codd. occurrit,
quod ulraque vocula eodem modo pronunliarelur.
Secundo, Baias debuit scribi, majusctilo B, ut
D est in editione Erasmi, nam nomen est amoenissimi
loci ad Puieolanum sinum, circa quem erant eleganlissimse
Romanorum villse, et de quo Horatius ssepe
alibi et 1 epist. libri i.Nullus in orbe locus Baiis prselucet amoenis.Denique non pomeria, sed vomaria legendum iiqnet,
ex epitheto amoznaCap. 5, § 7. Phtiocalta ula vulgo aicilur, etc"| Vide
nolala ad Iib. . Retraciationum, cap. 1, num. 3.Ibid. Sine pcnnis.] Cui pennse defluxerunl. Ex Pla ■
tonicorum disciplina, ut noiavimus ad Confess. lib
viu, cap. 7. :Cap. 4, § 10. Sine mefro.] Hoc est, SVEU p.hpov,
sinemodo. In ambiguilate ludit Augtistinus, nec iner-219 SUPPLEMENTUM AD OPERA &. AUGDSTINL 220ea prsetermiltit occasionem pauca verba Graeca, quse
norai, proferendi.Cap. 6, §14. Archesitas.] Turpe niendum, omnes
enim sciunt vocatum hunc philosophum fuisse '&pv.eo-i !uov,
non 'Apyeo-iiaov. Uaque hoc quoque mendum
antiquiorum editionum tollendum erat, et hic et in
seqiientibus, ubi iterum iterumque occurrit. Nam
quamvis Grsece nesciret Augustinus, babebat tamen
veteres Giceronis eodices, in qnibus hoc mendum ab
eruditioribus grammaticis relicium non puto.Cap-. 15v § 54. llle auletn casu planus eral, de iis
quos Samardacos jam vulgus vocal.] Crediderim Africanam,
aut potius Punicam esse vocem, a radicibus
TQiy schamar, observare, et p'7 douck, inspicere,
deductam , eaque significalos fallaces homines, qui
ex observatione siderum, ominurn, prodigiorum, etc, .
inspectioneque victiriiaruni fulura prsenuntiare se
posse sperabant, aut iingebant. Sic enim eos describitScholiastes
vetus Horatii ad vers. 113 sat. 6 Iib. i.
Fallacem circum dixil propter Sarmadacos (Scribe
Samardacos) et sorlilegos malltematicos, qui ad metas
spectatbres circumslabant el imperitos sorlibus el nugis
fallebanl. Pauio post eiiam Samardacos et sortilagos
conjungit, et divinos esse docei. At Jacobus Cruquius.
qui eura Scholiasten emendaliorem edidit,
suspicatur voeem esse compositam ex Sarmata ev
Dacus, qui populi olim non parum hujuscemodi ludibriis
infames fucrint. Elige utrum volueris, et adi'
eliam Joannem Meursium, iu Lexico Grseco-barbaro.ANIMADVERSIONES (1N LIBRDMi DE VITA BEATA^.§ 5. Quod ita nihil inlus plenum alque solidum
habel, ut inflalos sibi super ambulanles, succrepanle
fragili solo, demergal ac sorbeal.] Legerim inflalo sibi,
nam hic moniem n<) bis describit vento tumentem. S
facile potuit ex sequenle voce anlecedenli adhserere.§ 4. Lectis autem Platonis paucissimis tibris.] Crederem
legendbm Platonicis, nam Augustinus habet
Confessionum libro vn, cap. 9, § 15, quosaam Platonicorum
libros ;■ nisi quinque mss. hic haberent Plolini,
quam veram lectionem esse puto. Anlequam
hunc locura attenliris legissem, jam suspicatus eram
Platonicos illos libros, in quibus Augustinus similia
Christianse theologise invenisse se credidit, fuisse libros
Plbtini ; in qua conjeclura vehemenler leclione
hac mss. codicum confirmor.§5. Eloquentia Vua terrilusnon siim.] Exstat elegansdissertalio
de Vita Fl. Mallii Tlieodori, ab Alberto
Rubenio conscripia, quse editai est Ultrajectii anno
1695, ex qua quse fuerit erudilio.Theodori et ad quse
niunera perveuerit inlelligere licebit. ltaque ad eam
ectorem amandamus.§ 7. Cum faleamur cuncli, neque sine corpore, neque
sine anima, esse posse homincm, cibos propier quid
horum appatamus.] Imo appatimus ? Est enim inlerrogalio
Auguslini, ad quam, propier cor.pus, respondet
Licentius. Mendum hoc fuit B.asileensis edilionis, in
lianc transfusum.A § 55. llla est igitur plena salielas animorum, hwc es’
beatavita, pieperfectequecognoscere a quo indttcaris in
veritalem, quaverilaleperfruaris, per quem connectaris
suriimo modo.] Etsi non difficile est intellectu quid
velit Auguslinus, attamen est cur queramur eum in
hac tota disputaiione metaphoricis vocibus ac locntionibus ;
quas aiiis seque tralatitiis deQnit, perpettto
ferme abusum. Quo factum est ut nihil prseter arguiias
ex ambiguitate captalas, el quav dialecticam nimium
redolent, hic habeamus. Cum pueris faieor, et niuIiercula
loquebatur ; sed cum bsec ederet, tot verbis
nihil dicere nescio quomodo sustinuerit. Quam facile
bslendere potuisset beatiludinem proprie diclam esse
eani^ animi affeclionem qua in sorie nostra acquiescenles,
nec quidquam cupimus, nec limemus ? QuamB proclive fuit demonsirare lianc animi affectionem’ in
hac vita non^ posse comparari, in qua sempe/ multa
sunt quge timeamus, aut cupiamus ? Quibtis dictis,
collegisset beatam vilam nullam posse esse in hisce
terris ; omneshomines esse miseros ; sed eos demum
minus esse miseros,, qnam alios, qui possent, ex
Evangeliilegibus, sibi beatiludinem.posl hanc vitam
morlalem poiliceri. Verum vocuui definitiones accuratse,
sermo simplex,,et. ordo commodus res erant
rhetoribus illius avvi propemodum.ignotse.ANIMADVERSIONESIN LIBR »S DE ORDINE.LIBROI. Cap. 1,,.§,2. Ouis lam cmcus esl menle, ut
quidquamin>moveiidis ; corporibus raiionis, quodprmter
L humanam disposilioneni ac. volunlalem est dhinm polentiw,
moderationique dare dubitet ?] Transposila hic
est vox.raiionis, quse debet prseponi proxime voci divinw,
ul.series sit : pofenfta ; moderalionique Rationis
Divinm, Grsece,, Svvuuet v.ui Sioiv.Yiuei Aoyou Gstou.
Nempe, ex Platoniconiim sermone desumpsit Auguslinus
Ralionem Dininam ; de tjua loculione vide quse
collegit Joan. Clericus ad Joan. i, 1. Benedictini
docent decem a se mss. codd. inspectos, in quibus
hic ordo erat observatus ; sed raalc habent rationi,
si modo nullum sit in Renedictinorum notula mendum.
Eadem voce in eumdem sensum utitur eliam
poslea Auguslinus § 26, ubi mem.orat pulchriludinem
Ralionis (nempe divinae) cuncia scientia et nescientia
modificatitis el gubemanlis, quw inliianles sibi seclalores
suos trahit, quacunque alque ubicunque se qumrijubet.Cap. 5, §, 6. Nam et ipse in eodeni conclavi leclo suo
cubansvigilabat, nobis nescienlibus ; erant enim lenebrm
quod in lialia etiam pecuniosis prope necesse esl. ]
Sic loquilur in gratiam suorum Afrorum. Ulinam
etiam ingratianv posterilatis, acldidisset cur in Ilalia,
potius quam alibi, in tenebris jacerent. An in Africa
copia erat specularium lapidum, qui Lunse et slellarum
lucem iu concluvia admilterent, qui in Italia
rafiores ; quo fiebat ut, clausis ligneis fenestris, tenebrse
essent in couclayibus ? Yiderint doctiores.Cap. 11, § 51. Vir et ingenio el eloqueniia et ipsis
insignibus tnuneribusque forlunw el, quod anle omnia
est, menle prmslanlhsimus Theodorus, guem bene ipsa221 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OKERA. 222^nostt, id ugit, ul el nunc el apud posteros, nullum genus A
hominum de lilleris noslrorum iemporum jure conqueralur.]
Yeltem exstaret opusculum Theodori de Origine
et nalura mundi, quod lalere in bibliothecis dicitur
a Cl. Salmasio in praef. ad Ampelium. Ex eo
enim inielligere liceret an hic ei aduletur, quod sane
suspicor, Augustinus, pro more sseculi sui, quo, si
unquam alias, immodicse laudes in usu vulgari fuere:
, Is Theodorus, cum mililasset inter Advocatos sedis
 ; prsetorianse in Italia, praefectus fuit parti Libyse, lum
parti Macedonise, deinde qusestor sacri palatii, post
comes sacrarum largilionum, ac tandem prsefectus
prsetorio Galliarum anno 580. His honoribus defuncius
ad vitam privalam rediit, in qua scribendis variis
opusculis operam dedit. Quo iniervallo, circa annum
386, Auguslinus hcec scribebat. Ad ampliora B
deinde munera pervenit, ut docebit Alberlus Rubenius
in libello aniea memorato.LIBRO n. Cap. 1, § 1. Nobiscum erat eliam mater
nostra, cujus ingenium…cum antea conviclu diuturno,
el diligcnti consideralione perspexeram, lum vero in
quadam disputatione non parvw reiquam… in tibelluni
coniuii, tanla mihi mens apparuerat, ut nihil aptius
verm pltilosophim videretur.] Si hsec in sermone familiari
matri dixisset Augustinus, vituperari sane non
posset, imo forle iaudaretur, pietatis causa. Sed hsec
nescio quoraodo scribere sustinuerit ad virum erudir
tum alque edere, cum pisesertim liber de Viia beata,
ubi eximia ifla MonnicaB responsa leguntur, edendns
etiam esset. Eura enim si quis legat, facile intelliget
filium prse. amore matris ingenium invenisse in verbis C
bonse auus, quod alii non facile animadvertant. Quse
mulier nunc paulo liberalius educata talia et mejiora
etiam aliud agens non eifundat ?Cap. 2, § 4. Deftni ergo, inquam, si place.l quid. sil
esse cum Deo… Odi ego, mquit, definire.] Alsi
hunc et superiorem librum legas, nullam definitionem
paulo accuratiorem invenies ; sed lanliim
descripliones rhetoricas, re descripta savpe obscuriores
aut certe seque ac eam obscuras. Exempli
causa esse cum Deo, quse est locutio impropria et
obscura, definitur a Deo adminislrari, aut intelligere
Deum, etc Si lalia hodie coiiscribillarentur, et in publicam
lucem proiruderentur, profecto eruditorum
plausum non ferrenl, uti nec innumerse inanes argutiae,
quibus hsec opuscula scalent. Sed illo sevo verba D
pluris multo fiebant, quam res ipsae ; quo vitio et
nosirum sseculum, plus quam optandum esset,
etianvnum laborai.Cap. 4, § 12. Quid sordidius, quid htanius decoris
ef turpiludinis plenius merelricibus, ienonibus, cwterisqtte
Itoc genus pestibus dici potest ? Aufer merelrices
de rebus humanis, lurbaveris omnia libidinibus.] ltaque
recte faciunt, si Augustini judicium sequamur,..
legislalores et prineipes qui lupanaria esse patiun1
lur ; nam prsestat paucas dbmos pollui quain omnes
libidinibus turbari. Quamobrem aiunt In urbe om.nium
nobilissima ea ferri, ne in matronas et pueros
nassim grassentur homines sponte quidem sua ctclisA.bes,, sed minime propterea casliores. Quanlo saiius
erat dicere malas mulieres et libidinosos juvenes
- abuti libertaie a Deo accepta, et alia quse ab erudilis
nunc dici solent ? Si talia bodie scriberemus, niin) 
quam sat graves poenas dare possemus iis qui ea in
i veteribus mirantur. Non expendam quomodo vitia
i faciant ad ordinem, nimis multis verbis opus esset,
: ut qusestio consiitiieretur, et in ordinem omnia dis
gererentur. Verum orabo lectorem ut conetur ex iis
l quse hic habentur apud Augustinum, conflare disput
tationem perspicuam et via ac ratione dispositam ;
s quod si proestei, eril mihi magnus ApotloCap. 9, § 22. Aeriorum animalium mira fallascia, etc.] Platonici £wa vocant, seu animalia, qusecunqueanima prsedila sunt, quales sunt dii illi infeiB riores, quorum sedem in aere ponebant. Hos cacodseinonasesse interpretabatur Augustinus. De sententiaPlatonicorum sat multa Apuieius, in libris deMundo, de Philosophia naturali, et de Deo Socratis.Cap. 12, § 55. Quibus duobus reperlis (litteris eti figuris numerorum) nafa est illa librariorum el caliculonum professio, velul quwdam grammaticw infantia,i quam Varro litlerationeni vocat, Grwce aulem quomodoappelletur non salis in prmsentia recolo.] Vocabalur, •jpup.p.uriari.Y.-Q, doctor vero ypup.p.uno-rvg. Pbilo de. congressu eruditionis causa : T6 yk p.iv ypufeiv v.uiuvuyiviao-v.tiv ypup-p.uriv.rig re urelearipcg « 7tuyye !pt.u,m Ttupurpiitovrig riveg ypup.uurio-riv.riv v.ulovtrt : scri.
bere et legere grammalicw est imperfeclm, quam nont
nulli convertentes vocabulum grammatisticam vocanl.
i Q Martianus Capella lib. III de Nuptiis Mercurii et Phi.
I« logise, sic grammaiicam loquentem inducit: r_oa_ai
p.urtv.ri dicor in Grwcia, quod ypuup-ri linea et ypupt,-p.uru lillerm nuncupentut, mihique sit altribulum lit[
terarum formas propriis duciibus lineare. Hinc mihi
j Romulus litteraturse nomen ascripsit, quamvis infanlemme litteralionem voluerit '.nuncupare, sicut apud,
 ! Grmcos ypap.p.urt<mvj) primilus vocilabar, tum e't anlislilemdedit, et seciatores impuberes aggregavit. Isidoj
rus Orig. Iib. I, cap. 5 : Primordia grammalicas arlis
t liltetm communes exislunt, quas librarii el ealculatoressaquunlur, unde et eam Varro litterationem vocal.Plura hac de re veteruiu testimonia vide apud Joan.
, a Wower in traciatione de Polymathia, cap. 4, etClaud. Salmasium sub finem notarum in Pallium
j D Terlulliani.
t [Ibid., § 37. Historia.] Non ea intelligenda a quadicti historici Thucydides, Polybius, aliique id genus,sed philologia, cujus periii Tto !v'urrapeg dicuns
tur, unde Aiexander Polyhistor, Apion Polybistor,C. Julius Hyginus Polyhisior, quasi dicas multiscium,,
( uitb TOO iroXu et "o-uo-Bui. Vide Cl. Salmasium ad tituluraSolini Polyliistoris. Sic nomen hislorim proquavis cognitione usurpatur ab Auguslino lib. n de
. Mtisica, cap. 1, § 1.
i DESIDERH ERASMI CENSURAIN SOLILOQDIORUM tlBUOS.i Opus mire resipiens optimi viri infantiam in Chri
< sto. Nam Ralionem ila loquemem facit cuni Augu-
S23 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 224stino, quasi Ratio non sit potior Augustini pars. To- j
lerabilius Seneca fingit Rationis et Sensus dialogum.
Ad hsec, quasi vero duo loquanttir homines, in disputationes
et libros dissecattir sermo, ne defatigentur
: nonnunquam et in sophistica, leviculaque argutatione
imploratur auxilium divinum. Lectorem
requirit patientem el candidum.J. PHEREPONI ANIMADVERSIONESIN EOSDEM LIBROS.LIBRO i. Cap. 1, § 1. Ail milii subilo, sive ego ipse,
sive alius quis inlrinsecus, sive exlrinsecus nescio.]
Hsec redolenl Platonismura, ex quo hoinines rationaes
sunt, quatenus divinse ralionis participes ; a qua
nontanlum acceperunt subslantiam ipsani etfacultatesmentis,
sed etiam cum bene ratiocinanlur occulte
monentur, quasi a magistro. Vide librum de Magistro.
Imo et ralionem, abstracte spectalam, more
Plalonico substanliam esse vult, de Immortalitate
animse § 11. Ideo Augustinus rationem a mente sua
distinxit, eamque cum illa colloqucntem induxit.
Hsec observanda fuere, propler censuram Erasmi ;
ne ineptior tum fuisse videatur Augustinus, quam
revera erat. Alia possemus addere de raiione ex iis
quae ex Clemente profert Pholius cod. ctx. Cseteroqui
quem non pigeat, tsedeatque argutiarum, quas
non sibi sed rationi ipsi tribuit ? .§ 2. Deus qui malum non facis, et facis esse ne pessimum
fiat.] Hoc est qui sponte quidem tua malum
non facis, sed tantum ne quid deleriiis eveniat. Quse
senientia, nisi fallor, digna erat quse relractaretrjr.
Quid enim a rccta ratione, Scripturisque sacris ma- '
gis aliennm, quam Dewtn facere ut sil malum ? sed
vide operis deOrdine lib. n, cap. 4, § 5.'Potuit aliquo
sensu dici Deus pati mala, ne deleriora ab hominibus
fiant, cum se liberarum creattirarum affectioni
attemperai ; utcum in Judseis toleraret divortiiim
et alia. Sed ea facere dici non polesl ; nec sane
mirum lalia Deo ingerenlem ab eonihil impetrasse ;
nam his duobus libellis, quibus ad divinam opem ssepius
confugit, quid tandem est, quod te legisse gaudeas ?Cap. 12, § 21. Cogor inlerdum Cornelio Celso assentiri,
qui ait summum bonum esse sapientiam, summum
autem malum dolorem corporis.] Videtur esse is
cujtis liabemus libros de Medicina, nam et de aliis
arlibus scripserat, ut docet Quinlilianiis Institut.
orator. lib. xn, cap. ultimo.LIBROII. Cap. 3, § 4. Absurdius dicitur falsilatem,
quam veritalem esse non posse.] Vere Erasmus, ad
oram suse editionis, hic apposuii: Sophistica inductio'.
Postea etiam ad iniiium capiiis sequentis : Sophisticaiur
el hic de vero et falso. Profeclo non sophista
lanlum, sed propemodum ineplus habefetur, qui
talia hodie scriberet.Cap. 6, § 12. Mel thyminum a mellelhymino.] Erasmus
hic liabet in ora ; i Virgilius : Redolenlque thymo
fragrantia mella. Alias Hymelinum et Hymelino,
sed allera leclio magis probatur. > Hsec ille. Miror
varietatis hujtis non meminisse editores Parisienses.
Celebria fiierunt mella Hymettia, a monte Atlicse diActa ; et thymosa, sive e thymo collecla. Adi Plinium
HUt. nal. lib. xi, cap. 15 et seqq.ANIMADVERSIONESIN LIBRUM DE IMMORTALITATE ANlNiE.Cap. 1, § 1. Si alicubi est disciplina, nec esse nisi
in eo quod vivit potest et semper est, neque quidquam
in quo quid semper est potesl esse non semper, semper
vivit in qtto est disciplina.] Quasi vero non possint
esse in inlelleclu Dei idese disciplinarum, quamvis
nullse essent crealurse I Imo fuerunt, anle creationem.
Prseterea, quis nescit distinguendam abstraClam
cujuspiam rei ideam, ac veritatem ; ab actuali
cogitalione de ejusmodi idea, aut veritale ? Idese verilatesque
abstraclaj selemse dicantur, quod sint nalura
sua immutabiles ; sed quis inde colligat animos
B de iis cogitantes esse seternos, prseter meros argutatores ?
Eadem opera, colligere poluissei animis
humanis nullum fuisse inilium. Sed ialia ratiocinalionum
ludibria non moramur.Cap. 7, § 12 ; Nulla prmcisio perducil ad niltilum.
Omnis enim pars quw remanel corpus esl, et quidqdd _
hoc est quanlolibet spalio locum occupal.] Vere et
acule: Hinccolligere potuit substanliam corporisvi.
ribus humanis interire prorsus non posse, sed tantum
mutari. Sicposset Ueri uta crealuris mutarelur
nonnihil in substantia hientis, quse tamen propterea
deleri posse censenda non est.ANIMADVERSIONESIN LIBRUM DE QUANTITATE ANIM^.Cap. 1, § 2-. Vnde sit anhna.] Hujus quseslionis
" sensus erat, an a Deo creata sit anima, an seterna,
an Una cum corpore ex traduce nascatur. Sed Au« 
guslinus rhetorice eam solvit aut eludit, quasi qusereretur,
quse patria sil aninise ; quod quis unquam
somniavit ?Ibid. Si pergeres qumrere unde ipsa terra, vel aqua,
vel aer, vel ignis consierii, nihiljam quod dicerem reperirem.]Omnibus tamen notum erat consiare ea fictaJ ;
elemenla omnium rerum innumeris partibus, in quas
rejolvi possunt. Quod si dici possct de mente, actum
esset de ejus immorialilale. Sed eorum, qui minus
accurate pliilosophaiilur, coniparationes ad vivum
resecandse non sunl. Qnod hic faciendum non esse
liquet, ex eo quod Augustinus, mentem extcnsam
esse neget, in sequentibus.Cap. 5, § 4. El hoc inlerim satis est.] Facilis sane
fuit Evodius, qui tam paucis sibi satisfieri passus est,
de qusestione qualis siianima. Sed eamdem invenies
iraciaiam in allera quseslione, de quanlitalc animse.lbid. Ideoque bene prmcipitur, eliam in mysleriis, ul
omnia corporea contemnal, universoque huic mundo
renunliet.] Dene in margine Erasmus adnolavit tn b.:-
ptismo : notum enim est renuntiare solitos, qui ba ptismum
 accipiebant, diaboli et raundi pompis. Quod
faciebantetiaminfaniiumsusceptores, eorura noraine,
ut testatur Augustinus lib. de Pec. origin., § 45, el
lib. i de Nuptiis et Concupis., cap. 20, § 22.Cap. 4, § 5. Placeine libi ul ipsam justiliam nihii
tsse credamus ?] Est planc nihil, si conferatuf cum225 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGDSTINI GPERA. msubstanlia ; natn juslitia in abslracto nusquam est,
nisi in animb eam intelligenlis. Sed Platonici de
ideis loquebantur, quasi de substantiis.Cap. 7, § 12. Auclorifatt credere tnagnum eompendiumesl,
etnullus labor, etcI Sed prius ipsa illa aucioritas
expendenda esi, quara ei fidem ;habeamus ; ita
ut ei per orania credamus, quia nobis indubitatis
argumentis couslat eam nec falli, nec fallere. Alioqui
stultura esset ei credulilatem suam addicere, a
qua verum dici nulla ratione constaret. Sin minus,
barbari omnes populi, qui sacerdolibus aut majoribus
suis tam mulla temere credunt, recle facere dicendi
essenu Compendiaria via etiam progrediuntur,
sed ut ad omnis generis errores perveuiant, ex quibus
nunquam sese expediunt. Itaque cavere omnes
oportet, quibus cordi est Christiana religio, ne idem
ei fundamentum ponanl, quo maximi et turpissimi
quique errores nituntur. Accuratius loquitur Augustinus
in libro de Vera Religione, § 45 : Auctoritas,
inquit, fidem flagitat et rationi prwparat hominem. Ralio
ad intellectum cognitionemque perducit. Quanquam
neque auclorilalem ratio penitus deserit, cum
consideratur cui sil credendum ; el certe summa est
ipsiusjam cognitm alque perspicum verilatis auctoritas.Cap. 50, § .59 : Sensus est corporis passio per se
ipsam non lalens animam.] Post tot verba facla, de
definitionesensus, mirum esl meliorem non esse prolatam,
cum prsesertim Augustinus probe sciret animum
sentire, non corpus. Sensus duplici significatione
dicitur : est enim aliquando ipsa senliendi faculias
quse inest menli ; aliquando passio ipsa qua
ea facultas afficitur, et quam barbare sensationem vocamus.
Sensus, posteriori significatu, nibil est prseter
animadversionem mentis natam ex occasione motus
corporis sui ; priori est facultas qua mens taliun »
animadversionum capax est. Paucis verbis poluit
loturii hocnegotium absolvi, quod hic lam raultis intricatum
esl. Plura non addam, quse sunt omnibus
nota, ex quo philosophia, nostra et Patrum noslrorum
roemoria, feliciler inslaurata est, et de quibus
etiam in opusculis pbilosophicis sat copiose egi. Nec
philosophicas notas in Augustinum scribere aggressus
sum : alioqui multa dici possent, quibus sequentes
ejus ratiocinationes confutarenlur ; in quibus verborum
tam est prodigus, quam parcus rerum.Cap. 35, § 76. Vanilas vanilanlium.] Oportet, in
quibusdam exemplaribus Graecis, leclum olim fuisse.
p.u-uioryg p.uruiovv-oiv ; quam vitiosam leclionem
Latinus interpres, quo utebalur Augustinus, expresserit.
In veieribus glossis est uurvm\ip.ui vanor, cujus
frequentativum fuit uanifor.ANIMADVERSIONESI.N LIBROS DE MCSICA.LIBRO i. Cap. 1, § 1. Eo dislat, quod in diversis
locis habenl acumen.] Ila loquitur de pone verbo, et
pone adverbio, et acumen sine dubio vocat accentum.
Credibile est verbum habuisse accentum in priina,
adverbiura in secunda, discriminis causa. Hinc
intelligere licel quam roale hodie linguam LatinamA omnes pronuntieraus, et quam prave versus prsesertim
legamus: quis enim inter loquendum aliter pone
aut pone pronuntiare solet ?Cap. 10, § 17. Sesque appellantur, ubi duo numeri
ad se ea ralione affecti sunt, ut tot partes habeat ad minorem
tnajor, quota parle sui eum ptmcedit…. Nominis
autem hujus originem non facile dixerim, nisi forte
sesqueguastseabsque dictum, idest, absque se, quia
quinque ad quatuor, absquequinta parte sua major hoc
eslquod minor.] Sed non quinque, vernm sex, est numerus
sesqualus, si cum quatuor conferalur. Ilaque
merito hanc Auguslini etymologiam reprehendit Jul.
Cses. Scaliger lib. n de Repoetica, cap. 26, quiputat
sesqui dici pro semis wquum, quod idem sit ac
n[ub !iov. Sed Ger. Joan. Vossius felicius conjecit sesBqui (aut sesque, ut scribitur hic apud Augustinum) 
idem fuisse ac semisque seu el semis, ita ut que respeclum
habeat ad lotum, cui semts superadditur, unde
Grsecis f,p.ibliov, lotum et semis.LIBRO II. Cap. 1, § 1. Scias velim lotam illam scientiam,
quw grammatica GrcBce, Laline aulem litteratura
nominalur, historim custodiam profiteri, etc.j
Historia hic dicitur cognitio rei cujuspiam, qusc non
pendet a raliocinatione, sed ab hominum arbilrio.
Paulo post grammaticus, docens syliabam esse longam
aut brevem, dicittir esse custos historim, nimirum
usus linguav Lalinse aut Grsecce de quanlitale
syllabarum.LIBRO in. Cap. 1, § 2. Rhythmus, id est numetus.]
Scio quidem id quod Grsece pvBubg diciiur, a LalinisG dictum numerum, sed vereor ne Auguslinusmiscuerit
p'<u6fit6v cum upiQp.6). Felicior hic est lingua Grseca
qnam Latina, nam pvOp.bg dicitur avTOTou piuv, fluere,
estque"id quod fit ut versus facile pronuntielur, et
graiius ad aures accidat. Galli vocant la cadence,et
fluenles (coulants)  eliam versus vocant, iti quibus nihii
est asperum aut durum. Ex voce quidem thythmus
venit vox linguarum hodiernarum rima , sed hac significatur
finis versuuin 6potoT£) isuTwv, quse significatio
a Grseca voce plane aliena est. Non fuisset hoc
observandum, nisi esset erudilus Gailus, qui hac in
re peccavit, quera nomine non appellabo.LIBRO v. Cap. 5, § 4. JVon mihi versus ca ; eo appellalus
videtur, ut nonnulli putanl, quod a cerlo fine
ad ejusdem numeri caput reditur, ut nomen duclum sitD ab iis qui se vertunl, dum via redeunt, nam hoc illi cum, his etiatn melris qum versus non sunl, apparet esse
commune.] Ideo eiiam non modo poetarum metra
uersus dicuntur, sed et qusevis scripturae linew, quemadmodum
nunc loquimur, ul recte observavit Joan.
Ger. Vossius in Etymologico, ad vocem VERSUS.
Idera optime ostendit dubitari non debere quin singuli
scripturae sulci ex eo versuum nomeii acceperint,
quod ut agricola Vomere solum : sic scriptor stylo
ceram venat ; ac ut ille, in terra, sulco uno absoluto,
vertit aratrum, aliumque sulcum efficit: sic qui
scribit, slylo sinistrorsum tierso, prolatoque, novum
in cera sulcum ducat. Cumque, ul docet, id non niinus
in prosa fiat quam in carminc, patet fjersus no-227 SUPPLEMENTUM AD GPERA S. AUGUSTINI. 228,men natura sua, non.minnssolutse quam.ligatse ora- J
tioni convenire. Sed quia Lpoetse versus suos cer.lo
absolvunt pedum numerp, et styluni proindefrequentius
verlunl, hinc factum utJii sibi-tiei<sus .nomeri
prope fecerint-peeuliare. Addehi&ce .versum revera
in agricultura s.ulcuni dieium,,et.apud .Grsecos v.ocem
o-riyos., qua uersum scripturse ijgnant, esse .etiara
ex agricultura desuroplam ; ;quod erudite oslendit
Joan.Crpiuspart. 1 Observalionum in-Jt, T..,.cap. 9.
Ibid. Sed magis forlasse e contrario nomen invenit,
ut.quemadmodum grammalici deponens verbum, quod
r thteram.non deponii, sicuii esl lucrord conqueroi.,
appeltaveruni: ita quodduobus membrisconfit^uorum
neutr.um, in altefius loco, salva lege numerorum,consiiiuitur,
guia verti non:potest versus jjoceiur.] Prior
etymolpgia plane falsa est, ut ^unt.pleraeque.omnes ]
quae KaT.avTi^ao-tv finguntur ; nain mulla deponentia
olim in o et or exibant, eorumque calalogum conlexuitJoan.
Ger. Yossius Arislaichi lib. v, cap. 7.
Credibilius est ea deponenlia dicta,, ut.idem innuit
.capitis 6 initio, quia passivain siguificationera deposuerint,
quse etiam sententia fuit Eranc Sanctii
suninii gramrnatici. Sed et scriptor libri de Grammatica,
qui solebat Augustino .tribui, aliud nobis
suppediiat etymon. Agens de verbis, Restat, inquit,
verbum deponens, quia deponit aliquid de quantiiate
commuttis verbi. Nam cum participia qualuor habeat
.verbum communeyprwsens ,ul.crimjnans, futurum.cnniinaturus,
prmterilum criminatus, futurum criminandus,
a.passiva significationq, hoc non habet verkum
deponens. El ideo dicilur deponens.., quia deponit (
tmum parlicipium futuri temporis, a vetbopassivojjuod
exil in dus syllabam ;,ufputa qpinor .vet miror verba
sunt deponenlia. Sed mihi.magis Vossiana etymoiogia
.arridet. Quod babet Augustiiius-.de,fersu multo coactius
est, et plane etiam falsum,, nam permulti versiis
converti queunt eo modo "quo eos converli .posse
negat. Pentametri, exempli causa, non .pauci sic
possunt converti ; omnes nimirum quorum priorpars
anle csesuram duobus dactylis constat. Possumus
inim aque dicere:.Semivirumque-bovem, semibovemque virunv,
■Aut:.Semibovemque,vii'um,<.semivirum,que,boven].
Dixeris.perinde.:Saepe tibi paler est, saepe legendnsavus, ]Vel:■Saepe legendusiav.us,S3epe,tibi paleriest.Innuinera talia occurrent elegiacum poetam evolventi.
Itaque in fumurii.abit quidquid tam verho.se
deversibus non verlettdisdispulavitantea Auguslinus.
Sedbene -es.l quud fatelur virmodeslus, initiolib.vi:
Se satis diu.pene, aiqne adeo puerililer in.vesligih numerorum.ad
morastemporum perlinentium, tnoratum
esse. Igitur hsec et alia ei jgnoscamus, sed tempus
melius collocandum in iis legendis, in quibus ferme
nihil praeter tsedi&sam et infelicem ingenii ostentationem
videas, minime teramus.A AMMAjDYE.RSIONESIN LIBItUM DE MAGISTRO.Cap. 5, § ,16. In suis nobilissimis oralionibus, quas
Verrinas.vocant, coram prmpositionem, sive illo loco
sadv.erbium isit, noraen appe(/atiit.] Non vacat, dala
-.opera, legere Verrdnas, ut locum quieram. Fuissel
1 -hoc diligentise Benediclinorum, qui olio abundant,
 ; ,ct a quibns margini locum,,ut.alibi factum, adlini
oportnisset.■ ,Gap. 9, ,§ 28. JdemJPersius.omnifcus poinis, quas■ Jyrannorumvel crudelilasexcogitavii, velcupidilas peni
dit,,hanc unam.antepanit, qua crucianlur homines, qui1xilia, ,quw vitara non possunl, c.ogttntur agnoscare.]■Lncus estsalira 5, .35, cujus verba subjiciemus, quia
et.alibi, ad.Confess. lib. xn, cap.8, observavimus ad
' B ;hunc poetam :Aiigustinum respexisse :1 Magne,pater-divum,sapvos punire tyrannosHaud alia ratione velis, cuni dira libido
'Moveril ingeniumferventi lincta veneno,
Virtulemwideant intabescaiitque relicla, ; Anne magis Siculi gemuerunt ora juvenci ?Cap. .10, § 55. Saraballw eortcm.] Cum in lextui Chaldaico Dan. m, 27, scriptura sit <pn »S ;nD Sarballehott,,vix .duhium videtur, quin scribendum sit■ Sarabaltq, aul.Saraballw, non Sararabara, ut habet
, versio Grseca, in qua facillime mendum irrepere po'■
tuitin vocembarbaram, cum prsesertim liquidas au'■
ris facile confundat. Sic scripta vox^.perS non peri,usilala est apud Thalmudicos et Arabas.pro tunica,et verbum ba^D sarbel, significat texit. Itaque nomeni vestis fuisse videtur, ; ut est etiamnura apud Arabas., G Gap. Iti. § 46. Didici admonilione verborum tuorum,nihil aliud verbis qnam admoneri hominem utditcal etperparum esse quodper locutionem aliqunntai cqgilalio loquentis apparet.] Hoc est totius libri compendium.Mirum esl, quam Auguslinus calluerit aritem.pauca et perspicua dogmala philospphica auti theologica multis verbis et obscuris dicendi'aique ; impediendi. Sed hoe fuit vilium rhetoricse illius sevi. ; Ibid. Ulrum autem vera dicantur eum docere solum,i qui se intus habilare, cum foris loquerelur, admonuit ;quemjam favente ipso, tanlo ardentius diligam,quantoeroin discendoprovectiori] Platonicumhocesl dogma,ex quo Ibyog (quo nomine Christum vocavit Joannes) slatuebatur quasi ralio universalis omnium hominum.Sic Justinus vtilt Christum parlimfuisse SocratiD notum, Abyog yup'r]v, inqtiit, v.ui lo-rcv 6 h ituvri av,
Ralio enim erat el eSl quw est in rerum universilale.
Aliahabet similiain sequentibus, in ea quav dicitur
Apbiogia 1 quse non exscribam. Sed hsec diligenter
notanda suntiis quiPatres intelligere cupiunt ; quos
, nunquam assequentur, nisi norint quse eorum fuerit
philosophia.'ANIMADVERSIONESIN LIBROS DE LIBERO ARRITRIO.LIBRO I. Cap. 2, § i.Nisi credideritis, non intelligetis.']
Locns estlsai. VII, 9.Sed in LXXint. versione.quse
cum Hebraico lextu non consentit, qui habet,
ut recte vertit Hieronymus post Symmachum: Si
non crediderhis, non permanebitis. Quo in locb , pro-229 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 230pheta alloquitur Jndseos, eosque hortatur ad fiduciam
in auxilio divino, conlra moliiiones lsraelitarum
etSyrorum, ponendam: quod-si fecerint, pollicetur
fore ut res eorum firmae permaneant. Igitur
nihil faeithic locus ad rem quam hic habet Augtistinus,
et pro senientia prophetse iaudat bonus vir
figmentum Graecorum interprelum, si modo itaverterint.
4Jnde vero hoc-factum ? Quia nimirum credere
voluit antequara inielligeret. Credidit enim hunc esse
sensum Scripiurav, antequam sciret an :LXX interpretibus
per omnia fidere liceret, aut 'hunc locum
bene esse ab iis versum constaret. Sed et alibi hoc
loco similiter abulitur, ut infra lib. n, § 6.Cap. 3, § 8. Libido in adulteriomalum esf.J Dubium
non est quinmala sit in adulterio libido ; sed quare
malaesl ?Quia adulteriuhi ipsum est malum, quoii
illo societas humana plane perlurbelur. Humanse
enira societatis fundamentum est societas viri etconjugis,
quae est omnium prima, nec incolurriis esse
poiesl, sine mutuo uiriusque amore, et coraniuni liberorum
ac rei familiaris cura, quse cum adullerio
stare nequeunt. Prsoterea adulteria parentum sunt
liberis efficacissimuni scoriandi exemplum ; quod si
promiscue fieret, actum quoque esset de societate
humana. Talia ergo sunt vetita, hominum causa ;
quibus vehementer nocereiit. Alioqui itbido, seu cupiditas
alierius sexus, nihiihabet persemali, si intra
limites a 'Deo, imo et ab ipsa Ratione , praescriptos
maneat. Quamobrem ita constituta sunt a Deo
omnium animalium corpora, ut cum adoleverunt, ea
cupiditas in iis, mechanico impeiu, excileiur, non
aliler ac cupiditas edendi autbibendi. Consectarium
est naturse corporis, quale a Deo creatum est, ut ex
bruiis etex ipso consilio propagationis generum intelligere
est. Igitur vere dixit Evodius-dcadulterio:
iVou sane ideo malum est, quia velalur lege ; sed ideo
velatur lege, quia malum est ; sed Augustinus iriinus 1
commode indicavit cur sitmalum. Similiter est ratiocinandum
de homicidiis, et fiirtis, dequibuspostea
nosler, et quse mala sunt, quia suiit prorsus humaiise
societati conlraria ; ac proinde ipsius Dei consilio,
qui bomines in terris colfocavit nt amice inter se
agerent, eosque qui aliis nocent plectit, quippe qui
esl ejus socieiatis auctor ac vindex.Cap. 12, § 25. A. Quwro avs le, silnealiqua in nobis
voluntas ? E. Nescio.]  !Mirum est Evodium, qui
passim sat acute raliocinalur, et interroganti prudenter
respondet, hictamstupidum fingi ut scire se
neget, an insit hominibus voluntas. Qui poslea lib. m,
§ 5, dicere potest idem 'Evodius ; quid suum dicat
prorsusnon invenire, si voluntas qua vull et non vult
non est ipsius ? Sed Platonicoruni dialogorum ambages
talia raulta habent, quse nescio cui rei apta sirtt,
nisi ad creandum lectori tsedium.LIBRO n. Cap. 2, § 5. Ego demonslrarem quod
cuivis facillimum, quanto esset wquius… vt etiam ipse
tantorumvirorum libris, qui se cumFilio Deivixisse
ttsialum litteris reliquerunt, esse Deum crederel, elc.]
Prius tamen ostendendum esset Iibros iilos esse fideA dignos, quod non brevius fieri potest, quani naturali
■ratione demonslrari Deum esse.Ibid., § 6. Frustra propheta dixisset : Nisi credidefitis,
non intelligetis.] Jam antea ostendimus a propheta
tale nihil dictum, ad lib. i, cap. 2.Ibid. Ipse quoque Dominus nosler el diclis et factis
credendum primohotlatus esl, quos ad salutem vocavil.]
Recte dicit faciis, nam miraculis ostendit se esse (ide
dignum, anleqiiam Dderri sibi haberi exigeret. Sed
verum est pleniorem cognitionem Udei esse sequelam,
iia ut generalior cognitio fidem pariat, et fides
vice versa accuratiorem cogniiionem geueret.LIBRO m. Cap. 5, § 7. A^on voluntate autem volumus ;
quis vel delirus audeal dicere ?] Vult Augusiinus
ostendere qui Deus libera possit prsescire ; sed anteB omnia oporttiisset delinire liberlatem, nec eam confunderecum
votunlale: hsec enim non sunt semper
conjuncta, ut postea videbimus.Quamobrem quamvis prwsciat Deus nostras voluntates
fuluras, non ex eo tamen conficitur ut non voluntale
aliquid velimus.] At distinguenda sunt duo genera rerurn
quse volunlaria dici possunt. Sunl enim quse votentes
quidem facimus, sed minime tamen libere ;
nam liberlas est ea animi facultas qua possumus aliquid
facere aut non facere ; sunt autem qusedam quso
ila volumus, ut ea non possimus nolle. ln judicio
ferendo de dogmale quopiam , dum obscuris rationibus
nilitur, quae neque manifesto falsse videnlur, nec
manifesto verse, possumus id dogma rejicere aut amplecti,
liberlaleque adeo nbstra utimur. Sed si nobis^ proponatur axioma quoddam malhemalicum, aut propositio
ex eo necessaria consequentia deducla, non
cst amplius in potestaie nostra assensum negare, *i
modo verba quibus eoncepla sunt intelligamus. Hic
quidem volentes assentimur , neque enim aliter fieri
polest ; sed non libere , nara assensum negare non
possumus. De hisce aclionibus non quseritur an eas
prsesciat Deus, sunt enim plane necessarise ; sed nec
sunt ulla laude aut vituperio dignse. Est et allera res,
prseter summam evidentiam, in quam volentes quidem,
sed non libere ferimur, quam exprimit ipse Augustinus
sequenlibus verbis.JVam ef de bealiludine quod dixisli, non abs te ipso
beatum fieri, ita dixisti quasi hoc ego negaverim ; sed
dico cum futurus es bealus, non te invitum, sedvolen"tem fuiurum.] At hic quoque nulla est liberlas, omnes
enim necessario optant summam bealittfdinem, eamque
consecuii non possunt in ea non acquiescere.
Ideoqufe boc exemplura ad rem nibil facii, cum sermo
hic sit de volitionibus , ut loquuntur scholaslici, non
necessariis, sed prorsus liberis, ut sunt esc quse versantur
circa bona singularia, qusecunque tandem sint.
Cum igitur prwscius Deus sit futurm beathudinis lum,
nec aliter aliquid fieri possit quam prmscivit, alioqui
nutla prwscientia est ; non tamen ex eo cogimur senlire
quod absurdissimum est el longe a verilate seclusum,
non le volente bealum fututum.] Hsec a proposita qusestione
sunt aliena ; quseritur enim quoraodo Deus
prsescial an Evodius, verbi gralia, assensum sit prse*251 \ SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINl. 252bilurus Evangelio, si Evodius eum assensum negare i
possil ; non vero quse sit fulura voluntas ejus, cum
beatiiatem consequetur.Sicuf aulem voluntalem beatiludinis, cum esse cmperis
bealus, non tibi aufert prwscienlia Dei, quw hodieque
de lua fulura beatitudine certa est : sic eliam volunlas
culpabilis, si qua in le fulura est, non propterea volunlas
non erit, quoniam Deus eam futuram esse prwscivit.]
Deus prievidit Evodium volentem fore beatum, si
beatitatem consequeretur, quia hsec voluntas est plane
a-ecessaria , adeoque nec laudanda , nec culpabilis.
Verum hoc non quseritur, sed quomodo libere Evangelio
crediderit et adhneserit Evodius, ita ut ei fidem
delrahere, et ab eo deficere potuerit ; el tamen hset
Deus prsescire certo potuerit. Fac conlra Evodium
Evangelio non credidisse aut nunlium remisisse, id- ]
que libere, hoc est, ita ut contrarium facere potuerit ;
volens etiam fecerit, id quod fecit. Quseritur qui Deus
eventum prsevidere potuerit qui sua natura in alterutram
parlem deierminatus non fuerit. Rem ipsam
tractare non aggrediar, quse sane difficillima est, sed
dicam. Augusiinum non credilurum fuisse eam tam
levi bracbio a se solvi posse , si rem intellexisset.
Nunc aulem vidimus eam acumen ejus plane fugisse,
nisi rhetorica dissimulatione hic usus fuerit ; qua
forte etiam faclum est ut mulia aliena ab iis de quibus
agere aggressus est misceat, ne nimis jejune eis
de rebus agere videatur.Cap. 10<, § 29. Nam et iliud appensum est wquitalis
examine, ul nec ipsius diaboli poleslati negaretur homo,
quem sibi male suadendo subjeceral. Iniquum enim eral I
uf ei quem cwperat non dominaretur.] Si quis diceret
sequuni esse ut monarcha patiatur eos perduellionibus
servire quos malis arlibus ejus imperio subtraxerunt,
profecto non magis ferretur quam si quis diceret iniquum
esse ut fur iis spolielur quse furlo surripuit
justisdominis. Quis igitur paliatur dici iniquum futurum
fuisse si Creator, qui Ionge oplimo jure creaturis
suis imperat, eriperet cacodaemoni, creaturse rebelli,
quos raalus ille spiritus fraude a Deo alieniores reddidit ?
Ad me quidem quod attinet, diaboli patronos
Manichseos et omnes alios similia deliranles, non
possem, nisi infelicissimosrhetores, ut mollissime lo-r
quar, habere.Cap. 17, § 50. Quwcunque ista causa est voluntatis
(scilicel, inalse) , si ei non potest resisii, sihe peccalo ei'.
cedilur ; si aulem polesl, non ei cedalur, et non peccabitur.]
Cum Pelagius hoc loco ulerelur contra Augusiinum
, ut ostenderet non posse damuari eos qui
nequeunt resistere nativse corruptioni, reposuit Augustinus
cap. 67 , de Nat. et Gratia, ut observarunt
Renediclini, posse ei causse resisli opitulante eo qui
non polesl falli. At si qui non potest falli non opiluletur,
nisi perpaucis, atque ejus auxilium sit plane
necessarium ad resistendum, quemadmodum putabat
Augustinus ; sequitur a cseteris peccandi causse non
posse resisti, ac proinde sine peccato ei cedi. Nam
quisquis id non facit quod facere non potest, peccare
djci nequit, aut certe poenas nullas debet. Scio quaeA dici hac de re soleani ; sed profecto regulse Augustinianse,quam
hoc in opere de Libero Arbilrio ponit,
immulabili quippe juslilia nixae, tenebras olfundere
non possunt.Cap. 19, § 55. Nulli enim homini obiatum esl scire
utiliter qumri quod inutiliter ignoratur.] ■ Hanc plerorumque
codicum leciionem esse testanlur Renedictini.
Sed omnino legendum est ablalum, non
oblatum. Hsec enim est Augustini sententia , nemiiii
esse hanc ablatam cognitionem , ea utiliter qnseri,
quorum non constat ignorantiam esse ulilem. Sane
ita bsec vox legitur in edilione Basileensi, el forte lypographico
mendo laborat hic Parisiensis. Vide § 57.
Cap. 20, § 55. VI meliores gigneret quam ipse essel,
non erat et mquitatis.] Nec iniquum hoc erat, si iia
B Deo visum fuisset ; nec etiam aequum, ita ul Deus,
nisi contingeret, iniquilatis insimulari posset. Ordo
dunlaxat a Deo in omnium animalium propagalione
institutus non paliebalur liberorum corpus melioris
esse cbhditionis quam progeniiorum corpora. Sed an
sequum erat animos posterorum Adami poenas luere
peccati ab ipsis non admissi, et quod ne commitleretur
nulla ratione impedire potuerunl ?§ 56. Si una anima facla esl, ex qua omnium hominumanimw traltuntur nascentium, quis potesl diherenon se peccasse , cum primus ille peccavil ?] Sed quii animam ex traduce esse voluerunt, non usque adeodelirarunt, ut putarint universam omniuni animariim■ raolem, ut ila loquar, in Adamo fuisse, quse postea, parliculaiim discerpla in posteros dividalur ; sed ! C nasci ut corpus , nec exislere antequam nascaiur.Sequentia verba obscurissima sunt, nec a scriplorei ipso intellecta a me impetro ut credam. Quare noni laborabo in iis explicandis.Cap. 22, § 65. Peccala, utjam diu disserutmus, nonnisiproprim voluntati earum (nimiruin, animarum) tribuenda sunt, nec ulla ulterior peccatorum causa quw+'< renda.] Quin hsec reclissima sint ego quidem nondubito, sed quomodo consenliant ctim iis quoe posteaAugustinus docuit de pcenis quas posteri Adami, uti putabal, luunt ob peccalnm ab Adamo admissura,i non intelligo. Quare miror haec ab eo retraciata nonfuisse , nisi fortasse dissimulare maluerit, ne Pelagianisgratificarelur, si fassus essel se in ipsorum: senlentia fuisse, antequam eos oppugnaret. Nam apiD paret ex recensione bujus libri, in Retraciationibus,Augustinum voluisse videri Pelagianos oppugnasseantequam exorii essent ; nedum ut se iis favisse ingeinue profiieretur.§ 64. Ignorantia vero et difftcultas si naturalis est,
t inde incipit anima proficere, el ad cognilionem et rei
quiem, donec in ca perficiatur viiabeata, promoveri,
elc] Hsec quoque dissentiunl ab iis quse postea conira
s Pelagianos dixit ; nam illas habuit pcenas primi
t peccati ; absque quo fuisset, aliter plane essent hoi
mines nati.i Cap. 25, § 66. Non enim metuendum est ne vila essei poluerit media quwdam inter recle factum alque peccai
tttm ct sententia judicis media esse twn possit htler praj-253 VARIORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 231mium alque suppticium.] llsec, quse de infantium con- A
ditione babet, ut et sequenlia, consenianea minime
sunt iis quse de poenis peccali originis postea docuit.
Volumen decimum ferme lotum, et prsesertim libri
contra Julianum 'contraria omnia docent. Itaque retraclanda
hsec fuissent. Sed vide dicta ad num. 65.Cap. 2-4, § 71. Vt ergo infans nec slullus, nec saviens
dici potesl, quamvis jam homo sil ; ex quo apparet
naturam hominis recipere aliquid medium, quod neque
slullitiam, neque sapienliam recle vocaveris : ita eliam,
si quisquam tali affectione animalus esset, qualem habent
illi qui per negligenliam sapienlia carent, nemo eum
stullum recle diceret, quem non vilio, sed nalura laiem
videref.] Sic describit Adanium primum crealum ut
neque sapiens, neque stullus dici posset, sed sapientiae
capax ; ex qua descriplione facile posiea ostendit B
qui homo poiuerit labi, dum ex media illa conditione
ad siultitiam transiit. At propter hoc dogma, qnod
retractare noluit Augustinus, et cujus causa nunquam
est damnatus, miris conviciis exagilati sunl sseculo a
Christo nato xvn recentiores nonnulli theologi. Sic
saepe animadverlimus per latus recenliorum , quos
oderant, gravissime vulneratam esse exislimaiionem
veterum ab hominibus imperilis ; qui eos se revereri
profitebanlur, quorum scripla non legerant, aut oscitanter
versaverant.ANIMADYERSIONESIN LIBROS DE GENESI.Libro i, cap. 2, § 5. His respondemus Deum in
principio fecisse ccelum et lerram , non in principiotemporis, sed in Chrislo Dominus enim noster CChrislus, cum eum Judwi inlerrogassenl quis esset,
respondil : Principium, qui et loquor vobis.] Locus
est Joan. vui, 25. Sed erravit Augustinus deceptus
versione Latina ; si enim Grscca tunc legissel, vidisset
Cbristum dicere accusativo casu rfy upyjiv, ac proinde
non posse hoc haberi pro Chrisli nomine. Hanc
tamen suam inlerpretationem tueri conatur tract. 58
in Joannem, forte ne male a se intellectum hunc locum
ignorantia Grsecse linguoe liqueret. Vide Joan.
Maldonatum ad hunc locum.Cap. 10, § 16. Sic deinceps reliqui dies compulantur
a mane usque in mane.] Fallitur, nam vvxQvp-epu,
more Hebraico , constanter computantur a vespera
ad vesperam, ita ut semper diem prsccedat vespera.
Res nunc omnibus nola est, sed eo tempore accurala 1
Scriplurarum interpretatio ferme ignota erat, utliquet
vel ex lectione horum librorum , quorum ituptpp.nvEta-r
nolare non aggrediemur.Cap. 15, § 24. Mons ille Macedonim qui Olympus
vocatur, lantm allitudinis esse dicitur, ut in ejus cacuminenec
ventus sentiatur, nec.nubes se colligant, etc.]
Multi hoc scripserunt, sed fabulam esse jam nemo
dubitat: ut nec quisquam etiani physicse paulo peri- ■
tior vapores cum aere confundit. Haque lalia prsetermittimus.Libro ii, cap. 24, § 37. 
XLVIl.
Quod ipsum non commutalionem
naturw Dei significal, sed susceplionem (naturse) 
interioris personw, id est hxmanw.] Recle monachi BePATROL.A nediciini, ex auctoritate codicum manu descriplorum,expungunt vQcem naturm uncinis cinctam. Nequc videlurulla alia de causa addita , nisi quia theologiseconsentaneum non videbatur dici Yerbum suscepissepersonam humanam : cum, ex more recepto, dicalurhumana nalura a divina in unitatem personse assnmpla.Verum hic Augustinus, non sensu illo theologico, ; sed vulgari et Latino usus est voce persona ; quo siignificat, non OycoraftEvov , ut theologi Grseci loquunlur,sed certam quamdam conditionem quam actior ; nibus effingimus. Perinde ergo est ac si dixissef,'Verbum, ante incarnationem sublimem personam: Dei gessisse ; sed, assumpla humana natura, inferioris ; personse partes sustincisse. Nemo nescit vulgo italoculos Latinos. Augustinus ipse epist. 140, § 18, do ; g Cbrislo ita loquitur : Hwc ex persona sui corpotisi Chrislus dicit quod est Ecclesia. Hwc cx persona dicit| infirmilalis camis peccali, quam transfiguravil in eam,quam sumpsil ex Virgine, simililudinem carnis peccati.Hwc sponsus ex persona sponsw loquilur, quia univit ;eam sibi quodam modo. Igitur in hisce verbis Auguistini eadem est senlentia quav ihest verbis apostoliL Philip. n, 6, 7, 8.i Cap. 29, § 45. llli dicunt naiurm Dei nocere alienapeccata ; no's negamus, sed dicimus nulli nalurw nccerepeccaia, nisi sua.] Ut hoc mtelligatur legenda expositiodoctrinse Manichseorura , quse liabetur in libro.de Hseresibus , ubi de origine mali et duabus ammaibus. Sane abusi essenl hoc loco Pelagiani, si eum adi sentenliam suam traxissent, sed non eadem est ratioi" C locorumlib. iu de Libero Arbilrio, quns 1'amen in,dictos praetermisit Auguslinus, dum alios qui multo3 minus torqueri polerant explicai. Qua in-re an ars5 aliqua fuerit, judicent alii. Candofem quidem et motdestiam prse se ferunt retraclaliones ; sed dePent ingenuefieri, retractatis qusccunque falsa putantur, ;: non paucis quibusdam exigui momen.ti, reliclis gr.i5.vioribus, ne forte adversarii objiciant se siuiilia sen>tire. Sed Augustini animum noverat Deus.DESIDERII ERASMI CENSURAIN LIBROS DE MORIBUS ECCLESI& CATU0L1C4 ; ET 1
MANICH^EORUM.> Duo opuscula quae sequuntur, alleri loco fuerant* destinata, prius ito !ep.iv.5>v, posterius StSa-mzfiv. Ve•rum quoniam altero fortissimus tiro^ velitanus est in
a ** hserelicos , altero mirandus doctor futurus prselusit
' in expositionem mysticarum Scriplurarum, quse jtixtavarios sensus tractantur , visum est huic lomo clausularaaddere. Mox ut nomen dederat imperatori
s Christo , quo commililonibus suis certissimam fidetnfaceret se bona fide a Manichseis transfugisse , suh
] quorura signis novem annis militaverat, prodit illo0
rum mysteria. Idque facit admirabili sernvonis eleganlia, qua utinam illi licuisset in cseteris uti lucu-brationibus. Hoc sane opere declaravit, si quid offen’dit eruditos in ipsius dictione, non fuisse inscitise,sed carilatis, qua slylum demisit ad imperilorum
) intelligenti&m. Quandoquidem et textores et lextrices
« id leinporis iiiielligebani Lalinam oralionem simpli8
£55 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 256cibus verbis ac sensibus contextam, qualis est divi
Gregorii, non intellecturi dictionem Hilarii. Itaque
quo latius paleret lectionis utilitas , ad vulgi captum
mulavit stylum in opere posteriore, quod idem in
plerisque suis operibus fecisse videtur. Taudem usus,
ut fit, in naturam abiit. Ita denique facium est, ut
liodie nec a tenuiter Iilteratis satis inlelligatur, et a
polilioribus non sine tasdio legatur, nisi pietas excludat
fastidium.ANIMADVERSIONESIN EOSDEM LIBROS.LIBRO I. Cap. 2, § 5. Naturw quidem ordo ila se
liabet, ut cum aliquid discimus, ralionem prmcedat auctoritas.]
Nempe, si pueri niagistrum discendi causa
adimus. Ei enim tanlisper credere nos par esl, donec
per nos ipsi res expendere possimus. Verum in
controversiis tali inslituto locus nullus est, cum
neutra contendentium pars alteram pro magistro habeat.
Itaque mirum est addere Augustinum : Sed
quoniam cum iis nobis res est qui omniaconlra ordinem
el sentiunt et loquuntur, nihilque aliud maxime dicunl,
nisi ralionem prius esse reddendam, morem illis geram ;
quod fateor in dispulando viliosum esse suscipiam. Atqui
absurdum et iniquum erat aliter se gerere : quis
enim patiatur ex aucloritate contra se dispuiari, cujus
pondtis minimeagnoscit ?Videnotala in cap. 7 libri
de Quanlitate animse.Cap. 5, § 7. Est ergo summum corporis bonum,
non voluptas ejus,non INDOLORIA, tton vires, etc] Cum
vox indoloiia Latina nonsit, legamusque in aliis editionibus
indoleniia, mendum hoc erit typographicum ;
neque enim ulli codices notantur ita habere, nec, si
liaberent, essent fide digni. Notum est indolenliam
vocem esse Ciceronianam.Cap. 31, §67. Quis non illos miretur el prmdicet,
qui, contemplis atque desertis mundi hujus illecebris,
in communem vitam caslissimamque congregali simul
mlaiem agunt ? etc] Egregie describit mores ccenobitarum,
sed quales debuissent esse, non quales
erant. De sedilionibus eorura, nimis multa Iegunlur
in Ecclesiarum Orientalium historia, quam ut huic
panegyristsc credamus. Inlerea optiraa erat eorum
consuetudo, quam hisceverbis describit: Operantur
tnanibus ea quibus ei corpus pasci possil, et a Deo
mens impediri non possit. In quibus forte legendum
et adeo, nam vix puto dici impediri mentem a Deo,
pro eo quod est, impediri ne Deo adhsereat, avocari
a Deo. Haec ab hodifernis mendicis, ut vocanlur honoris
causa, probe essent pensitanda.LIBRO n. Cap. 13, § 28. Possunt et catholici Christiani
vestram a vino et carnibus abstinentiam jumentis
tl tnultis passeribus, postremq eliam innumeris generibus
vermium eomparare.] Suntne ergo aliqui passeres
qui comedant carnes et bibant vinum ? Nulli.
Igitur pro el muitis lege mulis et. Respicil Augustinus
ad id quod sanctimonialibus objiciebant Manichsei:
eiiam mula virgo est, de quo paulo antea. Cum scriptum
fuisset multis pro mulis, postea conjunclio loco mota
est. Vellero diligenter hic inspectos fuissecodd. mss.A Ibid., § 29. Bibat dutem tnulsum, carmnum passum.]
Inter carmnnm et passum est inlerponendum
comma ; nam caroenum et passum non sunt idem.
Auguslinus infra, § 47, nos docet carcenum nihil
aliud quam vinum coctum esse. Palladius in octobri,
tit. 18, ostendit defrulum et carcenum ex miisio fieri,
tum discrimen utriusque sic exponit: Defrutum a defervendo
dictum, ubi ad spissitudinem fortiter despumaverit,
effeclum est. Carmnum, cum, terlia perdila,
dum parles remanserint. Kupor.vov aulem diclum,
quod TO v.upu offendat, ut cariolse palmse, ex quibus
vinum fiebat quod y.upnSupiuv creabat, ut docet Plinius
lib. xin, cap. 4. Passum vero erat vinnm, quod
ex passis uvis fluebat, de quo idem Palladius tit. sequente.B Cap. 15, § 59. Cur in viola eumdem colorem ampleclimini,
quem in choleribus, in morbo ictericorum,
in infanlis denique fimo aspernamini.] Vix puto in
Africa choleres diclos fuisse cholericos, malimque
legi choierich, a cholera, quo morbo bilii, seu -yo !-h
supra infraque erumpit, ut docet Celsus de Medicina
lib. iv, cap. 2.Cap ; 19, § 69. Eo tempore quo conventicula eorum
lege prohibebantur.] Videtur respicere ad annum 572,
quo a Valenliniano et Valente sancitura cst ui ubicunque
Manichmorumconventus, vel turba hujusmodi
reperiretur, docloribus gravi censione mulctatis, domus
el habitacula in quibus profana institutione doceretur,
fisci viribus indubilanter asciscerentur. Verba sunt legiS
5, lit. 5, lib. xvi, codicis.G ANIMADVERSIONESIN LIBRUM DE VERA RELIGIONE.Cap. 2, § 5. Quod utrum limote severitalis an aliqua
cognitione temporutn fecerint, judicare non asl
wteum.] Cum novem mss. codd. omittant vocem severilatis,
abesse ab hoc loco eam oportere putarim et
sic legendum : timore lemporum, an aliqua cognitiona
veritatis fecerint. Satis perspicua est sentenlia, et ad
timorem quidem lemporum quod attinet, locutionem
hanc suam essfe docct ipse Augustinus § 5, ubi de
Platone : Usque adeo perversam temporum herum timuit
opinionem.Cap. i, § 7. Si hanc viiam illi viri nobiscum rursus
agere poluissent, viderent profeclo cujus auctoritale
faciliuslcorisuleretur hominibus, el paucis mulatis
" verbis atque sentenlihiChristiani fietent: sicul pletiqua
recenliorum nostroium lemporum Platonici fecerunt.]
At tempore Juliani imp. Platonici fuere infensissimi
Christianis et supersliliosissimi. Tales etiam magistri
Procli, et Proclus ipse, qui natus est Byzantii snb
finem vitse Augiistihj. Vide Prolegomena viri doctissimi
Joan. Alberti Fabricii in ejus Vitam a Marino
Neapolitano conscriptam. Nimis bene sentiebat Augustinus
de Platonicis, religionemque Christianam
propiorem eorum dogmatibus putavit quam est revera.Cap. 14, § 27. Usque adeo peccalum voluntarium
esl malum, ul nullo tnodo sit peccatum, si non sit uo« 
luntarium ; el lioc quidem ita manifettum est, ut nulta237 VARIORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 258hinc doctorum pauctlas, nulla indoclorum turba dissentiat.]
Nempe, si voluntarium dicatur liberum, ita
ut possit admitti peccatum aut non , et quidem ab
ipso peccante. Ila sentiebant omnes morlales ante
controversias Pelagianas ; nec aliter sensissel ipse
Augusiiaus, si post moriem ejus nalse demum fuissent.
haque hsec frustra cum sentenlia quam postea
amplexus est in concordiam redigere conatur Retract.
lib. i, cap. 15, § 5, quasi volunlarium dicatur
tantum quod insidet voluntali, quamvis liberum
non sit.
Cap. 55, § 3. Honoramus eos earitate, non servilute ;
, nec eis templa consiituimus, nolunt enini se sic honorari
a nobis, etc.] Ilaec expendant qui volunt angelos
cuUu Sw/Eta ?, boc est servitulis coli, videantque qtiomodo
se sentire et loqui crim Augustino dieere possint.
Attamen jam ejus sevo qusedam cosperant vulgo
(ieriquse, quanquam a prudentioribus damnata, paulatim
intromissa sunt. Sic libro I de Moribus Ecclesise
catholicac, § 7. Novi, inquit, multos esse sepidcrorum
et picturarum adoraloies, quos Ecclesise catholicse a
Manichseis objici non vult, et qui tandem maximus
numerus facti sunt.DESIDERII ERASMI CENSURAIN REGOLAK HIVI AUGUSTINI.ILec regula et senlenliis et dictionis figura refert
Augustinum, quin et pia civilitate humanitaieqne
prsefert auctorem suum : quauquam probabile
e.-team non clericis, sed feminis esse scripiam, quse
in unum colleclse sub moderatione sororis Augustini
vivebant. Eam prsepositam vocat, sed omnium
summa potestas erat penes presbylertHn. Nonnullis<
aulem immutalis accommodarunt eam viris, velut
ubi de modeslia cullus prsecipit feminis : JVon sit notabilis
Itabitus vester, nec affecletis vestibus placere, sed
nwribus ; ne sint vobis tam tenuia capitum legmina ;
ut reliola subler apparaant. Sic enim arbitror legendum
: Capillos ex nulla parle nudos habeatis, nec foris
vel spargat negligenlia, vel componal induslria:
quod viris accommodari non poterat omiserunt. Et
in proximo : In omnibus molibus niltit fial quod cujusquam
illiciat libidinem ; sfc mulatum est, quod cujusquam
offendal aspeclum. Rursus quod prsecipit de
non aspiciendis feminis ; item de hoc, ut bini aut
terni procedant, de lavandis propriis vestibus, de c
operando in commune, aliaque permulta parum
congruunt in clericos ejus temporis, qhorum tum
erat major et liberlas et dignitas. In calee alludens
ad formse sludium, speculum et odores quibus femineum
genus pecutiariier delectatur, quse dicit:
jDonet Dominus ul observelis hmc omnia lanquain spirilalis
pulchriludinis amalrices, et bono Chrhli odore,
de bona conversatione fragrantes, et vos autem in hoc
iibello lanquam tn speculo possitis inspicere, etc,
non periude quadrant in viros. Sunt alia qusedam,
veruni hsec exempli causa proposuisse sufficit. Postremo
ut nihil sit quod non possit ad clericos detortraerij
certe nihil est hic quod illis cum feminisA non sit commune. At quam multa erant prsescribenda
de presbylerorum, hypodiaconorum ac diaconorum
officiis, si illis regulam praescribendam
judicasset ? Et tamen hsec regula fundamentum est
multorum ordinum, quam feminis traditam utinam
bene servarent viri. Habetur autem in episiola 119.
iiieptum est autem de hujus viri titulo contendere:
magis ad rem pertinet pietatis et eruditionis illius
semulalione decernere, ut ii optimo jure dicanlur
Augustinenses qui virlutes Augustini proxime referunt.
Illud constat orationem quse cucullw et balthei
meminit, sub Ambrosii nomine confictam esse.
Nec ipse Augustinus usquam se monachum vocat,
nec suos clericos eo nomine designat, quanquam
exiguum in cognomine momeutum est. ) pse. fatelur•B se reliquisse omnia, et feodem multos provocasse ;
tum in oratione quadam apud populum, negat se
usuriira piieo rubro, quod pyrrhum dicitur, nos corrupte
byrrhum vocamus. Decel (inquit) epitcopum,
at non decel Auguslinum : ubi magis dicendum erat,
non decet monachum. In libris de Moribus Ecclesise,
prseter anachoretas et ccenobilas, tradil genus tertium,
eorumqui quoniam in ereraum secedere non
erat commodum, vel ob parentes, vel ob liberos,
aut alias causas, tamen non quietius viverent, complures
in iisdem sedibus commorabanlur, nullo imperio,
sed iibera cariiale omnia moderante. Eos
conventus diversoria vocat, quse Romae permulla videral.
Hoc exemplum videtur imitatus in Africa, sic
ut nec cultu notabiles essent, quemadmodum mo^nachi, et liceret ab eoconviclu discedere, si cui parum
esset commodus: licet Possidius appellet eaLMonasleria.ANIMADVERSIONESIN EAMDEM REGULAM.§ 2. Quid prodest dispergere dando pauparibus at
pauperem fieri, cum anima misera superbior efficilut
divitias conlemnendo quam fuerat possidendo ?] Nolim
quidera damnare eos qui, cttm sentiant se impares
esse periculis quse in vita communi bonis imrainent,
solitudinem et secessum monasteriorum quacrunt.
At debent anle omnia sibi cavere non modo a crassioribus
vitiis carnis, quibus omnes offenduntur, sed
et ab occullioribus, qualia sunt superbia, imperandi
D cupidiias, temere de hominibus rebusque ignotis judicandi
prava consueludo, tyrannis in rebus ecclesiaslicis,
facliosa indoles, pigritia, iracundia, simultates
implacabiles, et alia id genus ; quae in secessibus
monasieriorum non aliler regnant quam in
frequenlissimis aliorum hominum conveniibus ae societatibus.
Quare viri prudentes et vitse human.ie peritiores,
ut Desid. Erasmus et alii, ssepe de monastico
vitse instituto Iocutisunt, qiiasi de vitse genere
non ininus saluti periculoso quam est quodvis aliud.
Interea si lianc Augustinianam regulam observarcnt,
sine dubio tam frequenles de iis non essent querclse
quam adhuc ftterunt.239 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 240In tomum secundum,DESIDERIUS ERASMUS PIO LECTORIS. D. ' J■ Ex calce secundi libri Retractationum, item ex
■episiola quse prsefixa est Catalogo hsereseon ad Quodvultdeum,
satis quidem perspicuum est, id lemporis
nec epistolas, nec populares orationes ab Augustino
fuisse digestas : nec post id ab eo curatum, vel illud
-arguit, quod in hocvolumine, neque lemporum, neqtie
personarum, neque materiarum rilla videtur habita
ratio. Cerlius autem id arguit, quod qusedam
admistse fuerant, quav primo statira gustu deprehendebantur
Augustini non esse, quas, addita censura,
notavimus: nonnullse simpliciler confictse, quod genus
sunt illae Ronifacii ad Augustinum, Augustini ad
Bonifacium. Nullam tamen omnino loco movimus,
prseter unara et vehementer prolixam, et insigniter ;
illilteratam: ne id quidem facturi, nisi eadei » in lomis
haberetur. Tanta nobis cautio fuit, ne quis quid
-de nostra queri possit industria. Ad hsec inspersse
Sunt nonnullse, quas Augustinus ipse in Retractatio•nibus
librosappellat. Quanquam interdum subdifficile
est epistolam a libro dislinguere. Augustinus alicubi
sic loqiiitur, quasi brevitas aiut prolixitas tribuat adimaive
nomen epistolse verius quam orationis genus
'■aut argumenti ratio : prsesertim cum hoc exemplum
ab apostolis venefit, ut argumenta, quamvis seria,
lcommillerentur Epistolis. Si quidem excepiis Evan■geliis,
quo nomine complectimur et apostolorum
- ! gesta, prseter Epistolas nihil scripto prodiderunt, sed
 ! eas de rebus haudquaquam familiaribus, lum quas
jvellent ab omnibus legi. Alicubi putat epistolam non
ivideri, quse non prseferat nomen et scribentis, et
< ejus ad quem scribitur. Et sane sunt aliquot, quas
ivere possis epistolas dicere, referenles familiare
I quiddam, et instar humani colloquii, licet perpaucse.
] Verum hac de re liberum esto suum cuique judicium.
jllud ausim affirmare, non alio in opere magis eluicescere
sanclissimi viri pietatem, caritatem, mansuetudinem,
huraaniiatem, civilitatem, sludium crejditi
gregis, amorem concordise, et zelum domus Dei.
Ut saiagit, ut molitur, ut se verlit in omnia, quoties
jaffulsit aliqua spes pertrahendi vel paganum ad Christum,
vel hsereticum ad Ecclesiae communionem ?
[Ut se submittit, ut (juxta Paulum) muiat vocem
suam, undiquaquevenans occasione.m excitandae pro1
pagandceque pietatis, ubicunque Sentit, aliquam bonse
menlis scintillam residere ? Cui mulierculoe, cui
plebeio, cui aulico, cui pagano, cui hseretico, non
prompte, mansuete, blandeque respondet ? Quam
anxia solliciludine pro sceleratissimis, necuna morle
dignis, circumcellionibus inlercedit ? Quis majori
studio pro suis amlcis interpellavit, quam ille pro
suis hosiibus ?Quanto nixu parturit omnes Chrisio,
quam gratuiatur resipiscentibus, quam sollicite prospicit
pericliiantibus, quam sedulo docet erranttjs,A mederi studens omnibus, perdere neminem ? Quam
misere uritur, ad quodvis exortura offendiciilum ?. Yideas vere gallinam evangelicam sollicitam et anxiam,
ut sub alas colligat foveatque pullos suos. In
nonnullis epistolis agnoscere licebit et illud forense
dicendi genus, quod Grseci Stxavtxov appellant: prsecipue
cum agit adversus Donati factionem : nec deest
argumentornm subtiliiati, quse ilii pecuiiaris est,
Setvtao-t ?. Verum sive docet, sive corripit, sive pugnat ,
cum deploralis.hostibus, nusquam lamen non sentias
Chrislianse caritatis nativam dulcedinem : ut (si ta-men congruit haec collatio ) mihi videatnr quemdam
e eomcedia referre Milionem, qui lum eiiafn mitis
est, cum objurgat maxime. in hoc uno velut in specuio
contemplari licet episcopum, qualem depinxitB PaUlUS , KV=7Tt) ,VJ-JITOV , VV) l_3K) itOV , O-OifpOVU , V.OtTp.LOV ,ft !b%evov, SiSuv.riv.bv, ftvi irupotvov, p.n TTWZTV/V , p.nuixpov.epSri, K) ,A' iitier/.ii, uuuyov, um !upyvpov, unuvQuSn, p.ri bpyHov, fi !uyuBov, iyv.purri, oo-tov, Stxatov,u.vreybp.evov rov v.urarriv SiSxyjnv Ttttrrov !byov, Svvarbv1v.ulitupuv.u !eiv ev TVS SiSuo~/.u !iu rn vyiutvovo-ri, v.xirovg1 KVTt^e-yovraj Hiyyjiv p.eru. itua~ng itpuornrog. Ad boc• speculum si sese contemplenlur episcopi, et q*ui prx>-'' 'cipuam episcoporum functionem occupant iheologi,1 pudebit, opinor, quosdam sui supercilii cum insoilia• conjuncti: pudehU ssevitise cum impuris moribuscopulatse. Ex aliis Auguslini Libris perspicere licebit,1 qualis frierit adbuc infans in Christo : ex aliis, qualis' fuerit juvenis, qualis senex : ex hoc uno volumine5 semel lotum Augustinum cognosces. Uberiores fruIC clus nobis dedisset illud ingeniura, si in Ilalia, Gai'
liave, vel nasci, vel vivere contigisset. Rudis erat
3 Africa, voluptaium avida, studiorum inimica, curioJ
sarum rerum appetens. Unde frequenier exercentillum quaestionibus subfrivolis, nec multum facieniibus
ad pietatecri : et ad suse gentis affectus ssepe cogilur
atteraperare calamum. Verum tali excolendo
senticeto tali optis er^tt agricola. Quariquam digniora
lectu scripturus erat,' si vel ad Romanorum aut Grsecorum
judicia se coniposuisset, vel minus indulsisset
s swnplicium imperitise. Sed Christiana carilas prius
" ■• ; habet prodesse quatn plurimis, quam probari prsecipuis,
fralernse salutis quam suse glorise silienlior.II Quosdam autem, prsecipue mulierculas, pia qusedam
habebat ambilio, pulchrum esse ducentes, qualecun"-D quescriptum impelrasse ab episcopo. Ita factura est,11 ut dum vir piusomnium votis obsequilur, minus ali11cubi satisfaciat lectori fastidioso. Yix quemquama crediturum opinor, quanlum mihi sudoris exbauestum sit in lollendis mendis, ac reponenda sermonis*i confusissima distinctione. Sed ea demttm perfeelao est eleemosyna, quse conferlur nescienti ; generosior', etiam, quse confertur aversanti. HsecChristo fenera|_■• mus, non horaiiiibus : quorum vix credibilem in>,gratitudinem, in nimium mullis, experimur. Quan-241 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 242quam horum malitia nequaquam nos a benefaciendi A i
siudio deterrebit unquam : cum optimse fidei debitore
nobis res est. Ne quid omittam, ab hujus voluminis
calce resecuimus loquacissimam coronidem sub titu|is
Cyrilli, subito Latine loquentis, et Augustini
Grseco male Latine scribenlis, impudenlissime confictam:
cujus tamen legendse si quem forte lenet
libido, reperiat inter ea quse divi Hieronymi tomis
adjuncta sunt. Illic expleat sese affatim, qui talibus
capitur deliciis, Hsec, cordate lector, fac evolvas
altente: non pcenitebit insumpti temporis. Bene
vale. Dat. Basilese, anno 1527.J. PHEREPONI ANIMADVERSIONESIN EPISTOLAS.Epist. 1, § 1. Academicos ego, ne inter jocandum
quidem, unquam lacessere auderem ; quando enim me B
tantorum virorum non moverel auctorilas ; nisi eos putarem
longe in alia, quam vulgo credilum est, fuisse
sentenlia ? ] Quando hic est, aut pro quomodo ; vel,
mutata interrogatione negante in simplicem afflrmationem,
perinde est ac si dixisset : semper tne moveret,
etc. Sensus est: molus fuissem auctoritate tantorum
virorum, nec eorum sententiam oppugnare
ausus essem ; nisi mibi constaret aliam fuisse, adeoque
nie, dura aggredior id quod sensisse dicuntur,
eorum vera dogmata nequaquam atlingere. Certe
Augustinus lib. m, 17, operis contra Academicos,
ostendit dissimulasse eos suam sententiam, nec minus
dogmaticos fuisse, quam cseteros philosophos.
Sed et hoc ad hunc locum observandum, Augustinum '
postea pcenituisse, quod usque adeo extulisset aca- C
deraicos. Vide Retract. lib. i, ntim. i.Ibid. Erit mihi salis congruisse temporibus, ut siquid
sincerum de fonle Platonico flueret, inter ttmbrosa et
spinosa dumeta, polius in paslionem paucissimorum hominum
ducerelur, quam per aperla manans, irruenlibus
passim pecoribus, nullo modo posset liquidum purumque
servari. ] Lege polionem aut potationem, nam
liquore potumur, non pascimur.Ibid. Contra ejusmodi homines opinor ego illam uliliter
excogilatam Dei veri artem ac rationem. ] Crediderim
scriptum ab Augustino fuisse abscondendi veri,
aique extrilis tribus prioribus syllabis, cum superesset….
di veri, exscriptores monachos fecisse JDet
tieri. Alioqui si vera hsec sit leclio, dicendum erit,
hoc in loco respicere Augustinum ad parabolas, qui- I
bus utebatur Christus, ne arduam veritatem deridendam
objiceret multitudini non satis religiosse. Qua
dere vide Matth. xm, 11 etseqq., atque ad eum locum
interpretes.lbid. Amiculo corporis. ] Hoc est, pallio tenus phiJosophos,
qui nihil habebant philosophicum prseter
amiculum.Epist. 3, § 1. Quem Plato noverat.] lntelligit ideam
hominis inlelligibilis, "quam Plato sibi animo effinxerat.
Vide contra Academicos Iib. m, cap. 17.Epist. 7, § 3. Anima, priusquam corpore ulalur ad
corpora senlienda, eadan corpora imaginari polest,
ete. ] nic loquitur Augustinus ex dogmate Platonis,A qui existimabat mentes humanas prius fuisse quam
conjungerentur cum corporibus. Yide Retract. lib. i,
cap. 1, num. 3 ; et lib. xude Giv. Dei, cap. 26. Origenes
et nonnulli alii Patres eam sententiam ex Platone
hauserant. Adito et illuslriss. P. Dan. Huetii
Origenianorum lib. n.Qusest. 6.Epist. 8, § 1. Qua arte, quibus manganis, quibusveinstrumenlis, aut medicamentis ? ] Hoc est, artibusmiris, quales sunt prsestigiatorura. Hesychius : May■yava,fupp.uv.u, Stv.Tua, yonrevp.uru. Interpretatur tamenet pi.nyuvevp.uru, machinationes. Inde puyyuveia.significat yonreiuv, ut docet Suidas ex Procopio.Hsec omnia ficta videnlur a voce p.uyog. Glossae vetereshabent etiam hanc vocem Latine: Uuyyuvov,manganum.B Epist. 10, § 2. Deificari enim ulrisque in otio licebal.] Hoc est, Deo similes fieri, quod BeovaBui frequenlerGrseci Patfes vocant. Eodem sensu ac hicAugustinus, Gregorius Nazianzenus vocat soliludinem8EOTTOIOV, deificam, initio orat. 2, Alibi non rarosimilibus locutionibus ulitur ; ut et Dionysius, quidicitur Areopagita.. Epist. 14, § 2. Removenos et pone Glauciam prolem,nihil egeris, Quippe his etiam shnillimis tanta est, ftecesstlas, uf proprie moveanlur, quanla fuit ul sin>guli nascerenlur. ] Glaucia proles proverbium est, du(ctum a Glauci nescio cujus gemellis filiis, et omissumparoemiographis.Ibid., § 3. Proceritas Nmvii ped/e longioris quam, - <yui esl seu longisshnus.] Locus corriiptus. Legendum,. C guam qut est ex longhsimis. Columella de R. R. lib.ni, cap. 8: Nam et M. Tullius Cicero, inquit, testisl est Romanum fuisse civem Nmviurn Pollionem, pedel longiorem quatn quemquam tongissimum. Hujus memvnitetiam Plinius Hist. nat. lib. vii, cap. 16.s Ibid., § 4. Rationem contineal. ] Hoc est, utloquebanturStoici, o-itepuurtv.bv !byov, ralionem seminalem.a Vide Diogenem Laertinm, lib. vn, § 135 et 136.Idem Platonici vocabant ideam, seu exemplar inlellig-ibilead quod singulse species sunt faclse. Vide Retract.lib. i, cap. 3, num. 2.', Ibid. Jam excesserim Nmvium. ] Hoc est, tantam ;- epistolam scripserim, uttanlocseterassuperei, quarito:t Nsevius alios homines. Vide ad superiora.t, ■■ Epist. 16, § 2. Horum busta, si memoralu dignum- D est, negleclis majorum suotum manibus, stulli frequentanl:ita ul ptwsagium vatis illius indigne ferentisa emineat: Inque Deum templis juravit Roma per umi-bras. ] Legendum jurabil, nt apud Lucanum, lib. v,454, nam hunc versum profert Madaurensis Gramraai-ticus, non quasi describentem rem prseteritam, sedsr quasi rei fulurse praesagium. At prava pronuntiatioeorum, qui b et v confundebant, locum corrupit.
n Ibid., § 4. Per quos. ] Hoc est, quos colentes colif-mus el eorum patrem, quasi cultus minorum numinum
in unius summi gloriam redundasset. Qua ratione
rd multitudinem deorum suorum variumque cultum
t, lunc temporis excusabant ethnici.
 », Epist. 17, § 2. Eucaddires. ] Sam, Bochartus,243 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 244Chanaanis sui Iib. n, cap. 6, suspicatur legendum
encaddir, hoc est, -fi*in "jian hhanouch-addir, iniliatus
magnifici, nimiruni Dei.Ibid. Abaddires. ] T>"fN 2N, ab-addir, est pater
magnificus. Vix crediderim respici ad lapidem a Salurno
deglutitum, cum sit sermo non de Grseeis, sed
de Punicis nominibus.Ibid. Namphanio quid aliud significat _ quam boni
pedis hominem ?] Phcenicie 1QV3 UM naltam pahamo,
significat pulcher esl pes ejus, interpretibus Pelito et
Bocbarlo. Vide posteriorem, loco laudato.Epist. 23, § 4. De circumcisione : Hoc Sacramentum
Jordanem fluvium refrenavit.] Atqui manifestum
cst Hebrseos eliamnum incircumcisos irajecisse Jordanem,
ex Josuav cap. v, 2 et seqq. ; sed Augustinum
fefellit memoria, ratiim Israelitas circumcisione de- J
Ditim suscepta trajecisse Jordanem, qua de causa pulavit
aquas Jordanis stetisse.Ibid., § 6. Tollamus a medio inania objecla, quw a
■parlibus imperhis jactari contra invicem solent, nectu
objicias tempora Macariana.] Sic dicia a Macario Constantis
imp. legalo qui Donatistas non parum vexavit,
anno Christi 348 ; ad quem vide Baronium, aut Spondanum.Ibid. Circumcellionum.] Donatislarum seditiosorum,
qui circum cellas vagabantur, et plebem ad arma caipienda
hortabantur contra praefectos impp. Vide de
iis eosdera ad annum Chrisii 321.Ibid. Dictata divinilus verba credamus.] Ut eloquenlia
hujus selatis tumidior erat, ita et officiosa illa humanitatis
verba, quibus vulgo utebatur, erant prseter ■
roodum hyperbolica, ut passim videre esi in horum
temporum scriptoribus. Hoc eodem sevo cwtestia imperatorum
rescripla dicebantur, cmlestis aula, et di■vinitas
ac wlernitas eis tribuebantur ; quod docebunt
Epistolae Symmachi eos qui rem notissimam eruditis
ignorant. Similia etiam passim occurrent in Theodosiano
codice. Ejus operosa ? et nimise humanitatis
specimen hic habemos insigne, in laude hyperbolica
primorum Augustiniscriptorum ; quse, quamvis spernenda
minime sint, atlamen neophytum sapiunt,
quod non negat ipse Augustinus inilio Retractationum.
Moris hujusce byperbolice laudandi etviluperandi
nisi gnarus sit leclor, ssepe in iis scriptoribus
faliatur necesse est. Quod semel monuisse satis erit.Epist. 26, § 3. Quis numerum dedit itle tonos ?] Lege ,
lonis, hocest, quibus tribuit numerum tonitribus, rit
versus sequens ostendit. Videtur respicere ad libros
, Varronis de Musica, ad quosintelligendos indiguisset
Licentius Augustino interprele.Epist. 28, § 2. De vetlendis autem in Laiinam linguam
sanclis Litteris canonicis, laborare te nollem ;
nisi eo modo, quo Job interpretatus es ; ut signis adhibilis,
quid inter hahc luam, el Septuaginla, quorum est
gravissima auctoritas, interpretalionem disiel appareal.]
Miriim est, homineni raodestum, statim ac presbyter
factus erat, aggressum esse consilium dare viro mulio
doctiori, de re cujus plane imperitus erat, cum
Hebraice plane nesciret, et Graecam linguam vix delA libasset. Nam de laboribus Hicronymianis judicarevelle, sine utriusque illius Linguse diligenli studio,perinde est ac si csecus natus de coloribus judicarer aggredialur. Sed bcne est quod consilium spreveritHieronymus, cujus judicium postea secuta est uniIversa Ecelesia Lalina.Ibid. Salis aulem mirqri nequeo, si aliquid adhpc ini Hebraicis exemplaribus invenilur, quod tot interpretas_ t’//ius lingum perilissimos fugeril.] At falso illos periltissimos Hebraicse linguse putabat ; nam cum illa linguadudum obsolevisset, cum Yetus Testamentum inGraecam translatum est., nec methodo ferme ulla ad[juti fuissent illi interpretes, posteriorum diligentisemulta emendanda relinquebant. Qua ratione factumi est, ut ducentis abhinc annis,.alii super aliis Biblio.B rum interpretes exstitefunt ; qui se accuratius quamsuperiores ea vertere posse, sine ulla superbise auttemeritatis nota, existimarunt. Sic fundamento, quotota ratiocinatio Auguslini nititur, subrulo, quidquidsuperavdificavit corruat becesse est. Audiamus tainenquse habet in sequentibus.9millo enim Sepluaginta, de quorum vel consilii, velspirilusmajore concordih, quam siunushomo esset, nonaudeo in aliquam parterii cerlam ferre sentenliam, nisiquod eis prmemineniem auctoritalem in hoc munere,sine controversia, tribuendam esse existimo.] Respicilad putidam fabellam de consensu LXX interpretum,quam merilo irrisit Hieronymus, atque exploserunt ! jam omnes erudili. Eam lege, si vacat, apud ipsumAbgnstinum, de Civiiate Dei lib. xvm, cap. 42 ct 43.< y. Ubi eiiam rejectam docet ipsius sevo versionem Hieronymi,quamvis Judwi falerenlur essc veracem, Septuaginlavero interpretes in multis errassa contenderent.Dixerit forie qnispiam i Aristeam, Pbilonem et Jose ;pbum Judavos veram historiam esse credidisse, qusei de consensu LXX interpretum narrabatur ; universamqueEcclesiam Christianam Hieronymo anliquioirem illa esse usam. Sed ut UO-TEJOOV itpbrepov responideam , dicam apostolos, qui apud Grsece loquentesEvangelium nuntiabant, illa esse usos, quia imlla aliaerat, el ad suramam historise et religionis Judaicsequod attinet, et qualenus utilis erat propagalioni religionisChristianse, satis erat fida ; non quia eami vitiis omnibus carere putabant. Certe nec ex usu aposlolorum,nec ex ullis eorum verbis, colligere liceti P eara translationem ab iis quasi omnibus numeris ab ;solutara habitani. Si aiitersequenlesaelatessenseriiit,i non sequitur ita serisisse apostolos. Ad historiara ; vero Judaicara quod spectat de consensu LXX interpretum,ita est confulata a viris doctis, ut Demo eamdefendere cum aliqria veri specie possit. Denique ; quisquis conieret Hebfaicum npstrum exemplar cumea translatione, comperiet eam scaterevitiis manife !stis, ut optimi quiqub interpretes ostenderunt. Scio| iion defuisse viros lnimaniorum litlerarum peritos,qui aliter censerent ; sed aut nunquam illam collationemdiligenter instituerant, aut non inlellexerunti utramaue linguam, aut pertinacia imbecillitateve judiciilaborarunt. Igitur non major potest esseaucto.245 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 246ritas LXX interpretum quam res ipsa patitur, quid- ,
quid contra ratiocinetur Augustinus. Verum rationem
cur vitiosis translationibus et codicibus pertinaciler
usa sint indocta illa ssecula, ingenue aperuit Joan.
Clericus Qusestione Hieronymiana 9, § 18. Pergit lamen
Augustinusdere.quamnon intelligebat, argutari.
Illi, inquit, me plus movent, qui cum posleriores interpretarentur,
et verborum locutionumque Hebrwarum
plam alque regulas mordicus, ut fertur, tenerent, non
soluminlerse consenserunt, sed etiam reliquerunt multa,
qum lanlo post eruenda et prodenda remanererit.]'
Aquila, Symmacbus, Theodoiion et alii interpretes
Grseci, quamvis eruditi, omni erroris periculo exempti
non erant ; nec linguse Hebraicse usque adeo periti,
cum dudum intermortua esset, ut nullus post
eorum messem spicilegio locus foret. Prseterea sunt
mulia loca Veteris Testamenti aut propter res ipsas
nobis ignotas, aut propter codices antiquitate depravatos,
obscura ; quse alii aliis melius interpretari nos
posse conjecturis et ratiocinationibus, quse varise
sunt, existimamus. Multa sunt etiam, in siylo ipso
priorum interpretum, quse sequeniibtis minus placent
et emendanda videnlur. Aquilse, verbi gratia ,
translaliones obscuriores erant, quod verbo tenus
omnia vertere conatus esset, quam ul a perilis solitis
Iinguse Grsecse intelligi ubique possent. Denique eorum
dissensus tantus non erat, ut de summa rei non
' consentirent. At sacrarum Lilterarum studiosi, et
qui publiee eas apud concionem inlerpretanlur, in
sola rei summa non acquiescunt: sed singula, quatenus
licet, inlelligere conantur. Hsec cum facilia-Ssint’
excogitatu rerum peritis, obscura tamen erant Augustino,
qui ex auditu de iis interpretibus loquebatur,
nec rem ipsam introspicere ipse poterat. Quare hic
nvere o-v.iup.uyjl, quainvis acule disputare sibi viderelur,prseserlim
 in sequentibus verhis.Et aul obscura sunl, aut manifesla. Si enim obscura
sunl, te quoque irieis falli potuisse creditur ; si manifesla,
illos in eis falli non poluisse non credilur.]
Multa sunt utriusque generis in Veteri Testamento ,
atque in maxinie quidem perspicuis,quibus conlinetur
summa religionis et bistorise Judaicse, consentiebant
Grseci interpreles. In aliis quanquam attendenti
et perito claris, mulla supererant explicanda, quod
priores interpretes aliquaudo dormilassent, aut qusedam
assecutinon fuissjnt ; quod oinnes postremorum sseculorum
 interpretes expertos se esse merilo dictitanl.
In obscuris, hocestin iisquse ab homine perito
ita explanari non possunt, ut ausit affirmare nullam
aliam posse verbis subesse senlentiam, quid vetat
plurium explicationes audire ? Anrionsemper ita solet
fieri ? Annon Auguslinus ipse varias passim interpretationes
profert ? Nullus inlerpres sese quasi
erroris immunem venditat, sed putat tantum, in ambiguis,
verisimiliora qusedam aut cerle seque verisimilia
posse a se proferri. Igitur inane est dilemma
Augustinianuriv ; cui aliler etiam reposuitHieronymus
epist. 75 in hoc tomo. Praeterea singularem ab eo
eaelerisque Grsecenescientibus, gratiam inire debuitA Hieronymus ; quod, ediia versionesua, possentintelligere
quid maxime probabile in Grsecis versionibus
esset, ex quarum potissimum collatione suam adornaverat.
Huc accedebat quod excomparatione Hieronymianse
versioniscum GrsecaLXX interpretum, aut
ejus translationibus Latinis, non exigua lux lectoribus
affulgeret. Nunc vero pro gratiis, quas ei debebant,
homines imperiti et perlinaces labores ejus infamare
conali sunt. Quare vero ? Quia iis laboribus
liquebat eos ■innumera, in Velere prsesertim Teslamento,
male solitos interpretari ; sique vulgo opinio
obtinuisset Scriplurse versiones omnes esse cum archetypis
conferendas, quippe quse fallere possent,
actum erat de eruditione innumerorum rhetorum Latinorum,
qui nec Grsece nec Hebraice sciebant. Ifac
B paulo copiosius, postea nequaquam repetenda, per.
secuti sumus, quod videremus Hipponensem episcopum
pertinaciter homini docliori atque immerito
adversatum fuisse. 'Cseieroqui, cum in iis, quse ex mera ratiocinatione
pendent, Hieronymo inferior non esset Augustinus ;
in eo litterartim ejus capitfe, quod speclat factum Pauli,
sine dubio meliorem causamdefendit ;quod libenter
hic observamus, ne Hieronymo prseter meriium
favere, vel Augustino sequo facilius adversari videamur.Epist. 31, § 2. Aderat etiam quod nulli chartai
adesse potest, tanlum in narranlibus gaudium, ul per
ipsum etiam vultum oculosque locjuentium, vos in cordibus
eorum scriptos, cum inejfabili tmtilia, legeremus.J
C Hoc est, alte eoruin memorise impressos. De qua locutione
vide quse babet Joan. Clericus Artis criticse
part. 2 secc. 1, cap. i, § 8.Ibid., § i. Nisi majorem mihi coepiscopdtus sarcinam
imponeret.] Yide ad epist. 213, 4.Epist. 33, § 1. Nonenim errorem schismalis.. . dignum
honore aliquo existimo ; sed anle te omnia, quod
ipsitts nobis humanw societalis vindulo aslringeris.]
Imo vero communis religionis Christianse, nam Donatistas
Christianorum numero habebant catholici ;
quandoquidem eos ad catholicam Ecclesiam redeunles
uainime rebaptizabant.Epist. 35, § 1. Publicum officium, elc.] Vide ad
epist. 91, § 8. ■ - 'Episl. 56, §2. In his enim rebus, de quibus nihil
¥ cerli statuit Scriptura divina, mos populi Dei, vel inslituta
majorutri prolege tenenda sunt.] Recie ; si modo
leges illse non imponantur, quasi necessarise ad salutem
 ; quod si fiat, merito oppugnanlur, quia solins
est Christi jus claudendi cceli ita ut nemo aperiat, et
aperiendi ita ut nemo claudal. Cujus legibus si alise
quasi necessnrise addantur, tum novum Evangelium
conflaiur, quod ab omnibus discipulis suis rejici et
' Christus et apostoli voluerunt. Simile quidpiam habemus
in epist. 54 ad Januarium, § 3 : Quod neque
conlra fidem, neque contra bonos mores esse convincitur,
indifferenler est habendum, et propler eorum, inter
quos vivilur, socielatem habendum est.Epist.45, § 7. Tanlo magis enim timere debuit, ne247 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 248pax unitalis viotarelur , quanto erat Carlhago civilas
ampla et illustrh… Eial eliam transmarinis vicina regionibus,
etc.] Sicilise, credo ; nam non est vicinior
Italise, Galliae et Hispanise littoribus, quam alise urbes
maritimse Africse.Epist. 44, ubi multis narrat collationem suam cum
Forlunio Donatista , episcopo Tibursico, sic habet
§ 11 : Dictum est quod adhuc eos (Donatistas) noslri
(catholici) perseculuri essent ; nobisque dicebal videre se
quales nos essemus in illa persecutione prmbituros,
utrum consensuri essemus tali swvitiw, an nullutn commodaluri
consensum. Non malus conjector erat Fortunius,
ut manifestura est ex epistola 89 ad Feslum,
octennio, et 93 ad Vincentium, decennio post scriptis,
uride intelligere est gravem persecutionem in
Donatistas concitatam fuisse, consenlienlibus episcopis
catholicis ; etmale collegis resistente Auguslino,
Invmemore eorum qute in hac collatione dixerat. Nos
dicebamus, inquit in proxime sequenlibus verbis,
Deum videre corda noslra quw ipsi hon possent et illos
iemere sibi adhuc isla meluere, qum si conligerint a
malis contingere, quibus deleriores ipsi habent ; nec
idnien ideo ,nos a cathotica communione segregare de'bire,'si
quid forte, nobis invilis, vel eliam, si valuerimiis,
cdntradicentibus factum fuerit, cum toleraniiam
pacifwam didicerimus, dicenle Apostolo : sufferentes
iiivicem’ in dilectione , sludenles servare unitatem
Spiritus in vinculo pacis. Si ita vere animatus fuit
Augustirius eo tempore , nimis facile in contrariam
senteiuiam abiit, ejusque collegarum alius fuerat, ut
dbcet epist. 89 et 93, animus. Est tamen cur quis
dubitet an ex animi sententia loqueretur Auguslinus,
an vero more oratorum, prout prsesens causa postulabat ;
neque enim ignorabat ab imperatoribus, Tbeodosio
prsesertim et filiis ante annum 398, quo scripla
.esVlisec Epistola 44, latas multas leges, quibus maigistfatus
jubebantur persequi hsereticos confiscationibus
lbcorum, in quse convenerant, mulctis decem
librarum auri, in singulos sacerdoles hscrelicos, exsiliis,'
fuslibus, etc’ Matos liaruiri legiiro auclores aut
niiriistfos dicere serio ausus rion fuisset Augustinus.
Cavlerum hic obiter, notandum Pelagium fuisse in
senteniia Doriatisiarum, ,ut liquet ex ejus Comment.
,'in’cap. iv episl. ad Galalas, ad hsec verba: Qui se'
cundum carhem riatus erat pcrsequebatur eumquVsecundum
Spirilum.'Ibid., § 13. Majorem co ?/tco/ai'um.JDeccelicoIis,
dequehoc loco Augtistini. multis egit JacobiisGo'thbfredus
ad leg.' 19, lit.' 8, .lib.\xvi'codicis -Tiieodb1
siarii, quem adire lebtores poieruni.' Irividiosa eorufn
" descriplio, cbnjunctioque nuric cuni Judseis,' nunc cum
' Doriaiisiis", bbstarit qubminusintelligamus quid seriserint.
/Epist. 53, § 2. ; In urbe Roma Monlensium,vei Cutzupitarumvocdbulum
propagavit.] Cumhsec.sitTeclio
plerorumque^mss.'. cbdd. hic el.in libro ,de Unitate
Ecclesise. cap.' 3, satisque constet cognomen hoc Donalistarura
, neque"Graecum esse, neque Latinum,
'. credibile est ab Afris impbsilum’ iis fuisse. Igiturj anAtequam quidquam hic niu'are aggrediamur, videndum
an in lingua Phcenicia aut Punica vox Culxupitarum
signilicationem obtineat, cui sitaliqua affinitas cum
appellatione Monlensium. In lingua autem Hebraica,
quam eamdem fuisse cum Pbcenicia raultis argumentis
constal, aap kelseb,- aut, Syriaco more, srpfp ketseph,
a radice SSp katsab, abscidit, significat abscissam
cavernam. Sic Jonas, in oratione quseexstat cap.
ii, ait vers. 7 se descendisse D’TI 121'pS ikitsbe
harhn, tig c-yjo-pus bpiav, in scissuras tnonftum, ut habent
LXX inlerpretes , quibus verbis intelligit propheta
profundas in radicibus monlium speluncas., Itaque Cutzupitm significare possit homines qui speInncamadibant,
quodegregie consentit cura eo quod. de Donatistis Romse commorantibus habet OptalusB lib. n de Schismate Donaiistarum : Speluncam quam’
dam foris a civitate cralibus sepserunt ubi ipso tempore
conventiculum habere poluissent, unde Monlenses appellati
sunt. Hieronymus etiam in Chron. ad annum
Christi 356 a nionte in quem conveniebant dictos Montenses
observal. Sub finera vero libri conlra Luciferianos
, eosdem. vocat Montenses seu Campales, aut
Campitas ; ubi legerim Culztipilw, nam campus et
mons plane sunt opposita. Simili de causa, Eunomiani,
teste Theodorelo Hsereticarum Fabular. lib. IV,
dicti sunt Troglodylw aut Troglilw, ag ev oiviuig !uvf) uvovcuig
rug cvvbSovg itoiovp.evot, quod in domibus occultis
conventtts suos celebrarent ; nempe, uitb TOJV
rpoiy !S>v, a cavernis. Igitur Scototopitw a Joan. Baplista
Cotelerio licti, meri sunt tenebriones, quos inC lenebras unde prodierunt, amandamus. Non magis
audiendi sunl qui ex Hieronymo volunt Iegi Campitas ;
quod tanien vir erudilus Lud. Ellies du Pin, in
notis ad locum Optati, mirum in modum concinere
putat Optato, qui dicit eos foris a civilate speluncam
quamdam cralibus sepiisse ; hinc enim seque Campitas
acMontenses dici potuisse. Sed Gallico quidem scrmone,
qui sunt extra urbes dicuntur esse aux
champs ; Latine ruri aut in agris ; non in campis, qui
planitiem significant, non rus. Video Gallos noslros
interdumaffinitatelingusesusecum Latina decipi. Sic
in hac eadem voce erravit vir ingeniosus Robertus
Arrialdus Andilliaeus , qui Josephum Gallice verlit ;
' cum ' enim videret vocari piyu iteoiov, tractum ad> Jordanem situm, a Latinis inlerprelibus magnum cam**pum, vertit’ /e i^fand champ, cum debuissel vertere la
grandecampagne,, vel lagrande plaine.Epist. 71." § 4. Perdurum erit, st tua interprelatio
per multas cbclcsias frcquenlius cwperitleclitdrij quod a
Grmcis Sclesiis Latinw ecclesiw dissonabitni, maxime
quia faciie corilradictor convincilur, Grmco protato libro,"
id est lingiim nolissimm.] Non tanli eratomnes
Ecclesias eadehi versione uti, ut proplerea viliosa in
sefernuni'ulererilur ; nec.'peperissef diversilas quidquafri
incomriibdi, quia, ut diximus ad epist. 28, conseiisus
semperin suirima rei futttrtis eriit. Hodie videmus
eos Clirislianos qui vernaculis versionibus utunlur,
quamvissintdiversse,' propterea inter se niinime
" digladiari ; nam eorum dissensus non ex varieiaic249 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 250versionum, sed ex diversis interpretationibus eorura- J\
dem verborum oritur. Prseterea, Augustini a:tate,
magnavarielas erat Lalinorum codicum apudLalinos
et Grsecorum apud Grsecos, quae nullum lamen praebebat
offendiculum, cum omnes scirent fieri vix poluisse,
ut longinquitale lemporum "et imperitia aut
oscilanlia librariorum, menda in Grsecos codices non
irreperenl ; in Latinos vero, praster ejusmodi menda,
varietates ortasex vario judicio eorum qui Grseca
veriere aggressi erant. Hoc non diffitelur Augustinusepist.
71, §6. Ideoque conlradicior paulo pertinacior
non tam facile convinci poteral, quara hic
nafrat Augustinus, prolalo Grseco LXX interpretum
Codice. Sed adiri poterant alii Grseci interpretes.qui
non tantura ad intelligenda Hebraica, sed et Grseca
LXX interpretum verba, magno usui esse poterant. • IIbid. Quisquis aulem in eo quod ex Hebrmo iranslalum
est, aliquo insolilo permolus fuerii ct falsi crimen
inlenderil, vix aut unquam ad Hebrma teslitnonia pervenielur,
quibus defendatur objeclum.] Culpa scilicet
eorum qui volebant videri egregii inlerpretesScripiurarum,
quas non intelligebant, cum ex sola versione
ssepe obscura et vitiosa penderent. Cur non dabant
operam studio linguse Hebraicse, pracserlim in Africa,
ubi linguse Puniese cognitio iis viam muniebat ad
Hebraicam, quam ei affinem esse probe notant, et
quam proinde multo fcliciusquam Hieronymus didicissent,
nisi eis mens lseva fuisset ? Prseterea ex collatione
versionum Aquilse, Symmachi et Theodbtionis,
faeile Hieronymiana a perilis defendi poterat ; ab
imperiiis vero nihil recte, hac in re, fieri poterat. ' 1Ibid. Quod si eliam pervenlum fuerit, lot Latinas etGrmcas ductoritales damnari quis feral ?] Hinc,nimirum,illw lacrymw. Nam si serael statuas versioniLXX interpretum non posse per orania credi, et viiiainesse ; quid fiet fama lot ecclesiasticorum oratorumGraecorum et Latinoruni, qui de locis perperam inlelleclislam tfopiose scripserunt ? Nempe dicendumerit eos impruderiter fecisse, cum aggressi erant inlerpretariquod probe intelligere non poterant, neglectoarchetyporum studio. At censoria nola, inquies,obscurabuntur: maxima Orienlis et Occidentislumina. Obscurentursane, potius quam eorura causafalsa^defendere aggrediairiur ; non enira agitur deexistimatione virorum ecclesiasticorum, sed de inve1nienda veriiate, quse :est famse omnium morlalium 'antefefenda, imo hic unice spectanda. Quia viri celebresaliquid  ; defendernnt: quod falsum est, an ideo'verum hoc vocabinius ? An investigalionem veri omittemus,ne forte eo inventociijuspiam fama minuatur ?Si ita se gessissent omnes Judaii, si ila ethnici, quibusEvarigelium nuntiarunt apostoli, nemo unquamEvangeiio credidisset. Si quse prava consuetudo inolevisset,•'nunquam posset emendari ; nunquara enimdesuntviri celebresqui eam secuti sint. In adminislralionereipublicae varia feruntur, propter ulililatem’praeseiitem, etiam iniqua et falsa pro veris ja.clarii.ur ;sed in iis qusead religionem pertinent, solaveritas qtiserenda atque id lanlum expedit quod veArum est. Ac sane a duobus propemoduni sseculis,experti sunt Christiani mullo salius esse, neglectaaticloritate imperitorum interprelum (quanlsevis fuerinlfamse) , ipsos fontes adire el linguas Hebraicse proptereasibi peritiam comparare ; quod feliciter patribusnostris cessit, nec, ut spero, huic setati infeliciuscedet.Ibid. Huc accedil, quia etiam consulli Hebrmi pos’i sunt aliud respondere, ut lu solus necessarius videaris,qui etiam ipsos possis convincere ; sed lamen, quo judicemiriim si potueris invenire.j Hajc demum est mera: invidia. Quidni vero Pceni tui, oAugustine, linguami Hebraicam addiscebant, ut Judseis amplius non indiigerent,neadsolum Hieronymumessetconfugiendum ?i At hoc difficillimum erat. Non difficilius quam fuit• B Fatrum nostrorum memoria, imo vero multo faciliuset Afris et Syris et Arabibus Chrislianis, quorum liniguse affines Hebraicsefuerunt ; cum prsesenim haberentIlexapla Origenis. Verura, ne quid dissimulem,t multo facilius fuit eo tempore ut hoc nostro apud imperitamplebem declamitare.i Ibid. § 5. Namquidam frater noster episcopus,cuml lecliiari instiluisset in ecclesia cui prmest interprelalio_nem luam, movit quiddam tonge aliter dbs le positum,I apud Jonam prophelam, quarit erat omnium sensibust memorimqiie inveleratum, et tol mialum successionibusdecanlaium. Factus est lanlus tumullus in plebe, maxinieGrwcis arguentibus et inclamanlibus calumniamfalsitatis, ul cogeretur episcopus (ea quippe civilas erat) i … Judworum leslhnonium flagitare.] Alqui minime opusC erai, sed tanlum consulehdi fuerunt alii Grseci inter[preles et cum Hieronymiana versione conferendi.Prseterea quid ad summam prophetiae Jonse faciebati vox Ifp^p kikajon, seu cucutbita cura LXX interpre ». tibus, seu hedera cum Hieronymo verteretur ? QuidniI poiuit vario modo ea vocula verii, cum lot alise multomajoris momenli non una ralione, sine offensioneI plebis, exp^icarentur ? Episcopi fuit, conscenso suggesto,hsec suam plebem docere.Ibid. Utrum autem illi imperhia, an malilia, hocesse in Hebrwis codicibus responderunt, quod el Grmci^ et Lalini habebant atque dicebanl. Quid plura ? Coaclusi esl homo velul mendositatem corrigere, volens, posts magnum pericnlum, non remanere sine plebe.] Consuli,- ., ut dixi, debuerant Grseci alii inlerpretes, qui habei"
" bant v.io-abg, id est, hedera, ut docet Hieronymus adJonsecap. iv,quamvisfateatur nonesseaptam vocem ;
j nam p'p'p kikajon estaliud plantse genus cujus Laiinumnomen nullum erat. llaque Hierbnymus pro eo
 ? nomen usurpavit quod Latini imelligere poterant.Mala sane fuisset Afra plebs, quse ianlilla de causa
n episcopum suum deserere paraia fuit ; sed videlur- esse, ut probe olfecit Hieronymus, fabella Puriica,
(i qua hominem lerrere voluit Hipponensis episcopus.Ipsum Hieronymum adi, epistbla hujusvoluriiinis 75.Epist. 78 narrat Augiistinus, cum accusatio essetobscura, riiisisse se accusatorem el reum Nolam, adj sepulcrum S. Felicis, ut verilas, ejus ope, cognoscerelur ;lum subdit : Nantei nos novimus Mediola-251 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 252ni, apud memoriam sanclorum, ubi mirabililer el terri- £
bililer dmmones confilentur, furem quemdam qui ad
einn locum veneral ut falsum jurando deciperel, conipulsum
fuisse confiteri furlum et quod absluleral reddere ;
nunquid non ei Africa sanctorum martyrum corporibus
plena est ? Et tamen nusquam hic scimus talia
fieri.] At non minora erant quse dicebantur fieri a S.
Stephano Calamae et Hippone-Regio,ut Iiquet exemimeratione
miraculorum quse exslat lib. xxn de Civitale
Dei, cap. 8. Quidni eiiam furiaibi retegebantur,
aut alia occulla crimina ? Respondet Auguslinus :
Sicul enim quod Aposiolus dicil: Non omnes sancti habent
dona curationum, nec omnes habent dijudicationem
Spiriluum: ita nec in omnibus memoriis sanclorum
ista fieri voluil ille qui dividit propria unicuique proul
vutt. At quis credat post mortem sanctorum eamdem di- ]
visionem obtinere ? Quis putet hic cacodsemqnas reliquiismartyristerritos,ilHcsinecommotionefuisse ?
Ne
quid nientiar, quanta milii facta est fides de miraculis
Clirisliet apostolorum, quceomnia veritatis indiciacomitantur ;
tanla est de recenlioribus diffldentia, cum
praesertimsuperslilioni etlucro mullomagisquamveraa
virtuli propagandae, ea serviisse videam. Augustinns
ipse libro de Vera Religione, § 47, rariora sua aetale
niiracula fuisse nondiffitetur. Sciohoc abillo retractatum,
sed miror qui potueritaniea in re aoiissima faili ;
npn niiror ad convincendos ethnicps, Donatistaset
alios Ha3retices miracula jactata, qu^ muho plura
fuerunt et irisignipra, si vere conligissent, quam miracula
Cln isii et apostolorum, adeo ut nulla ratione
dici potuissent rarius fieri quam antea. Sunt et alise ^
rationes suspicandi, quas in brevibus notis nonafferam.
Vide quse diximus ad Confess. lib. vn, § 16.Epist. 89, § 2, postquam dixit martyres veros non
fleri poena sed causa, addit: Et koc quidem adversus
eos dicerem, quos solacaligo Imretici erroris invotveret,
pro quo sacrilegio poenas dignissimas luerent, nec tamen
ulla quemquam violenla insania Iwdere auderent.
Adversus autem istos quid dicam, quorum lam perniciosa
perversitas, vel damnorum terrore coercelur, vel
docelur exsilio, quam ubique diffusa sit Ecclesia, sicut
futura prwdicla est, q\iam malunt oppugnare quam
agnoscere ? ] At scelera illa circimicellionum ad quse
respicit Augustinus, nihil ad rem faciunt, neque enim
propter illa scelera poenasdabant, sed propter schis- .
ma, ut ipse fatelnr, uique ex legibus Honorii contra
Donalislas constat,quaeexstant lib. xvi codicisTheodosiani,
ubi ut haerelici, non ui facinorosi dainnantur.
Qnaenam autem essent pomm dignissimm, aut poma
debita, ut loquitur Honorius ieg. 29, tit. 5, Iib. xvi
codicis Theodosiani, docet Augustinus in epist. ad
Bonifacium, quse est 18S, sed plenius expressaest ea
poena in lege Theodosii contra pmnes hsereiicos, quae
est 21, til. 5, lib. xvi cod. Theod. In hwreticis erroribus,
ait Tbeodosius, ima cum flliis, inea legelata
anno 392, quoscunque comliterit vel ordinasse clericos,
vel suscepisse offlcium clericorum, denis libris auri viritim
mulctandes esse censemus ; locum sane in quo
yetita tentantur, si conniventia domini patuerii, fisciA nostri viribus aggregari. Quod si id possessorem (quippe
clanculum gestum) ignorasse conslilerit, conductorem
ejus fundi, si ingenuus est, decem auri libras fisco
noslro inferre prmciphnus, si servili fmce descendens,
paupertale suipmnam dqmni, ac vilitate contemnit, cmsus
fustibus depoftatione damnabilur.Episi. 91, § 8. Posifidie noslris ad imponendum
perdilis melum, quod videbalnr apxid Acta dicere volen■
tibas, publica jura negata sunl.] Nimirum, in singulis
urbibus cotnmenlarii scribebantur rerum paulo majoris
momenti quse quolidie in iis gerebantur, qui
posiea ad proconsules aut imperatores mittebantur.
Si quis ergo pubiice quidpiam eontestatum cuperet,
adibat Offieium publicum, ut ab eo verba ejus exciperentur
quo fidem fafierent. Vide epist. 35, § 1, etB epist. 93, § 12.Epist. 93, § 2. Si quisquam inimicum suum periculosis
febribus phreneticum factum cnrrere videret in
prmceps, nonne tum potius malum pro malo redderet,
si eum sic currere permitteret, quatn si corripiendum
ligandumque curaret ? ] Hac episloia, copiosissime
probare aggreditur Hipponensis episcopns licitam esse
perseculiopemadeos quos in errore versari putamus,
ad veritatis professionem adducendos. Qua ejus opinione
cum mulli abusi fuerint et eiiamnum liodie
abutanlur, non erit, utopinor, inuiileostendere Augustinum
graviter hoc in negotio errasse, et a vera
sententia in deteriorem abiisse ; quamvis caeteroqui
schisma ac pertinaciam Donalistarum nequaquam
probemus. Igilur potissima quaeque ejus argumentaV ad examen revocabimus, prput ordine nobis occurrent.
Ad primum quidem quod attinet, comparatio
ex phrenetico deducta pullius est ponderis. Phrenetici
enim sine ullo dubipsunlpbrenetici, et secietatem
civilem plane perturbant. Itaque leges civiles eos coerceri
patiunlur et jubent, donec curali prislinam
valetudinem recuperarint. At in controversiis de religione,
in quibus saepe videas contrarias partes virtutum
Chrislianarum aeque sludiosaslegibusque civilibus
pariter obsequenles ; res non est neque adeo
manifesta, ut alterse partes alterarum homines phrenelicorum
leco habere queant ; nec in tanlis affectibus
quanli hic deprehenduntur, alii aliorum judices
esse possunt. Multiiudo aut potentia, quae sibi jus
judicandi vi arrogare solent, huc nihil faciunt, cum
veritatem penes pleresque et poteniissimes fore nusquam
promiserit Peus. Ac sane contrarium statuito,
videbis te contra le ipsnin judicasse, si tempora mutenlur ;
ul contigit paulo post iu Africa, ubi Vandali
Ariani, ei in Italia, ubi Golhi, eidem hseresi addieti,
lojige potentiores fuerunt. Si ad ea usque tempora
vitam produxisset Auguslinus, vidissetque a Vandalis
Arianis male haberi catholicos Afros, quasi impios
ac phrenelicos, facilc sensisset se periculosa raiiocinaiione
esse usum contra Donatistas, et denuo coepissetdefenderesenieritiam
quam pra3 affectu retractarat.
Nam frustra reposuisset a suis parlibus veriitatem stare, uti faciebant Donatistse, negassent hoci Ariani ; et cum iudices in hae sua eausa essent, cum255 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 25*eo se gessissent ; quasi cum pertinace hajreiico, ex- /
probrassentque ei omnes vexationes quas Ariani a
calholicis passi eranl: quemadmodum hic Donatistis
exprobrat Circumcellionum furores. 0 infelicia argumenta,
quae paulo post mera sophismata facta sunt !
0 rationes imprudentes ac faliaces, quae errori seque
patrocinabantur ac veritati !Ibid. 0 si tibi possem oslendere ex ipsis Circumcellionibus,
quam mullos jam catholicos manifeslos habeamut
damnanles suam pristinam vilam ! etc.] At quis
credat homines facinorosos non rationibus, quas semper
spreverant antequam vis admoveretur, sed poenis
subilo adductos ad id profilendum quod damnarant,
ita essemutatos animo, non vero potentioribus parlibus
ore gratificatos ? Valde credulum esse oportet,
qui verbis meiu exlortis tam facile fidem habet. Sed ]
salis habebant vexatores Afri parles Donatistarum
afflixisse, nec multurn curabanl an eorum animos
7ere sanassent, si modo corpora obnoxia haberent.
Praeterea similia jactare polerant Ariani, postquam
aliquandiu catholicos male habuerant ; nam multos
ex infirmioribus aut nequioribus adducebant lerrore
suppliciorum ad abjurandam synodum Nicsenam. Sic
fiebat ut optimi quique qui contra animi conscientiam
agere elloqui detrectabanl, atque propierea iaudandi,
licetcseteroquininerroreversarenlur, erant, pessime
niulctareniur ; et conira ut levissimi quique ac
dissimulatores callidissimi laudes et a catholicis et ab
Arianis referrent.ibid., § 3. Si terrerentur et nondor,erentur,improba
quasidominalio viderelur. Rursus si docerentur et non '
terrerentur, velustate consueludinis obdurati, ad capessendam
viam salutis pigrius moverenlur, etc. [ Sed lerror
conjunctus doctrinae eamvehemenler suspeclam
facit ; quippe quam putant homines, nisi vi et auctoritate
fulciretur, sponte sua collapsuram, nec terrore
legum uti, nisi quia Inmine. veritalis sibi hominum
animos conciliarenequil.Hcec quaa dicimus Arianhs objecisset
Augustinus, si paulo diutius vixisset ; quando
eos vidissetiisdemargumentis uti contra catholicos.Ibid. § 4. Quis nos (male edilum est non in exemplari
Parisiensi) potest amplius amare quam Deus ? El
tamen nos non solum docere suaviter, verum etiam salubriler
terrere, non cessat. Diligamus eliam inimicos
nostros, quia hocjuslumest et hoc proscipil Deus, ulsimus
filii Palris nostri, qui in cxlis esl, qui facil solem •
suum oriri super bonos el malos, et pluit super justos
et injuslos. Sed sicut ista dona ejus laudamus, i(a
eliam fiagella ejus in eos quos ditigit cogilemus.] Ne
jam repeiam hoc quoque esse anceps auxilium quo
Ariani seque uti poterantin catholicos, quis homo audeat
sibi jus in ejusdem nalurae participes idera ac
Deus arrogare, nisi qui se hominem esse sit oblitus ?
Quis enim ignorat aliud plane jus esse Crealoris in
creaturas, aliud creaturarum in se invicem, aliamque
Dei ac hominum afiectionem ? Deus summus est,
jure creationis, dominus humani generis, idemque
judex omnis erroris et affectus expers: homines vero
fonseryi, erroribusque et pravis affectibiis obnosii.A Itaque non erat cur Augustinus vexatorum amorem
erga fratres compararet cum amore divino in humanum
genus.lbid., § 5. Pulas neminem deberecogi adjustitiam,cum legas palremfamilias dixisse servis : Quoscunqueinveneritis cogite intrare ; cum legas eliam ipsumprimo Saidum, poslea Paulum, ad cognoscendam ettenendam verilatem, magna violenlia Christi cogentis,esse compulsum, etc.] Antequam coactionem, dequa ! sermo est Luc. xiv, 23, inierprelaretur Auguslinus,de vi illata legibus et prjenis, cogitare debebat paraibolam illic a Chrisio tradi in qua hoc jubetur servus,, qui frustra vocaverat convivas antea invitatos, et quiliberrime sese venturos negarant ; neque haec pars, parabolae contra ipsum urgeretur. Augustinus enimI B volebaiomnesvocatos ad Ecclesiain catholicam cogi,i cum in parabola mendici, duntaxat, claudi et caeci> cogantur, praetermissis aliis. An pulabat Augusiiiius
ea coactione significari impositionem pcenarum,i quales ex lege Theodosii ad epist. 89 proiulimus ?3 An sic homines ad convivium venire coguniur' Quisj nescit eos cogi diei qui precibus adiguntur ? Sicj Lolus Gen. xix, 5 dicilur xaTaSiKo-aaGat, coegisse anIgelos ut apud se pernoctarent. Sic Matth. xiv, 22, etMarc. vi, 45, Jesus scribitur avayzao-at coegisse discipulosnavigium ingredi. Sic Luc. xxiv, 29, disci3puli duo Emmaunlem euntes dicunlur Jesum napa.-) 6ta<ra<r6ai, coegisse ut secum coenaret. SicGal. n, 24,exprobrasse se dicit Paulus Petro quod gentiles coigeret (ulitur verbo caa.yr.« Z,uv) judaizare. In hiscei G •mnibus, nulla vis adhibita, sed taniuru preces, au-cloritas, exemplum, sine ullis pcenis ; et sic solemus
in omiiibus ferme linguis loqui. Ad vocationem veroi Sauli quod atiinet, quae coeleste miraculum esi, similesartes adhibere si potuisset ad convertendos Dojnalistas, niliil erat cur eum hic confutaremus, etl omnem pervicaciam facile vicisset. Sed cum divinis- miraculis conferri vim a niilitibus lictoribusve ma>gisiratuum allaiam ; et quia Deus miracula iuterdum
adhibuit ad homines convincendos, hinc colligi ideo
licitum esse vi uti, non patimur sine aliqua indignallione. Quid enim hisce dissimilius ? Si Augustinusipse ad Vandalicas perseculiones vitam produxisset,
s et sic eas defendi audivisset ab Arianis, vix temperarepotuisset quin exclamarel eos blaspbemare qui
i D talia compararent.s Ibid., § 6. Cum legamus ancillam et filium ejus a% Sara passos graves molesttas, Paulus lamen apostulus
e dicit quod ab Ismaele perseculionem sit passus Isaac:
j sed sicut lunc, inqutt, ille qui erat ^ecnndum carnempersequebatur eum qui erat secundum Spiri ;
tum : ila et nunc ; ul qui possuni intelligant magls
 ? Ecclesiam caiholicam persecuiionem pali superbia et
l impietaletcarnalium, quos temporalibus molesliis alqutterroribus emendare conatur. Verum quidem esl Ha,
gararn male habiiam a Sara, sed eo hic non respicit
i Paulus, verum ad Ismaelis actionem cum Isaaco pro>tervius ludenlis, quam vocat persecutionem, quamque
conferi cum persecutione quam Chrisliani paiiebantur255 SUPPLEMENTUM AD OPEUA S. AUGUSTINI. . 2SGa Judaeis ; et qunenon erat sila in eo quud viderent A
Judaeos superbes esse ac pervicaces (qucd nemo,
nisi Poenus rhetor, perseculionem vocaril) , sed in eo
quod ab iis omni molestiarum et poenarum genere
afficerentur. Absurdum est conferri hasce persecutiones,
quas tempore PauliChristiani ferebant, cum
affectione animi episcbporum et caeterorum clericorura
Afrorum,qua segre'patiebanlur sibi contradici a Donalistis.
Quis ferat eum persecutionem dici pali, cui
dolet quod non dominelur aliis, seque ac miseros qui
facultatibus omnibus spoliantur, in exsilium mittun-ur,
fuslibus caedunlur, imo et occiduniur, nam hoc
factiim liquet ex epistola 100 in qua Augustinus, imlercedit
ne amplius fiat ? Illudebat sane misesis Hipponensis
rhetor, quia\sentiebat omnia impune a se
in illos potuisse dici ; sed si Ariani superiores ila B
Iocuti essent adversus caiholicos, an ncn hi coelum
terraemiscuissent ? Praeterea quod primum dici ppprtuit,
hic et ubique statuit alque assumit pre ccmperto
Augustinus qued in controversia erat positum ; suam,
nimirum,' Ecclesiam fuisse unam, exclusis Donaii-'
slis,' Christi Ecclesiaim. Non equidem probo Donatistarumschisma,
sed cum illis disceplanti absurdura
fuit perpetuo id assumere quod praefracte negab »Bt ;
utque inlelligas quam sil iniquum, pone loco Augustini
Ariarios et fac eos similia dicentes ; tum vero
videbis, Arianis idem objeclum iri quod Donadisfce
Augustino objiciebant. Quaenam autem haec esl lex:
C« m res’.mem superiores erunt, ium mihi de aiquilnle
et veritate causm memjudicium, fruslra reclamanlibus '.'
udversariis, altribuitor ; si numero et auctoritale vin-, C
car,'adversariis’meis idem.facerequpd, feci ne licelo ?
Quid fingi polesl iriiquius ? Eo lamen tendunt ple »aeque
omnes ratiocinaiiones Augustini, et praesertim
sequerites, quas non exscribarn.' Ibid.,' § 1. Aspice eliam tempora Novi Testmnenti,
quaiido jam ipsa mansueludo caritatis, non solumin
corde erat sefvahda, verum eliamin luce monstranda,'
quando Petri glddi us in vaginam revocalur a Christo,
etostendilur non ' debuisse ,de vagina eximi, nec pro
Ckristo.] Si quis his lectis ulterius non pergeret, facile.credefel’
haec esse verba Donaiistae osiendentis
illicitas esse poanas iemporales in rebus ad religionempertineniibus,quod
sint indoli alque ingenio.doctrinse
evangelicae plarie contrarise. Aihincconseciarium
prorsus diversum deducit. Nempe vult inde^
cqlligi, ut Deus PalertradiditFilium suum supplicio
crucis, nec tamen minus est misericors : sic nec EcclesiaB
Africanae crudelilatis notam inuri posse, quod
Donatistas lictoribus pleclendos tradcret ; nam spectandum
hic esse animum tradentium, qui ad emendatioiiem
tradilorum lendebat. Igitur quamvis catholicinon
aliter se gererent ac persecutores, eos
tamen’ nbn esse illicitae persecutionis incusandos.
Discamusl inquii, frater, in similiiudine operum discernere
animosoperaniium, nec clausis oculis calumniemur,et
benevolos pro nocenlibus accusemus. Al primum
quid simile est actioni Dei palientis volcntem
Filium suum occidi, in salulem humani generis, aAsceleratis hominibus, in nioliniinibus Ecclesiastieorum,
qui-concilabant inagislratus in miieros Dona.
listas ?. Pudet immorari confutandis cjusmodi ratiocinalionibus,
qum ne logicae quidcm tironibus hodie
condonarentur. Sed ut concedam haec possc conferri,
an quisquam inter Afros fuil lam perfrictae fronlis,
ut auderet postulare ab infelicibus Donatislis ut crederent
calholicos lam bene erga eos quos vexabant
affectos, quam erat Deus erga homines cum Filium
suum vexationibus traderet, ut genus humanum servaret ?
Deus ccrle ex nostra salute nihil lucrabatur ;
sed Afri episcopi auctoritate, dignilate.alque opibus
eo majores erani, guo gregcs eorum numerosiores
fiebant, quae non ultima causa harum vexationum
fuisse videlur. At rhetor, noster non tantum veri,
B sed ne verisimilis quidem. ullam ralionem babet ;
ncc opus erat, cum hisce argutiis minime cessuros
mulctse, carceres, exsilia, mors manerent.
i Ibid., § 8. Si semper esset laudabil-e perseculionem
pati, sufficerel Domino dicefe : Beati qui perseculio'
nem . patiuniur,, nec aaderet, jiropter justitiam.] At
Donalistae partes suas calholicis non praeferebant
i . duntaxal, quia persecutionem paliebantur, sed quia,
 ; ut quidetii pulabant, hoc fiebat juslitim, hoc est, virtutiscausa ;
quod nollentid facere quod sibi illici) 
tum esse ac Deq displicere , credebant. Ea est sane
i animi affeclio laudanda, eliam.in errantibus: ut con:
tra vituperahdi qui ab invitis "extorqoenl ut id faciant,
s roetu suppliciorum, qupd illicitum esse putant ; qnanis
."■ vis enim quedinvili faciunt natura sua rectum esset,
.• C Deonon.posset.non.displicere,qui non vult ore dun ?
taxat ;.coli, ■ sed: polissimum animo, nec ab inviiis
-' quidquam accipit.1. Ibid. Ilem siisemper esset culpabile persecutionemfacere, non scripium esset in sanclis Libris :■Detrahen », lem prpximo suo.occulte, hunc persequebar ; alitquando<ergo etquieam palitur injustus est, et qui eam,' facit juslus esr.'Verum : non hic de quavis persecu,lione, hocest,quibusvis poenis agitur ; sed de ea lanotum quae.fit propter dogmata, non propter deliclaquibus perturbatur societas civilis, et de quibus nons ex religiosis, sed ex civilibus legibus poenae sumipossurit. In Ioco.psalmi c, 5, estquidem in versioneLXX interpretum iSLav.ov, persequebar, sed ul jam- " recte eos vertisse siatuamus, non est bic sermo de
e D dogmate controverso, sed de calumnia, hoc esi, de
o peccato,. quod qui commitlit peccatum esse diflileri- non potest. Rex David eo in loco Deo pollicctur se
d daturum operam iitcmnescalumniateres a censpeclu- suo ejiciat: Detrahenlem, inquit clam proximo suo,
i- loilam, elalum oculis et vastum animo non feram. Quid
i- haec faciunt ad persecuiienem heminum dpgmaia
is quaepiam bpna. fide amplexorun) , ncc caeteroqui dc>.
teriorum morum, quarii sunt reliqui cives ? Iloccinc
:- est Scripturam, ut. decet, interprelari, an temera
i- arripere vocabulum male intellecium, ut videaris
i- aliquid dicere, cum revera nihil dicas ?
n lbid. Occiderunt impii prophelas ; occidcrunl impios
a eJ prophetm. Quosnam propier meras opiniones oc« 257 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINl OPERA. 258cideriut prophetae, debuisset dicere Augustinus ; nam A
si quos occiderint propter male facta, ex lege ipsa
Mosis morte plectenda, hoc nihil facit ad Donatistas,
aut alios similiier erranles. Praelerea osteudendum
fuisset quidquid fecerunt proplietae id licitum esse
sub Novo Testamento, nam hoc pernegat Christus
diserlissimis verbis Luc. ix, 55, 56, nec quemquam
legibus a Christo latis solvere poiest Augustini
auctoritas. Flagellaverunl, inquit, Judmi Chrislum,
Judmos flagellavit et Christus. Quasi vero flagellatio
illa qua Christus pecudes polius quam homines
ejecit e lemplo, possit conferri cum crudeli flagellatione
quam Cbrislus passus est a RomanisJudaeisgratificaniibus !
Aut Augustinus valde spernebat ingenia
Donatistarum.quibusse ejusmodi ratiocinatiouibusos
obslruere posse sperabal ; aut multo majorem fidu- I
ciam habuit in edictis Honorii quam in pondere ra- .
tionum. Sic quoque pergit: Tradili sunl apostoli ab
hominibus poleslati humanm, tradiderunt et apostoli
homines polestati Satanm. Tu quoque tradidisses Donatistas,
si potuisses, poteslali Satanae ; sed quia
eum dicto audientem uon habuisti, Iictoribus iradebas ;
inler quae maximum est discrimen. Nambomo
nequam ssepe innocentes lictoribus tradidit, nunquam
vero Satana ?; qui nemini paret nisi ei cui Deus eum
subjicit, nec a Deo cuiquam subjicilur, nisi suninwe
virlutis viro et poiestale edendorum miraculortun
instructo.Ibid. § 9. Non invenitur exemplum, inquiebant Donalistae,
in evangelicis et aposlolicis Lilleris, aliquid
positum a regibus terrm pro Ecclesia conlra inimicos (
Ecclesiw. Reponit Augustinus : Quis negat non inveniri ?
Sed nondum implebalur illa prophetia: Et nunc,
reges, intelligite ; erudimini qui judicaiis terram,eic.]
Vult nimirum Augustinus Chrislum et apostolps no »
usos brachio sseculari, ut loquuntur, ad coercendos
ac plectendos inimicos Ecclesise, quia nulli erant •
reges quieis faverent. Quasi vero ea non fueritnativa
indoles regni Christi, quod ipse tesiatur non
esse /uyusmundi,quamobremlegionibus minime defendebatur !
An non potuit Christus, si voluisset, ingentem
copiam Judseorum ad arma vocare, ul.se
tueretur contra inimicos, et quod viribus humanis
deerat vi divina miraculorum perfacile supplere, si
ila Deo visum fuisset ? Idem de apostolis dixeris.Ibid., § 11. Sic Rogalislas, qui schisma ab ipsis 1
Donalislis fecerant, alloquitur : Miliores quidem esse
videmini, quia cum Circumcellionum immanissimis gregibus
non smvilis ; sed nulta bestia, si neminem vulneret,
propterea mansuela dicilur, quia denies el ungues
non habel. Smvire vos nolle dicitis, ego non posse arbitror,
etc.] Non salis novimus Rogaiistas, nec eorum
libros babemus, ut intelligamus quomodo perseculioaem
oppugnarent ; sed intelligimus facile immite
hoc et inhumanum esse responsum, valdeque alienum
a mansuetudine quam prse se ferre solebat Augustinus.
Qui enim noverat eorum animos ? An non
poterat fieri ut ex animo abomni persecutione abhorrerent ?
Facile sane hoe raihi persuadeo, qui salisA mirari non possum qui Augustinus tam fulilibus ralionibus
ad perseculionem probandam ac Iaudandam
adduci potuerit, nec viderit eam cum caritate Christiana
consistere nullomodo posse. Affectu, ut puto,
obcaecatus est.Ibid., § 17. His ergo exemplis a collegis meis proposiiiscessi. Nam mea primilus senlentia non erat,7iisi neminem ad unitatem Christi esse cogendum, verboesse agendum, dispulatione pugnandum, raiione vincendum,ne fictos calholicos haberemus quos aperloshwrelicos noveramus. j Ut Augustinus norat ex rheloricainsiitutione, id dicere pro temporibus, quod causaepostulabant: ita eliam pro temporibus videlur sensisse.Quis enim duhitat quin, si Ecclesiae Africansea persecuiione abhorruissent et peliissent ab HonoBrio ut abrogareniur leges conlra Donatislas, contrariamcausam copiose peroraturus fuisset ? Ego sanenullo modo dubito quin si illum apud Vandalos vexataeab Arianis Ecclesiae Africanae causam dicere oportuisset,contrariis plane usus esset argumeniis, qualiaolim Christiani apud ethnicos adliibueranl, cumab iis male haberentur. Hic enim Augustinus an ressit perse iniqua ripn expendit, sed tantum an ulilisi videretur Ecclesiae Afiicanse ; qualis ulilitas nullai fuisset, si forle Honorius lavisset Donatistis.i Mtid.- Sed hmc opinio mea (nempe, fictos catholicosi perseculione fieri) non contradicentium verbis,sed demoiislrantiumsuperabalur exemplis. Nam primo mihiopponebatur civitas mea, qum cum lola fsset in parte( Donati, ad unitalem calholicam limore legum impeiG rialium conversa csl, quam nunc videmus ita hujus veslrmanimositatis perniciem deteslari, ut in ea nunquamfuisse credatur.] Facile quidem fieri potest ut adole[scenles et puellse senteniiam vexatiene mutent ; sedi difficillimum est ut grandiores natu et perspicacioris ; ingenii homines alieniores multo non fiantado"clrinat • quae eis vi ingeritur. Itaque cum bi dicunt metu poe■narum se aliler senlire, prepterea digni fide nen sunt.i At aliera aetas, inquies, quae schisma nen vidit, estquein cathelicis placitis educata, haud aliler ea ampleclitur,quam si nullum unquam schisma fuisset.s Non diffileor, sed contende schismati finem imponi ! vexaiionibus nonnisi inique atque inhumane posse ;i iisque ariibus non modo schisma ex pertinaeia autimperitia orium, sed et omnem veritalis cogniiienems D tolli : ut liquet vel ipsius Africae exemple, in qua nee unus quidem superest, a pluribus sseculis, Chrislia-nus. Nimirum, Muhammedanorum furor exstinxit illic- rel.igionem Christianam, siniilibus artihus iis quibus
s evulsum fuerat olim schisma Doriatisiarum. Igitur- non erat quod de eventu gloriarelur Augustinus, qui
i omnium vexationum paresi.Ibid., § 18. His omnibus harum legum terror, quibusj promulgandis reges serviunl Domino in limore, ita profuil,ut nunc alii dicant: Jam hoc volebamus,sed Deogratias, qui nobis occasionem prwbuit jam jamque faiciendi el ditationum morulas amputavit, etc. ] Ne repeiameos qui ita loquebanlur indignos fuisse fides dicam, ejusmodi sermones aqditos, ubicunque vi su-259 ' ' SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 260perior aliqua causa facta est, hominum, nempe, vi- A
ctbris favorem ambieriiium et paratorum quidvis facere
et paii, ut facuitatibus suis tranquille fruerentiir.
Deuique non capio qui itaraliocinari possetAugustinus,
qui credebat homines ad Deum sola graiia
interna, et electis solis concedenda conveni, et ad
vitam aeternam adduci. Quid eiiim magis alienum a
gratia divina, quam mulctae, exsilia, aliaque supplicia ?
Quis dicere suslineat, qui modo pudore aliquo
teneatur, nec omnem religionis reverentiam exuerit,
irritam plane esse verbi divini praedicationem, nec
graiiam divinam cum ea conjungi, nisi accedat persecutio ?
Quod si divina gratia minime exspectet persecutionem,
ui animos hominum molliat, quid hac
opus est,quando gratia divina sine persecutione convertit ?
At Donatistse, inquies, non audiebarit ratio- I
nes catholicorum, nisi postquam metu in horum
ecclesias adducti sunt. Verum annon legebant Novum
Testariienium ? An gratia divina cbrijuncta potius
fuit cum dictis et scriptis Alrorum, quam cum
vefbo divino ? Qui hsec probe expendent facile intelligent
affeclibus hic multo plus datum fuisse, quam
cupidilati adducendi alios ad saniorem mentem,
episcoposque Afros ecclesias suas plebe refertiores,
quaecunque landem esset, cupiisse videre. Haec de
persecutione satis superque suut.Ibid., § 22. Hisloricus doctus magnum aliquid
invenisli.] Historicus hic est ■nokoiczap, qui mulla
novit. Vide not. ad lib. de Ord. n, cap. 12.lbid., § 55. Hoc genus litlerarum (libri Hilarii,
Cypriaiii et aliorum Patrum) ab auctoritate canonis C
disiinguendum est. Non enim sic leguntur tanquam ita
ex eis tesiimonium proferaiur, ul contra seniire non
iiceat , sicubi forte aliter sapuerunt, quam veritas
postutat.] Haec aureis litteris scribenda essent in
Ironie operum singulofum Patrum, quae eduntur, ne
auctpritas eorum verilati praeferaiur. Nos quoque
hoc jure erga ipsurn Augustinum usi sumus, quod
horninibus in homines minime afflatos perpetuo sit
necesse est. Similes cum ipsius Auguslini, tum aliorum
sententias collegit Edm. Albertinus, in Praef.
libri de Eucharistia.Epistola 96, § 2. Ille quidem Pauius postquam
episcopus faclus est, renunlialurus suis omnibus rebus
propter immensum cumulum (iscalium debitorum, etc.]
Confugerat ad episcopatum, quasi ad asylum, ne ]
propter debita in carcerera compingeretur.Epist. 97, § 2. Noverint inimici Ecclesiw leges illas
qum de idolis confringendis et hwreticis corrigendis,
vivo Stilicone, in Africam missmsunt, ex voluntale
imperatoris piissimi et fidelissimi conslitulas.] Nimirum,
cum Honorius mortalium esset infirmissimus,
Teliementer timebant catholici ne forte ethnici ac
Donatistae sequius quodpiain rescriptum impetrarent.
Historiam harum legum vide lib. vi Vitse Augustini,
quae exslat tomo XI hujus editionis, et in notis Jac.
Gothofredi ad til. 5 lib. xvi codicis Theodosiani.Epist. 98, § 1. Ideo ex Attam traxit quod sacramenti
illius graiia solverelur , quia nondum erat animaA separatim vivens , id est allera anima , etc.) Nempe
putabal Auguslinus omniura hominum animos aliquo
modo in Adami animo fuisse, quia ex eo erant propagati.
Vide de Libero Arbitrio lib. m cap. 20, § 56.
Hacc mira est opinio, ut et raiio qua quaesliones
Bonifacii solvit. Faciles esse oporluit qui in talibus
responsis acquieverunl. (Ibid., § 9. Si enim sacramenta quandam simililudinem
earum rerum quarum sacramenla sunt non haberent,
omnino sacramenta non essent. Ex hac aulem
simililudine plerumqne eliam ipsarum rerum nomina
accipiuni. Sicul erqo secundum yuemdam modum, sacramentum
corporis Chrisli corpus Christi est ; sacramentum
sanguinis Chrisli sanguis Christi esl : ita
sacramentum fidei fides est.] De sacramento EucbaBristiae, res difficilis non est intelleclu ; sed quis
intelligat susceptorem infantis baplizandi, cum pro
infanle resporideret c ?edo, hoc velle ; bapiismum ,
vel sacramentum fidei suscipio ? Quis non videt primum
formulam illam anliquam baplismi esse institutam
iri usum adultof um, qui soli primum baptisinuin
suscipiebant, deinde translatam etiam ad infantes ?
Satius fuisset novam horum causa instituere
formulam ; quod si faclum esset, ad tam coactas et
veri absimiles rationes Augustinum confugere minime
necesse fuisset.Epist. 100, § 1. Corrigi eos cupimus, non necari ; nec
disciplinam circa eos negligi volumus, nec snppliciis
quibus digni sunl exerceri.] Lege nempe Honorii data
vm calend. Decembres anno 408 quae esl 44, lit. 5 deC Hsereticis, lib. xvi codieis Theodosiani ad Donatum,
supplicium exigendum de Donaiistis praecipitur, illis
enim et Judaeis meriioratis : In eos igitur, inquit, qui
aliquid quod sit catholiCw seclm conirarium, advefsumque
lenlaverint siipplicium justw animadversionis expromi
prmcipimus. Ad ;quse verba, vide Jac. Gothofredum.
Si distinclione adbibita, juberet Honorius
eos qui seditionem movissent justo, ex legibus Romanis,
judicio plecti ; parei vero iis qui quiete vixissent,
et sola opinione prava tenerentur, non esset cur
eum vituperaremus. Dum enim publicae tranquillitati
consuluisset, humanitatis et imbecillitatis ingenii
humani, ut par erat, rationem habuisset. Nunc autem
miscet ima summis, similesque de erranlibus ac
de seditiosis poenas sumi vult. Augustinus quoquej) bic errantes cum sceleralis miscel, promiscue eos
damnat, et pariler pro iis ne occidanlur intercedit.
Videtuf esse aliqua prima fronte ea in re misericordia ;
sed vereor ue magis famam miseficordiae caplarerit
Afri quam eam virtutem ex animo colerent ;
cum .quia, ut dixi, Donatistas omneseodem lopo habebant ;
lunl quia, etiam citra mortem, immanes
erant leges Theodosii et Filiorum in miserosbomines,
qualis est quarta tit. 6, qua sancilur, inler alia , ut
quisquis post hmc fueril rebaplizasse detectus, judici
qui provincim prmsidet offeratur, ul facultatum omniuni
publicalione mulclalus, inopiw potnam, qua ih perpeituum afficiatur, expendat ; item, ut qui e supradictis', iterare bapiisma non limuerint, aut qui consenliendo261 VARiORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 262hoc faciuus propria liujus societatis permissione non jj
damnaverint, sciant non solum teslandi sibi, verum
adipiscendi aliquid sub specie donationis vel agitandorum
conlracluum in perpetuum copiam denegalam,
nisi prava menlis errorem reverendo adversus rectam
fidem consitio emendatio correxerit. Quanta calamitale
afficerenlDonatistas ejusmodi leges exseculioni mandaiae,
quae aliis legibus diligentissime praecipitur,
omnes facile inlelligunt. Igilur Africani episcopi non
erant propterea admodum misericordes, quod eos
oceidi nollenl, qui lam male habebanlur, ut multi
mortem vitae praeferrent. Quis nescit an non mallent
videre locupletes Donatistas sibi vectigales in ecclesiis,
quam eos in sepulcris jacere bonis fisco ascriptjs ?
Nihil indignius est Chrisiianis quam persecutio
quam qui probant quidvis possunl probare. ]Epist. 105, § 3, de presbytere qui catholicns facius
erat: Qunre itlum veslri persecuti sunt, et pene occidissent,
nisi Dei manus per homines supervenienles
violenlias eorum compressisset, elc.] Quin pessime
fecerint Donatistae nenio dubitet ; et propter ejusmodi
violenlias pcenas luere debebant, at non propler opiniones.
Attamen omnia illis ignpscebantur, si medo
redirent ad Ecclesiam catholicam, ut liquet ex lege
41, tit. 5 lib. xvi codicis Theodosiani.Ibid., § 6. Et tamen quid est melius proferre veras
imperalorum. jussiones pro unitate , an falsas indulgentias
pro perversilate, quod vos fecislis, et mendacio
vesiro subito totam Africamimpleslis ?] Non erat miseris
exprobrandum bujusmodi mendacium, si mendacium
fuisset ; sed nimio affectu obcsecalus fallebatur
Augustinus, nam utobservavit eruditus Benediclinus
in Vita Augustini lib. vi, cap. 7, § 2, ex
concilio Carthagine xvm calendas Julias anni 410
habilo, constat eo tempore lege cautum fuisse ne
quis, nisi libera voluntate, Chrislianae religionis cultum
amplecleretur. Eum adilo.Epist. 120, § 3. Absil ul ideo credamus, ne rationem
accipiamus, sive qumramus ; cum etiam credere non
possemus , nisi ralionales animas haberemus. Ul ergo
in quibusdam rebus ad doctrinam salutarem pertinentibus,
quas ratione nondum percipere valemus, sed aliqmndo
valebimus, fides prmcedat rationem , qua cor
mundelur, ut magnm ralionis capiat et perferat lucem,
hoc ulique rationis est.] Nibil verius, quamvis non intelligam
quomodo hoc in concordiam redigi queat cum
eo quod alibi habet de auctoritate. Vide not. ad tom.
I, lib. de Quant. animae, § 12. Nemo e'tiam non probet
quod est § 6. Sicut non ideo dcbes omnem vitare
iermonem,quia esl et sermo falsus :itanon debesomnem
vitare ralionem, quia est el (alsa ralio. Augustino nescio
quid ex Academicorum, quosmaxime adolescens
miratus fuerat, ingenioadliaesit ; quaecunque enim ve
risimilia animo ejus sese objiciunt arripit, consectariorum
omriium eorumque quae alibi dixit securus.
Sic se Cicero, in quo legendo tantum tempus triverat,
gerebat. Vide Joannis Clerici Qusestionum
Ilieronymianarum octavam.
Epist. 126., § 7. Ego quippt, secundum multorumA sensum, comparanlium semetipsos sibimetipsis (hoc est,
ut videlur, dealiorum animo judicium ex suo animo
ferenles) non divitias dimisisse, sed ad dkitias videor'
venisse. Vixenimvi-gesimapartkula res medpdlernaexislimari
polest, incomparaiioneprwdiorumecclesim, qum
nunc ut dominus existimor possidere.] Nolim male de
cujusquam animo mihi ignplp judicare, sed non possum
non hinc observare, ex mulatione sortis laicae
in ecclesiasticam, male colligi meiiores esse ecclesiasticos
quaui laicos ; cum iu illa mulaiione, qua quispiam
mavult Deri clericus quam uxorem ducere, laboreque
suo sibi, conjugi et liberis ex ea susceptis
vicium quaerere,non exiguumssepe sitlucrum. Neque
enim tanli est habere uxorem curri qua concumbas,
quantimulto ditiorem esse, tranquillioremque el comBmodiorem vitam agere ; ne jam loquar de dignitaio
ecclesiasticorumquiadepiscopaiumperveniebanl.Faleor
posse esse et fuisse viros qui eas opes, dignitatesque
non ambiverint, recleque iis usi fuerinl ; al profecto
quod talia praelulerint vitoe privatoe et obscurae,
non potest dici orlum ex animo divitiarum et honorura
spretore ; nec proplerea cseteris hominibus sunt
praeferendi, nec Iaudandi quod beatiores et honoraliores
esse aliis voluerint.Ibid., de Piniano : In qualibet aulem maxime Afri1canarum ecclesiarum, hic tioster, non dico presbyler,
sed episcopus sit, comparatus. pristinis opibus suis1eliamsi aniino dominanlis egeret, pauperrimus erit.■ Multo ergo liquidius et securius in hoc amalur Christiana
pauperias, in quo nulla rerum ampliorum polest• C putari cupiditas.] Veruin hoc non agebatur , nam
Albina non querebalur lilium suum rapi a plebe Hip■ponensi, ul Pinianus ditior fieret ; sed quia dives erat• et liberalis, sperabat plebs fore, si presbyteri munere
i apud se fungeretur, ut erogaret opes suas pauperibus,sive sortem ipse servaret, fructusque illis divideret,sivesortem ipsam simul ac semel largiretur. Exeraiplum ejusmodi largitionis praebuerat Paulinus Nolainus, cujus Vitae cap. 8 in ed. Parisina anni 1685,> vide. SiplebsIIipponensis, proutsuspicabalurAlbina,eo animo presbyierura Pinianura habere cupivit, etseditiose postulavit, fui.l bsec seditiosa mendicilas, eti' periculosa, quippe quae uxori virum rapiebat, ul ejus, spoliis fruerelur, non amor viriutis Piniani. Necaudel hoc plane negare Augusiinus quamvis simuleti D se non inlelligere cur-suspicaretiir Albina ; sed propemodumfalelur hisce verbis : Et si fuerinl illi multitudinipermisli inopes vel mendici, qui sitnul clamaebant, et deveslra venerabili redundanlia indigentimi suw supplementum sperabani, nec ista, ut arbilror, cupidilaslurpis est. Turpe non est modesle mendicare,5 si aliter vitam susteniarenequeas ; sed turpeest minasiniendere, ut genus vitae imponas homini, quo libifacultates largialur, nec ferenda in ecclesia talis mendicaiio.Ibid., § 8. Reslat ergo, inquit, ul islepecunimlurpisisimusappetiius, ex obliquo in clericos et tnaxime in epuscopumdirigalur. Nosenimrebus ecclesimdominari exi%siimamur, tws opibus fruimur.] Propierea credibililer263 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 264poluisse hoc in Hipponensem clerum dici falelur Au-1
guslinus ; quod lamen verum esse pernegai, juratque
se nulla pecuniae cupiditate serdidatum. Quod ei
credo de ipso, sed vehemenler suspicor a nonnullis
ex clero inferiore uiilitalem ecclesiae spectatam esse,
quse tam divitem presbyterum accipere non poterat
sine emolumento ; quod aliquo modo etiam redundabat
in universum populum Hipponensem, cum cujusvis
liberi etepiscopi et presby.leri fieri possent. Quae
omnino nescio cur dissimulet Augustinus, cum plebs
non soleret tumultuari ut pauper quispiam peregrinus
presbylcr fieret. Sic multa arcanaolim dissimulata
sunl in honorem Ecclesise, quae si nota essent,
non ultra apostolorum tempora exempla vitae Clirislianae
omnibus numeris absolula forte qusereremus.Episl. 133, § i. Mihi solliciludo maxima incussa'.
est, ne forte sublimitas tua censeal eos lanta legum severitate
plectendos, ut quaiia fecerunl latia patiantur.]
Marcellinum orat ne Circumcelliones Donaiistarum
caedis, ut ait, et aliorum scelerura reos capite plectat.
Sed cur non intercedit pro iis qui opinionis solius
causa male habebantur, quos mollius haberi par efat ?
Nempe, famam, ut jam alibi diximus, misericordiae
ex insignium reorum salute caplab.it. Vide et sequentem
epistolam.Epist. 138, § 19, de Apuleio Madaurense : Pro
statua sibi apud Coenses locanda, ex qua civilale habebat
uxoretn, adversus contradictionem quorumdam
civium liligaret.] Adnola.nl Benedictini undecim mss.
habere Ocenses, quinque Oeenses, duos Coenses. At
nemo dubitabit quin quinque illi sinl emendatiores,
qui Apuleii Apologiamlegerit, ubi multis de nuptiis
suis cum Pudentilla Oeensi vidua. Quamobrem miror
non admissam hanc lectionem in contexlum.Epist. 141, § 5. Communio matorum non maculat
aliquem participatione sacramentorum, sed consensione
[actorum.] Nihil verius ; nam dum palam licet improbare
facta, iis minime maculamur. Sed cur hoc non
extendalur eliam addogmata ? Atiamen propler errores
quos damnare licuit, nec eos magni momenli,
frequenlissime bomines, caeteroqui rninime mali sunt
ecclesiaslica societate ejecti.Epist. 143, § 2. Faleor me ex eorum numero esse
conari qui proficiendo scribunl, el scribendo proficiuv.l.
Vnde si atiquid incaulius vel indoctius a me positum
est, quod non solum ab aliis qui videre id possunt,
merito reprehendalur, verum etiam a tne ipso, quia et
ego saltem videre debeo, si proficio ; nec mirandum esl
nec dolendum ; sed polius ignoscendum alque gralulandum,
non quia erralum esl, sed quia improbatum.]
Hoec habet Augustinus, explicaturus locum quemdam
librorum suorum de Libero Arbilrio, quae sane a nemine
qui non sit prorsus iniquus improbari possunt.
Sed miror non attingi alia ejusdem operis loca, quae
indicavi in animadversionibus ad ler.tium ejus operis
librum. Miror et similia sentienles tam acerbe damnatos.lbid., § 7. Si enim ralio conlra divinarum Scripiurarum
auctoritatemredditur, quamlibel acuta sit, faltitA verisimilitudine, vera esse non potesl. Rursus si manifestissimw
cerlmque ralioni velut Scripturarum sanctarum
objicitur auclorilas, non inlelligit qui hoc facit, et
non Scriplurarum illarum sensum, ad quem penelrare
non poluit, sed suum polius objxdt veritati ; nec quod
in eis, sed quod i ?t seipso velut pro eis invenit opponit.]
Aurea haec est regula, a qua si nemo abiret, et Scripturae.suaauctoritaslegilimaque
sententia, et rationi
sua indubitata veritas constaret. Nunc vero, quia negligitur,
raodo Scripturse fides, modo rationis Iumen
vacillat ; aut inter se quse dissentire nequeunt lurpiter
commilluntur. Optandum esset hujusce sua ; regulae
in controversiis Pelagianis memorem fuisse Augustinum.
Vide ad ep. 120.Epist. 149, § 3. Vnus habebdl (Graecus codex) quodB et Lalini noslri ;Domine, perdens de terra dispertire
eos ; aiius, sicut ipse posuiui : a paucis de lerra.]
Locus exslat psal. xvi, 14 , ex divisione LXX inlerpretura
respondetque Augusiinus Paulino sensum
horum quaerenti. Hinc intelligere potuisset Augustinus,
quam necessarius erat labor Hieronymi, denuo
converlendi Scripluras Veteris Tesiamenli ex Hebraicis
fontibus. Cum enim haberent alii libri Grseci
AnoAATiiN, perdens, alii An OAirHN, quorum prius
est in Vaticano, poslerius in Alexandrino exemplari,
et sic Latini quoque variarenl ; utram lectionem eligere
potuit, non iiispecto archetypo codice ? Si potuisset
eum legere, vidisset verti vocem DVinQ
mimihim, qued est a mortalibus ; unde cellegisset primuin
LXX interpretes legisse D>na methim , pcci~dens, quod est participium biphil ; deinde rectam
non esse eam versionem , quod hic non oslendam.
Hieronymus tamen etiam habel hic qui mortui sunt,
sed frustra, ut reeentiores interpietes satis ostenderunt.lbid., § 4. Quod vero sequilur: Saturati sunt porcina,
jam quid mihi ex hoc viderelur aperui. Sed quod
alii.codices habent et verius habere perhibenlur (saiurati
sunt filiis) quiaidiligehtiora exemplaria per accenlus
notam ejusdem Grwci verbi atnbiguilalem Urmco
scribendi more dissolvunl, obscurius est quidem, sed
elecliorisentenliw videlur aptius convenire.] Alii nempe
codices habebant uwv porcorum, aut porcis, alii vtuv,
filiorum, aut filiis, quae pulavit Augustinus, pro sua
linguse Groecae peritia, differre tantum accenlu, cum" differant littera I. Alii tamen habent nunc uetav porPinis.
Veram quidem lectiouem partim vidit, nam
est Hebraice D’33, banim , filii, sed ca.<u ac prava
conjectura, sensum enim habet plane alienum ab
hoc loco. De sequentibus iuterpretalionibus nihil
addam, nam satis iiquel ex recentioribus quanti sint
faciendae. Paucula tanlum observanda duxi, ut liqueret
eos in tenebris ambulare qui olim voluerunt
Velus Testamentum sine Hebraicae linguae cognitione
interpretari. Mullo rectius, quod modestia postulabat,
tacuissenl ; sed qui excogitandi ac dicendi
facultatem aliquam nacti erant putabant se de omnibus
dicere posse.
 ;. Epist. 157, § 2. Si quwris tttrum in hac vita guis-2fi5 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINt OPERA. . 260.quam ita justttim perjeclione proficiat, ut hic sine utlo j
vivat omnino peccato ; allende quid dixerit Joannes
upostolus, quem Dominus inler discipulos prmcipue
dilitjebat : Si dixerimus, inquit, quia peccatum non
lialiemus, nos ipsos decipimus, etc.] Hoec respondet
Augusiinus qusestioni 1 Hilarii in antecedenle epislula,
ubi dicit quosdam Chrislianos varia Syracusis
ilocere, et primum quidem posse esse hominem sine
peccalo. Cujus dogmatis hic est sensus, bominem
vivere-sine peccato non oporlere inter impossibilia
censeri, quod non potest negari ; cum res sua natura
non sit impossibilis , et, si ab bominibus minime
prastelur, pessit saltem gralia divina praestar-i.
Prselerea videndum quid intelligatur voce peccalum,
nam forie Pelagius ejusque discipuli intelligebant
non leviora delicta humanoe infirmiiatis, quae a Deo ]
neqjiaquam imputaniur, sed ea quse non consislunt
eum.omnium virtulum Christianarum habitibus ;
sine quibus peccatis apostoli aliique sancli viri aliquandiu
saltem vixisse videntur. Vide quse babet
Joan. Garnerius ex lib. Pelagii de Natura , in appendice
ad dissert. 6, et ibidein fragmenla Coelesiii.
Hsec cum pensitare debuisset Augustinus, invidiose
illico interpreialur enutilialionem Pelagianam ; quasi
simpliciter dixisset, esse homines qui non peccarent ;
cum de possibililale lantum , ut seholastici loquuntur,
agat. Aliud plane est dicere posse fieri
quidpiam, aliud fieri revera. Forte ne de omni
quidem peccalorum genere loquebanlur Pelagiani.Ibid., § 4. Sed isli, inquit, ulcunque lolerandi^
sunl, quando dicunt vel esse vel fuisse hic aliquem,
prmler unutn sanctum sanclorum, qui nullutn haberet
omnino peccatum. Atqui hoc non dicebant, ut vidimus
ad superiorem quaestionem. Illud vero, pergit Hipponensis
episcopus, quod dicunl sufficere komini liberum
eirbilrium ad dominica prwcepta implenda, eliamsi
hei gratia el Spirhus sancli dono ad opera bonanon
adjuvetur, otnnino atialhematizandum est et omnibus
exsecrationibus deleslandum. H.ee habet de hoc dogmale,
hominem mandata Dei facite custodire, si vetit ;
quo significatur homo qui ad saniorem menlem
redire velit, posse emendare mores suos, et contrarios
virlutum habitus conlrahere, quo facto facilis
erit mandalorum Dei observatio ; at non unico quidem
momento, quasi sceleri diu assueius, illico ad
summum virtutis gradum transgredi posset,sed sensim.
Quod addilur sine gralia Dei, nulla dislinctione
adhibiia, id,'pernegabat Pelagius , qui mulliplicem
gratiam Dei agnoscebat, ut ostendit Dionys. Petavius
Dogni. Theol., tom. III, lib. de Haeresi Pelag., cap. 2.
At nolebat admiuere eam gratiam internam qua,
veluii affiaiu quodam ineluctabili, seu cui resistere
non licebat, pauci quidam electi ad fidem adducebanlur.
Quod ex Scriptura, non ambiguis locis, probandum
fuii Augusiino,antequam incenderetur lanto
zelo, qui sine amarore non fuit. Nam quod probat
indigere bomines non lantum praeceptis Dei.ut recte
vivant, sed et adjutorio in lcgibus netjuaquam siio,
PATROL. XLVII.A hoc minime negabat Pelagius, ut inultis ostendit Petavius
loco memoralo.lbid.,§ll. Quod aulem dicuntinfantem morle prw'
ventum non baplizatum perire non posse, quoniam sinepeccato nascilur, non. hoc dicit Aposlolus dicitenim ille doctor genlium : Per unum hominem peccatum
inlravit in mundum et per peccatum mors, et
itain omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt.]
Sed hunc locum Pauli perlinere ad adultos
lantum qui peccatum Adami imitanlur oslenderunt
dudum viri doetissimi, nec Augnstinus unquani
probavit infantibus baptismum praescribi a Christo
aut apostolis, ne pereant. Alia non dicam quoe haG
. de re dicta sunt a viris erudilissirnis ; neque enim
scribo scholas theologicas, sed breves animadverBsiohes. Hoc unum dicam eo confideniius hic loqui
Auguslinum, quomintis probare poterat quae liic liabet.
Locus Pauli Rom. v obscurior est^ quam ut a
tam proletario interpreie explicari possit ; quod vel
ex sequente animadversione liquebil.Epistola 164. El Dominum quidem carne morlificatum
venisse in infernum satis constal. Neque enim contradici
potest, vel prophetiw quw dixit: quoniam non
derelinnues animam meam in inrerne ; quodne aliter
quisquam sapere auderet, in Actibus aposlolorum idem
Pelrus exponit ; vel ejusdem Petri illis verbis quibus
eum. asserit, selvisse inferni delores, in quibus impossibile
erat eum leneri. Quis ergo , nisi infidelis,
^negaveril fuisse apud inferosChristum ?] Vel hinc intelligere
licet quam periculosum sit Scripturam velleC inlerpretari, si necessariis subsidiis desiitutus sis ;
primnm enim in ea invenitur quod non est, deinde
acerbe dnmnantur qui eam melius inlelligunt. Postquam
enim temere quispiam credidit id perspicue
esse in Scripiura quod non est, facile dainnat eos
qui non esse putant. Sic Augustinus se gessit hoc in
loco. Cum enim in sermone Christianorum illius
aevj Latine loquentkim-infemu »r ez-mfari-signifiearet
locum in quo damnatorum hominum animi poenas
dant ; quia invenit psalme xv, 10, Non derelinques
animam meam in inferno, qui locus Cbristo a Petro
aptatur, continuo exislimavit (nec solus, ne quid
dissimulem , sed ima cum innumeris aliis ) Christi
animum in locttm suppliciorum descendisse, dum
corpus ejus in sepuiero jaceret. Deinde qu ;isi impios,B qui aliier sentirent, iraduxit.Verum ante omnia statuendum
Petrum non quaesivisse in locc psalmi id
qund minime est ; ideeque ex loco psaliae inielligendus
Pelrus, aeque ac psaltes ex sermone Petri ; nec
ulliis est inler eos dissensns, quamvis cum Angusiino
nullo modo senliant. Nec dubium esl quin Petrus
recitaverit locum Hebraice aut Chaldaice,qua lingua
ulebatur. Sic autem habeiK verba psaltae in Hebraico
codice : Non relinques enimani meam sepulcro pNU/7
lischol) , necpatieris sanctum tuum videre corruplionem.
Voces quidem anima mea perinde sunt ac ego, idemque
sonant ac in altero membro sanclus tuus. Ita
solent, ut omnes norunt, Ipqui Hebraei. Vox vero
baiS, perpetuo lingiuc Hebraicae usu , significat aut9S87 SUPPLEMENTLM AD OPERA S. AUGUSTINI. 268lepulcrumy aut locum aliquem sub terrae superficie, J
autcerle slatum ac condilionem mortuorum, quaecunque
sit, nunquam locum peeuliarem malorum supplicis
attributum ; ut examine locorum in qtiibus
oecurrit liquebit. G.rscci vero interpretes qui Sepluaginta
dicunluf, et geniilibus non una in re sese altemperarunt,
vefterunt sempef $.§YIS, aut 6a.wzov,
nunquam rayov, sepulcrum, quoe tarheri propria erat
vocis significalio. Iiaque hic eliam verlernnt: 'Ovx
syzKTa).stipet ? t »v ••J’U% ») V f* 01" E'£ <?§l.v> oOSe S&anK TOV
eotov o »u tSstv 5nzy9opKv. Quae vefsio incommoda est,
riam liquet hoc velle psalteri.sensu franslalilio, Deum
rion passurumut occiderelur, nam relinquere sepulcfo,
aut pati videre corruplionem, est sinere vulneralum
quempiarii, aut male affectum ttiori. Haec tamen
verba, sensil proprio, melius in Chrislum quadrant, J
qtierii Deus passus non est in sepulcro diu jacere,
neque in eo corrumpi. Quamobrem Petrus Actor. n,
27, eum locum de resurrectione Christi e sepulcro
agere ostendit.jSic loquiluf Apostolus vers. 24: Quem
Deus suscilavit, solulis doloribus inferni (TOU S.SOV) ,
juxta quod itnpossibile eral /teneri illum ab eo. Quae
locutio desumpta est ex psalm. xvm, 5, ubi sic. David
: Dolores inferni (.bkXO 'ban quod potest verli
dolofes et fuiies sepulcri) circumdederunl me, prwocciipaverunt
me. Cum Petrus Jerosolymae Chaldaice
loqueretur, quam linguam Judsei omnes, praeler Hellenistas,
inlelligebant, eadem haec verba protulit ;
ac proiride intellexit vincula mortis, quse sunt sine
diibio ihielligerida. Nam quamvis a.'b ;in significet
etiam dolores, altamen verba solvere et teneri osten- (
dunt de vinculis agi ; isque est etiam psallte sensiis,
ut sequens membrum ostendit. Sed Lucas versioni
Grsecse assuetus, et scriberis in gratiam Graecoruin,
adhibuit locutionem LXX interpretum. Voluit
ergo Petrus Deum solvisse vincula mojlis , quibus
teneri Christum par non eral. Scio Augustinum dicere
in sequentibus : facile esse inlelleciu sic dolores
inferni soluios esse, queinadmodum solvi possunl laquei
venanliiim, ne teneant, npn quia, tenuerunt. Sed primo
falsissiinum est usquam biW signifieare infernutn,.
hoc est locum suppliciorum, et ipsa psaltae verba
ostendunt vincuta mortis esse intelligenda ; deinde,
ubi Deus dicitur solvisse dolores inferni, ne Chrisli
anima cos sentiret ? Nusquam. Petrus loquilur hic
non de ulla ejusmodi actione Dei, impedientis ne ■
Christus supplicia damnatorum paleretur, sed de
spla resurrectione Christi ; quem, inquit, Deus susci'
lavii, avlo-Tijot, solulis, etc, atque ita pergit : David
cnitn dicit in eum (psai. xvi, 8, ex divisione Hebraica) :
Piovidebam Dominum in conspeclu meo semper, quoniam
q dexteris mihi esl, ne cotnmovear …… Quoniamnon deielitiques animam meatn , eic. Tum, vers. 31:
Providens locutus est de resurreclione Chrisli, quia neque
derelictus. esl in infernp, nequecaro ejus vidit corruplionem.
Hunc Jesum suscilavit Deus, elc. Hinc
manifesio liquet Augustinum non tantum ignorantia
linguse Hebraicoe dogma ex Scriptura hausisse quod.
in ea nequaquam est, scd eliam seriem orationisA Petri parum attendisse, ex qua inteiiigere potuisset
locutionis ejus sensum, Non nego alios vulgo scriptores
Ecclesiasticos hoc in negotio similiter aberfasse,
de quo symboli apostolici interpretes sunt
consulendi, inter quos eminet Joan. Pearsonius ;
sed non minus est falsum hoc interprelamenlum
quod tam asseveranter profert Hipponensis episcopiis,
qui haec habet ad explicandum obscurum Iocuiri
I Pet. iii, 18. Qui ad eum confugiebant quasi
ad oraculum, ubi agebaturinterpretatio Scripturae, ii
profecto neseiebant quid sit Scripturam interprelari.
Ibid. § 7. Ne ipsos quidetn inferos uspiam. Scriplurarum
in.bono appellalos polui vno~criire.\ At Hugo
Grotius, vir haud paulo dociiw, meliorque inlerpres
Scripturae, nullum locuift invenire potoit ubi in maB
lam partem sumatur, nec nos etiam. Vide Grotium
ad Matth. xvi, 18, el Luc. xvi, 23.Epistola 1W>, § 5. Certus etiam sum animam nullaDci culpa , nulla Dei necessilale, vel sua, sed propriavoluntate in peccatum esse coUapsam , etc.] Quomodohsec pe-ssint cum peccato originali, ut nunc a theologisexplicatur, consistefe nescio, nam animi eoiufecii non possunt dici propria votunlate eo esseinquinati, nec ullq necessitale in id peccatum essejprolaps.i. Si dixeris hic de actuali peccalo agi, ostendendumerit cu.r iniquum sit, ad hoc peccalum quodatlinet, peccaium id haberi quod non propria voluntate,sed necessitate imposita admittilur ; ad pecca:,*tum vero originis quod spectat, nen item. Sed Au:gustinus , ut propria voiuntale , nec ulla necessilaleC peccasse hcmines intelligerentur, eo propendebat utcrederet animas omnes fuisse iri anima Adami, alqueex ea propagatas., ut jain alibi observavimus , quodsatis aperle § 10 oslendit: Dic mihi, inquit, si animm ; singillalim singulis hodieque nascenlibus fiunt, ubi in ! parvulis peccenl, ut indigeant in sacratnenlo Chrisliremissione peccali, peccanles in Adatn, ex quo caroi propagata est peccali ; aul si non peccant, quajuslitiai Creatoris ita peccalo obliganlur alieno, cum cxindei propagalis membris mortalibus inseruntur, ui eas, nisiper Ecclesiam subventum fueril, damnulio consequatur ;i cum in earum poieslale non sil, ut eis possit graliabaplismi subveniri, etc. Se'd qui animse onmium hominumfuerint in Adami anima, ul cum ea peccarini,non facilius intelligitur, absurdissimumque est com:■" mentum. Itaque salius multo fuisset diligenler expendereloca Scriptufae, ex quibus ejusmodi opinionesfluxisse censebaniur, et fiiTem ae naturam baptismi ;quod si penitius factum fuisset, intellexissentboni viri se, postquam in Scriptura qusesivissentquod in ea non est, inexplicabilibus dilficultalummaeandris iniricatos fuisse ; hec articulos fidei essetam facile ex locis obscufis eliciendos, atque imponendosChristianis terrore anathematum et omnisgeneris poenarum : quemadmodum factum est cotempore ab Ecclesiis Afrieanis.lbid., § 10. Quonium igilur neque de Deo possumus
dictre quod vel cogat ahimas fieri pecealrices, vel punial
innocenles ; neque negare fas nehU est eat qum sine'-.m VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA* 270Christi sacramento de corporibus exierint, eliam pafjulorum,
nonnisi in damnalionem trahi ; obsecro te,
qiwmodv hmc opinio defenditur qua creduntur atiimw
non ex illa una primi hominis fieri omnes, sed sicut
illa una uni, ita singulis singulm ?] Certissimum est
a Deo neque animas cogi ut sint peccatrices, neque
plecti innocentes ; Deus enim est, sine dubio, et
sanctitatis amansetjuslus ; at Augustinum oportuisset
proferre locum aliquem Scripturae ex quo liquido constet
infantibus necessario impositum esse baptismum,
ila ut sine eo damnenlur, qualis locus nullus est. Ut
enim concedam adultis credentibus baplismum necessario
imponi, quasi Christianitatis publicam professionem
ac tesseram ; non ideo sequitur etiam imponi infanlibus.
Nam ut, quamvis (ides promiscue ab omnibus
exigatur, ita ea loca intelliguniur.ut explicentur de iis
qui sunl fidei capaces, non de infantibus, qui credere
non possunt anle ralionis usum : sic quamvis essent
generalia praecepta de suscipiendo ab omnibus baptismo,
essent semper cum exceptione intelligenda
de iis in quorum potestate est baptizari ; non de iis
iu quorum potestate non est. At Auguslinus morem
Ecclesiae profert § 21, ubi proplerea cum baptizandis
parvulis festinaiur et currilur, quia sine dubio credituf
aliier eos in Christo vivificari omnino non posse. Verum
cur id crederent Christiani nullam in apostolorum
scriplis certam rationem invenire possumus ; nec ex
consuetudine , aut opinione, quoe imperitis aeque ac
peritis ortum suum debere .potuit, licet dogmaChristianae
fidei colligere ; prseseriim cum difficultatibus
quaj solvi nequeunt Iaboret. Quamvis non male baptizentur
infantes , attamen id ab apostolis factum ,
et quidem ne baptismo destiluti damnarenlur, nnllo
vel minimo indicio conslat. 'Ibid., § 21. Quisquis nobis dixeril quemquam in resurreclione
nwrluorum vivificari posse nisi in Christo,
tanquam peslis communis fidei detestandus est. ] Sed
quid sibi vult in Chrislo ? Si propler aut per Christum
intelligas, verum est ; sed quis hoc negavit ? Pergit:
Iletn quisquis dixerit quod in Christo vivificabuntur
etiam parvuli qui sine sacramenli ejus parlicipalione de
vita exeunl, hic profeclo et contra aposlolicam prwdicalionem
venit, el toiam condemnat Ecclesiam, etc.
Ubi apostoli de infanlibus hoc praedicarunt ? Nusquam.
De Ecclesiae consueiudine jain diximus.Itaque
tam facile pesies communis fidei non suht habendi qui
ccntra sentiunt. Atrcx hoc est convicium in eos qui
.Scripluris ccnvinci nequeunt.Epistola 173, § 2. Sed neque hoc pulas tibi fieri
debuisse, quia neminem existimas cogendum esse ad
bonum.] Recte ; narii bonum esse non polest quod
fit a coacto ; Deus enim non accipit dicla aut facla
quibus animu-i non adest. Qui eleemosynam dat irivitus,
Deo magis non placet quam qui eam praefracte
negat. Atiamen conifa censet Augustinus, qui sic
conira Donatistam ratiocinatur : Allende quid Apostolus
dixerit : Qui episcopatum desiderat, bonum
opus concupiscit, el tamen tam multi, ul episcopalum
wscipiant tenenlur invili, perducmtur, includunlur,A cuslodiuntur, patiuntur tanta qum nolunt, donec iis adsil
volunlas suscipiendi operis boni. Sed qui ita co-.
guntur (ut ponamus esse qui vere coguntur dignitates
et opes ecclesiasticas accipere , cum aniea nollent) 
putant etiam ipsi episcopaium esse opus bonum ; nec
eum refugiunt, quasi malum quidpiam , sed tantum
quod ei oneri recte ferendo impares se judicent. At
Donalistse maium per se esse, ac Deo displicere,
quamvis ea in re errarent, pulabant id quod facere
cpgebantur ; nec vexationibus aliter ut sentirent adduci
poterant. Itaque nihil ad rem hoc exemplum
facil, nec adhibelur ab Augustino, nisi more eorum
rhelorum quibus satis est vellevissima verisimilitudinis
umbra ui sibi recte raliocinari videanlur ; cujusmodi
hominibus nimis scatuerunt per mulla sseBcu) a Chrisiianae Ecciesiae, sed proeserlim illo sevo.
Opiandum esset eos qui publice causam Ecclesiarum
suscipiunt, paulo studiosius dialecticse et rhetoricse
severiori operam dare, ne tot sophismata ac inanes
nhaleras plebeculoe venditarent.HENRICI DE NORIS ANIMADVERSIONES.IN EPIST. CLXXV.C/. ac doctissimoviro AnlonioMagliabeco Florentino F.
Henricus de Noris, VeronensisAugustinianus.Cum Pisas pergere destinassem, et jam schedas
ac litlerarium instrumentum collegissem ; institutum
repente jter, vir clarissime, remoraris,
simulque longissimam peregrinationem injungis,
jubens ut in Africam oeissime transmittam, ibi'Jque plurimarum urbium, quas tempus edax , ac
barbarorum olim furor evertit, ruderibus eruendis
insudem. Scribis enim te nupef Lugduno Marii Mercatoris
libellos amplissirais noiis a Joaime Garnerio
illusliatos accepisse, a<? gralulari te felici Mercatoris
sorti, qui cum per duodecim ssecula latuisset, hoc
anno orbi lilierario primum innotuit, ejusdeni'libelli* ?
Parisiis, Bruxellis, et partim etiam Putavii una simu/
in lucem emissis. Videsne seram posteritaiem doctissimorum
vircrum curam gerere, quos nec lengg
aetas unquam pbruit, sed e biblielhecarurn anguli ;
in manus atque pra hpminum poslliminio licel erumpunl ?
Addis legisse le in ejusdem Garnerii ppere nplas,
quas dissertatione 2 de Synodis in causa Pelagia.nortcni habitis vivenle S. Anguslino in utramque epigraphen
litlerarijm synodi Carthaginensis et Mileviianae
anne 416 ccnira Pelagiancs celebratarum,
exaravit. Ubi quae me assequi nullatenus posse dudum
libi per lilieras significaveram, nen modo idem
scriplor tentavit, sed efiam, ut sibi persuasit, plane
confecit. Etenim cura synodicae litlerae ad S. Innocentium
pontifieetn in epigraphe nomina tanlum episcoporum,
non vero etiam eorumdem sedes praeferant,
ut ex epistolis 90 et 92 inler Augustinianas
patel, Garnerium inquis animuna npn despondisse,
sed ex cpllatione Carthaginensj ante quinquennium,
nempe anno 411 coacta, omnium fere illorum pracsulum
urbes, quarum sacris id temporis praeerant,designasse.
 Fateor, vir doctissime, in eam mepa-271 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 272ritercogitationem, ulprobe noris, olim abiisse, alque
eidem operi acriter stylum intendisse, cum Pelagianam
historiam concinnarem. Verura licet plurimorum
episcoporum sedes ex laudata collatione deducerem,
cum longe plurium urbes ignoloe milii
prorsus evaderent, manum e tabula amovi, dum divinare
potius quam quidpiam me veri scribere intelligerem.
Quod vero meum quoque ea de re judicium
postulas, quaravis gravioribus curis distentus sim,
ut nec inde machinis a quoquam evelli possim, ajiimadversiones
in Garnerii nolas calamo ad alia properanie
scriptitavi ; neque enim jubenii libi, cui plurimum
debeo, refragari possum. Erit id novum meae
erga le observantiae argumentum, quippe qui volens
ea exsequor quse alio imperanie, non dicam invilus,
sed nulla plane ratione proestarem. Et ut magni
voluminis in manus subinde recipiendi molestiae eximaris,
ipsa Garnerii verba proerhillo, quibus notaliones
censorias suppositas leges. Caeterum operae
pretium duxi epigraphen Epistolse synodicae Palrum
proconsulariuna ex titulo epist. 90 apud Augustinum
exscriptam inserere.Domino bealissimo el honorandissinw fralri sanclo
Innocenlio papm, Aurelius, Mundius, Rusticanus,'Fidentius,
Eugarius, Anlonius, Palalinus, Adeodatus,
Vincenlius, Publianus, Theasius, Tulus, Panllwnius,
Victor, Reslitutus, Ruslicus, Forlunalianus, alius Restilulus,
Ampelius , Animus, Felix , Donatianus ,
Adeodalus, Oclavius, Serotinus, Majorinus, Posthumianus,
Trispulus, Viclor, alius Victor, Leucius, Marianus,
Frucluosus, Faustinianus, Quodvulldeus, Candorius
, Maximus , Magarius, Rusticus, Rufianus,
Proculianus, Thomas, Januarius, Octavianus, Prwtextatus
, Sixlus , Quodvultdeus , Penthadius, Quodvulldeus,
Cyprianus, Servilius, Pelagius, Marcellut,
Venanlius, Didymus, Saturninus, Tiazacenus, Germanus,
Germanianus, Juvenius, Majorinus, Inventius,
Candidus, Cyprianus, JEmilianus , Romanus,
Africanus, el Marcellinus , qui in concilio Ecclesim
Carthaginensis udfuimus.Garnerius antequam laudalorum Palrum provincise
Proconsularis sedes designet, haec praefatur : Vibiim
est pono, nonnidlum fulurumoperm prelium, nonnullamque
posse ab eruditis lecloribus iniri gratiam, si
episcoporum qui synodo interfuerunt, itarecenserenlur
nomina, ul quod haclenus lentavil nemo, sum singulis,
quantum licet, assignarenlur Ecclesiw. Colleclw sunt
illm vero, sed non sine cura et labore ex diversis velerum
libris inter se collalis, el polissimum tribus, Codice
catwnum Ecclesim Africanw, parte prima coltationis
Curiluiginensis, et Notilia provinciarum Africm edila a
Patre Sirmondo. Vefum quantumgraliae apud erudilos
sibi conciliarit ex iis quae subjiciam patebit.
Profecto curam et laborem inanein impendit, eamque
sibi tanium laudem comparavit, quod magnis
excidit ausis ; longe majori praeconio donandus, si
opus, quod hactenus lentavit nemo, majori diligentia
aggressus fuissei, vel saltem cum cseteris intactum
reliquisset. Sedad rem veniamus, neque enim epiAstolae brevitas patitur ut per inania exspatier.
ABRELIDS CARTHAGINENSIS. Successit Genelhlio,
seuGenedio,utconstalexAuguslini epistola 163, scripla
an. 412 ; tn qua lamen Genelhlius dicilur bealo ;
rneniorise, cum tamen Aurelius sederel adhuc, imo tredecim
pqsl annis synodo Africanw prwsederil, an.
425. Baronius igilur audiri non potesl Genethlium Aurelio
subslituens. Reciius fecissel si nec audivisset
Baronium dicentem memoratam epistolam 165 scriptam
fuisse ab Augustino anno 412, cum Cirtam ad
synodum pergeret. Certum est laudatam epistolam
non esse scriptam post annum 597 , nam ibidem
Ambrosius Mediolanensis adhuc supersies memoraiur.
Etenim cum Auguslinus hoec initio praemisisset,
Fortunium, quemTubursicum habelis tpiscdpum,B per eamdem civitaiem, quanquam feslinanlissime, cum
ad Cirtensem Ecclesiam pergercmus, experti sumus, baec
ait : Qumsivi ab eo ulrum justum et Christianum putarel
episcopum Mediolanensis Ecclesim Ambrosium.
Cogebatur ulique negare, quod ille vir Christianus essel
cl justus :quiasi falerelur, statimobjiceretnus,quodeum
rebaptizandum esse censerel. Itaquesi Augustinus obtrudit
Ambrosium Fortunio episcopo Donatistse rebaptizandum,
nondum eo anno obierat Ambrosius,
vel illius saltem obilus nondum Augusiino innoluerat.
Quod aulem epistola 165 data sit anno 597, ex
iis quse ver.sus finem scribit aperte colligilur : Sed
quia, inquil, ordimndi causa episcopi necessitas nos
inde, nempe Tubursico, jamjamque rapiebat, elc. Itaque
Ciriam properabat ad inaugurandum ibidemForCtunatum episcopum, quemeo anno in demorlui Profuturi
lociim electum fnisse pluribus bstendi lib. n
hist. Pelag., cap. 8 : quoe cumibidem possis legere,
eadem huc transferre non vacat. His accedii, leslari
Augustinum se disputasse cum Foriunio Tubursicensi
Donatisia. At anno 411 inler Donatislas in Collatione
cap. 201 riominalur Januarius episcopus de
Tubursico Numidiarum, qui Fortunio dudum defunclo
successerat.NUMIDIDS MAXULITANOS. Hunc oportuit diu Maxulilanam
Ecclesiam rexisse, quippc cum jatn inde ab
anno 403 secundo loco sederit, nec tamen anno 419
diem obiisset. Civitas porro Maxula, quw nunc Massa
dicitur, non mullum distal ab anliqua Carlhagine versus
orlum. Laudo Garnerii correcticnem, qui prc
Iftindiws legit Numidius. Caeterum nescio unde seiverit
Numidium ab anno 405 seeundo loeo sedisse.
Exstat synodus habita eo anno, Theodosio e*t Ilurimundo
coss., Carthagine, in cujus calce solus Aureliusprimas
legitur nominatim subscripius, et addilur
: Similiter elcwleri episcopi subscripserunt. In qua
quidem synodo nusquam Numidii nomen sonat, qui
forte potuit abesse. Longe melius Numidii episcopatus
antiquitas probari poteral a Garnerio, si appellasset.
synodum’ anno 590 a Genethlio indiciam, in
qua legitur : Numidius Maxulitanus dixit, etc. ; et
Aquileiensem an. 381, cui adfuit Numidius legalus
Afrorum.
RDSTICIAMJS TABRACENSIS. Fuil aulem Tabraca273 AIUORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINl OPERA. 274nobilis ouni coionia, Hipponem inter et Ulicam. Nolo A
objicere Carolum a S. Paulo, et Holstenium ascribere
Tabracam Numidisc ; etenim cum in confiniis
sit inier Numidiam et Proconsularem, potuit eamdem
urbein suo jure proconsularibus Ecclesiis accensere.
lllud tolerari nequit, quod inferius, ut videbis
alteruin Rusticianum hoc ipso anno 416 et in
hac ipsa synodo Tabracensem episcopum dicii. Vel
ergo hic Rusiicianus, vel aller perperam poniiur Tabracoe
antistes.FIDE.NTIOS GEFALENSIS. Incertum qum fuerit civitas
cujus Ecclesiam rexil. In collatione primoe diei
cap. 133 laudatur Fidenlius episcopus plebis Cmfalensis.
Hanc vero Ecclesiam spectasse ad provinciam
Proconsularem probandum eratex synodica ejusdem
provinciae Patrum, inserta actioni secundae concilii B
Lateranensis anno 649, a S. Martino papa celebrali,
ubi subscriplus legitur Crescens gratia Dei episcopus
S. E. Cwfalensis. Fuii ergo Caefala civitas provinciae
Proconsularis.EVANGELOS ASSURITANOS. In excusis codicibus legitur
Evagrius ; sed mendum inesse ex eo conslat, lum
quod Evagrii nomen vulgare non fuit Afris, fuerit aulem
Evangeli ; lumquod Evangeli Assurilani /il mentio
incollaiione. Ulrumque Garnerio probandum venit :
Evagrii nomen nec unius hominis fuisse, Evangeli
vero solituni apud Alros et familiare. In elencho
quadringentorum episcoporum in Noiiiia Afrieoe nec
unus Evangelus nominatur ; in duceniis ocloginta
sex episcopis iu collaiione Garlbagineusi unus Evangelus
Assuritanus appellatur, uti unus itidem Eva- *■
grius in epigraphe synodicoe. Unde igilur habet Evagrii
nomen vulgare non fuisse Afris, fuisse vero
Evangeli ?Cum nullus Evagrius in collatione nominalus
fueril, ac vellet omnino episcopi quinto loco
subscripti sedem assignare, ex Evagrio Evangelum
fecit. Cseterum error correcloris manifeste apparet
ex synodo Carthaginensi an. 401, in qua can. 77
Cod. Afric. hoc ordine legaii ad urbem Hipponensem
Diarrhylorum nominantur : Reginus, Alipius,
Augustinus , Maternus, Theasins, Evodius, Piacianus,
Urbanus, Valerius, Ambivius, Fortunatus, Quodvuttdeus,
Honoralus, Januarius, Aplus , Honoratus, Ampelius,
Victorianus, EVANGELUS, et Rogatianus. Quare
cum in hacepigraphe Theasiuset Ampelius post Evagriura
nominentur, loco Evagrii Evangelus neutiquam
poni potest, qui ulroque laudato Episcopo posterior
fuit.ANTONIUS CARPITANUS. Sermo fil de ipso in collatione
an. 411 ; subscripsit epislolm quam de appellationibus
et causa Apiarii Africana synodus ad S. Cmleslinum
scripsit. Nisi Antonius annp 425 redux in
vitam iterum Carpilanam sedem receperit, ha ?c precul
a vere exorbitant, nam in synedp Carlhaginensi,
in causa de appellaiienibus, subscriptus nominatur
PenlhadiusepiscopusCarpilanmEcclesim, vel,
ui in aliis codicibus, Penlhadius Carpilanus. Cum vero
in titulo epistolae ad Coeleslinum inter primos iiominetur
Anlonius, cur non iste iden) fuerit qui snrioA 416 synodicse praefixus legitur ? Qui tamen Carpitanus
esse non potuit, cum anno 419 Penthadius Carpis
sederel. Alter familiaris huic scriplori error cor-1
rigendus est, quod postea in hac synodo an. 416
Penthadium Carpitanum episcopum prouuntiat. Ilaque
vel Antonius hic ei Penthadius in eadem sede
una coepiscopi apud Carpos ponuntur, vel in allerutrius
sede designanda falsus Garnerius fuit.PALATINOS BOSSETENSIS. Palatini menlio fii in epislola
synodi Africanw ad S. Cwlestinum, Bossetensis
sedis in cotlatione. In epigraphe epistolse ad S. Cuelestinum
legilur: Aurelius, Palalinus, Anlonius, Tutus,
elc. In hac vero epigraphe Antonius praecedit
Palatinum. Quareoptime notat Labbeus legendum
esse Valenlinum, qui tempore Cceleslini erat primasB Numidise. Illius sedes cap. 202 dicitur Voseiensis,
etcap. 125 Bosetensis. Ex quibus palet perlinereillam
Ecclesiara ad Proconsularem , quam lamen incerlse
provincioe dixerunt Carolus a S. Paulo et Holstenius,
qui etiam lapsus est pag. 106 dum Vosetensein
dixit Visicensem ; etenim anno 411 apud
Ecclesiam Bosetensem sedebant Palatinus catholicus
et Felix Donatisla, cap. 125 collalionis ; apud
Visicensem vero urhem Felix catholicus, qui cap.
eodem 125 dixit: Episcopum conlra me non liabeo.ADEODATUS BENCENNENSIS. In notitia episcoporum
ex provincia Proconsulari ejectorum, Gulosi Benevenlensis
(lege Bencennensis ) in Corsicam relegali mentionemfieri.
Poslquam episcopi nomen mutavit, urbis
quoque nomen antiquat , imo duas in unam« civitatem conflat, Beneventum in Bencennam transcribens.Verum
Beneventanam urbem fuisse in Africai praeler Notiliam episcoporum, in qua Iegitur Gulosus
Benevenlensis, colligo ex synodo prima Arelalensii habila anno314, cui ex Africa cum Caeciliano Carithaginensi interfuit Anaslasius decivilale Beneventina.• Prauerea cum eidern collationi ex cap. 135 adfuerit
Adeodatus Simidiccensis ex provincia Proconsulari,
cur Adeodatus sexto loco in epigraphe nominalus ,, Bencennensis potius quam Simidiccensis appellandus
sit, pro arbitrio tantum asseritur : pracseriim cum
Bencennensis Ecclesia iis accenseaiur quae incertse
prorsus provinciae deputantur.i VINCENTIOS CULOSITANOS. Hunc oporiet fuisse slre■nuum in rebus agendis, el acrem in fide defendenda ,i elc. Scio in Ilinerario Antonini, ubi describiiur via liltoraria
ab osliis Ampsagw Hipponem usque Regium,
recenseri Paraiianas, Culusitanas, Taculuam, Sullucu,
et Hipponem ; nec aliud intelligi posse Culusitanarum
nomine quam utrumque Colopem, vel sallem minorem.
Posiea. An emendanda leclio codicum, el pro Culusila •
no, seu Colositano episcopo restiluendus Curobilanus ab
urbeCurobi prope Neapoliminprovincia Proconsulari
« ite ?Hic exunius liuerae variatione iugentes excitat
controversias, quse nullae sunt. Neque enim Antoninus
scribil Culusilanas inlerjacere inter Hipponem
et Ampsagae osiia ; hac enim rationeurbs Culusitana
pleno jure ad Numidiam spectaret, cum Maurilanisei Sitifensi vicujior esset quain provinci.ae Carthagi-275 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 270nensi. Scribit Antonirius Cuiucitanas, et consentiunt}
Tabulae Peutingeriatioe, quae inler Pusicadem et Girlam
ponunt Paranlianis et Culucitani. At Garnerius
legit Culusitanas, ex quo errore Gulusiiam ex Anlonini
Sententia contendit locandam esse in Numidia.
Ita Tacarata est Numidiae urbs, et in Notitia laudalur
inter Numidas Crescentius Tacaralensis : Tagarata vero
est in Proconsulari, in quaibidem nominaiur Honoraius
Tagaratensis. Ilaque licet Cuiucitani inter Numidas
statuaniur, Culusilani Proconsularibus deputantur,
et Vincentius in collatione cap. 133 dicitur Culu■sitensis,
et in subscriptionibus synedi an. 419, Gulsitanus
et Culusitanus. ln notilia legitur Mmilianus
Culsitanus intef proeonsulares ; in synodo Bonifacii
Carlhaginensis anno 525, MarcianusCulusitanus ; in
Cartbagineiisi sub Giatocan. 6, Nicasius Culusitanut. B
Nusquam legitur Culucitanus. Sed nequevariandaest
lectio, ut pro Culusitano Curobilanus episcopus reponatur ;
nam Culusita et Curobis fuere distinctae civitates
proconsularium :etenim in synndoGarthaginensi
Bub Hildericorege anno 525, subseripti leguniur et
Peregrinus episcopus plebis Gurobitanw, et Marcianus
episcopusplebisGulusilanw. Vides Gurobim a Culosita
seu Culusita distinctam ? Sed ex ipsa collatione lioc
ipsum demonstratur, in qua cap. 138 Vincentius Culusitanus
de sua dioacesi dixit : Catholica est. At cap.
198 inter Donatistas recitatur Victor episcopus Curubilensis.
Res esl clarissima, de qua unus Garnerius
potuit dubilare.PUBLIANUS BAZARADIDACENOS. Ita quidem legitur
in collalione : Sed quia nullibi, quod sciam, hujusce- C
modi civilatis mentio fit, suspicari possel aliquis inesse
mendum, reponendumque Mazaranacenum ; est enim
Mazarana civitas in provincia Proconsulari inter Bagradam
fluvium, et fohtem Catadm, quo Qiluitur Carthago.
Profecto urbem Bazaradidacenam ex cap. 125 collationis
habemus. Nusquam tamen nova » urbis Mazaranw
nomen, nisi in Nova Garnerii Geographia reperilur.
In synodo S. Cypriani apud Aug. lib. vn de
•Baptismo, cap. 10, nominalur Felix a Marazana, et
in tabulis Caroli a S. Paulo Marazana describilur ;
synodum Marazancnsem laudat Ferrandus Diaconus
Carthaginensis can. 76. At Garnerii allucinatio apparet,
qui Marazanam sitam fuisse putat in provincia
Proconsulari, nam pertinebat ad Byzacium, Hinc.
in Noiitia Alricae inler Byzacenos asseriturVindicianus "
Marazaniensis. Hoe ipsum ex Anionino eviricitur, qui
scribit ab Aquis Regiis Marazaniam M. P. XV. Sufibus
M. p. XXVIII. Quare inter Sufelanos et Aquas Regias
interjacet Marazana. Priores vero urbes pertinere
ad Byzacenos constat ex Notitia laudata, in qua inter
eosdem nominanlur Liberalus Aquarum Regiarum, et
Euslrasius Sufetanus. Sed omne dubium dispellit collalio
Carthaginensis, in qua cap. 127 poniiur Publianus
episcopus plebix Bazaradidacenw, etcap. 155 appellatur
Eunomius episcopus plebis Maruzanensis.lgitur
stulti solum suspicari possunt unam eamdemque
esse iirbem, cum ibidem disiincli episcopi ulriusque
oppididiserleasseraiitur.ExOrleliiTabuIarummendo,t A « bi VT 0 Marazana legitur Mazarana, errorem sorbuit,tot ignoratis pro Mazarana ceriissimis teslimoniis.s THEASIOS MEMBRESITANUS. Quod Membresa porrofuerit episcopdlis dubium esse non potest ; nam LuciiMembresitani memio esl in concilio Carlhaginensi. der rebaptizandis hmreticis : Salvii Membresitani apud Au9gustinum, etc. Eumdem lapidem offendit, duas iterumurbes in unam confundens. Tempore collaiionisCarlbaginensis, Membresa seu Membressa, ut AnguSlinuset Antoninus scribunt, erat civitas distincia aMemblosita. Hoc ad oculum palet ex memorata collalione,in qua cap. 135 recenseiur Gennadius epistcopnsplebis Membressitensis, itemque ibidem ponituri Theasius episcopus plebis Memblosiiensis. In synodoi Gyprhini apud Augustinum lib. vu de Baplis.,cap. 26,. B nominatur Lucius a Membresa, quam eamdem cumt Memblosita Garnerius existimavit. Qui etiam ibidemprobat Membressam spectasse ad proconsulares, quiacx Antonino constal civitatem hanc inter Mustitanami el Sicilibbam fuisse. At Mustitana perlinebat ad Nutniidiam ex Notitia Africoe, in qua inter Numidas nosininaiur Antonianus Muslitanus ; si vero Membressai inler duas urbes proconsulares fuisset, forte intentuni ; probasset. Hoec de Mustitana urbe juxta vulgaremsententiam loquor. Debuit ergo haec demonstrare ex, synodica act. 2 concilii S. Marlini papae, in qua interproconsulares laudatur Victor Membressitanus, et exi synodo Bonifacii Carthaginensis an. 525, quain subscribitPaschasius Membressilanus.TOTUS MELDITANCS. Scribitur in collatione MelzitaCMHSj sed viliose opinor : neque enim ab ullo fit mentio: Melzilw civitaiis in provincia Proconsulari: Fil autemi ab otnnibus Meldiim ad Hipponitidem paludem positw,enjiu situs a Ptolemwo detcribitur. Ita Garnerio Plinius,ac trecenti et decem episcopi Donatislae nulli. sunt. Plinius lib. v, cap. 4, laudat in Africa oppidumMelzitanum. Synodus Bagaiensis Donatistarum inlerduodecim ordinatcres Maximiani Carthaginensis dam.nat Vaierium Melzilanum. Apud Aug. Iib. m conlra ; Cresconium, cap. 19 et 53. Recte ergo in collationecap. 121 legilur : Tutus episcopus plebis Melzitanw. ; Non tamen repreheridendus est Piolemaeus, ubi hoc. ipsum oppidum Melditam vocat ; familiare eniin fuit, anliquis pro Z usurpare D, ut pluribus ostendi lib. nJMst. Pelag., cap. 5. Ita in eadem provincia Hippo ;D nem Zarrutlium laudat Antoninus, ei Zarilonensemepiscopum iiominai cOllatio cap. 159, cum alii eamdemurbem Hipponem Diarrythum vocent.PANTHONIOS POPPITANDS. In collalione parte prima
legilur Pannonius Puppilanus, sed gemino vitio, cum
Pannonii nomen insotens sit apud Afros,. Panllionii
famUiare, el civitas cujus sedem iemil dicalur Pupput
in Itinerario Antonini., Imo gemitio vilio laboral haec
censura. Cum lextus epigraphes synodalis ex collatione,
corrigendus esset, ut ubique erraret, maluit
textum collationis erroris arguere. ln ms. serenissimi
magni ducis postea laudarido, in epigraphe non Panthonius,
sed Pannonius recte legitur. Yerum quis illi
dixit Pannonii nonieu insolens esse apud Afros,Pan-877 VARIORUM EXERGITATIGNES IN S. AUGUSTINl OPERA, 278thonii vero familiare ? Praeter Pannonium Puppita- A
num, iegitur in Noiitia Africae inter Mauritanos Cae- *
sarienses Pannonius Bitensis. Unum tantnm Panlhonium
ex depravaia epigraphe novit, alterum ex incognitis
librisex Africa appellet, et tunc familiare apud
Afros nomenPanthoniiaffirmabo,eleritmihi magrius
Apollo. Quod vero contendit a Pupput dicendum
esse Pupputanum, non Puppitanum, vix cilra indignationem
ab Afris audiri posset, quasi hic scriptcr
Africanarum urbium vocabula melius quam ipsimet
Afri declinare sciat. In collalione cap. 187 inler Donatistas
nominalur Victorianus Puppitanensis, Pannpnii
semulus. Synodicam proconsularium act. 2
laudatae synodi Laleranensis subscribit Gulosus Puppilanus ;
in synodp Bpnifacii Cafthaginensis anne
525 recilatur Forfwnafus Ptipptianns. Quis aulem di- I
xerit iros episcopos nescisse suae ufbis nomen Laline
inflectere 1VICTOR VINENSIS. Legitur ipsius nomen in collationis
primaparte,estautem Vina civitas prvpe Puppulanam.
Ariolatur ; nam cum in titulo cpistolae, quam adeo
eruditis notis iilustrat, trcs Vietores notninentur,
eorumdem sedes ex collatione Carthaginensi expiscalur.
Priorem dicit Vinensem, aherum Utieensem,
postremum Migirpensem. Quod ita pro arbilrio horurii
Victofum sedes disponit, nullam Garrierio quoestionem
facio, quamvis prior potuerit esse Migirpensis,
postremus aulem Uticensis, et medius Vinensis.
Hoc eumdem inlerrogatum velim cur tres alios Viclores,
qui in collatiorie recensentur, Omisil, nullumqueeoruminmeriibrataepigraphe
nominatumvoluit ? C
Recensetur cap." 116 Victor Liberlinensis. Hanc vero
urbem speciasse ad proconsulares patet ex synodica
ejusdem provinciae act. 2 concilii Lalerahensis, ubi
legitur Januarius gratia Dei episcopus S. E. Libertinm.
Rursus ih eadem collatione recilalur cap. 215 Victor
Abitinensis. Et hunc pariter proconsularibus accensendum
constat ex proxime laudata sytoPdica, in qua
nominatur Auguslalis gratia Dei episcopus S. E. Abitinensis ;
et apiid Cyprianum habetur SaturninUs ab
Abbitinis. Denique terlius Viclor occurrit cap. 153,
ubi dicitur subscribere Quinlus pro Victore episcopo
Tuburbitanorum ntinorum. Fuisse vero Tuburbum in
Proconsulari docet Notilia Africae, in qria appellatur
Btnenaius Tuburbiiensis ; et ulriusque Tuburbi situm
in Proconsulari exhibent Tabulae Peutingerianae. Cur \
ergo tres hosce Victores, qui anno 411 eidem collationi
cum tribus aliis quos laudat interfuere,"a synodo
anni 416 exclusit ? Cuf unum saltem ex illis
intra synodum non admisit, sed solummodo Vinensem,
Uticensem, et Migirpensem ? Profecto vides, mi
Antoni, Garnerium hic purum putum ariolatorem
agere.RESTITUTOsMuzuLENSIS."LeJl■to• in coitalione Muzucensis,
sed Augustinus lib. vn (lege vi) conlra Donanatistas,
cap. 41, meminit episcopi Muzulensis, quem
fuisse provincim Proconsularis colligo ex Notitia smpius
laudala, in qua numeralur inter ejeclosex ea provincia
tphcopot Feiix Muxulmsis. Geograph,us urbes conAJundit.ftecte in collatione Restitutus appellatur Mu*zucensis, cujus adversarius Oonalisla cap. 206 diciiurIdaxius’Muzucensis. Porro haec urbs erat intef Byzacenas ;unde in Notitia Africse inter Byzacenos episcoposrecitatur Innocentius Muzucensis. Praetereamore solito divinalur ; nam in collatione cap. 133scribitur Restitutus episcopus plebis Simingitensis.Hunc vero annumeralum proconsularibus colligo exsynodo Bonifacii, in qua appellatur Cresconius episcopusplebis Simingitanm. Itaque errat Garnerius ,dum Restituto Simingitensi provinciae Proconsularisomisso, Restitulum Muzucensem ex Byzacio ad Proiconsularem transferens, eumdem in Muzulensern episcopumvertit.ROSTICOS, seu potius RCSTICIANOS TABRACENSIS. SkB 'enim legitur in collalione. Fuil autem Tabraca coioniain ipso confinio provincim Proconsularis et Numidiw,unde factum est ul una pars auclorum in Numidia, aliiin Provincia collocarent. Infeliciter labilur. Etenimcum in coliatione nulium Ruslicum appellatum legc,ret quo hujus episcopi sedem designaret, eumdernex Rustico in Rusiicianjum mutavil. Sed in hoc lurpiteretiam errat ; nam supefius episcppum qtii ter,tiiis ab Aurelio primate in epigraphe legitur, appellaratRusiicianum Tabracensem. Itaque auctore Gafnerioanno 416, Tabracse iduo Rusticiani episcopicatliolici sedebant, ut Ecclfesiae, quemadmodum eturbesidtemporisregebantuf, suos habuerint duumviros.FORTUNATIANOS NEAPOLITANOS vel SICCENSIS. For1C lunatiani duocelebres exslileruhl tunc temporis: Neapoililanm unus, alter Siccensis Ecciesim episcopus, uterique Proconsularis provinciw, etc. Vterque sine dubioi interfuit Africano concilio an. 418. Incerlum uler eleclusad finiendas causas cum aliis pfovinciarum legalis.' Ulerque pariler inlerfuit concilio ilniversali mi. 419.lncertum ulrius nomen prceferdtur in epistola Afrorumi ad S. Cwleslinum. Laudo hominis eruditionem, quidubs Fortunatianos nOvit, eosqiie in divefsis urbibusi collocavit ; verebar enim ne duos Fortunatianos uni> urbi prseficeret, quemadmodum duos Rusficianos uni
' civitati donavit. Verum statim cespitat et praeceps
i ruit. Quod enim ait litfumque Fortunalianum interr
fuisse concilio univefsali Africse an. 419,admilti non
i potest, nisi mortuos episcopos suffragia dare ac sen*
V tentias dicere fingamus. Anno 419 Siccae sedebatUrbanus in mortui Fortunatiani locum subrogatus,
- qui, cum anno superiori Apiarium igni aquaque in>tefdixisset, et hic ad Zosimum appellasset, acriter a
pontifice reprehensus fuit ; unde diuturniores illae dei appellationibus.controversioe Afros iriter et Romanami sedem exordium duxere. Iri litteris syriodi Africanseanno 419 ad Bonifacium ponlificem dalis haec leguntur:Prior aulem coepiscopus noster Siccensis Urbanus,quod in eo, nempe Apiario, corrigendum est, sine ullai dubitatione correxit. Unus ergo Foitunatianus Nea•>polilanus anno 418 et 419 synodis Africanis interfuit,i unus Neapolitanus ad finiendas causas cum aliarum' provineiarum legati » electus eit, idem epistolae ad S,279 SUPPLEMENTUM AD 0PERA S. AUGUSTINI. 2B0Coelestinum papam proefigitur. Nota inlerim, vir cla- ,
rissime, Garnerii confidentiam, qui asseveranter pronuntiat
Siccensem Fortunatianum sine dubio laudatis
synodis interfuisse, qui id lemporis sine dvMo<iiem
obierat, ac in eadem sede Urbanurii ex Hipponensi
clero episcopum exeeperat. De initio episcopatus
Urbani scribit S. Auguslinus epist. 59 ad Paulinum
Nolanum.RESTITOTOS CiNCARiTENSis.Legiterin collaiione episcopus
hujus nominis el sedis ; credibile admodum est
hunc ipsum esse quo de agilur. Et hic divinatur ; nam
adfuit etiam collationi cap. 135 Restilutus episcopus
plebis Simingitensis. Et in concilio Bonifacii an. 525
inier proconsulares laudatur Cresconius episcopus
plebis Simenghanw. At Cincaritensem Eecfesiam incerlae
provincioe depulani Carolus a S. Paulo et Hol- I
stenius, nec quidquam pro ea re affert Garnerius.
Ego tamen puto illam Ecclesiam fuisse inter proconsulares ;
nam in synodica act. 2 concilii S. Martini
papse inter ejusdem provinciae episcopos nominatur
Quobulus Ceciritensis, quae forte Ecclesia eadem est
cum Cincariicnsi..AMPELIUS. Incertw sedis. Nam Ampeiius cujus fit
mentio can. 78 Cod. Afric. cujusque sedes in collalione
dicitur [uisse Vaga vel potius Vada, quiqueinlefloculus
legilnr cap. 176, videtur fuisse Numidarum unus, etc.
Unde ulterius corrigendus quoque collalionis textus cap.
215, ubi duo appellantur Cpiscopi Vagenses calhoiici,
Ampelius et Primulus ; legi enim debet Vadensis. Ignoravit
duas fuisse in Africa Vagas, unde alteram urbem
Vadam dicendam conlendit. At Plinius, cui melius '
Africanai urbes cognitse fuerunt, lib. v, cap. 4, inter
quindecim oppida civium Romanorum nominat Vagense,
et inier triginta libera oppida Vagense aliud.
Consulto addidit atiud, ut Vagam utramque distingueret.
Una erat Latio donata, allera liberum municipium.
Hinc perperam collationem corrigendam
ducit, in qua duoe Vagae asseruntur. Haec oppida,*quae
Vagse dieuiilur in collatione, ambo Vadw appellantur
in Notitia Nuraidiae, ubi recitanlur Rufmianus Vadensis,
et Proficius Vadensis. lmo terlia insuper Vaga
ponitur in eadem collatione ; nam cum cap. 177 nominatus
fuisset Privalus episcopus Vagensis, Rogatus
episcopus dixit ; Januarianus dicitur, non Privatus. At
respondit Primianus primas Donatistarum Carlbaginensis
provinciae cap. 179 : Est Auzagga, ubi fuit
Januarianus, qui nunc defunclus est ; alia Auzagga ubi
est Privatus, qui nunc iwit.Ubi patet has Vagas agnominatas
Auzaggas, ut a Vaga, ubi Ampelius sedebat,
dislinguerentur. Et quidem proeier duas Vagas quas
Plinius in Africa, hoc esl provincia Zeugilana ponit,
Ptolemseus lib. iv, cap. 2, in mediterraneis urbibus
Mauritaniae Cscsariensis Vagam etiam collocai, cujus
situm exhibent Tabulae antiquae Peutirigerianse, et recentes
Caroli a S. Paulo. Ampelius qui laudatur can.
78 Codic. Afric. non est idem cum Ampelio qui hic
appellalur ; ille enim Ambivio Pisitensi posterior fuit,
ut ibidem patet ; hic aulem eumdem proecedebat, ut
proxjme ostendaqi,- A ANIMOS. Sin minus viticsa sit lectio, quod non temerelamen quispiam conjiciat propter insolenliam vocis,■, ignota dici debtl hujusce episcopi Ecclesia. Qtiod sii vitium irrepsit, suspicari possit nonnemo reponi deberc.i pro Animo Timianum, qui, ul est in collalione, rexiii Ecclesiam Ulinw civitalis, a Ptotemmo sub Carlhaginei ad Bagradam fluvium repositm. Si viliosam lectionemsuspicabatur, cur antiquum aliquem codicem nonconsuluit ? Exstal epistola hujus synodi Cartliaginen !sis in codice ms. bibliothecoe serenissimi magm ducisad D. Laurentii in pluteo 12, in quo non Animns legilur,sed AMBIBIOS, qui in rescripto Innocenlii papsedicilur Ambivius. Iu collalione cap. 153 appellalurinter catbolicos Patres Ambibius episcopus plebis Pisitensis.Evodius Uzalensis S. Augustini discipulus lib.B j de Prodigiis S. Siephani, cap. 13, meminit Pisilatmcivitatis. Ambibii Ecclesiaui omisilCarolus a S. Paulo,Holstenius incertse provinciae deputavit, et minusrecte a Pisiiana distinxit, quae tamen ex hac epigraphecolligitur fuisse in Proconsulari. Ambivii fit mentiocan. 78 Cod. Afric, ubi ante Evangelum nominatur,quemGamerius pro Evagrio supposuit,nt vidisti,sed perperam ; nam in laudato codice Evagrius nominaiur,et pro Mundius, ut in excusis codicibus corrupiehabetur, Nimidius recte ibidem legitur.lnnulliscodicibus epigrapben quaesivil Garnerius, qui tamenob exscriptos ab alio e Vaticanis mss. Marii Mercatorislibellos, vah quales tragoedias in calce sui operisexcital, et in quos !FELIX UZITENSIS. Legitur in collalione Vizicensis, sed
*•* in Nolilia episcoporum provincim Proconsularis mentio
fit Caii Uzitensis, qui periissescribilur antequam veniret
ad exsilii locutn ; el Uzilha civitas ponitur in Ptolemaicis
Tabulis prope Adrumetum el Ruspinam. Cum isla ?
duae urbes fuerint in Byzacie, in eadem etiam provin~cia
Uzitha Plolemaei locanda fuit. Uziihse oppidi silum
diserle tradit A. Hirliuslib. deBello civili in Africa,
ubi ait Csesarem prope Uzitham castra ineiatum,(j »fE
aberant a portu Leptis Parvae millia passuum sex. Leptis
vero erat in Byzacio supra Adrumetum versus
Tripolim millia passuum 18, ex Antonino. Ex his in
Notitia legendum est: Caius Ucitensis, non Vzitensis ;
haec enim Ecclesia erat in Byzacio ; Ucitensis vero in
Proconsulari, in cujus proyinciae synodica act. 2concilii
LateranenBis laudatur fripolius Uciiensis, ab Uci
urbe, ut« xPlinio mox ostendam in notis ad FRUCTDOSUM.
Igitur perperam Visicensem in Uzilhensem Ecclesiam
mulat. Scribitur in collalione cap. 125 Felix
episcopus plebis Visicensis. Quam Ecclesiam perlinere
ad proconsulares colligo ex eadem synodica, ubi inter
procoosulares cernitur Valentinianus episcopus S. E.
Vsicensis. Erat hsec urbs prope Taboram, cujus epi'scopus
Victor Donatista cap. 125 citato dixit Felici
Visicensi: Ego tibi intervenio. Et cap. 201 idem Victor
ait: Susceperam quidem mandalum ; sed quia beatissimus
pater et princeps nosler Primianus nunc suscepit,
me necesse etl mandare his actis. Itaque erat in
Proconsulari episcopus, si Primianum Carthaginensem
suqm primatem appellat, Perperam in dissert,281 VARIORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 282de Synodo v, cap. 10 , Taboram Vicioris Dnnatistae A
ciun Tabora altera Mauriiania ; confudi. Quare addenda
evt Tabora Tabulis proconsularium Caroli a S. Paulo •
el » llolstenii. Caeterum de hujus Felicis sede Garnerius
divinatur. In collatione cap. 127 laudalur Felix
episcopus pkbis Apiungitensis. Erat Aptunga in provincia
Proconsulari, et alter Felix Aptungensis olim
Caecilianura Cwthaginensem consecraverat, ut ex
Optato lib. i, et Augustino epist. 68, 162, 165, et
libris contraOonatistaspassim habelur.Itaque omisso
Felice Aptungensi, Felicem Visicensem synodo anni
416 pro arbilrio proesenlem facit.DONATIANUS ZGGCENSIS sive ZELLENSIS. Recenselur
in collatione Donalianvs Zellensit. In Notilia provinciw
Proconsularis fil menlio Vincentii Zeggensis in exsilium
ejecii. Eodem in lulo hoeret, Ziggam cum Zella con- B
fundens. Erat Zella in Byzacio ; Strabo enim recensens
hujus provinciae oppido, Jib. xvn ait: Prope
eliam erantZella elAchola liberw civitales. In tabulis
Peulingerianis Acbola poniiur inter Tnpsutn et Ruspam
urbes in Byzacio, in cujus Nolitia rccitatur
Restitutus Acliolitanus. Concilium ZeUense landat Ferrandus
Diaconus, quod Teleptense perpesam dici
ostendi lib. ) Kist. Pelag., cap. 15. At Ziggera urbs
in Proconsulari, in cujus Nolitia recenselur Vineenrius
Ziggensis, quem Garnerius Zeggensem dixit ut
facilins Zellensem facerel. In gestis purgationis Felicis
coram Afrieae proconsule, in calce Optali Albaspinese
ediiionis, memoraiur lngenlius Decurio ZU
guensium, quse urbs, ut ibidem patet, erat in Proconsulari.
In litleris Consiantini imperatoris, apud Au- l
gustinum episl. 68, el lib. iu contra Cresconium,
cap. 70, idem dicitur Decurio Ziguensium civilatis. Et
monietn Ziquensem memorat Victor Vitensis de Persecutione
Vandalorum.ADEODATUS SIMIDICUS. lnterfuit collationi onn.411,
unusque fuit an. 419 e decem legatis provincim Proconsularis
qui cum legalis aliarum provinciarum canones
Ecclesim Africanm recognovit et subscripsit. Et hic
rursus episcopos et urbes confundit. Adeodatus qui
anno 419 canones recognovit erat episcopus Simittuensis,
non Simidiccensis. Leguntur apud Labbeum
subscriptiones synodl anno 419 Carthagine celebralae,
iii quibus Adeodatus Similuensis vel Simitensis dicitur.
Oppidum Simitluense laudatur a Plinio lib. v,
cap. 3 ; StmiKu ab Arilonino dicilur. In collatione J
cap. 155 recensetur Benenatus episcopus plebis Simittensis,
et cap. 155 Adeodalus episcopus plebis Simidiccensis.
Quare Adeodatus, qui anno 419 canones re« ognovil,
anno 411 nondum erat episcopus, cum Siinittuensem
cathedram teneret Benenatus. Hoc ipsum
eliam evidenter ostendilur ex subscriptione synodi
anno 419, ubi legimus : Penthadius Carpitanus, Adeodalus
Simitluensis. Quare Adeodatus fuit episcopus
tempore posterior Penthadio : Africani enim juxla
tenipus delati episcopatus nomina synodis dabant, et
in tractoriis scribebantur, ex canone 53 Cod. Afric.
et Augustino epist. 217 ad Viclorinum. Rursus cer[um
est Penihadium anno 411 non fuisse Carporum.A episcopum ; nam cap. 125 ponitur Antonitts episcopus
plebis Carpitanw. Ex quibus colligimus Adeodatum Si•
mittuensemdiversum esseaSimidiccensi, quianno411
collationi iuterfuit, et diversas fuisse urbes Simittu
et Simidiccam, cum tempore collationis hic Adeodatus,
illic vero Benenalus sacra suprema auctoritate
adminislraret.OCTAVIUS OTHINENSIS. Inlerfuit collationi, est autemUlhina civitas in provincia Proconsulari ad Bagradatnfluvium, ul habent Tabulw Ptolemaicw. In concilioCarlhaginensi, elc, dixil vigesimo septimo loco sentenliamFelixab Uthina, el Lampadius Vlhinus concilioArelalensi n subscripsil. Eadem chorda oberrat, Utinunamcum Uthina confundens. ) n cap. 133 collationisCarlhaginensis editionis Massonis et Albaspinsei,B legitur Oclavius episcopus ptebis Utinunensis. Scio duasfuisse Uiinas in Africa ; ei tempore collationis cap.123 legitur: Timiaiius episcopus plebis Utinensis ; capitevero 153, Itaac episcopus plebis Ulhinensis. Quaresi Oclavius fuit pariier episcopus Utinensis, tertiamin Africa Utinam nobis excitare debet, vel Oclaviumcollegam Timiano aul Isaaco superimponere. ContraIsaacepiscopum catholicum stabatFelicianus, contrai Timianum Felix Donatistarum episcopi. At de Octa.vio refero integrum textum ex collatione Carlhagi. ; nensi. Octavius episcopus plebis Ulinunensis coram V.C. tribuno et noiario Marcellino superius mandavi eisnbseripsi Carihagine. Quare idem dixil: Econirariomihi eit Bonifacius. Ex tribus igitur episcopis catholicistotldemque iisdem adversariis Donatisiis duas. C Uiinas et Utinunam in Africa urbes haberaus. Quodinsuper addit Ulhinam ad Bagradam fluvium silam ; ex Ptolemteo, notes velim, vir eruditissime, Garneriumante sepiemdecim versus idem dixisse de Utinaaltera, in qua sedebat Timianus. Profeclo Ptolemseus, unam lantum Urblnam ponii ; quod si nosler geographusUthinam Ociavii, et alteram Timiani ad Bagraidam reponil, de ulraque Plolemaei (estimonium neuiliquam laudare potest. Scribit Holstenius allerutrami Ulhinam cum aspiralione « cribendam, et vere apudAuguslinum lib. vi de Bapt., cap. 55, recilatur Felixi ab Vthina. Omittp quod ibidem ait Lampadium Uihi,nensem subscripsisse concilium Arelatense n ; voluitdicere primum indiclum anno primo Sylveslri, an., 314. BonifaciusOctavii adversarius cap. 198 dicitui ;" Ulummeiisis ; ntri lextui error irrepsit incerlum.SEROTINOS THURZITENSIS. Interfuit collalioni. Ponituraulema Ptolemwo Thursa propeVinamcoloniamnon longe a Tunizza, alque adeo nec admodum procula Carlhagine. Non ita scribitur in collatione ; naml cap. 133 recenselur Serotinus episcopus plebis Turui2i7ensis.Quae inflexio, unoGarnerio auctore, aThursaPtolemoei derivalur. Sane vapularent discipuli qui a5 Thursa Thuruzitanum declinarent ; hoc enim adjectiivum a Tburuzita originem ducit. Quare perperamt Ptolemaeus in testem vocatur. lmo nusquam legitnrThursa in Plolemaeo, sed lanium Thurza, quam ponitin Byzacio prope Adrumetum. Rectius autem ex
i ipsa collatione ostenditut Thuruziiam fuisse in pro ?
283 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 284vincia Proconsulari ; quia cum S-efplinus episcopus A
disisset se nullum habefe episcopum advefsarium,
Primiani primalis Carthaginensis diaconus Habeldeum
reposuit: Presvyler est itlic Catlus. Qui quidem
diaconus frequentius inierloquebatur, ubi de episcopis
proconsularibus quaerebatur, ut passim ibidem
patet ; li.cet semel aut iterum de aliis quoque lecutum
concedam.MAJORINUSZEMPTENSIS. Ila legitur m collalione ; melius
Zamensis, nam in Proconsulari provincia fuil Zama
civitas, si Plinio, Piolemmo ac Slraboni credimus.
Quot verba, tot errata. In collatione cap. 153 laudatur
Majorinus episcopus plebis Zentensis. Ei quidem
recie : nam in synodica proconsularium act. 2 concMii
Laleranensis memoratur Florentius gratia Dei
episcopus S. E. Zentensis. Quo egregio leslimpnio I
evinciturl recte scribi in collatione Zeniensem, ac
male legl Zemptensem, et Zentam fuisse inter urbes
proconsulares. Rursus quod Zentam in Zamam mulat
vix patienter ferri polest. In collatione cap. 121 .dicitur
Dialogus episcopus Zamensis, cujus adversarius
Mcntanus unus e seplem Dpnatistis collateribus recenseiur.
Igitur non Majorinus, sed Dialogns anno
411 eratZamensis episcopus.
. POSTUMIANUS. Ignotw sedis ; nam qui dicitur in collalioneTagorensis
diversus est ab islo ; siquidemTayora.
eivitas, seu Tagura, est in Numidia, non ilem in Proconsulari,
el inter episcopos e Numidia in exsilium
actos, recenseinr Timolheus Tagurensis. Ignoravit duas
fuisse in Africa Tagoras, quod lamen intelligere poteral
ex collatione, cui inter catholicos antistites in- ^
lerfuere Restitutus episcopus Tagorensis, qui fuit cuslos
tabularum cap. 145 ; et Poslhuminnus episcopus
plebis Tagorensis ; cap. 135. Ilaque Postliuinianus,
qui ponitur in epigrapbe, fuit episcopus Tagorensis
in provincia Proconsulari. At fuisse Tagorara in
hac provincia colligo ex Tabulis Peulingerianis, ubi
haee legunlur: Thacora v, Gegelu (supple xv, ex Antonino
mpx laudando) Nurragara xn, Sicca Veneria
xxx. Antoninus ila scribit in ilinere Musii Cirtam.
Siccam xxxn, Naraggara xxx, Tagora xx, Tipasa
xxxiv. Certum est Tipasam spectasse ad Numidiam ;
nam in nolilia hujns provinciae nnminatur Rusticus
Tipasensis. Naraggaram Tipasse fiuiiimam Numidiae
ascripsere Cafelus a S. Pauloei Holslenius, sed perperam ;
nam synodicam prccpnsularium act. 2 ccncilii
Lateranensis subscripsit Benenatus episcopus S.
E. Narragarilanw, el in Netilia inler proconsulares
recenselur Maximinus Maraggaritanus, ubi plane Naraggaritanus
Iegendum est. Et in collatione inter Donaiistas
cap. 207 numeratur Faustinus episcopus Naraggaritensis.
Ultra Naraggaram versus Numidiam
ponilur Gegelu. Porro hanc etiam urbsm fuisse intra
dioecesim proconsularium palet ex Victore Vitensi,
qui lib. i de Persecut. Vand. inter proconsulares noniinat
Vicentium Gigitanum. Itaque Tagora 5 millia
passuum Gigetu distans, erat ultima urbs provinciae
Garthaginensis, Tipasse contermina, cujus sacra tem[H) re
coIIationU Poslhumianus minislrabat, qui postAea annb 416 sententiam Contra Pelagian&s subscripsit.
Tagora.in Nuniidia dicebalur etiam Tagufa, ut
ex Notitia Africae patet.CRISPOLOS VOLITENSIS. m vutgatis codicibus Itgitur
Trispolus, sed vitium per se manifestal insolentia nominis ;
quare emendari debet ex coliatione. Hic recte
piiorem litteram corrigit. in ms. serenissimi magni
ducis Crispolus legitur, tum in epigraphe syhodicae,
tum In rescripto Innocentii.VICTOR UTiCENSis. Nonillequidem scriplor iibrornm
de Persecutione Vandalica aniio 484 excitaia udversus
calholicos ab Hunerico ; sed alius ejusdem nominis et
sedis, qui fuitCarthaginecumcpllatiO haberelur.Siclor,
qui sub Ilunerico vixit ac scfipsit libros de Perseculione
Vandalica, non fuil episcopus Uticensis, sed
B Vitensis, ut egregie e mss. ostenderunl Chifflelius ac
Holstenias. Hoc ipsum probatur ex elencbo episcoporum
ab Hunefico In exsilinm depertatprum ; riara
inier proconsulares nominatur Fiorentinus Uticetisis,
el inter Byzacenos Victor Vitensis, qui librPs scfipsit
de Persecutione Vandalica. Plura hac de re leges
in Chiffletio, cujus vojumen, ut pleraque alia, e
copipsjssima tua illa biblioiheca nOn semel mihi commodasii.VICTPRMIGIRPENSIS. lla legilur in coltatione, etc. In
hoc et praecedenti Victore redit ad solitas divinationes.
Adfuere collationi tres alii e Proconsulari provincia
Victores ; nempe, Libeftinensis, Abitinensis,
et Tuburbitanus. Itane hosce inlra quinquennium
obiisse putat, vixisse vero Migirpensem, et Uticen^"
sem, utisli solummodo, et nullus illorum trium synodo
annp 416 Cartliagine conlra Pelagianos coaclae
interesse poluerinl ? Sedcui facile fuit urbes pro arbiirio
mulare, confundere, exstruere, haud quidquam
pensi habuit episcopos ad synodos admittere prout
libet, et prout libet excludere.LOCIDS TAGARATENSIS, Becenselur ejus notnen in collatione.
Tagaratensis episcopi meminil notitia episcoporum
provinciw Proconsularis, refertur enim Honoraius
Tagamlensis putsus in exsilium. Non possum non albos
calculos adjicere.MARIANUS UZIPPARENSIS. Nominatur in collatione.Meminit notilia Episcoporum provinciw ProconsularisAugenlii Vzipparilani in exsilium expulsi. In plerisque_ editis codicibus legitur Maciamts, sed Garnerio favet
Dms. Laurenlianse bibliothecse. In Tabulis PeutingerianisVsippira ponitur supra Putput in mediterraneisversus meridiem. In Synodp Bonifacii appellatur SemenliusVzipparensis. Marianus fuil unus legatorumproconsularium in concilio anni 419.FRDCTUOSOS ABZIRITENSIS. Ita legitur tn collalione,legendum lamen forle est Abderitensis, vel Abbiritensis:est enim apud Ptolemmum Abderw menlio in Africapropria, seu provincia Proconsulari, siquidem poniiursub Carlhagine, el in Noiitia provincim Proconsularisfit menlio Felicis Abaritani tpiscopi. Hunc vero Frucluosumoporlel non diu fuisse superslitem ; nam an..419 Candidus AbbarUanusrecenselur inter iegatos provincwProconsuloris, quilamenin tubtcriptionibut di-285 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGCSTINI OPERA, 286ciltirGermaniw, sedmendose:namGtrmanta sme vtiut, l
sive nova, perfinet ad Numidiam, st qua fides Notitim
seepiws citatm, in qua fil meniio Felicis Abaritani episcopi.
Parum callet Africanam geograpliiam, dum
urbem Abzirilanam cum Abbiritana confundit. In
collatione cap. 128 dicilur Frucluosus episcopus plebis
Abzirilensis. Plinius lib. v, cap. 4, laudat in Africa
oppidum Abziritanum. Haec urbs Ptolemoeo diciluf
Abdera, nam D pro Z passim sumptum superius
ostendi. El in synedp Genethlii an. 390 Victor Abziritanus
et Abderitanus in variis codicibus legilur. Cseterum
adhuc in Africa numerabantur duae urbes quanim
episcopi Abbiritenses nuncupabantur. Nam cap ;
215 laudatoe collationis ponitur Annibonius Abbiritensis ;
capile vero 133, Felix episcopus Abbirmajus, quae
urbs ita appellabatur, ut ab Abbirminus, ubi sedebat I
Annibonius, distingueretur ; Afri enim ad duas ejusdem
nominis urbes distinguendas, utebantur istis
vocabulis hiajus et mtnus ; ita apud eosdem babemus
Lepiiminus, nempe, Parvam Leptim, et in Nolilia
inter Byzacenes est Fortunatianus Leptiminensis : iia
Plinius ibidem recenset oppida Vcitana duo, majm
et mimis, et cap. 135 collationis recilatur Oclavianus
episcopus plebis Ucimajus. Itaque eidem collationi
anno 411 interfuere Frucluosus Abziritensis, Felix
Abbirmajus, Annibonius Abbirminus. In syhodali'
proconsularium act. 2 concilii Lateranensis laudati
appellantur Adeodalus Abbiritanus, et Viclorinus Abzirilanus,
quorum episcoporum urbes mirum non est
Garnerium in unam conrudisse, cum nec easdeta Ca- •
rolus a S. Paulo, nec Holsienius exacle distinxerint. v
Sed alia rursus Garnerii errata corrigenda sunt ;falsum
enim est Candidum successisse Fructuoso ; nam
Candidus fuit episcopus Abbiritensis, non Abziriteiisis ;
ita enim Iegilur in subscriptione synodi anno
419 Carlhagine coaciae, Candidus episcopus Abbirilensis
Germanicianorum, apud Labbeum lom. IlConcil.
pag. 1670. Etrecle ; nam apud Augustinum lib.
vi de Bapl., cap. 25, nominatur in synodo Cypriani
Successus ab Abbir Germaniciana. Si Garnerius pro
Germaniw in melioribus codicibus Germaniciw legisset,
rectius textum correxisset. Verum plusquam palmaris
est ejusdem scriploris allucinatio, ubi tradit
Frucluosum post annum 416 haud diu fuisse superstitem,
quod Candidus anno 419 in Fructuosi cathedra
sedebat.Idubi deCandido sermo inferius incidet,
ostendam ; nam ambes huic synodo prsesentes fingit.
QUODVULTDEDS YERENSIS. Fuit unus ex decem legalis
provinciw Proconsularis. qui cum aliarum provinciarum
legatis an. 419, nomine totius Africanw synodi
canones recognoverunl. Non ita est. Hic Quodvultdeus
ante annum 411 erat episcopus, nam nominatur anle
Thomam Cubdensem, qui inlerfuit collationi. At
Quodvultdeus Verensis post an. 411 episcopalum
indeptus est ; cum in subscriptionibus an. 419 post
Penthadium Carpitanum locetur. Earum fragmentum,
quod plurimum ad rem facit, hic insero.Penlbadius episcopus Garpilanw Ecclesim subscripsi.
Ruffiunus episcopus Ecclesim Masensis subscripsi.A Prwtextatus episcopus Sicilibbensis Ecclesim subscripsi.Quodvulldeus episcopus Veretisis Ecclesiw subscripsi.
Gandidus episcopus Abbirilensis Germanicianorum
Ecclesim subscripsi.LAnno 411 sedebat Garpis Antonius, cui Penthadius
subrogatus fuit ex cap. 125 loiies memoratae collationis.
Idem etiam Quodvultdeus in epigraphe ponitur
ante Candorium Mullitensem, qui collationi interfuit.
Qiiare diversus plane fuit a Quodvultdeo Verensi.
CANDORIOS MOLLITENSIS. Numeratur inter episcopos
qui Carlhagine fuerunl tempore collationis. Tritef protonsulares
ejectos Notilia habet Liberatum MuUitarium.
Tandem Garnerius non sine cura el labore aliquid expiscatus
esl.
, B MAXIMOS et MEGARIOS. Ignotw sedes. Sed et alioruni
parum eidem nolae.RUFINUS DROSILIANENSIS. Quanquam ita legilur incollatione, tegendum tamen puto Dinisianehsis, itel poliusDionisianensis : ejhsce enim nominis Cpiscopus poniiurin concilio Carihaginensi rebaptizaritium rium. 4"8.: An non illa sedes qv.w in Nolilia provincim Proconsu ;laris corrupte legitur Duassendelmai ? Non possunt sinerisu haec audiri. A carcere ad calcem pererrat. Lege,mi Antoni, epigrapheu, videbis nominari non Rtifiinuin, sed ROSTICUM. Ita cum duo Ruslici in epigraiphe scribanlur, Gamerius ex priori Ruslicianum fa■cit, posteriorem in Rufinum mulat. Cum non possit
i Rustieum inler ducenlos et ocloginta sex episcopos- qui collalioni nomen dederunt reperife, satis urbano
^ artificio pro Rustico Rufinum obtrudil. Porro Rufinus
cap. 121 collationis vocalur eptscopus plebis Drusilianensis.
Verura melamorphoseos studiosus, non
modo episcopum, sed et Drusilianam ejusdem sedem
in aliam converlens ait: Legendum tdmen puto Dinisianensem.
Serione an jocose haec scripsisse eumdem
putas ? Ubinam genlium, non dicam in Africa, sed
orbe toto episcopatus Dinisianensis paruit ? Verum
vide quomodo eamdem Dinisianam suam illam uri
bem, quam uno ductu calami repente excitarat, alfero
siatim dejecit ; velpotius, inquit, Dionisianensis.
Sed perperam Drusilianensem Ecclesiam cum J) ionysiana
confundit ; illa enim ad proeonsulares perlin-et,
ut ex Tabulis Peulingerianis constat, liaec vero ad■ ^. Byzacenos ; nam inter sedes Byzacii quae sine episco"
pis erant anno 484, ponitur in Notilia Africse Dionysiana.Easdem eliam diversas urbes fuisse evidenter
ex collatione deducitur, in qua cap. 187inlerepiscopos
Donatistas qui collalioni inlerfuere ponitur Retlilulus
episcopus Drusilianensis, et cap. 198 Viclor episcopus
Dionysianensis. Itaque Drusiliana etDionysiana
fuere diversae, et diversarum provinciarum urbes,
quibus distincti episcopi Donalislae praesidebant ; illas
vero novus geographus in unam confundit, alteram
ex Byzacio in Proconsularem sine machinis trausfeTens.
At neque his mulationibus contentus, cum ex
Drusiliana fecerit Dinisianam, dein Dionysianam ;
tandem ex his omnibus tanquam dirutarum civitatum
ruderibus novam urbem sedificat Duassendelmai ; An287 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 288non, inquiens, illa sedes quw in Notitia provinciw Pro-,
consularis corrupte legitur Duasseiidelmai ? Imo ipsemel
corrupte legit ; nam in Notitia laudata non dicitur
Duassendetmai, sed Duassedemsai ; nominatur
cnim ibidem mannucius Duassedemsai, cujus sedes
cum staluaiur in Proconsulari, nequit eadem esse
cum Dionysiana, quae in eadem Nolitia locatur in Byzacio.
Porro Ecclesiam Duassedemsai puto eamdem
esse quae cap. 202 collationis diciiur Assenemsalensis,
ubi inter Donatistas recensetur Fortunatianus Assenemsalensis,
et in synodo Bonifacii inter proconsulares
ponitur Paironianus Senemsalensis. Synodicam
procbnsularium acl. 2 synodi Laleranensis subscribit
Julianus gralia Dei episcopusS. E. duarum Senepsalilinarum.
Habes ergo in quatnor versibus lot errata
recenlioris hujusce geographi, quse forte idem ad- '.
denda putavit Geographiae reformatse, quam quidam
(nosli hominem) in lucem emisit.RUFIANUS MAXENSIS. Dicitur in collatione Muzucensis ;
unus fuit e decem delegalis e provincia Proconsulari
an. 419 ad recognoscendos canones, etc. Putabal
se lippis scribere ac tonsoribus, cnm tot fabularum
portenta charlis inseruit. Fallitur cum scribit Rufianum
dici in collatione Muzucensem. Nec Rufianus
dicitur, nec Muzucensis, sed cap. 127, nuncupatur
Rufinianus Muzuensis. Erat Muzu in Proconsulari,
et inter ejectos ex hac provinciainexsilium ab Hunerico
recitalur Felix Muzuensis. In eadem collatione
cap. 135 episcopus Muzucensis appellatur Restitutus.
Denique in subscriptionibiis superius adduciis anno
419 Penthadius, qui post annum 411 eleclus fuil Car- '
porum episcopus, subscribit ante Ruffianum Maxenseni.Nondum
ergo Iiic anno 411 eral episcopus,neque
interfuit collationi, cum Pentliadio ef Thomse Cubdensi
in hac epigraphe praeponaiur.PROCULIASOS. Vel ignotw sedis, vel, quod magis reor,
legi debet Proculus Ginesitensis Salariw, cujus nomen
ponilur in collatione. Nam in Notilia episcoporum provinciw
Proconsularis legilur Carissimus Gisipensis, ejectus
in exsilium. Nullus vero dubilo quin idem Ginesitensis
qui Gisipcnsis. Vereor ne lol melamorphoses
nauseam ac fastidium libi ingerant, vir doctissime, ac
memel non levi sane crimini obnoxium faciam, qui
te a gravioribus studiis, quibus diu noctuque curam
intendis, ad hsec plane fabulosa leclitanda interpellem.
Scis Catonem post difficillima senatus-consulta *
animum ad cursum ludesque cum pueris vertisse.
Egp quidem varias subinde hpminum, urbiura, ac
provinciarum nen secus ac in scena fieri solet, mulaliones
exhibeo. Refice interim te, ac oculos auresque
comraoda, nam riovse rerum facies cccurrunt. Hic
Proculianus in Proculum vertilur, ac Gisipa in Ginesitam
urbem transmigrau Quod hominis uomen varietur,
dolo plerumque fit vel consilio, dum per ad■
optienenvfamiliae inalias transcribuntur ; at urbes urbibus
inserere unus Garnerius tentavit. Verum quam
infeliciter, ne imperite dicam\ cellige ex cap. 155
cellatipnis, in qua nominalur Proculus episcopus ple'
b't( Qinetjtensis Sqlariw ; et ex cap. i35, ubi recense•Atur Januarianus episcopus Ecctesioi Gisipensis. El tamen
cum uiriusque urbis distinclio meridiana luce
clarior appareat, confidenter exelamat Garnerius :
Nullus dubito quin idem Ginesilensis qui Gisipensis.
Adde etiani Proculiani nomen familiare fuisse apud
Afros ; nam episcopus qui in Hipponensi dioecesi contra
Augustinum morabalur in parte Donati, Proculianus
dicebaiur,.ad quem data est episiola inter.Augusiinianas
147, et nominatur etiam in episi. 168.
Fateor tamen in codice Laurentiano Proculum scribi.
Verum adest in cap. 155 etiam Proculus Seirensis.
THOMAS. Mirum ubique hujus tioininis sltenlium,
nisi qtiod Leo Magnus scripsil ad Tliomam Africanum
episcopum : sed incredibile est huncce Thomam noslrum
landiu vixisse. Si praesens collalioni hsec rlixisset,B surdum illum affirmassein ; nam cap. 155 alta voce
nominatus est ab Officio Thotnas episcopus plebis Cubdensis,
qui etiam respondit: E conlra neminem habemus.
Hanc vero Ecclesiam speclasse ad proconsula.
res poterat Garnerius discere ex synodica act. 2 concilii
S. Marlini papse, quam subscripsit Geniilis gratia
Dei episcopus S. E. Cubdensis. Portentum tibi forte
videbitur hunc scriptorem non vidisse Thomam ubi
erat in collatipne, reperisse vere liunc ipsum ubi
plane non erat, nempe in epistola S. Leonis Magni.
Semel tantum Leo Magnus litteras, quse exstent, in
Africammisit ; est epistola 87 ad episcopos Manritanioe
C« sariensis, in qua ntillus. Thomas appellatur.
Interim non possum non dolere supinam ac immanem
prorsus Garnerii allucinationem, qui, non contentus^ urbes et Africanos episcopos confudisse, Leonem
Magnum pro Leone IX obtrudit. Exstat inter Leonis
IX epjstolas terlia cum hac epigiaphe : ad Thoir.am
episcopum Africanum, quam lamen fingit a Leone
Magno scriptam. Damus ergo Iibentissime incredibile
esse Thomam nominatum in hac epigrapbe, landiu
vixisse ; elenim nsque ad lempns litlerarmn ab Aposlolica
sede ad Tliomam episcopum Africanum scriptarum,
sexcenti et irigiula lres anni lapsi sunl ; primus
Leonis IX annus fnit nostrae epochae 1049. Si in
lib. n Vicloris de Pers. Vand. vidisset alium Tbomam
episcopum Africauuni ?JANUARIUS TIMIDENSIS. In collalione legilur Tunudensis,
sed legendum (nola confidentiam) omnitio videlur
Timidensis : nam in provincia Proconsutari nutla■" fuit Tunuda civilas, sed Timida, quw Regia aliguando
dicilur. Eaindem cramben reponit. Audi interim quae
idem auctor iii notis ad VINCENTIOM Culusitanum
scribit de urbibus proconsularibus : Siquidem vix illius
provinciw plures quam sexaginla oclo Ecclesias novimus,
nec ittas noli silus, cum tamen fuerint centum
sexaginta quatuor, si qua fides Victori Ulicensi. Cur
ergo Tunuda non fuit rina ex illis centum fere quae
ignorantur ? Potuil tamfen pertinere ad aliam Africanam
provihciam ; natn Tunuda incertse provincise ab
ecclesiasticis geographis deputatur. In Tabulis Peui
tingerianis in Prcconsulari legilur Ulhica xx, Thunu
VII, Maxuta xxi. Forte. a Thunu dicta esl Ecclesia
. .Thunudeiisi* ». InTabulis Ptolemaici*ponilurTunuba ;289 ' VARIORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 290ubi unius tantum litterae variatio a textu collationis A i
apparet. Et Plinius lib. iv, cap. 5, laudat in Proconsularioppidum
Tunudisense. Ex his poierat Garnerius
memoralam Ecclesiam facilius el probabilius ostendere,
quam illam in Timidensem sine teste converlere.
Cum inler Donatisias ntillus Timidensis nominetur,
non obscure deducilur eamdem Ecclesiam
fuisse catholicam (rari erant episcopi Donalistae in
Proconsulari, teste Petiliano capit. 165 collationis) 
ejasque episcopum ad synodum non venisse ; nisi
fuerit ex 64 Ecclesiis catholicorum quae tempore
collationis episcopis carebant, nondum in demortuoruni
locum novis subrogatis, ex eadem collatione
cap. 215.OCTAVIANDS RESSIANENSIS. Iia legitur in collatione.Hoc brevissimo scholio rem se ad oculum monstrasse Bexistimat. Errat autem, dum Ressianensem episcopumproconsularibus annumerat, qui inter Numidaslocandus esl, nam in Noliiia Africse inler Niunidashabelur Vigilius Ressanensis. Hoc etiam ex ipsa collationecolligitur ; nam cap. 121 haec scribuntur :Aspidius episcopws plebis Tacaralensis. Idem dixil:Prwslo sum. Verissimus episcopus Donalisla dixit:Agnosco illum : qualuor sunl in plebe mea, Dalianus,Aspidius, Fortunalus et Octavianus. Erat Tacarala inNumidia, unde ibidem in Notitia recitalur CtesceniiusTacaraiensis. Datianus erat episcopus Legensis excap. 121, Octavianus Ressanensis. Tres illae dioecesesintra Numidiam erant conlerminac. Octavianusergo Ressanensis perlinet ad Numidiam. Garneriuslamen non vidit in eadem collatione alterum Octa- Gvianum episcopum proconsularem ; isfuit Oclavianusepiscopus plebis Ucimajus, uti scribitur cap. 155.Plinius superius memoratus recensuit oppida Vcitanaduo, majus, et minus, et in synodica proconsulariumacl. 2 concilii Laleranensis laudatur Tripolius G. D.episcopus S. E. Ucitanm. Quare hic forte fuit Octavianusepiscopus Ucimajus.1'R/ETEXTATUS SICILIBENSIS. Unus fuit e decem legalis
provincim Proconsularis, qui cum aliis aliarum provinciarum
recognovii canones ann. 419 noniine lolius
Africanw synodi. Neque sedem hujus episcopi recte
divinatur ; nam Prselexlattis prsesul Siciiibrse seu Sicilibbae
erat dignitatis tempore poslerier Pentbadio
Carpitano ; siquidera in subscriptionibus synodi a
Garnerio laudaise, Pentbadio postponitur, ut ex tri- I
bus subscriptionibus apud Labbeum tom. II Concil.,
pag. 1168,1669,1670, apparet, quarum unum exemplum
superius posuimus ; at bic Praetextatus Pentliadio
praeponitur, eum lerlius in epigraphe ab eodem
reciletur. Hic Holstenii senlentia rejicienda mihi est,
qui pag. 56 scribit Cilibiensem eamdem cum Sicilibbcusi
urbem fuisse ; nam eidem collatioui ex Donaiislis
interfuere Quadralianus episcopus Sicilibbensis
cap. 198, et Terlullus episcopus Cilibiensis cap. 206.
In synodo Bonifacii an. 525 nominalur Resiilutus Cilibiensis
inter proconsulares. Uiraque Ecclesia deest
in Nolitia Africse. Carolus a S, Paulp pag. 114 Cilibiensem
episcopatum incertoe provincioe ascripsil,A qui lamen ad provinciam Carthaginensem speelavit,
.SEXTUS, ignotm sedis. In codice Laurentianae bibliothecse
Sixlus legitur, sed nusquam memoratur in velustis
Africse monumentis.QOODVOLTDEOS GIVIRTENSIS. Legi forle ita debet: fil
enim menlio episcopi ejusdem nominis et sedis in collalione,
nec lamen in atiis a Proconsulari provinciis reperitur
sedes Giviriensis. Sane Garnerius non legil
subscriptiones synodi Bonifacii Carthaginensis apud
Labbeum lom. IV Concil., pag. 1640, illam enim synodum
subscribit Vinceniius episcopus plebis Gervitanm
legatus provinciw Tripolilinm. ltaque sedes Givirtensis
erat extra lerminos Proconsularis, imo ultra
Byzacium, et ad Tripolitanos perlinebat.: B PENTHADIOS CARPITANOS. Fuit unus e decem electis
ex provincia Proconsnlari ad recognoscendos canones
an. 419. Vides hunc scripiorem lingere duos Carpiitanos episcopos una simul sedisse, et anno 416 eidem
synodicae nomina dedisse ? Eienim superius Anlonium,
qui sextus in hac epigraphe nominatur, ap"pellaratepiscopumCarpitanum,cuimodoPenthadium' concathedraneum facit., QUODVOLTDEDS. Ignotai sedis. Hunc rectius Verenisem dixissei, quippe qui in synodo ann. 419 posts Penthadium subscriptus legitur.t CVPBIANUS TUBURBITANUS. Ita legilur in coUatione.
Esl aulem Tuburbus seu Tuburbo civitas in provincia3 Proconsulari, fuilque olim colonia Plinio et Ptolemmo3 ■ nola. Meminil ejusdem Anloninus iti ilinere Hipponc- C Regio Carthaginetn, eamque ponil inler Cluacariam el
s Cigisatn. Duas urbes Tuburbitanas in unam confundit.Nam cap. 135 collat. nominalur Victor episcopus Tui
burbiianorum Minorum ; etcap. 135 Cyprianus episcoi
pws plebis Tuburbitanorum Majorum. Victor Iib. ult.
de Persecut. Vand. meminit Tuburbitanw civilalis majoris,
et Antoninus in descripiiotie inemorati itineris
ait ; Cluacaria xv. Tuburbominus xxviu. Cigisatn.- Perperam ergo testimonium Antonini adducitur, quia- Cyprianus sedebat apud Tuburbomajus, cujus nulla
s apud Antoninum mentio est. Verum uiriusque Tue
burbisitum describuntTabulae Peulingerianae, ubi Sicillibamedia visitur oblique utrumque Tuburbum
o respiciens, distans Tuburbomajus millia passuum 28.
a Errat insuper dum Cyprianum Penthadio Carpitano- D posteriorem ponit, qui lamen anno 411 erat episco>
pus, et Penlhadius, quemadmodum dictum esl, nondumeo anno Carpis sedebat.SERVILIUS. Igtwlm sedis, quemadmodum PELAGIDS,n MARCELLUS, VENANTIUS, DIDVMUS, SATORNINOS, THIA-) ZACENOS, GERMANOS, GERMANIANUS, JOVENTIUS, MAJO'-RINUS, JOVENTIDS. Hic collatio Carthaginensis hominemdestitriit, nec aliunde suppetias peiere potuit ;
is sed quam infeliciterj eadem collatione usus sit nemo
 »• non videal.i- CANDIDUS ABIRITANOS. Fuit unus e legalis provinciwit Proconsularis, etc. Risum, amice, teneas. Superius inFRUCTUOSO, quem Abbiritanum episcopum fuisse asI,
seruit, baec planc dixerat. Hunc vero Frvcluosum291 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 292opoflei rion diu fuisse superstitem, ndm anno 419 Can- A
didus Abbiritanus recensetur inler legatos proviriciw
Proconsularis. Si Fructuosus et Candidus ambo ejusdem
urbis Abbiritensis episcopi una eademque die
anni 416 simul adfuere Carthagine in synodo, cur
uiia simul in altefa quoqtie Carthaginensi synodo
anno 419 esse nequivere ? Tam citosui oblilus, Candidum
collegam in episcopatu Fructuoso dedit, quem
paulo- antea decessprem pronuntiaveraf. Putasne
Garnerium ullam his responsipnem adernare posse,
nisiad calendas Gfaecas ? Caeterum id eiiam peccat
qiiod utrtimque ejusdem urbis episcopum facit, cum
Frnciuosus Abziritanum thronum sederit, Candidns
fuerit episcopus Abbiritensis Gefriianicianorum, ac
Felici, qui collationi interhiit, successerit, quemadmodiriri
ubi de Frucluoso supefius seriiip incidit, pa- B
lam ostendi.CYPKIANOS et JEMILIANOS. lanotm sedis. Nec ego
scio, riec inquiro.RPMANOS MEGALPPPLITANOS. Recenseltir in collatione.
Fitmentio in Notilia episcoporum provincim Proconsularis
Coronii Megalopolilani in exsilium acti ; qua
vero in parle provincim Proconsularis sita fuerit Megalopolis
ignotum mihi est. Iriio et Afris illiiis oelatis hominibus
id pariter ignolum fuit ; nulla enim rinquam
exstitit in Africa Megalopolis, cujus nominis urbs celebris
fuit in Peloponneso, Polybii Historici patria.
Eratquidem iri Africa Meglapolis. Uride in cPllatione
cap. 155Iaudatuf Roiiidnus episcopus plebis Meglapolitaiim,
et in Notitia citata a Garnerio, sed iion berie
lccla, vel certe corrupia, nominalur Coronius Megla- C
poliianus ; deriiqiie in synodica act. 2, synodi S.
Martini papoe recensetuf Reparalus episcopus S. E.
Meglapotitanm. Hos episcppps uniils litterae detractione
Garherius ex Africa in Europam fapit. Caeterum
amanuerisis ve'1 typographus efforis aucior judicetur
 ; proprium Garnerii erratum est quodRomanum
ante annum 411 episcPpum quippe , qui ccllationi
interfuit, sedisse in synodo piitat post Penthadium
Carpitaiiiiii) , et Candidum ab Abbir Germaniciana,
qui post amuim 411 ad sacras sedes evecti
surit.AFRICANUS et MARCELLINOS. Inceflm sedis. Marcus
episcbpus Donatista cap. 187 collationis interfogsitus
a nostro Alypio Thagastensi: Vnde es ? Ques est civilas
tua ? respohdit: Secuta Prura Amidicca. Melitne- "
tiinenia Nasutd Prura. Poterat Garnerius pro ea quairi .
in designandis pro arbitrio episcoporum scdibus
auctpritatem usufpat, Afficauum Secutae Prurse AmidiCcae,
Mafcellihum vero Melimelimeniae NasutaB
Pfufse episcbpos deputare.Hactemis de noiis Garnerii ad epigraphen Patruni
prOconsiiiariiihi. Accedo ad ejusdem notas in tituliim
altefiiis syhddicoe ai Numidiae episcopis anno eodein
416, itidem conlra Pelagianes, ad lnnocenlium pontificem
iriissse.EIUSDEM ANIMADVERSIONESIN EPIST. CLXXVI.Dotnino beqiissimo meritoque venetabili) ' et in Chri-.:- A sto honorando papw Ihnocentio Silvanus, Valenlinus,
B Auretius, Donaius, Restitulus. Lucianus, Alypius, Auguslinus,
Placehlius, Severus, Foriunaius, Possidius,
S Novatus, Secundus, Maurenlius, Leo, Faustinianus,
r Cresconitls, Malcus, Litlorius, Fortunalus, Donatus,
3 Ponticanus, Saiurninus, Christonius, Honorius, Lucius
, Adeodalus , Processus , Cresconius , Secundus,
i Felix, Asialicus , Ruffinianus, Fauslinus, Servus, TeB
renlius, Cresconius, Speranlius, Quadratus, Lucillus,
, Sabinus, Faustinus, Cresconius, Viclor, Gignanlius,
t Posidonius , Anlonius, Innoceniius, Prwsidius, Crel
scentiiis, Felix, Anlonius ,, Victor, Honoralus, Donas
tus, Pelrus, Prmsidiusj Cresconius, Lampadius, Del3
pliinus, ex concilio Milevilano, in Dotnino salutem.Pessimis iisdefti auspiciis, horum quoque episcopo-B rum sedes Garnerius describil ; cujus quidem notisrefellendis lemporis jacturam facere forle videbor :) sed hoc ipsum in lucfi loco reponendum censeo,quod cum libi hoc in opere morem gero, obsequiumerga te meum extendo ; neque enim periculum esi,ne sit nimium, quod esse maximum debet. Colligei interim te, et ex Procorisulari provincia in Numidiama Gafnerio vocaliis gradinn moveas, ut qualia de Carthaginensisconcilii Patribus, eadem de Milevitanii consessus episcopis commenta audias.SILVANUS SUMUENSIS vel ZUMERSIS, Ulroque inodo in
. collatione scribilur nomen sedis, quw pritna lunc erat
i i') t provincia Numidim, elc. Ubi vero sila fuerit Sumtna■ vet Zuma incertum est, nisi forle dicalur esse Zama ,
i ^Matn Pliilius ei Ptolemwus in Africa seu polius Nu■G midia reponunt. Nisi hospes in Afrlcana bistofia Zamamcnm
Zumma confuhdet. Eienim anno 411, cal.
Junii, collationi Cairthaginensiadfuere Dialogusepisco.
pus Zamensis, Contfa qriem Montanus unus e septein
Donatistis ccllaipribus stabat ex cap. 121, et Silvanus
episcopus Zumtnensis cap. 99 , cui adversabatur
eadem in dioecesi Felix Donatista, qui cap. 114, 201
et 202, dicitur Zummensis. Hic scriplor in notis ad
epigraphen proconsularium dixerat. MAJORINUS Zemplensis.
Ila legiiur in collatione ; melius Zatnensis,i nam in Proconsulari provincia fuit Zama civitas, siPlinio, Ptolemwo ac Slraboni credimus. Eamdem iniconstantiam qua passim laborat, in borum episcopoirum sedibus designandis viris doctissimis affricat,qui, in fecensendis illarum provinciarum urbibus,■ exactam utriusque provincioe divisionem, qualis ab
. ecclesiaslicis seryala est, non afferunt, sed fluminumi sectione illas dividunt, ut ad oculurii patel. Ex collalione
habemus Dialogum episcopum Zamensem, cui
Garnerius Majorinum et Silvanum etiam collegas superimponit,
ut episcpporum eadem in ufbe triumviralum
constituat. Zama Jugurlhae, dein Jubse in Numidia
Regia, rebus jipud eamdem a Metello et Caesare
gestis celebratur a Sallustio et A. Hirtio ; Zumma
vero fuil exiguum in eadem provincia oppidum ex
sola coliatioiie Carlhagiuensi scriptoribus ecclesiaslicis
notum.VALENTmos VAJENENSIS. Ita legilur in collalione.
Incefta sedes esl ; fuit tamen prope Vegeselam, naw295 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. <2Mtn collalione pro Vegeselitano episcopo subscripsisse A
dicilur. In cap. 135 collalionis haec leguntur: Valentinus
episcopus Vajensis pro cottsacerdoie meo Regino
Ecclesiw Vegeselilensis, qui hic Carthagine infirmilatis
causa detinelur, etc, subscripsi. Ejusdem adversarius
Donalista cap. 186 dicilur Quintasius Vajensis. Vegesela
eral in confiniis Numidioe versus Byzacium ; nam
ex Antonino distabat Sufetula urbe Byzacii millia passuum
30, in itinere Thenis Thevestem. Vaja, seu Baja
non scmel in ecclesiasticis Africse monumentis nominalur.
Fetix Bajanensis fuit in concilio Graii Carthaginensis,
Bejanus Bejanensis fuil unus e duodecim ordinatoribus
Maximiani damnatus Bagaiae a Donatistis
ex Augustinolib.iiicon. Cresc.,cap. 53. Perperam vero
ex subscriplione Valentini deducitur istum sedisse
prope Vegeselam. In collalione cap. 208 et 209 plu- g
res episcopi Donalistse subscripsere pro collegis, qui
in itinere infirmilalis causa detenli dicunlur, quorum
tamen dioeceses non erant conterminae. Et cum Reginus
Cartbagine aegrotaret, invisenlera se Valentinum
rogare potuil ut mandatum suo nomine subsignaret.
In Ephesiua synodo pro Rufo Thessalonicensi subscripsit
Flavianus Philippensis, quorum sedes non
erant vicinae ; hic enim in Macedonia secunda, ille
in prima sacrorum prsefecios agebant.AORELIOS MACOMADIENSIS. Bis Antoninus meminit
civilatem Macomadum in Ilinerario : semel dum describit
viam qum ducit Cirlam Carihagine ; iterum in
ilinere Assuris Thenas. Illic noti procul a Cirta, isthic
prope Thenas ponilur ; quare necesse est falli lexicographos
qui legi debere putanl Macomadem, eamque Q
collocant prope Siriim Minorem. Postea: Gemina enim
fuit Macomadia apud Numidas ; una cujus Ecclesiam
regeret Aureiius, haberelque adversarium Salluslium
Donalislam ; allera Resliciana , cui pro parte Donati
Proficentius prwessel. Imo tres Macomades recenset
Antoniuus. Priorem in Numidia ponit distanlem
Cirta niillia passuum 55 ; alteram in Byzacio prope
Thenas, quae urbs erat in. Byzacio, in cujus Notitia
nominatur Pascasius Theniianus ; et rursus in epdem
ilinere a Magna Lepli, qnse erat melropolis Tripolitanse
provinciae, Alexandriam ait: Macomades Synis.
Antonino consentiunt Tabulse Peutingerianse, quse
prope Thenas in Byzacio reponunt Macomades Minores.
Quarla Macomadia apud Numidas lexicographi,
quos vellicat, a Garnerio discent. Quare Proficentius I) 
Donatista sedebat apud Macomades Byzacenos ; hsec
enim urbs dicitur ab Antonino municipium. Limes
Macomadiensis in Notilia imperii Occidenlalis ponitur
sub cuslodia ducis.Tripolitani.
i . DONATOS AMPORENSIS. Dicilur quidem in collalione
Auburensis, sed in Notitia fil mentio Cresconii Amporentis,
ejecli in exsilium cum aliis. In collatione cap.
121 non Auburensis dicilur, sed Anburensis, cujus
' adversarius Servatus cap. 198 appellatur episcopus
| Amphorensis. Potuit Donatus sedere Anburse in dioe,
cesi Amphorensi seu Amporensi, quemadmodum
Delphinus ex cap. 65 ejusdem collalionis, morabatur
in dicecesi Constantiniensi, et quatuor catbolici erantA in dicecesi Adeodali Milevitani Donatistse, ut ibidein
Pelilianus conquestus est.RESTITUTOS NOVASINUS. ltalncollatione. ln Notiiiaepiscoporutn Numidim recenselur inler expulsos CandidusNdvasiiiensis. Inlerfuil concilio lum Carlhaginensiante collationem anno 411, tum Milevilano anno416, lum Africano universali an. 418, in quo terliusfuit legaiorum provinciw Numidiw. Haec partim rectedicerentur, si unus e Numidia Restituius Novasinensisappellaretur ; sed occurrit in eadem collatipnecap. 143 Resiitutus episcopus Tagorensis, quam Ecclesiamad Numidiam spectare concedit Garnerius, quiain Notitia illius provincise ponitur Timotheus Tagurensis.Rursus in synodo anni 418 dicuntur electi legatide provincia Numidiae Alipius, Augustinus elB Resiitutus. Quare cum hic Restitutus sederit in synodoanni 416 anle Alipium et Augustinum , perperamdicitur ille idem qui anno 418 nominatur Numidarumlegalus, quia liic post Alipium et Augustinumibidem, lanquam inepiscopaiu posterier memoratur.LOCIANUS GUIRENSIS. Recenselur inter episcopos quiCarthagine synodum hubuerunt anle collalionem , etc.An vero el hic et illic corruple legalur Ecclesiw nomen,repnnique debeat prb Guirensi vel Girensi, Girbensis,cujus episcopus decimo loco senleiltiam dixit in conciliorebaplizaniium, dubitaveril forle aliquis, nec meojudiciovalde lemere. Non ibo inficias judiciogeographi urbessubinde miscentis non foreila senlientem valde lemerarium.Sed eruditi riderenthominem Girbam iu Numidialocaniem. Qui ponitur Momillus a Garbp, in syiC nodoTebaplizantium, spectat ad Tripolitanos ; nam in ! Notitia hujusprovincise laudaluf Fauslinus Girbilanus.i In Numidia nulla Girba nominatur, sed tantumi Garbe ; unde in synodo Secundi Tisigitani apud Giritam adfuit Victor a Garbe ex Optato Milevitano lib. i,t etAug. lib. ni, con. Cresconium, cap. 27.i ALIPIUS TUAGASTENSIS. Nobitior ille est cum scriptiss Augusiini, Hieronymi, ac Paulini, et aliorum, tumi maxime rebus gestis fastisque Ecclesim, quibus ascriipfuses’ interdivos die 15 Augusti, etc. Oninia egregie.Sed Alipius supra omne Garnerii prseconium est. |AOGOSTINUS HIPPONENSIS. Nulla hic nola opus est.i Ulinam quemadmodum nullas hic scriptor de Augustinonotas supponit, ita nec nlli Auguslino notas, inussissent ; neque enim nobis vindieiarum scriben5D darum necessilas imposila fuisset : unde eorum qui sc ; ac sua lantum probant, querela non und loco erupit. ; PLACENTIUS MADAURENSIS. Legilur quidem in collationePlacentinus, imo et in codice Lalino EcclesimAfricanw, verum in Grwco habelur Placenlius, quw » vox communior apud Afros. Inlerfuil concilio Africanoanno 418, personamque gessil legali Numidiw, acin causa Maurentii Tubursicensis conlra seniores novws Germaniw inteiiocutus est. Correctionem admitto.s Interim annum synodicui inlerfuit Placentius conlraseniores novae Germanicse (ita legitur cap. 67 Cod.i Africani) ipse etiam corrigat ; dicendus enim est anrnus 407, nam in synodo indicla Basso et Philippot coss., anno 408, nullum Placenlii nomen sonat.205 . SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINt. 296SEVERUS MILEVITANUS. Severi Ecclesiam silet coiia- I
lio proiit edila esl, quamvis de Severo loquitur serius
Carlliaginem appulso cum novemdeciin aliis calholicis,
quorum calholicm Ecclesiw appellantur, elc. Nulla
noia his notis inferri potest. Loquitur ex cap. 215
collationis. Sedit Severus Milevi anle annum 597w
Mileum dicitur ab Antonino, et fuit colonia ex Tabulis
Peutingerianis.FORTUNATUS CONSTANTINIENSIS. Fuit unus e seplem
catholicis qui cotlalionetn conira Donaihlas susceperunt ;
silne Consiantiniensis Ecclesia eadem qum Ciriensis,
dispulaitl eruditi. Et adductis argumentis quibus
eadem urbs utroque modo nominata apparet, ait :
Cogit me, licel reluclantem, tanta vis argumenlorum
assenliri Gravio Pamelioque, quemducem seculus est.
Quanquam prima ralio qua utitur omnirio infirma est ; I
siquidem Forlunalus ille Cirtensis quem memoral Auquslinus
lib. de Vnico Baplismo cap. 16 , diversus esl
procul dubio a Fortunaio, quem lib. III contra Pelilianum,
cap. 1, el lib. m, cap. 58, Conslantinensem vocat:
ille enim Possidium digniiaie episcopali prmcessit,
isle seculus esl. Cirlensis siquidem paucissimis annis ,
antequam Auguslinus librutn de Unico Baptismo scriberet
(scribebat vero anno 407) , successil Profuluro ,
cum lamen Possidius ante annum 594 episcopus esset ;
al Constanlinensis prmcedebat Possidium, ul ex mullis
subscriptionibus consial. Scribit Aurelius Victor in
libro de Caesaribus, victo anno 506 a Consianlino
prope Milvium pontem Maxentio, a senatu Romano
Cirlm oppido, quod obsidione Alexandri cecideral, reposito,
exornatoque nomen Consianlina inditum. Hinc *
Constans et Consiantius Consianlini filii dederunt
rescriplum Ordini civitalis Constanlinm Cirtensium
lege 29 de decurionibus cod. Theod. Augnstinus lib. i
con. Petil. cap. 2, ait: In eadem Constaiiliniense civilaie
Sylvanum episcopum majores vestri in ipso exordio
sui schismalis ordiuaveruni. In libro vero lcrtio contra
Cresconium cap. 27, Sylvanum Cirlensem nuncupat.
Et lib. m con. Petilianum episcopum Constantinensem
Donatistam ail : Ego commemoravi Sylvanum
Cirtensem, cui quibusdam inlerposiliseliam ipse successi'.'
Ubi Pelilianum Sylvani concaihedraneum appellat.
Legatur epist. 165, iteraque gesta sub consulari Numidioe
Zenophilo.-Hinc idem S. doctor Petilianum et
Forlunatum modo Cirtenses, modo Constantinenses
episcopos dicit, ut pluribus oslendi lib. » Hist. Pe- ■*
l.ig., cap. 8. Hsec sunt evidenlia: al Garnerius testalur
se reluctanlem in hanc sententiam descendere ;
malebat enim Constanlinam a Cirla distinguere, ut,
qui toties duas in unam urbem confudit, hic unam
in duas dissecaret. Verum quod de urbibus malebat,
hoc de episcopis fecit, dum Fortunatum Cirlensem a
Fortunato Constantinensi diversum pronunliavit.
Scribit hoec Augustinus libro Iaudato de Unico Baptisino,
cap. 16 : Proinde si Profulurus anle paucissimos
annos defunctus, el Forlunalus, qui in corpore
adhuc est, alque illi successit episcopo, elc. Itaque an.
407, cum hsee scriberet Augustiuus, vivebat Fortur.atus
Profuturi in Cinensi sed<: successor. PorroA eodem vivebat etiam Forlunalus Conslantinensis *}
nam lib. I coni. Petil. , cap. 1, ait: Cuin essem in
Ecclesia Conslanlinensi, Absentio prmsenie, ei collega
meo Forlunatio ejus episcopo. At lib. n, cap. S, laudans
Bomanam Ecclesiam ait: tn qua hodie Anaslasius
sedet. Ubi vides libros conlra Pelilianum scriptos
fuisse a S. doclore, superstite S. Anastasio papa,
qui cum diem obierit anno 402 , consequens fit nt
FortunalusConstanlinensis anle anniim 402 fuerit
episcopus Constantinoe, qui cum in collaiione anno
411, ei in synodo Milevitana anno 419, proesens fuerit,
anno 407 juxta Garnerii chronologiam sedebat
Coiisianiinse una cum Fortunato alio Cirtensi Profuluri
successore. lta duos Fortunatos ex uno faciens,
fabulam de duobus Mensechmis belle iterum ludit.B POSSIDIUS CALAMENSIS. Fuit et ipse coltalorum unus,
imo individuus fere quemadmodum el Alipius Auguslini
in rebus Ecclesiw agendis socius, etc. Omnia
bene se habent ; sed quod proxime in nolis ad Forlunatum
dicit Possidium ante annum 494 episcopum
fuisse, anachronismo scatet. Ipse Possidius Calamensis
in lib. de Vita Augustini cap. 8 scribit S.
doctorem Hippone consecralum a primate Numidim
Megalio Calamensi episcopo. At Auguslinus ex Chronico
D. Prosperi viri et coselanei et auiicissimi, inauguratus
est antisles Olybrio et Probino coss. ,
anno 595. Quare nondurii illo anuo Megalius obierat.
Ceeierum Foriunatum Constantinensem, etPossidium
Calamensem ordinatos fuisse anno 597 evidenter
ostendi lib. n Historise Pelagianae, cap. 8.NOVATUS SINITENSIS. Ila legilur in collatione. Sinitensis
autem Ecclesim meminit Augustinus epist. 128,
quw est ad Donatum ; meminit pariier Notitia episcoporum
Numidiw, in qua scribilur Stephanus Sinitensis
in exsilium pulsus. Qum porro fuerit, el ubi posita civitas
ilia incerlum est ; nisi quod ex Auguslino cotligi
polest non procul ab urbe Hipponensi abfuisse. An non
idcirco putari potesl esse Sinislu colonia, cujus inentio
fitapud Anloninum in Itinere ab Hippoue Carthaginem,
dicilurque Hippone dislare m. M. LXXX. M. M. ?Omnia
plane susdeque pervertit, urbes ex una in aliam provinciam
portans, lexlns coilalionis et Antonini pessime
eorrumpens. In cap. 145 collationis Iegitur,
Novalus episcopus Ecclesiw Sitifensis ; el cap. 204,
Novalus episcopus Ecclesiw calholicw Sitifi. Erat Silifis
celebris Mauritaniae urbs, et, ut ait Procopius
lib. n de Bello Vandalico, caput regionis Zabis, ullra
Aurasium monlem sitw, a qua Mauritania Sitilensis
quinta ecclesiaslica in Alrica provincia denominabalur.
In Codice Africano cap. 127 laudatur Novalus
Sitifensis legatus Mauritaniw Silifensis. Garnerius ut
Novatum inter Numidas recenseat, ex. Sitifensi fecit
Sinitensem. Erat Sililis proxima Numidioe, distans
Guiculo urbe Numidica ex Anlonino millia passuum ;
viginii quinque, Ampsaga fluvio inier utramque posilo.
Nusquam Antoninus meminit Sinislu in itinere
Hippone Regio Cartbaginem : scribiL enim : Onetlaba
M. P. L. Ad Aquas M. P. XXV. Simiitu M. p. v. Biillam
Reaiam vu. At illc cx Siuiittu reiidit Sinisiu. Porro59*1 VARIORUi » EXERCITATIONES IN S. AUGUSTlNi OPERA. 298Simitlu erat in Proconsulari provincia ; nam in sy- A
nodicaact. 2, 1, concilii S. Martini legitur Benenalus ■
Simitensis inler Patres proconsulares, et in synodo
anni 419 Adeodatus Simittuentis, et cap. 125 collationis
nominalur Benenalus Simitlensit, qui dixit:
Nec habeo alium, nec hwreticos. Verum cap. 202
Cresconius episcopus Sinilensis cum Donatistis norainatur ;
ubi vcro hsec urbs fuerit dicam suo inferius
loco ad nolas in LOCILLOM.SECDNDUS ROSPITENSIS. lta legilur in collatione.
Pertinuisse vero Secundum cum sua Ecclesia ad protinciam
Numidiw conslal ex can. 100 Cod. Africanm
Ecclesim ; ubi dicilur electus a Maurentio pro uno judicum
sua in cauta, apud primalem Numidim Xantippum.
Nam alii omnes episcopi Numidw sunt, el judicium
illud provinciale fuit. Tot sunl in paucis verbis 1
errata, nt unde censuram exordiar ignorem. Haerebo
ejusdem vestigiis, ut subinde labentem in pedes erigam.
Erat Ruspa Byzacii urbs, quam S. Fulgentius
el vilae sanctitate et scriptorum excellentia illustravit.
Laudatur in Notilia Byzacena Stephanus Ruspentis,
et in synodali ejusdem provincioe act. 2 ccncilii
S. Marlini Julianus Ruspensis. In Tabulis Peulingerianis
in Byzacio ponuntur JRtispe et Ruspina. In Tabulis
Ptolemaicis legimus bsec in Byzifcio oppida :
Adrumeium, Ruspina, Leptis parva, Tapsus, Achota,
Ruspe, Bracordes promontorium, etc. Plinius Ruspinam
liberum oppidum dicil lib. v, cap. 4. Itaque Secuudus
Ruspitensis qui in collatione nominalur, sive
Ruspse, seu Ruspinae sedit, perperam ad Numidiam
Jransfertur. Secundus qui canone 100 Cod. Afric. £
memoratur, erat episcopus Megarmelilensis, ut
postea ostendam. Denique quod ait antislites electos
in causa Maurenlii Tubursicensis omnes Numidat
fuisse, falsum est. Nam bi plane friere Xantippus Tagosensis
primas, Auguslinus Hipponensis, Florenlius
Hippoxarrhytensis , Theasius Memblosilanus,
Samsucius Turrensis ex epistola Augustini 168, Secundus
Megarmelilensis excollat. cap. 125, et Possidius
Calamensis. At certum esl Memblosilam et
flipponem Diarrhytum fuisse in Proconsulari. De
Theasio hoc ipsum dixit Garnerius in notis ad superiorem
epigraphen, licet nescierit distinguere Membressam
a Memblosita. In synodali apud concilium
S. Marlini, inler proconsulares subscribit Donatus
lpponizaritensis. Sed hsec clare patent, neque diutius *
in illis te volo.MAURENTIDS TOBORSICENSIS. Ila legilur in collatione,
elc. Rem acu letigil: binc illi etiam atque etiam
gratulor. Tollit se humo : sed heu statim corruit.LEO MUNICIPII MOPTENSIS. lla legilur in coltatione.
Est aulem sermo Municipii in Nolilia episcoporum
Numidim, ubi scribilur Victor Municipiensis cum aliis
actus in exsilium. Cavendum porro ne quis propler cognationem
nominum Leonem hunc confundat cum alio,
qui Moclensem Ecdesiam rexil adfuilque concilio plenario
ann. 419 ; tlfa.enim Ecclesia, qum Moptensis dieitur,
ad 'Numidiam provinciam, isla, quw Moctentis,
ad Maurilaniam Sitifensem pertinebat. Moptam ex SiPATROL.
XLVII.A tifensi dioecesi in Numidiam rapit, ubi apud unum
Garnerium Mopta collocatur. In Tabulis Peutingerianis
in Maurilania Sitifensi scribitur : Moptimutiiiipium.
At ille municipiutn pro Municipio oppido, quod
erat in Numidia, obtrudit, cum Mopla diceretur niunicipium,
quod non erat colonia seu urbs Latio do- ..
nata, sed vivebat lege municipali ; et in laudatis Tabulis
oppida quse municipia vel coloniae fuerint
optime demonstranlur. Quod vero Leo in synodo
ann. 419 dicitur Moctensis, mendose scribitur ; nam
ex vetustis codicibus Vaticani Labbeus tom. II Concil.
pag. 1670, reposuit Moplensis.FAOSTINIANOS TAMOGADENSIS. Ita in collatione. Estaulem prope Thevestam coloniam in Numidia Tamugadecivitas nota Augustino, Anlonino, Plinio, PtoteBmmo, et aliis. Neutiquam notura esfa Antonino Thamugaderaesse vicinara Thevesti ; nam hic scribit:Theveste M. P. XXII. Timphadi M. P. xx. Vegesela H. P.XVIII. Mascula M. P. XXII. Glaudi M. P. XXII. Thamugadi.Igilur Thamugada non est prope Thevestemex Antonino, cum eodem tesle, remota fuerit ab illaurbe millia passum 104 , et medise inter ulramquefuerint Mascula et Vegesela urbes episcopales ; hicenim tempore collationis Rheginus, illic vero Malchusantistites sedebant. Frugum copiam apud Thamugadamlaudat Procopius lib. n de bello Vandalico.lbidem etiam tradit pag. 97 Ed. Grot. Thamiigadamsitam esse incampis ad Orientem, adversus montcmAurasium, quem ait trium dierum itinere Cartbagineremotum fuisse. In eodem vero libro laudato pag.C 120, Theveslem sea ; dterum itinere Carthagine distansoppidum. Verum quod Faustinianus ille fuit Thamuigadensis, pura pula Garnerii divinalio est ; nam ini collatione cap. 215 recitatur Faustinianus Rusiccadensis.Hanc vero urbem in Numidia ponit Pliniuslib. v, cap. 3, ubi scribit dislasse Cirta Numidioe me,tropoli millia passuum 48 Ponitur ab Antonino di-'stans a Gullu Numidiae millia passuum 60, a Paratianis50 ; quae loca erant in Numidia, et Rusiccadesi media inter illa locatur. Cur ergo Fausiinianus Ruisiccadensis nequit affirmari ille idem qui interluitsynodo Milevitanse ? Legit in laudato capite 215 Alipiumdixisse de Faustiniano Rusiccadensi : Hic esli in hac civitate, sed male habel. Quare morbo eumdemi anno411 putavit Carlhagine exstinctum ; unde unusi D Thamugadensis in collatiorie remanebal, quem synodoMilevitanse praesentem citra dubium assevera,ret. Visne tam speciosam conjecturam admittere ?i CRESCONIUS COICOLITANOS. Ita in collatione : scribendumforte Culcuitanut, est enim cognita non tantumAntonino,sed etiam Ptolemwo, Culcua colania nietdia fere inter Cirtam, Simitlu coloniam, Lares, et Gaussapham. Rideas, per me licet, Novae Geographiae- portenta. Ponit Cuiculum medium fere in itinere
, Cirla Orientem versus ac Carthaginem ; et quod mi-rabilius est, ex Anlonino, qui tamen hsec scribit ;- Cirta Mileum M. P. XXV, Idicram M. P. XXV, Cuiculi
, M. P. xxv, Sitifi M. P. xxv. Vides, te'ste Antoniiio,- situm esse Cuiculum in itinere Cirta versus Occiden*10 !» !> SUPPLEMENTUM AD OPERA ■ S. AUGUSTINL 300tem ad Sitifensem civitatem , quae cum in Maurita-A
nia Sitifensi fuerit, aperle deducitur Cuiculum extremam
fuisse Numidiae urbem versus Mauritaniam,
quam. tamen idem in medio fere Numidioe locat. Mirare
intcrim bominis solertiam, qui in Antonino invenit
Culcuitanum oppidum, quod nusquam in Antonini
Itinerario legitur ; non autem vidil Cuiculilanum,
quod ab eodem tam diserte designalur. Sed
vix pati possum ab lioc commentatore Cuiculilanam
Ecclesiam in Cuicuilauaui mulari aucloritate Ptolemsei
(qui lamen Calcuam, non Culcuam, ul mendose
legil, inter Numidiee novae urbes posuit) , cum in vetustis
Africanee Ecclesiae monumenlis niliil Cuiculitana
urbe frequentius nominetur. In synodo Grati
laudatur Elpidophorus Cuiculttanus ; in synodp S.
Cypriani Pudeniianus a Cuicuii ; in Notitia Africse
Viclor Cuiculitanus ; in collatione Cresconius episcopus
plebis Cuiculitensis ; in synodo v Creses episcopus
E. Cuiculitanw provincim Numidim. Memini Garnerium
inilio praefationis ad Historiam Nestorianam
affirmare Cbristiauum Lupum magnum ecclesiaslicae
antiquitatis reparalorem immensa erudilionis copia
vix non obrui. Procul ab hoc pericnlo remotum vides
Garnerium, nondum enim immensa illa eruditione
suffocalur ; tota enim ejusdem litteraria supellex,
quod notas prsesentes altinet, pugno slringilur.MALCDOS MASCCLITANOS. Ita in collalione. Notavero
Antonino esl Mascula m. M. LX. P. a Thebeste distens
eunlibus ad Silifensem coloniam. Recensetur etiam inter
episcopos Numidiw Januarianus Masculitanus, et meminit
Augustinus lib. ni coni. Cresconium, cap. 27,
Donaii Masculitani, qui in concilio Cirtensi Donatistarum
anno 303, ctti prwfuit Secundus Tisigitanus Numidiw
primas, confessus est se traditorem. Recie de
Malchi sede : nam eliam in synodo Bonifacii laudatuf
JanuariusMasculilanuslegatus provincim Numidim.
Yerumtamen in iis quse addit peccat biennii prochronismum.
Nam synodus illa, teste Optato lib. i,
post persecutionem apud Cirlam coacla fuit. Et AuguSlinus
libro laudato cap. 26, ait : Exstat Sectmdi
Tisigitani concilium cum paucissimis quidem faclutn
apud Cirtam, post perseculionem codicum tradendorum,
ul illic in tocum defuncli ordittarelur episcopus.
At ex gestis municipalibus persecutio codicum t.radendorum
inccepit CinsdDiocletiano vni et Maximiaho
vu comt., anno 303, xiv kal. Junii, ex eodem cap. *
29, Cirtoe sedente Paulo episcopo, cui poslea anno
305 morluo Sylvanus successor datus est. Auguslirius
annum et diem synodi Cirtensis designaV in bre,
viculo collationis teriioe diei cap. 18, ubi et lempus
 ; durantis iri Affica persecutionis etiam declaratur.
Ge« lB, inquit, martyrum, quibus oslendebatur lempus
perseeutionis, eonsulibus facta sunt Diocleiiario ix et
Maximiano vni, pridie idus Februarias : gesta autem
episcopalia decreti Cirtensis posl eumdem consulalum
tirtio nonas Martias, ac per hoc tredecim menses- inieresse'inveniuntur.
Habes ex Augustino saevisse persecutionem
anno etiara 304, cmn inarlyres occisi
sunt ; synodum vero Cirtensem coactam anno 505, dieA quintaMartii, cum cessasset in Africa persecutio post
abdicationem Diocletiani et Maxiniiani, dominanle
in Italia et Africa Severo Caesare. Probat haec ipsa
pluribus eruditissimus Henricus Valesius in notis ad
cap. 2 lib. VIII Eusebii Csesariensis. Hadriani Henrici
frairis litteras nuper ad te dalas mihi ostendisti.
Ambo de ecclesiastica ac profana historia benemeriti,
ac proinde tua amicitia dignissimi.LITTORIUS SOANENSIS. Ita quidetn in collatione, sedforte legendum Sugunensis. Ponitur enim ab Antoninoin Numidia prope Cirtam Sugus: quanquam in Notiliaepiscoporum Numidiw fiat mentio Felicis Suabensis inexsilium pulsi. Si non perfunclorie Notiliam lectilasset,cognovisset ibidem memorari Victorem Sugitanum ;unde Suabensis seu Suavensis (non , ut illeait, Suanensis)  Ecclesioe in Sugitanam conTeTtendsesententiam exuisset.i FORTDNATOS CASENSI-CALANENSIS. Ito iti collatione ;sed cum plures ejusdem nominis censeanlur, dubium ani Fortunatus nosler sil hujusce Ecclesiw episcopus. Vah ! ! quales modo scrupulos patitur, qui passim quosdami episcopos ad hanc synodum ex coilatione admittit, ; aliis ejusdem prorsus nominis pro arbitrio exclusis !s Sex Fortuna^ in collatione inter catbolicos recensentur: Rusuccurensis, Capsensis, Conslantiniensis ;prior pertinet ad Mauritanos Csesarienses, alter adi Byzacenos, posiremus ad Numidas, qui ante Possi ;dium legitur in epigraphe. Tres alii recitantur, Casensi-Galanensis,Abbenzensis, et Undesitensis. Has• duas Ecclesias incertae provincise vulgo ascribunt.i At in Notitia Numidise recilalur Optanlius CasensiCalanensis.Garnerius ergo dubitat an Numidiae epi-<scopus Fortunatus sederit apud Ecclesiam CasensiiCalanensem.quamcertumestadNumidiamspeciasse,vel potius fuerit episcopus Undesitae, vel Abbenzse,incertae prorsus provineiae oppidorum.DONATOS TIBILITANDS. Legilur in collatione Tigili,tanus, sed procul dubio mendose ; neque enim uspiamtnenlio reperitur civitatis Tigilis. Libenter admiltoi Donatura legi in cOllalione procul dubio mendosei Tigilitanum, sed ab uno Garnerio, nam qui litlerasnorii, in cap. 121 collationis 1'eget: Donatus episcopusTisililensis. Idem dixit: Prwslo sum ; sed non habeoconlra me etiam episcopum. IHe vero perperara> pro Tt’si'i(enst, quemadmodum in tribus edilionibus. Massonis, Albaspinsei, et Labbei legilur, Tigilitanum)  dixit. Sed praeproperse lectioni id vitio verlatur.Aliud msuper peccat, quod in urbe Tibilitana Donalumepiscopum catholicum penit anno 411, cum idi temporis apud Tibilitanum oppidum sederet SimpliciusDonatista episcopus, qui cap. 197 collationiss dix.it: Adversariumhon habeo. Huic tamen, velit notlit, Donatum Catholicum in eadem urbe adversariumt jungit: cum uterque sua in civitate teslatus sit noni habere adversantem coepiscopum.' Estne hoc erudilorumpatientia abuti ?PONTICANOS, SATDRNINOS, CHRISTONIUS, HONORIOS,i LOCIBS. Tncerlw sedis. Uno verbo semel censurae pe« : riculo, nos moleitia liberat.501 . VARIORUM EXERCITATIQNES 1N S. AUGUSTINt OPERA. 302ADEbbATDS BELLALiTENSis. Itd quidem in coltaiitihe A
appel(attir Ecclesia ; sed .in Notitia Numidiw legiiiif
BMalisensis. Vbi vefo Numidiw sita fuefii ejusmodi
civiias, ihcompertum mihi est. Sed curii Garnefio exposlulabit
alter ejusdem nominis episcopus Nuriiida,
qiii cap. 129 dicitur Adeodalus episcopus plebis Baxaritahw
: fiatri haric ufbetri ih Numidia friisse docet
Notitia ejtisdem proviticise, iri qua laudatur Vilalianus
Vazuritiinus ; e't iba. Vazafilarii (ii riientio cari. 54
God. Africarii. Ilaque mere pro ai-biirib Bellalitehsem
obtfudit, excluso Bazaritano. Qiiare Iiujiis Adeodati
qiii ih syriddri ndtnihatuf, civitas etiam jncefta
est, et noii tantiim sitiis civilaiis, iil ille affirmabat.
P« ocESsbfe. Itjhoiw sedis. Procedamus ad riotas.
CiiEscriNius GENtENARiENSis. lla legitur in collaiiohe.
El vtro in Nolitia episctjporiihi Numidim nutne-1
ratur iiiter ejectbs inde episcopos Florehlius Centehariensis.
Cuin plufes Gfesconii iri collaiiorie numerentur,
huhc qui tfigesimo' lOco in epigfaphe faomiriatur,
sedisse apud Centenarium (ita hoc oppidum appeliatur
in Tabulis Petilingefiariis) sirie, teste nbii
credam ;'' cum praeseftim idera Garnerius de Crestoniorum
in Nuinidia ufbibiis nibil certi se statuere
posse ingenue rateatur, ut suo infefiiis loco videbis.
SECONDOS MAGARMELITANOS, seii AijUENsis. • Quem
Magarmeiitanuth collatio dicit^ AqUensem prmierea vocal
Augustinus. Nusquam in Augustini libris Seciitidi
nee Magarmelitani, nec Aqtieiisis nomen fcperiiur.
In libello lantuhi Leporii haec subscriptio legituf :
Secuhdus episcopus Aquensis, sive Megarmitdnm oblat’6
uobis a Leporio libello subsiripsi. Ubi non Augiisli- (
nus, qui ibidem eodem modo subscriptus legitur, sed
ipse Secundus se Aquensem dixit.FELIX VILLAREGENSIS. Elst certuth est ex dixObus
ejusdem nominis episcopis Numidiw tilterum fuisse Villaregensem,
alteruin Tubiensem, dubium itimeh u'.ef
ulram ecclesiam rexerit. Pbstca, canon 48 Cod: AfriCj
continet causam Crescottii Viltaregensis, qui ctim fubiensem
Ecclesiam violenler invasisset, relicta Villafegeiisi,
swpiusque admonilus fuisset, contumaciler parere
delrcclaveral. Verum cum exposlulalib facta fuerit
ab Honoraio et Urbatw Mdttritdniw Sitifensis legatis,
conjicere posset aliquis, nec lemere ulramque prwfdtatn
Ecclesiam ad hancce Maurilaniam pertinere. Sed tiitti
Notiliw auclor in conlrarium tentiat, vix ego pbssim
conjecturam probare : quis enim Vielofe Uiicensiriie- ■
lius silum civitalum Africw, Ecclesiarumque a suis rectarum
sociis distinctius noverit ? Quare donec lux
aliunde major affulgeat, Notiliw adhmrendum pulo.
Cespitat in plano , et in mefidie majorem lucem exoptat.
Sibi fingit teslimonium Notitiae canonis Africani
dictis adversari. In Notitia Numidise scribitur
Donalus Villaregensis ; at Tubiensis Ecclcsia ibiderii
non recitatur. Ilaque Oresconius ex urbe Villaregeiisi
Niunidise ad Mauritaniam Sitifensem profeclus,'Tubiensem
ibidem Ecclesiam invaserat. Hinc legali
Silifenses peliere a synodo ut agere possent contra
Cresconium, coram feclore prQvincim ; eral enirii
Mauritania Sitifensis provincia praesidalis tcste SextoARufoin Breviario. Ex quibus evideriter colligilur
Tiibienseiri Ecclesiam huic provincise ascribendath,
non vero Numidise ; alias istius provinciae legati contra
Cresconium stetissent, non autem Sitifenses.
Cafolus a S. Paiiio Tubiensis episeopatus non meminii,
Ct Holslenius pag. 65 et 96 nolarum ad cumdem
hiinus recte crim Tubunensi confundit ; TubuIIae
enim erarii in Numidia, ut postea dicam. Garnerius
quod Cresconiiis relicto oppido Villaregensi
Tubiensem sedem occiipavit, ulramqiie Numidise
iifbem assefuit. Scimus ex Socrate, Sozoriienb, et
Tbeodoreto EuzOium prius sedisse apud Germariiciam
ih Eupbratensi provincia, dein Anliocbensem
thronutfi invasisse, postremo Constarilinopolitanam
sedera usurpasse. Eusebius teste synddo AlexanBdrina in apologia secunda S. Athanasii, primo Beryii
in prima Phcenicia episcopus fuii, inde in Nicomediensem
in Bithynia sedem se intrusit, tanderii
favente Corislantio Augusto Constantinopolitanam
afripuil, semper aliorum civilates, oculis per invidiatn
conjectis, oblimans alque arrodens. Juxla illationem
Gafnerii ih eadem provintsia erunt memoratoe urbes,
cum tamen Constanlinopolis fuefit in Europa, alise
vefo in variis ac abs se invicem refnotis Asiae provinciis.
Forte quo errdnern istiirii Cfesconium longioris
itineris niolesiia liberafet, iitrumque oppidumi Villaregense et Tubiehse ih eadem pfovincia posuit.
ut Cresconius de lino ad alteriim facile transiliret.
ASIATICUS. tncertm sedis, queniadmodum et RonINIANUS. Nullus hic Censofise sevefitalis notae lbcus
G est. Melius illi veftit igriofafe qiiam docere.I FAUSTINOS SiLLiTENSis. Itd ih cottntione ; fit aulem
irt Nolilia episcoporuth Nuthidim meritio Maximi Silli' ! tant. Exspecta parumpef, et altefum Faustinum Sil-litanam cathedram una simul sedentem audies ; imo
r tertium Fauslinum suppbsititium in hac synodo, Gar,
nerio auctore, videbis.
• SERVOSDEI BURENSIS. Ita tn coUalione, nisi quod ad-ditur Tubursicensis Burw. Veruiii in Nolitia episcoporum
Numidim dicitur simpliciter Leontius Burensis.t Non uno vilio laborat hoc scholion. Agriomen urbis
pro ejusdem nomine obtrudit. Cum duplex essel Tut
bursicus in Africa, una dicta est Tubursicus Burm,
i allera Numidiarum. Patet ex collalione, in qua cap.
IJ . 121 laudatur Servusdei episcopus plebis Tubursicensis- D Burm, contra quetn Donatus haereiicus stabat, qui- cap. 206 dicitur Donatus Tubursicensis, neque addilur
% Burm ; unde constat Servuriidei non csse dicendumBurensem, sed Tubursicensem ; a nomine enim, non
ab agnomine urbis appellandus est: hoc enim hujus- Tubursicus ab altera isiius hoihihis urbe distinclio
r tantum sighificalur. Ita dicimus UltrajeCliim Rlieni,
h ut hoc oppidum ab Ultrajecto ad Mosafn secernamus,
 ;i et perperam quis liujus civitatis episcopum vPCarei
i jifosensem. Altera Tubursicusdieebatiir Numidiarum.
ti ita in eadem collaiiorie cap. 201 ihtef Donaiistas
S noniinatur Januarius deTiibursicu Numidiarum, cui
h adversabatur ibidem Maiireniius ciitholicus ex cap.
o 143, ubi appellatur episcopm Ecclesiw Tuburiicehsis.303 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 504Utrumque oppidum confudit Holstenius pag. 55, et
unius tantum meminil Carolus a S. Paulo. Ex liis
etiam infertur, Tubursicura, ubi sedebat Servusdei,
non recte statui in Numidia, cum ad distinguendam
alteram Tubursicum a Tubursicu Buroe, illa diceretur
Tubursicus Numidiarum. Polerat Gannerius Servuradei
ex Augustino lib. IH contra Cresconium,
cap. 43, eximie commendare, cujus verba hic laudanda
sunt, ac germana lectio restituenda. Episcopus,
inquit, calfiolicus a Thubursicubure Servus nomine,
cum invasum a vestris locum repeleret el ulriusque
parlis procuratores proconsulare prwslolarenlur
examen, repenle sibi in oppido memorato veslris armalis
irruentibus, vix vivus aufugit. Ubi legendum
esse Thubursicu Burw patel ex collatione, undeS. Augustinus
Servum diserte nuncupat Tubursicensem, et
Donatus haereticus cap. 106 dictus est Tubursicensis,
non vero Tubursicuburensis. Ex laudatis Augustini
verbis videtur colligi hanc Tubursicum Burse fuisse
in Proconsulari, quod illius oppidi causse proconsu-,
lari judicio subjicerentur, cum proconsules Carlhaginensem
provinciam, consulares Numidiam regerent ;
sed video iufirmum ac plane lubricum esse
hoc argumentum ; nam Possidii et Crispini in Numidia
episcoporum causam cognovit proconsul ex Augustino
lib. m, cap. 48, operis ejusdem contra Cresconium,
quod etiam constat ex epislolis 127 et 128
ad Donatum proconsulem Africse. Proconsules enim
amplissima polestale in omnibus Africae prcvinciis,
excepta Mauritania Tingitana, ulebantur. Tubursicus
Numidise erat in itinere Hippone Cirlam ex Augustino
epist. 163. Denique notes velim Garnerii lechnas,
nolo enim dicere malitiam, aut vafriliem, a quibus
longe esse virum probe scio ; ille, 'ut ciira dubium
Servum seu Servumdei cum sua illa Burensi urbe,
quse nulla uspiam fuit, in Numidiam traheret, appellavit
Noliliam Africae, scribens in ea dici simpliciler :
Leontius Burensis, cum tamen non ita legatur ; nam
simpticiter ibidem scribitur : Leontius Burcensis. Ita
ex Burca Buram novam in Numidia urbem obiruxil.
Burila fuit Numidiae urbs, ut inferius palebit.TERENTIOS SELEOCIANENSIS. Ita in coltalione. Fit
autem in Notilia episcoporum Numidiw meniio Proficii
Seleucianensis. Poterat Terenliura et Servumdei,
quem proxime nominaverat laudare ex synodicis litleris
Africanse synodi ad Coeleslinum papam, in qua- ■
rum inscriptione nominantur Aurelius Valentinus,
Aiilonius, Tulus, Servusdei, Terenlius, Forlunatus,
etc. Ita 1n utraque synodo Servusdei et Terentius
tanquam eodem fere lempore consecrati, proxime
sedebant. Ex hac vero epigraphe deduces, xnaximos
illosAugustinianaenostrse gentis heroas, Augustinum,
Alipium, Severum, ac Possidium, non fuisse in eo
Africauo concilio ; nam ante Servumdei et Terentium
inscripti legerentur, quemadmodum ponuntur in titulo
epistolse tantis notis a Garnerio illustratse ; quod
nempe intelligerent eo in concilio ex universa Africa
eoacio adversus Romanas appellationes acerrime dis- ;
putandum et decernendum esse, a qua sententiaA collegarum cum ipsi erga Romanae Ecclesiae jura
obsequenlissimi, procul essent, ideo ad eum episcoporum
conventum se conferre recusarunt.CHESCONIOS DE CASTELLO TITULIANO. Legitur tn collalione
plebis Tituli ; sed noliiia meminit Viclorini de
casteUo Tiiuliano episcopi Numidim. Postea : Monendum
porro nunc, quoniam memini, vehemenler esse
probabile Noliliam episcoporum, qua tam swpe (at
qnam infeliciter !) usi sHnws, scriptam fuisse ab ipsomet
Victore Vticensi, qui tres libros de Persecutione
Vandalica composuit, etc, Atque hinc quisque satis ■
perspiciat utrumque opus conjungendum, si quando
Victoris hislorid edatur, ianquam alierum alterius supplementum
etiumen. Passim labitur. Scribitur in
collatione cap. 125 Cresconius episcopus plebis Tituli,B contra quem Victor Donatista stabat, qui capite 20*
inter haereticos ita recensetur : Victor episcopus Titulensis.
Haec autem Ecclesia pertinebat ad proconsulares,
quod diserte Garnerius poterat discere ex
Nolitia episcoporum, qua se lam smpe usum testatur,
sed profecto hac vice usus non est ; nam ibidem inter
proconsulares legisset Cresciturum Titulitanum. At
ille ut Cresconium in Numidia episcopum faciat,
eumdem ex oppido Titulitano in cattellum Titulianum
cito citius voiare jubet. Quod addit, notitiam episcoporum
Africoe inserendam historioe Victoris de Persecutione
Vandalica, atque utrumque opus conjungendum,
si quando Victoris hisloria edatur, vix sine risu
leges ; habes enim in insigni tua bibliotheca hisloriam
Victoris editam a Pelro Ghifffttio, quem interC eruditissimos societatis Jesu scriptores post Petavium
ac Sirmondum laudare soleo, in cujus libro
quarto memorata Afriese Notitia legilur. Qui sane
vir doctissimus Garnerii vota non modo jamdiu praavenit,
verum eiiam superavit ; cum Notitiam illam
non quidem tanquam appendicem historite Vicloris
assutam voluerit, quod se desiderare Garnerius dicit,
sed medio prorsus operi inseruerit. Editum est illud
volumen a Chiffletio Divione anno 1664. Hinc forte
pulabis Garnerium hoc prsesenti anno 1673, quo Marium
Mercatorem notis illustratum public’avit, Chiffletii
opus, quod in ore famae versatur, atque eruditorum
omniura manibus teritur, penitus ignorasse.
Verum si ita judices, segre in tuam sententiam descendam
 ; nolo enim tam supinam celebratissimi vo"iuminis ignoranliam homini affricare. Arbitror autem
Garnerium jam anle novennium basce notafe in
utramque epigrapben adornasse ; scnbitenim se opu« 
difficillimum, quod haclenus lenlavit nemo aggressum,'
sed non sine cura et labore. Et quidem dissert. 5,
pag. 319, testatur se ante duos et viginti annos ad
Pelagianam Historiam commenlariis illustrandam, a
Sirmondo vetustissimis schedis communicatis animatum.
Hinc ejusdem consilium laudo, qui juxta poetse
de scriplo publicando monitum, nonumque prematur
in annum, suas nolas. pleno a Ghiffleliani Victoris
editione novennio maturalas haud maturate vulgavit.
Quod si ex eodem Horalio slatim reponas:
Reprehendite quod non305 VAftlORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTIM OPERA. 306Malta dies et multa litura coercuit ; atque -jPrsesectum decies non castigavit ad unguemNullam pro homine responsionem adornare volo,
ne ex censore repente, dum nescio, advocatus fiam.
SPERANTIDS, vel, ut est in collatione, SPERATUS Ammadsererisis.
Dubium mihi fuit, debeatne Ecclesia Ammadwrensis
in Numidia censeri, an in provincia Proconsulari,
quamvis cerlum sit ad alterutram pertinere,
etsi in neutrius Notitia inveniatur : verum cum prope
absii a Thebeste cotonia, ut est apud Antoninum ; Thebestevero,
ulcontiatex Notilia episcoporum Numidim,
civitas sit Numidiw, Ammadmra videlur quoque Numidim
iribui debere, quantumvis repugnenl vulgares labutm,
profeclo non exactissimm. In concilio rebaptizantium
Eugenius ab Ammadaera trigesimo secundo
toco senlentiam dixit, quem ad locum Pametius nihil 1
attutit in notis, alioquin eruditis, quod optalam lucem
afferret. Affert aliquam Antonini Itinerarium, cum via
qucs Carthagine Cirtam^ducit ita describitur : Unucam
M. p. xxn, Sicillibram M. P. VII, Vallos M. P. XV, Coreva
u. v. xv, Musli M. P. XXVIII, Laribum coloniam
H. P. xxx, Attieuros M. P. XVI, Ammadseram coloniam
M. P. xxxn, Thevesle coloniam M. P. XXV, etc. Hinc
enim palet Ammadmram tribuendam esse Numidiw,
shquidem media ett inter Altieuros el Thebestem, quw
duw civitates in ista provincia existunt. Quoeso, vir
eruditissime, ne aegre ac molesle feras me in his discutiendis
parumper immorari ; nonnulla enim tradam
haclenus ecclesiasticis geographis ignorala,
queis tamen Africanoe dioeceseos limites exactius sta^
tuentur. tinuca Antonini apud ecclesiasticos scripto- i
res Uluca nominatur. ln cap. 127 collationis laudatur
Procericius Uculensis, et in synodica apud concilium
Lateranense saepius nobis memoratum, Cresconius
Uculensis inter proconsulares recitatur. De Sicilibba
in superiori epigraphe dictum est. Vallos etiam fuit
urbs episcopalis, el inler prsesules Carthaginerisis
provineise in synodo Bonifacii appellatur Restilutus
tpiscopus ptebis Vallitanw. Corevae episcopus nusquam
mihi apparuil. Hic ab ecclesiasticis geographis
Carolo a S. Paulo, et Luca Holstenio viris eruditissimis,
designantur confinia provinciae proconsularis.
Elenim Mustim Corevse finitimam ad Numidiam speclare
ex Notitia Africse citra dubium existimarunt ;
ibi enim inter Numidioe episcopos memoraiur Anlonianus
Musliianus. Sed in eo decepti sunt, quod duas bujus
 nominis urbes in Africa non observarunt, qtiarum
una in Numidia, altera erat in Proconsulari.
Hoc patet ex collatione Carlhaginensi, in qua inler
Donatistas cap. 206 nominatur Cresconius episcopus
Musiilensis. At superius cap. 121 hsec Ieguntur :
Viciorianus episcopus plebis Mustitensis. Idem dixit:
Prwsto sum. Habeo Feticianum Muslitensem, el Donaium
Turrensem contra me. Et statim cap. 122,
Alipius episcopus Ecclesiae catlwlicm dixit: De nomine
Feliciani utrum in communione sit Primiani. Ex
his optime intelligis apud Mustim in Numidia anno
411, cum celebraretur collatio, sedisse Gresconium
Ponaiiilam, apudMustiminProconsiflariFelicianum,A qui loties S. Augustino in hbris contra Donatistasmemeratur. Inde vero assero Felicianum proconsu,larem episcopum et magni inter Donatistas Maximianistasnominis ; quia Alipius petiit num Felicianusesset in communione Primiani primatis proconsularium,non vero Januarii primatis Numidarum ; cumtamen in synodo apud Bagajam Felicianus ab utro,que primate ob Maximiani ordinationem damnatusi fuerit. Adest evidens testimonium pro Musti proconsulariin synodica act. 2 concilii S. Martini papae,, quam inter proconsulares subscribit Januarius episcoputS. E. Mustitanw ; in Notilia vero Numidiseetiam Iegilur Anlonianus Mustitanus. Urbs autemTurrensis in Proconsulari, cujus sacris proeerat Do3natus Donatista, quem Victorianus Mustitensis sibi/ B vicinum dixit, apparet in Tabulis Peutingerianis, int quibus habetur, Thurris vi, Sicilibba xm, lnuca, ctc.t Turrensis urbs erat proxima Sicilibbse, quam essei proconsularem in nolis ad superiorem epigraphenostendi, ubi inter legatos provincioe Proconsularisi laudavi Prsetextatum Sicilibbensem. Hac occasionel etiam supplendse mihi sunt tabulae Ecclesise Africacnse, quam .laudati geographi Carolus a S. Paulo et, Holstenius publicarunt, qui Inucensem Ecclesiame Sicilibba millia passum 13 distantem omiserunt ; cum.r tamen in collatione cap. 187 nominelur Valentinianusepiscopus Inucensis. Hinc vides Philippum Labbeum,cujus morti sacra erudillo indoluit, et colle,gam Cossarlium viruni insignem, minus recte in- margine pro lnucensi Juncensem reposuisse ; illa- C enim Ecclesia erat in Proconsulari, haec in Byzacio,
r et laudalur synodus habita a Liberato primate Byzai
ceno act. 2 concilii Bonifacii Caubaginensis, "cujus
s etiam canunes commendat Ferrandus Diaconus. In
a Laribo statuendo iidem geographi decepti sunt. Nam
t cum in Tabulis Ptolomaicis viderent Lares poni-prope
s Vagam in Numidia, earadem urbem huic provincioe
s ascripsere. Sed ad eumdem lapidem offenderunt.- Duplex enim fuit hujus nominis oppidum. In collas
tipne cap. 207 recitalur Restitulus Laritensis, et cap.197 Honoraius Laurensis, ambo episcopi ex parteDonati. Lares vero etiam ad procorisulares spectassepatet ex synodo Bonifacii, quam cum illius, provin ;cise Patribus subscribit Viiulus episcopus plebis Larensis.Cseterum ex Tabulis Peutingerianis, quass "P mihi inspiciendas tradidisti, res illustrari potest ;ila ibidem scribitur : Theveste xi, Ad Mercurium xiv,i. Admedera xvi, Mutia xvi, Orba vn, Larabus xn, Drursiliana vn, Thacia vn, Mubsi VII, Aboia vi, Tianicas xn, Tichilla xvi, Membressa vm, elc. Aliud vero iter: a Mutia describens ait: Altuburos xvi, Altesera x,Assures, etc. Ubi Mubsi legendum Mutli.,Ex his pai-tet, non satis consequenter poni Ammederara (ita !, scribunt Augustinus lib. vn. de Bapt., cap. 39 colla>•tio cap. 207, et Anloninus) in Proconsulari a sacrisIx geographis ; Lares vero, Drusilianam, et Mustim inio Numidia, cum istae urbes recto itinere a ThevesteB Numidise supra Ammederam sint Carthagini propin) ,quiores. Sallustius oppidi Larit meminit in Bellp JuT50 » SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 50''gurlbino, Procopius lib. u de Bello Vandalico Lari- i
bum dicit, el Victor Viiensis lib. n. de Pers.*Vand.
Laribus scribit, ubi etiam Siccensem el Larensein civitales
appellat. Ex eodem Peuiingeriano fragmento
apparet siius Tigiiicse in Proconsulari, cnjus ineminit
collatio cap. 155, ubi nominalur Aufidius episcopus
plebis Tignicensis, quoc incerlse provinciaj depulatur
a Carolo a S. Paulo, etomittiiur ab Holslenio. Sed
quid dicelur de Aboia ? Ponitur in subscriptionibus
synodi v Valerianus episcopus Obbm provincim Proconsularis.
Haec quoque urbs desideratur apud Carolum
a S. Paiulo et Holsienium. An hic Aobim, vel
Obbw in Tabulis legendum incompertum mihi cst.
Ultra Lares ad 16 millia passuum ponitur ab Antonino
Altieurps, seu, ul Suriia legit, Altitures : utrobique
corrupte, nam Aliiburos legendum est. Haec I
civitas erat in Pro.consulari,'et in synodica saepe laudata
ponitur Conslanlinus episcopus S. E. Attoburitanw,
elin Nolilia ejusdem provincise Vindemius Altoburiianus.
Garrierius mendose dixit Attieuros, cum
Altieuros dicalur in Itinerario, cujus verba adducit.
Ubi perperam Altiburos seu Altoburos Numidiae accenset,
contra laudata veterum synodorum testimonia.
De Ammedera nibil cerii iuvenio quo movear
ad’eamdemProeonsularipolius quani Numidiae ascribendam.
Cum in Notilia episcoporum Numidise illius
urbis episcopus non appareat, qui tamen 123 ibidem
recensenlur, existimo Ammederam fuisse ultimam
proconsularis dioecesis civitatem, cum Thevestisinde
millia passuum 25 distans, ad Numidiam pertineat. .
Neque tamen ob eamdem in Numidia locatam, ullam C
Garnerio litem intendo ; imo eidem gratias ago quod
provincise in qua sita fuit Ammedera, investigandae
occasione data, Mustim ac Lares duas ejusdem nominis
urbes fuisse ostendi ; unde et exactier Africanae
Ecclesiae Notiiia relucet, ac synodbrum subscripliones
neutiquam, quod ad provinciarum urbes altinel,
inter se discrepare inielliguntur ; inde eliam Tabulse
dicecescos Africae facile corriguntur ac supplentur.QOADRATUS. Incertw sedis. Veritaii exactius qnadrareiit
caeierae noloe, si easdem hisce tanliim verbis
exarasset.LOCILLOS. Incertm pariter sedis ; nisi forte legi debeat
Lucianus Guirensis ; nam hujus nominis aliquis in .
concilio quod collalionem prmcessil subscripsisse legi- •*
tur. Fuil Vero in provincia Numidim Guirensis episcopus
 ; meminit enim Notitia Marlialis Guirensis. Plura
peccat. Imprimis Lucilli nomen diminulivum implel
augetque, Lucihnum efformans. Rursus Guirse seu
Giroe in Numidia duos simul coepiscopos donat ; nam
superius alterum Lucianum itidem Girensem pronuntiaverat.
Denique Lucilli urbem ignotam putavit,
cum diserie designetur ab Auguslino lib. xxn de Civit.
Dei, cap. 8 : ubi loquens de miraculis posl delatas
iri Africairi anno 416 S. Slephani reliquias, ait:
. In caslello' Sinitensi, quodHipponensi coloniw vicinum
■' ttl, ejusdem tdci Lucillus episcopus, etc. In excusis
eodieibus legitur Synicensi ; sed quatuor codices mss,- A in bibliotheca serenissimi magniducisdisertehabent.
in castello Siiiilensi. Augusiinus in epistola 128 ad
Donatum proconsulem Africse, menlionem facit colo) norum , quos hic habebat in Sinilensi vet Hipponenst
t agro. lbidem S. docior Lucilli decessorem designal
s inquiens : Collega lunc meus episcopus Sinitensis Ecr
clesim Maximinus. In editis codicibus Synicensis iti1
dem legitur, sed ex epist. 163, textus emendandus
s est, ubi scribens S. Pater ad Donatistas ait : Mode
prwconem misistis, qui clamaret Siniti, quisquis Maximino
commv.nicaverit, incendetur domus ejus. MaximiI
iius ex Donatisla factus erat catholicus.SABINUS TUCCENSIS. Tucca getnina est \n Africa ;altera in Mauritania Sitifensi ad Serpetem fluvium ;allera in Numidia pene mediu, ut habent Plolemaicm ?• B Tabulm. De Numidim episcopo intelligi debel collatio,ele. In concilio certe rebaptizantium ulriusque Tuccwepiscopi senlentiam dixeruni: atter, qui confessor Salurninus,quinquagesimo secundo loco ; alter, qui Honora) lus, septuagesimo septimo. Longis erroribusagilur, malisavibus arduum opus aggressus. Imprimis quatuorTuccse in Africa memoraniur, et Sabinus non Tuccensis,sed forteTuncensis episcopus fuit. Ptolemseusf prioris Tuccse meminit in Mauritania Caesariensi ;alleram ponit inter urbes Numidise novse ; tertiam> inter Bagradafn amnem et Tabracam ; quartam Antoi
ninus locat in Byzacio, vel Proconsulari ; nam in Itii
nere ab Assiiris Thenas ail : Assuris Tuccam Terebin !
thinam M. P. XV, Sufibiis M. P. xxv. Erat ergo Tucca. Terebinthina media inter Assuros, quae est urbs proi
" consularis, etSufes Byzacenas. Utrideputanda incerI
tum. Ille vero duas lantum Tuccas novit,quarum
 ! nnam ad Serpelem fluyium in Hauritaiiia Sitifensi,
alte.ram in media Numidia ponit. Pliuius Tuccse Sitii
fensis situm exacte tradit lib. v , cap. 2. Oppidum,
inijuit, Tucca imposilum mari et ftumini Ampsagw.> Itaque erat in confiniis provinciae Mauritanise Sitifensis,
quse Ampsaga flumine a Numidia separabatur.
Concinunt Tabulse Peutirigerianse, ubi hsec leguniur:
Tucca fines Mauritqniw el Africw. Meminil Dio Cassius
lib. XLVIII Tuccse civiiatis snb T. Sestio praefecto3 Numidioe, pro Antonio triumviro. In Notitia Sitifensi
memoratur Uzulus Thuccensis. Rursus Tuncairi Sabini
episcopi perperamin meditiillioNumidise slaluit.i . Nam Peiilianus episcopus Conslantinensis Donatista in- " collalione cap. 65 haec dixit : Nam eliam in ptebe
prmsentis sanclissimi (mulus mulum fricat) collegw ac1 fralris mei Adeodati , id est, in civilate Mileviiana, ilal cotnmissares est, ul unutn ibidem habeat adversarium,n alterum in Tuncensi civitate, qui ad hujus scilicei pleibem atttiquilus pertinet, et anle biennium videtur esseconslituius, Hic ipse erat Sabinus ; eienim cap. 150, edit. Labbei haec habenlur : Sabinus episcopus Tuccensis.Idem dixil: Pfwsto sum. Adeodatus episcopusdixit: In dioecesi mea est ordinatus. Ilaque Tunei,: seu Tucca, nolo enini de nomine cum Garnerio conntentionis funem ducere, erat in dioecesi Milevitana. Ats Milevis.quam Mileum Antoninus vocat, distabat Cirla, versus Ampsagam inill. pass. 25, et in Tabulis Peu-509 VARIORUM EXERGITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 310tingerianis scribitur Milev. colonia, et ponitur infra
Rusiccadem, quaeCirta aberat ex Plinio 48 mill. pass.
Cirta non erat in media Numidia ; nam distabat HipponeRegio
mill. pass. 94, et Numidia ultra Hipponem
Tabracam usque ultiraum provinciae limilem versus
Orientem, protendebaturmill. pass. 64. Milevi Cuiculum
extremam Numidise unbem versus Occidenlem erat
iler mill. pass. 50, Tabracam vero mill. pass. 183, eunlibus
ad proconsnlares. Haec ex Ilinerario Anlonini
paient. Ilaque Tunca, qtise erat in dioecesi Milevitana,
ncn erat in media Numidia, sed supra Cirtam versus
Sitifenses. ln Tabulis Peutingerianis res ad eculum
patet. Hinc etiam deduce neutrius Tuccae, quas ex
synodo S. Cypriani laudat, Sabinum episcopum
fuisse ; nam illse tirbes suos habebant eplscopos ante
annum epochse Ghristianse 258, quo Cyprianus marlyrinm
subiit ; oppidum vero Sabini anle biennium
quam collatio Carthagine haberetur, nempe anno
409 episcopali primum dignitate ornatum fuit, cum
antiquilus intra dioecesim Milevilani antistitis censeretur.FAOSTINOS SILLITANUS. Ita in collaiione tegitur. In
Nolilia vero Numidiw fil menlio Maximi Sillilani, qui
periit in itinere ad exsilium. In eadera omnino pagina
duos Faustinos Silliloe episcopos anno 416 Milevilanoe
synodo praesentes facit. Error immanis, qui non
niodo memorise, verum eliam oculorum propemodum
defeclum indicat : si tamen vigilans ea scripsil. Mirare
interim notas iisdem omnino verbis concinnatas,
utrique Faustino supponi. Sane quse de hoc
Faustino repetuntur, dici nequeunt nec sine cura el
labore exarata : quid enim facilius esl quam exscribere
 ?FAOSTINUS ALTER. Vel hic, vel iste Sillitanus fttit ;
alteruier ignoraim sedis. Nec isle, nec ille Sillilanus
luit, nisi prior Faustinus, quem in Sillitana sede
locaverat, dejiciatur. Caeterum tertius hic Faustinus
emergit in Milevitana synodo uni Garnerio cognitus,
caeieris bucusque ignoratus. Hi quidem tres episcopi
in epigraphe numeranlur vel apud ipsum Garnerium,
SABINDS,FADSTINOS, CREscoNios.Atille eadem auetorilate
qua novas urbes condit, qua binos in una sede
episcopos locat, qua civitaium et praesulum nomina
detruncat, auget, commutat, eadera, inquam, aucloritate
FAOSTINUM, nuper domi suse nalum episcopum,
sine tractoria synodo inlrudi:, cum jure ferendi in
Pelagiana causa suffragii. Conlineo impelum, ne epistola
in saiyram migret ; vereor tamen ne ipse risum
conlinere possis, dum haec non sine cura a Garnerio
scripta audis , qui ne ullus in numerandis episcopjs
error obreplei, epigraphes ilerum legeudoe curam
dimisit.CRESCONIOS TOBINIENSIS. Cum quinqueCresconiorum
v.omina sinl inscripta synodicw, scire quidem possumus
qum ab iis indefinile Ecclesiw in Numidia rectm fuerinl ;
definirenon possumus qum a singulis. Cretconius
Tubiniensis aliquis appellatur in collatione, ponitur
vero in Noiitia Numidiw Reparalus Tubuniensis. Scribendum
est ubique Tubunifnsis, nl in Noiitia. In syAnodo rebaptizantium appellatur apud Aug. lib. vide
Bapl., cap. 12, Nemesianusa Tubunis ; idem pariler
epist. 70 Tubunas nominat ; sednec addita cautio vel
parum hominem juvat. Unde habet quinque Cresconios.,
qui anno 411 collationi interfuere, anno 416
adhuc superstites fuisse, ne uno quidem intra quinquennium
defuncto ? Itane quinque Cresconiorum
numerus pleno quinquennio elapso non decrevit,
auclore Garnerio , qui de Delpliino scribens , brevl
biennii spaiio octodecim in una provincia episcopos,
ut ostendain, diem obiisse publicat ? Cur nec unui
saltem illorum Cresconiorum domi remansit, vel
riullus ejusdem nominis episcopus intra quinquennium
consecratus Milevium perrexil ? His addo alteram
fuisse Tubunam in Mauritania Csesariensi exB Notitia memorata, et in alterutra urbe sedit Nemesianus,
quem ex Cypriani synodo appellabam.VICTOR, GIGNANTIOS, et POSSIDONIUS. Incertm tedis.Quid illi mali intulit Viclor episcopus Cullitensis, qui• cap. 125 in collalione nominatur ? Fuit enim Cullu,seu Colops magnus, Numidioe oppidum Plinio, Ptolemseo,Anlonino,aliisque in Numidia memoraium, cuijus silum in littorario illins provineiae itinere exhibent
Tabulae Peutingerianse. Snlinus cap, 27 de Nu.midia agens : Urbes, inquit, m ea quamplurimw noibilesque ; sed Cirla eminel, dein Cullu, purpureo fuco ! Tyriis velleribus coinparatm. Haec ille.ANTONIOS, forte ANTONIANUS LAMFORTBNSIS , cujm
mentio est in collatione ; Lamforlensem porro Eccte ;stam perlinuisse ad Numidiam, probat Notilia episco !C poruin Numidiw , cum recensel inler confessores Felu
cem Lamforlensem. O quam turpiter illi vertit ex Antonio
finxisse Antonianum ! Nusquam infelicius allucinatus
est ; eleuim catholicum episcopum in hsereticum
commutavit. In collatione cap. 149, post JanuariumetPrimianumDonatistarum
primates, fere statim
recitalur Anlonianus episcopus Lansortmsis, qui cap.
163, cum iterum inter Donalistarum turbam noml
naretur, dixit: Non illic habeo adversarium. Pessimu »
enim Donatista totam dicecesim in parle Dcnatipmni
sludio lenebat. Et hunc Donatistarum priraipilum,
tanquam Saul inter prophelas, locat Garnefius inter
caibolicos episcopos synodi Milevitanse ? Estne ista
immensa eruditionis copia qua vix non obruitur Chrislianus
Lupus ? Omillo quod hujus hsereiici EcclesiaD non Lanfortensis dicenda est, sed Lansorlensis. Ila
legitur in collatione, cujus teslimonium proxime laudabam,
in Nolitia appellalur Feiix Lansortensis ; in
synodo Bonifacii an. 525 Floreulius Lansorlensis.
Dum audio Garnerium ex Antenip AntPnianum, hoc
est, ex catholico hsereticum efformare , non possum
non repetere lepidum Hieronymi dictum in apologia
priori contra Rufinum , qui Eusebii Ariani pro Origene
librum S. Pamphili martyris tilulo prsenotaium
publicaverat : Cum tanlam , inquit, habeas licentiam
nominum immutandorum, ul de EusebiO Paniphilum,
de hwretico marlyrem feceris , cavendus homo, et mihi
ntaxime declinandus , nt mt rtpente dum nescio, di
Hieronymo Sardanapalum nominet, H »c illo. Potefat5H SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 312Garnerius, Antoniano Donatisla in malam crucem j
abire jusso, legere caput 155 collaiionis, ubi ponitur
inter catholicos Antonius episcopus plebis Mutugennensis.
Holstenius hanc Ecclesiam in Numidia ponit.
Aiigustinus villam Mutugennam in territorio Hipponensi
recenset epist. 204, •i : INNOCENTIOS GERMANIENSIS. Ita legitur in collatione.
1 Est aulein Germanensis civitas in Numidia, ut constat
ex Notitia : censetur enim inler confessores Numidas
tpiscopos Crescentianus Germanensis. Si ab anno 411
ad annum 416 Innocentius Germaniensis superstes
fuit, nullusque alius hujusce nominis episcopus inter
i23 Numidise antislites exsiitit, verum dicit.PR^SIDIUS et CRESCENTIUS. Incertm sedis. Nusquam
securius sibi consulit quam cum ita loquitur.FELIX TOBIENSIS. Ita legitur in collatione. Tubiensem 1
vero Ecclesiam non procul a Villaregensi positam,
xtique adeo in Numidia collocandam, colligi potest ex
can. 48 Cod. Africanm Ecclesiw. Vidisti ex eodem
canone oppositum evidenter deduci. Dixi etiam Hol- '
Btenium pag. 65 et 96 Tubiensem Ecclesiam cum Tubuniense
confundere : cum tamen eidem collationi
interfuerint ex cap. 121 Felix Tubuniensis, et ex
cap. 133 Felix Tubiensis, ambo catholici episcopi.ANTONIOS FOSSALENSIS. Ita quidem mihi videtur,
yuamvis nulla ipsius menlio in collatione fiat, forte
quia nondum ordinatus fuerat. Quo ergo jure hic Anlonius
ppsl annum 411 urdinalus , sedil in synedo
Milevitana ante Donatum , Lampadium , et Delphinum,
quos eidem collalioni adfuisse Garnerius mox
scribil ? Junior antiquiores episcopos excan. 53Cod. *■
Afrieani praecedere non poterat.VICTPR. Ignolw perinde sedis , alque alter mox appellalus.
Hsecde utrcqueVictorescribens,nec oleum,
nec operam perdit, quemadmedum malo eidem fato
in "aliorum sedibus designandis contigit.HONORATOS TABENNENSIS. Cur autem Honoratum,
qui Milevitano huicce concilio interfuit, Tabennensem
polius puletn quam Moctariensem seu Malariensem, qui ■
recenselur inter episcopos in collalione, licet ipse quoque
ad Numidiam perlineal, perinde ac Thabennensis,
facit Thabennensis sanctilas familiaritasque cum Augustino,
cujus impulsu synodus coacta est, a quo velul
res sua propter fidei studium procurala , amicis, reor,
nonsine invilalione prmlermiisis. Et anlea : Suspicalur
Ortelius Thabennam eamdem esse cum Thabba, qum '
iiota fuil Plolemwo. Suspicionem non opinor levem.
Cum Thabense nec Plinius, nec Piolemseus, nec
Strabo meminerint ; imo cum ejusdem episcopalis
sedes omissa fuerit a Carolo a-S. Paulo et Holsienio,
Ucet ex D. Possidio cap. 30 de Vita S. Augustini
' Honoralus Thabenensis episcopus innotescat, Garnerius
in tanto scriptorum silentio, sine teste, Tbabenara
Numidiae ascribit. Unus A.. Hirtius Thabenam
' oppidum, ejusque situm egregie tradit in libro de
Bello Africano : Thabenenses, inquiens , qui sub
djtione et poteslate Jubw esse consue.scent, in extrema
ejus regione marilima locali, interfecto regio prwsidii .
kqalo) ad Cwsarem miitunt, Cwsar eorum consitioA probalo, M. Crispum tribunum cum cohorte, etsagittariis,
tormentisqSe' compluribus prmsidio Thebenam
miltk. Tres id temporis in Africa reges erant Juba
Massinissoe pronepos mediierraneam Numidise regionem
a Cirta usque Zamam possidebat, itemque Maurilaniam
Sitifensem usque ad Mulucham fluvium.
Inde Bocchus Mauritaniam Coesariensem regebat ; de
quo hsec habet Dio lib. XLIX : Fuit ts rea ; Maurilaniw
Cmsariensis. Postremusin Mauritania Tingitana rerum
poliebaiur Bogud, ex eodem lib. XLVIII. Jubam, post
occisum cum copiis Curionem pro Caesare in Africa
ducem, Pompeius eique adhoerens senalus regem
dixerat ; quo terapore Bocchus et Bogud eadem dignitate
a Cassare insigniti sunt, quse ex Dione lib. XLI
initio fere belli civilis contigere. Juba tamen anteaB jure regio Getuliam ac Libyam tenebat ; cum enim
Curio esset tribunus plebis, tentaverat, ejecto Juba,
regnum in provinciam Romanam redigere, teste Caesare
lib. n de Bello civili. Curio autem gesserat
' tribunatum ex Dione lib. XL , Marcello el Ruffo
conss., biennio antequam a Juba occideretur. Plinius
hsec scribit lib. v , eap. 2, de Mauritania, Tingitana
et Csesariensi. Namque diu regum nomina oblinuere ,
■ut Bogudiana appellaretur extima, itemque Bocchi,
<jum nunc Cmsariensis. Ab ea portus magnus a spatio
appellatus, civium Romanorum vppidum ; amnis Mulucha
Bocchi Massesulorumque finis. Verum olim
postbellum Jugurlhinum, ulaitRulus, tn populi PLO*
mani polestatem Numidia venit. Quse quidem de regione
maritimaNumidiae ; quae fuerat ditio AdherbaCHs a Jugurtha occisi intelliggnda sunt, ex Sallustio
cap. 26 de Bello Jugurlbino ; Zamam enim et Cirtam.
regias in medilerraneis illius provinciae urbes Csesar
Jubseabstulit ; undeea Numidiae pars provincise novoex nomen sortita est, auctoribus Appiano et Dione.
Quare si Thabenenses erant sub dilione Jubw in
exlrema ejus regione maritima locati, sarie eranl in
ora maritima Maurilanise Sitifensis non procul a Mu•lucha , qua Mauritaniam Csesariensem Bocchi regis
spectabat. Et quidem aliquam Mauritanise partem
Jubse subditam fuisse, palam ex A. Hirtio intelligitur,
qoi scribit regem, cum destinasset in Byzacium
cum exercitu ad Scipionem pergere, Saburam cum
aliis copiis in Maurilaniam misisse, ne rex Bogud et
Sitius Caesaris praefectus ab altera parle ipsius regnuni1u invaderent. Hinc apud Florum lib. iv, cap. 2, legilur
Mauritanim rexJuba. Addit idem Hirtius fere in calce
operis : Publius inlerim Sitius, pulso exercitu Saburm
prmfetti Jubm, ipsoque interfecto, cum iler cum paucis
per Maurilaniam ad Cwsarem faceret, forte incidil ini Faustum Afraniumque, etc. Efat id lemporis Caesar
Uticse in proconsulari. Itaque illa Maurilanise pars
quae olim Micipsae et Hiempsali illius filio parebat, eti postea ex divisione a legatis Romanorum facta, Ju:gurlhse tradita fuit, in Juboe Hiempsalis filii polesla1tem venerat, in cujus maritima exlrema regionei Thabenenses ab Hirlio ppnuntur. Haec me fortasse
curiosius prosecutuih dices ; sed rei obseuriias id) exegif ; sseplus enim illorum Africse regutn fine ? n5J3 VAR ORUM EXERGITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 314Romanis mulali sunt, ut optime ex Strabone lib. xvn A
et Dione noveris. Quod si Garnerius in extremo quodam
ac sibi tantum noto Numidioe angulo ad Medi- ■
terraneum Thabenam fuisse contendat, unum saltem
testem appellare debet, ut tot teslimoniorum, quae
adduxi fidem labefactet. Exhis inlelligis suspicionem
illaro de.Thabena cum Plclemsei Thabba cenfundenda,
quam non levem epinabaiur, esse prorsus vanissimam ;
siquidem Ptolemaeus Tbabbam ponit in
regione sita inler fluvios Bragadam et Tritonem :
quorum primus prope Uticara in proconsulari, aller
propeTacapem inByzacio mari miscetur ; et lempore
belli civilis nullum oppidum maritimum in eo tractu
a Juba tenebalur, sed vel Csesarianis, vel Scipionis,
et Calonis proesidiis omnes illae urbes insessae erant,
ul ex commenlariis Hirtii, Appiani, et Dionis aper- B
tissime constat.DONATDS BURITANUS, seu BDRCENSIS. Ita in collatione.
Ubi vero posila fuerit Burca illa civilas, cujus
Ecclesiam Donatus rexit, incerlum est. In Nolitia epitcoporum
Numidiw fit memio Leontii Burcensis. Omnia
prorsus inverlit. Scribiturincap. 153 collationis Bonatus
episcopus plebis Buritanensis. At excellenlissirnus
immutandorum norainum artifex ex Buritanensi
Burcensem reddit, ut in Numidia censeatur, cum Buritana
Ecclesia incertse provinciae sit. Rursus superius
in notis ad Servumdei, dixerat hunc sedisse Burse
tempore collalionis, qua in urbc poslea anno 484,
ul inNotilia habetur, fuit episcopus, ut ille ait, Leontius
Burensis. Al hunc ipsum Leontium modo affirmat
fuisse successorem post plures medios Donati C
Buritani, seu Burcensis, qui eidem collalioni adfuit.
Suspicor Buritanam Ecclesiam spectasse ad Proconsularem
: nara act. 2 concilii S. Martini inter illius
provinciaeepiscopossubscribit synodicam Cresciturus
Busitanus, qui forle Buritanus dicendus est ; ni potius
e conlra Donatus Busitanus appellandus videatur.
Rem in medio relinquo.PETRDS, PR^ESIDIOS, et CRESCONIUS. Incertw sedis.
Hic sextus Cresconius tarde venit ad Garnerium, qui
cum quinque aliis antea nominalisin epigrapheCresconiis
sedes in Numidia deslinasset, duabus etiam
urbibus Titulilana ex proconsulari, Tubiensi ex Mauritania
Silifensi in Numidarum censum translalis, ne
quis Cresconioruro extra Numidiam sacris praeesset,
nullam postea in hac proviucia, imo nec in fmitimis
urbera habuit reliquara, ad quara sextum Cresconium
episcnpum mitteret. Doleo istius anlistilis vices, qui
sacris omnibus civitalum Africae prsefecturis a Garnerio
aliis Cresconiis pro libito dislributis, remanet
incerlm sedis episcopus.LAMPADIDS TISEDITENSIS. Ita quidem in collalione ;
al Tididilanus potius dici debel. Nam Nolitia Numi- ■>
darum episcoporum meminil Abundii Tididitani. Imo
Notitiae textus ex collatione fortassecorrigendus est ;
Iiic enim etiam inter Donatistas memoratur cap. 198
Donalus episcopus Tiseditensis ; cujus quidem nomen
capiii 135 inserendum est, ubi Lampadii Tisediteneis
adversarius non legiiur, lacuna ibidem existente.A Hanc urbem egregie designal Sallustius in Bello Jugurthino
cap. 62, ubi tradit Metello Romani exercitus
imperatore contra Jugurtham Numidise regem in hac
ipsa provincia bellum gerente, pro componenda pace,
eumdem Jugurlham Tisidium accituui. llaque
LampadinsTisiditensis vel Tisiditanus dicendus est,
non Tididitanus. Lampadii urbem Tisidium omisit
Carolus a S. Paulo, Holstenius incertse provincise
ascripsit ; quam tamen fuisse in Numidia constat ex
Sallustio, etex hac epigraphein qua Lampadius ejusdem
oppidi episcopus inter Numidas recitatur.DELPHINOS. Incerti nominis Ecclesiam rexit ; vtctnam
tamen Constantinm, ut eolligilur ex cap. 65 collationis,
ubi Petilianus Donatista interlocutus : In plebe mea,
inquit, id est civitate Gonstantinensi, adversarium
B habeo Fertunatum ; in medio autem dioecesis mest
nunc inslilutum habeo, imo ipsi habent, nomine
Delphinum. Meminil hujusce Delphini Augustinus
epist. 158, etc. Hic episcoporum epigraphes agmen
claudit ; in quo quideni vellem cum Garnerio convenire,
ut postquam in litteraria paloestra diutius cum
eodem luclatus sum, amico erga eumdem animo ex
certamine discederem, et ubi delphini imminentem
procellam naulis indicant, ita hic Delphinus e contra
commotam hucusque geographicam tempestatem, in
qua Garnerius naufragio proximus fuit, illata lran<
quillitale sedarel. At novi iterum difficultatum fluctus
insurgunt. Res altius, ltcet paucis, repetenda est.
Anno 411 Petilianns in collatione ita Marcellinum
judicem allocutus dicitur cap. 165, cum plures epiC
scopi catholici gloriarenlur se suis in urbibus non
habere episcopum Donalistam : Lucrum enim videtur
his cedere, qui multos se adversus nostros habere per
hanc provinciam ostenderunt, si in provincia Numidia
non oslendamus, eos penilus non habere, aut habere
cerle, sedraris tocis. Quae licet ab hserelico olim causidico,
emphatice dicta sunt, illud tamen constat
haeresim Donalistarum, quse, ut ait Augustinusepist.
134 ad Pammachium in media consutari Numidia
ortum habuerat, istius provinciae urbes ila pervasisse,
ut plures episcopum solummodo Donatisiam
sine acmulo catliolicoantistite id temporis haberent.
Hoe proeserlim Ecclesise a solis Donatistis episcopis
occnpatae in collatione recitantur, Lansortensis cap.
143, Idassensts cap. 182, Legensis, Lamiggensis, Rotariensis
cap. 187, Tibilitana cap. 197, Ruslicianensis
cap. 198, Lambirilensis cap. 206, et alise plurimse, ut
i ex interloculione frequenti Aurelii Macomadiensis
Niimidarum episcopi non obscure colligilur. Rursus
tempore collationis vacabant catholicorum catbedrao
per sex Africanse dioeceseos provincias sexaginia qua'
luor, cap. 215 ; quarum ut minimum dgcem fuere in
■ » Numidia, cum in Tripolitana provir.cia quinque soi
lum episcopi numerarentur. Peracta coliatione, vicli
 ; episcopi Donatistse atque urbibus pulsi ab Honorio
l imperatore, solum vertere coacti sunt, ul paiet ex
i cod. Theod. lege 54 et 55, de hareticis, dat. Constantio
et Constanie coss., anno 414. Tunc a catholicis
episcopis iu omnibui Africse urbibus, ubi prius hae-515 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 510relici sacra minislrabant, orlhodoxi anlistites con- /
secrati sunl, et viduatis cathedris novi prsesules assignati.
Ilaque in Numidia viginli sallem episcopi
paulo ppst annum 4H inaugurati sqnt, quos pmnes
Delphinus jam ab anrip411 ante cpllalionem episco^
pus praecedebat, Jtaque si hic ille idem est qui postremus
in tilulp synpdicse Milevitanse recitatur,
nullus illoruni yiginli antislitum ppsl annum 411 ordinatorum
ad synodum anni 416 se contnlit. Quae
quidem unus Garnerius sibi persuaserit. Praeterea
idem Petilianus in collatione cap. 65 de Sabino epi^
scopoTunqensi dixit •. Ante biennium videlur esse conslituius,
Quare anno 409 Sabinus primus apud Tuncamepiscopus
sedit, Ibidem autem Pelilianus testatur
Delphinum nunc inslilutum episcopum in dicecesi
Conslaniinensi : neixipe 411, ut prqxime noiabam, ]
Cum vero jn epigrapbe inlerSabinum et Delplrinum
octodecim episcopi nominentur, si bic Delphinus ille
est cujus mentio fit in cap. 65 collationis, afurmare
debet Garnerius intra biennium octpdecim in una
proyincia Numidice episcopos diem pbiisse, ac tptidem
subregalps, qui modii leguntur inter Sabinum et
Delphinum. Quaj sine tabulis, sine teste nen credam.
Verum qui lot novas in Africam urbes transvexit,
peslem aliquam Numidiae fprte impertabit, qua inlra
biennium tantam episcoperum stragem late prepaget,
Nec credo Numidas de. tot sublatis tam brevi spatio
episcepis de Garnerio conquesturps, cum Mcpta et
allera Macomodia in ea provincia momento condilis,
ac in illius dioacesim translatis urbibus Tituli, Tubise,
Girbse, Dionysianse, Zellse, Ruspinse, et aliis, quse I
finitirois » vel incertae provinci » ascribebanlur, tam
arcte Numidas sibi devinxerit, ut in lucri loco depulare
possint, oclodecim episcopos slatim ab hoc suo
Polioctiste sublatos, cqm facta per eumdem lot oppidorum
accessione, provincise lines longe lateque
protulerinl.Ilabes, vir eximie, meum de Garnerii notis ad
uiranique epigraphen epistolarum concilii Carthaginensis,
ilemque Milevilani judicium ; in qua quidera
censura levi, ut aiunt, brachio easdem repasiinavi.
Profecto dum leges hunc scripiorem tot Africae urbes
confudisse, multas ignorasse, "quasdam nuper excilasse,
plurimas in aliense diceceseos jura transcripsisse,
episcoporum corumque urbium homina pro
libitd variasse, binos subindecatholicos antistites uni
eidemque oppido proefecisse, defunctos dudum prsesules
praesentes synodis fraxisse, et Donatislas pro
orinodoxis Patribus oblrusisse ; durn, inquam, h ;rc
portenla leges, jure optimo pronunliabis in Garnerium,
cum opus quod a nemine hactenus tentatum
scribit, iilotis, ut aiunt, pedibus aggressurus, in
Afficam transmilteret, illud Augusli apophihegma regeri
poiuisse, qui, teste Macrobio lib. u Salurnal.,
cap. 4, Noriienclatori suo saiis oblivioso dixit : Accipt
commendatitias, quia illic neminem nosti. Plinius
ille noster Yeroriensis lib. xv, cap. 18, scribit recentes
ficus e Carihaginensium hortis tridui tantum navigatione
Rumam delalas, »c Patribus conscriptis aA Catone oslensas, senalusconstiliuni de semula ac Lalino
noniini semper infesta, urbe evertenda, invilis
fere extorsisse. Hinc ipse pariter recentes geographiae
i fruclus, quos, te jubente, in Africa parumper censorio
slylo versatus decerpsi, luis oculis subjicio, quo
tot urbes nuper a Garnerio per Africam exstructas,> non dicam solo aequandas decernas, sed quod aerise
prorsus 'junt, unico oris flatu dispergas. Ille tamen' testalur, non sine cura el labore se aggressum epus,
i quod hacienus tentavit nemo. In quse Garnerii dicla
libeat hec riidi carmine ludere.MERCATORIS opus, lanlis quod mercibus auctum,
- Plurima Garneri cura kborque fuit.Exslruil Uic urbes : alias e sede revulsas,
Per Lihyse celeres currere regna jubet.
i Jus Iiabet ju Manes ; quando aJ suffragia mitlitU Quos ol m e vivis abstulit alra dies.' - Orpiieiis hu c cedit: minor est Amphiona laude.i Quod semel his actum, saepiusille facit.* Hic tamen te monitum velim, ne feliciori aliis m* scriptis Garnerii eruditioni quidpiam per me detra1
ctum putes ; illum enim lanti facio, ut si ejusdem derebus Pelagianis commentaria h ;storiam quam de1 eadem heeresi hoc anno Patavinis typis excusam emisi,praevenissent, mea staiim scripta (quod sincere> affirmo ac sancte juro) in angulum omnino projecis*sem ; elenim plurima quoe me primitns ea de re publicaturum
arbitrabar, lam feliciter assecutus esl,' ut dnbio procul plagii reus delatus fuissem, si post
1 vulgatum Gamerii volumen eadem repetere ausus* • essera. Fateor me in quibusdam abeo dissentire, ei,> ut caelera sileam, nequeo approbare ejusdem emene
C dationem qua litterarum antislilum Pelagianorum
f " textum corrigii. Nam dissert. 5 ex schedis a magnoSirmondo Veronoe Venetiarum urbe intra dioecesim
o patriarchse Aquileiensis inventis, sibique cpmmuni'■
catis, recilat libellum fidei Pelagianerum, quem scrio
bit a Julianp Eclanensi ad sedem apcstplicam missuro,in quo cum prope finem hsec legantur : Iilud
& eliam, sancte ac venerabilis frater et pater Augusline,
i- necessario respondendum putavimus ; et cerlum sit, ul
n optime probat, haec illos non scripsisse ad S. Augui.
stinum Hipponensem, putavit errorem in vetustissi:S
mum codicem irrepsisse, ac pro Augusiino Zosimum
i- papam reponenduin ; etenim Pelagianos episcopos
i- rescribere ibidem ad suum primatem, a quc hsere'
o sim illam damnare per lilteras jubebantur, idem Garii
" nerius luculenter dempnsirat. Labitur tamen vif eru:ditus ;
 nam id temperis celebris erat Augustinus
o Aquileiensis primas Veneliarum , Hislrioe, Norici
c utriusque et Rhselise I. Audi Henricum Palladium,quo nemo diligentius aut elegantius Aquileiensium
n res in litteras misit: Post Chromatium, inquit, eligin
lur patriarcha Auguslinus, quo lempore alter Augusti'■-
nus Hipponensis episcopus eloquentim et doctrinw flit,
minibus hmrelicorum vesaniam in Africa obruebat. Inaula patriarchali apudUtinum omnium Aquileiensium
s primalum elogia grandioribus, et plusquam uncialibuscharacteribus antiquitus descripla leguntur.Porro ibidem post Chromalium Auguslino hoc epia
grainma inscribitur-317 VARIORUM EXERCITATIONES JN S. AUGUSTlNl OPERA. 318AUGUSTINUS UBBE ROMA A GOTHIS DEVASTATACONSTERNATOS AQUILEIENSIUM ANIMOSJEJUNIIS ET SUPPLICATIONIBUS SACBISAD DIVINAM OPEM IMPLORANDAM EREXIT.Scribit ibidem Palladius Augustinum Aquileiensem
sedem indeptum fuisse anno 414, eamque cum vita
reliquisse anno 423, dato eidem Adelpho successort,
Errprera Ughelli in utroque primale haud sup loco
staluendo, scis me adnotasse lib. II Hisl. PeL, cap.
12. Cum Zosimus anno 418 Pelagianos damnasset,
encyclicas ad Aquileiensem et Mediolanensem priniates
misit, ut easdem suis in dioecesibus publicarent ;
quemadmodum paulo antea damnatis Romaa
ab Anastasio papa Origenistis, Chromatius Aquileiensis
Augustini decessor, et Venerius Mediolanensis
acceptis ab apostolica sede litteris, itidem in suis
dioecesibus per suffraganeos episcopps Origenistas
proscribendes curaveranl, tesie Hieronymp lib. ii
apologise contra Rufinum. Hinc Augustinns primas
Aquileiensis apostolicae sedis contra Pelagianos decretum
cum lilteris ad stiarum provinciarum episco •
pos misit ; quorum nonnulli, cum Pelagianis erroribus
lenerenlur, memoralum fidei Iibellum ad Augustinum
primateni dederunt. Quam vero altius in dipecesi
primalis Aquileiensis apud ecclesiaslicos praesertin) ,
Pelagiana haeresis radices fixisset, constat ex
litteris Seplimii Altinalis ad S. Leonem Magnum, et
hujus reseriptis ad primalem Aquileiensem ; de quibus
fusius egi in eodera Iibro de Hseresi Pelagiana.Ad Garneriuni redeo. Hic in sujs notis publicandis
nonnullam ab eruditis Iectoribusgratiatn iniri posse sperabat ;
verum tam infeliciter ea in re calculos posuit,
ut in lucri loco eidem reponendum videatur, si tam
deusscerrorumfarragini veniam a lectoribus impetret.
Hinc fatearis necesse est, viros eruditos quandoque,
ut tuo verbo ular, paratragcediare, ac suis ipsorura
scriptis nimium lenocinari ; eadem coufidenter oeque.
ac audacter in oculos manusque hominum mittentes,
quse tamen e re ipsorum esset scrinio claudere , ac
blallis corrodenda relinquerc. El quidem, ut de me
loquar, non quod in erudilorum numerum venire ausim,
sed quia indoctorura , ut ait poela , volumina
passim scribentium lurmse accenseor ; existimabam me
caeteris diligeniius in Pelagiana Historia chronologiam
tractasse ; sed quantum mea me opinio fefellerit statim
intellexi: siquiJem vel in ipso limine in prochronisinum
jmpegi, Nam in priori pagina scripsi cum B.aro^
nio S. Atlianasium anno 372 diem obiisse ; imo.quod
cum pudore dico , laudans Proterii Alexandrini paschalem
ad Leonem Magnum epislolam, cum ibidem
ex epocha Diocletiani, et charactere pascliali evidenler
deducalur, anno insequenti ejusdem obitum statuendum
fuisse. Plures meis in libris errores inve'
nient rjgidi censores, quorum agmen me manet: quibus,
ubi iiie allucinatum ostenderint, gratias plurimas
referam, quippeqiii non mea, sed ipsorum cura ac labore,
non dicani doctior, sed minus indoctus fiam ;
illud enim snbinde Senecae dictum repeto ex cap. 18
de Vita beaia, Cum vttiti conviciutn facio, imprimis
mtit facio. Tu quidem, vir clarissime, securus ab hocA discrimine evades, qoi magnum philosophum Soeratem
imitatus, nilril non dicam in lilteras, mittis ; sed
qupd in te mirari tam saepe solitus sum, tenacjssima
memoria fultus, succenturiatis quibusque ejusdem
praesidiis dimissis, ne verbuni quidem unicum stylo
alligas ; sed volumina devorans, tibi Musisque instar
Aspendii canis, publici judicij aleam refugis, et nullo
scribendi cacoethe tilillaris. Hinc te felicissimum puto,
qui procul ab invidprum censuris, exiiniis erga
lilteralos offlciis nomen tanto nobilius posteritati propagasti,
quanlo dignius est faetis potius quani dictis
nomen in sevum extendere. PJura justse molis voluminaGallprum
ac Batavorum typjs excusa, ac tibi
certatim honoris gratia nuncupata, t.ot elogia ab eruditis
qnibusque Ilalis suis in libris tibi passim inscfiBpia sunt, n\ nullus posterorura quilius bonse artes in
amore erunt, ignorare unquam possit, vixjsse Antonium
Magliabecum , de litleraria republica ad invidiam
usque benemeritum : ut illa lantum po3trema
tuo nomini dies stare posse yideatur, quae pessimo
mortalium falo librorum ac litteraruni omniuiri a|tam
oblivionem indiicat. Ego sane nullum grati animi officium
missum faciam, quo tibi quantulascunque vices
rependam. Etenim non modo prjor dpotissirnis ac
bumanissimis litteris me convepisti, verunri eljan) ilIiislrissimi
senaloris et equitis Ferrantis Capponii generis
nobilitate, rerum agendarum peritia, juris ulriusque
scientia, et inagna eliam apud principem gralia
conspicui, operam rogasti, ul in F.truriam sacra ?
eruditionis prpfesser vocarer. Annuit omnium gratiarum
vir, quo ad beneficia pronior ne voto quideiu
fmgi poiest ; sciebat enim serenissimo cardinali Leo.
poldo (quo in nomine magnum Mediceaeglorise incre
mentum, el liiteraruro seque ac Hliefatorum cultorem
ei Maacenaiem incomparabilem orbis veneraliir) nihil
esse antiquius, qnam ut historia sacra, qu.se apud nostrates
exsilium.patl videbalur, patriam in Etruria cum
bonore reciperet. Hlnc amplissimi senatoris opera factiim
est, ut serenissimus magnusEtruriseduxCosmus
EccIesiasticamHistoriam,quaepubiicissapientiimconveutibus
exclusa, ciim umbraticis quibusdam hominibus
in ltaliasub paupere teclo hospitabatur, regia manu
prehensam, in Pisanum Atbeneum, hoc est, in suam
omnium scientiarnm regiam iniroduxeril, insignem*.que eidem caihedram inauguraverit. Cnm sapieniissimus
idemque prudentissimus princeps optime in
telligerel unam histofiam magnornm regum nomina
ad posleros cum laude transmiltere , eamdem lam
nobili judicio ac generosa munificentia demereri voluit:
ut quando illum suprema et seris tanlum nepotibus
nola dies ccelo inseret, bisierise munere in
Eiruscse gentis desideriis, in omnium populorum qui
lilteras extra barbariem norint, animis pefenniter
vivat. Et licet illum ingens erga superosreligio, rarusln
subdiios amor, eximius litterarum cultus, ac
sollicita felixque gerendi imperii cura jam pridem
orbiuniverso spectabijem fecerint, ac grande iisqui
sceptra moderantur exemplum posuerinl ; grato tamen
bistoriae obsequio ultra sevum per ora hominum819 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 320feretur , iisdemque quibus virtutum ac IHterarum
notitia, spatiis pervagabitur, Cseterum cum singuli
felici Ecclesiasticse Historise sub Maximo principfj
sorti adgratulentur, ipse hoc unice doleo, quod me
nulla sacrse eruditionis supellectile ornatum, ejusdem
Historiae primum in Pisana Academia interpretem
designavit ; vereor enim ne cum sublimis sit
liistoriae majestas, interpretis vitio minor esse videatur.
Unus tamen, vir undequaque eruditissime, ingenlem
animi molesliam minuis, dum e locupletissima
bibliolheca, quae domi tuse atrium, cubicula,
angulos quosque occupat, libros subinde ad me transmiltis,
ut lantse erudilionis suppetiis firmatus, animum
non despondeam. Te inlerim precor, ut me serenissimo
domino qui te aeque ac litteras anjat, commendalum
facias, ut tanti principis patrocinio fultus,
felici faustoque auspicio demandatum munus aggrediar.
Vale ac me, ut soles, ama.ANIMADVERSIONES 1N EAMDEM EPISTOLAM.Epistola 17$. Inscriptiones hujus epistolse et sequentis
copiose explicuit eminentiss. cardirialis, ccntra
Joan. Garneriuro. Sed cum ad ipsas epistolas nihil
dixerit, nonnulla ad eas monebimus ad doctrinam
quam eomplectuntuf perlinentia. Quamvis enim, ne
quis calumnietur candorem nostrum, niulta sint quse
improbamus in doctrina Pelagii ejusque sequacium,
adversarii lamen ejus non ita sese gesserunt ac ratiocinati
sunt, ut possint eliam a riobis per omnia
probari. Damnalus quidem ille est et conviciis exagitatus
ab omnibus, etiam quibus ejus dograala ignota
erant, ex quo est ab Africanis episcopis infamatus ;
sed nulla hominum damnatio efficere polest ut quod
verum fuit falsum fiat, et vice versa nullae bominum
laudes ex errore veritatem faciunt. Proelerea notum
estinmagniscoetibus res magnis affectibus dijudicari ;
nec in re sat difficili facile fuit verum a falso secernere
omnibus illis Africanis episcopis, quorum nonnulli
ne scribere quidem potuisse dicuntur 1 collat.
Carlhag. c. 133, et doctissimi, praeter dicendi facultalem,
pro modulo illius aevi, quid eximium habuerint
non video. Non dicerem haec, nisi viderem multitudine
et auctoritate, mullo magis quam rationibus
pugnari.Ibid. §2. ld agunt isti (Ccelestius et Pelagius) 
dantnabilibus dispuiationibus suis, ut non defendendo,
sed potius in superbiam sacrilegam extollendo liberum
arbitrium, nulium relinquant locum gratiw Dei, qua
Christiani sumus. ] Non capio qui in superbiam extollerentliberumarbitrium,etquidem
adversus Deum,
qui fatebantur eum creatorem esse humanae nalurae
omniumque ejus facultatum, adeo ut ei debeant homines
quidquid babent boni, et ab eo quasi ab omnium
rerum domino pendeant ; hominem vero, cum
natura sua minime peecalor esset, sua unius culpa
in peccatum esse delapsum et delabi, non vero Dei,
quasi illi negasset quaa necessaria erant ad vitandum
peccalum ; nec eo secius Deum voluisse ei ignoscere
jpeccafa et seternam vitam largiri, cum contraria omAnia meritus esset, si modo Evangelio pareret, misso
ei,ex meragratia, servatoreJesuChrislo, qui gratiam
illani Dei ei annuntiaret, et ad officium misericordiler
revocaret ; neve homo parum credibile esse
censeret, quod ille nuntiabat, addidisse Christum
miracula, quibus fidem sibi velapud perlinaces faceret ;
internum eliam auxilium suppedilare quo ahimos
bominuro illustrat, quamvis non necessario addticat
ad credendum ; quin et per baptismum homines
regenerari, el. filios Dei fieri. Quod a Pelagio di'ctura luultis ostendit Dionys. Petavius in Historia
Dogmatum Pelagianorum, quoe est lom. III Dogm.
ejus theologicorum ed. Amstelodamensis. Hoc unum
dicebat Pelagius pendere ab homine quod posset recle
uli aut abuti tot divinis beneficiis ; qua in re, quamvisB suirmopere vituperandi sint qui beneficiis Dei abutunlur,
noii sunl admodum laudandi, si rigidi censores
naturse noslrse esse velimus, qui iis recte utuntur ;
nam quod possint hoc prsestare, totum niuneris
est divini, nec mirum est eos felices esse malle
in seternum, quam miseros. Furiosum quidem est et
impium, Deo vitam et mortem offerente, eligere mortem
: at profecto non est eximioe cujusdam prudentise
et virtuiis malle vilam. Quis superbiat ob sapientiam
et acumeri, quodmalueril vivere quam mori ? Est
igitur, ex sententia Pelagii, cur Deo gratias agant homines,
sed non cur sibi placeant ac plaudant. Africanoe
aut Punicse rhetoricoe exaggeratio fiiit, cum
libefuin arbilrium tn sacrilegam superbiam extollere
dictus est. Quam facile fuit Pelagio premere contraGrias partes invidiosis consectariis, Deum jubere impossibilia,
seternis pcenis alficere homines quod impossibilia
non prsestitissent, aliisque id genus, quibus
excusatur plane homo, ac tola culpa in Deun »
conjicitur ? Humilitatis Christianse esse putabant, si
Deus omnium bonorum auctor fiefel ; et quidem
merito ; at non ita id intelligi oporluit, ut fierel e'adem
opera iniquus judex, quod Deo est contumeliosissimum.
Ac sane hisce permota soecula sequentia in
Pelagii opinionemdilapsa sunt, quam etiam Augustino
tribuerunt, cui ipsa Pelagii opuscula ascripserunt ;
quia non poterant sibi persuadere tantum virum quantum
eum fuisse ex farria putabant, ejusmodi consectaria
potuisse concoquere. Profecto si Africani illi
Patres id fuissent quod videri volebant, gravibusD illis Augusliniarise sententise incommodis probe pensitatis,
sibi non liquerepoiiusdixissent, quam totdamnationibus,
quarum aliae super aliis quaquaversum
miltebantur, doctrinam non intellectam damnassent.
Pergunt hisce verbis : Qua et iptum nottrm voluntatis.
irbitrium vere fii liberum, dum a carnalium concupiscenliarumdominalione
liberatur, dicente Domino :
Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis ; quod
auxilium fides impelrat qum est in Christo Jesu Domino
nostro, Non dubilabant Pelagiani quin divina
gratia bomines a peccatis liberarentur, si modo ea
recte uterentur. Sed pulabanthomines ea posse abuti,
ac prseterea neminem esse usque adeo manoipalum
peccato, ut graiia illa excilari nequeat, ad servjtutem321 VARIORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 522illam fugiendam. Sed quid sibi volunl boni Patres
Africani quandoaddunt, quod auxihum fides impetrat ?
Id enim auxilium quod fides impetrat, non est gratia
qua fimus Christiani, quse anlecedit fidem, non eam
sequilur ; ham quando cre'didimus et fide aliquid a
Deo impetramus, jam sumus Christiani. Redolent illa
verba semipelagianismum, aut simile quidpiam. Itaque
aut^boni illi viri nondum salis inlelligebant doctrinam
Augustini, aut est hoc additamenlum ; cum,
ut adnotant Benedictini, in duobus mss. codd. desint.isti autem asserunt, sicut a fratribus qui eorum libros
legerunl cognosimut, in eo Dei graliam depulandam,
quod talem hominis consliluit, creavitque naturam,
quw per propriam volunlaiem legem Dei possit implere,
sive naluraliler in corde conscriplatn, sive in litleris dalam.
Eamdem quoque legem ad graliam Dei perlinere,
quod illam Deus in adjulorium hominibus dedit. Si credimus
auctori Prsedestinati, in prima synodo Cartbaginiensi,
quinquennio ante habita , obtuletunt Coalestio
lifcros suos, inquibus Pelagiana dogmata explicabat.
Quod si verum esset, non mirari sane non possemusCarlhaginenon
asservalos fuisselibrosillos, ut
quam jure damnatus ille esset liqueret ; ulque contra
eum, ubi usus poslularel promerenlur. Sed parum
hoc credibile est, cum Coelestium IiicPalresCarthaginienses
damnenl, libris ejus minime inspectis.
Verum et hoc mirum est, graves episcopos tam acerbas
sententias in absentem dixisse, minime lectis
ejus libris et recitatis duntaxat accusatorum litteris.
Quse ratio judicandi a nemine paulo aequiore defendi
potest ; prsesertim cum difficiles qusestiones agerentur,
iu quibus facillimum erat sententiam non audilorum
male inlelligere. Itaque et aequius et prudentius
se gessisset synodus, si judicium post lecta Pelagiana
scripta dislulisset. Ad id vero quod hic ex illis
babet quod altinet, crealionem ac legem graliat Dei
esse, non potest hoc negari, cum sint haec longe maxima
Dei beneficia. Nisi enim nos ratione prseditos
Deus creasset, non possemus ei parere, neque bealitudine
frui ; nisi etiam legem evangelicam promulgasset,
officium nostrum nobis parum notum fuisset,
maximaque credendi incilamenia ac proestantissima
praemia non haberemus. Profecto non capio cur spretim
de hisce tantis Dei gratiis loquanlur Africani Patres,
nisiaccedataffJatus nescioquis, cuiresistere non ■
licet, isque pauculis concedendus. Prioribus beneficiis
refertse sunt liiteroe sacrse, adeoque perspicue de
iis loquuntur, ut sine insania ab iis qui Scriplurse
credunt negari nequeant: posleriorem vero fruslra
probare nituntur Patres Africani, nec quidquam
proferunt, prseter loca aul plane aliena ab eo quod
spectant, aul summum ambigua. Hoc quoque merito
desideres in hac eorum epistola, quod graliam illam
suam nusquam definiant, neque vocis ambiguitatem
discutiant ; quasi illo uno sensu quem volebant
legerelur in Scriptura, satisque esset proferre Ioca in
quiius exstarel, ut probaretur quod sentiebant. Apturn
hoc est, fateor, ad movendam invidiam, at miAnime ingenuum accommodumque ad probandum quod
volunt, apud homines verilatis solius amantes.lbid., § 3. Illam vero graliam qua, tit dicium est,
Chrisliani tumus, cujus Apostolus prwdicalor est, dicens:
Condelector enim legi Dei, secundum interiorem
hominem ; video autem aliam legem in membris
meis repugnantem legi menlis mese, et captivantem
me sub lege peccati, quseestin membris meis. Miser
ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus ?
Gratia Dei, per Jesum Christum Dominum nostrum ;
nolunt omnino agnoscere, sed nec aperte quidem oppugnare
audent. Verum in Pauli verbis, quid aliud est
gralia Dei, quam Dei misericordia, aul Dei beneficio ?
Nemo conlrarium unquam ex vi nativa vocis ns.uqueprobabil.
Non negabataulem Pelagius hominesB Dei beneficio peccatoeripi ; sed negabat fieri id afflatu
quodam interno, cui reluctari non liceret, et sine
quo csctera omnia Dei beneficia inulilia essent. Oportebat
Africanos prsesules perspicue suam et Pelagii
sententiam exprimere, ut quid senliendum quidve
damnandum, ex eorum senteniia manifeslo Hqueret.
Sed longe maximam pariem Chrislianorum in se concitassent,
si aperte dixissent quod sentiebant ; neque
enim ante hoec tempora, etanledefinitionesAfricanorum
conciliorum, aliter de gratia homines senserant
quam Pelagius.Pergunl Carthaginiensis concilii Patres : Sedqnid
aliud agunl, cum hominibus animalibus, non percipieniibus
qum sunl Spirittis Dei, persuadere non cessanl ad
operandam perficiendamqUe justitiam, acDei momdalaC complenda , solam sibi humattam sufficere posse naluram ?
Sed mandata Dei non sunt ejusmodi, ut omni
vi deslituta sint ad moveudos hominum animos.
Eorum maximus consensus cum recta ratione constitutioneque
ipsa humanae nalurae, magnifica prsemia
iis adjuncta, miracula quibus eis fides facta est,
exempla sanctorum virorum, ac proesertim Christi,
qui ea observarunt ; hujusce vitse miseriae ac calamilates,
quse fruslra bealitudinem, quam usque adeo
optamus, in ea quseri ostendunt, aliaque id genus
rnaximse sunt efficacise ad revocandos, paulatim certe,
homines ad bonam frugem. Sed homo animalis inquies,
ut docet Paulus I Cor. n, 14, ad queni locuni
respiciunt Afri proesules, non percipit qum sunt Spiritus
Dei. Imo non admittil, ov SEXST« I, noc esl> "s nonD assenlitur, nimirum, dum est animaiit sequilurque
impetum brulorum, prsosentia tantum et sensilia quscrentium.
At nihil obslat quominus inlellecta et pensitata
Evangelii prseslamia, animalis homo ejusraodi
esse tandem desiiiat. Prseterea enira qusesiverim a
Patribus Afris, an non Deus jubeat homines animales
desinere animalibus cupiditalibus obsequi ; an non
mandata negligentes plectat, ac proinde excusari
non posse censeat ? Hoc si ita est, quod nemo Christianus
neget, oportet ui habeant, autpossint ii hpminesconsequi
qusecunque sunt necessaria ad parendum ;
alioquin iniquum esset eis id imperare ad quod
praestandum necessariis essent destituti subsidiis.'
Plura non addam: norunt enimquicunque hace con« :J25 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 324troversias attigerunt, qiise hanc in rem soleant dici. A
Sed audiamus Afros episcopos ostendentes solam naturam
humanam non sufficere ad parendum Evangelio
circumstaniiis quas.anlea memoravimus cincto et
suffulto.Non attendenles quod scriplum esl: Spiritus adjuvat
lnfirmitatero nestram (Rom. vm, 26)  ;.el : Non vojentis
neque currentis, sed miserentis est Dei (Roin.
ix, 16)  ; et quod unum omnes sumus in Chrisio, singuli
autem alter aller.ius membra, habenies dona diversa,
secundum gratiam quoe data est nobis (Rom.
Xii, 5)  ; el: Gratia Dei suin id quod sum, e » gratia
ejus in me vacua non fuii, sed abundantius omnibus
illis laboravi ; rion ego autem, sed gratia Dei mecum
(ICor. xv, 10)  ; et: Gralias Deo, qui dedit nobis
vicloriam, per Dominum nostrum Jesum Cliristum 3
(Ibid. I>7)  ; et: Non quia idonei sumus cogiiare aliquid,
quasi ex nobismetipsis, sed suflicientia nostra
ex Deo est (II Cor. m, 5)  ; ei: Habemus ihesaurum
islum in vasis lictilibus, ut eminentia virtutis sit
t) ei et non ex nobis (II Cor. iv, 7)  ; el innumerabilia
ialia, quoi de Scripturis omnibus si colligere velimus,
tempus non sufficiat. Reccrdandam lioec omnia prolefri
ut probetur gratia quam descripsimus, hoc est,
internus afflatus isque necessarius, ut Christo credamus ;
nec dubium est quin potissima loca hsec esse
pularint synodi Patres quibus Pelagianismus profligari
poterat. Atqui ne unus quidem probat id quod
volunt ; quse raliocitandi Seripturam fuit illorum sseculorum,
quibus soni singulorum vocabulorum, quara
sententise locorum, pro Orationis tolius serie, multo '
major ratio habebatur. Stalim enim ac sonus verborum
non prorsus abludere videbatur ab eo quod
agebatur, res confecta putabatur, el probatum quod
erat in controversia. Scilicet, declamilare, et effutire
quidquid in 6s veniebat apud plebem excommuriicandam,
si forte a declamante dissentiret, multo
facilius fuit, quam criticae seriam operam dare. Spirilus
qui adjuvat infirmitatem nosiram, de quo Paulus,
est qui est in jam credentibus, eosque in orationibus
recte fundendis apud Deum adjuval. Non est volenlis
neque currenlis, sedDei tniserentis, quod verbum Dei
miilitur ad populum que.mpiam ad cognitionem
ejus vocandura ; sedquidhoc facil ad alflatii <i singu-'
lorum ? Gralia secuiidum quam sunt diversa dona
iion est gratia qua siriguli fideles ad Deum conversi
sunt, sed beneficentia varia Dei, qua aliis alias dotes
coricesserat ; seu solita sua providenlia, sed extraordinaria
spifitualium donorum effusione. Gratia Dei,
qua Paulus erat id quod eral, hoc est, appslolus, est
Dei misericordia elmunificeritia,qua eum ei muneri
sustinerido necessafiis donis inslruxerat ; nec quis•
quam unquam negavif a DeO per Jesum Chrisluin
nobis dataiii esse de peccaio victofiam, ac esse cur
pfoplereii ei gratias agamus ; verum hoc facturii afflatu
interno et iiieluciabili, nusquam docet Scriptura.
Sufficienlia sane omhium Chfislianorum, ad cogiiandum
aliquid Evangelio consentaneum, esla Deo ;
quis eniiri riescit Evangelium non irigeriio homiiium.,A sed Deo deberi ? At apostolorum prsesertim sufficientia,
ad munus adjruod vocati fueranl sustinendum,
non humana, sed divina fuit. Thesaurus denique in
vasis fictilibus de qup Paulus, sunt dona apostolica,
ufliquet ex « erie coniextus. Si oculi non plane negligenter
conjicianlur in loca allata, verissima esse
omnia ac manifesiissima quoe diximus comperientur ;
unde inlelligere licebit bonos illos Patres Africanos
parum aplos fuisse Scripturarum interpretes, ac
proinde meram eorum auctoritatem levis ponderis esse
oportere.Ibid., § 4. Consideret sanctilas lua et pasloralibusnobis compaliatur visceribus, quam sit pestiferum elexiliale ovibus Chrisli, quod islorum sacrilegas dispulailiones necessario consequitur, ul nec orare debeamus nei B intremus in tentatioiiem ; quod Dominus el discipulosmonuit, el posuil in oralione quam docui !; aul ne deificial fides "noslra, quod pro aposlolo Pelro se togasseipse tesatus est. Non necessario hoc sequitur, nam ; particula illa oralionis dominicoe, aut prcces Cbrislii pro Petro non signifuanl id quod innuunt Palres,, qiiasi hoc sibi vellent: o Deus, facafflatu interno,cui resistere nequeamus, ut teniationem vincarnus ;, quidni enim Deus potest impedire ne suecunibamuslentationi, ipsam tentationem miuuendo, ac tempeirando, ita ut vires nostras non superel ? Novii illequam firmi aut quam infirmi simus, melius quam nPs,I potestque ea amoliri quibus segerrime pares essemussi adessenl ; et quibus remotis, facile in pielalei constantes sumus. Si enim hmc possibililate naiurw et)  *-* arbitrio voluntatis, inquiunt lamen Afri, in polestalesunt conslitula, quis non ea videat a Ueo inaniter peti,l et fallaciler orari, cum orando poscuntur quw naturwI nostrmjam ita conditm sufficienlibus viribus oblinenlur ?At quamvis forte concederet Pelagius nullam contingerelam atrocem lenMtionem cui reshtere ne) queamus, natufa Evangelio illustrala et emendata ;non negabat lariien, nec negare poterat in periculo, constitutis ad Dei auxilium, etiam extraordinarium,3 esse confugiendum, duabus de rationibtis. Primo tasmetsi viribus semel a Deo concessis, et confirmalisi .promissisdiviuis, resislere tenlationi possumus ; posisumusetiam in ea cader.% qued nun ita facile contin-'git cum inusilatp Dei auxilio quodcunqne sit (modp\ ne sit inelueiabilis afflatus) adjuvamuf. Quis autemi " in periculo non sibi oplet non motlo qund est prprssus necessarium, sed eliam quani maximas vires, ntfiicilius et securius sese ee expediat ? Deinde inter, ipsas vires, quas Deus Chrisiianis suffieientes largitlur, nihil vetat, pro magnitudine periculorum, inu'isitata auxilia haberi. Iiaque non polriit merilo insimulariPelagius, quasi docirina sua orationis usumn sustulisset.r Ibid., § 5. Contradicitar etiam islorum contenlione
benedictioriibus nostris, ul incassum sttper populum dii.
cere videamur quidquid eis a Dotnino precamur, ul
recte ac pie vivendo illi placeant, vel illa qum pro fide ;
libus precalur Apostolus, dicens : Flecto genua mea ad
, Deum Patrem Domini nostri Jesu Christi ut det323 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 326.vobis secundum divitias glorise suse, virlule corrobo- A
rari per Spiritum ejus. Si ergo voluerimus benedicendo
super populum dicere : Da illis, Domine, virtoie
corroborari per Spiriium tuum ; illorum nobis
disputatio conlradicit, affirmans negari liberum arbiirium,
si hoc a Deo poscitur, quod in noslra est poleslate
: virlule enim si corroborari volumus, inquiunl,
possumus ea possibilitale nalurw quam nunc non accipimus,
sed cum crearemur accepimus. Quasi vero in- '
riumera non sint, prseter creationem, quoe a Deo pelere
possumus, ulcurriculum pielalis constanter decurramus,
quoe lamen minime sunt ineluetabilis afilatus !
Semper quidem estsaluli incumbendum,cum
timore et iremore, quia quamvis Deus facial velle el
perficere in nobis, possumus omnibus auxiliis abuti ;
sed minus tamen timendum nobis est, cum Deus B
ainovet a nobis plurimaquse in hac vita virtulemnostram
labefactare possent. Is metus eaque ejusmodi
auxilii divini invocatio cum libero arbitrio oplime
consistunt. Hic possemus, nomine Pelagii, objicere
Afris, ex eorum sententia a Deo nihil poluisse peti ;
cum reprobis quidem necessaria negare, electisvero
omnia concedere, etiam non pelenlibus, ab seterno
decreverit. Sed fatendum horaines non seinper convenienler
dograatibus suis se gerere ; nec sunt insiniulandi,
nisi eorum quselaciunt.Ibid., 5 "6. Parvulos etiam, propler salulem quw per
Salvalorem Chrisium dalur, baplizandos negant, ac sic
eos mortifera isla doctrina in wternum necanl, promittentes,
etiamsi non bapiizentur, etc. Fatentur lamen
postea Coeleslium fassum esse per baptismum Chrisli C
parvulorum fieri redemptionem. Sed multi, inquiunt,
qui illorum perhibenlur esse vel fuisse discipuli hwc
mala, quibus fundamenla Christianw fidei conanlur
tverlere, quacunque possunl affirmare non cessant.
Quidde siugulis quaesiionibus quoe debaptismate propoui
possent, censuerit Pelagius neseio ; sed hoc
scio, cx Novo Testamento probari niillo modo posse
necessarium esse baptisma saluti infanlium, aut praeceptum
esse a Cbristo eos baptizari. itaque nonnisi
absurde fundamenla fidei vocare potuerunl Afri ea
de quibus altum est in Novo Testamento silenlium.
Aliameu, ut jam alibi dixi, non damno baptisma
infantium ; quod esse queai, si velimiis, non lantum
professio Ddei parentum, sed et symbolum redemplionis
iufantium, non quidem a peccato, quocareni, I
sed a vanilate cui cum cseteris creaturis subjacent,
et a qua liberabit eos Christus in ullima resurrectione.Epislola 176, § 2. Cum Dominus docuerit ut dicamus
 ; Dimitte nobis debila noslra, etc, isli dicunt
posse hominem in hac vila, prwceplis Dei cognilis, ad
tantam perfeclionemjusiiliw suw, sine adjutorio graliw
Salvaloris, per solutn liberum arbilrium pervenire, ul
ei non sit jam necessarium dicere, Dimitte,elc. At non
dicebant quemquam per lolam viiam immunem prorsus
peccatorum vixisse, exceplo uno Christo ; unde
sequebalur neminem esse, ex corum sentientia, qui
tion deberet’ dicere : Dimitte, elc. Nam ad finemJk.usquev.itse peccatorum semel admissorum Veniam
petere omnes necesse habemus. Hoec ergo est invidiosa
criminatio, qualis est el sequens : lilud vero
quod sequilur, ne nos inferas iri tenlalionem, non ita
inteltigendum lanquam divinum adjulorium poscete debeamus,
ne in veccatum tenlali decidatnus, sed hoc in
noitraesse positumpotestate. Quamvis, exPelagii sententia,
gralise ccelestes neminem adigant ad officium,
• altaraeii non parum in lentatione juVanl, ac sine iis
in gravibus lentationibus homines succumberent.
Quare a Deo, uii puiabat, erant auxilia illa petenda.
Igitur frustra contra eum addunt Numidae episcopi:
lcmquam fruslra Aposlolus dixerit: Non volenlis, neque
currentis, sed miserentis est Dei ;et: Fidelis
fteus, qui non permitiet vos tentari supra id quOd
B potestis, sed faciet cum tentalione eliam exitum, ut
possitis sustinere. Frustra etiam Dominut dixerit apostolo
Peiro : Rogavi pro le, ne deficiat fides tua ; et
omnibus suis : Vigilate et orate ne inlretis in tenlaticnem ;
si hoc totum est potestatis humanw. De priirio
locoRom. ix, diximus ad anteceilentem epistolam.
Secundus, I Cor. x, 13, plane conlfarius est senlentise
Auguslini, cum doceat Paulus Deum adjuvare
fideles, non ulineluctabili afflaluacti sustincant tenlationero,
sed ut possint sustinere, quoil solum promisit
Deus. De cseteris etiam antea egimus.Ibid. Pueros quoque parvulos, etsi nuUis innovenlurChristianw graiiw sacramenlis, habiluros vilam wlernam,nequam prwsumptione coniendwti, evacuantes ! quod dixit Apostolus (Rom. v, 12)  : Per unum homiiQ nem. peccatum inlravit iu mundum, ct per peccatum, mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo om:nes peccaverunt ; et alio loco (I Cor. xv, 22) : Sicutin Adam omnes moriuntur, sic et in Cbristo omnesviviiicabuntur. j Existimabam legendum in locoRom. v, mors pertramiil, nam vox 6« VHTO ? est in ; omnibus Grsecis exemplaribus ; sed et alibi perpe>rara ita proferlur hic locus ab Auguslino, ul in lib.iv, contra duas epist. Pelagianorum, num. 7. Atquei ex hac omissione perperam etiam argumentatur. Veirum hujus loci sensus est : ut per unum hominempeccalumintravit in mundum, elper peccatum mors :i ita etiam mors in omnes homines pertransiit, quia omttesi peccarunt, Nam ouT« f ■xai, sic el, perinde est ac x« {ouTMf, et sic, ut Luc. xvn, 24,26 ; Ja& n, 26. Deinde, D 'Ef (3 est quia vel eo quod, non in quo, ut II Cor., v, 4 ; Phil. m, 12. Quod viri doclissimi dudum ostenderunl,ut et hic agi de peccalo actuali, Cujuscapaces non sunt infantes. Locus alier I ad Cor. nihilad rem facit. Vult enim Paulus, ut unus Adamus' morlem introduxit in mundum, omnibus qui eum imi'lantur morientibus : sic quoque Chrislum beatam re ;surrectionem allaturum omnibus qui ei parebunt.( Nullus hic sermo de peccaio infantiura, qui condiltione naturse, quia hominibus inorialibus nati sunl,non quasi supplicio de iis sumpto, moriuntur ; ut ; ostenderunt doclissimi theologi quos non memoraibimus.i Epistola 177, $ 2. Hit audiiitverkit (Pelagii gra »^57 SUPPlEMENTUM AD OPERA S. JtUGUSTINl. ■ 328ItflmDeijseaihoscere profitentis) catholici antistites (inJA
Diosplttliiaria synodo) nullam aliam Dei gratiam inlelligere
pbluerunt nisi quamin libris Dei tegere el populis
Dei prwdicare-consueverunt ; eamulique, dequa dicit
Apostolm (Gal. n, 21) : Non irrilam facio gratiam
Dei.Namsi per legem juslitia, ergo Christus gralis
morliius est ; sinedubio gratiam qua justificamur ab
iniquitate, el qua salvamur ab infirmitate, non qua
creali tumus cum pt opria voluntate. ] Verum non sola
crealionis beneficia agnovit Pelagius, ut ssepius diximus,
verum eliam cvaugelica omnia ; sed non gratiam.illamefficacem
Augustinianam.anleeum incognilam,
prxsertim in Oriente. Itaque Joannes Hierosolynaitanus
Pelagium orthodoxum esse censuit, ut ex
P. Orosio salis liquet. Locus Pauli nihil facit conlra
Pelagium, cum gratia Dei ibi sil Evangelium, aut B
evangelica ceconomia, qua Deus justos censet, non
cos qui peccato carent, sed qui Evangelio parerit ;
quamvis anteacta eorum vita vitiis inquinata fuerit,
nec sine lapsibus variis reliquam aetatem traducant. ^
Eo serisu, semper sumitur gralia, quando' opponitur
Legi, quse ex Judseorum senlentia, contra quos Paulus
disputat, summam perlectiouem poslulabat. In
hac autem disputaiione Epistolae ad Galalas, ut et in
simili, quae legitur in Epistola ad Romanbs ; perpeluo
gralia opponitur legi et operifrus, hoc est, misericordia
rigori, imperfecta observatio mandatorum
Dci perfectae sanctitali. Meridiana luce hoc clarius
est, nec receuliorum iulerpretum quisquam rem non
vidit. Ilaque sensu Augusliniano hic minime sumilur,
ut nec usquara alibi in Scriptura. Quamobrem (
testimonia alfata § 8 omnia sunt extra rem. Qui tam
negligenter legebant Scripturam, et tam oscitanter
laudabanl, eos nobis quasi egregiorum interpretum
exemplaria proponi quis feral ? Quis quasi doginata
ad salulem necessaria, ut putabant, ex locis lam male
intellectis deducta, imponi sibi patiatur ?lbid.,§ 1S. Sed quoquomodo se habeat isla quwstio,
quia, elsi non invenitur in hac vila sine peccalo, id lamen
dicitur posse fieri per adjuloriumgratiw et Spirilus
Dei ; quod ut fial conandum atque poscendum est, tolerabiliter
ih eo quisque fallilur, nec diaboiica impietas,
sed error humanus est. ] Videtur hic distinguere gradus
errorum Augustinus, quod et alibi facit ; sed debuisset
etiam ubique distinguere gradus necessitatis
in dogmatibus, nec quasi prorsus necessarium obtru- '■
dcre, quod quamvis verum esset, nullo Scripturse
loco necessario nobis credendum imponitur, nec indivulso
nexu cum necessariis dogmatibus conjunctum
est.Epist. 181, § 1. Ad noslrumreferendum approbastts
esse judicium, scienies quid aposlolicw sedi, cum omnes
hoc toco posili ipsum tequi desideremus Aposlolum,
debealur, etc. Paulo post: Vel id vero quod Patrum
insiiluta sacerdotali cuslodientes officio non censetis
esse calcandd, quod illi non humana, sed divina decrevere
sententia, ut quidquid quamvis in dkjunclis remotitque
provinciis ageretur, non prius ducerent finienttltm,
nisi ad hujus tedit notitiam perveniret ; ut totaA hujus auctoritale, jusld quw fueril pronunlialio firmaretur,
indeque sunierent cmjerw Ecclesiw, elc. ] Dignum
est observatii quam avide et callide arripiat sibi In
nofcenlius jus quoddam ex Africanorum prsesulum
facto, quod ila interprelalur, quasi ausi non essent
damnare Pelagiauai dogmata eo inconsulto ; cum ea
prorsus damnassent, et, iuvito etiam Zosimo, Innocentii
successore, postea damnarint. Notum etiam
est, non tantum temporibus Cypriani, sed et hisce
quoque Afros episcopos nulla ratione pendere voluisse
a judiciis episcoporum Romanorum, ul liquet
ex conlroversia de appellationibus transmarinis hoc
ipso tempore nala. Haec epistola tumida est declamatiuncula
in eos qui negassent auxilium Dei esse
necessarium ad pie vivendum ; se'd non definitur raBtio et genus auxilii, quo factum ut poslea Cosleslius
hanc epislolam facile probarit.Epist. 182, § 1. Nam-ut durum arbitror conmvenliam
prwbere peccanlibus : ita impiutn judico magnum
negare convefsis. ] Mendum hic est typcgraphicum
magnum, pro manum, ut liquet ex prioribus editionibus.
Habet editio Erasmi conhibentiam, pro conniventiam,
et sic etiam ea vox in codice Theodosiano
scribi solet, ut observavit Jac. Oolhofredus, cujus
vide Glossarium Nomicum. Qui ita scribebanl putabant
dicendum conhibeo, non conniveo, sed. male. In
bac seulenlia Innocentii videtur e'tiam inversio esse,
ita ut legendum forte sit: Ut impium arbilror conniventiam
prwbere peccantibus ; ila durum judico manum
negare conversis. Certe hoc poslularet sermonis proiC prietas.1 [Ibid., § S. Illud vero quod eos vestra fralernitasasserit prmdicdre, parvutos wternm vitw pramiis, elium1sine baplismatis gratia posse donari perfaluum est. Nisi1enim manducaverinl carnem Filii Itominis et biberinl ! sanguinem ejus, non habebunl vilam in-semelipsis (Joah.
vi, 54). Qui autem hanc eis sine regeneralione defenidunt, videnlur rnihi ipsum baptismum velle cassare,
cum prwdicant hos habere quod in eos creditur nonnisi ! baplismate conferendum.] Verba quidem Cbristi Joan.
vi de manducatione carnis ejus, ad baptismum perli>nere non censebantur ab Innocentio, sed ad eucbarii
stiam. Si aulem slaluas sine eucharistia neminem
posse servari, quod doceri eo Ioco a Christo pnlabat,3 hinc sequetur sine baptismo vitam infantes consequi" " non posse ; quia eucharistia iis dari non solebat nisi3 postquam bapiizati fuerant. Eo manifesto respicil Innocenlius,eaque consueludihe nililur vis ejus ratiocinationis.Defendere parvulis vilam sine regeneralione,est defendere boc dogma, parvulis sine baptismos vitam dari. Notum est eo oevo datam infanlibus eucharistiam,quasi necessariam ad salutem non aliter> acbaplismura , quod ex loco Joannis male inlcllcc.n
 » hauriebant veteres. Audi Augustinum lib. i de Merilo
s pecca*torum, cap. 20. Dominum, inquit, audiamusnon quidem hoc de sacramento lavacri dicenlem, sed desacramenlo sanctm mensw sum ; quo vemo rile nisi baptizalusaccedii : Nisi manducaveritis carnem meami et biberitis sanguinem meum, non liabebitis vilam in529' VARIORUM EXERClTATiONES IN S. AUGUSTINI OPERA, 55i'vbbis. Quid ullraquterimus ? Quid ad hoc respondcriA.it
potest ? etc. An vero quisquam etiam hoc dicere aude- l
bit, quod ad parmlos hwc senleittia non pertineat, pos- l
tinlque sine parlicipalione corporis hujus et sanguinis in i
se habere vitam, quia non ait: Qui non manducaverit, 1 ?
ticut de baptistno : Qui non renalus fuerit ; sed ait ;Si '
non manducaveritis, velut eos alloqnens qui audire et •
inteltigere poterant, quod utique non valenl parvuli ? Duo 1
bsec Joamiis loca male explicata dudum ostenderunt '
doctissimi quique interpreles ; unde sequitur ul per- 1
peram baplismus et ccena necessaria ad salulem ha- *
beantur. Vide et quse habet Auguslinus epist. 117, i
cap. 5. Sed hsec, hoc quidem in loco, non attingemus. ;
Hoc tantum dicemus, liquere ex Innocenlii verbis,
non minus ac Augusiini loco, eucharisliam necessa- ;
riam ad salutem ab iis credilam. Scio aliler visuiw B .
viris nonnullis doctissimis, sed profecto, non est hac i
in re quaesita ab iis veritas.sed quomodo Augustinum
cum hodiernis placitis conciliafe possent. Vide Vindicias
Auguslinianas emin. cardin. Henr. Norisii,
cap. 4, § 4, ubi multis de hoc Innocentii loco.Epist. 185, § 12, de Donatistis, qui sibi mprtem
inferebant : Qui aulem nesciunt consuetudinem illorum,
pulant eos modo seipsos occidere, quando ab
eorum insanissima dominalione, per occasionem legum
istarum qum pro unitate sunl consiilutw, lanti populi
liberantur.] Hsec sunt accusalorie plane dicta ; emollit
enim Augustinus quse conira miseros Donalistas fiebant,
dum dicit occasione legum ereptos illis populos ;
cum debuerit dicere terrore legnm et gravissimis
pcenis, ul ostendimus ad epistolam 93. Deinde quod C
addit visuros eos iis quieos uon norant sibiviolentas
manus intulisse, quod populi iiberarentur ab eorum
dominalione, id est< invidiose dictum. Quasi vero
quisquam se occidat cui licet vivere et bonis suis
tranquille frui, duntaxat quia munere ecclesiaslico
dejeclus est ! Non magis ecclesiastici Donatislse dominabantur
populis, quam catholici ; nec quisquam suspicari
poterat miseros homines tam levi de causa
velle mori, cum prsesertim conslet eos tunc a magislratibus
pessime habitos.lbidem. Qui aulem sciunt et ante ipsas leges quid
facere soleant non eorum mirantur mortes, sed recordanlur
mores ; maxime quando adhuc cullus fuerat idolorum,ad
paganorum celeberrimas solemnitalesingentia
turbarum agmina veniebant, non ut idola frangerent, I
sed ut interficerentur a cultoribus idolorum. Nam illud
si, accepta legitima poleslale, facere vellent, possent
habere qualemcunque umbram nominis martyrum ; sed
ad hoc solum veniebant, ut it) tegris idolis ipsi peritnerenlur.
Wamsinguliquiquevalenlissimijuvenes culiores
idolorum, quolquol occiderel,ipsis idolis vovere consueveruttl.]
Crediderim quidem nonnullos, inconsulta
ctipiditate marlyrii, ethnicis sacris illusisse, ut ab iis
interficerenlur ; sed frequenter id conligisse, et proesentibus
magnis Chrislianorum agmiuibus, cum imperatores
Christiani essent, vix putarim. Neque enim
licebat elhnicis impune Ghristianos occidere.
Ibid. Quidam eliahi se trucidandot armalis vialoribus
PATROL. XLVILA ingerebant, percussuros eos se, nki ab ek periiherenlm:,
lerribiliter comminanles. Nonnuiiquam et a judicibub
transeunlibus extorquebant violenter ul a carnificibus
vel ob officio feriretuur, elc. Jam vero per abrupla
prwcipitia, per aquas et flammas occidere se ipsos quolidianus
illis ludus fuit. Pauculos insahos in mortem
lemere ruisse non est incredibile, sed quolidiano
ludo, sine ulla vexatione, hoc faclum credant alii.
Certe de hisce lemporibus dici non poluit quibus
Donatistae acerbissime vexabanlur ; nec unquarn ad■
versario de inimicis credendum. Si enim non menii,
tur, affeclu tamen multa dissimulat, minuit, autauget, prout partibus quas sequitur conducit.
, Ibid., § 19. Quod enim dicunt, qui conlra suas impielateslegesjuslas insiilui nolunt, non peliisse a regii
B bus terrw apostolos tatia, non consideranl aliud fuisse
: lunc lempus, etc.] Jam hoc confulavi ad epist. 93,
i § 9. Alia eliam argumenla quam futilia sint ad eamdem
epistclam pstendi. Nen ppssum tamen nen mi,
rari hominera non hebetem potuisse ita affectn excsecari,
ul, modo de Donatistis triumpbaret, nihil pensi
i haberet an infamaret universam Ecclesiam Christianam,
antequam essent imperatores Christiani, grab
viter semper de persecutionibus, quasi huinanitaii
* coiilrariis, conquestam. Si enimdicamus Christianos
\i antiquiores ealanlum de causa vexationes danmasse,
t quod in ipsos exercerentur, non in elhnicos ; cseterum
i- si summam potesialem sibi faventem habuissent, su ;
perioresque ethnicis fuissent, ut sine periculo eos
s vexare possenl, similia in eos continuo moiituros
d C fuisse quse in ipsos etlinici fecerant ; habendi eraut
,s anliquissimi Christianae religionis patroni callidi disn
simulatores, qui tempori diinlaxat serviebant, cum
o damnarent quasi impia et inhumana quse ipsi libenis
tissime fecissenl, si potuissent. Neque enim vetustioo
res Christiani damnabant persecutioneni quam ipsi
i- patiebantur, sed oranem oronino qusecunque esset.
l-' Quod si elii.oici magistratus suspicali fuissent eos
ia ideo taniuin queri, quod ipsi non male haberent
i- elhnicos, multo gravius et speciosius in homines saeviissent,
quasi in seditiosos qui occasionem tantum vi
\d everlendae priscae religionis, el male habendorum ei
r- addictorum exspectabant ; nec fuisset cur jure queri
o- potuissent Chrisliani, nisi quod ab adversariis anteia
verterentur. Non poterant dicere Christiani se veri !*,
B- tatis esse patronos, ethnicos mendacii ; nam quamvis
id verum hoc esset, cenlroversia illa etiamnum pendent
bat, dum elhnici contra sentiebant ; armaque eis iti
ed Chrislianos, interea dtim Chrisiiani ipsi fierent, eis
e- suppeditabantur, nam dum se pro verilale stare illii
es pulabant, debebant, ex Christianorum sententin ,*
e- vexare aliler sentientes. Si pottiissent praevidere ',
lia elhnici adforealiquando lempus quo morte multareniis
tur diissacra facientes a Chrisliams imperatoribus, nec
oe- sineplausuepiscoporum,licet alipquinin partesabiis »esent ;
 Christianos infamassent, qnasi faciiososet maim
los honiines,. qui non dicebant quod sentireut, cum
religionem liberam essc oportere clainitabant. Sic
tus tamen Augusliuus epist. 95, § K) , alloquitur Donati*.l . 11 -
331 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI, 352stas : Quit noslrum, qms veslrum tion laudat leges ab
imperatoribus dalas ddversus sacrificia paganorum ? Et
ctrle longe ibi pcena severior constiluta est ; illius quippe
impietatis capitale supplicium esl. Nec dubito quin
 ; elfiiiiciqui supererant in imperio Romano, et vicini
etiam idololatrae, ut Persae, talia Chrisiianis objicerenl.
Absit vero ut hsec probemus !
1 Epist. 186, § 37. Natura humana, eliatnsi in ilta
integrilale in qua condita eral permaneret, nullo modo
seipsam, Creatore suo non adjuvante, servaret. Definiendumerat
quodnam auxilium Dei hicintelligalur,
idque ex Scriptura non ambiguo loco probandum ;
nam quis neget alioqui, si generaliter loquamur, semper
creaturam indigere auxilio Creatoris ad salutem
consequendam ?I Epist. 187, § 5. Quod vero illa anima in infernum
descenderit, apostolica doclrina prwdicat, ete.] Vide
fcac de re dicta ad epist. 164, ex quibus liquet Augustinum
falli ; unde sequitur hic quoque eum a sensu
verborum Christi aberrasse. De anima sua sine dubio
loquitur Christus, cum qua latronis anima in paradiso
fuit. De voce Paradisus, vide Hugonem Gfotium ad
liunc locum.Ibid., § 53. Quod in ea tnalum.] Est in Grseco Matthaei
corilextu cap. l, 20, ytwrfiiv, generalum, quod
obiter monitum oportuit ab Augustino« ,Sed forte neminem
babebat ad manum qui Grsece sciret, cum
hanc conscriberet epistolam. Alioquin interdum non
male ex Graeca lingua qusestioribus respondet, ut
infra epist. 1'97, ubi docet quodnam sit discrimen
inler voces xat/sot et xpovot.' Epist. 213, § 1. Presbylerum Heraclium mihj suceessorem
volo.] Hsec sunt verba Augustini, suceessorem
sibi designantis coram populo. Mirum est eum
ignorasse illicitum hoc plane fuisse ex antiquis conStilulionibus
ecclesiasticis ; et qui faletur § 4 se contra
Ecclesise canones episcopum factum, vivo suo
decessore, successorem etiam sibi elegisse contra
eosdem. Canon apostolicus 76 ita habet :'O0 %pn Zmcy.onov
T5> « Ssiyw, $ T5 vi5>, ri t&> hipa> rrvyyevei yj/.pit,op.ivov,
etV TO a|t&) fta •cH ; imaxoizris y^Biporoveiv ov
BOTAETAI :\Non opbrlet episcopum fralri, aul filio, aut
alii cognuto gratificantem, ad episcopi dignilalem quem
VDLT eligere. Heec ita concepta sunt verba, ut si episcopus
conferat episcopatum fratri, filio aut cognato,
sive in eorum gratiam alii, pro arbitrio, perinde peccet.
Mirum est si non verba ipsa canonis nota fuisse
■ Afris, at cerle consueludinem Orientalium in ea re
 ; non fuisse apud Afros receplam, cum gravissima ra.
tione nitatur, quse sic exprimitur in sequentibus verbis:KXv) povo'jiOUf yap T« f £7rtoT(07r>7C TcoitltrBai ou Sbtuibv
TCt TOO Btov zapL&tizvQV Tr(z6et Kv6puncivaf ou yap TJJV
TOU 6io5 Ex-Avjcriav vrro x/ufovoftouj oyeO.Et xiBivui, ei 5e
•zi ; TOUTO Tronio-ot, axusof p.h sarw ij yjiporovia., au-of
5e tjrtTtftaaSu aoof arp.5> : Episcopalus etiim hwredes
facere justuninon est, ea quw Dei sunt humano affcctu
largientem : non enim licel Ecclesiam Dei in hmtedes
conferre. Si quit autem hoc fecerit, irrila quidem electio
inweat, ipst aulem tegregatione ntultetur. Sic etA, Aniiochena synodus, sub Constantio habita, c.ip. 25SailC.it 'ETTtffxoTrw fivj l^E'v« t KVT’ auToii z« 6to"Tav ixtpov
lauTou StaSo/ov, v.kv rczpi T^ TE).SUT« TOU /3tou Tuyj^avi5:
Episcopo non licere alium pro se constituere successorem,
eliam si est circa vitw finem. Quod confirmalionem
esse memorati canonis apostolici observant
Balsamon et Zonaras. Non opus est ut oslendamus
quam gravia sint in contraria agendi ratione incoinmoda ;
quam tamen iia secutus est Augustinus, ut
pro imperio successorem sibi deligat voce VOLO ; quasi
ne consensus quidpm coepiscoporum fuisset neee>sarius,
quod laraen statuit synodus Nicaena. Sciodictu,
ros nonnullos ita solitum fuisse fieri in Africa ; nam
ipse Aiigustinus in superioribus ait sua opera factum
ut Milevitana Ecclesia episcopum acciperei quein deBcessorvivus apud cleruin designarat. Addenl, qiiainvis
mali episcopi possent hac potestate abuli, bonos
recte ea usos. Sed omnia illa sunt plena suspicionibus,
nec putarim Afros meliores fuisse Grsecis, qui periculosum
pulabanl talia episcoporum arbitrio permittere.
Vide de ejusmodi electione judicium Theodoreti
Hist. Ecclesiasi. lib. v, cap. 23.Ibid., § 4. Adhuc irf. corpore posito bealw memoriw
patre et episcopo meo sene Valerio, episcopus ordinatus
sum, el sedi cum iilo ; quod concilio Nicwno prohibitum
fuisse nesciebam, nec ipse sciebat.] Esl canon 8
Nicaenae synodi, ubi vetantur esse in una urbe duo
episcopi. Ad quem locum vide adnotationes viridoctissimi
Guilielmi Beveregii. Non intelligo qui usus ipse
Ecclesioe, ex quo conslabal unum in singnlis urbibusC episcopum esse opprtere, nen monuerit Hipponensem
hoc illicitura esse. Naiii si collegam unum sibi adjungere
licuit, quidn" et plures ? Quam magnam boc
aperuit fenestram adversariis Auguslini, dicendi hominem
ssepe in utilitatem suam errasse ?Epist. 217, quse est contra Vitalem Pelagianuro, qui
contendebat. Deum per verbum suum operari ut veliflius.
§ 2. Dic ergo, inquit Auguslinus, apertissime n
pro iis quibus Evangelium prwdicamus,' non debere
orare ul credant, sed eis tanlummodo prwdicare, elc.]
Sed praeler nudam Evangelii praedicationem mulla
sunt alia quibusDeus solet hominum animos mollire,
quae tamen nunquam debent a praedicatione verbi
sejungi ; quippe quse, etiam cura alia adhibet, est
polissimum insirumentuin quo Deus hanc in rem uli"tur. Illa autem alia sunt, exempli causa, vitae calaniitates,
bona religiosorum hominum exempla, poenaa
de malis a Provideniia sumptse, conseclafia virtulis
et vitii etiaiii inhac vita, amotio tentationum, excilalio
interna animi ad atteniionem, exstinctio aut ;
imminutio affecluum Evangelio conlrariorum, aliaque ;
quse omnia multiplici Dei sapientia varie a Deo
offeruntur hominibus, eorumque animis injiciuntur.
Quis enim novit quot modis Deus animos hominum
aggredialur ? Nec quisquam negare queat quin Deus
inirinsecus agere in animos hominum possit. Talia,
quae divinae sapientiae reliuquuntur eligenda, a Deo
petuntiir, sed nullus ineluctabilis afflatus ; a Deo
enim petuntur quse solet ac vuli facore, non nuoe no533 VARIORUH E-XERCITATIONES IN S. AUGUSTINl OPEIU. 554Vult, neque solel. Quicuuque preces aliter inlcrpre- A
lantur, eas praeter mentem fundentium urgent. Debentenim
preces ejusmodi esse, quse statuani Evangelii
praecepta esse legitima, ac proinde posse ab oninibus
quibus proponuntur observari ; sin minus,
Deo sunt, quem injustum faciunt, contumcliosoe. Nou
ita fas est inlerpretari religionem Christianam, ut
dum aliquam ejus partem, ut libi videtur, tueris, eam
repugnautem cseteris facias. Poluit Vitalis convertere
argumentum iu Augusiimim et dicere : Non
dcbes Eyangeliura prsedicare ex lua senlentia, sed
Deum orare pro hominibus ; nara Deus omnia facil
eliam sineverho.Ibid., § 16. Augustinus bic 12 capitibus complectilur
doclrinam suam de gralia, quorura orevi examine
ciaudemus quoe in hunc tomum II animadverlenda I
habebaraus.I. Scimus nondutn nalos nihil egkse in vUa propria
boni, seu tnali, nec secundum merila prioris alicujus
vilw, quam tudiam propriam sittguli habere potuerunt,
in hujus vitw venire miserias. Haec concessisset Pelagius,
addidissetque singulos homines non lanlum
propriam vilam priorem nullam habere potuisse, nt
putabanl qui iroouirapi*™ animorum defendebant, ut
Origenes ; sed ne communem quidem, ut Augustinus,
qui omnium hominum animos in Adamo fuisse credebat.
Addit : sed lamen secundum Adam carnaliier
nalos conlagium mortis anliquw prima nativitate conlrahere.
Concessisset hoec quoque Pelagius, sed non
oinnia quse sequuntur in hisce verbis : nec liberari a
supplicio rrwrlis mlernm, quod trahil ex uno in oinnes (
transiens justa damnalio, nisi per graliam renascautur
in Chrislo. Dixisset enim 1° falsuin esse transiredaranalionem
ab Adamo in posteros, sed singulos qui
damnantur, propriam ob culpam damnari ; 2° renasei
in Cbristo, boc est, converti', si proprie Ioquamur,
eos tantum qui mertui fuerunt in peccatis, sed non
parvulos, qui nondum peccarunt.II. Scimus graticm Dei, nec parvulis, nec majoribus,
secundum merila nostra dari. Ante omnia definientla
fuisset accurate vox (jraiia. Iutelligil, ul videtur, Auguslinus
afflalum illum qui certo, ex ejus sententia,
peccatorem convertil. Pelagius quoqtie fateri, ex sua
senlenlia, hoc poluit ; nam Evangelii praedicationeni
cseleraque quoe Deus adhibet ad bominem primum
convertendum nullis profecto merilis ab horaine pro- *
vocatus largitur. Sed si intelligas posteriora beneficia
Dei, quse jain credenlibus dantur, ne Augustinus quidem
negare poluisset ea meritis (hoc est, benefactis
quse Deus prsemio afficere pro sua misericordia ac
beneficentia decrevit) Deum concedere ; nam constat
habenti dari, ut diserle docel Cbristus, non habenli
non dari. Infantibus secmidum merila dari quidquam,
ex senteniia Pelagii, dici non potuit, cum infanles
sint virlutis prorsus incapaces : ul nec etiam
propler vitia, qusenon cadunt nisi in rationeutentes,
Dlecti possunt.III. Scimus majoribus ad singulos aclus dart. Afflari
adultos ita ul afflatui resistere nequeant, negassetA Pelagius, seu conversionem summatim spectatam atlendas,
seu singulos actus ; neque contrarium ex
Scriptura probari adversus neganlem poiuisset,IV. Scimus non omnibus hotninibus dari, et quibus
dalur ncn solum secundum merita operum non dari, sed
nec secundum merila volunlatis eorum quibus datur,
quod maxime apparet in parvulis. Si omnibus hoiiiinibus
npn damr necessaria prorsus ad credendum
perseverandumque in fide gralia, non possunt viluperari
aelernisve suppliciis plecti qui non credunt aut
non perseverant ; quia nunquam fuit in eorum potestaie
gratiam illam consequi, quam, ex sententia Augustini,
Deus pro arbilrio largitur.V. Scimus eis quibus datur, misericordia Dei grai
tuita dari. Non neg.issei Pelagius, si de prima coni
B versionis gratia Ioiuatur, ut videtur, Augustinus.VI. Scimus eis quibus non datur justo judicio Dei
i non dari. Assensisset huic senteniiae Pelagius.
'< VII. Scitnus quod omnes aslabimus anle tribunal
, Chrisli, ul feral unusquisque secundum ea quw per corpusgessit, notx secundum ea quw , si diutius viverel,
i gesturus fuit, ske bonum, sive malum. Nec buic aphot
rismo assensum negasset Pelagius, nisi forte senserit
t quod ad 9 regulam dicemus.
> V|H. Scimus etiam parvulos, secundum ea quw percorpus gesserunt, recepluros vel boJium, vel malutn.
r Atqui nihil per corpus gesserunt, nam gerere quidquamsiite rationis usu non possunt. Audi tamen Au1
gustinum : Gesseruni aulem non per seipsos, sed per
1 eos quibus pro illis respondentibus, et renuniiaredia">
C bolo dicuntur et credere in Deum. In forrimla qnidenx
'' bapiismi dicebat susceplor ci-edo, abrenunlio , sed eaformula, ut diximus ad episl. 98, in usum dunlaxat
' adullorum prima concinnata fuerat, deinde infantibus
1 incommode aptata ; neque ex ea ullum consectarium
, dedoci poterat, proeserlim quod inagnis esset difficuli
tatibus obnoxium. Unde, inquit in sequentibus Augustinus,et in numero fideliumcompuiantur, pertinenles
, ad sententiam Domini dicentis : Qui crevliderit et bai
ptizatus fuerit, salvus erit. At in liisce verbis loquilur- Cbristus de adultis tanlum, qui ci credere possunl,
, ut iis solis prsedicatur Evangelium/Addit tanien Arii
stoteles Pwnus, ut eum quiilam ejus adversariormn
i vocabal: Propter quod el illk qui hoc sacramentum
i tton accipiunt, conlinqil quod sequilur : qui uutcm non- •'' crediderit condemnabilur.' Atqui loquitur Christus de
i iis qui proedicato sibi Evangelio non crediderant, nonde infantibus, quibus non praedicatur. Qui tales iniers
preiationes Scripturae concoquere poluil, quid in ea
c non potuit invenire ?t IX. Scimus felices essemortuos qui in Domino mo-\i rhtnlur, nec ad eos perlinere quidquid aciuri fuerant, jsi tempore diuturniore vixissent. Commenlum fuit Pe-1lagianorum, qui, tit alii, putabant pueros non posse '
« gloiiam coelestem consequi sine baptismo, ut redde:,
rent rationem cur alii quidem infantes morerenlursine baplismo, alii vero baplizarentur antequam in’i
terirent. Priores nempe praeviderat Deus fore malus,
:t si viverent ; posleriores conlra fore bonos, si diutur-53. ? SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 336niorem vitam haberent. Quod absurdum estcommentum.X. Scimus eos qui corde proprio credunt in Dominum,
sua id facere voluntale ac libero arbitrio. Concedebat
Pelagius, sed hoc negari ab Augustino contendebat ;
quia Augustini ineluclabilis afflatus everlit
liberlatem ; quse nulla est, nisi id possis omittere quod
facis ; hoc est, vocationi divinse ita obsequaris, ut
eam possis negligere.XI. Scimus pro eis, qui nolunl credefe nos qui jam
tredimus recta fide agere cutn Dominum oramus ut
velint. Nec boc non orabat Pelagius, sed non petebat
a Deo ut ineluctabiliter voluntates hominuin flecteret,
sed tanlum ut faceret, quae diximus ad § 2, a
Deo fieri ut cor hominum molliatur ; oslendebatque
iis precibus amorem quo proximum,prosequebaiur,
dum optabat eum divinse voci morigerum se praebere.XII. Scimus pro eis, qui ex illis crediderunl, lanquam
de beneficiis, recte atque veraciler et debere nos Deo
agere gralias el solere. Sic etiam facicbant Pelagiani
onines, aut facere cerle debebam ; nam nihil habebant
credentes, ex eorum sententia, quod a Deo non
accepissent ; nec si Deus Evangelium ad hominesnonA misisset, mullaque Evangelio addidisset credendi incitamenta,
quisquam ei credidisset. Quis diviiiarum
arnans non gralias agerel bomini qui eum divitiis cumulassei,
quamvisut eas acciperel mihime coegisset ?
Quis non grato animo sit erga eum qui recta in re
magni momenli consilia prsebuit, quamvis irrita fuissent,
nisi fides eis babila esset ? Quis fidem suam ,
aut alienam animo reputans, summaque Dei quae eam
consequuntur beneficia, Deo gratias ob ea et fidem,
cujus potissimus auctor est Deus, noh habeal ? Sed
haec grati animi teslificatie imn debet esse ejusmodi,
ut dum Deo pro fide credenlium grates rependimus ;
ita de eo sentiamus, quasi non minus causa sit incredulitatis
conturaacium quam fidei credenlium ; aut
ea dicamus, ex quibus necessario sequitur eos justeB a Deo plecti non posse ; quod faciunt qui dicunt pec 1
cato Adami factos peccatores, antequam essent in
rerum natura, talesque nasci, aut necessarium quidpiam
ad fidem incredulis defuisse. Sed haec obiter,
nam de hisce controversiis copiose scripserunt viri
doctissimi, prtesertim in Belgio Foederato, ubi magno
animorum aestu olim agitatse sunt.In tomum tertium.DESIDERIUS ERASMUS AD LECTOREM.iln luinc tertium et quarlum sequentem tomos digessimus
TK StSaxTiza, hoc est, quse nec sunt epistoIse,
nec ad populum dicta, nec adversus hserelicos
ptignantia, sed lectori erudiendo scripta. Notha censuris
additis indicavimus, ne quis erret insciens.ANIMADVEKSIONESIN LIBR0S DE DOCTMNA CHRISTIANA.PRPLOGO. § 1. Hwc tradere institui volentibuset valetilibus
discere, si Deus ac Dominus noster ea qum de
hac re cogitanti solet suggerereetiam scribenli mihi non
deneget.] Quamvis bonas omnes cogitationes ad
Deum, quasi ad bonorum omnium primaro causam ,
referre debeamus, non ita tamen loquendum, quasi
Deus nos afflaret, et quidquid bonum esse credimus
veluti dictaret. Primum enim fallisaepe possumus, ut
verum esse pulemus quod non est, quod frequenter
Augustino contigit ; ac proinde cavendum ne noslros
errores Deo tribuamus. Deinde quocciinque vere diciinus
non sunt propterea a Deo suggesta, cum ea inslituiiooi
leclionique plerumque, Deo nequaquam inlervenienie,
debcamus. Denique si alius, qui pari
juregaudel.sibi cogitationes suas a Deosuggeri dicat,
et contraria proferat, quis in concordiam rediget afilaiosliosce
homines ? Se invicem iniaraabunt quasi
pseudopropbelas, el inlernecino bello persequentur,
dum homines minus religiosi ipsam religionem ridebuut,
quam animadvertentcura somniis rnisceri. Sunt
Ht alia incommoda quse hinc nasci queant, quoruin
ttiiror in mentem Auguslino non venisse. Profectohodienemoestintererudilos quiveiit subnominesiio
C edi, quae suggestiones divinae ab auctore putabantur. ,LIBRO i. Cap. 30, § 31. Sed utrum ad duo iltaprmcepla
(de amando Deo et proximo) etiam dilectio pertineat
angelorum non irrationabiliter qumri potest.] Qui
non oscitanler legerunt Scripturam, nomine proximi
, tantum aut ejusdem gentis, vel familise hominem,
aut ejusdem naturse humanse participem significari
uorunt. Nec Deus nos jussit amare angelos, quibuscum
non versamur, et quos etiam nemo odio habere
pbiest.Cap. 36, §41. De inlerprele Scripturse qui veram.
quidem senlenliam quaerit in Scripiura, sed alieno
loco : Corrigendus est tamen, inquit, et quam sil ulititit
viam non deserere demonslrandum est, ne consuetudine
deviandi, etiam in transversum aul perversum ire cogaD
lur, etc. Hsec sunt conferenda cum iis quae diximus
ad Confessionum lib. xn, cap. 17, ubi Deus conlraria
Augustino, si de se credilur ipsi, suggerebat ; nam
quse illic habet sibi a Deo suggesta ab initio lihri in- j
nuit. Sed secunda suggeslio priore mtilto melior.Cap. 39, § 45. Homo ilaque fide, spe et caritale
subnixus, eaque inconcusse relinens, nonindiget Scripluris,
nisi ad alios instrucndos. Itaque multi per hwc
tria in solitudine sine codicibus vttiunt.] Nemo tam est
peritus Scripturae quin indigeat codicibus, quosconsulat
et Iegat subinde. Quod si quis lilteras nesciat,
ibi potius debet vivere ubi leguntur quam in solitudine.
Si quis sciat, prolerviaest et negligentia non
ignoscenda, si cbdices sibinou comparet. Heec merum
enthusiasmum redolent.557 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINl OPERA. 538LIERO ii, cap. 8, *" 12. In canonicis attlem Scriptu- /
rit Ecclesiarum catholicarum quam pturiutn auclorilatem
tequuntur, inler quassane illw sunt, quw apostolicas
sedes habere et epistolas accipere meruerunt.*]
Aposlolicse sedes sunt ese in quibus ipsi aposioli
episcopos conslituerunt, quae cum essent omnium
antiquissimse, debebant piimaft omnium aposiolica
scripta esse nactoe. Mirum esl Augustimim hic nihil
habere de eornm sentenlia qui, ad Veius Teslimenlum
quod atlinet, nullos alios agnoscebanl libros canonicos
prseter eos qui Hebraice conscripti fuerant,
quam ex Hieronymi scriptis cognoscere potuit.Ibid.. § 15. llli duo libri, unus qui Sapienlia el
alius qui Ecclesiaslicus inscribilur, de quadam simililudine
Salomonis esse dicuniur ; num Jesus Sirach eos
conscripsisse conslanlissime perliibetur, qui tamen quo- 1
niam in auctoritaletn. recipi meruertinl, imer propheticos
Humenmdtsunf.]'Reiraclalionum lib. u, cap. 4,
nit se poslea didicisse non ifa consiare, ut puiaverai,
et probabitius esse Sirachidem libri Sapientise non
esse auctorem. Mirum est episcopum laiili nominis
rem tantillam ignorasse aliquandiu, quam a catechumenis
disci oporluisset. Nunquam stuilioseeum legerat
librum, cum baec scriberet: nam auctor libri se
non ait Jesum esse filium Sirach, sed regein Israelis,
cap. ix, 7, 8. Quod cum ita sil, non capio qui inter
prophetieos lihros censeri posset opusculum cujus
auctor prae se fert se regem fuisse, cum minime
ftierit.Cap. 11, § 16. Lalinw quidem lingtiw homines quos
non instrtiendos suscepimus, duabus aliis ad Scripturarmn
divinarum cognitionem opus habent, Hebraascilicel,
el Grwca,ul ad exemplaria prwcedentia recurralur
si quam dubilationem attulerii Lalinorum interpretum
infinita varielas.] Non mirpr Augustinum linguse
Graecse sludium ccmmcndare, nam et alibi hcc
facit ; sed Hebroeamaddi Litinse vehementer miror.
Certe non tanium epist. 21, quoe censetur scripta
circa annum 595, sed et episl. 71, scripta anno 403,
Augustinus plane improbat siiidiumvertendi Hebraica
Laliiie,acquieseilqueinaccuralaversionetranslationis
LXX interpretum. Similiier et inlia liujiis libri cap.
14 loquilur, et opere de Civilatc Dei lib. xviu, cap.
45, divinitus afflatos fuisse putat eosdein interpreles,
ideoque Hieronymo prseferendos, quamvis Judaei llieronymianam
vcrsionem Septuagintavirali pra-fer-'
rent. Sed et hoc mirum esl ab Augustino hic commendari
studium linguse Hebraicae, hcc tamen ipsum
aut quemquam alium, iis sseculis, quidquam aggressum
essc facere, ut viam aperiret iis qui id studium
ingredi voluissent. Attamen et postea lib. iv, cap. 7,
aliquid iterum de Hieronymi labore habei. Sane, ut
| quod suspicer dicam, vereor ne quid hic sit interpolatuiri
aliena manu, postquam ilieronymiann versio
auctoritatem in Occidente ccnsecula fuerai. Sin minus,
ad academicum ingenium Augustini, sibi non
satis conslans, II.TC crunt referenda,Ibid. Qui Scripturas ex Hebrwa lingua in Grmcum
nerleiunt numerari possunt, Lalini auiem inlerpreteiA ntillo ntodo. Ut enim cuique, primit fidei temporiktts,
in mattus venit codex Grmcus, et aliquanlulum facidtatis
sibi ulriusque linguw habere videbatur, ausus esl
interpretari.] Fateor ex collatione variarum illarum
inlerpretationum aliquid lucis oriri, ui postea ostendit
Augustinus ; sed ex lectione unius codicis Grseei
emendaiioris rnulto majorfruclus capi poluit quam
ex collatione viginli iinperitorum inlerpretum. ltaque
opiandum fuisset Occidentales Ecclesias, pra
tot sumptibus quos faciebant in indoctos et otiosos »
aut vili labore occupatos monachos, publico sumptu
et consilio adolescentes misisse in Groeciam, aut
Groecos magislros ex Oriente vocasse, ut plures
Graecam linguam intelligerenl, aliisque facem praeferrent.
Omnes vero Chrislianos par fuisset conduBcere Hehrseos, a quibus lingua Hebraea doceretur,
eaque ornnia facerequa ; avorum nostrorum memoria
in Kuropa facla snnt, ad linguse illius cognitionem
in usum Christianorum revocandam. Nam quod serius
faclum est, id prius fieri potuit, et facilius
eliam, nisi laborem fugissent homines illius sevi.Cap. 16, §25. Ut ostendat necessariam esse arithmeticam
ad 'intelligendam Scripluram, memorat
jejuniuni quadraginta dierum Mosis, Elias et Christi ;
lum addit: Cujus actionis figuratus quidam nodus,
nisi Itujus numeri cognilione ei consideratione non solvilur.
Habet enim denarium quater lanquam cognitionem
rerum intexlatn temporibus, etc. Quoe, cum bona
Augustini venia, nugse sunt Pythagoricae ac Platonicse,
a quibus in re lam gravi abstinere multo satiusC fnit. Sed nescio quomodo eo tempore ostentandi in
ejusmodi rebus ingenii ita invaluerat consueludo, ut
cum plausu talia audirentur quse sunt risu digna.
Quis ferat hodie sibi dici hydriarum quinque, qooa
Canse erant, Joan. n, mensura quae fuit circiter triuni
metretarum, significatam S. Trinilalem, quemadmo-.
dum facit Augustinus, ad eum Joannis locum ? 0 felices
homines, qui tanlam erudilionis famam tara
facile sibi pepererunti Sed et o stipites, qui lalibus
olim plaudebantj autetiamnum serio favent !Cap. 17, § 27, de novem Musas esse dicentibus :
Refellit eos Varro, quo nescio utrum apvd eos quisqttam
lalium rerum doclior aut curiosior esse possit.
Dicit enimcivitalem nescioquam, non enimnomenrecolo,
locasse apud tres arlifices terna simulacra Musarum,
quod iu templo Apollinis donum poneret, ut quisquis
artificum pulchriora formasset, ab illo potissimum
elecla emerel. Itaque contigisse ut opera sua quoque,
illi arlifices mque pulchra explicarent, el ptacuisse civi*
tati otnnes novem, alque omnes esse emptas, ut in Apotlink
templo dedicarenlur, quibus poslea dicit Hesiodum
poelam imposttisse vocabula, etc.] Si quod de
uumeris dixit Augustinus afl •interpretationem Scripinrae,
admitti ab ethnicis oporttiit, non video quo
.jure elhnicis non licuerit dicere fictum hoe a Varrone
vel ab alio, cum praeserlim sermo sit de temperibus
anliquissimis, quibus aut nullae, aut raroe
conscribebantur historise ; tum eliam de numero novennario
Musarum Pyihagorice philosophari. Quidni559 SUPPLEMENTUM AD GPERA S. AUGUSTINL 340eis licuerit dicere tribus IVIUSIS designari tres musicae
lonosj gravem, medium, et acutum ; et ter ternas
dictas, quod essent tres chori, pro tribus illis tonisj ?
At bsec, inquies, pro arbitrio comminisceris. Non
diffiieor, sed an non etiam theologicae arithrneticse
mysteria pro arbitrio (ingebant ? Itaque non est committendum,
ut veritalem illustrare videamur, eadem
fingendi licenlia qna et fabulas interpretari licueril.
Gap. 20, § 51. Illud cleganter dictum 'est Calonis,
qui cum essel consuitus a quodam qui stbi a soricibus
erosas caligas diceret, respondil non esse illud monslruin,
sed vere monslrum habendum fuisse, si sorices
a caligis roderentur.] Ingeniose. Simile esl Menandri
illud e Superstitioso, quod habet Grolius in Excerplis
pag. 714 :A. AyaGcv vsvotTo |Jtot, o Tto).v"Tt[« }Tot Oeoi,
YitoSoiituvo ; -fap, SeHtct ; zf^ EaSaSo ;
Tov iadvTa StEppi^'. B. EUOTU ; v', u KXstvta, '
2aitp6 ; ^ap T]V, tri) OE tra.jtpo^oyo ; cj 0£) tuv
Katvov Tptatrtlat., Hoc est, interprele viro summo :.1. Uene hoc milii provetuat, o ssncli Dei,
Quod inter calceandnm dextri calcei
Vinelum diruptum esi. B. Merilo evenit, Clinia,
Naaique erat icl deiritum ei tu prasparcus nimis,
Qui uonnoyum emeres.Cap. 22, 156. Omnes igilur arles hujusmodi vel nugaloriw,
vei noxiw superslilionis ex quadatn pestifera
socielale hominum el dwmonum, quasi pacla quwddm
infidelis et dolosw amicitim conslituta, penilus sunl
fepudianda et fugienda.] Verissime, sed inutile tairsen
non est theoretice nosci quse de artibus illis ab
eihiiicis dici et credi solebani, ut loca Seripturoe ad
eas spectaniia explicare possimus ; quod feliciter doctissimi
viii, postreniis bisce saeculis, aggressi sunt.
Multa per se inania propter eas allusiones sunt
obiter eognoscenda.LIBRO ni, cap. 2, § 5. Illa hmretica dhtinctio: In
principio erat Verbum et Verbum erat apud Deuui,
et Deus erat ; ut alius scnsus sit: Verbum boc erat in
principio apud Deum ; non vult Verbum Deutn confiteri.]
Ex hoc loco el cseleris quoe de liac re habeniuf
distincliones nullas ascriptas fuisse liquet in Codicibus
lempore Augustini. Qua de re vide quse scripsit
Joan. Clericus in Arte Critica, part. 5, sect. 1,
cap. 10.Cap. 3, § 9. Inprineipio cavendum est ne figuralam
loculionem ad litteratn accipias ; ei ad hoc pertinet
quod ait Apostotus: Litlera occidit, spiritus autem
vivificat ; c.utn enfm figurate diclum sic accipitur, tanquam
proprie dictum sit, carnaliter sapilur.] Hoe
Pauli loco 11 Cor. m, 6, abuluntur omnes allegorisise,
quo nibil simile significatur. Hoc enim vult
ApostoJus: legem Mosaicam occidere, Evangelium
vero vitam dafe. Nam ypikp.p.ot. s ;« 'pe vocat legem,
wveOftK vero Evangelium ; quia, ut opinor, lex quidem
mera est litiera quse nonindicat perse animum
legislatoris ; Evangelium vero animum ipsum Dei,
cu.in l.egem ferret, iperit. Vide notata bac de re aA Joanne Clerico, in additamenlis Henr. Hammondiad
Novum Testamentura.Cap. 10, § 14. Quidquid in sermone aivino neque
ad morum honestatem, neque ad fidei veritatem proprie
referri polest, figuratum esse cognoscas.] Nimis generalibus
verbis concepta hsec est regula, ideoque Augustinus
eam poslea de proeceptis parlim interpreiatur ;
sed ne sic quidem satis commoda est. Prseceplum
enim Dei Abrabamo datum de occidendo filio
non erat figuratum, nec eo secius contra honestatem
niorum 'erat. Prsecepluin etiam Osese propheue
datuni de'ducenda merelrice, Dguralum non fuit, in
se speciaium, el tamen indecorum fuit. Nollem regulas
dari de sermone figurato ; res enim ipsa et
animus loquentis quid proprium sit, quid figuramm,B satis oslendit. Deinde Augustinus figuralam actionem
miscet cum lypica narratione, quse toto coalo differunt.Cap. 12, § 18. Quw autem quasi flagitiosa tmpentis
videntur, sive tantum dicla, sive eliam facta sunt, vel
ex Dei perspna, vel ex hominum quorum nobis sancliias
commendalur, tota {tgurata sunt.] Ad Deum quod atliriet,
cujusperfecta ae immulabilis est sanctilas, cerlissima
hoec est regtila ; sed quoecunque fecerunt
sancli viri sub Vetere Testaniento riiinus recla, non
Suiit proplerea typica aut figurata. Exempli causa,
polygamia, de qua §20 et 27 nihil I abuit lypicum
iieqne figuratum. neque fuit laudabilis, sed tolerata
eo a:vo, nt el posiea inter Judoeos, quemadmodum et
divoriium. Sed laudesac vituperatiohes intelligendae" semper sunt, pro lemporibus el hominibus. Quod
habet Augustinus de leinperanie usu plurium uxorum,
paucis, ut epinqr, ^persuasii.Gap. 16, § 24. Si prwceptiva locutio esl aut flagitium,
aut (acinus veians, aut utilitalem, aul beneficentiam
jubens, non esl figurata. Si autem flagitium aul
facinus videiur jubere, aul uiililalem, aut beneficentiam
veture, figurata est. Nisi mandncaveritis, inquil, earnem
Filii hcminis et sanguinem biberitis, non habebitis
viiam in vobis. Facinus vel flagitium videlur jtibere,
figura est ergo prwcipiens passioni Dominicw
communicandum et suaviler alque uliliter recondendum
in tnemoria, quod pro nobis caro ejus crucifixa et vulnerata
sif.J Non male verba Christi interpretatur,
quae alibi lamen de eucharistia sumenda perperam■ censel. At ipsa regula sat accurala non est, ut antea
ostendimus. Accipiamus lamen quod rectum est, et
hinc intclligamus qui Aiigustinus participes nos
pisse fieri crederet corporis Christi.Cap. 21, § 31. Narrata similitudine quaNaihan ex
ore Davidis expressit damnationem adulterii quod
commiserat, ila loquilur : Ex quo inlelligitur quanta
lemperanlia mullas mulieres habtierit, quando de una
in qua excessit modum, a seipso puniri coaclus est.
Consectarium lioc male ductum esse nemo non videl,
neque enim pleclitur David quod cum una inleinperantius
concubuisset, sed quod esset alii nupta,
el cuni ea moechaius essei. Qucd in similiiudine Nathanis
meniie fit « nttis ovis, id dicitur X« T « vTtOio-w541 VARIORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 34« ad multas Davidis uxores ; qui tamen mullis illis A
non contentus infelici Uriae unam quam habebat
eripuerat, qua circumstantia aiigetur flagitii gravitas.
Unde, contra qiiam fecit Augustinus, cofligas
Davidem libidinosum hominem ftiisse, qni cum tot
haberet uxores domi, lam facile aliense amore exarserit.LIBRO iv, cap. 7, § 15. Videlur enim ubi all (Paulus,
H Cor. xi, 6)  : Etsi imperilus sermone, sed
non scienlia, quasi cttricedendo obtrectaloribus sil lo•culus,
non, tanquam id verum.agnoscerel, confitehdo.]
Atqui res ipsa clamat verum esse. Vide additamenta
Joan. Clerici ad Adnotationes Hammondi. Nee propterea
minoris divinus Apostolus faciendus esl ;
qoem non veneramur quasi eloquenlem vif um, sed
ut aposloliim Christi muhere suo summa fide ac for- B
tiludine defunctum.lbid. Postquam 'dixit se Amesi leca prolaturum,subdit: non autem secundum Sepluagiriia interpretes,■qui ETUM IPSI dttiino Spirittt interpretati, ad hoc alittrvidentur nonnulia dixisse, ut ad spiritatem sensumscrulandum admoneretur lectoris intentio, etc. Sedsicut ex Hebrmo in Laiinum eloquium presbytero Hieronymotitrimque ilngum perito interpretanie ttanslatasunl.] Suspecla mihi sunt verba, etiam ipsi divinoSpiritu inlerpretali ; quis enim alius interpres eo aevodivino Spiritu aetus credebatur ? De Hiercnymo hocpostremis tanlum hisce saeculis jaciaium. Fortasselanien T6 efiam non tam respicit alium interprelemqoam scriptores ipsos sacros ; adeo ut voluerit Augustinusnon lantum sacros scriptores, sed •etiam in- ^terpretes ipsos Grsecos a Spiritu sanclo afflatos fuisse.Cap. 24, § 53. De Coesareensibus dicenti Aoguslinoacclaniantibus : Non tamen egkse aliquid me pulavi,cum eot audirem acclamantes, sed cum eos flenlesviderem. Acclamationibus quippe se doceri et deleciari,flecii autem iacrymis indicabanl.] Saepe ejusmodiaccbimationum iu ecclesiaslicis monumentismentio fit ; quae quara aflicerent sacros oratores nescio,sed indecoras fuisse scio, et aptas ad eos mirumin modum inflandos. Plebs frequentius nugisapplaudit, si sint grata voce et decora actione pronuntiaiae,quam bonis ratiocinationibus ; et ctimplausum ferunt iueptioe, meliori erationi negatum,liinc fit ut negliganiur qua* plebi minus placent, co- .Ianlur vero quae sunl rectse rationi contraria. Ex ^foro et thealro talia in Ecclesiam iransferri noiioportuit.ANIMADVERSIONESIS LIBROM IHPERFECTUM DE GENESi AD LITTERAM.Cap. 1, j| 5. Esse aulem omnia quw fecit Deus bona
valde ; mala vero non esse naturalia, sed omne quod
dicitur malum, aut peccatum esse, aut pmnam peccali.
Nec esse peccatum, nisi pravum liberw volunlatis msensum,
cum iitclinamur ud ea qum justitiu velat, el
tinde tiberum esl abslinere.] Hsec verissima es,t etpeccati
el libertatis definitio, quse ;ib omn bus probabatur,
et semper probata fuisset, nisi incidissent
Coiitroversiae Pelagian »; quoe Augustiniim a notioAnibus, quas xoiva ; iwoiat non maie vocaris, cuin sint
toiius humani generis, avocarunt. Caeternm hujus
operis malum non erat consilium, nulla enim recta
interpretatio est quae non sit ad liiteram, ex qua
postea ei moralia et theologica deducuntur consectaria.
Sed eo aevo propemodum ignotae erant liiterales
seu grammaticseinterpretaiiones ; nec Augustinus
eo tempore, nec postea, necessariis eam in rem
Insiructus proesidiis fuit.Cap. 4, § 17. Pofes’ aufem et aliter inlelligi, utspirilum Dei vilalem creaturam, qua universus iste visibilistnundus atque omnia corporea continentur el moleriturinleltigamus ; cui Deus omnipotens Iribuit vim•quamdam sibi serviendi, ad operandum in iis quw gignuntur.]Hsec fuit sententia Theophili Antiocbeni,B qui libro n ad Autolycum, sic loquitur : nvtO^a Se TOimfepo[j.evov eiri TOU uSaTOf o sSooze-j 6 ©e6 ? 'CoioyovrxrivTj3 XTtcst v.aQtknep « vSpwvrw ■tyw/jtv, Ttji \eTzro> TO).EVTTO »a\) yxspa.o-ag% T6 'ticp izvevp.a leixrbv v.al rbvSwp hnrbv.vira ; fo fisv ttvevp.a rpeart TO vSoip, TO Si vSap <rvv raizvevp.ari rpify TVJV XTtatv SdY.vovp.evov ■Kavra%bee :: At spiritum qui ferebalur super aquas largilus Deutcreaiurw, ut ejus opera possil producere viventia, noni secus ac homini animatn altribuit, tenue lenui commiitcens (nam spiritus sua natura tenuis est, itidem eti aqua)  ; ut spirilus nutriat aquam, et aqua addila spi !rituinutriat crealuram universatn, omnia permeans.) Cap. 6, § 26. Omne qtiippe vocdbulum ad dislinietionem valet . Unde eiiam nomen, quod rem notel,appellatum est, quasi tiolamen.] Imo a nosco fit no■C men, quod ope nominis res noscanlur. Vide hac deTe Ger. Joannis Vossii Etymblogicon.ANIMADVfiRSlONESIN LIBROS XII 01 ! GENESl *D UTTERIM.LIBRO i. Gap. 10, § 21. In libro qui appellatur Eeclesiasies,ila scriptum est: Et ofitur sol et occidit
s sol, et in locum suum dueilur, hoc est, in eum locuniunde orius est. Sequiiur enim et dicit: Ipse Ortehs illudvadit ad Austrum et circuit ad Aquitonem. Aus
stralis ergo pars cum habel solem, nobis dies est ; cumautem ad Aquilonis partem circumiens pervenil, nobis
(i nox est.] Versus quidem 3 cap. i Ecclesiastae de sole
, agit, sed cap. vi videtur de vento lantuin intelligendus,ui docebunt accuratiores inteVpretes. Verum
s D hoc nen agimus, neqiie enim cPmmentarium scribi*
(i mus in loca ab Auguslino minus bene explicala. Anieomnia, animadvertendum hic mendum esse in voce
• illud, et legendum illic, sic enim hunc locum ex versioneantiqua profert Hieronymus: et oritur ipse ibi.
a Vadit ad Austrum, elc. In editione Erasmi est t7/uc,
d <]uod ad veram lectionem propius accedit. Deinde
 ;. quaerendum esset a qun astrohomo Augustinus didi- 'cissel, cum Australis pars habet solem, nobis diem .
:' csse ;cum aulem ad Aquitonk parlem circumietts per ;-
venil, nobis noclem esse ? Crediderim eum audisse aquopiam cum australis pars, hocest, australia signa, j
it percurrunlur a sole, nobis hiemem esse • dum vero ^*
- aquilonaria sign » peragrat, -ajstaiem ; sed cum astre-343 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 544nomias prprsus imperitus essel, diem et neciem A
.cstali alque hiemi, vacillanle memcria, substituisse.
Multo melius Hieronymus, ad vers. 6, si medp in ee
de sele sermo sil: Hinc possumus, inquit, wstimare
hiemis lempore solem ad meridianam plagam currere,
ct per wslaiem septenlrioni esse vicinum.LIBRO ii, cap. 5, § 9. Postquam dixit Salurni stellam
frigidam ab aslrolpgis haberi, sic cenlra raliocinatur
: Quwritur ilaque ab eis unde illa stella sit frigida,
quw lanto ardentior esse deberel, quanlo sublimiore
coilo rapilur. Nam procul dubio cum rolunda
tnoles circulari tnolu agitur, inleriora ejus lardius eunt,
exteriora celerius, ut majora spalia cum brevioribus ad
eosdem gyros parii.er occurranl ; quw aulent celerius,
titique ferventius.] Hic cernere liceat, quid sit raliocinari
de re quam parum compertam habeas. Astro- B
logi , quos confulat Augustinus, ex absurdis opinionibus
consectarium casu verum deduxerunt ; Hipponeiisis
vero episcopus recta ratiocinatione verum
oppugnal. Nimirum , micabant utrique in lenebris ;
nee lamcn minus confidenter sua commenta proferunt.
Astrologi, quia Saturnus describiiur a poetis,
qnasi senex et quidem exsectus , ideo ejus stellam
frigidam esse absurde dictilabant. Vide Servium ad
hunc Virgilii versum , qui est 336 i lib. Georgicon :Frigida Saturni sese quo slellareceptet.Altamen ex veris astronpmorum recentioTum dngmatibus
frigidtis dici' polesl planeta qni Saturnus
vocatur, quia est a sole , unde pmnis mundi hujus
nostri calnr, remotissimus. Contra Augustini ratioci- '
natio vera quidem esl, sed niale aptala , quia statuit
Saturnum , cum cseteris omnibus sideribus, intra viginli
qualuor horas rapi circa terram ; quod falsum
esse jam norunt omnes. Proinde ; inquit ille, menwrata
stetla magis debuit calida esse quatn frigida ;
quamvis enim siw motu , quoniam grande spatium est,
triginta annis toium ambitum permeet, tamen cwli motu
in contrarium rolata velocius, quod quotidie necesse est
palialur (quoniam, sicut dicunl, cwli singutw conversiones
dies singulos explicant) , calorem majorem debuit
cwlo concilatiore concipere. Haec habuit a vulgari illius
aevi astronomia, sed ei aslronomise alium errorem ex
loco Geneseos perperam inlelleclo , poeticisque figmenlis
lemere' conjunclo addidit, in sequentibus :
Nimirum, ergo eam frigidam \acit aquarum super cwlum
conslilutarum vicinitas ; quam holunt credere qui
liwc quw breviler dixi, de motu cwli el siderum dispu--
tant. Merito nolebant, quia rationi erat contraria,
cum qua pugnare non potest Scriptura, ul ipse Augustinus
alibi docet.Ibid. Hk quidam noslri CONJECTURIS aonnf adversus
eos qui nolunl aqnas super ccelum credere, et volunl
eam slellam esse frigidam, quw juxta summum cwlum
circuit, ut ex hoe cogantur aquarum naluram, nonjam
) illic vdporali tenuitate , sed glaciali soliditate pendere.
Wanse ilbc erant conjecturae heminum indpctorum
Scripturani cum poetica astronpmia lemere in coneoruiam
redigere ccnantium, cum locus Geneseot deA aquis supra coelum intelligendus sit de nubibus infcrioriaeri imminentibus, ul. recle dudum conjecitquidam (neque enim aliter designalur) cujus meminitAugiislinus supra cap. 4, et quem bene monenlemsequi saiius erat, qnam aquas ubi nullse sunl somniare.Sicenim tandem claudil hancdisputationem :Quoquomodo autem el quateslibel aqum ibi sint, esseeas ibi minitne dubilemus ; major esl quippe Scriplurmhujus auctoritas, quam omnis hutnani ingenii capacitas.VeredixitScriplurseessepotius credendumquamconijecluris, sed anle oinnia intelligendaprobeestScrip.tura, ne commentilium sensum, hec est somnia'nos’■tra, pro vera ejus senlentia credenda obirudamus, ulfecit hic|Hipponensis episcopus. Vide prseter Geneesosinlerpretes Dionys. Pctavium Dogmalum theologicoBrumtom. III ,deOpificio sex dierum lib. i, cap. H.Cap. 6, § 10. Personam Pairis dectaratam esse dicunl,in eo quod scriptum esl : Et dixit Deus, fiat firmamentum,etc., ac deinde ul intelligatur Filius fecksequod a Patre diclum est ut fieret, arbitranlur esse subnexum: et fecil Deus firmamenlum.] Hsec ItK-oloyiu,et alia ejusmodi quse habet hic Augustinus, niiunturi prava versione Latini inlerpretis. Nam in Hebraicol textu ctim sit >n\ sif, verlerunt Graeci yevrfinra, quodnon est fiat, sed sif ; ita ut imperium hoc Dei nonrespiciat ad aliam causam quse faciat quod jubet, sedsignificet Deum sola voluntate sua fecisse ut res sint.LIBRO ni, cap. 1, § 1. Dicuntur autem cwti pluraililer, in una eademque re, quw dicitur unum cwlum.]> Hebraice quidem semper D^Dttf, Schamajim, est pluC
 ralis numcri, quamvis ssepe sensu singulari sumatur ;
t sed Graeci interpretes nunc ovpavbv, more Graeco,nunc ovpavov ; Hebraico dixerunt, imilaloresque bal
buerunl Latinos, licel nescirent cur numeri in hacvoce mularenlur.
,* Cap. 21, § 33. Quomodo autetn honw immorlalis> facftis stf ct acceperil escam cutn aliis animalibus, her1
bam pabuli ferenlem semen, ellignuitt friicliferum, et
' herbam viridem , difficite esl dicefe.] At hinc, ut et exsequentibus, facile est inlellectu hominis corpiis stia
f natura mortale crealum ; sed nibi ! velabat Denm, si
s bomo nunquam peccasset, immortale id praesiare,
' extraordinaria ope. Quia vero peccavit, Deus id suaenalurae conficiendum reliquit, qua ratione mors facta
: _ est merces peecati. Hoc ipsum perspicue docet Augustinusinfra lib. vi, cap. 25, § 36.
t LIBRO iv, § 2. Invenimus ergo senarium numerumprimum esse perfectum , ea ratione quod suis parlibus
, compleatur ; hoc est, bis tribus constet.] Quicunquealius numerus a Deo lectus fuisset, in eo necessariasperfectiones omnes invenisset Augustinus. Talia erant
s Plalonismi commenta , a quibus alienum non fuisse
l Auguslinura miror, vel propler hoc quod nihil habeii
rent fixum ac certum.n Cap. 35, § 56. Dies ergo ille, qnem Deus primilus:. fecit, si spirilalis rationalitque creatura esl, id est, atta
gelorum supercwlestium atque ■virltitum , prmsentalusesl otnnibus operibus Dei, hoc ordine prmsen ia quo
e ordine scientim, qua et in Verbo Dei facienda prmno-545 VARIORUM EXERCITATIONES.IN S. ATJGUSTINI QPERA. 34 »tceret, et in creatura facta cognoscerel, non per inter- ^
vallorum lemporalium moras , sed prius el poslerius
habens in connexione crealurarum, in efficaciavero
Crealoris omnia simul. Sic enim facil quw fulura essent,
ut non lemporaliler faceret tempbralia, sed ab eo facta
, currerenl tempora.] Haec omnia, quibus summatim
profert quod particulatim in hoc libro dociiit, quis
ncn miretur vorari iulerprelationes ad lilleram ? Quis
non obstupescat cura cogitat serio esse dicta ? Quibus
hsec somnia febricilanlis eximia videbantur, eos
oportet fuisse aut valde hebetes, aut valde affeclu
obcoecatos. Quis interpres hodietalia scribere vellet ?
Ibid. Ac per hoc isli dies septem, qtios lux corporis
cwlestis circumetindo explical alque rcplicat, secundum
quamdam umbram significatioitk admonent nos quwrere
illos dies in quibus lux creala spiritalk omnibus operibus
Dei, per senariam numeri perfeclionem prmsentari polucrit,
atque inde septimam requiem Dei mane habere el
vesperam non habere, elc.] Placere hsec potuerunt iis
qui Plaionis aut Pytbagorse mysticam arilhmeticam
magni faciehant ; sed qui eam irridebant, sine dubio
bsec omnia etiani exsibilabant, et quidem merito ; ut
jam liquet vel ex inlerpretum recenliorum consensu,'
quibus alia omnia placuerunt. Ignoscere hisce comntentis
possumus, sed mirari eos qui tam saepe indulgentia
noslra indigent, non possumus.LIBRO v, cap. 14 , § 52. Nec prwlermillendum est,
quod emendatiores codices habent (Joan. i, 5 et 4) :
quod factum est in illo vita eral ; tif sic inleltigatur vila
eral, quomodo: In principio erat Verbum, et Verbuin
erat apud Deum et Deus erat Verbum. Quod ergo
factttm est, jam vita erat in illo, el vita non quatiscunque,
ete.J Emendaliores illi codices sine dubio
vitiosa intcrpunclione laborabant, ut ediliones omnes
hodiernae et res ipsa ostendunt.LIBRO VI , cap. 24 et seq., § 36. Non ait Apostolus,
corpus quidem morlale propter peccatum ; sed corpus
morluum propltr peccalum. Illud quippe ante peccalum
et nwrlale secundum aliatn, el immortale secundum
aiiam causam dici poleral ; id esl, mortale, quia
poieral mori, etc.] Nondum hac de re cogitasse vide'tir
Augustinus, cum scriberet libri m, cap. 21, ut
indicavimus obiier ad eum locum.EIBRO vn,'cap. 2, § 5. Sacrilega opinio esl eam el
Deum credere unius esse stibstantiw. ] Loquitur de n
opinione Manichseorum qui volebaut animum humanum
esse buoovatov, sive consubstantialem Deo. Vide
librum de Haeresibus cap. 46.Cap. 22, § 52. Quwrendum est quomodo possit inlelligi
quod causalis ejus (animae) rafto fuisse dicebalur
in primis sex dierutn opertbus Dei, quomodo fecil Deus
hominem ad imaginem suam, quod nki secundum animam
non recte inlelligitur.] Sequitur Augustinus stylum
philosophorum, qui omnibus seminalem rationem
tmpy.unv.bv \byov fuisse docebant, quibus vfjtibus
videntur intellexisse veluti principium quoddam, ex
quo materiae primoe mistiones omnes confiatae sunt.
Vide Justum Lipsium in Physiol. Stoicorum lib. n,
dissert. 8. Iidem philosophi allique dixisse elism vit.A dentur atVtaTtxov Ibyov, causalem rationem, qua- locu
,ls tione saepe utittir in hisce libris Augustinus.
ro Ibid. Verendum esi antem, ne cum dicimus, non
t ipsas lunc naiuras atque substantias quw fulurm fueranl,
la Deum creasse, dum cfearel omnia simul, puletmr inam
nia qumdam dicere.] Deum omnia simul creasse jam
js nemo credit, sed.mulli credunt Deum materiamcorjs
porum ante omnia creasse, ex Gen. i, 1, nec absurda
) s ea potest haberi senlcnlia. At causalem raiionem aut
) s corporis, aut mentis qui dicunt, ilii tnanta clicunt, nec
u contrarium in sequentibus ostendit Augustinus. Miras
7 raiiocinationes quas postca alfert non confuiabo,
 ;s ■ neque enim timendum est ne qnis iis assensum pr:em
beat. Augustinus, assuetus Platonicis argutiis plura
.e soepe scribit quam quoe intelligit, consequenliasqiie
,s B passim admiltitquasi bonas ; quaesi negentur, slatiro
,. corruunt omnes enim ratiocinationes neque ullo modo
 ?i probari possunl.js lbid. Et corporis qtiidem humani, eliamsi fuil aliquanocculta ralio qua fulurum erat ut formarelur, eral el0maieries de qua formarelur, id est terra, in qua videri|tpolerat illa ralio, veluli in semine laluisse.] Docebant, • Stoici, Ut habel Laertius lib. vn, § 156, principioDeum , cum esset apud se, substantiam omnem peraerem in aquam converlisse. K« t &amp & TJI yovjiT »aitiop.u irtpii%erui, »vro> xat TOVTOV at:epp:art.y.bv ovra\byov TOU 7.00-y.ov roibvSe vizo\iiriat) ut ev ro> vypS>, zaiT« i%fi ; '■ Et quemadmodum in fetu semen conlinetur,aila et hanc, cutn seminalis ralio mundi sil, eamdem inQhuniore reliqukse, etc. Hanc Stoicorum locutionem0C imitatus manifesto est Augustinus.LIBRO ix, cap. 10, § 16. Quamvis honettius melius0que credalur ila ftiisse tunc illorum hominum corputsanimale constitulorum in paradito, nondum moriit legedamnatum, ut non haberent appetilum carnalis voluptatis,quatem nunc habent ista corpora, etc.J Appelitus’. ille, ut liquet vel ex brutis, tam naturalis est quam. appelenlia cibi, aut potus, voluplasque quam experimurcum comedimus esurientes, vel bibimus silienates. Non puto sane quemqnam diclnrum sitim autfamem, voluptatemque quam iis explendis experimur,t efTectus esse peccati. Eigmenla mera suntquae hicetalibi dicuntur. De his copiosius egit Augustinus de,,l Civitate Dei lib. xiv, cap. 16 et seqq.e LIBRO x, cap. 6. Wud ergo jam videamus, cuinam. potius settlentiw divina testimonia suffragenlur , eine. qua dicilur animam nnam Deum fecisse, et dedisseprinto homini, unde cwteras faceret, sicut ex tjus corporecwtera hominum corpora ; an ei qua dicilur singurlas singulis facere, sicul illi unam, non ex illa cwteras.]s Has duas sentenlias quasi probabiles admittit Augustinus,caeteris rejeclis, et in priorem quidem proniorest, quod ex ea facilius explicari posse putet et quii omnes in Adamo peccasse dicanlur, et qui peccatum ; originis ab eo propageliir. At nescio quomodo banec suam sentenliam cum eo qnod sentiebat de namraincorporea mentis slare posse inlelligercl. Vide cap., 24. Itaque difficultalem difficultate solvebat, hoc est,ex impedito impfiditiorem lectorem reddobat ; setl347 ; SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AMGUSTINL 543difficullatibusbonus vir non terrebattir , ncc admo- A
dum curabat an intelligeret quod dicebat. Quis enim
intelligat ejusmodi propagationem ex traduce, si ponas
mentem esse prorsus incorpoream ?Cap. 19. Prolato loco Heb. vn, 4 et seqq., de Levi
in Abrahaino deciinato : Si ergo , inquit, Jwceliam
valet ad klam distantiam, quanlum prwemineat sacerdotio
Levilico sacerdolium Christi, quod mcerdos Chrislus
per iitum prwfiguratus est qui decimavit Abraham, in
quo et ipse Levi decimatus est, profecto Christus <tb eo
non est decimatus.] Non debet figurala locutioApostoti,
quam nnn sustinuit adhibere, nisi praemissa emolliendi
formula, o>; eVoj ewrstv, usque adeo urgeri, quasi ex
ea sequatur omnem omnino posteritatem Abraiiami,
ad ultimos usque nepotes , in eo decimatam fnisse.
Nam revera hine sequeretur ipsum Christum decimas -B
Uelcbisedecho solvisse ; nemo enim dubitare queat
quin Chiislus , secundum carnem, hoc est, humanilatem
, ex Abraharoo sil oriundus. Voluit duntaxat
ostendere scriptor ad llebrseos , non mirum esse si
sacerdotium Christi Levitico proeferret, quandoquidem
sacerdos fuerat in Palaestina temporibus Abrahami,
qui ab ipso Abrahamo Levis proavo decimas
accepissel, et bene precaius ei esset, adeoque Abraharao
superior fuisset ; qui sacerdos poterat haberi
Chrisli adumbratio. Non est ulterius progrediendum,
lec consectaria , quasi ex maibemaiicis quibusdaro
doclrinis binc rigide deducenda. Satis habebant vetcres
suas inter.pretationes allegoricas aliquo sensu
esse veras , non eas quasi axiomata geometrica proferebant.
CIliid. At si propterea decimalus est Levi quia erat in
lumbis Abmhw , proplcrea non esl decimalus Glirislus,
qma non £rat in lumbk Abrahw. Porro aulem si non
secundum animam, sed lanlum secundum carnem acci~
pimus Levi fuisse in Abraham ; ibi erat et Chrklus, quta
Chrislus, secundum carnem, ex semine est Abrahw, et
ipse ilaque decimatus est.] Sed cum dicerent Hebroei
nepoles prodikse ex lumbis majorum suorum, aut in
iis fuisse, non ila hoc intelligebant, quasi et corpora
et animi nepotum in lumbis majorum proprie fuissent ;
non iia subtiliter philosopbabantur Hebroei ; sed volebant
tantum propagationis ordine ab iis esse oriundos.
Itaque hoc vult auetor ad Hebraeos , Levin,
■ ortuni ab Abraliaino , posse censeri deeimas Melchi- .
sedecho i ;olvisse. cuin Abrahamus ejus proavus eas
solverit.Ibid. fi« id esf ergo quod afferlur pro magna differenlia
sacerdotii Chrisii a sacerdotio Levi, quod Levi
decimatus esl a Melchkedech , cum essel in lumbis
Abrahw , ubi et Chrktus eral ; nnde pariler decimali
sunl ; nki quia necesse esl inlelligamus secundum aliquem
modum ibi Chrislum non /iitsse ? Quis autem negel
eum secundum carnem ibi fuisse ? Ergo secundum
animam ibi non fuit. Non esl igilur anima Christi de
traduce prwvaricationis Adw. Alioquin eiiam ipsa ibi
fukset.] Scd quamvis concedereniur aninii esse ex
traduce, quod non puto, non sequeretur animos nepouni) 
.'nis^e in majoribus ; quidni enim, utcorpora,A possihl mentes generari, ila ut ante generationem
non fuerint ? Deinde per exiguum duarum aetaluin
inlervallum , quod iniercessit inter Abraharnum et
Levin, licet, w ? IVor eiveiv , dicere Levin in Abrahamo
decimalum ; at post quadraginia et aliquot oetatesidem
de Christo affirmare, nonnisi audaciori aequo
figura, liceret. Denique si vellemus, ex philosophicis
Angustini placitis, contra eum philosophari, negaremus
ex ejus sententia , qua statuit liienteni ex traduce
propagari, Christum esse ortum ex Abrahamo ;
nisi solum corpus ejus, excluso animo, Chrisius dici
possit, quod noluisset concedere ; nee possel Chrisii
exemplum nobis proponi, quia mens ejus non esset
ejusdem generis ac nostra ; nec esset, ut idem scriptor
ad" Hebraeos docet, per omnia similis nobis,
■B/excepto peccato. Hoec et talia possent ejus sententise
objiei, quibus faclum est ut a plerisque theologis
postea rejecta sii. At, inquiel forte aliquis , ratiorinatione
scriptoris ad Hebrseos ul ita senlirel adductus
est Augnsiinus. Imo illic quoesivit firmamentum sententiae
suse , de meriiis propagatione , quod lamen
nulliim est, ut antea ostendimus.
. LIBRO xi, cap. 9, § 12. Sic eos (malos) fecit (Deus) 
ul eis relittquerel unde el ipsi aliquid facerenl, quo
quidquid etiam culpabiliter eligerenl, illum de se laudabililer
operantem inveiiirenl. A se quippe habent volutttaiem
tnalam, ab illo aulem et naturam bonam et
justam pwnant.] Nemo non videt haec potuisse rede
dici a Pelagio, et quidem eo sensu quo sunl intelligenda
ut quaestioni satisfiat, cur Deus crearit eos
quos malos fore praevidit^ nam ex ejus sentenlia
mali voluttialem malam a se habent, a Deo naturam
bonam qua possunt aliquid facere ; quod sane qusc1
stioni illi necessario respondendum. Verum, ex Augnsiini
sententia, hsec non possunt. nisi valde im1
proprie dici, eoque sensu qui quseslioni neqnaquam
* salisfacii. Sed ita solet Arisloteles Poenus, Pelagii
i mere, objecta in Providentiam resolvere ; dum nihil
t objicientes contraria omnia docet. Jam nonnulla talia
i snperius animadvertimus , pluraque animadvertent
 ; quicunque quae bisee de rebus babet accuraiius expendenl.Cap^ 16, § 22. De quoestione an beatus Juerit dia,bolus anie peccatum : Quomodo enim, inquit, duxisse- _. efiam vilam bealam inler beatos angelos credi potest,s g »t fuluri sui peccati atque -supplicii, id esl, deseriioniset ignis wterni prmscius non fuil ? si prmscius nonfuil, merilo quwritur cur non fueril ?] Delenda nega'itio in verbis, ignis wterni prwscius non fuit, ut liquisdum est ex sequenlibus ; nec sane bealus esse potest,i qui proescit se miserum fore. In edilione Erasini,delerius mendum est, nam post wterni sequitur absurdesi prwscius non fuil, omissis tribus antecedentinbus vocibus.Sic autem pergit Augustinus : neque enime sancti angeli mteinm suw vilw ac bealitndinis incerlibi sunl. Nam quomodo beali, si incerli ? elc. Hanc. arxgumentationem, ut alia multa, Ciceronisuodebuii,t- qui sic loquitur de Finibus lib. n, num. 86 : Si amittii, vitn beata. potest, beala tsstnon potest, Quisenim con-549 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 558fidil semper sibi illud stabite el firmum permansurum,
quod fragile el caducum sil ? Qui autem diffidet perpetuitati
bonorum suorum, titheal necesse est ne aliquando
amissis illis sil miser.ANIMADVERSIONESIN LIBROS LOCUTIONUM.LIBRO i. Sic titulus concipitur: Locutiones Scriptufarum,
quw videnlur secundum proprietales, quw idiomaia
Grwce vocantur, lingum llebraicm vel Grwcw.
Itaqiie llebraismos alque Hellenismos hic notare aggressus
est Augustinus, optimO sane consiiio, quia
Grseca trauslatio ssepe verbo teuus Hebraica sequilur,
Graecam vero similiter expresserat vetus ltala ;
unde necesse erat saepe magnam obscuriiatem nasci
Laline tantum scientibus. Verum hoc ab Hieronymo,
ulritisque Linguse Hebraicae et Graecae perito, inelins j
prsestiium fuisset quam ab Augustino, Hebraicae
plane imperilo, Grsecae vero tenuissima cognitione
perfuso ; qui ex conjectura idiomala vocat qusecunque
Latine eranl inusitaia, el inlacta mulia relinquil.
Interea utile est hoc opus, si non in eum finem
quem sibi preppsuerat Augustinus, atcerte ad confirmandas
et eruendas veras lectiones LXX interpretum
restituendamque, qualenus Iicet, velerem
Italam, tit liquet ex Flaminii Nobilii adneialionibug
in versionem Lalinam LXX iulerprelum. Pauca,
exempli gratia, expendemus, nam non instilnimiis
ipsi loculionum opus scribere.Num. 1. Et dividant ittter medium diei el inler medium
noctis. Verba exstanl Gen. i, 14, de quibus
nihil addit Augustinus. Sermo est de luminaribus coali f
quse vult esse Deus, ut dividanl nS’Vi fOl QVil V2
inter diem et noctem, nimirum tempus ; vel ut omne
tempus dividant in noctis et diei vices. Graeci verterunt
parliculam m ben, hic et alibi, ava ptiaov, quod
vertit Latinus inlerpres infcr medium, cum debuisset
simpliciler inter, unde nata obscuritas.Num. 2. Volalilia volantia super terram, secundum
(■xara) firmamentum cwli. J Est versus 20 ejusdem
capilis, ubi Hebraica habeni '22 Sj7 hal Ipne, ad faciem ;
quod optime versum xaTa, secundum, hoc est,
juxta ejus evtensionem. Al Auguslinus quserit quomodo
accipiendum sit secundum firmamenlum, addilqtie:
sic eiiam faciamus hominem secunduin imagineni
et secundum siinilitudinem, quod multi Laiini
codices habenl ad imaginem. Sed hoe locutiones nilii ! *
habcnt simile, nam prius v.ura, secundum, silum significat,
poslerius similitudinem.Num. 6. Observat Graecum habere Gen. n, 9, et
lignum ad sciendum cognoscibile boni el mali, hoc esi,
TOO siSevat yvo>arbv za/\ov xui irovnpov, quod nescio, inquit
Augustinus, utrum locuiionis sit et non magis
certum sensum aliquem insinuet. Est tantum prava
versio , nam Hebraica simpliciter habent: scieniim
boni et mali, quod verli non debuit (si modo ita verteiiiui
LXX interpreles) scire quod potest cognosci de
bono ei malo.LIBRO II. Num. 2, Fecerunt sibi domos, quoniam litnuerunl
Deum.] Exod. i,21, ubi sermo esl de obsieAIricibus, quod snspicatur Auguslinus inleliigi de divitiis
ex Gen. xxx, 51, quae sane absona non est interpretatio ;
malira tamen de liberis intelligere ; ila ut
Moses velit, quia obsletrices pepercerunl viiae infanlium
Israelitarum, iis prolem esse a Deo numerosam
concessam. Si Ifebraica, aut versionem Aquilae legere
poluissel Auguslinus, aut si inspexisset Hieror
nymianam, observassel in Hebraico contextu esse
Deum wdifuasse domos obstetricibus. -Num. 5. Quid sit tbibin {Exod. u, 3) idso difficile
est nosse, quiu nec Grwcus inlerpres ex Hebrmo, nec
Latinus ex Grwco vertit hoc nomen, sed stc translulil,
ul invenit.] Est Hebraicuni rnifl thebah, hoe est, arca,
-qiiam Stfitv vocarunl LXX interpretes, fortasse quod
ea vox esset quoque in usu m ^Egypto. Si AugustiB
nus ad manum tunc babuisset versionem Hieronymi,
vidisset fiscellam intelligi, hoc est cophinum.Num. 51. Si loquitur vobis PJiarao dicens: Date nobh
signum aut porlentum, c~t dices Aaron fratri luo,.
sume virgam. Ila habet Moses Exod. vu, 9. Quserit
Auguslinus, quid ibi addilum sit et (anle dices) nisi
aliqua proprielate locutionis Hebraicw ? Verum est,
nam in ea lingua passiin abundai conjunctio Vau,
quod inlelligere potuisset ex llieronymo. Vide et
Lib. iii, num. 23, 50.■ Num. 32. Non mihi videntur, inquil, satk commode
interprelali Lalini aoftaru ; Pharaonk (Exod. vn, 11) ,
uf dicerent sapienles ; o-oyot enim sapienles dicuntur.
Potuil enim Lalinus interpres sopliistas dicere, auoniam
non esl quemadmodum Lalina dicalur, et ideo
^ isto verbo jam uiimur pro Latino, eic.j Sed auribus
Latinis sophisla aliud sonabal quam quod Gr,Tce bic
significat aoftarrie, quod usurpaiur prp magiae perilo.
Vide de hac voce quae congessit vir eiuditus
Lud. Cresollius, in Tlieairo rhetorum quos in Gra ;cia
 nominabant sopbistas, ab initio.LIBRO lii. Num. 22. Hwc usiialissima locutio e.st ct
creberrima in Scripiuris, loculusest dicens. Sedeaqum
sequitur (Levit. xn, 1 j rarius repertfur et Laiini sermonis
coarctat inopiatn ; Grtecus enim liabel, xui Ipsig
■K.pb ; aCiTous liyuv., quod Laline exprimi possei, et dices
ad eos dicens, minus aulem offendil si dicalur, et
inquies ad eosdicehs ; et similius est Grmcot qniael
ille non dixil : \e\ei ; T.pb ; avrov ; \iyuv.] Verum (ne
dicam fulurum ).'tw non ita usilatura fuisse) in sinsu
" ipso nullum est vel miniinum discrimen, mirumque
est iia leitroloyetv Augustinum, qui lot idiomala linguse
Hebraicae pa.-sim oinitiil. Sed pluribus hasce
minulias non persequerour.ANIMADVERSIONES1N QUJ3STIONES IN HEPTATEUCHUM.LIBRO I. Qusest. 3. Quwrilur quemadmoaum potuerint
angeli cum filiabus hominum concumbtre, undc
giganles nali esse perhibentur.] Non male quseslionem
de angelorum concubitu solvit ; in quain, quasi in
scopulura, impegerant multi Patres Graeci ; sed frustra
dat operam ut ostendal fuisse giganlas. Anie
omnia, quaerendura fuisset an esset vox, Hebraica
quae gigantas sigmficaret, Gea, vi, 4, Voces certe551 SUPPLEMENTUM AR OPERA S. AUGUSTINI. r.Yd0'OB'I nphilim ac D’TD5 gibborim, fortes ac militares A
viros sonant, et prior quidem latrones forlasse significat ;
sed giganias, boc est inusitatae procerilalis
homines, iis significari nemo ostenderit. Fateor LXX
tnterpretes, quos et ipse seculus est Hieronymus,
sic vertisse ; sed neque nativa vis vocum, neque locorum
circumstanliae iis favent. In hanc vocem iterum
impegit Auguslinus Quaest. 18.Quaest. 9. Notandum, inquit, quod scriptum est
(Gen. vii, 15) , in quo est spirilus vitoe, non solum de
hominibus, sed etiam de pecoribus diciuin ; propter illud
quod quidam de Spiritu sancto volunl intetligere, ubi
scriptum est (Gen. n, 7) , ct insufflavit Deus in faciem
ejus spiritum vilse ; quod melius quidam codices
habent flatum vitse.] Niniiriim, voce sphitus vulgo
utebantur Latihe ad significandam rem incorpoream E
et intelligenlem, non vero voce flalus. Attamen Augustinus
inilio libri vu de Genesi ad Iitteram inlerpfetaiur
locum Genes. n, 7, de menle immortali,
non de anima, quae possit nobis cum brutis esse
communis. Eam vero cur flaium potius quam spiritum
dici malit non intelligo. Gen. n, habent Groeci VTVOVJ
 ?WYJ5- ; capite vero vm, Tzvevp.a. Sed ad signilicatum
quod altinet, nullum est inter eas voces discrimen.
Mulla hic quaeruntur qnse quaesila non fuissent,
si Hebraice aut certe Grsece doctus fuisset Augu-slinus ;
 multaque aliter solvuntur quam soluta fuissent.Qtisest. 11. Aquila dixit oblinuit ; Symmachus praevaluerunt
(Geit. VH, 24) , id est aqum.] Ab alio hoec
acceperat Augustinus, sed niirtini est « tiiti sibi eas C
translationes non comparasse, et Latine vertendas
non curasse ; non poterat enim ignorare quam magni
usus esse possent. Quis non obstupescat eum,
usu ipso interpretandi, non intellexisse quibus subsidiis
indigeret ; aut, si intellexerit, sibi quatenus poluil
non comparasse ; aut denique, si non poterat ea
nancisci, a tot qusestionibus proponendis, conscribendisque
tnt libris in Vetus Testamentum, etusque
adeo verbosis, 'abstinere ? Gredo excitatum fuisse
adulalionibus, aut stulta admiratione Alrorum suorum ;
ut non desineret dictare, dum illa diciata sua
tam avide excipi videbat. Sic homines putant se magnos
ac eruditos, non quia sunt, sed quia ab aliis
putantur, sumuntque inde audaciam quse persaepe
male eis cedit. ]Qusest. 105. Quid sibi vutt quod Jacob ail fralri suo:
Projiter hoc vidi faciem tuam, quemadmodum cum
videt aljquis faciem Dei ? Vtrum pavenlis et perlurbali
animi verba usque in hanc adulalionem proruperunl
 ? An secundum aliquem intellectum sine peccato
dicla accipi possunl ? Fortassk eliam quia dicli sunt et
gentium Dei, quw sunt dwmonia, non prwjudicelur ex
his verbis hotnini Dei. Non enim dicil: quemadmodum
si vidtrem faciein Dei, sed, cum videt aliquis.] Oportuisset
bic consiihara fuisse versionem Aquilse, unde
intelligcre poluisset Auguslinus se frustra argutari
in vocibus s ! quk, quibus nullse sunt quae respphdeant
in Hebraicis. Postea putat posse inlelligi DeotA gentium ; maxime. inquit, qttia sine articulo in Grwco
diciumest, quo ariiculoevidentissimesoletveri Dei utiius
fieri sighiftcatio. Non enim dixil: irphaarzov TOO G-O0,
sed dixil Tzpbaonzoy 0eoO. Facile auteitt hoc inteiligunt
qua dislaniia dicatiir, qui Grmcorum eloquium audire
alque intelligere solent.] Verum est hanc esse consuetudinem
Novi Teslamenli, sed Jacobus neque more
Novi Testamenli, neqtie Grseee loquebatur, sed Hebraica
lingua ; in qua nullus est articulus, seu n, ut
Ioquuntur grammatici, emphaticus, sed simpliciter
QTlSx I^S phne elohim.LIBRO vi. Quoest. 4. Et erunt vobit lapides isli memoriale
fitiis lsrael, ataue in wlernum. Verba sunt
Jos. IV, 7, de quibtis sic ratiocinatur Auguslinus :
Quomodo in octernum, cum cwlitm ei terra transeant ?B An qttbniam wtertium aliquid significant hi lapides,
cutn ipsi wterni esse non possint ? Gur non memor erat
obsefvationis quam alibi ipse non semel protulit,
praeserlim in opere scripto eodem lempore ac hse
qusestiones ? Loculione 93 de Exodp, ad baec verba
Exedi xxi, 6, Serviet ei in wternum ; quod Grmcus,
inquit, habel ei ; TOV uluva. Ecce queinadmodum Scriptura
multis locis dicil secundum hoc verbum Grmcum,
sempilernum, vel selernum. Vbi non intelligiiur
mlernitas illa secundtim quam nobis wterna premiliun’lur… neque enim servus isle, qui vivere in mlernum
non posset, posset servire in wternum, sed inletiiqilnr
aeternum tiiclum, cujus temporis finis non est. Nelat
etiam in leculionibus de Levitico xvn et xvin, id
aliquando wternum dici, quod utique non eril sineC fine. Similia habet qusest. 31 iu Genesin. Attamen
pergit hisce verbis: quamvis postit quod in Grwco
est, ea ; TOO^ aiS>vo ;, dici Laline et usque in swculum.
quod non est consequens ul inlelligalur mternum. Sic
cum palpando verum quaexat, an id invenerit nescit,
paratusque est deserere invenlum non aliter aqi errorem. Quod si Hebraicae linguse operam dedisset,
scivisset DS"1V hotarii significare proprie tempus cu''jus occullus est finis, a radice oby halam, oeculta■tus fuit, latuit. Scivisset etiam Graecos, cum hanc
vocem atwvK inlerprelanlur, eamdem potestatenii subjicere voci aiav, nec passus esset fluctuationibua
academicisanimum suum distrahi. Potuit sane, hac in> re, ut et in aliis, Carheades Pmnus potius quam Ari■sloteles dici.
D LIBRO vn. Quscst. 1. /n fine libri Jesu Nave bre■uifer narraior porrexit hisiotiam quo usqut filii Israel
i « d coiettdos Deos alienos desciverunl.] Quamvis AugustiniLatiniias usque adeo casta non sit, mallem
tamen hic legere pertexit, aut pertexuit ; vix enim> barbari ipsi, ex media Africa, dicant porrigere hit
storiam.B Qiiiest. 16. Et serviernntRaal et Astarlibus. Jud..
i n, 15. Solet (inquit Aiigustinus) dici Baal nomenesse apud gemes illarum parlium Jovis, Astarle aui
lem Junonis, quod et linguu Punica putatur ostendere.
i Nam Raal Punici videnlur dicere Dominum ; undeBaalsamin, quasi Dominum coeli intelligunlur dicere ;
i samin quippe apud eot cwli appellantur. Jttno auttinS53 VARIORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINl OPERA. 354stne atitifalione ab illis Astarte i'oc« fur.] Egregie I132C A
omnia, atque utinam mulla similia apud Augustinum
occiirrerent ! omnibus allegoricis interpretationibus
atque argutiis rheloricis ea piseferremus. Non semel
significavit sibi perspectum fuisse linguas Punicam
et Hebraicam fuisse affines. Sic supra Ioculione de
Genesi xxiv ; Quod scriptum esl, et extendit manum
suain, accepil eam et induxit, eam, etc, lccutio est,
inquit, quam proplerea Hebrwam puto, quiael Punicw
tinguw fainiliarksima esl, in qua tnulla inveniunlur Hebrmis
verbk consonanlia ; nam utique sufficeret, et exlendit
manum, efsi non adderel suam. Alibi eliam talia
habet, quse usqueadeo confirmavit vir summusSam.
Bocharlus, in suo Clianaane, ut nemo amplius de iis
dubitare queat. Quod cum ita sit, quis non miretur
Christianorum Pcenorum socordiam,qui debraicse lin- B
guse e tenebris eruendoe operam non dederunt ? Culpam
maximam puto fuisse penes declamatores, qui
pra: declamalionibus omnia spernebant, nec ulli
labori, nisi loquendi., pares erant. De ipsa re quaa
bic agilur, multis egit Joan. Seldenus, in opere de
Diis Syris.lbid. Hoc aulem, id est, notnine pturati Junones in
Grwcis secundum Septuaginla novimus, in Lalinis autem
singulariter erat.] Quamvis lerminatio rrniWJT.
haitaroth, sit pluralis feminini, nihil vetat tamen
quin significalio sit singularis, JYlOart hhochmolh,
sapienlia, rnorn bhemoth, hippopptamus, etc.Ibid. Quorum in illo qui non habebat Sepluaginta
interpretalionem, sed ex Hebrwo erat Astarclh legimus,
nec Baal, sed Baalim.] Intelligere videtur Aquilam, C
quamvis lexlus hodiernus Hebraicus habeat Sya,
bahal, quemadmodum etiam legerunt Septuaginta
interpreles.Qusest. 25. El percussil alienigenas in sexcentot virosprwter viiulos boum. Jud. m, 51. Ad quac verba,postquam frusiraAugustinus qiiaesivit quid sibi velinthaec, prwter vitulos boum, addit : Non autem habetinterprelalio exHebrmo, praeter vitulos boum, sicwf isfaqum tecmdum Septuaginla est: sicut (lege sed) habetilla exHebrmo, vomere occisos sexcenlos viros, quodista non habet.]ln codicibus nostris Hebraicis legiraus■S32n Tabo'1, bmilmad habbakar, hoc est, stimuloboum, pro quo legisse omnino videntur LXX inlerpretesTlbD miibad, hoc est, iy.rb ;, exceptis bubus.Quae, ut liquet ex hoc Auguslini loco, vera est lectio ]LXX inlerpretum, quse poslea interpolata est versioheAquilse, qui verlerat aporpbiroSi, vomere. Hincin Alexandrino codice utramque leclionem videmusConjunctam : aporpbtzoSi ixrb ; p.bayj*v, vomere, exceptisvitulis ; quod cum minus commodum viderelur,iu codice Yaticano est tantum uporpbizoSi TWV |2OWV.Non dicam rectius vocem Heliraicam inlelligi ab iisqui jftmu/um inierpretantur ; neque enim hoc nuncagilur, sed ex hoc loco Augustini, liquere quam corruptafuerit versio LXX interpretum, et quidem utjrectse rationi convenienter vertisse viderentur. Aquilaautem verterat aporpbmSi, quod ea pars aralri vide-
relur aptior ad occidendo » homines, quatu gtimulus,
A aut fiovirkrfc. Plura in hunc librum non addam, neque
enim commentarium scribo, sed tantum animadversiones,
in quibus potissimum usura el abusum operum
Aiigustini nolare voluimus. Nibil dicam etiam
de Adnotationibus in Jobum, quas Augustinus inslar
abortivi fetus habuit, necdignatus est emendare. Ac
sane difficilior est Jobus quam ut ab Auguslino explicari
posset.' CENSURA DESIDERH ERASMIIN SPECDLUM.Hoc opus vix eram ascripturits Augustino, nisi Poi
sidonius sive (ut quidam nialuni) Possidius in Vitanominatim illi tribuissel ; et prsefatio non abhorret
> ab ejus stylo. Versatus est in simili negolio Cypria.'
nus, et apud Graecos nonnulli, sed majore ingenio
■ B curaque. Caelerum infirais etiam inservire gaudetChrisliana carilac.[ ANIMADVERSIONESI IPl SPECOLUM.3 Gravis sahe est causa dubitandi an hoc opus, quale3 ad raanus noslras pervenil, sit Augustini ; quia in eolaudatur passim non vetus Ilala versio qua Ecclesiaei Occidenlales eo sevo utebantur, sed Hieronymiana.Viri docti qui editioni Parisiensi prsefuerunt, in adJ.monilione quam buic libro prsefixerunt, adnotant cumi ad vulgi usum hoc opus ccmpararet Hippenensis epi,scopus, versione usum, non ex Grseco LXX inlerpretum,quam sequi solebat ; sed exHebraeo, quod hanci demum compcrissel esse illa multis locis planiorem., Sed hsec ipsa causa deterrere poiuit Augustinum ne
, C a versione fecepla recederel, quod in gratiam vulgi, exscribebat loca Scripitiraedignissima,quae niemorioea mandareniur et assidua meditatione concoquerentur.Vulgus enim imperilum non potuit non offendi, sis Scriplura ei discenda proponereiur quae dissentiebati, ab ea quoe in ecclesiis Iegebatur ; nec ei sallem proitponenda fuit nova versio sine priemonitione, qualisel nulla bic occuirit. Addunt viri eruditi ab Augustino'a aliqiioties versionem Hieronymianam, quasi planioetrem laudari, in postremis libris Quajslionum in He>dptatcuchum, oc. proeserlim iv de Doctrina Chrislianais libro, cap. 7. At nescio utrum laudet semper Hiero*lo nymum, an vero Aquilam, cum in libris Qusestionumr- cilat inlerpreiem qui vertit ex Hebrseo ; nec locuss. ille ex lib. iv deDoctrina Cliristiana ejusmodi est, ut
io D omnera inlerpolationis suspicionem excludat. Sedr- esto, probarit sub vitse finem Hieronymi consiliumic Augustinus, in libris in docliorum gratiam scriplis ;is in libro quale esl Speculum, in usum plebecuioe cone-scripto, novam translationem vir, proeserlira siner, admenitipne, plebi propositurus fuisse videtur ? Quid,v. ergo ? inquies, an Augustino igitur hoc opus abjudiiiscas ? Nequaquam, sed suspicor citationes Scripturaeic olim esse mutatas a mohacho quopiam ex versiouer- llieronymiana.ut De Psalmis, in psal. n. Adorate pure, ne forte iralascrtfiii'.] Quis credat Augustinum spiriluales sensus,e- etiam ubi nulli sunt, avidissime sectantein, huiic tatns, insignem locum ex HieroiiYini versione citasse, cumS55 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. aUGUSTINl. SBfjprassertim Hieronymo ingenlem invidiam crearit ?A
Nec Ecclesiae quidem posteiiorum sseculorum, cum
admisissent versionem Hieronymi ; in PsalmU, quia
vulgo memoriter tenebantur, volueruat veieris Italse
usuin abrogare.De tibro Sapienliw, c.ui hsec praefiguntur : Isla de
libris posuimus, quos et Judwi canonicos liabcnt, etc.
Hoec ex Hieronymi senteniia, nescio anex Augustini.
Vide lib. u de Doct. Cbrisliana, cap. 8.ANIMADVERSIONESIN LIBROS DE CONSENSU EVANGELISTARUM.LIBRO i, cap. 2, § 4. Quamvis singuti suum quem■dam
narrandi ordinem tenuisse videnlur, non tamen
imusquisque eorum velul atterius prmcedenlk ignarus
voluisse scribere reperilur, vel ignorala prmlermkkse B
qum scripskse alius invenilur ; sed sicul unicuique inspiratum
esl, nan superfluam cooperalionem stii laboris
adjunxit.] Vixquidem dubitare possumus an Joannes
tfia alia Evangelia viderit ; quin cum ad suramam
seneclutem pervenerit, in suo eliam Evangelio operam
dedil, ne repeteret quae ab aliis occupata fueranl,
proeter pauca, eaque necessaria ; quod ex Harmoniis
Evangelicis, et prsesertim quidem ex ea quse a
Joanne Clerico edita est, liquel. Sed non video qui
pro comperto dici queat Marcus scivisse a Matthaeo
scripluu) fuisse Evangelium, aut Lucas ab utroque.
_Si Marcus Matthaei laborem vidisset, mullo credibilius
est eum in labore apostoli Christi, hoc est, leslis
oculali, acquieturum fuisse ; nec Lucas, qtii, ut liquet
ex inilio ejus Evangelii, plures de dietis et factis Q
Cbrisli commciitarios viderat, omisisset memorare
apostoliim qualis erat Mattlioeus. Quis credat eum
liovani Christi genealogiam allaturum fuisse, ne verbo
quidem memorata genealogia a Mallhaeo antea edita,
cum prseserlim ad eos in concordlam redigendos non
levis difficullas exoritura esset ? inspiratos quidem
nemo difliteatur ; at non ita ut ralione sua uti desinerent
inspirati fuerunt, et quasi inspiratione ,sua
fidem historise apud incredulos, quibus probari non
poterat ille afflatus, facluri esseht. Multo rectius
sentirc videnlur qui evangelistas tres priores scripsisse
suas historias censent, cum neuter aliorum
consilii conscius esset, unde etiam eorum testimonio
majus acccdit pondus. Cum enim consentiunt lestes
qui inter se capita CQiitulerunl, suspecli polius ha-{
bentur ; sed lesles qui idem lestanlur seorsim, nescii
aliorum testimonii, merito verum dicere videnlur., Ibid. Marcus eum subseculus, quasi pedissequus et
brevialor ejus videtur.] Miror ita loqui Augustinum de
scriptore afflato, neque enim inspiratione opus est
ut quispiam. sit pedissequus el breviator operis alieni.
Crediderim potius iis qui Marcum a Petro evangelicam
bistoriam accepisse censent ; nec dubito quin,
cum multi, ut prodidit Lucas inilio EvangeUi, commentarios
dictorum el factprum Christi scnpsissent,
Marcus et Lucas, qui testes eorum non fuerant, ex
cdmmentariorum illorum nonnullis quos vidcbant abA aposlolis probari et veraces haberi, parlim suas hislorias
collegerini, Imn nihil vetal ipsum Matihseum
allquo usum esse commenlario, quem veracem esse
videbat. Facile autem contingere potuit Marcum incidere
in commenlarios similes maxima ex parle iis
quibus usus fuerat Matthseus. Nec id obstat quominus
eorum scriptioni prseessel Spiritus sanctus, ne quid
falsi scriberent.Ibid. Lucas autem circa sacerdolalem Domini slirpem
alque personam magis occupalut apparet.] Cur ?
Duabus de causis, si credimus Augustino. Prior est
quia ipse David, quanijuam aperte rex fuit, figuravit
tamen el sacerdolis personam, quando panes propositionis
mttnducuvit, quos non licebat manducare, nisi
solk sacerdolibus ; Lticas aulem ad ipsum [,'avid nonB regium slemma seculus ascendit, sed per eos qui reges
non fuerunt ex iis ad Nalhdn filium David,. qui nec ipse
rex fuit. Nullus non videt commentitias has esse consequentias ;
quas si qurs neget, nemo probare queat.
Sed hisce rhetoribus satis erat quidpiam non esse impossibile,
ut quasi probabile in medium proferretur.
Non firmior est altera ratio, qnoa sic habet: Uuc accedil
quod sotus eliam Lucas Matiam commemorat ab
angelo mqnifeslqlam cognalam fuisse Elizabeth, qtuc
uxor erat Zaehqrim sacerdolis ; de quo idem scripsil,
quod eam de filiabus Aaron. hocest, de tribu sacerdotum
habebai uxorem. Ergone, quia Maria cognala erat
mulieris ex sacerdotali prosapia, ideo ex sacerdotali
stirpe et ipsa fuit ? An igitur Aarcnis posteri cum: ■ nulla al>a tribu connubia miscuerunt ? Nulla lege hoc' C iis imposilum, nulla censueludine observatiim. Quaa■ ergo hinc colliguntur de diverso Matthaei et Lucoe
1 consilio inania sunt. Non meliofe uituntur fumla1
mento quse postea dicunlur de Joanne quidem circa
i virlutem contemplativam, cseleris vero evangelistis
1 circa activam versanlibus ; tum etiam de animalibus
1 singulis evangelistis allributis. Quae taraen nen pbseivarem,nisi viderem semniis hujuscemodi applaudi
1 a nonnullis, qui conira meliora vehemenlissime op1
pugnant: quasi mille anni pondus adderent somniis,
'' res vero accuratissime demonstralas sola novitaspnsset elevare.
' Cap. 15, § 25. Quidam philosoplii eorum, sicut in
' librk suis Porphytius Siculus prodidil, consuluerunl
5 deus suos quid de Chrislo responderent ; illi autetn ora'
D culk suk Christum laudare compulsi sunt.] Perphyriushon Siculus ftiit, sed Tyrius, ut jam observavimus■ adRetraclationum lib. n, cap. 32. Porphyfii verba vide
apud Eusebium Demonst.- evangelicse lib. III, cap. 6,( et de Civit. Dei lib. xix, cap. 23.'■ Cap. 22, i* 50. Alii dicunl SaCnrnus esi, credo prolipter sabbati sanciificaiioncm, quia isii eum diem Saturnotribuerunt.] Alii Bacchum ab iis coli dicebant, propternescio quas riiuuni simililudiues, ut Iiquet ex Plu,larcho Symposiacorum lib. iv, Qusest. 5. Atlioc negatTacitus Histor. lib. v, cap. &; sed propter absurdamr raliouem : quippe Liber, inquit, feslos tmlosque rilus ; posuit ; Judworum mos absurdtts sordidusque. Inio saipiens et sobriijs mos Judseorum, ritus vero Baccfii557 VARIORUM E.X.ERC1TAT10NES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 553lemulentorum ac furiosorum homimnn. Sic absurde i
elbuici etiam viri graves et docli, de rebus divinis
judicabam, et dum ex moribus suis de aliarum gentium
diis loquuntur, alienas eis opiniones tribuebant.
Vide quse hac de re notavit Joan. Clericus Artis Griticse
part. 2, sect. 1, cap. 13.
- Lnao n, cap. 4, §8.. Acule quippe■ animadversuni
esi Malihmum, qui regiam in Chrislo inslituerat insir
nuare personam, excepto ipso Chrislo, quadraginta homines
in generationutn serie nominasse.] Voluil Matlliaeus
nominare quadraginta duos homines , eosque
nominarat, ul. liquei ex vers. 17, ubi omnes dividit
in tres tessaradecadas ; quarum primoe decimus quarlus
est David, secundse Jechonias Josioe filius, terliae
Josepbus vir Marise. Sed duae primae generationes
desunt in tertia lessaradecade, vitio. librariorum ; f
nihil enim poiest absurdius fingi quam si dicas Matthaeum
ipsum, recensendosingulos, numerasse tantum
quadraginta homines ; subducendo vero summam,
invenisse quadraginta duos. Perinde est ac si
quis recensilis decem digitis, singulis nominibus,
suis, undecim postea sibi esse diceret. Absit ut lale
quid evangelistae tribuarous ! Mysterium in mendo
librariorum fruslra qusesivit Augustinus, in sequentibus
verbis.Ibid. Numerus autem kle illud lempus significal quo
in hoc swculo tt in hac lerra regi nos oportet a Christo,
secundum disciplinam laboriosam qua flagellat Deus,
ul scriptum est, omnem filium quem recipil, etc.] Si ab
Augustino petas cur ita numerum quadragiuta interpretetur ;
quia ergo, inquit, numerus iste laboriosiijItujus lenipoiis sacramenlum esl, etiain illud declaral quod quadraginta dierum jejunium, hoc est, humiliatioium
anitnw consecravil ; et lex el prophelw, per
Moysem elEliam, qui quadragenk diebus jejunaverunt ;
et Evangeiium per ipsius Domini jejunium, quibus
diebus quadraginla eliam lenlabalur a diabolo, etc.
Sed si quis dicat hoc esse somnium vigilantis, quidvis
somniare parati de quovis alio numero ? Profecto
conlrarium nunquam probabilius hae affirmalione videbilur.
Quamobrem miror Augustinum, qui ut os
etbnicis obturaret hoc opus magoo studio elabpravit,
talibus arithmelicis allegoriis sustinuisse uti. Quod
de sequeniibus etiam allegoriis dictum velim- Nihil
haee excusare potest praeter bonum animum eorum
qui allegoriis indulseruni, el qui non viderunt pro I
divinae sapientioe consiliis sic credulse lurbaa mera
ingeniose deliranliura commenta^proponi miranda.
Quod si serio cogilassent, haec omnia proetermisissent ;
nec commisissenl ut loquerentur, nisi habuissenl
silenlio potiora.De ordine et conciliatione locorum inlerse nihil
hic dicemus, quandoquidem tam mullas habemus
liarmouias ex quibus peti queant. Vide vel Harinoniam
evangelicam a Joanne Clerico editam. Is ubi tradilCanones
Harmonicos, quibus tola ejus nitilur Hartiionia,
soepe utitur Augusiini verbis, ex hoc libro
petitis.Cap. 66, § 128. Manifeslum esl auletn tnlerpreAalionem illam quw dicilur Sepluaginta, in nonnullis se
aliier habtre quam inveniunl tn Hebrwo qui eam tinguam
noverunl, et qui inlerprelali sunt singuli eosdem
libros Hebrmos. Hujus ilem dktanlim causa si quwralur,
cur tanta aucloritas inlerpretalionis Sepluaginta tnullis
in locis distet ab ea verilale qum in Hebrmis codicibus
invenitur, nihil occurrere probabilius exklimo qttam illos
Sepluaginla eo spiritu inlerprelatosquo etillaquwinterpretabanlur
dicta fuerunt ; quod ex ipsa eorum mirabili,
quw prwdicalur, consensione firmatum est.] Alqui
hscc consensio putida est fabula, quam doleo seque facile
creditam ac quse fidem sibi omnibus argumentis
quibus verum a falso secernitur, faciunt ; cum proeserlini
inde aliud falsum enatum sit conseclarium,
quo putabanlaut bene vertisse LXX interpreies, autg Spiriiu actos alia dixisse, quse iis suggerebat Spiritus.
Quod quam falsum sit norunt ii qui eam versionem
cum Hebraico lextu contuleriint, et qui eorum
allucinationum causas aperuerunt. Verum iis qu’
nolebant Hebraicain linguara discere expediebatcred’
quod habet Augustinus, neihsciliaBautarroganiioeinsimularentur,
quoil per tolain viiani ex vitiosi versione
Scripturam Veleris Teslamenti temere essent
interpretati. Sicet nmlta eredita sunt,antcredi visa,
quod plebi vera videri interesset eorum qui eam regendam
susceperant. Inlerea hinc confirmaiur quod
ad Speculum conjiciebamus a monacho quopiam recentiore
versionem Hieronymianam esse veteri Italoe
in eo libro substitulam.
LIBRO iii. Cap. 7, § 29. Ad Mattli. xxvn, lO.St* qutsQ autem, inquit, moveiur quod hoc leslimonium non ittvenitur
in Scriptura Jeremiw prophetw, el ideo putai fidei
evangelislw aliquid derogandum ; primo noverit
non omnes codices Evangeliorum habere quod per Jeremiam
dictum sit, sea laniummoao, per prophetarrf.
Possemus ergo dicere his potius codicibus esse credendum
qui Jeremioe nomen non habenl ; dictum est enim
hoc per prophetam, sed Zachariam,nnde putalur codices
esse mendosos qui habenl nomen Jeremise., quia vel
Zacharise haberedebuerunt,velnu.tlius, sicut quidam ;
sed lanltlm, per prophelam dicentem, <;« * ulique intelligitur
Zacharias.] Revera qui propterea carpebant
Matthseum, hoc potins eredere debuerunt quam hominemJudaeum,
pcrpetuo audienlem prophelas in sy.
nagogis leclitari, el privatiro cliani legenlem atqueDinteralios sui similes versantcm, in tali re aberrasse ;
cum praesertim nihilejus interesset Jeremiam
potius dici quam Zachariam.Sed, inquit Augustinus, ufafur tsfa defensione cui
placet, mihi autetn cur non placeal hwc causa esl, quia
elplures codices habenl Jeremiw nomen, cl qui diligentiusin
Grwcisexemplaribus Evangelium considcraverunt,
in anliquioribus Grmcis ita se perhibent invenkse ; et
nulla fuit causa cur adderetur hoenomen ut mendositas
fterel ; cur autem de noitnullis codicibus lollerelur, fuit
utique causa ul hoc audax imperilia faceret, cum turbaretur
quwslione quod hoc leslimonmm apud Jeremiam
non ittvenirelur. Hic plane erilicum a,git Augustinus,
nec sine specie ratiouis vulgatam lectionem defendii.389 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 560Sed quidquid dicat nihil vetat credere in anliquissi- j
mo quopiam codice id fuisse mendum, quod postea
ln alios Iran.sierit ; cum non audereui librarii id
emendare, aut nescirent eiiam an esset raendum.
Quam in sententiam descendimus, quia, omnibus aceurale
peusitalis, non videmus qui verba Zachariaj
possint Jeremise tribui ; nam ratio quaro habet in sequentibus
Augustinus versimilis non videlur. Quid
ergo intelligendumest, inquil, nkihoc aclum esse secretiore
consitio providenliw Dei, qua menles evangelistarutn
sunt gubernatw ? Poslea conjicit insinualum esse
hac citalione i(« omnes sanclos propltetas uno spirilu
locutos, mirabili inler se consensione constare , ut hoc
tnullo amplius sit quam si omnium omnia proplielarum
uno unius hominis ore dicerenlur, el ideo indubitanier
accipi debere quwcnnque per eos Spirilus sanctus dixit,
et singula esse oiunium el omnia singulorum. Sed hoc
posito, Mosi posset tribui quod dixii. Zacliarias, et
cuivis alii prophetse quod alius quivis scripsisset ;
quod nunquaro tamen factum, neque liet. Si Deus
per evaiigelistam lale quidpiam nos docere voluisset,
curasset ut hoc perspicue ab eo dicerelur, nen ita ut
vacillanle conjeciura et facile negandadeducendum ex
ejosverbis esset. ldem dicendum de aliis mullisquse
velut fidiculis ex Scriptura hauriunlur ab Augustinc e t
aliis veteribus, c.oactas conjecturas pro divinae sapientiae
consiliis venditantibus. Atqui ea denium pro
divina revelalione habenda sunt quae diserle in Scripturis
revelata leguntur, aut necessaria eorum conseclaria:
quemadmoduin leges in republica habenlur,
quibus diserte quidpiam prsecipilur aut vetatur ; aut
quoe ex illis ila fluunt, ut, positis legibus, necessario
scquanlur. Uuo verbo ea demum suscipieftda sunt
quasi divinitus revelataquae ex cognitione linguoe qua
concepta est revelalio, sensuque communi, toti humano
generi, grammatica, ul iia loquar, ac dialeclica
necessitate colligunlur ; ita ut sine periinacia rejici
nequeanl. Quod semper lieri debet, cum ut nobis
ipsi, lum etiam utincredulis, alioqui liceutiam conjectaitdi
merilo irrisuris, satisfaciamus ; nisi forte inlerdum,
cum nobis res est cum perlinacibus prseconceplisque
opinionibus mordicus adhaerentibus,
argumeniatione ad hominem ulamur ; sicuti fecerunl
apostoli cum iliis res esset cum Judseis , placila
doctorum polius quaro reciam rationein audire assueiis.EJUSDEM ANIMADVERSIONESIX LIBRPS DE SEKMONE DOMINI I.N MCNTE.LIBRO i, cap. 2, § 9. Ad verba : Beaft pacifici. In
pace, inquit, perfectio est, ubi nihil repugnut, et ideo
filii Dei pacifici, quia niliil rcsktil Deo. Pacifici auiem
in semeplipsk sunl qui, omnes animi sui moius componenies
et subjicienles ralioni, id est menti el spiritui,
carnalesque concupkcenlias habentes edomilas, fiunt
regnum Bti, etc.] Merilo ab iniiio hujus libri observavit
Augustinus , ,in bisce sermonibus Christi
praecepta esse omnia quae ad informandam vitam
pertioent. Sed miror pleraqtte allegorice ab eo esse
explicala, cum « d litteram , ut loquilur noster ,A intellecla pulcherrimam et sanclissimam sentenliaracompleclantiir. Exempli causa , quis non videteipnvoTzoiov ; dici, belli rixarumque et lilium omniumosores ? Quam in rem mulla pulcberrima etsaluberrima dici poteranl ; qnoa dici nequeunt, si <.illala vi usui liuguse Graecae , intelligas dc pace af-ffecluum. Sed noster perpeluo caplat generales allegorias,quae non docto, sed cuivis Ioquaci sempersunl in promptu, sine mcdilationeulla ; omissis ethicispeculiaribus praeceptis, quoe explicari ordine nonpoterant sine studio tt labore. Pulabantvulgo, ignarisillis saeculis, majPris esse ingenii incertas allegcriasubivis , invitis grammalica ac dialectica, aucupari,quam gramroatice et dialcclice Scriplurara interpretari ;at, si verum amaraus, multo minoris fuitB ingenii futilibus conjecturis aepo6« T£tv, quam lilleralemsensum aperire, aique ex eo ita ratiocinari, utnibii nisi a pertinacibus negari queal ; ne dicam judiciiboc esse nnilto majoris, cum allerum illud nihiisit nisi in re seria nuganlis. Gonferantur cum hisceAugustinianis quaead cap. Matth. v, vi et vn, habet ; HugoGrolius inadnotalionibus, aut Henricus Haramondusin Catechismo praclico, elj liquebit tantum'■ esseinter inlerprelationes allegoricas etverasdiscrimen,quanlum est inter somnianlium et vigilantiumratiocinationes.1 Cap. 9, § 23. Unum autetn hic verbum obscurumposilum esl, quia nec Grwcum nec Lalinum esi racha,cwlera vero in sermone noslro usilala sunl. ] Judiciutr.et consilium, quae hoc locoMatlh. v, 22, habenlur,' C sunt quidern voces Lalinae, sed quas lamen bonus' Augustinus non intellexil ; qui ne suspicalus quidera1 est ad Judaicos mores respici, ut pulchre oslende'runt recentiores critici.Ibid. Nonnutli autem de Grwco trahere votuerunti inlerprelationem hujus vock, putantes patmosum rficii racha, quotiiam Grmce pannus puy.o ; dicilur ; a quibut'> lamen cttm quwritur qui (non guid) dicalur Grwce pannosus,non respondenl racha.] Scribendum est raka,■ et Graece puxa, per kappa, non per clti, nam est Sy■riace xpi raka per koph, cui respondet origine et
, sono TO kappa. Nec qul pravam hanc Graecam etymo■logiam proferebant, retulissent ad piv.o ;, pannum,
t sed ad puy^ ;, unde puyj.am ;, perdilus nebulo. Sed■ recte fecit Augustinus quod ad Hebraicam liuguam
D conlugerit.Probabilius esl ergo, inquit, quod audivi a quodamHebrmo, cutn id interrogaisetn ; dixil enim esse vocem
'■ non significanlcm aliquid, sed indignantk animi molum
 » exprimenletn. Has ituerjecliones granunaiici vocanl pari
licutas oralionis significanles commoli animi affeclum ;velut cum dicilur a dolente, heu !vel ab irascente, hem !Quw voces quarumque littguarum sunl proprim, nec in
* aliatn linguain facile transferuntur ; quw causa uiiquecoegit tam Grwcum interpretem (quia Mallhaeus credei
balur Hebraice scripsisse) quam Lulinum, vocem ipi
sam ponere, cum quomodo eam interpretaretur noit in !
tientVef.) Vereer ut satis recte intellexerit Augusiiuusqtiid sibi vellet Judxus ille. Certe si Judseus Ilebraice361 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 562ac Syriace scivit, non potuit dicere Np"i raka esse in- A
terjectionem indighantis, nulla enim est talis interjectio
in iis linguis ; sed Np"n reka, ut scribunt ac
pronuntianl thalmudici, aut KpT raka, ut Syri, est
convicium ; quod non ita facile in aliam linguam
transfundatur, sicuti nec aliarum linguarum convicia.
Quod puto dictum fuisse a Judaeo Augustino, qui
non assecutus est quod volebal. Si scribamus xpi") 
reka, hac voce significabatur horao vacuus sapientia
ac virlute, nam radix p",-in herik est evacuavit ; nec
est contumeliosa vox Graeca aut Latina qua hoc exprimatur.
Si vero scribamus Kpi raka, erit a Syriaca
radice xpn raka, quse est spulare, significabitque
hominem dignum qui conspuatur. Quam originem
probat Edmondus Casiellus, in Lexico polyglolto, affertque
obiter Theophylaclus in hunc locum : TIVE ? BOE TO 'Pav.a Supto-Tt xaTawTUiTTOV fuat anp-uiveiv : quidam
vero Raka Syriace aiunl significare despuendum.
Sed non puto zaTa7tTuo-Tov dictum eodem sensu ac
Raka ; namGroeca vox abominandum, fugiendum iranslatitio
sensu sonat, Hebraica vero vox contemnendum.
Priori allatarum ejus originuro favet usus
thalmudicorum, posteriori prolalio ipsa vocis. Sed
quidquid id est, Raka non est interjeclio. Adi ad
Matihseum Joan. Drusium, et Hug. Grotium.Cap. 11, § 51, ad Matth. v, 25. £sfo adversario
luo benevolus, etc.] Augustinus hic perperam argutus
judicem interpretatur Chrklum et adversariura Deum,
quo nihii absurdius fingi potuit. Diguum sane hoc
erat relractatu, ut et pleraque alia quse hic habentur,
et quse fere suntconlorta et aliena. Satius luis- C
set Augustino diulius tacere quam cruda studia in publicam
lucem protrudere. Erat enim tanlum presbyter,
cum hoc opus edidit , nec ita pridem theologise
Christianse et Scripturarum studio operam
dederat."Cap. 16, § 50. Acyndinus lunc prmfectus, quieliam
consul fuit, elc.] Insignis est historia, et qua sarciri
aliquatenus possit jactura lemporis, quae fit in legendis
allegoricis inlerprelalionibus hujus opusculi.LIBRO n. Cap. 2, § 5. Cum ad oralionem slamus,
ad Orienlem converlimur, unde cwlum surgil, etc.]
Credo factum ut conlrario ritu Judaeis uterentur Christiani.
Sanctuartum enim, in lemplo iu Jerosolymilano,
ad Occidentem speclavit ; ac proinde ad eam *•
coeli plagam conversi orabant Judaei. Vide not. ad
Exod. xxvi, 33, a Joanne Clerico.Cap. 7, § 25, de pane quotidianp, in pratione Dominica.
Panis quotidianus aul pro omnibus iis dictusesl qum hujus vitm necessitalem sustenlant autpro sacramenlo corporis Chrisli, quod quolidie accipimus.
] Atlamen, ut ait § 26, plurimi in Orienlalibus
partibus non quoiidie Cwnw dominicm communicanl.
In Africa jam a temporibus Cypriani ea obtinuerat
consuetudo, ut liquetex ejus libro in orationem dominicam
: Eucharkliam quotidie ad cibum salutis accipimus.
Ad quera locum.vide Joan. Fellum episcopum
Oxoniensem.
PATROL. XLVII
A ANIMADVERSIONES1N LIBROS 0U.ESTIONUM EVANGELIORUH.LIBRO I. Quaest. 2. Quod discipuli Domini coeperunt
vellerespicas et manducare ; quod nisi confricantes eas
facere non possent. Hinc esl, inortificate membra vestra
super terram ; id est, quia quisque non transit in
corpus Chrisli, nisi carnalibus exspotialus fueril indumentis.]
Tales sunt plerseque qusestienes, unde intelligere
licet finem Augustini in hisce libris nen fuisse
inquisitionem veri sensus, sed commentitiarum allegoriarum,
ad quas inviti evangelistse torquerenlur.
0 cerebri felices ! qui in lam levibus arguiiis acquiesi
cebant.i LIBRO n. Quaest. 58, § 5. Quanquam illa receplio
• (in labernacula seterna, Luc. xvi, 19.) ufrum sfaftm■ B post istam vilam fiat, an in fine smculi, in resttrreclione
mortuorum, atque ultima retribulione judicii,
non minitna qumstio esl.] Digna, hae de re, Iectu eit' dissertatio viri doclissimi Ludovici Cappelli, quam
inscripsit Mortuorum Vitam. Edita esl in operibus■ ejus crilicis qute prodierunt Amstelodami anno
i 1689.I Quaest. Sl. Nonomnequod fingimusmendacium est,I quando, nempe, pro vero id non dicimus. Sedquando,inquit, irf fingimus quod itiltil significal, tunc est men*
> dacium. Imo quando verum esse dicimus quod fingi5
mus. Si quis parabolam babendam esse diceret pro
, vera historia, mendacium diceret, quaecunque csete:
roqui significatio foret parabolac. Sed ut omnis simulationon est vituperanda, qualis ea est dcquaLuc.- C xxiv, 28 : sic forte nec omne damnandum meitdacium.
<Sed hac de re integrum opus scripsitAugu-slinus.
ANIMADVERSIONESJ IN TRACTATUS 1N JOANNEM.Traclatu 1, § 15, ad Joan. i, 3. Sine ipso factumi » esf nihil. Inlerpretaiur Auguslinus, qumcunque naturaliterfacla sunt, qumcunque sunt in crealuris, omniaomnino qum fixa in cmlo sunt, quw fulgenl desuper,quw volitanl sub cwlo, el quw moventur in universarerum nalura… ab angelo usque ad vermiculum.] Nii,hil verius ; qui enim divinam providentiam negabant,] iidem nolebant insecta a Deo facta. Mullis hac de rei- egit, in notis ad hunc locum, Joannes Clericus, eai-que dixit quibus possint Augustiniana iilustrari. Utinnam Hipponensis episcopus, missis omnibus frigidisd allegoriis, coactisque interpretalionibus quibus scatetquidquid in Scripturam elucubravit, tales semper ini-terpretationes protulissel ! Pro querelis et castigaistionibus, laudes et graliarum actiones hic legerentur.if Verissime in § 14 observat, si concedamus muscas ai- Deo non esse factas, nos posse sensim deduci ad neisgandum elephantem atque hominem Dei opera esse.'. Ut enim gradatione ex ipso desurapta utar, si muscait sit fortuitus caloris fetus, quidni et locusta ? Si locui-sta, quidni et Iacertus ? Si lacertus, quidni avis ? Si ;- avis, quidni pecus ? Si pecus, quidui bos ? Si bos0' »- quidni elephas ? Si elephas, quidni homo ? Attamennescio quompdo Augustinus concedit vermet ( un.de12365 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 584muscae) ex pulredine nasci. Non vidco quid posse
respondere gradationi ex ipso allatae. Verum hi Tra
clatus populares sunl oraliones, quod noroen ipsun
ostendit ; quibus neque Joannis verba, neque rei
ipsas ad amussim interpretatur, sed dicit quod ii
mentera veniebat. Iiaque frustra sit, qui hinc quidquam
exquisiti exspectet.Tractalu 26, num. 11. Panem cwleslem spiritalilet
manducale, iniiocenliam ad allare apportale. Peccalt
elsi sunl quolidiana, vel tton sint mortifera. ] Aut ve,
liic sumilur pro sallem aut est mendum, legendumque
forte: af iwn sinl morlifera, quod postea muta:
lum in awf, deinde in vel.'Tract. 28, § H, in Joan. vm, 25, ubi Christus,
principium quia el loquor vobis. Ecce, inquit Augustilius,
quod esl esse. Principium mulari non polest ;
principium inse manel, el innoval omnia ; principium
est cui diclum est: Tu aulem idem ipse es et anni tui
non deficienl. ] Ha ? sunt argutiee hominis Grsece nescienlis,
ut optimi quique interpretes dudum ostenderunt.
Accepit tamen Augustinus upyjhv esse in accusativo
 ; quamobrem putat Cbristum ita loijui, quasi
antecessissel credile me, nimirum, principium. Sed
qui Groece sciunt norunt solemni ejus linguse consuetudine,
subaudiendum v.uru, quod non opus est
pluribus oslendi ; non enim scribimus in Joannem
sed obiter ostendimus sine cognitione linguarum,
inane esse acumen Scripturara interpretantium.Tractatu 43, § 17. Non dixit, aniequam Abrahamus
esset, ego eram ; sed: anlequam Abrabam fieret,
qui nisi per tne non fierel, ego sum. ] Qui Graece
sciunt norunt verbum yeviaSut perinde esse ae ehai,
ac proinde argulia hoec Latine tantum scientibus
lolerabilis, a Graacis exsibilata fuisset ; quemadmodusn
Fausti Socini interpretatio hujus loci ab omnibus
rejicitur, qui voluit etiam verti antequam Abraham
fieret, quanquam alio plane sensu.Tractalu 47, § 4. Ipse Dominus ibi fuit, ibi malrem
elegil, ibi concipi, ibi nasci, ibi sanguinem fundere
voluil, ibi sunl vesligia ejus, modo adoranlur, ubi novissime
sleiit, unde adscendil in cwlutn. ] Editores
Parisienses observant de vestigiis in Olivelt monte
humo impressis mentionem lieri etiam in libro de
locis Hebraicis, inter Hieronymi opera. Recte dicunt
id opus esse inter Hieronymi opera, nam non est
ipsius Hieronyroi, qui in eo etiam laudatur. Exstat
toni. III operum Hieronymi in editione Erasmi,
subjicilurque libro de locis Hebraicis, et inscribitur,
de Actis apostolorum. Ut dicam quod vidctur, crediderim
paulo ante hoec tempora, non in Judoea ipsa,
nec in vicinis provinciis, sed procul, coepisse fingi
qucd jactatum postea est, tanta verborum pompa,
de inventione crucis Christi ab Helena Constanlini
matre, deque hisce vestigiis abeunlis Cbristi. Alioqui
non modo Eusebius hoec in vila Conslantini, in qua
usque adeo eum Helenamque extollii, agitque de
Ecclesiis in Palseslina ab hac aedificatis, non omisisset ;
sed nec etiam Hieronymus, non modicus locofum
insignium Judasse praedicator. Hsec autem fiAgmenia avide sunt arrepta ab iis qui putabanl facile
admittendum quidquid facere censebatur ad confirmalionem
Cbristianse fidei, nec curiosius an verum
esset expendendum ; unde natoe sutit innumerae fabuIse,
et superstitiqnes quibus religionis Christianae natiyapulchritudo
nonparum obscurata est. Mullosatius
fuisset, homines de veritate et diviniiale docirinai
Cbristianae minime dubitantes, abhorrereab omnibus
argumentis non tantum falsis, sed etiam levibus ac
inceriis ; veritali enim exploratie nulla potest esse
conjunctio aut cum mendacio, aut cum incenis rumoribus,
quse eatn non obscuret, aul, etiam dedecore
flfficiat. Quis non etiam indignetur inceriam famarn,
aut eliam falsafn, non aliter admissam ab hominibus
religiosis ac ipsam Evangelii veritatem ? Quis non ?suspicelur, quauquam rainime suspicacis ingenii,
mullos Chrislianos fuisse, non quia doctrinoe Cbrislianse
veritate inlrospecta essent perculsi, sed quia
utile erat, poslquam Chrisliani rerum potiti erant ;
cum turpibus fabulis illico assensum prseberent, si
modo prodessent ? Dehonestarunt religionem Cbristianam,
qui fidem ei soli babendam quibusvis
figmentis lubentes accommodarunt. Si contraria omnia
credidissent inesse revelationi, quam proferebant
Christiani, non aliterea essent amplexi.Tractatu 120, ad Joannis cap. xx, 42, § 5. Quando
jain propler parasceven, quam cwnam puram Judmi
Laline usilalius apud nos vocant, facere tale aliquid
non licebat. ] Multis de parasceve egit Jos. Sealiger
de Emend. Temp. lib. vi, pag. 564, ed. Roverianae.G Prolaio hoc Auguslini Ioco subdit: t Velus interpres
Joan. Chrysosiomi, sermone in natalem Joannis Baptista ?:
Qua enitn die concepius est Dominus, eadem
die et passus est. Eadetn ipsa dies coena pura fuil, in
qua el luna quarta decima occurril. Vides parasceven
proprie dici tempus quod advesperaltonem inter et
solem occasum interjectum est… Alioqui v.uraypnanv.a ;
vel totwTt/.wf, tota etiam dies Veneris dicitur
izapuav.evo, saliem ab hora sexta, ut est apud Joannem.
Itaque ea dicitur rzupuav.evh antequam venerit,
cum proprie iniverit aizb evurw ; 3>pu ;, qua3 dicebatur
nnao , id est oblatio. Hinc deinceps a nona liora opus
facere non licebal in ■tzpoeopriot. ;, ut diserte exstat in
canonibus Hebroeorum : Quicunque facit opus in vesperk
sabbatorum, el dierum feslorum ab obtaliona
vesperlina,et ullra, non videbit uitquam bonum signum
benediclionis. Ex quibus potes percipere quare Augustinus
dicebal acceleratum tempus sepulturse ; ne,
scilicet, eos qui Christum de cruce deposueranl, opprimeret
f, hur-o, sive nnson TO lempus oblalionis
vespertinae, a quo tempore opus facere nelas erat.
Hsec vir summus ex doclrina Judaeorum, quse falsissimaest,
ut liquet ex Maiib. xxvii, 46, et Marc. xv,
54, unde liquet p.ost nonam demum luisse sepultum
Christum. Merum eliam couimentum est, quod dicit
proprie dictam prwparalionem fuisse quaiuor ultimas
boras diei Veneris ; cum non occurrat, nisi pro tota
die Veneris. Cxterum Augustino quoque prius persuaserunt
Judsei. Hi autem cwnam puram vocabant568 VARIORUM EXERCITATIONES IN S ;,AUGUSTINI OPEP.A. 566paraseenen, quod ethnici cwnatn puram dicerent quse A
apponebatur iis qui festi alicujus causa in casto erant,.
quod Grseci dicebant ayveveiv et irpoayveveiv, ut ad ;
celebrationem festi se pararent ; unde factum erat
ut Judaei idem esse censerent cmnam puram et apparaium
festi, eoque nomine diem Yeneris vocilarenl.
ln aliis nihil simile erat, ut recte animadvertit,
Is. Casaubonus, Exercilat. contra Baronium, xvn,
num. 16, quem vide. Adi el Eestum in voce penem, e*.
Fulvium Ursinum iu appendice libri Pel. Giacconii de
Triclinio.ANIMADVERSIONESIN TRACTATUS IN PRIMAM EPISTOLAM JOANNIS.Tractatu 5, § 1. Profiteri si esse sine peccalo periculosiim
esl ; el non solum periculosum, sed eliam men- *,
dosum. ] Hoc est mendacio plenum, ut satis liquet
cum ex sequenlibus, lum ex proprieiate vocis ; nam
deducenda a mendum, quod interdum falsum significat.
Vide nolata a Joan. Clerico in episl. Barnabae
cap. 2. Multis in hoc loco agit Augustinus ut redigat.
in concordiam Joannem dicentem I Episi. cap. i, 8 :
Si dixerimus quia peccalum non habemus, ttos ipsps.
seducimus et verilas in nobis non est, el cap. m, 9, negantem
nalum ex Deo peccare, tandemque hsec postremaverba
intelligenda censet de peccato conira
caritatem proximi. Multo melius interpretali sunt
Joannem qui natum ex Deo.habitu peccandi delinquere
negant, sed tautum subita tentalione, aut inlirinilate.
Sic in plerisque omnibus, siquid paulo difficilius
occurrat, cespitat bonus Augustinus, si prae- ^
sertim dicta ejus cum recentiorum lucubrationibus,
conferantur.ANIMADVERSIONESIN GXPOSITIOSEM EPlSTOLiE AD ROMANOS.Hoc opus conscripsit presbyter Augustinus circa
annum 594, cum ex communibus nolionibus Scripturam
interpretaretur. Quare in eo multa habel quse
mere Pelagiana sunt, ul vel ex Relractationum loco
prselixo intelligere est. Mirum esl hominem qui nunquam
a quoquam propterea damnatus fueral quasi
haereticus, imo vero ab omnibus laudatus, postea in
eadem dogmata inveclum esse, quasi cum religione
Christiana consistere non possent. Si nunquam tamen
exorloe fuissent rixse Pelagianse, in iis sententiis
mortuus esset. Imo vero forlasse nunquam ita in- *
vectus in eas fuisset, nisi Pelagius aliquid in ejus
scriptis carpsisset. In libro de Dono perseveranlioe,
cap. 20, num. 55, narrat his verbis primam indignandi
in Pelagium occasionem : Quid meorum opusculorum
frequenlius et delectabilius innotescere potuit,
quam libri Confessionum mearum ? Cutn et ipsos ediderim
antequam Pelagiana hwresis exstilissel ; in ek
cerle dixi: DA QUOD JOBES ET JUBE QUOD VIS. Quw mea
verba Pelagius Romw, cum a quodam fralre el coepiscopo
meo [uissent eo prwsente commemorala, ferre
non poluit, et contradicens aliquanto commolius, pene
cum eo qui illa commemoraverat liligavil. Hinc prima
origo mali, nara nihil magis irrilabile esf scriploritbusqui pro scriptis postea, tanquamproiaris et focis
pugnant.Proposit. 44. Ad Rom. vn, 19, 20. Nunc enimt
homo describilur sub lege positus anle gratiam. Tunc
enim peccqlk vincilur, dum viribus suis jusle vivere'
conalur, sine. adjutorio liberanlis graliw Dei. In libero
aulem arbitrio liabel ut credat tiberaiori, et accipiati
graliam, ut, jam ilto qui eam donai liberante el adjuvante,
non peccel, etc. ] Haec suut minimum Seinipelagianismus,
qui si tunc temporis non docebatur in
Ecclesia, summopere temerariiis erat Augusiiims,
qui loquebatur de re tam gravi ; contra omnium sententiam
 ; aut si docebatur, non capio qui damnari ;
poinerinl quasi novatores et exitiales hseretici qui id
docebant, quod antea ubique docebatur et quod cumB laude scripserat Augustinus. Coeterum bunc loeum
relraclavit Augustinus, ut et alia quaedam quae Pelagio
favebant. Sed ad hunc locum quod allinei, optimi
quiqueinlerpretes bicesse vere p.er« ayjip.art.ap.bj
agnoscunt, quo Paulus veluli in suarn personam
transfert, quae ad hominem non regeneralum perltnent ;
quod extra omne dubium posuerunt.
ANIMADVERSIONESIN EXPOSITIONEM EPISTOL/E AD GALATAS.§ 24. Proferlur sic vers. 19 cap. m. Epist. ad
Galatas : Quid ergo. ? Lex, Iransgressionis graiia,
proposita est, donec veniret semen, cui promissum esl,
dkposilum per angelos in manu medialoris.] Est mera
depravalio, cum in interpunctione, lum in voce
disposiium. Graeca habent : Tt ouv 6 vojtos- ; T<5 »G izupuSaaeav yupiv izpoaeritiri, aypt ; ov e) Sri TO aizipp.a.
£> iizhyye\rui,Siaruye'i. ; St’ ayyiloiv ev yjifi psairov.
Vulgata bodierna: Quid igiiur lex ? propter transgressiones
posila esl, donec venirel semen cui promkeral,
ordinala per angelos in manu mediatork. Alque ita
legi oportere res ipsa ostendit, agnovissetque Augustinus,
si meliores codices contulisset. Sic enim legit
Pelagius in Coramentario ad hanc Epislolam, si modo
illic mutata ejus verba non fuerint. Sic quoque Ambrosiasler
ille cujus Commentarii in Epislolas Pauli
Ambrosio sunt conjuncli. Sed perinde erat Auguslino
quomodocunque legeretur, ex quibusvis sennni
quemvis elicere parato, nec orationis seriem
evolvere curanti. Ssepe non felicius sensum expedivit,
ubi reciam lectionem secutus est, quam ubi fal•**sam. At laudari non poluit, quod cum esset tiro, nam
ekpositionem banc etiamnum presbyler conscripsit,
et prseterea Groecae linguse imperiius, difficillimos
Novi Testamenti libros, Epistolas ad Romanos et ad
Galatas, interpretari aggressus sit, ne emendatis quidem
codicibus sibi comparatis. Hsec ejus zelo bonoque
animo condonanda quispiam forte existimabit ;
nec intercedo, modo ne laudentur quse venia indigent,
aut ne viluperenlur meliora, iis prsesertini
collata, quod a multis lamen, inscitiaue dicam, an
partium siudio ? (ieri solet.
§ 40. Pnde ef Joannes ad Parthos dicii : Scribo:. vobis, palres, efc.] Verba exstant I Joan. n, 15. Sic
recte editum a Benediclinis, non ad Palres. Vide in-567* SUPPLEMENTUJI AD OPERA S. AUGUSTINI. 368Bcriptionem Iractatuum in hanc ipsam epistolara, et
adi Hugonem Grotium, inlerpretum Scripturae facile
principem,ad 1 Epist. Joannis.§ 64. Ego enim stigmala Domini Jesu Christi in corpore
nteo porlo.] Verba sunt Apostoli Gal. vi, 17, quse
ita inlerpretatur Augustinus: ld est, habeo alios confliclus
el certamina cum carne mea, quw in persecutionibus
quas palior mecum dimicant. His lectis, nerao
non exspeclet Augustinum locuturum de stigmatibus
militum, de quibus hunc locum nonnulli interpretanlur.
Sed audi sequentia : Stigmala enim dicuntur
notw quwdam pomarum servilium ; ul si quis, verbi
grdtia, servut in compedibus fuerit propler noxam, idA est, propter culpam, vel hujusmodi aliquid passus fuerit,
sligmata habere dicatur ; et ideo in jure manumis*
sionis, inferiork esl ordinis. Quse ut vera habeantur,
nihil tamen ad interpretatinnem ejus faciunt. At hinc
colligere potuit, Paulum hoc velle, servum se esse
Chrisli, quod stigmata veluii a Christo ei impressa
significabanl. Proeterea hic sttgmafa intellexerim, v.ur
avrffieaiv ad stigmata superslitiosa idololatrarum, de
quibus H. Grotius et Henr. Hammondiis ad Apoc.
xin, 15. Cseterum siigmata non proprie vibices dicebantur,
sed inscripla puncta quibus interdum ra/uivi
servi notabantur ; unde anyp.uri.ui dicti, ut docebunt
Graeci lexicographi.
IN TOMUM QUARTUM.
DESIDERIUS ERASMUS AD LECTOREM.
Enarraliones sacrorum voluminum apud populum
babitas, quas Groeci vocant homilias, divus Augustinus
appellat tractatus: nos conciones possumus
appellare. In his fere solebant noiarii quod dicebatur
excipere ; nonuunquam qui dicturus erat, vel antequam
diceret, digerebat in schedulam quod parabat
disserere, vel quod dixer.it litteris mandabat. In hoc
diciionis genere, multa dantur auribus imperitse proiitiscuaeque
mullitudinis. In primis aliquot psalmis
astrictior esl et accuratior. In poslerioribus idemidem
exspatiatur in longas digressiones, mutata, ut apparet,
voluntate. Lege- diligenter, reperies arcanse doctrinoe
thesaurum iiisestimabilera. Vale.
ANIMADVERSIONESIN ENARRATIONES 1N PSALMOS.Piito ab Erasmo, nomine arcanw doctrinw, intelligi
sensus psalmorum allegoricos ; nam quid aliud
liic arcanum dici possit uon intelligo : neque cnim
ad litteralem sensum eruendum quidquam est in
psalmorum Enarrationibus qiiod non cuivis et ubique
eccurrat. Ad theelogiam vero atque elhicam
Cliristianam quod atlinet, nihil est hic recondili et
minime vulgaris. Sunt, nimirum, Enarrationes ad*
rudero plebeculam, suspensis auribus omnia bibere
paratara, instituendam ; non doctis ac verorum Scripturse
sensuum studiosis scriptse. Duo mihi videhtur
a psalmorum interprete posse poslulari. Prius est
ut, ante omnia, osiendat quis sit sensus proprius ac
graminaticus, qui litteraik vocari solet. Is autem
Sensus jnveniri non potest, nisi diligenler Hebraica
consulantur ; utque faeilius intelliganlur, interpretes
studiose inler se conferantur. Nam prorsus pendere
ex vitiosa forte versione, aut, quod pejus est, ex
ipsius versionis non raeliore in aliam linguam translatione,
et velle tamen Scripturam interpretari,
bpc profecto est in tenebris micare. Itaque ad authenlica
et autograpba Scripta conlugiendum. Haic
autem plane neglecla sunt ab Augustino, et quod
non posset Hebraicum textum ac jnterpreles illos
cpusulere, el quod nollet in sensu litterali haerere,B Hinc aulem factum est, non tantum ut senlentiam
ipsius psallse assecutus passim nou sit, sed etiam
ut ne ipsos quidein LXX interpreles intellexerit,
quorum ssepe barbara ac obscura translatio melius
multo ex Hebraico textu inlelligitur, quam si sola
legatur. Prseterea ubi litteralis sensus siraplex alque
apertus est, minime opus fuit illo deserlo ad spirituales
divagari ; quod tamen perpetuo ferme facit
Augustinus, et quidem ita ul sibi proplerea mirum
in modum plaudat. Sic ille quae obscura sunt minime
reddit labore suo clariora, et quse sunt perspicua
quam maxime obscurat. Exempli caiua litterali sensu
psalmi cxix ferme iiihil est apertius ; totus quippe
de prseslantia deque observatione divinae legis agit ;
nec putuit quidquam tractari aptius a propheta, cumG ut seipsum ad observandam legem confirmaret, tum
eliam ut populares suos ad morum sanctilatem adduceret.
Hisce tamen spretis, quasi spiritu propheiico
parum dignis, quaesivit Augnstiniis sensus de quibus
nemini unquam in mentem venisset qui litteralem
senienliam probe perspexisset, pulcherrimaque ejus
consectaria perspexisset." Quanto, inquit de illo psalroo,
videlur aperHor, tanlo milti profundior videri solet,
ila ut elidm quam sit piofundus demonstrare non
possim. Aliorum quippe, qui difficile intelligunlur,
etiamsi in obscuritale sensus latet, ipsa tamen apparel
obscuritas ; hujus autetn nec ipsa, quoniam lalem prmbet
superjiciem, ul lectorem atque audiiorem, non expositorem
necessarium Itabere credatur. Quis non videt
Hipponensem episcopum hic nodum in scirpofr quaesivisse ; quia, in simplici inlerpretatione, non
potuisset suam illam, quam ei exprobrat Erasmus
epist. 67, lib. xx, hzepavroloy'w.v ostentare, ut fecit ?
lngeniosi et docti viri putabant esse illa ssecula, multum
loqui de re quoe eloquentiae nullum argumenlum
prsebere videbatur.Alterum, quod abinterprele psalmorum postulari
queat, situm e.st in sensu spirituali eruendo ; qua in
re sequenda est aposiolorum cynosura, ut ita loquar.
Nimirum, loca Psalmorum in Novo Testamento
prolata ul proplietica, explicinda sunt ita,369 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 370ut liqueat non frustra fuisse ab apostolis laudata. A i
Quam in rem adhibenda sunt 'omnia criticse sacrse
subsidia, quibus fere destitutus fuit Auguslinus, qui i
proplerea rem praestare non potuit. Sed quia aposloli
loca nonnulla psalmorum spirituali sensu in- i
tellexerunt et inlerpretati sunt, propterea non se- i
quilur a quovis, qualibet de causa, omnia pro arbitrio
in spiriluales sensus posse torqueri ; quod tamen <
perpeluo, et quidem cum magna latide rudium soeculorum,
eorumque qui illa imilali sunt, factitavit
Augustinus. In illis citationibus apostoli ssepe, ut
quidem videtur, ad traditiones opiniouesque Judaicas
respexerunt, ex quibus contra sui aevi Judaeos
merito ratiocinabanlur ; ita ut sint argumenta quse
a logicis vocantur ad hominem, quibus apud alios,
quasi firmis, usi non fuisseut. Saepe etiam spiritus B
propbeticus quo afQali eranl aposloli, non minus ac
anliquiores vates, qusedam iis aperuit quse nos alioqui
fugissent. Itaque nemo non illorum auctoritati assensum
praebet, nemodubitat quinrecte citata sint ab
apostolis illa loca ; cum lamen sequo animo nemo patialur
nunc a quovis ita Veteris Teslamenti Scripturam
explicari. Ac sane cur siuamus ea nobis magna
verborum pompa oblrudi, ab bominibus minime afflatis,
imo eliam imperitis, quae si negentur nullo
modo probari possint ? Cur quasi sacrosanetum habebitur
quidquid declamaloribus in buccam veniet de
quovis Scripturse loco ? Quis tandem erit modus
somniorum, in re usque adeo seria, si slatuamus talia
admitli oporlere ?Igitur exiguus quidem est usus harum Augustini C
declamationura ad intelligcndos Psahuos ; sed non
inutiles fuerunt olim ad docendam plebem, eamque
ad virtutem excitandam, quia etiam ea quae praeter
rem et alieno loco dicuntur, utilia esse possuni, si
modo siut vera. ltaqtie leganlur hsec quasi conciones
ac miscellse qusedam mcditationes theologicoe
atque morales, non quasi interpretationes Scripturse ;
excerpantur ex iis recie, acuie, ingeniose dicta,. eaque
commodis occasionihus adliibeantur, laudato auctore ;
tribuetur Augustino quidquid bonoris ei debetur,
nec ejus opera suo fructu carebunt. Quisquis
volumen aperiet, et aliquoi in eo paginas leget, verissimnm
esse et sequissimum quod diximus comperiei.
Attamen aliquot exemplis rem illustrabimus,
neque enim in hoc ingens volumen notas conscribere **
aggredimur ; nec vero ullius id esset fructus, qui quidein
laborem expendendum aequare posset.PSALMO i. Versum 1 sic interprelaltir : De Dotnino
noilro Jesu Chrklo, hoc est,liomine Dominico accipiendum
est. Quid ita ? Beatus profeclo erat et re et
spe quisquis divinam legem observabat ; ideoque absurdum
baec Cbristo violenter aptare, quoe optime
omnibus conveniunl. Huc respexit auctor Expositionis
psalmomm, perperam Hieronymo tribuloe, quse
edita est in calce tomi II operum Hieronymi, Lutetiae
anno 1699. Quidam, inquit scriptor illius Exposilionis,
istitts psalmi clavem super Chrisli Domini
noslri personam esse referendam, ut beatus kte vir se^A cundum Iwminem Chrislus sit. Bona quidem voluntas,
sed imperitia esl. Vere, quamvis ipse sit exigui pretii
interpres.Ibidem, ad hsec verba : In calhedra pesiilenlim non
sedit, hsec habet Augustinus : Noluit regnum terrenum
cum superbia ; qum ideo calhedra pestilenlise recf« 
intelligilur, quia non fere quisquam esl qui careat
amore dominandi, el humanam non appelal gloriam.
Peslilenlia esi enim morbus late pervagalus, et omnes
aut pene omnes involvens. Sed quamvis sedeant reges
in cathedra, aut in solio, ubicunque occurrit vox
cathedrm, non agitur ideo de regno ; nisi circumslantioe
loci eo lectorem deducant, quales hic nullse
sunt. Quamvis peslilentium potius quam peslilenttas
vertendum fuerit, ut mox dicam, attamen hac etiamB posita lectione, facile potuit intelligere Augustinus
hic sermonem esse de consessu hominum pestilentium,
si paulo peritior fuissel artis criiicoe. Docet
hoc aperlissime psalmtis xxv, 4, 5 (sequor hic Grsecam
divisionem) , ubi ita psaltes ex antiqua versione :
Non sedi cum concilio vanitalis, el cum iniqua gerentibus
non introibo. Odivi ecclesiam malignantium, et
cum impiis non sedebo ; ut et psalm. XLIX , 21 ; cxvm,
23. Nimirum, homines oliosi solcnt una sedere in
locis publicis, aut in quse convenire solent, atque
aliorum famse maledicis sermonibus detrahere. Hinc
Theopbrastus CharacteF. 29, qui est maledicentise,
sic de maledico loquilur: 2vyxuQrip.evo ; Setvb ; irspl
voO uvaaruvro ;, eiizeiv, sedens inler alios, paralus ad
loquendum de eo qui surrexit. Exemplum etiam v.a$tC
^op.evav ev iurpeiu ^ioyepav, sedentium maledicorum m
medici officina habemus apud iElianum Var. Hist. lib.
III , cap. 7. JAtque hoc quidem facilius intellexisset Augustinus
si oculos conjecisset in versionem Grsccam, quoe
habel \oip.S>v, quse vox frequenter significat llomines
pesliferos. Quod si prseterea conlulisset cum hac
versionem Aquiloe, inielligere potuisset esse vocem
bic Hebraicam, quae soleret a Judaeis verti y).tvuarui,
irrisores. Unde etiam rescivissethic esse nomen
pluralis numeri, ex quo liquebat interpretem Latiinum male verttsse pestilentim ; et cum vix dici posset
calltedra peslilentiarum, voce \oip.oi significari
pesliferos homines. Vel ex enarratione Ambrosiana
hujus psalmi hacc parlim discere potuit, si eamconi™ suluisset.Ibid. ad vers. 2. Sed in lege Domini fuil volunlas
ejus, et in tege ejus meditabilur die ac nocte ; sic rai' tiocinalur: Justo non est lex posita, ul dicit Apostolus ;
sed aliud est esse in lege, aliud sub lege. Quit esl in lege, secundutn legem agit ; qui est sub lege, se^
■cundum legem ayilur. llle ergo liber esl, iste sertius.]s Quia olim Numidis et aliis Afris, qui doctiores non
erant, hsec pulchra visasunl, eruntne etiam nobis: cximia habenda ? Quse si a nobis prodirent, exsibilarenlur,
an plausibus excipicnlur ? Non pulo. Itaque
dicemus, cum pace et Numidarura et aliorura> omnium quibus talia olim pUiciierunl, 1* locum Pauli. plane extra rcm esse ; 2" non dici hic quemquam371 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. A-UGUSTINI. 372esse jn lege, sed ejus voluntalem esse in lege, hoc est, l' ex constantissimo linguae Hebraicae usu, lege divina
delectari, eique libenter parere ; 5° distinctiunculam
sub lege et in lege inanem esse, cum nemo dicat,. Volunlas
ejus esl sub lege. Pergit tamen arguiari 'bonus
Aiigustinus his verbis : Deinde aliud est lex quw scribitur
,et imponitur servienli ; atiud lex qum mente conspicilur
ab eo qui non indiget lillerk. At denulla alja
lege hic agittir quam de Mosaica, quae scriptis consignata
erat et omnibus Judaeis imposita, nemineexcepto.
Loquilur enim hic David, homo Hebrseus, et
quidein de hominibus suoe .genlis, qui legem .scriiptam
habebant, eamque observabanl.Ibid. Meditabilur die ac nocle, aut sine intermissipneintelligendumest.Oplimt,
si deleas illud aut.
Sed fluclibus academicis abre,plus, etiam in re clara, 1
addit: auf die, in twiilia, nocte in tribulaiionibus.
Fateor aliquando ttice res secundas, tenebrk adversas
significari ; sed facere quidpiam die et nocte nu.nquam
signiticavit in secundis et in adversis. Quia
voce quapiam aliquid in certo situ significatur, ideo
non sequitur, ubicunque occurrat, eodem modo
posse eam intelligi. Sed exempla ejus audiamus, nam
duo profert: Dicjfur enim (Joan. vm, 56) : Abraltatn
diem meum vidit el gavisus est.~ Et de tribulatione dicilur
: Insuper et usque ad noctem emendaveruttt me
renes tnei ; psal. xv, 7. Sed in verbis Christi, dies
lsetitiam non sonat, verum tempus quo fulurus erat
•ih terris ; loeus vero psallse etiam noctibus erndierunt
me renes mei, nitnis obscurus est quam ut quidqUam
probare queat, et aliter commodius inlelligi t' pbtest, ut quivis docebunt interpretes ex recentioribus.Ibid., § 5. Haec sunt verba vers. 5: El erit tanquam
lignumquod planlalumest secundmn decursusaquarum.
Vel pueri intelligant hic esse similitudinem, qtiae
nonnisi integra explicari potest, et quidem ita ut
bstehdatur quam sit apta toia similitudp, non ut
particulaiim discerpatur. Attamen , prolatis bis verbis,
sic ea interpretari aggreditur Augustinus: Id' est, aut secundum ipsam sapientiam quw dignata esl
hominem suscipere ad salulem noslram ; ul ipse Iwmo
sit lignum planlatum secundum decursus aquarum :
potesi enim et hoc intelleclu accipi quod in alio psalmo
(LXIV, 10) dicitur : fluvius Dei reptetus est aqua. Sed
pfimum quis nescil in similitudine rem unde simili- ^
tudo ducilur, esse ad litteram, ut loquuntur, intelligendam ?
Ne ipse quldem Augustinus hoc ignoravit,"
sed argutandi immodica el inieinpesiiva cupidiias et
Africana K7repavTo^o^'a obstitit ne judicio suo uteretur.
Prseterea nec locus psalmi LXIV, 10, similis est, nec
id significat quod vult. Fluvius enim Dei illic est Jordanes,
ut recle cx Theodoro, credo, Mopsuesteno, notavit
Lud. Fen andus. Pergit noster eodem acumine:' Aul secundum Spiriium sanclum, secundum quem dicilur:
ipse vos baptizabit in Spirilu sancto, etc. Nemo' liegel Spiritum sanctum conferri S3 ?.pe cumaqua ; sed
in bac similitudine non poteil significari decursibus
aquarum. Toriia post affertur interpretalio prioribu* .A absurdior : Autsecundum populorum peccata, quia et
aquw populi iitterpreianlur in Apocalypsi, ei decursus
■non absurde ittteliigitur lapsus, quod pertinel ad delictum.
0 acumen ! 0 Numidas patientibus auribus,
aut oculis praeditos ! Talia hodie a nostratibus sine
risu non audirentur. Sed audi caetera : Lignum ergo
iliud ,id esl Dominus nosler de aquk decurrenlibus, id
esf pppulis peccaloribus, trahens eos in via in radices
disciplinm sum. Quam hoee contorla sint non opus est-monere, dicam tantum oblitum esse Auguslinum,
virum illum beatum de quo vers. 1, conferri cura ar.bore plantnta ijuxia aquarn, quoe proinde non potest
esse Christns, si idem ille vir bealus Christus sit, ut
dixit. Neqiieenini in similitudine prior el posterior
pars jdem esse possunl. Fructum dabit, hoc esf,
B constiiuei Ecclesim ; in tempore suo, hoc est, id est,
postquam ctarificatus est resurreclione el ascensione t »
cwlum, etc. Qui felicissime versati sunt in inlerpre-<
tatione iparabolarum Novi Testamenti, observant
singulas partes similitudinutn non esse nimium ur->. gendas, sed duntaxat [totam simililudinem esse ap*. tandam toli rei de qua sermo est ; quia nulla parabola
nititur perfecla similitudine singularum partiura,
et quia non constat an minutas illas similitu.dines attenderit Christus-.Hsec si animo reputasset
.Augustinus, haec et alia mulla ih hisce Enarrationi■bus resecuisset.
Ibid., § 4 ad vers. 4. A'on sie tmptt, non sic ; sed■ lanqumn puivis quem projicit ventus a facie terrm, sie.
habet : ferra hic accipienda esl stabilitas in Deo ; ad^ quod confirmaridum profert loca Scripturae, in qnibus
lerra allegorice, I ut putabat, id significat ; sed cum.
omnia illacommenia aliegorica sola negatione confuiari
queant, bic quoque locus respuit illam inierprelaiionem
 ; quia in hac « imiliiudinis parle proprie
suiiienda est vox lerra, ut ad superiorem simililudinem
ostendimus.Postea, a cujus lerrm , inquit, facie projicit venlus
impium, id est superbia, quia inflat. Felieiter vero inventum
 ! Impius non dicitur bic projici a facie terrm,
. sed esse tanquam pulvis quein projicil venlus a facie
terrw ; boc est, incertissimam esse et vilissimam apud
•Deum ejus conditionem : ut est, apud homines, pulveris
vento agitali. Vide similem comparationera
psal. xvn, 42, etpsal. xxxiv, 5, et alibi.Ibid., § 5, ad vers. 5. Ideo non resurgunt itnpii injudicio.]ldeo , scilicel, inquit, quia tanquam pulvisprojiciuntur a facie terrw. El bene hoc ets dixil auferriquod superbi ambiunl, id esl, ut judicent, ut hoc ipsttmplanius dictum inlelligalur sequenli senteniia : nequepeccalores in concilio justorum. Verum ubi resurgere,aut surgere in judicio significal judicem agere ? si. consuluisset aut Hebraicum textum , aut Judseum,accepisset verbum quo hic utitur David non tam si.gnificare resurgere quam sfare ; unde collegissel bocvelle psalten,in judicio non posse consislere impios.hoc est, fore utJ causa cadant. Vide Isaiae vn, 12,Malach. ui, 2, Rom.xiv,4, et Hug. Grotium ad liunc..locum.373 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 374PSALMO H, § 6, ad verba vers. 6. Ego hodie genui
te. Quanquam eliatn , inquit, possil ille dies in prophelia
diclus videri quo Jesus Christus secundum hominem
nalus est, lamen hodie, quia prmsentiam significat,
atque in mlernitale nec prwleritum quidquam est, quasi
esse desieril ; nec futurum, quasi nondutn sit ; sed prmsttis
tanlum , quia quidquid mlernum est semper est ;
divinitus accipiiur secundum id diclum , Ego hodie
genui te, quo sempiternam generationem virlutis et sapienliw
Dei, qui esl unigenitus Filius, fides sincerissima
et cailwlica prwdicat.] Quamvis haec inlerprelalio non
"sit Augustino peculiaris , observandum laraen anie
omnia psalmum bunc explicandum fuisse de Davide,
qui de se Ioquitur ; deinde sublimiori sensu de Cbristo,
quoniam ita hunc psalmum intellexerunt Apostoli.
Ad Davidem quod aitinet, genitus tunc a Deo
dicitur, cum est rex conslitutus, nam reges dicuntur
filii Aliissimi, psal. LXXXI, 6. Ac sane ad regnum
ejus respici liquet manifesto ex antecedentibus et
consequentibus. Ad spirilualem sensum quod speclat,
si negavero hodie usquam in Scriptura sumi de aeternitate
, non erit cur timeam ne quis erroris me arguat ;
nec est Scriptura ex philosopbis dogmatibusque
Platonicis, sine ralione, explicanda, ut fecerunt
hic etalibi multi Patres. Deinde quandoquidem apostoli
nos docuerunt hie sermoneni esse de Christo,
quod alioquin ignorassemus, ab iisdem etiam apostolis
petendus fuit genuinus hujus loci sensus ; qui
ab eis minime referlur ad aeternam generationem,
sed ad potestatem post resurreetionem in Chrislum
collatam ; nam de resurrectione ejus hune locum
esplical Paulus Act. xui, 35. Scriptor vero ad Hebraeos
de ejus sacerdotio, quo in coelo prsesertim
funclus est, cap. v, S. Malim cum illis sentire quam
cum Plalonicis. Quod visum etiam Hilario, qui ad
psal. II, § 50, edit. Benedictin.: Non ad virginis, inquit,
partutn , neque ad lavacri generalionem , sed ad
primogenilum ex mortuis pertinere aposlolica auctorilat
est.Ibid., § 10. Apprehendere dkciplinam interpretaluf
Augusiinus intelligere erudiri ; nec sane aliterpotuit.
Sed si Hebraica consuluisset, hic singularem invenisset
prophetiam deChrislo ; nam estp 1ptt ?3 oscutamini
filium , quod de osculo , honoris causa, quasi
regi ferendo recte intelligunt recenliores. Vide Gen.
xti, 10 ; ISam. x, 1.PSALMO m, § 1. Quamvis hoec sit inscriptio psalmi:
PsatmusDavid, cum fugeret a facie Abessalon filii sui,
sic enarrationem suam orditur Augusiinus : Hunc
psalmum ex passione Chrkti accipiendum persuadet
quod diciutn est : Ego dormivi et somnum cepi, et
essurrexi quoniam.Dominus suscipiet nie. Magis enim
itoc ad passtonem et resurreclionemDomini congruenler
sonat, quam ad Ulam historiam in qua David scribituf
fugisse a facie bellantis adversum se filii sui. Nescio
qua ratione prsecaveri potuissent contorjse allegoristarum
interpretationes, cum ne apertissima quidem
inscriptio psalmi luijusce nostrum coercere poiuerit
ne ailegoricis somniis indulgeret. Nam Jixus quidemA quem profert nullo modo quadrat in hisloriam morlis
et resurrectionis Chfisti,contra optime conditioni
Davidis convenii. Cum multi de hoc actum esse-putarent,
quia longe maxima pars Israelitarum Absalomum
sequebatur, ait prophela se ad Dei auxilium
confugisse, alque ab eo exauditum fuisse, continenlerque
addit verba allata , ego dormivi, elc., quoe
aptissime significant securitatem ac iranquillitatem
animi Davidis, postquam in Deo fiduciam suam posuerat.
Similiier describitur securitas psalm. iv, 9.
Cur ergo alius erat quoerendus sensus, cum bic puleherrimus
esset, et eximia documenta non desperandi,sed
fiduciae in Deocolloeand,oe,nobis praeberet ?
Nempe, ut, neglectis quoe ante pedes erant, ea qusererenlur
quorum alioquin in mentem nemini venisBset ;quod ferri posset, nisi sentenlia quse primum
t animo sese objicit optima esset verbisque convenientissima ;
ea vero, quae procul accersita est, coacta
esset et a verbis serieque orationis aliena.Sed audiamus Augustinum ingenio suo mire abulenlem.
Quidam significari vull nomine Absalom, ut
Chrislum Duvidk persona. Tum addit: A cujus facie
fugisse quanquam historice possil actipi, quando, ilio
discedenle , secessit cum cmteris in monlem ; tatnen
spirilaliler quando mettlem Judm Filius Dei, idest,virtus el sapienlia Dei deseruit bene accipilura facie ejus Chrklum fugisse. Neque historicus, neque
spirilualis sensus ferri polest ; nisi ab iis qui
in Scriplura vident quidquid volunt, ut pueri in nubibus.C At non parum hominem impedivit significalio nominis
Absaloin ; sic enim loquilur: Absalon autetn,
sicul quidam inlerpretantur, in Latina lingua dicilur
patris pax ; quod mirum videri potesl, sive in historia
Regnorum, cutn bellum adversus pairem Ab'essqlon gesnerit ;
sive in hisloria Novi Teslamenli, cutn tradilor
Domini Judas fueril, quemdtlmoUum palris pax posset
intelligi. Si Absalomo nomen, post mortem demum,
fuksel impositum, aliud sine dubio nactus fuissel ;
sed qui infanti imposuerant non proeviderant eum
olim bellum cum palre gesturum. Mnlto minus intelligere
poterant fore olim rhetorem Numidam qui
vellet Absalomi nomine significari Domini sui proditorem.
Sed quis non miretur, post fictam a se allegoriam,
Augustino mirum videri commento suo non** bene convenire cum nomine Absalomi ? Cur non potius
commentum illud abjecit ? Sed postea sese expedit,
eo quod David in eo bello pacatus Absalomo
fuerit, quia illi parci volebat, et quod Christus Judam
aequo animo inter suos tulerit. Sic id genus
conjeetoribus nuhquam deest posticum quo evadant,
si alia via non possint. Si forte nomen filii Davidis
bellicum quiddam significasset, quanto cum plausu
haec figmenia accepta fuissent ; quse ne plausu quidem
caruerunt, quamvis paeificum quiddam sonet ?
Ibid., § 5, ad hoec verba vers. 4. Tu autem , Domine,
susccptor meus es, sie scribit: Secundum Iwtninem
dicilur Deo, quia hominis susceplio est Verbum
caro factum. Tota vis liujus interprelationis petila est375 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 376ex voce susceptor, quia Verbum dicebatur suscepisse A
carnem humanam. Sed prophela non loquebatur
Latine. Habet hic Hebraice : es clypeus pro me, cujus
loculionis scnsum, polius quam proprieiatem vocabulortim,
interpretali Graeci babent, avrd.ritrroipp.ovei,
hoc est, adjutor meus es ; nam male versum susceptor.
Sic ex mala versione ingens deduxit mysterium Augustinus.
Si verum amamus , aul plura debuit sibi
comparare subsidia , aut munere interprelis abstinere,
dum omnibus esset deslitutus, excepta Punica
K7zepavroloyiu.Ibid. Exallans caput meum. Mettlem, inquit, ipsam
humanam Itic accipiendam puto, quod caput aniniae
nou absurde appellatur. Imo absurde fingitur locutio,
cujus in nulla lingua exemplum unquam auditum
esl: prspserlim cum in promplu sit commodissima J
inlerpreiatio, quam vide apud Martinum Geierum et
alios interpretes.Ibid., § 4, ad verba vers. 5. Voce mea ad Dominum
clamavi ; id est, inquit, non corpork voce, quw cum
strepilu verberali aeris promilur, etc. Quidni ? an indecorum
fuit Davidi clara et roagna voce Deum invocare,
cum in tanlis angustiis versaretur ? Ego quidem
non puiarim. Attamen negat Augustinus voee
ad Dbminum clamavi recte dici, nisi cum sola unima
niliil carnis, niliilque carnalium intentionum in oralionem
atlraltens loquilur Domino,ubi solusaudit. Clamorautem
etiam iste dicitur, propler vim ipsius intenlionis.
Nolim equidem negare translatilie significatu posse
dici clamare ad Dominum eos qui sine verbis atque
intra animum eum orant ; sed pernegovere et pro-'
prie non dici clamare eos qui revera clamant.Ibid. El exaudivit me de monte sanclo suo. Monlem
quidem, inquil,ipsum Dominum per prophetam diclum
habemus, ul scriptum esl, Dan. n, 55. Verum ut concedamus
apud Danielem Chrisliim montis imagin.e
describi, an proplerea quotiescunque montis Domini
mentio occurret.credemus agi posse deChrislo, etiam
ubi circumslantioc adversantur, ut hic ? Nemo Scripturse
periius dixerit, et liquet hic do monte Sionis
agi.Verum hanc interpretalionem rejicit ipse Auguslinus,
nisi contorlo quodam sensu : Sed hoc, inquit,
ab ipsius persona non polest accipi, nisi forte ita dicere
voluit : de memetipso , lanquam de monte sancto
suo, me exaudivil, cum habilaret in me, id esl in ipso
monte. Quis unquam quidquam minus verisimile et •
ab omni usu Scripturse sanctae remolius audivit ?
Nec talia Augustino aliud agenti temere interdum
effusa snnt ; totum hoc opus , imo universa ejus
opera scatent ejusmodi inierpretamentis. Audi et
sequens quod ipsi magis arridebat: Planius autem et
expeditius, si accipiamus exaudisse Deum de juslilia
sua, Juslum enim ut innocenlem occisttm, el cuiretributa
sunt mala pro bonk, resuscilarel a mortuis et
digna persequenlibus tribueret. Res ipsa verissima est,
quis neget ? Sed quomodo ex hoc psallae loco exsculpi
queat, perpauci divinare possint. Legimus
enim, inquit, jusliiia lua sicut montes Dei, psal. xxxv,
7. Ergone Iiinc sequilur monlem Dei significare juttiAtiam Dei ? Quis unquara proeterea audivit hanc loculionem
anlequam ea uleretnr Auguslinus, exaudire
dc justitia ? Sunt iriler recentiores heierodoxos qui
insimulanlur coactarum inierpretalionum ; sed prae
bac et similibus quee in decem Augustini voluminibus
quae nobis snpersunt, ulramque paginam faciunt,
omnia in illis sunl plana et facilia. Attaraen beterodoxi
conviciis ideo exagitantur, Auguslinus ad coelum
laudibus tollitur.i Ibid. § 5. Ego dormivi et somnum cepi. Non inconvenienler,
inquit, animadverli potest quod posiium esti Ego ad significaudum quod sua volunlate morlem sus■linuit, secundum illud : Propterea me Pater diligit
quoniam ego depohoanimam mcam, efc. Joan. x,18.i Quis unquam hane esse eraphasin in voce Ego cogi.B lasset, nisi monitus ab Augustino ? Sed si quis hoc ; negasset, quo exemplo potuisset prohare ? Nullo.' Nam ad locum Joannis quod atiinet, vocula ego non
probaret Christum sporite esse morluuro , nisi alia'■ addila essent quse hoc perspicue significant.Vidimus antea somno bic signilicari securitatem
Davidis in mediis periculis, Dei auxilio freti. Iiaque
frustra Augustinus observavit soinnum pro moxte poisilum innumerabililer Scripluras conlinere. Hec enim
ad ea loca pertinet in quibus aut constat agi de morte.
cujuspiam , aut certe nihil est quod eum sensum
respuat.-Nemo nescit hanc esse perpetuam inlerprelandi
legem , ut ne quis ad meiaphoricum sensum
confugiat, dum proprio locus esse potest. Hic autem
tota series orationis ostendit agi aut de vero somno,C aut de securitate quae est cum somno conjuncta.■ Nec quwrendum esf,subditAuguslinus,curaddifuntsit, somnum cepi, cum jam dictum esset, dormivi. Vsitatasenim habent Scripturw hujusmodi repetitiones,sicut in secundo psalmo mullas ostendimus. Quod haibet de repetitionibus veruro est, sed ab hoc loco
alienum, in quo verba Hebraica sunl, ruttWl iriXW,i hoc est, cubitum ivi et dormivi, quse sunt dislincta.
Igitur inania sunt quse hac de re in superioribus veribis et in sequentibus habet Auguslinus.,Ibid. Hoc magis, inquit, anitnadverlendum est,, quemadmodum in una senlentia el prwleriti temporis
verbum posuit et futuri. Et exsurrexi entm dixit, quodi esl de prwlerito ; et suscipiet, quod est de fuluro, cum> resuvgere ulique sine iila susceplione non posset. Nihil
t D est mirum Davidem bic uti verbo futuri temporis
f »J20D’ fulciet me, aut suslentabit me, qnia nondum
i erat liberatus a periculo sibi ab Absalomo creato cum> liunc psalmum scripsit ; composuit enim illum in
t ipsa fuga, ut inscriplio docet. igitur praeter rem sunt
i quse addunlur de prpphetia lutura praeleritis mii
scenle.lbid., § 7. Non esf ita dktinguendum (vers. 8) quasi ! una sentenlia sil: Exsurge, Domine ; salvum me fac,, Deus meus, quoniam lu percussisti omnes adversantesmihi sine causa. Non enim propterea salvum facit,> quia percussil inimicos ejus ; sed potius , ipso salvo
{acto, illos percussil. Ergo ad id quod sequtlur pertinet,
ut iete sit sensut ;'quoniam lu percussisti omnes adi
377 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 378versanles mihi sine causa , denles peccatorum contrivisti ;
id est, inde conlrivkti dentes peccatorum ,
quoniam percussisti omnes adversantes mihi. Imo vero
David Deum orat ut ipsum lueatur ac servet, quoniam
antea semper de omnibtis ejus adversariis
poenas sumpserat. Petit ut priora beneficia novis cumulet.De denlibus quse arguialur Auguslinus non excutiam,
uti nec dnplicem rationem qua hunc psalmum
postea interpreiatur de Ecclesia conjunctim cum
Cbristo capite spectata , aut tropologiam quse postea
sequitur. Superiores animadversiones in manifesta
luce locarunt judicium noslrum de hoc opere ; ex
quo prseterea a lectore, taedii paliente et otio abundante
, possint colligt nonnulla quoe pertinent cum
ad mores et dogmata Ecclesiae ejus sevi, tum ad Augustini
ipsius pecnliares sententias. Sed hoec sunt ex
ingenti frigidarum allegoriarum et contorlarum interpretalionum
cumulo eligenda.PSALMO LXXVII, § 3. Quamvis enim proprie dicalur
SynagogaJudworum, Ecclesia vero Chrklianorum, quiaA congregalio magis pecorum, convocalio vero magis
Iwminum intelligi solet, tamen et illam dictam invenimus
Ecclesiam.] Recte observavit IsaacusCasaubonus,
Exercit. 16 contra Baronium, num. 42, huic argutiae
occasiohem esse quod congregare deducalur a grex,
sed in Groeca voce awaytyri nihil simile quaeri potest.
Sed et Jac. n, 3, Ecelesia vocaiur Synagoga.
Casaubonum ipsum adi. Sed quis ferat hsec observari
ex occasicne vocis Asaph, ascripta litulo psalmi,
et quse congregationem significat ? Asaphus, ut notum,
auctor est duodeciro psalmorum, fuilque Levita ex
famiiia Gersonilarum, sacrse musicse a Davide proefeclus.
Vide I Paral. vi, 31, 39.PSALMO cvui, § 1. Quwdam dicuniur qum ad apostolum
Pelrum proprie pertinere videantur, nec tamen haj}bent illuslrem intelleclum, nisi cum referuntur ad Ecclesiam,
cujus ille agnoscitur in figura geslasse personam,
propter PRIMATUM quem in Dhciputk habuit, etc.] De
primalu Pelri ex Auguslino aliisque Patribus copiosissime
egit Isaac. Casaubonus in exerciialione 15
adAnnales Cses. Baronii.In tomum quintum.DESIDERIUS ERASMUS LECTORI (q).
Quae'sine controversia sunt Augustini, primo posuimus
loco. Impudentissimum figmentum Sermonum
ad fratres in eremo agentes, in suum angulum rejecirnus
: de quo suo loco nonnibil dicemus. Insunt et
caeleris multa parum referenlia phrasim et eruditionem
Augustini, quorum aliquot notavimus.JOANNIS ULIMMERIICANONICI REGOLARIS MONASTERII S. MARTINI L0VANIENS1S
PRJEFATIO DEDICATORIA AD SERMONES S. AUGUSTINI,
ALIAQOE OPUSCCLA A SE EDITA LOVANH, APUD HIERONYMUM
VELL..EUM ANNO DOMINI MDLXIV.Reverendissimo in Christo patri ac domino D. Marlino
Rithovip, Eccle'sise Yprensis "primo episcopo
dignissimo, Joannes Ulimmerius perpetuam felicitatem.Cum nihil in omni rerum natura tam firmum, stabile
ac perpetuum sit, amplissime proesul, quod non
velustalis (quse, ut scribit Varro, pauca non depravat,
multa tollil) insignem aliquam injuriam sentiat:
proeclaram mihi reipub. litterariae eperam navare
videnlur qui eo pmne studium, omnem induslriaro,
omne denique lempus conferunt, ut veteres auctores
quorum opera aut plane corrupta sunt, aut prorsus
desiderantur, quam emendatissimos, quoad licet,
in lucem emiltnnt. Quod si quisquam alius, in B.
Augustino summo catholicse Ecclesise columine
summa industria praestilit, cerle doctissimus et diligentissimus
vir D. Martinus Lypsius imprimis praeslitissevidetur. Neque enim illi, qui se lolum ei operi
illigasse visus est, satis fuit ab innumeris mendis
quibus undique contaminatus erat, Augusiinum vindicare
: nisi etiam variis bibliothecis quee ob antiquo_rum voluminum copiam celebriores habebanlur, pari
labore atque diligentia pervestigatis, si quid usquam
hactenus non excusum reperiret quod Augustinianum
pectus, majestatem ac pbrasim referre viderelur,
id reliquis ejus scriptis adjieiendum curaret.
Neque sane pium hominis conatum successus usquequaque
destituit. Nam prseter tertium contra Gaudenlium
librum, quem Parcensium canonicorum bibliolheca
nobis suppeditavit, prseter epistolas, quae
duse sunt supra viginti, horum quoque qui jam hic
primum emitluntur, sermoncs aliquot, quibns veieres
De diversis litulum indiderunt, variis in locis inventos
collegit. Atque adeo cum cseteris ejusdem sermonibus
excudendes dare ccnstituerat, nisi bellico illo
lumullu qui per Martinum Rossemum ea tempestate,
in hac nostra Belgica, excitalus erat circumcirca omDnia turbata fuissent. Quse res certe multutn nobis et
calamitalis et detrimenti advexit. Nam ut taceamdepopulatos
agros, incendia domorum, abacia pecora,
omnisque setalis hominum captivitatem, et incredibilem
jacluram, quam multi ex tam nefario ausu fecerunt ;
id etiam Augustini studiosis incommodi
accessit, quod tam praeclaro thesauro tanquam e
subterraneis ac divitibus metallorum venis effosso
hactenus careredebuerint.lta sane ut quemadmodum(a)  Eraihsecprsefaiiuncula prsefixa lomo X, in quemomnes Augustini sermones conjecerat Erasmus ; in■ editione vero Parisina ordo et voluminum et sermo.num plane mutalus est. Verum ne hanc qttidem admoniliunculamomittere voluimus. Sermones ad Fra
tres in eremo de quibus hic vir summiis, sunt in
tomum VI rejecti, ubi breves Erasmi censurae profe
renttir. PHERRPONUS.379 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 580Ausonius eleganter scribit catenalos esse labofes, A
negoliumque ex negojio seri: sic vineulorura qtiadam
periodo colligatas sibi esse calamitalesmalumque ex
malo nasci, dicere Iiceat. Cum enim, ut dixi, bellorum
slrepilu, omnia circumquaque perstreperent,
neque ilinera salis tuta a militum irripetu esse viderentur,
et decimus Augustinianorujn operum lomus
sub prelo sudaret, lucemque jamjam cogilaret, friistra
exspectavimus qui banc sarcinulam in Germaniam
deportaret. Unde non prius eo delata fuil quam
isad umbilicum usque, ut aiunl, pervenisset. Cum
vero secunda edilio in officina Frobeniana adornari
dicereiur, nos ne quid ulla ex parte nostro Augustinb
deesse posset, lum ne Lypsii opefa quoquo modo
periisse videretur, eam lemporis iniquitatem nostro
qualicunque labore resarcire conati, pleraqoe Augu- I
stini opera multo quam prius castigatiora, Basileam
roisimus. Inler quae et decimus tomus, qui hactenus
cseteris contaminatior fuerat, ad vigiuti et eo amplius
velusta exemplaria a nobis coliatus, et ii quos
jam emiltimus sermones maxima ex parte iuerunl.
Librarius vero ille omhibus retehlis, et qiiinque duhtaxat
sermonibus delectis, reliquos, nescio qua ralione
motus, suppressit, nec quidquam pfselefea ad
nos remisit. Atque ea ratione quidquid antea laboris
Tioster Lypsius devorarat, id sumroa cum nausea et
jtsedio rursus nobis exantlandum fuit, lam in perquirendis
iis quae transmiseram, quam in describendis.
Quod quanta me affecerit molestia (ut ne quid inte ;r.im
de sumptibus addam) haud facile dixerim : sed
Jioc unum boni accidit, quod, de quo aniea nos post t
Lypsium et Costerium desperabamus, id aliud nobis
agentibus, ac forte fortuna ejusdem B. Augustini vilam
his ailjunctam legentibus, reperlum fuerit. Indiculum
dico a Possidio episcopo prius in Vita promis_sum,
posterius vero eomposiluri) , quem quidem quia
eximius theologus D. Jacobus Pamelius, Brugis canonicus,
mihi ad hqs labores perferendos, non ob.tusurnjcalcar
saepenumero addidit, ei dedicaium ac

episcopo dedicarentur ; eoque magis quod lui iiiores,
:consecraium volui. Is enim tanto fervore taniisque
impendiis veleruni scriplorura ac .praesertiin theologoruni
opera conquirit, ut confidam eum aliquando
quidquid ubivis terrarum Augustini delitescit, id lotum
in studiosorum utilitatem a tenebris asserlurum
ac quod nostris adnotaiionibus marginalibus deesl,
suppleturum esse. Coeterum nec hoc unum dolorem 1
. nostrum, quem ex suppressis D. Augustini sermonibus
gravem conceperamus, mitigavil. Sed et alios
plurimos sermones antea nunquam ly.pis excusos in.
venimus, quos Lypsianis adjunctos, et immensis laboribus
castigatos T. ,C. dedicare visum fuit. Multse
vero causse sunt quse me moverunt ut D. T^ polissimum
haec offerenda existimarem,: quas latius recenserem,
nisi singularem luam modestiam id segre laturam
arbitrarer, et vererer ne plerisque adulari mafgis
quam ex animo loqui censeri possem. Hoc unum
' tamen silentio prseterire nequeo, nihil mihi accommodatius
visum esse quam ut episcopi monimenlaA erudilio, pietas, et omnis denique vitae ratio cum
Augustini virtutibus congruere videarilur. Quanta illi
suarnm ovium cura fuit ! quo ardore subdiios suos ad
perfeciam et beatam vivendi rationem instiluit ! quam
suaviter ac tempori convenienter variis concionibus
ad pietatem vitaeque sanctimoniam populum excitavit !
At quis est qui non hsec in T. C. ut maxima suspiciat ?
Omilto quod solus fere episcoporuni lecum
monasterium clericorum habeas, quod et noster sanctissimus
Augusiinus de se profitetur in praeclarissimis
illis duobus sermonibus quos de cnrnmuni vita
suorum clericorum ad populum Hipponensem habuit.
Quos ab Erasmo denique, nescio stndione an oblivione
aliqua omissos, postea vero supposititiis ac
sermehibus eremiiicis commixlos, ab iisdem fesecui,B et vitse, quia plenissimam ejusdem divi menlionem
faciunt, adnexui.Accipiasiiaque episcopusepiscopum,
Augustinum Augustinianoe vitse ipse non minus admirator
quara imitator, et hos seniiones luis commendare
ne graveris, ut posthac a frigidioribus leciuque
indignioribus rebus abstinentes, nialint in■ ~sludits sahctiofibus utilioTibusque oleum operamque
collocare^ Porro operos pfeiium non putavi, multa in
mediitm adducere,quibus hsecvera ac germanaAugu.stiniesse, si qui forte sinttemerariicensores,demonstrarem
: tum quod jlibi id persuadere diflicile non sit,
qui adeo ejus attenlus lector semper exstitisti, ut ubique
Augustinum quantumvis aliis immersum sese augusta
quadara pielate prodentem agnoscas, lum quod
Possidius, hoec in numero operum ejus recenseat, et ; G (si quid veterum codicum consensio valet) in velustissimis
quibnsque libris Augustini nomine legantur. At
ne quis objiciat phraseosjugem ac perpetuam rationem
babendam essi) , sciat is iis id convenire qui li■brbs tantum aut scripserunt aut dictarunt : concionanti
autem apud vulgus promiseuum, qui possit, non
video : cum sermo vulgi moribus altemperandus
atqueaccommodandus veniat. Nam et D. Augustinus,i quodiuiius plebeis auribus conCionando servivit, hoc
i magis femisit sermonis elegantiam, hoc eiiam rusticiore,ne dicam conlempliore usus est orationis gei
nere. Nam el myslica suum dictionis genus habent,nee iis quse ad docendum parata sunt, Ciceroniana
i myrotbecia Conveniunt, huc accedit quod non sem,
per in cathedralibus ecclesiis, ubi plerosque dociioi
D res fuisse extra controversiam est, verum etiam inreliquis suae dioecesios civitatibus et oppidulis, con>
cionatus sit. Jam vero canescente potissimum Augustinp,Africam ob Golhprum Vandalnrumque incursienesassidiias, magna ex parte, infectam barbarie
i fuisse quis ignerat ? Aut quis ex sancto Viclnre epi■sccppVitensi discere non potuit ? quieleganiissimum
de hoc noslro aritistite elogium describens : Qua,
inquit, lempestale Hippone Regium obsessa fuit
civitas, quam omni laude dignus beatus Augustinus,i lihrorum mullorum confecior pontifex gubernabat.Tum illud eloquentiae quod ubertim per omnes camipos Ecclesiac decurrebat, ipso metu siccatum es|, fliimen, aique dulccdo suavitalis dulcius propinata,381 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 382in amaritudinem absinthii versa est : ut Davidicum
prseconium conveniret, duni consisteret peccator adversum
me, obmutiu et humiliatussum et silui a bonis.
Usque ad illud tempus ducentosjam triginta et duos
confecerat libros, exceptis innumerabilibus epistolis,
vel espositionetotius Psalterii et Evangeliorum aique
iractilibus popularibus, quos Grseci homilias vocant,
quorum numerum comprehendere satis impossibile
est. Hactenus ille. Haec et bis similia,D. Paulini,
Prosperi, Leonis, Fulgentii, Eugippii, Gregorii, aliorumque,
quantae apud omnes auctoritalis et sestimalionis
bealiss. Augustinus fuerit, teslimonia allegare
possera : nisi te divinas Augustini virlutes assidue
• meditanlem, et tuos ipsius mores ad illarum normam
exigentem, diutius interpellare mihi religio esset:
quas si usquam, certe in his ad populum sermonibus
amplissimas reperire licet. In quibus emaculandis et
repurgandis, si non qtiod volui prsesliti, certe quod
potui. Nihil enim adeo unius alicujus opera absolutum
reddi queat, ut non sit quod in eo desiderare
liceat, quod egregie expertus est noster Lypsius,
cujus incredibiles sudores, neque unquam sestimandae
vigilise, quas in Augustino emendando pertulit,
abunde mihi exploratae sunt ; ut perpaucos futuros
existimem, quos hac de re plura dicere gestienti, fidem
babimros credam, nisi suis ipsi oculis mecum
•tina, quid is praesliterii, periculum fecissent. Id autem
jam mihi in mentem venit, quod nonnullos esse
sciam, qui ipsius labores lanquam infrugiferos et parum
utiles elevare ac passim arrodere coeperunt.
Quos boc unum oralos velim, ut candoris et bumanae
imbecillitalis rationem habeani, neque omnia, si
alicubi forte vel dormilatum vel cessatum sit, stalim
damnanda judicent. Dura enim imprimis est castigandorum
librorum provincia, parum amoenitalis,
plurimum vero molestiarura secum trahens : potissimum
ubi saepe codicum subsidiis deslitutus, solam
habeas divinationera : qua utcunque e labyrintbis ac
lenebris eluctari queas, difficile id fuerit persuadere
iis qui in hancarenam nunquam descenderunt: quorum
sane hoc est ad carpendum voluntas proclivior,
quo magis id nesciunt quod calumnianlur. llis adde
quod quaravis accuratissiraus quisque eo totis nervis
incumbat, ul auctor aliquis quam castigatissiraus in
lucem exeat, adeo id illi incuria operarum et negligentia
praestare inlegrum non sit, ut eliam plures’
aliquando maculae, ipsis aut nescienlibus aut temere
quidvis immutantibus, irrepsisse, quam radicilus exstirpatseessecomperiantur.
Atque hinc fieri arbitror,
nt nonnnnquam prior editio posteriori etiam laboriosissimae
a morosulis plerisque prseferri soleat:
quod et Lypsio obtigisse quidam magna voce stomachabundi
quiritantur : ac ne mibi eveniat summopere
metuendum existimo, dum aliis frequenter
distracto adesse praclo non licuil. Nostrum itaque
conatum ac qualemcunque laborem boni consule,
praesul ornatissime, cui studiorum meorum rationem,
quod ad ea amplectenda semper niibi auctor fueris ;
reddendam putavi: praeserlim ne T. G. et ad tantuniA honoris apicem eveelse, et ex sacrosanclo cecnmenico
concilio reduci, cum tam multi sint qui voce gralulabjmda
applaudant, unus ego tacere videar, quem sin■gulari
semperfavore proseculus videris. Oro autem
Deum Opl. Max. utT. R.C. et nobis el Ecclesiae suse
i|uam diutissime servet incolutnem, cui me etiam atque
etiam commendo. Lovanii e nostro monasterio
Marliniano, anno salutis 1564, mense Marlio.JAC. SIRMONDI S. J. PRESBYTERI PR^EFATIOAD S. AURELII AUGUSTINI SERMONES NOVOS NUMERO XL,
EX DlVERSIS ANTIQUIS EXEMPLARIBUS COLLECTOS,
EJUSDEM SIRMONDi STUDIO ET OPERA , EDITOSQUE
PARISIIS APUD SEBAST. CRAMOlSY, VIA JAC, SDB CICONHS,
1651.Lectori.JJ Sancti Augustini sermones qui bactenus latuerint,
reperiri novos posse nori m’irabitur,qui ab Augustino
ipso, a Possidio, a Victore Vitensi, et aliis, infinitam
ejus tractatuum homiliarumque multitudinem prsedicarimeminerit.
In his vero, quos damus in lucem,
ut Augustini, quod proximum erat, non falsumfuissa
titulum censeremus, cenfirmavit, pariim vetustissimi
et probalissimi exemplaris in corlice scripti auctoritas,
parlim Possidii ejusdem episcopi, et Bedaa
presbyteri, plerosque ex iis laudantium proejudicium,
cujus in censendis approbandisque Augustini operibus
vim esse maximam, non efat ambiguum. Accessit
et Roberti de Bardis, cancellarii olim Parisiensis,
non antiquissiinum quidem, sed minime contemnendum
suffragium ; qui annis ab hinc trecentis ColleQclorium sermonum sancii Augustini, sic enim appellavit,
singulari sludio et industria condidit, universosque
pro diversa ratione argumenli, quinque in
partes tanquam in classes dislribuit. Cujus operij
cum partes duas priores in Bibliotheca Regia, singularum
deinde omnium indicem amici opera nactus
essem, ex cancellaria Parisiensi, gratulatus sum ab
auctore, perpaucis exceptis, qui in ej’us fortasse
manus non pervenerant, nostros omnes in Augustinianis
sine conlroversia numerari. Tufe vero, lector,
ut alii judices non sint, Augustini genium et facnndiam
hic statim agnosces. Cumque suavissimi sanctissimique
Ecclesise magistri omnia plurimi facere
meriio soleas, erit tanien, ni fallor, quod in his sermonibus
proecipne delectet, cum ad ceeteras utilitatesD animadverteris non pauca conlinere quae ad illustrandam
iilorum temporum memoriam historiamque
conducant. Quae nos itidem causa permovit ut in
hunc libellum, quo frui omnibus possis, sermones
etiam illos conferremus, qui postrema edilione Parisiensianobis
expressi, sed praeter votumnostrum excusi
fuerani, una cum fragmenlis Nicolai FabrU quaa
et ipsa, hucusque manca et lacera, nunc tandem aliorum
ope codicum pristinam ad speciem et nilorem
explevimus.'Fruere igitiir feliciter, et vale.ANIMADVERSIONESIN SERMONES.Sermone 1. Class. 1, § 2. Quid enim dicturi sunl,
cum ipsutn principium (Genes. i, 1.) Filiutn: Dei esse385 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 384respondero, in quo Deum fecisse cwlum et terram Ge- J
nesk loquilur ? elc.] Utilur postea ad hoc probandum
Joan. vin, 25, quod confuiavimus in Animadversionibusad
tom. 111, de explicalionibus Scripturse, quse
stint in hisce sermonibus, idem sentiendum ac de
Psalmornm inierpretalionihus. Cseieroqui sunl hic
quouue varia dogmatica, moralia et historica ; quae
non sine fructu excerpi possunt ab hominibus otio
abumlanlibus, atque in usum suum converti.Sermone 2. De lentatione Abrahami, § 5. Ergo impleta
Abrahami devotionk obedientia , audit a Deo :
Nunc cognovi quoniam lu limes Deum. Quod ita intelligitur,
quod Abraham feceril Deus ut sibi innoiescerei.]
ltaque hoc, exsenlentia Auguslini, velletDeus:
nunc feci ut ipse cognosceres le timere Deum. Sed
contorla plane haec est interpretatio, el qua admissa, ]
non intelligo quae alia, quod dura sit el coacta, poterit
rejici. Audiamus tamen Augustinum exemplum,
ut ipsi quidem videtur, simile ex Scriplura proferentem.
Stcuf, inquii, quando loquilur prophela, quid dicimus
.'dixit Deus, plane dicimus. Dicimuseliam,dixit
propheta , et utrumque recte dicimus, etc. Verum
quando dicimus: dixil Deus, intelligimus per prophetam,
si quid ex proplietarum libris a nobis profertur:
ut eliam cum de iisdem verbisdicimus, dixilprophela,
inlelligimus jussu aut nomine Dei, per eum loquenlis.
Nimiium, unus idemque effectus causse principali et
causse instrumentali, ut metaphysici loquuntur, tribui
aeque vere potest, quamvis non eodem prorsus sensu ;
eaque est omnium linguarum consueludo. At hic
non possumus dicere perinde esse an dicas, cognovil C
Abrahamus se liinere Deum ; aul, cognovil Deus se ab
Abrahamo timeri. Abrahamus enim hic non est instrumentum
quo utalur Deus ad aliquid cognoscendum.
Igiturmulto satius erat agnoscere hic uvdpomorzuQeiuv
Dei, aut angeli sese moribus ac lncutionibus
bumanis attemperantis, quam prorsus dissimilia inter
se, quasi similia, perperam conferre.Sermone 5. De luctalione Jacob:] In codice S. Vicloris
titulus est: De lucta Jacob ; apud Possidium :
De luclatione Jacob cum angelis. Secutus sum inscriptionem
veteris exemplaris nosiri, quam exhibet
eiiam codex bibliothecoe Regise, is qui Colleclorium
cancellarii Parisiensis, de quo prsefatus sum, pro
parte continel, praefixumquehabelnumerum CLXXSH.SlRMONDUS. D§ 5. Jussil imperalor Romanus jamChrktianus, ul
\~td ipsam Jerusatem non accederent Judmi.] Consianlinus
Magnus. Is enim ul docelCbrysosiomus adversus
Judaeos homil. 3, Judseos, quod urbem suam conlra
interdictum inslaurare aggres>i essenl, ampuiatis auriculis,
male mnlctatos in diversas regiones sparsit,
ul terrori cseteris essent, ne idem in posterum conarenttir.
SIRMONDUS. — Recte, quidquid censeal Benedictinus,
qui notulam hic addidit ; nam nullus imperator
Christianus ante Constantinuin. Quod de Philippis
jactatum ab Orosio, etaliis, hoc jam ab omnibus
explosum.lbid. Et sparsi per orbem lerrarum facii sunt quasie- A cuslodes librorum nosirorum.] Capsarios alibi Judaeos
m vocat et librarios Chrisiianorum. Tractalu in psalm.
) - XL : Major serviet minori modo impletum est ; modo ,
ae fralres, serviunt Judmi. Tanquam capsarii noslri sunt.
le Sludenlibus ntbis, rodices porianl. El in psalm. LVI :
ic Codicem portat Judmus, unde credal Chrislianus. Liae
brarii noslri facli sunt. Quomodo solenl servi post doio
minos codices ferre, ut illi portando deficianl, illi legendoproficiant. SIRMONDUS.
II- § 7. Tracfatii inde aliquando.] Sermonem innuit ex
i: his nostris 17 (editionis Parisinoe 244) , qui est de
n- verbis Evangelii: Noli me tangere. IDEM.
e- Sermone 6, § 2. Ostendit Deum per angelos appas:
ruisse, qua in re multo nielius ratiocinatur quam in
>d superiori explicalione. Itaque eum paucis audiamus:
a, B Quomodo ergo Verbum Dei, id esl, Filius Dei, ut ap).
pareret oculk carnem assumpsil: sic semper Deus, ut
it apparerel oculis hominum in aliqua crealura visibili
j. apparere dignalus est. Nam apertissime habes in Aclibui
j. apostolorum (Cap. vn, 50) quia angelus apparuit Moysi
it in rubo. Nunquid ista Scriplura vera, el illa (Exod. m,
m 2 et seqq.) falsaest ; aut illa vera elista falsa est ? Sed
B_ quid ? si Chrkliani sumus, si bene credimus, ambw sunl
r: verw. Si ergo ambm sunt verw, quomodo hic Deus apj
paruit ; quomodo ibi <angelus dicilur apparuisse, nki
s_ quia itle spirilus qui in Aclibus aposlolorum dixit ap5[
parukse angelum, exposuit hanc leclionem, quomode
jj apparuil Deus. Illa declaraiio exposilio est obscurilalii
i_ hujus ; ne inlelligeres Deum per seipsum apparukse,
jc illic libi exposilum esl quemadmodum apparueril Deus
\l C per crealuram, angelum. Sic quid miraris, quia dicitur,
b cum apparet angelus, DixiiDeus,et vocabitDeus, etc. ?Quia non allendilur templum angelus, sed inhabiialor
i_ angeli. Ipse enim angelus letnplum Dei erat. Nihil ve,_
rius. Hanc sententiam aliis in Iocis copiosius exposuit
IS Augustinus, ut observavitJoannesCIericusad Genes.
,r xviu, 1. Vide euradem ea derecopiose agentem ad Gea.xvi, 15, et in indice ad Pentateuchum ad vocem Angeli.
i_ Sermone 19. Ad tilulum: In basilica resftfufa.] Quoe
: basilica major Carlhagine, in qua sedes episcopi, ut
:- tradit Viclor Vilensis lib. i. Eadem in concilio Cartha:t
ginensi n duplici nomine appellatur basilica Perpelua
n Restiluta, in caeteris deinceps conciliis quae ibidem
o celebrata leguntur, Restituta simpliciter, ut hoc inloco. SIRMO.NDUS.
D lbid. Die munerutn.] Vetus exemplar in fine ser[j
monis : Explicil sermo die munerum speclaculorum.
[. De gladiatorum itaque speclactilo accipiendum, quod
s propriemunus appellabalur, unde gladialorium munus
a cod. Tbeod. de Gladiatoribus lege 2, et in calendario
i_ RomanoConslantinianorum lcmporum,menseDeceni<
 ;, bri, quando commilti gladiatores solebant, crebramnneris estmentioex A.I). lvnonas, quo dieiiiitiiun
:- muneris adnotalur usque in A. D. ix ealendas Jantia:rias,
 quo cruenta xai av.vOpuizu hsec speclacula desi ;.
nebant, ut Julianus quoque Csesar docet, exlrema
i- oratione sua in Solem. IDEM.Voce nitiHHs sigmfieaios illo oevo frequenler non
 ;i tantum gladialorios lttdos. sed et ferartira venalione »585 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 386ostenderunt Franciscus Juretus adSymmachi lib. vn, j
epist. 4, et Jacobus Gothofredus ad cod. Theodos.
lib. vi, tit. 4, lege 4.§ 1. Quoniam iniquitalem meam, etc.] Codex collegii
Navarrici versum habel: averle (aciem luam a peccatis
meis.§ 4. De regione felicilalis Chrktus venit, el hic eam
nec ipse tnventf. Irrisus est, exprobratus est, apprehensus
est, flagellalus esl, vinclus est, palmis cwsus esl,
affeclus contumelia sputorum, spinis coronatus esl, ligno
tuspensus ; ad extremum Domini exilus morlis.]
Tria postrema verba sunt e psalmo LXXVII, 21 ; sed
in alienum sensum plane detorta. Illic enim psaltes
ail exilus mortis Dei esse, hoc est, mortem esse in Deniini
potestaie ; bic vero Augustinus ila hocsumit,
quasi significaret Dominum mortuum fuisse. Attamen ]
hoc in loco, quasi per parenthesin, adnotarunt librarii:
hic acclamaverunt qui cognoverunt. Cura sibilo
diguis acclaraaretur , quid supererat, nisi ut oplinia
quseque faslidiose rejicerentur, aut oscitanter audireniur
ab Afris ? De acclaraationibus hisce, vide notata
ad opus de Doctrina Cbristiana lib. iv, cap. 24,
in tom. III.§ 6. Terrw mbtus magni de Orientalibus nunliantur,
nonnullw tnngme repenlinis (adde casibus, -aut ruinis) 
collapsw sunt civitates.] De his Marcellinus cotnes, in
Chronico, Monaxio et Plinta coss., ad annum Christi
419: Mullm&alwslinm civitales villwque lerrmmolu collapsm.
Mullm tunc utriusque sexus vicinarum geniium
nationes, lam visu quam auditu perterrilm, atque credulm,
sacro Christi fonte ablutm sunt ; omniumaue ba- (
ptizatorum in lunick crux Chrkti Salvatoris, Divinitalis
nutu, extemplo impressa refulsil. Idatius quoque
nosler in Chronico : Durante episcopo quo supra (id
est Joanne) , gravissimo lerrwmolu sanctain Hierusulem
loca quassanlur ; el in Fastis Mouaxio et Plinta
coss.: His consulibus S. Joannes epktolam dirigil per
Ecclesias orbk terrarum, quw habelur, de signis terroribusque
divinilus perpelralis. SIRMONDUS.Ibid. Prseter ea quse habet Marcellinus et Idalius,
circumstanliam singularem addit Augustinus, in sequentibus
verbis. Judaeos enim docet fuisse eos in
quorum tunicis cruces, postquam baptizati fuerunt
conspectoe. Terrili, inquit,.apud Jerosolymam, qui inertnl
Judwi, pagatxi, catechumeni, omnes sunl baptitali.Dicunlur
fortasse baplizaliseplemmillia hominum. ]
Signum Chrisli in veslibus Judworum baplizalorum
apparuit. Relalu fralrum fidelium conslanlissimo ista
nuntiantur. Mtilto credibilius foret, si inGdelium relatu
confirmatum fuisset ; fideles enim facile credebant
sacerdotibus, quibus fides detrahi non semper
luto poluit et qui, jam iis sseculis, Christianae religioni,
iraudibus piis, famam recle parari pulabant.
Cum Vero spargi ab episcopo quidpiam coeperat, alii
totius ordinis, imo Christianae religionis interesse pulabant
veruraid videri. Indidem nata alia circumstantia,
quam habet Marcellinus, loco a Sirmondo allato,
et quae cur omissa a 'doctissimo jesuila sit nescio ;
nisi forle fabellam exscribere eum piguit. Sic enimA habent verba Marcellini, postquam dixit civitates villasque
terrsemolu collapsas: Dominus noster Jesus
Chrislus semper ubique prmsens el super monlem Oliveti
Hierosotymm vicinum sese de nube manifeslavit. Mullm
tunc utriusque sexus, etc. Talium inepliarum per sacerdotes
didita fama facillime interimperitos spargebattir,
allasque in animis radices agebat.Ibid. Sitifensis etiam civilas gravissimo lerrmmblu
toncussa est.] Silifis, quse provinciae in Affica nomen
dedit, id est Mauritanise Sitifensi. De hoc ejus civitatis
(erroemolu an meminerint alii non habeo compertum.
Episcopum sane Silifi tum fuisse consiat
Novatum, qui et hoc ipso anno interfuit subscripsitque
concilio Carlhaginensi, post consulatum Honprii
xn, et paucis anle annis ccllatipni quoque Donatistagrum adfuerat. SIRMONDUS.§ 6. Pauci quidem convenklis, sed si bene audistis,
abundalis.] Ideo pauci ad ecclesiam, quia plurimiad
spectaculum conlluxeranl. Chrysostomus de spectaculo
circeusi, in exordio sermonis deQonsubslahliali:
QaXiv IrzTzoSpopXui, xui izut\iv 6 a\M.oyo ; np.iv elurrtav
yiyovev . Ilerum circensia, el iterum ad nos pauciores
convenerunl. Aslerius episcopus de festo calendarum:
IIoX).ot irportp.S>vreg rhv ex rn ; fMtTKtOTijTO ? rpvfbv xui
aayohiuv, aireleifBnauv rov wra rvv ixvlnaiuv avl\byo\i
: Complures, dum vanilalis inhiant voluptalibus ,
et in illis occupanlur, ab ecclesiw conventu abfuerunt.
SJRMONDDS.Sermone 20, §1. Voceconsona, voce concordi, pro
ipso corde noslro, Dominum deprecantes diximus, clc.]C In Collectorio Sermonum pag. 5, et in codice S. Victoris
CC 16, subjicitursermoni Dehumilitate agendw
pmnilenliw el de psalmo L, Miserere mei Deus, quse est
homilia 28 de quinquaginta. Quare illius in utroque
inscriptio est: De versu ejasdetn psalmi, Cor mundum
crea in me, Deus. Caeterum quoe desiderabantur in
exemplari scripto in cortice, quod mulilum et acephalum
erat, omnia supplevimus ex Victorino. Collectorii
enim 3 partis et sequenliuin solum indicem
nacti sumus. SIRMONDUS.Posf sermonem.] Similis huic allocutio plebis post
sermonem legitur, in line 32 de verbis Domini: et
pest sermonem, Quod novit caritas vestra suggerimus,
elc. IDEM.§ 5. Exhortamur caritalem veslram ut impigre elJ) vigilanler verba Dei, minklranlibus presbyterit ws audire
non pigeal.] Verbum Dei soli olim in ecclesia
prsedicabant episcopi, quorum id proprie munus crat.
Post etiam presbyieris, sed non uno apud omnes
lempore, permissum. Primi Orientales cceperunt,
quod et Pierii presbyteri apud Alexandrinos, et Cbrysostomi
adhuc item presbyteri apud Antiocbeuos,
aliorumque apud alios exempla declarant, In Africa
inusitatum fuil ante Augustintim, cui primum omnium,
apud Hipponem,ea potestas facla est a Valerio
episcopo. Possidius in ejus vita cap. 5 : Eidem presbylero
poleslalem dedil coram se, in ecclesia, Evangelium
prwdicandi ac frequentissime traclandi, conlra
usum quidem el consuetudinem Africanarum Ecctesia-387 SUPPLEMENTUM Aty QPERA 5. AUGUSTiNI. 388rttrn. Valerii exempliim posiea secuti sunt alii, etAu- ;
relius episcopus Garihagiiie, cui hoc nomine gratulatus
est Augnstinus epistola 77, quod usurpare coepisset
ut presbyleri, prsesenteipso, sermonempopulo'
fiiiidereni. Itaque, tanquah) usu jam in Africa recepto-,
presbyteros in boc genere, cum episcopis conjungil,
sermoiie 49 de verbis Domini: Nunqitid nondscendit
aliquando aut presbyter, aut episcopus, et
nbn dicit aliud de superiore toco, nisine rapiantur res
alienw. Apud Gallos serius usurpatum videtur ; nam
synodus Vaserisis n, qiiae centum annis posterior fuit’
Augustino, verbum faciendi presbyteris dat poteslatem.
Antea ergo non liabuisse conjectUra est, quam
Cyprianus quOque diaconus in Caesarii Arelatensis
episcopi vita confirmat. SIRMONDUS.Ibid. In Orienie, non presbyleri tahtum proesenti- ]
bus episcopis, sed eliam laici diu ante Pierii tempora,
inierdurn concionabaniur. Liquet hoc ex insigni loco
Eusebii Hist. Eecles. lib. vi, cap. 19, ubi ita de Origbne: 'EMCOV iizi W.ula.iarivw ;, iv liaiaupeia ru ; Siuxpi6a ?
eizaieiro., evBu v.ui SiuleyeaOui, xu ; re Oeiu ; ipu.nviveiv
ypuuu ; iizi rov v.oivov rvi ; 'Ev.x) :naia ; ol rme iiziav.orzoi,
v.ai TOI xrtg TOO tzpeaSvrepiov yeipoxoviu ; ovSiiza ■
rervyjoxbru, avxbv rfeiovv. "O xui uvxb yivoir- uv exbWov,
KIJ>' o>v- rzepi rovrov Anp.nxpwi ypufovxe ; ^A^i^avSpo ;- b^
'lepoaolvaoiv eTziaxoizo ; xui Qebxxtaro ;, b liataapeiu ;„
oiSi rza ; UTzo~).oyovvxui' UpoaiOw.e Se roi ; ypap.p.uaiv
OTt TOOTO ovSiizore riv.ovaBn, ovSi vuv yeyivnrui, TO, TTK—
pbvroiv eixiaxbiro>v, \uixov ; bp.Cl.eiv, ovv. ottT bizw ; ixpofavS>;
ovxuknOn ) iywv OTZOV yovv evpiav.ovrai ot iizirfiSeiot
tzpb ; TO oifeleiv roig uSelfoig, xui izapuxulovvrui '
TW ).« » izpoaopileiv vizb TWV uyio>v eiziaY.bizotv, aaixep
iv A.upavSoi ; Bveltzt ; vixb NEWVOS , x« t ev 'Ixoviu IIKUT-.
Xtvoj -J5.6 Ki\aov xui ev ZyvvuSoi ; QebSoipo ; vixb 'Arnv.ovTWV p.v.xupioiv uSelf&v. Id esl, interprete Henrico Valcsio.
Palwslinam peliit.et Cmsarew domicilium fixit ;
ubi etiam ab illim.regiotiis episcopis rogatus esf ut publice
in ecclcsia dissererel, et divinas. Scripturas, tameisi
nondum presbyier ordinatus, exponeret. Atqueid
manifeslwn fuerit vei ex iis qucc Alexander Hierosoty*
morutn et Theoclistus Cwsariensis epkcopus ad Demeitiutit,
pro hujus facli defensione, scribunl in huncmodum
: Quod vero in lilleris luk adjeckli, nunquam
anlea visutn, nec adhuc faclum fuisse, ul, prmsenlibus
cpiscopis, laici concionarenlur, in eo nescio quomo.do
a verilale longksime aberrasii. Nam sicubi reperiantur
qui fralribus prodesse possint, eos sancti epkcopi ullro
adlwrlantur ut ad populum conciones habeanl. Sic
Euelpk Larandk rogalus est a Neone, Paulinus Iconii
a Celso, Theodorus apud Synnada ab Allico, fralribus
noslris bealissimk.■ SermoneSl, § li Jocnndabilur juslus in Domino.]
Hujus sermonis reliqua lantum erant. fragmenla in
codice corliceo. Inlegrum poslea exemplar offendUmus
in codice S. Victoris GC 16. Fuit etin collectione
cancellarii ; Parisiensis parteS, ul ex indice
didicimus. SIRMONDCS.. §6. Servum tuum manumiitcndum manu duck in.
ecclesiam. Eit sitentium, libellus tuus recilalur, aul fitA desitferii tui prosecutio.] Manumissiones ut in ecclesia
coram episcopo facere liceret, Gonstantini Magni beneficio
indultum esl, ut alias observavimus ad Ennodium ;
apud quem, inter opuscula, exslal libellus,
seu'petitcrium Agapeti nemine compositum, in quo
Gerontium ille servum suum libertate donari posiulans
ab episebpo desiderii sui causas persequitur,
quse cum Augustini verbis mirifice consentiunt. IDEM.
— Exslat columna 1719 tomi I edilionis Parisinoa
operum omiiium Jac. Sirmondi.' . Ibid. Ul manumillas servum tuum frangis tabulas
ejus.] Frangebanlur in manumissione servorum tabulae
quibus emplioillorum et servitus continebatur.
Augustinus epist. 51 de Donatistis: Pessimorum servorum,
ul liberi abscederenl, labulm frangebanlur, IDEM.B: Ibid. De.hacmanumissione qui plura voluerit adeat
dectissimuni jurisconsullum Jacobum Gothofredum
ad lib. iv codicis Theodosiani, lit. 7, lege 1.Sermone 24, § 1. Gralias Domino Deo nostro, elc.]
Egregii sermonis unicum exemplar vidimus, in codice
S. Victoris GC 16. Recensetur tamen a Possidio
cap. 9 indiculi, et in Collectorio cancellarii, parte 5.SlRMONDUS.§ 2 ; Lapides.nwrtuiulinamin se senlianl misericor.1
diatn lapidum vivorum.] Lapides mortuos vocat etlmicos, propter stuporem , et quibus dii similes sunt.Interdum ipsi elhnici simili comparatione usi sunt.
.. Juvenalis sat ; 8, 52:At tuNilj nisi Ceeropides, truncoque simillimus Herma^.
Q Nullo quippe alio vfncis discrimine, quam quod
Illi marmoreum caput est, lua vivit imago.§ 6. Quomodo Roma, sic et Carthago. Si in capile
genlium res prwcessil, membra non sunt secuiura ?]
Hhic apparet Canhagine habitum etiam luinc sermonem,
et episeopnm pauloante inlelligi Cartbaginensem ;
et judicem. infra proconsulem, cui suggestum a
Ghrisiianis fueral iinHerculi illudere liceret. Herculis
cultum ceperant Carlhaginenses a Tyriis, quorum.
erantcoloni ; Tyrus enim Herculi saera. Neque vero
Carthagine dunlaxat, sed aliis Africse locis , consiat
in ; cullu Herculem fuisse ; ut apud Suffectarios, in
provincia Byzacena, ubi cura Hercuiis statuam comminuissenlGbristiani,
repenlino in eos impetu populi,
caesi sunt sexaginta. Quam furoris immanitatem exa.
gilans Auguslinus epistola 267, simul Herculem
deum , ut bocloco , scite deridet: Si Herculem, inquil,
vestrum dixeritis, porro reddemus. Adsunt ntetalla,
saxa non desunt, etc. SIRMONDUS.Sermone 35. In litulo : Si sapiens fueris, etc.]
Gonsentii inscriplio codicis Victorini DD 12 cum ea
quoe apudPossidium legilur, et cum indicepartis 5.
Gpllecterii. Proverbiorum locus expressus est, juxta
editionera LXX interprelum , quoe aliquanto uberior
est in his verbis et explicatior quam Vulgata. Apud
Ghrysostomum autem homilia in psal. c et alibi,
quandohsecverba recitat, ^irioreloeo non, si sapiens,
iuv aofb ;,sdti sibonus fueris legitur in bunc modum:
Tizvov, euvuyuBb ; ng, aeuvra aofb ; iap, xai reie589 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 590irl-naiov aov. Fili, sibottus fuerk,tibi ipsi sapiens eris_\ 1
et proximis tuis ; reliqua vero non discrepanl. SIR- I
MONDUS. — Meiior est lectio Augustini quam Cbry- i
sostoim, ut lijuet ex Hebraeo lextu , ai modo bsec : 1
pcsterior lectio dici queat, non minus accurata cila- '
lio, quales quae ex memoria fieri solent.Sermone 41, in titulo : Fidem posside. cum pro- '
ximo, in paupertale tpsius.] Huic ut csetera deessent i
fidem astruit vetustas exemplaris , quod maximam i
ejus partem contiuebat. Reliqua suffecta sunt ex :
eodem codice S. Vicloris DD 12, non priscae quidem I
illo aelatis, sed qui omnium generum sermones S.
Augusiini plurimos collegerat. Fuit etiam in parte 5 i
Collectorii, ut index declarat. SIRMO.NDUS.§ 3. Prior quidem pars senlentiw hujus secundum i
isfum iiilelleclum popularem, placet mihi ; poslerior la- B
tnen, fateor, offendil me (utet bonis ejus perfruaris
Ecclesiastici xxm, 18). Si etiitn proplerea manes cutn
amico in paupertale ejus, ul quando dives fuerit perfrttatis
divilik ejus ; adltuc non amicum , sed atiquid
aliud amas in amico.] Sed sapiens Hebraeus non ita
loquitur , quasi velit ea sola de causa in paupertate
amico servandam fidetn, ut, si forle divitias recuperet,
utilitalero ex eo capiamus ; verum si velimus
amico secundis uienti frui, oportere nos ei fidemin .
adversis servare.Sermone 45. De eo quod est in Isaia cap. LVII,
etc.] Apud Possidium , cap. 8 , non auctoris culpa,
sed librarii, titulus hic temere in duos divisus est
quasi unus sermo de verbis Isaiae , alter de verWs
Apostoli. SIRMOKDCS. , C§ 7. Si dixisset, crevil illemons el implevit Africam,
nunquid dkcerenl ilii, nisi quia pars Donati est.] Tractalu
in psalm. XLIX : Loculus est el vocavil lerram.
Quatn terram ? An forte Africam, propler eos qui dicunl,
Ecclesia Chrisli pars Donali esf. Donatistte, nimk-urn
Ecelesiam in oninibus mundi partibus com’
munione traditorum exstinctam , apud se in Africa
sola remansisse delirabant. Auguslinus idem epislola
165 ad Generosam : Vos dicitis propter traditores,
quos non ostendilk, remansisse Ecclesiam Christi, in
sola Africa parlis Dottali. Quod non de lege, non de
prophelis, tton de Psaltno , non de Apostolo, non de
Evangelio ; sed de corde veslro el de paienlumveslrorum
caluinttiis recitatk. Eodem rursus alludens in
psalm. xxi : In omni loco Paulus dicil bonum odorem TJ
esse omncs fideles ; et contradtcilur et dicilur : Africa
sota bene olet, totus mundus pulet. SIRMONDUS.Ibid. Sic Augustinus eos alloquitur § 8, qui vellent
quidem peccare si tuto fieri posset, sed propler poenam
et infamiam uon audeot : Libido ardel, timor
revocal. Quid limes ? inveniri et damnari, inveniri el
expompari.] Hoc esl, inramari , conviciis exagitari,
ut verbum Graecum T.op.ixevea$ai, de quo vide Henricum
Stepbanum in Tbesauro linguaeGraecae. Adde et
Harpocrationem in vocibus 7rop.7ret« s’ xat izop.ireveiv.
Sermone 81. De verbis Evangelii Matlh. xvni.]
Habitus anno Chrisli 610, post urbem caplam a
Gothis , cutn allato in Africam ejus cladis nunlio ,\ Roma fundilus eversa periisse diceretur. Titulum exvelustissimo codice ascripsimus , qui apud Redam invulgatisexeroplaribusdesideratur,quo loco sermnuis: hujus, non expresso ejus nomine, verba proferuntur.SIR-SIONDUS.§ 9. Roma ruil quam condidil Romutus.] Sermone
29 de Verbis Domini : Transient quw fecil ipse Deus,
quanlo citius quod condidit Romulus ? Ubi de Roma
capla, totoque hoc argumenlo non dissimilia traclai ;
atque ilerum el in sermone 106 de Diversis , et in
lib. ni de Civiiate Dei capp. 17 et 18. SIRMONDUS.Sermone 90. De nupliis filii Regis.] Ex eodem volumineCorbeiensi ex quoValeriani olim homilias descripsimus.Sed mutilus erat, fine avnlso. Quod ergodeerat supplementum , ad nos postea missum est exB alio codice ejusdemmonasterii. IDEM.Carf/iagtnetniiesfifufa.JDebasillcaResliiuta dictumest ad sermonem 19. In eadem babitum etiam fuissesermonem 102 de Diversis, indicat inscriptio. Tertius ,. praelerea de Diversis, qui esl de verbis psalmi: ConfiieminiDomino quoniam bonus , et tractatus in psalmuiuLV. llle in codice S. Germani, hic in noHro,. Carthagiite habiti dicunlur, in basilica Reslituta. Nequein hacsolura, quse primaria erat, sed in aliis.eliam Carlbaginensibus basilicis habiti ab eo sermonesmemorantur , ut in basilica Fausli 12et 122 depiversis, in basilica Leontiana 11 de Diversis, inbasilica Celerinoe 195 de Tempore, in basilica Novarum110 deTempore, inbasilica Petri regionis tertise251 de Tempore, in basilica Pauli regionis sextse 24C de Tempore. IDEM.Sermone 115, § 2. Primutn qtiid est matnmona ?Verbttm est enim quod Latinutn non esl. Hebrmumverbum esl cognalum littguw Punicm. Istw enim lingumsibi significationis quadam vicinitate socianlur.Quod Punici dicunt mammon Latine lucrum tioeafur.Quod Hebrwi dicunt mammpna Laline divitiae tiocanitur. Vide not. in lib. vu Qu ;esiionum in Heptaleiiichum , quoest. 16 , ubi similia habe"i. Auguslinus de, lingua Punica ; quaequo frequentius legimus, eo maigis movent iram noslram in Poanorum socordiam, quii eam linguam sine usu inlerire passi sunl, dutn tot fri !gidas et nullius pretii homilias Latinas exscriberent.Sermone 118. Deekdem verbis evangelktw Joan. i,i etc.] Hujus eliam unicum vidimus exemplar in codicei.D.S. Victoris DD 12. Sed designari videtur a Possidiot indiculi cap. 5, cum inter ea quae Augustiniis scripsitadversus Arianos tractatutn numerat /n Principiot eral Verbum. Est prseterea de Diversis serrno 14 deiisdem verbis Genesis et Joannis, adversus Manichaeos, cujus, itera meminit Possidius cap. 2, SIRlJIONDUS., § 1. Si non poles inlelligere, crede ul inteUigas.Prmcedil fides, sequilur inlelleclus, quoniatn propheta
t dicil : Nisi credideritis , < on intelligetis.] Hpc eodemlpco sermoneui claudit, de quo vide nolata ad opus
] de Libero Arbilrio lib. i , cap, 2.
i Sermone 125. De quinque porticibus.] Hunc nobis, suppeditavit codex S. Vincentii Meiensik. Quod yero591 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 392in sermonis exordio ait Augustinus , de eodem capi- ^
tulo Evangelii se jam locutum , sermonem , opinor,
innuit 42 de Verbis Domini, qui inscribitur, Deinfirmo
jacente ad piscinam. Sed noslri diserte meminit
Possidius. SIRMONDUS.§ 7. In quadragenario numero complelio jusliliw
figuratur.] Pluribus rem enarrat § 9. Dixtt hac de re
et libro n de Doctiina Christiana, § 25, [ubi |tamen
non tam juslitiae completionem, quam vitam hanc
aerumnosam interpretatur. Yide quse ibi diximus.1Sermone 140. Conlra quoddam diclum Maximini
Arianorum episcopi, qui cutn Segkvulto comite constilulus
in Africa blasphemabat.] Segisvultum comitem
Prosper in Ghronico narrat in Africam missum fuisse
conlra Ronifacium, Hierio et Ardabure consulibus,
hoc est annoChristi 427. Cum ee venisse Maximinum j
episcopum Maxirainus ipse profitetur, inilio collalionis
quam Hippone habuit cum S. Augustino. Ego,
inquit, »' » hanc civitalem missus a cotnite Segkvulto
(sicenim legendum esl) , contemplatione pacisadveni.
Praeter collationem aulem et libros duos posl collalionem
contra Maximinum scriptos, qui collationi
vulgo adhaerent, cum sejungi ab iis debeant, scripserat
eliam Augustinus epistolam dogmalicam ad
Maxirainum, cujus sola menlio superest apud Possidium,
nunc enim non exstat.' SIRMONDUS.Sermone 167, § 4. Proverbium notum est Punicum,
quod quidem Laline vobis dicain, quia Punice non
omnes noslis. Punicum enim proverbium est antiquum:NuMMOM O.U/ERIT PEST1LENT1A, DUOS ILLl DA, ET DUCATSE. ] Sapiens sane proverbium, et quod possit in (
nobis Punicorum librorum vehemens desiderium excitare ;
quos ulinam hisce tractatibus possemus redimere !
Hebraice dixeris : ib fn TIN r]D3 -ffi hm^Sermone 118. De Versu psalmi cv.] Hanc lituli
partem ipsi adjecimus, cum in antiquo exemplari
nuda et sine auctoris nomine esset inscriptio : Die
calendarum Januarii. Congruit antein pars utraque ;
nam et lotus est auclor in arguendis ejus diei paganis
ritibus , et Davidis verba in eam rem eleganter
accommodat. De iisdem calendis Januarii, quse varia
.gentium superstitione pulluebantur, exstat Asterii
Aiuasese episcopi, quem supra Iaudavi, IbyogXarrtyopiv.bg rfi ; ioprrig rS>v xoc).« v§wv. Pelri CtiaillChrysologi sermo 155, el Maxirai Taurinatis 10. Sed £
et Augustinus noster de Diversis sermone 59 : Calendm
, inquit, Januarii venlurw sunt. Chrkliani eslis
omnes ; Deo propilio , Chrisliana est civilas. Non fiant
ilta quw odit Deus. Per lusum iniquilas, per jocum improbilas ;
Non sibi faciant homines judices, ne veniant
inmanus veri Judicis. Judices, videlicet, magislratusque,
inler alia ejusdiei ludicra, effingebant. Quin
et deos eliam suos, ut Chrysologus docet, repraesentabant
et ludibriis infamabant. SIRMONDIIS.§ 3. Dwmonia delectantur canticis vanilalis, deleclantur
nugatorio speclaculo, et turpiludinibus variis
theatrorum, etc.] Copiosissime hac de re egit Augu'•
stinus de Clvitale Dei lib. u, cap. 8 et seqq.A Sermone 244. In diebus paschalibusi5.] Habetur
in codice Regio parte 2 Colleclorii et in Victorino
DD 12.§ 4. Procedal Arianus ; prius procedat Photinianus.
Respondemus Pltoliniano, elc.] Apud Bedam, cum
hsec verba cilat, in Epislolam ad Philippenses cap.
n, alia quaedam intexta legunttir, hoc modo : t Procedat
Arianus, prius procedal Pholinianus. Hserelici
qui Dominum, nisl hnminero, omnino non nnverunt,
Hemuncionislse dicuntur isii hserelici ; homuncionistae,
quia non noveruntChrislum, nisi hominem.
Respondebimus Photiniano , eto. > Quae verba , cum
absint a manuscriplis, omittenda visa sunt. SmMONDUS.§ 2. De verbis Christi Joan. xx. 17 : Noli me tan]}gere,nondumemmascendiadPatremmeum, postquam
qusesiiones proposuit quas ferme sibi insolubiles fatetur,
ita pergit : Adjuvet me Dominus ut solvalur ;
qui dignatus esl eam proponere, dignetur exponere.
Orate mecum effectum ; ad me aures, ad illum cor.
Quod mihi suagereredignatur cotnmunicabovobk, elc.]
Si nihil parati domo atliilerat hanc in rem Auguslinus,
temere sane Deum oravit in ipso snggeslu ut
sibi ex lempore verborura Christi sententiam suggereret.
lis pulsantibus non aperit Deus, qui, exceptis
iis qui jprophetico spiritu ab eo donantur, cseteros
nihil docet ; nisilaborem et intentionemanimi, quales
par esl adhiberi, in re gravi ac seria, cum precibus
conjunxerint. Sivero jam meditalus erat quod postea
dicit, histrioniam , si ita loqui fas est, apud plebem
C Hipponensem fecit, cum ita loqualui quasi subita
suggestione Dei accepisset difficilis locl interpretationem.
Sed utrum malis, perinde est ; nam a Deo non
est profecto exauditus Augustinus, qui tangere hic
interprelalur credere, et ita sensum loci evolvit § 5 :
Quid ergo sibi vull: Noli me tangere, nondum enim
ascendi ad Patrem meum ? Quod me vides hoc me
puias: nondum ascendi ad Palrem ; hominem m e vides,
hominem pulas ; sum quidem homo, sed non hic slet
fides lua. Noli me sic tangere ut hominem tantummodo
credas. Noudiim enim ascendi ad Patrem meuui.i Ascendo ad Patrem meum el tange me ; id est, proifice, inlelliye me wqualem Patri, el lunc lange et salvaeris. Interprelationem homine paulo periiiore prorsusindignam a Deo suggestam non fuisse facile omnesD intelligunt ; et antequam eam proferret, fassus estAugustinus hisce verbis quae § 2 proxime sequuntur,i ea quoe initio atlulimus : Qui melius inletligit, docealI mi ; sic doclor sutn, ut indocilk non sim. Hsec, inquies,
hominis sunt modesli. Fateor. Sed modesti non est'■ dicere.a Deo libi ea esse suggesla , quibus meliora
discere paratus sis. Jam alibi £v0ouo-t« o-f/.6v, nec securoi satis consentienlem, redolentia notavimus. ; Sermone 256, § 2. Conrerst ad Dominum.] Solemnis
precatio qua sermones suos claudere solebat Augustinus.
Ejus in veteri codice prima tanluro verba des more legebantur. Caetera descripla sunt ex sermoue- ' 30 de Vcrbis Demini. Sed incertum istamne, in hoc
sermone nostro usurparit, an alteram breviorcm,595 VARIORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 394qualis est m sermone 121 de Diversis, in hunc mo- A
dum: Conuerst ad Dominum ipsum deprecemur pro
nobk, cl pro omni plebe sua, astanle nobiscutn in alrio
domus sum ; quam cuslodire prolegereque dignelur, per
Jesum Filium ejus, Dominum nostrum, qui cum eo vivit
et regnai in smcula swculorum. Atnen. SIRMONDUS.
Sermohe 159, § 2. Regnabil enim Dominus in lerra
cum sanctk suk, sicut dicunl Scripturw, ef habebit hic
Ecclesiam, quo nullus malus intrabil, separalam atque
purgatam ab omni conlagione nequitiw ; quam significant
centumquinquaginla tres illi pisces de quibusjam,
quanium memini, aliquando traclavimus.] Sermone 4
et 5 de Diversis, et sermone 22 (in Iiac editione270) 
de nostris. Sed aliis proeterea locis Augustinus, cum
in tractatibus , lum in aliis libris suis, iu hoc saepe
lusit arguroento, ut ostenderet numero piscium 153 |j
qui post resurreclionem capli sunt ad mare Tiberiadis,
numerum sanctorum in aeterna vita significari.
Luserunt et Graeci Patres interdutn , ut Gregorius
Tauromenilanus episcopus, qui, sermone 10 eorum
quos e« 6tv« inscripsit, Rebeccam propterea docet
Ecclesioe lypum reproesentasse, quod littera ; nominis
Rebeccae, si ad calculos revocenlur , numerum reddant
piscibusl55 parem. 'H yovv 'Vefexxurfiv^Exvl-naiuv
civ.bvit^e avvufBeiaav Xpto-Tw 5t« ftuizxiap.arog. Twv yap
arovyeioiv rfig 'FSSSXX.KS’ bvbuurog eig -hfifovg p.trod.up.-
Savop.ivoiV, rpeig v.ai izevrnv.ovru xai EZKTOV p:ovuSeg
avvayfifiaavrui, baovg v.ui rovg aypevQivrag iypvg siipioxopav
: Rebecca igitur imago eral Ecclesim conjunclw
Christo per baptisma ; lilteris enim nominis Rebeccw in
numeros mulatis , cenlum quinquaginla ires unilates C
coiligutitur, quot caplos pkces comperimus. Etenim p,
quae prima estnorainis litlera, centumvalet ; E quinque,
B duo, K vigiuti, K rursusviginti, &, unum ; quae
in summum redacta centum et quinquaginta tres
conficiunt. IDEM.lbid. Ludi quidem hi erant, etquidem ingenioabulentium
, cuin pro somniantium arbilratu conficti
sint ; sed parciores in ejusmodi ludis fuisse oporteret,
nec talia commenta, quasi eximias quasdam
Scripturae inlerpretationes proferre.§. Peracti sunt dtes feriali, succedent jam illi conventionum
, exaclionum, litigiorum.] Quindecim , ut
inox dicet ; lioc est septeni ante Pascha, lotidem post
Pasclia , quibus diebus , lites otnnes et contenliones
cessabanl ex lege Theodosii lib. n cod. Tbeodos. de 1
ieriis : Sacros quoque Paschw dies, qui sepleno vel
practidunl numero , vel sequunlur, in eadem feriarum
observaiione numeramus. SIRMONDUS.Sermone 268. ln diePentecostes.] Vidimus, non solum
in Regio et in Victorino DD 12, sed in aliis
eliam manuscriptis. Quod vero inter sermones de
Penlecosle primo hunc loco statuimus, Redam secuti
sumus, quiappellalsermoneml, de Pentecoste. IDEM.
Sermoue 270. De die Penlecostes.] Citatur hic eliam
a Beda, utadmonui, II ad Corinlhios, m. At in vulgalis
Cxemplaribus Bedae, ex sermone de Pasclta scriptum
est pro ex sermone de Pentecoste. Exstat autem cum
in Regio codice, tuni in Victorino DD 12. IDEM.
PATROI, XLVH.
A § 3. Quadraginta dtes qualer hubenl aecem. Commendalur
hoc ttumero, quanlum mihi videtur, sacramenlum.
Homines ettiin hominibus loquimur et recte
Scriplurarum traclatores dicimur, non noslrarum opinionumafftrmatores.]
llle demum jure esi Scriplurarum
tractator, qui agit de re quae sine dubio habetur in
Scriptura ; non qui levissimas et fulilissimas quasque
conjecluras pro divinis tnysieriis vendilat> qualia
sunt hsec arcana arithmetica, quse qui affirmat ille
suas profecto opiniones aflirmat. Sensit \\oc ipse
Augustinus, ut liquet ex hisce Platonicis verbis,
Itomines enim homittibus loquimur, hoc est, nos qui
verisimilibus ducimurdicimus apud eos quibus verisimilitudo
salisfacit, qtiando ipsa verilas inveniri non
poiest. Sic enim Timseus apud Platonem : 'Euv apv
B p-vSevbg -JTTOV ixupeyo>p.e6a eixbrag, aya.ixav y_pfi, p-tpvn :
ftsvov d>; o liyo>v, vp.eig re ot ::piT« t fvaiv KV8DW7TIVOV
e'y,opLev' coaxe izepi TOUTMV TOV EIZOTK pvBov uizrjSzyouivovg,
ixpiizei p.riSiv eri irepu 'Qoreiv : Si cerle non minus
verisimiles quam qukquamalius (raiiones) prwbeainus,
conlentum le esse oporlet, memorem et me qui dico,
et vos qui estis judices, humanam habere naturam.
Itaque si de hkce verisimilem [abulam acceperilk, decel
vos.nihil amplius qumrere.§ 7. fsfe numerus (155) lanquam arbor a quodamsemine videlur succrescere, semen autem hujus magninumeri quidam minor numerus est, qui est decem elseptem.] Fundamentum appellat sermone 4 de Diver !•sis, ubi planius explicat quo pacto ex 17 exsurgaiiu' 155. Jam ergo, inquit, de numero 153 pisciuntj qiiidi C opus est eadem relexere ?Nostis illa. A decem eiseptcm, nascitiir numerus crescens. Incipe ab uno,.,pefveni addecem el septem, ut omnes addas : id esl unum addas ! ad duos, et ftant tres ; addas tres, el fiant sex : addas> quatuor, el fiant decem. Sic omnes adde usque ad decem
et septem, el pervenies ad centum quinquaginla tres.
Quae ipsa uberius ilidem et explicalius persequiluri tractatu in psalm. 49. SIRMONDUS.Sermone 279. De S. Pauto aposiolo.] In codice> Regio et Victorino, tilulus est: In conversiohe S.
Pauli. SedBedam sequi placuit, qui perpetuo.citat,- . Ex sermone de Paulo aposlolo. Quanquam et aiterum
t quoque laudat de conversione Apostoli, qui est 54
t de Diversis. Caeterum ex hoc uno nostro 1, membratim
5 disseclo, conflati sunt duo invulgatis, sermo 14 de
3 D Sanctis et 36 de Diversis. IDEM.
' § 4. Quidquid est quod smvit, pro notnine Christi ;' si polest vivi, lolerabile est ; si non potesl vivi, migrarehinc facit.] Hoc est, quamvis soevus libi videaiurdolor quem pateris pro nomine Christi, conslanter
s patere ; nam si vitam tibi non eripial, poterit ferri :
B si eripial, tibi felicitatis initium eril. Igitur nihil bic
i mutandum. Hanc autem sententiam debet AugustinusEpicuro , cujus apud suum Ciceronem legerat hanc
* xupiav Sb^av, magnum dolorem brevem, longinquum
s levem esse, quam pulcherime illustratam invenies in
i notisPetri Gassendi, ad x Diogenis Laertii librum.
) Sermone 288. In nataliS. Joannis Baptislm.] Excodice Regio et altero S. Victoris DD 12 suffecla su.n{13595 SUPPnEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTlNl. 596quae in vetustissimi libri fragmenlis desiderabahtur. A
In utroque auteih codice, post hunc sermonem sequebatur
aller de eodem nataliS. Joannis, quem citat
iiidem Beda ad Philippenses n. Est autem sermo 23
de Sahctis. SIRMONDUS.■' Sermone 294. In natali martyris Gudderitis.] Quamvis
Benedietini existimentrestituendum hicGaUden-tii,
Theodoricus tamen Ruiriartus ejusdem societaiis
monachus, vir erhditus, in Actis sinceris et selectis
martyrum, admonit. in Vilam et Acla S. Cypriani,
putat legendum Gudennis, Gudenis, aut Gundennk,
quse virgo passa est Carlhagine, sub Severo irapefatore,
consulibus Gela et Planllano, el cujus festura
vulgata martyrolOgia die 18. Julii commemorant.§ 5. Reeitato loco Malthsei xxv, 53. Hac, inquit,
regnumnominai, Itac cumdiabolo damnationem. Nullus B
relictus est medius locus ubi ponere queds infanles. De
vivis et morluis judicabitur, alii erunt ad dexlratn, alii
ad sinistram, non novi aliud. Qui inducis mediutn, recede
de medio ; non te offendal qui dextram qumrit. Et
ie ipsum adtnoneo, recede de medio, sed noli in sinistrum,
etc.] Haec quomodo consenliant cum iis quse de
limbo a scholasticis postea scripta sunt non inieliigo.
Sednec capio qua rationeredigiinconcordiam queant
cum iis quae alibi docet de purgatoriis poenis , ut
Civit. Dei lib. xxi, cap. 15.§ 6. Vos (Pelagiani) dicitis : Vitam quidem liabebit
kte non baplizatus wternam, sed non habebit regnum
cwlorum. Ille contra : lmo et vilam el regnum cmlorum.
Quare enim patrimonium regni cwlorum abripis
innocenti ? etc.] Recte argumentatur Augusiinus, nec C
erat ulla ralio distinguendi regni coeleslis a vila
aeterna. Sed eo devenire coacti sunl Pelagiani loco
Joan. .m, 5, quem de psedobaptismo intelligebant, ut
alii : Nisi quis renatus fuerit ex aqua el Spiritu saUclo,
non inlrabil in regnum Dei ; cuni snlis liqueat in eo
loco de adullis lantum Christuin agere, ut et in coeteris
omnibus in quibus coelum pollicetur iis conditionibus
quse non nisi ab adultis impleri possunl.§ 12. Quid ei dicis ul credal ? IIoc enim respondelur
a portanle parvulum* Ad verba aliena salvatur, qui
ad favlum alienum vulneratur. Credit in Jesum Clui-.
stum ? Fit interrogalio, respondelur, credit.] Imo vero
credo, in pritna persona, quia formula baptismi adtiltorum
ad infantes sine mutatione fuerat lranslata.
Vide dicta ad tom. II, epist. 98, § 9. D§ 17. Dic tttihi, obsecro le, parvulis baplizalis Christus
aliquid, an niliil prodest ? Necesse est ul dicat
prodesse, premitur tnole malris Ecclesim. Forle quidem
vellenl hoc dicere, nam ratiocinaiiones eorum ad hoc
videnlur compellere, sed auctoritale reprimunlur Ecclesim,
ne non dicatrt sputis hominum obruanlur, sed ipr
sorum infaniium lacrymk, lanquam fluvio perlrahantur.]
Rhetoricum hoe posterius est argumentum, prius
a terrorepeiitura, non a veritate. Ubi enim promisit
Deus fore ut nulla in re maxima Chrislianorum pars
errarel ? Nusquam. Ubi revelavit neeessRrio baptizandosinfantes,
autmorientibusininfantili setale protlesse
baptisnium ? Nusquam etiam. Itaque AugustiAnus frustra auctoritaiera Ecclesice oggerit misens
Pelagianis ; necea magui facta fuisset, nisi rationibus
ilestitutae edicta imperatorum suppelias tulissent ;
quod odiosius factum in causa Pelagiauorum qtiani
in Donatislarum§ 19. Si etiam gravissimis deticloribus et in Dominum
mullum ante peccantibus, cum postea crediderint
remissa peccatorum datur et a baptismo atque gratia
itemo prohibetur ; quanto magis prohiberi non debet
infans, qui recens nalus nihil peccavit, nisiquod secuhdum
Adam carnaliter ttalus contagium mortis anliquw,
prima nativilaleconlraxit ? qui ad remissam peccatorum
accipiendain hot ipso facilius acccdit, qttod illi
dimittunlur twn propria, sed aliena peccafa.] Sunt
verba Cypriani, quse proferuntur ab Augustino, exB epist. 64 ad Fadum, ut probet ejus aucioritale peccatum
originale. Al quidni licuit Pelagianis rojicere
ejus auctoritalem, in hoc negotio, ut Augustino licuit
quod atlinet ad baplismum haereticorum ? ProTeclo
inulto clarius,plenitts aeconstantiusbaptizandos
esse ab liaereticis ad Ecclesiam caiholicam venientes
affirmavit, quam quod vnlt hic Hipponensis cpiscopns.
Deinde non dicitin infantes transire ullam labern in•ternam, qua eorum facultates sinl vitiatse ; sed tanlum ; traliereeosconta^toneniniorftsabAdamo, quiaexpatre
mortali non nisi mortales nasctintur ; quod muliuin' abest a senlentia Augusliiii. Denique rhetorice potius
forlasse dixit femittialiena peccata, quam didaclice ;
ac sane nec imputari, nec remitti aliena peccata, sii propfie loquainur, a justo judice possunt. Saiis esti C multa ofatprum eeclesiasticerum dicta esse vel diluto
sensu vefa , cum satis censlet ees minime accurale
Ipqu.i BPlitps.I 20. Impetremus ergo,si possuiitus, a fralribus
tioslris, ne nos insupef appellent hwrelicos, quod eos
lalia disputanles nos appeltare possimus forsilan, si velitnus,
nec lamett appellamus.] Hoec scribebal Augustinus
anne 415, initio ferme ccnlrpversiarum, cutn
nondum scriplionibus contrariis et odiis incensi essent
animi. Postea pleno ore hserelicos vocavit, et
conviciis omnibus proscidit, ut solet fieri.Suslineat, ihquit, eos materpik visceribus sanandos,
portet docendos, ne plangal moriuos. Nimium est quo
pfogrediUntur, multum est, vix ferendum est, magnee
patienliw adhuc ferri, etc.] Mellita hsec sunt, sed deBhonestata fuerunt sequentium temporum incredibili
aCefbilate ; ut propemodum suspicari quis possit mansueludinem
hanc data opera simulatam, ut major invidia
miseris hominibus conflareiur, riisi cedefent,
liique homihes imperiii magis in illos postea exardescerent.
Has artes a sacrorum praesidibus ssepe
adhibitas nemo nescit, ejusque reiinsigne exenipluin
videmus in damnatioiie Donatistarum. Profeclo cum
ejusmodi initiis minimecOnsehtiunt viginti minimum
synodorumihlfa paueosannosfestinaiaePelagianerum
dogmatum dainnationes, ut episcopis soepius ad damnandosPelagianes
adduclis, nulla iniri possetamplius
ratio audiendafiini partium’ tam ssepe damnatarum ;
cum enim synodi quempiam damnantnt, honoris es*e•n7 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 593sui putint hbrainem Videri jure damnalum, nec pa- A
tiunlur decreta sua iterum expendi. Sed leganiur
edicia Honorii el Constantii, contra Pelagianos, qnae
siint ad calcem tomi X, el soepe alibi edila, et liqiiebit
mutio veheaientius illis quani ratidhibus esse piignatum.Sermone5u5, in titulo : Habitus dd nierilam S.
Cyprtani.] Ad altare S. Cypriani. Mehsam cnim altare
dicebant, ul Graeci lepuv rpi.ire^av. De hac atitefh
tipud Caflhaginem hiensa S. Cypriahi agens sermPiiS
115 de Diversis : Sicut noslis, itiquil, tiuicunque Caflltaginem
noslis, in eodem loco in qiw propter noirieri
Chrisli sanguis fusus esl Cypriani, mensa Deo cohitructa
esl. Tameii mensa dicitur Cypriani, non quia
ibi esl unquam Cypridnus epulalus, sed quia ibi est irrimolatus,
el quia ipsa immolatioiie sua paravit hanc I
mensam, non in qiia pdscdt sive pascatur, sed in qua
sacrificittm Deo, cui et ipse obialus est, offeratur. Ad
eahideni porrd hiensamS. Cypfiani Carthagine habili
etiam sermones 94 et 137 de Tempore, et tractaius
ih psalmum xxxviu. SIRMONDUS.Sermone 518 , in litulo : De martyre Slephatio.]
Ejiisdeni argumenti est apud iios sermo nonduin edilus
Fausli episcopi, forlasse Reiensis, cujusexordiuni
sic se habet : Prwsehte leclione perceptmus visiOncin
omnibus Ecclesiis celebraiain. Audivimus non somnia
tensuum errore delusa, sed oracula rerutn effectibus
approbata. Merilo revelalioni credimus in sermone, qui
fruclum lenemus in tnunefe. Vbi sunl qui dicunl pios
matiyribus honores non esse deferendos ? Eece kte, qui
jam dudum beato paradki splendore perfruilur, nunc l
mUhdo ad hoc ostendilur ut colatur. Vnde dispensatof
utititatum nostrarum Ueus tvidenler eum prwcepii hohortxri,
que.tn prwstilit inveniri. Ait ergo sernw revelationis,
etc. De revelalo in Palsestina sub linem anni
415 corppre S. Stephani, ejusque reliquiis inde allatis
in Africani, et de memoriis in earum gratiam
Uzali ab EvPdip episcepo, Calamoe a Possidio, Hippone
ab Augusiihoexcilaiis, Augustinus ipse omnium
instar natrat lib. xxn de Civitate Dei, cap. S. IDEM.
Ibid. inveutionem reliquiarum S. Siephani vide
in narratione Luciani presbyteri CapbargamalensiSi
apud Photium cod. CLXXI. Miror bisce sseculis quibtis,
ut ait ille,Vel pueri nasuin rbinocerolis habent.
ejusmodi figmentis fidem haberi, quse omnia indicia
piarum scilicel fraudum prae se fertint. Plerisque
ecclesiarum rectoribus, ut ex rebus ipsis liquet, tum
pcrsuasum fuit quaecunque per se mala non erant,
poterantque aut elbnicos ad fidem Cbristianam aduucere,
ant hserelicos sanare, aut certe plebem catliolicam
in fide confirmare, ea omnia esse licita ;
neque nimis rigide inquirendum verane essent,
necne. Adde quod quicttnque poterant semel vulgo
persuadere miracula frequentiora apud se , per reliquias
sanctoriun fieri, ii ingentem plebis multiludinem
ad ecclesiam suam alliciebant, ejusque donis
ditabantur. Hinc factum ul tol fictse eo tempore fuerint
reliqui.T,, totque narrata miracula, quoi anteaA nunquam audita fueraht. Sed qtiid, ihquies, an hemo
lunc fuit cui veritas antiquior esset qiiam utilitales
sacerdotum , et qui fraudes ilias candide retegeret ?
Non dubito quin a multis e'6 tempore fuerint aghitse
etirrisse ; sed tanla erat potentia eorum qui illis arlibtis
utebanlur, lanta apud plebeculam gratia, tantus
denique furor supefslitiosae plebis serhel deceptoe, ut
lulum non esset conlra eas artes palam quidquaiii
tehtare aiil scribere. Qubd satis liquet exemplis Vigilatilii
et Joviniani ab Hieronymo et aliis tam male
habitorum, quod negatis hujusmodi bistoriolis sacri
ordinis uliliiatibus adversari viderentuf.§ 1. Anfe aliquot annos, nobis videnlibui, upud Mediolanumconstitutis, apparuerunt corpora sanctotvinmarlyrum Gervasii et Prolasii.] In Viclorino, nobisB juvenibus. De inveniis Mediolani a S. Ambrosio rcliquiisSS. Gervasii et Protasii, cum in ea urbe versareturS. Augustinus, anno Cliristi 587, ipse itidcmscribit lib. ix Confessionum cap. 7, et loco cilato dei Civitale Dei : Tanlw, inquit, glotiw marlyrum etiamego leslis fui, ubi Medioiam eratn facla miracula novi,| eic. SIRHONDCS. ; Ibid. Aiiamen vox constituiis, quse sequilur, ositendit legi non posse videnlibus, quod addiderunti homines male sani, ut majorem Ambrosianae scenaai fidem facereni. Igilur rectius plures mss., ut Benediictini testantur, babent juvenibtisi Sermone 522, legi potest et sane debet fabula exi qua detola illius aevi histrioniacertum judicium ferrii queat. Primo die Paschoe producilur Paulus nescio ; C quis e Cappadocia, hominum neqiiam feracissima, sir veteri famae et Isidoro Pelusioloe credimus, curatus aS. Slephano ; sed libellus ejus, hoc est, historiamorbi et curationis differtur, ut magis plebs cognoisccnili cupidine inflammetur. Is esl primus acius, quiest sermone 520. Qui noslis, inquit Augustinus, quidx in itlo videre solealis (lege solebaiis, sermo enim est de_ re praeierita) , in prwsenti gattdentes legile quod videtis.j Actus secundus babeuir scrmone 521, ubi proniittilurplebi libellus ille mirificus Pauli, quia noniiullae Augustino indicarat qnoe nosse debebat plebs ad tnaijjorem admirationem el Domini nostri gloriam. Tertius:, est sermone 322, in quo Augustinus praefatur, deindehistoriam Pauli, die Paschee curati, jubet recilari.Quartus actus continelursermone 525, ubi Augustinoa TJ ad pnpulum dicente, subito curatur Pauli soror, seequiturque acclamatio plebis. Quintum denique actumn complectitur sermo 524, ubi pius antistes sapienter, omnia in rem suam convertit, populumque prudentermonet cum Deus alibi poluisset haec iniracula taminsignia facere, ubi etiam erant reliquioe S. Stepbani, ; tanien Paulum et sororem ad se fuisse directos : quo,, nisi fallor, spectabat tota fabula. Quia vero forlasseo lioc volumen incidel in eorum manui qui non habe._bunt omnia Opera Augusiini, aul etiam sunt quosi- pigeret volumen ejus V in manus snmere, dum haecs evolvunt, totam comoediam hic subjicere visum est.:- Sed non possum dolorem dissimulare qui animtima ineum subit cum reputo dum imprudentes boniines399 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 40(1major.em aucteritatem conciliare conantur religioni,
Christianse ejusmodi dolis, eos quidem lucrum f« cisse
 sibi fortasse non spernandum, sed valde nocuisse
religioni apud hemines suspicaces et iniques ;
qui nb ficta utilitalis causa receniiorum miracula,
apostolicis fidem immerito deirabunt, quamvis haec
tol habeant veri indicia quoi sunt in recenlioribus
non credendi rationes. At faxit Deus ut aliquando ad
defendendam verilalem sola veritas adhibealur, luceque
sua sola omuium animos ad sanctissimam
Evangelii doctrinam credendam ac moribus expriniendam
adducat.Sermo 520. Vbi Auguslinus se cxcusat quod sernwtiem
facere non potuil, habiius ipso die Pa&chw.] De
miracubs Dei per orationes beatissimi martyris Stephani,
libelloy solemus audire : libellus hujtis aspectusest,
pro scriptura notitia, pro cliarta faeies demonstratur.
Qui nostis quid in illo dolentes videre
solebatis, in praesenti gaudenles legite quod videtis :
ut Dominus Deus noster abundantius honorelur, et
quod in libello conscriplum est, in vestram memoriam
conscribalur. Dale veniam , quia diuturnum
noii reddo sermonem ; noslis etenim fatigalionem
nieam. Ut heri jejunus tanta agere possem, et non
deficere, ulet hodie vobiscum loquar, oraliones sancti
Slephani praestiterunt. Conversi ad Dominum, etc.
Sermo 521. Vbi alio die sermonem fecil, el libellum
sattaii hominis promisit feria secunda Pascltw.] Diximus
quidem, heslerno die, sicul memiuit caritas vestra,
liujus libellus aspectus est. Tamen quia nonnulla ,
nobis indicavit quse nosse debetis, ad majorem ad- .
roirationem et Domini nostri gloriam , de suorum
sanclorum memoriis, de quibus dictum est, Preliosa
in conspeclu Domini mors sanclorum ejus, etiam libelluin
dare decet, qui- habet orania quoe ex ejus ore
eognovimus. Scd si Dominr.s voluerit, bodie parabitur,
et vobis die crastino recitabiturSermo 322. Vbi libellum promksum sanali hominis
prwsenlavil, feria lerlia Paschm.] Hesterno die libellum
promisimus eariiali veslrse, ubi de. illo sanalo
audire etiam pessilis quae videre non potuislis. Si
ergo placet carilali vestroe, imo quia placere debet
quod et milii placet, ambo fratres stent in conspectu
vestro : ul qui illum non viderant, 'in isto videant
quid ilie paliebaiur. Slent ergo ambo, unus cui do-jj
nata esl graiia, et alter cui petenda est misericordia.
Exemplar libelli dali a PAULO, sancto Auguslino
episcopo.llogo, dotnine beatksime papa Augusline, ul hunc
libellum tneum, quem ex prwcepto tuo obtuli, sanctw
plebi jnbeas recitari.t Cum adhuc in patria Cwsarea Cappadociw moraremttr,
frater nosler naiu major gravibus alque intolerandk
cotnmunem malrem affecii in tantum injuriis, ut
ei eliam manus non dubilaret inferre. Qttod nos omnes
filii pariter congregati palienler litlimtts, ut ne verbum
quidem fratri nosiro, pro tnalre nostra, cttr hoc fdcerel,
dixerimut. llta aulem feminei dotoris slimulis agitqta,i A injuriosum filium maledicendo punire conslituit. Cumquead sacri baplkmalis fotttetn, post gallorum canlus,memoralo filio suo iram Dei imprecalura properarel, ; lunc ei nescio quis in palrui noslri sitnililudine, ut in,lelligilur, dmmon occurril, et ab ea prior quo pergerel0 requisivili Cui illa, ad maledicendunt fttio suo, ob inlos
Ierabilem conlumeliam, se ire respondil. Tunc autem1 ille inimicus, quoniam in mulieris corde insanienle
locum facile invenire potuit, ut omnibus malediceretI persmsit. Illa autem-vipereis inflaminata consilik, sacrum
fonlem provotula corripuil, et sparsis crinibus,
nudatkque uberibus hoc a Deo polissimum postutavil,
ut exlorres palria et circumeunles alienas letras, omne
i Iwminum genus noslro terreremns exemplo. Mox tna■
ternas preces efficax vindicla prosequitur : eutndemque
- ° continuo fralrem nostrum wlate culpaque majorem tremor
membrorum tanttts invasil, quantum in me usque
3 anfe hoc iriduum vestra sanctitas vidit. Servalo aulem
: ordine quo nali eramus, inlra unum annum eadem nos
t pwna omnes corripuit. Videns aulemmaler malediciiones
suas ad lanlam efficaciam pervenkse, impielatis suw
i conscientiam el opprobrium hominum diutius ferre non
l potttit ; sed laqueo gutlur astringens, lucluosam vilam
I lerinino funesliore conclusit. Egressi ergo nos omnes,
opprobrium noslrum non ferenles, et commuiiem patriam
relinquenies, passim sumus per diversa dkpersi.
i Exnobis autem omnibus decemfralribus, qui natcendi
j quoque ordine primum sequitur arf gloriosi marlyrk
Laureiitii memoriam, quw apud Ravennam nuper colL
r locataest, sicut audivimus, meruit sanitalcm. Ego an.
lem qtii nuscendi ordine sum sextus itlorum, cum tiac
sorore mea, quw me wtate subsequilur, ubicunqtte gentiuin,
ubicunque lerrarum loca esse sacra in quibus operarelur
Deus miracula, comperksem, magno desidcralm
sanitatis amore carpebam iler. Sed ut de cmleris celeberrimk
sanclorum lock taceam, eliam ad Anconam,
Italim civilalem, ubi per gloriosissimum marlyrem Stephattum
multa miracula Dominus eperatur, eddetn circuilione
perveni. Sed ideo alibi curari non polui, quia
huic loco divitta prmdeslinalione servabar. Nec Vsatim
civilalem Africw prmtermki, ubi bealus martyr Stephantts
magna prwdicalur frequenter operari. Verumiatnen
anle hos tres menses, id est, calendarum Januariarum
die, tam ego quam soror mea, qum hic mecum esl, eaj.
dem adltttc passionc delehla, evidenti sumus visione
commonili. Ait enim mihi quidam aspeclu clarus, el
candido crine venerabilis, quod inlra terlium mensem
desiderata esset mihi sanitas adfutura. Sorori aulem
mewin vkione sanclilas lua in ea effigie in qua te prwsentes
videmus apparuii : per quod nobis significatum
est ad’ isium locum nos venire debuisse. Nam et ego
beatitudinem luam smpius poslea videbam per alias civilates ;
in ilinerequo veniebamus, latemprorsus qualem
modo conspicio. Admoniti ergo evidenti aucloritate divina,
ad hanc venimus civilatem ante dies ferme quindecim.
Passionk tnew vel oculi veslri tesies sunt, vel
mkerabilis soror mea, quw ad erudilionem omnium
conimutiis mali prwbel exemplum ; ut qui in illa qualis
ego fuerimvidenl,inmequa.nlum per Spiritum tanctum401 VARIORUM c\ERGITAT10NES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 402$uum Dominus sil operatus, agnoscant. Orabam ego A ]
quolidie cum magnis lacrymis in loco ubi est memoria <
gloriosksimi marlyrk Slephani. Die aulem Dominico !
Paschw, sicul alii qui prwsentes erant viderant, dum ]
ovans cum magno fletu cancellos teneo, subito cecidi. i
Alienotus autem a sensu, ubi fuerim nescio. Post pau- 1
iulum assurrexi, St illum tremorem in corpore meo non 1
tntient. Huic itaque lanlo Dei beneficig non ingralus, I
hunc 'libellum obluli: in quo etiam qum de noslris ca- i
lamilatibus ignorabatk, el quod rfe tnea incolumitaie el
salule cognovklis exhibui, ul el pro mea sorore orare
dignemini, et pro me agere Deo gralias. >Sermo 525. Sermo Attguslini habitus post libellum
de sancto Siephano.] Misericordia quidem Dei, fratres,
sicut credendum est, omnes isti fraires quos una Dei
ira maierna plaga percussil, ad hujus de quo gaude- "
mus, quandoque perventuri sunt sanitatem. Verumtamen
discant filii obsequi, timeant parenles irasci.
Scriptum est,Benediclio palris firmai domutn filiorum ;
malediclio malris eradicat fundamenla. Modb isti per
terras in fundamenlis patrise suoe non sunt ; prsebent
utiqtie spectaculum, proponunt suum supplicium ;
prsebent oculis miseriam suam, lerrent superbiam
alienam. Discite, filii, quod dicit Scriptura reddere
honorem pareuiibus debitura. Sed et vos parentes
quando offendimini, parenles vos esse recordamini.
Oravit maler contra filios, exaudita est ; quia Deus
vere justusesl, quia vere injuriam passa fuerat. Unus
ipsorum et verba contumeliosa et manus injecerat,
el cseleri matris injuriam patienter tulerunt, nec
unum pro ea verbum contra fratrem responderunt. C
Jtistus Deus, qui audivit precantem, audit dolenlcm.
Sed quid illa misera ? Nonne unde citius exaudita,
inde plus ptinita ? Discite hoc petere a Deo, ubi non
timeatis exaudiri. Nos auiem, fralres, satagamus
Dotnino Deo nostro gratias referre pro illo qui sanatus
est, et pro illa quse adhuc tenetur preces fundamus.
Benedicamus Deum, quia dignos nos habuit ut
hoc videremus. Quid enim sumus, quia ego apparui
istis nesciens ? Uli enim me videbant, et ego nesciebam ;
et admonebantur ut ad istam civitatem venirent.
Q »is sum ego ? Homosum unus de mullis, non
de magnis. Et vere, ut audiat caritas vestra, multum
miror, et gaudeo nobis esse concessum, quoniam iste
horao nec Anconae curari potuit: imo potuil, sed
propter nos lactuni non est.quiafacillime fieri potuit. •"
Sciuni enim multi quanla miracula per bealissimum
marlyrem Stephanum in ista civilate liant. Et audite
quod miremiiii: Memoria ejus antiqua ibi erat, el ipsa
est ibi. Sed forlasse dicis: Corpus ejus nondura apparuerat,
memoria ibi unde erat ? Lalet quidem
causa , sed quid ad n.os fama perlulerit non lacebo
caritati vestrse. Quando lapidabatur sancius Stephanus,
aliqui etiam innocenles, et maxime de iis qui
jam in Christo crediderant, circumstabant ; dicitur
lapis venisse in cubito, el excussus inde venisse ante
quemdam religiosum. Tulit illum el servavit. Homo
erat de navigamibus, sors navigationis attulit illutu
ad littus Ancona-. et revelaium est illi ibi debere reAponi iapidem illum. Ille obedivit revelationi, et fecit
quod jussum est: ex illo coepit esse ibi memoria sancli
Stephani, et rumor erat quia brachiuro sancti Stephani
ibi est, nescientibus hominibus quid contigisset.
Verum aulem inlelligitur propterea ibi fuisse
revelatum, ut ibi ponerel lapidem qui de cnbito martyris
exctissus est,quia Groece cubiium aucon dicitur.
Sed qui sciunt quae ibi miracula liant, ipsi nos doceant.
Non ibi coeperunt fieri ista miracula, nist
ppsteaquam cerpus sancti Stephani apparuit. Ecce ibi
nen est curalus Uie juvenis, ut nostris oculis servaretur.
Apud Usalim, ubi est episcopus frater meus
Evodius, quanta miracula ibi fiant quoerite, el invenietis.
Praetermissis autem aliis, indico vobis unum
quod ibi factum est, ut videatis quanta sit ibi prse"
senlia majeslatis. Mulier quacdam subito oegrotum
filiuro, cui succurrere festinando non potuit, in gremio
suo catechumenum amisit: quse clamans, Mortuus
est, inqtiit, filius meus catechumentts.Et cttm hwc dicerel Augustinus,populus de memoria
smcli Stephani clamare cwpil : Deo gratias, Christo
laudes. In qito continuo clamore, puella quw curala
est, ad absidam perducla est. Qua visa, populus cum
gmdio et fletu nullis inlerposilk sermonibus, sed solo
strepilu interposito aliquandiu clamorem prolraxit, et
silenlio facto, Augusiinus epkcopus dixit: Scriptum
est in psalmo : Dixi, Proloquar adversum me deticlum
meum Domino Deo meo, et tu dimiskli impielatem cor*
dis mei. Dixi, Proloquar, nondum prolocutus sum :
dixi Ptoloquar, et tu diniisisti. CommenTiavi istara
C miseram, imo ex misera commendavi eam veslris
oralionibus. Disposuimus orare, et exaudili suraus.
Sit gaudium nostrum actio graliarum. Citius exandiia
i esl maler Ecclesia, quam in perniciem maledicta ma ;
ter illa. Conversi ad Dominum, etc.Sermo 524, Sermo Auguslini, quo complet partemsermonk mox prwcedentk miracuto inlerrupti.] Debeti, a nobis besternus sermo compleri, qtii majori inleriruptus est gaudio. Statueram enirii et cceperam loquicaritati veslrae, quare mihi videntur isti fralres divinaaucloritate ad hanc civitatem esse direcli, ut hic ini eis diu optata et exspeciata sanitas impleretur. Eti hoc volens dicere, prius commendare coeperam cari'talt veslrae loca sancta, in quibtis non sunt sanati, elI ad nos inde sunt direcli. Et dixi de Ancona civitate. •*' Italiae : cceperam de Usali civitate dicere, quae est ini Africa (episccpum habetfratrem meum,quem nostis,3 Evodium) , quia et ad illam civitaiem eos venirei fama ejusdem martyris et operum ejus compulisset.Non est illic datum quod dari pottiit, utbicdareturi ubi dari debuit. Cum autem opera divina per san) clum mariyrem commemorare breviler vellem, omissiscseteris unum inslitueram dicere : quod cum dico,i reslituta illi puellas sanitate, subito lsetitiae lumullusr exortus est, el nos aliter compulit finire sermonem.e Ergo tale ibi miracuium scimus factum inter multai) alia , quae commemorari utique cuncta non possunt.i Alulier quaedam amisit in gremio segrotanlem liliuuicatecliumenum infantem lacienlem. Quce cum vidh.se.403 SUPPJ-EMENTUM AD. OPERA S. AUGUSTINJ. 404auiissumet irrepar^biliter perditum.coepiteum magis A
fiere fideliter quarn niaier. Non enim lilii sui desiderabat
yiiarn nisi in fuiurp sseculp, et hanc sibi >
ablatam et peris.se plangebat. Impleta affeclu fidiicioe
tulit illum mortuum, et cucurrit ad mempriam beati
martyris Stepbani, et coepit ab illo exigere lilium, et .
dicere: Sancie mqrtyr, vides nullum iiit/it remansisse
solatium. Non enim possum dicere filium prmcesskse,
quetn nosli perisse: lu enim vides quareplangatn. Redde
filium meum, ul habeam eum attle conspectum Cqronqtoris
tuu Itae et talia cum precaretur lacrymis quqdammodo
non petentibus, sed, ut dixi, exigentibus,
revixit filius ejus. Et quia dixerat, Nosli quare illum
quoeram, ostendere voluil etiam Deus yerum animum
ipsius.. Centinun lujit illum ad presbyleres, bapiizaius
est, sanctificatus est, unctus est, imposita est B
ei manus ; cctnplelis cmnibus sacrameniis, assumpius
est. Illa autem tali eum cura vultu deduxit, lanquam
nen deduceret ad requiem sepulcri, sed ad sinum
martyris Siepbani. Prebatum est cpr, fidele mulieris.
Ubi erge tale miraculum fecit Deus per martyrem
suum, noii potuit ibi istos curare ? Et tainen buc nobis
directi sunt. Ceiiversi ad Dominum, etc.Hsec hactenus,quibus niliil addemus, nisi omissam
bic esse solemnem clausulam, quse hoc, aut simili
modp cpncipi potuit : Quw res bene vertal tnihi et vobis,
speclalores, plaudile.Sermone 550.] Pars prior eadem est cum priori
• parte sermonis 118de Diversis. Sed quse in illo ser:
mone subjiciunlur cum prsecedentibus non cobaereiii. _,
i flicivero apta etconnexa usque ad finem sunt omnia.ilSlRMONDUS.Tit. De viginlt marlyribus.] Ad martyres 20 habi ;
lus eliam sermo 110 de Diversis. Horum vero memoriam
Hippone Regio celeberriinam fuisse docet Augustintis,
illus.re quod in ea conligerat niiraciilum
commeinorans lib. xxn de Civitale Dei, cap. 8 : Erat
quidam senex, etc. Ilorum noraina, cum ignota luerint
hactenus, tres hoc loco niemoranlur, Fideulius
episcopus, Valeriana et Victoria sanctoe feminoe. Quo
uno ex capite n.on leve est quod huic sermoni debemus ;
siye marlyres hi, ut Baronio cardanali visum
est, iidem babendi sunt eum martyribus viginti qui
apud Tarsum Cili.ci.ae passi sub Diocleliano leguntur
viii idus Junias ; siye, quod cerlius reor, a Tarsensi- _.
bnsdiversi fuerint Hipponenses de quibus bicagilur.
SIRMONDUS.Sermone 350. In natali plurimorum martyrum.] Ila
Regius cpdex, cum Victorino ; at Beda citat: ex sermone
de verbis Evangelii. IDEM.Sermone 352. Habetur hic etiam cum in codice
regio, tum in Victorino. DD.12. IDEM,§ 4. Cunt Scriptura commemorassel eos qui non intrqbanl,
ibi etiam nominavit homicidas, non expavklk.
Nominavilfornicqlores, audivi quia peclor.a iuludistis.]
.Hinc viderei es.t pectora.lundefe solitos, cnm aliquid
audiebant quod conscientiae peccaioruiii vel confesiiouis
adflipneret. Qued quidem usqueadeo frequentabanl,
ut uiiempesiive nonnunquam usurparent. UndeA in sermone 8 de Verbis Domini, cum ad ilia verba,
confileor libi, Paler., pectora pepulus de more tutudisset,
scite arguens illos Augustinus, in hoc ipso,
inquit, quod sonuil copfiteor, pectora tuludislis. Tundere
autem peclus quid esl, nisi arguere quod latet in
.peclore el evidenli pulsu occullum casligare peccatum, ?
Quare hoc fecislis ; nisi quia audisth : confiteor libi,
Pater. Confiteor qudislk, qui confitelur non allendklis.
Nunc aulem advertite. Si confiteor Chrisltis dixit, a
quq est longe omne peccalmn, non solius esl peccatoris,
sed eliatn laudaloris. Confilemur ergo sive laudanles
Deum, sive qccusanles nos ipsos. IDEMSermpne 540. In li.tulo : In die ordinalionis suw.]ln anniversarie su.scepli episcopatus. Celebrarunl interdumepiscopi n.atale catbedroe, seu episcopatus sui,B sicul princip.es iinperii ; quorlnalale episcopi dicebalur.Ejus moris apud Romanos indices sunt sermonestres S. Leonis papse, in die assumpiionis suse. ApudAfros, praeter bomilias 24 et 25 de anniversarip episcopalisordinalipnis Augustiui, quibus lertius hici sermo additur, in antiquis codicibus, fidem etiam facitanniversarius Aurelii episcopi, de qu.o est Augusliniad plebem allocutio quam protulimus. Quo autem diei ordinatus fuerit Augustinus non, liquel ; ordinalumi paulo anle Nalale Domini ex hpmilia 25 docemur.JDEM.Sermone 341. [n litulo : D.e sacrificio uesperfino.Jt Ita inscribitur in codice S. Victoris CC 16, nec alitercilat Beda, quam, ex sermone De sacrificw vesperlino.. _ At in Collectorio sermonum parte 3 dicilur, Sermode versu psalmi CXL : Elevatio manuum mearum sacriftciumvespertinum. IDEM.Sermone 544. De amore Dei et amore swculi.]Unicum nobis fuit exemplar ex codice S. VictorisDD 12. Fuit tamen et in Collectorio sermonum partei 5, ut index docei. Utrobique titulum praefert: Det amore Dei el proximi. Sed aptior et Augustini verbiscongruentior visa inscriptio quae apud Bedam lege3batur : De amore Dei el amore smculi. IDEH.) Sermone 545. De contemplu tnundt.] Vetus codexaucloris npmen non habet. Auguslini tamen esse non) dubitavimus, cuin quod aliis ejus sermonibus iotexitus erat, tum niaxime quod siyluin et genium reriert Augustini." n § ^' ^am quantumvk habeas, cum venerit Iwraquinla, anlequam ad mensam accedas esurk, el deficisquia miser es.] Quse sextam, id esl, meridiem anteicedit, et legilima esl hora prandii. Sidonius nosterlib. n, epist. 9, De nunlio qui ad prandium vocabat,quem probabal compelenler ingressutn quinla digre_diens. Quem ad locum, nonnulla de prisco generehorarum in eamdem sentenliam adnoiavimus. IDEM.§ 6. Feminarum niariyrum Tubnrbitanorum soiemnitatemcelebramus.] Perpeiuse e ! Felicilatis, quarum] ccrpora in basilica majore condita Carthagine. DeI hartim nalali tres exstant sermones S. Augustiui.- ' Anniversarius autem dies agitur nonis Martii. Fueruntet aliae, sed virgines, Maxiroa, Donaiilla et Secunda, ; .JUSB apud Tuburbum etiam passoe dicunlur n. calen-,408 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. . 406das Augusti. Duplex enim fuit ejus nominis civilas,
Tuburbum Majus ei Tuburbum Minus ; unde Tuburbitani
Majores et Minores , in collatione Donalistarum.
SiRMOND.cs.Sermone 557. De laude pacis.] Ex codice S. Vicloris
DD 12. Fuisse autem et in Golleciorie parle 5
index demenstrat. Pertinet ciim duobus sequentibus
ad tempora collalionis Donalistarum, quam ex Actorum
exordip celebratam liquet P. C. Varanis, anne
Christi 412, inchoatamque calendis Juniis. Quod
anni tempus congruit verbis Auguslini, qui subfinera
sermonis paulo ante peractum fuisse ait jejunium
Penlecostes, quod illo anno desiit iv calendas Junias.
IDEH.§ 4. Unde sum frater luus.] Nolebant, videlicet, se
fratres dici Donatislse, et lamen fratres a nostris dicebantur.
Oplatus, Iib. l adversus Parmenianum •.
Nolunt, inquit, se dicifralres noslros. Suntsine dubio
fralres, quamvk non boni. Quare nemo miretur eos me
appellare fratres, qui non possunt non esse fralres. Et
lib. iv: JYon enint poteslk non esse fralres,atios iisdem
sacramentorum vkceribus una maler Ecclesia gettuil,
quos eodem modo adoptivos filios Deus Paler excepit.
Quo in genere plurima etiam Augustinus in psalmum
xxxii, lib. iii contra Gaudentium, ac libro ilem IM
contra Parmenianum, cap. 2. IDEM.Ibid. Sptrtfus sanclus loquitur per Isaiam prophetam:
Audite, qui pavelis verbum Domini ; dicite, fratres
nostri estis, eis qui vos oderunt, efc.] Eximia
sane verba, quamvis sint tantum apud LXX interpretes.
Isai. LXVI, 5. At, proh dolor ! sequenlia facta
minime responderunt hisce blandiliis ; nam hosce
fratres suos gravissime vexari fas essepostea contendil
raitis ille ac misericors Auguslinus , cui profecto
minime fralernus est animus. Vide epist. 95, et quoe
ad eam notavirous.Sermone §58. De pace, etc.] In codice S. Vicloris
et in indice Collectorii prseponitur prsccedenli. Ut
postponeremus persuasit, quod sub hujus finem, ubi
de jejuniis et eleemosynis cum oratione jungendis se
prsemonuisse ait, ad prsecedentem alludere videatur.
SIRMONDUS.§ 6. Ad collationk locum nullus vestrum irruat, fratres
mei.] Ad Thermas Gargilianas. In harum enim
secretario Cartbagine habita est collatio. Exstat lib.
n Veterum Epigrammatum quae Pilhseus collegit,
epigramma de Thermis Gargiliauis a Thrasamundo
rege renpvatis ; quud versuum prinise peslremaeque
litterae indicant his verbis : Thrasamundus voia serettatts.
IDEM.Ibid. Edictum viri illuslris publice proposilum legistis.]
Marcellini tribuni et notarii, qui judex, Houorii
Augusti nomine , pracfuit collationi. Ejus edicto,
quod in geslis primse cognitionis continetur, de admonenda
per episcopas plebe, iuter caelera cavebalur :
Nulius ergo, inquit, vel laicus, vel episcopus , uitra,
numerum prmstilutum, in illum tranquillissimum concilii
locum contra prohibitum molialur accedere. Quin
potiui etiatn plebes suas, pia quievs ac modtsiiw comAmonitione conveniant, hoc per singulas Eccletiat antt
traclanles, qualenus u die dkpulationis ac loco omnis
se mullitudo conlineal, ut religioso patientim magkterio
delinilum Chrisiianw paci populum parenl. Quod
edictum episcopi catholici se observaluros professi
sunt notoria sua , quoe ibidem recitata est, cap. 16.
IDEM.Ibid. Orationes etiam vestras, sicut jam ante prwmonuimus
, jejuniis et eleemosynis adjuvate. Addite pennasillk,
quibus volani ad Deum.] Nempe eleemosynoe
et jejunia dicunturduse aloe quibus ad coelum evehuntur
preces. Vide Act. x, 4, et ad eum locum inlerpreles.Sermone 559, habilo post collalionem.] Prior pars
ediiaest sermone'91, de Diversis ; posterior, quas deB Donatistaruin causa tractat, ab iis omissa, qui ea carere
se posse judicabant. Nos integrum reprsesentavimus,
qualem exhibuit codex incorticeexaratus,et
quidem a Beda agnitum fuisse non ignorabamus. SIRMONDUS.§ 5. Diximus posse in una Ecclesia, pacis causa, esse
fratres concordes ; speciosa enim res est concordia frairum.]
Ex eadem epistola notoria quam episcopi catbolici
Marcellino judici obtulerunt, constat eos cum
Donalislis, veritatis fiducia, ita condixisse ut si Donatistaa
causam obtinerent, honorem apud eos nullum
requirerent ; sin ipsi victores forent, illos tamen in
societatem episcopatus admitterenl. Ad hanc ergo
societatem pertinent quse hoe loco dicuntur et quse
in eadem notoria fusius explicanlUr, his verbis : PoVteril quippe unusqukque noslrum, Iwnoris sibi socio
copulato, vicksitn sedere eminenlius , sicul peregrino
episcopo, juxta considenle coltega. Hoc cum alternit
basilick utrisque concedilur, uterque ab alterulro honore
mutuo prwvenilur ; quia ubi prwceptio caritatis dilalaveril
corda, possessio pacis non fit angusta ; « I
uno eorum defunclo, deinceps jam singuii prklino nwre
tuccedant. Sed jam olim respuere hanc societatem
solitos Donatistas docet Oplatus lib i. Et quia collegium
epkcopate nolunl nobiscum habere commune, twn
sinl collegm, si nolunt ; tamen, ul supra diximus, fratres
sunt. IDEM.Ibid. Si postea humanos se praebuissent catholici
crga Donatistas, uemo esset qui hoec non lattdaret,
et a Christiano animo profecia non censeret. NuncD vero, postquam Donatistas, pertinaces quidem illos
et factiosos, quis negat ? sed tamen Ghristianos,
usque adeo male habuerunl ; sunt qui suspicentur
catholicos probe iniisse calculos, atque ex numero
episcoporum Donatislarum, plebisque eis addictoe,
collato cum numero catbolicoruro, collegisse non sina
lucro, aut cerle sine jactura ulla illam conjunctionera
Ecclesiartim fore. Fortasse et aliud latuit quod nescimus.
Profecto ita avidieranthomines aureorum illorum,
si multis credimus, tempormn honoris et redijuum
episcopalium, ut eos nacti non facile dimitterent,
atque in eos irrumpere quavis data occasione
niiereutur. Itaque periculosum erat ne, proeler
pacta, qui superior auctorilate futurus erat successo-407 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 408rera, pfo mofe Afrorum , vivus ipse sibi designaret..
Notum est omnibus diuturnum schisma Aniiochenae
Ecclesise, exslmili origine ortum. Ad fiduciam veri—
tatis quae hic jaclalur quod attinet, vereor ne' sit
mutanda iu fiduciam vicloriae, non minus ex perspecto
favore judicis Marcellini, quam ex bonitate
causae conceplam. Alioqui periculosum fuit, ut ila
loquar, compromissum, causaiu tot episeoporum et
Ecclesiarum velleexjudicio uniushominis, etquialteri
parli addictus erat, pendere.§ 6. Suscepimus eam (causam Cseciliani) disculiendam,
sed lanquam fratris, non tanquam palris aut matris.
Pater nobis Deus esl, mater nobis Ecclesia est ;
Cwcilianus fraler fuit, etc.] In collatione diei 5, cap.
255. Auguslinus epkcopus Ecclesiw calholicw dixit:
Ecce dico, quolies votuerint dico : Gascilianus non est ■
pater meus,' quoniam audio Dominuin meum dicentem:
Ne vobis patrem dicatis in terra, unus est paler
vesier Deus. Dico Cwcilianum frairem, bonum fralremj
si bontts ; malum fratrem, si malus est ; quoniam,
propter communia sacra, frater meus est. SIRMONDUS.Ibid. Semel absens damnalus, prwsensler absolutus.]
Damnatus fuerat a Donatistis in synodo. Absolulus
est primum Romae in concilio sub Melchiade ; iterum
Arelate, a concilio generali ; postremo Medioiani,
a Constanlino imp., ad quem pars adversa provocarat.
Tota autem in eum criminatio quod ordinalus
fuisset a Felice Aptungensi episcopo, qui sacros
eodices sub Diocleliano iradidisse ferebalur. Quod
etsi verum foret, ad schismatis causam satis non
erat ; quia alia est causa Ecclesise, alia hominuro. '
Caeterum ex actis publicis comprobalum est Felicem
episcopum tradilorem non fuisse. IDEM.§ 8. Nova enim nobis nunliata' sunt ; quidampresbytero
noslro linguam exsecuerunt.] De altero episcopo
cui lihguam et manum proeciderant Donatistae, Auguslinus
epist. 50 ad Bonifacium : Epkcopi, inquit,
el clerici horrenda el dura perpessi sunl, qum commemorare
lottgum esf ; quando quorumdam el oculi
exslincli sunt, et cujusdam epkcopi manus el lingua
prwcisa est. Calcem etiam et acelum in oculos clericorum
Hipponensium misisse narrat epislola 122,
et aliis locis alia eumdem illorum furorem testantia.
Quo etiam speclat Honorii Augusli constitulio 14
proxime nuper edita in appendice codicis Tbeodosiani.
IDEM.Ibid. Propter nefaria haec scelera graves posnas
dare debebant quicunque eorum convinci polerant ;
sed non quivis Donatistse eliam integris moribus,
propier opiniones vexari, ut jam ad tom. 11 diximus.§ 9. Honorastis epkcopum veslrum, ut hanc busilicam
Florenliam vocare velletis, sed Florentia ejus vos
eslis. ] Queraadmodum basilica Fausli et basilica
Leonlina dictoe sunta Faustoet Leonlio condiloribus,
sic Floreniia, hoc loco, basilica de nomine Florentii
episcopi. Cujus vero sedis episcopus fuerit incerlum
est ; nisi Ftoreniium inlelligi placeat Hipponensium
Diatrliytorum in Proconsiilari provincia episcopum,
ijui et collationi DonalUlarum cuni cseteris bocA anno interfuit, ut cpgnitionis primoe gesia declaraut,
et aliquot post anrios Leporii monachi epistolae ad
Gallos subscripsit cum Augnstino et aliis. Quod si
verum est, non Csrthagine, neque Hippone Rcgio,
sed Hippone Diarrhyto habilum dici sernionem consentaneum
fuerit. SIRMONDOS.Ibid. Bmc erit Fiorenlia, vere Florentia.] Sic loquilur
de coelesti beatiludine. Ilaque Florentiam, bicet
in superioribus, interpreter de statu oeternura florente,
et quo gloriari vere liceat. Hsec et alia multa
finxit Nuraidica ejus sevi Lalinitas.Sermone 560. Donalista reversus ad Ecclesiam.]
De lempore hujus sermonis cum affirmare nihil liceret,
ut proximis subderemus adducti eo sumus, quod
ex Doualistarum schismate, posl collationem, pluriBmos ad Ecclesiam rediisse auclorsit Augustinus, non
solum in sermone iprseeedenti, sed mullo apertius
lib. icontraGaudentium cap. 29. Quanlum exislimas,
inquit, nos habere consolationis, quod a lanla demenlia
partis Donaii, ubi non solum nefarim divisionis error,
verum etiam furoris lex facla est, longe atque incomparabililer
plura millia liberanlur ? SIRMONDUS.Ibid. 0 vinea dilecta Domirio meo, non solum tabor
meus nihil tibi proderat, verum eliam conlra te inimico
luo serviebam, elc.] Hunc sermonera lectum a
Donatista episcopo, dictatuni ab Augustino censent
ediiores Parisienses ; nec dissentio. Sed non puto
prsetermittendum hic esse videri veluti formulam
quamdam, ul ita dicam, palirfodise, qualem cani
oportebata Donatisiis. Nec dubium hancnon fuisse^" exiguam partem triumphi adversariorum. Sed qui
prse ignorantia in illis partibus fuerant, non poterant
" sine gravi dolcre, cum tanta conlumelia, in unitatem
Ecclesioe recipi. Haec Poenprum fuit humanitas.Sermene 365 in litulo : De Cantico Exodi.] Codex
Regius sermonem vocat, De Cantico Exodi, pott
transitum maris Rubri. At in codice S. Victoris tractatus
dicitur, itemque a Possidio, qui inter diversos
Augustini tracialus, duos commemorat, De Canlico
Esaim,, et, de Caniico Exodi. SIRMONDUS.—An vir
longe doctissimus oblilus erat iractalus passim dici
sermones, quales in tomo IV Traclatus in Joannem ?
Nescio. Sed nihil freqiientius, ita tit tractare et concionari
in stylo Augustiniano ferme idem sint.§ 1. Sensum nostrum in Scripluris sanctis considerandis
atque traclandk regere debel earumdem Scriplurarutn
manifeslissima auctorilas ; ul ex eis qum aperle
dicta sunt, ad nutriendos nos ; ea qum obscurius dicla
sunt, ad exercendos \nos fideliler dkseraniur.] Optim »
profecto regula, et qua cenior in Scripiurarum inter
pretatione nulla esl. Igitur poslquam Scriptura sacra
nonnulla de Deo nos docuit, ita ut de eorum sensu
nemo dubitare possit, nisi insaniat ; nunquam quidquam
ex obscuris locis eliciendum, quod iis sil contrarium.
Exempli causa, nihil clarius in Scriptura
sacra docelnr quam Deum esse bonum , misericordem,
ac justilise ebservanlem ; hoc est, qui reo possit
quidero ignoscere, et revera ignoscat, cerlis legibus,
sed qui iniioceiiieni plectere nequ.at. Qui iu Scri*409 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 410pttifa haio iioTi inveniet, nihit profeclo m ea intelli- A
get ; niilluni enim dogma roajori perspicuitate habelur.
Hoc autem posiio, ex obscuris nonnullis locis
non sunt colligendae doctrinae quae omnem bonitaiis,
inisericordise ac justiiiae laudem Deo maniTesio detrahiinl ;
qualia sunl dogmata illa quorum confirmanclorum
causa, hisce temporibus, coeluin terroe miscuerunt
Afrioanoe synodi. Neque bic dixeris in rebus
divinis profunda esse qusedam quse ingenii humani
acumen fugiunt ; nam non debent ex obscuris locis
profunda illa fingi quoe repugnent claris Scripturse
dogmatibus ; ut si Deum iacias crudelem aut injustum,
ut locum obscurum explices. Multo sapienlius
illi faciuntquisi commodamac convenientem coeteroe
Scripturoe senlenliam invenire nequeant, fatentur ea
loca a se non intelligi ; qtiam qui ita ea explicant, ut B
manifesta atque acris pugna locorum Scripturoe et
dogmalum tbeologicorum in doclrinam Christianam
iniromittalur. Nullse exclamationes rheloricae, nulla
episcoporum anaibemala, nulla regum edicla rcctuni
ut posterius bonis ac prudentibus viris videatur
efficient. Facile fieri polestutnon intelligamus locum
Scripturae, sed fieri nequit ut secum ipsa pugnet, detrahatque
Deo quod illi clarissimis verbis, astipulante
eliam recta ratione, tribuit.Sermone 566. De psalmo xxn.] In codice S. Germani,
unde primum ad nos pervenit et in duobus
S. Victoris CC 6 et DD n, tituius est: Exposilio S.
Auguslini de psalmo xxn. Atque in his omnibus libris
inserlus, est, tanquam eodem spectans, diversis S.
Augustini lucubrationibus contra Pelagianos. In Col- C
lectorii parte 3, Sermo , seu expositio super psalmum
xxn. Habitus est ad baptizandos. SIRMONDUS.Sermone589.]Posterior pars eadem est cumjposteriore
sermonis 50 De tempore, nisi quod ibi omissaest tola narralio de bomine, qui de preno solidi pauperibus
erogarat. Ac veius sane ista confusio. Nam
et sermb ille 50 in manuscripiis nihil discrepat a vulfjaiis,
el hunc nostrum fidelitpr expressimus ex codice
Regio et altero S. Victoris DD 12. IDEM.§ 5. Cum solidum, ut assolet, vendidksel.] Quanli
solidum aureum vendideril non declarat ; intelligi autem
polest ex novella Valentiniani 25 inter Theodosianas,
qua cauium esl, ne unquam intra septem millia
nummorutn sotidus disirahatur. Cassiodorus sex olim
millibus venditum docetlib.i Yariarum, epist. 10, Sea ;,
inquit, millia denariorum solidum esse votuerunl. IDEM.Ibid. Centum folles ex pfetio solidi paupenbus jussit
erogari.] Folles sereos dicit, non argenteos. Argentei
enim folles cenlum pars solidi exigua non essent. Ut
denarios ergo appellabant tum argenteos, tum sereos:
sic folles argentei alii fuerunt, alii serei. Follium
eereorum valor aut idem fuit ac nummorum seu denariorum,
quorum sex septemve millia in solido censebantur,
aut utriusque generis non magnum discrimen.
Folles autem argentei, Anguslini oevo, quid valerent
seslimari polest ex lege 3cod. Theod.de suariis,
quae porcinac pretium in singulas libras senis
follibus definit, et ex iis quse de Florenlio sartore
Hipponensi habentur de Civiiate Dei lib. xxii, cap. 8,
§ 9. Utrobique enim cengruere cmnia possunt, si pro
follibtis asses sive solidi sumantur monetse nostroe
Gallicanse. Nam et porcinae in singulas libras solidorum
sex justum fuerit prelium, el grandem piscem
trecentis assibus noslris vendi nihil est absurdi. Quo
fit ut follium et solidorum nostraiium valorem eumdem
conjicere liceat, vel aflinem. Verum hsec de folle
accipienda, quatenus cerlum nummi genus significat.
Follis enim alise sunt, in re pecuniaria, noliones,
quae ad rem hoc loco non faciunl. IDEM.m tomum sextum.DESIDERIUS ERASMUS AD LECTOREM,
DE QUJJSTIONIBUS LXXXIII.
Agnoscit quidem hoc opus Augustinus, mihi taraen
videlur a studioso quopiam ex omnibus illius libris
collecliim, in quod congestum est si quid haberetur
argulius disscrtum. Huic studio favens Augustinus
recognovit, et qusedam elimavit. Hanc conjeciuram
non omnino somnium esse declarat illud, quod quse-t.
12 iiabet fragmcntum ex Fontei libris decerptum. Et- .
cap. 51 liabet locum ex sectuido M. Tullii de Inventione
libro descriptum. Sunt autein et alia quae mihi
non videntur per omnia sapere pbrasin Augustini. Ad
haec erant quaedam confusa, vel huc translata ex qusestionibus
Evangeliorum, vel hinc illo transmissa.
Poslremo multa sunt quae non habent ullam speciem
qusestionis, nisi quod qnidquid doceri potesl, idem et
quoeri polesl. Ila tot nascentur quaestiones quot sunt
sententise, sive proloquia. Ipsura tamen oous erndiiutn
est et leetu digntun.ANIMADVERSIONESIN EASDEM QU/ESTlONES LXXX1II.Quaest. 9. Quod non manet percipi non polesi, illud
enim percipitur quod scientia compreltenditur.Comprehendi
autem non polest quod sineitttermissione mulalur.
Non est igitur exspeclanda sinceritat verilalk a
sensibus corporis.] Sic solvil. Augustinus quseslionem,
utrnm sensibus corpnreis percipi verilas possit. Est
Plaiouica ratiocinalio, cujus quis sil usus non intelligo ;
nisi si quis velit in dubium revocare testimonium
sensuum in rebus corporeis, quo tainen ipsa
Ciirisliana fides nitilur. Scio philosophico quodam
sensn posse dici senstis a Deo nobis dalos nou fuisse
ut iniimam rerum naiuram, et veritaies occultas eoriim
ope cognoscamus ; sed haoc ad theologicas qnte
stiones npn pertinent. Multa hic suiit quse Platenis
muui redolent.Quoest. 16. Deus omnium quw sunt causa est. Quod
autem omnium rerum cattsa ett, eliam savienliw sux411 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI, 4Wcausa est.] Quare non dicit sut ipsius causa esl ? Ni- £
mirum, quia certissimis metaphysicorum axintnalibus
boe repugnat. Attamen idem aliis verbis dicit, nani
sapientia Dei est ipse Deus. Non est dissimulandum
ita loqtti solitos Platonicos. Aristides lom. I, Or. 1,
p. 5, de Deo : 'Eizoinae ixpaxo ; uvrbg iuvrbv : Primus
ipse se fecit. Paulo post: "08E iaxi, izpwxbg xe xui izpeaSvru.ro ;
v.uX apynyixv ; xo>v TZUVXOIV, uvxb ; i'£ uvxov yeVOUEVOJuvroizuxwp re v.ui p.eitoiVYi eiu) Xov yeyovivui"v.ai waizep Tijv 'A8 »VKV upu ev. rn ; v.efu) :n ; ifvae,
xaiyupiov ovSiv izpoaeSenQr, ei ; avxfiv, ovxoi ; exi izpbxepov
« 0-6 ? savTov eS, ia.vrov eizoinae. Hic esl primus etantiquissimus, elomnium princeps, ipseexse facluspafer sut ipsius, et major quam ul ex alio essel, ct quemadmodum
sane Minervam ex capite genuil, nec nupliis
ejus causa indiguit, sic adhuc prius ipse se ex se fecil. I
Sic vero colligit Augustinus seternitateiii Filii, ex allatis
verbis : Igilur sempiternw sapienlim suw causa
est sempiterna, nec lempore prior est, quam sua sapienlia.
Idem collegeris, si recta sit baec ratiocinalio, de
reliqtiK omnibus Dei altributis. Deus enim eril causa
suoe bonilalis, suaa polenlioe, suae juslitise, elc, ac
proinde totidem erunt Filii Dei quot sunt ejus atlributa,
quo nibil absurdius fingi potest. Proestitisset
ergo abstinere ejusmodi ratiocinationibus, quibns nihil
probari potesl ; prasertim in re lam seria, el tot
acerrimis coniroversiis usque adeo vexata.Qusesl, 18. Sic probat Trinitatem : Otnne quod esi,
aliud est quo constal, aliud quo discernilur, atiud quo
congrttil. Vniversaigilur creatura si et esl quoqno modo,
el ab eo quod omnino niltil est plurimum dklat, et suis (
parlibus sibimet congruit, causam quoque ejus Irinam
esse oporlet: qua sit, qua hoc sit, qua sibi amica sil.]
Praelerquara quod hocc abstractione dunlaxat aniini
disiinguuntur, ae proinde non opus habent diversis
causis, an non variarum rerum polest esse una eademque
simplicissima causa ? Nisi hoc adtnittatiir,
quot distingui poleruntin creaturis proprieiates, lotidem
erunt personoe divime. Hsereticos illius sevi
oportet valde stipites fuisse, si ad talia argumenta
obmutescerent, aut adversarios ndn irriderent. Sed
et orlhodoxorum aures atque oculi paticntes fuerunt
quorumvis sermonum et librorum, siejusmodi ratiocinationibus
delectati sunt. Me profecto, ne quid dissimulem,
offendunl., cum reputo tam graves quoestiones
usque adeo levibus ratiunculis solvi, et ibeologiam 1
Christianam iis contaminari, ac ludibrio inlerdum
exponi. De iis quse nonnisi revelatione divina innotuefunl,
nec ratione possunt probari, salius fuit et
so !a Scripturae auctoritaie, et solis ejus verbis uli.
Sed audiamus et sequentia : Crealurm autem causam,
id esl Deum auctorem dicimus. Vere sane, sed quid
inde ? Oportet ergo esse Trinilalem, qua tiihil prmstanlius,
inlelligentius el beatius invenire .perfecla ratio
potest. Esse Trinilatem, hncest, Patrem, Filium,et
Spirilum sanclum, docent nos sacrse paginm ; quibus
credere nos par esi, non mirius quam ratiocinalionibus
rsostris. Atcolligi ex antecedentibus, ul jam diximus,
hoc non potuit. Alioquin codeni jure, ex philosopliiaA illius oevi, quinque collegeris esse divinas personas,
quod sint quaiupr elementa, et quinia essentia, qua
coeli et bouiinum mentes conslant. Qualia innumera
possenl fingi. Sed et audi rhetoricum argurnenliiin,
ne stise arlis obliviscerelur bonus anlistes. Sdeoque
etiatn cumverilas qumrilur, plus quam tria generaqumstionum
esse non possunt utrum omnino sit, ulrutn hoc
an aliud sit, utrutn approbandum improbandumve sit,
Quidni alius similiter quatuor esse personas dicat,
quod sint qualuor rhetoricae partes, invenlio, dispositio,
elocutio ac pronuntiatio, aut quod sint qualuor
figurae syllogismorum ? At, inquies, Augusiiuus baee
quasi argumenta firma non protulil, sed potius quasi
illustrationes quasdam pbilosopbicas ac rbetoricas
verilatis aliunde exploratse profudit ; et quidem tiro,B cum primum in Africam ex Italia rediissel. Sed primum
hae non sunt, siveritaiem amanus, illustrationes,
verum obscuraliones veritatis, quse fulilibushujusniodi
argutiis minime indiget, et dehonestatur.
Proelerea, nt ipse testalur, hunclibrum jam episcopus
exanliquis sthedis colligi jussit, cujus maxima pane,
sine nlla vel mininia jaelura, Numidae poiuerunt carere ;
et in libris ipsis de Trinitate, ab episcopo niagno
studio elaboratis. lalia multa sunt.Quaesl. 24. Merilum aulein pwnm peccatum, el tne,rilum prmmii recte fiiclum esl.] tloc est merilnm esl,
quo poena contrabitur et quo praemium accipimr.
Snbdit : Nec peccalum aulem, nec recte faclutn impulari
cuiquatn jusle polest, qui nihil [ecerit propria volunlale.
Esl igitur et peccatum el reclc factum in libcro,
G voluntalis arbitrio. In Retractationibus vero ad hanc
quoestionem : Quodita esse, inquit, omnino verksimum
esl, sed ul ad recie faciendum liberum sil, Dei gralia
liberetur. Verum hoc est quoque. Sed ut slel illa prior
Augusiini responsio, ita ut actiones hominum malse
et bonoe iribui queant eorum libero arbitrie, non
lantnm ii bomines qui servantur delient liberari Dei
graiia, sed et ii qui damnantur, ita servi peccati facti
esse debuerunt, ut non neeessario peccarent, atque
in illa servitute remanerent. Deinde quomodo infan[les qui moriuntur non baptizati, et quibus, ex Augustini
sentenlia, poenae infligunlur, propria voluntate
pecearunt ? Ila opiniones suas retractat Auguslinus,
ut q.uain minimum in iis mutatum viderivelit ; uniie
(il ul excuset saepe nonnulla, omissis aliis quse noni D minori retractatione indigebant. Verum, hac in re,
Ssvrepo ; izlov ; non fuit felicior.ANIMADVERSIONES\D DIVERSAS QU.« STIONES AD SIMPI.ICIANUM.LIBRO i. Quaest 1/ Ad Rom. vn, 7 et seqq. Videtur
[ mihi Aposlolus iransfigurarse in se Iwminem sub lege
posilum, cujus verbk ex persona sua loquitur.] Fuil baec
i vulgo tum lemporis recepta sententia, eaque veris ;
sima, et quam nunquam revocasset Augustinus, nisi
 ; postea exorlusessetPelagius. Vide ad toin. III. Anim ;
advers. in episl. ad Romanos., Quaest. 2, § 2. Inlenlionem Pauli, qum per totami Eptsfofim vigct, teriebo quain consulain. Hwc esl autem413 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. ALGUSTINI OPERA. _Uul de operum menlk nemo glorielur ; de quibus aude- A
'bant Israelilm gloriari, quod daiw tibi legi servissetit
ei ex hac evangelicam gratiam lanquam debitam meritk
suis percepissenl, quia legi serviebanl. Vnde nolebant
eamdem graliam dari gentibus, tanquam indignk, nhi
Judaica sacramenta susciperent.] Si paulo attenlius legantur
priora undecim capita Episteloe ad Ronianns,
duas quoeslinnes polissimas in illis a Paulo tractari
nemo non intelliget. Prior perlinet ad justificationem
bominis apud Deum. Contendebant Judaei neminem
posse justum, hoc est, bonum haberi a Deo, nisi legis
Mosaicoe, cum ad caerimonialia, tum ad moralia
proecepla quod aitinet, observanlem. Negal hoc Paulus
et mullis ostendit, sine legis Mosaicoe observalione
horaines justificari, seu justos a Deo haberi ;
adeoque juslificalionem obtineri non operibus, sed J
gratia, hoc est misericordia Dei ; qua bonns habelur
is qui legem nunquam observavit, si modo Evangelio
credat eique in posierum obsequatur. Posterior quaeslio
est utrum a Deo gentes idololatricae possent ad
Evangelii cognitionem vocari, et populus ejus baberi,
etiam negleclis Judoeis. Negabanl hoc Judsei, affirmabat
Paulus, qui ostendit Deum, in vocandis pcpulis
ad sui cognitionem, nullam rationem habereoperum
seu meritorum, sed beneficia sua in quosvis
conferre, quamvis indignos, iis omissis qui benettciis
divinis indigniores ceeleris non erant. Haec sunt duo
summa capita, ad quae lola disputatio Pauli referenda
esi, non quod hic habet Augusliiius. Itaque nihil ad
rem facit quod sequilur apud eunidem : Multk locis
hoc swpe teslalur, fidei graliam prwponens operibus , £
non ut- opera exslinguat, sed ut ostendat npn esse opera
prmcedenlia graliam, sed consequenlia ; ut, scilicet, non
te quisque arbitrelur ideo percepisse graliam, quia bene
operatus esl ; sed bene operari non posse, nki per fidem
perceperit gratiam. Incipil aulem Iwmo percipere gratiam,
ex quo incipil Deo credere ; vel interna vel exlerna
admonitione motus ad fidem. Nolo haec excutere,
sedpernego Paulum quidquam ejusmodi cogitasse,
cum dispularel contra Judoeos. Nec hi conlendebant
graliam fidei sibi aut ulli alii deberi, nec Apostolus
contrarium probal. Adeat lector opliroos quosque
Pauli interpreies, sed prseseriim ipse Paulum Iegal,
intelligeique ab Augiistino Apostoli scopum nullo
niodo animadversum fuisse. Ac sane obscurior est
Episiola ad Rpmanos quam ut a scmiplatouico rhe- ]
tore, criticac plane imperito, iutelligeretur.Ibid., § 4. Allatis verbis Pauli Rom. ix, 11, 12.
Vnde, inquit, occurril animo qumrere cur dixerit: ut
secundum eleclionem propositum Dei maneret ? Quomodo
esl erinn justa, aul qualkcunque omnino electio,
ubi nulla dklanlia est ? Si enim nullo merilo eleclus est
Jacob, nondum nalus el nihil operatus, nec omninp
eligi potttit nulla exsktenle differenlia, qua etigerelur.
Item si nullo merilo improbalus est Esau, quia et ipse
nondum nalus et nihit operatus erat, cum dicerelur ct
major serviet minori, quomodo ejus improbalio justa
dici potesl ? ete.] Si hunc i.psuin locum paulo atienlius
et, ut ita dicain, v.pinxaripug considerassel AugustiAnus, proiixam disputationem quse sequitur, de eleclione
singulorum bominum compendii fecissel,
quippe quoe plane extra rem est. Liquidum enim est
Jacobum et Esauum non speciari hic quasi singulos
quosdam bomines , de quorum conversione deliberet
Deus ; sed quasi conditores duartim gentium, quarum
banc, non illam ad sui cognitionem vocaturus sit et
pro populo suo habilurus. Tota series oralionis occasioque
dispulationis boc clamant ; fced et ipsa illa
verba, major serviet minori, Gen. xxv, 23, manifesto
ostenduut ; nam bsee verba dicuntur non de hominibus
, sed de populis. Dum gentes sunl, inquit Deus
suscitanti Rebeccse, in uicro tuo, el dtto populi ex
ventre luo dividenlur , populusque populumsuperabit,
et tnajor serviet minori. Ae sane Idumsei, quorum opesB citius convaluerant quam Israelitarum, postea tatnen
iis servierunt ; sed ipse Esauus nunquam Jacobo obnoxius
fuil, cui terrori potius erat ; utad eum Geneseos
locum ostendit/oaunes Clericus. igilur bizpoaSibwaa
sunl quse quoerit postea Augustinus , an eleciio
Jacobi sit ex praescientia fidei, ac reprobatio Esaui
ex praescientia contumaciae, an fides inter dona gratiae
numeretur, etc. Attamen duin extra oleas ila
vagatur oraculum Numidise, invenit, non ex instiiulione
ecclesiastica , neque ex Paulo, qui.ea de re hic
quidem nihil habet, fidem esse donttm Dei ; hoc esl,
ex ejus sentenlia , nasci eam ex inlerno afflatu cui
reluctari non licet, et qui pauculis lanium eleclis
conceditur , quamvis sine eo nemo possil lidem ad
finem usque vitoe Evangeiio habere. Presbyter hncG tam grande arcanum nescivcrat, uti nec cum episco« 
pus primura factus esl, sed dum meditatur hsec responsa
ad Simplicianuni, invenil ; alque ad hoc suum
dogma posiea Scripluram, relucianteni licet, traxit ;
nulla habita ralione nexus orationis, signifieatus fecepti
verborum , qusesiionumque ac controversiaruni
quse inter aposlolos et Judseos agitabantiir. Ita legebat
Scripluram , quasi singulae periodi aut sententiie
essent axiomata qusedam mathematica, cuni superioribus
ac sequenlibus mininie connexa , sed quae
seorsim et per se possent expjicari ; et si quid, occurrerel
quod speciosoe declamatiunculae occasionem
praeberet aut proebere videretur, id vero avide arripiebat,
et Punicse eloquentioe vela pandebat. Nullo
in opere specimen dedit illuslrius, mirificoe illius conD,suetudinis, quam in hoc ; px quo tamen postea lot
fluxere allucinationes , quoe tolli poiuissent, nisi vis
et auctoriias remediis fuissent objectse. Humiliuui
enim scilicet oralorum illius sevi hsec fuit indoles, ut
ad loquendum die iis quae n.on intelligebant, null !.'
quamvis pracsidio cincli facillime accederent ; sed
diflicillime a procconceptis semel opinionibus possei:t
revocari, quas anathematibus et edictis acerriine
tuebantur, si quis eas oppuguare auderet.LIBRO n. Quaest. 4, § 2. Ad queestionem quomodo
Samuel per pythoiiissain evocari potuerit, postquam
dixit Samuelis ipsius aiiimnm potuisse lorte evocari,
subjicit : Quanquam in iwc facto polesl esse alius fa--
cilior exitus el expedilior inlelleclus, ut non vert spiri*415 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 416fum Samuelis excilalum a reqwe sua credamus, sed aiiquod
phantasma el imaginariam illusionem diaboti machinaiionibus
faclam, qttam proplerea Scriplura nomine
Samuelk appellat, quia solent imagines rerum earum
nominibus appellari, quarum imagines sunt.] Cur non
potius dixil loqui Scrrpturan) illic ex senlentiaSaulis,
qui revera Samuelem evocatum credidit ? Cur etiam
iiil.il de fraude pylhonissae viro aculo suboluit, quae
lamen plane videtur os credulo el perlerrito Sauli
sublevisse ? Sane ne ipse quidem Saul vidisse narratur
speclrum hoc, cujus nomine loqui facile potuit
subornatus qiiidam nebulo a pytbonissa. Sed vide
hac de re acutum aique eruditum virum Anlonium
Van Dale , in dissertatione de Divinalionibus idololatricis
sub V. T., cap. 9.ANIMADVERSIONESIN LIBRCM DE OCTO DULCITIl QU.EST10NIBUS.. Quaest. 1, § 6. Ad Iocum I Cor. ni, 11 et seq.,
statuit fundamentum esse fidem in Chrisium, aurum
vero, argentum et lapides preliosos esse eximia qusedaui
bona opera ; ligna vero , fenum ct stiputam ea
esse quibus carnale aliquid admissum est. Miror ei
in menlem non venisse hic agi de docirina , et tot
propositas qusestiones homini qui in re plana usque
adeo cespitabat, aut eum tam leviter in Scriptura
versatum tot qusesitis respondere susiinuisse. 0 vacuam
studiosis Scripturae Africam ! 0 stupidos quibus
haec admirationi erant et qui tam verbosas disputaliones,
ut nihil discerent, legere sustinebant !
« § 13. Tale aliquid posl hanc viiam fieri incredibile
non esl, ct ulrum ita sit qumri potest ; et aut invenire '
nuf lalere, nonnullos fideles per ignem quemdam pur'galorium,quanlo magis, mittusve bona pereuntia dilexerunt,
fanfo tardius citiusve (sic lego , non citiusque) 
salvari ; non tamen tates de quibus dicium esl : regnur » ! Dei non possidebunt.] Majore cum fiducia hac de re
loquitur in opere de Civilale Dei lib. xxi, cap. 15.
Vide el quoe collegerunt Benedictini in proefatione ad
Hilarium cap. 8. Sane ad affirmandum esse ignera
purgalorium recta deducebat consuetudo jam recepla
eo lempore orandi pro mortuis , de qua Augnsiinus
ad quaestionem sequentem. Quamobrem landem opinio
de poenis purgaloriis, apud pleresque Chrislianes,
decreiis synodorum ccnsecrata est ; ne Ecclesiae
preces viderentur mcrluis inutiles, quippe quoe nullis' poenis eos liberarent. De iis precibus suo loco aliquid ■
dicemus.Quaest. 6, § 2. Item qumris, inquam, utrum spititits
immundus, qui eral in pylhonksa, polueril agere ut
Samuel a Saule viderelur, elc.] Vide nolata ad lib. n
diversaruro Quoestionum ad Simplicianum qusest. 4.DESIDERII ERASMI CENSURALlBRI DE FIDE.Libellus hic ex diversis Augusiini epislolis consarcjnatusest, maxime qnod ad .senlenlias atlinet.Probabile esl bunc esse Hugonis Victorini.At banc Er.ismi censuram recte confularunt Benedictini.Quod si quid decerplum hic est ex epistolisAugusiini, niliil vetat id ab ipso Auguslino facluin ;• A qui se ipse non semel exscribit, in superiore libello,quo Dulcitii quaeslionibus respondet.•■ Cap. 1, § 5. Cerfe enim si rebus non vkis credere'■ non debemus, quandoquidem et nondum certius probatisi amicorum cordibus credimus, el cum ea malis nosirisbona probaverimus, eiiam lunc eorum erga nos benevolenliamcredimus polius quam videmus.] Ascribuntedilores Parisienses margini locum hunc perptexumesse et viliqtum ; sed omnis difficultas, nisi fallor, lelletursi pro quando, legamus quomodo, et notam interrogationisfini periodi addamus : nisi quia tantaftdes est (sequunlur hsec proxime allala verba) uf nonincongrtienler quibusdam oculis ejus nos judicetnutvidere quod credimus ; eum propterea credere debeamut,quia videre non possnmus ? Sic omnia sunt plana, utB inlelliget quisquis periodum integram Iegere nongravabitur.Cap. 2, § 4. Omillo dicere quam mulla kti, qui nos
reprehendunl, quia credimus quw non videtnus, credanl
famw et hklorim, vel de locis ubi ipsi non fuerunt ; ncc
dicanl: noncredimus, quia non videmus.] Ad hoc fuit
palmarium argumenlnm, quo adversarios ad silenlium
adigcre facile potuit, idque ab omnibus non aegre inlelligendura
, et rei quae hic agitur accommodatissimum
 ; quandoquidem, si rem probe pensitemus, fides
nostra nititur polissimum evangelicse historioe veritate.
Sed nescio quomodo veteres quae firmissiroa
crant rei Christianae fundamenta sacpe ferme negligtint,
aut obiler certe atlingunt ; dum operose expontint
quae apud incredulos vim nullam habere potueC
runt. Sic Augustinus copiosissime de prophetiis agit
in sequentibus, babetque quoe apud Christianos cutu
: fructu dici poterant, sed apud incredulos pondus nullum
habebant, cum vix unquam ex vi vocum et nexu
oralionis, si cum homine veritatem Judaicse et Christianae
religionis neganle sit nobis negotium, probare
pnssimus ea vaticinia ad Christum pertinere. Itaque
apud incredulos liis potius argumentis abstinendum
ftiit, historiisque utendum , quibus nihil sanum reponi
ab iis poterat.ANIMADVERSIONESIN LIBRUM DE FIDE ,ET SVMBOLO.Cap. 3, § 3. Verbum aulem Patris ideo dictum est,
quia per ipsum innotescit Pater. Sicul enim verbis noslris
id agimus, cum verum loquimur, ut noster animus
D hmotescal audienti, et quidquid secretum in corde gerimus,
per siqna hujusmodi ad cognilionem allerius proferatur
: sic illa Sapienlia quam Deus Paler genuit,
quoniam per ipsam innotescit dignk animis secrelissimus
Pater , Verbum ejus convenientissime nominalur.]
Miror catechumenis propositas res usque adeo dubias,
quasi fidei capita. Nam si quis negasset Auguslino
vocem Ibyo ; apud Joannem verlendam verbum, contendissetque
esse 1 ralionem , quomodo contrarium
probare potuil ? Quinimo Platonicorum, quos rnagni
faciebat, similiaque Christianis hac in re sentire putabat,
auctoritale premi potuit. Proelerea si quis negasset
munus esse Filii, ul animos per se illuslraret,
eo modo quem dicit Augustinus ; qui probare poluis-,417 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPIiRA. 418set quod hic contendit, nisi forte ex suis Platonicis, A
qui hoiiiines rationales csse pulabant, parlicipatione
xov A.byov , quos lamen audire noliiisset de propria
hujus vocis significatione ? Mulla alia dici poluerunt,
quoe omilto et quoe legi potuertint apud Joannis interpretes
ad cap. i, 1. At eo tempore, si verum dicere
velimus, non quserebatur lam quid esset verum, possetque
contra quosvis adversarios firmis raiionibus
defundi, quam quod vel levi probabilitate tinctum
erat, et apud aures omnia admittere paratas speciose
dici potuit. Legantur sequentia, expendanturque ab
animo veritatis amanle, et ni verum tulisse judicium
dicar, abjiciauiur hse chartae, lineisque el blaltis devorandoe
pennittantur.Cap. 5, § 8. Dono enim Dei, hoc esl, sancto Spirilu,
concessa npbis est lanta humilitas tanli Dei, ul totutri B
hominem suscipere dignarelur. | Scio et alios sic locutos,
sed profecto et Scriplurse sacrae et recte raiioni
plane contrariura est humiliiatem divinoe natursc tribuere.
Virlus est horainis quae a Latinis modeslia
dicilur , sed quae Deo tribui non potest sine blaspberaiae
quadam specie, cujus tamen incusare Augustinum
nolim. Locum ad Philippenses n, 6, qui objici
forte posset, intelligendum de nalura humana Christi
oslenderunl Hugo Grotius et Joannes Clericus in
addilanientis ad H. Hammondi Adtiolationes ad Novum
Testamenlum. Quod factum ab seierna ralione,
quando caro facta est, id non humilitatis, absit ! sed
summse bonitalis et munificeniioe specimen fuit.Cap. 5, § 11. Credimus itaque in eum qui sub Ponlio
Pilato crucifixus esl et sepullus. Addendum enim erat C
\udicis nomen, propler lemporum cognitiohem, elc.]
Tum nulla mentione facta descensus ad inferos, proxime
subjicitur : credimits etiam illum leriio die resurrexisse
a morluis, prinwgeitituin conseculuris fratribus,
etc Uude liquel eo tempore in Symbolo Ecclesise
Africanae, ut et in Romano aliisque, abfuisse
caput de descensu ad inferos ; quod tamen postea tetnere
conjunctum est. Vide quoe doctissimus omnium
interprelum Symboli Joannes Pearsonus , hac de re
in Anglica interprelatione Symboli scripsit.
ANIMADVEUSIONES .IN LIBRUSI DE FIDE ET OPERIBUS.Cap. 7, § 11. Quidquid enim homo veluti recle fecerit,
nisi ad pietatem quw ad Deum esl referalur, rectum dici
non oportel.] Quomodu hoec intellexerit Augustinus, '
et quibus ralionibus fretus ita loculussit, quisquis
scire avebit, adeat lotno X librum iv contra Julianum
cap. 5, ubi multis hac de re agit. Consulendus et
einiuentiss. cardinalis Henr. Norisius in Vindiciis
Auguslinianis paragr. 4. Altamen, si verum amamus,
nemini hanc suam sentenliam persuadebil Augusiiuus,
qui quidem in nuda ejus auctoritate non acquiescat,
sed raliones expendal. Nam cerluin est quaecunque
Dunt secundum natnr* el rationis reclae impuisum, ea
esse bona, quamvis revelatio non accesserit. Exempli
causa, colere parentes, eosque omni ope adjuvare,
miserorum malis tangi et opitulari, castitatem colere,
pudice familiam educare et sexcenta talia quse suadet, A recta ratio, postulatque humanae societalis felicitas,
i recta suul et Deo placeul, qui reclse ralionis et liuinanse
i socielalis non minus auctor est quam revelationis.
, Qui siue revelatione possunt damnari ob delicta inrectam ratiouem admissa, eosdem necesseeslet posse
i absolvi, si recte ralioni obsequantur ; quod docetetiain Paulus Rom. u, 14, 15. Nemo qui rem expen’<
derit sibi persuadebit legem naluroea Deo per rectam
i rationem laiam, et per ipsam humanse naturae conslii
tuiionem confirmalam , perfractam aut observatam
i pariler datunare ; nec pium erga parentes esse Deo
i gratiorem quam parricidam. Monstra sunt illa excontendendi et paradoxa defendendi libidine nata.
Cap. 15, §24. Quapropter diligenler oportet altenderequomodo accipienda sil aposloli Pauli illa settten>,'
B tia plane ad inlelligendum difficilis, ubi aii: Fundamenlumenim aliud neino potest ponere, efc. I Cor.iii, H et seqq.] Jam de hoc loco egit in libello deQusesiionibus Dulcitii, nec tamen hic potuit sese exi
pedire diflicultate , quae magna esse non potest,tiisi oscitanii. Liquet enim Paulum agere illic nonde moribus, sed de dogmatibus, cum serrao sit de
i doctoribus ; qualis ipse atque Apollo, quorum se dii
scipulbs dicebant Corinlhii, proptereaque in partes
t ibatit.ANIMADVERSIONES, IN ENCHIRIDION AD LAURENTIUM.I Cap. 11, § 4. Quid est aliud quod malum dicitur,■' nisi privalio boni ?] Eodem jure dicas Poenp philosoipbo: quid est aliud quod virtus dicitur, nisi privatio[ C vitii ? Nam sane virtus, exempli causa, fides, spes,] caritas, etc., non est magis babitusanimi nostri, repeiiiisactibus comparatus, quam incredulitas, desperalioet odium proximi ; nec effectus vitiorumsuntminus magni quam virlutum. Quod si dicas, de*tracto vilio, poni virtutem ; simiiiler dixero, detra3cla viriute, poni vitium. Contraria hsec quidero sunl,sed non opposila, ut privalio et habitus, ignorautia ;) et scientia. Verum Auguslinus comparalione hanc ine rem utittir, qua forle quispiam negotiura ccnfectumpuiei. Non dicam comparatione rem veram et probalamilLuslrari, tanlum, aul altius memorioe infigi ;non vcro, si dubia est, probari ; sed ipsaro coropara, tionem expendam. Namsicul, inquit, corporibusi animalium nihil esl aliud morbis et vulneribus affici,'<, ** quam sanilate privari: ita et aninwrttm qumcunque sin,s vilia, naturalium sunt privationes bonorum, quw cunn sananlur non atiquo Iransferunlur ; sed ea quw ibit erant nusquam erunl, quando in illa sanitate non erunt.is At morbi aut vulnera non sunt tantum privaliones>, sanitatis ; nisi quis dicat febrim, exeropli causa, cti ;,jus sunt tot genera, et symplomata, quamque omt,nes norunt sttam esse ut plurimum in motu extraoredinario sangtiinis, raeram esse privalionem ; quemaadmodum motus, quamvis violentus, mera est prilivatio quietis. Quis ferret eo modo ralioeinantem ? ;, Quis dicat sectionem musculi aut nervi, effusionem !, sanguinis, luxationem aut Iraciioiiem ossis meras essest privationes eorum quse antea erant ? Caprimulgis et419 SUPPLEMENTKM AD OPERA S. AOGUSTINI. 42Cfpssoribus bsec philosophia tratialur, non hptninibus A
liiterarum studiis expolitis. Quod addit vitia, cum
sanantur, non alio transferri, sed nusquam esse* lam
valet ad probandum virtiilem essenihil, quam ad
qsiendendum vitium merarn esse privationem ; nam
virtus, quam quispiam conlrario vitio mulat, non aliquo
transfertur, sed nusquam est. Quis in metapbysicis
nonnibil exercilatus nescil accidenlianon transferri,
cum mnlantur aut intereunt, nec tamen esse
merum nihil ? Quain hoc sit manifestum nenio non
videti nec eo secius in tam mirifica argulia sibi placel.Augustinus,
qui inter duo mcmbra allaloe comparationis
hanc parenlhesin infarcit: Neque enim id
agitur, cum adhibetur curalio, ul mala ista quw inerant,
id esl morbi ac vidnera, recedant hinc, et alibi sittl,
s.ed utique, ul non sint. Non enim vlta substanlia, sed I
carnalk subslanlim vitium est vuinus aul morbus ; cutn
caro sil ipsa subslantia, profeclo aliquod bonum, cui
accidunl kta maia, id est pritatwnes ejus boni, quod
dicitnr saniias. Pariter ratiocinari qUeam ut probem,
conlra Augustinum, sanitatem esse lanlum privaiionem
inprbi ; nam quando propinatur, exemplicausa,
Venennlui) ) poculum , ut sanitas labefacletur, hoc
non sit ut alibi sit sanitas, sed ne omnino sit. Quis
prseterea non mirelur nostrum bunc philesopbum ,
qtiem usqueadeoaculum mullipulant, ilaloqtii quasi
inlersubstaniiainet nihil ens nullum, utpbilosophice
loquar, inleresset, accidenliaque omnia pronibilo essent
habenda ?Si verum hpe esset, saniias et utYfus
habenda eliam essent nomina meri nihili, sunt enim ,
sccidentium vocabula. Nescio quid hisce, reponerent ^
Manichoei ; sed si iia se confulari tacili patiebantur,
%-alde stolidos fuisse oporlet. Hisce tamen usqueadeo .
non immorarer, nisi viderem et sebolasticos et alios
acutioresphilpsoplioSjin accepto hoc aveteribuscomraento,
veluti de manu in manum, acquievisse.Propterea
argutias philosophicas quoe seqiiunliir non
lnoror, quamvis parum idoneo loco sint collocatse : in
Enchiridio qpippe, quo Laurentius volebat non metaphysicas
contemplationes, sed religionem Christianam
in summa capita conlractam, breviterque explicalam
babere. Sed hoc est hominum loquacium ingenium..
ut quidvis quod sese animo objicit, quovis
tempore et loco effundant.Cap. 21, § 7. In quibus autem rebus niltil inlerest
ad capessendum Deiregnum, utrutn credantur annon ; ■*■
vel utrum vera sive. sinl, sive pulenltir, an falsa ; in his
errare, id est aliud pro alio putare, non arbilrandum est
esse peccatum ; aut si esl, minimum esse ac/eivssinsuin.]
Si peccalum dici queat error quo minus Dei limentes,
ac praeceptorum ejus minus observanles non fimus ;
est peccatum, ut ita loquar, philosophicum, hoc est
delictum in leges logicas, quae, si semper a nobis
observarentur, nes ab errore immunes conservarent.
Sed talia peccata, quibus non lit ut de Deo minus
magnifiee sentiamus, vel ut evangelicis Iegibus minus
leneri nos putemus, non sunt ea quibus evangelica
doctrina poenas minatur-Itaque recle in sequenlibus
Augustinus, memoratis nonnullis innocuis erroribus:A Inlik alque.hujusmodi falsitalibus salva fide quw in
Deum nobk est, fallimur, et via non relicla quw ad illum
ducit, erramus ; qui errores, etiamsi peccala twn
sunl, lamen in malk hujus viim depulandi sunl ; quw
ila stibjecta esl vanitali, ut approbentur hic falsa pro
veris, respuantur vera pro falsk, teneantur incerla pro
cerlis. Haec reputare secum deberent theologi nonuulli,
"qui eum magni Augustinum facere videri ve^
lint, attameri contendunt emnes erroresesse peccata,
omniaque peccata, ut .scbolse theologi loquuntur,
esse mortalia ; unde, ut pulant, sequiiurnullos errores
ferri oportere, quandoquidem nulla lelhifera peC,cata
ferenda sunt.Ibidem, postquam probavit omne mendacium esse
peCcalum, plnrimum quidem, inquit, ad bonum prnBfeckse homines, qui non nisi pro salute hominis mentiuntur,
non est negandum ; sed in eorum tali profeclu,
merito laudatur, vel eliam temporaiiter remuneratur
benevolentia ; non fallacia, qum ul ignoscatur sat est,
von ul eliam prwdicelur, elc.] Videtur Augustinus Itiqui
de salute oetefna ; ad quam nonnullis conciliandam
multi tunc temporis nientiebantur, innumeris
niiractilis confictis ; eumt ut dicebant, duntaxat in finem ;
ut ihfideles ad fidem adducerentur. Eos non
laudat Augustinus ; sed facile iis ighoscit ; quod frequens,
ut quidem videiur, malum essel inter ecclesiaslieos
ho:nines illius oevi. Sed dignum est observalu,
primum eos qui servandi pfoximi causa mentiebantur,
sai-pissime ex illo mendacio lion contem,
nendum lucrum fecisse. Exempli causa, qui fingebanl^1 tol miracula in suis ecclesiis (ieri ope reliquiarum S.
Stephani, ii ita se gerebant nt infideles aut dubitantes
de fide Iucrifacerent ; sed eadem opera oblationes ab
iis accipiebant minime spernendas ; quis enim, si
modo posset, non aliquid conuilisset in usum ecclesise,
quam tot ac tantis miraculis dignabatur beatus
Stephanus ? Itaque sine nimia malignitate, mentitoseosdixeris,
non minusspe lueri quam cupidilate
servandi proximi. Certe qui ita mentiutitur digni non
sunt qui meliores a iiobis putenlur. Secuildo loco
gravissimum est peccaium in Deum inque humanum
genus, cum certissiraas fationes habeas quibus infideles,
si fieri id possit, ad credendura adducas, confugere
ad mendacia ; dehohestas enim plane veritalem
- quam mendacio tiieris ; deinde eam in grave periculum
conjicis, quia si forle mendacium tuumretegatur,
veritas ipsa in dubium revocabitur. Sed mendacii tain
inimicus non erat Augusiinus quam volebat videri.Cap. 30. Hwc pars humatii generis, cui liberatiottem
Detts, regnumque promisil wlefnum, nunqmd meriiis
operum suorum reparari potest ? Absil.] Quis Auguslino
non astipuletur ? Nulla enim possunt esse merita
malorum, dujn mali suntj quae Deo grata esse
queant, ita ut prepterea de iis ad se converteudis
COnsilium.capiat. Pergit: Quidenim boni operalttr per
dilusj nisi quantutri fuerit a perditione liberaius ? Nunqttid
libero voluntalis drbitrio ? Et Iwc absit. Hsec oninia
vera sunt ; iieino enim nialus recte qiiidqiiam faeit
quatenus malns est. Nemo etiam qui non plsne421 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI QPERA. 4-22malus est liberi arbitrii stii merilis reparari potesl■', i
nulla enim illic sunl merita, si rigide loquamur, ubi
venia opus est, nec ulli homini Detis salutem debet.
Speciosa haec sunt dogmata, eademque verissima, sed
videndum an sequentia eis respondeant: nam libero,
inquit, arfcifrio male ulehs homo et se perdidit et ipsum.
Adamus quidem, qui primus male usus est libero arbilfio
(imo vero solus, si Augustinum audiamus) , se
malo illo usu in seternum perdidisset, nisi divina mi—
sericordia delictum illud ei ignovisset ; sed nec perdidit
Iiberum arbitrium, neque enim ea sola aclione
sic necessarto peccator factus est, ul nihil bnni amplius,
nisi ineluctabili Dei gratia adjnUn, facere posset.
Nullo hoc Scripturae loco conslat, nec ratiotie
ulla nitilur. Posteri ejus etiam non ita amiserunt,
consiietudine peccahdi, libertatem, ut sensim jugum ]
peccati, meiiore contracia consuetudine, exculere
non possint, nisiafdaiuiiiternociii resistere nequeant
adjuventur. Frustra enim alioqui Deus eis leges ferret
sanciias praemiis et poenis, quas ab iis minime
posse observari probe nosset, nisi eos constanler afflaret,
quod lameh erga pmnes facere minime censtituit.
Verum hic non esl locus confutandae ejus sentenliae ;
hoc lantum diligenler meihorise mandandum,
quotiescunque Augustinus libefum hominem aghOscit
: iti libris post controversias Pelagianas conscriptis, id
ex ejus sententia valde improprie ihtelligendum, cum
hic disertissime doceal hominem et se et liberum
arbiirium perdidisse. Audlamus et sequentem comparationem
: Sicut enim, inquit, qui se occidil, ulique
vivendo se occidit, serf se occidendo non vivit, nec se- *
ipsum polerit resuscilare cum occiderit ; ila cum libero
peccaretur arbilrio, viclore peccato, amksum esl liberumarbilrium.
A quo enim quis devictus est, htiie et
sefvus addictus est (II Pelr. n , 19). Ut comparalio■
nem alia comparatione eludam, dicam ut nemo fit in
bello sefvns, nisi invitus, et quamprimum libertalem
recuperare potest, occasionem avide arripit ; sie quoquehominem,
qui se a peccato victuhi animadvertit,
ejusque.servitulis incommoda sentii, si quis eum me'
lius doceat, peccato libenter valedicere. Sed ut Adamus
uno peccato non potuit amittere omnem libertalem,
ila nec una pfoba actione peccandi consueludinem
quisquam delere potest. Vicitquidem peccatum,
ejusque servi facti sunt homines, quia ei parere vO-.
luerunt ; sed nihil vetat ut nolintei obsequi, prseter '
consuetudinem, quae paulatim vincipotest ; ut liquet
ex eo quod Dens omnes homines ad poenitentiam
vocet. Ex locutione translatitia, qualis est servire
peccalo, non ila raltocinandum quasi utcaptivus amisit
libertatem corporis, quam recupefafe nequit dum
vinctus est: sic qui servus esl peccati nunquam ejus
dominationem excutere posset. Neque eiiirii libminem
captivnm, catenisque virtctum, el earcefe clau-.
sum hortatur quisquam ut excussis calenis carcere
exeat, et nisi faciat indignatur, quia omnes norunt
non esse hoc in ejus potestate ; at homini hequam
oroues indignantur, cum nullam raliohetn habet adhorlaliouum
eoruro a quibtis ad meliofem friigem, A revocattir ; quia nemo putat eum ulla necessilnle lei
neri quominus malis inoribus valedicat.Pergit Augustinus : Peiri cerle aposloii est isla sen[tenlia, qum cum vera sil, qualk quwso poiesl servi addicliesse libertas, nisi quando eum peccare deleclal ?Liberaliler enim servit, qui sui Doinini votuntalem Ubenlerfacil ; ac per hoc ad peccandum liber esl quii peccali servtts est. Al quo libentius peccato serviunthomines, eo magis ei siint addicti et mancipati ; sedeam servitulem sensim excutere possunt. Aliud csti liberaUler hero servire, aliud libere servire. Prius essepotest, si servus berum amet, ejusque carilate libenlerad parendum adducalur ; at posterius esse nequit,■ quia repugnat liberum esse qui servil ita ut servilulisjugum excutere non possit. Itaque ex sententiai B Augtistini negandum est servum peccali ullo modo: iiberum esse, si prpprie loqui velimus. Verum ille1 sajpe impreprie lequebatiir, quia pauccrum aures aliterIoquentem ferre poterant.i Ihide, inquit, adjuste faciendum libernon erit, niria peccalo liberatus esse justiiim cosperit servus. Ipsa estvera tiberlas, propter recte facti libentiam (assenlibrcnim Benediclints ila legentibus, pro Iwiiliam aut, liceniiam, ut babent aline ediliones et libri) , simttl elt pia servitus, propter prwcepti obedieniiam. Hinc videImus regeneratorum , qui, ex Augustini senteniia,i Tncluciabili afflatu aguntur, nullara eiiara esse proiprie dictam libertaiem, si illi credimus, sed tantumparendi libentiam, quse rbetorice, non vere, libertas'■ dici potest. Vox libentia occurrit apud A. Gellium- " lib. xv, cap. 2 : Cui libenliw graiimque. omnes convivioa
rum incognilw sint, quiqtte illorum omttino experssii ;si eum forte ad participandas ejusmodi voluplates ault volunlas tulerit, aut cusus induxefit, aut necessilascompulerit, deliniri plerumque et capi ; himirum, dicitl ' Plato simililer in Veteri Onomastico : lubenlia, evtzuiQeia. Quae quidem significalio nonnihil distat ab Augustiniana, nam libentiam vocal eam affeciionem, nnimi qua libenter quidpiam facit ; Gellius vero etOnomaslicon, voluptalem ; sed tamen, nori arialogicetanlum formalam vocem libenlia, sed et usitalamostendunt. Sed ad beni faciendum ista libertas (imolibentia) unde eril Itoinini addicio et vendito, nisi redi,mat cujus illa vox esl (Joan. Vni, 36)  : Si vos Filius-.. liberaverit, tunc vere liberi eriiis ? Quod antequamr " fieri in homine incipial, quomodo qukquam de liberot 'arfrifrio in botlo gloriatur opere, qui nondum esl liberadi operahdum bene, nki se vana superbia ittflatus extols'lai ? Quam cehibel Apostolus dicehs : Gralia salvifacli eslk per fidem (Ephes. n, 8). Revera libetitia illai feele faciendi non nascitur in homine inalo, nisi !isbefatione Filii ; qui prsemiis et poeriis in Evangelio,- ccelestis verilatis luce fulgente, horaines servituti- peCcati eripit, sed nulla tameri hecessitaie, ut nec
e Ulla necessitateeos ih officio cOnlinet ; quP mpdo non
t libenler tantum bonis factis adbaereht, sed et libere.
1 Nec quisquam potesl jactare libBrum arbitfium, anlequameo recte utatur ; nec posiquam fecle usus
) est, gloriari tamen potest, utostendimus a'd toiri. II,425 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGlSTINi. 424epist. 175, § 2. Fides sane Dei donum est, sed mvi- l
tis tamen non donatur ; invitis enim rapere possis,
invitis dare nihil possis. Acsane Deus fidem dat, quod
sil auctor doctrinse quse credenda proponitur, quod
homiues eam nuntiaturos ad nos raiserit, et omnia
fecerit quae ad persuadendam veritatem liberis crealuris
a Deo fieri debuerunt. Verum haec satis superque
de libertate, coelera quse habet Auguslinus non
atlingemus. Sed inlelligere facile licet bono viro
multo plus cordi fuisse Laurenlium controversa illa
sua dogmata, quam Ghrislianam religionem, docere.Gap. 94, § 24. Aperlissime namque Dominus dicit:
Vae libi, Corozaim ! vae tibi, Belhsaida ! quia si in
Tyro et Sidone factoe fuissentvirtutes quse factse sunt
in vobis, olim in cilicio et cinere pcenitentiam egissent.
Nec ulique Deus injuste noluit salvos fieri, cum \
ppstent salvi esse , si VELLENT.] Benedictini teslantur
viginti quinque ccdices antiquos habere hic si VELLET,
quemadmodum legit Petrus Lombardus, legendumque
censuerunt Lovanienses ct alii. Ac sane
sententia ipsa Augustini et sequentia ita legendum
suadent. Sensus est : cutn possent servari si Deus
votuisset, juste noluit esse salvos ; quamvis ralionem
ejus rei nesciamus, si cum aliis damnati non melioribus
conferanlur. Allamen editionesetundeciin mss.
habent Si VELLENT , quod nimirum exscriptores aut
critici magis attenderent rem ipsam, et receptam
suo tcmpore senlenliam, quam Auguslini meniem.
Ac sane sequentibus soeculis, cum totus ferrae Occidens
in Pelagianismtim aut Semipelagianismum (cur
eniin hoc dissimularetur ?) esset delapsus, nec tamen I
exuisset csecam illani reverentiam qtm superiores
aotates erant Augustinum prosecutoe ; in eo sentenliaiti
suam invenire voluerunt, ne euni damnare cogerentur,
quem niagni faciendum acceperaut. In
hoc praesertim loco , mimis aculis- facile persuaderi
poluil esse legendum velleal, quod jusliiim meminisset
Augustinus ; quoe nulla profecio est, si longe
maximi pars homiuum, culpa Adami, cui Deus necessarium
prorsus remedium afferre noluil, iton pottierit
velle servari. Vult lamen Augustinus inesse
ei rei justiiiam, sed quam in aliera demum vila
inlelligemus.Eo facilius in errorem delapsi sunt, quod Augustinus,
ne Scriplurse conlraria affirmare aperle videalur,
interdum dicat homines ideo non esse servatos 1
quod noluerunt. Audi quae habet cap. 97 : Quamobrem
videndum esl queniadmodutn sit de Deo dictum (/ Tim.
n, 4) , qui omnes bominesvultsalvos fieri. Cumenim
non omnes, sed mullo plures non fiant salvi, videtur
uiique non fieri quod Deus vull fieri, humana scilicet
volunlate impedientevolunlalem Dei. Quandoeiiim qumrilur
causa cur non omnes salvi ftanl, responderi solel,
quia hoc ipsi nolunt. Haec erat, nempe, sententia omnium
Christianorum , qui solebant ita loqui, eaque
nixa iis quae de bonitate et justitia Dei et recta ratio
et Scriptura docent. Nec ulla est in ea fe difficultas,
cum enim Paulus dicit Deum tie//e omnes homines salvpt
fieri, hoc ita iiilelligeudum non esi, quasi DeusA vellet ipse honiines, nulla ratione Iiabita eorum voluntatis,volentes nolentes octerna beatitate donare.Deus vult omnes homines salvos fieri, quia omnibusi communem poenitemise legem tulit, qua observataL salvi fieri possint, et quam revera observare possunt,si velint ; et quia neminis animus usque adeo depravatusest, ut beneficiis quse Deus in omnes homiines spargit, paulatim certe emendari nequeat. Si lexi quam fert Deus hominibus et ex qua pendet salus,i observari ab iis non posset, quamvis hemines vellent ;aut si essent ita affecii ut veluntas illa parendi ; Dep nasci in iis non pnsset, nisi Deus eos afflatu inieluctabili movere dignaretur, quo nollet omnes digtnari: tum vero negandus esset Deus homines otnnesvelle salvos fieri.
i B Subjicit Augustinus : quod quidem dici de parvulk
r non potest, quorum nondum est velle seu nolle. Sed
quis eum docuit parvulos damnari, cum Christus
aperte dieat ad tales pertinere regnum ccelorum ?
' Sed aperlius, inquil, Dominus in Evangelio, compeli
lans impiatn civilatem : Quoties, inquit, volui colligere> lilios luos, sicut gallina pullos suos, et noluisti ? lani
quam Dei volunlas superala sil hominum voluntate etinfirmissimk nolendo impedienlibus, non poluerit facerepotentissimus quod volebat. Sed aliud est velle proemiot afficere obsequium naiuraruro liberarum, nisi ipsaei obsequi nolint ; aliud facere ipsum ut creaturse ftantfelices. Posterius semper Deus facit, quando vult ;prius non facii, quia non vult effectum dare, nisivolente creattira, cui ullam vira afferre noluit. Itaquei C inanis est exclamatiuncula quae sequilur : El ubi> est illa omnipotenlia qtta in cwlo et in lerra omnia quwcunque
voluit fecit, si colligere filios Jerusalem voluil
el non fecil ? At quts nescit Deum, propositis legibus,i non uti omnipoteniia sua ut observentur, quia vulti iis libere pareri ? Quis ignorat, si Deus liberlatis
creaturarum nullam raiionem babere vellet, posse) eum quidvis ab iis extorquere ? Itaque non niinus
omnia Deus quae vult facit, cum vi creaturas, quibus
libertatem concessit, non expugnat ; quia ,hoc nou ! vult facere. An potius illa quidem filios suos ab ipsoi cotiigi noluit, sed ea quoque nolente, filios ejus collegit
ipse quos voluit ? Quia in cmlo el m terra non quwdam
voluit et fecit, quwdam vero voluit et fecit, sed omnia
quwcunque voluil fecil. Sed quis non videt Chrislum ; D conqueri quod pertinaciam Jerosolymitaruin nullisi adhorlationibus, nuliis miraculis flexisset ? Alioqui
si paucos quosdam afflatu iieluctabili allicere tanitum statuerat, idque effecerat, nihil erat quod quereretur.
Deus omnia facit, quoe vult ipse faeere: quis'• negat ? Sed non facit quse vult a creaturis libere fteri,
quia earum libertati vim non infert. Aut hoc est
agnoscendum , aut negandum cum nonnullis a Deo
ullas leges ferri proprie dictas, sed tantum proponi
electis, quod ipse in iis facere vult ; ad reprobatos1 vero quod attinet, Deum nolle eos legibus parere,
quiaprobe novit eos non parituros, nec posse parere,
ac eos damnatos cupit. Quse omnia cura ralionibus ; atque instimtis Christi el apostolorum puguant.425 VARIORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. &ANIMADVERSIONES AIN LIBRUM DE AGONE CHRISTIANO.Cap. 15, § 17. Nec eos audiamus qui indignanlur
el stomachanlur quia non tres Deos colendos dicimus.
Nesciunt enitn quid sit una eademque substantia, et
phantasmalis suk illudunlur, quia solenl videre corporaliier
vel animalia tria, vel quwcunque corpora tria
locis suis esse separala. Sic putant inlelligendam subslanliam
Dei, et mullum errant, etc.] Videtur eos inlelligere
qui objiciebant synodo Nicaenoe trilhekmum,
quos eliam memorat Gregorius Nazianzenus oratione
57, pag. 600, ubi eorum objectioni respondere conalur.
Vide hac de re ipsum quoque Augustinum
deTrinitale lib. vn, cap. 4, et si ita videalur, doctissimum
virum Dionys. Petavium Dogm. theologicorum
tom. II, lib. iv, cap. 2, ex editione Amslelo- _]
damensi, unde quid senserit Auguslinus ex notulis
magis liquebit.Cap. 20, § 22. Vetbum in principio per quod \acta
sunl omnia, non sic assumpsil hominem illum ut cmleros
sanctos, sed mullo excellenlius mulloque sublimius ;
quomodo ipsum solum assumi oporluil, in quo Sapienlia
hominibus appareret, sicut eam vkibililer decebat
ostendi.] Sapienter saneet ut theologum decet loquitur
hic Augustiuus, de ineffabili conjunctione divinae
rationis cum bomine ; sed postea exortis Nestorianis
controversiis, cum omnia odiis ac contenlionibus arderent,
dum volunt audaciores theologi explicare
quod nesciunt, omniaque novis nominibus insignire,
in tot difficultaium mseandros inciderunt, ut sese expedire
nequeant, et risum niale sentientibus moveant. (
Ante natas rixas, quidquid vulgo dici aliter bac de
re soleat, melius et candidius homines loquuntur de
rebus quse postea in contrpversiam veniunt, quia minus
affectibus prsepediuntur, nec vicieriam quserunt,
sed veritatem.ANIMADVERSIONES1N LIBRUM DE CATECHIZAKDIS KUDIBUS.Cap. 5, § 9. 
PATROI. XLVII.
Si enim aliquod commodum exspeclando
ab hominibus, quibus se aliier placiturum non pulat,
aut aliquod ab hominibus incommodum devilando, quorum
offensisnem aut inimicitiam reformidat, vutt fieri
Chrklianus ; non fieri vull polius quam fingere. Fides
enim non res esl’ salutaniis corporis, sed credentis
ariuni.] Editores Parisienses ita habere testanlur melioris
nolaemiss. codices, non satvandi corporis ; in- ■
lerprelanlurque, salutem, seu assensum geslu significanlis.
At malini interprelari salulanlk hic, eodem
sensu ac dicebant Latiui salulare imperalorem, hoc
est vocare. Sensus est fidem non esse corppris salufantis
alium nemine fralrk aut Chrktiani, sed credentis
animi. In veteribus glcssis salulaiio non lantum
uaizuap.b ;, sed et tzpoanyopia vertilur. Caeterum
eo tempore, lacile polerant etbnici spe aut metu adduci
ut fierent Cbrisiiani ; nam Cliristianis propositi
erant honores in aula, quos facilius assequebantur
quam ethnicismo pertinacius adhoerenles ; propositse
erant et dignitates ecclesiasticse minime contemnendae.
Contra ethnicis rouUa erant timenda, prseserlimA si avitae religionis sludio flagrantes a sacris faciendis
abstinere nollent, quse erant conslitutionibus iniperatorum
Chrislianorum vetita.Cap. 9, § 15. Noverint (grammatici aut oratores
qui catechizantur, cura Christiani fieri volunt) eliam
non esse vocem ad aures Dei, nisi animi affectum ; ita
enim non irridebunt, si aliquos anlistiles et ministros
Ecclesim forle animadverterint, vel cum barbarkmis et
solwckmis Deum invocare ; vel eadem verba quw pronunliant,
non intelligere, perlurbaleque dktiuguere.]
Pigri sane fuerunt et indigni qui publice conciones
ad populum haberent, aut preces coram ee funderent ;
qui cum uni linguae Latinae, nec eoe Cicerenianse,
sed qualcm eetas iila ferebat, operam dare
deberent, ne eam quidem ila discebant, ut sine crasB
sioribus peccatis dicere aui legere possenl. Magnam
vero et memorandara difiicultatem discere bene loqui
lingua vernacula , cum nullis aliis studiis destineris !
Sed quid facias illis saeculis quibus eraut episcopi
qui ne scribere quidem norant, ut liquet ex
subscripiionibus conciliorum ?Capite v et seqq. multis persequitttr causas toedii,quo catechistae afficiebantur, cum rudiores erant instituendi,cum caiecheseos duas formulas proponit,alteram longiorem, breviorem alteram, ad quarumi exemplum possent sacerdoles se componere. Nondicam eas parum accuratas esse descripliones reliigionis Christianse, et declamatiunculas potius ex,temporaneas videri quam elaboratas Cbristianismienarraliones ; sed mirum esse Augustinum auclorem. C nen fuisse erudito presbytero conscribendi libelli,s quem Iegendum proeberet catechuraenis, et de quoj postea qusesliones eis proponeret ; aut ipse proelegeret,et explicaret, ut hodie fit. Commodius multo hoc, fuisset et catecliumenis et catechistis, quam quodhic habet.DESIDERII ERASMI CENSURAIN LIBRUM DE CONTINENTIA.j Libellus pius, nec indoctus ; Augustini non esse
, phrasis arguit. Mihi videtur Hugonis Viclorini. (Sed
vide editores Parisienses in admonitione hitic libello
i prmfixa, ubi Erasmum confutant. PHEREP.) 
s ANIMADVERSIONESS IN EUMDEM LIBRUM.Cap. 5, § 6. Sed aliud est bene pugnare, quando- D morlis conlenlioni resislilur ; aliud adversarium nonhabere, quod lunc erit quando tnors novissima inimicai » desfruefui'.] Recle notarunt. monachi Benedictini recspexisse Augusiinuni ad 1 Cor. xv, 55, Vbi est, mors,conlentio iua ? Sic enim citat Auguslinus hunc locura,quasi esset scriptum, Uovaov, uS-n, xb veixo ;,non vero viy.o ;, victoria, ut est in nostris codicibus.i Non lantum alfinitas scripturse , sed et pronuntiationissimilitudo fallere iulerprelem potuit. Attamen* Ambrosius epist. 44 ad Horonlianum , sic profertf hunc locum : Vbi esi, mors , vicloria lua ? ubi este tnors, aculeus luus ?Cap. 6, § 1C. Non autem poslestas Deo defuil talem
1 facere hominem qui peccare non posset ; sed maiuit14427 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 428eum lalem facere cui aajacerei peccare si vellet, non A
peccare si twtlel: hoc prohibens, illud prmcipiens ; ut
prius essenl bonum tneritum non peccare, et posteajuslutn
prtemium non posse peccare.] Haec sunt intelli—
genda non de solo Adamo, sed etde quibusvis hominibus ;
alioqui non solveretur objectio eorum qul
excusabant peccatasua, quod Deo non displicerent,
qui alioquin ea non pateretur. Non enim sermo est
de eo quod habuit Adamus , sed de eo quod habent
singuli homines, in ea conditione in qua nuucsunt.
ANIMADVERSIONES1N LIBRUM DE BO.NO CONJUGALl.Cap. 2, § 2. Ske ergo, sine coeundi contplexu, alio
aliquo modo, si non peccassenl, habiluri essettt filios,
etc.] Ea de re vide quae ipse comtuiniscebatur Augustinus
in operedeCivitateDeiiib.xiv,capp. 25 et 24. ) Cap. 15, § 15. Illk vero lemporibus (patriarcharum) ,
cumadhuc propheticis sacramenlksaiulis noslrw
myslerium velabatur, etiamqui anle nuplias lales (cpntinentcs) 
eranf, officio propagandi nuptias copulabant, non
vicli tibidine, sed ducli pietale ; quibussioplio talis darelurqualis
revelato Novo Teslamenlo dala est, dicente Domino
: Qui polest capere capiat ; non eos dubitat (Lege
dttbilel) eliamcum gaudio suscepluros fuisse, quidiligenter
inlenlus legil quomodo conjugibus ulebanlur, cum et
plures habere uni viro iicebat, quas caslius habebat, quam
nunc unam quiiibet klorum quibus videmus quid secundum
veniam concedat Apostolus.] Mullum in hnc commenlo
sibi placuit Augustintts, cum id saepe repeiat
et confidenter proferat ; quia inserviebat ad compescendos
Manichoeos, homines imperites ac fatuos, C
qui solebant detrahere antiquis patriarchis, propter
poiygamiam. Plura etiam ea de re habel iu sequentibus.
At qui legent Vetus Testamenlum paulo studiosius,
animadverlent facile priscorum patriarcharum
oetatem fuisse veluli verae religionis infantiam, in
qua multa Deus lolerabat quoe nunc adulta religione
amplius non ferrel ; etin qua iidem caeterasqtte virtutes
probabai, pro modo revelationis et captu illius
aavi. Illi ergo fuere inslar caeterorum virorum, qui
iion lantum prolem quaerebant, sed et cselera quee
ih conjugio quseri solent, nec cogitabant de iis quse
nobis narrat Auguslinus, et quorum in Vetere Testamento
necvola, nec vestigium. Dolendum est eum passim
non quod verum esse accurato examine adhibito
compererat, sed quod expediebat dici, et pnxopivMri- I
pa ; apud imperitum vulgus poterat tractari proilulisse.i Sed non potest non iaudari quod habet cap. 25,
§ 29. Ji/a ;us est bonum obedientiw quam conlinentim.
Nam connubium nusquam noslrarum Scripiurarum auctoritate
damnaiur, inobedienlia vero nusquatn absolvitur..
Unde merilo colligit si conjugata proeceplis Evangelii
fidelius pareat quam virgo, meliorem esse. Sed
censet, cseteris omnibus paribus, proestantiorem
esse virginem quam nuptam ; quod non ila videlur, nam
usu conjugii homines ingratiores Deo non fiunt.si cseteroqui
reliquorum Evangelii proecepiorum observantessinl,quamusuciborumbe »econditorum,
autsponieA naturse gratorum quibus natura nostra carere nequit.
ANIMADVERSIONESIN LIBRUM DE SANCTA VtRGINITATE.Cap. 4. De Maria Virgine : Ipsa quoque vtrtjimtfis
ejus ideo gralior et acceplior, quia non eam coiiceplns
Cltristus viro vioiaturo, quam conservarel ipse, prmripuit,
sed priusquam conciperetur, jam Deo dicalam, de
qua nascerelur elegit. Hoc indicanl verba quw sibi feluin
annunliami angelo Maria reddidit : Quomodo, inquit,
fiet illud, quoniam virum non cognosco ? Quod
profeclo nondiceret, nisi Deo virginem se ante uoutssef.]
Atqui ex hisce verbis Marise liquet polius in angeli
annunlialione, vers. 51, hoc comprehensum fuisse,
eam e vestigio concepturam, antequam cum viro cui
desponsata eral concumberel. Vide Luc. i, 27. Ilaque. B inaniasunt quse sequunlur : Sed quiahoc Israelilarum
mores adhuc recusabant, despottsaia est viro ju'■slo, non violenler ablaluro, sed polius conlra violenlos
cuslodiluro quod illa jam voveral.Cap. 12, § 12. Habeant conjugia bonum suttm, non
quia filios procreanl, sed quia honesle, quia licile,quia
pudice, quia socialiler procreanl, et procrealos pariter
sxlubriler, instanter educanl, quia lltori fidein invicem
servanl, quia sacrainenlum coiinubii twn violanl.] Ilaec: omnia maximiessemomenti nemo negarit, cutu ipsa
socielatis humanse fundamenta coiitineaiit, nec lieri
recte possint omnia sine sumnia virtule. Pericula
enim multa imminenl conjugatis, niult.e tentaliones
incumbunt, ex quibus sese, ut Christianos decet,
expedire semper non est facile. Ferenda seepe moroCsa ingenia, resislendum pravis conjugis cupiditatibus,
occultanda ac molliter emendanda delicta aut conjugum
aut liberorum ; quod non est exiguse inoderalionis,
constaniise et prudentise. Labore quserendi
sunt plerisque patribusfarailias sutuptus, quos suppediient
uxorietlibefis ; gerenda est eorum cura, ne
in nimia paupertate relicti teniationibus succumbant ;
quae sine cujusquam injuria facere, et aequo aniuio
pmnibus bonestis laboribus defungi, est sane boni ac
prudentis viri. Inter hsec omnia, divini cultus memorem
esse, et ad Deum omnia referre, suisque exemplumreligionis
esse, est hominis vere sancli ac religiosi.
At qui caelibein vilam agunt nullius curam geriint
nisi sui, nec indigent tanta virtutead se solos
sustenlandos, et viam virtutis calcandam, quoe multo
■" minoribus periculis cincta est. Aiqui, inqiiies, caelibes
spernunt voluptatem conjugii, qua in re magno
animo opus est. Verum si ea sini temperatione corporis
ul conjugium non possint non appetere, male
faciunl qui ab ee alislinent ; nam melius esl nubere
quamuri. Quedsi naiura frigidipres nullp ejusmodi
appelitu lententur, exigua sane virtus est ab eo abstinere
qued minime cupias. Scie objici verba Pauli
I Cor. vn, 52 et seqq., ubi docet conjugaios anxios
essequompdp srbi invicem placeant, deque rebus hujus
mundi ; caelibes vero ccgilare quae Domini sunt.
Sed boec non obslanl quominus facilius sit ac proinde
minoris viriutis in caelibe vita quse sunt Domini cosgitare, quam in conjugaia. in qua tnuliis necessariis429 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPEUA. -.30curis homines distranuntur ; ad quas curas ita anirauin A
appellere, ut seraper de praeceptis Evangelii cogites,
nec habitum ea perfringendi ullum conlrahas, non
est vulgaris sanclitatis. Paulus habet quid vulgo fiat
a conjugatis, non quid fieri debeat ; et vice versa quid
fieri debeat a coelibibus, et facile etiam fieri possit,
non quid revera Uat. Cselibalus alioqui non est res
quae per se magis placeat Deo quam matrimonium ;
sed is demuro ei gratior, in alierutro sil stalu, qui
praeceptorum ejus est observantior. Ea autero interduni
incidunt tempora quibus prsestat vilare connubiutn
quam eo illaqueari : qualia sunt tempora gravium
perseculionum, ut oelas apostolica. Atque eo
etiam respicit Paulusvers. 26 ejusdemcapilis, ubi profitetur
se ita loqui propter inslantem necessilatem. Qui
hoec probe expenderit non mullum movebitur rhetori- JJ
cis argumentis quse in hoc libro deinceps sequunlur.
DESIDERII ERASMI CENSURAIN LIBRUM DE BONO VIDIJITATIS.Mira diclionis facilitas, et candor ciainitat non esse
Augustiui. Probabile est esse Juliani, cujus exstat
epistola ad Demetriadem de Virginilate. Nam et oralionis
filum congruit, et hic bis citat eum libelium.
Sunt tatnen qusedam de libero arbitrio quoe videntur
ab alio correcta. Adde quod litulus alieuissimus sit
ab Augustini consuetudine. Hunc affiuxit aiiquis, ut
opusculum alioquin pium gratioso nomini vindicaret.
Sed de hac censura vide admonilionem editorum Parisiensium
huic libro prmfixam. (PHEREP.) 
ANIMADVERSIONES1N EUMDEII LIBRUM. CCap. 9, § 12. ln conjugati quippe vinculo, si pudicitia
conservetur, damnatio non timelur ; sed in viduali
elvirginali continentia, ^excellentia muneris amplioris
expeliiur ; qua expttita et electa, et voti debtto oblala,
jum twn solutn capessere nuptias, sed etiatnsi non tmbalur,
nubere velle damnabile est.] Ante omnia nsleudendum
fuisset Deum alicubi in Novo Testamento
significasse sibi accepta esse talia vota ; quod profecto
mihi non constat ; imo vero nihil lale usquani
haberi satis niihi-eonsiat. Deinde fac talia vota Deo
accepla esse, ea demum accepta erunt quoe fient a
mulieribus quoe suaa lemperalionis sibi probe cunscise
id pollicenlur quod prsestare possunt, non quod nequeunt
praestare. Nam si jttvencula quaepiam vidua,
desiderio nuper amissi viri confecta, et proe rocesiitia J
non satis sui compos voveat perpetuam viduitatem,
quam, sedato Iuctu, intelligat se amplius servare non
posse ; an ejusmodi temerarium votum gratum Deo
erii ? Non puto. ltaqtte superest ut veniam a Deo petat temerarii
voli, et castum ineat connubium, potius quam
coacta votum lemeraritim servare, in perpetuo versetur
periculo, et uratur interea dum viruin nactasit.Scd Augusiinus auctoritale Aposloli hanc in rem
utitur ; Nam, ut Iwc demonslrel Aposlolus, non ait.'
Cum in deliciis egerinl, in Chrislo nubunl, sed : Nubere
volunt ; habentes, tnqutf,damnationem,quoniam
primam fidem irritain fecerunt ; el si non nubendo,
tantum votendo, quia ipsm nuptiw vel lalium damA.nandm judicantur, sed damnalur pr oposili fraus, damnalur
fracia voti fides, etc. Sed anteomnia observandum
Paulum agere non de quibusvis viduis, sed de
iis demum quas Graeci diaconissas vocabant ; qtise
variis usibus ecclesiasticis adhibebanlur, oblationibusqueEcclesiae
alebantur. Optandum erat has postea
non nubere, multis de causis, et proeserlim quidern
quia non erat commodura Eeclesioe suhinde aliarum
. atque aliarum ministerio uti ; liinendumque erat ne
si nuberenl elbnicis, qualia sine dubio mttlta fiebant
lunc temporis matrimonia, noceret hoc Cbristianis.
Alque hbc omnino significare videtur Aposlolus
hisce verbis 1 Tim. v, n, bxuv yup v.axuarp-nviaaoiat.
rov Xpiarov, yup.eiv Bilovat, hoc est, cum eniin immoi
deslius se conlra Chrktum gesserunt, nubere volunt.
■ Ji Senlentia est, si quid coramiserint quod Cbrislianas
viduas dedeceat, proptereaque casiigentur, volunt
nubere, Ecclesioeque valedicunt. Quod addit Aposloluseodem
periinet: habentes damnalionemquiaprimam
. fidetn irriiam fecerunl. Intelliguntur vulgo hsec verba
t de fide daia Ecclesioe, cui promiserant se posthac ea
curaturas quoe iis commitiebantur ; sed nescio an non
de ipsa fide Christiana sint inielligenda,quamirritani
- facerent nubendo ethnicis, quorum religionem set
quebantur. Cerle hoc non significari nulla sat firma
t ratione ostendi polest. Scio ab Auguslino aliter interpungi
hunc locum, hoc modo : cum enimin deliciis
egerinl, in Chrklo nubere volunt ; sed jam nemo paulo
doctior dubitet an interpnngendum sit ut antea fecimus ;
nam ita necessario Grsecse phraseosratio postulat.
C ANTMADVERSIONES1N LIliROS DECONJUGHS ADULTERIWS.j Cap. 1. LIBRO i, § 1. Prima qumstio esl quod aitsApostolus (1 Cor. vu, 10 et 11)  : His autem qui suntin conjugio prsecipio, non ego, sed Dominus, mulie-irem a viro non discedere ; quod si discesserit, manereinnuplain, aut Viro suo reconciliari ; et vir uxorem9 non dimitlal ; ufrunt ila sil accipiendum, ul eam pro-,hibukse nubere intelligalur, qum sine causa fornicatio<xnk dkcessil a viro ; id enim sentis : an, sicul ego seno« '….. illas innuplas manere prmceperit qum a viris suisa ea causa recesserint, quw sola permissa esl, id est forenicafiouts.] Quamvis Paulus respiciai ad verba Cbristiquibus vetai cenjuges, excepto casu adulterii, se,parari, iisque utatur ad impediendas dissolutionesa D matrimonii, quoe qoavis de causa fiebant apud Grae-'i, cos suis legibus utentes ; non sequitur quod vult Aungustinus, non licere adulterii causa publico judiciop separalis novas nuptias coiilrahere. Nam quamvis ex2- legibus Chrisli non licerel, ulla de causa praeter adulnterium, dimitlcre conjugem ; non seqtiitur Graecos, 1recens ad Christianam religionem adductos, prislit.nis moribus non esse interdum abusos. Hoc salis inrtdicat Paulus cum dicit, quod si discesseril, manere innuplam ;nam hinc liquet ejusmodi discessum non,probari Apostolo. Sed consulendi recenliores inter-in pretes ad locum Pauli, et alios Novi Testamenti, quosi- hanc in rem profert Augustinus, longum enim essetomnes ejus ixaftpp.-oniv.g excutere.43i SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 432• LIBRO H. Cap. 6, § 5. Nonnulli modicm fidei, vel.
polius inimici verw fidei credo meluenles peccandi impunilatem
dari mulieribus suis, illud quod de adulterw
indulgenlia Dominus fecil auferrent de codicibus suis,
quasi permissionem peccandi tribuerit qui dixit: jam
deinceps noli peccare, auf ideo non debueril a medico
Deo illius peccati reinissione sanari, ne offenderentur
insani.] Videiur indicare Augustinus abrasain a codicibus
eam solam parliculam quam memorat. Mirum
est Auguslino non innoiuisse integram historiatn
defuisse in plerisque exesnplaribus Graecis. Ac sane
Theod. Beza et II. Grolius ostenderunl graves esse
rationes dubilandi de tola bacce hisioria. Vide et qua ;
adnolata sunl a Joanne Clerico in additanienlis H.
Hammondi.ANIMADVERSIONESIN I.IBRUM DE MENDACiO.Cap. 5, §7. De exemplis eorum qui in Velere Testamenlomentiti
dicuntur: Credcndutnesl, inquit,t7'os7tomtnes,
gut propheticis temporibusdigniauctoritalefuisse
commemoranlur omnia qum scripla sunl de illis prcphctke
gesskse atque dixkse ; nec minus prophetice iis accidkse
qumcunque sic acciderunt, ut eodem prophetico
spirilu memoriw tiiierisque mandanda judicarentur.] Neseiocui
credendumhoc veiit Augustinus,namsane nusquam
Scriptoressacribocsibi credi voluerunt. Historia
oplimoriim quorumque qui lemporibus propheticis vixerunt,
historia est, non prophetia ; nec dissimulat
vitia et delicta patriarcliarum et prophetarum ipsorum,
ut Davidis ; non quia ea vitia delictave habent
aliquid propbeticum, sed quia boc postulat verilas i
liistorioe, et teclorum eliam utilitas. Hincenim intelligimus
quanta diligentia cavendum sit a peccato, in
quod inciderunt eliam viri alioqui laudali ; etsi forte,
per imprudenliam infirmitalemque in id deiapsi
fuerimus, non esse desperandum de misericordia divina.
Praeterea si leges Veleris Testamenti et. leges
Novi comparemus, intelligemus facile anliquis temporibus
fuisse velutireligionis infantiam, inqua multa
ferebanlur quae nunc ininime ferrenlur ; eritque cur
Deogralias agamus quod nos ampliori luce donaverit,
majoribusque aut certe clarioribus promissis nos
a peccando revocaveril. Hsecaliaque, quse per se patent,
et ex rebus ipsis necessario nascuntur dicenda
sunt potius quam linganius quidlibet, ut allegorice
simplicissimas historias interpretemur. J■ Subdit Augustinus : De obslelricibus aulem ( de quibus
Exod. i, 19) quia eas non possttni dicere prophetico
spiritu significandi fuiuri veri gratia, aliud pro
alio renuntiasse Pharaoni ; etiamsi aliquid,ipsisnescientibus,
quod per eas actum est significavil, pro gradu suo
dicunl approbalas el remuneratas a Deo. Qui enim nocendi
causa mentiri solel ; sijam consulendi causa meiitialur,
mulium profecit. Verum quod facto obsletricum
aliquid significatum ait Augusiinus, eorum noinine
quorum sententiara refert, id quid esl, prseter
somnium. Si talibus, qusc omni verisimililudine destituta
sunt, pondus tribuatur, quid landem habebitur
leve ? Sed sunt multa quae et dicunluret repelunAtur, dunlaxat, qtiia aliquando a celebri scriptere
prolata sunt, a quo auctoritatem trahunt ; quamvis
negata ab aliquo, qui sine argumentis persuaderi
inera auctoritate fallacium hominutn sibi nihil palitttr,
abeunl in auras. Deinde quis uon videt mendacium
obstelricum, quod prolalum erat non eo fallendi
animo ut fallacia noceret et quod nocere revera
nemini poterat, cum proesertim nulla alia ratio esset
vitae infantium consulendi, maxiraum fuisse officium
humanitatis ? Nemo certe non eo modp delinqueret:
et delinquere se debere censerel, si se ejusmodi occasio
daret. Ponenda sunt lanlum iria quse diximus,
primum est nullum esse oportere aniinum nocendi
mendacio ; alterum ejusmodidebere essemendacium,
quod nocere revera non possit ; teriium deniqueB non esse aliam viam qtta imminens malmn viietur.
In hisce sane circumstantiis licilum esse debel inentiri,
si non illiciluin sit joco mentiri, quod per Auguslinum
licet. Vide cap. 11. Nec putes qui usque
adeo ab ulili et necessario mendacio abhorrere se
dictitabant, tam rigidos fuisse veri satelliles, ut nimquam
einolumenti causa meniirenlur. Conlrarium
persuadent tot ficla miracula, ad venerationem plebis
quibusdam ecclesiis ac basilicis conciliandam,
totque rbetoricoe ficliones in discepiationibus cum
haerelicis, qtioe in multis seriptoribus utramque paginam
faciunt. Sed, si liceal id quod siispicarnur
pro loqui, non alia de causa multi in licita mendacia,
qualia deseripsimus, tam acriter invebebantur,
quamutpostea in remsuam frucluosius mentirentur.C Simpliciores enitn homines non suspicabanlur ab iis
sibi fucum fieri, qui tam infensos profiiebantur se
mendacio. At a tot saeculis videmus, mulaiis duntaxat
personis, eam fabulam agi, bominesqiie omnium
sseculorum tam multis in rebus sibi similes esse, ut
jam tandem prudentiores esse debeamus, atit digni
siraus qui ludibrio habearaur, et vel a Cappadocibus
fallarour.ANIMADVERSIONES1N LIBRUM CONTRA MENDAOUM AD CONSENTIUM.Cap. 7, § 17. Si propterea jusia sttnl, nonqualiacunque,
sed blasphema mendaciu, quia hoc aniino
fium ut occulli hmrelici deteganlur ; polerunl isio modo,
sieodem animo fiant, casla esse adulteria. J Merito
sane invebitur Augustinus in eos qui improbe siinuJO
labant se esse Priscillianistas, ut eos quos puiabant
occultare apud animum suum haeresin Priscilliaui,
retegerent. Etenim animo nocendi niiseris Priscillianistis
hoc (iebat, ut cum iis legibus contra boereticos
lalis agerelur. Hosreiici autem babendi erant,
ex lege Arcadii anno 5SJ5 lata, qui vel levi argutnento
a judicio catholicm religionis el iramile detecti fuerinl
deviare. Est vigesima ociava lituli 5 lib. xvi codicis
Theodosiani. Deinde impium fuit simulare se esse
Priscillianislam lis qui opiniones Priscilliani pravas
esse putabant ; quales r.evera erant, si eoe fuerunt quae
a scriptoribus ecclesiastieis scribuntur. Noxium autem
fuit veritati el contrarium divinis proeceptis veritatem
in re gravi non proiiteri ; ac proinde ne ea<53 VARIORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 454quidem de ratione talia mendacia innoxia haberi A
potuerunt.Cap. 18, § 57. Poslqtiam quoesivit an patri segrotanti
sit dicendum filium esse mortuum, ne paler
trislilia morialur, subdit: Ihic accedit, ubi.miserabilius
ejulandum est, quod si concesserimus pro salule
illius wgri de vila filii ejus fuisse mentiendum, ila paulalim
minuiatimque succrescit hoc malum, et brevibus
accessibus ad tantttm acervum mendaciorum sceleratorum
sensim subinlrando perducitur, ut nunquum possit
penitus inveniri, ubi lanlw pesti per mittima additamenta
in immensum convalescenti possit obskli. ] Sed
huic mendaciorum decursui modus facile imponilur
iis quae ad superiorem librum notavimus ; si, nempe,
nunquam menliaranr, nisi ubi mendacium ita prodest
alicui, ul nunquam nocere ulla in re possit, et qui- J
dem ita ut necessitale eo adducamur. Ac sanepii, qui
mcndacio ulili et necessario aliquando usi sunt, noluissenl
tamen pejerare, |blasphemare aut quidquam
aliud facere quod divina lege prohibitum sit ;
multosque etiamnum bodie sic affeclos esse puto.
Hoc posito, corruunt quae paratragoediatur orator
Numida, si semel concedatur aliquaudo licere mendacio
uti, fore utad perjuria et blasphemias, imo et
ad stupra deveniatur : cum haec proderunt iis in
quorttm gratiam admittenttir. Taliaconlendimus semper
esse mala, nec unquam posse prodesse, quicunque
fingalur casus ; nec est ejusdem naturae roendacium
in indifferenlibus situm rebus, qune ad viriutem
aut veritatem in genere spectatam nihil faciunt.
Atdamnat, inquies, Scriptura uti stuprum, ita et (
mendacium. Nimiriim, noxium, et quod fit animo
nocendi ; nam hoc semper est contrarium humanae
societatis legibus, quemadmodum et stuprum.
Exempli causa, verba psaltae psal. v, 6, 7. Odtsft
omnes qui operantur iniquitalem ; perdes omnes qui
loquuntur mendacium ; virum sanguinum et dolosum
abominabilur Dominus ; qtiis dubitetspeclarefraudulenlum
mendacium, in detrimentum perniciemque
aliorum excogitatum ? Verum hoec satis superaue.ANIMADVERSIONESW LIBRUM DE OPERE MONACHORUM.Nolum est per Orientem perque Africam, ubi primtim
ingentia monachorum examina esse coeperunt,
ihilio eos in solitudinibus suis manibus laborasse, ut 1
tenuem saltem victum sibi compararent. Sed cum in
urbes irrumpereco3perunt,,maluerunt, labore illo sellulario
omisso, ex oblalionibus religiosorum hominum
vivere ; ex quibus tandero, ut videmus, maximas
opes sibi conflarunt, proesertim antiquiores ordines.
Contra hosce homines hoc opusculum, rogalu
Aurelii Garlhaginiensis episcopi, scripsit Auguslinus ;
cujus argumenium optime expresserunt monachi
Benedictini. Primum, inquiunt, detnonstrat Aposlolum
dedkse servis Dei prmceplum el exempium faciendi
operis corporalk, quo vicium el vestilum sibi procurarenl.
Deinde ostendit evangelica illa prwcepta,
undesuam monachi illinon solum desidiam, sed eliamA arroganiiam fovebant, apostolico prwctpto non esse contraria.
Candide sane, nec possunt non laudari, qui
Augustini praeceptorum memores honestiori uiulto et
animi et corporis labori operam dederunt: intelligo
editiones Patrum, quas magno sludio curarunt. Nam
tametsi eo labore victum sibi non compararunt, quod
ex praediis et latifundiis sat amplos fructus percipianti quibus sese suslentent, attamen omnibus digni visi
sunt qui iis fruerentur, .quicunque litterariara rein !publicam iia juvarunt ; et prseserlim quidem ii qui
monasticse modestise memores probum neminem moImorderunt, dum de omnibus bene mereri videri volunt.
Sed quid fiat tot fucis et mendicis, de quibus, Erasmus in dedicatibne ad "cardinalem Fonsecam ?t Ii sane legant et relegant hoc opus Augustini, ut si• B erudilo labore sibi de necessariis prospjcere neiqueant, aut digni esse quibus ab aliis prospiciatur,
manuum suarum opera hanc in rem utuntur.
ANIMADVERSIONESI IN LIBRUM DE CURA PRO MORTUIS.Cap. 1, § 2. Prolato toco II Cor. v, 10, ubi ita Apo ?stolus : Omnes enim astabimus anle tribunal Chrkti,ut feral unusqukque secundum ea qum per corpus gestsit, sive bonum, sive malum ; ex que 6ingulprum ppsti mortem sortem prorsus pendere ex anteactae vitseralione liquet, unde sequebatur preces pro mortuisinanes esse, sic respondet Augustinus : Hwc iia solviturquwslio, quoniam quodam vilw genere acquiritur,dum in hoc corpore vivitur, ut aliquid adjuvent ista rfefunctos ;ac per hoc, secundum ea quw per corpusgeslC serunt, ek qum post corpus religiose pro illis facta fuerintadjuvantur. Sed locum aliquem Scripturse, autrevelationem certam banc in rem proferri oporluit ;qui enim nOrat Augustinus hoc velle Deum, ut pre« i ces Ecclesiae prosint ppst morlem nonnullis ; cumi alttim sit ea de re silentium, et ubique ad merest praeteritos defuncti sors ejus posl mortem referatur ?Nen enim salis est ut pessit IIPC fieri ; quam multai enim Deus nen vuit, quse poluisset velle ? Suntenim,inquit, quos nihil omnino adjuvant isla (Eeclesiee proiis defunclis deprecatienes) , sive pro iis fianl quorumtam mala sunl merita, ut neque lalibus digni sint adjuvari ;sive pro eis quorum tam bona, ut talibus nonindigeant adjumentk. Nihil verius, nam ques aperte, damnant leges Evangelicse, ii propter preces supertD stitum servari nequeunt ; et ques aperte servates voilunt, ii non minus servabuntur, si taceanl superstitesquam si orent. Sed judice Augtisiino, sunt mediiquidam generis quibus prosunt preees Ecclesiae ;athoc probandum ei fuit, nam Deum orare ut iis ignoscatde quibus nihil promisit, est verba perdere, etl fortasse etiam eum offendere, qui coli vult non uthominibus videtur, sed ut ipse jussit. Affert tamenpostea Hipponensis episcopus locum Macb. xn, 45,et in Machabmorum, inquit, librk legimtts oblatumpro mortuk sacrifieium. Sed ubi lex talia sacrificiajussit, aut ubi Deus se adinventis ab hominibus sa,cris propitium fore promisit ? Nusquam. Sed, inquit,i ef st nusquam in Scripluris vet.erit) us (adde et uovis) 435 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 436omnino legiretur, non parva est universm Ecclesiw,
quw in Itac consuetttdine claret, auctorilas, ubi in precibus
sacerdolk qnw Domino Deo ad ejus aliare funduntur,
locum suum habet etiam commendaiio morluorum.
At quis docuerat Augustinum a temporibus ApostpIprum
nullas pravas ppiniones ac consuetudines sensim
irrepere potuisse ? Nullum Dei legilur hanc in
rem promissum ; eademque est ratio hominum in
rempublicam ecclesiasticam,ac in civilem coeuntitim,
nec in hanc, magis quam iu alteram, malae consuetudines
sensim irrepere possunt. Quod eo faciiius
contigit, quod cum quibusdam consuetudinibus magnum
et cerlum lucrum ecclesiasticorum esset conjunctum ;
qualis esl deprecatio pro mortuis, quae
nunc magno sere, per totum Occidentem, redimitur.
De origine precum pro mortuis vide Joan. Fellum
ad epist. 1 Cypriani.DESIDERII ERASM ! CENSURAIN LIBRDM DE PATIENTIA.Augustinj nqn esse phrasis arguit, congruens cum
ea quam habent libelli superiores. Sed vide de hac
Censttra Admonitionem huic libro ab ediloribus Parisiensibus
prwfixam. (PHEREP.) ANIMADVERSIONES1N EUMDEM LIBRUM.Cap. 15, § 12. Sed vera palienlia, qum hujus est
nomihe digna virlutis, quwrendum est unde mmatur.(a)  Quoniam Benedictini omnes, hpsce sermones,
quorum plerisque 9 praefixerat Erasmus, exceptisA Sunf enim qui eam tribuanl viribus voluntaih huinanw,
non quas habel ex divino adjutorio, sed quas ex libero
arbitrio.] Ex quo Augusiinus coeperat cum Donatislis
et-Pelagiariis digladiari, eos evxuipa ;, av.uipa ;, ubique
aggreditur et inseetatur, etiam ubi simile nihil
cxspectares: quemadmodum Cicero Catilinariaefactionis
reliquias. Ac sane facile erat ; nam semper
eadem repetebanlur, eademqtte invidia miseris conflabalur.
Sic hic ita dislinguit adjutorium Dei, a liberoarbiirio,
quasi hoe quoque non essetdonum Dei,
minime patientis bominem in immedicabilia prorsus
vitia incidere, quia beneficio facullatum a Deo aceeptarum
semper potest bomo ea, si non subito, at
sensim vincere. Ita inf.imat Pelagianos, qtiasi negarent
implorandum auxilium divinum, cum se id imBplorare profilerenlur, atque ex doclrina sua omnioo
deberent. Sed hsep alibi jam altigimus, et forlasse
copiosius commodiore loco persequemur. Nunc satis
sit morem Augustini indicasse, ne quis dubilet an
ejus sit hic libellus.DESIDERII ERASMI CENSURAIN SERMONES AD FRATRES IN EREMOOraiio consarcinata ex Augustim regula, nihil adoqui
habens Augustini. Artifex qui finxit, hoc agit
ut ordinem qui Auguslinensium dicitur orbi comraendaret.
Ilaque quotauot sunt hujtis generis, 0
proefixo nolavimus (a).Juobus, obelo critico jugulariint, nihil opusindicari
eos quos vir summus damnarat. PHEREPONIn tomum septimumJOANNES LODOVICUS VIVESINCLY.T0 PRINCIPI HENRICO VIII AKGLI-S REGI, -flBERNl-S
DOMINO, etc.Itacomparatumest naturahumanorumingeniorum,
clarissime rex, ut illos demum vere et ex animo admiremur
quos in ea praestare videmus arte quse maximenobis
interomnes placet ac prebalnr. Alii aliis
dedilisuntsludiisacexercitamentis.Sie fertnaturarerum,
ut hacvarietate speciosusac rairabilis censistat
mundus: et lamen.ui inquit ille, Suum cuique pulchrum.
Jam olim opibus etimperiotam late patenti, nonarmis
et sanguinequsesito.sed a parentibus per manus tradito,
etrpboreanimicorporisque.etvirlulebellica.tumcarus
erasomnibus,lumetiam suspiciendus.Nunc veropostquam
eliani, quanlum ingenii viribus studiisque sapienlise
valeres documenta dedisti, major litteratis omnibus
ccepisti esse ac admirabilicr : npn quin teanteapermagni
aestimarent ; prsesertim cumregnc, cujus pelestas
majestasque eslin terris secundum Deum rnaxima,
animi clemenliam prcbiiatemque adjunxeris, que
verior fieres expressiorque naturse Principis imago :
qui ut maximus, ita est et optimus ; ac prius quidem
optimus quam maximus. Sed qui studiis dediti non
perinde vel diviiias suspiciunt, vel potentiam, quodC esses quidem bonus, id in te complectebantur, et
amore prosequebanlur ingenli ; quod rex esses, non
ita admirandum ducebant, cum et scelesti homines
ssepe reges fuerint, corppris etiam doiibus insignes.
Ubi vero tua sacramentorum assertio prodiit, qua
nibil vel elegantius fieri polest, vel -purius, vel sanctitis,
el uno uti verbo dicam, Christianius, opinio
probitatis animi lui confirmatior reddita cst, si
modo id fieri poterat: nam certissima firmissimao,ue
in omnium animis erat multis exemplis velut
clavis infixa, et adrniratio jam aptid omnes suborta.
Nerope et apud illos qui amplius aiigustiiisque niliil
putant potestate regia, et eos qui divitias supra
res universas constituunt ; etqui corporis muneribus,
formse, lacerlis, agilitati plurimum tribuunl ;D el qui belli arlium sunt studiosi, velut omnipoientis
ac rerum domini : quo fit ut certatim principes omnes
amicitiam tecum, quibuscunque possint rationibus
viisque, ambiant: omnes libi sive foedere, sive,
quod optatius est, sanguine jungi affectantes. Nec
privatorum tibi studia desunt, quae ipse fulgore tuarum
virtulurafacis: aliosliberalitateseu magnificentia'ppttus
alliciens, alios humanitaieaesuaviiate morum,
cunctos prudeutia atque justiiia, duabus vero457 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 458regiis virtutibus. Qui cum lalis sis, profecto impuden- /
tiam meam faleor, saepe numero tibi innotescere affeclavi:
quoniam, haec est mea senteniia, laus non
mediocris libi vel nolum esse. Et cura alias semper
defuerit occasio, nunc seipsa sponte oblulit, paratis
a meinAugustini libros de Civitate Dei commentariis,
quos cum dispicerem cui dicare sic possem, ut
lum aliquara ipse laboris mei gratiam iniremnon omnino
contemnendam : tum cui dicarentur, npn perinde
litteras dari exislimaret, acstipulas, et libros-,
ac sarcinas capsarum raolestas ; lum etiam ceu ad
censorem gravissimum mitterem ; qui unus si approbasset,
suffragiis omnium probati commendalique viderentur,
ipse multis nominibus rationibusque occurristi.
Primum, quod ea es virtute ac doctrina, ut
tibi etiam dicassem si privatus esses. Deinde quod ]
viam hancexpeditissimam cernebam, qua voti facile
compos fierem jam pridem concepti et nuncupati. Accedit
huc, quod, quemadmodum experti narrant, obvius
es ac expositus hujustnodi muneribus : quibus
gratiora vix tibi ulla possunt contingere. Nam aurum,
argentum, gemmas, vestes, equos, arma tibi qui offerat
plane mari, quod aiunt, aquam, aut saltibus Iigna.
Et profecto ul aliis in rebus omnibus, ita in hoc
quoqueprudenlissime agis, qui dignam virtuie ac meritis
tuis apud posteros gloriam libris doctorum hominum
parari cogites : si non meis aut mei similium,
eerte facilem te el perbumanum litteratis exhibendo,
in aliquem incides cujus stylo ceu penicillo quodam
cruditissimo, effigies istius praestanlissimi atque optimi
animi depicta ctformala iminortalitati commen- <
deiur : nec ullo oblivionis operiatur situ, aut vetustatis
injuria corrumpatur, et memoratu digna non
taceat poslerilas virtulum lestis incorrupla, siinul
in gloriam tui jamolim ccelo redditi, quamvis leve
hoc et negligendum, simul quod magnum imprimis
est, etoptandum in exemplumeorumqui ttitic vivent.
Prseler hsec omnia congruit sive ingenio sive studiis
tuis hocopus, in quod Augustinus optimam eorum
partem, quoeapud veteres legeral auctores, lanquam
in tbesauros conjeci.t: nempe, cum omnibus acutissimis,
summa praeditis et eloquenlia et doctrinadisputaturus.
Quo factum est tit aliud agens magis optimarum
rerum servarit reliquias, domiciliis earum
et quasi sedibus unde prius peti solebant eversis.
Itaque pro Varrone, pro Sallustio, pro Livio, pro Ci- '.
cerone inlibris derepubl. magni posleriorisaetatisviri
hisceAugusiini scripiis sunt adjuti : ut Hermolaus,
Politianus, Blondus, Beroaldus, quae lu omnia non
italeges, utnovatibi eiinaudita, sed ut vetera recognosces.
Adde quod Augustini tuumque scribendi
institutum eodem propemodum videntur pertinuisse.
Nam ut tu contra Babyloiiram pro'meliore illascripsisti
Roma, iu elAugusfinus conlra Babyloniam illam
velerem Romam Cbristianam et sanctiorem defendit.
Congruit et magnitudini tuae non opus meum, sed
Augustini, sub quo ipsedelitesco, sive auctor spectetur,
sive materia operis. Auctor est Auguslinus, vir,
Deum immortalem, quam saactus , quam docttis,A quale specitnen colnmenque reipublicoe Christianae !
quo uno multis ritibus, multis statutis, moribus, cserimoniis
piis ac venerandis est illa innixa : nec injuria.
Fuit enim in viro illo sludium uberrimum, cpgnitio
sacrarum Scripturarum exactissima, judicium
acre et extersum, ingenium ad miraculum acutum.
Fuit ipse sincerioris pietatis diligentissimUs propugnator,
moribus mansuelissimis, etadcaritatem evangelicam
effictis atque expressis, vitseque integrilate
sanctiiateque insignis et adorandus : qnse omnia persequi
ne volumine quidem juslo possis, nedum epistola.
Bene quod de seriptore agimus omnibus noto,
tibi etiam familiari. Jam opus non est de filiis Ninbe,
qued aiunt, aut de pertis Thebarum ; nen de sarciendis
vestibus, aut parandis veluptaiibus, non de agroB colendo : quse alioqui argumenla magis sunt quoque
regibus dedicata ; sed de utraque civitate mundi et
Dei, quibus angeli, doemones, hominesque universi
continemur : ut natae, ut educalae sint ; ut adoleverint,
quo tendant, et quid, ubi ad meiam percurreriitt,
facturse. Qtiae ut explicel, nihil neque profansa
praelermisit eruditionis, neque sacrae, quod non attingat
et exponat. Romanorum res gestas, deos, sacra,
et cserimenias, pbilosophorum placita, crelprum lerrseque,
tum angelorum, dseraenum, hominura originem.
Hinc quibus iniliis populus Dei creverit, et quo« 
modo usque nd Christum Dominum deductus est ;
tum duse civitates comparantur, Dei et mundi, regnaque
adducuntur Assyrium, Sicyonum, Argivum, Atlicum,
Latinum, Persicum. Posthsecquid de ChristoC vateset elhnici, et Judsei prsedixerint. Jam dicturus
de vera felicitate, opiniones veterum philosophorum
de illa confutat et refellit. Deinceps ut venturus sit
Christos de bonis malisque pronuntiaturus judex vivorum
et mortuorum. Ad hsec de sceleratorum sup1pliciis. Postremo de gaudiis piorum et seterna feli- !
citate. Atque heec oninia miro ingenio, maximo1 acumine,eruditioneexcultissima, slylomundo et ex1lerso, qualis auctorem per orane disciplinarum scri1plorumque genus versatum exercitumque, etresillas
magnas et praastantissiroas, et eos quibuscum disputabatur,
decebat. Leges itaque, clarissime et optime
rex, iis horis, quas tu immensis regni negoliis atque1 occupationibus suffuraris, ut litteris et ingenii cultui■ impendas, siraul nostros Comm*entarios degustabis :■ D de quibus licet mihi dicere, quod Ovidins de suis Fastorum
libris dixit ctim eos Germanico Csesari mitteret
:iPagina judieium docti snbitura movetur
Principis, ut Clario missa legenda deoQuos si libi non displicuisse sensero, nihil verebor
i ne parum aliis prpbenlur. Quis enim adeo impudens
sit, uta lamexacto judicio dissenlire non erubeseal ?
Quod si quis audeat, tua tamen vel tacita niilii patrocinabilur
auctoritas. Vale, optime rex, et Vivem tibi
addictissimum quovis loco numera, rriodo inler tuos,
, Lovanii, nonis Juliis, 1522.459 SUPPLEMENTUM AD OPERA 2. AUGUSTM.' 4*0JO. LODOV. VIVIS VALENTINI,IN SUOS COMMENTARIOS AD LiBROS DE CIVITATE DEI.' Quando de Augustino deque ejus opere, quantumquidera videbatur, sumus locuti, nunc cum lectoreipso aliquanto familiarius de hisce meis Commentariislibetpaulispercommenlari.ErasmusRoteredamus,vir adeo laudatus a plurimis, ut ad eum glorise cnmulumnihil sit mea de illo praedicatie, aut perparumaddilura, cum pcst Hieronymum et Cyprianum reCognitos,Augustinum quoque eumdem in modumperpurgare decrevisset, nec uni ipsi vacaret tanlumoperum librorum obire, aliis quoque magnis et praestantibusrebus occupato, alios sibi adjunxit sive opeTissocios, sive ministros : inter quos me etiam ascivit ;cumque aliis, quod eorum esset et amplioreruditio, et ingenium felicius, et diligenlia dexterior,graviora mandasset atque majora, mihi libros attribuitde Civitate Dei duos et viginti. Quod opus bonaex parte tum rerum gestarum fabularumque narrationibus,tum disputationibus philosopbicis consumerelur ;quibusrebus bonam setatis partem videbamurimpendisse, magno quidem conatu ac voto, ulinampari successu. Theologica tametsi multa inerant, tarnennon ita forsan, ut aliis libris crebra, quanquamab bac etiam sacrosancta disciplina nunquam alienifuimus, quantum per setatem nostram, et aliarumarlium quse nos mirilice ceperunt studia, licuit. Nequevero sic sum ad hoc ipse munus electus, tan.qtiam optime rem exsecuturus ; sed ne prorsus nullusesset qui hoc ageret, reliquis Erasmi amicis aliis inalias res intentis. Ac, ut verum fatear arripui opus abErasmo oblatum avidissime, pollicitus me postreinamCommentariis impositurum manum ante secundummensem aut tertium. Nam memineram me olim ali.quot ejus operis voluraina legisse, quse mihi nec admodumerant visa mendosa, et satis facilia ; ac ejusmodi,in quae non parum ejus notitise antiquilalis,quam jugi paraveram lectione, possem effundere, ut. eodem labore simul exereerem stylum atque ingeniummeum, simul aliis mea siudia nonnihil afferrentfructus, simul aliquam ingenii atque eruditionis gratiampararem. Et fuit illa profeclo juvenilis quaedamcogitalio, quae longe aliter experiendo processit,quam ipse mecum eram raciocinatus : nam opus,praeterquam quod est longissimum, habet in se mi,ram rerum omnium varietatem, historias, fabulas,naturalia, rhetorica, mathematica, geographica, moralia,theologica ; ethorum nihil prope, vel tenuitervel mediocriter. Jam libri erantsupraquam dicipossitmendosi, qui totam Augustini sentenliam pravascriptura alio aveflebant. Hic jam non exiguus incastigando ex veteribus libris, tum etiam in divinandolabor : nain et divinandum saepenuraero fuit elconjecturis vera restituenda lectio. Orsus nihilominussum scribere circiter calendas Januarias, anni superiorisid est 1521, et confecto ad finem mensis primolibro, affertur de Guilielmi Croji cardinalis patroniniei morte, quiVormacioe naturoe concesserat. Facileintelligere quisque petest, utea res studiorum meoArumquietem concussent, sublato eo qui mibi unus
otia faciebat quanla cupicbam. Hinc, ut nulla unquam
calamitas venit sola, in morbum incidi non simplicem
: ita ad curam valetudinis coactus sum me Bnigas
conferre ad meos Hispanos, inter quos seger more
ac modo meo commodius tractarer. Convalui mense
Junio. Et quoniam dicebantur eodem Carolus Csesar,
et Britannus cardinalis venturi, ea me res ibi aliquot■ rnensibus tenuit, ut Erasmum etMorum convenirem,
Videremque Tonstallum, et Montjojuro, et doctos
alios, tum amicos plerosque meos, qui eodem venluri
dicebantur. Eo loco scribere non Iicebutj quod
bibliotbecam qualero optabam non haberem, unde
quse scribenda forent suppedilarcntur. Tantum libres
aliquot ad velusta exemplaria contuli, quorumtinumB dederat mihi Marcus Lautinus, decanus Sancli DonatianiBrugensis ; alterum carmelilse Brugenses ; tertiumErasmus missum ad se Colonia Agrippina, scriptuin,ut ferunt, manu divi Lutgeri episcopi. Miradictu res quanta in codicibus varielas : ut unusquisquedescribentium putaret sibi licere verba arbilratusuo ponere, modo conslaret sensus, quasi interpretatioesset, non exscriptio. Ita in boc libro legas arbilror,in illoputo ; in hoc significalum, in illo figuratum ;hic prsesens, alibi iste ; hic habet ergo, illeigitur ; hic seternus, ille Immortalis ; hic flexisse, illedefiexisse, alius inflexisse. Sed hsec fortassis lolera*bilia. Quid illa detracia, quid addita, inversa ? Jamquoties err.itum, eiim versionem LXX interprelum,quam ubiqtie Augustinus adducit, voluerunt ad hanci.C nostram detorquere, et ex duabus male cohserenliibus unam facere: nec aliud aeque fuit molestum mihi,i ut variam lectionem expendere, examinare, excuterain unp quoque capite nen semel. Quse erant difficiliera,in Cemmentariis adnetavi ; quae vere apertioraet prempliora, in margine. Id accuratius feci in Iocissanctarura Hlterarum, propter earum mysterium. In'■ plerisque veriorem indicavi lectionem, et quid sentiremaperui. In cseteris adjecisse quid legerint alii ; contentus, nihil lectori praejudicans, liberam illi atqueintegram censuram reliqui. Fruetur per nie suoquisque sive ingenio, sive judicio. Post Csesaris etcardinalis digressum redii Lovaniura sub finem Septembris ;hic,compositis rebus, et digesta bibliotheca,ccepi totus inscriptionem incumbere : ita mihi, ea hyeme usque ad quintum decimum librum estprogressum. Extremo vere , quod salutandi erantamiei parantes in Hispaniam proficisci cum Caesare,intermisi opus. Erasmo subinde siimulante et instantei utperficerem,ut mitlerem, redii Lovanium, etquanlai maxime potui diligentia mense uno quatuor postre■• mos libros absolvi, cum bona parte decimi octavi ;
t venique ad has praefationes scribendas adeo fessus,
5 et labore tanlo lamque vario fractus, ut litteras omneslibrosque nescip quemadmodum animus aversa>
retur, velut crudus stomachus ac redundans cibos
i omnes ; liberari tandem ea moleslia misere cupiens,
' et universis atque unicis votis exoptans: ita ut cum
- ■ ad calcem perveni, nec pecuniam, nec gratiam stu-441 fARIORUM EXERGITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 442dinsorum ullam, nec aliiid quidquam exislimavim
aeque esse prelium operae, ac solutum landem liberatumque
esse me labore lam siuuoso, et plerumque
inamoeno. Narrandaj fueruut fabuloe et liistorioe ; describendse
regiones et urbes ; tum consulendi Plalonici
peneomnes, et reliquae pbilosophorum nationes,
et tbeologica tractanda : in quibus parcior quam in
profanis, aliquot de causis, fui. Primum, quod non
decebat profanum hominem, nec natu grandem temere
de sanctissimis rebus vel definire, vel disputare.
Deinde, quod hislpria sacrarum litterarnm notier
splet esse lecturis Augustinum et hujusmedi
auclores, quam ut opus sit eam per me repeti, quoe
indicatis locis ex sacris iibris fusius et aperlius cognosci
potest, quam ut a me hic pluribus videreiur
explicanda. Jam dicta ex arcanis nostroe religionis
litteris, ab Auguslino adducta, r.onnulla enarravimus ;
alia praelerivimus,quod viderem non hunc esse
illorum explicandorum locum. Auctores profanos
crebros ad confirmanda Auguslini dicla, velut testes,
induximus : quod fides dictorum penes illos essel,
praesertim in profanis rebus, quas ab illis est Augustinus
muluatus. Nam in rebus nostrae pielatis neque
elhnicisquidquamest negotii ; et scriploribus noslris
non perinde muliis sum, usus, ne parum firma Augustini
aueloritas existimaretur, nisi illis velut tibicinibus
suffulta. Saiis enim videbatur esse dixisse
Augustinum. Hieronymura frequentius advocavi, prsecipueubi
de linguarum sigiiificalionibus aut interpretationibus
agebalur : qttoniam is, ut Graeci aut
Hebraei sermonis peritia, ita et cognitione sanctarum
Scripturarum omnes nostrse religionis scriptores longe
antecellit. Nec putavi fore interpretis controversias
illas movere quas noslri theologi in scholis magnis
animis agitant ; quanquam iis prima sctate fuimus
imbuti, quse ab instiiuto, a mente rationeque
Augusliniplurimum dissident ; aspernatusque fuisset
illas, atque indignatus operi suo admistas, velut tritico
lolium, quaeunque coeli parte purus ille ac sanctissimus
animus res hcminum despectat. Itaque nec
disputandum mibi censui vel cum bcc hpminum genere,
vel cum antiquioribus, quicunque alicni a sententia
Augustini essenl ; nam hoc jam nonessetinlerpretis,
sed defensoris ac patroni, cum non modo
mea, sed nec ullius defensione aut patrocinio ille
indigeat. Feci igitur quod Hieronymus in Commenlariis
Epistolae ad Galatas preefatur se fecisse, ut
magna ex parle aliorutn senlentias tanlum referrel:
sic el nos quid alii dixissenl scnsissentque conlenti
lecluris explicuisse sentenliam nostramcontinuimus,
veterem Academise morem imitati ; lum quod id magis
ad enarralorem alieni operis existimavi perlinere,
tum etiam quod cunctari, et setiientiamsuam non
prodere, et consectarimagis aliena quam sua proferre
atque ostentare anle canos decere potius arbitrabar,
qui censuris ac judiciis non paruro auctorilalis
addunt : nec immerilo. Multa nunc mihi vera,
cerla, explorata videntur : quse, si diutius contingat
vivere, non modo ambigua per selatem videbuntur,A sed forsan eliam falsissima. Idcirco plerisque in locis
deleetare magis lectorem placuit quam docere. Et si
quid docerem, non lam severe imperando volui persuadere,
quam blande rogandp mpnendeque. AdduCli
sumus nonnunquam ea cansa, queniam Augustinus
fusus est plerumque, ac ipse interpres sui: ideo
labore docendi ademplo ludere libuit, et lectorem in
digressus aliquos interim non prorsus inamaenos
ducere ; simu ! ut niei laboris quandoque partem levarem,etsi
non onere depositp, cerle frigida suffusa,
et per viam aliquanto munitiorem, et inler sata cultaque
spectatu jucunda commodiorem. Nam haec
omnia quae dixi, etsi habent suas flnimi ceu reparaliones
refeclionesque, habent nihilominus suas salebras,
suos acclives colliculcs, perquos non sine suBdore agas onus : suos quoque descensus, per quos
non sine lapsus periculo facias iter, ne fasce pressus
in pronum ferare. Illic vero non stratam ullam viam
invenias, nec quod recreet oculos, nec quo vel momentum
divcrtas, ae ne ubi sedeas quidera fessus,
cum conferenda sunt lempora, cum. diyersilas inter
auctores atque adeo adversilas ostendenda cum ssepemimero
tollenda, cum quaerendum et evolvendum,
et divinandum ubi sit locus quem Augustinus affert
ex scriptore aliquo : quem locum invenife multum
ac diu quocsitum, casus est saepius quam erudilionis.
Nam in eum incidat frequenler imperitissimus, quem
doctus investigare non poluit diu vestigatum*. Et hoc
niihi lanto fuit difficilius ac plus temporis extraxit,
quod et imparalits ad hoc opus accessi, cum anteaC quatuor aut quinque tanlum in eo volumina legissem,
nec indices ullos mihi ex lectione confeci, vel
in hinic, vel in similem aliquem usum : quos qui habent,
noe hi felices in litteris sunt, quibus haud exigua
laboris demitur pars. His angusliis et difficultatibus
inopia Grsecorum volutninum accessit, quse est
in bac regioue mira. Nam cum passim doctis fias
obvius, si Arisiolelem Groecum, aut Demosthenem,
aut Velus Testamentum ; aut Pausaniam, aut Isocralem,
nut Jtilium Pollucem, aut Euslathium utendum
petas, negant se habere ; nec apud bibliopolas venales
invenias. Cum hic adesset Erasmus, ejus bibliotheca
adjuvabar ; et illinc aliud agens, aliquot mibi
decerpseram loca, quse ceu proesagiehat animus ustii
mihi aliquando iutura. Nam ea in hsec Commentaria" intuli. Grsecum Platonem habui in octavum, nonutn
etdecimum librum scribens ; Strabonem plerumque,
Pausaniam noDnunquam ; sed proecipuecum in decimum
oclavum commentarer, et aliquot alios, quibus
non perinde atque istis indigebam. Non quidem quod
Auguslinus ad se enarrandum magnam Groeeorum
auctorum copiam desideret, qui Latinos lantum cst
secutus, qtios solos pene legerat, aut versos e Grsecis ;
sed cerle si adjulus roajore Groecorum suppellectili
fuissem, poiuisset opus paulo exire ornatius ac
locupleiius. Itaque nonniilla sunt a nobis praetermissa,
quse parlira e.v nullo poluerunt auctore peti, eorum
duntaxat qui exstant: parlim ex recondilisGraecorum
lilteris fuerunt eruenda, alias bibliotliecam143 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 444nacti Graecorum codicum ampliorem, per occasionem
ea lectori sarciemus.Quanquam sedulo illud ante alia
est a nobis advigilatum curatumque, ne multa sint
quoe in boc opere studiosi bomines cordatique possent
desiderare. Quae oinnia prsestare aliis vel cognitione
rerum ampliore, vel ingenio majore, vel
feliciori memoria leve et facile fuisset. Nobis cerle
haud sane credat quisquam, quam taediosum fuerit ac
fastidiorum plenum : quo fit tit prima illa quae me in
opus slimulabat, perficiendi facilitas plane pefierit.
At ulilitas quania sit futura, pronuntiare non est
metim, quod nec in opere suo quisquam vel iucorruptus
est judex, vel non suspectus ; et eventum rei
situm in fortuna ? manu potesiateque proedicare nemo
potest, nec ege promitlere. Vivet, et legetur, et placebit,
et proderit opus, sifaverit genius ; sin adversetur,
concidet ac interibil. Multa grata sunt et ulilia
tanlum ea causa, quod sic libiiit fortunse. Ulud morlo
precari possum, si quid optando proficitur, lam utile
ut sentiant opus legentes, quam mihi grave et molestum
fuit scribenti. Jamque primum illud amisimus,
secundum incertum est, tertium non profeclo certius
de gratia, unde nomen gloriaque ad scriptorem redit.
Primum non ignoro quantum famse admirationisque
opcri etiam optimo detrahalur, cum in alium
scribitur : id est, aedificatur in aliena snperficie, et
velut scribendi argumenium ab alio est suppeditatum
 ; nisi forsan in sacras litteras aliquid commenteris
propter sanctam majestalem earnm, aut in Aristotelem
propter receptam scholis onmibus auctoritalera.
Accedit buc, quod roulti quibus omnia quse
negligunt, aut non capiunt, in grammaticam vertuntuf,
quamlibel in hoc libro sacra et philosophica et
recondita iractaverimus, gramniaticam dicent, ideo
prsecipue, quod historias narravimus, et fabulas ;
idem de ipso Augustini opere dicturi, nisi piidor
impediret, et reverenlia nominis tam omnibus sacri
et admirandi, Alii hoc tolum nec visum, nec judicatum,
qualicunque censeatur nomine, rejicient
et damnabunt: ut proxime quidam iheologiae licentiatus,
cum audisset me in libros de Civitate Dei
scribere, magno fastidio operam meam tanquam inutilem
prorsus vanamque aspernalus est. Et quid, inquit,
opus est libris illis illustratore plus saiis ex se
perspicuis et claris ? 0 te felicem quisquis es, cui
tam aperti faciiesque sunt bi de Civitale Dei lihri !
Coeterum mirari qui audiebant vel ingenium hominis,
vel eruditionem, vel certe impudenliam. Nam imperitissime
loquebatur, et rerum onrnium veterum
erat omnino expers et rudis ; rogavitque ex his qui
audierant unus cur sic censeret, cum essent tot
historioe, lot fabulse, tot philosophica, tot geographica,
tot mathematica. Quid, inquit, illa ad theologum
 ? Deinde sint a vel b, non suni sollicitus. Hoc
illud est, istis nec Cicero, nec Virgilius, nec Plinius,
nec alii similes interprete indigent: cum eorum nihil
intersit, quis fuerit Scipio, quis Csesar, quis Pompeius,
quis Cato, ; quse aufubiCarthago, Babylonia ;
lierbane an saxum, malva aut beata ; lapis an lignumA magnes vel adamas ; animal an metallum, tigris vel
milvus : sitne qui ardeat mons^Etna an Alpes ; ardealne
sulphure accenso an arena. Quid dixerii, quid
senserii Plato, quid aiomi Democriti conficiant ; quid
similares parles sint Anaxagorae, aut dissimilares ;
quid Pythagorae transanimalio. Isti ad haec omnia
linea sunt alba, sicul dici solet, in lapide albo. Tantum
illacurandaetexpendenda ducuni, an Deus possit
suppositare hanc pennam qua scribo, an jubere
possit odium sui ; possitne dispensare pontifex super
' voto profectionis Romanse, aut Hierosolymilanoe ; an
pecunia sacerdotii pensionem redimere, sit simonia.
Verum enimvero isli censeant quomodo voluerint
cumque de opere. Nec eis scribo, nec eos curo mea
legere ; nec eorum judicium censuramque naucilacio,B nec eis placere studeo : et doctius putabo me scripsisse,
si displicttero. At illud magnopere dolendum
est, insistere ssepenumero ingeniis doctorum quidem,
sed non perinde bonorum hominum pemiciosom invidenliae
virus, qua bona opera incessant, lacerent,
proscindanl, aut perdere eonenlur profulura, aul
allatura lucem obscurare. Hinc odium, et ex odio
rabiosa maledicenlia, et impoienlis animi verba, et
rixse, et jurgia, ei calumnioe. Hincsaepe desperatio et
desponsatio meliorum ingeniorum, cum pertsesa rein
sic amaram et inamabilem ab omni scribendi et jtivandae
posteritaiis ratione averiunlur, plerumque et
ab sludiis etiam : quod tantum abest ul invida ingenia
fieri doleani, ut se ex hoc frucltim capere singularem
existiment, ac Iaboris sui prsemium ; finemC vero quem desiinarant si conseqnantur, ut cessenl
omnes, nemo bene faciat. Quod Terentius, ut alios
vitae humanee mores, sic et istum prudenter expressit,
cum malevoluni et invidentem poetam omnibus
contendisse viribus ait, ab scribendo ttli deterreret,
et in otium traderet. Neque vero id ego dixerim,
quod aegre feram me vcl admoneri, vel eliam reprehendi,
dii meliorem mentem ! Imo debere me multum
profitebor poliora suggerenti et reprehendenlt
docle. Nam et meipsum non pigebit mulare senlentiam,
si vel studium, vel selas alia docuerit meliora.
Cseierum permolestUm esi alque intoleranduni pronuntiari
semel de tolo opere, damnarique ceu imperitum
aut fuiile, cum nec legeris, nec forsan si legeris,
inveneris usque adeo multa quse conVellas ; velD ipse si laninmdem praestare tentes, vel non valeas,
vel sudes satis. Aut si unum, aut ad summum alterum
deprehendas erralum, propler illa opus tanltmi
taraque varium rejicias iiniversum, et cenlomnas :
velut si egregio insperscs reprehendas corpore noevos,
ut Horatius inquil. In summa, qtiandoquidem
hominura linguas nec habeo in manu mea, et liberas
decet in liberis studiis, non deprecor quo minus sential
loquaturque de qpere quisque pro libilo. Si enim
malum est opus, irasci ob verilatem non debeo: sin
bonum, eos qui maledixerint, sua invidentia exedet
tanquam venenum : in quo uno juslissi.ma est invidia
ipsa, caeteris in rebus iniquissima. Hoc soluin etiam
atque etiam rogo, et obsecro, ul si quis a mo dissen-445 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI QPERA. 450serit, volueritque id scriptis testari, meminerit modestse,et sine conviciis asperisque morsibus mequod ignoraverim doceai. Nam ut convicia et gravemfortassis objurgationem mereatur liber, non mereturinstitutum et conatus animi mei : ita eadem operafiet, ut ego cum aliis fructum eruditionis illius percipiaro,agnoscamque permagnum beneflcium, atquebabeam gratiam immortalem : et ipse melior magistertum se profuisse inlelligat, tum doclrinae susenulla immodestia, quae pejor est quam inscilia, corruptaeet inquinatoe laudem amplissimam auferat.Neque absit ab studiis humanilatis humanitas, serveturqueilla tranquillitas aniroorum qua super resomnes alias Musse gaudent. Et incipiamus moremhunc tollere quem infidse omnibus furise in prsesianliastudia imroiserunl, irapetendi et lacerandi enmquem conjunctissimum nobis carissimumque debebatreddidisse communio studiorum ac earumdem Musarumcultura, ul prseleream baplismum et caritatemChristi : quandoquidem haec jam olim snrdis auribusinania sunt noroina, et aegris oculis vanae sine corporibusumbrse ; colamusque litteras ut nos delectent,ut juvent ; non ut in certamen acerbum committani,et tela vel eruditionis, vel styli subministrent, quibuspravos affeclus nostros explentes feriamus sauciemnsqueinimicum. Sed de his rebus erit lempus,cum locum inveniam dicendi apliorem. Nunc mihi,ut ad qund coeperam revertar, tota spes in iis estqui candido, qui integro peclore ad leclionem horuinlibrorum accedent, sive docti sint, sive indocli. Deniqueita me consolor, si ab hominibus nulla redeatad nos gralia, non deerunt qtiibus adductus impulsusquehanc me operatn navasse nunquam poeniteai.Nam et obsecutum esse Erasmo meo, tam me juvat,quam nefas fuisset quod imponeret onus recusare,qui in me et hominis arcla mecum amicitia conjunclissimi,et praeceploris optime merili, jus acpoteslatemhabet. Tum interea dum hsec sum meditatus honestissimome exercitamento occupasse, et animummentemque crebris cogitatis honeslate ac sanciitalereferlissimis imbuisse, quae prompliorem nie aiqueexpeditiorem ad bene ei Chrisliane vivendum reddant.Haec una, si caetera desint universa, abundeampla et magnifica merces esi. Postremo, ul aliudnihil reputem, nisi me voluisse Augustino, et proindeChristo aliquid sludiorum meorum sacrare, proeclaremecum actiim existimare debeo. Quippe qui etiamfrigidae poculum propter se suumque nomcn prsebilumirremuneratum se non prseteriturum pollicitusesl : huic quoque mese yoluntati, quam unam illecurat, gratiam referet: prseserlim cum ipse laboresomnes meos ila demum ratos mihi esse velw », siChristo ejusque castissimoe et integerrimae sponsosEcclesise approbentur.DE VETERIBUS INTERPRETIBUSHUJUS OPERIS.Narravit bodie mibi amicus quidam meus intercolloquendum cum nonnullis fratribus Dominicaniordinis atque instituti, incidisse se in sermonem deA bis meis commentariis : illos respondisse inanem
me operam alque industriam ludere, ac potuisse hujus
lcmporis compendium facere, cum in libros Augustini
de Civitate Dei scripserunt Prsedicatorii quidam
fratres ad miraculum erudile, dextre, exacte,
feliciier, nihil supra. Quse si sic habenl, nimis profecto
confidens fui, qui me hac ingenii ct eruditionis
tenuitate scripta iisnrie adeo miranda superare posse
sperarim ; etdemens, qui tantam lucem mea facula
obscurari posse credidcrim ; et slultus, ut non illis
sim usus potius, sicut Valerii Probi, Servii, aut Donati
commenlariis ; ct male ferialus, ut ultro lanti
lemporis fecmm jacturam aclum agendo, quod
aiunl ; et Erasmtis ipse imprudens, qui novos commentarios
mandarit scribendos, ubi tales essent veleBres ; et doctissimus quisqiie ineptissimus huic nostroe
operae votis favendo, scilicet, ut illi fratres pulant,
supervacanean. Quos ego fratres dejerare ausim, ne
litteram quidem in illis Commentariis legisse, litulos
vidisse solummodo ; atit si legerunl, el probant, plane
similes sunt ipsi commentatorum. Ut nunquam fuit
animus refellere tam apertam inscitiam ; lam insip/idas
exposilorum ineptias, non cPllegi locos aliquot
in primis ridiculos et imperitos ; ex quibus de opere
toto qui non legissent, possent judtciura facere. Nec
profecto fuit necesse. Nam in sseoulo jam tol litieris
disciplinisque exettltissimo rarissiuii suul qui quemcunque
in illis Commenlariis legerint locum, non
statim qualis sit tota massa ex quamlibel parvo exemplo
possint judicare. Itaque ad doclos bomines maGgna sane ac injucunda stim moleslia liberatus stultitiis
illis palefaciendis. Nibil enim est neque gravius,
neque insuavius, quam stulta refulare prudenter.
Quae si tanttim indices, pro stuliis rejicienlur ; sin
operam in corum natura declaranda insumas, non
tam conlemnenda reddas, quam minus apud quosdam
facias stulia. Nec (lesunt ex hominibus ejusdem ordinis
qui censere possinl ; et haud dubie censent
quam vilin et despicienda sint scripla illa non modo
Augustiiio, sed ne Tbeodolo, vel Facelo, vel Florelo
digna. Tamen quia id non illi solum qui totam meam
operam seu inanem damnarunt, scd alii permulli
non credunt, tantnm quia illi Fralres Prsedicalores
nuiictipantur, volo istis rationem approbare laboris
mei: si modo approbari sinant, aut approbationem) intelligant : quorum ego aliquos credo lales esse, ut
illis nibil inter dictionem Ciceronis et Catholicontis
intersit ; aul inter historiam Livii et Vincentii, vel
inter cognitionem rerum Plinii et Bariholomoei Anglici,
aut Hieronymi et Hugonis Carrensis. Qui poterit,
cum nec Latine sciant, nec ullos bonos unquam
attigerint scripteres, innutrili semper et ad ambas
aures immersi sermpnariis Parati, Discipuli, aut
Dormiseeure ? Ego vero si apud illos non mea, sed
eorum culpa nou profecero, proficiam apud alios et
ingenio saniore, et eruditione meliore : quales bahenl
in ordine suo quosdam etiam mihi amicissimos,
qui beneficio meliorum litterarum communem popularium
suorum et agnoscunt errorem, et deleni,447 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINl. 4i8et, quatenus licet, vitant. Faciam igitur invitus, quod j
a prineipio non stalueram, ut homines vila functos,
et exlra invidiam omnem jam posilos, in judicium
censuramque revocem : prseserlim cum illi homines,
quanium mea fert opinio, probi, quod ppluere praestiterint:
tametsi hec imperiium atque ineptum, ut
fere ille erant ssecnlo. Profitentur ergo se in hoc opus
scribere Thomas Valbis, et Nicolaus Trivet, ei Jacobus
de Passavant. El veritates colligit Franciscus de Maronis
Minorita, ne solum regnum Prasdicatores teneant.
PrimumThomasValois arbitralus crcdo ingens
esse opus, et unius viribus majus, non omnia solus
3st obire ausus, sed socium sibl sumpsit, ac velut
succedaneum sodalem suum Nicolaum Trivet, lam
similem sibi quam ovum ovo ; cui ipse lampada,
quod aiunt, traderet fessus, nescio quo volumine': 1
nam elsi legi, non tamen adnotavi. Neque vero aliud
susceperunt explicandum quam fabulas aut hislorias:
sacrilegum credo rati sacra contrectare ; in quo certe
modestiam hominum non mediocriler laudo, quibus
satis visum est profana contaminare, a sacris abstinuerunt.
Iia ab undeekno ad decimum octavum, et
a decimo nenp ad vigesimum secundum nil.il fere
scripserunl. Qued prpmptum est unicuiqtie videre,
nam. libri sunt in manibus. Octave vere, et nono,
et decimo libris, quibus Augustinus adversus Platonicos
disputat, quid dixissent miselli, qui non mod®
Platonem, aut Plaionicum ullum, sed ne umbrara
quidem philosophi viderant ? Itaque ne quod agant
desit, toti sunt in conlexlu partiendo et distribuendo.
Hic Auguslinus tractat de hoc, aul illo, et facit duo. C
Primum est, quod reprobat Platonem, ibi ; secundum,
quod dicit hoc aut illud, ibi et dicit. Tum quse
Augustinus pure ac Laline dixerat, ipsi ut chartas
impleant, ad suum coenum suamque obscenitate-M
trabunt, ceu non aliter posleris iutellecturis. Jam ia
quinque libris, et parte decimi ociavi fabulse et historiae
tractantur. Hic putant se esse in sua arena,
et vagantur jactantque se ut equus, quod dicitur, in
campo. In quibus omitto sermonis sprdes ac spurcitiam,
fatuasque et insulsas narraticnes : quas tamen
ipsi interdum ex facundissimis desumebant scriploribus ;
quas nullus sit tam impatiens slomachtis, qni
unam ex eis aut alteram possit devorare, nisi quibus
forle salubria sunt noxia. Sed ad res ipsas veniarn.
Sunt certe comroentarii utiles iis qui niliil vere re- '
cteque scire volunl : qualia sunt ingenia qusedam
quae ne. hisloriam quidem audire possint, vere et uti
gesla resest, narraiam ; nelas credo existimanles
aliquid remanere sinceri ac incprrupii. Falluntur
igilur infinitis locis, et fallunt, si quis sequatur ; tum
propter confusam incertamque eorum quoe scribebant
notiiiam, tum eliam quod ignoratione Latini
sermonis in ipsis rebus passim labebanlur. Ad hsec
nfferunt commentitia pleraque, et nunquam ab auctoribus
vel somniita : partim ex gestis Romanorura
iuoralizalis, partim quoe fando narrari audierant inter
compolandum in hospitali coenaculo sodalitatis.
Colligam quse prima erunt ad manum paucula quse1A dam, velut exempla. Primo librp, capile quinto, cutn
, Csesar apud Salluslium referat quae soleant in beliis
i fieri, rapi virgines, ptieros divelli a complexu pa,
renlum ; etiam commentalor hssc jam esse a Catilinafacla, Caesarem significare dicit : verus scilicet
t commentaior quasi commentor. Tum capite vigesinio
i quarto, Portium Latronem declamatorem Catonem
s fuisse dicit: ibi egregie disputat an iste sit qui Catunculumpuerorum composuerit. Et libro secuudocapite qtiarto, Atyui dicit oblatum matri deum in
i ejns templo, ut vovcret casiitatem. Quod credo eum
 ; didicisse ab aliquo ex Gallis matris deum. Et post
t paulum : Symphoniaci, inquit, sunt canentes tubis,
i vel alio modo sonitum maguum facientes. Ex dulciconsenlu magnos facit sonos atque tubas. El paucis
: B verbis post : Vocat, inqtiit, hic Augustinus sympho[
niacos qui in honprem deae Pudicitiae quaedam lurpiafaciebant : non melius dixisset si illa aetale vixisset ;
■ et paucis interjeclis verbis, Palladem dicit lavari
i cum matre deum in Almone arane. Credas Varronemboc dicere : tantum quoniam Augustinus virginis
 ; creleslis illic meminit, ceu non esset alia dea virgo
s quam Pallas. Et mox : Fuit, inquit, scena propriedomuncula in medio theatri, quales sunt domunculaetabernariorum vel mercatorum in nundinis, secundumHuguitionem. 0 miserac Scauri et Curionis, et Pomi
peii scenae latissimoe, et auro argentoque ornat*,
, quomodo ad domunculas mercatorum iu nundinis
 ; recidistis ? Sed hoc tolerabilius. Et addil: ln scenapulpitus erat, quem ascendebant illi qui fabulas reC
citabant ; et quot erant carmina, tot reputabant apposuissefercula. Hsec est argutissimn interpretatioferculi. Pergit verp : Infra etiam Iatebant larvati hi ;
slriones, et miroi, qui subito exeuntes coram populomotibus corporis expresserunt historias, seu fabulasrecitatas ; et isti proprie fuerunt dppellati scenici.Scena eliam quandoque ponitur pro ipso totjllieatro, quandoque pro fabula , quandoque pro
L recitatione fabulaei Hsfec omnia quis neget esseadmirabilia, cum anlea nullus unquam audierit ?
L Quis unquam vel theatrum dixit scenam, vel fabulam,vel fabulae recilationem ? Tum addit Valerium Mai
ximuro dicere, anlequam lmago matris deum iransj
(Iaia csset ex Pessinunte, imperatores Bomanossa ?pe ad Pessinuntem ivisse , ut vota solverent.
. D Ubi hoc unquam somniavit Valerius ? Iia non salis
L est le fingere, nisi et aliis mendacia assignes.
L Narrat quidem ivisse illucRomanos imperatores libro
i primo, sed non ante matrem deum translatam, quolempore nullus unquam Romanus eo est profectus.
t Adjicit Pantheon templum a Domitiano magnae malrideum exstruclum fuisse, cum Pantbeon exstruxerit
i ante Domilianum Agrippa Jovi Victori, deinde csete ;
ris diis. Et hsecomnia in eodem vere aureo et copiosocapitulo 4 libri n, quod licet cornu copise api
pelles. In sexto vero capite versiculi sunt Persii, quosipse festivissime explicat:Discite, omiseri, el causas cognoseite rerum,
Quid sumus, et quidnam vicluri gi^nimur, ordo
Quisdalus ?449 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 450Sic, inquit, ordinata est humana natura, quod est
super bruta animalia. Putabam esse infra. Aut melse
quam mollis flexus ? Metse, inquit, id est, mortis. Atqui
ex bac nullus est flexus. Quid asper utile nummus
habet. Hic cum ignorarel cur asper nummus diceretur,
non defuit moralizalio. Asper, inquit, id est,
quanlum babeat asperitatis : propter curas magnas
quas ingerit ; propler quod et spinis comparanlur
(livitiae. Non sic Persius sua tam acule intellexit, nec
tam sancle. Et capite octavo, de poetis adnotatio
digna quae ad verbum ediscatur. Poetarttm, inquit,
duo sunt genera, veteres el novi. Veteres omnia quoe
caucbant converlebant ad risum : unde de meretriciis
et slupris, et his quse poterant provocare risum,
tractabant ; sicut Plaulus et Terentius. Novi vero
repreliendebant vitia hominum nominatim ; undeque
homines lacessebant, eorum vitia carpentes vera et
ficia ; et pingebanlur nudi, quia vitia deuudabant.
Tales poetae comici satyrici appellantur : sicul Horatius,
Persius, Juvenalis, et hujusmodi. Et paulo
post : Possunt autein poeuc tragici, sicut el comici,
dividi in duas partes. Primi puri tragici ; secundi
vero elegi, tractantes de elegia, id est de miseria.
Sic ilie, ex Aristotele credo, aut si quis hoc quoque
doctius de poetis scripsit, et tainen qui nihil unquam
de iis poetarum generibus audivit, non intelliget
quam fiivola hiec et imperita sinl, neilum siulta
atque ridicuia. Si audivil, huic perinde ista erunt,
cum de novis et veteribus loquitur poelis, ac si quis
dicat architectorum officium est calceos suere, cerdonum
vero sedificare : et cum novos comicos vocat
saiyricos, ceu quis dicat farlores esse textores:cum
comicos dixil elegiacos, velut aliquis agasones dicat
nautas, aut tonsores earbonarios. Jam cum explicat
elegia, id est miseria, non secus quam si interpreteris
: scriniuni, id est liber. Et cap. 109, cum de
Plauto ageret, isie scripsit, inquit, comoedtam qute
appellatur Aulularia, quasi non aliam. At pbilnsppliari
quoque voluit lib. vn. Nam cum dixisset Augustin.
Menam deam, qu ;e menslruis proeest, conferre
fluores menstruos ad ejus quod conceplum est
incrementum, ignarus fluorem menstruum dici eliam
muliebrem sanguinem, qui fluxurus erat in mense,
aisi vel fetu vel alia causa dulinerelur, incipit disiinguere
sanguinem menstruum, uno modo pro eo
quod est purgamentum naturse, et singulis mensibus
ejicitur. Alio modo accipilur pro sanguine qui per
ejeclionem purgalur, et post fluor menslruus non
confert ad incrementum felus, nisi per accidens, scilicet
per suam absentiara. Conferl enim pro tanto :
quia cum ipse expellilur, sanguis ille unde fetus augetur,
efficitur mundior, et ad augendum melior. Sed
beatus Augustinus extensive loquens, vocat illutn
sanguinem qui depuralur tluorem menstruum. Haec
ille. Primum quis unquam sanguinem illura qui purior
remanet in cefpcre raulieiis post ejeclum menstruum,
vocavit fluorem raenslruum ? Deinde quomodo
isti augentur fetus in locis ? qui si menstruus
ille defiuat, fiunt imbecilliores ; et si largius, et utA alio solet tempore effluat, abit cum eo fetus, nec
augeri nec ali polest. Sed libet explicationes audire
vocabulorum ? Exclamat August. lib. n : 0 animos
germane Romanos. Germane, inquit, id est alle, vel
immaniter, nam Germani habent iramania et alta. corpora. Et in eodem loquens Augustinus de lino
aut lanula flaminum, quo vinciebant caput, quem
apicem uominabanl, quasi summilatem : Apex, inquit,
nomen est cujusdain historiographi, ut jam
mirandum non sit fecisse Deum homines ex limo,
cum iste faciat ex liiio. Et cum libro quarto posuisse
Augustinus inter prodigia feminas et gallinas et ho •
mines versas in inasculum sexum : Credo, inqtiit,
lilleram esse falsam, quam tamen multi libri habent.
Deberet autein littera sicesse, in homines et tuascuBlum sexum. Vult enim sic dicere, quod feminoe conversae
sunt in homines : id est in viros, et gallinoe in
niasculum sexum. 0 lenebras illius oeiatis miserandas,
eltamen illis oculi assuefacti illatam jam lucem
spectare non sustinent ! Claudite islas fenestras omues
et rimulas, nequalux penetrate queat, et fruaninr
libere sua nocte ; tenuem quoque et languidulam
in lenebroso cubiculo meridie ipso accendite lucernam.
Illud in eodem miror interprete, quod cum
gravissimos baberet auctores, ex quibus noniiulla soJitus
est desumere, posselque ex eisdem alia qusedam
afferre, maluit ab Isidoro pelere, aut hoc pejoribus,
Hugiiitione et Vincentio historiali: quod suspicari
me cogit ipsum vel aliena esse usum in citandis
auctoribus opera, vel citatos aut invcnisse iuC aiiquo vade mecuni, aut rapiamus lolum, aut de aliquo
audivisse. Nam definitionem Dei, quam ex Ciceronis
primo Tusc. quoest. citat Augustinus, colligi
dicit ex bis quoe in iu De Nat. deor. sparsim tractat ;
el consolaiioiiein de morle filioe, nescire se dicit an
sit Iib. xn Orationum, cum Cicero ipse in Academ.
et TUsc. qusest., et Lactanlius et Plinius ejus libr
meminerint. Valerii Sorani nihil recordatur se legisse,
cuin ejus sit mentio apttd Pliniuin, Solinum,
Lactantium, Plutarchura, Servium, Macrobium. Jam
ex multis Diogenibus unum, et ex multis iEschinibus
unum, et ex Socrate et lsocrate eumdem conglutinare
et conrerruminare invitos et male coboerenles,
non rarum, ut nec alia omnia : quae si persequi singillatim
teniem, rem in iniinilum extendero. HaecD quae adduxi, lantutn velut specitnina posui, quae
prima profecto volventi librum occurrerunt. Sunt
enim usque adeo frequenlia et densa, ut periculum
non sit ne lateant, si non indicentur : exstant, nimirum,
et offerunl se atque adeo ingerunt oculis omnium
volenlium inlueri, quse nec in opere ipso sum
conseclalus. Tum ne fastidio lectori essem tanta
prolixilate, tum quod ineptiora sunt, quam ut in eis
refellendis aliquid co !locari operse debuerit. Quisquis
mibi fidem non babel, Iegat ipse ; et veljudicet,
si esl doclus, vel a doctioribus senlentiam exquirat,
illisque assentiatur. Quod si quis est qui lioec unice
forsan ac lenere complectitur et amat, habet non solum
hos commentarios, sed etiam Huguitionein, Pa-|S_ SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. -452piain, Graecistaro, Joaniiem de Garlandia, Catholi- A
con ; illis se omnibus oblectet, quod sit ei bonum
prosperumque, et in eorum complexu haereat. At
Tliomae Valois et Nicolao Trivel prodiit velut succenturiatus
Jacobus Passavanlius, qiiehi nomen ipsum
indicat fuisse scurram aliquem festivum, qui sodaliliutn
totum oblectabat: cui, ut Credo, per jocum
lusumque noihen Passavanl est a reliqiiis fralribtisinditum.
Loquendum est de Terlulliano, nihil niihi
occurril, reservetur cum aliis ; de Valerio Sorano,
nibil mihi modo occurrit, reservelur cura sliis ; de
Xenopbane et Anaxagora, de Lactantio, reservetur
cum aliis. Quid malum suiit ista alia ? ubi reservas ?
in quem usum ? quid quod nec legerat expositores
ipsos, quibus dicit se sua adderc, ul lib. m, cap. 12,
sic scribit: ln hoc cap. 12 facit Aug. meniionem de j
dea Febre, de qua dicit exposhor quod fuit mater
/Esculapii, quod est dea inferni, et quod Numa rei
sacravit dese Febri mensem Februafium. Atqui nunquam
id exposilor scripsit, nisi forsan res lam stulta
ex codicibus sit ab aliis fratribus, qui cam deprehenderant
erasa : sed videlicet super coenam Irater
aliquis Passavantio narraverat id expositorem dicere.
Cseterum quo reprobet modp, audiamus. Quod
non videlur bene dicluui, inquit, salva sui gratia.
Nam sicut infra dicelur, /Esculapitts lingitur fuisse
filius Phcebi et Coronidis: sicut vult Ovidius secundo
Met. Nec unquam legilur quud Phoebus cum
Febre Convenerit, vel quod ex ea liliura genuerit.
Tuni incipit philosophari et conjecturas quaerere.
Nec convenienler, inquil, fingitur jEsculapius filius (
Febris, cum ipse postmodum sit habilus deus medicinse,
quae habet febrem expellere. Jara ne omnino
desit quod alii possint pro se respondere, addit:Nisi
dicatur ita crudelis filius, quod roatrem persequatur
ubique, et omni sede expeilat. Joculares sunt additiones
istae, ad risum fralribus movendum paratse.
Islis omnibus accedit Franciscus de Maronis, non
quivis doctor, sed illumiuaius ; el veritaies colligit,
quasi csetera cssent falsa. Sed hic non magis ad hoc
opus speclat quam ad csetera Augustini : ex quis
omnibus ita videtur veriiaies selegisse ac seposuisse,
ut Virgilius gemmas e slercoribus Ennii. Quod si
alieni a nostra religione Augustini opera sumant in
manibus, illiusscilicet illuminatis veritatibus illuminata,
quid eis veniet in mentem de hujusmodi veri- j
talibus ? quid suspicabuntur, quid credenl ? Nimirum,
esse caetera vel parum vera, vel Ecclesise suspecta ;
illa taniuramodo teneri et asseri a nobis ceu firma
et indubilala, ut quae illuminatus doctor indicaiil:
in quibus tamen rixosa multa, alia ambigua, eiiani
falsa compluia inveniat. Nam si omnia Auguslini
sunt aeque vera, quid mihi cum luis veritatibus, iu
quarum plerisque nihil Augustini diciis addis ; cum
vero addis, sophisiicaris : etnon tu Augustini verilatem
sequeris, sed illum cum verilate obtorlo collo,
quo ipse vis lorques, nerope ad factionem Scoticam,
ut conlra Tboniam locutus videatur ; et conaris
ipsuui putari dicere ause ne cogilavit quidem ulAius a-.tatis illius ? Jain non ininus ex bistoiia et fabuiis
veritates, quam ex rebus theologicis colligis. Quse
glacies est, cum Augustinus harral Niuum Assyriis
imperasse primum, le illico ceu veritatum plastem
icuin ibrmulis tuis ad fingendam ex hoc veritatem
accurrere, ceu noh aliter fulura veriiate ? Veritas,
inquis. Nihus fiiit rex Assyriorum primus. Cur qund■ pauio ante legitur ndn esl etiam veritas ? cur 11011
patilo post ? Et liiium exemplum adduxi pro imiliis
inillibus. Jam quale est te figulum veriisitum, modo
aliis ihcefta, et impfimis coniroversa admiscere : ut
ciim contra Aquinataeos dispuias, quo nibil facis nec
libentius nec proinde crebrius ; modo etiam tibi incerla,
ut veibi graiia, cum Holofernem ilhim ex libro
Juditli dicis fuisse Cyruni Assueri et Esther fijjjlium, dequo veriiatibus aliquot post eam ambigis ;
modo etiam vel pueris falsa, uf. de lioc ipso quod
Darius sit filius Assueri et Esiher, lum quod lerlii
libri Esdrse Augustinus non meminerit, cum citet ex
co qusestionem illam de re quoe fortiuidiue cseteris
antestaret: etiam eodem capite, quo lu id dicis libro
decimo ociavo, ita veritates luas non ex una simplici
verLiaie videris effingere, sed partim ex veris,
partim ex incertis, partim liiigiosis, partim falsis :
ut siatua illa quam per quielein Nabuchodonosorus
vidit, ex auro, argenlo, chalybe, ferro, etargilla erat
conflata. Sed sinl sane veritates istee, quanlum aliis
libuerit, nihil impedio ; et legantur ab his qui ejusmodi
amani. Ego vero, qua ; ipse ad verbum ex Augustino
refert, Augusiini esse puto ; coetera quae de£ suo addii, non peculiarius ad Augustinum pertinere,
qttam quse a summulariis aut sententiariis auctoribus
de similibus conscribuntur prope infinita. Hscc pau->
cula de iiiierpretibus hujus operis dixisse me lassumet
festinantem ad alia sit saiis, lanlum ad boua
ingenia conimonefacienda non me omnino iu his libris
actum egisse.QUINAM HOMINUM FUERINT GOTHI,ET QUOMODO ROMAM CEPERIXT.Cum Auguslinus ex Romana captivilale occasionetn
suuipserit scribendi de Civitate Dei, ut iis responderet
qui eani cladem Chrktianoe religioni impulabant,
operoe prelium erit allius narralioue repetita
explicare, quinam bominum fuerint Gotbi, quomodo
in llaliam venerint, Urbemque ceperint. Primum
j) omnium fere video constare, quos posterior selas
Gothos, priorem Gelas nuncupasse : ut illa pauca
ex priscis vocabulis non corrupit. Sic Rutilius et
Clatidianus poetae, cum de Gothis loquuntur, Getas
eos semper nominalit. Orosius itidem in Historia :
Geiae, inquit, qui nunc Gollii, quos Alexander evilundos
pronuutiavit, Pyrrhus exhorruit, Caesar auteni
declinavit, relictis vacueque faciis sedibns, ac
totis viribus tuti Ronianas ingrcssi provincias. Hieronymus
in Genesini, Gothos ab efuditis antiquis
Getas nominatos esse lestattir. Getae vero sunt qui
cirea Istrum fluvium habitant, ut auctores stinl
Sirabo, Mela, Plinius, et alii ; laleque regionem possideht
incultam magna parie, et rigoribusimmitem:455 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 134tenehique ullefiora Jslri ;ad Scytbiam, et citenora
ad Tbraciara, ubi Tomus, Ovidii vatis exsilio clara,
qui se apud Geias agere nOn semel in Tristibus et
Ponto sc. ibit, tum et mediterranea dcciipant Gernianiam
versus et istri fontem, quos Strabo libro
septimo Dacos et olim Davos riominalos esse ait, cuth
viciniores Pohio dieerentur a Groecis Getae, eumdemque
utrisque populis sermonem essP. Quanquam
Plinius non aliud inter hos populos videtur significare
discrimen esse, quam quod Geise Graecis sunt,
qui Romanis Daci. Sed nos Strabonem hoc sequerour
loco. Gette barbara et fera gens est, viribus atque
animo immani morlis contemptore, quod persuasum
babeanl redire animas, sicul Mela scribit:
aut si non redeant, non lamen exstingui, et in meliofes
sedes immigrare : quod si neutruni contingat,
praestare certe vitae morlcm. Fama est, posterioribus
deinde tempoiibus Getas Ostrogothos esse diclos
: Dacos vero Visigolhos patriis noroinibus:quod
hi ad Occidenlem, ad Orientein illi magis spectarent.
Confunduntur tamen plerumque hae cognominaiiones
rerum a scriptoribus, non modo recenlioribus,
sed eliam antiquis. Hanc gentem tradunt,
jam olim florenie cum plurimum Romana re, impetum
in proviiiciam populi Romani Mithridatico fecisse
bello : quos Lucullus, qui in Asia magno cutn
exercitu imperator res gerebat, e Mysia cum clade
exegit. Post vero Boerebista duce, cum ab eo ad labores
militaremque disciplinam essent assuefacti,
egressos regionem suam mnltas sibi gentes subegisse,
Istroque cum maxima trajecto manu, Thraciam, Macedoniam,
el Ulyrium late depopulatos, Ingentem fecisse
Romanis terrorem. Interimque, dum in eos Romanorum
arma expediuntur,Bcerebista fato concessit.
Augustus legiones fere decem in illos misit eorumque
opes usque adeo attrivit, ut ex ducenlis
ntiUibus militum ad quadraginta millia copias eorum
' redegerit, ac parum abfuerit quin gentera totam imperio
subderet Romano. Aliquot annos post fines
Romanos ingressi, Oppium Sabinum consularem virum
cum exercitu ceciderunt, qui a Comelio Fusco,
Domitiano principe, post varia praelia tandem compressi
sunt. Trajanus imperaior multura cum eis
magnaque cum gloria belligeravit. Antoninus Caracalla
per occasionem nihil tale suspicantes vehementer
afflixit. Gordiani vero temporibus in Romanos
fines frequentissime se effundebant, quos minor
Gordianus facili opera excetlere provincia coegit.
Ferox et inquieta gens, suisque sedibus male conteuta,
subinde causas alienas invadendi quserebat.
Itaque Philippo Bostrensi imperatore, qui primus ex
Romanis principibus Christianam pietalem est professus,
multis csedihus populationibusque editis amplius
trecenta fere virorum millia in proximas sibi
Thraciam Mysiamque irruerunt. Ad quos expellendos
missus Decius rem parum plerumque prospere
tentntam et ipse infectam reliquit, quam succedens
Philippo in principatu dissimulavil. Galius deinde
pater, et Volusiauus fihus, certis condilionibus sibi\ iniquis pacem cum illis fecerunt: quam Gotlii uou
admodum diulurnam servarunt, ignavia et socordia
Gallieni principis freli. Non jam Thraciam Mysiamque,
sed Asiam ipsam Minoreni sunt lehtare adorti.
Bitbyniam vexatam spoliaverum, feversique in Europam,
Thraciam Macedoniamque pervastarunt.
Quibus in Achaiam venientibus Macrinus se objecit,
eosque vicit ac fugavit persecutus, quousque illos
inlra Dnes suos compulit. Quibus lamen se hon
diu continuere ; quanquam egressj in strenuissimum
principem inciderunt, virtim nec mirioris felicitatis
quam virtutis, si vita modP contigisset ih principatu
diuturnior. Claudius fuit is qui trecenta millia eorum
partim delevit, partim cepil. Infinitam fuisse gentis
iiujus multititdinein oportuit. Non enim mtiltos post, B annos, Aureliano imperium tenente, ad arma redierunt,
primoque praelio suut ad Danubiuih supefati.
Fl. Conslantinus tanta illos csede affecit, ut cogeret
tandem multos per annos quielos esse. Ita enim isti
pugnabant, ut magno hostium malo vihcerent, non
minore suo vincerentur. Atque boec quidem gesserunt
Gotbi ; quam diu cerlas ipsi habuerunt sedes. Valente
principe, Hunni, qui et ipsi sunt Scythse, sed iiiimiliores
rudioresque bumani commercii, in Ryphoeos
montes inclinatiores, inter Tanaim Massagetasque
conclusi, Gothos regione quam incolerent, per vim
ejecere. Quoe tametsi rigoris intemperie parum humanis
erat usibus commoda, tamen Hunni saluberrimam
suavissimamque omniura existimabant, homines
extra « olis vias cursusque nati et educati. Hic jam(j Gothi sedibus, domibus, laribus peuatibusque exuti,
qui ultra alienos erant soliti fines invadere, coacti
sunt vel mortem foniter oppetere, vel in alieni soli
possessioriem, cum ipsi nullum jam haberent, hserare.
Sunt qui non Getas illos quos Ostrogolhos diximus,
venisse in agrum populi Romani perbibeant, sed
Visogothos fortuna sociorum conterrilos deliherasse
de mutandis sedibus, veritos ne eadero essent passurjj quse Oslrogothi, extendentibus se velut marino seslu
Hunnicis armis, vicinasque regiones delentibus. Haec
res Visogotbps in eam senlentiam impulit ul legatps
ad Valenlem Romanum imperalorem miiterenl, quii gentis nomine Mysiam citra Danubium flumen sibi
incolendara petereni, spondentes communi nomine
se omnes Christianam pietatem accepturos, futuros■Tj que bonos (idelesque Romanorum stipendiarios.armis
suis opibusiiue fines illos populi Romani ab incursibus
reliquorum Scytharum >edulo delensuros. Quibus
conditionibus adductus Valens Lupicinum et Maximum
velut duumviros agris dividendis ad eos misit,
qui sedes Visogolhis distribuerent. Hi cum avare
crudelilerque haberent gentem, primum ferre Golhi,
et dissimulare injtiriam, ne primo statim alienae reigionis ingressu res novarenl, existimantes, cum exsatiati
suis opibus duces essent, facturos sseviendi et
rapiendi finem. Sed illi dum maligne commealus
partiunlur et curant, famein intolerabilem effecerunt,
quse et ipsis ducibus et Romano principi exilio fuit.
Gothi enim cum iatne jam se velut belluas viderent455 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINl. 456peti, correplis tumulluosissime armis Romanos duces _
cum prsesidiis atrociler caedunt, et ita armaii lotam
Mysiam pervagantur , inque proximam transcendunt
Thraciam, quam sibi vectigalem reddiderttnl. Hic illis
occurrit Valens ; pugnatumque est acriler, fusis fugalisijue
Romanis, magna in eis facia strage. Saucius
imperator in hostium potestatem vivus venit : quem
illi efferatiores post tanlum exhauslum sanguinem
vivum cremaverunt, rectaque Byzanlium petunt: et
nullis obviam faclis armis , urbem corona cingunt,
quse aliquandiu opera et consilio Dominicoe Valentis
conjugis obsidipnem suis epibus lulit, confirmatis in
iidem principis civium animis magna Dominicte iargitione.
Posl Valentiniani Valentis fratris virtute
soluta obsidione, retro abierunt. Valenlinianus Theodosium
Hispanum virum accitum ex Hispania adopta- ]
vit, pariicipemque fecit imperii. Hic Gothos multis
prseliis fregit contuditque, et supplices pacem coegit
ptlere ; quamcum dedisset, rexque eorum Atbalaricus
Byzantium ad Tbeodosium segrum viseuduni venisset,
rex in morbum lapsus , aliquot postea mensibus
moritur. Gotbi toto imperii Theodosii lempore
sub Romano imperatore militarunt, nec regein habueriiul
alium , nec ducem , nisi quem Romanus dedisset
imperator. Inler haec Theodosius , Mediolani,
princeps sine controversia et bello et pace optimus,
moritur , Basso et Philippo coss. reliclis Arcadio et
Honorio filiis, et Placidia filia. Arcadium Byzaniio et
illi Orientali praefecit imperio , Honorium Occidenlali
Romanaeque urbi. Et quia juvenes admodumerant,
lutores educatoresque teslamento assignavit : illi i
Ruffinum, huic Stiliconem, vafrum utrumque et sceleralum
hominem, cujusmodi ingenia facillime in
intimas se solent aulas insinuare. Hi principum setate
injuriae obnoxia ad suas aihbo augendas opes, magnamque
sibi et immodicam parandam potentiam
abutentes , non jam de privata aliqua magnitudine
cogilare , sed ad principale ipsum fastigiutn animos
nefariis cogiiaiionibus adjeceraiit. Ruffinus sibi, Stilico
filio imperiuro affectabat. Cum haec uterque consilia
agitaret, bello opus erat ad eas res perliciendas,
ut lempestate turbaiis rebus cum minus eorum.desideria
deprehenderentur, tum vero perficerenlur facilius
perculsis principum animis bellorum lerroribus,
nihil non concedenlibus proximts sibi viris , et qui
rerum omnium adminislraitonibus prseessent. Nam in '.
pace velut sereno et tranquillo ccelo, et cognosci tenebras
suoruin animoruni, et puniri consulentibus
per otium principibus posse non ignorabanl. Quocirca
Gotbos, gentem ad res novas lumultusque bellicos
exciendos aptissimam, spe ingenlis proedae uterque
soilicitat ut suo principi bellum faciat. Golhi
occasionem adesse rali, vel rei alicujus bene gerendoe,
vel certe intentato bello domum cum haud parva redeundi
praeda, arroa induunt, regeque de suo corpore
ex Balthoruiu illuslri familia Alarico crealo , fines
suos magno vicinormn terrore egrediuntur. Huic se
paulo post Rhadagasus cum ducentortim Gothorum
iiiiliibus conjungit: cumque nulla satis terra tuullitu.A dini alendoe esset, castra duces dividunt, dtversisque
profecti viis per Pannoniam, Illyricum Noricumque,
incensis vastatisque obviis rebus omnibus, iti Italiaiu
veuiunt. Ruflinus cum imprudenlius cogilataexsequeretur,
ad Thessalonicam a militibus occisus est. Stilico
astutius cpnsilia celabat ; et Rhadagasus quidem
per Etruriam ad Urbem cum agmine veniebat, Ionge
lateque quacunque iret fugam terroremque ostendens.
Trepida Romana civitas mercenarios duces venienti
opponit. Rhadagasus inconsultius exercitu castrisque
dispositis , in loca se iniqua praecipitavit. Commeatibus
ademptis multiludinem suam farae confecit.
Ipse comploratis rebus , dum fugam per occulta cum
paucis lentat, a Romanis militibus interceptus necatusque
est, Gothorum raulliludine vilissimis pretiisB divendita. Secundum banc Gothorum cladem, Alaricus
in Italiam venit, majoribus adhue miscens oinnia
terroribus quam feceral Rbadagasus. At cujus ret
nuntium, Stilico, qui byzaniii erat, praemissa copiarum
parte, quoe cxtremum Gothorum agmen carpendo
ab strage aliqua magna agrorumque vastalione
hostem deterreret ; ipse per oram Superi maris cum
viribus peditatus equitatusque ad hostes pervenit ;
uterque exercilus castra prope Ravennam contulit:
Gotbi Pollentiam viam obtinebanf, numero quidetii
potiores , sed arte et disciplina militari nequaquam
cum exercitu Romano comparandi. Siilico bellico
astu plerumque Gothos superavit, compulitque in arctum
quemdam locum , ubi sedens conucere polerat
bellum, si voluisset ; veruni cum exercitu esse decreCverat, quonsque populares sui Vandali in Galliam venissent.
Pro indubio enim babebat eam fore certam
occasionem imperii Eucherio filio parandi. Ita levibus
aliquot certaminibus hostem lacessendo tempus trahebat
: quod Alaricus cum per occullos meatus olfecisset,
adHonorium detulit. Eoque velut munere cum
placatiore sibi Honorio se usurum existimarel, per
eosdem legalos quos ad detegendum Honorio scelus
Stiliconis miserat, Gallioe partem suse multitudini peliit:
victuros se legibtts Romanis, nec parvo futuros
usui imperio bellisque Romanis, nullisque provincialibus
vel fide vel obsequio erga Romanos cessuros.
Imperator ancipiti malo concussus, in pariem dilionis
Golhos recipere, quam Stiliconis perfidia sibi suisque
exilium parare maluit. Neque enim primus delulerat•" ad Honorium Alaricus, quod Stilico coqueret scelus.
Nec tamen luluro putabat quovis tempore virum tollere
ex duabus uxoribus sibi socerum, et opibus supra
privatum fastigium pol !eniem poienlemque. Simul
igitur cum legalis Gotborum litteras ad Stiliconem
mittit, ut primo quoque tempore Gothos in Galliam
venire permittat. Nunlius hic fttit Stiliconi asper et
importunus : quippe et se fraudari tanta spe videbat,
et sua consulta palam (ieri suspieabatur. Hoesit aliquandiu
acer et ferox animus , tandem quod tutius
erat secutus , parilurum se jussis principis sui respondtt.
Sed ne res in totum e manibus laberetur,
Saulum quemdam cum Judaicis copiis subornat, qui
Golhorum vesiigiis proxime insislens, csesis per oc-457 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 458casionem aliquot millibus, irritalrilem populum ad A
foedus rumpendura impellat.Saulus dominico die, quo
ex velere noslrae religionis mstituto feriamur, cum
toti rebus sacris iiftenli Golhi essent, impetum in eos
facit, primoque lumullu aliquot ex eis sternit. Terrili
Gothi subito, quantum in trepidalione rerum fieri
poteral, num ad arma concurrendum esset consullant.
Venerat enim in religionem festo Servatoris die
arma tractare , humanuro sanguinem fundere, csedes
horoinum facere. Sed cum Judsei raodum occidendi
trucidandique non ponerent, sibi quisque consilium
cepit, non exspectato communi, ut arma sui tuendi
gratia indueret. Cumque jam frequentes armati couvenissent,
Alaricus pro tempore instructa acie imbelle
genus hominum facile sistit. Hinc connixi aliquantum
Gotbi Judaeos fundunt fugantque. Et questi Jj
coactosse a violatoribtts humanijuris divinum jus
polluere ac contaminare, Chrislura ipsum invocantes,
per cujus juratum numen foedus esset utrinque sancitum,
cujusque ferias contra suara voluntatcm
cruore, caedibus, strage fcedassent, ira incensi, per
mediam Ilaliara ad Urbem ferre signa pergunt. Dimiserat
Stilico nonnullos mililes lanquam sine bello
inutiles, quos ad praesentem lerrorem coactus esl ab
imperatore repelere, simul cum supplemento copiarum,
ut maximis viribus Golhorum conatibus obviam
irelur. Honorius, patefactis Stiliconis consiliis, magnam
militum manum ad eum miltit, dato ducibus
occulte negotio, ut opportuno rei agendae tempore
caplato, Stiliconem cum filio obtruncent. Illi communicato
inter se consilio, dieque destinato quo impe- C
rata pfincipis strenue peragerent, diversi Stiliconem
ac filium adorti, et eos ipsos, et ex necessariis aliquot
qui vjm parabant, Romae in foro Pacis interficiunl.
Iraprudens tamen et ignavus princeps, duce sublato,
in ejus locum neminem subrogavit : credo ne ullus
, parem nactus potentiam, similiamolirelur. Ila excrcitus
sine prsecipuo aliquo duce misere a Gotbis fu-.
sus, per mulias clades terrorem Gothici nominis ingentem
imbibit. Gotbi superiores faeti, ad urbem
Romam signa infesta ducunl, eamque obsidione diu
pressara capiunt, diripiunt majori lumultu atque
expilatione rerum, qtiam coedibus aut slupris, aliisque
tetris ac fosdis facinoribus quae urbibus expugnatis
committi per insoleniiam militum solent. Alaricus
enim urbem ingressurus , duo in castris edicla pro-L
posueral: alierum , a caede et violatione hominum
abstinerent, sibi ejusmodi res displicituras ; alterum,
ut capitale esset, si quis eum qui ad templa principum
apostolorum confugisset lsederet, aut ipsa templa
violaret. Capta est a Golhis Roma anno post
eamdem condilam 1164, cal. April., Flavio et Varrone
coss. Quo pacto sit capla parum explicant rerum
scriptores. Baptista Egnatius se modum ejus rei
dicit ex Procopio Graeco afferre, mirarjque interpretem
vel eum locum scientem prudentemque transiliisse ;
vel si io mulilum incidit codicem, parum
auitnadvertisse quid deesset. Procopium Groecum
nondum vidi ; fides erit penes Egnatiutn, hominem
PATROL. XLVH,A diligentem , ac bene doctum , quantum ex scriptis
judicare possum. Scribit ergo : Obsederat Bomam
Alaricus jam biennium, nec Honorius, qui Ravennse
desidebat, aut ferre suppetias polerat aut audebat.
Nam cum nihil minus quam de Urbis salute sollicilus
esset, Slilicone interfecio, ducem exercitui minime
prsefecerat qui rem adversus Gothos administraret.
Unde Gothis obsidendse Urbis cogitatio, Romano
milite aut dilapso, aut segniter rem agente. Verum
eam frustra obsessani cum expugnare vi non possent,
ad dolum hosiis barbarus vertitur. Profectionem in
patriam simulat, ireceniosque juvenes corporis ct
animi vi praeslantes deligit, quos Romanis principibus
dono det, instructos prius ut omni obsequio dominos
suos promereri studeant, et ad certam diem circa
B meridiera , cum Remani principes somno vel otio
vacarent, ad Asinariam poriatn advolent ; interfeciisque
improviso insultu custodibus, portam sibi procsto
fuluris aperiant. Inlerea Gotbi cum reditum alia atque
i alia deesse sibi simulanles differrent, trecenti illi ju'
venes occasione egregie usi, porlam strato die suis
aperiunt, et intromissus Gotlius majore ignominia
) quam damno urbem omnem populatur. Sunt qui
) Probae illustris feminae et opulentissimoa opera pate-factam Gotliis portam exisliment, cum plebem Romai
nam passim fame et morbis pecudum more cadentemmiseraretur.Duo suntcognilu nonindigna:unuin,
s edictum ab Alarico fuissc , ut quicunque in lempls
e divorum confugerent, praecipue Petri et Pauli, hisnulla vis inferretur: quod et summa fide servatum.
i- C Alterum , quod cuin nuntiatum Honorio esset Rai
vennoe , Romam perditam, credidit ille de pugnaci
t Gallocui nomen erat Romae, significatum esse, admiratumquevehementer tam subito periisse eum qui(
cum paulo ante festivissime luserat. Hsec Egnatius.
s Has omnes clades maledicentissima et impia gens reli.
gioni Chrislianse iraputabat, negans lulurum ut capta
. unquam esset Roma, si deorum religiones a majoribuscultas traditasque posleris tenuissent : quasi
a vero non eamdem ob causam , quia violattira est jus
u humanum , Galli olim vigentibus , ut aiunt, maxime
e impiis illis insaniis, Urbem ceperint et diruerint ;
e ceu non multi imperalores Chrisiiani optime rem
s gesserint, et tanquam nen hsec inclinatio imperii et
s manifeslus ad ruinam casus coeperit sub iroperatori.
D bus gentilibus, et non per eamdem soccrdiam ignai
viamque Honorius amiserit Romam, per quam Galie(
nus jEgyptum, Asiam, Galliam, ad quarum perditarumrumores dictis luserit facelis. Adversus hosigitur bomines sanctse religionis, etiamsi nulla con ;t
tigisset calamitas, inimicos et infensos, libros con.
scripsit Auguslinus duos et viginli, Civitatem Dei,- hoo est Christianam religionem adversus rabiosas
 ;i atque impias eorum querelas defendensANIMADVERSIONESIN LIRROS DE CIVITATE 1) EI.(l LIIIRO i. Cap. 1. An non etiam illi Rontani Chriiti
a nomtnt infesli sunt, quibus propter Christum barbari
ii pepercerunt. Tes(anlur hoc martyrum loca el busilicw,15_.-.£• SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI 4C0Apbslolorum, qum in illd vastalione Vrbis ad se cohfu- j
gientes suos alienosque receperunl.] Sed non erat dissimulandum
hosce barbaros fuisse Ghristianos, quamvis
Arii sectam sequererilur. Vide Paulum Orosium
lib. vn, cap. 6, iri fine. Sed laudandi fuissent Jisereretici,
et rei admirabililas minuenda ; quod simplicior
quidem scriptor facere potuisset, sed non caliidus
rhetof.Cap. 5. Ecce qualibus diis urbem Romani servandam
commendasse gaudebdnl. 0 nimium miserabilem errofeml
elc.] Irridet nempe deos qui nec templa sua,
nec slatuas servare potuerant. Idem facit Lacianiius
Inslit. Divin. lib. n, cap. 4 et alibi. ldem quoque alii
veteres Christiani ; sed, nisi fallor, imprudenter, curi) 
similia aliquatenus Judseis objici pcssent, qui lamen
verum celebant Deum. Sic el alias fecerunl minus ;
prudenles Christiani, ethnicis cbjkientes quae ipsis
ab etbnicis objecta fuerant, ut viri docli animadvefleruut.
At si prudentiores fuissent, iis armis 1 pro
religione Christiana utendum fuit quae usui nunquam
elhnicis fuissent aut esse possent, cum veritati nihil
commune sit cum mendacio. Veruiri rhetores, verisimilium
aequo avidiores captateres, talia menita nequaquam
altendebant.Cap. 5. Quem morem eliam Cmsar (sicut scribit Sallustius
, nobilitale verilalk hkioricus) sententia sua,
quam de conjuro.tis in senalu habuil, commemorare non
prmtermiiiit.] Credebam illico, cum hoee primum legerem,
hic legendum nobilitatus, sed inspecta Erasmi
editione, vidi mendum hoc esse typographicum, legendumque
nobilitatw , hoc est, celebratae veritatis. i
Observant autem hic Benedictini, in omnibus mss.
legi non Cmsar, sed Cafo, verum quia verba quse proiert
postea Augustinus sunt in oratione Cmsaris non
Cafouts, a criticis mutatum esse nomen. Suspicantur
ipsi potuisse fieri ut Auguslinus memoria Japsus sit.
lis eo libentiusassentimur, quodaliud agens Auguslinus,
ut fit, vidensque hsec verba magis fecisse ad
scopum oratipnis Catonis quara Cmsaris, ea peluerit
propterea Cafont tribuere. Ssepe animo in rem quampiam
serio inlento, memoria minus fida est.Cap. 9. Sum famm ac saluti consulentes, dum insidias
atque impetus malorum liment. ] Dudum observaverat
Joan. Frid. Gronovius, Observat. in script.
ecclesiasticos, cap. 17, in mss. deesse vocem consulentes,
adeoque delendam. Sic enim saepe loquitur ]
Augustinus, ut infra cap. 50 : Istam vobis metuens
calamilatem ; et cap. 3_ !: Hanc probilatk el Iwnestalis
eversionem vobisScipio ille meiuebat. Hanc animadversionem
judicio suo conGriiiarunt editores Parisienses.Cap. 17. Ac per Iwc el quw se occiderunt (sanctimoniales
ne vitiarentur a miliiibus) ne quidquam
Itujusmodi palerenlur, quis humanus affeclus eVnolit
ignosci ?] Hac de re multis agit in sequeutibus, ubi
merito et firmis rationibus avxoyjtpiav oppugnat.
Sed aliud est velle igriosci iis qui in extremo casu et
aniroo periculi atrocitate perturbato, simile quid
fecerunt ; aliud facturo probare. Vellem tamen ut
Lucrelitfi et Catoni sequior noster fuisset, cum declaA.matores ethnici similia in Christianas virgines et
fervidlores martyres jacere possent. Sed iniquior
fiiit ethnicis omnibus, post eoniroversias Pelagianas ;
quia nihil sine graiia, hoc est afflalu divino inusitalo
, bonum esse dicebat, nolebatque eam gratiam
elbnicis tribui.Cap. 26. Qumdam sanclm feminw, tempore persecu- ■iionis , ut inseclalores suw pudicilim devitarent in rapturrimalque necaturum se fluvium projecerunt, eoquemodo defuhctw siint, earumque marlyria in calholicaEcclesia verieratione celeberrima frequentanlur. ] TalesDomninse filiae Bernice et Prosdoce, quarum natalemcelebrant Graeci die 4 Octobris et de quibus exislal elegans homilia Joannis Chrysostbmi tomi primii 51. Eam Latine inseruit Actis sinceris et selectis'< B martyrum Tlieod. Ruinartus, ubi etiam qusedam baibet, hane in rem, in prsefixa admonitione, lectu nonindigna.Ibid. De his nihil lemere audeo judicare. Vtrumi enim Ecclesiw aliquibus fide dignk leslificaiionibus, utearum memoriam sic honoret, divina persuaserit auclorilasnescio.] Mullo credibiiius est a vicinis Ecclesiisprimuni eas virgines in ordinem martyrum relatas ;quod hoc, quidquid fuit peccati, satis elulum essecenserent, animo quo in id inciderant, hoc est intemerataecastitatis et religionis Christianse amore.Sane raulta laudantur, in quibus tantus animus nonemicuit, quantus in iis quse excusatione iudigent.Quamobrem id earum factum laudare non dubitavitCbrysosiemus novumque et inusitatum baptisma voCcare. QUse in Ecclesia constituunlur saepe senskuet sine matura ulla deliberatione in eam irrepunt ;quinimo et in ipsis conciliis, ubi suffragiis omniadeeernebantuf, non doctiores, qui pauci erant, sedplures, hoc est indoctiores aut certe auclorilate acdicendi facultate superiores audiebantur, ut omnesnorunt, nec ignorabat ipse Augustinus.LIBRO H. Cap. 3. Memenio autem me ista commemorantem
adhuc conlra imperilos agere, ex quorum
imperitia illud quoque orlum est vulgare proverbium :
Piuvia defit, causa Christiani. Sunt namque qtti eorum
sludik Uberalibus insliiuti amant historiam , gua
facillime kla noverunt ; sed ut nobis ineruditorum
turbas infestksimas reddanl, se nosse dksimulant,
etc.]Norant, nempe, quod antea dixit Augustinus,
D non minus anle Christiana tempora , quam deinceps
siccitates aliasque id genus calamitates contigisse.
Nemo copiosius objectionem hancce diduxit, et pluribiis
confutavit quam Arnobius lib. i contra Gentes.
jfnter efuditos illos quos memorat Augustinus, accensendus
fuft Symmachus ille Urbi praefectus, qui
lalia habet in relatione oblata Valentiniano, anno
384, quani confutavit Ambrosius. Vide num. 14 in
editiorie Ambrosiana. Ad eam calumniam confutandam,
rogatu Augustini, historiam scribere aggressus
est Paulus Orosius, ut in proefatione ipsa ad Augustinum
lesiatuf.Cap. 7. Postquam exprebravit deos etlinicorum
nulla virtutis prseCepta cultoribtts suis suppediiasse,4CI VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 4G2ita pergit : An nobis forle philosophorum scholas di- _spulationesque memorabunl ? iVott deorum prw- ,cepfa sunf, sed hominum invenla, qui ulcunque conati
sunt, ingenik aculksimis prmdili, raliocinando vestigare
quid in rerum nalura latilaret, quid in moribus
appetendum essel, quid fugiendum, elc.] Nimirura, id
quod religionem vocabant ethnici erat disciplina
qusedam superstitiosa de ritibus sacrorum, quibus
deos placari putabant, eaque a sacerdotibus et ponlificibus
discenda, non a pbilosophis. At quisquis
scire cupiebal quid de Numine sentieiiduui, et quomodo
mores instituendi, eum ad philosophos conferre
se oportebat. Audiamus hac de re Latinorum
Palrum disertissimum Laclanlium , lib. lv, cap. 3
Institutionum divinarum , quo in libro agit de vera
sapientia : Deorum cullus, iuquit, non habel sapien- ]
liont ; non modo quia divinutn anitnal hominem terrenis
frtgilibusque substernit ; sed quia nihil ibi disserilur
quod proficial ad mores excolendos vilamque formandam,
nec habet inquisitionem aiiquam veritalis, sed
lanlummedo ritum colendi, qui non officio menlk sed
minklerio corporis constat. El ideo non est illa religio
vera judicanda, quia nutlis juslitiw virlulisque prwcepiis
erudil, ejficitque meliores. Ilaque philosophia, quia
veram religionem, id esl summam pielatem non habel,
non est vera sapientia, etc. Quoniam igitur, ul dixi,
pltilosophia ei religio deorum dkjuncla sunt longeque
secreta , si quidetn atii sunt professores sapienlim per
quos utiquead deos non aditur, alii religionis anlislites
per quos sapere non dkcilur ; apparel nec illam esse
veram sapienliam, nec hanc religionem, etc. Quse (
objectio censenda est, roeo quidem judicio, inler
maximas et firmissimas quibus elhnica superstitio
labefactari ac.desirui peniius, el contra religioChristiana
illustrari et confirmari poluit, si quando Christianis
res fuit cum paulo doctioribus ethnicis.Cap. 17. An forle poputo Romano proplerea leges
non sunt a numinibus conslilulw, quia, sicul Saltusiitts
ait, jus bonumque apud eos non legibus magis quam
natura valebat ? Ex hoc jure ac bono credo raptas esse
Sabinas. Quid enim juslius el melius quam filias alienas
fraude speclaculi induclas, non a parentibus accipi,
sed vi, ut quisque poterat, attferri ?] Merito Augustinus
hic et in sequentibus irridet quod Romani
jaclabant de virtule condilorum reipublicse suse , et
proxime secutarum ejus selalum. Nam sane, ut ]
ostendit ex Sallustio, quemadmodum etiam ex Livio
Dionysioque Ualicarnasseo, constat veteres illos Romanos
perpetuis seditionibus, ex inlolerabili nobilium
injustilia nalis, domi agitatos fuisse ; foris vero
bellis vicinos omnes vexasse , quse sine sumroa injustilia,
inhumauilate et crudelilate gesta non sunt,  ;
quamvis ab historicis speciosis nominibus amoris
imperii, patrise et forlitudinis velentur. Si conscriberetur
histofia Romana sine fuco, et adhibitis,
non rhetorum coloribus, quibus vitium pro virtute
venditatur, praeconceptisque temere opinionibus, sed
rectse ralionis et verae virlutis luminibus, liqueret
laudatissiraos illos veteres Romanos fuisse nierosA latrones , sibi invicem domi iniroicos, nec unquatn
. consentientes, nisi ad infestandos lalrociniis vicinos.
Quod si nondum deliciis fracti essent, quia pauperes
eliamnum erant, propterea meliores habendi nou
fuerunt quam ubi sumptuosius et delicatius peccare
coeperunt. Quis enim pluris faciat barbaram duritiem
Scytharum , ques hpdie Mesches aut Tarlaros
vocamus , quam meridianarum genlium molliorem
nequitiam ? Faleor pauperem illani barbariem bello
et propulsandis boslibus meliorem esse ; sed an est
melior, ad mores quod attinel, hoc est, juslior,
lemperantior, prudentior ? Non pulo. Utrobique est
barbaries et immanitas , sive sit cum deliciis, sive
cum pauperiore cullu ac victu conjuncla. Sed solent
homines, vitiorum suse aetalis perlsesi atque impaB
tientes , praesentibus semper praeferre lempora proeterita
: quibus si vixissent, similes querelas profu »
dissent, et in antiquioribus sseculis majorem viriulem
ac felicitatem quaesivissent. Hacc si ad animtim
serio revocassent recentiores Romani, nemo dixisset
cum Juvenali sat. 3:Felices proavorum atavos, feliciaque illa
Saecula, quse quondarn sub regibus atque tribunis
Viderunt uno conlentam carcere Romacj ICap. 25. Jam mullos moveral quod miles quidam,dum oceko spolia delraheret, fratrem , nudato cadavere, agnovil, ac deleslalus bella civilia , seipsum ibiperimens fraterno corpori adjunxil.] Exslant in VelerumPoelaruma Josepho Sealigero editis Catalectis,eleganlissima duo epigrammata in Mmvium qui fra(jfrem ignarus interfecit ; sed refeflur miserandum hocfacinus ad bellum Acliacum , quod Auguslus cumAntonio gessit ; quod vero hic narratur pertinet adinitium belli Syllani, conligitque in praelio quod commisitCn. Pompeius cum L. Cornelio Cinna, de quoLivius lib. LXXIX. Bis idem potuit conlingere, auieiiainpoeta ad aliud bellum quod in alio contigeiat retulit.Exit in immensum fecunda Iicenlia vatum,
Obligat historica nec sua verba tide.Cap. 27. Vir gravis et philosophasler Tullius wdilis
futurus clamabal, elc.] Quamvis etbnicam philosophiam
sapientiae Christianse collalam tnerito sperneret
Augustinus , tameu semper maxiini fecit Ciceronem,
honorificeque ubique de eo locutus est, et
forle pleraque qua ; de philosophia norat ei debebat ;D nam ad Grsecorum fontes nunquam , ut notum est,
adiit. Itaque mihi persuadere non possum Ciceronem
ab eo ita contemplim habilum , ut philosophaslrum
vocaret. Plerique mss. hahent pltilosophus lerlullius,
alii terlullius, unus Corbeiensis philosophasterTultius,
quemadmodum legendurn conjecerat Lud. Yives.-* Crediderim in antiquissimis codicibus scriptum fuisso
PHILOSOPHUS M. TULLIUS, deinde pro M a festinante
librario lectum aut scriptum III, qood postca
expressum ter ; unde nobis natus philosophus Ter
tuttius , aut ier Tullius, aut denique philosophaster
Tullius, invilo, nisi fallor, Augustino, qui existimabal
ab eo tn Latinajingua philosophiam inchoatam
et perfectam, contra Academ. lib. i, n. 8. Ac sane, hoc463 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 464ipso in loco, vox gravtt ostendit Augustinum voluisse _
de eo honorilice loqui, nec consenliunt voces gravit
ct philosophaster.LIBRO III. Cap. 4. Vtr docfisstmus eorum Varro
fatsa hwc esse, quamvis non audacler, neque fidenter,
pene lamen fatetur. Sed ulile esse civitalibus dicil, ut
se viri forles, eliamsi falsum sil, dik genilos esse credanl ;
ut co modo animus humanus, velut divinw slirpis
'fiduciam gerens, res magttas aggrediendas prwsumat
audacius, elc.j Nemo philosophise paulo peritior credidit
aeternum numen mulierum amore posse capi.
Ilaque quaerendoe eordatioribus fuere causse cur antiquissima
famalot filios deorum praedicaret ; quarum
rationum unam hanc Yarro prodiderat, in quopiam
libro ex iis quos tanto numero scripserat et qui periernnt.
Verumtamen fraudibus sacerdolum et niu- j
liercularum aut deceptarum , aui sponle impudicarum
, filios illos deorum debilos , maxima ex parte,
cxislimarim. Cum libidinosi sacerdotes virginem in
templo aut luco numinis cujuspiam viliarant, nee
eorum intererat ducere eam uxorem , ut ejus honori
consulerent, ex ipso numine nalum puerum dicebant ;
nec puellae eorumque propinqui rem negabanl,
cum bonori vitiatarum ea fraude consulerelur.
Antiquissimis lemporibtis rudes homines, nec ullis
studiis expoliti talia sibi persuaderi stulte passi
suni. Pluribus hac de re egit Joan. Clericus in notis
ad Tbeogoniam Hesiodi.Cap. 10. An respondent quod nisi assiduis sibique
continuo succedenlibus bellis Romanum imperium lam
longe laleque non posset augeri, el tam grandi gloria i
diffamari ? ] Recle observavit J. Frid. Gronovius hic
diffamari perinde esse ac celebrari, eamque vocem
in utramque partem sumi, quod ex Nonio Marcello
probat. Adilit membranas mss. ignorare rb succedenlibtts,
legendumque putat asstrfuts sibique conlinuis
bellis. Observat. lib. m, cap. 16. Miror Benediclinos
hujus varise lectionis non meminisse. Quod allinet
ad vocem diffamare , iu bonam partem non raro ab
Auguslino sumiiur, ut hujus libri cap. 51. Multo autem
minus eorum voces tolerarentur, quanlum attinet
ad Romanos , si Chrislianw religionis receplionem el
diffamalionetn, vel irruptio illa Gallorum, vel Tiberini
fluminis igniumque illa depopulatio, vel quod cuncta
mala prwcedit, bella civilia sequerenlur.Cop. 18. Sacra iltd fatalia, qumjam Ires, in quibus ■fuerant, presseranl civitales Melellus pontifex sumquodam modo salutis oblitus , irruens seiniustulalus
abripuil.] Trojam, Lanuvium et Albam recte inlelligi
ostenrfit Justus Lipsius, Syntagmatis de Vesta et
vestalibus cap. 2, ubi multis hunc Auguslini Iocum
illuslrat.Cap. 51. Cum pluit terra, citm pluil crela, cum
pluil lapidibus, twn ut grando appeiiari solel hoc nomine
, sed otnnine iapidibus ; hwc profeclo eliam graviier
la&erc polueruttu\ Cum lapidibus pluisse dicebant,
omiiino raajorem grandinem intellectam fuisse
exislimo, cum proeser.im Augustinus grandinetn ita
dictam observei, si ^uae, nimirum, solilo majorA esset. Scriplor de Bello Africano cap. 47 : Vigilia
secunda noctis, nimbus cum SAXEA GRANDINE esl exor*
tus ingetts.Ibid. Locustarum enim in Africa mulliludinem prodigii
similem fuisse, cumjam esset populi Romani provincia,
lilleris mandaverunt.] Qui hoec multitudine
exemplorum illustrata videre avebit, adeat oportet
Samuelem Bocliartum, Hierozoici part. 2, lib. IV,
sex primis capitibus ; et Joannis Clerici dissertalionem
de stalua salina Genesi ab eo illuslralae subjectam.Ibid. Tunc Vlicw ex triginta millibus juniorum, quw
ibi eranl decem remanskse confirmanl. | Recte animadverterunt
Benediclini juniores dictos prsesidiarios
milites. Quod pluribus exemplis confirmatum inB
venies apud Justum Lipsium Epislol. quoeslionum
lib. i, epist. 1.LIBRO iv. Gap. 4. Remota juslitia quid sunl regna,
nisi magna tatrocinia ; quia et ipsa lalrocinia quid sunt
nisi parvaregna ?] Mollius flueret oratio si pro quia
legeremus quin , prseposita interrogalionis nota. De
re ipsa permulta habel elegantia et vera Laclantius
lib. v Institulionum divinarum.Cap. 8. Neque enim in hoc lam prwclaro opere
( prolatorum imperii Romani (inium ) el lanlm plenksimo
dignitaiis audent aliquas partes dem Cloacinm
tribuere, aut Volupim ; aut Vaticano, qui infantum
vagitilms prwsidet ; autCuninm, quw cunas eorumadminislrat.
J Testantur Parisini editores non lantum
in pditionibus aliquot, sed et in mss. esse non VaC
ftcano, sed Vagiiano: quod cur in textum non receperint
non intelligo, eum csetera deorum nomina
ostendant hujus eliam vocabulum a vagilu duci oportuisse.
Vide et cap. 21. Scio locum Varronis proferri
ab Aulo Gellio lib. xvi, cap. 17, qui videtur lectioni
Vaficaut favere, sed cum sit absurda etymologia,
vulgo potius Vagitanum dictum fuisse existimoCap. 9. Hunc (Jovem ) Varro credil etiam ab hiicoli qui unum Deum solum absque simulacro colttnl,sed alio nomine nuncupari.] De hac opinione Varronisvide quse observavit Joannes Clericus Arlis Criticae: parle 2, sect. l,cap. 13.Cap. 10. Quts enim ferat quod cum tantum honoris
' el quasi caslitalis igni tribuerint, aliqttando Vestam non
erubescant eliam Venerem dicere ?] Recto observavit
D Jusliis Lipsius in Syntagmate de Vesta et vestalibus
cap. 2, vix exerapla inveniri Veslse nomine Veneris
appellatoe, nec ejus rei satis liquidam esse rationem.
nisi forie amoris aestus cum igne conferatur. Eun
vide, si vacat.Cap. 15. Si autem sola animalia ralionalia, sicul
sunt liomines, partes Dei esse contendunt ; non video
quidem si totus niundus esl Deus, quomodo bestias ab
ejus parlibus separenl.] Intelligit Stoicos, qui mundum
Deum esse dicebant. Vide Justum Lipsium Pbysiol.
Stnicorum lib. i, diss. 8.Cap. 16. Vocaverunt deam Murciam, quw prwtermodum moverel ac facerei /wminein, ut ail Potttponius,
murcidum, id est nimis dcsidiostim et inacluo-465 VARIORUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPERA. 466sum.] Tertullianus de Spectaculis cap. 8 : Murciam \
deatn marcoris volunt, cui in illa parle wdem vovere.
Sic enim legendum , non marmork, aut amoris, ut
emendant nonnulli. Nusquam veteres Murciam illam
araoris deam esse prodiderunt, sed marcoris et ignavise ;
nammurcusveleribusidemquod ignavus.Hinc
extremis Latinilatis temporibus, murcos appellabant
joculariter qui sibi pollices praeciderant, ne militiae
noroen darent. Ammianus Marcellinus : Nec eorum
aliquando quisaue, ut in Ilalia, munus Martium perlimescens
polticem sibi prwscidit, quos jocaliter murcos
appellant. Desides et ignavos et imbelles ita vocaruut.
Murcus, murcidus, ut fiaccus, fiaccidus. Festus
:murcidum, ignavum, slultum ; Plautus : murcide
homo, ignave, iners. Male in edilis murricide, quod ■
Scaliger exponebat p.voxrbvov, hoc est muricidam. II
Arnobius : Murcia, segnium dea. Hoec aliaque habet
Claud. Salmasius in Solinum pag. 636 ed. Ultrajectinse.Cap. 19. Tanlum sane huic, velut numtni, tribuunl,
quam Fortunam vocanl, ul simulacrum ejus, quod a
matronis dedicatum est, etiam locututn esse memoriw
commendaverint, alque dixisse non semel, sed ilerum,
quod eam rite matronm dedicaverint.] Valerius Maximus
lib. i, cap. « i Exempl. Rem. 4, ex emendatiene
Jusli Lipsii : Non semel sed bis loculum (simulacrum) 
constilit, his prius verbis : RITE ME, M\TRPN_E, VIDISTIS
 ; deinde: RITE DICASTIS. Quee vera est lectio, et
prae oculis Augustino fuisse videtur:Cap. 21. Divm Fructesem.] Scripti codiees Augustini
(verba sunt Claud. Salmasii ad Solinum pag. 50 ^
ed. Ultraject.) quos in Germania olim vidimus, habebant,
afaue tpst maxime divw Frutes Sew, in aliis
erai, Fruiissew. Scripsisse Auguslinum opinor : Divw
frugis, Seim. Seiam vel Seam vocat deam frugis, cui
maxime agricolsesupplicabantut ubertatem fructuum
secundaret. Hanc idem Augustinus lib. iv,cap. 8, ex
Varrone dicit segetibus proepositam fuisse , quandiu
sub lerra essent. Plinius a serendo Seiam dictam
autumal lib. xvni, cap. 2.Cap. 51. Dieit idem auctor aculissimus (Varro) alque
docihsimus quod hi soli ei videmlur animadverlisse
quid essel Deus, qui crediderunl eum esse animum
molu ac ralione mundum gubernantem.] Yox tnofti, inquit
Justus Lipsius Physiologioe Stoicoram lib. n,
dissert. 10, non omnino disconvenit, fateor, et verius '
'■ tamen credam mente. Cicero, I Acad. de Sloicis :
■ Mundum natura senlienle teneri, in qua ralio per'ecta
insit, quw sit eadem sempiterna. Quam vim animum
esse dicunt mundi, eamdemque esse menlem sapienlium
que perfectam, quam Deum dicunl. Nihil" lamen in
vulgata lectione mulandum ego quidem censeo, sic
enim ferme locutus est Manilius, non procul ab initio
libri n, ubi dicit sibi consiitulum esse canere Deum
omnia rooderanteroTotumque alteruo consensu vivere mundum
Et RATIO.NIS agi MOTO, cum spirilus unus
Per viuclas habitet partes, elc.Liuito v. Cap. 1. Prorsus divina providenlia regnaA consftluunlut’ humana. Qua si propterea quisquamfato
tribuit, quia ipsam Dei votuntatem vel potestaiem fali
nomine appellat, senlenliam leneat, linguam corrigat.
Cur enim non hoc primum dicit, quod poslea dicturus
est , cum ab illo qukquam quwsierit quid
dixerit falum ? ] Pulcherrima profeclo sententia et
digna quoe' aurcis litteris inscribatur atiditoriis
philosophorum et theologorum, ut discant illico perspicue
loqui ; quo compendiuro temporis (iat, expulsione
lot inanium verborum, quoe explicalionibus
prolixis indigent ; et quibus auditis, nihil quidem
novi, ad res ipsas quod attinet, discimus, sed intelligimus
duntaxat scholastici sermonis usum. Hanc
autem admonitionem de fafo necessarianr fuisse m■
telliget quisquis leget dissertationem 12 et sequentes
B lib. i Physiologiae Stoicorum a Justo Lipsio.conscriptse,
ubi fatum ille contendit effectum esse provi.
dentioe divinse, quod et veteres multos credidissa
ostendit.Cap. 10. Postquam cap. 9 proposuit argumenlalionemCiceronis, qua probare conabatur, si quid esset■ in nostra potestate, id a Deo cerlo non praevideri,•quia poterat non contingere ; aut si omnia a Deo certoprseviderentur, nihil esse in nostra potestate, quianecessario omnia fierent. Capite 10 respondel Auguslinus, sed ita ut vim objectionis non sensisse, autdissimulasse, si sensit, videatur. Non ergo, inquit,proplerea niltil est in noslra votunlale, quia Deus prwscivitquid fulurum esset in nostra volunlale. At Cicerodixerai in nosira poteslaie, hoc est, quod poieCratiius nolle aut velle ; ita ut ad aller utrum non essetnecessario inflexa voluntas ; quemadmodum est.riatura sua ila affecta, ut veritati manifestse assentiatur,utque beatitudinem optet. Auguslinus liic, ut etalibi, Dofuitfartum et liberum confundit, quse in omniumbominum sermone disiincta sunt ; nam voluntatequidem assentimur evidenii enuntiationi, sed[ non libere ; el voluntate similiter cupimus felicita,tem , sed non libere ; neque enim possumus nolleevidenlibus assentiri aut nolle esse felices, aut dehisce deliberare. Subdit ; Non enimqui hoc prwscivit,nihil prwscivil. Verum non negavit Cicero Deum aliiquid praescire, sed duntaxat quse sunt libera. Porro,ait Augustinus, si ille quid prmscivil quid fulurum essetin noslra voluntale, non ulique nihil, sed aliquid ; IJ prKscivit profecto el illo prwscieltle, est aliquid in no ;sfra voluntate. Verum esl, sed Cicero negasset illudi quod in nostra volimtate futurum prsescit Deus, esse[ in noslra polestate ; qualia sunt oplare felicilatem,perspicuisque assentiri ; quae sunt quideni in volunDtate nostra, volentes enim assentimur et cupirous,c sed non in nostra polestale, cum in contraria ire nonj possimus. <■u Quocirca nullo modo cogimur, inquit philosophusPoenus, aul retenla prwscientia Dei tollere voluntatit
arbitrium (cur ncn addit liberum ?) , aut relenlo volun
iatis arctfrto(addendum erat/ifiero, hoc est in utram
que partem flexili) , Deum, quod nefas est, negari
a prwscium futurorum. Sed ulrumque ampleciimw ;467 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 468uirumque fideliler el veraciter confttemur ; illud ut bene A
credamus ; hoc ut bene vivamus. Male autem vivilur,
si de Deo non bene creditur. Postrema haee libenter
amplectirour, sed si Cicero excitatusex orco fuisset,
aut si Ciceronianus aliquis philosophus reposuisset
Augustino, negasset ab Augustino retineri Iiberum
arbilrium ; quod nec ille dilfitetur, cum extra conlroversise
oestura loquitur. Vide Encbiridion ad Laurentium
cap. 50, in tomo VJ.Pergit : Proinde non fruslra sunt leges, objurgationes,
exlwrtaliones, laudes et vituperationes ; quia ct
ipsas futuras esse prmscivit et valenl plurimum, quantum
eas valiluras esse prwscivil ; et preces valent ad
ea impelranda ; qum se precanlibus concessurum esse
prmscivit ; etjuste prmmia bonk faclk, et peccatis snpplicia
conslituta sunt. Utraque essent injusta, si a I
bonis factis et peccatis abs.tinerenon magis possemus
quam ab assensu prsebendo evidenli enuntiationi,
aut a concupiscenda beatiludine. Reliqua eliam ideo
non frustra sunt, quod homines sint liberi, boc est,
non tanlum votentes peccent, mens enim humana
non aliter quam volendo agit, sed etiara libere, ita ut
nolle potuerint quod voluerunt, et yelle quod noluerunt.
Legum quas Deus fert creaturis liberis non
est ratie praescientia, sed sanctitaiis Dei et creaturarum
libertas.Neqm tnitn ideo peccat homo, quia Deus illuin peccalurum
esse prwscivit. Melicris netae ccdices, ut testantur
Benedictini, habent hic : Neque enim ideo
non peccat. Sed duplex hoec negatic plus non videtur
valere quam una ; qua de r.e vide Gerard. Joan. C
Vossium, de Arte grammalica lib. vn,cap. 61. Aut
est altera negaiio ponenda in sequentibus, quia Deus
illttm non peccalurum esse prmscivit. Verissimum hoc
est, sed reposuisset Ciceronianus ideo, ex Augustini
sententia horainem ,peccare, quod non potuerit non
peceare,eademquedecausahocprsescireDeum ; quod
alioqui non prsesciret, si liberum esset. Nec evaderet
vim argunienti Ciceroniani, sequenlibus verbis : lmo
ideo nOn dubitaiur ipsum peccare , cum peccat, quia
ille cujus prwscientia falli non potest, ,non .falum, non
fortunam, non aliquid aliud, sed ipsum peccaturum
esse prwscivit. Nam verum non est, jdeo,nos credere
peccare homines, quia Deus hoc prsesctvit ; ideo credimus
quia videmus ab iis leges divinas perfringi, et
conscii nobis sumus, ab iis potuisse non perfringi, quippe
 qui ejusdem liberlatis parlicipes sunt ac nos.
Quisinolit, inquil iandem Carneades .nosler, uft^ue
non peccat ; sed si peccare noluerit, etiam hoc ille prmscivit.
Certe st nolit homo, non peccat ; sed oportet
tit possit velle ac nolle, ut sit peccali capax ; ostendendumque
fuerat, eontra Ciceronem, Deum posse
prsescire id fnturum quod poterit nolle is qui faclurus
est. Hinc liquere potest quanj,um sit discrimen
inter rjtetoricas argutias et philosophicas ratiocinationes.Cap. f5. De Romanis. Quibus ergo non eral Deusdaturus vitqm mternam ; sineque hanc eis lerrenamgloriam excellentksimi imperii .concederet, nonA reddereiur merces bonis artibus eorum , id esl virttttibusquibus ad lo.ntam gloriam pervenire nitebanlur.]Antea tamen ostendit eas virtutes fuisse mera viiia ;nam, ut ait cap. 13, causa Iwttoris, laudis et glorim,■ consuluerunt patrim, in qua ipsam gloriam requirebant,i salutemaue ejus saluli palriw prmponere non dubilaverunt ;pro islo uno vitio, id esl anwre laudk, pecunimcupiditalein et mulla alia vjlia comprimenles. Sedpropterea DeusiistHerm/emnondebuit^praestaretquedicere Deum passuin esse, aut etiam certis de rationitbus, sed nobis ignolis, vpluisse ut rerum pptirentur,potius quam alius populus. Duo prseterea ad hsecac/.cedunt, quorum pfius est antiques Romanos tales3 npn fuisse quales aliquando a nepotibus describuntur,quod demonstravit ip.se Augusjinus lib. n, adj B quem eiiam aliquid ea ,de re diximus. AJterum ests vicinas genies Italiae, a.ut etiam Grsecise, aliasque,. quas memorare nihil attinet, nequaquam delerieres9 fuisse quam veteres Bpmanps, ad mores quod attinet,ac proinde Deo ingratiores non fuisse.
a Cap. 17. Nunquid non mulii senalores sunt,in alik
X terris, qui Romam ne facie quidem norunt ?] Non noivum
 hoc fuit tempore Augnslini, jam tempore-Claun
dji, cum Gallise Comalse ihcolse honores sibi concedi
i- Roraae postularent, vulgp Itali quserebant, Att parum
qnod Vetteli et lnsubres Curiam irritperint, nki cwtus
alienigenarum veluli caplivilas inferretur ? Tacilus
<>• Annal. lib. xi, cap. 25.
o LUIRO vi. Ca,p. 1, § 2. An vero illi perilissimi et- acutksimi viri, qui se pro magno oeneficio conscripla
. C docuisse gtorionlur (Varrn, de quo egit lib. iv, cap.
t 22) , Ut scirelur quare cuique deo supplicandum esset,
s quid ,a quoque esset. pelendum, ne absurditate turpkc
stma, qualis joculariler in minw fieri solet, peteretur a
ii Libero aqua, a Lymphk vinum ; auclores erunl cuipiam
n hominum diis immorlalibus supplicanti, ut cum a Lymd
phk peiieril vinum, eique respottderint: Nos aquam
it habemus, Iwc a Libero pele ; possit recle dicere : Si
o vinum non habelis, sallem date mihi vilam miernam ?]
a Editi lib.ri ha.bebant Nymphis, sed mss. constanler
n Lymphis, ut observant Benedictini. Eas voces ssepe
it misceri in anliquis libris monuerunt viri doctissimi
e Nicplaus Hejnsius, ad epist. OEnonae ad Paridem- vers- 51 ; et Janus Broekhusius ad Prpperlium lib.
it iii, eleg. 14, 4. Hic tamen pute revera Augustinuni
 ;, D scripsisse Lymphas, qnia cum Nymphae dicanttiretiam Oreades, et Hamadryades, nen videnlur tlictxe
Lymphm, nisi eae quae aquis prseerant, quamvis eavox sit.a Nymphis, mutatione N in L deducla. Fe:t
stus : Lymphm diclw sunt a Nymphis. Vulgo autemmemoriw prodilum est, quicunque speciem quamdam
e efonte, id est efftgiem Nymphw viderint, furendi non
i- fecisse finem,quos Grmcimp.foMizrov ; vocant, Laiini
 » lymphalos appellant. Vide jEneid. lib. vn, 377.Cap. 9, § 1. Liberuma liberametilo appetlatum volunl,quod mares in coeundo, per ejus beneficium,
s emissis seminibus liberenlur.] Eo respicil Seneca lib.iv de Beneliciis, cap. 8 : Hunc Liberum palrem et
i Herculem ac Mercurium nostri pulant. Liberum patrem,469 VARIQRUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINl OPERA 470quia ommum parens sit, quod ab eo primum inventq A
seminum vk est, consultura per vpluplaiem. Qua et re
et etymologia, quid absurdius fingi potuerit nescio ; sed
Varronianse etymologise meliores sunt ejus theologia.Cap. 10, § 2. Sunt quw Junoni el Minervw capillos
l disponant, longe a templo, non tantum a simutacro
slantes digitos movenl, ornantium modo.] Talia habet
Seneca etiam epist. 95. Hoc autem muuus dictum
curalionem facere docet Tertullianus libro deJejunio
cap. 16. Quiin idolk comendk el in aris ornandis, et
ad singulas horas salutandis , curalionem" facere dicunlur.Ibid. Sedent qumdam in Capitolio qum se a Jove
amari putant ; nec Jttnonis quidem, st credere poelis
velis, iracundissimw respectu terrentur.] Ita Seneca loquebatur
in pulcberrimo libro de Superstitione, quem I
ego, potius quam tot frigidas homilias, a monachis
exscriptum vellem et ad nos diligenter iransmissum.
Impudicse mulierculae aeditui forte araore captae, in
Capitolio sedebant, ut si forte gravidae fierent, se
ex Jove peperisse fatuis persuaderent. Nota est historia
Mundi et Paulinse, apud Josephum. Sed et vide
quae de deorura filiis notavit Joannes Clericus ad
Theogoniam Hesiodi.Cap. 11. Vsque eo sceleratksimm genlk consueludoconvaluit, ut per omnes jam lerras recepla sil ; victivicloribus leges dederunt.] Sunt verba inconsulta saneSenecse de Judaeis, ad quse respexisse videtur RutiliusNumatianus in Ilinerario vers. 395.Atque utinam nunquam Judaea subacta faisset,
' Pombeiibellisimperioque Titi ! (Latius excisae pestisconlagia serpunt,
Victoresque suos natia victa premit.LIERO VII. Cap. 1. Qua in re non dico, quod facetius
ait Tertullianus forlasse quam verius : Si dii seliguntur
ut bulbi, utique cseleri reprobi judicantur.] Adnotarunt
in margine Benediclini simile quidpiam esse
in Apolpgelieo cap. 15. At ipsa verba' exstant in
opere contra Nationes lib. n, cap. 9, ubi Nic. Rigaltius,
vir dociissimus, observat ab Augustino dictum
hec Terinlliani male carpi. Ac sane in eo, quod vocatur
Deus, nulla polest esse seleclio, quemadmo.
dum in hominibus a qnibus excmpla perperam petit
Augustinus ; nam omnes dii omnia posse debent, ut
idem observat.Cap. 2. Ibi Liber, qui mqrem effuso semine liberat.
IbiLibera,quam et Veneremvolunt, qum hoc idembe-\
neficium conferat feminw, ut eliam ipsa, emkso semine,
/ife« re !ur.j Haec habiiit cap. 9 libri superioris.
Miror autem episcopum, et quidem gravem ac senem,
quanquam olim adolescens sat libidinosam .vitam
duxerat, tam ssepe izepi TOO airipp.arog verba facere,
in opere boc eliam a mulieribus et adolescentibiis
legendo. Scio ethnicorum has fuisse spurcitias, sed
prseslabat generalioribus verbis eas attingere, quam
ad castarum aurium fastidium repetere. Vide et quse
babet eodem capite de Subigo, de Prema, et Pertunda.
Sed alia alibi non honestiora observabimus
in re graviore.Cap. 14. Si Mercurius ipse sermo est, etiam ipshA eonfitenlibus, Deus non est.] Miror non timuisse Aui"'
gustinum ne sibi objiceretur quod passim babetde
[ Verbo ; nam similis nbjectio pptuit fieri, resDonsioqueAugusiini pariter elud
i Cap. 21. In Ilaliw compttis quwdam dicit sacrai Liberi celebrala, cum tanta licentia turpitudmis, ut in
i ejus Itonorein pudenda viritia colerentur, etc.] Siiniiia
[ fiebanl in sacris Osiridis, ut docet Diodorus Siculus
i Bibliolhecae lib. i, qui ea ab jEgyptiis adGraecos tra
f iucta esse pulat.^Cap. 26. De nwltibus eidem Malri Magnm, conlraomnem virorum muiierumque verecundiam, consecralis, ! qui usque in heslernum diem madidis capillis, facie dealibata, fluenlibus membrk, incessu femineo, per plateanvicosque Carthagink, eliam a populk, unde turpiler viiB verent exigebant, niltil Varro dicerevoluit, necuspiam■, me legkse commemini.] Miror cura innumeri scriptoresde iis sint locuti, quorum loca plura indicabit Gerard.i Joannes Vossius operis de Origine et Progressu idoslolatriae lib. nt, cap. 53. Adi et Catulli poema quod,• Aftts inscribitur, et ad id interpretes,qui affalim supipeditabunt quod hic Auguslino deest. Mnrpayvprui[ vocabantur sacerdotes illi, qua inscriptione comoediamscripserat Menander, quae utinam exstaret !i Cap. 27. Tolam de hoc Euhemerus pandil Hktoriami quam Ennius in Latinum vertit eldquium ; unde quia » plurima posuerunl, qui contra hujusmodi errores anlenos vel Grwco sermone vel Lalino scripserunt, non ttieo mihi placuit immorari.] Lactantium videtur polissimumintelligere, qui lib. i Institulionum divinarum,,C sat prolixa nobis servavit Eubemeri fragmenta ; dequo scriplores nonnulli etliniei ideo male judicant,s quod religionem eorum plane infamasset ; quamviscaeteroqui nollem omnia prsestare quse habebat. Mirora Christianis Grsece aut Laline non esse servatum.j Cap. 54. Terentius quidam cum haberet ad JanicuIlum fundum et bubulcus ejus juxta sepulcrum NumaiPompilii trajiciens aratrum eruisset ex terra libros ejus,i ubi sacrorum inslilulorum scriptw erant causm, in urbempertulit adprwlorem. At ille cum inspexissel principia,rem tanlum detuiit ad senatum. Vbi cum primotres quasdam causas legksent, cur quidque in sacrht fuerit institulum, Numw morluo senalus assensris esteosque libros, lanquam religiosi, palres conscripti, prwtorul combureret censueruttl.jPliniuslib. xin, cap. 13,■ P dominum agri in quolibri effossi, vocat etiam Cn.terentium, ut et Festus in voce Numam. At Liviuslib. XL, cap. 29, et Valerius Maxlmus lib. i, cap. 1,vocant L. Petillium.Unde stet verum quis dicat ? neci sane multum interest. Sed credibile est Numae commentarioscontemptim egisse de superstitione plebisi Romanse atque Italse, cujus palato religionem aptarecoactus fuerat. Nihil enim vetat quin cum philosophisde Deo senserit, quemadmodum Mutius Scsevolaet M. Tereniius Yarro, de quibus vide lib. iv, cap. 27,et vi, cap. 5, et una cura illis sese inconsultoe multitudiniattemperarit. Augustinns autem ex Varrouedicit senatum mortuo Numm esse assensum, quod, utNuma curaverat eoslibros secum sepellri,ne populo471 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI 412innotescerent ; sic censuerat eos comburendos, eadem
de causa.LIERO vui. Cap. 9. Aliarum quoque genlium, qui sapientes
vel philosophi habiti sunl, Allanlici, Libyci,
JEgyptii, Indi, Persw, Chaldwi, Scythw, Galli, Hispani,
aliique reperiuntur, elc.] Justus Lipsius Manuuuctionis
ad Sloicam philosophiam lib. i, dissert. 5,
multis hunc locum illustrat, et Ailanticos Mauritaniae
sapienles intelligit, duce Allanle eo delalos. Libycos
aut Libyas intellexerim alios aut inlerioris Libyse,
aut ejus quoe jEgypto vicina.Cap. 19. Poslremo ipse Aputeiusnunquid apudjudices
Chrktianos de magicis artibus accusatus est ?] Unde
liquebat non posse reprehendi Christianos quod Platonicos
magiae insimularent, cum apud Maximum
Claudium, judicem elhnicum, accusalus fuisset Apuleius,
celebris Platonicus.Cap. 22. Reslat ut nullo modo credendum sit quod
Apuleius persuadere nititur, et quicunque alii philosoplti
sunl ejusdem senlenliw, ita esse medios dwmones
inter deos et homines, tanquam internuniios ei inlerpretes,
qui hinc ferant petitiones noslras, inde referant
deorum suppelias.] Si hoc de cacodoemonibus intelligas,
verum est eos non esse nec esse posse interiuiniios
inter Deum et homines ; sed non videoAugustinum
de bonis dsemonibus eontrarium probasse,
quaravis tsediosissime hac de re agat. Quinirao hodie
pars non exigua Chrisiianorum tale quidpiam sentit
de angelis. Interdum vitilitigat Hipponensis episcopus
cum Platpnicis, quemadmodum et cum aliis adversariis.Cap. 23. Diversa de illis ille Hermes /Egyplius quem
Trkmegislum vocant, sensit et scripsit.] Mullis ostendit
Isaacus Casaubonus exercitat. 1 in Apparalum
Annalium cardinalis Bafonii, fictum hunc esse Herntetem
a Christiano quodaro, qui religionis ChriEtianoe
dogmata ejus auctorilate, dolo malo et indigno
bomine veritatis amante, confirmare voluit ; quod
adeo manifestum est, ut mirum sit Patres ejusmodi
nugis ausos esse uti. Fonasse non intelligebant ipsi
fraudem, quamvis sit satis aperta ; sed mirum eos a
nasutioribus elbnicis non fuisse exsibilatos. Certe
digni erant qui albis dentibus irriderenlur, qui tam
avide usque adeo male consutos dolos arripiebant,
si credebant suppositos illos libros eorum esse quorum
nomina prseferebant. Quod si fraudem quidem intelligebant,
quod negare nollem , magnam injuriam
veriiati faciebant, quam lurpibus mendaciis adjutum
ibant, impediebantque ne ethnicorum reliquiae fidem
Evangelio haberent. Denique non possumus nunc de
iis aliter judicare quam fuisse aut pessimos criticos,
aut non ssiis vim veritatis iniellexisse, quoe profecto
ejusmodi fraudibus non indiget ; nec usque adeo
mendacii iniroicos fuisse quam libris editis simulabant.Cap. 27. Arec famen wos eisdem marlqribus templa,
sacerdotia, sacra et sacrificia constiluimus ; quoniam
non ipsi, sed Deus eorutri nobis esl Deus. Honoramus
 »a »e inenwrias eorum, tanquam sanclorum Iwminum
Dei, qui mqne ud tnontm corporum suorum pro veriAtate certarunt, etc. Quis aulem audivit aliquando fidetium
slanlem sacerdotem ad altare, eiiam supei sancinm
corpus martyris, ad Dei honorem cultumque constructum
dicere in precibus: Offerro libi sacrificium,
Pelre, vel Paute, vel Cypriane, etc. ?] At pompa qua
ferebantur reliquiae, honpr qui iis genuuro flexiene
deferebalur, invecalicnes sancterum quasi preces audirent,
cujus rei exemplum habuimus antea ad lom.
V, p. 152, col. 2, persuadebant ethnicis martyres
eoli quasi quoddam genus inferiorum deorura ; nec, si
nunc tandem sine dissimulatione loqui licet, mullum
a vero aberrabant, nam et Christianos nonnullos offendebal
quoque hujusmodi eultus. Liquet hoc ex libello
Hieronymi, quo homo vehemens conviciis exagilat
Yigilantium, quem talia gravissime offenderant.B Itaque hie noster rhetorum more respondet, dissimulatis
iis quoe ab elhnicis objiciebautur, et prsetermisso
cullu qui revera reliquiis martyrum exhibebatur,
et merilo oifendebat ethnicos.LIBRO ix. Cap. 15. Nec tamen ob hoc Medialor est,
quia Verbum ; maxime quippe immortale, et maxinte
beatum Verbum longe a mortalibus miseriis (non miseris
) sed mediator per quod homo. ] Vere, nam ad
Deum quod attinet, non indiget ipse Mediaiore, cujus
opera nohiscum agat ; sed nos ad lantam majestaietn,
sine mediatore et quidem noslri generis, vix assurgere
possumusCap. 22. De angelis. Ideo cerlius etiam temporalia
el mutabilia ista noverunt ; quia eorum principales causas
in Verbo Dei conspiciunt, per quod faclus est munCdus ; quibus causis quwdam probantur, quwdam reprobanlur.]
Ante omnia vellem scire an qui talia de angelis
et Verbo affirmant satis intelligant quid velinl ;
nam ad me quidem quod attinet, non intelligere nie
fateor quomodo angeli possint aeternse Rationis notiones
et cogitationes Videre, ita ut ex ejus naturae
contemplaiione sciant quid fieri velit, quid nolit ; et,
ut verum profitear, a nemine puto intelligi, qui crealurae
mentem Creatoris, quam non revelavit, assequanlur
sola ejus contemplatione. Deinde vellem
scire unde boc habeant theologi, ex philosopbicisne
ratiocinationibus, an ex Scriptura ; nam ad Scripturam
quidem quod attinet, ausim affirmare nulliuii
esse locum, qui quidem sit perspicuus, ex quo hoc
verisimililer deduci possit ; philosophicis vero ratiocinationibus
quomodo talia possint colligi mullo minus
assequor. Attamen hoc Auguslinus non semel
affirmat, quasi theologise Christianse dogma, et ita secure
profert quasi res esset explorata, ac theologi scholaslici
magno consensu arripuerunl. Videquse hacde
re collegit Dionysius Petavius theologicorum Dogmatum
lom. I, lib. iv, cap. 2 ; et lom. III, de Angelis
lib. i.cap. 4.Cap. 23, § 1. llludveroubi dicilurDeusdeorum,'ncm
polesl intelligi Deus dmmoniorum ; et rex magnus
super omnes deos, absit ut dicalur Rex super omnia
dmmonia.] Apud Hebraees, ut viri decli dudtmi ostenderunt,
vox Qirbn etohim significat quidquid colitur,
srs-wjt* seu in coelo i !lud sit, sivc in lerris.475 - VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 474Ilaque quando Deus verus dicitur Deus deorum, per- A
inde est ac si diceretur omnium eorum quos colimus
eminentissimus: ut CanticumCanticorum diciturquod
in suo genere est eximium. Elsi sunt qui dicantur dii,
ait Paulus I Cor. vm, 5, sitie in caelo, sive in lerra
(siquidem sunt dii multi et domini multi) , nobis lamen
unus Deus Pater, ex quo omnia, eic. Sic et psal. xciv,
3 : Deus magnus Dominus, et Rex magnus super omnes
deos ; perinde est ac Rex regum, aut Dominus
dominorum.Ibid. Sed homines quoque in populo DeieademScriplura
deos appellal. Ego, inquil, dixi : Dii estis et iilii
Excelsi omnes. Polett ilaque inlelligi horum deorum
Deus, qui dictus est Deus deorum, et super hos deos
Rex magnus. ] Nihil verius hac posteriore Auguslini
animadversione ; sed quod dicit homines in populo^
Dei dici deos, non est sat accurate ab eo dictum ;
nam non quivis homines e populo Dei dicuutur dit
psal. LXXXI,6 ; sed tantum regesetjudices, seu magislratus.
Quamobrem male etiam concepta est capitis
bujus inscriptio, quse sic habet: Nomen deorum
falso ascribi diis genlium, quod tamen et angelis sanclis
et hominibus juslis, ex divinarum Scripturarum auctoritate
commune est. Nam in Scriptura nusquam hoc
est nomen bominum justorum, sed tantum ad honores
reipublicse eveciorutn, quicuuque sint alioquin
eorum mores ; non enim virtus in iis spectalur, sed
dignitas.lbid., § 2. Veruintamen, cum a nobis qumritur si
homines dicti sunt dii, quod in populo Dei sunt, quem
per angelos vel per homines alloquilur Deus ; quanlo *■
magts immorlales eo nomine digni sunl qui ea fruuntur
bealitudine ad quam Deum colendo cupiunl homines
pervenire ? Quid respondebimus, nisi non frustra in
Scripturis sanctis, expressius Iwmines nuncupatosdeos,
quam illos immortales el beatos, quibus nos wquales fuiuros
in resurrectione promillitur ; ne, scilicel, propler
illorum excellenliam, aliquem eorum nobk consliluere
deum infidelis auderel infirmitas ? Quod in homine facile
est evitare. ] Nos vero, qui non ex lurbidis rivis,
sed ex ipso fonte hasce aquas hausimus, aliud respondebiraus ;
nimirum, angelos disertissiroe deos seu
DTISN dici psal. vm, 6, ubi Hebraica habent de homine
: DTlbxQ 13SD "irnDnm, ef fecisti eum paulo
minorem dik ; ubi LXX interpretes, 'HWrajnt « OTOV
ppuyj) ri tzup ayyilovg. Sic et Chaldseus pro DTlbxa
habet N*3NSnn, mimmalachajo, quam angeli. Sic et
scriptor ad Hebraeos cap. xi, 7. Pariter Psal. xcvi, 7,
ex divisione Grseca, est apud LXX inlerpretes, izpoaxvvnaureavra> izavreg uyyeloi aOrou,et scriplorem adHebrseos cap. l, 6, ubi Hebraica verba habent: adoraie
eum, omnes dii, D’nbN. Non addemus alia loca,
sed observabimus periculcsum esse ccmminisci ratinnes
usus sermonis sacri, antequam plane sit exploratus ;
nam facile est commentis falli et indulgere,
quemadmodum hic facit Augustinus, nisi Grseca et
Hebraica diligenter legerimus. Possemus hanc potestatem
vocis Deus pluribus confirmare, sed adi Joan.
Clerici Artcm criiicam parl. 1 sect. 2, cap. 5.A LIDRO x. Cap. 1, § 2. llic- esl enim Divinitali vel,
si expressius dicendum est, Deitali debilus cultus, propter
quem uno verbo significandum, quoniam tnilii satk
idoneum non-occurril Latinum, Grwco, ubi necesse est,
tiistnuo quid velim dicere. Aarpeiav quippe noslri, ubicunquesanclarum
Scripturarum positumest, interpretati
sunt servitutem. Sed ea servilus qum debelur hominibus,
secundum quam prmcipit Aposlolus, servos dominksuis
subdiios esse debere, alio nomine Grwcenuncuparisolei.]
Intelligit vocem oW.sia. Quamvis\urpeiaexvocis
proprio significalu non magis significet apud
Graecos Dei quam liominum cullum,ut recte ad hunc
locum animadvertit Joan. Lud. Vives ; attamen ex
usu LXX interpretum et Novi Testamenti, ut in sequentibus
babet Auguslinus, luxpiiv. divinum cultutnB sonal ; atvox Sovleiu promiscue pro utroque sumitur,
ut docebunt Concordise. Igitur etsi luxpeia in sacris
Libris significat culium excelleniiorem ; continuo non
sequitur voce Sovleia minus excellentem significari,
quod probe observandum.Cap. 11, § 1. Ibiquidem omnes homines reprobat,
quos dicit ob imprudentiam trahere humidum vaporem,
et ideo non in wlhere, sed in aere esse sub luna, alque
in ipso lunwglobo.]Ex hac philosophiaLucanus lib.iv
ab initio, de animo Cn. Poropeii Magni sic loquilur:At non in Pharia Manes jacuere favilla,
Nec cinis exiguus tantam compescuit umbram ;
Prosiluit busto, semustaque menibra relinquens,
Degeneremque rogum, sequitur convexa Tonantis •
Qua niger astriferis connectitur axibus aer,
Quaqne patet lerras inter lunaeque meatus,p Semidei Manes babitant, quos ignea virlus'•' Innocuos vilae palientes oetberis imiFecit et aeternos animum collegit in oroes.Sed de hac re copiose egil Apuleius Platonicus, in
libellode DeoSocrauVCap. 16, § 1. Respondeant theurgi, vel polius PE-RIURGI,
 Itocenimsuntillm artes vocabulo digniores.] Audiverat,
ut quidem videtur, Auguslinus ab aliquo
Graece scienle magicas illas artes ixepiipyug dici, hoc
est, perperam curiosas ; cumque videret theurgos vocari,
vacillante memoria, eos periurgos vocari oportere
dixit.qusevox tamen non est usitata ; nam quamvis
dicatur Geovpyb ;, a Vocibus 6.6 ?et epyov, ut xaxovpybg,
izavovpybg, yeipovpyb ;, et similia, propterea non
sequitur ex irepi et epyov fieri mpiovpybv, ut norunt
_ usus et analogiae periti. De voce rzepiepybv, in malam
parlem sumpta, vide Hug. Grotium ad Act. xix,
19. Veteres Glossae: izepiepyo ;, curiosus, vesanus. Hesychius
: nepiepyov (sic enim legendum ostendit series
litterarum non irepiepbv) ixepixrbv, n arpeSlbv. Uepiepyia(lion txeptepeia) xuBupaiu, aut polius xaBupai ;,vel T« xuBupaiu, hoc est superslitiosa lustratio,
qualibus plena erant. iheurgorum sacra, de quibus
potissimum egit Jamblichus, in librc de Mysteriis
.Egyptierum. Yide et Augustinum infra in hec libro
cap. 22 et 27. Igilur perperam quaerit vir sane
 ; eruditus Joan. Lud. Vives an periurgi dicantur a
perurgendo, an perurgi a perurendo. Nec tamen audiverim
Leonardum Coquoeum, qui conjiciebat legendutn
periergi ; nam hoc corrumpit allusionis elegau-475 SUPPLEMEISTUM AD OPERA S. AUGUSTINJ. « t> stiam, nec necesse est Atigustinum vocem Graecam j_,
accuraie tenuisse ;Cap. 23. pe Pprpljyrjq : fltctV enim Deum Patrem
el Deum Filium, quem Grwce qppellat palernum intellectum,tie/paternani
mentem (7raT/) £x6v voOv ex oraculis
pbaldaicis) , deSpirilu qulem sanclo, autnihil,
aut non qperte qliquid dicit. Quamvis quem alium dicat
hqrummediumnon intelligo. Si enitn lerliam, sicut Plor
linus, u/ii de tribus principqtibus substanliis dispulqt,
animw naturam eliapi tsfe vellet intelligi, non Utique
dicerel horum medium, id est, Patris et Filii medium.]
Non omnia Porphyrii opera Laline versa habebat
Augustinus, nam caeteroqui de tribus principiis disertissime
locutus fuerat philosopbus Tyrius, in philosophica
Hisloria, ex qua hoec habet Cyrillus Alexandrinus
, contra Julianum lib. vm ; Tpufei TOIVUV Uop- __
fvpio ; iv j3.65ieo rerapra $i).oabfov 'laropiu ;' AXPI ya.p
rpmv vTzoaruaeoiv ifn Wkaro>v rfiv TOU Beov izpoeTfieiv
ovaiuV eivai S. rbv p.iv « VWTKTOV Bibv r' 'AyuBbv, p.er'
KUT6V Si v.ui Sevrepov rbv Anpuovpybv, rpirnv Se TOG
xbapov yvyfiv' aypi yap ■fyvyfig rfiv Beornru izpoelBeiv,
\oazbv Si TO K6EOV oazb T>5 ? aoip.uriv.9ig ivripyOai Siufopag
: Scribit ergo Porphyrius,in libro iv Philosophicw
Hisloriw. Vsque enim ad tres hypostases Plato dixit
divinam essenliam progredi ; esse vero supremum Deum
Bonum, post eum secundum Crealorem, tertium Animam
mundi ; nam usque ad Animam progredi Deitatem,
cwtera divinitatis expertia incipere a differenlia
corporca. Hic plane est quod volebat Augustinus. Platonis
et Plolini loca, eam in rem, eodem Ioco habet
Cyrillus. £Ibid. Et, nimirum, hoc dixit, ut poluit, sive ut voluit,
quod nos Spiritum sqnctum nec Patris tantum,
nec Filii tantum, sed utriusque Spirilum dicimus. Liberis
enimverbk loquunlur philqsophi, npcinrebus ad
intelligendum difficillimis offeiisionem religipsarum aurium
pertimescunt. Nobk aulem ad certqm regulqm
loqui fas est, ne verboruin licenlia eliam de rebus qum
his significantur, imptani gignat opinionem.] Dignum
erat notatu, ne imperiti similitudine fallerentur, philosophos
illos.verbis quidem videriassentiriScripturae
sacrse, sed reipsa diversissimos abire. Contendebant
enim Platonici tres esse substantias, easque inoequailes,
quod facile .intelliget quisquis altente legerit Plo■lini
lib. m, Enneadis jx, et recte animadversum es.t a
.Cyrillo, loco antea memoraio libri vniconlra Julia-1
nurn. Pluribus eiiam egit ac de re Joannes Glericus
Artis Criticsetom. Ill,episl. 7. Attamenno.n sine causa
Jiberioribjis yerbis pbilosopbos uli dixit Augustinus,
nam illi tres deos aperte esse dicebant tres illas printcipales
subslanlias ; quodalii, qui eas prorsus .pares
essepuiabantjSolebantnegare ; non tamquodhocfalsuiii
esset, ex ipsorumsententia, si prcprie quis 1Pqui
vellet, quam qued pertimescereiit cffensipnem
nurium religiosarum, quse passse non essent dici plures
esse deos’, conlra perpetuum totius Scriplurae
sermonem.Cap. 27. Tu autem didicisti hoc non aPlatone, sed
iiChaldwismagistris, ut in mthereasvelempyreasmundiA sublimitales el firmqmenta aelestia, vitia extollerti fcnmana,
ut possent Dii veslri iheurgis pronuntiare divina.]
NimirumjChaldseipulabanl deosminis et terrorjbus
adbibilis cogi dicere quae cuperent scire tbeurgi.
Vide supra capp. ? et 11. Altamen nequid dissimulem,
Jamblichus in libfo de Mysteriis sect. 6, c. 7,
nega*. Chaldoeos uti lalibtis minis : nap« XulSaiot ;,
irup' oig SiuxixpiraL xaSupbg b trpbg p.bvovg xov ; 6souj
}.byog,qvSaptovu7zeD.fiy.iyerat. Aiyvirnoi Se avpiuyvvvr-g
Kfi« pera ro>v Beiuv avvQnpurzav xui rovg Saiftoviouj
Ibyovg, yp&vrui eariv OXE xui rai ; uizeilui ; : Apud Cltaidwos,
apud quos distincta est pura ad solos deps oralio,
nusquam menlio fit minarum ; jEgyptii vero, qui cum
symbolk deorum permkcent ea etiam qttw ad dwmonas
perlinent, minis eliam aliquando utuntur. Sed quisj} jllam hominum supersiitiosorum et mendacium nsanientem
sapientiam in concordiam redigere curet ?
LiBRO xi. Cap. S. Si infinila spatia temporis ante
mundum cogitant, in quibus eis non videtur Deus ab
opere cessare potuisse, simititer cogitetit extra mundum
infiriila spalia locorum ; in quibus si quisquam dicat non
pptuisse vacare Omnipotenlem,nonne consequens erit ut
innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur ?
elc.] Sed si quis concederet per inGnitam mundi extensionem
esse ubique varias variarum atque innumerabilium
crealurarum habitationes, qualis est haec
nostra terra, et quales majores illi planetse qui nobiseum
volvuntur circa solem noslrum ; non esset
cur valde sibi a phiiosophorum argumentis timeret ;
et ad theologos quidem quod attinet, tacente revelaGtione, nihil est quod hac de re asseveranler dicant.
Contenderet illeeosdeDeo nimisexililersentire, qui
incolas in ha.c tantum exigua lerrae glebula, eosque
sal miseros collocasset, nec quidquam aliud, per immensa
mundi spatia, rationis particeps, exceptis angejis,
creasset ; contra vero eos digne de Deo loqui,
qui infinili opificis infinita numero opera esse dicerent.: Huc accederent quae doctissimus ac ingeniosissimtts1 mathematicus ac physicus Chrislianus Huygenius,
in suo Cosmptheero, dicitdeplanetarumvicinerum in■celis. Ad duratipnem vere qued spectat diceret, nen
: esse hanc terram primumhabilaculum intelligeniiumnaturarum a Dee creatum, nec quidquam ebstare que■minus, ut si rerum universitatem histrare aggre1
deremur, nuriquamperveniremusadultimiini operuni■ D divinorum : sic quoque si praeteritam duratio:
nem, quse initio caruit, contemplari animo posse[
,mus, et sciro quae in ea gesta sint a Deo, nulla unquamcreatura nobis regredientibus in praeterlapsa■ ssecula eccurrei quse prima emnium dici posset.
i -Nec mirum est, si hic sunt difficultates, cum sermosit de infinito ; sed praestat cogitare de officiis quae■ nobis imposita a Deo sunt, quam de tis quoe, ex judi1
cio nostro vacillante, Deus, si ita loqui fas est, faceredebuit
 ! Cap. 8. Comienieufisstme itaque,cum Deum requievisseprophelica narrat anctorilas, significatur requies
l eorum qui in illo requiescunl, et quos facil ipse requiei
scere. ] Nihil potuit magis coacluin fingi, ad expli-477 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 478candam quietem septimi diei, quaa non potest anter
intelligi quam de cessatione creationis, ita ut nulla
deinceps nova rerum genera creaverit Deus ; ut cpmstat
ex re ipsa et oplimorura quorumque interpretum
consensu. Eo devenit Augustinus ut responderet
ebjeciioni elhnicorum philcsophoruin , qui dictitabant
indecorum esse Deo quiescere, quasi fessum.
Ruiilius Numatianusltinerarii vers. 391."1 Seplima quaaque dies turpi damnata veterno,
Tanquam lassati mollis imago Dei.At desinere opus quoddam facere cum est absolutum,
indicium est sapientise, non defaligationis ; neijue
enim idem debet semper fieri.Cap. 11. Quamvis non quidqtdd wlernum conlinuo
bealum sit (dicitur enim eliam pwnalk ignis wternus) ,
tamen si vere perfecteque beata vita nonnki wterna est,
non erat talk istorum quandoque desitura, et propterea
non wterna, sive id scirent, sive nescientes aliud pularenl.]
Nescio cur inanem hanc qusestionem agilet hic
Augustinus. Sed Iibehter, ut animadvertent quieunque
ejus opera legent, sua ipsius repetit. Vide in lom.
III opus de Genesi ad litteram, lib. xi, cap. 16, etquse
illic adnolavimus. ! Cap. 15. Quod ab inilio diabolus peccat, non ab inU
tio ex quo creatus est peccare putattdus est ; sed ab inilio
peccati, quod ab ipsius superbia cwperit esse peccar
fum.]Quidni ab initio mundi, ut innuere videtur Christus
Joannis vm, 44, quo etiam respici ab eodem
apostolo Joanne 1 Epist. m, 8, non inepte credidefis ?
Sic sumitur inilium non semel, apud Joannem.
VideEvang. cap. i, 1.Cap. 19. Non mihi videtur ab operibus Dei absurdn
(fbrte absona) sentenlia, si cum lux illa prima facta
est, angeli creatiinieltiguntur, et inler sanctos angelos
et immundos fuisse dkcrelum, ubi diclum est :-Et divisit
Deus inter lucem et tenebras ; et vocavit Dpus
lucem diem, et tenebras vocavit noctem.] Nihil
mihialienius esse videlur hoe inlerpretamento a mente
et verbis Mosis ; nec sane, si negetur, ulla raiione probari
poierit. Sensus Mosis litteralis optimus et pulcherrimus
est, Beum divisisse omne lempus in lucem
et tenebras, qua de re egit Joannes Clericus in Coasroent.
Philologieo ad Genes. i, 4. Tali sensu invento,
qui se sponte sua animo lcgentium ingerit aliuni
quserere esset delirare.Cap. 24. Vtrum autem boni Patris et boni FiliiSpirilus
sanclus, quia communis ambobus est, recte bonitas
dici possil amborum non audeo temeraridm prwci~pitare
sententiam, verumtamen amborum eum dicere
sanclilalem facilius ausus fuero, non dmborum quasi
qualitatem, sed ipsum quoque subslanliam, et lertiam
in Trinitate personam.] Has incommodas loculiones,
quas invenit Augustinus, cur in theologiam intromissas
cuperet non intelligo ; cum ipse falealur esse
ambiguas, et Scripturae ignotas. Est autetn plane
abuli sermone, cum sinenecessitale, in re per se difficillima,
ambiguse locutiones adhibentur. Fateor fabricatas
has fuisse ad’exemplar ejus qua Dei Filius
censeturdiciProverb.viuejussapienfia ;seddoctissimiA interpretes oslenderunt agirevera illie nonde persona
ulla vera, sed xara npotmxa-tzoduv de sapienlia, quae
divinae essentise est attributum. Attamen illa ambiguitate
multi Patres sunt abusi. Vide Dionys. Pelavium
Dogm. theologic. tom. II, lib. vi, cap. 9. Sed
nctandum AugustinumdicereSpjritum sanctum ipsum
qtioque substaniiam esse, unde liquet singulos alios ab
eo credilos esse subsiantias distinctas, quamvis pares
et conjunctissimas.Cap. 29. Ilti quippe angeti sancti non per verba so*
nantia Deum discunl.] Facile hpc concesserim ; sed
rationem qua Dei imperia accipiant ignoro. At norat
Augustinus, qui sic pergit: sed per ipsam prwsenliam
immutabilis verilatis, fyoc esl, verbum ejus unigenitum.
Sunt quidem liaec verba et voces, sed quibus quamB pctesiatem subjiceret scriptor ipse vix, ut opinor,
dixisset. Vide notata ad lib. ix, cap. 22.Ibid. Eamque esse inseparabilem Trinitalem, singulasque
in ea personas esse unam substantiam, etiamen
omnes npn tres deos, sed umtm, ila noverunt, ut eis
magis kta quam nos ipsi cogniti sumus.] Si unaquaeque
persona est una substanlia, toiidem sunt substamise
quot personse: nec diffitebatur Auguslinus,
Vide ad cap. 24 et Dionys. Petaviuro Dogm. Theor
logicorum tom. II, lib. iv, cap. 4. Attamen saepe affirmat
tinam esse substantiam, cum sermo est de unitate
specifica, ut loquunlur scbojastici, non de unitate
numerica. Planius hac de re ipse Augustinus in
libris de Trinitate.LIBRO xn. Cap. 7.*Nemo igilur qttwrat ejficientemC causam male voluntatk ; non enim efficiens, sed deficiens ;
quia nec effectio est, sed defectio.] Malae volilionk,
nam iia cum scholasticis, vitandss ambiguitalis
gratia, loquar, causa efficiens est volunlas, aut mens
libera ; quse ignorantia, imprudentia, aut affectu peccare
potest. Peccata enim non sunt nihil, sed veroe
acliones menlis ; quas unaquoeque mens, facultatea
Deo accepta, edere polest. Jnanes sunt subliliorum
aequo pliilosophorum ratiocinationes, quibus nobis
persuadere vellent id non esse quod in nobis ipsi sentimus.
Vide notas ad tom. VI in Enchiridium ad Laurentium
cap. 11.Cap. 10, § 2. Fallunt eos quwdam mendacksimm
litterm, quas perhibent, in historia temporum, multa
annorum miliia conlinere ; cum ex Litteris sacris ab inDsituiione hominis nondum completa annorum sex millia
computemtts.] Respicil, ut videlur, Augustinus potissimum
litleras ^Egypliacas, quas antiquissimis
temporibus non chronologicum calculum, sed astronomicam
periodum continere acute atque ingeniose
bstendit .Toannes Marshamus, in ixpov.uraaxevfi Chronici
Canonis. Sed antea perperam tempora vere proeterlapsa
ea periodo contineri persuasum erat.Cap. 12. Contra eos qui nimis recenlem mundum
esse querebantur: Si brevitas eos offendit tempork,
quod iam pauci eis videnlur anni, ex quo inslilulus ho,mo
noslris auctorhatibus legitur ; considerent nihil esse
diulurnum, in quo esl aliquid exlremum, et omnia swculorum
spalia definita, si wternilati inlerminatm com-479 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 480parentur, nonextguaxnteltigenda esse, sed ttul/a.] Acute A
sane et erudite ; nam hominem laudamus aeque libenter,
ac a minus recte sentiente discedimus. Itaque
tempus longum et breve dicilur respectu humanae
vitae, non aelernitatis, proe qua oinnia tempora nulla
sunt. Sed audiamus et sequenlia : Ac per hoc, si
non quinque, vel sex, verum eliam sexaginia millia,
sive sexcenla aul sexagies, aut sexcenlies millies dicerenlur
annorum ; aul iiidetn per lolies totidem muliiplicareiur
hwc summa, ubi jam nullum numeri nomen haberemus,
ex quo Deus hominem fecit ; similiter qumri possef
curanfenon/ecerif.Omniaegregie, itautnihilmelitis
dici hanc in rem potuerit. Aliquande mirari subiit
"icriptorem erudilum, singularique alioqui judicio
praeditum qui qusesiioni quam sibi hic proponit Augustinus
reponebat mundum fortasseesseantiquiorera B
quam vulgo hodiecreditur, quod calculus LXX interprettim
major sit caiculo Hebraici codicis. Quod nunquam
dixisset, si de hoc Augustini responso cogitasset.
Sed quamvis sit verissimum, nequaquam minuit difficultatem
propositam, ex qua semper sequetur Dei
bonitatem infinitam nulla sui indicia dedisse per aeterniiatera
prsetcriti temporis. Philosophos philosophicis
ralionibus coerceri oportere cum certum sit, dicarausiis,
si ita videtur, non nostram duniaxat lellurem
et vicina aliquot corpora a Deo esse creata ;
sed innumerabilia alia, louge antequam esset nosler
hic lerrse planeta ; ita ut si iniernoscerent operum
illorumdivinorumqusenampi'iora,qusenam’posieriora
creata sint, possent ab hac nostra lerra numerare
retrogradiendo in proeterita tempordm spatia, in C
ssecula sseculorum, nec unquam pervenire ad antiquissimum
operum divinorum. Quomoa , ontrarium
probarent non video, nee quidquam hw dicerentquod
contra infinitalem spatii et numeri partium
cuju.libet corporis dici nonpossit ; quse tamen infinitas
demonslrationibus matbemalicis nilitur. llaqtte
superba philosopliorum ingenia eo modo relundi et
ad modestiores cogitaliones adduci possent. Aliquid
jam antea liacde re diximus, quod expendi a philosopliise
peritis cupiraus.Cap. 16. Dicit eliam Apostolus lempora wlerna, necea futura, sed quod magis est mirum, prmlerila. Sicenim ait (Tit. i,2, 5)  : In spem vilae ceternae quampromisit non mendax Deus ante lempous aeterna ;manifestavit autem temporibus suis Verbum suum. IEcce dixit relro quod fuerim, qum tamen non fuerintcowlerna.] Antequain ulterius progrediar, verbo indicaboveram loci sentenliam. Xpbvot, nempe, uii>vtoi,ut docebit Hugo Grotius, sunt antiqua tempora, IlebraicediS "_ !' aut Olp '__ », quibtis verbis longumlempus signincatur non seternum. Vjde paraphrasin. Chaldaicam Jonalhanis Mich. v, 2. Igitur hoc vult ;. Apostolos ante longum tempus promissain vitamaeiernatn olim per Messiam revelandam. Vide Rom.xvi, 2S ; II Tim. l, 9. Res Hebraice scienli et illalocn aliavesimilia legenti obscura esse nequit. SedHebraice nescienti, scriptoreuique non ex perspectoUnguoe sanctae stylo interpretauli, sed ex philosopbiAcis nescio quibus placitis, omnia sunt obscura. Iiinc
somniat hic noster tempora wierna, sed quse tamen
non fuerint Deo cowlerna ; quasi aliquid magis seternum
quam aliud oeternum esse possit ! Siquidem ilie,
inquit, anfe lempora wlertta noii solutn erat, verum
eliam vitam promkit wlernam, quatn manifeslavit
lemporibus suis, id est congruis, quid aliud quam Verbum
suum ? Hoc enim est vita wlertta. Non dicam ante
Wternilalem esse nihil posse ; sed Augustinum rationem
prsebuisse Arianis eludendi multa loca antiquiorum
synodo Nicsena Patrum, de seternitate Filii ;
 ; quem eodem sensu ac hic loquitur Augustinus, seter ;
num describi dicerepotuerunt, dutn Patri coaeterauui
, negabant. Sed quod Deus promisisse vitaro eeternam
dicitur ante illa lempora quoe wterna vocabantur, id
g profecto Augustinum admonere debuit significari
dunlaxat amiqUiora Veleris Tesiamenli tempora. Ati
tamen ne lioc quidem animadverlit. Quomodo autem
promkit, inquit, quod hominibus uliqite promkerit
quinondum eranlante tempora wlerna, nisi quiain ipi
sius wternilale atque in ipso ejus Verbo eidem comternojam
prwdeslinalione fixumerat quod suo tempore
futurum erat ? Posset hoc aliquo modo ferri, si dictum (
fuisset ab wterno, sed anfe lempora mtema promillere,
pro apud se ab seterno statuisse dare, sine exemplo
 ; est. Quod mireris, bic ipse Augustinus circa idem
r tempus quo haec scripsit, partim verum sensum loi
cuiionis hujusce sensit. Sic conlra Priscillianislas,
i cap. 6 : Et dixit Apostolus wterna lempora piiora el
 » antiqua, quod in Grwco legilur izpb %pbvo>v uhiviuv. Ad
 ! C Titum enim scribens, etc. Hactenus optime, sed audi
locutionis ejus miram rationem : Cum auletn relrorsum.
lempora a cotisliluliotie muttdi habere videantuf
initium, quomodo sunt wlerna, nisi quia wlerna dixit
i quw ante se non habent ullum lempus ? Sic ergo mundus
posset dici mtemus, quia, ex doctrina Auguslini,
. ante se non habuit tempus, cum creationem ejus sola
t anlecesserit aeternitas. Quis tamen ferret inier CliriI
stianos dicentem mundum esse oeternum ? Qtioe cum
ita sint tniror Parisienses editores, cum possentHug.
Grotium consulere, ut alios proeiermiitam, in bac
c interpretatione acquiescere potuisse. Sed hic idem
c locus Hieronymum, multo Augtislino dnciiorehi, tor*
(i serat, ut liquet ex hae ejus adnotaiione in cap. I Epist.
 ; ad Titum, ubi memorata creatione mundi et teiripo.
D ris, sic pergil: Anfe hwc igitur mundi tempora, mter*
l nilalem quamdam smculorum fuisse credendum est,
quibus semper cum Fitio et Spiritu sanclo fuerit Paler ;
., et, ut dicam, unum tetnpus Dei esf omiiis wternitas,
imo innutnerabitia letnpora sunt, cum infinilus sit ipse qui
n ante tempora otnne leinpus excedit. tSex millia necn
dum nostri orbis implentur anni, ei quanlas prius wicrlt
nilates, quanta iempora, quantas smculorum origiues
n fuisse arbilrandum est, in quibus angeli, throni, domii.
iiatioR.es, cwtermque virlules servierunl Deo, et absque
a iemporumvicibus alque mensuris, Deojubente, subsiiled
runl ? Igitur anlelempora wterna esset, ante ingeutia
■o temporuiu spatia, quoe priusquam mundus condereilur
 eflluxerant. Sed et Iioc sttte exemplo est, et suu-481 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 482peditat quoque Arianis novae selernitalis notionem, A
quam tribuere possenl Filio, inlegrasua de crealione
ejus sententia. Plura bac de re non dicam, nisi Hieronymum
hic non usum peritia linguae Hebraicse,
quam sibi comparaverat, quse tamen tanla non fuit
quanta vulgo a mullis creditur, ut copiose ostendit
Joannes Clericus in Qusestionibus Hieronymianis.Cap. 19. De locutione smcula smculorum, postquam
duas opiniones proposutt a vera ejus potestate plane
alienas, subjicit: Quid ergo istorum duorum sit, an
prwler hmc duo aliquid aliud de sscculis sseculorum
possil infe//igt, profundissima quwstio esl. Quis vero
nunc ignorat hoc esse idioma lingusc Hebraicae ac
Chaldaicse, quo significatur tempus aut sine fine, aut
cerle longum ? Ut enim in Veteri Testamenlo legimus
D’Tft "TTTJ dor dorim , inwiatem wtalum, ea quam I
diximus sentenlia, ut psal. cn, 25 ; Isai. LI, 8 ; sic in
sermone Judaeorum, temporibus aposiplicis, DSJ ?S
Vldiy Ihalam halmin, Syriaca lingua dicebant,fpro eo
quod est in omnem seternitatem. Inde videtur orta '
haec locutio, quod de lali re ssecula singula, vel singulse
setates dicere omnes possint futuram in ssecula
sequenlia. Sed undecunque orta sit, significatio ejus
perpetuo Novi Testamenti usu nolissima est, ex quo
constat ___• ais>va et eig aiavug T&JV « -WVMV perindeesse.
Aitamen hacquoque in re oestuavit simililer Hieronymus,in
Epist. ad Galatas cap. v.LIBRO xiii. Cap. 12. Postquam exposuit qusc sit
prima et secunda mors, baec habet: Quando ergo dixil
Deus primo Ulihomini, queminparadiso conslilueral,
de cibo veiilo : Quacunque die ederilis ex eo , C
morte moriemini ; nott tantum primw morlis partem
priorem, ubi anima privalur Deo, nec lantum posteriorem,
ubicorpus privalur anima ; necsolam ipsam totam
primam, ubi anima et a Deo ela corpore separala punilur,
sed quidquid morlk esl, usque ad novksimam ,
quw secunda dicilur, qua nulla esl poslerior, comminatio
illa complexa esl. Duo hic animadvertenda ; alterum,
hsec pro imperio ab Augustino dici, non probari ;
nullus enim, in ulla lege, exstat usquam locus
ubi morfe mori aliud significet quamsiropliciter mOri ;
nec mortium praeler eam qua corpus dissolvitur, si ila
Joqui licet, quarum meminit ulla in toto Vetere Testamento
mentio. Ilaque si negetur quidquam hic significari
proeter simplicem morlem seu dissolulionem
corporis, non erit timendum ne contrarium vel pro- *
babile Geri possit. Alterum est falsum plane, ftecessiiaiem
peccandi cuiquam a Deo, quasi pcenam peceali,
impositam esse ; Deus enim auctor pcense, sine
dubie, esseteademeperaauclor et ultorpeccali,quod
cogitatu et dictu horrendum est.Cap. 15. De primis parentibus. quos nuditatis suse
posl peccalum pudere coepit: Senserunl ergo novum
motum inobedientiw carnis suw, tanquam reciprocam
pmnam inobedientiw suw. Hoc in sequentibus piuribus
exsequitur et soepe repetit, proesertim lib. xiv, unde
intelligere est id commentum non paruni auctori placuisse.
Attamen ne quid aliud hic dicam, npn debuit
dicere tenteruni, sed sensit Adamus, nam molus autA nullus fuit in Eva, aut cerle minime conspicuus, et
qui eam in roborem dare posset. De nuditate primorum
parentum vide cum alios inierpretes, tum praeserlim
Joannem Cleticum ad Genesin.Cap. 19. Licet enim juslorum ac piorum animw defunclorum,
quod in requie vivunt dubitare fas non sil,
usque adeo lamen eis melius esset cum suk corporibus
bene valenlibus vivere, ut eiiam itli, qui omni modo esse
tine corpore bealissimum existimant, hanc opinionem
suam sententia fepugnante convincant.] Hic ad Platonicos
respicit, qui tamen se facile contraeum possent
tueri. Sed hoc hic non agiiur. Observabimus tantum
melius quidem esse animis defunctorum iterum curo
corporibus excilatis e sepulcro conjungi, ut plena
cum iis felicitate fruantur, quoniam ad corporum reBsurreciionem eam differt Scripiura ; sed sine dubio
deterius eis esset, si hic in terris nobiscum, cumcorporibussuk
benevaletitibus,viverent. Sunt enimexempti
omnibus vitse miseriis, et quod caput estrei, periculo
excidendi e gratia divina. Sed satis intricate hic disputat
Augustinuscontra Plalonicos, quos defendere
non esset usque adeo difficileLIBRO xiv. Cap. 5. Siquidem, secundum-ipsos,illa,
ul locutor nobilis ait, dira cupido usque adeo non esl
ex corpore, ul ab omni corporea peste purgatam et extra
omne corpus animam cottsliltilam ipsam compellat
esse in corpore.] Respicit ad Virgilium antea laudaturo,
etquidem vers. 521, lib. vi .EneidcsQua. lucis miseris tam dira cupido ?C Sed vix mihi persuadere possum Yirgilium vocari
loculorem. Ludovicus Yives alibi Ciceronem sic ab eo
nominatum notat, quod non memini. Ulrobique mallem
auclorem quam locuiorem legiCap. 17. Quod ilaque adversusdamnatam culpa inobedienliw
voluntalem libido inobedienter movebat, verecundia
puaenter tegeoat.] Jam hoc dixit lib. xm, cap.
15, ubi monuimus de Adamo hoc potuisse dici, de
Eva non itera. Nimirum, putat Augustinus cum plerisque
primos parentes sibi fecisse cingula tantum,
non vestes. Sed sunt ab interpretibus nuperis dicta
in earo rein quae sunt examine digna.Ibid. JEt hoc omnes gentes, quoniam ab illa slirpe
procrealw sunt, usque adeo tenent iniilum pudenda velare,
ut quidam barbari illas corpork partes nec inD balneis nudas habeant, sed cum earum tegumemis lavent.
Per opacas quoque Indiw soliludines, cum quidam
nudi philosophentur, unde Gymnosophktw nominanlur,
adhibent lamen genilalibus legmina, quibus
percwtera membrorum carettf.] At navigaliones nuperseet
per nostrum hemisphserium et per anlipodum
nostrorum , nos docuerunt esse genles in Africa et
in America plane nudas ; et ad Rrachmanes quidem
quod attinet, plane nudos eos esse oculati testes do
cent, inlerquos Franciscus Rernerius, vir candidi
ingenii et philosophicis studiis exctilli, qui diu in
India vixit. Nec puto olim magisveslitos fuisse, quidquid
dicat mendacissimus iile ac putidissimus scriplor
in suo Apollonio, Philostratus. Caeterum pudor483 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 484iiuditalis inde "partim orlus videtur unde dicit Au- .
gustinus, sed multa alia accesserunt. Cum Adamus
et Eva habuerunt liberos, teeti esse debuerunt, ne
liberi partes non tectas contreclarent, suisque abuti
citius oequo discerent. Mulieres eliam a pubertate
tectas esse oportet, ue singulis mensibus fcedum
quidpiam oculos offendat. Conjugati quoque tefcti esse
debent, ne libidinepef oculos concitata conjugiorum,
optimse ac utilissimae leges violenlur, et adulteria passim
commiitantur ; qubd sine humansesocieiatis pemicie,
fieri non posseti Hincpaulatimnalus nuditatispudor
et diligenter a parentibus, hec sine gravissimisrationibus,
liberorum animis insinuatus ; Sed de hisce
pluribus non agemus ; ne in pudoreni etipsi peccemus.Cap. 18. Quk enim riescit, ut fitii procreentur, quid
inter te conjuges ugani ? Quandoquidem ut id agatur ]
lanta celebritaie ducuntur uxores ; ei tameu cum id
agilur unde fiiii nascurilur , tiec ipsi filii, si qui inde
jatri nali sunli, tesles fieri permitlunlur.] Hoc non lit
quod ipsa' res io se spectata pudenda sit ; sed quod
periculosum esset, ne imitatione intempestiva liberi
imitarentUr parentes, in iis cifcumsiarttiis in quibus
res illicila esset, et humanse socielali vehementer
noceret. Ideo interest a pueritia liberos pudore illo
imbuij ne audeanl facere quod noxiuni esset. Sed tameh
pfo varietate tempofum ac gentium augelur aut
minuitur ille pudor ; quod liquet ex libidine effreni
noniantum veterum Eurepse et Asiae eihnicorum, sed
etiam hodiernerum Africae et Americse barbarorum.Cap. *_0. thdeei illuin (Dipgehem, qui publice
ConcUmbefe cufii Wefetfice voluit) vel illos qiii hbi i
fecisse referuritur, potttis arbitfor ioncumberilium motus
dedkse oculk hoihihnm nescienlium quid sub pallio
gereretuf. quum hiithdho preinehle conspectu, polukse
illam peragi Voluptdtem.] Maluissem illa hoh attigisse
quam tam petitte pbilosppbaluiii de re tam turpi fUisse,
illa prsesertim selate qua efat AugustihUs ; sed nen
illibenter de ejusmodi febus loqui videtur, ut jaii.
vidimus et postea etiam videbimus. Utile ehim est
lalia diligeuter notafi, ne homines nonnulli impune
pergant viri auctoriiaie usque adeo abtili, ita Ut errores
ejus, non mihus ac vef e Uiela, fcohsecrent.Cap. 25, § 5. De fatione qua ptopagatum fuisset
genus huihanum sihe peccalo Adami: Volimtati, ) hquit,
membra illa, itt cmiefa omnia servirenl. Ita genitale
ariiutii vas in hoc opus credtum seminarel, ut nuric 1
terram manus ; hoCest, sine ullo VolUptalis appetitu,
nam eam iibidinem Vult Augustinus esse peccalUm.
Eadem opeta dicere debuisset appetitum Cibi gfati
peccaiura esse ; hec primos parentes cum fructus licilos
et jucundos coinederant, ulla voluptate litillatos
fuisse, aut adductos ut hPs potius quam illos comederent,
sed comedisse laiitum ut corpUs suslentarent.
Addere etiam euin oportuisset bruta, quorum
organa noslris non absimilia sunt, niillam quserere
in naturalibus actionibus voluptatem, nam sane udn
peCcarunt’, sediis defungi spente naturoe, sine ulla
plaiie cupiditate. Nam hsecsunt oeque ralioni conseutatiea
ac Augustinianae conjecturse. Postquam DeuiuA piane alium descripsil ac est, quamque a Scfiptuf&
nobis praepingitur ; toti eliam naturse vim inleft ; _t
possit pravas interpretaliones obscurorum aliquot
Scf ipturse locorum lueri. Atmulto satius fuit agnoscere
interpretationes illas falsas esse, eo qubd naturae f erum
essent contrariaj, cum qua Scriptura pugnafe nequit.
Cap. 24, §1: Semindretigilurprolemvir, susciperet
femina genilalibus membris, et quantum opus esset voluhlaie
motkirioalibidinecoricitaiis. Neque enim ea sotd
fneinbra niovemus ad rihlUrii ,• quw toinpactis ariiculata
stint ossibus, sicut pedes , mdnus el digitos ; verunt
eliatii illd qum hwllibus retiiissa siinl tiervk, cum volunms,
mbvemus agiiando et pOrtigendo producimus, et
torqiiendo fleciimus el constringendo duramiis ; sicut ea
sunl qum in ofe ac facie, quantutn pbtesi, volmtas moBvel.\ Frustra houorerii auribus prsefalus esf Auguslinus
■, hoec vix tolerari possunt in ofe senis, et episcopi
omnes proihiscue allbqueniis, tam obsccena
ad illustrandahi, ut inilissime loquar, inaneni conjecluram,
tam operbse congesta ac sludiose repetita.
Quosnam ehim tahdem hsec lam putida docebal ?
Puellas, cfedo ;' nam pueri Afri, sUb afdente coelo
nati et educati, sat cito lalia norant. Paulo antea
dixit quidem sibi faciltime pudicum ac feligiosum lectbrem
ignoscere, donec infidelildtem fefellat, non de
fide reruminexperlarutn,sed desensuexpertarumargumeiitdhlem.
Sed ef unt et pudici et religiosi, quos pudebit
commehti, qubd nonnisi tam nbscenis cenjectufis
defendi petuit ; nec patientur infideles dici, qui
talibus somniis fidem clerogant, sed eos ccntendent^ esse valde audaces, ne quid durius dicatii, qui provefbP diviiib opiniones has suas populis obtrudunt.Sed utituf nostef ofalor exemplo Apostoli, quo setuealuf: Legit enihi hmc, inquit,sinc offensione, quinori exhofret Apostoluin Iwrrenda feminarum flagitiareprehendenlerii, quae immulaverunt naluralem usumin eum usum qhi estconlra naturam. Verum ApostolushseC hon sine summa et justissima indignationedelohat iii reas ejusrnodi flagitiorum ; at Auguslinusturpia commehta hic nobis propinat, duntaxat ut ratiohemreddat reiquoe non fuit neque erit ; niroirum,generaiionis liberorum in statu innoceulia., si in eoprimi pafenles perseverassent ; et quidem quia staluitpeccatum id esse quod inest naturae omnium animalium,nec hsquam damnatur, si molio intra legescohiineatur ; nimirum, cupidilalem conjugii postquampuberiatis annos aitigerunt. Suura ergo tiirpiloquiummale cohfert cum jusla Pauli indignatione ;ne jam dicam Paulum semel et paucis flagitia ethnicorumattingere, cum ille saepius huc redeat et rhetoricofuco omnia exornet, ut ex allatis verbis satis liquet.LIRRO xv. Cap. 9. Ut probet fuisse gigantes exoccasione loei Genes. vi, 4. Gigantes autem erant superlerram in diebus illis, sic ratiocinatur : nobilissimuseorutn poeta Virgilius, de ingenti lapide, quem in agrorumtimiteinfixumvir fortisiliorum lemporum(nempeheroicorum) pugndns et rapuit, et cucurrit el intorsit et misil,Vix illum, lecti bis sex cervice subirent,
Qualia tiuuc liominum producit corpora tellus485 VARIORUM EXERCITATIONES IN S, AUGUSTM OPERA. 488Significans majora tunc corpora producere solere tel- A
lurem. Quanto magk igitur lemporibus recentioribus
mundi, ante iiludnobite diffamalumque diluvium ? eic.]
Rem ipsam copiosissime et eruditissime pertraclavit
vir erudilus Tbeodorus Ryckius in oratione quam
subjecit uotis Lucse Holslenii in Stephanuni Ryzantiuin
 ; ostehdilque fuisse quidem hic illic gigantes ,
seu graiidioris staturse homines, sed aniiquioribus
teniporibus homines vulgo hodiernis proceriores non
fuisse. Adeant eum lectores, si qui hanc qusestionem
expendere cupiant. Duo tantum hic observabimus.
Prius erit, Augustinum, antequam quaereret an fuerint
gigantes, debuisseconsulere Graecos inlerpretes
Veteris Tjestamenti, Symmacbum atque Aquilam ; ex
quibus intellexisset nullam esse hic Hebraicam vocem
quse gigantes significet, ac proinde quseslioni aufue- _3
rint giganles, nullum hic locum esse. Posterius vero,
auetorilatem Virgilii, post Horoerummenlientis, nimis
Ievem fuisse apud homines serios, quam ut usui
esse posset ad defendendara contra ethnicos Historiam
sacram. Parata enim erat responsio, Virgilium
poelam fuisse, cui fingere licuisset, el in hac quidem
re eum imilatorem fuisse Honieri, cui nemo necesse
haberet credere.Ibid. Plinius secundus, doctissimus homo, quanlo
magis magkque prmterit swculi excursus minora corpora
naturam ferre fesfafur.] Hoc quidem habet Plinius
lib.vn Hist. nat., cap. 16. Sedfalsumesse nemo
nescit, et multis oslendit is quem dixi, Theodorus
Ryckius.Cap. 13. Post longam et anxiamdisputationem, de C
discrimine chronologise Hebraicse et Graecae , in annis
antediluvianorum pairiarcharura, tandem sic rakiociiiationes
suas claudit Augustinus: Sed quomodo
libel itlud accipiatur ; sive credatur ila esse factum ,
sive non credatur ; sivepostremo ita, sive non ita sil ;
recle fieri nullo modo dubitaverim, ul cum diversum
aliquid in utrkque codicibus invenitur, quandoquidem
ad fidem reruin gestarum utrumque esse non polesl verum,
ei lingum polius credatur, unde est in aliam per
interpreles facta translalio. Nihil verius, sed lioc videtur
extorsisse Augustino quod habetur in versioae
LXX interprelum de annis Mathusalse, quem, ex
eorum calculo, diluvio superstitem fuisse oporteret,
quod Scripturae prorsus contrarium est. Interea ampleclamur
quod nobis dal, gratiasque ei habeamus ob I
prolatam veritatem ; quamvis huic confessioni convenienter
se minime gesserit, qui ut Hebraicain linguara
disceret operam non dedit. Subjicit: Nam in
quibusdam etiam codicibus Grmcis tribus et uno Lalino,
etuno eliam Syro, inter se consentietitibus, invenlus
est Malhusalem sex annk ante Diluvium fuisse consumplus.
Cfediderim Syriacara interpretationem ex
HebrJeo codice,Rieronymi versionem Latinam, translationesque
Aquilse, Symmachi et Theodotionis inlelligi,
quas non mirum cum Hebraico fonte consensisse,
quandoquidem ex eo erant derivatae.Cap. 17. POITO itle Selh resurreciio iiilerprelalur,
et Enos filius ejus iriterpretatur homo.] Vera estppsteArior interprelatio, nam revera Hebraice WH enosch
est bomo ; sed TW cheth resurrectionem non sonat,
sed potius positum, aut repositum, a TTW posuit, quod
liquet Gen. iv, 25, ubi etymologia nominis sic traditur
: -m mt ib rw 'o iw ITO nt* *npni
b_in nnn el vocavit nomen ejus Sclietlt , quia posuit
(Schath) mihi Deus prolem atteram loco Hebel. Qtiod
sic expresserunt LXX interpretes:K« i _7TMV6__KO. T6
ovop.a KUTOU SfiB, \iyovaa, e\uviarnae yup p.ot b @ebg
arzippaerepov a »ri"tJ>e\. Unde temere collegit auclor
Libelli Nominum Hebraicorum voce Seth significari
« VKOTKO-.V, cum LXX interpretes sensum potiusquam
vim propriam Hebraicse vocis expresserint. Periculosum
est aliis credere, in re quam nullo modo inlelJigas,
cum nescis an ejus periti sint.B K »id. Enos filius ejus interprelaiur homo ; non sicul
Adam (et ipsum enim nomen interpreialur Iwmo) , sed
commune perhibetur esse in illa lingua, id esl Hebrma,
masculo et feminm. Nam sic de itlo scriptum est: Masculum
et feminam fecit illos, et benedixit illos, et
cognominavit nomen eorum Adam. Vnde non ambigitur
sic appellatam fuisse feminam Evam, proprio nomine,
ul lamen Adam, quod interprelatur homo, nomett
esset amborum.] Recte de nomine Adam, sed perperam
de nomine Enos, quod pluribus interprelatur in
sequenlibus : Enos aulem, inquit, ■ sic inlerprelalur
iwmo, ul hoc non posse feminam nuncupari periti linguw
illius asseverenl ; lanquam filius resurreclionk,
ubi non nubent, neque uxores ducettl. Non enim erit ibi
generatio, cum illuc perduxeril regeneratio. Si hsec pro
. C concione dixisset Augustinus, quis dubilet quin mirabilem
plausuin ab ignara Numidarum plebe tulisset ?
Nec dubium mihi est quin obtusa Poenoruin peclora,
aliique non doctiores acumen oratoris Hipponensis
sint admiratt. Atqui, ut falsum est voce Seth,
ut jam vidimus, resurrectionem significari, sic voce
tyi-US’ significari tantum virum falsum quoque est, prseseriim
in singulari numero, ubi est idem ac DTJ.
Adatn Hebroeis, et Grsccis uvQpo>izo ;, et conslanter
utrumque sexum compleciitur. In plurali D^UMN viros,
seu avSpag, ssepe significai, sed neque id perpetuo,
ut Concordantiae Hebraicse vulgariaque Lexica
docebunt. Itaque pro plausu, dlgnus hic erat bonus
vir acerrimis pastorilise Jistulae sibilis ; qui ex aliena
fide de re ejusmodi loqui non debuit. Sed audi etD sequenlia : Quare et hoc non incaisum nolandum arbitror,
quod in eis generationibus quw propagantur ex
illo qui est appellalus Seth, cum genukse filios filiasquedicanlur ;
nulla ibi geritla nominatim femina expressa
est ; in hk autem qum propagantur ex Cain, in
ipso fine, quousque protenduntur, novksima femina genila
nominalur. Cum hsee argutia nitalur fundamenlo
anlea diruto, de significatu vocis Enos, tola corruat
necesse est, el mysterium hoe somnium Africanum
habeatur.Cap. 23, § 5. De loco Genes. vi, 2, videntes angeli
Dci filias hominum, etc. Recte observat illos angetos
Dei fuisse hemines, deinde subdit : Sepluaginla quidem
interpretes el angelos Dei dxxerunl ktot et filiea487 SUPPLEMENTUM AD OPERA S: AUGUSTINI. 488Dei, quod quidem non omnes codices habent ; nam qtd- A
dam nisi filios Dei non habenl. Aquilaautem, quem interprelem
Judwi cwleris anteponunt, non angelos Dei,
nec filios Dei, sed filios deorum interpretatus esl.]
Erant ergo codic.es qtti habebant, ayyeloi * ;ou xui
vioi 0-oO, et qui sine dubio vitiosi erani, nam cum
sit tantum semel, in Hebrseo codice, WTVt* 123 bne
elohim, alterutra tantum locutione verli poluit. Sine
dubio aliquis e regione vocum « yy.Xot TOO ©eoO scripserat
utoi TOU eeoO, ut significaret, aut ita legendum
esse, aut melius ita versuros fuisse LXX interpretes ;
quod postea temere iustrusum in orationis contextum,
qualia multa sunt in ea versione. Quod ait noster
quosdam codices non habuisse nisi filios Dei,
verum videmus esse ex antiquissimo codice Vaticano,
in quo haec lantum lectio habetur. Verum, in I
paris antiquitatis codice Alexandrino, Iegitur tantura
ayyiloi @eov : quemadmodum videntur legisse multi
antiquissimi Patres Grseci el Latini, qui hinc magno
consensu collegerunt angelos amore mulierum mortalium
captos fuisse. Vide Dionysii Pelavii Dogm.
Theol. tom. III, et operis de Angelis lib. m, cap. 2.
Ad Aquilam denique quod altinet, non mirum est
eum verlisse filios Deorum, quia Qirhii pluralis est
numeri in Hebrsea lingua ; notum est aulem eum xuru
TzbSug vertisse, prajsertim in ea versione, quse erat
xar av.piSeiuv. Vtrumque, subdit Auguslinus, verum
esl ; nam et filii Dei eranl sub quo palre suorumpatrum
eliam fratres erant, cum quibus et ipsi dei erant, juxta
illud psalmi: Ego dixi, Dei eslis, eic. Sed hic locus
psalmi ad omnes non perlinel, et locus Geneseos in- (
lelligendus de tota prosapia Selhi, ut eruditissimi
interpretes ad eum locum ostenderunt. Tandem claudit
hanc suam ratiocinalionem Augustinus hisceverbis
: Merito enim creduntur LXX inlerpretes accepisse
prophelicum spiritum, ut si quid ejus auclorilale mutarent,
atque alitet quam erat quod interprelabaniur dicerenl,
neque hoc divinitus esse diclum dubilarelur. Hsec
opinio tribus potissimum fulcris sustentabatur. Primum
fuit absurda fabula commentitii Aristese, de
ralione qua hi interpreies Vetus Testamentum, quamvis
cellulis sejuncli, eodem plane modo verterant ;
quam fabulam irrisit olim Hieronymus, et nunc omnes
cordatiores similiter ridenl. Nam qui aliter senliunt
aut Hebraice nesciunt, aul stulta perlinacia ita
sentiunt, vel sentire videri volunt. Alterum fuit igno- 1
rantia linguoe Hebraicae Judseorura nonnullorum et
Christianorum, qui nunquam eam versionem cum
Hebraico codice contulerant ; nam ex eorum collatione
deprehendissent manifesla peccata, innumeris
in Iocis, admissa ab iis inlerpretibus fuisse ; quse ex
roinus accurala linguse Hebraicse cognitione orta
erant. Tertium denique, gravissima ratio, si prudenliam
carnalem spectes, sed,'nullius ponderis, si solius
veritatis rationem habeas, nimirum, quod, admissa
Hieronymi opinione, de viliis versionis LXX interpretum
et necessitate confugiendi ad Hebraicum codicem,
actum erat de libris, deque existimatione innuraerabilium
concionatorum et interpretum ScripturseA Grsecorum. et Latinorum, quibus delenda fuisset
maxima pars operum suorum, servandumque turpe
silentium de rebus de quibus lanta cura fiducia et dictionis
pompa verba e superiore locp facere solebant.
I nunc, morose lector, et admirare cur merito credi
id dicerent hujusmodt homines, quod verum videri
eorum lantopere intererat. Attamen Augustinus, qui
vult, si quid mutarunt LXX interpretes, propbetico
spiritu esse mutatum, non ausus est id affirmare de
annis antediluvianOrum palriarcharum, cap. 10 ct
seqq. hujus libri.Cap. 27. Qui mihi videntur non computare, nisi trecenlacubita longiiudink et latitudinis quinquaginta,nec cogilare aliud lantum esse in superioribus, ilemquealiud tantum in superioribus superiorum, ac per Iwci B ter ducta ilta cubita fieri nongenta, cenlum quinquaiginta.] In editis exemplaribus addunlur post latiludiinis cubita, triginla altitudinis ; el in sequenlibus, ut> consenliant posteriora prioribus, sic legimus : cubiiafieri nongenta per longum, cenlum quinquaginta per latum,nonaginla per altum. At Benedictini hsec emendaruntex codd. mss., tn quibus, inquiunl, cubita alltiludink merito nulla memoranlur, nam hwc ad propotsitam difficullatem solvendam, non eo modo licet quoi tongitudinis et latitudink cubila, salva Scripturw fide,l multipticare. Quoe verba quid sibi velint fateor met non salis intelligere ; nam nulla cubila licel multiplitcare, ex Scripturse fide ; quse nos docet longitudinemi quidem arcse fuisse duntaxat trecemorum, latitudi !nem vero quinquagenorum cubitorum, quae ter mul-c tiplicare non licet, ut hinc fiat arca lenga nongenta
i cubita, et lala cenlum quinquaginta, nam hec essetplane conlfarium Scfipturae. Quin et ipsi Augustino
prorsus adversatur qui ita Scripturae verba inlelleexit, quasi Gen. cap. vi, 15, tradatur mensura non
solius arcoe, sed singularum contabulationum quibus
constabat, ita ut singulse essent latae quinquaginta cu*e bita, longse vero trecenta ; adeo ut arca esset triplo
major quam vulgo credebatur. Perspicuum boc este ex Augustini verbis. Yeruro, ut recte calculos ineat,
definienda quoque fuit altitudo singularum contabu ;lationtira, qualem eam arcoe tribuit Scriptura, hoc
est, triginta cubitornm ; aut si longitudinem et latiludinem
tantum auctas velis, negandum erit tres ina area fuisse contabulationes, contra diserla Scriplurae- D verba, Genes. cap. vi, 16, D’t_"'btt*1 D"-tt* D’nnn
t : H_>'5 ?n , xaruyaiu, Sibpofu xui rpwpofu izaaiaeig
(l « UTJ7V, deorsum, cwnacula ei tristega facies, in ea. Sicbabent Hebraeus codex, authenticique Orientis et Ocscidenlis interpretes. Igitur, si sequamur lectionem5 Benedictinorum, existimemusque ab Augustino aracam alliorem non describi quam vulgo creditur, hocest, triginta cubitorum, sed tantum latiorem et lonsgiorem ; adversabitur verbis manifestis Scripluroe.a Si vero sequamur priores editiones, in eo tantumpeccaverit quod de tota arca diclum de singulis ejuscontabulationibus inteliexerit. Alterutrum eligatur,fatendum erit allucinatum Auguslinum ; sed potiusi sequendi codices mss. Voluissem diligenlius inspe-439 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTlNI OPERA. 490etos, in sequeniibus ubi occurrit vox epiros, quam
refingendara in irziovpovg, aut epiuros, suspicatus erat
Coquseus post Meursium. Vide Benedictinos in calce
voluminis.LIBRO xvi. Cap. 5. Qwod tiero dicfuro esf de terra
illa, id est, de terra Sennaar, quwperlinebat ad regnum
Nembrolh, exkse Assur et mdificasse Niniven et aiias,
quas conlexuil, civitales longe poslea faclum est, quod
ex hac occasione perstrinxil, propter nobitilalem regni
' Assyriorum, etc.] Vide quae hac dere adnotavit Joannes
Clericus in Philologico Commenlar. ad Genes.
x, 11, sine quibus vix intelligi queat quod hic habet
Augustinus.Ibid., § 2. Sic entm legilur : Et Sem nafis est
eliam ipsi patri omniuro Oliorum Heber, fratri Japhet
majori. Ordo verborum est : Et Sem nalus est Heber
etiam ipsi, id esl, ipsi Sem natus est Heber, qui Sem
pater esl omnium filiorum suorum.] Nomina hoec propria
minimedeclinata, more Grseco aut Latino, impediverunt
bonum Augustinum. Itaqueplane aberravit
a sensu loci, qui vertendus est: Semo eliam nata
est proles, itno omiiium qui trans fluvium degunt, cutn
fralre Japltelo natu majore, pater fuit. Vide memoralum
antea interpretem ad Genes. x, 21.Cap. 5. Si enitnjam descenderal (Deus, Gen. xi, 7) ,
quid sibi vult: Venite et descendentes confundamus
ibi linguam eorum ; qtxod inielligitur angelis dictum,
tiisi quia pcr angelos de.scendebat, qui angelis descendenlibus
erat ?] Hanc interpretationem secutus est et
iilustravit idem interpresad Genes. xi, 7.lbid., § 2. Illud sane quod diclum esf: et non deficient
ex illis omnia quae conali fuerint facere (Gen.
XI, 6) , non diclum est cotifirmando, sed lanquam interrogando,
sicul solet a comminanlibus dici.] Est loculio
elliplica, qua significat Deus fulurum id, nisi
ipse interce*deret. Vide inierpretes ad eum locum.Cap. 8, § 1. Quwritur eliam, utrum ex filiis Noe,
vel potius ex itlo utto Iwmine, unde eliam ipsi exsliterunt,
propagata esse, credendum sit quadam monstrosa
hominum genera qum gettlium narral Itisloria ; sicut
perhibenlur quidam unum habere oculum in fronle media,
etc.] Hsec omnia legere licet apud Plinium Hist.
Nat. Jib. II, cap. 8, quo respexisse videtur Auguslinus.
Jungi cum Plinio potest Pomponius Mela lib. i,
cap. 4 et seqq., ubi similia mendacia, sed pudentius
narrantur. Sic vero dispntationem suam de hisce
mendaciis claudit: Quapropter ut ktam quwslionem
pedetenlim cauleque concludam ; aut illa, quw lalia, de
quibusdam gentibus omnino nulla sunl ; aut si sunt,
homines non sunl ; aut ex Adam sunt, si homines sunl.
Yeruro anlequam quaestionem ipsain ingrederetur,
trium horum primum dicendum fuit ; nimirum, necesse
non esse earum rerum rationem quserere quae
forte nusquam sunt ; eam sat cito qusesitum iri, cum
de rebus constaret. Sic et multoe Symposiacse quaestiones
Plutarchi eludi potuissent ; quia antequairi
rei ralionem qusereremus, de re ipsa conslare oportet.Ibid., § 2.Anfe 
PATROL. XLVir.
annos aliquot, noslra cerle memoria,
in Orienlc duplex homo natus est superioribus membris,A inferioribus shnplex. Nam duo erant capita, duo peclora,
venter aulem unus et pedes duo, sicut uni homini ;
el lam diu liril, ui mullos ad eum videndum
fama conlraheret.] Hanc historiam debebat Augustinus
Hieronymo, qui in epistola ad Yitalem presbyterum,
sic loquilur : Num quia nostra mtate duplex
Lyddm natus est hoino, duorum capitum, quatuor manuum,
uno ventre el duobus pedibus, omnes hoinines
ita nasci necesse esl ?Cap. 9. De anlipodibus : Neque hoc ulla hislorica
cognilione didicisse se afftrmant, sed quasi ratiocinando
conjectant, eo quod inlra convexa cwli lerra suspensa
sit, eumdemque locum mundus habeal e.l infimum et
medium ; et ex hoc opinantur alteram terrw partem,
qum infra est, habitalione hominum carere non posse.]B Recte animadvertit Joan. Lud. Vives, non fuisse meris
conjecturis notum australe Iiemisphserittm, sed
navigationibus profectorum per fretura Herculeum
et revcrsorum per mare Arabicum, quod jam a temporibus
Herodoti notum erat, ut liquet ex lib. iv,
cap. 42. Yide et Plinium Hist. Nat.-lib. n, etad eum
interpretes. Proelerea ipse Augustinus ideo tantuni
negabat esse antipodes, quod per zonam torridam
dari transitum noslri hemisphserii, hoc est septentrionalis,
hominibus non putaret in austfalem ; quod
tamen falsum jam deprebensum fuerat a superiorum
saeculorum geographis, qui genlium trans tropicum
Cancri et ipsum oequatorem sitarum mentionem feceranl.
Quo admisso, nulla ralio erat negandi ad nieridiem
ulterius progredi homines non potuisse ; cum.*- quidem esset notissimum aslronomice non prorsus
imperitis, ad Austrum pergentibus alteram temperalam
zonam occurrere oportere. Mirum profecto est
homines, miiiime alioquin hebetes, hoc non vidisse.
Sed Augusiinus nobis hic auctoritatem Scripturse ob »
jicit: Quoniain, inqutt, tiu//o inodo Scriplura kta mentitur,
quw narratk prwterilk facit fidem, eo quod ejus
prwdicta complentur ; niinisque absurdum est ut dicalur
aliquos Iwmines ex hac in illam parletn, Oceani immensilale
trajecla, navigare ac pervenire poluisse, ul
eliam illic, ex uno illo primo homirie genus institueretur
hutnanum. Sed nimis absurdum est hic immensitatem
Oceani commemorare ; primum, quia de ea minime
constabai, poteratque fieri ut Punicoe naves secundis
ventis eo delaloe essent quo ire nollent. Ac sane jam ,■" nobisconstat.siquseuavis trigesimumgradumsepten-i
trionalis latiludinis superaverit ad Austrum vela faciens.vix
eam abslinere posse quin in australem Americam
recto cursu feratur, quse sic facile retecta fuit. j
Haeccum esse possent, nec iisconlraria ulla experi-J
menta objicerentur, nen debuerunt quasi absurda
rejici. Deinde minime epus fuit trajicere Oceanum, ut
in antichthonum hemisphserium iretur, nam pedibus
ee pervenire petuerunt Alri, et revera pervenerunt.
Quin et Iegende Africae pram eo navibus ire licuit.
Hanno Posnus narraverat se non peluisse navigare
xiltra Hesperium prempntprium, quud est idem illud,
qued Viride nunc vccatur, non navigandi difficultate,
sed tantum annonse penuria : Ou ykp en, inquit, iizlevc« f/._v
izpoaoixipo) , T« V O-ITMV ■h(i.a ; iizi).iixbvro) V : ISeque.16491 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 492enim navigavimus ulterius, quod nos cibaria defecissent. A
Itaque aucteritas ScriptuToe huc nihil faciebat, quas
nen dpcet selum boreale hemisphserium incoli, sed
tanium in eo primos honiines creatos ; unde non sequitur
non potuisse eos in oppositum bemispbserium
se conferre. 1 nunc et crede horaini de Dei voluniate,
deque mundo fuluro tam multa ex obscuris Scripturse
locis colligenti, qui ne de terra quidem , quam pedibus
calcabat, recie ratiocinari, aut recte sentientibus
assenliri potuit. Alqui multo mirabiliora erunt quae
illic videbimus, quam quse in altero hoc orbe a proavis
nostris inventa sunt. De hoc merito dixeris, quod
de Thalele nonnemo dixit: Quod anle pedes non videl,
cwli scrulalitr plagas ICap. 11. Stcuf lingua una cum essel omnium , non
ideo filii. pestilentiw defuentnl ; nam et ante diluvium I
una eral lingua, et tamen otnnes, prwler unam Noe
justi domum , deleri diluvio meruerunt : ita quando ,
merito elalioris impielalis, genles diversitale linguarum
punilw atque divisw sunt, et civitas impiorum cottfusionk
nomen accepit, hoc esl, appellata esl Rabylon ,
non defuil domus Heber, ubi ea qum antea fuit omnium
lingiia retnaneret. ] Merum hoc esse commenium, ipsique
Scriptursecontrarium oslendit multis Joan. Clericus
in dissert. de lingua Hebraica. Nee sane hac
de re poterat judicare Augustinus, qui eam ignorabat ;
sed nescio quo falo de iis quae ignota ei erant,
passim judicare aggressus est, nec dubitavit pro comperlis
passim assumere quae nunquam probare poluissel.
Attamen scholastici, sed linguarum non peritiores,
aliique e scholasticorum illorum prosapia, Q
csecum ducem cseci, aut, quod mirum est, oculali,
sed sponle clausis oculis, secuii sunt.Cap. 17. Assyriorum (regnum) multo eral potenlius
alque sublimius. Nam rex ille Ninus Beli filius, excepta
Ittdia, universw Asiw populos subjuguveral.] Hsec
quoqueadversari Scripturaesacraaostendii idem Mosis
nuperus inlerpres ad Gen. x, 10.Cap. 29. Item Deus apparuit Abraltw ad quercum
Mambrw, in iribus virk quos dubitandum non est angetos
fukse.■] Optime, ut ostendil etiam memoratus
interpres, qui ocque libenter Augustinutn sequitur,
cum recta via prseeuntem putat, ac ab eo abit cum
aberrare eum existimat. Atque ulinam semper aut
ille, aut alius Scriptnrse interpres, cerlum ubique ducem
se praeberet ! Nos sane magno labore liberaret, __
quibus omnia suntexpendetida, quia ab omnibus ferme
aliquando deceplis nemini eorum « g« o-« vio'Tcos’
credere licet.LIBRO xvn. Cap. 4. In explicatione caniici Annoc,
postquaui priora verba deChrislo explictiit, tandem
deveniens ad haec: Exaltabit cortiu Cltrkti sui, I Sam.
n, 10: Quomodo, inquit, Chrklus exaltabit cornu
Cltristi suil De quo enitn supra diclum esl: Dominus
ascendil in ccelos. Ef intellecius est Dominus Chrktus ;
ipse, sicut hic dicilur, exallabit cornu Cbristi sui.
Quis est crgo Chrislus Chtisli sui ? An cornu exaltabil
uniuscrijusque fidelis sui, sicul ila ipsa, in principio hujus
hymni, ail: Exaltatum esi cornu ineuin in DeoA meo. Otnnes quippe unctos ejus chrkmate recle chrislos
possumus dicere ; quod latnen l-olutn, cum suO capite,
corpus unus est Cltrisius. ] Sed ubi Ecclesia
dicitur Chrislus Cltrkli ? Ubi christus vocatur ullus,
praeter regem aut sacerdolem ? Scripluram nos interprelari
oportet, non ex stylo quodam possibili, ut ila
loquar, quem ipsi comminiscamur, sed ex stylo ipso
usu consecrato. Itaque cum nusquam inveniret christum
dictum Chrislianum ullum in singulari, el prae->
terea videret bic agi de rege, dehuit inde potius coiligere
superiora de Christo male esse intellecta. Ac
sane si consuluisset Aquilam, aut Tbeodotionem,
aut Symmachum, intellexisset male versa esse superiora
verba : Dominus ascendit in cmlos et loiniit, vertendumque,
ut habet versio Hieronymiana: superB tpsos ( vel confra illos) in ccelis lonabit ; nec ex illis
verbis collegisset de Christo agi, quia solus Christus
ascendit in coelum.Cap. 7, § 4. Narratur historia quse habetur 1 Reg.
VII, 12. Assumpsit lapidetn unum,et statuit iiium inle »
Metssephal novam et velerem, et vocavit notnen ejus
Abenneser, quod est Laline lapis adjulork ; et dixil:
Usqtie huc adjuvit nos Dominus. Massepltat interpretattir
inlenlio. Lapis ille adjuloris medieias est Salvaloris,
per quem transeundum esf a Massephat vetere
ad novam, id est ab intenlione qua exspectabatur in
carnali regno beatiludo falsa carnalk, ad inteniioitem
qua per Novum Teslamenluin exspectatur in regtw cwlorum
bealiludo verksima spiriiualis. ] Non babebant
LXX interpretes inter Massephat novam et veierem,G sed avup.eaov JiiaaanfaS y.ai uvup.eaov rf>; izoluiu ;, quse
verba respondent Hebraicis : pjn "|'*n nS-""-'" |"S inter
Milspha et Schen. Posleriorem vocem, quoe nomen
est proprium, male verterunl appellativa voce7r« ).« .« ,
veierem, duni legunt K}i jaschan pro r_/71 Itassclien ;
unde faclum ul priscns interpres Latinus crediderit
omissum esse nouam, verteritque tnfer Maspltat novam
et veterem. Hac aulem falsa interpretatione nititur
tota Augustini ratiocinatio ; ac sane mirum est
virum satis acutum apud se non reputasse subiude,
se noctu et interdiu de Seriptura sacra sal tuto loqui
non posse, nisi cerlo sciret quid sibi vellet, quod non
poterat ubique ex infida versione intelligere. Similiter
quod deducit ex significatione vocis Massaphat est
absurdum, quia non intellexit quid sibi vellet voxD inleniio hoc in loco ; est enim intenlio oculorum, nam
nSSQ milsphah, potest deduci anSS tsaphah, contemplatus,
speculatus est, ac proinde oculos intendit.
Ac sane in lexico Nominum Graeco vertitur uizoav.btzevatg,
et in libro de Nominibus Hebraicis emendato
ab Hieronymo, speculalio, sive contemplatio. Sed
quidquid significet, allegoricis inlerpreiationibus ex
nominum significatudeductis nihil esseinanius oslendit
Joan. Clericus in Quoesiionibus Hieronymianis.Cap. 11. Memenlo qua ; est mea substantia. Niltil
hic melius quam ipse Jesus inleltigitur, subslanlia populi
ejus, ex quo natura est carnis ejus. Non enim
vane, inquil, conslituisli omnes filios hominum. iVisi
enim esset unus fitius homink substantia Israel, per493 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 49 »qttem filiutn hominis liberarentur multi filii hominum, £
vane utique constiluti essent omnes filii hominum. ]
A capite 9 aggressus esl interpretari Augustinus
psal. Lxxxvni ex divisione Groeca ; cujus interpretationis
hane lantum particulam, quoc est vers. 47, expendemus.
Hebraicus codex habet: "6n nn '_">"*13T,
recordare ego quanli sim wvi, hoc est quam brevis sit
viia mea. LXXinlerpretes verterunt^vno-SjjTtTiffiou
fi vizbaxaai ;, hoc esi, recordare quw mea sii, ut barbare
loquar, subskleniia, seu quandiu hic subsistani ;
Al Latinus inlerpres perperam vertil siibslantiam,
quod iion posset conferre versionem Graecam cum
Hebraico lextu, cum quo nisi conferatur saepe non
potest intelligi ; unde Augusiinus conlorlam illam
arripuit interprelationem, quam protulimus. Vide et
interpreiationem ejus in hunc’ psalmum. Vir ille ex 1
quovis loco quamvis sententiam exsculpere potnit ;
sed miror ipsum non animadvertisse eam rationem
interpretandi tolam essecominentitiam, et figmenta
proarbitrio excogitala, tam secure et tam confidenler
proferre suslinuisse.Cap. 14. Mihi autem credibilius videntur exislimare,
qui omnes illos cetitum et quinquaginta psalmos ejus
operi tribuunl, eumque aliquos prmnotasse nominibus
aliorum, etc. ] Mira profecto est hoec sentenlia, nam
si David praenoiare poiuit psalmos quosdam noaiinibus
aliorum, quis docuit Augustinum eos qui prsenotati
sunt nomine Davidis ab alio quopiam pranotatos
nonfuisse ? Nam quod ait proenotasse eum nominibus
aliquid, qitod ad rem perlineut, figuranlibus, merum
esse commentum quis non videt ? Deinde nemo i
possit tribuere Davidi psalmos in quibus roentio fit
Babylonicae captivitatis, quasi rei prseteritse, ut
psal.cxxxvi.LIBRO xvm. Cap. 5. De tempore natalium Isaaci:
Tunc, inquit, et Assyriis quinlus erat rex Aralius ; boc
est, post Belum, cujus filius Ninus fuisse dicitur. Si
sequitur bic Eusebium, ut videtur, debuit dicere :
quartuseral rex Arius, ut ex Scaligerana edilione
liquet. Ac sane testantur Benedictini legi in pluribus
mss. Arrium, et deberet proeterea legi quartus. Caelerum
seriem hanc Assyriorum regum confictam
niulti putant. Vide Joan. Clericum ad Gen. x, 10.
Temporibus sane Abrahami non rex Babyloniorum,
qui hic Assyrioruni dicitur, sed Elymaeorum potenlissimus
erat regum Transeuphralensium. Vide Ge-d
nes. xiv, 4.Ibid. Io fiiia Inaclii fuisse perhibetur quw poslea Isis
appellala, ut magna dea cutla est in JEgypto ; quamvit
alii scribanl eam ex jElhiopia in JEgyplum venkse
regtnam, etquod late justequeimperaveril, eisque mutta
commoda el lilteras inslituerit, hiinc honorem illi
habilum esse divinum, posteaquam ibi mortua esl, et
tantum Iwnorem, ul capilali crimine reus fierel si quis
eam hominem fuisse diceret. ] lonem suam temere
cum antiquissima regina .Egyptiorum confuderunt
Graeci, ut viderentur iis esse anliquiores, nixi duntaxat
tenui similitudine nomiuis, el quod Isis sub
imagine vaccse, iu quam mulata ferebatur lo Argiva,A colebatur. Quoe satis firma non sunt TKUT.-^TO ? indicia:nec quisquam facile credet amiquissimis illistemporibus jEgyplios a Grsecis accepisse reginam etdeam. Herodotus lib. i, cap. 1, docet quidem Orientalesdixisse Jonem ivisse in ^Egyptum, sed raptama Phcenicibus, et illic, ut videtur, venditam. Dicamusergo Isidem ^Egyptiam fuisse cum Diodoro Siculolib. I Bibliothecae, et quidera anliquissimamjEgypti reginam, quod vel nomen ejus significat ;eum idem scriptor testelur "io-tv p.e6epp.-nvevopivnvEIVKJ ixulaiav, Isin verli atttiquam, linguaque Hebraica,quae affinis erat iEgyptise, t_>u_ » jaschkch, velusdicatur. Attamen Augustinus recte contra Graecossic, ut facit, ratiocinari potuit ; tamelsi ^Egypiios eomodo ad fidem adducere non potuit, cum se GroecisB niiiIto antiquiores, nec sine ratione, esse putarent.Cap. 5. His temporibus ( nempe Jacobi) rex Argiivorum Apis navibus transveclus in JEgyplum, cum ibimortuus fuissei, factus esf Serapk omnium maximusjEgypliorum deus. Nomink autem hujus cur non Apis,eliam posl morlem, sed Serapis appellalus sil, facilli,mam rationem Varro reddidit. Quia enim arca tn quai morluus ponitur, quod omnes jam aupxofuyav vocant, ; aopb ; dicilur Grwce, el ibi eum venerari sepultumi cwperanl, priusquam lemplum ejus esset exstruclum,velut soros et Apis. ] Quasi vero defuerint in -Egyplohomines quos in deorum numerum referrent, ut adivenientes ex Peloponneso continuo deorum loco haberent ;aut quasi Grsece locuti fuerint ! Itaque viridocti merito originationem Varronis rejecerimt, SeiC rapimque antiquissimum esse .Egyptiorum nument existimarunt, et quidem aliquot saeculis Argivo Api.t Vide Jos. Scaligerura in Animadversionibus Eusebianisad ann. 1750, el Gerh. Joan. Vossium de Ido:lolatria genlilium lib. l, cap. 29, quamvis non pro ;bemus posterioris senlentiam, qui Josephum patriaricham Serapin dictum vult.Cap. 8. Minerva vero longe his (Hercule et Mercu !
rio) antiquior. Nam lemporibus Ogygii ad lacum qui
i Tritonk dicilur, virginali apparukse fertur wtate, unde
et Tritonia nuncupala est, etc.] Elymologiam nominis
i Tritoniae, et rationem cur e capite Jovis nata diceretur,
attulit vcrisimiliores Joan. Clericus ad Theogo,
niam Hesiodi vers. 895.Cap. 12. Hisce temporibus Hercuies in Syria ( sic• »D liabent mss., non in Tyria ut est in editionibus ) clarushabebalur ; sed nimirum alius, non ille de quo suipra loculi sumus. Secretiore quippe hisloria plwesfuisse dicuntur et Liberi Palres el Hercules. ] Certum ; est Herculem numen esse Phcenicium, cui urbs Tyrusconsecrata fuit. Quin et plures Tyrios fuisse volunt,i ut animadvertit Gerli. Joh. Vossius de ldololatria ! gentilium lib. I cap. 22 et 54. Crediderim ipsum auti Tbebanum, aut Argivum Herculem indidem originemi ducere, sive unus sint, sive plures. Vide quoe obiter ; hac de re habet Joan. Clericus in notis ad sect. 3dissert, Joannis Seldeni de Dccimis. Nam rent pluriibus hic diducere non vacat, nec necesse est. Sed hincapparet noii perperairijuc iegi in Syria, nec emen->498 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 496dandum esse in Tirynlhia, ut putabat Joan. Lud.Vives
Cap. 14. Per idem temporis inlervallum exstilerunt
poetw (Orpheus, Musaeus, Linus, temporibus judicum
Jsraelis) qui eliam iheologi dicerenlur, quoniam
de diis carmina faciebant, sed talibus dik, qui licei
mugni homines, lamen homines fuerunl ; aut mundi
Itujus, quem Deus verus fecit, elementa sunt ; aut in
principatibus et potestatibus, pro voluntale Creatoris
et suk meritis ordinati. ] Liquet hoc ex Theogonia
Hesiodi, qui antiquissima numina facit Cbaos, CocJum
et Terram ; tum spirilus nescio quos, quos variis
naturse parlibus prseficit ; ac tandem animos hominum
fato lunctorum. Non dubilo quin superiores
poelas theologos sit ea in re imitatus, quamvis nonnulli
veterum primum auclorem Theogonise eum faciant.
Vide Joannem Clericum ad titulum Theogonise
Hesiodeae, et prooemium Diogenis Laertii, ubi de
Theogonia Lini.Cap. 18. Si etiim dixerimus ea nott esse credenda,
non desunt etiam nunc qui ejusmodi qumdam vel certksitna
audivisse, vel etiam experlos se esse asseverent.
Nam et nos cum essemus in Ilalia, audiebamus lalia
de quadam regione illarum pariium, ubi slabularias
mulieres imbutas his malis artibus, in caseo dare solere
dicebant quibus vellenl seu possent viatoribus, unde
injumenta iltico verterenlur el necessaria quwque porlarenl,
poslque perfuncla opera ilerum ad se redirent,
etc.] Miror Auguslinum hoec ita proponere quasi possent
esse vera, vixqueea negare liceret,' cum postca
dicat hwc vel falsa esse, vel lam inusilata, ul merito
non credantur, putetque polius a doemonibus turbatam
fuisse phantasiam hominum, qui proe jurore
crederent se esse jumenta. Postea etiam narrat cujusdam
Praestantii patri, post casei ejusmodi comeslionem,
lale quid in somnis conligisse. Sed si hoc
fieret ope daemonum, quid’ illis opus fuit medicato
cibo ? Aut si lalis cibus id efttceret, quid epus fuit
dsemonibus ? Praeterea si ex arbitrie daempnum ita
pependisset hominum phantasia, ut nec, cibo sumplo,
eerum vi resistere hernines pessent, nec lurbatae
phantasiae imagines vincere, nen exiguum hee
fuisset predigium. Itaque satius fuit muliercularum
figmenla aperte negare, quani rerum ejusmedi ralienes
quoerere., Cap. 22. Siquidem post illud maximutn alque universale
diluvium, cum in arca Noe octo soli homines
evaserunt, anni non mnlio amptius quam mille transierant
quando Ninus Asiam lolam, excepta India,
sabjugavit. ] Revera ex calculc LXX inlerpretum,
ad natalera Abrahami annum nen effluxerunt plures
anni quam 1132, ut estendil lsaacus Vcssius in lib.
de JEtate mundi, cap. 6. Sed cum a temperibus Pbalegi,
quibus genus humanum in varias abiit colenias,
ad tempera Nini, ex eodem calculo quo statuitur ab
Eusebio Ninus paulo ante natum Abrabamum subegisse
Asiam, non ellluxerint mullo plures 500 annis,
Asia nihil ferme habebat prselerdeserta,nam intraid
tempus non potuerunt ita augeri homines, ut tantos
lerrarum tractus implerent. Itaque reclius faciunt quiA Ninum serius regnasse volunt. Vide c. 2 hujus libri.
Cap. 23. Epdem tetnpore nonnulti sibyllam Eryllirwam
vaticinalam ferunt. Sibyllas aulem Varro prodidit
plures fuisse, nonunam. Hwc sane Erythrwa st.
bylla quwdatn de Christo maritfesla conscripsil, quod
eliam nos prius in Lalina lingua, versibus male Latinis
et non stantibus legimus, per nescio cujus inlerpretis
imperitiam, sicut post cognovimus, etc. ] Poslea dicit
exemplar Grsecum sibi oslensum a Flaceiano, proferlque
Achroslichin versibus, ut Ioquitur, slanlibus
versam, cujus initiales litlerse sunt ivjo-oO ? Xpiaxbg
Qeov vib ; aaxftp. Quod de Groecis versibus est iutelligendum,
nam in Laiinis non potuerunt eae litleroe
comparere. Quare rnirer imperitiam interpretis accusari,
qui sane non potuit Lalinis versibus hoc exBprimere. Sed mullo imagis miror Augustinum, qui
yvnaibxma librorum sacrorum contra Manichoeos non
male defendit, non animadvertisse hic manifestam
suppositionem. Scio alios niullos Christianos scriptores
hac in reeum esse seculum, nec repelam quoe
contra eos animadversa sunt, cum ab aliis, tuni a
Davide Blondello in opere Gallice de Sibyllis. Sed
prefecto est quod suspicemur multos eorum facile
quidem olfecisse suppositionem hujusce fetus, sed
quia rudis plebecula latn levibus capiebatuf rationibus
quam gravibus, eos arripuisse hoc argumentum,
ut alia multa, quia conducebat causoe, non quia verum
iis videbatur. Alioqui si ita obbrutuisset iis palatum,
ut nihil hic suppositi animadverterent, nullos
suppositos fetus a genuinis secernere potuissent. NonC patitur quidem historise fides nos dubitare quin fuerintfalidicse qusedam mulieres quae varia proedixissent,de imperio prsesertim Romano, sed illa nihilad Christianam feligionem. Crediderim, ut meamquoqueconjecturara aperiam, fanaticas illas mulieresnomen ab Oriente, una cum arle decipiendi, altulisse,et dictas sibyllas a Graecis, qued Phcenices vocarenthujusmodi mulierem nb'2tt ? sekebola, hoc estqum consencscit: nam vetulse erant hsevates, nec earumseneclus minus decantata fuit quam vaticinia.Ovidius Metam. lib. xiv, 152, sic inducit loquentemsibyllam:
Lux seterna mihi carituraque fine dabatur,
Simea virginitas Phcebo patuissetamanli.
Dum lamen hanc sperat, dum prsecorrumpere donis
Me cupit, Elige, ait, virgo Cumaea, quid optes,
Optatis potiere tuis. Ego pulveris hausli
D _ Oslendens cunmlum, quot haberel corpora pulvis,
Tot mibi natales cohtingere vana rogavi:
Excidit optarem juvenes quoque prolinus annos,
Hos tamen ille mihi dabat, seternamque juventam,
Si Yenerem palerer. Conlempto munere fhcebi
Tnnuba permaneo, sed jam felicior aatas
Terga declit, tremuloque gradu venit segra seneclus,
Quse palienda diu est ; namjam mibi sascula septem
Aeta vides, superest numeros ut pulveris aequem,
Tercentum messes, tercentum musta videre.Quoe sunt poetica ligraenta inde nata, quod diceretursibylla grandaeva fuisse.Ibid. § 11. Inserit etiam Laclanlins operi suo quwdamde Chrislo vaticinia sibyllw, quamvk non exprimatcujus.] Respexit ad locum Lactantii ex lib. Inst.divin. i, cap. 6, ubi, memoratis variis sibyllis, sicloquitur ; Harum omnium sibijllarum carmina stferun-497 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 498tur et habenlur, prwlerquam Cumwm, cujtis libri a Ro- A
mari.s occulunlitr ; nec eos ab ullo, nisi a qttindecim
viris, inspici fas est. Ei sunl singularum singuli libri,
qui quia sibyliw notnine inscribunlur, unius esse creduntur,
sunlque confusi. Hactenus nihil habet quod
non consentaneum sit loco Auguslini ; sed sequentia
ei adversantur, sic enim pergit scriptor eleganlissimus:
Nec dkcerni, ac suum cuique assignari polest,
nisi Erytlirwm, quw et nomen suum, verum carmini inseruit,
et Erylhrwain se nominatum iri prmlocuta est,
cum esset orla Rabylone. Sed ct nos confuse sibyllam
dicemus, sicubi leslimoniis earum fuerit abulendum.
Sed et postea Erythraeae versus nominalim profert
lib. iv, cap. 15, et Iib. de Ira cap. 22. Quae omnia'
licla esse a Christianis eo nomine indignis, res ipsa
clamat. ' ICap. 57. Tempore igitur prophetarum nostrorum,
quorum jatn scripla ad noliliam fere omnium gentium
pervenerunt, philosophi genlium nondum eranl qui hoc etiam
 tiomitte vocarenlur, quod cwpila Samio Pylhagora,
qui eo lempore quo Judeorum esl solula caplivitas
cwpit excellere atque cognosci.] Nihil verius, optimumque
id est argumentum, quo quam sit recens Greecorum
philosopbia ostendatur. IUustrarunt etiam hanc
chronologiam editores Parisienses ; sed Jnonnulla
sunt in eorum adnolatione errata aut typothetarum,
aut festinantis calami, quoe hic emendabo, ut ex aliis
editionibus, si quae posthac fiant, demantur. Primum
aiuntabEusebio in Chronico Pythagoram adG3 olympiadem
refefri. Atqui est 65 ad quam in Eusebiano
Chronico legere est: Pylhagoras physicus philosophus (
clarus habelur. Addunt Benedictini eumdem Eusebium
lib. x de Praeparatione evangelica, cap. 3, scribere
claruisse Pythagoram olympiade 62. In illo tamen
capite nihil habet Eusebius de setate PythagPrae, sed
tantum in sequente, ubi etiam hec unum dicit, vixisse
eum diu post septem Sapienies. Praeterea subjiciuntdeeo
lempore: Regnabat auteni apud Romanos
Servius Sulpitius. Voluerunt dicere viri docti
Servium Tullium, nara Servius Sulpitius jurisconsultus
fuit, Ciceronis sequalis.Tandem iiadeemortuali anno
Pythagorse loquunlur: Pythagoras mortem obiit olympiade
70, anuo ejus, juxta Eusebii Chronicon, quarlo
vel quinlo. Debuit scribi lerfio vel quarto, et sicscriptum
pulo a viris eruditis nam vel pueri sciunt iu
singulis olympiadibus esse tantum quatuor annos. 1
Quod observo, non inseclandi gralia, absit ! qui laborem
eorum minime omnium sperno ; sed ut discant
alii homines maligni ex lalibus exemplis, non esse
bonis et erudilis viris propterea insultandum, prsesertim
si se aliis faciles in talibus prsebeant.lbid. Isis porro Inaclti filia fuisse prodilur, qui primus
regnare cwpit Argivis.] Si, nimirum, credamus
lonem, quod antea parum verisimile esse oslendimus
ad lib. xvin cap. 5.Cap. 39. Moyses in populo conslituit qui dpcendis
lilleris prwessenl, priusqitam divinw legis ullas lilteras
nossenl. Hosappellal Scriptura ypup.p.u.roeiau.yo) yei ;, qui
Laiine dicipossunt lillerarum induclorcs, vel introduAclores, eo quod eas inducattt, id est irilroducant quodaiiimodoincordadiscentium,velin
eospotiusipsos quos
docent.] Qui ila interpretatus est vocemGrsecam Auguslino,
hominem fefellil, namSeptuagintainterpretes
vocem adbibent ad vertendam Hebraicam Ta_7 sclwter,
quse grammalistam miniroe signifieat, sed apparitorem
magistratuum. Vide quoe notavit de ea voce
Joaniies Clericus ad Exod. v, 6.Cap. 45. Memoralis versionibus Aquilse, Symmachi,Theodotionis et quinta : Hanc tamen, inquit,quw Septuaginta est,Hanquam sola essel sic recipit Ecclesia,eaque ulunlur Grwci populi Chrktiani, quorumplerique aiiqtta sit alia ignoranl.)  Nempe mulieres et' artifices, caeteraqueplebecula, vagisNumidis sirailis ;nam alii, qui vel leviter litteris sacris tincti erant,B aliquid legerant aul inaudiverant de Tetraplis, autHexaplis Origenis. Pergit : Ex hae Sepluaginta inleripretalione eliam in Latinam linguam interprelalumest■ quod Laiinw Ecclesiw tenent. Itaque legebant hominesdocti et prudentes versionem versionis, quarum pleriqueecclesiastici neutram poterant expendere ; namGraecam cum Hebrsee cedice ccnferre vel due pptuerunt,ut lequitur ille, vel neme ; Latinam cumGraeca plttres quidem, sed pauci, prse iis qui Groecenesciebant, inler ques Augustinus. I nuncetin cjusnindihptninibus lauda aut acumen in interpretaticneScripiuroe, aut diligentiam in sacris sludiis, aut pruidentiam in acquiescendo in versicnibus quse benoeneessent an maloe nesciebant.i Quamvis, inquit, non defuerit temporibus noslrisi C presbyter Hieroftymus, Iwmo doclksimus et omniumi trium linguarum peritus ; qui non ex Grwco, sed exi Hebrwo in Lalintim eloquium easdem Scriplurasconverilertf. Qualenus perrigerelur eruditio Hierenymianal in utraque Iingua, Grseca et Hebraica, satis luculenteostendit Joannes Clericus in Quoesliohibus Hieronymianis ;sed collatus aliis presbyterStridonensissaneerat doctissimus. Sedejus, subjicit Augustinus,i tam litleratum laborem, quamvis Judwi fateantur esse ; veracem, Sepluaginta vero interpreles, in mutlk errassci contendanl ; tamen Ecclesim Chrisli lot hominum auclorituti,ab Eleazaro tunc ponlifice, ad hoc tanlum opusi eleclorum ttemmem judicant prwfereiidum: quia elsi nonin eis unus apparukset spirilus, sine dubitalionedivittus,i sed inter se verba inlerprelalioitis suw Sepluaginla docti, D tnore hominutncontulissent, ul qttod placuissei otuitibusIwc maneret, nullus eis unus inlerpres debuit anteponi.t Quamvis nibil essetquod reponeretur buic ratiecinaslioni, non possel tamen conlra rem ipsam valerc, itaut manifesia peccata quoe inveniuntur in vcrsioneLXX interpretum, vir Ilebraice doclus incipiat crederenon esse peccala ; nam ratiocinationes, cx eo ; quod convenirevidetur deducloe, ipsis factis ac rebus> opponi non possunt: <.tiia soepe quod non conveniebatfieri factum est, nec factum est quod convenierbat. Deinde omnis illa historia LXX interprelumi mera esl fabula, ficta a Judaeo Hellenista, forte uti pigriiioe Hellenistarum ojnsuleretur- ne necesse baberentdiscere linguam Hebraicam ; cum 0s67tveuorov199 / SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINf. 500^ersicnem habere viderentur. Delee, fateer, lot ac,
tanta apud veleres inveniri specimina non fidei circumspecloe
et firmis rationibus nixoe, sed credulitatis
inconsultse et omnia temere arripienlis ; nisi quis politicam
calliditatem, ut nnnc loquimur, malil hsec
liaberi. Utrumvis verum staiuaiur, inde colligendum
erit nobis, praeter Cbristum et apostolos, qui fideliter
doctrinoe ejus adlncseruntj non esse quaerendos
magistros in quorum auctoritate acquiescamus : qua
de re eliam nos ipse Chrislus diserte praemonuit
Matlh. xxni, 8. Proeterea facile fieri potest ut non
Septuaginta, sed aliquot cenieni homines minus periti
uno viro fuerint ; ac sane inlegri consessus quam
srepe errarunt ? Quidve esl nolius quam veri amantibus
suffragia hon esse exnumero, sed ex pondere
_estimalida ?Nulla propemodum verilas, ne ipsa quidem
religione Chrisliana excepta, defendi potest, si
numerus nota ac argumentum verilatis habeatur.
Denique, ut jam dixi, illa de LXX inlerpretibus Aristese
historia pulida est fabella. Vide quse hac de re
jam nolavimus ad lom. II, epist. 28. Itaqne dignum
est risu, quod lam gravibus verbis exprimitur in sequentibus
: Cum vero tantmu in eis signttm Divinilaiis
apparuit, profcclo. qukquis alius illarum Scriplurarum
- ex Hebrwa in quamlibel atiaiit linguam interpres est
verax, aut congruit illis LXX interprelibus, aut, si
congruere non vldetur^ altitudo ibi prophetica esse censendaest.
Authic aliquid excidit, autsupplendumanimo
post congruere non videlur, hanc sententiam: et cum
Hebraico codice tamen consentit ; nam ex sequentibus
hoc velle Augustinura liquel.Hoec sane mira sunt
et inaudita, nec lemere ac siue gravibus ralionibus
affirmanda. Quis enim possit sibi persuadere Spirituni
propheticum eeriam senlentiam dictasse Hebroeis
olim valibus, a quibus primum oracula divina
lilleris mandata sunt ; deindeeumdem Spiriluni eorum
vatum Graecis interprelibus aliam, aul contrariam
afflasse senlentiam ? Nemo talia facile sibi persuadeat.
Hic veronulla credendi ralio occurrit, proeter
anilem illam Arisleae fabulam, cui insunt omnia
mendacii male conficti indicia, et cui res ipsa contradicit.
Nam liquet, conferenti versionem cum contextu
Hebraico, permulta delicia esse a LXX interprelibus
aut ab eo, quicunque sit, qui eam versionem
concinnavit, adraissa ; quod male in exemplari suo
Jegerent voces Hebraicas, quod affines litteras miscerent,
quod vocum rariorum significalus nescirent,
quod Joca obscura non assequerentur, et quod ne
ciara quidem interdum salis intelligerent ; quae bumani
et allucinanlis spiritus sunt, non divini. Sed
haec per se scire Augustinus non potuit ; verum de
re ipsi plane incomperta lacere eum potius decuit,
quam tam mullaiiiania effnndere. Si verum amamus,
fatendum tam absurdas opiniones non displicuisse
viris nequaquam hebetibus, quod eorum pigriliae ac
existimaiioni consulerent, uljam alibi significavimus.
Cap. 44. Sed, ait aliquis, quomodo sciam quid Jonas
propheta dixeril Ninivitis, uirum: Triduum, et Ninive
evertetur ; att ; Quadraginta dies ? QukenimnoiiA videat non polukse utrumque lunc dici a propheta, qui
missus fueral terrere comminalione imtninenlis exitii
civitatem ?… Si ergo a me qumrilur quid horum Jonas
dixeril, hoc pulo pOtius quod legilur in Hebrwo : Quadraginla
dies, et Ninive everletur.] Optime, unde
colligendiira erat aut graviter errasse LXX interpretes,
aul mendosos esse eorum codices. Prius fateri
noluit Augiistinus ; itaque ad posterius deveniendum
fuisset, nisi hinc incommoda quoedam exorlura prsevidisset ;
nempe, plebem dicturam valde pigros, aut
inconsultos, aut indoctos fuisse prsesules suos, qui
versionem Latinam, hauslam ex vitiosis codicibus
Graecis ; sibi proelegi adhuc curassent ; nam rnagntc
hoc fuit ignorantise, si nescienles peecarant ; ncc minoris
pigrilise aut imprudeniise, si in veriialem inBquirere, viliaque versionisemendarenoluerant ; Multo
boc deterius erat, consectariisque periculosioribus
obnoxium, quam nova interpretalio Ifieronyrni voris
Hebraicae p*p'p Kiltajon, in eodem propheia, qua de
re tantas querelas profuderal venlis lerendas Auaustinus,
cujus vide epislolam 71 et quae ad eani nolavimus.
Igitur sese ad aliud aofbv fapp.av.ov, convertit
Poenus oralnr ; Septuaginta qritppe, inquit, longe poslerius
inlerpretati aliud dicere poluerunt, qnod lamen
ad rem pertineret, el in unutn eumdemque sensum,
quamvis sttb allera significalione concurreret ; admoneretque
leclorein ulraque aucloritate non spreta, ab historia
sese attollere ad ea requirenda, propter qum significanda
liistoria ipsa conscripta est. Hoec demum
interea quidem recenseri possunt quoe non sunt naGtura sua repugnantia » ac proinde fieri non possunt ;
cseteroqui ne levissima quidem verisimilitudine tincta.
Septtiaginta interpreles, eo ipso quod se interpretes
profiientur, pollicentur sedicturos Graecequse
Hebraice scripta sunt ; quod nisi proastent, non possunt
crimen aut imperiiise, aut negligenliae, aul maloe
fidei effugere. Hoc cum semper verum sit in hisloriarum
interpretalione, si ita loqui licet, est vero verius,
quisquis enim inducit aliquem in versione diceniemquod
non est in arcbelypo quod veriit, nienlitur.
Al licel, inquies, verba nonnibil immutare, si
sit eadeni sententia. Non nego, sed hoc tum demum
fieri potesl, cum id posiulat ingenium lingua- qiia utitur
interpres, non ubi nihilnecesse est. Praeterea falsum
est esseidem, ad sententiam quod attinei,ad/HteD quadraginla dies, et adhuc tres dies. Sed audiamus
Augustinum allegoricas machinas violenter adbibenteni,
ut defendat Groocos interpretes : Si per illam
civilatem rccle accipilur Ecclesia gentium prophetice figurata ;
eversa, scilicel per pmnilentiam ut qualis fuerat
jatn non essel ; hoc quoniam per Chrktum faclum est in
Ecclesia genlium, cujus ilta Ninive figuram gerebat ;
sive per qttadraginla dics, sive iriduum, idetn ipse significalus
est Cltrklus ; per qiiadraginla, scilicet, quia lot
dies pcregit cum dkcipulis suis post resurrectionem, et
ascendit in cwlum ; per triduum vero, quia die tertio resurrexit.
Quseomnia sunt commentitia, nam primo si
negavero Niniven, apud Jonam, esse figuram Eeclesiie
gentium, nempex Scriplura conirariuni probabit.501 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. ADGUSTINI OPERA. 502Deinde dicam absurdum esse dicere eversionem in- J !
tentam Ninive propier peccala, nisi pcenilentiam ageret,
esse figuram mutationis morum quae fii per pcenitentiam.
Profecto si peccata et exiiium propterpeccata
sint figura pcenilentiaeetmutalionis veterum institulorum
per poenitentiam, jam omnium omnia poterunt
esse figurae,.nec ulla amplius sirnilitudo inler figuras
et res figuralas erit qua ?renda. Poterunl rotunda haberi
archetypa quadratorum, et quadrata aniitypa
rotundorum. Tenebrae erunt imago lucis, lux tenebrarum.
Denique quadraginla aut tres dies concessi
poeniieniiae non possunt esse figurae dierum jejunii et
inortis Christi, qui simile nihil habent, praeter numeri
similiiudinem. Imo vero quamvis tol violentse interpretationes
admitterentur, proplerea tamen non licuit
LXX interpretibus mutare numerum prophetae ; 1
et quod de eorum prophetico spiritu hic habet AuguBtinus,
plane est inane 1 et aplum ad offendiculum
lectoribus objiciendum. Quis enim non illico dixerit,
si LXX inlerpretes propheticospiritu donati fuissenl,
cjus ope poiius novas prophetias effusuros, quam
veteres inscitia corrupluros fuisse ? ltaque merito
hahet Hieronymus in Comment. Jonae : Trinus numerus,
qui ponilur a Septuaginta, non convenit pmnitenlice,
el satis miror cur ila translalum sit, cum in llebrmo
nec litteraruni,nec syllabarum, nec accentuum, necverbi
ulla sit communitas ; tres enim dicuntur SALOS, el quadraginla
ARBAIM. Alioquin et de Judma tanlo ilinere
missus prophelain Assyrios, dignam sum prcedicalionis
pcenitentiam flagitabat, ulanliqua el pulridavulnera ditt
upposilo curarenlur emplastro. Porro quadragenarius '
numerus convenil peccaloribus el jejunio el orationi, et
sacco et lacrymis et perseverantias deprecandi, ob quod
ct Moysesquadraginla diebus jejunavit in monle Sinai,
etc. Ilaque viri docti conjecerunt mendum esseapud
LXX interpretes, sive vilioso codice usi essent, ubi
pro C, quod est quadraginla, esset 3 hoc est tria: nam
frequentia menda quae sunt in numeris apud veteres
Scriplores, eo adduxerunteximios criticos ut crederent
olim non integris vocibus, sed litieris signalos
numeros fuisse. Posset etiam fieri ul in Graecum codicem
mendum irrepsisset etrscriptum fuisset pro M.
Vide ad Jonam Joannem Drusium, et Hugonem Grolium.
Sed nihil vetat nos hic quoque Isaacum VosBium,
qui hoc sibi negotii dalum esse credidit, ut
ilefenderel Septuaginta interpretes. « Hoc saeculo, in- ■
quit, Graeca versio unanimiter hoc in loco rejicitur,
necimmerito. Augustinus lib. svm,cap. 44, de Civiiate
Dei, conatur componere hanc discrepanliam,
sed nihil meojudicio proficit. Melius Theodoretus,
quierrorem Grsecorum exemplarium non interpretibus,
sed librariis imputat. Miratur Hieronymus hanc
diversitalem, cum nulla aut verborum, aut numerorum
sit affiniias, inter tres et quadraginla. Sed vero
quaestionem hanc solvit Justinus martyr, qui, in dialogo
cum Tryphone, ipsa interpretum verba producens,
dies numerat quadraginta ires. Bis vero eumdem
repetii numerum, ne quis vitium subesse exislimet.
Si itaque hanc LXX interprelum seqiuamur lcAclionem, jam manifestam Iiujus discrepantiae ratio■nem
habebimus. Nempe, minor numerus exeidit’ e
codicibus Hebraeis, majtir vero abest ah hodiernis
exemplaribus Graecis ; in quibus olim fuisse, non ut
viilgo ETI Tpstf -hpipai, sed vero eVt 'rpsit v.al p. ) 5ftspai
clare ex Jusiino colligilur. Porro hic nuinerusvalde
est rationi consentaneus. Triduum enim omnino
requirebaturadpraedicandum elperagrandamurbeni.
Confeclo unius diei ilinere, proedixit urbem peritu- .
ram, post diesquadraginta tres. Secundo die, longius
progressus, quadrsginta duos dies significavit. Tertio
itaque die elapso, et peragrata jam urbe, nonnisl '
quadraginta supererant dies. » Haec Vossius lib. de
Translatione LXX interprelum cap. 25, quse ingeniosa
sunt ; sed multo, utmihi quidem videtur, veBrisimilius, cum caeteri Palres et codices in vulgari
lectione consentiant, Juslino fuisse codicem in cujus
contestu scriplum erat ■zpeU, sed cujus margini aliquis
ex'Hebraico codice ascripserat Tetro-KpaxovrK,
quod ille praetermissumpulans, dixit zeatrapKv.avzKi rpeis.i Cap. 52. Memoratis decem persecutionibus : Plagas
enim, inquit, JEgyptiorum, quoniam decemfuerunt,
anlequam inde exire inciperel poputus Dei, putant> ad hunc inlelleclum esse referendas … Sed ego illa
x re gesta in JEgypto, istas perseculiones v>'ophetice significatasesse non arbitror ; quamvis ab eis qui hoc pui
tant exquisite et ingeniose illa singula his singulis com>parala videantur ; non prophelico spiritu, sed conje~
t clura menlis humance, quw aliquando ad verum perves
C nit, aliquando faUitur.]Q\As non exclamet hic:>!K) i5f !
t caifSig ! nihil melius ? Sed et nos quoque idem jui
dicium ferirnus de tot mysticis interpretationibus
, Augustini, quibus ferme totum Vetus Tesiamentum
i in alienos sensus contorsit. Caeterum de decem peri
secutionibus vide Sulpitium Severum lib. u Saerae
l Historise.
3 LIBRO xix. Cap. 1, § 5. Denique fuerunt qui cumdiversa sequerenlur bona finalia, alii virtulein, alii vo« 
5 luptalem, eumdem tamen habitum et consuetudinem
tenebant, ex qua Cynici appellabanlur.] Ideo Apollinaris
Sidonius carm. 2, vers. 167:Quidqnid Erichtheis Cynicorum turba volutat
Gymnasiis, imitala tuos, Epicure, sodales.t Ad quem locum illustrandum hunc laudat Jac. Sir-v mondus., Cap. 7. Opera data est ul imperiosa civitas non solumjugum,verum eliam linguam suam domitis gentibus
, per pacem socielatis imponerel ; per quam non deesset
, imo et abundaret etiam internrelum copia.] Multis hacde re egit vir doctissimus Just. Lipsius libro de Rec
cta Latini sermonis Pronuntiatione, cap. 4, ubi recteetiam monet hic legendum, non pacem societatis, sed
o speciem socielaiis, aut per pacem socialis. Vellem hica Benediclinis prolatam leclionem mss. codicum.
Cap. 24. Postquam ostendit sine amore Dei et
i- proximi non esse populum , ila hoc caput inchoat:
i- Si aulem populus non isto sed alio defmiatur modo,velut si dicatur : populus est cmtus mullitudinis ralio*503 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 504nalis, rerum quas diligit concordi communione sociatus ;
profecto ut videalur qualis quisque populus sil,
illa sunt intuenda qum diligil. Quo3cunque tamen diligat,
si cmtus est mullitudinis, non pecorum sed rationalium
crealurarum, et eorum quw diligit communione
concordi socialus esl, non absurde populus nuncupatu".
lanto ulique melior quanlo in melioribus: tantoque deterior
quanlo eslin deUrioribus concors. Tum subjicit:
Secundum islam definilionem nostram Romanus populus
populus est, etc. ] Miror in mentem Auguslino
non venisse loci Deuter. xxxn, 21 : Ipsi me provocaverunt
ineo qui non erat Deus, et irrilaverunl in vanitalibus
suis, et ego provocabo eos in eo QUI SON EST
POPULUS, et in gente stulta irrilabo illos. Ubi Deus ad
gentium vocationem respicit, ui docet Paulus Kom.
x, 19. Sane vix digni erant nomine populi, qui sic
descripti sunt a Lucilio:Nunc vero a mane ad noclem, festo atque profesto
Tolo ilidem pariterque die, populusque, pairesque
Jactare indo foro se omnes, decedere nusquam ,
Uni SB atque eidem studio onines dedere et arti,
Verba dare ut caule possint, pugnare dolose ,
Blanditia certare, bonum simulare viriim se ,
Insidias facere, ut si hostes sint omnibus omnes.Quos elegantissimos versus nobis servavit Lactanlius
Inst. divin. lib. v, cap. 9.LIBKO xx. Cap. 7. De Apoc. xx, 1 et seqq. Mille
aulem anni duobus modis possunt, quantum mihi oceurrit,
inlelligi: aut quia in ullimis annis mille ista res
tagilur, id esl, sexto annorum milliario, tanquam sexto
die, cujus nunc spatia posteriora volvunlur ; secuturo
deinde sabbato , quod non habet vesperam, requie sciUcet
sanclorum, qum non habet finem, etc.] Hi sunt
fructus allegoricae arithmeticae, ex qua collegerunt
veteres multi mundi hujusce durationem fore sex
millium annorum , septimo vero millenario ei finem
impositum iri, et tum fore setemum piorum sabbaXismum.
Sic S. Barnabas epist. cap. 1S, ad quem
vide notas doctissimi viri Joan. Bapt. Cotelerii, qui
aliorum ei assenlientium et nomina et loca suppeditabit.
 »Cap. 15. De hoc Apocalypseos loco cap. xx, 13 :
El exhibuit mare morluos qui in eo erant, et mors et
infernus reddiderunt mortuos quos in sehabebant ; sic
ratiocinatur: Sed qui sunt niortui quos exhibuit mare,
jqui in eo erant ? Nequeenim qui in mari moriuntur non
sunt in inferno, aut corpora eorum servanlur in mari ;
aut, quod esl absurdius, mare habebal bonos mortuos et
infernus malos. Quis hoc putaverit ? Sed profeclo convenienier
quidam hoc loco mare pro isto smculo positum
accipiunt.] Non semel fefellil Augustinum vox Latina
infernus, quod nesciverit a§uv, Hebraice VlNtt ?, significare
sepulcrum. Vide quae notavimus ad lom. II,
episl. 6i. Mortui quos reddet mare sunt cadavera
eorum qui in eo perierunt ; mors vero et sepukrum
sunt reliqui mortui, qui in terra ceciderunt, sive insepulti,
sive sepulti. Nam mors etaSw saepe ponunlur
i-x 7vapa) l-ila\>, ut I Cor. xv, 54 ; Apoc xx, 14: ad
jjuae loca vide inlerpreles.Cap, 19. De II Thess. n. 1 et seq. § 5. QuidamA pulant hoc de imperio dictum fuisse Rommio, et proplerea
Paulum aposlolum non id aperte scribere voluisse ;necaiumniam
videlicet incurreret, quod Romano
imperio male optaverit, cum sperarelur mlernum, ut
hoc quod dixit: jam enim mysterium iniquitatis operalur,
Neronem voluerit intelligi, cujus jam facla velut
Anlichrisli v\debantur.[ Mihi multo verisimilius fit
Paulum hic egisse de rebellione Judaeorurn in Romanos,
de qua obscurius locutus est, ne noceret popularibus
suis. Vide hac de re interpretem Henr. Hammondi,
in additamentis quae adnotaliourbus ejus scrij
ptoris admiscuit. Sed hanc observalionem Augustini
optimam exislimarim, ad rationem reddendam obscurilatis
Apocalypseos, in qua exilium Romse ethnicae
praedicebatur nomine Babylonis.B Cap. 29. Per hunc Eliam magnum mirabilemque
prophetam, exposila sibi lege, ultimo tempore, anleju,-
dicium, Judmos in Chrislum verum, id est in Chrislum
noslrum esse credituros, celeberrimum est in sermonc
cordibusque Udelium.] Miium est illis temporibus eam
opinionem tam altas radices in animos hominum
egisse, tantoque consensu esse receplam, cum Christus
disertissime docuerit Matlh. xvn, 12, et apud
alios evangelistas, nomine .E/fe intelligendum fuisse
Joannem Baptistam. Facile erat inlelleclu diem Dotnini
magnum et terribilem, esse eum diem vel tempus
quo Deus Jerosolymam et Judaeam passus est a
Romanis diripi, ferroque et igne vastari. Sed nullus
interpres hoc in majore luce coliocavi' Henrico Hammondo,
ad Matth. xxiv et alibi. Non raro contigitC multos homines non hebetes consensisse in errore,
quia maluerunt superiores sequi quam eorum placiia
expendere. Vide Tertullianum de Anima cap. 35.LIBRO xxi. Cap. 3, § 1. Contra supplicia malorum
seterna banc sibi proponit objectionem : Nullum est,
inquiunt, corpus quod possit dolere, nec possit mori.]
Eam objectionem confutat operosissime, variisque
adduciis incredibilibus et falsis historiis ex Plinio,
nec tamen satisfacit. Quid facilius erat dictu quam
alias leges fore et corporum et spirituum eo tempore,
quam nunc ; Deumque effecturum ut certo corporis
motu, eoque non ita magno ut noceat corpori,
exciielur ingens dolor in aniniis improborum ? Vide
Dionysii Petavii Dogmat. theolog. tom. III. Opus de
Angelis lib. m, cap. 5.D Cap. 2i. Ut Deus senlentiam suam mitigel et refleciat
in melius.)  Joan. Freder. Gronovius recle legit
in mollius, Observat. in script. ecclesiast. cap. 6.
Sic Hegesippus de Excidio Hierosol. lib. i, cap. 12:
Ab Aristobulo impelravere ut malrem ab exsecutione
prmcepti severioris ad molliora inflecteret. Sic mss.,
ubi editi libri liabent meliora. Quod ex melioris aevi
scriptoribus hauslum. Tacitus Ann. i, salis superque
missione et pecunia, et mollibus consultis peccalum.
Hegesippus iterumcap. 16 : Verbisque in molliussuppliciter
inflexis, mitigaveral indignalionem consulis.Cap. 26. Loeum Pauli I Cor. in, 11, de fundamento
cui alii quidem superaedificaal aurum, argentum
aliaque pretiosa ; alii vero ligna, fenum, stipu »505 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUUUSTINI OPERA. 506Iam ; sibi objicientes inducil quosdam qui credebant
baplismum ei Ecclesiae catholicae communionem salis
esse ad vitandam" damnaiionem aeternam. Tum circa
eum locum multum hsesitat, quasi in eo sermo esset
de moribus, cum Paulus loqualur de docirina. Sic et
alibi in eo interpretando aestuavil. Vide adnolata ad
tom. VI, in lib. de Fide et Operibus cap. 15. Ilinc
nata alia aestuaiio , quae in hisce verbis se prodit :
Posl istius sane corporis mortem, donec ad illum veniaiur
qui posl resurreclionem corporum futurus esl, damnationis
el remuneralionis ultimus dies, sihociemporis
inlervallo spirilus defunclorum ejusmodi ignem
dicuntur perpeli quem non senliant illi qui non habuerunt
lales mores et amores, in hujus corporis vita, ut
eorum ligna, fenum, slipula consumatur ; alii vero sentianl,
qui hujusmodi secum mdificia porlaverunt ; sive
ibi tanlum, sive el hic et ibi ; sive ideo hic, ut non ibi,
smcularia quamvis a damnatione venialia concremanlem
ignem transilorim Iribulationis inveniant, non redarguo,
quia forsilan verum est. Sic hic Pauli locus fuit veluti
scopulus, in quem non semel impegit Auguslinus ;
quem tamen virum, quasi magnum Scripturce interpretem,
mulii nobis vendilant ; sed quibus ii demum
credent quibus nullum est sacrorum librorum studium,
aut qui Augustini opera nunquain attehle Iegerunt.LIBRO XXII, cap. 7. Cum sexcenlis ferme annis anle
Ciceronem Ronmlus fuerit, elc.] J. Lud. Vives edidit
ante Scipionem ; nempe yEmilianum , qui in libris de
Republica loqueus a Cicerone inducebatur ; quiaA Cicero anno demuin post Urbem condilam 648 natus
est. Sed recie Benediciini leciionem allalam, quao
est omnium mss. codicum, retinueniiit, quia minime
necesse est Augustinum ex memoria loquentem, accuratius
calculos posuisse ; nec est peccatum tanlum
ut in id incidere non poluerit.LIBRO xxii, cap. 8, § 1. Cur, inquiunt,nuncilla miraculaqum
prmdicatis factaesse, nonfiuut ?] Est objectio
etbnicoruin, ad quam commodius solvendam ficta
sunt, quarto praeserlim saeculo, innumerabi.lia miracula
reliquiarum , quae antea inaudila fuerant. Com
incautius ac proinde verius Ioquebanlur Christiani
hujus oevi, fatebantur miracula non amplius fieri,
quod contigit Augustino in lib. de Vera Religione
cap. 25, ubi negat miracula illa (qualia apostolorum) B in noslra tempora durare permissa. Sed posiea ha'C
verba reiractavit, propter nova miracula, cujus utiIitatemahimadyertere
serius raepit. Hic quoque multa
narrat quae omnia claudit egregia illa narratione de
qua ad tom. V egimus. Sed de hisce omnibus, et
praesertim de quarti saeculi ficlis miraculis, vide
Henr. Dodwellum in dissert. Irenaica 2.Cap. 24, § 3. Qum in thealris mirabilia speclanlibus,
audienlibus incredibilia el exhibenda molilasil ; industria
nempe humana.] Intelligit, ul Justo Lipsio videtur,
pegmata, seu machinas theatrorum ; quorum
pegmatum figurce et molus mirabilia speciacula praebebant,
ut mullis ostendit vir doctissimus in libro
de Amphithealro cap. 22, quod legisse non poenitebii.In tomum octavum.DESIDERIUS ERASMUS LECTORI.
Quemadmodum in praeliis solet potissimum emicare
virtus et ardor militum ducumque, ita divus Augustinus,
cum nusquam non sit multis suspiciendus nominibus,
haud alibi lamen eluxit, quantum valuerit
acumine ingenii, subtilitate judicii, vehementia, copiaque
dissereudi, quam in his libris ; iu quibus pro
tranquillilate domus Dei, quam unice diligebal, pugnat
adversus haereses : quas cum hoc odio majore
prosequeretur, quo impensius amabat Christi sponsam
Ecclesiam, tamen ubique singulari caritate Iaborat,
ut homines sanet potius quam perdat. Lege
ieliciler, ac vale.ANIMADYERSIONESIN LIBMJM DE H.ERESIBUS.Praefal. Noster vero Epiphanius Cyprius episcopus
abhinc non longe rebus humanis exemplus, de ocloginta
hmresibus loquens, sex libros etiam conscripsil, liistoricanarralione
commemoransomnia, nutla disputalione
adversus falsitatem pro verilate decerlans.] Adnotant
Benediclini ad haee verba, Augustinum vidisse duntaxat
Anacephalmosin Epiphanii ; sed ne hoc quidem
opus inlegrum vidil, cujus initio, el pluribus locis
indicat scriptor se majoris operis epiiemen scribere.C Credibileest Auguslinum excerpta lantum exeo, ab
aliquo Graece sciente facta, habuisse.Haeres. I. Quae cst Simonianorum : Jovem se credi
volebal, Minervam vero meretricem quandam lietcnen,
quam sibi sociam sceterum fecerat ; imaginesqne
et suam el ejusdem-merelricls discipulis suis pralbebat
adorandas ; quas et Romm, tanquam ileorum simulacra,
aucloritale publica consliluerat.] Sic paulatim augenlur
fabulae, prout a pluribus narrantur : instar rivuli,
qui, aliis atque aliis accedenlibus aquis, landem fit
amnis. Clementinarum Recogniiionum auclor lib. n,
§ 9, et Justinus Martyr apo). 1, meminerunt quidem
siatuae Simonis, Romas collocatae ; sed de slaiua Selenm
vel Helenm, ejus concubinae, nihil habent. llaque
hoc erit addilamenlum Augustini, ex mcmoria liaccD scribentis. Mirum est fabnlam de posila a Romanis
statua lam lurpem et lam manifeslam, quae proinde
nierito ab elhnicis ridebatiir, nsque adeo veteribus
placuisse, ut uno ore illam affirmaverint. Vide Joan.
Bapt. Cotelerium ad Conslituliones apostolicas lib.vi,
cap. 9, itemque ad Ilecognitionum lib. n, cap. 9.
Sed fallilur vir doctissimus cum iunuit ab Augusliue
negari quod narrabalur de interitu Simonis, epist. 56
ad Casulanum, cum dicat tantum Ilomanos negasfe507 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 508Petrum die sabbali jejunasse, cum esset die domi- A
nico sequenle cum Simone Mago certaturus. Jam
eruditi ferme consentiunt Juslinum aut alium auctorem
hujus fabulae deceptum fuisse statua Herculi posita
in insula Tiberina, cujus etiamnum hodiebasis
superest, cum hac inscriplione SEMONI SANCO
DEO. Vide Des. Heraldum ad Tertullian. Apolog.
cap'. 13 ; Henr. Valesium ad Eusebii Hist. cccles. lib.
II, cap. 13, aliosque passim. Hinc autem Iiquet quanti
faciendus sit consensus multorum, sine examine,
aliorum post alios idem temere affirmantium. Simile
exemplum anirnadveriere estCivit. Dei lib. xx, cap.
89, de adventu Eliae anle uliimum judicium. Si errorem
vitare velimus in ejusmodi rebus, quae plurium
lestimonio probari solent, anie omnia expendamus
oportet quibus eorum qui consentiunt, res perspecia I
esse poluerit, eosque ab aliis sej"ungamus ; nam qui
repetunt lantum ab aliis accepta," ea in quae minime '
inquisiverunl, indigni sunl qui testium numero habeantur.
Quod si etiam primi rei asserlores id prolulerint
quod probe non norant, nubes illa speciosa
testium facillime dissipatur. Quae in historia de Simonis
Magi stalua observare est, nec scio an non de
tota Simonianorum secta dici queant ; nam quamvis
constet ex Aciis aposlolieis Simonem fuisse hominem
nequam, mulia de eo ficta sunt, ut liquet exClemenlis
Recognitionibus.Haeres. 50. Vadianos, quos appellal Epiphanius, et
schismaticos, non hmrelicos vull videri, alii vocanl Anthropomorphitas.]
Cum hic Epiphanium auctorem
laudet Augustinus, omnino existimarim legendum (
Audianos, sic enim eos liaerelicos ,ab Audio condiiore
vocat Consiantiensis episcopus. Non morarer bic
mendas librariorum, uti nec Sirmondus fecit in Opere
Praedeslinati, quamvis in codice ms. legeretur Valdiani.
Nornina minus nota semper fadllime a librariis
depravata sunt. Ilinc apud Facundum Hermianensem
lib. vm ed. Sirmondi anni cb h cxcvi,
col. 671. Idem hseretiei voeantur Basiani, quae vox
facla a Vadiani.Hceresi 88, quae est Pelagianorum : Hi Dei gratim,
qua prmdeslinati sumus in adoptionem filiorum per
Jesum Chrislum in ipsum, et qua eruimur de poteslate
tenebrarum, elc, in tanlum inimici sunl, ul sine hac
posse hominem credunl facere omnia divina mandala,
ele.] Anathema vero omnibus qui divinae graliae sunt I
inimici ! Nec puto Pelagium, si reviviscerei, deliberaturum
an posset respondere Amen ; magna voce
illico ila responderet. Venmi accusalorie dicit Auguslinus
inimicos gralice Dei eos qui internum afflatum
ad singulos necessarium aclus, eumque ineluctabilem
el ad finem usque vitae solis eleciis dandum ; hoc
C5l, graliam Augustini, non Dei, repudiabant ; nam
graliam hunc afflatum, aut gratiam Dei vocari in
Scriptura nunquam demonstravii. Caeterum cum
Deus mandala cuipiam dat, sine dubio ea ille polest
observare ; nam Deus, qui justus est, impossibilia
non impera sumitve pcenas de iis qui non fecerunt
impossibilia. Quod si praeler nudum imperium,A auxilium aliud divinum necessarium sil, quod non
negabat Pelagius, nemini eorum quibus aliquid imperat,
id subtrahit Deus. Sed omnia hic sunt, ut
alibi apud Augustinum, ad invidiam faciendam composita.
Consulendus hac de re liber Dionysii Petavii
de Ilaeresi Pelagiana et Semipelagiana, qui esl in
tomo III Dogmat. ejus Iheologicorum. Caetera non
allingemus, de quibus ad epistolas Angiisiini sal
multis diximns ; sed hinc observabimus, ubi agilur
de adversariorum senlenlia, non esse facile eorum
adversariis credendiun.ANIMADVERSIONESIS TBACTATIJM ADVERSUS JUD/EOS.Cap. 3, § 4. Quid sibi autem velit quod sic prmnoB
tnnlur quidam psalmi, quos et ipsi legunt et habenl,
in lilterarum aucloritate sanctarum, ut in eorum tilulis
' scriplum sil: Pro iis quae immuiabuntur ; textus vero
eorumdem psalmorum prmdicat Christum, nisi quia
eorum mutatio per illum futura prmdicla esl per quem
apparel impleta ?] Respicit Augustinus ad titulos psalmorum,
ex divisione Grseca XLIV, LXVIII et LXXIX.
Fatendum , nisi verum dissimulare veiimus, aptissimum
fuisse Augustinum ad retundendam pertinaciam
Donalislarum aut stullam impietatem Manichaeorum ;
sed contra Jndaeos in arenam descendere non debuit,
quippe desiitulus armis in illa pugna plane necessariis,
hoc est, cognilione linguae Hebraicae et litterali
Veteris Testamenti intelligenlia. Res ex toto
libello liquet, sed praesertim ex hoc argumento,
C quod tamen pluribus persequitur. Regerere potuerunt
et quidem merito, Judaei LXX inlerpretes male verlisse
verba Hebraica quce hic sunt : DiJiiHil !' S" hal
sclwschannim, VVTE/> T<SV cdXam<}w6Qp.hut, quasi le'gendum
esset hic, D’j1tt>ti7 scheschonim, hoc est, qui mutanl,
vel diversi sunl ; esse vertendum cum Aquila,
super liliis ; nam N) *& esse lilium, qua voce significaiur
hic aut instrumentuin musicum, aut iniiium
cantici. Quomodo contrarium probasset Augustinus ?
Deinde si concessissent sic esse verlendum ut translulerunt
LXX interpretes, negassent inde sequi a
Messia legem mulari debuisse, sed tantum, quandoiquevenerii, miseram suaegeniis sortem in beatiorein
imilalum iri ; frusira sudasset Augustinus ut iis hisce
aul similibus argumentis utentibus os occluderet. Ac, D sane duobus tanium modis, cum aliquo fruclu, disceptare
cum Judeeis possumus. jAlier est si non
tantum Scripturis Vet. Testamenti, quas eludere
norunt, sed illorum opinionibus et scriptoribus contra
ipsos utamur ; quod facere non potuit Augustinus,
cui ignota illa erant armamentaria. Aller vero si: bisloriam et miraeula Jesu Nazareni vere contigisse
ostendamus ; quod facere potuissel Augustinus, sii omissis allegoriis, frigidisque argutiis, ad accuralas
raliocinationes se convertisset, quales sunt in libris
n et III operis de Veritale religionis Chrisiiance
ab Hug. Grotio conscripti, quae et in aliis recenliorum
monumentis copiosius expositse leguntur. Verum
iis sseculis, quanlumvis ab imperilis aut factiosisS09 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. A.UGUSTINI OPERA. 510jacientur, parum nola erat raliocinandi et probandi j
accurata meihodus.ANIMADVERSIONESIN LIBRCSI DE UTILITATE CREDENDI.Cap. 3, § 5. Omnis Scriptura qum Testamenlum
Velus vocalur, diligenler eam nosse cupientibus quadrifaria
traditur ; secundum historiam, secundum mliologiam,
secundum analogiam, secundum allegoriam.]
Haec omnia ad unum referenda, quid,.nimirum, significetur
verbis Scripturae, quae ex omnibus grammaticorum
et crilicorum legibus sunt explicanda.
yEiioIogia, analogia et allegoria, quoe non nituntur
litieralis interpretationis fundamento, merae sunt ad
populum pbalerae, ut dudum viri docti ostenderunt.
Sed videamus quomodo haec intelligat Augustinus :
Secundum liistoriam, inquit, tradilur, cum docelur ]
quid scriplum aul quid geslum sit ; quid non geslum
sed tantummodo scriplum quasi geslum sii. Sic omnia
essent historica, quia aut scripta, aut gesla sunt ;
nec quidquam etiam esl scriplum quasi gestum, cum
gestum non sit, prseler parabolas. Auguslinus exemplum
tamen proferl verae hislorice a Chrislo laudalae
Mallh. xn, 3, 4. Secundum mliologiam, inquil, quid
qua de causa vel faclum, vcl dictum sit. Cujus rei
exemplum est dictum Christi, de causa permissi a
Mose divortii Matth. xix, 8. Ai in inquirendis ejusmodi
causis, oportet aut prseviam habere auctorilalemChristi
et apostolorum, aut certissimam historiam
rationesque non dnbias. Alioqui ;quae !ibet rationes
quorumlibel reddeniur, quse uiramque faciunt
paginam apud veteres. Tertio secundum analogiam, (
inquit, cum demonstralur non sibi adversari duo Testamenta,
Veluset Novum. Quod verissimum, si animus
Dei et oeconomioe diversilas probe observenlur,
lex enim compleclebatur crotyjla, ul loquitur Paulus,
seu elcinenia religionis, quibus ad insiar paedagogi,
paulatim Judaei ad perfectionem Chrisiianam
deducerentur. Ilaque mulia ferebantur sub lege, quae
non ;>mplius feruntur sub Evangelio ; quamvis utrobique
fuerit idem Dei animus, sed qui non una oeconomia,
pro captu populorum el temporum, usus est.
Quod si liaec misceantur et violenlis allegoriis torquealur
VeiusTesiamentum, ut per omnia idem videatur
iradere ac Evangelium, tum vero analogia nulla
servabitur. Denique, secundum allegoriam, cum docelur
non ad litleram esse accipienda qumdam qum .
scripla sunt, sed figurale inletligenda. Scio quid allegoriarum
patroni soleant dicere, sed ea demum
allegorice sunt intelligenda quae manifestae allegoriae
speciem prae se ferunt, ut Eccle. xu, 4 el seqq.
Caetera omnia proprie iutelligenda. Sed hac de re
alias.
Cap. 9. Vera religio, nisi crcdanlur ea qum quisque
' postea, si se bene gesserit, dignusque fuerit assequalur
atque percipial, et omnino sine quodam gravi auctorilalis
imperiot iniri rite nullo pacto polesl.] Haec contra
Maniehaeos, qui catholicam Ecclesiam maxime
criminabantur, quod iliis qui ad eam veniebant praeciperei
ut credereut, cum ipsi omnia ralione deAmonstraiuros se pollicerentur. Qua in rc, intolerandi
profeclo erant, cum nihil nisi monslra proferrenl,
et quae nulla verisimilitudine erant tincta ; nedum ut
ratione niterentur, ut muliis in locis recte oslendit
Augustinus. Verum hic aliter respondet illis quam
vellem et quam res posiulabat. Quo enim argumenlo
probare polerat prius esse quaedam sine ratione
(nam hoc debet inlelligi) credenda, quae postea percipereutur ?
Quis mcndaciorum et fabularum propola
non potuit similia exigere, et postea dicere, si quis
commenla ejus rejecissct, eum fuisse indignum qui
ea assequeretur ? An non Judiei et ethnici Christianis
contra se ratiocinantibus lalia reponere poteranl,
esse credendum, nori ratiocinandum ? Igiiur Christiani,
ut pari .jure agerent, pati debuerunl id contraB se adhiberi qito usi fueranl conlra elhnicos et Judceos ;
ncc erat cur propterea sibi timerent, ralione
enim longe superior fiilura erat religio Christiana,
ut salis oslenderunt Hugo Grotius, aliique qui eam
rationedefenderelaudatissimo insliluto el felicissimo
successu cceperunt. Sed tria eranl quoe tempore Augusiini
effecerunt ut fides sine ratione exigereiur.
Primum, est quod non satis erant in philosophia,
criiicaque exercitati, ut Scripluram conlra objectiones
Manichaeorum , aliorumque defendere commode
possent ; ut liquei vel ex hisloria creationis, quee
tanlopere lorsit Auguslinum, ut neque in ConfessioKibus,
neque in libris de Genesi ad litteram, sibi aut
ulli satisfecerit. Creatio seplem diebus disiincta,
quiesque Dei septimo die scopuli fueruni, ad quos" impegit quotiescunque hac in parte sacri Oceani navigare
ausus est. Sensum litleralem quasi adversum
ralioni rejicit, allegoricum vero a vocibus plane
abhorrentem amplectitur. Alterum, quod revera sibi
conscii essent non pauca a se dici plane contraria
rectae rationi ; qualia erant tam multa quae de gratia
etprecdeslinalione, aliisque dogmatibus iis adnexis,
quasi capila lidei credenda ab Augustino proponebantur.
Denique is sermo fuit partium jam vires
suas sentienlium, et multitudine sua fretarum ; quam
saepe jactat bic Auguslintis, conlempta paucitate a !iter
senlientium. Ejusmodi parles, ac ingenia pati non
possunt sibi obloqui pauciores, sed volunl fidem loquenlibus
conlinuo haberi.
Cap. 10. Posiquam mullis probare conatus esl sa•Dcerdotem ei qui religionem Christianam sibi probari
cupit, credere oporlere, eum animo veritaiis
cupido ita se gerere ; binc colligit taleni bomiiiem
vicissim sacerdoti de religione aliquid affirmanti
credere oportere. In religione vero, inquit, quid ihiquius
fieripotesl quam ut Dei antisliies nobisnon ficlum
animum pollkenlibus credanl, nos eis prmcipientibus
nolimus credere ? Miror lam leveni ralionem lam Ynultis
persequi susiinuisse rhetorem nostrum. Nam
primum similia Judaeus ac ethnicus sacerdos dicere
potuerunt Christianis, cum poteslate ac numero superiores
erant Judoei ac ethnici in Romano imperio.
Quare Chrisiianum a tali responsione satius fuit abslinere.
Secundo, quis docuit Augusiinum, nonnisi511 SUPPLEMfcNTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 5i2is qui studiosi veri esse creduntur,"explicandam fuisse A
religionem Chrislianam ? An non indignis omnia pandunt
sacri Scriptores, qui libris, in quorumvis manns
deventuris, religionem Cliristianam aeque ac
Judaicam, complexi sunt ? Faieor interdum, viiandi
periculi causa, fugiendaeve inutilis concertationis, satius
esse lacere quam apud improbos id proloqui
quod spernant, aul cum indignatione excipiani. Sed
exceplis ejusmodi circumstantiis, debet religio apud
omnes accuratissime probari, et praeserlim quidem
Iibris. Quinimo sic se gessit ipse Augustinus, sic
omnes Christiani doctores. Tertio, nemo nescit omnes
bonos esse habendos, dum malos esse non constat.
Quis autem animum novit ejus qui petit sibi
explicari religionem, nisi hominis mores eum antea
aperuerint ? Sed plane alia est ratio doctrinse, cui B
assentiri nemo debet antequam eam veram esse consiet.
Damnare eam non debet, rationibus nondum
audilis, sed amplecli nulla lege jubetur. Quarto denique,
jubenli me pro imperio credere quidpiam
quod ei natura sua notius non est quam mihi, nulla
ratione edila, nonnisi stulte credere possum ; al animus
uniuscujusque est ipsi notissimus. Sed quid opus
est verbis ? Si Augustinus vixisset apud ethnicos,
quales erant etiamnum Persae aliique Orieniales populiejus
lempore,adiissetque sacerdolemautmagum
et ab illo quaesiisset rationes ob quas ignem Persae
colebant, iis demum crediturus postquam firmas deprehendisset ;
sacerdos vero ille similia dixissel de
utilitate eredendi quae hic narrat Manichaeo ; Auguslinus
sine dubio inlolerandam esse tyrannidem sensisset,
et dixisset si ausus esset. Ne ergo bona ratiocinatio
habealur in Alrica Chrisliana, quse paralogismus
fuisset ad orlum Euphratis.Cap. 12. Qumro igilur, si quod nescitur credendum
non esl, quomodo servianl parentibus liberi, eosque mutua
pielale diligant, quos parentes suos esse non credanl.
Non enim ralione ullo paclo sciri potest, sed interposita
malris aucloritale de palre creditur, de ipsa vero malre
plerumque nec malri, sed obstelricibus, nulricibus, famulis,
eic.] Verum haec sunt plane dissimilia, nam
parenles etalii scire possunt, et revera sciunt quinam
sint Sui et certorum hominum liberi ; nec ulla utilitate
ducuntur, saltem plerumque, ad supponendos
sibi alienos liberos. Sed sacerdotes qui volunt sibi
credi de religione, ejus veritatis non sunt magis conscii
quam aliihoiiiines, si ralionibus sinl destituti ; et
plerumque, non sine magna ulilitate sua, suum gregem
augebant.Cap. 14. Si nihil me credere jubel (haerelicus) ,/« wc
ipsam veram religionem ullam in rebus humanis esse
non credo ; quam cum esse non credo, non qumro. Atille, ul opinor, qumrenli monslralurus esl Adeum igilur qui me vetal credere non venirem, nisi aliquid
crederem. Estne ulla major dementia, quam ul ei
sola, qum nulla scienlia subnixa est, fide displiceam,
qum ad ipsum me sola perduxit ?] Sed qui credit verani
aliquam esse religionem, seu Deum coli velle ab hominibus,
sine ulla omnino ratione ; aul insanit, autA ita hebes esi, ut ab insanis non mullum disiet. Qui
fidem habuit libi sine ratione, ideni etiam sine ratione
cum videbitur, tibi fidem delrahet ; assentielurque
oeque facile Arianis, si rerum potiantur, aut etiam,
quod deterius est, Muhammedanis ; quod revera fecerunt
Afri, post Augustini tempora. Quisquis credit
esse aliquam religionem veram , quserilque ubi eam
invenire possit, non est tam fatuus, ut nullam rationem
sibi dari posiulet.IbiJ. § 21. Quid quod omnes hmrelici Chrislo nos
credere hortanlnr ? elc.] Verum est, sed fuitne haerclicus
lam impudens aut tam bardus, qui nullas firmag
rationes esse Chrislo credendi diceret ? Non opinor.
Fuitne etiam sacerdos tam ignarus aut tam hebes, qui
aliquas earum rationum proferre non potuerit ? ProBfecto si fuit, indignus fuit sacerdotali ordine ; et perperam
in eum erat cooplatus. Nemo est qui nolit
credere id quod non vidil, si modo ei conslet eos qui
quod non vidit docent poluisse rem rescire, nec fallere
voluisse, aut ipsos deceptos fuisse ; quod liquidum
nobis fit de Chrisio et apostolis, et natura ipsa
rerum quas docuerunt, et miraculis pracsertim. Sed
qui seis , inquies, facla fujsse talia miracula, eaque
contigisse quae narraniur in apostolorum scriplis ?
Hoc scio, prout novi reliquos omnes Historise antiquae
eventus indubitatos, imo et firmioribus rationibus
nixus ; non quia credo auctoritati cujuspiam, a quo
an fallar necne nescio.lbid. § 32. At ipsum (Christum) videmus, quanium
illa, cui et ipsi (Heeretici) credunt, docet historia, nihil" prius, neque forlius, quam credisibi voluisse ; cumilli
nondum essenl idonei, cum quibus ei res esset, ad divina
percipienda secreta.] Christus apud Judaeos Evangelium
nunliavit, nemo autem Judseorum erat qui
non facile animadverteret ab eo minime idololalriam
suaderi et egregia ad mores proecepta dari ; quamvis
non intelligerent quaecunque dicebat. Nemo etiam
illorum fuit qui non facile videret miracula ab eo
fieri, quol et qualia ab anliquis propheiis facta non
fuerant. Duse hae satis graves fuerunt credendi rationes,
nec potest Cbrislus, cum bona Augustini
venia, cum iis conferri qui sine ratione sibi credi
volunt. Apud Joannem passim inculcat doctrinam
suam e,sse a Patre suo accepiam ; sed sibi non vult
credi, nisi miraculis dictis suis fidem faciat.Imo vero
sic apud discipulos loquitur cap. xv, 24 : Si opera
non fecissem in eis, qum nemo aiius> fecit, peccatum non
haberenl. Igitur Christus minime postulavil sibi sine
ralione credi ; nec ab iis quos curavit, ut sanareniur
ad se delalos, fidem exegit, nisi poslquam jam mulia
ediderat miracula. Verum, ne quid dissimulem, boc
sensit Augustinus, ut ostendunt sequentia verba:
Quid enim aliud agunt, inquit, tanta el tam mulla miracula,
ipso etiam dicente ea non fieri ob aliud, nisi ut
sibi crederent ? Nihil verius, sed erant ipsa miracula
gravissima ratio, cur tulo ei crederent, et credere se
posse'intelIigerent. Sciebanl enim quia peccatores Deus
non audit (ad edenda miracula quibus fraudibus ; suis fidem facianl)  ; sed si quis Dei cullor est, et vo-513 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 514lunlalem ejus facit, hunc exaudit. Joan. ix, 51. Ilaque A
non potuil Augusiinus exemplo Chrisli uti, ut probaret
Ecclesiam catbolicam jure sibi sine ratione credi
postulare. Ergoille afferens medicinam, qum corruplissimos
mores sanalura esset, miraculis conciliavil (sibi) 
aucloritalem, aucloritale meruit fidem. Quoe verba sunt
Augustini, quibus plane assentimur ; at non sequentibus:
fide conlraxitmutliludinem,mulliludineoblinuit
vetuslaiem, veluslate roboravit religionem. Quamvis
euim fide sibi facta apud multiludinem, Ecclesianr
suam condiderit, alque conditam auxerit ; attamen
eo non spectavit ut aliquando religionem vetustate
roboraret, quasi vetustas argumentum quandoque fulurum
esset veritalis. Non assenlimur iis qui Chrisli
dogmaia sequuntur, quia anliqua est illorum fides ;
sed quia consentanea est verilati ceelesii, cui fidem B
Christus miraculis suis fecit. Sed Augustino commodum
erat talibus argumeniis uti in haereticos ac
schismalicos, quibus passim novitatem et paucitalem
exprobrat ; quas olim Christianis exprobraverant
ethnici.' Cap. 18. C« m igilur ianlum auxilium Dei, lanlum
profeclum, fruclumque videamus, dubilabimus nos ejus
Ecclesim condere gremio, qum usque ad confessionem
generis humani, ab apostolica sede, per sttccessores epitcoporum,
fruslra hmrelicis circuin latrantibus et partim
plebis ipsius judicio, parlim conciliorum gravitate,
patlim eliammiraculorum majeslate, damnalis,culmen
auciorilalis obtinuil ?] Nescio an hoec verba usque ad
confessionem humani generis saiis sana sint ; si sunt,
sensus erit, confitente humano genere. Sed multo C
mihi suspectiora sunt verba ab aposlolka sede, nam
sic solebal iu Occidenle sedes Romana vocari ; cujus
auetoritatem omnibus artibus amplificare conati sunt
exscriptores librorum ecclesiasticorum monachi. Si
enim Augustinus de Ecclesia per omnes terras sparsa
haec intellexit, falsum est eam ab apostolica sede culmen
auclorilalis obtinuisse ; omnes euim noruntOrientales
Ecclesias priores tempore fuisse, nec ullam auctoritatem
ab ulla Occidentali trahere voluisse. Si
quid apostolica sedes habuit auctorilaiis, id promanavit
ex communione quse ei fuit cum cseteris Ecclesiis
Cbrisiianis, quae omnes simul omnem suam poteslaiem
Chrislo capiti debeni. Ne Africanae quidem Ecclesice,
tempore Cypriani et ipsius Augustini, ut sat
liquel ex contentione cum Stephano, et alia de trans- I
marinis arjpellalionibus, auctoritatem suam Romanse
debere voiuerunt, quamvis eam forte matrem agnoscereui.
Igitur ut quod suspicor aperiam, crediderim
legendum ab apostolica fide. Primam enim Ecclesiaa
Chrisiianae auctoritatem trahebant ab aposlolica fide ;
quod cum apostolis, nempe, sentirent. Sic Tertullianus
ratiocinalurin lib. de Praescript. haereticorum
cap. 20 et 21, pluresque apostolicas memorat sedes,
nou unam. Ecclesias, inqujt, apud unamquamque civilatem
condiderunt (apostoli) a quibus traducem fidei
el semina doctrinm cmlerm exinde Ecclesim mulualm
sunt, et quolidie muiuanlur, ut Ecclesia ? fiant. At per
hoc et ipsm avosiolicm depulanlur, ul soboles aposloliAcarum Ecclesiarum. Paulo post: Hinc igitur dirigimus
prmscriplionem ; si Dominus Jesus Christus aposlolos
misit ad prmdicandum, alios non esse recipiendos prmdicalores,
quam Christus insliluil ; quia necaliusPatrem
novit, nisi Filius et cui Filius revelavit, nec aliis
videtur revelasse Filius quam apostolis quos misit ad
prmdicandum ubique quod illis revelavit. Quid autem
revelaverint, id est, quid iltis Chrislus revelaverit, el
hic prmscribam non aliter probari debere, nisi per easdem
Ecclesias quas ipsi Aposloli condiderunt, ipsi eis
prmdicando, lam viva, quod aiunl, voce, quam per epislolas
poslea. Si hmc ila suni, constal proinde omnem
doctrinam qum cum illis Ecclesiis aposlolicis matricibus
et originalibus fidei conspirel,veritali deputandain, sine
dub:o tenenlem quod Ecclesim ab apostolis, aposloliaB Clirtsto, Christus a Deo accepil. Hsec oslendunt oplimo
sensu posse apud Augusiinum legi aposiolica fide, a
qua sedes apostolicae ipsae omnem aucioritalem trahebant ;
ideo enim iis creditum est, quod cum apostolicis
scriptis senlire se profiterenlur, quse scripla a
plerisqueanliquissimorum haereticorum rejiciebantur.
Quod si Augusiinus omnino scripserit aposlolicam
sedem, voluit Manichaeos Afros adducere ad Ecclesiam
catholicam Africanam , quse consentiebat cum
sede Romana. Sed id argumenlum levius, nam quis
promiserat Ecclesiis aposlolicis nunquam eas a Chrisli
doctrina aberraturas ? Nemo. Talia sunt quae ducit ex
.consensu plebis et conciliorum, quse tam falsis favere' possunt quam veris ; aut ex haerelicis miraculorum
majestale damnatis, quse illo eevo stratagemata cranti C ecclesiastica quibus plebeculae fucus fiebat. Vide lib.
conira epistolam Fundamenti cap. 4. ; Cap. 18. Non fama de fumo est, et nescio qua fa ;bella Persica, cui salis esl aurem accommodare et animum
non subtilem, sed plane puerilem.] Fabellam Perisicam vocat dogmata absurda Manichsei, qui Persa
erat seu Babylonius. Vide et Epipbanium haeres. 46,
et postea librum contra Epist. Manichsei.
ANIMADVEF.SIONESi IN LIBKUM CONTRA EP1ST0LAM MANICH7EI.- Cap. 1. Nostrum igilur fuil eligere et optare meliora,ut ad vestram correciionem attilum haberemus ; non incontenlione et mmulalione et perseculionibus, sed mansueteconsolando, benevole cohorlando, leniler disputtando ; sicul scriptum esl: Servuin Domini non oportet■ D litigare, sed mitem esse ad omnes, docibilem, patienitem, in modestia corripienlem diversa tenlienles.Noslrum ergo fuil velle has parles expelere ; Dei esti volentibus et petenlibus donare quod boitum esl.] Quis ! non Jaudet mansuetudinem, hac in re, Augustini ? quis ; non plaudat episcopo Pauli monitorum lam opporlunememori ? Certe ego hoec verba satis exoscnlari noni possum. Sed et sequentia, cedro digna, libenler ex,scribara : Illi in vos smvianl qui nesciunt cum quo laboreverum invewalur, el quam difficile caveanturi errores. llli in vos smvianl qui nesciunt quam rarum cl'. arduum sit carnalia phanlasmata pim mentis sercnilalesuperare. Illi in vos smviant qui nesciunt cum quantadifficultate sanelur oculus inlerioris hominis, ut possit515 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 516intueri sotem suum, etc. Illi in vos smviant qui nesciunt A
quibus suspiriis et gemitibus fiat, nt ex quantulacunque
parte possit intelligi Deus. Nihil verius est quam eos
demum ssevire in alios, ut eos ad rectam Udem, uti
putant, adducant, qui nesciunlquam facile sit errare,
et quam difficulier prseconcepta semel judicia sanentur.
Doleo Augustinum, ad mortem usque, in tam
pia senleutia non perstiiisse ; nam hunc librumscripsii
circa annum 397 ; sed anno 412, plane mutaverat
mentem, ui liquet ex episiola ad Vincentium. Tum
"iemum inlellexit facillimum esse et aequissimum mulctis,
terrore et vi militari homines ad catholicam Ecclesiam
adducere ; et, quod mireris, eodem tempore
quo gratiae ineluclabilis inspirationi omnes bonas
boniinum aciiones tribuere coepil. Doleo etiam, in
lam piis Augustini verbis, legi damnationem impe- B
ratorum qui contra Manichaeos lot cruentas leges tulerunt,
et quse etiamnum leguntur in codice TheodOr
siano. Scio eorum eleclos accusatos fuisse nefandorum
stuprorum, quod nos docet Augustinus in libro de
Haeresibus ; sed idem docet auditores impiorum illorum
mysieriorum ignaros fuisse. Si ergo plectendi
erant Manichmi, non sine distinctione de iis pcenae
sumendae fuere, quod tamen non fil. Lege 7, tit. 5,
lib. xvi codicis Theodosiani jus condendi testamenti,
aut testamento in facultates patris vel cujusvis alius
succedendi , eripitur Manichseis quibusvis ; nec eam
constitutionem tantum in futurum valere vult Theodosius,
sed, praeter omnem consuetudinem, in preeteriium.
Vide et in eodem titulo leg. 19, et Jac. Gothofredi
commentarium. CANIMADVERSIONESIN LIBROS CONTRA FAUSTOM MANlCHjEUM.Libro xiv contra Mosem sic argumentaius erat
Faustus : Ail (Deut. xxi, 23) maiediclum esse omnem
qui pendel in ligno. Hunc ergo tu vis ut accipiam, huic
ut credam ; cum, sidivinus fuit, constet eum scientem
volenlemque maledixisse Chrislo ; si vero nolens nesciensque
maledixerit, conslet eum non fuisse divinum.
Tam facilem objectionem diluere nou potuisse Augustinum
mirum est ; morlem enim et malediciionem
unum idemque esse vult, nec ullo modo sese expedit.
Deinde quod additur Maledicius Deo, sic interpretatur
: Nisi enim Deus odisset peccatum et morlem
nostram, non ad eam suscipiendam atque delendam Filium
suum milteret. Quid ergo mirum si maledictum I
Deo quod odit Deus ? Sed apud Mosem nulla peccati
menlio, neque cujusvis mortis, sed tantum cadaveris
e ligno pendentis ; quod esse rem summopere pollutam
docet Moses. Vide ad eum locum Joannem Clericum.LIBRO xvi. Cap. 22. Einc esl el illud cujus ambigKtiale
Faustus fallitur: Videbis yilam tuam pendenlem,
et non credes vitee tuse. Quce verba et aliler
posse inlelligi polest aliquis dicere, de Chrislo autem
non posse inlelligi, nec Fauslus ausus esl dicere, nec
quisquam prorsus audebit, nisi qui negaveiil aul Christum
esse vitam, aut a Judaiis visum esse pendenlem,
aut cos ilii non credidisse. Cum vero et ipse dical ; EgoA sum vila, et eum pependisse conslet ante eculos ei non
credenlium Judmorum, non video cur dubilare debeamus
id etiam de Christo scripsisse illum de quo Christus
ait: Ille enim de me scripsit.] Nos quidem non secus
ac Augustinus agnoscimus Christum esse hominum
vilam, eumque .pependisse coram incredulis Judaeis,
et a dogmatihus Manichaeorum forlasse alieniores su« 
mus quam ipse fuit ; sed tamen pernegamus in loco
Deuleronomii agi deChristo. Esl is Deut. xxvm,66, ubi
Moses sic deecribil anxietatern Judaeorum in captivitalem
abductorum : In gentibus quoque illis, inquit,
non qniesces, neque erit requies vestigio pedis tui. Dabit
enim tibi Dominus ibi cor pavidum, et deficientes
oculos et animam consumplam mcerore, el erit vita lua
quasi pendens anle te. Timebis nocie et die, et non creBdes vilm lum. Mane dices : Quis mihi det vesperum ? et
vespere : quis mihi del mane ? propter cordis tui fonnidinem,
etc. Nemo non videt agi de vita dubia ac incerta
quse, nota eliam Latinis metaphora, dicitur
pendere. Antecedentia et consequentia hanc esse sentenliam
liquido ostendunt. Non credere vitm sum, est
procul omni dubio securum non esse de vita sua.
Quod si lieet conculcata propria significatione vocixm
et Ioquendigenerum, ex qua egregius oritur, circumstantiisque
loei convenientissimus sensus, ad iranslatiliam
confugere, nec rationem ullam habere consequentium
ac aniecedentium ; primum omnia ex
omnibus Scripturse loeis deducere licebit, deinde
nihil in Scripturee interpretalione cerium erit, et
qusevis commenta ex ea probari poterunt. Scio AthaCnasium et alios Palres Graecos ac Lalinos similiter
hunc loeum explicuisse ; sed si multo plures proferrentur,
non efliceret eorum auetoriias ut omnes rectse
inierprelationis leges abrogarentur ; cum conslet (quid
enim nos hic uientiri aut dissimulare cogat ?) , propemodum
omnes imperiios criiicae sacrae et infelices
Scripturae interpreles fuisse, quidquid dictitent qui
nec eos, nec Scripturam sat studiose legerunt.LIBKO xvn. Cap. 1. Faustus in Iiaec verba Maith.
v, i1:Nonvenisolvere legem, sed adimplere, sicslulle
raiiocinatur : Quis hoc testatur dixisse Jesum ? Matthmus.
Ubi 'dixisse ? In monte. Quibus prasentibus ? Petro,Andrea,JacoboetJoanne ;qualuorliistanlum,
cmterosenim
necdum elegeral, necipsum Mallhmum, elc.]
Sic ratiocinabalur Faustus, quia credebat MatDthaeum ordinem lemporis in sua riarratione observasse,
quod ab eo non factum esse ostendit in
sua Evangelica Harmonia Joannes Clericus: ex qua
liquet, non Malthaeum tantum, sed et reliquos om« 
nes apostolos eo lempore jam fuisse electos, atque
sermonem e monie habiium audivisse. Eam adiio,
si tanti est, Miror Augustinum hoc non reposuisse,
cu« i caeleroqui futiles Fausli argulias non male confutet.
Non solum tamen Faustum, sed etalios niullos
fugilhsec observatio, etin nonnullos errores conjecit.
LIBRO xxu. Cap. 35. Cum igitur Abraham eo lempore,
viveret, in rebus humanis, quo quidem jam fraires ex
utroque, aulex allero, vel allera parenienalosneciiconjugio
non licebal ; filios vero fratrum aliosque longm-5 !7 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 518quiore gradugeneris consanguineos,nullalege, nutlapo- J
teslate prohibitaconsueludo jungebat, quid mirum si sororemsuam,
id esl, ex palrissanguine procreatam habebal
uxorem ? Nam hoc ipse reddenli sibi eam regi dixit
de paire esse sororem, non de malre.] Sed non lanlum
sororem vocat, quod ambiguum esse potuil, sed filiam
palris, non vero malris, Gen. xx, 12 ex quo liquet
proprie lioc esse intelligenduin. Ac sane nulla
esl historiaquse nos doceat eo tempore, apud Chaldseos,
illicila fuisse fralrum et soiorum conjugia ;
quamvis hoc affirmei Augusiinus. Eadem lamen
quoque fuii senlentia Epiphanii, quod testatur Ilseresi
59, num. 7, et Hieronynii in libro contra Helvidiutn.
At neuter u !la certa profert ejus rei argumenta,
quae uolior eis esse quam nobis non potuit.
liieronynium videiur temere seculusesse Augustinus. \LIBRO XXXIII. Cap. 6. Sed quid vobis faciam (alloquitur
Mauichaeos, qui Yeieris Testamenti Scripturas
prorsus rejiciebant, Novi falsatas esse cnnlendebant) ,
quos contra leslimonia Scripturarum ila
obsurdefecil iniquilas, ut quidquid adversum oos inde
prolatum fueril non esse diclum ab Aposlolo, sed a
nescioquo falsario, sub ejus nomine scripium esse dicere
audeatis ?] Nihil iniquius ac absurdius fingi polerat
quam quod faciebant Manichaei ; qui, nullo critico
argumenlo nixi, sed tantum praejudiciis iisque perabsurdis
obcsecati, falsata esse dicebant qusecunque
erant in Aposlolorum scriptis ipsorum placitis contraria.
Merito Augusiinus hanc illis objicit ratiocinalionem
lib. xxiv : In apostolorum litteris quod volumus
verum est, quod nolumus falsum est ; qua inipudenlius
ae stullius nihil excogitari potuit. Suspicor
sane homines, si ausi fuisseni, rejecturos fuisse omnemScripluram,
lam Novi quam VelerisTestamenii ;
sed quia numero Christianorum censeri volebant, in
absurdas conjecturas esse delapsos.Ibid. De quo libro cerlum eril cujus sil, si lillerm
quas apostolorum dicil el lenet Ecclesia ab ipsis apostolis
propagaia, et per omnes genles lanla eminentia
dctlarala, ulrum aposlolorum sinl incerium est ; et hoc
eril cerlum scripsisse apostolos, quod huic Ecclesim
contrariihmreliciproferuntauclorum suorum nominibus
appellati, longe post apostolos, exisleniium ?\ Opiime
saue. Cum enim videamus plerosque omnes Chrisliauos,
ab iis usque qui proxime apostolicae setati
suceesserunt, una voce affirmare haec, paucis exceptis,
apostolica esse scripta ; non est cur quisquam
de illcrum testimonio dubitet, si modo in iis libris
nibil sit quod recta raiio indignum esse spiritu divino
demonstret. Jam autem nemo eos, qui non fatuus
sit autpravo ingenio, libros leget, quindignissimos
esse eos auctoribus quibus tribuunlur, virisque
a Deo missis, non judicet. In iis etiam divina
qusedam simplicilas ac sinceritas nilet, quae cum sequentium
saaculorum figmentis ac pigmenlis minime
eonsenlil ; ut facile intelligas ea esse antiquiora et
profecta ab eorum manibus quibus similes nullos
postea fuisse videmus. Igitur cum nullum sit, in rc
psa, vel minimum suppositionis indiciuin ; leslimoAnium Chrislianorum suspectius esse non potest quamscriptorum elhnicorum, qui summo consensu testanturlEneidem esse fetuin poetoe Augusto cequalis, et: quorum testimonio stylus et prsesiantia poemaiis maixiinum pondus addunt. Igiiur audiendi non suntqui, sine ullis argumentis criticis, diu post apostolorumtempora, libros eorum in dubium revocaret aggressi sunt, ut commenlis suis conirarios.Ibid. Quasi vero et in lilleris smcularibus non fue ;rint (sic legendum potius quam fuerunt) certissimii auctores, sub quorum nominibus multa poslea prolalasunl et ideo repudiata ; quia vel his qum ipsorum esseconstaret, minime congruerunl, vel eo tempore quo illiscripserint, nequaquam innotescere et per ipsos vel familiarissimoseorum in’posteros prodi commendariqueB meruerunt.] Hiscenihil potestesse-^tTtzdoTejOov. Exemplumhabemus ipsum Auguslinum, cujus genuinisoperibus admista erant sseculis barbaris mulia supposititia ; quae Erasmi diligentia quidem partim, sedj Lovanietises praesertim ac Benediclini tribu meritos moverunt, adjuii indiculo operum Hipponcnsis epiiscopi a Possidio Calamensi, amico ejus ac discipuloe conscripto, et quem Joannes Vlimmerius primus editdit. Hinc multa quasi Augustini laudala, superioribusj saeculis, merito postea rejecta sunt, et auctoribusBenedictinis jure posthac rejicientur. Quod cum itae sit, obelus crilicus erit apponendiis multis locis exiis opusculis prolatis, ab iis qui de controversiisiheologicis superioribus saeculis scripserunt. Quamobremveri amantes gratias Benediclinis habere de-C bent, quas nos hic iis libenter agimus.
r Ibid. Nonne, ut alios omittam, sub Hippocralis medicinobilissimi nomine, quidam libri prolati in aucto ;■
rilatem a medicis non recepli sunl ? Nec eos adjiwit
i nonnulla simililudo rerum alque verborum, quando comparatieis quos vere Hippocratis esse constarel, impares
t> judicati sunt ; et quod ab eo tempore quo et cmterascripta ejus non innotuerunt quod vere ejus essent.] De
« criticis operum Hippocratis variisque eorum jiidiciis,
c adeundus medicus eruditus Daniel Clericus, in Hie
storia Medicince, Gallico sermone conseripta, el edita
s Amstelodami anno cblocci, parte 1, Iib. 5, cap. 30.
e Dissimilitudo scriptorum effecit ut ex ipsius Augustinioperibus innumeri libelli ejicerentur, qui nunc
,i ad calcem singulorum voluminum conspiciuntur.- D Idem et in ,aliis Pairibus Grsecis et Lalinis fieri ccel
ptum est.
s Ibid. Hos autem libros quibus illi qui de transversoproferunlur, comparati respuunlur, unde constatesse Hippocratis ; unde, si quis hoc negel, nec saltemrefellilur, sed rideCur, nisi quia sic eos, ab ipso Hippocratislempore, usque ad hoc tempus et deinceps succesisionis series commendavil, ul hinc dubitare dementis sit ? ]Haec et ccetera quse de veris auctoribus dignoscenedis, multis illustravit exemplis et lesiimoniis veietrum Joannes Clericus Artis crilicce parte 3, seci. 2,s ubi agit de indiciis supppsitionis, nec sane criticoJrum praestantissimus meliora posset hanc in remproferre.519 SUPPLEMENTUM AD OPEftA S. AUGUSTINI. 520Ibid. Plalonis, Aristotelis, Ciceronis, Varronis, alio- $
rumque ejusmodi auclorum libros, unde noverunt homines
quod ipsorum sinl, nisi eadem lemporum sibimet
succedentium conlestalione conlinua ?] Adde et nullam
fuisse iis qui talia dixerunt mentiendi propositam
mercedem aut utilitatem. Quoe omnia verissime dici
possunt de iis libris sacris, qui semper habiti sunt
"eorum hominum quorum nomina proeferunt. In re
ipsa_ nihil est quod non sit dignissimum hominibus
divinitus afflatis ; semper ab omnibus qui se eorum
discipulos professi sunt, eorum genuini fetus habili
sunt ; nec ratio hisce ulla fuit mentiendi. Nam iis
libris, quasi divinis admissis tanlum abest ut quidquam,
ad hanc vitam quod atlinei, lucrareniur Christiani,
ut contra, jam ferme ab iniiio, mores eorum
et consueludines, imo etiam opinioues inulta ;, prae- ]
sertim sequentibus setatibus, ex iis redargui possent.
Prolecto si conficti essenl, ila essent scripti ut
ad emolumentum eortim famamque qui iis uterentur
speciarent ; non eos lam aperle, uli faciunt, daninarent,
el ut degeneres Christianos infamarent, et novorum
dogmatum ac riluum conditores fuisse oslenderent.Ibid. Mulli mulla de litteris ecclesiaslicis conscri~
pserunl, non quidem auctoriiate canonica, sed aliquo
« tdjmiandi sludio, sive discendi. Unde constal quid cujus
sit, nisi quia iis lemporibus quibus ea quisque scripsit,
quibus poluit insinuavit alque edidit, el inde in
alios alque alios, continuata notilia, laiiusque firmala
ad posteriores eliam usque ad noslra tempora pervenerunt,
ila ut inlerrogali cujus quisque liber sit, non hm- (
' sitemus quid respondtre debeamus.] Verissimum hoe
est de libris insignioribus, et qui in omnium manibus
versali fuerant, ab ipsa scriptorum quibus tribuuniur
oetate. Alioqui jam illo sevo multa fuerant
supposita, ut in Artis criticae parte memorata multis
oslensum est. Hinc quoque Auguslinus potuissei inlelligere
et sibyllarum et Hermetis Trismegisti supposiios
fuisse libros, qui ante pauca saecula prorsus
ignoti fuerant. Sed cx eo quod multi sunt libri supposili,
non sequitur omnes posse in suppositionis
suspicionem trahi ; aul quia sunt multi veri, omties
posse pro Iegitimis fetibus eorum quibus iribuuntur
haberi. Quod animadvertendum in eos qui ex imperitia
criticae, aut nimio affectu, in alterutro horum
extremorum peccarunt. 1Ibid. Sed quid pergam in longe prmterila ? Ecce
istas lllleras quas habemusin manibus, si post aliquantum
tempus vilm liujus nostrm, vel illas quisquam Fausli
esse, vel has neget esse meas, unde convinciiur,'
nisi quia illiqui nuncisla noverunt, nolitiam suam ad
longe eliam post futuros coniinuaiis poslerorum successionibus
trajiciunt ?] Talia quotidie experiri licet in
iis quse majorum nostrorum eetate scripta sunt ; quorum
permulta ita celebria fuerunl, ut in omnium
manibus ab initio fuerint, sinique postea futura.
Exempli causa, habemus Desid. Erasmi opera et
seorsim et conjunciim ejus selate edita, quae ad nos
transmissa, nos quoque ad posteros iransmitiemus,Anec quisquam nisi insanus de iis dubitare poterit ;
nisi >si forie epistola aliqua alicubi delitescens quasi' Erasmiana poslea proferatur, et in dubium ab aliis
revocetur. Attamen, ne quid dissimulemus, ars lypographica
rem multo certiorem ac faciliorem reddidit ;
poterant enim ex codieibus mss- supposiiitia ; multa proferri, quee revinci facile, propier rarilaitem exemplarium, non poierani. Ac sane opus fuiti splendidissima criticae luce ut secernerentur ipsiusi Augustini opera genuina a suppositiliis.Tandem sic egregiam hancce disputationem claudil:
Qum cum ita sinl, quis tandem tanlo furore cmcalur,
nisi dmmoniorum mendaciloquorum malilim atque
fallacim consentiendo subversus sit, qui dicat hoc
mereri (hoc est consequi, ut passim) non potuisseB apostolorum Ecclesiam, tam fidam, tam numerosam
fratrum concordiain, ul eorum scripla fideliter Irajicerent ;
cum eorum calhedras usque ad prmsentes episcopos
cerlissima successione servaverinl ; cum hoc qualiumcunque
hominum scriplis, sive exlra Ecclesiam,
sive in ipsa Ecciesia, lanla facilitale proveniat ?j Hsec
probe sunl pensitanda iis qui scripta apostolica, ab
ipsorum aetate omnibus nota fuisse, perque Ecclesias
sparsa, ae publice lecta neganl ; sed a secundi
demum sseculi hominibus in lucem prolracta volunt.
Videtur Angustinus in animo habuisse locum Tertulliani
de Preescriptione contra haereticos, cap. 56 :
Age jam, qui voles curiositatem melius exercere, in negolio
salulis lum, percurre Ecclesias aposlolicas, apud
quas ipsm adhuc calhedrm apostolorum suis locis prm’C sident ; apud quasipsm aulhenticm lillerm eorum recilanlur,
sonantes vocemel reprmsenlantes (aciemuniuscujusque.
Proxima libi esl Achaia ? habes Corinlhuin.
Si non longe es a Macedonia, habes Philippos, habes ; Thessalonicenses. Si potes in Asiam tendere, habes
Ephesum. Si autem Ilalim adjaces, Romam, unde nobis
quoque auctoritas prmsto est.Igitur cum a lemporibus apostolicis in Ecclesiis
quas condiderant recitatce fuissent aulhenticm eoruni
Utterm, non sine summa impudentia ab hoer*eticis,i sequentibus setatibus exorlis, rejiciebanlur.: ANIMADVERSIONESIN LIBROS DE TRINITATE.LIBRO i. Cap. 1, § 1. Esl item aliud hominum genus],eorum qui universam quidem creaturam, qum" profecto mutabilis est, nituniur transcendere, ut ad in■commutabilem substanliam, qum Deus est, eriganl intenlionem,
ele.] Plaionicos intelligit, aut Platonicorum
lectioni deditos ; bi enim, praster omnes alios,* incorporeum summum Numen esse contendebant.
Eosdem respicit hisce verbis, quibus paragrapbus
clauditur ; Qui aulem pulat ejus esse polenlia ; Deum,
ul seipsum ipse genuerit, eo plus errat, quod non solum
Deus ita non est, sed nec spiritualis nec cqrporalis creatura ;
nulla enim omnino res est qum seipsam gignat
ut sit. Sic enim loquebaniur vulgo Plaionici, ut Deilm
sui ipsius genitorem dicerent ; quod insigni exemplo
ostendimus ad lom. VIS lib. deQuaestionibustXxxai,
quoest. 16.521 VABIORUM EXEU.C1TATIONES IN S. AUGUSTlNl GPLUA. 522Cap. 4 ,' § 7. Docct catliolicas scriplorcs docere j
quod Paler el Filius et Spirilus sanclus, unius ejusdetnque
subslanlim inseparabili mqualilale divinaminsinuenl
unilalem ; ideoque non sinl tres Dii, sed unus
Deus, eic.] Hu^c el similia ut recie iiilelligantiir,
probe expendenda est vox mqualiias ; ex qua Iiquet
veleres, quamvis unum eaindemque substantiam dicant,
inlelligere non, ut nos hodie, unam iuimero
subslantiam, quse sibi aequalis dici non solet ; sed
unam specie, cujus tria individua recle dicunlnr sibi
invicem cequalia. Vide Dionys. Peiavii Dogmai.
ihcolog. lom. II ; de Trinit. lib. iv capp. 9 el 11, ci
inilas in edilione Amslelodamensi adjecias. Mulia
hodiea nobis hac de rc dicuniur inconnnodis loculionibus,
iisque a veteribus desumplis ; quii ab aiiler
sentientibus, cum qtiibus nos senlire per|ierain ]
putamus, invenlae fueiant, et cum sal apuc coruni
senienlioe exprimendoe essent, nostram jam expiimere
commode nequeunt. Nisi bujusce rei niemor
sit horum librornm lecior, in iis passiui lenebras o !fendet
 alque subinde cespilabii.Cap. 6, § 13. Nonesi ulique crealura Spirilus sanclus,
cui ab omnibus sanclis talis servilus (non Savleia
sed larpdaj exhibelur, dicenle Apostolo : Nos cniiu
siimus cireuincisio, S|iritui Dei >ervienles (Philip.
in, 5) , quod esl in Gracolarptiovzs ;. Plures enim codices,
eliam Lalini, sic habent, qui Spirilui Dei servimus ;
Grmci aulem oinnes, aut pene omnes. In nonuuHis
auiem exemplaribus Lalinis invenimus, non,
SpiriluiDei servimus, sed spirilu Deo serviinus,] At
toni. V, senuoiie 169 : Scio, inqtiit, plcrosque codices
(Lalinos, nam de Graecis posie.t) habcre, qui Spiriiu
Deo servimus ; quanium aulem inspicere potuimus,
plures Grmci hoc habeni : qui Spiriiui Dei servimus.
Vide quae de hoc loco habel Joannes Clericus Ariis
crilicae part. 5, secl. 1, cap. 14, § 15. Quamviscredamiis
eos errasse qui Spiritum sauctum creaturam
csse volueruni ; alUimeu hoc loco conlra eos uti nollemus,
ubi plerique libri Latini, assenlientibus el mullis
Graecis, recte legebanl: spirilu Deo servienles, ut
jain plerique censent. Nolainla varieias Aiigusiini,
qui hic ait plures codices Lalinos liabeie Dei, sermonc
vero in haec verba plerosque habere Dco. Rursus
tom. X, lib. in ad Bouif.iciuiii, cap. 7, codices
habere aii alios Spiriiu Deo, alics Spiritui Deo, alios
Spirilui Dei. Duae priores lectiones suut potius varise
inlerpieiaiioiies vocuin xvsvp.a-i G=« .Cap. H, | 23. Marc. xm, 52. De die el hora nemo
scit, ncque cngeli in ccelo, neque Filius, nisi Paler. Ad
hsec ila Hipponensis episcopus : Hoc enim nescit,
quod nescienles facil, id esi, quod non ila sciebal ut
tuncdiscipulis indicarel: sicut diclum est Abraham :
nuiiccoguovi qtiod timeas Deiiin ; idest, nunc feci ut
rognosceres, quia el ipse s:bi in illa lentalione probalus
innoluit.] Hanc inleipretalioneni Genes. xxn, 12, violemaiii
essc, si qu ;euiiqtijin fuil, ostendiinus ad loni.
V, serin. 2. Nou coiumodior est loci Marci, uec capio
("Jl sc Ariaiiis fttlciilitiin inipoucre posse cjusmndi
rcsuonsioiie .spciaient. Vide lamen quse hanc iu rciuYATROL. XLVII.
\ collegil Dionys. Pelavius Dngmal. theolojr. n>.i>. V.
lib. M, cap. 1. Salius multo erat dicerc Cltiisi.ntti
homineni hic Ioijui, nec itimenlem liuuiaiiaiu catkio
omniscienliain ; quam violenier verba Cluisii loiquere,
ut conseniiaul cum hypoihesi pro arbiiiio
arrepia. Pertinaciores hinc liebant Ariani, cuiii dnbitare
iion possent quin adversarioiiun inierprelaiio
coniona esset ; quainvis ipsi graviler errarcm, duiu
cani igiioruniiam Deilaii Cbrisii trilineliau',Liiii.o n. Cap. 11, § 20. De angelis qui Abraliaino
apparuerunl, Genes. xviu, 2. Cuin vero Ires v':ri v'si
sunl, uec quisquam in eis rt/ forma, vi mlalc, vti poleslale
iiHijor arteris dictus esl ; cur non hic acciniamus
xisibiliier insinualam, pcr crealuram visibilem, Triiiilalis
wqualiluteiii ? etc.] Clarius batic apparilioiiei » seniorB inleiprelnliis est AuguSlinus de Civil. Dci lib. xvi,
cap. 29. Yide lamen infra lib. m, cap. 11, ubi angelos
fui^se cLiam tleinoiislral.Liiiitii m. Caji. xi, § 25. Posiquam dixit angeloruiii
miiiisierii) facias appariiioncs divinas : Sed a't
aliquis, inquit, cur crgo scriplum esl : llivii Doniinus
ad Mnyseu, et non potius : dixil angelusad Moysen ?
Quia cum i crba judicis prmco pronuntial, ncn scribilur
in gesiis, il c praco dixlt, sed itlejudex.] Vide superiorcin
adnoliiiioiieiii et inierpreies ad I'Jxod. ijiet xx.
LIBIIO iv. Posiqiiiuii dixit dupltr. morli nostrm (aniini
el corporis) salvalorem noslrum impendisse sim~
pluin sitain, sic euiin loqniiur, delubiiur cap. 4 ad
allegtnic.tm arillimeticam : Hmcaulemratio, inquit,
siinpli ad duplum origmem quidem a ternario numero,C unum quippe ad duo tria sunl ; sid hoc lolum, quod
dixi, ad senarium pervenit ; unum enim el duo et iriasea
fiunl. Qui uuiib rus propterea perfectus dtcilur, quia part.bus
suis coniplctur.Habet enimillas tres,sextam, tertitim,dimidiam
 ; nec ulla parsalia,qua ! dici possil quola
sil, invenilur in co. \ Ilac sunl Platonicic ct Pylhagoricaa
iiiig ;)  ;, quales exsianl apnd Pliilonem ctiiu alilii, lun) in
librode Mundi Crcation^.Netiiojainestqui lalia non
rideai, non lautiiiii pelulanii splene cnchinno, sell et
qui ucgantur alioqui ridere. Nemo est qui lalibus
commemis nomen suiitn ascribi velit. Ha ?c co niinus
ferenda, quod in reseria, si qun: alia esl, verselur
hic Augustinus ct ab i.^criplioiie opeiis sui nescio
quo digrediaiur. Scil patici sunl Augustini libri in
quibus non sint digresioiies ejusinoili qua: hianicm■^lectoiem frustrentur.LIBRO v. Cap. 5, §6. Quamvis divenum »l Pairem
esse et Filium esse, non esl lumen diversa sitbslmlia ;
quia hmc non secundum substanliam dicuiilur, sed sccundum
relalivum ; quod tamen relalivum non esl accidens,
quia uon esl mutubile.] Nolanila vox diversa, tjua
frcqutiiierlioc in negotio ulitnrAiigustiiius ; significat
enim non disiinclam, scd a !ius gcnnris. Vu !t crgi »
palernilale, ut cum scholaslici* loqnai', it filielalA
non fieri duorum generum siibsianiias, setl wis « -ju-.•
dem generis esse, acsola rclaiio.ic Palrisad Fii iiiu,
Filii ad Pairein distinctas. Mulia h c de rc, sj ;d sniis
intricala liabei Dionys. Pciavius l) og ;u. Tlieolog.
loin. 11, lib. de Trinit. iv, c.ip. I i17525 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 524Cap. 8, § 9 et 10. Essentiam dico qum ovo-la Grmce
dicitur, quam usitalius subslantiam vocamus. Dicunt
quidemetilli hyposlasin ; sednescio quid voluntinleresse
inter usiam et hyposlasin ; ita ut plerique nostri,
qui hmcGrmco traclant eloquio, dicere consueverint
piav ovaiav, rpslg vizaa-raazi', quod est Laline, unam
essentiam,tressubslandas.]liocesl, uniusquidem generis
essenliam,sed tres distinctas substantias, at non
diversas ; vel-unam essentiam in iribus substantiis,
quse varia duntaxat subsistendi ratione, hoc est relationibus
differunt.Cap. 9. Sed quia noslra loquendi consuetudo jam
oblinuit ut hoc intelligalur, cum dicimus essenliam,
quod intetligitnr cum dicimus substanliam ; non audemus
dicere unam essentiam, tres substantias ; sed
unam essentiam, vel substantiam, tres auiem personas ;
quemadmodum mulli Lalini ista Iraclanles et
digni auclorilate dixerunt, cum alium modum apliorem
non invenirenl quo enunliarenl verbis quod sine verbis
inlelligebanl.] Similia babemus lib. vn, Lcap. 4,
§ 7. Miror essentiam et subslanliam mlsta luisse,
c.um sint diversae signilicationis voces ; ideoque cum
voce substantia non careret lingua Latina, inventa
esset vox essentia, nec ab eruditis repudiata quasi
inulilis.- Quiniilianus Insiit. Orator. lib. m, cap. 8 :
Mulla ex Grmco formala nova ac plurima a Sergio
FlaVio, quorum dura quwdam admodum videntur, ut
ens et essentia ; qum cur lantopere aspernemur nihil
video,nisiquod iniquijudices adversus nos sumus, ideoquc
paupertale sermonis laboramus. Sane nec superio'
rum sseculorum metaphysici, nec nostri temporis’
pbilosophi ac theologi ea voce carere pmuissent ;
uii nec, sine magna ambiguilate, eam confundere
cum subslantia. Veteres auiem cum unam essenliam
aut subslantiam in divinis dicebant, intelligebant uriitatem
specificam ; cum ircs personas, tres substaniias
non ^diversas, sed distinctas. De unitate vide quae
infra lib. vi, cap. 3, § 4. Revera enim, subjicit
Augustinus, cumPater non sit Filius, et Filius non sil
Paler, el Spirilus sanctus itle, qui eliain donuin Dei
vocalur, nec Paler sil, nec Filius, tres ulique sunl.
Ideoque pluraliler diclum est: Ego et Pater unum sumus
 ; non enim dixit, unum est, quod Sabelliani dicunt,
scd, unum [sumus. Observandum Augustiuum
caelerosque omnes veteres non dicere, paterniialem,
filietatem, et spiritualitatem, ut scholaslice loquar, •
tria esse, aut tres relationes in uniea numero substanlia,
ut nunc loquimur ; sed Pairem, Filium ac
Spirilum sanctum tres esse personas, hoc esl, rationalis
naturm, ex Boelii definitione, individuas subslanlias.
Igilur persona est aliquid absolulum, quamvis
personalitas sit relativum quiddam ; quod cum non
satis animadverterel Dionys. Petavius, Augustinum
non intellexit, ut liquet ex cap. 11, lib. iv, deTrinitate,
tom. II Dogm. theol. Aut si inlellexit, rem
clarius in lucem proferre ausus non est.Nolebant tamen multi fateri tres esse subslantias,
iie secum pugnare viderentur, ac ne quis tres diversas
naiuras somniaret, more Arianorum. Hinc AuAguslinus : Tamen cum qumrilur quia tres ? magna prorsus
inopia humanum laborat eloquium. Dictum esl tamen
tres personse, non ut illud dicerelur, sed ne tucerelur.
Hoc est, non ut diceretur tres esse personas,
quales sunt tres homines, qui quamvis sint ejusdem
speciei, tamen differunt multum inter se, separatique
sunt, et seorsim agunt, qualia in divinis personis
esse posse merito negabanl veteres. Vide lib. vn,
cap. 4, § 7, 8 et 9.Lib. vi. Cap. 1, § 1. Inter disputationes quas habebanl
nosiri adeersus eos (Arianos) qui dicebanl, Erat
tempus quaudo non erat Filius ; hanc eliam nonnulli
raliocinalionem inserebanl: Si Dei Filitts virlus et sapienlia
Dei esl, nec unquam Deus sine sapienlia ac virtule
fuil, comlernus est Deo Palri Filius. Dicii aulemB Apostolus Cbrislum Dei virlutem et Dei sapientiam,
et Deum aliquando non habuisse virlutem aut sapientiam,
demenlis est dicere ; non igilur erat tempus quando
non erat Filius.] Nemo non videt paralogismum
hunc esse, et meriio rejici ab Auguslino sequente
libro, ut et ullimo. Nam sapienlia Patris ejus est
proprietas, qualis non est Filius ; qui a Paulo I Cor.
i, 24, dicitur virtus el sapientia Patris, duntunxat
quod in eo maximeemicuerint polenlia etsapientia
Dei. Atlamen sic mulii veterum ratiocinati sunt, ut
osiendit Dionys. Petavius de Trinit. Iib. vi, cap. 9.
Sed et ante Ariana tempora, ejusmodi ratiocinationes
occurrunt, cum Deum raiionalem dixerint, quod
habuei it apud se raiionem. Vide Athenagorse Apologiam
pro Christianis, etTeriuIlianum contra PraxeamC cap. 5. Nimirum, bonis illis viris placebantnon tantum
ratiociualiones ad logicas leges severe exaciae,
sed et quse sola specie firmae erant. Miror lot verba
hanc in rem profudisse Augustinum, cum paucis
expediri posset. Sed multa scribere videri voluit,
potius quam ad rem facientia.Lnsno vn. Cap. 1, § 2. Contra eos qui de Filio Ioquebantur,
quasi essentiae Palris fuisset proprielas :
Quomodo ergo ejusdem essenlim Filius, cujus Pater,
quandoquidem ad seipsum nec essenlia est, nec omnino
est ad seipsum, sed etiam esse ad Filium illi est ? At
enim multo mugis unius ejusdemque essentim, quia una
eademque essenlia Paler el Filius ; quandoquidem Palri
non ad seipsum est ipsum esse, sed ad Filium, quam
essentiam genuil, et qua essentia est quidquid est, niDmirum, Filius.] Yide hac de re Petavium iibri laudali
cap. 10, quamvis omnia obseurare conetur. Non
polest sane in veieribus laudari, in re difficili perse,
qusesila vocum ambiguilas ; nec a recentioribus eam
augeri par fuit, dum veleribus tribuunt id quod non
senserunt ; quia iisdem vocihus, sed perincommotle,
expressum est. Paucioribus multo verbis totum hoc
negotium pertractari poiuit ; et dilucidius.Cap. 4, § 7. Itaque loquendi causa de ineffabilibus,
ul fari aliquo modo possemus, quod effari nullo modo
possumus, diclum esl a noslris Grmcis: una essenlia,
fres substanliae ; o Latinis aulem una substanlia vel
essentia, tres personae.] Jam haec explicuimus ad lib.
v, cap. 8 et 9. Hic tantum monebimus legenda at-5-25 VARIORUM EXEfiCtTATIONES IN S. AUGUSTINl OPERA S26tente qua3 supersunt in hoc libro, ad finem usque, jab iis qui cupiunt scire quid veieres de unitale J>eiet pluralilate personarum senserint. Nimirum inlelligebanltres esse substantias distinctas, sed aequeper omnia perfectas, ac similes, non sejunclas autseparaias, ut tria corpora, sed conjunclissimas, ilatamen ut relalionibus inler se distinguerenlur. FateturAugustinuspotuissedici tres Deos, nisi Scriplura Con->tradixisset, § 8, et tres essentias, nisi obstaret arctissimaearum conjunctio, et summa per omtiia paritas.Ex tota denique ejus disputatioue liquet valde ambigueesse, hisee de rebus, locutos veteres. Quidigilur,inquit § 9, restal, nisi ut faleamur loquendi netessilaleparta hmc vocabula, cum opus esset copiosa dispulalioneadversum insidias vel errores hcereticorum .'Atprofectoambigua esse uon debtierunt, ne plebs interea fallereiur,neu contraria dixisse iisquaesenliebanlposterisviderentur, ut contigit ; cum prsesertim proratnet puppim religionis Christianse, a Nicaenis teinporibus,in illa sua Triuitatis explicatione, sitam essepularenl. Cum enim conaretur humana inopia loquendoproferre ad hominum sensus quod in secretario menlispro caplu tenet de Domino Deo, creatore suo, sive perpiam fidem, sive per quulemcunque inlelligentiam, timuitdicere tres essenlias ; ne intelligereiur in illasumma mqualitate ulla diversitas. Rursus non esse triaqumdam non poleral dicere, quod Sabellius quia dixit,in hotresin lapsus est. Quid vero ex hisce colligemus ?Credere nos quoque oportere esse tres essentias, nu^.meroduntaxat distinctas ; caeteroqui conjuiictissimas,
ita ut unus Deus dici possit ? Absit sane *. Posieriorutn
saeculorum Ecclesise, dum vere statuunt in
hoc capite nulli licuisse a Scriptura sacra abire, ac
proiitde a superioribus setalibus, quas non suspicabantur
ab ea norma recessisse, traditam esse Scripiurae
doclrinam ; earum senlentiam ex Scriplura
interpretalae sunt, (ribueruntque antiquioribus non
id quod senserant, sed quod sentire 'debuerant. Nos
ergo deunitateDei, deque Palre , Filio el Spirittt
sancto ex Scriptura quoque loquamur atque sentiamUs ;
nec pulemus id posse a nobis perspicue explicari,
quod perspicue revelatum non est ; aut inelius
exprimi verbis nostris quod non assequimur, quaui
verbis Ghrisii et apostolorum ; cum prcesertim lotetB tantae lites ex novis vocibiis naioe sini. Si veteribus
ignoscimus quod de uniiale specifiea divinse naturae
in Patre, Filio et Spiritu sancto docuerunt ; ue imntisericordes
simus in eos qui hac de re aliter
quam nos nuuc forte senliunt, si modo Scripturani
sacram normam fidei suae habeant, praeceptoruni
Evangelii sint observantes, redilumque e ccelo Domini
nostri Jesu Christi vivos et mortuos judicaturi
nobiscum praeslolenlur. Hanc cequiiatem a nobis et
rei difficulias, et humani ingenii imbecillitas necessario
postulanl ; nisi mira iniquitate velimus recentiorum
deteriorem esse conditionem quara'veterum,
quibus errantibus Uon veniam modo, sed et laudes
maximas tribuere solemus.HS nonum tomum.ANIMADVERSIONES1N LIBROS CONTIIA EPISTOLAM PARMENIANl.LIBRO i. Cap. 8, t§ 13. Quin etiam conqueri audet
Parmenianus quod eos Constanlinus ad campum, id esl
ad supplicium duci jussit, qui vicli apud ecclesiaslicos
judices, nec apud ipsum qum dicebant probare potuerunl,
et adhuc in sanctat Ecclesice prmcisiona sacrilego
furore ferebanlur.] At propterea occidi non debuerunt
quod deCceciliano Carthaginiensi probare non poluerant
traditorem fuisse, aul a traditoribus ordinatum ;
vel quod secessionem fecissent, quamvis immerito,
a reliquis Ecclesiis Chrislianis ; si modo legibus civilibus
cseteroqui parerent. Hsec delicta et vulnera
milioribus remediis curanda fueruut.Cap. 9, § 15./ » quos (haereticos) ex occulto imperio
Dei, per manifestum hominum imperium, multa
quibus coercerentur severissime conslitula sunt ; nec
solum hmreticis, quoquomodo saltem Christiano nomine
dealbatis, ted eiiam ipsis paganis. Nam uiique et ipsi
falsa religione sunt impii, quorum simulacra everli atque
confringi jutsa sunt recentibus legibus, inhiberi
etiam sacrificia sub terrore capitali.] Reclius dixit Augustinus
quam pulabat occultum esse imperium Dei
de vexandis hsereiicis ; nam profectoadeo inapostoloruni
scripiis latet, ut nec ipse, nec alius quisquam
id proferre adbuc poluerit. Sed eo laiente, iton posCsunt excusari Cbrisliani imperatores qui, ethnicos
imitati, meras opinioneS pro deliclis habuerunt, et
gravibus poenis affecerunt. Res enim lanli momenti,
et cujus sunt tam horrendse sequelae.nunquam
debuit a Christianis tentari ; Deo non lantum tacente,v
sed etiam tot et tantis de amore in universum humanum
genus iieraiis praecepiis disertissimis satis
aperte rem velante. Legaiur codicis Theodosiani liber
xvi, conferaturque cum legibus ethnicorum principum
in Christianos ; atque illico licebit intelligere
simili quidem lemporis intervallo, non tot ieges ab
ethnicis in Christianos latas quot sunt a Christianis
in hsereticos: quae certe macula est nominis Chrisiiani,
quam nun jiiain, nisiconlrariis instilutis, principes
ac magisiralus delebunt. Sat multis hac de reD diximus in epistolam ad Vincentium, not. ad tom. II.
Ad ethnicos quod attinet, capitali supplicio si sacra
diis suis fecissent mulciandos, videlur res|) icere
Augustinus ad legg. 15, 16 et 18, tit. 10, lib. xvi,
codicis Theodosiani, quae leges anno 399 lalce sunt.
Caeterum non lum deinum supplicium capitale iisest
inlentum qui sacra idolis farerent, ejusdem enim tituli
lex 4 a Constanlio anno 353 lata sichabet: Placuil
omnibus locis alque urbibus universis claudi pretinus
lempla, et accessu vetilis omnibus licenliam delinquendi
perdilis abnegari. Volumus enim cunctos527 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 528sacrificiis abslinere. Quod si quis aliquid forte hujusmodi
perpetraverit, gladio ullore slernatur. Facullates
etiam perempti fisco decernimus vindicari, et similiter
uffliyi rectores provinciarum, si facinora vindicare neglexerint.
Crudelis sane lex et Christiana mansueludine
prorsus indigna ; quam legem si quis neget exsecutioni
illo lempore ubique mandatam, propterea
tamen Constantii honori minime consuluerit ; nam
per eum non sietit quominus exseculioni mandarelur,
et sequentibus principibus auctor fuit ila sese
gerendi. Auguslinus tainen non hic tanlum, sed et iu
episiola 93, § 10, eam saevitiam laudal : Quis enim
noslrum, inquit, quis veslrum non laudal leges ab imperatoribus
dalas adversus sacrificia paganorum ? Et
cerle longe ibi parna severior constilula est ; illius
quippe impietalis capilale supplicium est. Hsec si possenl
laudari, omnia a Christianis per tria prima saecula
dicta contra persecutionem religionis causa,
quasi slulta aul mala lide dicta essent habenda.
Stultum enim fuisset id oppugnare quod aequissimura
esse putares ; nam non persecutio ipsa, quasi per se
inala, potuisset ab iis oppugnari, sed tantum quae
fieret contra recte senlienles. Cupiebant autem Christiani
ab etbnicis, dum eihnici erani, omnem persequendi
animum abjici ; hoc est, se ab iis non vexari,
quamvis elhnici crederent eos in errore versari, quod
mullis locis probari possei. Quod si persecutionem
non improbabant, si modo a recte sentientibus in errantes
exerceretur, oportuisset eos, si animum nudare
voluissent, sic ethnicos alloqui: Nunc quidem,
dum infirmiores sumus, o elhnici, a vobis dissentientes
clementer ferri cupimus ; sed si quando rerum
poiiemur, ne fallamini, non eamdem clemenliam vobis
praestare siaiuimus. Aras, templa ac simulacra
omnia evertemus, sacrificiaque vestra ita vetabimus,
ut sacra diis vestris facere vobis capitale futurum sit.
Inlerea vos oramus ut erga nos clemenler vos geralis,
dum superiores estis, quamvis, si unquam imperatores
Christianos habere possimus, vos quasi
impios simusinterfecluri, si religionis vestrae cultum
tueri velitis. Sic Christianos loqui oportuisset, si veruin
faleri voluissent ; aut cerle nihil obstabat quominus
eorum dicta sic inlerprelarentur elhnici, si id
credebant quod hisce temporibus credebat Augustinus.
Judicent nunc quicunque omnem animi candorem
ac probitatem noii exuerunt, an boni essent habendi
quorum animus iia affectus fuisset. Haec tamen
sunt necessaria sementise Augustinianse conseelaria.Verum hic praeterea diligenter observandura est,
quod ad epistolam 44 observare omisimus. Exprobrabat
Fortunatus Donalista, anno 398, Auguslino
ita esse animatos episcopos calholicos, ut data sibi
potestate acriter essent Donatisias persecuturi, quamvis
dissimularent. Vide epist. 44, 11. Id vero negabat
Augustinus iis verbis quae ex epislola excerpsimus
ad tom. II, Deumque cordium testem vocabat.
Sed duobusannis postea, hoc est 400, quo hic liber
est scriptus, contra sentiebat ac loquebatur.A Cap. 10, § 16. -4 » forle dicent etiamsi convincunlurin sacrilega dissensione non lamen ad impcralorumpotettalem hmc coercenda vel punienda perlinere debere
 ? Qua in re qumro quid dicanl ; an quia de religione
viliosa vel falsa nihil curandum est talibus poteslatibus ?
Sed multa eliamdepaganis diximus, et de ipsis
dmmonibus, quod persecutiones ab imperaloribus pa~
tianlur. An et hoc displicet ?] Haec erant valde invidiosa
et cum magno periculo conjuncta ; si enim Donatislae
aperie dixissent eam curam ad imperalores
non perlinere, pro sediiiosis habiti fuissent ; nec fateri
polerant, eo sensu quo inlelligebat Augusiinus,
sine periculo ; si enim res eral arbilrii imperatorum,
eis parendum erat. Sed discutienda fuit ambiguitas
totius rei. Igitur conslat inter omnes gentes summisB potestatibus demandatam fuisse a popubs, aut scriplis
legibus, aut lacito certe consensu, legum civilium
et tranquillitatis publicse tutelam. Has ut sarias tectas
conservent, unius jusiiiiee rationem poiestates
habeant necesse est ; seu par est eas ex legibus et, aequitate de omnibus judicare. Verum nulla socielas
est quse iisdem potestalibus demandaril curam opinionum,
praesertim theoreticarum ; ila uteassanciant
quse ipsis placebunt, proscriptis oinnibus aliis, aique
auctorilate sua, el armis, si necesse sit, e fepublica
eliininatis. Nemo tam insanus est qui puiet sibi uecesse
esse sequi opiniones summae potestaiis ; cui
ad res ipsas, ad vitam communem ac civilem pertinentes,
libenter alioqui paret. Alioquin oportuisset
Judaeos primum, deinde et Chrislianos eihnicis maCgistratibus de religione fidem habere, et idololairiam
amplecii ; neque enim deleriore jure imperabaut pagani
quam poslea Christiani imperatores. Oporleret
similiter, quicunque in Muhammedanis regnis, aut
idololatriae deditis eliamnum vivunt, eos nuntium
remittere religioni Christianae. Quod si dixeris non
licere erranlibus poteslalibus facere, qund licet recie
sentientibus, in labyrinlhum incxtricabilem le conjicies ;
nam quis demum judicabit hic dc errore ? Credunt
ethnici, credunt Muhammedani, credunl haeretici
principes le errare, qui te putas recte sentire ;
ac proinde te vexare debebunt ; nisi forte velis libi
soli ab omnibus credi, a te vero nemini, quod furiosum
essel. Constat enim miumquemque id oportere
sequi et facere, quod verissimum et optimum exD animi sui sentenlia ei videtur ; non quod falsum et. iioxium credit, quidquidde eo alii seniiant. An oportebit
elhnicum, Muhammedanum, hserelicum principem
favere ei religioni, eive sectae, quam falsani esse
credit ; vexare vero eos qui recie ei seniire videniur ?
Sunt ergo omnes potestales, quidquid senliani, comniuni
legi subj’iciendae ; ne, dum verilatis amanlibus
favere in regno quopiam aut republica volumus,
mendacii culioribus imprudenler arma tradamus, quae
nulla ratione eripere possimus.Sed nullamne, inquies, curam religionis gerere debent
principes ?.Maximam, et quae in hoc poiissimum
sita est, ut iie quis religionis causa alium vexet aut
male habeal, qui ctcleroqui legibus civilibus pareat ;529 VAIUORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 530ne quis item seditionem creel, aut arma capiat, ut
aliter sentientes cives occidat, aut e civitate exterminet.
Nulla alia lulela indiget verilas, nisi ut ei liceat
luce propria fulgenli oculos hominum ad se convertere,
et firmis rationibus animos eorum allicere.
Nulla erroris oppugnatio certior est quam ut perspicue
confuietur, et libere retegantur allucinationes.
Sic ergo faveant magistralus veritati, sic errori adversentur.
Ubicunque utrumque licebit facere, brevi
de errore veritas trinmphabit. Quod si hominum
ignoraniia.stnpiditas aut affeclus nonnihil lriumphum
veritatis moreutur, non erit longa mora, el humanae
imbecillitatis habenda profecto est aliqua ratio. Remedia
certissima et elficacissima quibus corporis
morbi curantur, indigenl quoque aliquo tempore,
quo vim atque efficaciam suam exserant. Mirumne
ergo aut iniquum videri poiest concedi animorum
morbis moram aliquam ut curenlur ? Neniini sane,
nisi semet ipsum ignoranti. At saepe contigit, inquies,
diulissime errores fulgenli veritati restitisse ; quod
Hquet etbnicismi exeinplo, qui in imperio Romano
cenlum minimum aimis post Constantini tempora
supersles fuit, nec forie uiiquam iniermortuus esset,
nisi vi legnm fuisset expugnatus. Atego illas ipsas leges
diuturnitatis erroris causas partim fuisse existimo ;
quod homines soleant eas opiniones pertinacius
fovere quse vi oppugnantur. Deinde non mera
Iux Evangelii tenebris eihnicismi opponebaiur, neque
mera recla ratio errorem oppugnabat. Multa jam
erant eo lempore in dogmatibus ritibusque et moribus
Christianorum quae merito (quid enim nunc praesenim
nos vetat verum fateri ?) offendebaut ethnicos.
Saepe etiam Chrisiiani doctores, quisat beneeihnicos
errores everlebant, male atque imperite religionem
Christianam tuebantur. Ilaque caliganies eihnicorum
oculi, dum hinc veritatis luce praestringebantur,
illinc pravarum aique falsarum raiiocinationum nebulis
praepediebaniur, unaque cum paralogismis firmissimas
ratiocinationes miscebanl. Videbant etiam
liominum quoddam genus, a quo maxime oppugnabantur,
cupere ul religionem Chrislianam atnplectereniur,
non lantum animo ipsis benevolo ; sed etiam
quia, aucto Christianorum numero, fines regni cujusdam
novi generis quod illi homines possidebant proferebautur ;
opesqueet aucloriias eorum augebantur.
Hse aliaeque similes fuere remorse, quae objecise sunt
etbnicis, ne quamprimum Christianam religionem
amplecterentur, non quod edicta non satis acerba ac
crudelia contra eos promulgata fuerint ; aul quoddivinae
veriiatis, cuin sola fulget, exiguae sint vires,
quando nulla vis vetat quominus fulgeat. Sed hsec
saiis superque hac de re.Ibid. lllud qumro, cum manifeste enumeret Apostolus
opera carnis, Quse sunt, inquit, fornicatioues,
immundiliae, contentiones, semulationes, animositates,
dissensiones, hsereses, invidise, ebrietates, comesliones
et his similia ; quid isiis videatur, ul crimen
idololairim pulenl juxta ab imperatoribus vindicari ;
aut si nec hoc vqluni, cur in_ veneficos vigorem tegumA exerceri jusle fateanlur ; in hmrelicos autem alque impias
dissensiones nolinl fateri, cum in iisdem iniquitatis
fruclibus, auctoritale apostolica, numerentur ?] Si aqua
haerebat hic Donatistis, profecto Augustini coniemptu
digni erant. Quis enim ignorat quaecunque evangelicis
legibus damnantur, et quae prseserlim Paulus
loco ab Augustino allato perslringit, civilibus legibtis
nec solere plecti, nec posse ? Exempli Causa, aemulationes,
animositaies, dissensiones, invidia, avaritia,
superbia, ambilio, amor rerum hujus vitse, modo ne
eorum causa leges reipublicae perfringantur, nunquam
puniuntur ab hominibus ; nec tamen propterea
minns Deo invisa sunt, minusve regno ccelesti excludunt.
Facile osiendere possemus cur talia nequeant
ab hominibus plecli, si lioc ageretur ; salis erit diBxisse leges civiles esse hominum conditioni atiemperalas,
nec ab iis eximiam quamdam sanclilatem postulare,
sed tanlum eam viriutem sine qua civium
societas incolumis esse non potest. Similiter nec
opiniones subjaceni legum civilium pcenis, quia
sequiores omnes legislalores ea tantum plectunt quae
experientia quotidiana constat esse mala, taliaque ab
omnibus habentur, qui quidem sunt sui compotes :
qualia sunt, csedes, furlum, adiilleriuin et siiuilia ;
quee si negligerentur, stare socielas humana nnn posset.
Ideoque nullutn est ratiocinalioni Augustinianaa
pondus. Si Donaiislse probabanl supplicia ethnicorum,
digni sane erantqui et ipsi vexarenlur ; nam
quod sibi non fieri cupiebani, id aliis fieri cupere
non nisi inique poterant. Inter veneficos et hseretiCcos nulla est similitudo ; nam venefici convicti fatentur
se contra jus et fas venena propinasse, nec res
ulla obscnritate laborat: sed ubi seriho est de opinionibus,
quas qui sequuntur credunt esse veras, et
propter quasin nullam civilem legemdelinquum, iniquissimae
sunt pcense, ob rationes antea allatas. An
forte, subjicit Augustinus, nec. talia potestates istm humanm
conslitulionis permitluntur curare ? Propterquid
ergo gladium portai qui diclus est minister Dei vindex
in iram eis quimale agunt ? Si talia potestaies humanse
vi et armis curant, siue dubio praeler jus et fas potentia
sua abuiuniur ; neque enim talia vi et armis
curaniur. Defendenda religio est, inquiebat Lactantius
lib. v, cap. 19, non occidendo, sed moriendo ; nons’mvitia,
sed patienlia ; non scelere, sed fi.de. Illa enimD malorvm suni, hmc bonorum, etc. Nihil est tam vffluntarium
quam religio ; in qua si animus sacrificanlit
aversus est, jam sublata, jam nulta est. Gladius non
estdatus principibus nisi in eos in quos exlegibus civilibus
gladio animadvertere, propter facinora quibus
civilis socieias violatur, jubentur ; non in eos qui,
csetera innoxii, a rectis sentemiis aberrant, suntque
persuasione et mansueludine ad rectam viam revocandi.
Fac contrarium esse verum, quid dices ethnicis
magistratibus, qui rationes luas audire nolent ?
Quid reposuisset Augustinus Constantio Ariano malts
babenti synodi Nicaenae seclatores ? Quid Vandalis,
qui, non ila mulio post ejus sciatcm, ex Africa exe- ■
genrat episcopos decretorum Nicaenorum tenaciores,531 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTJNI. 532plebemque cum iis sentienfem male habuerunt ? Nl- A
mirum, ad suas artes converli enm oporiuisset, @t
palinodiam canere crudelis senl.entiae de.persecutione
licila, ut ad priorem mansneturiinem reverterelur.
Nos vero ita sentiamus de jure divino et liumano, ut
nunqnam nns ila sensisse pudeat poeniteatque.LiBRO ll. Cap. 13, § 29. Etsi laicus aliquis pereunti
dederit necessitate eompulsus ( baptisma et eucharisliam,
nam illa juncta erant. Vide not. ad tom. H,
epist. 172, § 5) , quod cum ipse acciperet quomodo
dandum esset addidicit, neseio an pie quisquam dixelit
esse repetendum. Nulla enim cpgenle necessitate si
fiat, alieni muneris usurpado es( ; si autem tiecessitqs
urgeat, aut nullum, aut veniqle deliclum est. ] Si ponas
ea sacramenla esse necessaria ad salutem, qupmodo
vulgo tempore Augusiini sentiebant, satius I
profecto est ea a laicis adminisirari, et rata cepseri,
quam, ut quidam qui similia sentiunt, velle homings
potius perire. Sed neutri ostendere queant ea esse ad
salutem necessaria. Vide disserlationem Hug. Qrotii
deCojnseadministratione ubi pasiores non sunt, atque
ad eam animadversipnes Dionysii Peiavii et
Henrici Dodwelli,Ibid. Neque ullo modo per devotum militem, quqd a
privatis usurpalum est, signum regaXe violabilur. ] Hsec
verba illusiravit Piopysiqs Petavjus Aniniadversipnum
in Epiphanium pag, 78, ad hseres. 42, unde
quse huc faciunt depromemus. Est xaSoo-tap-ai idem
ac consecrare, dicare. Hinp xaBoaiuo-i ; devotio, et
y.aBuenapivo ; devptus, consecraneus. Quare qui se
principi devoyebant acreligione aliqua.conseprabani, C
v,aBao-iap.hoi. dicebanlur, ut milites. Capitoliiius in
Maximino : commilitones sacrati, imovero consecranei.
Ejusmodi fuere Gallorurp veterum devati, quos itli
soldurios appellqbant, ait Csesar lib, i Commeniariorum,
hoe est v.aBa<noip,ivoi, quod aptius mihi videtur
quam quod Graecus interpres reddidit, avyap.orat ;
tame(si idem fere est quia ad jusjuraiuium adigi solebant.
Egregium T% y.aBa>o-wo-Eo>; exemplum refert
Dio lib. LIII, ad animm Urbis 725, ubi Sextum quemdam
Pacuviuin vg| Apsdium tribunum plebisnarrat
semeiipsum Augusfo in senatu devovisse, idemque
ut alii senalores facerent auctorem fuisse ; lv rS> y« .p
(ruvsSpiw rs ec.uTov oi TOV T^V iSvipoiVrpoitov v.aBoitjiao-E,
v.ai TOtf ttilois nvvsSqvlsvs TOUTO rcotriGrai. Sed AugustO
reclamante, tribunus plebis prosiliens ad populum l
Obvios quosque ac caeteros deinde cives coegit v.aBtepwqat
a.fS>; [F. ayvM ?|Tw AOyouo-TW. &f ovmp v.aivvv,
Trpgrpsn6jj.evot T6V xparovvra, liyetv siifiap&v 6Vt Tot
xtf.Btao-tap.s6a. Hinc y.« 6<acrtw^iEviuv appellatio sniBertv.a ;
ex formula plerisque imperialibus officiis ac ministris
ailribula ; maxime, uti dictum est, militaribus. Quam
in rem profert hunc Augustini locum, aliaque addit,
quee non exscribam. Monebo tantum locum quem citat
ex Capilolino, non exstare in vita Maximini, sed
in trium Gordianorum, ubi exstat oratio Maximini.
Adi et G|ossarium nomicum Jac. Gothofredi, ad cod.
Theodosianum.Ibid. Si quisquam, tive desertor itvt qui nunquamA omnino militavit, nota militari privalum atiquem signel ;
nonne ubi fuerit deprehensus, ille signaius pro
desertore punilur, el eo gravius quo probari votuerit
nunquam omnino militasse, simul secum punito, si eum
prodiderit, audacissimo signatore, elc.] Alluditad siigmala
militaria", de quibus vide Hug. Grotium ad
Gal. vi, 7. Lex 4, Iib. x, tit. 21 , in codice Tbeodosiano
: Sligmala, hoc est, nota publica fabncenfium
brachiis, qd imitulionem lironum infiigaiur, etc.
Ad quem locupri lege commentarium Jacobi Gothofredi.ANIMADVERSIONESIN LIBROS DE DAPTJSHO CONTRA DONATISTAS.LIBRO ii. Cap. 3, § 4, Quis autem nesciat sanctamScripturam canonicam tam Veteris quam Novi Testa !B menli, certis suis terminis contineri, eamque omnibus, poslerioribus episcoporum liiteris itq prmponi,ut de' illa, omnino dubilqri el disceptari non possit, utrumI uerum, vel ulrum rectum sil, quidquid in ea scriplumi esse conslilerit ?] Nihil verius, nec ab ulln Christianoin conlroversiam revocari poluit. Sed et sequentia. sunt aurea, et digna qnae perpetuo iis occinaniurqui usque adeo Augustini auctoritaie abiiluntur ut'. velint nos ei potins credere quam rectae rationi : ; episcoporum aulem lilteras, inquit, qum post confirmalumcanonem vel scriplm sunt, vel scribuntur, et) per sermoiiem forte sapientiorem cujuslibel in ea re petrilioris, et per aliorum episcoporum graviorum auclo ;ritatem, doclioremque pnidenliam, et per concitia liicere reprehendi si quid in iis forle a verilale devialum, G esl ? Optime, nam episcopis aut aliis ecclesiasiicisi scriptoribus, post apostolorum tempora, minimedalus est Spirilus qui eos ducerel in omnem verilalem ;i nec sane eeternis rectse rationis legibus, et eanonibuslogicis ac grainmaticis, quibus omnes alii subjacentScripiurae interpretes, fuere subtracti a Deo.Igitur si in hcec peccant, ignoseere quidem eis debemus,at non asseniiri ; nisi hominuni auclorilatem ; prseferamus verilati ; quo siullius a'c nequius nihilfieri polest. Addit Augustinus in sequenlibus ejus:dem periodi verbis ; el ipsa concilia qum per singulasregiones vel provincias fiunt, plenariorum conciliorumi nuclorilati, qum fiunt ex universo orbe Chrisliano,sine ullis ambagibus cedere ; ipsaque plenaria smpevriora posterioribus emendari ; cum aliquo experimentorerum aperitur quod clausum eral, el cognotcitur quodttntebal : sine ullo lyplio sacrilegm superbim, sine ullainflata cervice arrogantim, sine ulla contenlione lividminvidim, cum sancla humiiilate, cum pace calholica,cum caritate Christiana ? Hic desinit praeter modumproducia periodus. Ex postremis verbis liquet nequeprovincialia, neque plenaria concilia habita fuisse abAuguslino erroris periculo exempta quandoquidempriora a posterioribus emendari posse censebat. Sedpraelerea duo hic sunt obse.rvanda. Alternm est adinvestigationem veri, in re praesertim obscura, undecunqueea obscuritas orialur, multitudinem nihilfacere, sed tantum peritiam eorum qui congregaulur« t candorem. Si mihi exemph causa omnes ornmnoS55 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 531Africae episcopos congrega-sses ad j’udicium ferendum A
de sensu loci Veteris aut Novi Testamenti, quorum
nullus Hebraice sciebat, et perpauci Greece norant,
ingens illa imperitorum muliitudo inepiior erat ad
recle judicandum quam vir unus peritus utriusque
linguse, exempli causa, quam solus Hieronymus
Slridonensis, quamvis tanta non fuerit ejus peritia,
quam vulgo puiatur. Quis dubilet etiam superiore
sseculo xvn unnm Hug. Grotium, aut unum Joan.
Drusium, reelius potuisse Scriptttram Veteris et
Novi Teslamenti interpretari quam omnes Italise ac
IKspaniae episcopos simul capila conferentes ? Igittir
sint plenaria concilia, aut minus plena, mihi
perinde eril, ad spem inveniendae veritatis quod attinet ;
nec imperiue multiludini, pro imperio aliquid
definienli, el anathemata minilanti, nec raliones I
ulias, aut eas pravas, suae definilionis afferenli, magis
cre3am, quam pauculis, aut uni. Imo vero uni
viro doclo argumenla firma proferenti continuo asseniiar,
cum ea intellexero, nec adversarios ejus
unquam numerabo. Numerus enim nihil ad veritalem
facit, et saepe eliam quo plures congregantnr ad
eam deliniendam , eo plures imperili, eo plures factiosi
colliguntur ; qui neque seiunt quid sit verum,
neque quaerunt, sed tantum quid sibi expediat, aut
expedire videamr. Conventus illi ecclesiastici sunt
ad civilium normam formati, et quia quo plures in
hosce conveniunt, eo major est eorum auctoritas :
simile de ecclesiasticis coatibus judicium ferlur. At
in civilibus coetibus aguntur res ad hancce vilam
dunlaxat periinenies, eaeque hominibus notissi- (
mse, et multis mutationibus obnoxiae ; quarum etiam
rerum homines domini sunt, et in quas proinde
multiiudini majus sine dubio jus est quam paucis.
Quamobrem recle convocantur primores civium iique
niagno numero, ad eas regendas et componendas,
pluribusque suffragiis eedtint pauciora. Verum
ubi ccelestis verilas agitur, quam nemo nisi studio
et attentione adhibilis novit, quae nulli mutationi
obnoxia est, cujus nemo est dominus, et cuj’us definiendae
maj’orem a Deo potestatem plures non acceperunt,
quam pauciores ; non sunt numeranda suffragia,
sed singulis expendendse suffragiorum rationes.
Res est clara, sed de ea , pro ejus utilitate ac
praestaniia, agere hic non possumus. Quare nec
quse objici possent iis quae a nobis dicta sunt di- ]
luemus.Alierum, quod hic observari volebamus, noc eraf
nimirum, ctim concilia sint errori obnoxia, non
esse a§aa-avi(rrS>c eorum decretis credendum, ac
proinde, ne alias repetam raiiones quas in hisce Animadversionibus
saepius altigi, minime esse vexandos
eos qui verum non esse putant quod a conciliis
est definitum, si modo, in rebus civilibus, omnibus
bonorum eivium officiis defungantur. Inique ergo ac
crudeliter vexati sunt Pelagius, Ccelestius et eorum
discipuli, cum in eos propositum est ediclum quo
iu exsilium acti sunt el bonis omnibus spoMait ; et
quidem a quocunque traherentur ad iudicem, sini acAcusatricis discretione personm, facullalum publicalione
nudarenlur, etirrevocabile palerenlur exsilium. Fuil difficilior
conlroversia baec quam intelligeretur ab Honorio,
homine stupido et ex alienis consiliis semper pendenle,
ejusque aulicis quidvis aliud curantibus quam
rerum ejusmodi cogniiionem adipisci ; nec potuerunt
se lictores prsebere Afrorum conciliorum sine
maxima imprudentia. Ac sane et illo tempore et
postea, per tolum Orientem et Occidentem, plures
Iocuti sunt et senserunt cum Pelagio quam cum Augusiino,
quem, famae causa, reverebantur, quamvis
ab eo dissentirenl.Cap. 4, § 5. Hoc facit sanitas pacis, ut cum diutius
aliqua obscuriora qumruntur, et propter inveniendi
difficultalem diversas pariunt in fralerna dUceptatione
B sentenlias, donec ad verum liquidum pervenialur, vinculum
permaneat unitatis, ne in parte prmcisa remaneat
insanabile vulnns erroris.] Egregium sane monilum
atque officium quod merito exigebat a Do:natistis ; sed cui se ipse sublrahere non debuit in
negotio Pelagianismi ; in quo nihil tam qusesitum
est qtiam ut prsecipitibus mullarum synodorum sententiis
irrevocabilia anathemala, nunquam , ut par
erat, auditis fratribus, dicerentur. Docebit haec ; Joan. Garnerius in enumeraiione conciliorum qusei contra Pelagianos congregata sunt. Altamen fatenidum fuit rem esse, quse non mediocribus tantum ingeniis,
sed et praastantissimis quibusque negolium: facesseret.i Cap. 7, § 12. Hanc ergo saluberrimam consuetudiCnem per Agrippinum prmdecessorem suum dicit sanctusCyprianus, quasi ccepisse corrigi.] Ipse Cyprianusi epistola ad Jubaianum 73 docet Agrippinum proximum
prsedecessorem suum non fuisse. Apui nos autem,
inquit, non nova aut repentina res est, ut baptizandos
sentiamus eos qui ab hmrelicis ad ecclesiam
veniunt, quando ntulti jam anni sunt ei longa aitasi ex quo sub Agrippino, bonm memorim viro, convenieniles in unum episcopi plurimi hoc statuerint, atque exinde
in hodiernum tol millia hmreticorum in provinciis
nostris ad ecclesiam conversi, non aspernali
sint, eteANIMADVERSIONESI IN LIBROS CONTRA LITTERAS PETILIANI. ; kiBRO i, Cap. 9, § 19. Cum audierit: Qui baptiza.D tur a mortuo non ei prodest lavatio ejus (Eccli.xxxiv, 30) , respondebit: Vivit Chrislus, jant non moritur,el mors ei ullra non dominabitur, etc.] Locoi illo Ecclesiasiici abuiebantur Donatistse, ut osiende3rent baptismum collatum a malo sacerdole, seu quimortuus esset in peccatis, non prodesse. Nescio quofmodis se torquet Augustinus ut ostendat ex locos nihil posse elici ; cum deberet irridere Dnnatistas,s quod hic baptismum Christianum quaererent, cum ; alia plane mens esset auctoris Ecclesiastici. Haec ejusi est senientia inlegra: 'BanrtZ.oy.evo: RTTO vev.pov, xal) 7T« XtV K7TTOf£SVO£ OXIrOV, Tl WyEAUO"« V £V TW XoUTJSW aUTOU,t hoc est, Is qui abluitur postauam leligit cadaver, ei
ilerum id langil, quid capit ulililaiii  »x tua ablutione.'555 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. S5CLiquidum esi respici ad ablutiones legales, quae debebant
fieri posl lactum cadaver, ex mandalo legis,
Num. xix, 11, et quae nibil prorsus faciunt ad baplismum
Chribtiaiiiim. Sed si legas sequentia, videbis
lianc esse prioreni parlem similiiudiuis ; h ;« c
enim verba sequuntur, quse alieram conlinent: OvTW ?S.vBpO>TlO ; VWTEUWV ETTt TWV « fMtOTlWV KOTOU , V.ai•nukiv itopsvou.evo ; v.al ra. avra. 7rotwv, rn ; 'KpoGev/rig
RUTOU ri-s. eitrav.ovasrai ; v.ai ri « KS^OTEV SV TW rairetvw0>5v« t
avrlv ; sic hominis qui jejunal ob peccala sua,
el ilerum in ea delupsus eadem facit, quis oralionem
exaudivnit ? qudve ulilitalis ca\'iel ex sua humil.tale ?
Nihil lmc ad baptismum, quamvis Cyprianus quoque
eo loeuiii htinc lrahat, quem citai eliain dimidiatuni,
epist. 71. Sed ille, ut recie observavit ad
eum locmn Nicolaus Rigaltius, saepenumero, ut et
alii Paircs arripii de Scripluris quidquid vel solo
verborum sono facere ad propositum videtur. etsi
longe alio sil iiilolligendum sensu. Tam frequens est
hoc in Cypriano, Augustino et aliis, ut miniuie opus
sit quierere, cinn viro doclissirno, quod eos in citalione
hiijus loci exeuset, cum excusari nequeant
mnltii alin similia. Vix quisquam dicere possil quam
veroe inielligenii.c Scriplurae et paci Ecclesiae nocueArint oraiores populares criiicse omuis ac dialeciicae
imperiti. Dum enim nullaui regularum utriusque illius
ariis ralionem habenl, iibique quosvis sensus
qiiaesiverunt, et ex sorii similitudine omnia probare
se posse credideriint, unde innumerse rixse naiae
sunt. At olim ejusmodi honiines, propler dicendi
facultalem, aut ad primarias sunl sedes evecli, aut
in synodis regnurn quoddam obtinuertint. Plura non
dicani, nota enim heec sunt ecclesiastic ;c historiae
perilis, el qui judicium in ea legenda adliibiierunl.
Non moror caeteros dissimulare, ineniiri, et carpere
veri amantes semper paratos.LIBRO iii. Cap. 25, § 50. Cum ego Mediolanum ante
Bauionem consulem venerim, eique consuli calendis
Januariis laudem, pro mea lunc rhetorica professioBne, reciiaverim.] Hujtis moris publice laudandoruni
consulum calendis Januarii, qtiibus inagistraiiini inibant,
testes sunt Panegyrici consulares, utraque liugua,
tiim versu, tum soluia oratione dicti a Mamertino,
Libanio, Themistio, Claudiano, Sidonio. Haec
adnoiavit Jac. Sirmondus, adducto postea loco hoc
Angiistiiii, 3d Epist. Sidonii lib. viu, epist. 6, ubi Si« 
donius moris hujus memiiiit.
IIV TOMUM DECIMUM.
JOANNES PHEREPONUS LECTORI.
Mulin in hufi ■ uliimum Augustini tomum adnoiare
facile poltrssemiis, sed duoaut iria nbstiterunt ue id
praeslarc.iiiu*, (juso le, lector, rescire nostra noiiuihil
inlere-l. Prhumn est feslinalio lypographoriim, quiIIIIP,
dudiiin ediin integrn Aiigustino unacinn indieo,
iongum vidcbaitir exspcctare diutitis aiiimadversiones
noslras, qnas lain cilo adnrnari ali ;e ccctipaiimies
iinn .palieb.inlur. Alienim, qniul ncque itocesse erat
l|niilqnam bic :i nnbisdiri, aut pliiribns diduri ; (|tiia
in liiseo r.iiincinationibtis Ilipponensis episcop.i conIra
1'i'l.igi'i'o=, 'nntiniersft snnt repetitinnes, nec, ad
Fiiiinii.iii) reriiin qund alliuel, quidqunm novi occurril
pr.Tier oa qu.-n iMcia erant liac de re iu Epistolis, ad
jpius qnn ! visiim fuil jnm adnolavimiK. Narn lota
coiiirov-r-ia, si jirohe introspiciattir, veriiiiiriu ex|il
caiiniiu i|iioi'iii) i(laiii Scripliir.i) locornm.de qtiibns
jaui ili.ve.ratims. Iltic accedehat quod nos quoque hanitn
livarini) linliiii) (andern cepisset laedium, ul ens
vix a« ne viv quideni ferre possemus ; uec sane qtiisiprnn
inr-lior.liiis nceupaltis niillies idem aut legcre,
ani dicere stisiineat ; priesertim si quaa tribus verbis
:ib-olvi potcrant millenis aliquot dicaniiir, niultai|tie
alietia infarcianliir, quemadniodum hac in re faclum
CM. Cui vero eliam nauseam non moveant lot et tam
-loug.r, ut voce seqnioris aevi utar, rhetoricaliones,.
autail ileclinandum adversarii iclmn, ant ad eum inseci.indinn,
aui denique ad invidiam vel movendam,
vel fiigieitilain ? Mihi certe tantitm crearunt, inier legendiim,
faslidium, ut plane recreatione graliorum
etuliliorum stndiorum indigeam. Boni igilur consule,lecior, qtise seqiinnitir ; aut ijise calamum arripe, ut
labori me » snppleas quotl deest ; sed memento ante
onmia snlius veritatis, ctu' uni litare conalus sum,
r. rationem habere. Vale.PR./EFATIOAD I.IBRUM. DE GESTIS PELAGII, ANNO MDCXl PRIJIUM
EDITUM AUGUST.B VINDELICORUM.S. Augusiinus, Retraciaiionum lih. n, eap. A1:
Per idem lempus in Orienle, hoc esl in Syria, elc.v,
nsque ad hicc: Hic libcr incipil: Posteaqnam in manus
noslras.His verbis, S. Augiistinus scriptionis causam ei
libri argumentum ex|ilicat ; qui antehac omnes Augusiinianorum
operum conquisitores, viros doclrina
et diligenlia praesianies, fugit, nunc demum Fesulis,
in bibliotheca abbatise Sancii Banholomaei canonicorum
regularium Lateranensiurn, reperlus. Ejus antigraphum
ctim Scipio Cobellmius, ab epistolis et sej) 
cretis summi pontificis, Roma ad Marcnm Velseriun
illttsi. virum Augustam Vindelicoriim misisset ; visum
pulcherrimse gemmae publicam lucem non esse invidendam.
Sapientia enim abscondita, et thesaurus invisus,
qucp utililas in utrisque ? Romae quidem et Florentiae
accuraiissimas ediliones, commentariis illusiraias,
apparari ferehantur, et falrem in alienam
messem non miltendam esse memineramus : sed
quoniam longum id fdlurum negotium res loquebalur,
neqne enim sane tanti momenti causa prsecipitari
debet, si inierim nuda Augustini verba utenda
fruenda proponeremus, gratiam nos apud viros pios
et eruditos, antiquae doctvinae amantes, Rouianii557 V .IUJRUM EXERCITATIONES 1N S. AUGUSTINI OPEIIA. 558Florentinisque editoribus~ipsis non inviiis, quippe
quorum indnstriie nullum binc sufflamen, cum ne
dedicaiionis quidem florem praecerpserimus, iniiuros
speravimns. Exemplum Roma missum cum fide expressimus,
et lectiones variantes’ad oram ascriptae,
inde sunt: sed quse in ima pagina plerasque AnloniusVelseruscanonicus
Frisingensis, inier legendum
sub:taria conj’eclura adnotavit, paucas aliquas, audaciores
paulo non agnoscit. Nullas in conlexlum,
quaniavis prtibahiliiatis specie blandientes, recepimus.Meininil jiraelerea hujus libri Auguslinus libro ude Pecc. Origin., cap. 14 : Quod aulem sciiis, elcAuretium scripsi.Possidius in indiculo, cap. 4, conlra gesla Pelagii
liber unus.Et Photius in Rihliolh. Andrea Schoito interprete,mim. 54 : Pelagius inea synodo, elc Sic Augustinitsin iis qum ad Aurelium Carthag. episc. scrimit,
refert.Caelera de synodo et lola hac eansa, a card. Baronio,
qui Augustini librum periis<ecredidit,.exipso
S. Auguimo, S. nieronyino et S. Prospero ad annuin
Chrisii GI5 et seq., atque a Severino Binio in
priino Concilior. tomo diligenter et copiose collecta,
non exscribiaius, ne actum agamus. Obiler monemus
ea quse Augustiuus sub finem libri scribit a Pelagiauis
incrcdibili audacia perpelrata, Ul Dei serviel ancillm
ad curam S. Hieronymi presbyleri pertinentes,
sceleratissima cmde afficerentur, elc, haud dubie ea
ipsa esse quorum Innocentius ponl. epist. 24, sive
52, ad Joannem Hierosolymit. episcopum meniinit:
Direpliones, cmdes, incendia, omne facinus exlremm
demenlim, generosissimm sanctw virgines, Eustochium
el Pauxa, deploraverunt, in locis Ecclesim <um perpeIrusse
diabolum.Et cpisl. 25, sive 55, atl Hieronymum : Dolor gemitttsque
luus ila qualil viscera noslra, ul ratio non
trttclandi consulendique sit.ADVENTORIAAMCISSIMO AC DOCTISSIMO VIRO P. FRANCISCO MACEDO, IN
PATAVINA ACADEUIA ETHICES 1NTERPRETI ; IN QUA DE
INSCRIPTIONE LIBRl S. AUGUSTINI DE GRATIA CHRISTI,
ALBIXE , PINIANE ET MELANIA DISSERITUR AB HENRICO
NORIS VERONENSI AUGCSTINIANO, IN ACADEMIA PISANA
ECCLESIASTIC^ HISTORi^E PROFESSORE.Reverendissime ac doctissime pater ,
Acceperam ab amicolilleras quibussignificabat (e
Vcnetiis Bononiam versussolvisse ; nescire aulem se
quam in urbem improvisam hanc tuam peregrinationem
destinasses. Idem etiam libellum quem nuper
Veronse adversus meam de quorumdam velerum Lerinensium
docirina sententiam edidisti, transmisit.
At ipse voliinien illud avide legere, diligenter expendere,
accnrate notare. Elenim sperabam fore ut,
superatis Apennini jugis, de proximo Florenliam venires,
eaque occasione et sincere el amice aperirem
quid in libello tuo albis calculis, quid nigro tbeta
signandum censerem. Verum cum Floreniiam accessisses,
adventum tuum tam sludiose mihi celaium
voluisti, ut pene verear ne antiquse nostrae amicitiaeA boc iuo silentio nuntium remiseris ; praesenim cum
nec unius libelli tui exemplar ad me deferendum curaveris.
Cacterum ne officiis quae pro j’ure veleris
consuetudinis a te exspeclabam, ipse etiam deesse
videar, quod sperabam coram prsestare, litteris exsequor.
Et quidem, mi Macedo, non sum lam bardus
aut stupidus quin optime intelligam ueminem
mortalium quantalibet amiciiia carissimum esse in
amore Divis praeferendum. Novi vetus adagium :
Amicits usque ad aras. Itaque ineptus judicer, si lantum
inilii ab amico tribui velim, ut ine plus quam
Superos amet. Utinam susceptam pro doclrina sanctorum
Hilarii Arelatensis et Vincentii Lerinensis
defensionem pro merito prseslitisses, et ex vetuslis
tabulis atque antiquioris Ecclesiae testibus rem feliciBler confecisses ! Profecto multas tibi gratias agerem,
plures etiam deberem, quippe qui duos celeberrimos
Patres Augusiini coaetaneos, eidem S. doctori in nullo
dogmaie adversalos, sed per omnia consenlienles
ostendisses ; nihil eniin magis in votis habeo quam
Augustinianam doctrinam communihus Patrum suffragiis
comprobatam monsirari. At cum videan » te
passim rbeloricari, omissis veierum monimentis, tuis
imaginationibus indulgere, ac pro historia eniia rationis,
et secundas intentiones, ut dicilis, seu vana
qusedam luae menlis idola oblrudere ; non possum non
tuas vices dolere, qui bonse causae non seque bonam
advocationem commodasti. Intra sex vel oclo dies,
nuperrimse tuse apologiae confutationem ad umbilicum
deducam, et palam faciam te Dallsei, Blondelli ; alioGrumqueprotestaniiumsententiamsequi,munire.exaggerare ;
Baronii defensionem verbo tenus abs te jactari,
cum eidem, eiiam cum palrocinium magno
hiatu promittis, adversere, et neglectis veteruni scriptorum
voluminibus, novas passim hislorias, hoc
est puras putas fabulas venditari. Ne tamen ad populum
phaleras loqui videar, universi lui operis speeimen
in una et altera pagina capilis septimi in hac
epistola exhibeo, com ne forle iis qui ne leviier quidem
in ecclesiastica hisloria versati sunt, fucum
facias, tum eliam ut adventoriae loco le in Urb*e conveniat ;
ne qui in amore erga le nemini cedo, amicorum
luorura, quortim centurias Romse numeras,
officiis superer. Etenim nulla inter amicos officia laudabiliora
versantur , quam cum suas apud amicos" querelas sine sequestro deponunt, animi arcana produnt,
nihilque quod illorum rem attinet, celatum
volunt ; et si quandoque a benevolenlia, humanitate,
ac veritate defleclant, eosdem intra orbitas ponuni,
et ad officium revocant. Hsec integro volumine prsestabo,
quod brevi extra Ilaliam (Florentini enim
lypographi variis libris libellisque imprimendis occupantur) 
niiidissimis characteribus excusum, ad le
transmittam, quamvis tu Florentia transiens nullam
mihi libelli lui legendi copiam facere volueris ; cum
tamen plurimi mea inleresset noscere per te errores,
quos fugerem, cernere verilatem, quam consectarer.In capile seplimo prioris commentatioms pro do« S59 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 540ctrina Lerinensiiim a te ingeniosissime concinnalae, A
pagina 51, veritus ne brevioris opusculi Iectio fastidio
proximior fieret, lepidam mihi de Albino quaestionem
facturus, ex arce causse ad exilia et ludicra
quaedum descendis, ut me universis deridendum
exhibeas. Sedecce, iiiquis,« f mo/esriim hoc opus lepore
aliqno et sapore condiam, incido in locum Noris, in
quo desidero grammaticam. Quod autem hoc ipsum
esset ex praecipuis quse in luo opere lectoribus observanda
doceres, in indicescripsisti: Noris imperilim
grammaiicm arguilur. Nae postquam ibidem in proxima
pagina, ex sacris theologorum academiis, me ad
chronologos amandasii , slatim ad grammaticorum
subsellia ab Orbilio, ut inquis, castigandum delrudis.
Equidem leclores tanto abs te lepore el sapore condita
scripla evolventes, cum Terenlio repetent : £Facete, lepide, laute, nibilsupra. 0 capitulum lepidis[simum.hs EUN. m, 1, 5.Ipse autem doctissimi seque ac sanctissimi Nolani antislitis.ad
Ausonium V. C. carmina libi ingero :Mulla jocis paleant ; liceat quoqtie ltidere fictis.
Sed lingtia mnlcenle gravem interlidere deniero,
Ludereblandiliisurenlibus, et male dulces
Fermentare jocos satyrae mnrdacis aceto,
^Saepe poetarum, nuuquam decet esse parentum.Non tua scripta lepore condis, mi pater, sed meammihi cutem, non secus ac elepbantinam, tam multosale perfundis,ut cum me amicissimwm ibidem voces,procul dubio habearisMagni delator amici.JUVEN., sat. 1, 53 r« niquiori autem loco roe tee-um congredi jubes,
dum ad grammaticam provocas, quae luum regnum
est, in quo tibi plaudis ac triumphas. Elenim cum
ego nondum mammam atque talam loquerer, tu eloqueniise
magisler publice Madriti rhetoricam profitebaris,
cui a leneris unguienlis strenuam, atque indefessam
operam navaveras, non secus ac ille,Quem pater ardentis massas fuligiue lippus
Aearbbne, et tbrcipibus, gladiosque parante
Incude, et luleo Vulcano ad rltetora misit.
JUVEN. sal. 10, 50.Prpfeeto nunqnam ab amicissimo viro, qualem te
canteslaris, tantum meo tergo periculi limuissem,
ul ab eodem « mtra me stringerenttn’ Orbjlii scuticse,Ferulaeque tristes, sceptra pvdagogorum. ]MART., lib. x, 62Itane a meo Macedone, quem in editis voluminibus
toties summis laudumpraoconiis extuli,Discipulorum inter jubeor plorare cathedras ?HOHAT., sat. 10.Libeat Augustini sententiam solidae apologise loco
libi reponere lib. n contra Cresconium, cap. 1 : Si
cnhn, inquit, Demosthenes clarissimus{ nralorum, cui
verborum tanta fuil cura quanla rerum aucloribus noslns,
cum tamen ei nonnullam oralionis insoleiiliam objecisset
JEschines, negavit ille in eo posilas esse fortunas
Grmcim, illone, an illo verbo usus fuerit, el an
huc.an illucmanum vorrexerit : auanto minus nos laAoorare debemus de regulis derivandorum nominnm,
quando sive hoc, sive illud dicamus, inlelligitur sine
ambignitale quod dicimus, quorum non in expolitione
sermonis, sed in demonstratione veritatis est major intentio.
Interim ne me timeas, cui vides necessariam
esse grammaticam. Sed ne me tergiversari putes,
grammaticorum scholam ab Orbilio castigandus, ut
minitaris, ingredior.Cum lib. i Hist. Pelagianae, cap. 15, expenderem
inscriptionem librorum S. Auguslini deGraliaChrisli,
et de Peccato originali, nempe : Sincerissimi fratres,
dilecti a Deo, Albine, Piniane, et Melania, non
adinisi correelionem Baronii, qui an. 409 pro Albine
putavit Albina reponendum, nisi, addit ibidem, prmter
Albinam matreni fueril illic Albinus filius. ElenimB ea a^tate feminarum nomina non semper feminina
terminatione efferebantur. Paulae filia neutrae lerminationis
cognomen habuit, nempe Euslocbium. Imo
mulierumnominaasaneiisPalribuscumlerminalione
masculina id lemporis exprimi solita affirmavi. Ita
Albinam junioris Melaniae matrem passim Albinus in
recio casn vocatam indicavi. Augustinus praeter inscriplionem
libri de Gralia Christi hunc titulum epislol.ii
227 dedit: Albino, Piniano et Meliano. Ubi
certum est legendum esse Melanim. Hieronymns
episl. 79ait: Albiims, Pinianus, Melaniasalutantvos.
Possidius Calamensis in indice librorum S. docioris
Hipponensisscribit libros de Graiia Chrisli et Peccato
priginali missos ad Pinianum, Albinum el Melaniam.
S. Panlinus epist. 44, quse inler Augustinianas estC 249, Jl/etoiioproMelania posuii. Ila Patres, qui anno
400 florebanl, Albinae nobilissimae ferhinse nomen
scripsere.Mira, inquis ( pag. 52) , certe ratio exponendi, nova
et incognita antiquis Priscianis, et Donalis, et nUperis
Despauteriis, el Nebrissis, quam nulla lempora lule*
runt, ul libera esset nominum inflexio, et promiscue
matculina et feminina declinarentur : alqueadeo Albind
pro Albino, el Melanius pro Melania poneretur.Rectius dixisses, Albinus pro Albina, et Melamus
pro Melania ponerelur. Sed hoc omisso, ad Donaii, ad, quod provocasti tribunal vador. Scribit lib. v de generibus
: Sunt prmterea aiia spno masculina, intellectu
feminina, ul Eunuchus commdia, Orestes tragmdia,
Centaurusnavis. Alia sono neulra.intelteclu feminina,
v ut Phronesium, Glycerium, Sophronium, qum mulieres
sunl. Ilaque Donato judice , nomen desinens in us,' alias masculinae terminationis, si rei femininae imponalur,
retenta lerminatione masculina, significalionem
femininam induit. Ita Eunuclms nomen est viri
exsecli masculinae lerminalionis et signiflcalionis ; at> si imponaturuni ex comcediis Terentii, non mutatai terminatione, variata tamensignificaiione, fitgenerisi feminini, etdicimus tepidam Eunuchum Terentii. JEgyptus
femininae signihcationis nomfen est ; at si viro
cuipiam id nominis imponalur, masculini generis
evadit. Horum ratio est, quia terminatio in us esti tanium materia et substratum nominis ; sola autem
sijfniilcalio, Donato magistro, sortitur rationem for-Ul VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 542mae. Appello lestem omni exceplione majorem Vos- Jsium, qui lib. 111 Grammat., lib. ideanalogia, cap.24, laudaio prius Quinliliani testimonio, ait: Voluitigitur Fabius parem esse ralionem in Murmna el Glycerium,eoque ul vixiie est Murmna PROPTER SIGNIFICATIONEM,elsi lerminatio aliud requirere videalur : itaGlycerium esse muliebre, licet sil neulralis lerminatio.Quare licet hoc cognomen Albinus sit lerminationismasculinae, eo ipso quod feminse imponatur, quomodoreapse a tot Patribus impositum fuit, signilicationemfemininam subit, quse optime cum lermi*-natioue masculina cohaeret. Equidem, mi dulcissimeMacedo, Heribertus Rosweydus hisce luis scrupulisnon langebalur, cum in praefatione ad Jib. vni de VitisPalrum, nnm. 6, bsec notavit : Proba Baroniidivinatio ; sed non necesse Albinam pro Albino resti- ]fuere. CONSTAT enim illo smculo feminarum nominaeliam masculinis ierminationibus quandoque elata. Sicdefemina nunc Melanius, nunc Melanium apud veteresoccurril. Hoc ipsum poslea eliam confirmavit innotis ad epistolam 44 S. Paulini, ubi ait: MELANIO :inlelligil ipsam Melaniam, quae nunc Melania, nnncMelanius, nunc Melanium dicla. Itavideiur capiendusAuguslinus epislola 227 : Carissimis fralribus Albino,Piniano el Melanio : Ita lego pro Meliano. InlelligitAlbinam et Melaniam, cum apud Alypium episcopumTagastm in Africa versarenhir. Viden 1 ut totus meusest Rosweydus ? quem sane anle oculos habui, cumilla scriberem, et Baronii correclionem non admitterem.Tu vero inquis (pag, 55)  : A Grammalicis Norisdissentil ab Orbilio casligandus, nec Baronio timenr 'dus, quem obiler pungere voluil, el ego nndicare.Quid,ainice, ciim Rosweydo ages ? Memento hunc illumesse quem pag. 150 anclorem erudilissimum et ele-rgantissimum nuncupasti ; in indice scribis : Rosweydusauclor eleganlissimus. An forte, ne mihi plagascondones, una inecuin Rosweydum ab Orbilio casiirgandum djces ? Cave tibi a tot ferulis quas docliRosweytli sodales in scholis stringunt. Vel elegantisrsimititulura expunge, si in homine quoque quemadmodumin me, grammaticam desideras.tVel si lemeritatiid proxitnum judicas, nie qunque, qui Rosweydiverbis loculus sum, Orbilii ferulis exime. Hocinterim scias mihi decrelum esse, malle cum Ros^weydo vapulare, quam gr.immaticas Macedonis regulasdiscere. Falleris tamen, si unum a me libi Heribertumopponi puias. Habeo plures lum veteres,tum recentes, tum Graecos, lum Lalinos scriptores,quibus pro me Ioquentibus, lu ne hiscere quidem audeas ;sed mirere tanlum, et forsilan doleas ; nequeenimHaec rixAest, ubi tu pulsas, ego vapulo tantum
JUVEN. sal. 3, 228.Exemplum, inquis (pag. 55) , Eustochii ab re esl,
cum Eustochium fueril nomen proprium virginis PauIm
filim, qum Eus:ochia dici non poluil, cum Euslochium
deberel, quemadmodum nec Glycerium apud
Terenlinm in Ahdria Glyceria vocari poluit : erant
quippe certa nomina terminata in um, qum tum virsArum, tum feminarum propria erant : puta Dynacium,
Pegnium virorum ; Euslochium, Glycerium feminarum.
Non erat igilur libera nec promiscua illa declinatio,
sed necessaria grammalices construclio.
1 Memento le in grammaticorum schola versari a
quibus vapularent discipuli qui Eustochium nomen
proprium virginis dicerent, erat enim cognomen filise
Toxolii etPaulse ; illiusautem nomen Julia erat. Scribit
Hieronymus de D. Paula epist. 27 : Juncta est
Toxolio, qui Mnem el Juliorum altissimum sanguinem
trahil, unde eliam filia ejus virgo Eustochium Julia
nuncupalur. Ex quibus corrigo Glandorpium, qui
Toxotios Juniis accensuit in Onomastico. Quod
etiam ex Capitolino in juniori Maximino patet. Desponsala,
inquit, illi eral Julia Fadilla proneptis AnBtonini, quam poslea accepil Toxolius ejusdem familim
senalor. Errat autem Gruterus, qui Juniam Fadillam
legit. Sed de his alias ; neque enim te, qui nomen
virginis pro cognomine posuisti, Orbilii ferulae subjiciam ;
non sum erga amicum tam rigidus in grammatica
censor qualem te erga me profiteris. Nolat
Chifflelius pag. 45 notarum in epislolas Paulini Nolani
in editis voluminibus in calce epistolae ad Pammachium
Eusiochium legi, cum alioquin, inquit, Euslochia
scribalur in mss. Puteano elV\ennensi.Codicem
vero Puteanum vocat pag. 8, perqnam anliqunm el
optimm notm. Transeo ad Gly^erium Terentii ; video
enim te parum velerura monimenta callere, et praesertim
Priseiani, quem alterum contra me judicem,
seu testem appellas. Notat Priscianus noinina femi"
narum desinentia in um figurate, non vero proprie
sic elala. Dp ejusdem verba ex lib. vi: Inveniuntur
(qmen, inquit, apud comicos mulla hujuscemodi Grmcprum
nomina quibus articulos feminini generis necetsario
significationis gralia prmponere soleht, »5 hbpv.tov
hmc Dorcium, s5 Vhixipm hmc Glycerium ; hoc autem
solet fieri adulationis causa, sive diminutionis mlalit.
Idcm lib. v scribit nomina feminarum desinere in
PM figurate, ui Glycerium mea, Dorcium el Philotium.
Quare siGlyceria per imitationem tantum Graecorum
a Latinis Glyeerium dici potuit proprie et recte, hoc
est Laline loquendo, Glyceria, non Glycerium diei
debuit. Quid ergo ais : Nec Glycerimn Glyceria vocari
poluit ? Imopassim apud Latinos illius nominis femi'nam Glyceram appellatam video. Martialis lib. n,
epigr. 41, ait :Respondit Giycerae dolere denles.1 Iloralius lib. i, ode 19 :(iril me Glycerae nitor,
: Splendenlis Pario marmore purior,Ode 50 :0 Ventis, regina Gnidi, Paphique,Sperne dilectam Cypron, el vocantisTliure te multo Glycgrae decoramTraasfer ia sedem.
iIdipsum ex pluribus inscriplionibusapparet. Unam
et alieram subiiciam. Romae ad D, Clementis :1 FLAVIA. DOMITILLA. FILIA. FLAVI^E. DOMITILL^
( IMP. CiESARIS…. ASI.. NEPTIS. FECIT. GLYCEU^E. I.
■ ET. LIBERTIS. LIBERTABVSQ. POSTERISO. EORVM513 SUPPLEMENTUM AD OPEfU S. AUGUSTINI. 544Allera apud Grnterum pag. MVIIL6. AD. M.FLAVIO. SEVEROFILIO. KARISSIMOQUI. VIXIT. ANN. VI. M. V.FLAVIUS. VITALIS. EVOK. ET ! GLVCERA. PARENTESINFELICISSIMI.Ex his intelligis nomen Glycerm faniiliare Latinisfuisse. Unde et in fastis Romanae Ecclesite ad diem15 Maii leges : Heraclem S. Glycerim martyris. Imonon modo apud Latinos, verum etiam apml GraecosGlyceriam, seu Glyceram Iegimus. Laudatur a Simocattalib. i et vm de rebus Mauricii imperatoriscultus rlw.epia ; Tij ? p.aprvpoc , Glycerim marlyris.Atbenaeus lib. xin inter famosas mulieres recenset Brnv rlw.ipav, Glyceram, quam ab Harpalo Alhenasaccitam scribit. Lucianusde Rhelorum prsecept. cumTliaide , et Maltliace rlw.ipav, Gtyceram, nominat.Notabal autem laudalus Priscianus ) ib. vi Glyceramfeminam per quaindam adulalionem (ipse diceremfestivitatem) neutrali nominis lerminatione expressam.Ita Aihenseus ibidem ex Machone poeta haeccarmina recilat:Glycerium, quam ab amalore acceperat
Corintliio, aestivam vestem statim
Fulloni tradidit.Lucianus etiam in dialogis meretricum vlw.iptov
Glycerium nominat. Et quidem meretrices a Plaulo in
Graeca terminatione efferuntur. Ila appellantur Silenium
et Gymnasium in Cistellaria ; Pliilocomasium (
et Acroteleulium in Milite ; Plimnicium in Pseudolo,
etc. Ita eliam scortorum nomina exhibet Aristaenctus
lib. i, epist. 14 et 24 ; lib. n, epist. 15. Vide, mi Macedo,
quales libros lua illa censura historiae ecclesiaslicae
professorem appellare cogat !Sed, uti es acuto et subtili ingenio, repones mulierem
quse apud Terenliiim Glycerium dicitur, nunquam
Glyceram poluisse nuncupari, sicuti nec quse
Glycera nominabatur, Glycerinm in reclo casu dici
potuisse. Sed parum hocce le efiiigium juvat. Relege
memoratos dialogos Luciani: videbis uni illorum ab
auctore titulum dari TATKEPA KAI ©AIS, Glycera et
Thais ; at in dialogo scribiiur rlweptov, Glycerium.
Ita legitur in editis codicibus , el in duobus mss.
serenissimi Magni Ducis in pluieo 57. Alque ita om- ]
nino interpretantur viri dociissimi Jacobus Micyllus,
et Joannes Benedictus, in titulo : Glycera et Thais, in
texlu Glycerium vertentes. Magnus Baronius in notis
ad diem 13 Maii, lit. C ait Glycerim , sive Glycerii.
Idem in Annalibus, an. 175, Glyceriam mariyrem laudat,
quae in ejusdem tomi indice Glycerium dicilur.
Redeo ad Glyceriuin Terentii. Scis Andriam Terentii
esse Menandri comoediam, quam ille Latio se donasse
lestatur in prologo.Menander feeit Andriam et Perintbiam.Al Glyceram meretricem dileciam a Menandro
Alhenseus lib. XIII testatur : Glyceram amatam Menandro
noruni omnes. Grsece rlw.iauv leges. QuareA Menander amasiam fabulae inseniit, qiiemadniodum
nosier Maro suum Alexin insecunda ecloga cantavit.
El quamvis malo Grsecae poesis fato Menandri comuediae
interierinl, palam fit ex inlerpreiatione Tereniii,
Glyceriuni in Graeca fabula appellaiam, quam Athenaeus
Glyceram nominavit. Quid ergo scribis : Ncc
Gtycerium apud Terenlium in Andria Glyceria vocari
poluii ? Claudai agmen vir utriusque idiomaiis peritissimus
Gentianus llervetus, cujus eruditas inierprelaiiones
poteris per otium legere apud Possevinum.
Hic primus Lausiacam historiam Palladii episcopi ; Helenopolilani Latinis auribus donavit. Porro scribit
cap. 86 : lllic Evagrius excipilur a beata Melania.: Postea : Dicit ei beala Melanium. Idem cap. 97 : Huic
aliqnando Melanium junior magnm Melanim neplis, de ; •** 1711« dicam poslea, misit quingenlos nummos. Deniquei cap. 118 : Cum auletn, inquil, suam quoque neplem1 Melanium, elc. Quod tu non licere usurpari dicis ,
Hervetus non taiiium semel, sed iierum, ac lerlio1 usurpavit, eamdem feminam Melanium, et Melaniar*1 promiScue nuncupans, cum tameu in textu Grseco
Palladii nunquam Melanium invenialur, sed feminina' terminalione idem mulieris nomen semper elferalur.
At lu Herveto eruditior scribis : Non eral libera, nec
promiscua ilta declinaiio, sed necessaria grammatices
conslruciio. Aiidebisne tantis scriptoribus oppedere ?
Itane Martialem, Horatium , Lucianum, Athenaeuni,
el interpreies Micyllum, et Benedictum, Hervetum,
Rosweydum, et si superis placet, magnum Baronium
« i Orbilio castigandos pronuntiabis, elimperilim grammajLicm
accusabis ? Expunge potius praecipilem tuam' illam censuram , a qua , si melius velerum scripta
lustrasses, non dubito quin abstinuisses, ne insulsus
alienae grammaticse castigator haberere. Si tamen
roges cur Patres quos initio laudavi, pro Albina et
Melania posuerint Albinum et Melanium ? docebit te
Rosweydus in notis ad episiolam 44 S. Paulini, cujus
verba non laudo, quod velim bibas ex fonle. Jam- vides, jam sentis, amice, tuam illam censuram, quam
veluii insigne tui operis documenlum in indice sicK exarasti : Noris imperilim grammaticm arguitur, tot,, testimoniorum pondere elisam jacere. Ne tamen mhumanuscensear, sepulcrale eidem saxum impono,addiio epitaphio quo jusla illius oppressio uncialibus^. cbaracieribus exprimatur. Ex Gruterianis acervisillud exporto :SATVRNINVS" SEVERI. V. F. SIBIisj ET RAMO. VRSVLAE,'" CON. KARISSIMAEr" ACCEPTO F. ANN. VIII./j MASGVLO F. ANN. XIII.'e Legent posteri post Josephum Scaligerum cap. 19
indicis Gruteriani, RAMVS VRSVLA. Verum si tu
saxo durior in semel concepta crisi perduras, abjeeio
•0 talamo, excisorium scalprum et malleolum stringe,
e- ac pro RAMO incidas RAMAE, ut vel silentes morre
luorum manes e sepulcrali lapide luam in grammatica545 VARIOItUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTlNi OPEUA 54Gexcellentiam loquantur, et ne usquam gentium mu- A
lieris nomen masculina terminatione elatum fuisse
videaiur.Sentio tameu ilerum me in arenam abs te provocari.
Sed mitlamus, inquis (pag. 5) , hmc exilia quanquam
non contemnenda , ne videamur in litivilitio
immorari. Ulinam quse prae exilitate miltis omisisses,
profecto securius encyclopaedise tuae, cujus te non
semel specimen edidisse in praefatione subindicas,
consuluisses. Exilia vocas quse nihil rectius dixisses.
Cerie mihi gaudeo, uiinam et tibi gralulari possem
finem logomachise tandem imposilum. Pergis : Examinemus
personas quibus opus illud suum Auguslinus
dedicavit, el uler nostrum melius senliat experiamur.
Inscripiio esl : Albine, Piniane et Melania. llaque a
grammatica ad bistoriam provocas. Cave tanien ue, B
ubi irrgTammalica non bonus correeior fuisti, malus
in bistoria scriplor habearis. Equidem libenlius in
hJsioriarum campo quam intra grammatices cancellos
tecum certabo ; nam ubi lu phaleralam orationis copiam,
etTuIHano ore crepantes periodos consectaris,
ut tympano poiius quam gladio pugnes ; ego rebus
addictus, servio factis, rerum gestarum nolitiam in
antiquioris aetatis ruderibus sepultam indago , ut si
non sermonis, veriiatis tamen curam quam maximam
gerani. Agedum, quid sentias de personis quibus librum
de Gratia Christi S. docior nuncupavit, expone.
Equidem, inquis (pag. 52) , inilio haud probabam
nomine Albine significari filium Piniani, ne ptmponerelur
fitius parenlibus.Si Palladii historiam legisses, nunquam de filio (
Piniani cogitasses ; nara idera cap. 119 haecscribit :
Cum Melania suscepisset filios duos, et utrique defuncti
essent, venil ad tantum pro Chrisli nomine odium nuplicirum,
uthoc Piniano marilosuo Severi exprmfecli filio
dicerel, elc. llaque Pinianus filios amiseral anlequam
ex Iialia discederet, et castitatis propositum una cuin
uxore Melania indueret. Scriptor vitae S. Melaniae
apud Surium die 51 Decembris, narrat Melaniam
prius femiuam peperisse, poslea filium. Atque, ait,
quod nalum quidem fuerol, erat masculinum, siniul
atque autem nalum, et sancto baptismo fuit regeneralum
, ab hoc mundo discedens, ad eum qui illic est
transmitlitur. Progrederis (Ibid.)  :Placebat aul mutari nomen Albine in Albina, uli
vull Baronius, ut sit Albina socrus, aut retineri Albi- *
nura pro socero aul avo unius duorum Piniani et Melanim
: et hoc arridebat magis.Id postremum , quod ridiculum esset, arridebat
magis. Hoc utclarius inlelligas, et tuas basce phantasias
me magistro exuas, scito Melaniae senioris
filium Albinam nobilissimam ferainam desponsasse,
ex qua Melaniam juniorem Piniani postea conjugem
suscepit. Haec tradit Palladius Melanise sehioris amicus
ex cap. 10 Lausiacae, et Melanise , ac Piniani in
Italia hospes, cum in causa S. Joannis Chrysostomi
legatusRomam venit, ut idem leSlaturcap. 121. Haec
loquitur laudatus scriplor cap. 118 : Cum aulem
Melania senior suam auoaue neptein Melanium (iiaA Herveius inlerpretalur, noli de noinine profligatam
lilem reslaurare) una cum ejus marilo Piniano , et
calechesi instituisset Albinam nttrum suam, uxorem auiem
filii sui, el persuasissel his omnibus vendere qum
habebant, Roma eos eduxit. Ilaque avus juuioris Melaniae
erat mariius Melaniae senioris. At cerium est
conjugem Melaniae senioris non fuisse in vivis anno
375. Audi Hieronymum episi. 24 : Sancta Melania
calenli adhuc marili corpusculo et nedum humalo,
duossimul perdidit filios. Postea : Quinimo qua itlos
menle contempserit, in unico poslea filio probal, cui
omni quam habebal possessione concessa, ingruente
jam hieme, Jerosolymam navigavit. Idem vero Hieronymus
in Chronico ad annuni decimum Valentis imperatoris
scrihit : Melania nobilissima mulierum RoBmanarum et Marcellini quondam consulis filia, unico
prmlori lunc urbano filio dereliclo, Jerosolymam navignvil.
Anno epochse Christianae 575 a 28 Marlii ex
Ammiano Marcellino Iib. xxvi, pag. 515, edit. Yalesii
V. C, decimus Valentis annus labebatur. Tu vero,
mi Macedo, maritum Melaniae senioris, el alierius
avum superstiteni facis anno 418, quo S. Anguslinus
scripsit librumdeGraiia Cbristi ; nam Albinum avum
Melaniae junioris imaginaris, cui S. doctor Iaudalum
volumen nuncupavit. Palladius cap. 117 hsec ait :
Inler quas eral eliam beatissima Melania Romana, qum
fuil quidem filia Marcelli consularis, uxor cujusdam
viriqui eral in magna aucloritale, cujusnominis non
recte memini. Profecto prodigio propius esl Palladium
utriusque Melanise amicissimum, ac nobilissimae fa1C miliac clientem oblilum fuissenominis tnariti Melanke,
illud veroalepostduodecimetampliussaecula prodi ;
quod, nempe, Albinus diceretur. Sed nec recteasseri
potest Albinus avus Piniani ; nam circa annu.ni 400,> ut ostendam, Pinianus et Melania caslitatis proposii
tum susceperunt, magnam paternorum bonorum
i parlem in pauperes erogantes. Quod ciini Severus
s Piniani fraler intellexissel, ac locuplelissimo palrii
monio familiam Piniani pieiate privatam doleret,
, insano dmmonis inslinclu, inquit auclor vilse S. MeI
lanise, inspiralus, aggressus est fratrem molestia afftcere,agros avellens, fruclus abripiens, omnibus modis
t insullims, el vimafferens. Ideni nequissimis Pinianiservis persuasit, ut non solum seipsos, sed eos quoque
i agros in quibus habitabant, Severi esse dicerenl, et eos
■ D ejus nominarent. Ex quibus patet non modo aviiui ,
- verum etiam pairem Piniani id lemporis non vixisse,cum Severus Piniani frairis bona per vira occupare
t teniarei, et Pinianus agros ei servos distraheret, antequamin Africam navigaret. An bona qusedam ca>strensia uni tibi nola obtrudes ?
, Quod auiem exisiimas Albinum fuisse saltem sol
- cerum unius duorum , eadem facililale refellilur.Etenim socer Melaniae vocabalur Severus. Jd diserle
l legisses in libro inemorato Palladii Helenopolitani
i episcopi cap. 119, ubi ait : Cum Metania suscepisset
l filios duos, et ulrique defuncli essenl, venil ad ttinium
i pro Christi nomine odium nupliaruin, ul hoc Piniano
i mariio suo Sevcri exprmfecti filio dicerel. AudUrut547 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 548Severus fuerit socer Melanise, non vero tuus ille Albinus ?Sed
nec dici potesl socer Piniani, nam pater
Melaniae junioris Publicola dicebalur, quod discere
poieras e* nolis viri eruditissimi Petri Fr. Cbiffleiii
in Paulini epistolas part. 1, cap. 24, ei rursus part. 2,
cap. 26 et 54. Mirari lubet undenam lantam, ul Hieronymi
verbis ular, habeas mutandorum nominum
potestalem, ul Severo et Publicolse Albini nomen imponas ?
Hoc, inquis, arridebat magh. Querebar de
le quod cap. 2, pag. 64, tuae apologise me Pyrgopolynicen
dixisses ; sed in posterum querelas compescam,
cum le videam tam erudiium nomenclatorem.
Nondum lamen illud agnomen demerui, scis enim ex
Plaulo Pyrgopolynici diclum : sexaginla Maccdones
una die occidisti. Cum iiilegitiii) luum volumen confutavero
, ac le unum Macedonem dejecero, lunc, ;
ut libet, nt lubet, me Pyrgopolynicem nuncupato.
Addis (pag. 55)  :Baronius mulat Albine in Albina, et mendum putat ;
non lamcn improbai Albine pro filio Albinm , ut sil
sensus Albine vir. Noris ail Albine relinendum, eoque
nomine significari feminam pro illius mlalis licentia ob
rationcm proxime adduclam. Ego conlra sentio omnino
legendum Albine masculini generis. Ubi, ubi, amice,
Baronii defensio, quam in litulo capilis promiseras
(pag. 47)  ? Vindicatur ab ejusnola Baronius. Peream,
si semel promissam toties in hoc tuo opere Baronio
defensionem commodasti.Toto, ut aiunt, osiio ab
eo aberras, cum te ejusdem seclatorem publicas. Hsec
ad oculum demonslro in apologia quam procudo.
Baronius scribit iiiendum in vocem Albine irrejisisse, (
cum Albina Melanise mater dicenda sit. Ego quod
peisonain atlinet Baronio consentio, nego tamen
mendum irrepsisse, cum ulramque nominis lerminationem
Albina subire potuerit. Attuconiendis Albine
legendum, etbunc virum putas, qui fuerit aut a-vunculus,aui
 paler, aut socer, aut pairuus Piniani.
Ifoccine esl Baronium a Noris nota vindicare ? De
unica tantum liilera cum Baronio quaestionem habeo,
nempe quod Albina maler Melanise in casu vocalivo
Albine ob illius aelatis licenliam appellata fuerit. Tu
sexum omnino muias, et quam Baronius feminam
recte dixit, lu masculum facis ; imo ubi illede filio
Albinse suspicatur, lu Albinum non cognaium Piniani
cum Baronio, sed avum, aut patrem, aut avunculura
ejusdem imaginaris. 1 nunc, et temet Baronii advoea- D
tum vendita, cum eidem quam maxime adversere.
Quid in mente habebas cum hanc egregiam tuara
Baronii defensionem litteris mandabas ? Procedis
(pag. 54)  :ld elicio ex verbis Augustini ; quippe ait: Sincerissimi
fralres, dilecti a Deo Albine, Piniane, et Melania,
quod nomen fratres significat majorem pariem
masculos esse, et epilhela confirmanl, ksincerissimi,
dilecti.Vereor ne Tberasiam quoque S. Paulini uxorem ,
in virum mutes ; nam in titulo episiolae 54 S. Augustini
hsec leguntur : Dominis dilectissimis et sincerissimis,,vere
beatissimis atgue abundantissima Dei gralia1- A fralribus Paulino ei Therasim. Et in medio epistolae :
3r Sancti fratres, et dilecti Deo. In calce vero : Domini
•e dileclissimi, sincerissimi, vere benigni el abundantisii
sima Domini gratia prmslantissimi fratres. Ubi vides
i, litulum utruraque eonjugem appellare, licet genus
e- nominum a digniori desumalur. Ita unus Pinianus,
m quod genus attinet, illa epitheta regit, licet una siuiul
i- socr.us, et uxor designentur. Addis (Ibid.) :
le Quis autem esset ilte Albinus, latet. Hic Rbodus, bic>- sallus ; hoc opus, hic labor est, o Macedo. Dixeras
3- in titulo hujusce lui capilis septimi: Qui fuerit Albi).
nus, Pinianus, et Melania, exponitur. De Piniano et
ix Melania boc lantum dicis, fuisse conjuges, ac praejs
terea nihil. Albini nomen utramque paginam implet.
i- Adesdum : expone quis fuerit. Respondes : latet. Ad
 ;, B jus tituli te, velis nolis, voco. Obligalam fidem imple,
>• ne magni hiatus, ut ail Iioraiius, promissor dicare.
Memento le dixisse : Qui fuerit Albinus exponitur. Si
■ ; latet, te judice, non exponitur. Nihilne tibi suggerit,
it quam in prsefaiione jacias, Encvclonaedia ? Liceat ex
ie Trinummo Plauti reponere :
<b Vide homo ut hominem noveris !0 Ego tamen, inquis, exislimo fuisse aut patrem, aul
, socerum, aut patruum, aut avuncidum Piniani, ut sii
 ;S major nalu, et propler mlalem primas vindicet. Ita pui,
lasli repeiiio quater aut, aut, compendio Albinum
i- luum illuni virum exposuisse ; illa enim disjunctione
b tanquam Ariadneo filo usns ex iniricato Albinianae
c genealogise Iabyrintbo evasisti. Heu quantis, amice,erroribus implicaris ! Non fuit Albinus Piniani paler,
, G nam ex Lausiaca bisloria, cujus verba superius dedi1 ex cap. 119, pater Piniani dicebaiur Severus exprml
feclus. Exsiant rescripla triuin Augustorum ad Severumprsefectum Urbi in cod. Theod. lege un. de men3
dicanlibus, et lege 2 de lucris officiorum, data Antonio
- ei Syagrio cons., nempe anno 582. Pinianus autem
Severi filius anno 597, quo Melania avia uxoris Pi'
niani Siricio ponlifice, ex Hieronymo in apologia 2
i conlra Rufinum, cum hoc ipso ex Palsestina Romam
 » venit, junctus erat Melanise juniori, teste Palladio
i cap. 118.i Sed nec socerum Piniani fuisse evidenter demon•slro. S. Augustinus ilib. n Retract., cap. 50, haeci • scribit : Posleaquam Pelagiana hmresis cun suis auicloribus ab episcopis Ecclesim Romanm prius Innocen■V tio, deinde Zosimo, cooperantibus eonciliorum Africanorumlitleris, convicta alque damnata est, scripsi duosi libros adversus eos, unum de Gratia Chrisli, alterum de', Peccato Originali. Porro Augustinus hosce libros nuncupavitAlbino, Piniano et Melaniae, ut capite primostatim apparei. Innocentius haeresin Pelagii damnavitanno 416, ul paiet ex ejusdem litteris datis ad Patres  ;:synodi Mileviianaevikal. Februarias, Honorio Aug. ;et Conslaniio V. C. cpnss. Zosimus anno 418 eosdemhaercticos repeiita sentenlia proscripsit. Quare duo, illi libri quos Albino , Piniano ac Melaniae S. doctorinscripsit, anno eodem 418 editi sunl. Al filius Melaniaesenioris socer Piniani abhinc annos vigiuti ovita discesserat. Seio Baronium ad annum 409 Chif'549 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA. 550flelium vero part. 2, not. in epist. Paulini cap. 54 et J
55, anno 416 ejusdem obi-lum recitare. Verum evidenter
utriusque metachronismos refello. Scriplor
vitse S. Melaniae narrat eamdem anno aeiatis decimo
quario junctam fuisse Piniano, et cum duos (ilios
peperisset, simulque amisisset, de viia cselibe serio
cogitasse ; verum a palre prohibitam ne pium illud
propositum exsequereiur. Postea ail: Eis quidem e
vivis excedit Melanim pater. Quo quidem defuncto,
Melania una cum Piniano, thori societate dimissa,
conceplum dudum castae vitae propositum exsecuta
est. Audiatur laudalus auclor. Illi aulem cum amotus
esset is qui prohibebal, quando Deo visum est, el lempus
vocabat, slalim quidem exeunt e inagna civitale,
urbanammulliludinemet tumullus valere jubenles. Erat
id lentporis Piniano mias viginli qualuor annorum, Melanim
autem viginti. Palladius etiam capite 119 de
eadem scribit: Vicesimo ergo sum mtatis anno mundo
renunlial. Quare Pinianus superslite socero sex tanlum
annis cum uxore Melania vixit. Idem vero Palladius
de Melania seniori scribens cap. 118, ait :
Mullis ilaque posl annis, cum de neptis slatu audisset,
et eam nupsisse, et velle smculo re.nunliare : verita ne
forte in aliqitam abriperenlur doclrinam, vel hmresim,
vel malam vitam, anus 60 annos nala navem asccndit,
el Cmsarea navigans viginli dierumspatio Romam venit.
Ejusdem in Italiam una cum Rufino adventum, ejusque
Romam iter fusius describit in epistola 10 ad Severum
S. Paulinus, apud quem illa in Campania hospilata
est. Cum vero vivenle Siricio Melania et Rufinus
Romam advenerinl, ut teslaiur Hieronymus cum '
in apologia secunda, tum in epislola 16, quae epilaphium
Marcellse inscribitur, palam fit anno 597, qui
postremus Siricio fuit, Pinianum junctum fuisse Melaniae
juniori, neque posse patris ejusdem et s^pceri
Piniani obitum prolrahi vel cum Baronio ad anuum
409, vel cum Chiffletio in annum 416, cum supcrstite
socero sex tanlum annos cura uxore Pinianus vixerit.
Exstat de obitu soceri ejusdem insignis epistola 44 S.
Paulini, quae inler Augustinianas est 249 ad S. Augusiinum,
cui S. docior in sequenteni epistolam 250
reposuii, ex qua aunus obitus filii Melaniae senioris,
qui Piniani socer fuit, clare mihi deducilur. llaec ibi
Ieguntur : Proinde ad islam Imtiiiam, qua vobiscum
esl fraler Possidius, cum ex ipso audieritis, quam tristis
eum causa compulerit, hoc me verissime cognoscetis,
ctc. Tristis vero causa quae Possidium episcopum ad
navigandum in Italiam compulit, traditur ab eodem
Augustino epist. 202 ad Nectarium. Elenim gentiles
Calamac in Numidia, cujus sacris Possidius praeerat,
facto lumullu, lapidibus dein facibus ecclesiam Chrislianorum
evertere conati, ipsum Possidium episcopum
ad necem quaesiverant. Quod facinus scribit
Auguslinus perpelralum adversus recenlissimas leges
conlra paganos ab iraperaloribus Arcadio et Honorio
lalas in Africa xiv cal. Aprilis, Manlio Theodoro
cos., nempe anno 599, ui idem testatur lib. xvm de
Civit. Dei, cap. 54. In eadem vero epislola ait luinultuaium
a genlilibus calm4is Juniis, dum illi FloraliaA fesla peragerent. Tempus vero navigationis Possidii
ex aliera Augusiini ad Neciarium epistola 254 colligiiur,
ubi ait: Nam ego rescripseram, cum adliuc nobiscum
esset, neque navigasset sanctus frater el coepiscopus
meus Poi-s dius. Has aulem quas mei causa illi
dignatus es reddere, accepi vi cal. Aprilis post menses
ferme octo quam scripseram. Itaque Possidius anno
599 ineuiite Auguslo nondum in Italiain transmiserat,
qui tamen anno 400 anle vi cal. Aprilis in Africam
redieral, cum ante illud lempus Nectarius Calamensis
eidem S. Augustini Iitleras tradideril. Imo si exaciius
rem velis invesligare, notes, precor, Paulinum
in laudala epistola 44, in qua de obilu soceri Piniani
ac constantia matris Melaniae cum lande loquilur,
seribere se circa diem festimi aposlolorum Pelri et
Pauli liiteras Aiigustini accepisse a Viclore diacono,
qui aliquantliu Romae anlea moratus, non curaverat
citius easdem ad se in Campaniam transmittere.Quid
vero in illa episiola Auguslinus scripserit, attende.
Docuisli me, inquit, in spirilu veritalis salulare moderandi
in occiduis morlalibus animi temperamenlum, quo
et illam bealam matrem, el aviam Melaniam flevisse
carnalem obitum unici filii, laciturno quidem flelu, non
tamen sicco a malernis iacrymis dolore vidisli. Ex Jiis
colligas socerutn Piniani, filiiim Melanise senioris, et
junioris patrem, obiisse ante Maium an. 599, cum
Paulinus conslantiam matris in morte filii ex litteris
Augustini intellexerat eirca feslum Apostolorum, ut
lestatur iu epistola 44, cui alleram, quae est250, reposuit
Augusiiuus, degente in Italia Possidio, qui post" Julium ejusdem anni, ex epist. 254, ex Africa ad comitalum
navigaverat. Hacc fusius dixi, non quod tanli
fuerit tuas de Albino socero Piniani imaginationes
refellere, sed ut epistolarum sanctorum Paulini et
Augustini tempus innotesceret,cum Baronius el Chiffletius
alieno prorsus lempore easdem recilenl. Vide
quanti faciam luam illam plane frigidam admoniiioiiem
pag. 287, in fine operis conlra Lupuin : Norit
Noris, cum a principe ecclesiaslicos hislorim recedil, a
vero recedere. Baronium et veneror, et nocturnadiurnaque
inanu illius dignissimos cedro Annales evolvo ;
haud lamen iia viro dediius sum, ut cumdem veriiaii
prseferendum ducam. Sed de liis plurahabebis in
apologia. Uiinam lu, qui aniiijuos fontes, unde plurimarum
rerum ad Albinum, Pinianum ac Melaniam
spectantium, notitiam haurire poleras, inquirere neiglexisti, deducios saliem inde Baronii rivosadiisses !i Sane didicisses socerum Piniani anno 409 obiisse, vel', eo ipso anno illius obitum a magno annalista recitari,
neque eumdem anno418 superstitem cogiiasses.
liaque errali duplicis convictus es, qui Albinum pulasli
Piniani patrem, aul socerum. Addis aut patruum.i Hic me vetcrum monimenla deficiunt. Interim ex> Trinumnio Plauii responsum accipe.i Neque novi ; neque natus necne is fuerit, id solide scio.Denique concludis : aut avunculum. Superius scri ;pseras pag. 52, posse relineri Albinum pro socero vil
avo unius duorum Piniani et Melanim : el hoc arridebal
magis. Risura, amice, leneas, qui modo Albiuum non551 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 552avuni, sed avunculum Piniani existimas. Videris velle
universam Piniani cognalionem et affinitatem comprebendere,
dum- scribis Albinum fuisse ejusdem airt
palrem, aut socerum, aut patruum, aut avunculum.
Quaeso te, cur avum omisisti, de quo tamen modo
cogiiaveras ? Cur lam cito avus in avunculum transmigravit
 ? Pudel me bonas horas luis hisce phantasiis
refellendis insumere.Horura autem omnium rationem reddis. Ut sit
major nalu, et propler mlalem primas vindicel. Reiu
non intelligis. Ideo Augusiinus in laudala inscriptione
Albinum priori loco nominavit, non quod vir ille
essel major natu aliis duobus, sed quia cum illi tres
litteras communes pro Pelagio, quocum erant in Palaestina,
ad Augustinum in Africam exarassent, Pinianus
socrui Albinse ob setaiis praerogativam , et quod
filii loco ab eadem amabatur, unde S. doctor episi.
225 eumdem Albinse filium dicit, priorem in subscriptione
lillerarum locum bonoris.el reverentiae graiia
detulii. Htnc illis respondens S. Augustinus, eumdem
in inscriptione ordinem servatura voluit quem in inscriplione
eorumdem notaverat. Ila, leste S. Possidio,
in indiculo eptstolarum S. Palris, hanc inter
caeteras inscriptionem ponil : Albinm, Piniano et
Melanim ; ubi socrus anie generum nominatur. Hinc
observes Auguslinum ejusque cosetaneos Paires, Possidium
ac Prosperum, quoties memoratos libros appellare
opus fuit, vel nomina feminarum Albinae et
Melaniae omisisse, vel Pinianum feminis praeposuisse.
Audi nostrum S. doctorem, in qiio gloriaris pag.287
habitare, lib: iv contra Jul. cap. 8 ; In navissimis
enimparlibus primi libri meiad S. Pinianum, cujus esl
litutus de Gralia Dei conlra Pelagium. S.'Possidius
episcopus Calamensis, in calalogo librorum Augustinensiuin
ait: Contra Pelagium ei Cmteslium de Gratia
Christi cl Peccalo originali libri dno ad Pinianum, Albinum
el Melaniam. Videsne hic Pinianum ieminae
Albinse anleponi, non ob aeialis privilegium, sed ob
dignitalem sexus ? Vocal illam Albinum, non Albinam,
ut jam salis superque inlelligas nullo jure tantum
grammaticorum pulverem abs te in virum amieissiiiiuiu
excilatum. S. Prosper in line operis conlra Collatorem
recenscns plerosque libros Augustini, inter
eosdein nominat ad S. Pinianum duos. Fatere in illa
inscriptione noii virum Albinum, quem fingis, sed
Albinam socrum ob setatis privilegium priores partes
ttilisse, cum alias ob sexus dignitatem vel unus, vel
priori saltem loco 1'inianus gener collocaretnr.Addo, inquis (pag. 54) , Augustiiium epistola 227
scribere Albino, Piniano, Meliano, qui videntur esse
iidem quos nominavimus, nisi in Melanio mendum sit,
aclegendum sil Melanise. Ilaque mihi pene persuasum
esl Albinum. esse relinendum, ut virum significel. Si
Possidii indiculum legisses , hanc tuarn de masculo
Albino opinionem deposuisses. Ita illius epislolae titnlum
ibidem recitat : Albinm, Piniano et Melanim.
Eamdem mulierem A.ibinuiti vocat Augustinus, Albi■mam
ejusdem collega Possidius nuncupat. Si audivisses.
Scriptorcni vitsc S. Melaniae, iiuuquam cidemA Albinum virum soci-um apud Africam posuisses.
Cumque, inquit, Melanim ila visum essel, mare eam
suscepil, cum simul adesset maler, nempe Albina, ci
Pinionus. Ahno 410, Albina socrus cum filia et genero
erant in Sicilia, quo lempore Alaricus Calabros
vastabai. Rufinus in praefalione ad Homilias Origenis
super Numeros, quem suo auctori restiluit vir omni
praeconio major Emericus Bigotius , ac Henrico Valesio
V. C. communicavit, hsec ait: Quamvis ainantissimus
fiilius nosler Pinianus,cujus religiosum cmtum
pro amore pudicitim profugum comitamur, injungat el
alia. Ibidem vero injectas Rhegio oppido faces angttstissimo
freto e Siciliae iitiore se prospectasse testalur.
At morluo paulo post Rufino, Albina, Pinianus,
el Melania, se ad Alypium Tagastam coiitulere ; quoBrum advenlu intellccio, scripsit ad eosdem Augusiinus
non posse se Hippone discedere, hieinis rigoreiu
causatus. Cum vero septem in Africa annos degisseni,
in Palsestinam transmiserunt, ul conslat ex aclis S.
Melaniae ; inde liueras pro Pelagio anno 418 ad Auguslinum
scripserunt, quibus duos doclissimos libros
sanctissimus Pater reposuit.Laudaveram S. Paulini epistolam inter Augustinianas
249, in qua Melanio pro Melania scribitur. Ejus
verba suut : Sed cesso plura de memoria lam dilecti
mihi quam devoti Chrislo llominis enarrare, cum el pnstinis
litteris non pauca super eo narrasse me repelam,
et nihil possim de beata hujus filii malre, el sanclorum
patre radice ramorum Melanio melius aul sanclius priedicare,
quam sanciiias tua in eam profari el disputareC dignata esl. Haec verba roinus mihi intellecta scribis.
Fefellit, niq\i\s,illumquod puiamlilLud^ehmo M elania
esse aliribuendum, et unam hic tanium personum significari.
Postea :\Verumdum hicpersonm nominanlur, maler
el filius : Melania el Melanius. De heata, inquit, niatre
: ecce una ; et sanciorum paire radice ramorum :
ecce altera, id esl Melanius. Si Rosweydi erudilissimi
et cleganlissimi nolas in laudalam episiolaiu Iegisses,
lextus mendum, quod le fefellit, aduolasses. Scribit
vir insignis pag. 887 : Antecedentia et consequentia
docenl tegendum, sanclorum PARITER radice ramorum
Melania ; nusquam enim alibi mentio Melanii palris. At
de Melania, et anie locutus cral, cl conlinuo subjicii.
Videndum an fo'rie dictum sil Melanium, ul Gttjcerium.
iit recte. Nam si matrem Melaniam, ct patreni Mela1*nium immediate posnisset, dixissel non in eam, sed
in eos profari dignaia est. Adde filimn Melaniasappellalum
iion Melanium, sed Publicolam, ut in noiis ad
easdem epistolas Paulini non UHO loco libi indicare
polesl Chiffletius. Verum duobtis liisce celeberrimis
e socielate Jesu scriptoribus aures denegasii ; cur le
ipsum saltem non audisti ? Nonne dixeras soceruiu
Piniani Albinum nominaium ? qtio jure alteruin eideni
fratrem Melanium addis ? An forie diclurus es duos
fuisse Melanise filios, quorum unus Melanius, cujus
inorti Paulinus indoluit ; alter vcro Albinus Melaniae
junioris pater ct socer Piniani ? 0 le ! Ab auno 575
unici filii mater remanserat vidtia Melania. Scribit
Palladius cao. MS: Nonesl abslrucla a cuvidilale /ilii,5S5 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINI OPERA ; 554non eamdivisit a caritate Christi unigenili filii desiderium.
Scribit Hieronymus epist. 24: Quinimo qua illos
mente contempserit (nerape raortuum maritum ac binos
filios) in unico postea filio probat. Scribit Paulinus
epist. 44, Melaniam flevisse carnalem obitum unici filii
tui. Tu vero contra oculatorum testium dicta duos
Melaniae filios obtrudis, Albinura et Melanium, cum
unicus illi filius Publicola fuerit. Si vidisses baec Hieronymi
verba in epist. 41 ad Rufinum: Erat nobiscum
et Hilas sancii Melanii famulus, profecto tibimet pro
Melanio viro triumphum cecinisses. Sed textus mendum
corrigendum est ex optimo ms. bibliothecse serenissimi
Magni Ducis in pluteo 19, ubi sanctm Melanim
legitur. Forte sanctce Melanii scriptum fuit ab,
Hieronymo, quse exscriptores baud percipientes, vel
textum corruperunt, sancti reddentes, vel sine necessilate
emendarunt, Melanim exprimentes. Corrigendus
insuperest scboliastes Baronii, qui ad an. 409,
ubi eruditissimus cardinalis recitat epistolam Paulini
ad Augustinum, ponit in margine : Melanius paler
Melanim ; etenim de Melania scribit Palladius cap.
117, Fuit quidem filia Marcelli consularis. Scio in
Chronico D. Hieronymi ad annum decimum Valenlis
dici Melaniam Marcellini consulis filiam. Sed Rufinus
lib. II Invect. in Hieronymum referens verba Chronici
Hieronymiani scribit: Marceilini consulisneptem.
Gessit autem Flavius Marcellinus consulatum cum
Probino collega anno 341.Pulabas, amice, Albini tui genealogiam repetilis
illis aut, aut, tanquam facibus illustrare > sed non
modo illam densissimis tenebris involvisti, verum
etiam palam fecisli quantam lucis in ecclesiaslica historia
jacturam patiaris. Quaeso te, ne moleste et
acerbe feras Augusiini verbis ab amico admoneri :
Si ergo penitus inslruclus non es, cur non penitus taces,
aul ita loqueris , ut institui te dcsideres ? Lib. i contra
Cresconium, cap. 3. Cum tuam provocalionem in haec
plane verba concepisses : Examinemus personas quibus
opus illud suum Augustinus dedicavit, el uter nostrnm
melius sentiat experiamur, consulere debueras
veterum scriptorum volumina , ut inde personarum
de quibus mihi litem intendebas notitiam haurires.
Laudanlur tres illse personae earumque agnali ab
Augustino, Hieronymo, Paulino, Palladio, Rufino,
Possidio, qui non modo eisdem convixere, sed etiam
easdem de facie noverunt, illarumque fuere hospites,
et clientes, vel encomiastse. Dicis cap. 3, pag. 25 :
Novit Norii meus familiaris eum me esse qui summa
tura et intenlione auclores lego, ac iis me inferre, « 
penilut introdart, ae eorum sensum diligenter inveitigare.
Sane si ad tribunal vocer, non ausim tale pro
te testimonium dicere ; siquidem suspicor, cum illa
scribebas, te ne semel quidem memoratos auctores
vidisse, nedum totura te iisdem inluliste, ac penitut
introdedisse. In praefatione tui operis adversus ecclesiasticae
historiae professores, laxatis eloquentiae tuae
babenis, grandi verborum strepiiu declamans, Bajulos,
inquis, agunt, non auctores ; in dorso studium, non
in cerebro. Et rursus : Et quidem ii nihil afferunt abPATROL. XLVII,A ingenio, a dorso tnultum, cum alio comportant qum invenerunt.
Ita est, mi Macedo, dossuarius bomo sum,
et bajulura ago, et plerumque sub librorum onere
deficio. Tu vero, qui dedignaris hisce bajulis, ac si
essent ultima de fsece saburrse, accenseri, omnia ab
, ingenio sffers, a dorso nihil, auctorem, non bajulum
agis. Vah ! quam feliciter ! Etenim ab ingenio tuo est
filius Piniani et Melaniae anno 418 superstes. Hunc
dossuarii ex Iectione libri de Vita S. Melanise id temporis
vixisse ne cogitarunt quidem. Ab ingenio tuo est
avus Melanise junioris, anno eodem in Palsestina degens.
Dossuarii ex Chronico D. Hieronymi euradem
anno 373 defunctum putant. Ab ingenio tuo est Piniani, paler Albinus. Hunc dossuarii ex Palladii Piniani
ejusdem hospitis Lausiaca Severum vocant. Ab ingeJJnio tuo est Piniani socer Albinus anno 418 inler homines
ambulans. Hunc dossuarii ex. Augustini et
Paulini litteris anle annum 400 diem obiisse testanlur.
Ab ingenio tuo sunt patruus et avunculus Piniani.
Hos miseri dossuarii in nullis veterum monumentis
inveniunt. Ab ingenio tuo, in laudata inscriptiene
libri de Gratia Cbristi, primas sibi vindicat Albinus.
Dossuarii ex Augustino, et Possidio, et Prospero
priorem Piniano tanquam viro locum concedunt. Ab
ingenio tuo Albinus vir Piniani et Melanioe sccius in
Africa publicatur. Dossuarii ex libro de Vita' Melanise
borum sociam Albinam feminam faciunt. Ab ingenio
tuo sunt duo senioris Melanise filii, Albinus et Melanius.
Dossuarii ex Hicronymo, Paulino et Palladio
unicum eidem filium fuisse pronuntiant. Ab ingenior denique tuo est quidquid cogilas, dicis, scribis. A
dorso roeo est, quidquid ad te confutandum inveni.
Poetarum est, mi Macedo, omnia afferre ab ingenio.
Poemata, elegise, et argutissima illa epigrammata,
quibus ethicas lectiones in Patavina cathedra tam
lepide me toties audiente concludere consuesti, ab
ingenio tuo eleganti, acuto, erudito derivare, ne Zoilus
quidem inficias ibit. At cum historias quoque
praeter omnium veterum scriptorum fidem, ingenio
tuo obstetricante, in litteras mittis, nonne illud Martialis
(Lib. n, 7) repetere possumus,
Historiasbellas, carmina bellafacis ?Perge, amice, ingenio fidere, et bajulis dorsi laborem,
ac graves crebrosque sub vasto voluminum
pondere anhelitus exprobra, ut historise, quas tam
D belle compingis, ab ingenio, non modo verborum
elegantiam, verum etiam eventuum fidem accipiant.
Scribis pag. 55 : Non eo hae dico quod velim convicium
facere dactissimo viro mihique amicissimo, sed ut
aliquid dem lepori tt talibut, quibus interdum scripla
molesta et insipida tunt eondienda. Quae verba in calce
capitis septimi loqueris, in quo de Albino grammaiicam
et hisloricam mibi qusestionem intulisti. Nou
recuso, ut cum satyrico loquar, Euge tuum, et belle
{Persius, sat. i, 49). Profecto quiste, o Macedo, non
lepidissimi judicii hominera fateatur, qui me doctissimum
vocas, simulque ab Orbilio catligandum dicis ?
Quem appellas amicissimum toto tuo sale perfricas,
quod hostili rabie super dirutarum urbium solum18655 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 556saepius sparsum accepimus. Credas non dicam doctis- A
jimo, quia, ut Peironii verbis utar, non sum de gloriosis,
sallem amicissimo, te multum olei et operae,
plurimum vero eliam salis perdidisse, dum eodem tua
fscripta condienda existimasti, veritus ne illa molestd
tl insipida lectoribus viderentur. Etenim si sali pepercisses,
tot lepidis de Glyceria, et Glycerio, de
Melania, et Melanio scholiis conspersa suht, tam
bellis historiolis de Albino, aut patre, aut avo, aut
svunculo, aut spcerp, aut patruo condita, ut minime
dubitem quih eruditi hon modo hilari animo, verum
etiam ore ridenti eadem lecluri sint. Certe egometj
qui tamen illis impetor, non potui, cum illa legerero,
a fisu temperare.Quoniaih tuae elegahtissimse simulque vehementissimae
pracfaiionis meniio incidit, juvat Unaih et alte- B
rain illius periodum hic recitare. Haec fulmina cohtra
ecclesiasticse historise cultores, seu ut vocas, bajulos
Vdleniissimos, bre tonas : In rutis cmsisque versantur :
liummodo aniiquarios se ostendanl, sibi saiisfaciunt ;
litterarios ei ruderdrios prmstant. Lalomcrum inslar
cmdunt lapicidinas priscorum monumentorum, el efferunt
lapides, et acervos slruuni. Scias velim bajulos
illos vatentissimos strenuos etiam lapidarios quandoque
agere. Saxa eadem qua volumina manu voivuik
ac revolvunt ; siquidera inscripti lapides certissiini
illis sunt testes antiquitatis. Atlende quid a lapidariis
afferri possit, ut Albinse, de qua tantum pulverem ab
ingenio tuo excitatum video, et pater, et frater, et
farailia etiam intelligantur. In iibello de Vita S. Melaniae
apud Suriura die 31 Deciembris, Lippomanuro C
vero die 31 Januarii, haec de eadem recitantur, cum
Byzantium appulisset: Imenit autem suum quoque patruum
Volusianum gravi morbo oppretsum. Exstat in
bibliotheca serenissimi Magni Ducis idem libellus
Graece scriptus, inter opuscula S. Gregorii Nazianzeni
in pluteo 7, num. 6, ubi laudata verba ita leguntur •
luptcxcc Ss x« t TOV Bstov avrri ; 'BoXovo-tavbv J£a).t7rij votra
xexpaTijfievov. At falsum est Volusianum fuisse palruum
S. Melaniae ; etenim pater Meianise nullum
fratrem babuit, cum wnicus filiut Melaniae seniori fueiit,
quemadraodum HieronymUs, Paulinus ac Palladius,
quorum verba superius lattdavi, diserlissime
cbriteStahtur. Quafe cutri Voiusianus hOh fuerit frater
patris Melahiae juriiofis, tie'6 isliiis patruus scribi potest.
Ex ihterpretum vitio error vuigaris derivavit. 1
Photius codice Lll Voiusiani menlionem facit, iderrtque
ibidem nuncupaiur Qsio ; rv ;layiat Msliavia ;. At
ndmen illud Qsio ; apud Gfeecds prbmiscue sighificat
fratfem patfis et matfis, nehipe patrutini vei avuncuIuin ;
quemadmodum apud Iialos vdx zio, et apud
Hispanos tio, qtiae verba a Grsecis muluata esse mihi
eeftuiti est, iclque fofle etiam ostendet Octavius Fefrarius
V. C. et magnum bonariim artium in Italia
erilumen et praesidium, in opere de Origine linguae
Italicae, quod proxime typis dalurus est. Interpretes,
quos inter Scbottus, genealogia ; Melanise ignari, vocem
Stiov pairuum Latine reddiderunt, cum avunculum
cribere debuissent, et quideai Baronius ad ai », 430A recle Volusianum S. Meianiae avunculum dixit ; ItaqueVolusianus fuit frater Albinse et munculus $anc« eMelanim. Ex his pater, frater ac familia Aibinae nullishhc usque scriptoribus indagata, inlelligitur. Etehimilia fuit filia Rtifii Ceionii Albini ac soror Rufii CeicniiVolusianij ht postea ostendam. Aibinos e Ceioniai gehte fuisse pafet ex epistola Geionii ad /Elium Basisianum, apud Gapitolinum in Albino, cap. 4. Ibi vero( Clodius Albinus Ceionii filius, qui una cum Sepliaiios Severo Ctesar fuit ; laudatur a Gapitolino uti oi%inemi a Romanis familiis itrahens, Pesthumiorum sciticel, et■, Albinoimn Ceioniorum. Qum famitia, inquit * hodietquoque, Conslanline maxime, nobitissima est^ et per tittucla el migenda, qum per Gordianos ei Gallienum plurimumcrevit. Qui ivefO ex hac familia, Constantino. 'B impefahle, sunirhOS honofes consecutus fuerit, es bae( inscriptiohe mutila colligitur apud Gruterum pag.s CCCLXXVH, 5:RELIGIOSISSIMOQUE.
C. CEIONIO. RVFO. VOLVSIANO. V. C.
r CORR. 1TALIAE. PER ANNOS OCTO.PROCONSVLI AFRICAE.
s COMITI. DOMINl. NOSTRI.CONSTANTINI. INVICTI.
t ET PERPETVl. SEMPER AVGVTIS.i PRAEFECTO. VERRl. 1VDICI. SACRARVM.5 COGNITIONVM. CONSVLI., Al Ceiohia fahiilia ante Albinum Severi cdllegam
t Romanum orbem mbderata esl ; etenim L, Ceionius
ih iEIiam et Antoniaro familianl trahscriptus, Cum
j (J Antonio philosopho Augustus fuit, ac appellatus
ft L. Geiouius 'JElius Commodus verus Antonius ex Capi.
j. tdlino ih vita Cjusdem initio. Iliius vero pater Ceioa
nitis Commodus ab Hadriaho Csesar designatus, paulo
s post improvisa morte decesserat. Porro Ceionios Alii
Jbirios cognomen Volusiani habuisse constat ex hac
: ihscriplione apud meum Panvinium anno V. C.
a MXXCVII:S. P. Q.n CEIOMVH. RVFVM. A1.BWVH. V. C. PHltOSOPHVM. RVFI.VOLVSIANI. IVi). ORD. CONS.fILIVM. SENAT.CONSVLTO
h SVOQ…EIVS. UBERIS.POST.CAESARIANA. TEMPOilA. I.e PdSf.ARNOS.CCCtXXX.ET.I.AVCTOHlTATE.DECREVlT.rVI. MAGNVS. JANyARlVS. V. C. VII. STATVARVM.Cuih ihtef majores suds referrent Volusuni ducemt_ -JJ Rutulorum, inde Albinos Volusiani CognOmen as{.sumpsisse scribit Rutilius Numatianus lib. i Itinera« lt fii vefs. 167:lt Jamque aliis Romam redeuntibus, haaret euntiRufius, Alfaihi gloria viva patris ;
Qui Volusi antiquo derivat stemmate nomen,
j Et reges Rutulds, leste Marone, refert.ii Hunc Rufium Volusianura Ceionii Albini fiiium, fra-trem nostrae Albinae et S. Melanise avunculum iiluma fuisse qui postea contra Pelagianos , cum iterume Urbi prsefectus esset, edictum publicavit, scribunti, efuditiss. viri cardin. Baronius ad annum 412, eti- Jacobus Sirmondus in notis ad epistolam 16, lib. ix,n Sidonii, quibus subscribit Rutilii scholiastes Caspa0rus Bartbius num. 169. Itaque Ceionia Albina mater557 VAR10RUM EXEtfCITATlQNES IN S. AUGUS.TINI OPERA. S58fuit Melaniae, et socrus Piniani, soror vero CeioriiiVenerii Rufi AlbiniVolusiani, qui pluries Urbis prsefecturamgessil, et una cum matre in Africa degensad Auguslinum ethnicus scripsit, ut patet ex epistola2 loro. II operum S. Augustini. Huic Volusiano Rutiliusejusdem in prsefectura urbana decessor suumItinerarium nuncupavit, unde illius nomina concinnantur.Quod vero haec scribo in Etruria, quo me serenissimusMagnus Dux Cosmus III, exiniius bonaruraartium cultor ac protector munificentissimus, vocavit,liceat observare Albinos Volusianos ex Etruriaoriginem duxisse, indeque Romam se contulisse.Id testatur Capitolinus in Vero Augusto cap. 2. k\-binum autem Volusianum Albinae nostrae fratrem inagro Volaterrano viilam habuisse idem Rutilius affirroat ;etenim scribit se, cum Volaterrana vada navigioprseterveheretur, improvisa tempestaie adortum, in terram exscendisse, ac Albini Volusianivillam petiisse. Haec ilie ait, vers. 463 :Illic me rapidus consistere Corus adegit,
. Qualis silvarum frangere lustra solet.
Vix tuti domibus saevos loleravimusimbres,Albini patuit proxima villa mei.
Namque meus, quem Roma meo subjunxit honori,Per quem jura meae continuata togae.Hunc vero honorem fuisse prsefecluram Urbis
paulo superius, nempe versu 415 affirmat. Id autem
in itinere inlellexit, antequam Pisanuro littus atlingeret.Hic praefecturam sacrae cognoscimus urbisDelatam meritis, dulcis amice, tuis.
Optarem verum complecti carmine nomen,Sed quosdam refugit regula dura pedes.
Cognomen versu Veneris, carissime Rufi,lllo te dudum pagina nostra canit.
Festa dies, pridemque meos dignata penates,Poste coronato vota secunda colat.Gessit autem Rufius Volusianus Urbis praefecluram
anno epochse Christianse 417 ; etenim scribit
Rutilius Romam alloquens vers. 155:Quamvis sedecies denis et mille peractis,
Annus praeterea jam tibi nonus eat.Annus autem Urbis 1169 a Palilibus nenipe 21
Aprilis coincidit cum anno Dionysiano 417, quo
annoRutilius Roma profectus.Volusianum priefectum
Urbis designatum. accepit. Diutius autem, post Constaotini
imperium, Ceionii ethnicorum superstitionem
secuti sunt. Constat ex hac inscriptione apud
Gruterum pag.xxvm, 5:CEIONIVS. RVFIVS. VOLVSIANVS. V. C. ET INLVSTRIS.EX. VICARIO. ASIAE. ET CEIONI. RVFI. VOLVSIANI. V. C.ET. INLVSTRIS. EX. PREFECTO. PRETORIO. ET. EX. PREFECTO. URBIS.ET. CECINE. LOLLIANE. CLARISSIME. ET. INLVSTRIS. FEMINE.DEE. ISIDIS. SACERDOTIS. FILIVS.ITERATO. EX. VIGINTI. ANNIS. EX. PERCEPTIS. TAVROBOLHS. VI. ARAM CONSTITVIT.ET. CONSECRAVIT. VI. KAL. IVN. D. N. VALENTINIANO. AVG. ET. NEOTERICO CONSS.A Ita illi anno 390 a Christiana religione aversi erant.
Vtilusianum eadem superstitione occupaium patet
ex epistola ejusdem, ilemque Auguslini et Marcellini,
initio statim tomi secundi operum S. doctoris.
Melania avunculum ad rectum dogma paulo anta
ejusdem obitum Byzantii adduxit. Albinam etiam sororem
in eodem errore fuisse posset quis colligera
ex Palladio in Lausiaca cap. 118, ubi tum Apronianum
genlilem, tum Albinam a Melania seniori cale*
chesi instructos affirmat. Plura do Albina leges in
actis ejusdem filise Melaniae.Interim vide quam benevolo erga teanimoshti. Et« 
enim ubi confidenter me in certamen pfovocans exclamasti:
Examinemui personas quibus opus suum
Auguslinus dedicavit, et uter noslrum melius senlialB experiamur: ego temet ex adversario judicem constituo
ac deposco. Tu de Albino pronuntiasti: Quit aiitem
essel ille Albinus latet. Ego non virura, sed feminam
fuisse ostendi, ejusque patrem Albinum, fralrem
Rufium, Volusianum, familiam Ceioniam, socrunj
Melaniam, marilum Publicolam, filiam Melaniam ju.
niorem, avorum patriam Etruriam, villas ad Vada
Volaterrana, quod oppido nomen etiamnuhi manet
Populonium inter ac Liburnum, amicos denique et
encpmiaslas Augustinum, Hieronymum, Palladium,
Rufinum ; hsec, inquam, omnia de Albina monstravi,
ut jam satis superque uler nastrum melius tenliat
experiaris. Voca me bajulum, antiquarium, ruderarium,
latGmum, ut lubet, ut lubet, modo fateare me
de personis quibus Augustinus laudatos libros inscriCpsit, ex ipsis oculatorum testiiim scriptis, ex vetui
stissimis sanctorum Palrum monumeniis, ex anliquorum
lapidum inscriptionibus longe certiora protuliss »
quam tti ab ingenio, sine ullo prorsus librorum, quod
me dicere pudet, prsesidio de eisdem adduxeris. Quod
si pronunlies te ab ingenio auclorem esse ingeniosissimum,
me vero a dorso valentissimum bajulum, slabo
tuae sententise, nec alium judicem appellabo.H ;ec justae apologise, quam modo adversus recentissimum
tuum librum adorno, specimen siht. Cum
vero intelligam me islhic a quibus.dam reprebendi
quod dixerim sanctos Hilarium Arelatensem episcopum
et Vincentium Lerinensem monachum Cassiani
partibus adversus doctrinam S. Augustini de preedestinatione
adhsesisse, quasi aut solus, aut primus id
■D asseruerira, et tu qtioque bsec in cap. 16, pag. 119,
scribas : Cedo mihi^ qumto, Pater Norit, scriptorem
aliquem bonum, malum, qui Hilarium Arelalensem S#« 
tnipelagianismi appetlet: ego nullum hactenut poluiinvenire ;
decrevi quosdam nobiles scriptores appellare.
Agmen ducat S. Prosper in epistola ad Augustinum,
io qua, cum Cassiani sectatorum (quos scholastici recentiores
dixere SemipelagianOs) opiniones et objecia
S. doctori narrasset, liaec scribit: Credimus el iperamus
non solum tenuitdlelm nostram dispulationum fuarum
prcesidio rdborandam, sed eliam ipsot quoi merilii
alque honpribus claroi caligo istiut epinionis obscurat,
defmealissimum lumen "gratim receplures. Nani UNUH
EORUH prmcipum auctoritaiit ei ipiritalium iludiorumS59 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 560« irum, sanclum Hilarium Arelatensem episcapum, scial j
beatitudo tua admiratorem sectatorcmque in aliis omnibus
tum esse doctrinm, et de noc quod IN QUERELAM
TRAHIT , jam pridem apud sanctilatem tuam sensum
suum per lilteras velle conferre. Hine Augnsiiinis in
lib. dei Dono persever., cap. :2I, non dubitat suppresso
nomine Hilarium .iis accensere qui negabant
initium fidei esse donum Dei. Quam vero violetiteiverba
iila detorqueas, brevi intelliges. Petis scriptoremaliquembonum,malum ?
Atidi Usserium in lib. de
Antiquitate Eccles. Britan. cap. 11, pag. 346, Denique,
inquit, Hilarium Arelalensem illum suum inler eos
qui in doctrina de pxmdeslinatione ab Augusiino dissentiunt,
annumeral Prosper. Forte repones Usserium
esse calvinistam. At ipsemel scriptorem ahquem malum
poscebas, Vocalur lamen Usserius a P. Ricciolio I
lib. i Chronol. reformalse, cap. "20, vir ecclesiasticm
antiquitatis scientissimus. Hoc parum causam juvat
adversus le, qui bonum, malum, fiagiiasli. Attende
scriptores bonos, meliores, opiimos, quibus vix audeas
adversari. P. Theophilus Raynaudus in Apologia
pro Valeriano Cemeliensi, cap. 4, iia scribit:
Hilarius episcopus Arelatensis unus fuil eorum qui adversus
D. Augustinum querelas moverunl. Audi Prosperum
in calce epistolm ad Augusiinum. Et laudatis
verbis proxime a me reciialis, expendo, inquii, particulas
illas unum eorum, ulique adversus Augustinum
agentium, de quibus sermo ; et in aliis omnibus, iiaj »
quoad negotium, de quo Prosper tola epistola, alque
adeo quoad errorem Semipelagianum, non erat Augustinianm
doclrinm admirator, imo eam in querelam tra- ^
hebat. Et Prosper liquide teslatur se eum habuisse sutpeclum,
cum dubilel, quo fine esset cum Augustino per
Utteras acturus. Accedat quartus post Prosperum lestis
P.' Gabriel de Henao in volumine pro scienlia
niedia sect. 28, num. 184, ubi ait: Liquel etiam de
discrimine ab Hilario, qui una cum sanclo Prospero
misit litteras ad S. Auguslinum. Nam is Hilarius non
obscurabalur caligine opinionis adversm S. Auguslino,
nequehujus doctrinam in querelamtrahebatcirca negotium
gralim, sed ille alter Hilarius antisles Arelalensis.
Sunt hi duo insignes e societale Jesu scriptores, sed
tertium ex eadem doctissima familia testem habeo,
roagnuro ssicrse ac profanse eruditionis promotorein,
Jacobum Sirmondum, in notis ad epistolam Coelestini
papae ad episcopos Galliae, ubi scribit epistolam°itlam,« 
qum tota est pro defensione S. Augustini, congruere
Hilario Arelalensi non posse, qui Augustini doclrinam,
ut Prosper in epistota sua lestatur, cum in cmteris sutpiceret,
hac in parle NON PROBABAT. Apud Labbeum
el Cossariium tomo IIConciL, pag. 1818. ln hoc tanti
viri teslimonio et glorior, et triumpho. Visne alios
testes, qui aliquem malum, bonum rogabas ? Adest
par testium, el uno ore loquuntur. Sunt Sammarthani
viri eruditissimi tomo 1 Galliae Christianae, pag.
36. Conslat autem, inquiunt, Hilarium, qui scripsit ad
S. Augustinum. et cujus occasione misit libros de Prmdestinatione
sanctorum, el de Dono perseverantim, esse
ditlinclum ab Hilario Arelatemi episcopo: primumA quia Hitarius in epistola ed Auguslinum significat te
fuisse laicum. Prosper vero eodem tempore et die scribens
ad Augustinum, dicit Hilarium Arelalentem iunc
fuisse episcopum, et ipsius doclrinm contrarium, his
verbis: i Credimus ipsos quos merilis et honoribus
claroS caligo islius opinionis obscurat, semipelagianismi
(inserunt hoc verbum Sammarlhani, non ego) 
defaecatissimum lumengratise recepmros. Nam unum
eorum’ prsecipuae auctorilatis, et spiritalium sludiorum
virum sanctum Hilarium Arelatensem, etc. >
Verba Prosperi recitant. Petis alium testem, qui septimus
caelerorum agmen claudat ? Adest ex eadem
Gallia Gilbertus Matiguinus vir doctissimus, ac regi
Chrislianissirao a consiliis, qui paucis abhinc diebus
diem obiit. Haee seribit part. n Confut. fabulse prseBdest. cap. 11,pag. 650 : Tette Prospero, epislola ad Auguslinum,
Hilarius Arelatehsis episcopus, el alii plurimi
non minus aucloritale qiiam pietate celebcrrimi
viri, S. Auqustini de graluila Dei prmdestinatione doctrinam
non minus quam hmresim aversali sunt. Et pag.
475 ex eodem Prospero testalur Hilarium Pelagianm
pravitaiis reliquiis infectum. Cum dixeris: Ego nullum
haclenuspotui invenire qui scripseril S. Hilarium Arelaiensem
adversatum fuisse doctrinseS. Augustini,
absit ut te meniilum putem ; novi animi tui ingenuitatem,
candorem, simplicilaiem. Itaque neminem
Iaudatorutn scriptorum legisti. Tantum, mi Macedo,
plerumque nocet omnia ab ingenio afferre. Disce tandem,
qnid juvet bajulos agere, non auclores ; in dorso
studium esse, non in cerebro. Nam his plane verbisC ecclesiasiicse hisiorise professoribus in prsefalione insuliasti.
Tua illa compellatio confidentissima : Cedo
mihi, P. Noris, scriplorem aliquem bonum , malum,
tuo ab ingenio est. At amici tui Noris gravis ac quadrata
responsio a dorso. De Vincenlio Lerinensi nil
addendum puto ; scribis enim me alios habere dicti
tnei asseriores: nuper accessit eximius doctor Lovaniensis
Christianus Lupus, part. 4 noi. in synodos,
pag. 757. Haec, mi dulcissime Macedo, aequi bonique
consulas precor, neve libi anle victoriam triumphum
per Italiam Romam usque cantes. El qnando annos
natus septuaginta septem, tot vigiliis quas in edendis
quadraginta et amplius voluminibus subiisti, senili
corpore macerato, vasiissimo ecclesiaslicse eruditionis
pelago te commiltere expavescis, veritus ne inD medio cursu te vita deficiat ; sine me, quem imberbemjuvenem olim Romse vidisti, et amicum tui nominissupra csetefos studiosissimum nosti ; sine,inquam, me vela pandere, ac de portu securus prosperammihi navigationem Horatiauo carmine ominare.Navis, quae tibi creditum
Debes Historicumper freta ducere,
' Reddas Jforisium precor,Et serves animse dimidium mese.Lib. i, ode 5.Vale, amicissime, et ingeniosissime pater, meque
isthic amicis commendatum facias ; tuos vero patro*
nos mihi benevolos, vel saltem minus iratos reddas.S61 VARIORUM EXERCITATIONES 1N S, AUGUSTINl OPERA. £62ANIMADVERSIONESIN MBRUM BE CORREPTIONE ET GRATIACap. 1, § 2. Liberum ilaque arbitrium, et ad malun
et ad bonum faciendum confitendum est nos habere ,
sedinmalo faciendo liber est quitque juslilim servusqut
peccali ; in bono autem liber esse nultus potest, nis\
fuerit liberatus, etc.] Vocibus liberi arbitrii hic voluntalem
intelligit Auguslinus, non id quod ab omnibus
intelligi solebat: nimirum, facullatem illam mentis
qua potest aliquid facere, tam bonum quam malum,
aut omittere. Homines, secundum eum, nascunlut
suntque semper ante regeneralionem liberi a justitia,
et servi peccati: hoc est, nihil nisi mala facere possunt,
bona nulla possunt ; sed faciunt mala volentes,
bona omittuni nolentes, quamvis sine miraculo divino
quod in regeneratione ht voluntas mutari nequeat.
Satis liquet alios omnes moitales, si ita sensissent,
negaturos hominibus inesse Uberum arbitrium ;
el sane negabat ipse Augustint/s, cum exlra
controversiae acstum loquebatur, ut liquet ex Enchiridio
ad Laureniium cap. 30. Vide nol. ad tom. VI.Cap. 2, § 5. Objectionem contra doctrinam suam
degratia, qua non solum, monstranteipso, quidfaciendumsitsciunt
horaines, verum etiamquasc* prmstantt
faciunt cum dileciione quod sciunt, sic proponit: Ergo,
inquiunt, pracipiant tantummodo nobis quid facere
debeamus qui nobis prassunt, et ut faciamus orent pro
nobit, non autem nos corripiant et arguant, si non fecerimut.
Quia, nimirum, si quis prseceptis divinis
non paruerit, id, ex sentenlia Augustini, certum est
indicium prsesto ei non adfuisse gratiam efficacem ;
qua opiiulante fteri .nequit quin pareat, deliciente
vero nemo parere potest. Quid ad hsec Augustinus ?
Imo, inquit, omnia fiant ; quoniam doclore.s Ecclesiarum
apoiloli omnia faciebanl, et prmcipiebanl qnm fierent,
et corripiebant si non fierenl, et orabant ut fierent ;
quod exemplis demonstral. Verum apostolos in sentenlia
Augustini fuisse non concedebant qui eas
objectiones proferebant ; eosque aliler sensisse hinc
ipse colligere poterat, quod homines divinitus afflati
non erant facturi quod cum eorum sentenlia
siare non poterat. Postea, o homo, inquit, in prceceplione
cognosce quid debeas habere ; in correptione cognosce
tuo ie vitio habere ;in oraiione cognosce unde
accipias quodvis habere. Satis constal a Deo petendum
auxilium in futurum, sed non in res prseterilas, nam
delicta praeierita infectafieri nonpossunt ; deiis autem
hic agitur, nara correplio ad praeterita pertinet.
Itaque rhetorice eludit objectionem Augustinus, non
respondet. Deinde ne de futuris quidem orationes
pussunt, ex ejus sentenlia, fundi ; nam Dei decreta
erga eleclos exsecutioni mandabuntur, sive ores,
sive taceas: erga reprobos, nihil fiet oralionibus tuis.
ErgoDesine fata Dei flecti sperare precando.E* correptione liquet sane 
Vinci queat, si id vincere jubeamur ; nulla enim est
vitio quemque tuo peceasse,
alioquin iniqua esset ; sed vilium ui nostrum
dicatur oporlet ut sit culpa nostra contractum, ulqueAculpa ejus qui non facit quod nec nunc potest, nec
unquam antea potuit. Quod si nemo potuit impedire,
quse sentemia est Augustini, quominus viiio inquinaretur,
propierea non debet corripi : uti nec si nulla
ratione, eo seinel inquinatus, vincere id potuit, quia
ei defuit auxilium sine quo vinci vilium non potuit.
Igilur ex animi senlentia non potuit dicere Augustinus:
tuo vitio non habes quod necessarium est ad observationeui
divinorum prseceptorum ; nec proinde,
posita ejus doctrina, ex prmceptione cognosci quid
homo dtbeat habere ; nam non debelhabere quod non
magis potuit habere, nolenie Deo, quam sistere cursum
siderum. Perpetuo Ilipponensis episcopus objectiones
reiundere conalur verbis quse cum ejus
seilentia acerrime puguant ; quia si convenienler eiB sententiae per omnia loquendum fuisset, sermo Scripturae,
imo et totius liumani generis fuisset damnandus
et immutandus, eademque opera convellenda socieiatis
humanae firmissima fundamenla.Cap. 6, § 9. Hanc (gratiam, inquiunt Pelagiani,
sub persona peccatorum loquentes) non accepimus ;
quid itaque corripimur, quasi nas eam nobis dare potsimus,
et nostro arbitrio dare nolimus ? Nihil evidentius,
nec intelligo quomodo Augustinus ex hisce necessariis
ac perspicuis consectariis non animadverleril a
se non saiis recte inlellecia quse hisce de rebus habet
Scriptura. Ei quidem verba non desunt, quse paulo
e&ercitatioribus rhetoribus nunquam deesse possunl ;
sed ex quibus facila intelligas hominem ad silenlium
redigendum fuisse, nisiexislimalio sua, editiC libri, conciliorum auctoritas et omnia contra Pelagianos
tanto zelo gesla fuissent defendenda. Ipsum
audi : Nec allendunl, inquit, si nondum regenerali
sunt, primam esse causam cur objurgati quod sint inobedientes
Deo sibi debeant displicere. Sed bsec mera
est petilio principii, ut loquuntur logici ; nam hi homines
uegabant se debere, hoc est, ulla lege leneri
ut facerent quod facere" non poterant, quale est sibi
propter peccata displicere, nulla accepta gratia divina,
eam in rem necessaria. Verum Augustinus, quasi
hanc difficultatem soluturus, addit: quia fecit Deus
hominem reclum ab inilio humanm crealurm, et non est
iniquilas apud Deunu Quem’ bominem fecit reclum ?
Adamum solum, non eos qui nondumerant ; nisi,
absurdo coramento, dicas, quod aliquando placuit AuQgustino , omnium hominum qui sunl, qui fuerunt,
quique post aliis erunt in annis mentes in mente
Adami fuisse, ac proinde antepeccasse quam in corpora
sua venirent. Vide not. ad tom. I, lib. m, de
Libero Arbitrio, cap. 20, atque ad lom. U, epist. 98.
Hoc commentum non exagitabo, cum a nemine nunc
defendatur aut defendi possif. Itaque nisi sit iniquitat
apud Deum, quam ab eo amolitur verbo tenus Augustinus,
non polest a posleris Adami exigere ut sint
recli, cum nunquam recli fuerint nec esse potuerinl,
si credimus Augustino, nam peccati originalis propagalionem
vitare non potuerunt. Ergo fucus esl m« rus
 quod addit: Ac per hoc prima pravitat qua Dt »
fton obeditur, ab Iwmine ttl} quia ex rectiludine in qu »663 SUPPLEMENTUM AD OiPERA S. AUGUSTINI. 564tutn Deut primitus fecit sua mala voluntale decidens A
pravus effectus est. De Adamo dicat hoc licet, sed de
ejus posteris, de quibus solis hic sermo est, dici non
poiest. Ilaque hihil hoc ad rem facit, neque attingit
objeciitinem eorum qui, multis sseculis post Adaimim,
ila nali et concepti in petcato originali fuerant,
ul non possent vim ejus fugere, si Afro theologo
credimus. Verum hic sequilur alterum subterfugium,
quo a qusesiione auimuni avertere conatur :
An vero ideopravitasiftacorripiendanonest in homine,
quia non ejus prepria qui corripitur, ted cpmmunis est
omnibus ? Imp yerp cotripiatur et in singulis, qupdest
ommuw, Non enim proptetea cujusquam nqn est,quqd
qb ea nullus immmis est. Pclagiani communionem
depr-jvationis minime urgebant, ut eam excusatuni
lienl ; sed negabant Caium, exempii causa, acTitjum J
ppsse corripi ob delicla, si nunquain in eorom potesjate
fuisset vitare peccatum, primum quidem origina !e,
deinde actualia omnia ; quia Caius et Titius
(nqn Iiomo in genere, de quonon loquebanlur) nunquam
habuerunt gratiam Dei eam in rem necessariam.
liabuerit eam Adamus, si raqdo ea indiguit ; siCaius
el Tititts nunquam habuerunt, corripi profecto, sine
iniquitate, non potueriint.Peccata quidem, inquit deinde Carneades Pcenus,
isla originalia ideo dicuntur attena, quod ea singuli de
parentibus trahunt ; sednon sine causa dicuntur et noslra,
quia ih illo uno omnes, sicut dicit Apostotus, peccaverunt.
Verura, in ^hac controversia nostra dicuntur,
non translatitio sensu, sed proprio, peccata ;
« aiti sermo hic est de peccatis propter quae non trans- *
lalitias sed proprie dictas poenas, ex divina, hoc est
perfectissima justitia, dare possimus ; quia ab iis
abstinere potuimus, nec iis nisi culpa nostra proprie
dicla succubuimus. Caeterum peccata paretitum nosira
dici nequeunt, ita ut propter ea corripi et plecti
jure queamus ; nec etiam Apostolus dicit nos in Adamo
peccasse, queinadmodum passim Graeci sermonis
lmperitus dictitat Augustinus. Sicenim Pauius Rom. v,
12:*Qo7rsp 81' ivtt ; xvBpthnov v aptapria. ei ; rbv xotruov
rib-tilBe, -.ai tta rri ; ap.apria ; 6 Bavaro ;' TOCI ovra ; si ;
irthxa ; avBpu-nov ; 6 GavxTO ? SirilBev, lj’ & itavrs ;
■np-aprov: Quemadmodum per unum hominem peccatfim
i« mundum intravit, et per peccatum mors : sic et iii
omnes hpmines mors transiit, quiq omnes peccarunt.,
Vertimus cum Des. Erasmo, ktf & quia, non in quof
quia alioquin hiulca est oralio et dura.Sed fac hoc non.
esse perspicuum, profeclo versio quam sequilur Auguslinus
non ita certa est, ut possit is lpcus, quasi
clarus, urgeri ; cum praesertim ex eoferme solo aut
polissimo colligatur dogma, quod tot difficultatibus
premitur, ut vix ullas aliasmajores in dogmate theologico
inveniri posse pulem. Earum specimina in
superioribus vidimus, quibus Augustinus satisfacere
nullo niodo pptuit. Stibjicit: Corripiatur ergp origo
dqrtinabiliSp ut ex dolpre correplionis voluniqs regenerationis
oriqtur. At quo jure eorripietur quisquam
quod natus sit peccato originaii inquinatus, cum non
'magis hoc vilare pottterit miam potestne soi oriaturA et occidatimpedire ? Ubi inyenietur exemplum ejusmodi
correptionis in universa scriptura ? Vult Augustinus
peccafum originale pcenam esse peccali Adami-,
a Deo infliclam, ut docet lib. de Civit. Dei xin, cap.
12. Quivero creatura vitabit pcenas a Creatore inflictas ?
Quomodo eiiam, quod eas nou vitaverit, corripi
poterit ? Hos nemo unquara solvit nodos, neque porro
solvet.Hsep de irregenerati eorruplione vult .dici Augustinus ;
de regenerato yero corripiendo sic philosophatur ;
Si quiem jam regeneratus etjuslificaiusinmalam
vitam sua volunlafe relabitur, certe iste non potesl dicere
: non accepi, quict acceptant gratiamDei suoin
pialum liberq amisit arbilrip. Credebat Auguslinus
quosdam justificari qui non sunt pradestinaii ad saBlqfem, ap proinde non acceperunl a Deo donuni perseyeraptise,
eosqiie labi, ut pluribus in sequenlibus
dpcet. Quod cum ita sit, hsec ejus respopsio in ore
Pejagii recta esset, sed in ipsius ore caret plane s.ensu.
gienini sernio.sit de homine miniriieprjedestinalo,
npn poterit cprripi ; quia Deus non statuit ei dare
perseverantiam, sine qua ad finem usque slare neiquit. At forle, inquies, hic sermo est de eleclo. Sed
ne hunc quidera corripere potes, ex Augustini hypotheai,
qua staluit gratiam ad singulos actus bonos esse, plane necessariara ; nec eam unquam adesse quin
effectus sequatur, aut abesse sine hominis lapsu. Gum
quidquid boni homines in vita faciunt, id faciant sola
vi afflatus, si desinit afiiatus, necessario peecani ; nec
amiltunt afflatuni sequentem, nisi quia Deus priorem.5 gubtraxerat. Nullae sunthominum hac in reparies ;t sunt instar follium, qui veiuum dilatali accipiunl,, constricti emittunt, nec majorem habere possunt aut ; cmittere quam daltir manu dilatantis aut constringentis.,• Plura iu hunc libellum non adnotabo, pauca enim
quas attuli satis superque osleadunt quas in angustias3 conjectus esset Augustinus, cum consectariis necessariis
sui dogmatis preraebatur. Addam duntaxat me
hsec et alia adnotasse solo amore veritalis ductum,
utque sanctitatem Evangelii justitiamque Dei roajore
inluce coilocarem, quo ii qui haec legent, ad panretidum Jesu Christi prseceptis efficaciusadducantur.,j Hunc esseanimum meum Deus mihi testis est, quemoro ut acerbissimas controversias ex definitionibus■" Africanorum conciliorum ortas sedare, aut certe ad£ventu Filii sui Jesu Christi peccatis omnibus nostris
tandem finem imponere velit. ;i CLAUDH MENARDI PR^EF^TIOt IN II PRIpRES I.IBROS OPERIS WPERFECTI.s llljjsjtriss. et rey. :D. D. Dionysio de Marquemont,archiep. ,et coroiti ^ugdunensi, etc.
a Quod his accidit, illustriss. primas, qui peregrini
e lilioris uniones summam luxuriae gloriam. legunt,
o ut ma.ceralis inedia corppribus aUo sese immergant
mari, lustratpque diu fundo,,vestigatis, et per mortes
a mjjle pauperatis scopjilis, tenaci ac Ipngp spiritu
a terram repetant, nafurae niiraetila deljciasque pror
r fusuri ; id in hac assidua coinmunique veteruiu « n4e »565 VARIORUM EXERCITATIONES IN S. AUGUSTINl OPERA: 566cunque niembranarum urinatione fatali, at felici
cestro percitis, evenire sentio, ut post attritas insano
labpre vires, prpfundis bibliothecarum sinibus immersi,
reptent hinc inde, et per varias disquisitionum
sortes, frustrationum mortes , enalent tamen,
pubHcpque radiantium orbe toto litterarum soli reconditas
ingeniorum sseculorumque dotes exponant.
In his esse me ni profitear, vanus sim, qui aliquot
annis propellente genio, nihil in yotis habui sanctius
quam ut pvanti Iitierarum gloriae parens palria, nutrix
caraque civitas assurgeret, pampinos suos altexeret,
litleratas Iaurus offerret. Et volente Deo faclura
ut pene consumptis in ea cogitatione curis,
insperato benefteio perolidas tinearum pulverumque
sordes haec cceli solique margarita canderet, cujus
ignprata possessione, delusus annos aliqaot, aliud
agens omnino, sensi tandem vix parabili tbesauro
me felicem, Quantum hac beatitate gaudii succreverit
nobis, lpquatur ipsa res, et si cui lalium cupienti rerum
par iux affulsit, eo nuncplenior, quo inter omnes
militantis Ecclesiae Patres altior hsec diviniorque
aquila pervadit, eo purior, non aetalis loquentiaeque
prserogativa turgens hic liber, sed uitimi spiritus
contesiatione vegetioret defungentem exhibet et pugnantem.
Pugnanterarecle, cujus vitae quot momenta
tot acies, quot verba tot laureae. Impius ergo sim,
bealique nominis quo tinxit mater Ecclesia, profanus
andabata, si demersum alfe tot annorum fluclibus
oblalumque desideriis elencbum novus urinator attineo.
Cujus renovato nunc primum lumini, quod te
potius dixerim laudaiorem publica causa est. Ejus
enim contesseralione debuit Africanus praesul, tot
olira synodorum genius, episcoporum lingua calamusque
foveri, qui yeris pallii justisque mysteriis et
traclus noslri et Gallorum legalus audit.Narrant Annales Hispanarum rerum, sub sevum
685, principante Gotho Cindasuinda, collectos Toleti
praesules 30 (Concil. Tol. et 7) , cum Moralium liber,
quem olim Leandro Hispalensi sollicitante dictaverat
niaguus sauctissimusque Gregorius, haud superesset
amplius, delectum suffragantibus episcopis Tajonem
Caesaraugustanuro, religione litleraturaque praestantem,
qui Romana scrinia consulens, amissos custodum
negligentia libros Hispanis redderet suis. Quod
dum procurat, Martino 1 pontifice, nec in sacris archivis,
prae mullitudine cpdicum, quaeri aut divinari
possent, indicante locun » angelo, reperlos et descriptos.Efflaverat, scilicet, in Siciliae scopulis primum feralis
doclrinse virus Rufini Pelagiique vafrities, cum
indjcanle presbytero tunc Hilario, post Arelatensi
cpiscopo », divinus sanetissimi senis animus, sumpta
fidei propugnalipne, deformp monslrum longo decennalique
bello confecil. Quod igitur Gallis, instigante
prsesulesuo, laboratum est, quodmagnis posl animis
eodein defendente consumplum, ctijus potius auspiciis
comitivaque poiuit post tot annorum diescere, quam6 Errat ; alius is erat ab Arelatensi.A ejus qui post ventilatas longum in ipsa -Urbis orbisque
arce ingenii divilis opes perpetua Galliarum kgalione
blatteatur: quem non inter famosos latrociniis
Numidas, incultosanirois Mauros, dissertantem, sed.. in amplissimo Gallise, id est eleganliae omnis theatro
aut pro calholici nominis restitutione detonantem,
aut de severioris disciplinss cultu anxium et perorantem
tanta pendentis stupentisque coronae gratulatio
secuta est, ut in amplissimo honoris throno non pietas
posuisse, sed ad purpuras, aut si quid majus haberet
Gallicana fortuna, exercere videatur. Macte
virtutibus, illustrissime comes, quae te ad lanti inuneris
apices, licet onerent vqrius quam honorent,
debebant tamen feraci vitiis coelo, specimen pptius
quam prsemii, religio, fides, cqnstanlia, pietas, quasfB palanles usque pannosasque sic revocas et devincis,
ut exhinc, non ab his effectum te, sed ex le natas, a
te doctas, ipsa tantarum virtutum admiratio glorietur.
Atestet privata ratio, quae me tanti operis reddat
obnoxium ; quam si tacitis adniventibusque oculis
neglexisse potuerim, magni me sceleris impiatum
rea conscientia postulabit. Tu fratrem carissimum ;
quietis privata deliciis severiorisque propositi cogitationibus
immersum, vix et cognitum, nec sperantera,
solemni benigniatis luce perlundis, et restitantem
pene sic occupas, ut ad tanti solis radios, et
vita se omnis, et reliqua si quae est fortuna committat.
Siet igitur in foribus augustissimi operis sacruni
solemneque hoc anathema, quod amori tuo benificiisque
lubens merito familia omnis privatis sensibusH publica devotione suspendit. Quam seternum tuam ,
sacra hsec nec raoritura unquam tabeila damnabit:
Juliomagi Andium. PridienonasAay. 1616.
iilustriss. A. T. deditusCLAUD. MENARDUS,
Proprmt. Vrb. And.jANIMADVERSIONESIN OPUS IMPERFECTUM CONTRA JULIANUM.LIBRO i, § 5. Julianus de Augusiino: Hocipsoquant
sit divinm legis imperilus inlerpres et profanus apparet,
quisquis putat ejus sanctione defendi, quod justitia non
potesl vindhari. Reponit Augustinus: Vo$ quod dicitis
polius nonpotcsi ulla juslitim ralione defendi ; quia miserja
generis humani, a quq nullum hominum ab exortu.
J) usque ad pbitum videmus qlienum , non pertinet ad
Omnipotenlit judicium, si non est originak peccatum.
Atqui hoc tantum de infamibus aut puerulis dicere
debuit, nammajores nalu sat actualium peccatorum
admillunt ut hujus vitse miseriis digni sint. Sed ponamuseura,
ut debuit, de infantibus duntaxat, aut
puerulis locutum ; peccatum originale, ut ab Augustino
explicalur, commodam nullam rationem defendendse
justitise divinse suppeditat ; cum qua nullo
modo potest consistere, ut existimabant adversarii
Augustini, quos nusquam recte confulavit. Sed, inquies,
quamvis non intelligam quomodo peccati Adami
imputatio posteris, et vitii necessaria in eos pro- »567 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 568pagatio consislere queant cum sanctitale ac justitia A
divina, oportet tamen ut sint infantes puerique peccatores,
cum miseri sint, Deus vero justus. Satius
esset raulto dicere le nescire cur innoxii miseri sint,
quam, tit facias eos noxios, inveuire hypolhesin quae
lot difficultatibus laberat. Sed quid sunt hse infanlium
puerorumquebrevissimse miserise, si cum seterna
beatitudine, quibus easDeus pensat, conferantur ?
Nihil prorsus, aut si quid nihilo possel esse minus.
Ilaque quod Deus eas ab illis in hac vila non amolitur,
inirum videri tiequit.\: | 8. Ait Julianus ea ab Augustino scripla, qum
propter honestatis reverentiam oblivioni exlerminata
rnandenlur. Vide notata ad lom. VII, lib. de Civit.
Dei xiv, cap. 18 et seqq.,• § 10. Julianus : Laudat etiam potentem hominem B
(Augustinus Valerium lib. i de Nupliis, cap. 2) quod
■uostris pelilionibus, qui nihil aliud quam dari tanto negolio
judices vociferabantur, ut ea qum subreplionibut
acta conslabal, emendarentur potius quam punirenlur
examine, mole sum dignitalis obstiteril, nec disceptationi
tempus aul locum permiserit impetrare.] Revera laudat
Auguslinus, loco indicato, Valerium, quia iis quibus
disputando ipse resistebat, ille potestate, curando
et instando efficaciler restiterat. Quod sane minime
laudandum erat, nam in re gravi et difficili, in qua
sibi probe conscius erat Augustinus tantas esse difiicullates,
ut iis solvendis par non esset, praestabat,
adversariis ssepius auditis, judicare, quam damnare
illico inauditos, synodorumque, ne reditus ad mitiora
consilia paleret, aliarum super aliis anathematibus C
infamare, et edicto imperatoris gravissime persequi.
Fiducia veri, si qua fuisset, debuisset eo adducera
Augustinum et alios, ut differrent ultimum de ea
controversia judicium, ssepiusque quam opus erat
audirent Pelagianos ; ne in iis daranandis aberrarent,
seu quod rem ipsam, arduam sane ac diffteilem,
non satis intelligerent, seu quod adversariorum mentem
non assequerenlur. Res quae tot ingeniis erudilione
atque acumine insignibus crucem fixit, lotque
controversias per omnia saecula excitavit, non debuit
illico permilti paucorum Numidarum ac Afrorum judicio ;
quipostea, cedere nescii, judicium hoc suum
essent quovis modo defensuri, quemadmodum contigit.
Doctritia etiam vera, sed plena difficultatibus,
non debuit quasi caput fidei necessarium imponi, ■
sine ulla Christi aut aposiolorum auctoritate, qna
eam necessariam esse constaret. Non debuit denique
Pelagianis prseberi justissima querendi causa, quod
inaudili damnati fuissent. Sed audiamus Augusiinum
respondentem : Absit a Christianis poteslalibus terrenm
reipublicm ut de antiqua catholica fide dubitent, et ob■ hoc oppugnatoribus ejus locum el lempus examinis■ prasbeant ; ac non potiut in ea cerli ac fundati, lalibut
. quales vos eslis inimicit ejus disciplinam coercitionitimponant. Verba haec sunt victoris, sed qui magis
illa terrena auctoritate nitebatur quam ratiouibus.
An ergo Cbristiani magislratus sine examine ullo
debent eos vexare quos pauci episcopi inauditos
damnarunt » quia autiqua fides habenda « ScwmcrTus-jA quse ih provincialibus synodis numero suffragiorum
comprobata est ? Sunt ergo magislratus lictores coetuum
ecclesiasticorum, qtiibus parere eos oportet,
non responsare. Si talia dixissent Ariani cum erant
superiores, profeclo iniolerandae tyrannidis merito
insimulaii fuissent. Sed horum me dudum distaedet.
Iiaque manum de tabula.JOANNIS ULIMMERH PR^FATIOAD JACOBUM PAMELIUM SACR. LITTERARUM LICENTIATUM
AC CRUGIS CANONICUM, DE INDICULO POSSIDH.Quanta hactenus, vir humanissime, honiinum quorumdara
in judicando temeritas fuerit, quidvis D.
Augustini esse clamantium, ac pro animi arhitrio
reclainaiitium, haud quisquam facile crediderit, nisi
ipsam rei veritatetii ab antiquioribus proditam peB
niiius introspexerit, et ad vivum (quod aiunt) resecuerit.
In quo controversiae genere, nemo nobis D.
Possidio, ut qui ejus discipulus fuerit, potior disceptator
haberi debet ; nam cum beatiss. Augustinus
tam multa ediderit, dictarit, atque in Ecclesia acerrime
disputarit, exceperit, etemendarit, veladversus
hsereticos conscripta, vel excanonicis libris exposita,
ut illis omnibus cognoscendis et perlegendis vix
quisquam studiosorum sufficiat, nulli mirum vided
debet quaedam ejus scriptis admista esse quse vix
eruditi aiicujus ac pii sunt, nedum D, Augustini,
summa eruditione ac pietate viri ; et rursus quorumdam
conjecturis (ne dicam prsecipiti judicio et lemerario
ausu) quaedam sublata esse, quae, vel omnibus
tacentibus, pbrasis ipsa atque incredibilis pietas AuG
gustini esse loquebantur. Quare ne veritatis etverbi
Dei avidisshnos, Possidius, qui cum hoc nostro antistite
annis ferme quadraginta, Dei beneficio ac dono,
i absque amara ulla dissensione (libenter enim ipsius
 ; verbis utor) familiariler ac dulciter vixil, in aliquo
, defraudare videretur, indiculum librorum, tracta,
tuum, et epistolarum ejusdem, omnibus studiosis
promissum, conscripsit et exhibuit, quem tamen in
hunc usque diem omnes qui Augustino non favero
i non possunt haud citra summam exspectationem
t volis ardentissimis desiderarunt, ne posthac (ut rectis-sime scribis) censorum quorumdam temerariis judil
ciis fluctuarent incerli. Eum ego non alibi a me in-ventum ac nusquam exstare existimatum, in Villa,
riensis abbatiae venerandse anliquitatis codicibus
, D longe insiructissima bibliolheca excutienda occupai
tissimus, ac, tuo exemplo, illius avidissimus, nihil
s minus cogitans, reperi. Quem ut aliquando in lucera
1 (cui nunquam antea assueverat) edere vellem, non
I semel id litteris ad me missis, quibus et operam et
t parlem magnam sumptuum liberalissime offerebas,
b horlatus es ; ne diutius qua exspectatione frustras
rentur viri docti, quos nulli rei magis inhiare cret
diderim. Hactenus tamen ejus editionem quaalibet
t multum postulatam differre visum fuit, ut nostris
s marginum scholiis illustratus (quibus et per ipsum
. Augustinum et per veleres Patres qui ejus scripta
j passim citare non dubitant opera esse Augustini
i convincuntur) ap in commodiorem atque aliquanto
i concinniorem ofdinem redaclus, in lucem^ sub tul5-9 ANIMADVERSIONES 1N VITAM S. AUGUSTTNl. 570MMiiiiiis auspicio, prodiret, quando aliud tibi uequa- A
<Hi:un graiius esse posse certum habebam. Nam
quaniopere iisdem sludiis delectareris, etsi antea
didiceram e cognato tuo Ludovico Carrione juvene
non illitterato, in cujus ore mihi plane habilaro
visus es, adeo luum erga se studium, munificentiam
ac favorem frequenter nobis summa cum animi
voluptaie prsedicat ; magis id tamen venerabilis ille
Beda luus, nuper in olficina Hervagiana renatus, ac
multorum librorura accessione, non sine immensis
sumptibus ac studiis auctus, lestalus est. Maximam
itaque in spem adducor fore, ut quae temporum injuria
in tenebris adhuc jacent et cum blattis ac lineis
alicubi rixanlur, ea lu, quae tua est in veteribus
conquirendis indefesso studio diligenlia, aliquando
in propalulum allaturus, et quod nostris qualibus- ]
cunque laboribus deesl, indubitanter adjecturus sis.
Siquidem comperi et ego, post hauc noslram absolutani
ediiionem, nonnulla esse quse diligens lector
exactius et magis plena numeris suis tradita, optare
possit. In marginibus vero librorum nostrorum (ut
et ejus consilii mei tibi constet ratio) satis habuimus
voluminum lomos adnolare , omisso paginarum numero,
quod is in aliis atque aliis exemplaribus, alius
ac multo diversissimus sil, nec idem omnibus respondere
possit. Cseterum hanc opellam et qualemcunque
iodustriain nostram, te auciore susceplam,
cum recordarer ; abduci ab eo non potui quin generosse
D. T. consecratara humiliter offerrem. Accipies
itaque eo quo offerimus animo et pro tua solita humanitale,
adversus calumnialorum insultus, nostros '
conatus tuebere.Vale multum, observande Domine, nosque tui
studiosissimos routuo dilige. Lovanii, e nostro
Martiniano coenobio, 9 calend. Apriles, anno 1564.ANIMADVERSIONESIN VITAM S. AUGUSTINI.Prsefat. de iis qui vitas virorum ecclesiaslicorum.A scripserant: Divino afflali Spiritu sermone proprh
alquestylo, et auribus el oculis scire volentium, dicendo
et scribendo similia, sludiosorum nolitim inlulerunt,
quales quantique viri ex communi Domini gralia in
rebus humanis, et vivere et utqueinfinem obitus perseverare
meruerunt.] Affiatos divino Spiritu vocal bono
eonsilio atque animo vitas scribentes, quia omnia
bona a divino afflatu procedere putabat. Nemo lamen
neget esse recte facta qusedam huraana, quaa Deo
quidem ut bumanae naturae auctori debentur, si ad
snpremam causam ascendamus ; sed quae nonnist
incommode afflatu ejus fieri dicantur, propter admistas
nimis multas ingenii humani imperfectiones.
Sic ipse et alii bono animo, ut putabant, scripserunt
vitas superiorum episcoporum ; qui eorum animusB credo, ex officii sui cognitione nalus erai, ac proinde
Deo quoque, officii exactori, vel hoc sensu tribuendus.
Sed afflati sane a Deo non fuerunt ut fere dissimularenl
vitia et delicla eorum quorum vitas scribebant,
viriutesque ac dotes modicas praeter omneaa
modum extollerenl, etvenia indigentiaquasi mirauda
describerenl. Ejusmodi enim encomiis, ne alia objiciam
, fit non tam ut incauli lectores eorum virtutes ; imitenlur, et vera placita sequanlur ; quam ut vitia
dissiroulata quasi licita et honesta, erroresque quasi
veritatem defende.udos sibi proponant ; neque enira
putant, si fugienda haec essent, dissimulaturos fuisse
harum vitarum scriptores ; nec se peccare posse cre ;dunt, dum viros usque adeo laudalos imilantur.$Ei
incommodo obviam ire voluirous in auimadversiotiiiC bus nostris , ubi ut laudanda candide et libenter
laudavimus , sic nec vituperanda dissimulavimus ;i quamvis multum absit ut orania attigeriraus, quod> immensae erat operac, nec uho volumine fieri potuisset.
Verum quidquid conalus sura, id ex amore Dei
et proxiroi profluxisse novit ille cui animorum arcana
patent ; quem, ut tenebras opinionum nostrarum
affectuumque frusirationes discutiat luce advenlusi. Filii sui, etiam atque etiam oro. Amen.Vimjicle / augustinian^
QUIBtJS SANCTI pOCTORlS SCRIPTA ADVERSUS PELAGlANOS AC SEMI-PELAGIANOS
A recentiorum censuris asseruntur. auctore p. m.. henrico de noris, veroneksi augustffluno,, Socii magno clamore sequuntur ,Dum genitor nali parma protectus abiret.
ViBGU,. Mneid. x, 799-800.EPIGRAMMA,Quidam dactlloqui libros senis AugustiniCarpere, et adversum condere fertur opus.
■ Usque adeone botiuin ingenium et facundia divesOslentare artem non aliler poluit ? •
In nova prostratas acies nisi bejla cieret,Impiaque exstitictis hbsiibus afma dafet ?
HIEC pugnaj ineentor, mors est tua ; te slylus isteConficit, et verbis perderis ipse tuis.
Dumque doces quantum valeat mens libera, monstrasYelle tuum tibimet, suiEcere ut pereas.
Verte gradum. fuge perniciem, slfatosque rebellesOris Apbstolici fulmine iibique vide. '
Nec-te mutato defendijiomine credes ,S) pastorem ovium Jjedere vis, lupus es,S. PROSPER AQUITANUS adversus Calumnialorem.ALIUD EPIGRAMMA.Contra Augustinum narratur serpere quidamScriptor, quem dudum livor adussit edax.
Qui eaput oDscuris contextum utcunque cavernisTollere humo miserum perpulit anguicolum.
Aut hunc fruge sua sequorei pavere Britanni,Aut huie Campano gramine corda tument.
Quse concepla fovet, promat, quae parturit, edat ;Seu vetere armatur dogmate.-, sive novo.
In quoscunque sinus spirarum lorqueat orbes,Et fallax multa lorqueat arte caput,
Currenlem atlritos super aspidas et basiliscosDeclinare senem vipera non poterit.■ ' S. PaoseEn, IWrf.Neminem non mirari exisiimo, lantara fuisse quorumdam recentium scriptorum, ut milissime loquar,
animositatem, qua Augustinum maximum illum catbolici orbis magisirum ediiis libris impelere ausi sunt,
ut ejusdern defendendi necessitas iis imponatur, qui illum impensius colunt. Et quidem jam inde ab exorientis
mali primordiis majores nosiri, qui ex vilae instituio Augustinurn uti parenlem sanctissime reverebantur,
erumpentem novorum censorum audaciam repriroere coiiaji sunt. Ludovicus ab Angelis insignis apudOlyssiponenses
sacrorum arcanorum inlerpres sancli doctoris auctoriiatem a plurium calumniis vindicavit
(Lib. v de Vila Aug.,cap. 14 et 15) , et sanctorum Patrum elogia eidero ob Pelagianos ac semi-Pelagianos
expugnalos delata singulari diligeniia congessit, unde postea eadem caneri muiuarunt. Sed cum
malum quolidie glisceret, atque in scholasticis recenliorum quorumdam disputationibus Augustini
doctrina in iis proeserlim qusesiionibus quas cum divinse gralise hosiibus idem habuerat, passim traditcerelur,
ita ut sumraus Ecclesiae doclor in ordiuem propediem reducendus viderelur, Basilius Poutius
Legionensis, magnus apud Salmanticenses theologus, non modo suos Augustiiieuses, veruni etiain sapientissimos’
Dpmiuicanaj familiaa Patres, ipsamque Salmanlicensem Academiam in Auguslini partes traxit (Apologia
jurament. Salmanl.) , quo veluti succenturiato prsesidio sancii doctoris auctoritas adversus recentiorum
impetus munirelur, Hinc, Pontio auctore, Salmanlicae anno 1627famosumillud foedus ictumest, ea praecipue
condilione, ut qui theologica laurea donandiforent, conceplo prius juramento Auguslinianae doctrinae defenden4$s^seaslringerent,Eonobi !issima3Academia3facloAugu^^573 PR^FATIQ. ,,,,, S74timcumsaeraeliamLoyaniensiumtfaeologorumfac^^^Jan senianis dissidiis pleriquelonge aeerbiora conira Augustinum et loquietscribergnon exlimuerunt, No.n defuere
tamen ex nostra familia viri qui magni parentis partes aqerrime defensarent,. Hps inler emicuit Pater Garolus

liiteras ad AugusUuum per Alipiuni <Jeferenda§ « uyayjt, quo se ub jropostorum csluniniis vindicare
Moreau, Gallus, qui lomo prinio suarum in Terluljjannm Aniniadversionura satis prolixas yindicias pro
Augustino inseruit, quod itidem antea prsestiterat yir jnsignis Joannes Rivius Belga iibro qnarto de Yita Augusiini.
Sed profecto nostros hosce scriptores etlaterem Jayisse, et surdis cecinisse experti sumus ; tanlura
enini abest ul illi ab jncepto destiterint, u.t majpri Ionge apparatn at.que jnfestioribus armis in Augustinum
moverint, bsec adversus Hipponensem doclprem scripjurienles ; t Augusfini doelrioam flbscuram, difftcilem,
iuiricaiissimam, secum ipsa pugnantem, piuribusque erroribus obnpxiaro esse. Posituni il.lum sub caligine.
In Pelagianis oppugnandis ullra yeritatis limites aestu disputalionis abreptum ; Licitum esse nedum judicem,
sed ne arbitrum quidem honorarium in controversiis de diviua gratia iilum admittere, Jpsius ; arma non esse
jnexpugnabiiia, neque satis apta ad Calvinistas superandos. Hajreticorum argumentis minirae satisfecisse,
neque positas abs se theses convinceniibus arguraentis cpmprobasse. Non esse sepeliendara schoiasticam, ut
unus regnet Augustinus, sed hunc ipsura ad sehelasticae amussim exigendum. Ridiculos Auguslini adoratores
ad nauseam hyperbolicas in eumdera laudes congerere, Voienlem impugnare Augustini sententias habiturum
adjutorem Deum. * Haec, aliave pene innumera addidere, quae in calee hujus Appjogetici referemus, Ferunt
Croesi regis filium a puero reiutum (Herodot., ftb. 1) , pum parentis jugujum stricto muerone impeii ab hoste
cernerel, ruptis derepente mlseranlis naturse impetu. perpetui silentii vinculis exclamasse : 'AvBpam,- ./*« 
xreive Kpoio-ov. At nos, quibus integer loquendi usus est, Augusiinuin parentem opiimum, doctissimumque
novorum censorum seriptis impune Jacerari permittemus, et illisquidem mille conviciorum plauslra in sanctum
doctprem congerentibus, nos eadem citra querelas plenis auribus excipientes, ansali pacem servabimus,
quasi ea nos nihil tangant ? Degeneres sane ac spurii ceti.sendi essemus, imo amentes prorsus vel saxeii
si in lanlo parentis discrimine stylo parcereinus, qui et esse et haberi voluraus Augustiniani. Patris honor lacessitur,
pieiatis est eurodem ab adversariorum dictis vindicare. Ecclesiaa magistridoctrina impetitiir, fidei est
illam a quorumcuiKiue impetu asserere. Diyi fama decurtalur, religionis est eamdem sartam tectamque servare.
Quaniorum ergo criminuni rei evaderemus, si vulgari forie adversariorum aestimatione, aut eorum qui
eisdem suam vendidere fidem, auctoritate coerciti injustas adeo in Auguslinum peractas censuras surda aure
perlransiremus I Diu quidem siluimus, privatisque querelis ingentem animi'dolorem egerere curavimus,
meliorem bisce iiominibus erga Augusti.nuro meritem comprecanies. Sed nibil profecimus patieniia,
nisi ut graviora tanquam de faciji tolerantibus ingererenlur, unde pejora in dies audientes, jam
tandem quantulamcunque hanc noslram advocalionem Augusiino commodare coacli sumus. Nehiipeui
yero adeo pietaiis ac reiigioois expertem flilurum arbitror, qui Iiocce Apologeticum torvis
ocuiis intueatur, nigrumque eidem thela prsefigat. Etenim , ut olim ad Constantinum Augustum
Lactantius scripsit (Lib. v Instit. cap. 1)  : f Si sacrilegis, et proditoribus, et veneficis poteslas deJeqdendi
sui daiur, nec prajdamnari queroquam intogniia causa licet, non ipjusle pelere yidemur, » ut Augustino,
qui veluti Cliristiani orbis deliciae, leste sanclo Coelestino papa, « « bique cunctis et amori fuerit et
hohoH, > aliquissitdefefisionilocfis. Nani pessima foret"nostrorum teulporuni cbnrjitib, si ^hgoslinf ; censoribus
ulraque aufis daretur, eorumque injuriosa nimium Augustino volumina per ora maiiusque bominum
voliiarent, el sancti doctoris defensores non modo inaudili judicio excluderentur, verum etiam eisdem silentium
lata lege indiceretur. Immane ac barbarae prorsus feritatis exemplum fuerit, cum Rhadaraislus tyrannorum
truculenlissimus Mltbridatis Arraeniprura regis filios, quod c parentum e^i^U.s illacrymaverant, »
trucidavit (Tacitus, Hb. xn Annql.). Iniquus sane judex sis, qui, Patre nostro milie conviciis lacessito, ut
Ilieronymi verbis utar (Apol. Qcont. Rufinum) , t ne gemitum quidem ac lacrymas dolori liberas esse concedis.
> Legimus, « cjim Nerone imperante virlus omnis prp crimine haberetiir, Arujeno Rusticp a.p Herennio
Senecioni, quod innocentissimos ac sapienlissimos cives laudassenl, < capitale fuisse, neque in ipsos modo
auctores, sed in liberos quoque eorum sasvitum (Tmlus, in prmfat. ad Vilam Agricolm) , t Sed absit ut hoc
facinus npsiri sseculi sit vel exempli ; neque enini homines ab avita erga divojireligione adeo recessisse putandi
sunt, ut Augiistinilaudes indignanies audiant,- atque editum hunc nostrum pro eodem librum irala
nianu discerpanf. Magnus stoicse sectse professor Seneca roerito irapias Praexaspis Persarnm satrapaj voces
execraiur (Lib. m de Ira, c. 14) , qui cum citra gemitum sub oculis transfigi sibi Dlium a Gambyse rege vidisset,
ab eodem interrogaiiis num certo iciu pransus ad scopura collimaret, tyranni dexleram filii sanguine
cruentara, fumantemque per detestabilem adulalionem laudavit, paremquc in sagitlando Apollini iilam dixit.
Itane corpore,. sed magis animo servi exemplum secutis, novorum censorum manus, quas styJis armatas
Augustino iiutileruiit, laudibus, imo et oscujis nobis implendae erunt ? Hominum qiiam divorum amantior
hanc nobis iniquissimam legem imppnet, a qua tamen nos liberos esse scimus, quippe qui ad Augustini
defensionera suscipiendara aposlolicoe s.edis decretis impellimur, qtiibus refragari sit nefas. Cum Pelagiani
vetcres illi Augustino-maslyges Jitleras quasdam.publieassent, in quibus sanclus.doctor pessime iraducebatur,
Bonifacius pontifex indignatus doctissimi viri noiiien quoquam convicio pulsari, easdem hsereticorum575 " SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 576posset. Hinc amanlissimo Patri scribens Augustinus (Lib. i ad Bon., cap. 1)  : Ago autem gratias, inquit,
sincerissimae in nos benevolenlise luae, quod eas me lalere noluisti litteras inimicorum gratiae Dei, in quibus
reperisti riomen meum calumniose atque evidenter expressuro, sed spero de Domino Deo noslro quod non
sihe raercede, quae in ccelis est, illi me lacerant dente maledicd. > Sed et Bonifacii successor Coelestinus
ejusdem sarictissimi doctoris honori oplime consullum voluit: siquidem vix Auguslino inler superos relato
nonnulii, quorum, tesle sanclo Prospero (In prmfat. cont. Collat.)  < nec ordo in Ecclesia, nec ingenia despicienda
videbamur, > eidem in Galliis pelulanter obloqui, illiusque libros censoria auctoritale examinare
ausi sunt, qui cum essent, eodem Prospero auclore, < bonte opinionis viri, ihabentes speciem pietatis in
studio, > Hipponensis magistri famam ac doctrinam in certum discrimen traxissent, ni Coelestinus gliscenti
thalo praesentissimo remedio obviam ivissel. Etenim ubi adversariorura machinationes, delatoribus Prospero
et Hilario, cognovit, liiteras ad Galliarum anlistites dedit, quibus eisdem indignalus quod Augustinum impune
percelli permilterent, < Timeo, inquii, ne connivere sit hoc tacere, ne roagis ipsi loquantur, qui permiitunt
illis taliter loqui: in talibus causis non caret suspicione taeiturnilas, quia occurreret veritas, si
falsitas displiceret ; roerito namque causa nos respicit, si cuni silentio faveamus errori. Ergo corripiantur
hujusmodi, non sit his liberum habere pro voluntate sermonem. > Dein totus in sancti Augustini dudum
sibi, cum in vivis essel, amicissimi laudes effusus, < Auguslinnm, inquit, sanetae recordationis viruiu pro
vita sua aique meriiis in nostra communione semper habuiinus, nec unquam liunc sinistrae suspicionis saltem
rumor aspersit, quem tanlae scienlise olim fuisse meminimus, ut inter magistros optimos eliam a meis semper
decessoribus baberetur. Bene ergo de eo omnes in commune senserunt, uipoie qui ubique cunctis et
amori fuerit, et honori. Unde resistendum lalibus, quos male crescere videmus. > Jubet ergo aposlolica sedes
ut Augoslini censores < corripiantur, non sit his liberum babere pro voluntate sermonem ; > lata lege
etiam sancit, < resislendum lalibus. > Hoc sane veteres Augusiinianae scholae proceres Prosper, Fulgenlius,
Csesarius, Prudeniius, Rhemigius erudilione ajqueacsanclilate percelebres magno animo exsecuti, Augustini
scripta conlra Semi-Pelagianorum aliorumque insultus defenderunt. Hocipsum plurimi recentiores summa
cum laude praestilerunt, quorum oraniuro studia vicit eximius P. Macedo, tot pro ejusdem Palris doctrina
in lucem libris emissis. Quare pontificiis mandatis obtemperans, tantorumque Patrum exempla licet longo
positus intervallo secutus, recentiores quosdam Augustinianae doctrinae censores in jus vocare decrevi. Quod
quidem judicium majori qua polero modestia prosequar ; nttnquam enira meliorem causam fecit pelulantia dicentis,
sed ssepe pejorem. Amici mihiilli sunt, sed usque ad aras, usque ad Augustinum mcum. Omnia praeleribo
quae inihi aCerbiora dictu videbuntur, neque solum quid illos audire, sed etiam quid me deceat dicere, considerabo.
Quod si quidpiam forte amarulenti exciderit, id propriae tribuanl imporlunilali, qua nos in eam necessitatera
conjecere, ut sine graviori quandoque censurarum reprehensione vix possimus Auguslinum pro
dignitate defendere. Hic inlerim liber, ut Taciti de Agricola scribentis sententia utar, honori Augustini P.
N. destinatus, professione pietatis, aut laudalus erit, aut excutatus.Vindicl3e augustiman^:.CAPUTPRIMUM.Refetluntur argumenta quibus nonnulli conlendunt
doclrinam sancli Auguitini de prmdeslinalione et
gratia este difficilem el obscuram. Sanctissima Ctementit
X pont. opt. max. pro tancto doctore tententia.Antequam quorumdam recentiorum convicia, quae
contra sanctum doctorem plurima congessere, sigillatim
referam refellamque, operce pretium duxi recensere
quid Auguslino, quod ad traditam contra
Pelagianos de divina gratia ac pradestinatione ab
illo doctrinam universim opponant ; inquiunt enim
esse illam difficillimam, obscuram, intricalam, inconstaniem,
variaro, ultraque veritaiis lineas excurrentem.
Quam quidein accusationem cum pluribus
argumeniis conenlur persuadere, eadem nobis solvenda
sunl, ne quid forte delrimenli apud imperitos
nimiumque credulos Augusiiniana doetrina patiaiur.
Joanne » Adamu » hascc contra AugtiBtinuni obj« «tio*
A nes siruxit, cujiis quidem auctoris factum dupiici
odio digimm jtidico, vel eo quod docirinam, quam
sapieniissimi quique adusque sidera extulere, deprimere
tentavit, vel eo maxime quod Augustinianis
armis coritra Calvinum decertare professus, eadem
ipsa arraa mille dicleriis infaraat, dubiumque facit
sitne Augusiino velCalvinoinfestiorhostis habendus.
Adamus hunc tilulum in libro vernacula lingua exafalo
inscripsit: Calvin difait par soi-mime el par let
armet de saint Augustin qu’il avait injustement usurpies
tur les matieret de la grace, de la tiberii ei de la
pr&deslinalion. Nempe : Catvinus deslructus suismet,
el sancti Augutlini armit, qum idem injuste usurpavit
in iis quw ad gratiam, libertatem el prcedestinationem
pertinent, Augustini nomine grandioribus characteriBbus, atque ex ulraque parte paginam implentibus delineato.
Porro volumen illud in pariescst divisum
tres, in quarumpriori elallera nihil de gratia et pra ;deitinatione
 disserilur, rariusque in iiidem Augusiini577 TiNDICI.fi AUGUSTINlANiE. . 578nomen sonat, in postremam tantum pariem de illis
mysteriis quaestiones rejecit. Quo consilio id egerit
nemo non ignorat : scripsit enim cum vel maxime
Janseniani tumultus iu Galliis ebullirent. Cseterum
in hac voluminis postreraa parte plus operse contra
Augustinum quam contra Calvinum ponit. Etenim
in prioribus decem capitulis late in unum Auguslinum
invectus integris viribus decertat ; in quinque
autem sequentibus veluti in Augustino persequendo
delassatus contra Calvinum stylum defleciit. Verura
in decimo sexto, quo universo volumini nobilem
colophonem imponat, resumpto animo ilerum in Augustinum
irruit, ut saxei sane cordis censendi sint
qui citra non dicam indignationem, sed execrationem
adeo sancto doctori injuriosa verba perlegerint.
Hoecine est, Adame, Calvinura, an Augustinum destruere ?
Promiseras te sancii Augustini armis cum
Calvino congressurum. At quanti per tuam fidem
victricia illa arma facis ? Clamas : Arma Augustini
inexpugnabilia non esse, cap. 4, pag. 58]. Itane jactas
plumbeospugiones, utfacete lib. m. cont. Jul. cap.
7, ait Augustinus, queis adversarii jugulum petas ?
Sub Augustini auspiciis in hostem moves, et ducem
hunc tuum mille dicteriis oneras ? Sancium doctorem
a Calvinislis abs te vindicatum iri promitlis, et eumdem
hosiibus prodis ? Haec loqueris pag. 640,cap.8:
Si intra verborum sancti Auguslini allitudinem me
continerem, Cafuimsta essem. Addis cap. 16, pag 760:
Orbi universo notum est, inler omnes Palres unum Auguslinum
eucharistim mysterium maxime confudisse.
Quid quod scribis pag. 596, cap. i, Augustini dicta
.ion esse apta ad exartnandos Calvinistas ? Practerea
Augustinum, inquis, sensisse impiorum hominum
reprobationem ab originali culpa esse derivatam, et
illius hanc unicaro esse causara pag. 584 ; at cap.10,
pag. 667, scribis eam sentenliara libi licitum esse horrere,
quod mater est iltius, quam Calvinus tanla impietate
ac rabie contra Ecclesiam incutcat. Et pag. 624,
cap. 7, testaris Augustinum dixisse mannam et eucharistiam
esse /EQUALITER figuram Jesu Christi. Quse
prima Calvinistarum haeresis est. Putasne Calvini
sectatores ac Genevensem scholam non plenis auribus
ingentique plausu isthsec tua dicta excepisse,
cum te judice suum fere videant Augustinum, quem
tamen contra eosdem stare, te demonstraturum promiseras ?
Sed bis omissis, ob quae Calvinistae gratias
referunt, saltem debent, quam contra sanctum doctorem
accusationem instituas, audiaraus.Itaque Adamus, quem inteiligo inter celebres auclores
a sodalibus numerari, capiti quarto hunc titulum
dedit (Dial. vi de Opin. probabili)  : Doclrinam
tancti Augutlini de mysteriis gralim, libertatis, pmdeitinationh
et encharislim este difficillimam inlelleclu,
el eam obtcuritatem magnas divisiones tum vivo, tum
moriuo Augustino peperisse, etc. Rursus caput sexlura
ita inscribit: Nova argumenla ad probandum doclrinam
sancti Augustini de mysleriis gralim et prmdestinationisesse
obscuram etdifficilemintellectu. Pag. 610.
In quo (ji) idem capite cum piura tum falsa, tum caAlumniosa pronuntiaverit, hac praclarissima censnra
concludit: < Sed illud quod tenebrisac nubibus libros
liujus sancti et sapientis. docioris obduxit, quodve
adnolatum fuit a celeberrimis Iheologis, est quod
non absque profunda medilatione non semper distinguit
idquod docet utidubiuro, et quod tradit, ut indubitabile ;
quodve dicit adversarios imnugnans, et
quod docet sua defendens. Saepe oppositas sibi ab
adversariis objectiones in eosdem retorquet, eos in
absurditales miras conjiciens. Instantiam instanlia
solvit. inconveniens refutat difficuliate longe majori.
Ulterius, non clare exponit, num objectionesad suos
hostes impugnandos proponat, vel quod in eis cum
iisdem conveniat, etc. Hsec quidem ejusdem addita
perplexitati in sentenlia proferenda in hac materia,Bac considerata insuper distinctione librortim ante
episcopatum et in episcopatu scriptormu, nec non
dissidiis doctoruro ob verara ejusdem doctrinae inlelligentiam
percipiendam, milii licitum est concludere,
noluisse suos seusus clare exponere, vel in illis
explicandis non ita felicem fuisse, ut nullus de ejus
mente dubitandi supersil locus. Quare immerito volunt
ipsum esse oraculum graliac et concilii Tridentini
interpretera. > Quid arrogantius, quid absurdius,
quid indecentius contra Auguslinum dici possit, non
video. At quo consilio illa eructarit, satis est manifestum,
nempe ul Augustini deserendi impositam sibi
necessilatem ostenderet. Quotusquisque enim est
qui Augustinum prse aliis sequi malil, si vera sunt
quae eidem Adaraus opponit ? Hinc cap. 16, pag. 760,C clamat: < Hae Augustini tenebrae me cogunt ad luce« i
alibi quaereiidam, quam quidem in synodis et
aliorum doctorum libris invenio. > Habemus hominis
confessionem.Victorinus, celeberrimus quondam Romce rhetor,
ac Hieronymi et Augustini praeconio orbi notus, voluminum
obscuritatem triplici ex causa oriri dicebat,
iil lestatur sanctus Hieronymus in prooemio lib. xiu
in Ezechielem : < Vel rei magnitudine, vel doctoris
imperitia, vel audientis duritia. > Poterat quartam
addere, nempe docentis malitiam, quod Aristoteli
vilio vertitur obscuris verborum involucris suos sensus
occulenti. Sancti Augnstini doclrinam de gratia
et libero arbilrio ac praedestinalione esse obscuram
atque difficilem ob rei magniludinem, ob divinorum
- consiliorum profundiiatem, ob mysterii secretissimi
altitudincm libenter concedimus. Quis enim ignorat
quantum omnium aelatiim sapientibus difficultatis ingessit
huroanee voluntatis liberae cum divina praescientiaac
praedestinatione concordia ? Testes sunt
veterum philosophorum errores. Inde enim Stoici
fatum invehentes liberum arbitrium suflbcarunt: alli
cum Cicerone contingentium scienliam Deo suslulere.
Hinc pariter inter scholasticos theologos diuturna
ac perpetuo duralura dissidia orta sunt. Ipsimet
recentiores, qui planiori se via iter carpere
gloriantur, in pluribus, de divinis prsedefinitionibus,
scilicet de objectoscieniiae mediae, de gralia congrua,
aliisque secum invicem acerriine conccrtanles, civiliS79 SUPPLEMMf UM AD OPERA S. ACGUSTINI. 58'fJeb helibrei 'm’fficu1lSte'm:fatenth'r:'rfbIiMifl Chhebf-1
diaquaest. 14, art. 15,disp. 83, meirib*. % j Parvipehduni,
fatetuf, seihet peftiriaci vigihti aritiorUni
lalvbfe iftsudasse', qu& huhiaiham libeiffatefh ciith
mystefiis gfatiai afpfa^de^finatlonis^m^SMret,' qui
taraeri Tnbmistafum juciicib iriarieiri operarii pSsuit.
Sed iibc siib lite diriiisso, cefte eb cbriatil mfficiiiimaro
pf oviriciam se aggfessum ostendit. Suarius bihnium
recentibfum gravissimus icripfbf tomb n’ de
Gfat., Jib. v, iii pfseludib a£eris de gfatia efficaci,
iaem irigeriue affifraat. Hiric Augustinus, epist. 17,
ad Vaiehtinum, vocat earri quseilibnbih difficlUithahi
ei pducis inielllgibilehi ; et cap. 47, de GfaliaiCufisti,
dd Hiscerhehduhi difficilem. Idem serm. 5 de Verbis
Apostoii, cufn de diviria giatia: vefba ad popuiura
faclurus essei, dixit se kabere pfdpier obscuritdiem 1
refum diffitiiem disputaiiohem. Cseierurii sapfebiissimus
vir bbscufis iuceni et difficilibus faciiitaiem
quanlum potuit ingessit. Nulli sarie labofi pepefcit
qub et clarissifne et plahissime ioquefeiuf ; precibUs
etiani Deum subinde fogabat ut ad caplum popiili fle
graiia disserendi facuJfatem sibi impeftifetur. Audiaiur
in prooemip sefm. 13 de Vefb.Apostoli, cUm
in superioribus de iege et gratia fuse perorasset:
< VerbiDei, inquit, altitudo exercet studium, nori denegat
intellectiim. Si bmnia cfausa cssent, nihil esset
unde reyelarenlur obscura. Rursus si pirihia tecla
essent, nori esset unde alimentum anima jierciperet,
et haberet yires quibus posset ad clausa pulsare. Iri
lectionibus apostolicis sup.erioribus, quas charitati
vestrae, quaiitum Dominus adjuvare dignatus est, ei-'
posuimus, multura iabprem e't sollicitudinera passi
sumus. Compatiebamur vobis et soiljcil) eramus et
pro nobis et pro vobis, Quanlum autem existimo adjuvil
et noset vos ; Dominus, et ea quse prorsus difficilia
vi^ebantur sic per nos enodare dignatus est,
ut nulia quaestio remapefet qua3 conlurbet mentera
piam. Impia enim mens odii etiam ipsuni intellectum
> etc. Libro etiam iertio de peccatorum Meritis
el remisssione, cap. 2, futuris adversariis qui sibi
loquendi obscuriiatem objecturi.erant, hisce. ora
obstfuxit:VQuia ea qua3 pro natura .qusestionum diJucide
dicfa existimo, adluic noh iniejligunt, non
miiii caiumnjentuf pro negjigenlia vej pro mese faciiliatis
indigentia, sed Deum potius pro accipierida
intelligenfia deprecenlur. > Et quidem libri isli primi
fuere inter eos quos supra triginta pro divina gratia
assefenda adversus ejusdemliostes elucubravit. Quare
cuni Auguslinus yel initio disputattonis recens exortce,
indeque satis obscura^ ac difficiiis, dilucide se
locuium dixerit, quos ciarissiin3e ;doclrinae radios re
satis superque tot annorum spaiio, tot publicis privatisque
congressibus, lot dehique yoluminibus epistojisque
discussa atque explicata sparsisse dicendus
est ? Sane cum Julianus sanclo doetori obscurilalem
objectasset,, iio.ece ab Augustino resp.onsum tulit:
< Quia tenebras vestras redarguunt, vobis lucida non
yidentur, et qusecungue vobis sua radiante luce molesta
sunf, contra illa cor clauditis, ne inde nox fuAgetur effbfis. > Libi iii Operis imperf ;, cap. 61. Et
cum ideii) hsefelicus’ sancfi doctofis sentenliam ihlelleciii
difficilem esse oppdrigfet, fespondit AugustiriUs:
< Pfbrsu^s intelligofj velis holis ; sed tucofitfa
ista nihii dictiirus, vis nofiiritelligi qued ego verissimum
aiqiie firmissimuhi dixi. > Lib. iv, cap.
140rLege de his piufa iri Afilitlietis ;Csetefum Adamus coctahl olim a PeJagiaftls cfambeni
recbquehs^, Augusiiniaham doclriham ■vitibobscufitatis
infafriat, quani non mysterioruhi hiaghitudihi,
hori debili leelof uiri ihfelligeritise, sed Auguslini
niJilitiEe d^putat, quippe qui suos serisus clafe dicere
rioiuit," vei salieih' riori valuit, ut scribit pag. 615.
Iiahe magnum iilud Afficariarum synodbfuth Inge:,
riiurii, quo hohiihe audiVlt Augustinus ex Pfbspero,B cap. 2 cbiiira Jngfaios, afieb barduni vfel ihviduni
jiidicas, ut pbst vigihtf fefe aniibriim cbriatus horidiini
suam sehteiuiam "explicafe p'6ifierit, aut, quo
sbiiis lapere vifjerefhf, noluerii laritri cum Ecclesia ?
tbtius detfihiento ? Bed videariius « juibus afgumentis
cap. 4, 5 et 6, pfbbafe fecerifibf ille corietuf,
sahcti Augusiifti « Jobtririarii de gfalia et Iibefo afbitfib,
hec hoh de prcedeslinatibne esse obsfeufara atque
difficileni. Oppohit inilio siaiira cap. i, pag. 590,
Flqfuin mOriachiim Adruhieiinuni pfiniuni fuisse
qui, Augustiriianae docirinse bbscuritate deceptus,
cbhtra iiberurii afbitririm dbgmatizarit. Etenim noh
inielligeris Augustirii epistblam a'3 Sixtum, conira
homiriis libertaterh eam loqui exisiimabat: at cum
reliqui mbnaciii bppbsituiri defendefent, fes ab ipsoC Flofo aliisque ad Augustihum delata est,.quib'us jnsiruendis
sanctus doclor binas ad Valeniinuih' abbatem
iiiieras dedit, addito etiaih libfo de Gratia et Iibero
arbitrio, alleroque de Correptione et gratia, in
quibus ea quae obscurius in epistola ad Sixium dixerat,
clarius explicuit. Verum antequam pravam illius
epistoise inlelligentiam non ex Augustini obscuriiale,
sed ex lectorum durilie, ut Victorini verbis ular, derivasse
ostendam, supina Adami in Augustino Iegendb
incuria casiiganda esi, qui Florum monachum
iiaud fectum illius epislolae sensum tenuisse calumn.iatur,
cum apef le Augustinus illum quidem recte
senslsse testetur, sed non fuisse ab aliis intellecium,
ita enim ad mqnachos illos scribit cap. l.tle Corrept.
,: etgrat.: < Ilaric fidem, quse sine dubio vera, et proDpheiica, et appstolica fides est, eliam in fratre nosiro
Floro invenisse me gaudeo, unde hi pptius corrigendi
sunt, quos quidem propitio Deo correctos esse
jam exislimo 1, qui eum non jnteliigebant. > Iiaque
nionachi quidam saricii doctoris epistolani non iniel
iigebant, cujus tamen sensum optime Florus assecutus,
nihil ex Auguslini verbis obscuritaiis plassus est.
Unde prava iilorum intelligenlia non Augustini vitio,
quod nolueritaut non poluerit clare loqui, danda est,
sed debiii monacliofum captui, qui necdurii Augustinianam
epislolam npn percipiebant, sed nee Floruihi eamdem pluribus explicantern inielligebant, Sed de
bis fusius dixiraus l|b. i Hist. Pelag., cap. 23, et lib.
n, cap. 15.SSi VINDICUE AUGUSTINIANJ:. 58&Addit Adamus pag. 591 : < Hos primos apud Afri-. A ■
cara molus ex Augostinianse doclrinae obscuritate
ortos Gallicani tumultus conseculi sunt. Viri enim
tum pietate lum doctrina insignes Massilise et apud
vicinas insulas, a ;gre ferebant Auguslinum, cujus
magna in Ecclesia sestimatio erat, nonnulla docuisse
quae ob obscuritatem Praedesiinalianorum haeresi ea
tempestate per Gallias gliscenti favorem prsebere videbantur.
Porro cum haec latius diffamarentur,
Prosper el Hilarius de liis Augusiinum per literas
certiorem reddidere, quo clarius suam mentem aperiret.
> Fabulas bellas nectii hic scriptor ; nam ii de
quibus Prosper et Hilarius ad Auguslinum scribunt,
nequaquam fuere Praedestinatiani, qui ex Auguslihi
obscurilate in errores iapsi essent, sed fuere SemiPelagiani,
Cassianus, Hiiarius, Vincentius, Faustus, g
aliique, ul fusius libro n Histoiiee Pelagianae demonstraium
est ; illi enim fidem et iperseverantiam
esse dona Dei pernegabant, nobis ex nobis ipsis ea
provenire dictilantes. Nullos sane tunc fuisse Pra>
destinatianos patei ex litteris Prosperi et Hilarii, neque
enira Auguslini ipsius doctrinam in pravorum
dogmaium fundamentum a Prsedestinatianis sumi,
sed a plurimis illam impugnari dicunt, uli novam et
. absurdam. Dabo initiura epistolae sancti Prosperi,
inde enim objecta Augustino obscuritas , ex qua in
Galliis tumultus exortos fingit adversarius, evanescit:
< Mulii ergo, inquit, servorum Christi, qui
in Massiliensi urbe consistunt, in Sanctitatis luae
scriptis, quse adversus Pelagianos baereticos condidistiy
contrarium pulant Patrum opinioni, et eccle- Q
siastico sengui quidquid in eis de vocatione electorum
secundum Dei proposilum dispulasti. Et cum
aliquandiu tardilatem suamculparemaluerint, quam
non inlellecla reprehendere, quidamque eorum lucidiorem
super hoc, alque apertiorem Beatitudinis tuse
expositioneui voluerint posiulare, evenit ex disposilionc
misericordiae Dei, ut cum quosdam intra Africam
similia movrsscnt, librum de Correptione et
gralia plenum dtvinse auctoritatis emitieres, quo in
notitiam nostram insperata opportunitale delalo, putavimus
omnes querelas resistentium sopiendas, quia
universis quaeslionibus, de quibus consulenda erat
Sanclitas tua,' lam plene illic absoluteque responsumest,
quasi lioc specialiter studueris, ut quae apud"
nos erant turbata componeres. Recensito aulem hoc ]
Beatitudinis tuaj libro, sicut qui sanctara atque
apostolicam doctrinae tuae auctoritatem antea sequebantur,
intelligentiores multo instructioresqrie sunt
facti, ita qui persuasionis suae impediebantur obscuro,
aversiores, quam fuerant recesserunt. >Hsec
ille. AuditfMassilienses non Angustino obscuritatero
objecisse,' sed tarditalem suam culpare matuhse,
quam hon intellecla reprehendere ? Narrat autem non=
nullos lucidioremexpositionem postulasse, non quOd
illa quae Auguslinus astrUxerat, obscura erant, sed
quod eadem clarius ad ipsorum captum exponi peroptabant,
qute tamen acutioris ingenii viris satis essent
manifesla. Rursus ait eosdem postea sum persuaAsionis obscuro impedilos Auguslini doctrinam aperte
ac probe intellectam oppugnasse , Augustini vero
sectatores ex iisdero sancli Doctoris libris intetligentiores
mutto instruclioretque esse factos, quod non
est de Auguslini mente minus recte propter obscuritalem
percepta rumores in Galliis exortosv ut fingit
Adamus, sed de ejusdem doctrinae omnibus notae
veritate litigia enata esse, Prospero, Hilario aliisque
Augustinum defendenlibus, Gassiano e cohtra cum
foederatis eumdem iropugnanlibiis. Scribit Adarous
pag. 594, Prosperum etHilarium, quoda nonmillis
presbyteris Praedeslinalianis snosmet errores Augustini
noraine sulfulciri cernerent, rei indignitaie
commotos ad Coalestinum papam profectos, qui e
vestigio litleras ad Galliae episcopos dedit, quibus, doB verba Adami pag. 595, ora obstrnit omnibus islis
presbyleris qui suos errores siib obscuritate verborum
sancti Augustini legebanti Si et d« IatOris Prosperi
dicta, et Coeieslini judicis lata pro Augusiino vindi^
cando sententia intercidissent, poterant illa utcuiiqtie
ab Adamo fingi, quo Auguslinianam obscuriialem
illorum tumultuum .fontem persuadereti AtexProsperi
et Ccelestini scriptis apertaa faisiiatis reus tenetur.
Hi, conlra quos Prosper, ejusque collega Hilarius
Romam profectisunt,-nonfuerehescioquipfesbyteri
Prsedestinatiahi sub Augustini nomine errores suos
vendilantes, sed fuere plane Semi-Pelagiani MassiIienses,
qui sancli Augustini libroset -doctrinam lacerabant.
Hoc fusius a nobis probatum est lib. iij
Hist. Pelag., cap. 15, quce hic repelere non vacat.■ Q Pergit ccepto Adamus novis argumfentis Augustinianam
obscuritalem probare eniiens. Opponit quodt de ejusdem sentenlia de praedestinationc irigehs iriteft theologos controversia est^ pag. 596 addehs adeo
illam esse difficilem, ut graves tumultus in Ecclesiai excitarit. Tradit etiam quosdam ex Augustirii settaloribus
in maieriadegratiaillumdeseruisse, vel noh- ausos fuisse Augustini dogmala publice deferidere
t pag. 610, initio cap. 10. Ter etiam sententiam ea in
i' qusestione mutasse pag. 597, et pag. 611 addit Augustinumssepe confessum esse difficultates vel a se
1 vel ab adversariis cOnlra roystefia gratiae et prsedest
slinationis propositas datis a se solutionibus rionelidi, suamque rnentem piiis objeciionibus commoitam
 fuisse, quam respoiisionibris sedatarii. Itehi euhic
0deh) j cum alicujus insuperabilis difficultalis pondere
e piemeretur, ad illa Scfiptnrae verba confugisse: '0- ditiludo divitiarum sdpientim el stienlim Deil etc.
it (Rom. xi). Prscterea iradjt ibidem inchoasse Augusti ;num
 Commentaria in Episloiam Pauli ad Romanos,
c ubi Apostolus de mysierio praedestihatiohis tractat,
n sed fei altitudiiie deierfilum Opiis impeffectum reli\,
quisse. Tandem pa'g. 614 difficultalem vefac ct gef=
mahae' Augustiniahae senteritiae assequehdse inde prod
bat.qubd non nna est ejusdem ac cbnslans semper
d opinio, sed-divefsse atque pugiianles. Eg8'6 ;uidera
> responsionem paucis.perstringo ; rieque eriim hego5tium
 advefsafii objectal nobis facessuiit. Gailicani i !li
i- tumuitus non inde orti sunt, quod obscura vel diffi-§85 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. S84cilis intelleclu Auguslini sententia liabebalur, sed .
quod plerique earodem sententiam probe ai) ipsis
imelleciam contrariam pUtabant antiquofum Palrum
definitionibus, leste Prospero in episiola ad Augusiimim.
Duo enim hic disiinguenda snnt: vel eniin
difficilis asserilur Augustini sententia, quod intelligi
nonnisi difficulter possii, vei quod Jicet rectepefcipiatur,
humano intelleclui durior videatur, culve
non ita facilis assensus prcebeatur. Primum sane
falsum est, nam Massilienses optime Augustinianam
sententiam de gratia Adami et stantis et reparati, de
prndestinatione electorum, de eorumdem eerlo nurriefo,
de dono perseverantise assecuti sunt, ul palam
fit ex Jitleris Prosperi et Hilarii, qui itidem cum aliis
verum Augiistini sensum tenuerunt, quem si nonnulli
assequi nequivere, ipsorum ingenii debililati
depulelur ; neqne enim soli vilio verli potest quod
eura talpa non videat. In allero vero sensu difficilem
videri sancti Doctorissententiam de praedestinatione,
nec ipse Augustinus ncgavit ; res enim secretissima
est, quam tainen lot libris, quanium potuit, reddidit
faciliorem. Non ibo inticias sancti Augusiini sentenliam
de prsedestinaiione ante praevisa merita plures
in Galliis turbasse, unde gravissimae contentiones
eroersefe, doctis quibusve in partes divisis. Neque
enimindocli absolutam prsedestinationem cum humana
Iibertate coroponi posse percipiebant, et docii
eliam viri i.dipsum aegre assequebantur. Caeterum
Augusthvis illorum dissidiorum certior factus, in
libris de Prsedeslinatione sanctorum et de Dono perxeverantiae
eamdem de prsedestinatione sententiam i
et constanter tenuit, et solidissime confirmavjt. Sane
in ; libro de Dono perseverantise, cap. 20, respondens
Massiliensibus. qui dicebant: < Non opus fuisse bnjuscemodi
disputationis iricerto minus intelligentium
tot corda turbari ; quoniam non niinus uiiliter sine
hac definitioncprsedeslinationispertot annosdefensa
est catholica fides, > ostenditjam olim anle exortos
Pelagianos eadem se docuisse , quse postea contra
eosdem operosius et diligentius demonstrare compulsus
fuerat ; < Prsedestinatio, inquil, prsedicanda
est, ul possit vera Dei gratia, faoc est quse non secundiim
roerita nostra dalur, insuperabili munitione
defendi, > cap. 21. Et quidem sanctus doctor doiiuiii
fidei et priraam gratiam ex absoluto decreto
J3ei suspendit, quo omnia prorsus inerita divina
gratia antecederet. Hinc Semi-Pelagiani Auguslino
nostes facti per centum fere annos varjis dissidiis
Gallias fatigarunt, donec in Arausicana synodo n ex
Auguslini libris datis responsis diuturnse illse inler
doctos homines agilatse contenlioncs finem sortitae
sunt. Nuljius sane culpse Augustinus reus inde traducendus
esi, imo summis idein laudibus comraendandus
vcnit, qui Semi-Pelagianorum nec sapienlia
nec auctoritate deierrilus, traditam semel de
divina graiia alque prsedestinatione ad initiura saltera
fidei (quod in confesso est apud omnes) sententiain
pluribns deraonstravit, neque per ipsum ullo
modo stetit quin missis in Galliam duobus prseclaArissimis libris de Prsedestinatione sanctorum et de
Doho perseverantiae naios ibidem tumultus compesceret.
Curo Augustinus de initio fidei atque perseverantise
dono ea docuerit quae verissima sunt, et
eadem in synodorum postea canones transierint,
Cassianus, Faustus, Hilarius Arelatensis, aliique
reprefiendendi sunt, qui Augustino contradicentes
erroneani doctrinam defendendo , gravissimas Gallioe
turbas peperere. Ex hisconstat Adamum prsepostere
de illis Gallicanis dissidiis judicasse. Hinc recte sub
Rheraigio sariciissimo ac doctissirao Galliarum anlistile
Ecclesia Lugdunensis anie octingentos annos
de hoc ipso pronuntiavit: < Augustinus nec lanta
perturbalione et comrootione fidelium ab inientione
veracissimae el fidelissimae doctrinae suae frangi poBtuit aut revocari. Sed magis eos et scriptis suis in
qnahtuni potuil admonuit et instruxit, etorationibus
apud Deum profusis fideliter adjuvit, ut intelligerent
et agnoscefent quam necessario et quam salubriter
propter commendationem divinse gratise ejusdem
praedestinationis veritas omnino et credenda et prsedicanda
esset. > Lib. de trib. epist., c.ap. 35. Itaque'
 falso conlra sanctum Augustinum locutus est
Ludovicus Molina in sua Concordia, hsec scribens :
< Auguslini doctrina de praedestinafione plurimos ex
fidelibus , praesertim ex iis qui in Gallia morabantur non
 solumindoctbs, sed etiam doctos mirum in modum
turbavit, he dicam illius occasione salutem
eorum fuisse periclitatam. Ne enim ejusmodi doetrihse
adhaererent, haeresi poiius Pelagianse ex parteC assentiendum putabant. > Neque enim rejicienda
sunt pharmaca quod inilio quidem sorpta stomachum
deiicatiorem turbare solent. Haud salus illorum
periclitata est, qui in quaestione nondum ab
aposlolica sede decisa non ita se faciles praebebant
ad Auguslinianam sententiam recipiendam ; scimus
enim Cassianum, Faustum, Hilarium Arelatensem
episcopum, qui Semi-Pelagianorum principes fuere,
uti sanctos in Galliis coli, ut in Pelagiana Hisloria,
lib, n, cap. 12, nobis descriptum est. Quis auiemi non moleste ferat recentiores Augustini doctrinam
uli Gallicanacum rixarum causam traducere, cum
easdem omnino contenliones una ipsa sedaverit atque
suslulerit, quaridoquidem Arausicani canones,i qui pacem Galliis dedere, exscriptae ad verbum AuiD gusiini sententiae sunt ? Quod iniiio quidero factumi. fuisset, si Semi-Pelagiani sancti doctoris senlenlias ; recipere maluissent, quam eisdem coniradicendo
provinciam dissensionibus invoJvere. Ex his, ut ante
inferebamus, illarum turbaruro origo non in Augusitinuro, sed in ejusdem hostes rejicienda est. Porro
falsum est, quod scribil Adamus pag. 610, in maleria
de gralia et prsedestinatione nonnullos sectatorum
sancli Augustini ipsum deseruisse, vel non au- ^'■ sos eum publice tura temporis in Galliis defendere.
Contrarium enim testanlur Prosper et Hilarius in
epislolis ea de re datis ad Augustinum : < Recensitoi autera, inquit Prosper, hoc Bealitudinis tuse libro,
sicut qui sanctaiu atque apostelicam doctrinse tu ;e585 V-INDICLE AUGUSTJNlANiE. 586aucloritatem antea sequebantur, inlelligeniiores A
mullo instructioresque sunt facti, ita qui persuasionis
suae impediebantur obscuro , aversiores quam
fuerant recesserunt. > Unde Augustini sectatores
novis subinde a sancto doctore libris acceplis, animosius
ejusdem partes sustinebant. Hilarius vero ita
faiur : < Sunt ex parte tales personae (nempe SemiPelagiani) ,
ut his consuetudine Ecclesiastica laicos
summara reverentiam necesse sit exhibere. Quod
quidem iia curavimus, Deoj’uvante, servare, ut, cum
opus fuil, non taceremus quae ad quaestionis hujus
assertionem exiguitas nostrarum virium suggereret.>
Scio Prosperum in epistola eadem fateri quosdam
non ausos publice Augustiniana pronunliata defendere,
quod non inde faclum est quod illa credilu
difficilia ac paradoxa arbitrabantur, ut contendit ad- B
versarius, sed quod Hilarii episcopi Arelalensis aliorumque
doclissimorum Augusiini hostium dignilas et
reverenlia, teste eodem Prospero, timorem eisdem
injiciebant.Jara vero disculienda veniunt quae ad Augustinianorura
dogmatum difficultatem persuadendam idem
comminiscitur pag. 611, ubi ait : < Augustinus ssepe
confessus est, difficuhaies vel a seipso vel ab adversariis
propositas iu hac materia datas a se solutiones
excedere, seque plus objectionibus commolum
quam responsionibus sedatura. > Additque : < Cum
vero aliqua difficultate iusuperabili pressus est, ad
illa Scriplurae verba confugit : O altitudo diviliarum
tapientimet scienlim Dei ! elc. (jRom. xi). > Peream, si
unquam Augustinus ea affirmavit quae illi Adamus
imponit ; debueral inre gravissima aliquem sancti
docloris textum appellare. Sed non ita est, Adame ;
audio enim Augustinum haec contra Julianum omnium
adversariorum acutissimura et ferocissirauro,
dicentem in finelib. vr : < Ad omnia me tibi respondisse,
Juliane, etomnia refellisse, etc, puio quod
prospicis, sipervicaxnonsis. J Elin finelib. i: i Vitreas
argufas tuas, et fragilia, quibus tibi mullum
videris acutus et nitidus, argumenla confringam. >
El lib. in, cap. 3 : < Tuarum velut acutarum argumentationum
nihil non solulum deslructumque dimitlam.
> Hincsanclus Prosper incap. 2 contralngraios
canit nullum argumenlum Pelagianorum non
dilulum fuisse.TNullumque omnino reliclum' Docta fides, quod non dissolveret argumentum.Et sanclus Prudentius in epistola ad Hincmaruraet Pardulum eorumdeni hserelicorum argumentis asancto Augustino abundanlissime el competentissimesatisfactum esse scribit. Videantur dicla cap. 1 appendicisad dissertationem de synodo quinta. Illa lameninsuperabilis quaestio Augustino visa fuil, curDeus hunc potius quam illum prsedestinaret, de quaeruditeagit serm. 11. de Verb. Apost., cap. 14, etepist. 105 ad Sixium, et lib. iv ad Bonif., cap. 6,ubi ait: < Jpsa est qusestio, quae ad illam pertinet altiiudinem,quam perspicere volens idem Apostolusquodammodo expavit, et exclamavit: 0 altiludo diPATHOL.XLVII.A viiiarum sapientim el scientim Dei ! elc. i Ita summi
ingenii fasces secretis divinae Providenliae consiliis
Augustinus submisit, quod et recentiores fateri cogunlur,
si rogentur cur Deus huic det gratiam congruam,
alieri veronegel ?Quod addit, Augustinum imperfectam reliquisse
inchoaiam a se in Epistolam Pauli ad Romanos Expositionem,
in qua de raysteriis graliae disserilur,
quasi rei difficullati succubuerit, non convincit Augustini
doctrinam esse difficilem, ut sibi probandura
Adamus eo in capite proposuerat. Rationem inlermissorum
Commentariorum banc Iradit sanctus doctor
lib. l Retract., cap. 25 : « Ipsius operis maguitudine
ac labore deterritus et in alia faciliora deflexus
sum ; t non quod ignoraret quid de prxdestinatione
B elgratia juxla Apostoli senlentiam statuendum essel,
cum idet in libris, el in epislolis, et in sermonibus
adeo saepe ex eadem Episiola Pauli ad Romanos deduxerit,
ut Beda, Florus, VictorTripolitanus, aliique
ex solis sancti Augustini inlerpretationibus in eam
Pauli Epistolam sparsim ej’usdem operibus insertis
integra Commentaria in centonem consuerint, ac
plane lotam Epistolam Auguslinianis verbis exposuerint.
Denique falsum est, quod Adamus scribit
pag. 612, dixisse Augustinum suain de praedestinatione
senlentiara non esse populis prmdicandam.
Quodve summae falsitaiis est, id probans ex cap. 15
de Dono perseverantiae : etenim ibidem per plura
capita inculcai, et praedicandam esse sententiara da
gratuita praedeslinatione, et modum quo citrarudium
C* conlurbationera pradicari possii, assignat. Audiatur
sanctus docior ita inchoans cap. 14 de Dono persev.:
i Sed aiunt prsedestinationis definilioriem utilitati
praedicationis adversam.> Audin’, Adame, illam senleniiam
fuisse Semi-Pelagianorum, quos ibi rejicit
sanctus Paler, quam satis negligenter, ut mitius loquar,
eidem affricas. Accipe interira Augustini resi
ponsuin : i Quasi vero adversata sit Apostolo praedicanti.
Nonne ille Doctor gentium in fide ct veritate
praedestinaiionera toties commendavit, el verbum
Dei prsedicare non destitit ? >Hacc nobis scribentibus opportune S. D. N. ClemensX pro Augustino sententiam pronuntiavit, aureisplane characteribus imis prsecordiis incidendam.Elenim in diplomate raro ac singulari, dato die 18" Decembris,anno 16'71, quouniversisChrisli fidelibusfesta sancli Augusiini die noslrac familiae teraplai adeuntibus, ibique pie supplicaulibus plenariam inidulgentiam irapertilur, baec habet : « llaque eximia,•■ omnisque humause laudis praeconiura longe supergressasancii Augustiti episcopi et confessoris, Ecclesiaedoctoris praecellentissimi, qui Spirim Dei plenushaeresum errorumque tenebras lanquam fulgentlissimum Christianse eruditionis jubar profundissitinis, simulque sole clarioribus scriptis profligavit, et, hominum corda eo, quo ipse ardeniissime flagrabat,charitaiis igne succendit, decora grato devotoque> nientis affeclu recolentes, > etc. Hac aposlolic* sedissentenlia honoriliccniissima, gravissima sanctissima195S7 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 588que omnes a quibuscunque adversariis Augustinianislibris objectse nubeculae fugantur penitus acdissipantur.Hoc diploma in forma Brevis, ut aiunt, exaravitillustrissimus D. Joannes Gualterius Slusius, spectalsedoctrinae prsesul, urbi et orbi notissimus, Clementi Xpont, max. a secretis brevium. Illud vero apostolicaecatnerae typis excusum ad eumdero summum pontificemdetulit illustrissimus D. Josephus Eusanius apostolicisacrarii praefeclus, idemque Augusliniaiiaegentis decus,quam uti olim in suggestu et scholasticacaihedra illustravit, ita eamdem conlinuis propemodrunbeneficiis exornal ; detulit, inquam, laudalumBreve die 24 menais ej’usdem, liora 14, cum summuspontifex sacrosancia mysleria peregisset. Horum autemleclores praemonilos volui, ne quis postea diploroaillud a pontifice nec visura nec lectum comminiscaiur,quemadroodum de altero diplomate abAlexandro VII ad Lovanienses dato, in quo sanclusAuguslinus ejusque doctrinaeximie commendanlur,quidam recentior concepto juramento publicavit,cujus quidem hominis voces inferius capiie 6 castigamus.Hae quidem Clementis X litterae quotannis proAugustini solemniis de more, qua late per orbemAugustiniana respublica coloriias dedusit, populisexponenlur, ac magni doctoris ex apostolici orsssententia sole ctariora scripla apparebuni, nullusqueposthac non falsas ac prorsus inanes illius recenkiorisvoces intelllget, qui ausus est blaierare saectiAugustini libros, esse tenebris ac nubibus obdwlos,dum ex apostolicae sedis oraculo sole clariores elucent.Oraitto consulto plura sanctorum Patrum testimonia,
quibus Augustinus ab objecta obscuriiate vindicatur ;
illa enim producam in calce hujus operis, et
quidem nobilissima. Hic tamen sancti Prosperi verba
in praesenti repetere juvat in prsefatione ad excerpla
Geouensium, initio cujus hsec ait: < In libris beatse
memorise Augustini episcopi, etc, si aliqua vos morabatur
obscuritas, decurrere debebatis ad Palrem
luminum, a quo descendit omne datum optimum et
omne donum perfectum, et a quo datur spirilus sapientise
et intellectus. > Haec autem dixit, non quod
putaret Augustini dicta esse obscura, sed quod ob
minutam intelligentiam illis ad quos scribii obscura
visa eraut : nam hisce plane verbis illud opus concludit:
< In quibus nulla esl obscurilas, si de fido j
prsedeslinationis et gralise Dei, e.\ qua est omnium
bonorum origo, perseverantiaque meritorum, hoc teneatur
qnod habet veritas. > Ipse Augustinus, in fine
libri de Gratia et libero arbitrio, hsec serio Iectoribus
inculcavit : < Repetite assidue librum istum, et si
inlelligilis, Deo gratias agite ; ubi autem non intelligiiis,
orate ut inlelligatis, dabit eoim vobis Dominus
inlellectum. > Et de eodem volumine loquens initio
libri de Correplione et gratia : < Semel lectum, inquit,
nullo modo arbitremini salis vobis innotescere
potuisse. Si. ergo eum fructuosissimura habere vuliis,
non vos pigeat relegendo habere notissimum. > Volo
aulem Prospeio supparem producere doctissiriium> A Galliarum praesulem, qui gravi sententia Adami scriptorisGalli prseposlerum de Augustini scriptis juditcium perculit, ut pateat allala ab adversario argu:menla nihili fieri ab eruditis viris. Iiluslrissimus1 Joseph Maria Suaresius, episcopus Vasionensis, in ; dissertalione priori de Chronologia operum sancii■ Auguslini, haec ait: < Sed quod sanctissimus Petrusapostolorum princeps de coapostoli sui sancii Paulisensil Epislolis, usurpare de operibus sancti AuguStiniaudeo, scilicet in illis sanclum loqui Palrem dehis in quibus sunt qutedam difficilia intellectu, qum indoctiel instabiles depravant, sicul et cmteras Scripluras,ad suam ipsorum perditionem. Nec enim auctorisulla id accidit cuipa, sed lectorum vitio, qui siveminus perspicaces, seu vagis irobuti prius erroribus,B ordinem potissimum Jibrorum et disputationum ignorantes,roentem acutissimam et sanissimas sententiasdoctissimi Palris assequi non poluerunt ; ex fi) ,avri« .occsecati sibi nebuJas offundunt, et inania portentacomminrscuntur. > Hsec quidem ille anle trienniumscripsit, cujus sententia tanto praisule digna prioribuic capiti finem imponet.CAPUT II.Recenliores accusant eamdem sancli Auguslini doclrinam
antilogim. Rejiciunlur.Graviorem alteram injuriam iidem scriptores Auguslino
inferunt: inquiunt enim euradem sanctum
doctorem tot tantisque anlilogiis laborare, ul ex illis
praegrande satis volunien possent cousarcinare. AcQcusaiionemipsorummetverbisrecitabo. Adamus,cap.
6, pag. 614, hsec citra pudorem eructat: < Mibi licet
addere quod si diversas sancti Augustini sententias
in liac materia colligere vellem, corpus quoddam ex
diversissimis partibus coaptarem. Uno loco dicit
nostramsalutem absoluto decreto essedefinilam, alibi
nihilominus affirmat pendere illam a nostra voluniate ;
prsescientiam esse posteriorem decreto reprobationis,
et esse item anteriorem ; noslra Iibertate graliam
adimpleri, et liberlatem in usum a gratia deduci ;
graliam esse victricem, sed et eidem noslram liber <
tatem resistere ; solum peccatum originis plures in
damnationem perpetuam conjicere, et homines
damnari ob propria tantum delicta el liliertalis rebellionem.
Hic arma sumpsit contra gratiam, et hic0 eamdem evexit. Hinc concludo quod si milii non
licet dicere, sanctum Auguslinum in variis suorum
librorum locis sibi contradixisse, saltera fas esl milii
credere ipsius doclrinam esse intricatissimam, cura
nulla reperiri possil inlricalior, quam quae sibi ipsi
repugnare videlur. > Itarecentior sancti Augustini
defensor. Haec eo collimant ut summum Ecclesiae
magistrum omni prorsus exuant aucloritate. Quotusquisque
enim est qui credat viro iili qui nec sibi
credit ? Certane mihi erunt illa quse ipsimet auctori
incerlissima visa sunt 1 Ubi et divisio ac sentenliarum
varietas est, inde procul veritas degit, quae, cum una
sit, nequit in partes dividi. Qui opposita doeet, nihii
sane docet, enimvero diruil aedificatque. Solus error589 VlNDICIiE AUGUSTINlANaE. 590sibi nec cohaeret nec constat. Quod si vera sunt, quse A
adversarius Auguslino objicit, erit Augusfmus impostor
et mendax, et dum de uno in aliud transilit
immemor eorum quse dixerat, et libiam sibi et cervicem
frangit. Si Augustinus usque adeo anlilogiis
scatet, ut quodlibet potius enigma intelligas quam
veram ejus germanamque sententiam expisceris ; si
obscuris verborum involucris veritatem, quam explicandam
susceperal, implicuisse credeudus est, quo
jurequove litulo Clemens VIII in maximis illis de
auxiliis divinae gratiae litigiis unum Augusiinum consulendum
jussit^a quo veriiatis secreta peterentur ?
Pessimo sane consilio in obscuris lucero, et inter
secum invicem pugnanles Auguslini sentenlias dissidia
componendi modum quaesivisset.Pelagiani olim, ac postea Semi-Pelagiani, easdero Jcalumnias in Augustinum projecere, quorum verbaalibi dala sunt, eos autem acerrime reprehenditsanctus Prosper contra Collatorem cap. 41, ut nihilab Adamo coutra sanctum doctorera proponatur,quod non ex veierum ejusdem hostium ore prodierit,quos tamen omnes brevi illo dicto Augustinus confutavil:< Hinc est quod sententias meas inter se contrariasputas,velputaricupis,J.anquamimprobemquodanteapprobaverim,aulamplectarquodanterespuerim.Audi ergo apertam sententiam meam, etintellige yelsine intelligere alios, non offundendo caliginesnebulossedisputationis sereniiati sincerissimse veritatis. >Lib. v, contra Julian.cap.9. Etquidem Auguslino quidcommune cum reliquis accidit, qui ob singulare ingeniumsupra cseleros doctrinarum copia evecli scho- Clarum magislri evasere. Etenim sectatores, cumcertalim diiigentiorem operam in seclse palrono legendoponere sludeant, suo tamen plus nimio ingenioindulgentes, diversa docendo roagistros in eontradictionissuspicionem trahunt. Hoc Aristoteli < hocPlatoni contigit, hoc sancto Thomae postea ac Scotonobilissimarura scliolarum principibus accidit, totiesdiscipulis de praeceptoris mente acerrime inler seconfliclantibus. Nullus tamen sectatoriim summis illisviris contradictioniscrimen irapingit, sed quaeabadversariisadducuntur,. congruis interpretamenlisexplicare conanlur. Quare cum Augusiinus librbrumcopia, doctrinse sublilifate, et, quod caput est, argumentorumprope contraiiorura pertractatione cseteroslongo post se inlervallo reliquerit, eidera etiara ]periculo proximus factus est, nempe ut contraria docuissecredatur, dum a contrariis ac sibi invicemrepugnantibus scriptoribufr cerlatim sibi favens publicatur.Maligni tamen ac irreligiosi prorsus lectorissij, affirmare tanium doclorem contraria" docuisse.VerUin Adamus haud iis scrupulis perslrictus clamatpag. 590j- < Augustihum theologorum scholas in partes,'ac doetores in factiones divisisse. > Erras:nam c cbntra potius 'diversae scliolarum ac doetorumfactiones AugUstini doctriuam in cOntrariaspartes dilaniarunt: etenim dum ad AuguslinuraJegendum prseoccupatis aniniis accedunl, nec ejus utivolunt magisterio, sed patrocinib, suas opiniunculasA maxirao Ecclesiae doctori audacter affricant. Quis
ehim receniiorum ea mente sancti doctoris volumina
aperit, ut ejurata etiam propria opinione, unius Augustini
sententiae inhserendumsibidecernat ? Sed veJil
nolit, Auguslinus in partes vel machinis trabendus
est, atque Ecclesise nagister, si superis placet
ipsprum discipulus publicandus.Hanc eamdem accusationem prosequens adversariusc. 6, pag. 611, inquit: < Ostendimus eliam sanclumAugustinum in liac materia ter sentenliam routasse.> Citat autera in margine cap. 3 de prsedestinationesanctorura. Verum semel tantum se mutasso,sententiam saiictus doctor ibidem scribit ; nam initiumfidei ex nobis, non ex Deo esse olim arbitrabatur,quem postea errorem re melius ex ApostoloB cognita repudiavit. Qum tamen iuutatio sententiaenon vilio, sed laudiilli deputanda est, cum ab erroread veritatem defldxerit ; imo revelaute Deo eam sepriorem opinionem exulsse scribit cap. 4: < Ecceinquit,quare dixi superius hoc aposlolico praecipuatestimonio etiam me ipsum fuisse conviclum, cumde hac re aliter saperem, quam mihi Deus in hacquaestione solvenda, cum ad episcopum Simplicia ;num, sicutdixi, scriberem, revelavit. > Sapiens igiturvir Deo revelante monitus sibi erranli contradixit,I et priori errore posteriori sententia emendalo, unam■ esse voluit, imo fecil de gratia ac praedestinationedocfrinam in omnibus sibi cohaereuletn. Scimus ta[men de Augustini sententia theologos inler se digladiari ;at ii ipsi certatim sacras litteras sibi faventes. G producunt, neque minore contentione de Scripturaat quam de Auguslini sensu decertanl. Porro quis eodementise impetu feratur, ut dicere ausit sacri codiiois sententias esse iniricatissimas, turbas Ecciesiaededisse, doclos viros in factiones divisisse, aliave si3milia, quae de Augustino Adamus scripturit ? Non) defuere tamen nebulones, Cbrislianae religionis hos3tes, qui sacras lilteras coniradiclionis arguerent,B quos cseteros inter refellit sanctus Augustinus in li.s bro de Consensu evangelistarum.At quae adversarius ad Augustinianas anlilogiass suadendas adducit, futilia prorsus sunt, vixque cilraa nauseam repeti possunt. Opponit enim primo IocoAugustinum docuisse nostram salutem absoluto Deidecreto definitam esse, et alibi tradidisse eam nihi !D lominus a nostra voluntate pendere. At haec ipsa estsancti Thomae sententia, quam non solurn sectatores, ! sed melioris eiiam notse tbeologi subscribunt,, dicentesgloriam in intentione alisoluto Dei decreto prae3deslinatis praefixam fuisse, at in exsecutione ab corumdemmeriiis pendere ; dequareAugustinus lib.t ' de Grat. etlib. arb., cap. 18, ubi quseril quomodovila aeterna delur nostris meritis tanquam praemium,: ei siroul delur ex gratia nulla merila supponente. ; Alteram contradictionem opponit, nempe docuisse ; Augustinum praescientiam esse posleriorem decretoi reprobationis, et esse etiam anteriorera. Sed debuisiset bic recentiqr indicare^libros et capila ubi hasce3 Augustinianas antilogias nolasset: neque enim tantac591 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 592fidei virum illum putamus, ut dicenti el nullo testimonio
probanli credere debeamus, in re prseseriim
gravissima, ubi sanclorum doctrinam atque auctoritatem
in qusestionem trabit. Interim dicimus falso
asseri sanctum Augustinuro posuisse reprobationem
ante demerilorum praescientiam ; nota est illa ejusdem
senlentia toties repelita: < Donus est Deus ,
justus esl Deus, potest sine bonis meritis liberare,
quia bonus est ; non polest sine malis merilis damnare,
quiajustus est.tHinccontra Pelagianos probat
Deura futurum iiijustum, si rejiceret a gloria pueros
nulli peccato obnoxios, idque fere ubique praestat in
opere posleriori contra Julianum, et in priori etiam
lib. in, cap. 4 et 12 ; serm. 14 de Verb. Apost., et
epist. 106. Nec ullum locum dabit. adversarius ubi
doceat Auguslinus reprobari quempiam a Deo, cujus
nullUm Deus demeritum prseviderit. Addil lerlio
loco tradere Augusiinum, < A nostra libertale graiiam
compleri, et a gratia liberlatem in usum deduci. > Sed
hsec bene inter se conveniunt: nam sola gratia non
ponitactum bonum innobis, seduna cum libera voluntale,
quam ipsa praemovet et in actum deducit: unde
ex gratia el libero arbilrio fit completum principium
actuum bonorum, ita lamen ut libenas gratiae ancilletur.
Et sane cum sine gratia nihil fieri possit prout
oportet ad salutem, a sola gratia humana liberlas iu
bonum el meritorium usum agi potest. Non do Augustini
lextus, quia res in omni schola est manifesta,
Jicel de modo quo illae motiones fiartt disceptetur.
Primum legi potest in Augustino sermo 13 de verbis
Apostoli, cap. 11, %Agnoscequid poscas, etc, ubi
inter alia scribit: < Si non esses operator, ille non
esset cooperator ; > lib. n de peccalorum Meritis,
cap. 5, et alibi. Alterum vero in omni pagina librorum
contra Pelagianos, ubi catbolicum iilud dogma
semper inculcat, nihil boni merilorii fieri posse sine
gralia.Quaria sequitur objecta Augustino contradictio :
< Gratiam esse victricem, sed et eidem nostram libertSttem
resistere. > At de eademgratia in individuo
nunquam hoc Augustinus somniavit, ut eadem simul
et vinceret libertatem, eamque sibi subderet, et nihilominus
a liberlate rejiceretur ; si enim rejicitur,
jam non est victrix, sed victa repellitur. Quod si de
diversa ac distincla gralia ea Augustinus dixit, ominis
contradiclionis umbra ab ejusdem diclis procul.
abest. Sane recentiores pleno ore affirmant gratiam
congfuam semper essevictricem,noncongruamvero
repulsam pali a libero arbitrio, quod et eorum anlagonistae
de gratia prsedeterminante et pure sufficienti
tradunt ; quse si contradiclionem involvunt, publicse
graliae agendae Adamo erunt, qui uuiversos scholasticos
ab inveteralo errore Jiberaverit. Itaque cum Augustinus
scribil Jib. de Praedestinatione sanctoruro,
cap. 8 : < Haec itaque gratia, quae occulle huraanis
cordibus divina largitate iribuitur, a nullo duro corde
respuitur ; > cum eamdent dicit movere indeelinabililer,
insuperabiliter, invictissime, cap. 12 de Corrept.
et grat. ; effwacissimis viribus, lib. de Grat. etA lib. arb., cap. 16 ; occullissima, efficacissima poieslaie,
lib. i ad Bonif., cap, 20 : cuin, inquam, sanctus
doclor his aliisque epilhelis victricis gratise energiam
exprimit, de congrua et efficaci accipiendus est ;
at cum debiii cuidara gratiae nostrara libertatem resisiere
tradit, ul patetex lib. i, qusest. 2, ad Simplicianum,
ex cap. 9 de Prsedest. sanclorum, ubi
ait: < Ex duobus aetate jam grandibus iropiis cur
iste vocelur, ut vocanlem sequatur, ille autem aut
non vocelur,aut non ita vocetur.ut vocanlem sequatur,
inscrulabilia sunt judicia Dei ; » palam fit quosdam
vocanli Deo resistere. quae etiam ex cap. 11 de
Corrept. et grat. deducuntur, 'cura adj’utorium minislratum
angelis ante lapsum dari etiam in statu
natufse lapsae quibusdam, aliis in poenam peccatiB non dari scribit ; cum inquaro, ista docet, de altera
gratise specie debili, incongrua et remote sufficienti
loquilur, unde nulla tiic conlradictionis suspicio Augusiinum
tangit.Quinta contradictio est : < Piures damnari ob
soium peccatum originis, > et ilem docet, < homines
non damnari nisi ob peccata personalia, et propriae
liberlatis rebellionem. > Non iia est, Adame. Docet
Auguslinus pueros decedentes sine baplismo damnari
ob solum peccalum originis, maj’ores vero natu
homines* et propter peccalum originis, et propter
alia, quse ipsorum malilia superaddidit ; in quibus
nulla contrarietalis umbra conspicitur. Audiatur
sanctus doctor lib. de Corrept. et grat. cap. 15 :
< Bi ergo qui non pertinent ad istum cerlissimum etC felicissimuin numerum, pro meritis jusiissime j’udicantur.
Aut enim jacent sub peccato quod originaliter
de generatione traxerunt, etcum illo haeredilario
debilo hinc exeunt, quod non esl regeneratione diraissum,
aut per liberum arbitrium alia insuper addiderunl,
arbitrium, inquara, liberum, sed non liberatum,
liberum justitiae, peccati autem servum, quo, volvunlur per diversas noxias cupiditates, alii magis,
alii minus, sed omnes mali, et pro ipsa diversitale
diversis suppliciis judicandi. > Rursus quomodo ii
quibus in baptismo dimissum est peccatum originale
possint dici ob peccatum originale relicti in massa
perdilionis, tradit sanclus doctor cap. 7, et nos inferius
dicemus, ubi de erroribus Auguslino objectis
sermonem instiluemus, et certe hi nullo pacto damDnari possunt ob reatum peccati origiuis, et de his
Ioquilur Augustinus, dum ait neminem damnari nisi
ob propria crimina.Sexlam conlradiclionem ita efformat : < Hic arma
sumpsil Augustinus contra gratiam, et alibi eamdem
evexit. > At nullum Augustini verbum proferenti non
ita facilem assensum damus. Ubinam Augustinus
eonlra divinam graliam arroa induit ? ubinam illi
injurius fuit ? quo verbo illam vel tantillum laesit ? Sane
in libris contra Manichseos de humani arbitrii Jibertale
exaralis, nonduro exorlis Pelagianis, diviuac
gratise mentionem fecit, illiusque ad juste pieque
vivenduro necessitatera memorabili dicto pronuiuiavit,
ac si futuros ejusdero giatise hostes praevidisset593 ' VINDICIJE AUGUSTINIANjE. 59 iQuare lib. i Retract., cap. 9, recitalis pluribus tex- j
tibus ex Hbris de Libero Arbilrio, in favorem gratiae
concludit : < Ecce quam Ionge antequam Pelagiana
hseresis exstitisset, sic disputavimus, velut jara contra
illos disputaremus. > Hinc cura in libro primo ad
Simplicianura multa pro libero arbitrio dixisset,
iJJud tamen gratise subjecit, non supra eamdem extulit,
unde lib. de Praedest. Sanctorum, cap. 4, ait:< In cujus qusestionis solutione elaboratum est quidem
pro Iibero arbitrio voluntalis humanse, sed vicit
Dei gratia. > Ergo si Augustinus vel eum pro defensione
liberi arbitrii decretoria arma tractabat, gratiae
victoriam dabat, ubinam contra illam gladium
eduxit ?Harum quidem conlradictiones sententiarum Augustino
recentior ille scriptor opponit, qui tamen ]
haud ausus est tantum erroris Augustino affricare,
sed cum hoc illi in religionem veniret, adjecit:< Hinc coneludo quod si mihi non licet dicere
sanctum Auguslinura in variis suorum Jibrorum Jocis
sibi contradixisse, saltem fas est roihi credere ipsius
doctrinam esse intricatissimam, > etc. Non ait,
Hinc concludo, cum mihi non liceat dicere, etc, sed
quasi subdubilans, liceatne sibi Augustinum coniradiclionis
incusare, si mihi, inquit, NON LICET. At nec
primum tibi licet dicere, neque alterum fas est credere,
nempe doctrinam sancti Augustini esse intricatistimam,
insigni enim nota praeclarissimi Ecclesiac
magistri libros afficis, quam tuo Suario vel Vasquio
inferri a quopiam minime palereris. Crede mibi,
Iiautl tibi licitum est tam abjecle de Augustino sen- (
tire. Quid enim irreligiosius fieri polest quam Augustinum
veluti roultiforraem in sentiendo Proibeum
mducere, modo affirmantem, modo negantem, modo
album, modo nigrum, tot in eadem scena cothurnos
subinde mutanlem ? Non igitur contrarius sibi est
Augustinus, sed Adamus contra se pugnat, qui cum
in libro inscripserit titulum : Calvinus sancti Auguslini
armis destruclus, mirabili constanlia affirmat
cap. 4, pag. 596, scripta sancti Augustini non esse
satis apta ad exarmandos Calvinistas. Unde lepida
magni doctoris senlentia, lib. v contra Julian. cap. 5,
hocce caput claudamus : < Non sunt ergo, inquit,
verba mea inler se contraria, quamvis te patiantur,
vel non inielligendo, vel alios inlelligere non sinendo
contrarium. > Addilque : < Tu ergo, qui in me quasi
senleniias ihter se pugnantes notasti, el momordisli,
cxpone quemadmoduro libi ipse consliteris, nec tibi
ipsc restiteris. >CAPUT III.Recenliores tancli Augustini doclrinam contra Pelagianos
excessus insimutant.Nonnulli scriptores recentes, qui de re theologicalibros edidere, cum sancti Augustini auctorilate niminmse premi sero jam tandem sentiant, iliamquepalam rejicere reformident, ne eo in campo hostibusqui Augnstini nomen ubique inclamant, cedere videantur,novo crimine sancio doctori impaclo, eidemse subducere conantur : inquiunt enim Augustinum,A sestu disputationis abrepfura, < excessisse iincas necessarice
veritalis, ut sit nimia qusedam severitas et
iniqua vexalio, quae medium illud in quo veritas sedet
transgredi jubet, si praeeat Augustinus. > Verba Annati
sunt Iib. vni sui Auguslini, cap. 2, pag. 862.
Adamus hunc capili septimo titulum dedit: Sanctum
Auguslinum permisisse se nimium abripi mstu disputationis
contra Pelagianos, et longius quam voiebat
prmtergressum esse. Celebre sancti Bonavenlurm
diclum hac de re explicalur, pag. 616. Quas voces
Moraines, Decampsius caeterique recentiores integras
reddunt. Neque vero semel iterumve hoc Augustino
conligisse putant, sed in omnibus fere suis contra
Pelagianos disputationibus. Iniere quidera banc facillimam
evadendi viam, ne in Augustino interpreBtando diutius ingenia macerarent. Verum nil moderni
isti Augustini censores producunl, quod Pelagiani
ac Semi-Pelagiani ante duodecim ssecula sancto doctori
non opposuerint. Julianus Pelagianorum insoJentissimus
hoc Augustino vitiura objiciens dicebat:
< Si quis aut liberum in hominibus arbilrium aut
Deum esse nascentium conditorem dixerit, Coelestianus
et Peiagianus vocatur. Ne igitur vocenlur haeretici,
fiunt Manichsei, et dum falsam verenlur infamiam,
verum crimen incurrunt, instar ferarum, quae
circumdanlur pinnis, ut coganlur in relia. > Apud
Augustinum lib. n de Nuptiis et concupiscentia,
cap. 3, quam a se et caeteris catholicis calumniam
erudite ibidera sancius doclor excussit. Hoc ipsum
Semi-Pelagiani publicabant, ut ej’usdera auctoritatemC convellerent. Hsec sunt Cassiani verba, cap. 11,
collat. 13 : Mulli enim singula baec credentes, ac .
jusio amplius asserentes, variis sibique contrariis
sunt erroribus involuti. > Idem habet Fauslus lib. i,
cap. 1, 6 et 17. Et hi quidem uti impudenlissimi
obloculores acriter reprehenduntur in epistola quam
Coalestino papae recentiores quibuscum disputaiuus
ascribunt: < Quia nonnulli, inquit, qui catholico
nomine gloriantur, in damnalis autem hsereticorum
sensibus, seu pravilale sive imperitia demorantes,
piissirais disputatoribus obviare praesumunt, et cum
Pelagium atque Ccelestium anathematizare nondubitent,
magistris tamen nostris tanquam necessarium
modurh excesserint, obloquuntur. > Ut sit nimia
quaedam recentiorum animosilas, damnala couviciaD iterum in Augustinum pleno ore eructantium. Et
quidem Augustinus, cum universa abs se exarata
volumina censoria severitate corrigeret, atque in
laudandis Platonicis modura se excessisse ingenue
faterelur lib. i Retract. cap. 1, tot in expugnandis. Pelagianis excessus suos non animadvertit, eam forle
censuram recentioribus relinquens, quam uti appenidicem Relractationum libris apponerent. Sane hoc
clypeo se munit Calvinus contra Patrum testimonia.s Illius verba sunt apud Taperum art. 7 de Libero ; Arbitrio : < Graeci, et prae aliis aique inter eos singu .
lariter Chrysostomus, in extollenda humanae volun-'i lalis facullate MODUM EXCESSERE. > Et licet quandoquei uegre lulerit huno excessum a Pighio in Augustino595 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 596quoque culpari, atlamen eoderii vitio Augustinum A
eliam laborasse eadem audacia commentus est, scribehs
quod < ne Augustini quidero sentenlia PER
OMNIA recipienda est. > Quibus palam significavit
plus ajiquando sanctum doctorem dixisse quam veritati,
se judice, congruebat. Profecto si excessus
isli, et quidem juxta adversarios salis in Auguslino
frequentes, admittantur, eideraque vitio alii quoque
Patres subjicianlur, nullo propemodum sanctorum
testimonio hseretici convinci poterunt ; ubi enim
aliqua Patrum sententia se prcmi senserint, excessisse
eosdem clamabunt, qua ratione omnium veterum
auctorilas labaseit, et omnis ad helerodoxos
convineendos via prsecluditur.§ I. Quid nomine excessus recentiores inlelliganl inquirilur.
Sanctorutn Thomm ac Bonaventurm. testi- "
monia eisdem non suffragari. Excessus perperam
Augustino objici.Si recenliores inlerrogemus quid Auguslinianorum
excessuum nomine intelligant, respondet Adamus,
pag. 626, Augustinum ultra veriiatis limiles excurrisse
nimio disputalioiiis mstu accensum, visumqite hmreticis
favere. Addit Annatus, pag. 862 : Ul sit nimia severitas
el iniqua vexatio, qum medium illud in quo
veritas sedet iransgredi jubet, si prmeal Augustinus.
Fatentur tamen non ob hoc Augustinum menlitum
esse, sed, utegregie Moraines interpretatur, INSOIENTER
loquendo quidem, ut senliebat, sed mstu disputationis
et vehementia spiritus ad atlerum exlremum inlerdum
declinasse INTELLECTU ^EQUE AC VERBIS, quod
non est mentiri, sed FALLI, ET DICERE FALSUM sine C
mendacio. Disp. 40 Anti-Jansenii, sect. 6, num. 65.
Igitur si non mendacii, falsitatis lamen apertae reus
Augustinus apud recentiorum tribunal convincitur.
Quo vero juste se ita de Auguslino judicasse persuadeant,
nonnullos nec infimi subsellii theologos in
testes vocant, qui dixere sancium doctorem conira
Pelagianos dispulantem excessisse, quorum verba
cap. 5 ex professo examinabimus ; de sanctis Thoma
ac Bonaventura (bos ; enim illi opponunt) pauca hic
adnotamus. Cumsub Auguslini nomine legeretur a
prioribus scholasiicis liber sancti Fulgentii de Fide
ad Petrum, in cujus cap. 27 asseritur pueros cum
solo originali peccato defunctos ignis sempiterni supplicio
puniri, sanclus Thomas verba ignis ac suppticii,
etc, large accipienda esse dixit, qusest. 5 de 3
Malo, art. 2, ut ponatur species pro genere ; addens :
< Ideo aulem sancli tali modo loquendi usi stinl, ut
detestabilem redderent errorem Pelagianorum, qui
asserebant in parvulis nullum esse peecalum, nec
eis posnam aliquam deberi. > SahctUs Bonaventura
eliam idem tesiimonium, quod Augiistinianum putavit,
explicans, dixit quod ea posuit Augustinus plus
dicent, et minus volens intelligi, in quibus verbis
triumphum sibi canunt adversarii. INSIGNE DICTUM
appellatur ab Adanio, in titulo cap. 7. Eadem verba
Annatus, lib. vni, c. 2, grandioribus characteribus
expressit,. quo slatim legenliurii Oculos implerenl ;
hiiic clamat Adamus : < Quid reponent riostri adverAsarii contra duos illustres Ecclesiae doclores sanciutn
Thbmam et sanctum Bouaventuram, qui hosce excessus
in libris sancti Auguslini confessi sunt ? >
Pag. 629. Erigat utramque aurem Adamus, audialque
quid feponamus. Vos Auguslinum in excessus
prolapsum dictitatis, quod est, veritatis limites praetergressum
fuisse, intelleclu mque ac verbis, quod non
est mentiri, sed falli, quae'Morainii confessio est ; at
Seraphicus Doctor excessum illum non intellectui,
sed verbis tantum Augustini deputavit, plus dicens,
inquit, minus volens intelligi, quod esi, sanctum Augustinum
non raente, sed verbotenus solumniodo,
non reapse, sed apparenter citra ttllam falsiiatem
expressiori quodam vocabulo usum, nempe ignis ad
infantium prjenas explicandas, cura lamen id ex SeB
raphici opinione baud ille menie sentiret. Adversarii
autem Augustinum INTELLECTU ^EQUE AC VERBIS
falsum lenuisse contendunt. <■Qua vero fatione eos Bonaventurae (estimoniumjuvet, plane non vi^eo, cum quam Augustinianaenienli falsitalem ipsi important, ab eadem Seraphicusprocul amoveat. Non est igitur cur illius celeberrimidoctoris suffragium jaclelis ; ille enim, quodad Augustini excessus pertinei, nullo paclo vobiscumconcinit. Sed neque sancti Thomae dictum vobissuffragalur : nam dum dicil Augustinum largelocutum, indicat illUm expressius tantum verbumadbibuisse, non eumdem verilaiis lineas proetergressum.Large accipiendtim verbura illud affirmat,qua ralinne ab Augusiino acceptum credidit. ElGenim ul dicatur Auguslinus uitra verilatem processisse(quo modo excessus ijlius explicat Adamus pag. 626) ,siricte, presse ac omnino rigorose dicendus foretsumpsisse nomen illud supplicii, iiemque gehennm,cruciatus, etc ; alias si large accepit, intra veriiatisi cancellos sese cohibuit. Igitur sancti illi doctorest conlra recentiorum placita adeo aperte slanl, uti mirum sit adeo inconsiderate juxla ac secure contrai Augustinura adduci, alque in eorum verbis tantos abi Adamo rumofes loto capite septimo excltari. Illudi vero minime omittendum est, penes unicam dictio ;nem et semel lanlum asseri ab illis sanctum Doctoirem expressius loculum. At quo crimine se involvetducenlorum el amplius voluminum scriptor, si verbumnon ita proprie semel tanttim usurpavit ? Sed ; D bic adversarios rogamus verbone uno tanium tenus: docuerit Augusliiius praedeslinationem ante prasvisat merita, libidinem esse malam, legem veterem sinei Redenipioris gralia reos (antum facere, non esse abs ;que gratia veras virtutes in infidelibus, in quibusi aliisque plurimis excessisse illum publicant ? Haudequidem credo id eos affirmaturos , cum sanctuss doctor non solum pluribus argumentis eas sentenstias stabilire conatus sit, sed universas quoquei summi ingenii vires ad easdem persuadendas exeiruerit, imo el quasdam uti catholicas habendas esses coiatenderit. Non hoc est, boni homines, plus dicere, ; et minus velle intelligi ; nOn hoc esl large unica tanluravoce, el semel quidem uti ; sed quid sil, jam597 VINDICI^E AUGUSTINIAN-iE. 598pulo, vos videtis, dum sanctorum Thomae et Bona- /.
venlurae suffragiis destiluti convincimini.Risum sane mihi raovent Jepida exempla recentiorum
Augustini excessus explicantium, imo forte
excusantium : <Uti viridarii cultores, inquit Adamus,
eap. 8, pag. 111, distortam planlam erecturi, in op'
posilam partem eamdem flectunt, non quod eo in
siiu siare illam voluni, sed ut facilius in rcclitudinem
atlollatur, ita pariter Augustinus, inquit Morainius,
disp. 19, num. 35,disputandocontraPeIagianos,
qui cum nimis extollerent vires naturales -liberi arbitrii,
affirmarentque sufficere sine gratia non modo
ad virtutes naturales quascunque, sed etiam ad salutem,
Auguslinus ut illos ab eo errore abducat, in
conlrarium extremum sestu disputationis abripi inlerdum
videtur. > Cum quo concinens idein Adamus j
scribit, cap. 7, pag. 651, < Augustinum suos hostes
in extreraa periculosa conjecisse, non ut eos ibi relinqueret,
sed ut eosdera ad mediocritatem, unde illos
hoeresis abstraxerat, revocaret. > At quis nesciat
futurum fuisse eo pacto Augustinum ineptum prorsus
atque imprudentem disputatorem, si toto ccelo oppositam
sententiam conlra Pelagianos propugnasset,
quo ab errore illos reduceret ? Etenim cum omnia
illi libero arbitrio darent, nullo gratiae loco servaio,
illam e diametro Augustini sententiam, qua per excessum
nihil libero arbitrio concedere, sed omnia in
jure gratiae reponere videbatur, obstinatissime subscribere
reeusassent. Longe melius fecisset Augustinus,
si qusedam libero arbitrio et qusedaro graliae
etiam dedisset, ut illos ab errore removeret: faci-(
lius enim quisque ab exlremo ad medium, quam ad
extremum allerum propelliiur. Hinc sanctus Thomas
superius dixit Augusiinum large Joculum, non ut ea
locutione haereticos in suam sententiam tratieret,
sed ut hsereticorum errorero redderel calholicis magis
delestabilem. Ita si recentiores veterem opinionem
de auxiliis exuere cogerentur, facilius descenderent
in sententiam moraliter arbitrium praedeterminantem,
quara in ijlam quae physicam praedeierminationem
astruit, hanc enim nimium odere. Ridendse
etiam veniunt causae ab adversariis assignatae, quse
Augustinum in excessus illos impulere. Hsec loquilur
Adamus, pag. 624 : < Ipsius corporis lemperamenlum,
ipsius genium, ipsius eloquentia, veritates
fidei pertractandi mpdus eidem familiaris, magnus ]
erga Platonicos amor, quorum excogitata plerumque
ahiora sunt, odiumque in omnes veritatis hostes
Augustinum in proposiliones adeo apparenter insolenies
conjecere. > Afros fervidioris naturse sub
cflelo calidiori novimus, atan Auguslinus calido temperaraento
fuerit, unus Adamus sine tesle affirmct ;
ego quidem non ignoro sanctum dociorem roinus frigoris
palientem fuisse ex epist. 227, at pacato
animo et sedato stylum contra haereticos strinxisse
comperlum est, uti mox demonstrabo. Interim mirari
licet Augustini genium homini post duodecim
ssecula ab illius obitu viventi tam exacte innoiescere
potuisse ! Sed nec eloquentia illorum excesAsuum origo dicenda est: etenim si Augustinus e rostris
contra Pelagianos declamasset, more rhelorum
non lam rationum momentis quam verborum copia
iiisullans, utcunque hyperbole, hoc est, veritatpi
senlentia excedenie uti potuisset, ac nonnulla per
exaggerationem addere, quae oratorum Jicenlia est.
At cum dogroala, quse per excessum Auguslino excidisse
dicunt, tot arguinentis confirmarit, atque ex.
sacris arcanis petitis testimoniis tanto conatu stabiliverit,
ut sexccnlos et amplius versus eisdem suadendis
non semel exaraverit, haud equidem vanam1 oratoris pompam per hyperbolem affectasse dicendus
est, sed polius ipsas periodos, imo verba ipsa ; satis mature ponderasse, uti rei dignitas, tantique
doctoris gravitas ei sapientia exigebant. Porro et ilBlud ridiculum est, ex Platonicorum amore Augustinum
in eos excessus prolapsum. Impense quidem
Augusiinus Platonicos coluit, alque in eoruro scriptis
summa cum laude versalus fuit, quod ex libris
contra Academicos exaratis intelligitur. At quomodo
ex eorum lectione in disputationibus de divina gratia
ulira lineas necessariae veritatis exundaverit, ne
suspicari quidem possumus ; imo nec id Adamo, Jiicet audacler affirmanti, cognitum fuisse puto. Quae, enim gratiae virlus ex Platonicorum Jibris habetur ?
Nisi malit impetum illum dispulandi Augustino, uti ait, familiarem e Platonicorum schola derivasse,
quod cum ex eorum libris nec Plolinus, nec Philo,
nec Ficinus tradiderint, ab ipso Adamo id compro*s bandum est, veleris Academiae libris excussis. Sed• G neque excessus illi ex odio, quo Augustinus veritatis
I hostes prosequebatur, originem habuere : nam sanctus> Pater, cum contra hsereticos scribebat, omnes odii.
i causas se procul habere proteslabatur. Nullus contraAugustinum neque infensior, neque infestior Juliano
hostis insurrexit, ut plane universum Pelagianorum
virus unius Juliani ore in Augustinum eructalum
fuisse videatur. At non solura citra odium stylum
contra eumdem Augustinus strinxit, verum
etiam hsec amorem erga hostem et quidem maxi*miim exprimentia scripsit lib. l conlra Julianum,
 ! cap. 7 : < Ego quidem pro dijectione quae mihi esterga te, quam Deo propitio quibuslibet conviciis absit,
ut de medullis mei cordis exstirpes, mallem,> fili Juliane, > etc Quare cum omnes excessuum> D causas, quas in Augusiino Adamus indagavit, sans
ctus doctor procul habuerit, Jonge etiam ab excessi>bus idem collocandus venit.
Inslat Adamus cap. 16, pag. 760 : < Quando Au) gustinus defendit liberlatem contra Manichseos, videtur
gratiae necessitatem destruere ; cum vero pro ; gratia contra Pelagianos decertat, libertatem evertere.
> Et pag. 632, in fine cap. 7, miratur quos) dara < nunquam scivisse ipsumraet sanctum Augustiinum bunc sui spiritus impetum in pluribus suorum
librorum Iocis confessum fuisse. > Libeat hic cumi Augustino exclamare : < Quis non exspeclet sapientiani
disserentis, qui (idem cognoverit menlientis ? >
lib. IV contra Julianum, cap. 8. Quid enim frequen-599 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 000fuis a Peiagianis Auguslino objiciebatur, quam il-A
lum Pelagianismi odio in Manichaeisrahm declinare ?
At sanctissiraus magister hasce a se calumnias saepissime
excussit. Legalur lib. n de Nupt. et concup.,
cap. 3 et 23, Jib. n ad Bonif., cap. 1 et 2, ubi fusissime
recensiiis extremis Pelagianorum ac Manichseorum
erroribus, media Ecclesise catbolicae inter
utrosque sententia conciudit: < Possunt enim duo
errores inter se esse contrarii, sed ambo sunt detestandi,
quia sunt ambo contrarii veritali. Nam si
propterea sunt diligendi Pelagiani, quia oderunt
Manichseos, diligendi sunt et Maniehsei, quia oderunt
Pelagianos. Sed absit ut catholica mater propter
alterorum odium alteros eligat amare, cum,
monente atque adj’uvanie Domino, debeat ulrosque
vitare, et cupiat ulrosque sanare ! > Rursus lib. iv, B
cap. 3, ita exorditur: < Ista nefaria et damnabilia
dogmata in Iiac tripartita divisione quisquis mente
caiholica exborret, illius quinquepartitse latebras
insidiasque devitet, atque ita inter utrumque sit cautus,
ut sic declinet Manichaeum, ne seinclinet in Pelagium ;
rursusque ita sejungat a Pelagianis, ne conjungat
Manichaeis, aut si in alterulris jam tenelur,
nec sic se a quibuslibet alteris servet, ut in alteros
irruat. > 0 egregium magistrum ac prseceplorum tenacissimum !
quippe qui, si Adamo fides est, in disputalionibus
contra Pelagianos et Manichmos adeo incaluit,
ut in errorem opposilum Mli quem impugnandum
suscepit, declinaril, pag. 632. Sed pura puta
isint isthaec Anti-Augustinianorum figmenta. Nullus
morlalium adeo exacte Pelagianorura ac Manichaeo- C
rum errores perspectos habuit uti Augustinus, qui
non modo mediam inter utrosque viam tenuit, sed
eamdem ubique in libris ad Bonifacium posteros
docuit, quinque praecipuis PeJagianorum ac Manichseorum
erroribus e diaraetro oppositis ibidem recitatis,
simulque media tradita Ecclesiae inler errantes
sententia, ut rairari liceat adversarios adeo
secure hasce de sancto doctore fabulas vendere.
Quod autem addunt, Augustinum ipsura hosce animi
sui impetus agnovisse, et pluribus in locis id falsum
esse, falsissimum est. Cilat Adamus initium libri de
Gratia et libero arbitrio ; sed ibi havc (antiim scribit:
< Sunt quidam qui sic gratiam Dei defendunt,
ut negent horiiinis liberum arbitrium, aut quando
gratia defenditur, negari existiment liberurn arbi- I
trium, > elc. Te hic judicem volo, Adame, num in
disputando sestus, impetus, excessus suos ibi Augustinus
fateatur. Hoc unum dicere poteris, extremos
illum errores inibi recitasse. Producit lib. IV,
contra Julianum, cap. 8. Verum ibi Augustinus Julianum
uli publicum calumnialorem redargnit, scfibentera
dixisse Augusiinum negari liberum arbilrium
si gratia commendelur, et negari gratiam si liberum
arbitrium defendatur. Respondet iautem sanctus Pater:
< Non dixi negsri gratiam, sed ut negari gralia
videaiur.Non dixi negari arbitrium liberum, velauferri,
sed dixi, ut putelur auferri. > At nec verbum
de ihnaln sibi in disputando vehementia atque exAcessu. Quod vero negari videatur gralia comniendatione
liberi arbitrii, propter qumstionis difficuliaiem
minus inlelligentibus id videri posse dixit. Prseterea
appellat lib. v, cap. 9, contra Julianum, et lib. l de
Origine animse. cap. 15. At in priori Joco de concupiscentia
tantum disputal, in posteriori de origine
animae, et neutrobique de animi sui impelu, zelo,
fervore, excessu verbum ullum habet.Caeterum quantum periculi ex objectis excessibus
Augustini doclrina subeat, nemo non videt  ;t etenim
si in illis excessibus Augustinus liberi arbitrii vires
plusjusto depressit, ac vires gratiae allius extulit,
tunc Calvinus concinuisse cum Augustino dicetur,
quiin illis excessibus suum dogma fundavit. Scimus
Calvinum falso aeque ac superbe gloriari solitum,B suum esse tolum Augustinum, ita euradem clamantem
inducit ipse Adamus pag. 561 : Augustinus totus
nosler est. Nostri homines respendent Augustini
doctrinam parumper excedere Iimites verilatis, el ex
hac parte Calvino favere-, nec esse doctrinam ejusdem
recipiendam, riisi detonsis illis excessibus, in
quos nativq animi furore praeceps corruit. Hinc Adamus,
cap. 8, pag. 640, scribit: < Modo ne in Pelagianorum
errores, qUos Auguslinus insequilur, incidam,
mihi Iicet verborum quibus ad eos expugnandos
utitur impetum non sequi. Inde fit ut medius
stem inter Pelagium et Calvinum. Si enim verba Augustini
mitigando me nimium demitterem, Pelagianus
essem. Si vero eorum altitudinem tenere vellem,
Calvinisla forerii ; medium ergo me cum EccleC
sia teneo. > Sane videris crudelem illam feminam
imitari, quae ul in Arcanis habetur, coram Salomone
regum sapientissimo medium dissecari puerum, ae ; partim sibi partimque adversarise tradi gaudebat ;
Augustinum enim in parles dividendum judicas, ut. qua parte. in excessuum altiiudinem exiollitur, Cal.vino cedat ; qua vero bumilior est, tuus, imo Eccle>si:e sit. At hoc quid aliud est quam Augustinum Calvino
prodere, quem a Calvino abs te vindicari jacli[•labas ? Augustinum tamen in partes secari superi
i velant, totus tolum pelentibus concedendus est, el
i qui Auguslini parle contentos se dicunt, ne minimum
quidera illius unguem obtineant. Sed inani
, prorsus assertione Calvinus lotum suum esse Au>gustinum finxit, nam veritate cogente partem et- D ipse Augustini se abjicere fassus est lib. IH Inslit.,
l cap. 11, inquiens : < Ac ne Auguslini quidem sententiaper omnia reeipienda esi. > Iiaque, Calvinojudice, Auguslini sententia partim accipienda, par,tim repudianda est ; cui perbelle noster Adamusconsonat. At haec injuria usque adeo nociva est, ut- " universam Augustini auctorilatem, velint nolint,
l evertat. Etenim quo prsesidio adjuli discernere lanl
dem poterimus hic Augustinuro in verilatis metasislere, alibi vero ultra excurrere ? Viderint an
i maxiroum Ecclesite doctorera de excessu ubiquesuspectum faciant.
i Hic mihi discuiiendum occurrit an haec dicteria inunum Augustinum cadant, an ipsius quoque Eccle-COl ''' VINDICLE AUGUSTINIANJE. 602sias venustissiraaro ac nitidissimam faciem delur- A
pent. Scimus Hormisdam a Possessore Africano
episcopo interrogatum quid senliendum forelin quaestiouibus
de gratia *et libero arbitrio, respondisse:
< De gratia Dei et libero arbitrio quid Rpmana, hoc
est caiholica, sequalur et asseveret Ecclesia, licet in
variis B. Augustini libris possit cognosci, > elc Scimus
tJonifacium, cum esset doctissimus, adversus
tamen Pelagianos Augustini responsa exspectasse.
Scimus Clemenieni VIII gravissimam illam de auxiiiis
divinse gratise conlroversiam ad unius Augustini
mentem expendendam jussisse. Porro quae RomanoTum
prsesulum in fidelium grege salubribus pabulis
nutriendo cura fuisset, si eumdem ad Augustiniana
prata duxissent, ubi tot lelhiferae conlradictionum,
excessuum atque errorum berbae Juxuriabant ? At si I
in dispulationibus de gratia Romani pontifices Augustinuro
secuii sunt, ejusque et laleri et vestigiis inhsesere,
nescio qua fronle Adamus mediara quamdam
ipsos viam inter Pelagium et Augustinum calcasse
asseveret exclamans : Medium ergo cum Eccletia
teneo. Scito Ecclesiam in iis unum post sanctas
Scripturas Augustinum seculam esse, ut raedium illud
iter, quod illam tenuisse fingis, de medio dubio
procul tollendum videatur.§ II. An sanctus Augustinus excesserit, scribens concupiscentiamralioni contrariam esse malam, et defectumnaluros humanm ex peccalo originali ortum,neuliquam vero bonum naturale illius.Unius Antonini Moraines dicta examinabimus, quiin suo Anti-Jausenio frequenter sanctum doctoremexcessus insimulat. Est autem illius libri scriptor (Joannes Marlinonus, ut mibi testatus est P. Macedo,quo efuditissimo viro hic Palavii faroiliarissime utor,isque vicissim singulari me benevolentia complectitur,qui etiam mihi auctor fuit ut fum Hisloriam Pelagianam,tum hasce Vindicias evulgarem ; deereveramenim inslar Aspendii intus mihi canere el musis,nec pubiici judicii periculum subire. Et quidemMorainium esse Martinonum idem laudatus scriptorpublicavit in aureo scripto D. Augustirii, cap. 13, etex anagrammate ficti nominis patet. Non est bic animusoperosiorem pro Augustino apologiam instituere ;compendio sancti Palris causa Iractabitur,cum ostendemusea ipsadogmata in quibus Auguslinusexcessisse dicitur, fuisse Romanis pontificibusac Patrum synodis probata. Asserit Auguslinus con- 'cupiscentiam esse per se malam, et vitium humansenaturae ex primo peccato derivatum, nec illam essepassionem naturalem hominis, idque variis argu'mentisin libris ultimis quatuor prioris contra Julianumoperis deraonstrat. Atlamen sanctus doctor nonarbitrabatur concupiscentiam esse peccatum , sedesse veluli habitum vitiosum ad malum inclinantem.E contra Pelagiani contendebant concupiscentiamesse perfectionem, ac bonum naturale ad hominumpropagationem primo parenti inditum, unde per irrisionemconcupiscentia ab Augustino, lib. iv conlraJulianum, cap. il,dicebalur Pelagianorum suscepta,et llbi v, cap. 6 » eorumdem pukherrima famula, ReAcentiores senlentiam illam sancti Augustini rejiciunt,
objicienles cum Morainio disp. 13, num. 87, excessisse
illum cestu disputalionis, ei in odium hmresis
quam impugnabat, inlerdum ad extrema declinasse.
', Sed errat Moraines, ac simpliciorum ignorantia abut
titur, dum conlendit Augustinuro interdum ad extrema
declinasse in ea sententia quara passiro et ubi>que solidissime ac constantissime inculcat. |Illa de> concupiscentia qusestio erat una ex quinque praeci■puis quas sanctus Augustinus cum Pelagianis habuit,
' unde cum Julianus diceret: < Concupiscentise natu•ralis qui modum lenet, BONO bene utilur ; qui modum> non tenet, BONO male utitur ; qui aulem etiam ipsum
i modum sanctse virginitatis amore contempserit, BONO
. melius non utitur ; > Augusiinus e contra baec repoi
B nit lib. IH contra Julianum, cap. 21: < Ego vefo sic• ad tua ista respondeo : Concupiscentiae carnalis qui• modum lenet, MALO bene ulilur ; qui modum non tenet,
MALO male utitur ; qui autem etiam ipsum modum
sanctae virginitatis amore contempserit, MALO■ melius non utitur. > Inde veluti pugnse signo dalo
' claroat: < In bac controversia de bene utendo isloBTRUM BONO, AN MALO, tola inler nos causa versatur. >
1 Et quidem Julianus adeo acriter pro concupiscenliatanquam naturali perfectione decertavit, ut id toto
" libro, teste ibidem Augustino, exsecutus fuerit. Opponuntea in opinione sancturo doclorem excessisse ;
' at contendimus illam sententiam non excidisse eii
dem quasi aliud agenli, sed totis viribus conira haei
relicos eamdem serio ac consulto propugnanti. Quod
r C si Auguslurus excessit, eodera vitio antiqua etiam
, Ecclesia laboravit, quae recilatam sententiara anle
, Augusiinum et cum Augustino secuta est, quod adversariia nobis docendi sunt, quandoquidem illud- ignorant, vel saltem dissimulant. Augustinus, lib. v
contra Julianum, cap. 12, in fine, quinque qusestiones
proponit de concupiscentia, quas cum Pelagianis(i habebat: barum tertia ista esl: < Utrura malum non
r sit, cui repugnanti consentiendum non est, ne in
:t suum pergal excessum. > Additisque duabus aliis
i- qusestionibus, ait: < Hoc inter nos disseritur. In liis- qusesiionibus catbolica veritate antiquitus tradila ve',
stra impia novitas suffocatur. > Porro qua reprehenisione
 dignus esset Augustinus, si opiniones falsas, et
s in quas ex disputationis furore praeceps actus fue-" ral, pro catholica veritate publicasset ? Audiatur
e Suarez , prolegom. 6 de Gratia, cap. 6 : < Ulterius,
e inquit, addimus quidqnid in hac materia Augustinusut certum affirmat, et ad dogmata fidei pertinere, aquolibet prudente et erudito Ibeologo esse tenendum
[i et defendendum, etiamsi non certo constet esse ab
i Ecclesia definitum, tum quia cum Ecclesia tantum inhac materia detulerit Augustino, ut ejus doclrinam
ti in damnandis erroribus gratiae Dei contrariis secuta
a fuerit, magna esset lemeritas privati doctoris, quiAugustino aliquid de gratia Dei tanquam orthoa
doxhm docenti contradicere auderet, prsesertim cnm
, tot annis, tanta sapieutia, tanlo ingenio, tanta dili-gentla et instaiuia, et, quod caput, tot donis et auxi-603. SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTiNI. 604liis.praeditiis pro divina gratia tuenda et explicanda
laboraverit. > Cum Suario sentit cardinalis Bellarminus,
lib. n de Gralia et libero arbilrio, eap. 11:
< Non posset, inquit, ideni Augustinus ab ingenti
temeritate defendi, quippe qui non solum tam acriter
pro falsitate certasset, sed etiam eam pro fide
calbolica yenditare ausus esset. > Hsec illi.Hanc sancli Palrjs de cpncupiscentia sententiam
ejusdem discipulj secuti sunl, Sanctus Fulgentius, in
epistola de Bono cpnjugali, cap. 3, scrijait: <.Ip illis
nempebonis, quae fecit Deus, inyenitjir casta copulatio
uxoris el viri, in quibus Dei operibus Iibido non
potest inyeniri, nec aliquando justifiae congruit, quae
non hominibusex dono condiiionis, sedpeccatoribus
ex yitio primae prseyaricaiionis accessit. > Sanctus
Prosper, seu Pomerius lih. m de Vita cpnlemplatiya,
cap. 2 : < Piis, inquit, conatibus nostris resistit ipsa
concupiscentia vitipsa, non naluraljs, s^d naturse nqr
strae.iuditaipoenaliler et inserta, quae peccato facta
est, el peccatum, si vicefit, ' ;facit. > Fayet AugustiV
nianse seiitentiac synodus Tridentina in decretp o>
peccalo originali, ubi tradit concupiscentiain ab Aposlolo
peccalum appellatam, quia ex peccalo est, ef ad
peccalum inclinat. Inclinare autem ad nialtim est
proprium habitus viliosi, hominem ad prava semper
prppelieiitis. Nec defuere plurimi ex scbolasticis qui
recitalara Augustini senlentiam strenue propugnarent:
Pelrus Aureolus, acerrimi ingenii vir, in 2,
dist. 30, art. 2, scribit: < Habitualis rebeHio appetitus
sensilivi non est in nobis natura appetitus sensitivi
tantum. Hoc dico propter opinionem quorumdain
qtii dicunt quod appetitus relictus purae naturae suse
adliuc haberet in se habitualem illam rebellionem.
Ego dico quod ex se est nidifferens ad obediendum
,.vel non obedicndum rationi ; per aliquod autem additum,
puta per quali.talem morbidam, fit inobediens
rationi. Et haec conclusio pnsset probari atictorilatibus
et ralionihus ; est enim expressa senfentia Augusfini.
> Earadera sancti doctoris senlentiam slrenue
tueturnoster Gregorius Ariminensis, 2, dist. 30,
qusest. 1, arl. 2, ubi ait: < Hanc Auguslini sententiaro
secutus est Magisler, iit patet in ista distinctione
30 et seq.,in quibus, ir.idai de ista materia, et mnlii
eiiam anliqui ac moderni sequuntur doctores. > Jta,
teste Aureolo, contraria Augustino senlentia quprum-c
dam tanlum fuit, ubi ex Gregorio sancto doclori
multi antiqui, ac raoderni scripiores ttim temporis
adbserebant. Hinc factum est, ut famosam illam qualitatem
morbidam nobilissimi scholastici e Nominalium
secla antiquitus juxta Augustiniana placita defenderint.
Ex recentioribus pnus mihi sit instar
pmnium P. Macedo, qui, lib. IV de Ciavibu ? D. Petri,
cap. 10, part. 2, sancfi dociorissentenliaro soli.
dissime, ut csetera, communit. Imo celebres e.tiam e
societate scriptores concupiscenliam et mnlam esse
et nulla ralione inter Dei opera deputandam tradi dere.
 Bellarminus, grande non societatis tanlum,
« ed catholicse eiiam Ecclesise decus, lib. vi de Amissionegratiae
caputi4 ila inscribit: Qstenditur conAtra Pelagianos concupiscenliam esse malam. Quod
postea pluribus argumentis ex Auguslino desumptis
deroonslrat. Octavum argumentura ejusdem repetam
: < Malum est, inquit, ul inferiora superioribus
reluctentur, id enim contra sequilatem et reclam rationem
est ; at propter concupiscentiam pars animse
inferior superiori, id est, rationi repugnat, iegi mentis
non paret, spirilui adversatur ; quis igilur ambigat
an ea raalasil appellanda ? s Quod estargumentnm
Auguslini, lib. v contra Julianum, cap. 5. Joannes
Bagocius, li.b. 5 Demonstrat. dogm. Christ.,
disput. 8, cap. 1, sect. 3, sancti Auguslini sententiam
pluribus probat, et.concludit: < Absit autem
ut quisquara cathplicus Deum rei tam foedae el ad
malum importmie incitantis auclorem credat, cumgtamensi hominefn nullo praecedente peccato cum
jjlo peccali fpmite condidisset, tam ejus quani naturae
liumanae, et omnium naturalium qualitatum facullaturnque
aucjpr esset existimandus ! » In hac
eadem sententia cum Augustino jcoacinitdocfis* !mus
 P, piisalda, qui cum tbeologicam catliedrara in
cqllegio Romano moderarelur, eamdera doctrinam
dicfavit. Hinc iq publieis thesibus a Patribus societaljs
anno 1658 de more aesiivis horis propugnalis
Augustiniana sentenlia his plane verbis concepta
proponebatur : < Haec concupisceniia, quo sub no
mine mulla comprehenduntur reducibilia ad unum,
naiura sna est vej pars peccati vel effectus peccati,
estque in nalura Jiumana vitium, eliam corrupiio et
jnfirmitas, et neutiquam naluralis constitutio etQ coraplexio illius. Consislit in habiiu quodam pravo
efcorruplo, qui languor animse est et diciiur, et eodem
modo reducendus est vel non est ad praedica^
. roentura qualitatis alque infirmitatis corporalis, cujus
modum imilatur. Minus illius habitus est inordinatio
yirium animae inter se, et non subjectio parlis
inferioris ad superiorem. >Plqna autem argumenta sanctus doctor contra Julianum
concupiscenliam defendentera congessit,
quem etiam acuiis subinde salibus persiringit irridetque
hsereticus, leste eodem lib. u conlra Julianum,
cap. 7, toto libro secundo, et priori parte tertii
cohtra librum priinum de Nupliis et concupiscentia
ab Augustino afl Valerium missuni pro suspepia
laborat, quem sanctus Pater lib. iv et vD prioris operis refellil. Dabo eam in rem unum et alterum
ejusdem argumenlum. Lib. IV, cap. 15, iia
urget : < Duo enim bona quse a Patre Deo sunt, inter
se pugnare nqn possunt, pugnant autem inter so
contineulia et concupiscentia. Qnid horum a Patr^
magis velis esse responde. Video quas patiaris anguslias ;
fayes quidem concupiscentiae, sed erubescis
conlinentise. > Confirmalur primo ex lib. v, cap. 7 :
< Nulla pugna est sine malo. Quando enim pugnatur,
aut bonum pugnal et malum ; aut malum et malum ;
aut si duo bona inter se pugnant, ipsa pugna est
magnum malum. » Cum autem conlinentia contra
concupiscentiam pugnet, hanc malam esse ibidem
Atiguslinus deducit. Hinc ait: < Adbuc non eyigilas,605 VINDICIiE AUGUSTINIANJE. 606ut intelligas, nostram naturam non esse, sed vitium, A
contra quod virtute pugnarous. > Confirmatur.se- !
cundo ibidem : < Quando enim libido vincit, vincit 1
et diabolus ; quando libido vincitur, et diabojus vincitur.
Quem ergo vincit libido, et a quo vincitur,
est hostis ejus. Cum quo autera vincit et vincitur,
auctor est ej’us. > Vis harura rationura in hoc consW
stit quod Dei dona sese invicem fovent ac perficiunt ;
ideo enim mulliplicantur, non ut priora a posterioribtts
destruanlur, sed ut novo cumulo ab eisdem
augeantur ; itaspes fidem munit, et utramque charitas
corroborat. Posteriora enim dona danlur in
praemium bonorum operum, eisque subjectum redditur
melius. Cum autem continenlia sit donum Dei,
ut ex prima ad Corinthios Epistola, cap. vn, probat
Augusiinus lib. i de Nuptiis eteoncup., cap. 3, con- B
sequens est ul concupiscentia naturale Dei donum
esse non possit, sed vitium solumroodo sit ac defectus.
Alterum argumentum, quod sanclus doctor
eontra Julianum urget, tale esl: Nullum opus Dei est
roateria pudoris ; atqui concupiscentia est materia
pudoris, non igilur illa est opus Dei, ei ex consequenti
non est perfeclio naturalis. Major est certa ;
etenira vidit Deut cuncla, qum feeerat, et erant valde
bona (Gen. i, 31). Bonum auiem non est maleria
pudoris, sed gloriae ac laudis. Audialur Auguslinus
lib. n de Nuptiis et concup., cap. 9 : < Quid enim potuit
Deus facere, quod ejus prsedicalorem pudeat dicere
 ? Et quod est gravius, pudeat hominem alicujus
operis, quod non horao, sed Deus feeit in homine,
cum omnes opifices quanto possunt labore, et indti- G
slria id agant, ne de suis operibus erubescant, »
Porro concupiscentiam esse materiam erubescenlise
ac pudoris certius est quam ulla aliunde petita ralione
evidcntius fieri possit. Scribit ibidem sanctus
doctor, cap. 5 : < De hac (concupiscentia) erubuerunt
etiam qui primi pudenda lexerunt, quse prius
pudenda non fuerani, sed tanquam Dei opera prsedicanda
alquc glorianda. Tunc ergo texerunt quando
erubuerunt ; tunc autem erubuerunl quando post inobedientiam
suam inobedienlia roembra senserunt. >
De lioc ipso passira Aiigustinus agit eliam in Opere
imperfecto.Jmo subtiliter et acute Julianum yejlicat, qui Iaudaret
concupiscentiam simulque contra earadem pugnaret,
laude quidera eanidem bonara fingens, sed D
pugna raalam contestans. Cura vero Augustirii sentenliae
aculeis undique armatse sinl, quibus non roodo
baereticus pungatur, verum etiam ferialur, quasdam
hic libet subnectere. Ilaque libri iv initio scrihU:
<Hpc malura conlra me laudaudo, adyersarius meus
videris, sed Jn te dehellando, meus testis es. Si auteni
hoc non debellas, tqus hostis es. > Xongior sane
est senlentia lib. m, cap. 21, sed saiibus tota aspersa
est. < Fortasse ergo, inquit, Jaudare te fingis, si pugnare
non fingis. Nam quomodo fideliter siroul agas
duo isfa, non yideo, ut et laudes velut amicam, et
cspugnes velut inimjcam. Urium*e »rum credimus,
scd eiige quod credaraus. Si ex animo pugnas, nonA ex animo laudas ; si aulem siropliciter agis in praeconjo,colludis in prselio. > Et postea : <Mal !em te falJaciterlaudare concupiscentiara, quam fallaciter impugnare.Tolerabilius enipi lingua tua quam vitamenlitur, tolerabilius sententia quam continentia sirniulatur. Fingis quippe laudera qua. sis adversariussentenliae meae, si non fingis castitatem qua es adver'sariqs concupisceniise tuse. » Rursus capite ultiraoejusdem libri sic Julianum premit: « Quid esl quodi laudas cum quibus pugnas ? Quomodo virtute hoslesdebellare te credam.quos verbo lacerare non audes ?i Si ambo concupiscentiara debellamus, quare non. ambo vituperamus ? Quamtejacias expugnare continenlia,quare non vis daronare sentenlJa ?> Quodt vero Pelagiani continentiam praecipue profitebjintur,. Bquacontraconcupiscentiam belluni gerebant, Augu !stinus ex ipsorum sententia conlinentiam in suspicionemsimulationis adduci lepide ibidem inferengr addit : < Bellum vestrum Jatet, amicilia patet. Ext hoc quod patet, suspectujn facis ess.e quod latet.j Quid enim vis credainus de bello quod geritis in. operto, quorum amicitiara cernimus in aperto ? Quo ;modovisut arbifremur adversus aculeum te di#nicaree libidinis.eum libros impleas laude libidinis ? Verumj ecce vinco suspicionem meara ; expugnarg te eredos qtiod laudas, sed laudare te doleo quod expugnas. >Praeierea lib. iu, cap, 21 ; < Yisenim yincereconcu.piscentiam expugnationeej’us, me verqlaude ej’us. Seds ego respopdeo: Ut vincatur qui laudat. judieet qui pug,nal. Si enim malum est, cur laudal ? Sj bouuni est,. G cur expugnat ? Si aulem nec bonum nec maliini » est, utquid laudat, ulquid expugnal ? Quanijiu igiitur expugnator Jibidinis eris, tandiu proipe contrate ipsum judex eris. An forte adyersus libidinera.nons cenabis, ne in isto, quod mecum habes, certaminesupereris, dicens tibi ipsi, Melius non pugno quams ostendo pugpando malum esse quod Jaudo ?NoIi,obsecro te : qui.d enim sum ego, queni pro magnoa desideras vincere ? Vincat te potius yeritas, ut tu- Jibjdinem vincas, > etc^ Quare veluti prostratp adyer>sario insultat Augustipus: < Vicioria de te mea illoe maio tecuiri pugnanle secura est. > Lib. iy, cap. 2.Sanclqs doclor inde etiani Pelagianorum sententiainexpugnabat, quqd Jaudarent Jlli continentiam,quae laroen inimica erat concupiscentise, quod nond D minus eleganter quam feslive saepe objicit Juliano .< Duo enjm bona quae a Deo Patre sunt, inter seo pugnare non possunt, ptignant autem inter se conli(inentia et concupisceniia. Qqid horum a Patre magis: . vclis ftsse responde. Yideo quas paiiaris angusiias ;s faves quidern concupiscenlise, sed eruhescis continentiae.Vincat pudor tuqs, eoque vincatur errore tuqs. > Lib. iv, cap. 13. Lepide ideifl ipculcat cap.a 14 : < Inter se helligerantes tanquam in bellolimidus:- ambas laudare conaris, velut inimicam inetuens hasbere, quce potuerit alterain vihcere, > Cuni Juljanusst pontinentisecuUorem profiteretur, erat enim episco>,pus, irridebatur ab Augpstino quod libidinis laudatonremageret: < Vir forlissjmus nocturnorjim etsi nonC07 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 608administrator, certe exhortator, prsedicatorqne bel- i
lorum. » Lib. v, cap. 7. Quem tamen ad eam piavam
sententiam deponendam borlabatur : < Rogo te, si
libido ista, ut credimus, solam tibi ingerit molestiam
resistendi, nullam vero exhibet voluptalera, cur ei
quamvis falsae tam magnara Iaudis persolvendam putas
esse mereedem ? > Lib. m Operis imperfecti,
cap. 76, addens cap. 87: < Nunquid ideo te plus amabit ?
Prorsus falleris: illa non amat hominero, sed
plane stimulat, ut araet quod amare non debet. >TJtrique sancti Augustini argumento duplicem responsionem
repositam video. In primis Julianus dicebal
duo in conctipiscentia distinguenda esse : naturalem
vim, et pronilatem ad speciera per generationem
propagandam, et exCessum ejusdem, quo
eliam ad inhonesta et illicita homines propellit. Hlud 1
primum esse bonuin, donum Dei, laudabile, nec
materiem pudoris ; hoc vero alterum esse quid vitiosum
ac vituperabile. Hanc Juliani responsionem secutus
est Moraines. Alii vero recentiores, cum eos
pudeat Juliani verbis loqui, alia via evadere conantur
: dicunt concupiscentiam esse donum Dei ; at
cum aliqua imperfectione, cum omne creatum sit defeciuosura ;
pudicitiaro aulem pugnare conlra imperfectiones
eoncupiscentiae, ac eisdem resistere,
harum erubescere, de his confundi. Ex his tradunt
non inferri malum esse id cui imperfectiones illse
connexse sunt, sicuti voluntas est peccabilis ob sui
imperfectibnem, quia est ex niliiio, et tamen non
confundimur de illa, neque dicimus eamdem esse
malam et vitium naturale. Sed neuira responsio sa- (
tis est ad infringendam virn argumentorum Auguslini.
Primum Juliani ac Morainii responsum ssepe refellit
sanctus doctor. Lib. v contra Julianum, cap. 7 :
< Quid enira, inquit, le adjuvat, quod reprehendere
videris ejus excessum, cujus approbas motum ?Tunc
enim excedit licitura limitem, qnando ejus motibus
cedilur, quia malo resistitur, ne bonum castitatis
intereat, si huic malo non resistatur. > Acute : siquidem
est mala eo ipso quod ad malum impellit ; fiaec
enim est proprietas liabitus viliosi, inclinare ad actum
inalum. Hinc optimo jure P. Macedo exemplo
habitus vitiosi, quem Suarez, disp. 44 Metaph., sect.
13, num. 20, negat posse a Deo produci in homine,
quia Deus ea ratione inclinaret ad malum, eumdem
doctorem premit concedentem concupiscentiara 1
posse a Deo in homine in statu naturse purae produci.
Praelerea, lib. iv, cap. 14, idem Augustinus
ait: < Ut non liat malum excedendi, resislendum est
malo concupiscendi. Duo ergo mala sunt, quorum
unum habemus, alterum facimus, si ei non resislimus,
quod habemus. > Item lib. m, cap. 20, ait:
< Deinde incipis disputare de exeessu concupiscenlise,
quem reprehensibilem dicis, quasi in ejus moderatione,
cum ea bene utilUr eonjugatus, equus
ipse, qui malus est, et non potius sit ejus auriga laudandus.
> Hinc idem Pater, lib. i Operis imperfecti,
cap. 70, scribit: < Si ei consenlis, maluiii agnoscepeccandO ; si ei resistis » malum agnosee piijjtiando.iAPraeterea, lib. iv ejusdem operis, cap. 41: <Ecce
ergo dicis Deum in homine modum instituisse libidini ;
cur in eo mbdo non stat, in quo est divinitus
instituta, sed eum, nisi coerceatur, egredilur ?Quomodo
ergo bonum dicitur, quae urget et compellit
hominem facere roalum ? > Et concludit: < Excessus
proinde libidinis in peccato est, sed etiam iropulsus
incrimine, > nempe vitio per modum habitus. Sed
nee altera responsio probari potest. Nam imperfectio
consistit in privatione ac carentia perfectionis et
actualitatis, vis aulem concupiscentise' impulsiva ad
malum explicat validiorem causalilatem ; unde nequit
constitui in sola privatione, quae nihil potest
causare efficienter, sed ut purus tantum lerminus a
quo, ut docent Aristotelici. Quare, sicuti habitus viBtiosus, quo efficacius movet ad actus pravos, majorem
dicit intensionem suae entitalis, ila etiam concupiscenlia,
quo potentius exciiat ad actus quoseunque
inhonestos, majorem intensionem suae aclualilatis
osiendit. Praeterea eadem responsio refellitur:
quia omnis virtus seu passio naturalis habet aliquos
motus bonos, inde enimboniias naturse a posteriori
cognoscitur ; at concupiscentia nullos actus bonos habet,
iit probat Augusiinus lib. IV contra Julianum,
cap. 2 ; nam in sanctis continenlibus concupiscentia
nullos aclus bonos exerit: < Quid ergo, inquit, illic
agit, ubi malum est quidquid agit, ac si ei consentiaturel
peragit ? Quid ibi agit haec concupiscenlia,
ubi nihil boni concupiscilur ex illa ?. Quid ibi agit
libido, ubi nihil boni libebit ex illa ?> Lege ibiG plura.■ Diees sanctos conlinentes ad majorem perfectionem
voluntarie sibi interdicere actus bonos concupiscenlise,
quos uxore ducta possent licile exercere.
Hancresponsionem capite illo secundo explodit Augusfraus
dicens: <Pudicitia conjugalis inhianlemconcupiscentiam
sive de illicilo sive de licito percipere
voluptatem, frenat ab illicito, permiltit ad Iicitum ;
lioc est bonum, non tamen ejus, sed bene utentis
bonum est. Quod autera ipsa concupiscenlia facit
sive ad licitum sive ad illicilum indifferenter ardere,
ulique malum esl. Hoc itaque malo bene utitur pudicilia
conjugalis. > Et quidem ubique Augustinus
constanter docuil eonj’uges bene uti malo. Quod rursus
inde probavit, quia concupiscentia in conjugatisD impellit ad malum, excitat in feminas prsegnanles,
et in orone libidinosum opus insurgit. < Non importtine,
ait ibidem, in conjugatis esse dicalur. Si enim
summura culmen oblinent pudicitiae conjugalis, faciunt
boni aliquid per illam, quamvis nihil faciant
propter illam. > Sane nusquaih sanctus doctor vocavit
concupiscentiam bonum, sed ubique malum
dixit, ut plane evidens fiat secunduro propriam essentiam
esse roalam, non vero secundum imperi. feciionem annexam, ut recenliores illi contendunt.
lroo ssepius urget contra Julianum, admissa semel, concupiscenlia ex prima hominis productione eidems inserla, Manichseorum hseresim promoveri, qui cum
concupiscentiam esse malum videant, neque Deu »609 VINDICUB AUGUSTINIANJE. 610bonus mali auctor stalui possit, statira inducuut
Deum malum concupiscentiae malae condilorem. Ita
enim discurril lib. i conlra Julianum cap. 8 ei seq. ;
lib. v, cap. 16, et in Opere imperfecto, lib. ni,
cap. 178, 208,„213 ; lib. v, cap. 30 ; lib. vi, cap. v
et 36. Dabo unum testimonium ex eodem lib. vi,
cap. 6 : < Tu autem, qui nesciens quid Ioquaris, objicis
mihi quod dicam Deum creare peccatum, resiste
Manicbaeo dicenti, in discordia carnis et spiritus,
inter se contrarias mali et boni apparere naturas.
Unum est quod respondemus, ut pestis ista vincatur,
banc scilicet discordiam priroi hominis in nostram
vertisse naturam : quod tu negando conaris ut
vincant, satisque manifeslaris fictus Manichseorum
oppugnator et verus adjutor. i Capite etiam 14 et
fuse et erudite idipsura deducit. Exemplum autem '.
quod iidem scriplores ex voluntaie, ob sui nihileitatem,
a qua ortum habel, peccaio obnoxia afferunt,
non est ad rem, siquidem voluntas plures aclus bonos
elicit, qui in suo ordine naturali boni sunt et
laudabiles, unde et ipsa bona esse cognoscitur. At
concupiscentia nullos actus bonos habet, nullos enim
ad licilum lanlum terminum exerit, sed ad illicila
quaeque exsesluat, a voluntate aulem in honesta mela
illius actus figitur, ita ut ad velita non prorurapai.Opponunt Augustinum lib. ijtelract. cap. 9 dixisse
: < Quamvis ignorantia et difficullas (loquitur de
difficultate orta ex concupiscentia) etiamsi essent
hominis primordia naturalia, nec sic culpandus, sed
laudandus esset Deus. > Ergo, inquiunt, ex Augustino
laudandus esset Deus, taraetsi hominem creasset
absque perfecta concupiscentiae subjectione. In
uno hoc tam claro, ut aiunt, Augustini teslimonio sibi
vicloriam canunt, cum tamen sariclus doctor innumetis
locis oppositum asseruerit, nec ibidera, ut ipsi
perperam arbitrantur, ipsorum sentenliam docuerit.
Etenim sanctus doctor eo Joci contra Manichaeos dispulabat,
qui dicebant concupiscentiam esse malam,
et impossibile esse sine illa hominem produci ; et
cum a Deo bono creari nequeat, malam quamdam
naturara oronium malorum productricem commentabantur.
Augustinus, ut eosdem refelleret, hypothesim
utramque gralia disputationis admisit, nempe
bominem cum concupiscenlia creatum, et sine isla
uequaquam creari potuisse. Urgebat vero haerelicos,
eiiam tunc Deum fbre Jaudandum, ham nulla culpa
Dei fuissct facefe quod fieri non poterat. Manichseos
autem putasse impossibile esse condi hominem sine
concupiscentiae malo testatur sanctus doctor lib. i
contra Julianum, cap. 5, et lib. m, cap. 12. Igitur in
illa hypothesi adhuc esset laudandus Deus, ut lib. ui
de Libero Arbitrio ab Augustino probatur. Hinc idem
scribit lib. i Relract., cap. 9 : < Quae dispuiati » contra
Manichseos habenda est, qui non accipiuut Scripturas
sanctas veteris Testamenti, in quibus peccatum
originale narratur. > Postea: < Conlra Pelagianosautem
hoc defendendum esl, quod utraque
Srriptura commendat, quam se accipere profitentur. >
Nempe malum concupiscenliae non esse a Deo inA prima productione homini insertum, eo quod fecerit
Deus hominem rectum (Eccle. vii)  ; quod tesliraoniura
ssepius inculcat contra Pclagianos, lib. xiv de
Civiiate Dei, cap. 11 ; lib. xin, cap. 14 ; lib. de Corrept.
et grat. cap. 6 ; epist. 105, ad Sixtum ; lib.-iv
Operis imperf., cap. 44, et alibi. Concupiscenlia aulem
rectitudinem hbminis sustulit, illumque in 1111—
cita declivem, imo praecipilem fecit. At Augustinus,
praeler boc testimonium, alterum etiam celeberrimum
adliibuit ex cap. 40 Ecclesiastici: Jugum grave
tuper filios Adam a die exilus de venlre mdms eorum,
etc, quod in Opere imperfecto in omnibus pene
paginis repelit, probans Deum injusliliseaccusandum,
si jugo victricis concupiscentiae hominem nulla culpa
praecedenle aggravasset ; id enim sumiha ifiiseria est,Bacgravem inde pcenam homo experilur ; omnis autem
poena injusle infligilur, si nulla eamdera cttlpa
meritaesi. Igiiurillara hypolhesim, quam agenscura
Manicbaeis disputalionis gratia Augustinus admittebat,
hrlibris contra Pelagianos non modo non probavit,
verum etiam solidissimis argumenlis explosit.
Julianus plura argumenta congessit ut probaret
concupiscenliam esse perfectionem naturalem horoinis,
esse bonum, solumque ejusdera excessum esse
culpabilem. Lib. iv Operis imperf., cap. 56, eo utitur
argumento, quod concupiscentia sil perlectio naturalis
pecudis, et bonum ejusdem ad speciei propagationem
inserviens ; unde eadem quoque dicenda.
videlur hominis perfectio, qua parle cum brulis secundum
gradum sensilivum convenit. Rursus lib. iC ejusdem Operis, cap. 70, arguit quia concupiscentia
fuit ante peccatum ; ideo enim Adam peccavit, quod
appetilus sensilivus ejusdem velilum fructuro concupivit.
Prseterea si concupiscentia est posna peccati,
igitur laudanda est, bona est, honesla est: siquidero
bonuni atque boneslum est peccatorem puniri. lia
arguit apud Augustinura lib. v prioris Operis, cap. 4.
Denique exemplo ciborum probat ejusdem excessum
esse culpabilem ; nam ut illi boni sunt, malus lamen
potest essc illorum usus, ita bona esl concupiscentia,
licet malus sit ejusdem abusus. Apud sanciura Patrero
lib. lii, cap. 20, et lib. i de Nuptiis et Concup.,
cap. 19. Respondet Augustinus ad primum, concupiscentiara
in pecude esse perfeclionein, quia est conforrais
ejusdem naturae, nec repugnal spiritui in b ;uDlis. In homine autem dicii defectum, vitiura ac cor•ruplionem
naturae, unde ait libro de Peccato originali,
cap. 40 : < Tantse namque excelleiitiae est in
compai ationc pecoris honio, ut vitium hominis natura
sit pecoris. > Et lib. iv Operis imperfecti, cap.
56 : < Sic ergo, inquit, in libidine agnosce ct pecoris
naturam, et hominis poenam, si animam non babes
asininam. > Ubi etiam notat concupiscenliara in
brutis non inbiare in prsegnantes et in actus coniia
naiuram, uti facit in homine ; unde pejor longe esl
in homine libido quaii) in brulis. Ad secundum respondet
ibidem negando in terrestri paradiso aclura
concupiscenliae praecessisse aclum volunlatis comedendi
pomum vetilum. Do ejusdem verba : < Prseces-611 SUPPLEMENf UM AD OPERA S. AUGUSTINI. 612sit, inquit, roala voluntas, qua serpenli subdolo
crederetur, ct secuta est mala concupiscenlia, qua
cibo inbiaretur illicilo. Ac per hocquamvis jam u.lraque
mala esset, tamen voluntas cupiditatem, non vo-.
luntalem cupidilas duxit, nec praecessit voJunlatem,
nec restitit voluntati, » Ad tertium negal illalionem ;
etenin concupiscenlia, prout est pcena, honeste a
Deo intenditur, at roala est respeetuhominis cui inlligitur ;
iia mors mala est homini, bona respectu
Dei illam decernenlis in poenam peccati. Additexemplura
de caecifate cordis, qua Deus uti judex in posnam
prseleritorum criminum punit delinquentes,
quibus tamen illa estmaximum malum, et concludit:
< Proinde omnia quse pro hac lua cseca et inconsiderata
opinione dixisti, qua camis concupiscentiam
eo ipso quod eam poeiiaiit diximus esse peccati, non
solum non viluperandam, verum eiiam laudandam
pmasli, quaralibet prolixa disputalione in eo fueris
iramoratus, cvanuisse certissimum est. > Ad quartum
respondet jdem Augustinus lib. 111 contra Julianum ,
cap. 20 : < lta enim , inquit, nou jntelligis quid loquaris,
ut non vides crealuram panis et vini non
concupiscere adversus spiritum, sed ipsam potius
jnhonesle a male utentibus concupisci, et ea forinsecus
in nostrum corpus intrare. > Hinc neminem
pudet in propatulo comedere, uii olim Romanorum
imos fuit, at licite concupiscentia palam uti conjuges
erubescunl, ut plane appareat malam esse concupiscentiam,
cum vel licilus ejusdem usus pudorem incutiat,
Videalur sanclus Pater lib. i ad Bonifacium,
cap. 16.Objicihnt recentiores contra eamdem sancti doctoris
senlentiam. Motus concupiscentiae prseveniunt
rationem, quia sunt ante omnera electionem, ergo
concupiscentia non est omnimode subjecta ralioni,
cum habeat molus anie omnem actum illius. Rursus
inquiunt: Horao appetilu rationali feriur in honesia,
appelitu sensitivo, seu concupiscenlia fertur in delectabilia ;
ergo vehemenliori impelu ista inhiat in
delecfabilia, quam ille in honesta, siquidem cum objecla
honesta reprsesenlentur per species aiienas,
minus movent quam deleciabilia , quae per species
proprias de prsesenti sensum alliciunt. Denique instain
: Nullum quod est debitum nalurae est amissum
per peccatum, atqui est amissa subjectio partis inferioris
respeclu appetitus rationalis, igitur ea subjeciio
non est perfectio debita nalurae. Haec tamen
olim ab Augustino diluta sunt. Respondet ad primum
quod in poenam lantura peccati motus concupiscentiae
praeveniunt deliberationera appetilus rationalis ;
unde si horao non peccasset, motus appetitus sensifivi
praecessissent quidem voluntatis actus , non illi
quidem viro inferendo acrationem graviori impelu
prseoecnpando, illamque absorbendo, uti de facto
contingit, sed suaviter alliciendo, quod et in paradiso
accidit, ubi < non voluntatem cupiditas duxit,
nec prareessil voluntatem, nec restitit voluntaii, >
lib. i Operis imperf., cap. 70. Ad secundum negatur
consequentia: etenim rectus ordo exigit ut inferiusAasuperiori, non vero superius ab inferiori movealur.
Uride optiraa liominis cohslitutio petit ut pars
ejusdein superior pleno jure in inferiorem utatur,
non vero ut isfa iliaih sibi stibjuget ac supplanlet.
Peftinet autem ad liOmihis poenam ac miseriam, ut
inore pecudum fortius a delectabili trabaiur quam ab
lionestb, et hoc pfovenit ex ignoiahtla, qiiod alterum
ex peccato origiriali in liumanum genus defivatum
viliuni est ; ueque enihi si peffecte hofiestum
repraeserilaretuf voltiniati, ab ista dimiltefetuf delectabili
eiecto. Itaque in illa praeponderantia et majori
vi in trahendo, quae inest delecfabiii supra honesturii
in statu naturae lapsae, pars febeiliohis appelilus
sensilivi conlra ratiorialero consisfif. P.orfo haec
scribif Augustinus lib. V coritfa Juliariiim, cap. 3 :'B < Si prudenter hic saperes, profecto esse iriiquitatem
videres, qua pars inferior homiriis repiigriat superiori
aique meliofi. > Terlium argiiraerituih nullurii
est, nam in serilenlia Arigustini falsum est post primum
peccaturo naluralia mansisse integfa, bomo
enim per peccalum fuit spolialus gratuilis, et laesus
insuper in naluraiibus, quod ex parabola Peregfini
Jerichoniini Lucae 10 suadetur integro fere volumine
a Florentio Conrio archiepiscopo Thuaroensi. Tesfimonia
vero Augustini in earadem rem indical P. Haicedo
in Corlina, thesi 34, et lib. iv de Clavihus Petri,
in centr. de Peccalo originali, cap. 12, ubi valide
pro sancli doctoris sentenlia deeertat.Unum obslare videtur, quod acerrime urgent recentiores.
Etenim damnala est hsec proposilio BaiiC 55 : Deus non poluissel talem ab inilio creare hominem,
qualis nunc nascilur. Quare potuit Deus condere
hominem in slatu naturac purae subjectum concupisceniise,
qualis modo nasciiur. De his propositionibus
Baii varie sentiunt theologi. Pater Vasquez,
magniinter recentiores nominis, 1-2, disp. 190, cap.
18, proponit verba bullae quae ejusruodi sunt: < Quas
senientias stricto coram nobis examine ponderatas,
quanquara nonnullse aliquo modo suslineri possent,
in rigore tamen et proprio verborura sensu ab asserloribus
inlento haereticas, erroneas , suspectas, temerarias,
scandalosas, et in pias aures offensionem
immiltenles , respective, el quaecunque super iis
verbo seriptoque emissa prsesentium auctoritate damnamus.
> Dequacensura ita idera judicat: < MultaD (ex illis proposilionibus) conlinentes acre judicium,
quo doctor ille aliorum opiniones criminabatur,
damnari lantum, ut scandalo et offendiculo patentes,
et hac ralione solum prohiberi ; nam et audacia nimiaque
arrogantia in aliorum senlentiis raaligne vellicandis
ac lacerandis, non parum scandali afferre
solet, a quo docli et prudentes theologi in suis scriptis
abslinere deberent. > flsec autem confirmat locupletissimo
testimonio cardinalis Francisci Toleti,
qui in causa Baii Lovanium ab aposlolica sede delegatus
fuit. Quare cum Baius Pelagianse haereseos incusaret
asserenles hominem talem potuisse a Deo
creari qualis modo nascilur, hinc ob infamiae notam
quam oppositae senlentiee auctoribus inurebat, ejus-613 VINDICI^ AUGUSTlNIANiE. ' 614dem propositio censurse subjeefa est. Hoc autem
patet ex censuris ejusdem, quae in eadem bulla referuntur ;
v. g., propos. 37 ait: < Cum Pelagio sapit,
qui boni aliquid naluralis, hoc est, quod ex natufse
solis viribus orlura ducit, agnoscit. > Quam sententiam
defendit Vasquez, 1-2, disp. 190, cap. 18, ubi
testatur censuram fiaii, non vero asserturo esse ab
apostolica se.de damnatum, cum in Arausicano canone
22 dicalur: Nemo habet de suo nisi mendacium,
el peccalum. Praeterea propositio 13 iia scribilur:
< Pelagii sentenlia est: Opus bonum cilra gratiaro
adoptionis factum, non est regni coelestis meritorium.
> Quare cum Lovaniensis scriptof oppositam
sententiam de creatione hominis cum concupiscenlia
ab auctore natupe inserta Pelagianismi dubio
procul de more incusaret, meriio ob censuram ejusdem
propositio uti scandalosa proscripta est. Rursus
in bulla Baii propositiones dicuntur damnari respective,
nempe, in proprio verborum sensu ab assertoribut
intento. Proposilio illa 55 damnatur respective ad
propositionem 27, quse est: < Jntegritas primae crealionis
non fuit indebita humanse naturoe exaltaiio,
sed naturalis ejus conditio. > Quasi subjeclio concupiscentiae
non fuerit ex dono Creatoris, sed ex exigentia
nalurali humanae substantiae, tanquam propria
passio ejusdem, quod falsum est. Nam haec duo
distinguenda sunt: eoncupiscentiae subjectionem dalam
primo homini ex exigentia rei creatae, vel ex
pura puta decentia. Primum enim negatur, alterum
a nobis asseritur ; et hoc patet ex Augustino ,> scribeute
lib. m conira Julianuro, cap. 11: < in natura
hominis ante peccalum pacem decebat esse, non
bellum. > Scio eumdem, lib. n de peccatorum Meritis
et remissione, cap. 22, haec scribere de primis
parentibus : < Quamvis corpus animale gestarent,
nihil inobediens in illo adversum se raoveri sentiebant.
Faciebal quippe hoc ORDO JUSTITI^E , ut quia
eorum anima famulum corpus a Domino acceperaf,
sicui ipsa eidehi Domino suo, ila illi corpus ejus
obediret atque exhiberet vilse illi congruum sine ulla
resistentia famulatum. > Ubi. nomine justitise non
rigorosum debitum in natura humana fundatUm
inlellexit, sed ex decenlia solius Creatoris derivatum.
Rursus sciendum estaliquas propositionessequivocas
modo ab Ecclesia rejici, modo approbari. Hoc
oslendimus lib. n Hist. Pelag., cap. 20, de illa propositioue:
< Unus e Trinitate passus est, > quara
Hormisdas rejecit, at Joannes U, Vigilius ac synodus
v, uli Catholicam definiverunt. Etenim in sensu
Eutychianoruni damnata fuit, quasi Verbum in naturadiviua
passum dicerelur ; et licet alii adderent
passum carne, attamen cum ob affinilalem cum haejresi
Eutyebeiis suspeeta esset, jure sanctus Hormisdas
eamdem approfcare recusavit. Baius proposilione
74 bsec tradidisse dicitur: < Concupiscentia in
renatis relapsis in peccatum mortale, in quibus jam
' ; dominaiur, peccatum est. > Quod fafsissimum est,
nunquaro enim ipsaroet concupiscentia est peccatumj
ut ex Tfidenlina synodo constal. Quare propositioA illa Baii non soiuro ob censuram damnata est, verum
eliam quod haerelicorum recentium errori a Tridentiriis
Patribus damhato concineret ; ijli enim mordicus
sustinent concupiscentiam esse peccatum,, ut
. patet apud Bellarminum, lib. v do Amissione gratise,
cap. 5, in quo errore propositio 55 Baii, quod concupiscenliam
attinet, fundatur, a cujus tamen damnato
sensu longo intervallo distamus ; non enim dicimus
Deum non potuisse condere hominero cum
concupiscentia rebelli, quod illa sit formaliter peccatiiin,
sed quia licet ipsa peccaium non sit, cst tamenad
peccatum inclinans, et quidem vehementius
quam quilibet alius liabitus vitiosus ab homine
coniractus. Profecfo thesis illa Baii, hominem non
poluisse a Deo produci qualrs modo nascilur, juxlaB. amplam ejusdem expressionem vera est: quis enim
dixerit Deum posse condere hominem curn peccalo
originali, cum quo modo nascitur ? Hoc enim erat
illud absurdum , quod Pelagiani contra orthodoxos
urgebant, Deum esse auctorem peccati, si eo infectus
bomo nascebatur. Et quidem Martinus de Esparza^
insignis nostrse aetatis theologus, qusest. 10 de
Gratia, haec scribit: < Concupiscentia post peccatum
ila est soluta ut regnel in, carne peccati, hoc est obtineat
prsedominium adversus rationem, prseponderanteejns
inclinalione in malum, atque inperniciem
et damnationem hominis inciinaiioni rationis superioris
in bonum honeslum afque in salulem, et ullimam-felicitatein
ejusdem hominis. Quod tanturo ac
tam grande malum ocoupationis regni per partehi inCferiorera adversus parlem superiorem nequaquam
adfuissetin statu purae naturse. > Quare ex hujus
scriptoris sententia non poluit condi homoa Deo in
statu naturse purae cum concupiseeotia raiioni prsedominante
alque in eaffidem vim legislalivam exercente,
ui ibidem ad sextum loquitur, cum lamen
homo de facto tali concupiscenliae subjectus nascalur.
Hactenus de sensu illius 55 propositionis Baii.Quaeri polestan sanctus doclor adraiserit ul possibilem
eoncupiscentiam ralioni subjectam, ita ut non
secundum se, sed secundum praedominium supra rationem
earadem solummodo primo homiiii in sui
condilione inseri potuisse negaverit. -Respondeo
Augustinum sensisse concupiscenliam- securiduin se
esse vitium, et non soluro csse. yilialani. Ita illamD pronuntiavit vilium, quod noti est ex Deo , lib. i de
Nuptiis et concup., cap. 23. Idem habet lib. n, cap.
31, et passim conlra Pelagianos. Attamen hoc sibi
sufficere dicebat, si hae.retiei salteuv concederent
eamdem esse vitiatam , inde enim peccali originalis
vulnus stalim apparebat. Scribit sanclus doctor contra
Julianum lib. n, proxime laudalo cap. ult. : < Et
si non vult concedere vitiura esse libidinem , dicat
saltem per illorum hominuin inobedientiam etiam
ipsum vitium esse carnis concupiscentiam, ut illa
quse obedienter et ordinate moveretur, nunc inobedienterinordinatequemoveaiur,
> etc. Etlib 1. v ; contra
Juljanum, cap. v, ait: < Sed quod dicis, etiam
geniialia servire animi imoerib, novam qimmdam li-615 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 616bidinem dicis, aut forte nimis antiquara , qualis et
in, paradiso esse potuisset, si nemo peccasset. » Et
lib. H Operis imperf., cap. 122, scribit deconcupiscentia
: < Aut ergo nulla ibi erat, aut voluntatem
mentis nec praecedebat, nec excedebat. > Idem repelit
lib. iv, cap. 56, et Iib. iv prioris operis, cap. 5
et 14. Cseterum sancto doctori constans senientia
stetit, nullam fuisse concupisccntiam in primp homine
ante peccatum non modo secundum illam Vim
tyrannicam supra rationem, sed nec ullam oranino
licet rationi ipsi subjectara. Probatur hoc ex lib. iv
contra Julianum, cap. 11, ubi ait: < Quis enimnegat
fulurum fuisse concubitura, etiamsi peccatum
non praecessisset ? sed fulurus fuerat, sicut aliis
membris, ita etiam genitalibus voluntale motis, non
libidine concitatis ; aut cerle eliara ipsa Iibidine, ut
non nos de illa niroium conirisiemus, non qualis
nunc est, sed ad nulura voluntalis serviente. > Lege
cap. 14. Et lib. v, cap. 7, his adversarios vellicat:
_ < Sed ecce non vobiscuni de libidinis absentia prseseiuiavecontendimus,
nec dilectionem, quam debere
vos ei videmus, offendimus , sallem ipsam subdite
volunlatis imperio in illo felicitatis loco. > De hac
ipsa re agit sanclus doctor lib. i ad Bonifacium ,
cap. 17 ubi qualuor raodos assignat quibus nuptiarum
fecunditas perfici potuisset, quorum duo
postremi sunt : < Aut tunc ad nutum volunlatis
libido consurgeret, quando esse concubilum
necessarium casia pudenlia praesensisset ;, aut nulla
oraninoexislente ibi libidine, ut csetera membra quaeque
ad opera sua, sic ad opus proprium etiam genitalia
jussis volentium sine ulla difficultate servissenl.
> Postea de his duobus ait: < Duarum vero reliquarum
quamlibet elegerilis, non esl adversus vos
ulla contentione laborandum. Etsi enim quartam
nolueritis eligere, ubi est omnium obedientia merabrorum,
sine ulla libidine summa iranquilliias, quoniam
jara vos ei fecit veslrarum disputaiionum impetus
inimicos, illud vobis saltem placebit, quod
tertio loco posuimus. > Legendum est integrum caput ;
inde enira evidenler colligitur sanctum doctorem
censuisse nullam fuisse in terrestri paradiso
coucupiscentiaro,camquesubjectam voluntati disputationis
lanturo gratia admisisse, ne adversarios de
illa nimium coniristaret, ut ex eodero proxime recitaviraus.
Haec Augustinus de concupiscentia scripsit,
probans ex illo priraae Joannis Epistolae cap. n, v.
16 : Concupiscentia carnis non est ex Patre. Quero
textum de actibus vetiiis concupiscentiaa Pelagiani
interpretabantur. Quam vero absurdam eoruradem
opinionem sanctus Pater arbitrarelur, ex iis quse
scribit lib. ry. Operis imperf., cap. 69, colligitur :
< Non igitur, inquit, cavenlur opera mala, nisi frenelur
concupiscentia mala, quae a le HORRENDA IMPUDENTIA,
vel polius AMENTIA dicitjur bona. Nec erubescis,
nec horrescis, te ad TANTUM DEDECUS pervenisse,
ut nemo Iibeietur a luo malo, nisi non consentiat
tuo bono. Coiicupisccntia igitur carnis, qua cupiunlur
quse proliibeutur, non est a Patre. Frustra pmas,A vel potius vis putari, ubi hoc Joannes apostolus ■•
dixit, concupiscentiam carnis positam pro luxuria.
Prorsus si non esl a Patre luxuria, nec illa est a Patre,
cui si consentialur, concipit paritque luxuriam.
Nam motibus suis quibuslibet obtinere quid conatur,
quaeso , nisi ad Juxuriaraperveuire ? Ojnomodo ergo
est bonum, quae pervenire conalur ad malum ? Quomodo
est nostrum bonum, quse nos ad malum compellit ?
> Lege ibidem.§ III. Vlrum sanclus Augustinus excesseril, deducens
peccati originalis realum ex innumeris humanm
vilm miseriis. Insigne D. Thomm pro Augustiniana
senlenlia teslimonium.Pergo ad alterum sancli Augustini excessum. Etenim
ille, quo Pelagianos confutaret, rion solura eIS_sacris arcanis teslimonia petivit, sed ut erat subtili
ac promplo ingenio, rationibus etiara naiurali lumine
manifeslis usus est. lnter caetera argumenta celeberrimum
invenit magnus doctor, quo peccatum origlnis
persuaderet, deducens nempe illud ab infinitis humanse
vitae miseriis. lla appellans illam Ecclesiastici
sentenliam cap. XL , initio : Jugum grave super fitios
Adam a die exitus de ventre matris eorum, arguebat
ad salvandam Dei justitiam aliquod in nascentibus
crimen asserendum esse, ne tot miseriis puniri innoxii
crederentur. Hoc argumenturo ubique in Augustini
non dicam libris, sed librorum paginis occurrit.
Lib. vi Operis imperf., cap. 36, has sententias
conglomerat: < Omnis autem poena hominis, quid est,
nisi poena Dei imaginis, quoe si infertur injuste, proQfeclo a quo infertur injusius est. Quis porro dubiiet
quod injuste inferatur poena imagini Dei, nisi hoc
culpa raeruerit ? > Et tcap. 27 : < Justus est Deus,
quod assidue contra te dicis , et nescis, justus est,
inquam, Deus, et ideo nascentes nec faceret, nec
fieri sineret raiseros, nisi nosset reos. > Itera : < Ipsi
nullum, sicut putatis, trahentes peccatum, immerilas,
si hoc ila est, procul dubio sustinent pcenas. Ubi
est justitia Dei, quatn si cogitares, nunquam credcres,
sine ullo merito peccati originalis tam roiseros esse
nascenies. >Respondet Moraines, disp. 13, num. 106, Auguslinum
a miseriis vitae humanae peccatum originale probantem,
< excessisse videlicet fervore dispulationis
abreptum, et odio haeresis Pelagianse ad contrariumj. exlremum declinasse, neque hac in parte doctrinam
ejus approbasse Ecclesiam. > Placet quod non dixit
interdum declinasse ad cxtremum , ubique enim declinasse
dicendus esset, nam illud argumentum lam
smpe dictum, smpiusque dicendum vocal cap. 25 Iib. vi
laudati. Quare Augustinus sciens, prudens, volens ,
ea ratione usus est, non disputalionis aestu ac furore
percitus, ut adversarii opponunt. Imo Pelagiani idem
argumenlum evadere tolis viribus conati sunl, ut pa-'
tet ex Juliano libro eodem, cap. 25, ubi Augustinianam
ratiocinationem irridens : < Verum quid nos,
inquit, lam obstipsc verilaiis solius rationem sequendaro
putarous, ciiro inimicorum nostrorum plialanx
ipsis innitatur rerum periculis , et insurgat in nos617 VINDICLE AUGUSTINJANiE. 618serumnarum inimica suffragiis ; vult quippe pudore A
coeuntis, dolore parientis, sudore laboranlis transmissionem
culparnm etpoenarum in semina compro-bare,
 ut his videlicet signis difficiliuro partuum,
agricoiarum sudantium, et divisorura novalium crimen
naturale credalur, cuj’us merito per lot incommoda
genus exerceatur huroanum. > Igitur de hoc
argumento Pelagianos inler ac Augustinum ex propusito
conlroversia fuit, cum praesertim Augustinus
omnia solveril quae ad illud infringendum Julianus
opposuit, ut palam fit ex lib. vi Operis laudali. Quod
vero scribunt Ecclesiam hac in re non approbasse
Augusiini doctrinaro, ipsorum eruditionem pandit, qui
eamdem et Roraani pontificis et synodorum decretis
consecratam fuisse non aniraadvertunt. Sanclus Gelasius
papa, in epistola 7 ad episcopos per Picenum, B
contra Senecam querodam Pelagianum eodem Auguslini
argumento utiiur ad probandum originale peccatum
: < Ideo, inquit, de felicitatis suse claritate
seclusus, alque ad spinas et tribulos miseriasque
multiplices coelesti voce damnatus est, quse utique
pcena justi judicii tam gravis et aspera in bono perseveranti
nullalenus esset inQicla, et NISI MALO NON
COSVENIENTER ILLATA probarelur. > En Augustini
voces fideli echo redditas ab apostolica sede. Sed
hoc ipsuro synodus Patrum Africanorum in Sardinia
exsulum, in libro de Incarnatione et gratia, cap. 14,
docet: < Si qui ergo, inquiunt, mortem solam, ul
non eliam peccalum ex homine primo tran-siisse in
genus bumanum nituntur asserere, mirtini si non inlelligunt
quibus sententiae suae laqueis obligentur. C
Primo quia Deura dicunt injustum in eo quod mori
faciat parvulos, quos nulla volunt isti originalis peccati
contagione pollutos. > Iiem : < Qua igiiur j’ustitia
Deus justus infaniibus sine peccato oascentibus
ingerit poenam, in quibus poense non invenit causam
 ? > etc Praeterea synodus n Arausicana canone 2
ait:< Si quis soli Adse prsevaricationem suam, et
non ej’us propagini asserit nocuisse, aut cerie morlem
tantum corporis, quae poena peccati est, non ■
autem et peccatum, quod mors est animae, per unum
bominem in omne genus huraanura transisse lestatur,
injustiliam Deo dabii. > Igitur qui maxiraam miseriarum,
nempe mortem sine peccato Jiomini accidere
dicit, injuslum facit Deum , [quod est sancti Augusiini
argumentum. Hunc textum Arausicanum non-1
nulli videre, quare respondent mortem sub ratione
pcenae non potuisse infligi homini sine culpa citra
Dei injustiliam , at potuisse Deum citra injustitiam
condere genus humanum in statu naturae purae, sine
immortalilatis dono, morli naturali subjectum. Sed
haec responsio nulla est : nam Pelagiani dicebant
mortem esse naturalem homini ex ejusdem corporea
compositione, nec illi tanquam poenain infligi ; conlra
quos ex Augitstino colligit Arausicana synodus , si
raors corporis sine peccato transiit in posteros, Deum
fieri a Pelagianis injuslum. Quod enim mors esset
malum sub ratione poenae, erat consequenlia illata
contra hserelicos, qua lalis enim supponit necessarioPATROL. XLVII.A peccatum, a quo per denominalionem extrinsecam
dicitur poenalis. At Patres ex ipsa gravitaie mortis ac- caeterarum illam prsecedentium miseriarum malum
esse illam gravissimum urgebant, ut inferrenl non
nisi in poenam potuisse juste infligi ; alias supposuissent
in antecedenlc, [quod erat a Pelagianis absolute
negatura. . • -Subscribunt eidem argumento aiii Patres. Sanctus
Prosper contra Collat., cap. 20 : < Nimis enira
impium est hoc de Dei sentire justitia, quod a praevaricatione
liberos cum reis voluerit esse damnatos.
Patet ergo culpa ubi non latet pcena, et socielas
peccati convincitur de comrounione supplicii, ut quod
est huraanae miseriae, non de institutione Creatoris,
sed de relributione sii judicis. > D. Anselmus, Iib.B de Conceptu Virginis el peccalo orig., cap. 13 :< Ea ipsa ratione, inquit, qua non debuit Deus Adam
facere nisi justum, nec aliquo debito sive incommodo
gravatum , aperte mens rationalis agnoscit eum,
quem similiter propria voluntate et virtute procreavit
alicui malo subditum fieri non debere, quoniam
nimis inconveniens est omnipotenti ac sapienti Dei
bonitati talera facere rationalem creaturam soja
propria voluniate de materia, in quanullum esl peccatum.
> Item lib. n Cur homo Deus, cap. 2, ait:< Sapientiae et justitiae repugnat ut cogeret mortem
pati sine culpa , quem justum fecerat ad seternam
beatitudinero. > Praeterea antiquissimus auctor Hypognosticon,
Jib. n, inilio, eodem modo discurril:< Hacnos pcenae sententia colligatos ipsa sibihumana
G natura totum per orbem terrarum diffusa testimoniuroperhihet, dum se paternis cruciatibus sanciae
legis testimonio pervidet laborare. Quod qua j"ustilia,
si hseredes parentura peccati non suraus, patiraur ? >
Lege ibi plura. Rursus lib. v, inter csetera ait :< Secundum errorem vestrum Deus, qui talem fecil
naluram ul pcenalibus anima passionibus convexelur,
crudelis est, aut certe injusius, ut innocentiam sanctam
et nullius penitus erroris obnoxiam tantis per,miltat urgeri periculis, et in ipsis nonnunquam vita
privari. > Et quidem Auguslinus lib. ivconlra Julianum
cap. 12, referens sententias eorum qui nescientes
originale peccatum ex miseriis hominuni
orlum, Dei aequitatem accusarunt, ait illos rem
vidisse, causam nescivisse, cumaliiin vita supe,D riore peccasse animas dicerent, unde ad miserias
subeundas in pcenam nasci iterum cogebantur, de, quibus in fine ejusdem libri erudite discurrit. Ex
quibus patet philosophos plerosque lumine naturali
cognovisse horainem innocenlem injusle tantis miseriisaffligi.
QuarearguraentumilludAugustiniadstabilicndum
peccatum originis non solum probatum fuit
Ecclesiae, verum etiam ipsis gentilibus, quoad realum
saliem peccati : adeo vel solo lumine naturali
' est manifestum atque apertissimum. Unde magnus
ille Bellarminus, cum pro opposita sententia plura
adduxisset lib. vi de Amissione gratiae, cap. 15, in
fine liaec doclissime juxta ac sincere scripsit: < Omnino
cnim verisiraiie est non fuisse Deum optiroum,20619 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 620et nostri generis amantissimuro, conditurum homineiri
tam miserum quam riunc est, nisi peccati noslfi
magriitudo iale supplicium merulsset. > Quae eonfirmat
opinione eihriicorum ex Augustino citalo. Itaque
quod ex amore erga homines, et sua ipsius bonilate
nunquam Deum facturum fuisse Bellarminus doeuit,
id Augustinus cum tot Patribus ex Dei justilia fieri
uon posse affirmavit. Qubd si recentiores et Gelasii,
et aliorum veteris Ecclesiae auctorum testimonia
aliqua interpretatione adhifiita ulcunque explicare
conabuntur, idem pfecamur erga Auguslinum faciant,
chj’us unius vbcibus illi locuti sunt. At si
caeleros etiam aestu disputationis abreptos veritatis
metam excessisse pronuntiabunt, eorum voces stirda
aure praeteribimus, Augustino tottestibus doclissimis
ae sanctissimis astipularilibus. Neque insfent, damnatarii
esse hanc Baii propositionem : < Non potuisse
fieum condere ab initio hominem, qualis
iriodo nascitur. > Naro reponitur cum Gregorio
Ariminehsi, 1, dist. 42, q. 1, art. 2, ad arg. cont. 2
coricl. : < Deus non potest de justitia, quae polest de
potentia. > Ita nulJa est irapossibilitas Judam in
ccelum tfahi, sed id cbntra Dei juslitiam esl. Quare
iicet sit possibile pbtentiae, non est possibile j’uslitiae,
talem eoridi hominem qualis modo nascilur ; in priori
Vero taiitum sensu qui negat, cum damnata Baii
pfbpbsitione sentit. E( certe, uti superius dicebamus,
Deus ab iniiio noh potuit condere hominem eum
peccato Originali, cum quo modo nascitur. Alius efgo
debet esse illius propositionis damnatae sensus, qua
de rb plura § superiori dicta sunl, quae iterum fepe-1
tere rion vacat.' Hoc igitur sahcti Auguslini argumento et Apostolica"
sedes, et tot Patres usi sunt, ac praesertim utraque
syhodus et Sardinieiisis et Arausicana, ut jam
satis pateat Morainii ignorantia aut lemeritas , qui
vel id ignoravit, vel una cum Augustino tot tantosque
Patres excessus crimine involvit. Sed age, cum horaine
scholaslico omniura scbolasticorum principis
testimonio pugnemus. Is estmagnus Augustini discipulus,acnobiIissimae
scholae maximus magistersanclUs
Thomas, qui scribit Augustinum SATIS PKOSABILITER
ex miseriis vitae humanse peccatum originale de^duxisse.
Igitur Angelicus praeceptor, 4contra Gentes,
cap. 52, initio, docet miserias humanae naturae esse
qusedam probabilia signa peccati originalis, et sub- dit:
 < Posset tamen aliquis dicere huj’usmodi defec- '
tus tam corporales quam spifituales non esse pcenales
, sed nalurales defectus ex necessitate materiac
consequentes. Necesse est enim corpus bumanuro,
cum sit ex contrariis compositum, corruptibile esse,
et sensibilem appetitum in ea, quae sunt secundum
sensum delectabilia, moveri, quae inlerdum sunt
contraria rationi, > etc. Quse ipsissima est responsio
quam recentiores argumento sancti Augustini applicant.
Verum stalim illam infringit Angelicus his
verbis : < Sed tamen.si quis recte consideret, SATIS
PROBABILITER poterit seslimare , divina provideniia
supposita, quae singulis perfeclionibus congrua perAfectibilia coapiavit, quod Deus superioretn naturara
inferiori ad hoc conjunxit, nt ei dominarelur, et si
quod bujiis dominii impedimentum ex defectu naiurse
contingeret, ejus speciali et supernaturali beneficio
tolleretur, ut scilicet cum anima rationalis sit altioris
naturae quam corpus, tali condilione credatur
corpori esse conjuncla, quod in corpore aliquid esse
non possit contrarium animse, per quam cOrpus
vivit. > In quam rem cum nonriulla alia dixisset,
cbnfcludit: < Sic igitur hujusmodi defectus quamvis
natiirales homini videantur, absolute considerando
humanam naturam ex parte ejus quod est in ea
inferius, lamen considerando divinam providentiam
et dignitatem superioris partis humanse naturse,
SAfis PROBABILITER probari polest hujusmodi defectusB esse poenales, et sic colligi potest humanum genus
peccato aliquo esseinfectum. > Haec sanctus Thomas,
quem cum tbt sapiehtfssimi ac snbtilissimi doctores
sequantur, jam videtis quos quantosve asseclas habet
illa Augustini ex miseriis humanse vilae peccali originalis
satis probabiiiter posita illatio. Sed nec defuere
scripiores e societate, qui Augusfmo ea in
sententia manus darent ; unus audiatur Joannes
Bagocius ; lib. v Demonst. dogm. Christ., disp. 8,
cap. 5, sect. 2, in littilo quaerit : An foret injustus
Deus , si cogeret hominem sine realu culpm viori.
Resporidet: < Sanctus Augustinus et alii ejus discipuli,
ipsique Patres canonum Arausicanae synodi
aiunt Deum noh poluisse hominem nisi culpae reum
neeessitati ihOriendi addicere, voluntque, si id Deus3 faceret, fore injustum, quia poenam non merenti infligeret.
> Et cap. 7, sect. 3, ait: < Fateor quoque
Deum de potehtia per bonitatem et sapienliam ordiriaia
nullo peccato permisso, non potuisse velle hominem
morti obnoxium, et cum pravitale concupiscentise
carnalis creare. > Hsec ille non exiguse inler
fecentiores famse, qui posiea insignibus Thomse,
Augustini nominibus assumptis contra Jansenium
scripsif.§ IV. Ati sanctus Auguslinus disputans de virlulibut
infidelium excesserit.Idem Morainius , rigidiorem existiroans sancti
doctoris sentenliara de virtutibus infidelitim, hsec
scribit disp. 19, num. 35 : < Dicit dispulando contra
Pelagianos, qui cum nimis extollerentvires nalurales
rj liberi arbitrii, affirmarentque sufficere sine gratia
non modo ad virtutes nalurales quascunque, sed
etiam ad salutem , Auguslinus ut illos ab eo « rrore
abducat, in conlrarium exlremum sestu disputationis
abripi inlerdum videtur. > Sed eumdem lapidem hic
cerisor offendit : nam de virtutibus infidelium non
aestudispulalionisiropulsus sanctus doctordisseruii,
sed ab adversariis in eam areriam provocatus, libenter
et animose descendil. Etenim Pelagiani, ul
prdbarent posse hominem sine gratia bene operari,
exempla infidelium producebant, quos asserebant
sine Dei gratia pluribus virtutibus floruisse. Audiatur
sanctus Pater lib. iv contra Julianum, cap. 3 : < Solelis
enira, negantes Dei dona esse virtutes. quibus621 VINDICLE AUGUSTINIAN^E. 622recte vivilur, et eas naturse voiuntatique humanae, A
non gratise Dei tribnentes, hoc uli argumento, quod
eas nonnunquam habeant infideles, > etc. At Augusiinus
ibidern per septingentos et amplins versus
probat virtutes infidelium habuisse bonitatem tantum
civilem, ac fuisse specie tenus apud bomines laudabiles,
ilio praesertim ad Bomanos xiv testimonio
usus : Omne, quod non est ex fide, peccatum est. Unde
cum de operibus infidelium tanto labore ac stndio
Augustinus cum Pelagianis disputaverit, ac ibidem
omnem adversariis aditum sublilissimis argumentis
praecluserit, non aestu dispulationis id protulit, sed
post Jongam rei difficillimae meditationem, ac seriaro
.quaestionis totiusconsiderationem. Duoaulem sanctus
doctor asseruit: Priroum nullas in infidelibus ex
solius liberi arbitrii viribus virtutes reperiri ; alte- B
rum , si quse in eisdem virtutes fuerint, easdem nequaquam
ipsorum voluntati, sed divinae gratiaa ascribendas
esse. Scio plerosque scholasticos, quod
primumilludaltinet, ab Augustini sententia recessisse.
Uli autem juxta Aristotelis Ethicam de virtutibus
disputarunt, cum taroen philosophos humanse
naturae debililas ex origihali labe derivata latuerit,
ac in sumroi bonicognitione longiusa veritale exorbitaverint.
At Augustinus ex sacris Jilleris , nec non
excelsiori ac subliliori theologia suam ipsius senienliam
deduxit. In eo vero Augustinianae sententiae
cardo versatur, quod virlutes a vitiis non officio, sed
fine discernuntur. Audiatur Augustinus lib. iv laudalo
contra Julianum : < Noveris itaque, inquit,
non officiis , sed finibus a vitiis discernendas esse ^
virlules. Officium est aulem’quod faciendum esl: finis
vero propter quod faciendum est. Cum itaque facit
homo aliquid, ubipeccarenonvidetur, si nonpropler
boc racit, propter quod faceredebet, peccareconvinci(ur.
> Hocprobatibidemexemploavarorum,quivirtutibus
moralibus studere. se fingunt, quae tamen in vitia
desinunt, quod avaritise ancillantur. Unde non est
attendenda sola substantia operis in speciem boni ex
objecto, sed finis quoque considerandus venit, propter
quem idem opus elicilur. His autem fusius ibidem
ab Augustino probatis, idem conatur evincere, in infidelibus
non fuisse veras virluies, quia easdem hnmanoe
laudi ac glorise subjiciebant, qua ratione in
vilia verlebanlur, utpote quae superbiee inservirent.
Hsec scribit lib. iv conlra Julianum, cap. 3 : < An '**
forte, inquit, et istis, qui exliibuerunt lerrense palrise
Babylonicam dilectionem, et virtute civili non vera,
sed verisimili daemonibus, vel bumanae glorise servierunt,
> etc. Et antea dixerat: < Bonuro est enimut
subveniatur homini periclilanli, praesertim innocenli.
Sed ille qui hoc facit, si amando gloriam hominum magis
quam Dei facit, hon benebonum facit, quia non bonus
facit quod non bona voluntate facit. > Hinc, cum
Julianus ibidem objecisset: <Si genlilis nudum operuerit,
nunquid quia non est ex fide, peccatum esl ? > respondet
Augustinus : c Prorsus, in.quanlum non est ex
fide, peccatum est, non quia per seipsum faclum,
quod est nudum operire, peccatum est, sed de talii, A opere non in Domino gloriari, solus impius negai
i esse peccatum. > In quam rem plura ibi subtiliter etacute congerit.
s Hsec quidem certa sunt, nam a nullo viro cathod
lico in dubium vocari potest actus morales humansegloriae inservientes, Jicet alias ex objecto boni sint,0 ex prava tamen intentione viliari, siculi aclus in
e speciero boni Epicureorum a virtuiibus degenera3
bant, quia sectae magisier easdem virtutes, ut ibidem
i ait Augustinus, < inducit voluptatis ancillas. > Oppos
nunt taraen contrarise sententise auctores posse ho1minem infidelem elicere actus virtutis ob solam
i ipsiusmet operis honesialem, nullam inde ab aliislaudem captare desiderans ; siquidem cum bonum
 ; bonestum sit intra objectum volunlatis, illud propter- B se praecise a volunlate appeti polest. Verum Augustinus
miro ingenii acumine hanc responsionem infregit
lib. iv contra Juliahum,cap. 3, hsec scribens :l < Nihilest in creaturis, quod atlinet ad instilutarum- divinitus merita naturarum, rationali raente prsestan-tius. Unde fit consequens ut roens bona magis sibi
i placeai, magisque seipsa delectet, quam quselibet
( alia creatura. Quam vero periculose, imo perniciosesibi placeat, cum per hoc tumescit typho, el morbo
i inflationis exlollitur, quandiu non videt, sicut videbitin fine, summum illud et immutabile bonum, in cu:
jus comparatione se spernal, sibique illius charitate
I vilescat, > etc. Conformia his tradit lib. xix de Ci.
vit. Dei, cap. 25: < Proinde, inquit, virtutes quas (humanamens) sibi habere videtur, per quas imperat
: C corpori, et viiiis ad quodlibet adipiscendura, vel tes
nendum, nisi ad Deum retulerit, etiam ipsse vitia
t sunt polius quam virtules. Nam iicet a quibusdam
r lunc verse et honestae putenlur esse virtutes, cnmAD SEIPSAS REFERUNTUR, nec propter aliud expetuntur,etiara tunc inflatse, ac superbse sunt ; et ideo
i non virtutes, sed vitia judicanda sunt. > Ilaque cum
t virlus eliam ob sui tantum honestatem appeliltir,
i facitut illam prosequens alque assequens sibi com-placeat in suo opere, ac philaufiae viiio laboret.
i Quare, sicuti honeste operans ut aliis placeat aclaudetur ab aliis peccat peccato inanis gloriae, ita
pariter qui honeste"operatur complacens sibi, ac in
i seipso gloriatus, reus est philautise. Hinc dixit Aposlolos,
Scientia inflat (I Cor. vm). Eo enim ipso,
i ® quod homo cognoscit se virlute prseditum, semet dei
Jeclatur, caeteris se prseponit, ac in seipso, non in
Domino gloriatur. Est autem priraus ad superbiaro
gradus se pluris quam alios facere, ac virtutera sibi,
non Deo acceptam ferre. Illtid autem Auguslini pronuntiatum,
nempe virtutem, cum ob sui honestatem
appetilur, esse superbam, ac philautia vitiari,
probaiur fuse ab eodem sancto doclore serm. 13 de
Yerb. Apost., exemplo Stoicorum, qui sectabantur
vinutem propter seipsam, eorumdem tamen virtutes
superbiae ancillabaniur. Ibi autem introducit Paulum
Athenis cum Stoicis et Epicureis colloquentem
(dieitur enim Act. xvn: Quidam autem Epicurei, et
Stoici philosophi disserebant cumeo) , et inter alia scri-623 . SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 621bil: < DicebatEpicureus : Beatus cujus est in fruclu j
voluptas carnis ejtis. Dieebal Stoicus : Imo beatus cujus
est infructu virius animi ejus ; dicebat Apostolus:
Beatus cujus esl nomen Domini spes ejus. Errat Epicureus ;
falsum est enim esse hominem beaium, cujus
est in fruclu volnpias carnis ejus. Fallitur et
Stoicus ; falsum enim est, et omnino mendosissimum,beatum
esse hofninem,cujus estinfructuvirlus
animi ejus. > Profecto an virlus.propter sui tantum
honestatem intenta inflei habenfem, ac pbilauliam
causet, lani claro exemplo manifesle patet. Unde
quidquid sit de re speculaiive Consideraia, in praxi
Augustini sententia vera est. Porro tanta erat Stoicorum
superbia, ul ad virluiem capessendam divino
nos auxilio indigere stullissime pernegarenl. Eorum
verba recilaviraus lib. i Hist. Pelag., cap. l,ubij
eiiam probavimus superbiam Pelagiauorura, qua divinse
gratiac necessitaiem inficiabaniur, ex Stoicorum
dogmate derivasse. Egregie sanctus docior conlra
Pelagianos sermone eodeiri 15 dixit: < Tu le vis
agere, a le ipso vis agi ad actiones carnis mortificandas ?
Quidtibi prodest, quia non eris Epicureus, et
eris Stoicus ? > Idem magnus magister lib. v de Civit.
Dei, cap. 20, curo dixisseiquosdampbilosopbos,
ad Epicuri lurpitudinem demonslrandam, affabre in
tabula pinxisse voluptatem in regali sella lanquam
reginam considentem, virtutes vero eidem pro obsequioasiantes,
ejusquenutum observantes, ut quod illa
imperaret, promptissirae exsequerentur, hsec addit :< Nihil hac pictura dicunt esse ignominiosius et deformius.
> Poslea aulem his Stoicos vellicat : < Sed Q
non existirao satis debiti decoris esse picturam, si
etiam talis fingatur, ubi virtules humanae glorise serviant.
Licet enim ista gloria delicata mulier non sit,
inflata tamen est, et mullura inanitatis habet. > Inde
recentiorum .responsionem praeoccupans addit :< Nec illi se ab ista defenderint foeditate, qui cum
aliena spernarit judicia, velut gloriae contemptores,
sibi sapientes videnlur, et SIBI PLACENT. Nam eorum
virtus, si tamen ulla est, alio modo quqdam HUMANJE
SUBDITUR LAUDI ; neque enim ipse, qui sibi placet, homo
non est. > Haec ipsa confirraantur exemplo angelorum
reproborum, ac primorum parentum, quorum lapsus
ex philautia ortumduxit. Scribit sanclus Prosper ad
Demetriadem : < Haec superbia a diabolo sumpsit
exordium , qui quoniam sua, quam a Creatore t) 
acceperat, potentia et dignilale SIBI PLACUIT,
etc, a coeiesti sublimitate dejectus est. > Et de. homine
dixit Augustinus lib. x de Ciyit., cap. 15 :< Diabolus hominem non cepisset, nisi jam ille
SIBI IPSE PLACERE coepisset. > Hinc idem acule scribit
lib. xiv ejusdem operis, cap. 28 : < Fecerunt itaque
civitates duas amores duo, terrenam scilicet
amor sui usque ad conlemptum Dei ; ccelestem vero
amor Dei usque ad contemplum sui. Denique illa in
seipsa, licec in Domino gloriatur, > ctc. Quare ab
araore sui initium superbia sumit, quse virlutum omnium
venenum est, solius divinae graliae antidoto expellendum.
Hsec autem valide probaot virlutem eliamApropterse ipsam inlenlam infiare, cujus raiio est
quia quilibet amore naturali diligit se, el quo plura
in se bona conspicil, plns sibi complacet ; unde
prae aliis se sesliriial, et pbilaulia inlumesc.it, ac vcJuti
Narcissus suamet pulcbritudine rapitur. Unum
aut« m contrariae sententise auctores opponere possent,
optime hucusque dicia concludere, si eliciens
actus honestos, inde apud semetipsum inani complaeenlia
turgescal ; at fieri posse ut quis boneste
ojiereiur, v. g., det eleemosynam pauperi, ac slaiini
ejusdem mens alio avocetur, in quo casunequeapud
semetipsum de bono opere per actum reflexum gloriabitur.
Faleor quidem, si slatim raens alio a novo
objeclo irabalur, fieri posse ut nulla apud seipsum
gloria vel jactanlia tililletur ; at id per accidens cong
lingit. Nam agens morale debet considerare an recle
operatus sit, an optime se babeat erga suum Dnem
ex illa aetione ; qu3B quidem considerans amal siiiim
opus ac in seipso gloriatur. Censeo tamen haec opera
bona non fuisse facia ab infidelibus suis ipsorum viribus
derelictis, sed praemunitis specialibus divinse
gratise auxiliis, quibus forte aliquando factum est ut
recle operantes novo proposito objecto de bono opere
minime gloriarentur. Etenim cum adeo facilis,
irao cum irreparabilis sit casus ab aclu virtutis in
philauiiaro , divinse gralise fuit, quoties infideles
nulla ex opere bono superbia intumuere. Video
hanc doctrinam diserte tradi a Ripalda, celebri inler
recentiores theologo, qui disp. 20, sect. 6, num.
25, ait: < Recte dicitur voluntatem in hoc ordine
C Providentiae desiitutam auxilio gratiae, suisque viribus
relictam, solum posse superbiam et peccalum. >
Quae pluribus ibidero prosequitur, laudans praeserlim
hanc sancti doctoris sentenliam: < Liberum arbitriura
desertum a divino adjutorio, quamlibet scientia
Iegis excellat, nullo modo babel juslilise soliditalem,sed
inflationem impise superbiae. > Igitur ubi
ex opere bono nulla superbia in animo erumpit,
divinae gratise auxilium praesto est.
gQuod auiem infideles ex speciali gratiae auxilio
quandoque bene operati fuerint, probatur ex libro i
ad Bonifacium, cap. 20, ubi Augusiinus lenilalem in
Assueri regis anirao repente natam graliae ascribit:
< Cor regis, inquit de Deo, antequam mulieris sermonem
poscentis audisset, occultissima et efficacisD
sima potestate convertit, et iranstulit ab indignatione
adienitatem ; boc esl de volunlale laedendi ad voluntatera
favendi. > Idem repelit lib. de Gralia Christi,
cap. 24. Praeterea epist. 150 continentiam Polemonis
pliilosophi divinae gratise deputandam scribil: < Tamen,
ait, ne idipsum quidem,quod melius in eofactum
est, humano operi tribueriro, scd divino. > Hoc lamen
ex Augustino observandum est, aclus bonos infidelium
ex divina gratia derivalos ex subsecuta prava
operura circurastantia ut plurimum vitiari ac amittere
bonitatem quam in sua ipsorura produclione ex
Dei munere habebant. Hoc deduco ex Augustino lib.
iv contra Julianum, cap. 5, haec scribente: < Ex quo
colligitur, eliatn ipsa bona opera quae faciunt infide-625 VINDICI^E AUGUSTINIANiE. C26les non ipsorum esse, sed illius qui bene utitur malis ; 1
ipsorum autem esse peccata, quibus et BONA MALE faciuni,
quia ea non fideli, sed inftdeli, hoc est, stulta
el noxia faciunt volunlate. Qualis volunlas niillo chrisliano
dubiianle arbor est mata, quae facere non polest
nisi fructus raalos, id.esl sola peccata : Omne
enim, velis nolis, quod non est ex fide peccatum est. >
Yult enim Augustinus, volunlatem sola tide dirigi ad
faciendum opus cuni debita circumstaniia relationis
in Deum ultimuro finem. Hinc superius ibidem dixerat:
< Cum « on ad suum refernntur auctorem dona
Dei, hoc ipso mali bis ulenles efficiuntur injusti, si
quas virtutes habent, veras non babent, ac per hoc
nec continenlia, sive pudicitia vera virtus’ est impiorum.
> In boc vero capile defendit sanctus doclor ab
objeciis Juliani id, quod scripserat lib. i de Nuptiis et ,
concup., cap. 5, ubi cum dixisset conlinenliam esse
donum Dei, ait: < Quid ergo dicimus, quando et in
quibusdam impiis invenitur pudicilia conjugalis ?
U trum eo peccare dicendi sunt quoddono Dei male ulanlur,
non id referentes ad culluiii cjus, a quo acceperunl ?
An forte nec dona Dei putanda sunt ista, quando
haec infideles agunt, secundum Apostoli senlentiamdicentis
: Omne quod non est ex fide peccatum est ?.t
Hoe secundum ibidera eligit dicens : < Quis audeat
diceje donum Dei esse peccatum ? » E ! cum praemisisset
bona naturalia animae el corporis, cuin quibus
infideles nascunlur, esse dona Dei, haec addit: i De
iis aulem quae faciunl, dictum est: Omne quod non
esl ex fide peccalum esl. Cum igilur faciunt haec bomines
sine fide, quSe videntur ad conjugalem pucM- _,
ciiiam perlinere, sive hominibus placere quserenles,
vel siiii vel aliis, sive in bis rebus quas vitiose concupiscunt,
huraanas molestias devitanies, sive daemonibus
servientes, non peccaia coercent, sed aliis peccatis
alia peccala vincunt. Absit ergo pudicura veraciter
dici qui non propter Deum verum fidera corinubii
praestat uxori. > In laudato vero cap. 5 contra Julianura
fusissime banc suam senleutiam vindicat ab
arguraentis quae plura contra eamdem bsereticus urget ;
ubi suiconslans negat veram pudiciliam fuisse
in Gentilibus.Scio nonnullos asserere Augustinum dixisse illa
operaesse peccata, quae in Deum ultimum finem non
referuntur positive, non aulem negalive ; exempli gralia,
qui continens esi, ut sibi vel aliis placeal, glo- ~
riam apud se vel alios quaerens, peccat, quia inaneua
gloriain posilive sibi finem illius pudicitiae deslinat,
el luuc positive illud opus deviat a Dco tanquara
ullimo fine. At si contineniiae propositum eliciat, -niolus
honestate lanlum operis, nec in eodem apud se
vel apud alios gloriatus, lunc ille actus negative Deum
non respicii tanquam ulliroum finem, ex nulla tarnen
parle viliosus apparet. Hsec doctrina admilti polest,
praeserlira, quia sanclus doctor inde virtutes gentilium
vitiari docuit, quod iidem de illis vel apud sevel
apudalios gloriam quaerereut. Haec enim intelfigenda
sunt de aclibus virtuturo per accidens non vitiatis,
uti in prima statim eorumdem productione conlingere
disumus. Nani si quis eumdem scium virtutis frequen- .A ter, eique impensius sludeat, v. g., pudicifiae conjugali,
sine speciali Dei auxilio non potest a philaulia
vel inani apud alios gloria lemperare. Uride recte ub
" hanc rationem dixit sanctus doctor infideles non posse
habere veras virtutes, illa praecipue Apostoli sententia
motus : Omne quod hon est ex fide peccalum est.
Moraines scribit haec verba Pauli perperam ab Augusiino
intellecta fuissc ; at sancli Patris interpretationeni
apostolicae sedi et catholicae Ecclesiae probatam
fuisse ostendam inferius cap. 4, § 5. Hinc idem
Auguslinus, lib.de Praedestinatione sanctorum, cap. 7^
tradil bona opera Cornelii Act. x a fidein Deura processisse
: < Cujus, inquit, acceptae sunt eleeraosynae,
et exauditar orationes, antequam credidisset in Christum,
uec tamen sine aliqua fide donabaf et orabat.JJ Nam quomodo invocabat in quem non crediderat ? >
Ex quibus patet ad referenda opera bona in Deum
non requiri fidem in Clirislum, sedsalis esse fidem
in Deum, imo solam fidem etiam acquisilam sufficere
colligitur ex lib.de Palientia, cap. 26" ct 27, ubi
schismaticorum patientiam^el bonam esse et laudandara
scribit, cujtis verba paulo post referemus. Video
tamen sanctum doctorem unum aclum bonum
sine gratia in infidelibus et cseleris hominibus concedere,
nempeilium quohorao appelit summum bonum.
In Enchiridio, cap. 25, ait : < Quse tamen natura
in malis suis ; nori poluit amiltere beatiludiuis
appetitum. » Idem habet cap.-125, et Jib. iv eontra
Julianum, cap. 5 : < Neque enim, inquit, oranes bomines
naturali inslinctu immortales et beati esse velrlemus, nisi esse possemus. > Atjib ignorantiam ex
peccalo originali contractara nescit homo suis viribus
relictus in quoham bealitudo et felicitas vera sita
sit, unde tot de summo bono philosophorura senlentise
emerserunt. Sola autem lide revelatum est Deum
clare visum esse summum hominis boiium, cujus
unius possessione fit beatus.Haec Auguslini sententia fuit de operibus infideliura,
quam et Patres ac nobilissimi doctores secuti
sunt. Sanctus Leo MagnuSj serm. n de jejunio Pentecostes,
ait: < Apud ipsos paganos suntqusedam vana
jejunia. Aliud enim agil subveritate ratio, aliud sub
falsilate deceptio. Apud nos fides sanctificat etiam.
manducanlem, apud illos infidelitas polluit jejunantem.
Uude quia extra calholicam Ecciesiam nihil estQ integrum, nihil castum, dicente Aposlolo: Omne quod
non est ex fide peccalum est(Rom. xiv). » ldera asserit
Bonifaciijs II, in epistola ad sanctunv Caesarium Arelatensem,
el sauctus Fulgenlius cuni synodo Byzacenorum
Patrum in Sardinia exsulum, quorum verba
recitabimus inferius, cap. 4, § 5. Sanctus Prosper in
epislola ad Rufinum ait ; < Omne quod non esl exfide
peccalum est: ut scilicel intelligat justiliam infidelium
non esse j’uslitiam, quia sordet natura sine gratia. >
Et in carmine contra Ingratos, cap* 16,canit :Omne elenim probitalis opus, nisi semine verm
Exorilur fidei, peccalum esl, inque reatuni
Vertiiur, et slerilis cumulat sibi gloria pmnain.. Julianus Pomerius, sancli Csesarii Arelatensis ma-627 SUPPLEMENTUM AD OPERA S, AUGUSTINI. ' 6^8gister, cujus Jibros laudat sanctus Isidorus, utidiximus
lib. n Hist. Pelag., cap. 14, lib. ni de Vila
contemplaliva, cap. 1, Auguslini senlentiam plenam
exscribit: < Haec, inquil, ietsi possunt liumano ingenio
discerni, tamen sine dono Dei, quantum mihi
videlur, nec virlules possunt appefi vel haberi, nec
earum simililudines, quae sunt vitia virtules iroitantia,
declinari in tanlum, ut infidelibus niliil profuisse
credamus, etiamsi sint aliquas per corpus
operali virlules ; quod eas nec a Deo suo se accepisse
crediderint, nec ad eum qui est finis oinnium
bonorum referre voluerinl. Et quid dico, nibil eis
profuerunt ? imo ctiam nocuerunt, diccnte Aposlolo:
Omne quod non est ex fide peccatum est. Legalur totum
caput, ubi fusius eamdem doctrinam explanat.
Cassiodorus, et vulgo eliam cseteri Iiosce libros
ascribunt sanclo Prospcro, qua de re in Hisioria
Pelagiana pluribus disseruimus. In eadem senleiitia
fuit Beda in prsefat. ad Cant., ubi Pelagii senteniiam
de philosophorum virlutibus impugnat, inquiens:
« Quod ergo dicit, multos philosophorum patientiam,
casliiatem , modestiam aliasque de nalurae
bono babete virlules, cous(at, quia quicuiiqtte pbilosophorum
Cbristuih Dei virtutem et Dei sapienliam.nescierunl,
nec ullam veram sapienliam liabere
potuerunt. ln qnantum vero vel gustum aliquera sapientise
cujuslibet, vel virtutis imaginera habebant,
totura boc desuper acceperunt, non solum munere
primse creationis, verum etiam quotidiana ejus gratia.
> Cum Augusliiio eliam concinit sanclus Rhemigiuscum
suaEcclesia Lugduncnsi, lib. de tenenda
veritate sacrse Scripturse, cap. 11, scribens : < Sed
hujusmodi humana bona, quse humana affectione
potest velle, poiest nonnunquam agere humana natura.
Cum propter temporalia bona appetuntur, sine
dubio cupidilates sunt ; -cum propler SOLAM \ITM
HONESTATEM, sine dubio INFLATA ET ELATA sunl. Taineh
potest ea discemere, polest etiam velle, polest
etiam liabere, in quanlum nalurali bono adj’uvatur,
et Dei dispositione permiltilur humana natura. > Ibi
plura erudite asseruntur.. Omifto consulto testimbnia Cypriani, lib. i de Patienlia,
§ Hanc se seclari philosophi^ Tertulliani, !ib.
de Cullu femiuarUm, initio § A feminis nationum,
Gregorii Magni, lib. u Moraliura, cap. 15, § Sinon
prius. Etenim horum dicta ab adversariis explicari
possunt de bono opere meritorio ; quod nunquam
reperkur in ih> qui fide carent. Imo omnes fere
scbolastici, qui non similiter Aiigustino de operibus
infidelium loquuntur, ne videantur sancto doctori
adversari, dicunt eunidero negasse opera infidelium
esse bona, hoc est,. meritoria, ut Pelagiani contendebant.
Sed hi plane Augustini libros perfunctorie
legcrunt: nunquam enim Julianus aliive Pelagiani
admisere opera meritoria, seu donantia jus ad gloriam
sine gratia justifieante. Juliani verba reddo ex
lib. IV, cap. 3 sancli Augustini contra euradem :
< Cunclarum, inquil, origo virtutum in ralionabili
animo sita est, et affeclus omhes, per quos autA FRUCTUOSK, aut STERILITEU boiii sumus, in subjecto
sunt raenlis nostrie, prudeutia, juslilia, leniperantia,
fortiiudo. Horum igilu.r affectuum vis, cum insit
omnibus naluraliler, non lamen ad unum finem iu
omnibus properal, sed pro judicio voluntatis, cujus
nutui serviunt, aut ad aelerna aut ad (cmporaJia
dirigunlur. Quod cum fit, non in eo quod sunt, non
in eo quod agunt (subslantiam operis vocani scholaslici) ,
sed iu eo soluin variaut quod merenlur. >
Et postea : < Ego STERILITER bonos dixi homines,
qui non propler Deum faciendo bena quae faciunt,
non ab eo vilam consequuntur seiernara. > Ita Julianus
virlutes viribus nalurae ab infidelibus acqui^
titas veras virluies secundum substantiam appeilabat,
negabatiamen esse meriiorias glorise selernse.B At e -contra Augusiinus iutulit opera sterilia uon
posse dici bbna, sed lanlum raala, tum ex defeciu
relalionis in Deunij tuin ex inde derivaia philautia,
ut superius exposuimus. < Tibi, inquit sanctus doctor,
virlutes sine'fide sic placent, ut eas veras prse,
dices, eisque bopos esse homines ; et rursus, quasi
te poenitueril laudis earum, steriles pronunliare
non dubiles. > Rursus : < Aut certe, quoniam saltem
concedis opera infidelium,' quae tibi eorum videnlurbona,
non tamen eos ad salulem serapiternam
regnumque perducere, i ele. Hoc autem J ?elagiani
asserebant, quia credebaut eum calbolicis per
solam gratiam sanctificantein homines fieri filios
Dei adoptivos cum jure ad gloriam , quod jus viribus
naturse haberi posse negabant. Leganlur eoCrura testimonia apud Augustinum libro de Peccato
ofig., cap. 5, lib. vi conlra Jul., cap. 17, etclarissime
lib. III Operis imperf., cap. 108 et 117, et
lib. v, cap. 9>' Ex quibus satis evidenter ostendilur
Pelagianos non admisisse in infidelibus bpera meritoria
fegni ccelesiis et glorise, sed tantum de eorumdem
bonitat-e secundum substanliam cum Augustino
contendisse. Porro de hac quaestione ad menlem
sancti Patris egregie disputarunt duo insignes Augustiniani
tJieologi, Gregorius Ariminensis, in 2,
distinct. 26, quaest^l, et Gaspar Casalius Lusilanus
episcopus Leirensis, Jib. i de Quadripartita Justitia,
per plura capita. Basilius Ponlius Legionensis, in
priori parie Relectionum de gratia, ad menlem
sancti Palris Augustini, cap. 75, in resp. ad 2, scriDbit se in allera parle de operibus infidelium disputaturum,
queni tamen librum nusquam potui reperire.
Ex exleris Augustirii sententiam doctissime defendit
P. Macedo in Cortiria D. Augustini qusesl. 2, de
necessitate gratise. Qui doctores soivunt etiara argumenla
quac contra saftcti Patris senlentiam vulgo
adducuntur ; unde, ne acfum agamus, hic eadem
non repelimus. Legatur Ariminensis, qui optime
omnibus objeclis occurrit ; neque enira recentiores
nova argumenta produxere, quibus Augusfmianum
asserlnm impugharem. Scio illos opponere damnatam
hanc Baii propositionem : Om« ia opera infidelium
sunt peccata, etc. Sed iiac censura sancti Patris
sententia neiitiquam perceliilur, Etenim hic palam629 VINDICI^E AUGUSTINIANJE, KiOconcedit in infidelibus aliqua opera bona in prima J
saltem sui produclione, ex gratia tamen donata.
Prasterea eliam sine gralia homo appelitu innalo ex
Augustini sentenlia amat sumraura bonum, nullus
enim est qui non velit esse beatus. Et de his hactenus.
At quoniam ob hanc ipsam sententiam de operibus
infidelium Augusiinus roale audit a Maldonalo,
libeat paueis horainis dicta rerellere. Is igitur in
comment. cap. vi Matth. vers. 18, ila scribit: <Nec
enim sequenda illa opinio est, quam Tridentinum
concilium nuper merito damnavit, omnia peccatbrum
aut etiam infidelium opera esse peccata, quamvis
maxiraum auctorem D ; Augustinum lib. IV contra
Julianura cap. 3, et contra duas epistolas Pelag,,
cap, 5, et Prosperum sent. 106, habuisse videatur. >
Nusquam docuit sancius Pater omnia opera peccato- j
rum esse vitiosa, qui recentium haereticorum error
est damnatus in Tridenlino sess. 6, can. 7. Imo Augustinus
oppositura saepe docet ; nam cap. 7 de
Prsedestifialione sanctorum Iradit omnia bona opera
Cornelii, antequam crederet, Deo accepta referenda
esse, utproxime oslendimus. Item lib. de Patientia,
cap. 26, docel schismalicum qui limore pcenarum
selernarura cruciatus susfmet, ne Chrisium negei,
bene, citra meritum tamen vitae selernse, agere:< Nullo modo ista culpanda sunt, inquiens, irao vero
et baec laudanda paiientia est. > Et cap. 27 aii:< Neque enim hoc non est bonum, ul credat homo
selerno supplicio se esse puniendum, si negaverit
Cbrislum, ut pro ista fide qualecunque supplicium
perferat, ei contemnal humanum. Proinde sicut ne- (
gandum non est hoc etiain esse donum Dei, ita intelligendum
est alia esse Dei dona filiorum illius
Hierusalem, quse sursum libera est mater noslra.
Haec sunt enim quodammodo hsereditaria, in quibus
sumus hseredes Dei, cobseredes autem Christi. Alia
vero, quse possunl accipere eliam filii concubinarum,
quibus Judaei carnales, et scbismatici vel haerelici
coraparantur. At Cornelius ante baptismum,
item Judaei et haerelici inter peccatores censentur,
quorum tamen opera qusedam laudanda, utpote Dei
dona, Augustinus concedit. Illud vero tolerari nullo
modo poiest, qirod audet Maldonalus asserere, Trideminam
synodum damnasse senlenliam Auguslini
de operibus infidelium. Ubinam, quseso te, synodus
de operibus infideliuui ioquitur ? Canone illo sep- ]
timo damnat dicentera : < Opera omnia, quse ante
justificationem fiunt, quacunque ratione facta
sint, yere esse pcccala, vel odium Dei mereri. >
Quo anathemate configil errorem novalorum dicentium
omnia opera facla ab liomine extra charitalem
el in peccaio constiiuto esse peccala, quod illa a
conscientiae reatu vitiantur ; quae sententia el falsa
et olim damnata fuit, uti vidimus, ab Auguslino.
Tantum vero abesl ut Patres Tridentini eam sancti
doctoris sententiam damnarint, quin poiius non defuerit
ex eorum coelu et scieniia et dignitate percelebris,
qui nostea Augustini sententiam in sensu
eliam severiori acceptam defenderit. Hic autein.eslA doctissimus Gaspar Casalius, Augustiniani jnsiiluti
vir, et episcopus Leirensis Lusitanus, qui anno 1562
ingens volumen de Quadripartita Justilia inscriptum
Tridenti composuit, ac legatis sanctse sedis nuncupavit,
in cujus libro i, a cap. 22, diffusissime
sancti Auguslini sententiam propugnal, Palrum, et
theologorum tuni auctoritale.tum rationibus eamdem
confirinans. At sessio illa de jusiificalione celebrata
fuerat anno 1547. Itane tantum audacise viro iUi
fuisse dicemus, ut damnalam a sy.nodo sententiam
iterum tanta coutenlione defenderel ? Libeat Casalium
audire : < Porrp, inquit, de illo alio, quod
semper Augustinus videtur docere, extra fidem, extra
cognilionem veri Dei non reperiri aliquam veram
virlutem, quse non sit vitium, quid dicendum ?B Quid dicendum, inquam, secundura serilentiam ejus
et aliorum sanctorum doclorum ? Quoad ipsum dicimus
: Ipse [quidem ita docuit, el quia verax erat,
atque ex corde Joquebatur, ita crcdidit. Nunc alii
secus dicunl, sed seipsos sapientiores esse Auguslino
non oslenduni. » Sed non adeo rigorose de
operibus infidelium sanclus doctor loculus est, nam
aliquos quandoque virtutiitn aclus eosdem elicere
palam concessit, ut ex dictis satis apparet.§ V-. An sancius Augustinus asserens parvulos pmiri
miiissima pmna sensus in inferis, per excessum focuius
sil.Nusquam novi Augustini censores potiori titulo excessus
eidem objicere videntur, quam ubi de pcenis
pucrorum sine baptismo decedenlium cum PelagianisC dispulavil. Etenim antiqui etiam scbolaslici hoc
ipsum de sancto doctore publicarunt. Hoc Scolus,
hoc Richardus, hoc Major, Capreolus, aliique unanimi
consensu iradidere. De hoc AugUslini placilo
scripsit sanctus Bonaventura : < Plus dixit, rainus
volens inielligi. > Quam sententiam Annalus grahdioribus
characteribus exscripsit, ssepiusque ad Augustfni
auctoritatem elevandam dbtrudit. Nec defuero
qui rem polilulo, ut ipsis quidem videtur, exemplo
explicarunt, teste Hauzerio, torn. II Anaiomise Augustiniause,
col. 765 : < Hinc, inquit, sicut equiles armati,
dum invchuntur in hosles, solent eodero impetu
obvios etiam pueros inertnes conculcare ; iia et
B. Augustinus persequendo Pelagianos videtur quibusdam
quasi prae fervore pugnandi minus eliamD parvulis illis pepercisse. > Quinimo nec a scominate
abstinuere ; affirmat enim Soto illos qui positam
sancli Augustini sententiam defendunt, nuncupari
ignominiae causa tortores puerorum, et noster Puleanus
in 1-2, qusesl. 83, arl. 4, dub. 4, testalur Gregorium
Ariminensem, quod similia Augustino tradidit,
appellari tprlprem puerprum. Itaque Adamus ;, cap. 6,
pag. 666, scribit Augustinum in. laxanda infanlium
pcena < zeli excessu exlra quaeslionem quara cum
Pelagianis habebat traclum fuisse, ac prseter ihtenUoneni
locutum. > Addilque, Patres < qui de hac
quscstione scripsere omnes contrariam sentenliam
tradidisse. > Idem babel Moraines, disp. 40, num. 60.
Quod vero Gregorius Magnus ac Fulgenlius Ruspen-631 SUPPI.EMENTUM AD OPERA S. AUGUS’JTINI. 652sis in ea doctrina cum sanclo Augustino concinuere, A
scribit : < Noh ex sensu Ecclesiae, tanquata illius
festes,sed ex suo id asseruisse. > Ego quidem rem
Augustinianae scholae gratam me facturum arbitror,
si hac in re sancturo Patrem omni excessuum suspicione
liberavero, simulque oslendero eumdem catholicse
Ecclesiae probatuni dograa, communem anliquoruiri
Palrura, ac seipso dignam seritentiam docuisse ;
e contra vero scholasticorum plerosque in opiniones
quasdam de infahtium poenis descendisse, quae ponlificum
Rohianorum, synodorum ac PatrUm statutis
plane adversantur. Rem paucis sic conficio.Sancli Patris Augustini sentenlia de pmnis sensibilibus
parvulorum sine baptismo decedenlium adversus Pelagianos
tradiia proponilur. Prirhum pro eadeni ex…. sacra Scriptura argumenlum. Adversariorum respon- -
tiones explojsw. B, Pelagiani, licet assererent pueros sine originali
peccato nasci, eosdem tamen, si sacris undis inex-piaiidecederent, in regnum coelorum ire negabant,
illam Doniini sentenliaro reveriti : Nisi quis renalut
fuerit ex aqua et Spiritu sanclo,non intrabit in regnum
cwlorum (Joan. m, 3). Scribit hsec Augustinus
serm. 14 de Verb. Apost. : < Ideo, inquit, parvulo
non baptizato polliceri regncim Dei non possum,
contra Domini sententiam apertam ? > Gum vero ab
oroni crimine immunes pueros pronuntiarent, in locura
poenarum eosdem trudi inficiabantur, dicentes
secundam quamdam felicilatem illis stalutam in medio
quodam loco inter gloriam regni ccelestis et inferorum
supplicia. Ubi tamen hic medius loctis esset, *
ipse- Pelagius se nescire ingenue fassus est celebri
illo diclo apud Auguslinum lib. de Peccato orig.,
cap. 21 : < Sine baplisroo parvuli morientes, quo rion
eant, scio : quo eant, nescio. > Nec discipuli quid
cerlius tradideie, lioc unum. asserentes, ire pueros
in locum, ut mox nolabam, secundae felicitalis. At. Augustinus hanc a.Pelagianis promissam pueris felicilatem
non modo irrisil, verum eliam solidis arguinentis
probavit infantes siue baptismo defunctos
niilti in gehennam ignjs. Hinc liaeretici Augustini
sentemiaro uti crudelem rejiciebant, ut patel ex his
Juliani verbis lib. m Operis imperf.,.cap,159 : < Sed
reclamas. Audiamus ergo quid parias, Aristoleles
Posnorum. Tantum^ inquis, malura ei inest, ut possideatur
a diabolo, alque aeternura mereattir inceii- j
diuiri. > Haec ille, cui Auguslinus : < Si autem non
eruitur de poiesiale tenebrarum, et illic remanet
par.vulus, quid roiraris in igne seferno.cum diabolo
fulurum, qui in Dei regnum intrare non sinitur ? An
quia Pelagiani nescio quem parvulis non baptizaiis
praeter Dei fegnum, quietis et vilae aeternje locum
praeparant, ideo Christi erit ialsa sententia : Qui creldideril et baptizatus fuerit salvus erit. Qui aulem non
crediderit condemnabitur ? >Primum argumentum pro pcenis parvulorum sanctus
Paterdeduxit ex cap. xxv.Matth., quod serm.
14 de Verb. Apostoli ita proposuit: < Venturtis est
Dominus, ct judicaturus de vivis et mortuis, sicutA Evangelium loquitur ; duas parles facturus est, dexteram
et sinislram ; sinistris diclurus : Ite in ignem
mlernum , qui paratus esl diabolo et Angelis ejus ;
dextris dicturus : Venite, benedicti Patris mei, percipile
regnum,quod vobis paratum est ab origine mundi.
Hanc regnum nomirial, hanc cum diabolo damnationem.
NULLUS RELICTUS EST MEDIUS LOCUS, ubi ponere
queas infanles. De vivis et mortuis judicabitur ; alii
erunt ad dexleram, alii ad sinistram. Non novi aliud.
Qui INDICIS MEDIUM, RECEDE BE MEDIO. Non te offendat,
qui dexteram quaerit, et te ipsum admonet. Recede
de medio ; sed noli in sinistram. Si ergo dextera
erit et sinistra, et nullum medium locura in Evangelio
novimus, ecce in dextera fegnum coelorum est:
Percipitef inquit, regnum. Qui ibi non est, in sinislra
JJ est. Quid erit in sinistra ? Ite in ignem mternum. In
dextera uiique ad regnum aeternum, in siuistra
ignem aeternum. Qui non in dexlefa, procul dubio in
sinistra. ERGO QUI NON IN REGNO, PROCUL DUBIO IN
IGNEM ^TERNUM. > Ubi despiciens homines secus opi1nantes veluti de faece vulgi ait: Hic quaris medium
homo de medioi Haec Augustinus publice pro con1cione, recilavit Carthagine in basilica majori corara1 Aurelio Primale tofius Alficise, quo j’ubente eam orationem
habuit, ut fusius narravimus lib. i Hist, Pe1lag., cap. 5. Hinc versus finem ait : < Lego tantum :
Sanctus Cypfianus est, quem in mauus sumpsi, an’tiquus episcopus sedis hujus. > Illa igitur sententiade sensibili pueforUm poena publice orlhodoxis tenendatum temporis proponebatur, quam laiffa cerQlitudine sanclus Pater asseverabat, ut procul dubioi in ignem mternum iluros infantes pronuntiaret- Unde> non primus illa docuisse credendus est, sed lotius
' Ecclesiae illius eeialis fidem secutus. Idem Augustinus
' alio utilur teslimohio, quod cum affme recitato sit,
5 hie indicabo. Lib. i de Peccatorum Meritis et reriiist
sione, cap. 28, ait: < Nec est ullus ulli mediiis lociis,ut possit esse nisi cum diabolo, qui non est ciim
Christo. Hinc et ipse Dominus volens auferre de cor5dibUS MALE CREDENTIUM 1STAM NESCIO QUAM MEDIETAiTEM’, quam conantur quidam parvulis non baptizalis
s tribuere, ut quasi merito innocentise sint in vita
i seferna, sed quia non sunt baptizali, non sint cum
s Christo in regnoejus, definitivara prolulit ad haec
ora obslruenda sententiam, ubi ail: Qui mecum non- p est adversum me est, etc. {Matih. xn). Hoc idem ari
gumentum versat antiquissimus auctor Hypognostit
con lib ; v, cap. 5, ubi ait : < Ecce non baptizatus,> vilaJi etiam cibo poculoque privaius, diyiditur a rei
gno co3lorUni,"ubi fons Vivenlium permanet Christus.
s Da milii prseter huhc alterum locum, ubi vitae possit
i requies esse pefenhis. Primum eniin locum fides ca-tholicorum divina auctoritate regnum credidit esse
i ccelorum, unde, ut dixi, non baptizatus excipitur.Secundum gehennam, ubi omnis apostata vel a C.hri-sli fide alienus aeterna supplicia experietur. Tertium
penitus ignoramus, imo nec esse in Scripturis santctis invenimus. Finge, Pelagiane, locum ex officina
t perversi dogmatis tui, ubi alieni a Cbristi gralia vi-
bV> VINDICI^E AUGUSTINIAME. 634lara requieiet gloriae possidere parvuli possint.Dex- A
tera est justi judicis sedeniis regnum, et sinistra gehenna ;
vita et mors, justi et iniqui. In dextera igitur
justi sunt conslituti, in sinistra operarii iniquilaiis ;
in regno requies baplizalorum, in gehenna pcena incredulorum ;
vita ad laetitiam gloriae ; morsad fietum
et stridorem dentium ; jusli in regno Palris cum
Christo, iniqui in igne seterno parato diabolo et angelis
ej’us. Sed hoc dicens non divisiones locorum
mulforum dedi, nisi duorum tanlum, quoniam ad
duo, fegnum videlicet et gehennam, haec omnia referuntur,
etiamsi plura dicautur, etc. Qui baptizaius
ergo non est, in iis quse regni ccelorum sunt non potest
reperiri. Et si non ibi, pulasne, Pelagiane, jam
sentis ubi, aut cerle dic ubi ? >Varise huic argumento applicari solent ab scholas- I
ticis responsiones, sed omnes facile rejiciuntur. Catbarinus
in opusculo de statu parvulorum, postquam
dixit hoc argumentum esseopposiisesenleiitiae Achillem,
negal parvulos debere sisti in judicio. Moraines,
disp. 40 de Gralia, num. 11, respondet primo
male supponi ab adversario esse dogma fidei quod
ad judicium generale, de quo Christus loquitur Malthaei
xxv, parvuli sinl comparituri, ibique ad deueram
vel ad sinistram collocandi. Nam contrarium
sine errore contra fidem affirniant Durandus et Albertus.
Et num. 12 respondet secundo neque etiam
fide divina certum esse quod licet infantes ad judicium
generaie siul compariluri, futuri sint de numerojudicandorum.
Et citat Tostatum, Carthusianum
et sanctum Thomam, 4, dist, 47, q. p. art. 3, (
ad 5, ubi affirmat pueros ante perfectam aetatem decedentes
in j’udicio compariluros, non ut judicentur,
sed ut videanl gloriam judicis. Quod probabile pulat
Suarez apud eumdem Morainium. Numero vero 13
ullerius mpondet non satis constare fuluros in sinistra,
ac non potius in medio quodam loco constituendos.Nulla tamen ex istis responsionibus admitti potest:
nam aperte in concilio Africano, ul mox ostendam,
definitum est parvulos fuluros in sinistra liis verbis :
< Qui enim dextra carel, sinistram procul dubio partem
incurrel. > Et sanclus Gelasius papa, in epistola
ad episcopos per Picenuro, adversus Pelagianos de
iisdem parvulis inquit : < Et quia non nisi dexiram
partem legimus et sinistram, non illos faciant in si- ]
nistra regione sine i.baptismate remanere, sed baplizatos
sinant ad dextram salularem sacra regeneratione
transferri. > Hanc Gelasii epistolaih legit Moraines,
eamque disp. 2, num. 31, eruditam vocat.
Verum omiltaraus Africauum canonem ac Gelasii
epislolam, haec enim scholastici veleres non legere,
nonneAugusiimisliaiicsenlentiam veluti ortbodoxum
dogma tradidit ? Statuil sanctus doctor in epist. 107
ad Viialem*duodecim regulas, quarum -septima et
octava his verbisdescribuntur: < Scimus quod omnes
astabimus ante tribunal Christi, ut feral unusquisque
secundum ea qum per cor.pus gessit, non secunduro ea
quae si diulius viveret, gesturus fuit, sive bonumf siveA malum. Scirous eliam parvulos secundum ea quae
per corpus gesserunt recepturos vel bonum vel raalum.
Gesserunt autem non per seipsos, sed per eos
quibus proillis respondentibus, et renunliare diabolo
dicuntur, et credere in Deum, unde et in numero
fidelium computantur, pertinenles ad sentenliam Domini
dicenlis : Qui credideril et baptizalus fuerit,
salvus erit (Marc. xv/). Propter quod et iliis, qui hoc
sacramentum non accipiunt, conlingit quod sequitur
: Qui autem non crediderit, condemnabitur (lbid.).
Unde et ipsi, sicul dixi, si in illa parva aetate rooriunlur,
utique secundum ea quae per corpus gesserunt,
,id esi tempore quo in corpore fuerunt, quando
per corda et ora gestantium crediderunt vel non
crediderunt, quando baplizati vel non baptizali sunt,B quando carnem Domini manducaverunf vel non.'
manducaverunt,quando el sanguinem biberunt vel
non biberunt ; secundum hsec ergo quae per corpus
gesserunt, non secundum eaqu ;e,si hicditi viverent,
gesturi fueranl, judicantur. > Porro lias duas senlenlias
cum reliquis aliis decem pertinere ad fidem catbolicam
docuit ibidera sanctus Pater his verbis :
< Nempe manifestum eslexillis duodecim senjeniiis,
quas perlinere ad calholicam fidem negare non sineris,
> elc. Repeiam hic Bellarmini verba. lib. n de
Grat. etlibero arbilrio cap. 11, licet alia occasione
ab ipso pronuntiata : < Nam si Augustini, inquit, de
praedestinalione (dicam de posnis parvulorum judiqandorum) 
senteniia falsa esset, non posset idem
Augustinus ab ingenli temeritate defendi, quippeC qui non solum tam acriter profalsitate cerlasset, sed
eiiara profide catholicavendilareaususesset. > ldem
poslea etiamtradiditlibroquinlooperis postremiadversus
Julianum. Beda etiam, qui longe post Augustinum
floruit, affirmat secundum catbolicam fidem
parvulos judicandos esse. Elenim in praeliminari
ad sacrum codicem Canticorum adversus Julianum
ait : < Quod dicit (Julianus) , non aliunde aiios
judicare, alios judicari, nisi quia in eadem natura
dispar voluntas sil, el quia, cum omnes idem possimus,
diversa faciaraus, contradicit catbolicse fidei,
quae eliam PARVULOS ESSE JUDICANBOS confitetur, eos
qui in eadein nalura positi priusquam aliquid boni
malive facere aut velle, aut sallem nosse lolerant,
sine baptismo rapli sunt. >Secundum argumenlum ex Scriplura. Pueri nascuniur
sub poleslate dmmonis, ex qua eorumdem pmna sensibilis
aperte demonslralur. Quam infeliciter huic
argnmento ab adversariis respondeatur. Octo pmnis
parvulos subjici, qum breviter numerantur.Allerumargumenlum desumilur ex omnibus iis
sacroe paginse locis in quibus humani generis capliviias
sub principe daemone designatur. Joan. xn,
 ?1 ; NuncPrinceps hujus mundi ejicietur foras. Marc.
Ui, 27 : Nemo polest vasa forlis ingressus in domum
diripere, nisi prius forlem alligel, et lunc domum ejus
diripiel. Idem Dominus tesialur Mallb. xn, 29 : Quomodo
potesl quisquam intrare in domum forlis, ei
vasa cjus diripere, nisi piius alligamil forlem ? El655 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 656Lucse xi Dominus comparat dsemonem forti armalo .
cuslodienti alrium suum. Ex quibus locis sanclus doelor
infert pafvulos cum principe dsemohe selerno igne
cremandos. Audi ihtegrum maximi viri discursum
lib. IH Operis imperfecti conira Julianum, cap. 199,
cujus superius fragmenlum dedi : < Tu autem, inquit,
qui eam (nenipe imaginem Dei) negas a diabolo
possideri, procul dubio negas a potestate erui tenebraruin,
cum in Chrisii regnum regeneralione transfertur,
el accusas universam catholicam Ecclesiam
magno crimine inajestatis ; non enim legibus liujUs
raundi tenetur Teus quisquis iroaginem, quamvis non
yivam, imperaloris exsufflat. Exsulflantur aulem
parvuli in exorcismo priusquam baplizenlur ; exsufflantur
igitur vivae imagines, non regis- cujusque,
sed.Dei. lmo vero exsufflatur, seddiabolus, qui contagione
peccati tenet procul dubio reum, ui illo-foras
misso, parvulus transferatur ad Christuni. Exsuffletur
itaque Juliani amenlia ; ne majeslatis rea in
parvulorum mundatione et exsufflalione dicatur Ecclesia.
Si aulem non eruitur de potestate tenebrarum,
et ilf.c remanet parvulus, quid miraris IN IGNE
/ETERNO CUM DIABOLO FUTURUM, qui in Dei regnum intrare
non sinitur ? An quia Pelagiani nescio quem
parvulis ubnbaptizatisprseter Deiregnum, quielis et
viiae aeternae locum praeparani, ideo Christi erit falsa
seiitentia : Qui crediderit pl bapthatus fuerit salvus
erit, qui autem non crediderit condemnabitur (Mvrc.
xvi)  ? > Rursus lib. v ejusdem Operis cap. 6 : < An
forte, inquil, homines non sunt, qui eruantur de
poiestale tenebrarum, quarum tenel diabolus prlncipatiim
 ? Aut vero ITA DESIPIS ut affirmes eos sibi
diabolum non vindicare, quos possidelet susepoleslafi
subdiies tenel ?Sed ut laceam de Iiis quos potesiis
dicere per suam malam voluntalem a diabolo
possideri, quid diclurus es de illo de qub pateripsius,
Domino inlerrogaiite, respondil quod ex irifantia
sua ab immundospiritu vexafelur ? Nonne membra
ejus et sensus, quae omnia Deo aiiclore institula
« unt, et comraunia impiorum, pierumque sunt munera,
diabolus sibi, ul affligeret, vindicabat ? etc. >
Hoc argumenluhi valde lorquet advefsarios, qui
variis dalis soliitionibus vim ejusdem, ut egb
quidem arbilror, frustia evadere conanlUr.Respondet pririio quidaro alias celeberrimus tbeor
logus: Hsec poena non videtur debita peccalo originali ;
sicut ei non debetur posna sensus, ita non debetur
simul traditio in raanus hoslis potentissimi et
infensissimi, qui perducat hominem iii necessilaiem
moralem incurrendi ejusroodi pcenam, el simul prohibitio
auxiliatoribus ne suppetias feranl. Hsec enim
esset pceria gravior quam pcena sensus ; quippe lolerabiliusestsolum
cruciari quara poni iu morali necessitaie
novi criminis merentis illum cf uciatum. Hsec responsio
non consonat Ecclesise slalutis ex quibus aperte
colligitur expeccatooriginalinos essecaptivosdaemonis.SanctusCoelestiniis,
ut vulgo putant, inepislolaad
episcopos oalliac, cap. 12, hsec definit : <■ Illud etiam,
quod circa bapiizaudos in universo mundo sanctaA Ecclesia uniformiler agit, non otioso contemplemur
intuitu ; cum sive parvuli, sive juvenes adregenerationis
veniunl sacramentum, non prius fontem vitae
adeunt, quam exorcismis, et exsufflaiionibus Clericorum
spifilus ab eis immundus abigalur, ut lunc
vere appareat, quomodo Princeps mundi hujus millalur
foras (Joaii. xn) , et quomodo prius alligelur fortis,
et deiriceps vasa ejus diripianlur in possessionem
translata victoris (Malth. xn) , qui caplivam ducit
,captivilatem (Psal. cxvn) , et dal dona hominibus
(Ephet. iv). His ergo, etc. > Quam doclrinam poslea
universa Ecclesia tradidit, ut patet ex cap. Sacerdotes,
de Consecrat. dist. 4, el cap. Parvuli, et cap.
Sicut nessis, et cap. Dehinc, etc, et expresse synodus
Tridentina, sess. 5, de peccato orig. definit, AdamB < incurrisse cum morte captivitatem sub ej’us poteslate,
qui mof tis deinde habuit imperium, Iioc est diaboli.
 » Hinc sanctus Augustinus, lib. vi Operis imperf,
cbntra Jul., dap.20, reprehendit Julianum segre
lerentem dpminum, ac pessessprem imagini Dci diabolum
imponi, hsec scribens : < Dicit Jesus, qui secundum
hoc nomen suum salyum facit populum suum
a peccatis eofum : Nemo intrat in domum fortis, nisi
prius alligaverit fortem, et vos in hoc populo Cbristi,
quem salvum facit a peccalis eorum, parvulos non
esse conceditis, quos ut a propriis, ita nec originalibus
vultis obslriclos esse peccatis, et cum faliaci
vestro sermone minuilis vifes ejus, quem dixit Veritas
fortera. > Postea : < Nec tibi videatur indignum
quod subjecta est diabolo imago Dei ; hoc enim nonC fieret nisi j’udicio Dei, nec removelur isia damnatio,
nisi gratia Dei, etc. >Catiiafinus rribre solito, hoc esl audacler, in opuscuio
citato ait: < Neque sub diaboli perpetuo polestate
erunt, quia et pro illis ejecius erit diabolus foras
ih die novissimo, ut nihil juris habeat ulterius
in illos. > Hoc tamen responsum, ut bene eiiam. noiavit Bellarminus, ab hbmine catholico defendi
minime poiest. Peto enim quare infanies modo sint
capiivi dsemonis ? Clara sunt Ecclesise dogmata :
Ob peccati Originalis maculam. Rursus inierrogaBdus
est Catharinus an hsec macula duratura sit post
diem judicii vel non ? Si secunduro dicat, in errorem
labitur, solo enira baptismate illa culpa deslruitur:
< Hsec noli dicere, aii Augustinus, si vis esse^calholicus (lib. ni de Orig. animw, cap. 9). > Si
primum, .ergo remanebit infegrum jus daemoni in
pueros etiani posf diem judicii, cum adhuc obnoxii
erunt peccalo originali. Audiat, velit nolil, Augusiinum,
quem hac iri qucestione, uti in aliis ctiam
saepe impUgnat lib. i de Nuptiis et concup., cap. 25:
< Hoc generi humanb inflictum vulnus a diabolo,
quidquid per illud nascitur cogit esse sub diabolo,
tanquam de suo frulice fructum jure decerpai, non
quod ab illo sit natura bumana, quae non est nisi
ex Deo, sed vitium, quod non est ex Deo. Nbn enim
prbpter seipsUm quae laudabilis est, quia opus Dei
est, sed propler damnabile vitium, quo vitiaia est,
natura liumana daranatur ; et propter quod damna-« 557 VINDICIJE AUGUSTINIANiK, 638tur, propter lioc et damnabili diabolo subjugatur,
quia el ipse diabolus spiritus immundus est. > Idera
asseruit sanctus Fulgeniius lib. i de Veritate praedeslinationis,
cap. 14 : < Causa vero majorum alque
iuinorum qui sine baptisraate cursum vitae praesenlis
in infideliiate consummant, quantum attinet ad
communionera originalis peccati, una est. Ex hac
utrique ibunt in ignem aeternum, qui paratus est
diabolo et angelis ejus, quia in eis chirographum,
quo sibi eos deceptoris nequitia subdidit, Salvatoris
gralia non delevit. >Respondet Arriaga, lom. I in 1-2, disp. 52, nihil
aliud significare pueros esse sub potestale diaboli,
quara esse peccatores. Alii vero ideo putant pueros
esse sub poteslate diaboli per peccatum originale,
quia dsemon ex illo peccalo habuit potesiatem tentandi
genus humanura, et consequenter ipsuni perdendi
in gehenna. Verum afiud est esse peccatorem,
aliud captivum diaboli ; caplivilas enim est effeclus
peccati, siculi si quis princeps subdilum ob aliquod
crimen in tyranni alicujus potestatem detruderet.
Porro quemadmodum peccatum mortale hominem
transcribit in familiara subditara diabolo, hoc etiam
peccatum originale prseslai, unde dicebai sanclus
doctor lib. i de pec. Meriiis et remiss., cap. 34, initio:
< Quid de ipsa forma sacramenli loquar ? vellemaliquis
istorum, qui contraria sapiunt, mihi baptizandum
parvulum afferret. Quid in illo agil exorcismus
meus, si in familia diaboli non tenetur ? > Quod vero
alii dicunt ideo esse genus huraanum sub polestale
dsemonis, quia hic poteslalem, et jus ex illo
peccato contraxit teutandi homines, inepte prorsus
asseritur, tum quia nequil pueros tentare, qui velle
nil possunt, tum quia potuit tentare Adamum, qui
taraen nondum erat sub potestate daeraonis, tura
quia posse lentari, non est esse, sed posse esse captivum.
At pueri nascuntur reapse captivi dsemonis.
Unde Zosiiiius papa, epist. 157, apud sanclum Augustinum
ait: < Nullus enim, nisi qui peccati servus
est, liber efftcitur, nec redemptus dici poiesl, nisi
qui vere per peccatura fuit ante captivus. > Clare
eliam sanclus Gregorius lib. xxvi Moral., cap. 20,
disiiEguit captivitatem a potestate tentandi: < Nunc
princeps, inquit, hujus mundi ejicielur foras. Unde
jam nunc sanctos horoines non lencndo possidet
sed tenlando persequilur. Nam quia non in eis inirinsecus
regnat, contra eos pugnal exlrinsecus, et
quia intus dominium perdidit, bella molitur foris. >Praeterea falsum est pueros eodeni modo esse
sub poteslale daemonis per peccatum originale,
sicut per quodlibet actuale, uii docet Moraines, num.
13: nam in parvulis et cjeteris non baplizatis jus
babet dtemon veluti in proprio mancipio, ut enim
definit sanctus Coelestinus papa supra, uiimur cxorcismis
et exsufflationibus clericorum, ut spiritus ab
eis immundus abigalur. Ergo vere sunt possessi a
daemone per inhabitationem, cum neque spirilus immundus
abigi nec princeps ejici feras possit, nisi sit
Inlus in parvulo. Quibus tamen exorcismis et exsufAflationibus non ulimur ad absolvendum peccatorem
velomnium pessiroum, sed tantum in. energumenis
sanandis, qui inlus a diabolo per inhabilaiionem
possidentur. Notavit hoc insignis ille carmelila Joannes
Bacconus, qui cseteris scholasticis antiquis de
bac captivitate, unde parvulorura pcense satis clare
inferuntur, vix pauca verba facienlibus, unus ipse
Augustino-catholicae senlentiae adhsesit in 2 seni.
dist. 39, qusest. 1, ubi ait de daemonis dominio :
< Inhabitat dico, non sicut forma informans, nee
per formam aliquam, quam creat in anima peccaIrice,
sicut Deus eam creat, sed Jiabilat per dominium
in peccante, seu aliis verbis jure dominii e'
polestaiis. » Et ibi ad 2 dubiura definit originale
peccatum < per obsequium nostrae yolunlatis ergiB diabolum, et ex consequenli etiara diaboli inhabitationem.
> Inhabitat igilur doemon in corporibus
non baplizaiorum lum pusillorura tum adultorum,
non ut vere sint energumeni, sed ut princeps jure
dominii in regno suo, tanta est potestas quam in illos
habet princeps tenebrarum, quae omnia ex exsufflationibus
et exorcismis colligunlur ; siquidem dum
parvulus baplizatur, dicil sacerdos: Exi, spirilus immunde,
et da locum Spirilui sanclo. Peccalores vero
fideles sunt de corpore Ecclesiae, cujus capul est
Chfistus. De polestate dsemonis supra infideles late
discurrit sanctus doctor epist. 107, ad Yitalem.Respondet tandem Moraines : < Terlia raiio, inquit
num. 17, nos minime tangit, qui non negamus
parvulos illos mansuros esse in Eeternum Deo inCvisos propter peccalum originale, el quodammodo
sub captivitate ac servitute diaboli, ui in hac vita,
privalos scilicel speciali Dei protectione, qua ab ejus
invasionibus et infesiationibus fiant immunes. > In
hac responsione maxime displicet ilia particula quodammodo,
limitans dsemonis in captivos potestatero.
Egregie inquil Augusiinus lib. vi conlra Jul., cap.
20: < Cum fallaci vesiro sermone mjnuitis yires ejus
quem dixil Verilas foriem. > Utquid enim additur
restrictio quam nec concilja nec ponlifices appipsuere ?
Illud aulem in eadem responsione summe placet,
quod fateliir pueros non futuros immunes a dsemonis
invasionibus et infesfationibus, hoc enim est
quod intendimus, nempe fuluros obnoxios poenis
sensibilibus, eo quod fuluri sunt sub crudelissimiD tyranni poiestale. Nisi dical infanfes "nibil mali ex
hujusmodi ini) asionifi« s et infeslationibus percepluros,
quo quid dici potegt ineptius ? vexantur enim non a
frigore, non a calore, sed a daemone, 'cui mille nocendi
artes.Simile etiam adduclo argumenlo est illud, quod
colligitur ex Epislola ad Rom. IX : Sic aulem Deus
volens oslendere iram, el demonstrare poienliam suam
allulil in mutta palientia vasa irm, qua perfecla sunt
in perditionem. Quae vasa irse ibidem vasa eliaiu
contumeliw appellanlur ab Apostolo. Cum igilur infantes
sint vasa contumelise, cui, qtiaeso, loco illa
Deus depulabil ? < Deus, inquit Fulgeniius, vasa conlumeUw
seierno semper arsura deputabitinceiidio. >659 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. . 640Patres Africani in epistola synodica, cap.' 13 : < Vasa A
contumeliw sunt, quibUs dicitur : ' Ile, maledicli, in
ignem mlernuin, qui prmpuratus est diabolo et angelis
ejus. » Quod prius docuerat Africanae Ecclesiae magister
lib. i Operis impeff. coritra Jul., in fine : < Nos
vero Deum quidem parvulorum opificem prsedicamus,
sed ex eadem massa medium locum vasis,
ubi nec in honorem fiant, neque in conlumeliara,
quem non dedit Apostolus, non damus. > Considerent
igitur adversarii laniam esse poieslaiem dseraonis
in sua vasa, ul prius, ut inquit Chrislus, daemonis
triumphalor ligandus fueril, quam ex ejus domo
vasa raperentur, nec minuant, ut ait sanclus doctor,
fatlaci sermone vires ejus, quem dixil Verilas forlem.
Cerlum igitur est parvulos non bapfizalos esse
vasa contumeliae in domo dseroonis, e qua per Cbri- 'B
Stum non siint erepta, et captiva ibidem leneri a
forii armdio cuslodienti alrium suum. Hanc tenebrosam
domura scholaslici antiquiores dixere limbura,
in quo parvuli detinentur. Ita sancii Thomas, Bonavenlura,
item Scotus, JEgidius, Durandus, Richardus
et alii communiter, teste Bellarmino, cap. '_2
supra. Ex qua doctrina, velint nolint, probatur
poena sensus. Pro quo notandum est, quod docef
sanctus doctor lib. -21 de Civil. Dei, cap. 11, < ocio
genera pcenarum in legibus esse^damnum, vincula,
verbera, talionem, ignbminiam, exsilium, mortem,
serviliilem. > Ergo, cum parvuli, praeter puenam exsilii ;
quam scholastici vocant pcenam darani, paiiarilur
servitutem sub dsemone, el carcerem, aliam profecto
poenara patiuntur a pcena damhi. Qualis autem ^
'sitista pcena servitutis sub principe tenebrarum ac
forli armato audivimus supra a celeberrimo quodam
ibeologo dicente : Hwc enim esset poena gravior,
quam pwna sensus. Yerissime. Pone, exempli gratia,
priiicipem filios alicujus siibdifi non solura exsilio
riiulctare, et paterna etiam hasredilate privare, sed
' illos quoque tyranno cuipiam in mancipia divehdere,
baUd sane exigua esset postrema isia prjena capti'
vilatis. Porro nulla pejor, nulla acerbior, nulla atrociorcapiivitas
est, quam esse sub dsemone, Phalaride,
Dionysio, Maxeiitio crudeliore, lyrarinorum oriinium
truculehtissimo. Neque levis censenda est pcena carceris,
praecipue sub forti armato cusiodiente atrium.
Jd etiam alter e soCielaie scripior Neotericus non,
inficiatuf ; gravissimam, iriquit Arriaga 1-2, disp. 52,
num. 5, pwnam illam carceris fore, ubi velutis tipites
nec videre, vet olfacere, nec gustare quid possent,
sane haec sensibilis pcena esset. Unde plures ex iisdem
scholasticis recentioribus, ne pueros pcena cafceris
affligant, nescio quem tertium decipiendis parvulis
faciunl locum, uti plim Pelagiani, teste sanclo
Gelasiopapa, cujusprbxima verbasunl,et sanctoAuguslinossepjssimeid
affirmanle et irridente, finxerunt.
Yerum quid dicent adversarii si ocio illa poenarura
genera a parvulis sustineri probabimus ? Pcenam
daroni et exsilii ipsi concedunt, modo poenam
capiivitatis et carceris ex sacris litieris clare deduxiirius.
De feliquis quatubr idipsum pfobamus. Yin*A cula ilios pati certum est, cum sint captivi, nec illa
solvi possint njsi prius ipse forlis armatus custos
atrii alligetur. Paliunlur eiiara pcenam ignominim,
suntenim, tesfe Aposlolo, vasa contumelim (Rom. ix).
Hinc sanctus doctdr, lib. i contra Julianum, Operis
imperf. cap. 158 : < Ex qua tamen (massa) alios in
Dei regnum adoptari fatemini, quos procul dubio vasa
in honorem facta concedilis ; alios vero non ad
hoc adoptari, quos facia vasa in conlumeliam, nisi
intelligenier consentiatis, impudenter negatis. Neque
enim, si non est poena damnationis, sicut vultis,
iion erit salteiri contumelia imaginis Dei, separari a
regno Dei. »Insmper paliunlur verbera, carent enini,
lesie Morainio, num. 17, speciali Dei proleclione, qua
ab ejus, scilicel dsemonis, invasionibus, ei infeslatioB
nibus fiant immunes. Nec pulandus est adeo milis liic
tyrannus, ut servos suos ne semel quidem flagris affligat.
Satis sit, infantes esse vasa iti illius domo, ut
ait Cliristus, el capiivos in familia diaboli teneri, ut
docet sanctus Pater iib. cil. de pecaloium Meritis,
cap. 34. Adde his pcenam talionis, qui enim cum
i suo primo parenle noluere esse sub Deo, faeti sunt
r servi sub diabolo. Tene aurea sancli doctoris verba
t lib. xiv de Civitaie Dei, cap. 15: < Justa damnatio
> subsecuta est, taiis quidem damnatio, ut qui cuslo,
diendb mandalum fuerat etiam carne spirilalis, fie,
. "ret eiiam menle carnalis ; et quia sua superbia sibi
placuerat, Dei justilia sibi donaretur, nec sicut affectabat
in sua esset omnimoda potestate, sed a seipso
quoque dissehliens sub illo, cui peccando coni
C sensii, pro Iibertate qustm concupierat, duram, misee
ramque ageret servituiem ; mortuus spiritu volens,
i et corpore morilurus invitus : desertor aelernae vi,
tss, etiairi aeterna, nisi gratia liberaret, morle dam,
natus. » Mortem vero poenarum uhiiifam non solum
o ' corporalem, sed eliam spirilualem incurrisse per
d peccatum universam Adami posteriiaiem certura
i, est. Et quidem pueros ex peccato originali poena
. hiorlis secundae'raulctatos iradit passira sanctus doclor ;
lib. i ad Bonifacium, cap. 22, ait: < Aut si evan,
gelicis vocibus cogimini confiteri, nec vitam, saluQ
temque posse habere parvulos de corpore exeunles,
nisifuerint baptizati, quserite cur compellantur non
(> bapiizali secundse^mortis subiresupplicium. > Mors
n autem secunda ex cap. 20 Apocalypsis intelligitur,
i ■*' ubi haec leguntur : El qui non est invenlus in libro
,s vtlm scnplus, tmssiis esl in stagnum tgms. Et poslea :
Infernuset mors missi sunl in stagnuni ignis. Hmc
 ;. est mors secunda. Quare, cura pueri sine baptismo
■_ decedenies non sinl scripti in libro viiae, dubio
procul morli secundae, hoc est, igni depulantur.
0 Hoc argumenium et fnse et erudite ex Augustino
j. Urget archiepiscopusTIiuamensis in opuseulo de bac
1# quaesiione, cap. 11 et 12. Scio Morainium respon(.
dere, num. 69, morlem secundam esse privationem
>- visionis Dei ; sed Iiaec responsio rejiciiur ab Augun
stinocap. 92 Enchiridii, et lib. xiu de Civit. cap. 8,
i- et lib. xix, cap, 28 ; ilera a sancto Fulgentio lib. i ad
i* Mohiinanij 'c’-pi 6, UJ) i ek sacris lilteris pronunliant641 VINDICJJE AUGUSTINIANiE. G42mortem primam esse, cum anima separatur a corpo- J
. re, secundam vero cum eadem aeternum punitur cum
corpore.
Eadenx sancli doctoris senlenlia probatur ex conciliisAfricanis, el liiteris Innoeenlii Papw. Asseriio de
' pwnis parvulorum ab Ecclesia Africana inter fideidogmata, leste sanclo Fulgentio, relata. Insigne proeadem re sancli Gelasii papm teslimonium.Scholaslici, qui in statuendis parvulorum pcenis
in diversara ab Augustino senientiara abiere, publicarunt,
ejusdem opinionem unum Auguslinum palronum
habere, ul loquitur Catliarinus, eamque paucis« mos
sequi, ul ait Moraines. ImoCaibarinus, unumsibi
opponens Augustinum, scribit: < At magna, inquiunt,
est auctoritas Auguslini, magna profecto, sed veritatis,
quae jam paleat longe major, longe major pontificum
auctoritas, et Ecclesiae de cathedra docentis, et com- ]
munis doctorum sententia. > Quibus ille auctor in
veterum Patrum scriptis se plane hospilem prodidit ;
eienim sancti Patris scnlentiam et synodorum et
Ponlificum tesiimoniis confirmabimus, et iis quidem
adeo evidentibus, ut minime dubitem quin scholaslici,
si in eadem incidissent, ne lalum quidem unguera
ab Augusliniana sententia discessissent. Recie
Scotus, in 2, dist. 53, quaestione unica magistrorum
Paiisiensium placilum contra Auguslinum stare dixit,
quibustamen loiius Africse veiustiores episcopos
opponemus.Et quidem veteres Parisiensis scholse doctores,
cum suuima ingenia scholae subtilitatibus devovisseni,
parum fuere in synodorum ac Patrum lectione
versaii. Hinc eruditionis defeclu quasdaro opiniones (
oblrusere, a quibus antiquioris Ecclesiae magistri
longius dislarunt. Hoc in praesenti conlroversia patebit,
in qua scholasiici ex manca Pelagianse liaere-.
seos notitia, uti a recepta anliquitus sententia recesserunt,
ila illorum plerique in quibusdam eum Pelagianis
convenere, quod eiiam notavit cum laudis
praefatione nominandus cardinalis Bellarminus, cuj"us
verba iu calce fere hujus conlroversiae reciiabo.
Prirni omniura Africani Patres Pelagianorum errores
analheraate perculerunt in utraque synodo provinciae
Carthaginensis, itemque in altera synodo Milevitana,
dein in plenariis conciliis,uti fusius libro priori Historiae
Pelagianae nobis descriptum est. In his autera sacris
conventibus pcenas sensibiles puerorum sinebaptismo
decedenlium statutas esse demonstro. Patres syno- ]
di Carthaginensis, in litteris ad Innocenlium, apud
Augustinum epistola 90, hsec de Pelagianisjscribunt:< Parvulos etiam propler salutem, quae per Salvatorera
Christum datur, baplizandos negant, acsic eos
mortifera ista doctrina in scternum necant, promitlentes,
etiam si non baptizentur, habituros vitam
seternam. > Patres vero Numidise provinciae, in epistola
ad eiimdem Innocentium, quse inter Augustinianas
est 92, hsec ipsa scribunt de eisdem hsereticis :< Pueros quoque parvulos, si nullis innoventur Chrislianse
gratiae sacramentis, habituros vitam aelernam,
nequam praesumptione conlendunt. > Innocentius
poniifex, liis liiteri ? acceptis, gravi rescripto novseA haereseos falsilalem confixit: < llludvero, inquiens,
quod eos vestra fraternilas asserit prsedicare, parvulos
aeternsc vitae prsemiis etiam sine bapiisinalis
gratia posse donari, perfatuum est. > Epist. 95 apud
Auguslinum. Itaquelum synodi lum pOntifex illam
vitam seternam parvulis in originali peccato mortuisi
negarunt, quam Pelagiani eisdein pueris dabant.
Viia autem aeterna dicit perpetuam possessionero
Dei animam beanlis in regno coelorum, el ex consequenti
exclusionem cujuscunque miseriae, cui viiae
oppouitur selerna mors, quse consistit in perpeiua
aroissione sumini boni, et perenni afflictione ac
cruciaiibus in inferis. At Pelagiani husquam ausi
sunt dicere pueros sine baptismo iiuros in regniim
coelorum, ui ex serm. 14 de Verbis Apostoli supeBrius laudato exposuimus. Scribit de iisdem Auguslinus
lib. i de peccatorum Meritis et reniissione, cap.
18 : < Dicunt parvulos recenti viia editos visceribus
malrum, non propter remiltendum peccatum percipere
baplismum, sed ut spirilalem procreationem
non habenles, creentur in Chrislo, et ipsius regni ccelorum
parlicipes fiant, eo modo (ilii et haeredes Dei,
cohseredes autem Christi. > Hinc idem sancius doclor
contra Pelagianos ait lib. n Operisimperf., cap.
113 : < Respondete quid sitis, qui lot iraagines Dei
sine illius peccati merito separatis a regno Dei, et
facilis duas aelernas felicilates : unam qusc sit in
regno Dei ; alleram, quse sit extra regnum Dei. > Et
lib. i ej’usdem operis, cap. 132, tradit parvulosj’uxta
Pelagianos futuros < in loco aliquo secundas felicitaCtis, quem, inquit, talibus aedificavil haeresis vestra. >
Ex his inferlur vitani aeternam, quam illi haereiici
pueris promillebant, sitam fuisse in secunda quadam
felicilate, hoc est, minori ea qua fruebantur beaii in
regno ccelorum. Nam cum ibidem pueri nullos crucialus
per totam aeternitatem passuri essent, aelernum
felices vivere ab ipsis dicebanltir. Scribit sancius
Fulgentius, lib. i ad Monimum, cap. 6, Deum
animae per peccatum mortuse duplicem insuper mortem
comminatum : < Primam in separalione animae
et corporis ; seciindam in seterna crucialione animae
ct corporis. Ac per hoc primam, qua discedenle aniina
caro sola moritur: secundam vero, quando rediens
in carnem anima in eadem el cum eadem in
qua peccavit, carne torquetur. > Priraa ? morii opDponilurvila temporanea, alleri vero vila aelerna,
quando anima perpelua feJicitate fruetur, qua de re
Jegatur Augusiinus lib. xx de Civiiate Dei.cap. 6. Itaque
vitaaelernaiiifanlium, exPelagianorum sentemia, illa
est quaeopponiturmortisecundse,quaeideoex Auguslino,
lib. XVIII, ibidem, cap. 28, < secunda raorsdicitur,
quia nec aninia ibi vivere dicenda est, quse a
Dei vita alicna erit, nec corpus, quod aelemis doloribus
subjacebit. > Quare, cum synodi Africanae ac .'
sanctus Innocentius damnarunt dicentes pueros sine
bapiismo defunctos habere viiam seternam, exploserunt
secundam illam felicitatem quam cxtra regnnm
Dei Pelagiani infantibus promiltebanl, et ex consequcnti
decrevere eosdem subituros eliam mortem se-643 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 044cundam, quse beatse vitse opponitur. Caeterum vita J
illa aeternum beaia, quam Pelagiani pueris destinabant,
ante synodos Africanas rejecla fuit in concilio
Diospolilano, anno 415, ubi cum objectum fuisset
Pelagio, Ccelestium ipsius discipulum docuisse, < infantes,
eliamsi non baptizenlur, habere vitam aelernani,
> negavit se illa dixisse. Hinc Pelagium premebat
Augustinus, epist.106 ad PaulihumNolanum, pueros
sine gratia regenerationis in Christo < non habere
in se vitam, ac per hoc peense serapiternat obnoxios. >
 !, Conrius ac Moraines exisiimarunt viiam seternam,
quam parvulis Pelagiani pollicebantur, sitara fuisse
in visione clara Dei, exlra tamen regnum cCelorum.
Unde responderi polest his, quse. hucusque deduximus,
synodos staluisse pueros non posse sine baptismo
frui vita aelerha, hoc est visione clara Dei, nec B
lamen slatim inferri, morte secunda j’uxta loiam suam
Jatitudinem pleclendos, sed prout bsec tantum dicit
privationem visionis Dei, non quatenus continel cruciatus
et seterna supplicia animse et corporis. Sed
hsec sentenlia nulla ratione admitli poiesi, si consideremus
quid Pelagiani nomine regni ccelorum intelligerent.
Et licet Moraines, num. 55, dicat eosdem
id non salis expressisse, colligitur taroen quse
fuerit illorum senlentia ex Juliano lib. vi Operis imperf.,
cap. 37, ubiait: < Multo maxime congregatio
omnis glorificaia sanctorum esse Deo subjecia non
desistet, sed lolum corpus dignnm regno ccelorum,
qtiod sub Chrisli capite construitur, divinse voluntati
perfecta affectione cchserebit, ut exslincta omni
cupiditale cuiparum, Deus et conlineai cunctos et C
coropleat. > Ex his infertur Pelagianos non promisisse
pueris visionem beaiam ; elenim videns Deum, divhue
volunlati perfecla affectione cohwret, ut exstincta omni
cupidilate culparum, Deus el contineal eumdem et
compleat. Quare pueri fruenles visioneclaraDeireapse
forentin regno Dei, quod illi negabanl. Rursus
« anctus Augustinus, ubiquc premit Pelagianos negantes
peccalum originale, quod pueri exclusi a regno
ccelorum immerito et injusie tanta miseria torquerenlur.
Lib. n Operis imperf., cap 113: < Aciandem
aliquando, inquit, extra regnura Dei infelices fuluros
fatemini parvulos non renaios. Dicite ergo hujus
infeliciiatismeritum, verbosi et conlenliosi, quinegatis
originale peccalum. > Etlib.iv,cap,99,ait: < Ipsum
etiam sic amatis, ul non ibi esse, non saltem Ievem E
posnam credalis hominis esse, sednullam. > Quodsi
Pelagiani extra regnum Dei dabant parvulis visionem
Dei, Jiaud congruenler Augustinus contra ipsos in.
ferebal pueros futuros infelices et poenae subjectos.
Nam videns Deum possidet sumroum bonuro, nec
ullo paclo poiest esse infelix, aul alicui paraae obno.xius.
Praclerea sanctus Pater, libro n Operis imperf.,
cap. i 13, his iustal Juliano et collegis : < Dicite, obsecro,
in ea felicitate quaeextra Dei rpgnum erit,
ullusne regiiabit an nullus ? si nullus, liberior erit
procul dubio sine ullo rege illa felicilas ; si vero ullus
in ea regnabit, quis erit rex imaginum Dei, qui non
erit Deus ? > At in illa secunda felicilate pueri frueiA rentur visione Dei, ei profeclo Deus in illis regnarei,
nec eo dilemmaie Auguslinus adversarios perculisiset ; etenim Deus clare visus regnat solus in anima: videntis, et omnes ejusdem actus regit ac moderatur.
Itaque Pelagiani beatitudinem naluralem pueris
destinabant ; uti enim illi naturaliter innocentes ab
iisdem asserebantur, ejusdem etiam ordinis beatitatem
invexere, in quo lameu dogmate nunquam quid
senlirent nostris innotuit ; unde Augustinus aliique
Patres eorumdem sententiam plane se^non percipere
fassi sunt. Ille lib. de Praedestinatione sanctorum,
cap. 13, narrat, a Pelagianis promitti pueris NESCIO
CUJUS felicilatis locum, et in lib. de Haeresibus, -cap.
88, wlernam et bealam QUAMDAM vilam suam. Idem
liabet lib. i de Origine animae, cujus verba mox reBferam. Ipse Pelagius dicere solebat : Quo eant nescio,
ut ex Auguslino 'superius dictum est.Redeo ad Africanas synodos. In concilio celebralo
anno 418 Carlhagirie contra Pelagianos^ in quo hic
canon in vetustis cOdicibus stalulus legitur. < Item
placuit, ut si quis dicit, ideo dixisse Dominura:
IndomoPatrismei mansiones multm sunt (Joan. xiv) , ut
intelligalur, quia in regno coelorum erit ALIQUIS MEDKJS,
aut ULLUS ALICUBI Locos, ubi beate vivant parvuli,
qui sine baptismo ex bac vita roigrarunt, sine
quo in regnum ccelornni, quod est vita seterna, inirare
non possunt, anathema sit. Nam cum Dominus
dicat: Nhi quisrenalus fuerit ex aqua et Spirilu
sancto, non inirabil in regnum cwlorum, quis caiholicus
dubilet PARTICIPEM FORE DIABOLI, qui cohaeresC esse non meruii Clirisii ? Qui enim dextra carel, siNISTRAMPEOCUL DUBIO PARTEM 1KCUREET. > In HiStOriaPelagiana, lib. i, cap. 13, bunc canonem recilavi,
ubi ex Photio ostendi in antjquis codicibus scriptum
fuisse, quod -etiam lestatur Binius, licet a nonnullis
omissus sit, de quo nolo cum quopiam cbntentionis
funem ducere. Interim hoc ipsum sancti Augustini
teslimonio confirmabo, qui lib. n de Origine animae,
cap. 12 ; scribit: < Novellos haereticos Pelagianos
justissime conciliorUm catholicorum et sedis apostolicae
damnavit aucloritas, eo quod ausi fuerinl non
baptizatis parvulis dare quietis et salutis locum etiam
prseler regnura coelorum. > Unde satis verisimile fit
laudatum canonem reapse fuisse ab Africanis synodis
exaratum. lllud vero observandum venit, ideo
D Palres negasse alium alicubi locum, quia duo tantum
Ioca riominanlur in sacris liiteris, nempe dextra et
sinistra judicis, unde asserunt pueros futuros in sinistra,
el ex consequenti parlicipes fore diaboli. In
eodem libro de Origine animse, cap. 9, scribit sauctus
Paler : <Non baptizalis parvulis nemo promittat iuler
damnationem regnumque ccelorum quietis, vel felicitatis
CUJUSLIBET, atque UBILIBET, quasi MEDIUM LOCUM.
Hoc enim eisetiam baeresis Pelagianapromisii.i
Quare cum illa opinio de quasi medio loco, nempe inter
inferorum poenas ei gaudia regni coelestis, inler
errores hseresis Pelagianse Augustinus recensuerit,
constat eamdem el ab Africanis Palribus, qui contra
illara haeresim diligentissime excubuere, damna64S VlNDJCliE AUGUSTINIANJE. 646tam fuisse, quod ex dicendis clarissime apparebit. AHis addamsynodum Ryzacenorum Palrum in Sardiniam
a Thrasamundo rege Yandalorum Ariano relegatorum
sententiam. Cum Constaniinopoli graves
de divina gratia lites agitarentur, Bonnulli monachi
pro iisdem componendis Romam profecti, audita
Africanorum antistitum in Sardinia exsulum fama,
legalionem ad eosdera destinarunt ; librum etiam
miserunt de Incarnatione Domini et divina gratia a
seipsis conscriptum, rogantes ut de eodem j’udicium
ferrent. Byzaceni Paires,cum coramuni coosilio, quid
memoratis monachis rescribendum foret deliberassenl,
Fulgentio episcopo Ruspensi injunxere ut decreta
a Patribus ;in liiteras mitteret, quievesligio
librum exaravit inscriptum de lncarnatione el gralia.
In eo aulem Augustini senlenlia de poenis puerorum fl
apertissime tradilur ; etenim cap. 14 inquiunt:< Quse justitia est, ut imago Dei, quse nihil poluit
per seipsam delinquere , si non redimatur sanguine
Filii Dei, in regnum Dei non permitlatur
inirare ? Quo utique quisquis non ingredilur,1NTEBMINABILIBUS IGNIS JETERNI CRUCIABITUR PCENIS.Qua igitur justilia Deus justus infantibus sine
peccato nascentibus ingerit pcenam, in quibuspoense
non invenit causam ? > Ilem cap. 30 hsec scribuntur:< Quomodo infantibus, qui baptizantur et in eadem infantia
moriunlur.donataeternam salutem, quorumbonam
necexspectat, nec invenit voluntatem ? Item alios
quomodo sine baptismate mortuos ^TERNIS CRUCIATIBusdamnat,cum
ineisnullamculpamroalaevoluntatis
inveniat ? Nonne istos inimicos gratiae Dei, nec de- C
fensores humani, sed deceptores arbitrii ad hoc sua
perversitas cogit, ut Deum putent iniquum in obitu
omnium parvulorum, ubi nulla interveniente vel bonitate
vel malitia volunlaiis, alios vident potiri
regno , alios INTERMINABILI DEPUTATOS INCENDIO ? >
Hic liber inter voluraina sancli Fulgentii recensetur,
quod ab ipso dictatus fuit, at eumdem a synodo approbaiuro,
ac ad raonacbos Romam missuro patet ex
hoc ejusdem iniiio, ubi episcopi Byzaceni nominantur:
< Dilectissirais et in Christi fide atque gralia
plurimum araplectendis sanctis fratribus, Petro diacono,
Joanni, Leontio et alio Joanni, cseterisque fratribus,etc.,Dacianus,Fortunatus,
Boethus.Victor.Scholasticus,
Oronlius, Yindicianus, Victor, Januarius,'
Victorianus, Photinus, Quodvultdeus, Fulgentius, r
Felix et Januarius, in Domino salutem. > Quindecim
igilur episcopi doctissimi ac sanctissimi in Augustini
sententiam pedibus ivere. Nec obstat laudalum volumen
fuisse Fulgentii raanu exaralum, qui Auguslini
Patris sententiam mordicus luebatur ; nam in omni-.
bus synodis uni alicui ob eruditionem el eloqueniiam
,insigni injungi. solet, ut publica Palrum decreta litterismandet. Scribit discipulus Fulgentii, cap. 20
de Yila ejusdem : < Posl deliberalionis autera longissimas
moras, quidquid deunilio communis invenerat,
eloquente ? .allegandum sensibus casterorum,
beato Fulgentio dimiltebatur. > El poslea: < Proplerea
quandocunque rescribebant consulentibus,A episcoporum nomina Cunctorum dicebantur in titulo,
sed soiius B. Fulgentii sermo tenebatur in stylo. >
Quare ea omnibus Byzacii Patribus, quorUm tum
temporis Dacianus erat primas, sententia stelit. Habemus
etiam epistolam synodicam eorumdera antistituro,
inier qnos tamen Fulgentius non nominatur,
quam publicavil Sirmondus, et ihter Opera Fulgentii,
lom. VI Bibl. Pairum, edit. Coloniens., anno
1618 recenselur, in cujus cap. 8 eadem sententia
traditur. Verba inferius recitabo.Volo hic evidenler ostendere antiquitus in Africana
Ecclesia, in qua quadringenti sexaginta sex
episcopi numerabantur, adeo certum fuisse, pueros
sine baptismo defunctos puniri in inferis pcena sensibili,
ut id inter fidei dogmata relatum fuerit. CumB Petrus diaconus, vir doctissimus, ut ex ejusdem
Jibro de Incarnalione et gratia constat, in Orientem
transmissurus esset, rogavit, per Jiiteras sanctum
Fulgentium, ut brevem fidei catholicae synopsim ad
se mitteret, cui se conformare posset :intelligebat
enim plures bsereses passim toto Oriente grassari.
Fulgentius librum eidera misit inscriptum de Fide ad
Peirum, qua de re dixi lib. n Hist. Pelag., cap. 19.
In eo autem voiumine quadraginta dogmata ad catholicam
fidem perlinentia recitat, eaque in singula capita
digerit, quae ita inchoantur: Firmissime lene, et
nullatenus dubites. Primum dognia recitatur cap. 4.
Cum vero cap. 26 posuisset dogma xxm de peccato
originali, capite insequenli 27 hsec scribit: < Firmissirae
tene, et nullatenus dubites, non solum homiCnes jam ratione utenles, verum etiam parvulos qui
sive in uteris matrum, sive cum de matribus nati sine
sacramento sancti baptismatis, quod datur in nomine
Patris, et Filii, et Spiritus sancli, de boc saeculo
transeunt, IGNIS ^TERNI SEMPITERNO SUPPLICIO PUJNIENDOS,
quia, eisi propriae actionis peccatum nullum
habuerunt, originalis tamen peccati damnationem
carnali conceptione et nativitate traxerunt. >
Hoc xxiv dogma, seu, ut ille loquitur, capilulura de
fide Petro credendum proposuit, et cum postea relitqua Capitula recitasset, hsec habet cap. 44 : < Hsec. interim quadraginta capitula ad regulam verse fidei
firmissime pertinentia fideliter crede, fortiter tene,• veraciter paiienterque defende. Et si quem contraria
,' his dogmatizare cognoveris, tanquam pestem fugeet
, j) tanquam hsereticum abjice. Ita enim isla quae posult
mus fidei catholicae congruunt, ut si quis non solum
i omnibus, SED ETIAM SINGULIS voluerit contraire, in eoquod singulis horum contumaciter repugnat, et his
i conlraria docere non dubilat, hserelicus et cliristianae
-. fidei inimicus, atque ex hoc omnibus calholicis anat
themalizandus appareat. > Itaque testatur Fulgentius• parvuios curo solo originali peccato morientes ignis
I wterni sempitemo supplicio puniendos, et id ad regulamverw fidei perlinere, et lanquam hmrelicum abjiciendum,
qui eidem dicio voluerit conlraire. Haec non
, indigent interprete, sed tantum lectore. Quis autem
ex his non intelligat Africanam Ecclesiam Augustini
senlentiam de poenis infantium inler fidei doginala047 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINl. 648recensuisse ? Neque enim omnium Afrorum episcoporum
doctissimus ea in re deceptus dici potest, vel
alios voluisse decipere, proprias opiniunculas pro
inconcussis Ecclesia ? dogmaiibus vendilando. Qualis
vero quaulusve fuerit Ftilgenlius ex ejusdem gestis
patet. Hsec sufficiat ex cap. 20 libri de Viia ejusdem
dixisse : < Sexaginta quippe et eo amplius episcopos
tunc catena ligabat exsilii, quorum lingua et ingenium
beatus Fulgentius episcopus fuit. » Tot ejusdem
libri editi eximiam ipsius doctrinam abunde
manifestant. Vide quse de eodem dixi lib. u Hist.
Pelag., cap. 21 et 24.Hoc ipsum colligilur ex Augustino, qui lib. l de
peccatorum Merilis et remissione cap. 28, asserentes
pueros futuros in medio quodam loco nuncupat
male credentes. Idem in lib. de Prsedesfinatione san« torum,
cap. 12, ait: < Cum moriunlur infanles, airt
meriib regenerationis transeunt ex malis ad bona,
aut merito originis iranseunt ex malis AD MALA. Hoc
catbolica fides novit. » Praeterea, lib. v contra Jul.,
Operis imperf. cap. 64, ait: < Inter reprobos sunt
certe plurimi qui si ex bac vila abriperentur infantes,
secundum falsam vestram bseresim penilus ab
omni, secundum autem catholicara fidera a damnatione
gravissima tollerentur. > Cerlum est eam poenam
a catholica fide in parvulis asseri, quam Pelagiani
inficiabanlur ; al hi pcenam damni, lioc est,
exclusionem a regno coelorum libenter concedebant.
Hincdixit Augustinus, serm. 14 de Verbis Aposloli:
< Yideris enim libi misericors, quia non aufers ei
vitam, DAMNAS lamen, quem separas a regno ccelorum.
DAMNAS, nbn eutn percutis, sed in EXSILIUM MITTIS.
En Pelagiani pueros non percutiebant, hoc est,
poena sensus iUos nequaquam mulctabant, sed poena
tantum damni, in exsilium illos mittendo. Quare,
Augustino teste, catholica fides tradit parvulos percuti,
et non tantum in exsilium miiti, quod Pelagiani
ullro fatebantur. Rursus iracl. 67 in Joannem bsec
ait: < Proinde respueridi sunt a corde Christiano qui
putant ideo diclum multas esse mansiones.quiaextra
regnum coelorum erit aliquid ubi maneant beati innocentes
qui sine baplismo ex bac vita emigrarunt,
quia sine illo in regno ccelorum intrare non poluerunt.
Haec fides, non est fides ; quoniam non est vera
et catholica fides. > El tamen videmus plures scholasticos
beatitudinerii naturalem perfectissimam citra
dolores et tristitiam parvulis promittere extra
reguum Dei, quorura sententia niirius tolerari polest
quam illa Pelagianorum, quia isti contendebant infanles
esse innocentes et nulla culpa coinquinatos,
Ondenon adeo grave absurdum videbatur quamdam
ejsdem felicitatem praeparare, cum tamen scbolastici,
necignobiles, asseranl cum Ecclesia calbolica pueros
esse originali labe infeclos ; sub polestate daemonis,
filios irae, nec poslea dubilent eisdem bealam
quamdaro vitam promittere.Sed ex eadem Africa ad Romanam apostolicam
sedem evectus sanctus Gelasius papa adco aperte
Auguslinianani sententiam confirmavit, ut nibil soliAdius hac in disputatione adduci possit. Hic, in epistola
ad episcopos per Picenum contra Senecam delirum
senern Pelagianum missa, scribit: < De parvu,lis
 autem quod asserit, sine baptismate pro solo
originalipeccatononpossedamnari, satis IMPIA, satis
pfofana propositio est. > At Pelagiani nunquam sine
baptismo regnum cceloruni pueris promiserunt, sed
nescio quem lertium locum inter coelum et inferos.
Audiatur iaudatus Gelasius : < Nihil est ergo quod
dicant quod. non renati infantes tantummodo in
regnum ccelorum ire non valeant, non autem perpelua
damnaiione puniantur. > Ubi cum pontifex prseter
exclusionem a regno ccelesti, quse est poena
darani, decernat pueros perpetuo damnatione puniri,
palara fit eumdem Augustini sentenliam approbasse,
et concludit: < Dicant igilur in morie perpetua consfiluli,
si non aestimenlur esse damnati. TOLLANTERGO DE MEDIO NESCIO -QUEM IPSl TERTIUM, QUEM DECIPIENDISPARVULIS FACIUNT LOCUM. > Ila arguit pontifex:
Pueri sunt damnati, ergo tollant de medio tertium,
quem decipiendis parvulis faciunt locum. Ex quibns
patet in antecedenti loqui Gelasium de damnalione
apud inferos, qua pueri perpetuae, hoc est, secundae
morlis supplicia sustinent, unde recte infertur
lollendura esse de medio lerfram Iocum. At cur
TERTIUM dicit, nisi ut duo tantum Joca esse declaret,
nempe coelum sedem beatorum, et inferos
carcerem damnatorura ? Quod defensores Auguslinianae
sentenliae lortores puerorum a scholasticis
huncupantur, longe graviori censura eosdem Gelasius
perculit, dum illos deceplores parvulorum apoGstolici oris senteiilia pronuntiavil, quippequi eisdem
secundse felicitatis locum inani asseveratione promittebant.
Inio ibidem iertium illum locum explodit,
motus eodem testimonio sacrarum litterarum, quod
inilio ex Augustino adduximus. Elenim scribit pontifex
: < Tolfant ergo de medio nescio quem ipsi lertium
quem decipiendis parvulis faciunt locum. Et
quia non nisi dexteram parlem legimus et sinislram,
non illos faciant IN SINISTRA REGIONE sine baptismaie
pef manere, sed baptizatos sinant ad dextram salu tarem
sacra regeneratione transferri. > Quare Gelasius papa
non modo sancli docloris senteuliam, Verum etiam
ejusdem quoque ralionem approbavit. Porro definiiiva
illa sentenlia est: Totlant ergo de medio nescio
quemipsitertium, quem decipiendis parvulis faciuntI) locum. In quibus dum dicit nescio quem, declarat
nec scife se nec inquirere qusenam aut ubinam esset
secunda felicilas parvulis a Pelagianis promissa, sed
ob id eorum, dogma damnare, quod lerlium locum
facerent inter regnum coelorum, quod dandum est
iis qui erunt in dextera, et inferni poenas, quae deslinantur
iis qui erunt in sinistra. Ex his jure Gelasius
appellalur a Gabriele Yasquez, prima parle,
disp. 91, num. 75, per omniaAugustinianus. El quidem
ineamdem epistolara, utalias notaviraus, toiius Augustinianae
contra Pelagianos doctrinae succum valenliorem
contraxil. Unde cum ex Clementis poni.
opt. max. indullo ejusdem sancti ponlificismemoriam649 VlNDICI^E AUGUSTJNIAN^. 650quotannis Augustiniana farailia recolendi facultaiem Aimpetrassel, inter precum officia ejusdem vilse synopsiinsignem Gelasii erga sancti Palris Augustinidoctrinam cullum inseruit. Gelasii laudes recitatDionysius Exiguus in epistola ad Julianum presbyterum,in qua ejusdem ponlificis doclrinam, pietaleraac exantlaios pro orlhodoxa fide labores eximiecommendat. Has litieras leges in calce prioris parliscollectionis Romanae Lucae Holstenii. Et quidem comrounemid temporis fuisse sententiam in Ecclesia,pueros sine baplismo decedenles in inferos detrudi,patet ex Iibello fidei quem Pelagiani episcopi concinnarunt ;ibi enim veluti ingens absurdum exaggerantpoenas sensibiles puerorum.Idem Augusiiniasserlum Patrum ac plnrium llieologorum
eliam recenliorum auctorilate probatur. ™Agmen Patrura, ut par est, Hieronyraus ducet, qui
propius in Palsestina ctim Pelagio veluti collalo
pede cerlavit. Edidit ille Dialogos conlra eumdem
hseresiarcham, in quibus sub nomine Critoboli Pelagium,
sub nomine vero Attici viruro catholicum
colloquenles induxit. Itaque Critobolus objicit in fine
lertii libri : < Oro te, quid infantuli [peccavere ?
Nec conscientia eis delicli iroputari potest, nec
ignoranlia, qui juxta Jonaro prophelam manuro dextram
nesciunt et siriisiram. Peccare non possunt, et
possunt perire, genua labant, vagitus verba non explicant,
balbutiens lingua ridetur, et ^TERN^ ; MISERIJJ
CRUCIATUS miseris praeparantur. > En Pelagius
exprobrat calhoiicis veluti quid absurdum puerorum
in aliena viia cruciatus. Quid liis reponit Hierony- /■
mus, anforte illa Annati verba : Negamus crudelem
consequenliam ? Lib. 8 sui Augustini, cap. 1, pag. 858.
Haud equidem, sed ex Paulo apostolo peccalura originale
probat, ut pueris tormenla non injusle infligl
videantur. Eadem pcena sensibilis infantium asseritur
a sancto Avilo, autislite Yieunensi, qui anno
500 in Galliis floruit. Etenira in carraine ad Fuscinam
sororem haec eleganter scripsit:Omnibus id vcro gravius, si fonte lavacri
Divini experlem lenerum mors invida nalum
Prwcipilal, dufa generalum sorte GEHENN,*:,
Qui mox ut malris cessaril filius esse,
Perdilionis eril ; iristes lunc edila nolunl,
Qum FLAMMIS lantum genueruni pignora malres.Fuit autem Alcimus Avitus praesul doclissimus, ac
synodo Epaunensi aliisque praesedit. Huic auiem sup- I
parem dabo sanclum Fulgentium Ruspensemepiscopum,
qui eidem Avito convixil. Hic in lib. de Fide
ad Petrum diaconum senlenliam eamdem lanquam
de fide tenendaro docuit cap. 27, cujus verba superius
laudavimus. Idem, lib. i de Yerilale prsedestinationis
et gratiae, cap. 12, ait: < Nulla igitur est
causse diversitas in infantibus, qusefaciat unumeligi,
alterum reprobari. Si vero parentum consideretur
voluntas, illi qui Christiani sunt, ut eorum filius
haptizarelur, sollicite voluerunt, instanlissime curaverunt ;
quor-um tamen filius antequam baptizaretur
morte praevenlus, « TERNIS EST IGNIBUS deputatus. >
Capiie eliam 14 scribit : < Causa vero majorumPATBOL. XLVII.A atque minorum, qui sine baptismate cursum vitae
prsesenlis in infidelilate consumraant, quantum attinet
ad communionem originalis peccati, una est. Ex
hac utrique ibunt in ignem aeternum, quiparatus est
diabolo et angelis ej’us, quia in eis chirographum,
quo sibi eos deceptoris nequitia subdidit, Salvatoris
gralia non delevit. > Et slatim ; < Reddet unicuique
secundum opera spa, ut non solum pro originali peccato
/ETERNIS IGNIBUS ARDEANT (quibus ARSURI sunt
sine baplismale morientes etiam parvuli, qui nihil
boni aut mali egerunt) , sed etiam pro sua voluntate
mala tanto deterius torqueantur, quanlo amplius
propriaeiniquilalis adjiciant. > Hi Fulgentii libri eximie
commendanlur a Palribus Africanisin Sardinia
pro fide orthodoxa exsulantibus, in epistoia synodiBca, cap. 18.At sseculo eodem desinente, sanctus Gregorius
Magnus, ei insequenti ineunte sanctus Isidorus Hispalensis
Auguslini sententiam approbarunt, quippe
quae coramunis lum lemporis in Ecclesia habebalur.
Gregorius, lib. ix Moral. ; cap. 12, in illa Job : Et
multiplicabit vulnera mea etiam sine causa, haec scribit:
< NonnuIIi etenira prius a praesenti Iucesublrahuntur,
quam ad proferenda bona malave merita
activse vitse perveniant. Quos quia a culpa originis
sacramenla salutis non liberant, et hic ex proprio
nihil egerunt, ei illuc AD TORMENTA PERVENIUNT. Quibus
unum vulnus est, corruplibiJiter nasci, aliud carnaliter
emori. Sed quia post mortem quoque seterna
mors sequilur, occulto eis jusioque judicio etiamG sine causavulneramultiplicanturpPERPETUA(quippe) 
TORMENTA PEhciPiuNT (qui) nihil ex propria voluntate
peccaverunl. » Et postea : < Districtus judex, qua
eos animadversione trucidat, quos culpa propriae
actionis damnat, si et illos m JETEU.NUM PERCUTIT,
quos reatus arbilrii non addicit ? > Hsec adeo clara
sunt ut Moraines dicat Gregorium ea non ex sensu
Ecclesiae, sed ex propria opinione asseruisse. Sanctus
lsidorus, lib. n Differ. spirit., num. 20, idem tradit
inquiens : < Illud lamen tenendum est, parvulorum
animas nexu peccati originalis esse astrictas, quae
nisi percipianl baptismatis sacramentum, regni ccelestis
participes esse non possunt, sed cum carne et
commune habebuut peccatum.et pari judicio DAMNABUNTUR
IN IGNESI iETERNUM. > Et lib. i Sentemiarum,D cap. 22, ait : t Pro solo. originaii reatu luunt IN INFER.NO
nuper nati infantuli POENAS. > Erat ergo ceria
in Latina Ecclesia illaassertio de pcenis pueroruni,
quam Augustinus, Fulgentius ac Synodi in Africa
docebant, quani Gelasius ac Gregorius sanctissimi
pontifices in Italia tradebant, quam sancius Avilus
in Gallia, et sanctus lsidorus in Hispania cilra dubium
asserebanl. Eamdem vero diutius usque ad
scholaslicorum aetalem viguisse existimo. Sanclus
Prudeniius, episcopus Tricassinus, qui floruit anno
850, in libro de Prsedestinatione, cap. 16, ait: < Quse
punitio bifariara dividitur, et nunc in absolulione
animse a suo corpore comparata hujus primse pracvaricationis
merilo, quod ab ipsa radice in omne216K. SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 652posteriiatis ejus genus transfusum atque innatum A
est, et postmodum (in) GEHENNA, quae tam HUJUS
quam aliorum muliiplicilate criminum libidinosa
perversiiate contractorum acquisita esl. > Et infelius
de parvulis scribil : < Exlra bapiismi gratiam
morienles, non suo, sed proloplasli peecato PERPETUA
PtKiiONE DAMNANTUR. > Ex Anglia veniat Anselmus,
qui in lib. de Conceptu Yirg. et pec. orig.,cap.
22, haec doeuit: < Sed cum nemo dubitet quia par
pcena non sequeiur imparia peccata, in hoc tamen
similis est et personalis et originalis peccali damnatio,
quia nullus admiltitur ad regnum Dei, .ad quod
factus est homo, nisi per moriem Chrisii, sine quo
nqn reddilurquodpro Adaepeccato debetur, quamvis
non omnes pariler in inferno torqueri mereantur.
Nam postdiem judicii nullus erit angelus, aut homo BNISI AUT IN RBGNO DEI, AUT IN INFERNO. > Exploditterlium illum locum felicitatis secundas, quem plerique
parvulis promilluni. Ullimus accedat sanctus
AelreduSj saneii Bernardi contemporaneus, in libroi
Speculi charjtatis, cap. 15. Cum sibi objecisset:
< Parvulos quae ratio addicit damnationi, quos nec.
creatio maloSj nec propria voluntas fecitinjustos ?»
Respondet : < Quid enim ? Injuslum sestiraas ut
iignum inutile et infructuosum ignis depascal ? Cogita,
quseso, totum humanum genus quasi lignum
ariduro, lignum infructuosum, lignum in ipsa radice
vitialum, utpote veneno antiqui serpenlis inficiaiun,
justissiine addictum flammis, igni deslinalum, adjudicatum
damnafioni. Quid ergo ? Ingratum le prsebes,
'- o. lignum inutile ! quod quidam ramusculi a tua prae- C
moriua prsecisi radice eripiuntur incendio, quatenus
stipiti cuidam frucluoso inserti pristinse libertati d« nentur.
 > Hujus sancti Begulam lege apud Holstetiiuin,
pag. 187j parte n Collectionis Romanse. Ex
his patet quam falso dixerit Adamus omnes Patres
contra Augustinum stare. Cerle neque Pater Suarez,
neque Pater Vasquez cum Augustino ea in re conveniunt ;
at bene sanctum doctorem seculi sunt omnes
Lalini Patresj qui conlroversiam illam quoquo
modo attigerunt, in quorum lectione Adamus totus
liospes fuit.Haec iiaque antiquse Ecclesiae ac sanctis Patribus
de infantium pcenis senlentia stetit, donec post ducentesimum
supra millesimuii) annuro Cbristian »
epochse novae opiniones a scholasticis procusse sunt. &
Qui si in Patrum voluminihus tantum studiiaclaboris
posuissen », quanturo Aristoteli explicando impendere,
profeeto sancti Augustini sententiam non
Obduxissent, neque eorum plerique Pelagianorum
opinionero, quod naturalero illam puerorum beatitatem
altinet, boroinum mentibus tam alte infixissent.
Verum tanta fuit vis veritatis, ac tantum Auguslini
auctoritas valuit, ut plerique etiam scbolaslicorum
pedibus in Augustiiii senlentiam ierunl. Primus fuit
Gregorius Ariminensis, subtilissiraus antiquae Parisiensis
scholae doctor, qui poenas sensibiles infantium
acerrime sustinuii in 2 Senteniiarum, dist. 30,
quaest. 3. Nullus autera veterum scholaslicorum inA Auguslini lectione Gregorium superavit. Hanc illi
laudem ultro recentiores tribuunt.Dicitur a Vasquez
1-2, disp. 185, num. 15, apprime in Augustini doctrina
versalus. A Vandero appellatur vir doclissimus, et
si quis alius doctrinm Auguslinianm perstudiosus, disp.
1 de Liberl. Dei, num. 25. Addit Fasolus part. 1,
q. 23, art. 1, dub. 3, num. 34, cujus libriAuguslini
auctoritatibus et senlentiispassim abundant. Idem nuncupatur
a Raynaudo homo in Augustini lectione vsrsalissimus.
In cens. inoff. [[Pro Yaler. Cemeliens.]
cens. num. 2. Denigue Decampsius scribit: < Gregorius
Ariminensis, 'quem non vitae tantum instilu •
to, sed eliam doctrina Augusiinura fuisse norutit
omnes, qui vel striclim ejus libros altigerunt. > Lib.
III de Haeresi Jans., disp. 3, cap. 20. Quae consultoB hic inserui, ut planum fiai quantum fidei Ariminensi
praestandura sit, ubi de Auguslini'mente disputalur.
Yideo enim hunc insignem doclorCm plerasque senleniias
tanquaro vere Augustinianas defendere, quas
tamen recentiores veluli portenta ac paradoxa prorsus
anti-Augustiniana rejiciunt. Hic itaque vir subtilissimus
Augustiniauctoritatem communi illius setatis
scholaslicorum. sensui praeposuit. Albertus etiam
Magnus, in Summa, tract. 18, probabilem Augustini
sentehtiam fatetur, uti etiam Polmanus, doctor Duacensis,
in calce Breviarii theologici, num. 469. Consenliunt
Sonnius, tract. de Extremo Judicio, cap. 6
et 7 ; Driedo, libi i de Gratiaet libero arbitrio, tract.
3, cap. 2, part. i. Ex Augustiniana familia prseter
Griegorium f use eamdem sententiaro tuenlur AugustiCnus Musseus in Apologetico ad Paulum 111, Alipius
Reylof Belga, lib. vm de Anima ad menlem sancti
Palris Augusfmi, capi 2, § 13 ; Micbael Paludamis,
insignis doclor Lovaniensis, in epistola adConrium
archiepiscopum Thuamensero, quae legitur in limine
libri ejusdem Conrii mox laudaudi. Denique Carolus
Moreau Gallus, tomo I sui Tertulliani, part. n, pag.
89 et seq., ubi ait : < Altendant et hi qui solam poenam
dalnni in eis admitlunt, se ab antiquo Ecclesise
et Patrum sehsu esse retnotissimos. > Ibi cnim plura
Patrum testiroohia laudat, quse tamen de damnaiione
generice suropta intelligendos esse facile adversarii
dicent ; neque enim Gelasii, Aviti, Isidori, Prudentii
aliorumque auctoritales produxit, quas nos sirperius
altulimus. Hic lamen Auguslinianos plurimum de"bere fateor doclissimis Seraphicae familise Patribus,
totidem enim prb Augustiniana senleritia, qiiot ex
nostris, slafe video. Alphonsus a Castro, insignis
theologus, in lib. adversus hseres^, v. Baptismus, ait
pueros originaJi infeclos esse gekennm obnoxios. Malthias
Hauzerus idem docet tora. II Anatomise Augustinianse,
pag. 764. Idem etiam docent Joannes
Poncius Hibernus, disp. 18 Cursus theologici, lota
quaslione 6, et in Commentario in 2 Sententiarum
Scoti, dist. 55 ; P. Macedo, iib. iv de Clavibus, cap.
18, contr. de Peccato orig., sect. 5 ; quoruin omnium
studia vicit Florentius Conrius, arcbiepiscopus Thua
mensis, integro pr« sancti Augustini asserlione volumine
evulgato, in quo fusissime ex sacris Jitteris e653 VINDICLE AUGUSTINIAN/E. 654Augusfmo sensibiles infanlium poenas deraonsiravil. J
Patrumtamen testiroonia omisit, unus enim Auguslinus
instar omnlum iili fuit. Hic autem cum cap. 2
retulisset plerosque ea in opinione Augustinum in
excessus prolapsum sentientes, quse recentiorum
canlilena est, haud sibi temperare potuit quin exclamaret:
< 0 vocem non solum mirae animositatis
plenam, sed injurise in Augustinuro, ejusque sanctos
commagistros, et in ipsam sedem apostolicam forle
plenissimam ! > Yideo hunc doctissimum antistitem
vocari a Morainio novorum dogmatistaruro prodromum,
cum lamen antiquissimam Patrura sententiam
propugnaverit, At quod in limine libri Auguslini
nomen inscripsit, ac peregrinum Jerichontinum in
alio volumiiie descripsit, in quo humanse nalurae
stalus juxta Augustini mentem egregie explicuit, £
binc et nuperis, quos appelfat, dogmatistis prsecursor
datus, tanlum Conrio stetit Augustinum defendisse.
Hi ergo subtilissimae scholse professores, licet
alias Scolo addictissirai, cum raagistrum in pr.vsenti
controversia cum Augustino minus convenire intelligerent,
religioni duxerunl Scotum Augustiuo praeponere.
lmo eo facto ipsius Scoti, si non doctrinam,
sallera exemplum secuti sunt. Etenim subiilissimus
ille doctorum tantum Augusfrao delulit, ut Patres
Minores, in libello supplici exbibito senatui Caslellse
anno 1628, quo juramentum Salraanticensis academise
pro defendenda doctrina sancti Thomse, quod
diligeiuissimus Augustini discipulus fuit, tanquam
doctori subtili injuriosum deferebant, hsec scripserint:
< Scolus adeoAugusiiiiianse doctrinse addicius (
luit, ut in solis theologicis commenlariis octingenties
ac quindecies sanctum Augustinum in suarum assertionum
testera prolulerit, t etc. Quse aliave legere
poteris tomo priofi Hisloriae Augustinianse Hispanice
scriptse a Petro de Campo, lib. m, cap. 30, et
apudLucam Wadingum in Yita Seoti, tomo 1 ,Operum
ejusdem, cap. 15, num. 69.Thesis de sensibili infantium pana in inferis ralionibus
suadelur. Quapccasione oslendilur Ecclesiam Romanam
inter precum officia eamdem sancti docioris
sentenliam recitare. Auguslinus vocat illam pwnam
miiissimam. Statuitur pueros ea> pwna damni gravem
tristitiam pali.Sed nec desunt arguraenta saiis valida quae sancti
Augustini sententiam non modo probabilem, veruro
etiam longe probabiliorem ostendunt ; nam quod J
synodos et Patres attinet, vera est ejusdem sentenlia.
Primum argumenlum est : Peccatum briginale
induxit sensibiles miserias puerorum prseseoiis vilse,
ergo et easdem per lotam seternitatem distendet.
Probatur consequens, quia pcense sensibiies hujus
vUse non suntsufficientes ad satisfaciendum per satispassionem
pro macula peccati originalis, et quantse
quantce sunl, juste huroanum genus easdem patitur ;
ergo durante eadem macula peccati per totam seternitalem,
juste in seternum pueri originali Jabeinfecti
easdem palieniur. liespondent communiter scholaslici
miserias esse pcenas peccati originalis per
accidens ; nam justitia originalis eximebat homineraA iis miseriis quas in natura pura subiisset ; quare
cum peccatum originis per se sustulerit juslitiam, originalem, per accidens induxit miserias. Hanc responsionem
§ 2 superius explosimus, quam rursus hici egregio testimonio Augustini, lib. vi Operis imperf.,
cap. 37, refellimus. < Restat, inquit, ut ista, quee
nunc est (scilicet mors corporis) , ipsa hovissima,
hoc est, in line destruatur, quando fiet resurrectio
carnis, ul ncn sit porro inimica, quoroodo esset, si
naturalis ita esset, ut poenalis non esset ; poenalis
autem sub justo et oninipotenle Deo judice nullo
pacto esset, nisi meritis peccati accidisset. > Cum
autem mors pcenalis dicitur, non ideo dicilur ob relationem
quam babet ad culpam, cujus ipsa poena
sit, sed pcenale accipilur ab Auguslino, quod infertfi cruciatum et dolorem, unde et poena alia est jusia,
alia injusla : neinpe injusla est, quse sine prsovio
demerito innoceiiti a lyranno infligitur. At mors nequit
esse naluralis, ut non sit pcenalis. Etenim anima
a corpore separari non potest, nisi prseviis morbis
et doloribus, sive ii longi siut, sive breves ; qui enim
breves sunt magui sunt. Ergb ex sanclo doctore
nequil mors esse naturalis sub justo et omuipotente
Deo, qui tanquam juslus non infligerel malum poense
sine culpa, tanquam omnipotens non sineret ab atio
toti innocenti naturae infligi. Hiuc clamat eodem lib.
vi, cap. 20 : < Neque enim sub Deo justo miseresse
quisquam, nisi mereaiur, potest. > Quomodo autem
Adam, licet ex elemenlis et corpore animali compositus,
moriturus non fuisset, egregie explicat sanctus
C doctor ibidem, cap. 39. Sed, his omissis, cominus
datam responsionem oppugno. Etiamsi homo in natura
pura futurus fuissei iis miseriis subjectus quse
excomplexioneelemenioruui, quibus constat et in
quibus vivit, orlum ducunt, multae sunl alise gravis*
sima3 miseriae quas homo ex sua natura non palitur.
Etenim plerumque pueri a dsemone invaduntur, et
ad moriem usque cruciantur,illa atttem pceua non
oriiur ex conditione materise. Urget hoc argumenlum
Auguslinus lib. vi contra Julianum, cap. 6. < Tu,
inquit, assere, si poles, quomodo sibi nou obscure,
sed aperie vindicet parvulos, quos immundi spiritus
vexant. Si ei iraditos dicis, videmus ambo suppliciuro,
tu dic meritura ; ambo cernimus pcenam, lu
qui nulla mala merita dicisex parentibus trahi, cum
D Deum justum ambo faieamur, demonsira ista poena
dignam, si potes, in infantibus culpam. An vero non
agnoscis eiiam hoc ad illud grave jugum pertinere,
quod est super filios Adam a die exilus dt venlre malris
eorum (Eccles. XL)  ? etc. > Ideo enim daemones permittuntur
tantis crucialibus pueros torquere, quia
isti sunt peccato deturpati. Itaque durante eodem
reatu juste daemon polerit illos affligere. Rursus rcjicitur
eadem responsio. Si miserise per accidens
consequuntur privationem justitiae originalis in slaiu
prsesentis vitse, cur etiam in allero statu eaedem miserise
itidem saltem per accidens non consequenlur• privationem originarise innocenlise ? Profecto cuini peccalum in pueris in prsesenti seque ac futura vila655 SUPPLEMENTOM AD OPERA S. AUGUSTINI. 656remaneat, nescio undenam divinam justitiamin altero
sseculo futuram erga infantes mitiorem deducant,
cum in aliena vita severius peccatores puniat,- El
quid em si Deus Adaraum post pecealum morli non
destinasset, et hic aeiernum inter miserias una cum
posteris vixisset, nullus judicium Dei culpare posset,
qui inimicum genus ae sorde pollutum poenis ad.
dixisset.. Ergo in illa liypothesi ob solum originale
deliclum pueri a lernum juste pcenas subirent.Probatur secundo. Deusodio habet pueros originaria
labe pollutos, illis est iralus aique inimicus,ergo
juste potest exereere contra eosdem acius justiike
vindieativse, prout haec est inflictiva pcenae sensibilis.
Antecedens colligitur ex Joan. m, 56 : Qui autem
incredulus est Filio, non videbit vilam,sedira Dei manet
super eum. Quam sententiam parvulis non credentibus
applicat sanctus doctor lib. 1 de peccaiorura
Meritisetremissione, cap.20. Scribit etiatn Apostolus
Ephes. li, 3 : Eramus nalura fiiii irm ; nempe ob peecatura
originis, quod cum natura in prolem transfunditur,
quo fit ut puer recens natus sit aversus a Deo,
et ex consequenti ejusdem inimicus. Gonsequentiam
vero acute deducit Augustinus traot. 44 in Joannem
inquiens: < Apostolus natus in genteprophetarum dicil:
Fvimuselnos aliquando natura filiiirw,sicut et cwteri.
Si fiiii irse, filii vindictse, filii pcense, filiigehennse. Quomodo
natura, nisi quiapeccante primo homineviliuro
pro natura inolevit ? > Suntoptimaeillaliones, quandoquidem
si Deus est iraitus pueris, ergo potest contra
eosdem exercere actum jusiitiae vindicativae ; ergo
eliam eosdem posna. afficere, objectum enim justifise
vindicativae estpuniliorei ; ergo potest illos gebennse,
hoc est inferni flammis destinare, ubi erit fletus et
stridor dentium (Mallh. xxn, 13). Nec valet, si dicas
iram Dei ejusque justitise vindictam apparere in
poena damni qua puniuntur pueri, nec oportere ut ab
eadem justitia poena sensibili castigentur. Etenim
pueri sunt reiejusdem omnino peccati quod commisitAdara,
ita ut crimen quodin Adamo fuit aciuale,
evaserit in posteris originale ; uude dicit Apostolus
Rom. v: In quo ofnnes peccaverunl ; ergo sicuti in
Adamo peccaluin actuale punitum fuil infliciione
prjense sensibilis, in posteris etiam eodem supplicip
casligari polerit ; uli peslis non lantum nocet illi in
cujus corpore priinum nascilur, verum etiam alieri
qui eadem per contactuni inficiiur : ita pueros peccati
paterni conlagiona mori dixit Augustinus lib. vi
conira Jul., cap. 4. Huc facit quod docet sanclus
Thomas 1-2, q. 81, arl. 2, adl: < Poena,inquit, <xnv
porali interdum jndicio divino vel humano pivniunlur
filii pro parentibuSj in quanlum filius est aliquid patris
secundum [corpus. > Deus eriim e vita sustulit
hiitira David, ut palris adulteriura puniret, et tamen
puerulus non erat reus paterni delicti. Hinc Exodi xx,
5,- dicitur Deus visitare iniquitatem patrum in filios
in lertiam el quartam generationem. Quo ergo potiori
jure Deus polerit punirc pcena sensibili pueros, qui
reapse contrahunt raaculam priraorum parentum ?
Sed etiamsi illaiiones illae Augusiini ex his verbisA ApOstoli, fuimus et hos aliquando nalura filii irm,
possenl utcrinque eludi, nobis interim sat est easdem
reciiari ab Ecclesia Romana inier officia precum feria
iv Dominicae iv QuadTagesimae, in lectione priori
expositionis Evangelii. Uti enim cerlum est Augustinum
eo loci joxta prbpriam senlenliam de sensibili
pueforum poena in gehenna Ioeuium esse, ita ejusdera
doctrina suis precibus ab Ecclesia inserta, ingenti
auctoritatis pondere fulcilur ; saitera omni
censura liberatur, quod unum hic intendimus adversus
recentiotes criticos, excessus Augusfmo objicientes.Probalur teriio. Pueri praedestinati ex meritis
Chrisli habebunt in alia vita bona corporis, quas dotes
a theologis nuncupantur ; ergo pueri reprobi paB-tienlur
in alia viia rnala corporis ex denierilis Adse.
Simile argumentum ponitur ab Auguslino lib. vi contra
Jul., cap. 10, ubi pariiatem negantes vocat ;IHportunos.
Do ejusdem verba : < Yide ergo, inquit,
quam impbrtune nblis, parvulum de alieno peccato
reportare malum, et velis eum de alieno recle facto
repbriare bonum, non qualecunque, sed Dei regnura.
Alienum quippe opus est, cum credit per allerura, sicut
alienura opus fuif, cura peccavit in allero. > Respondent
negando paritatem ; nam licet divina bonitas
possit dare bona corporis iis qui eodem corpore
tanquam instrumento pro eorumdero acquisitione nihil
boni egerunt, contra aequilatem taraen est pati
corpus illius qui eodem corpore nunquam peccavit ;
prsesertim cum pcena sensus sit proportionata iis deC
leclationibus peccamiriosis quse corpore percipiuntur.
Sed contra est, quia sicuti in alia viia non ponitur
novum iiieritum aut demeritum, sunt enim animse in
termino, sed Deus eo modo erga illas se habet postea,
ac quando recesserunt, cum pueri sine baptisroo
defuncti numerenlur in familia diaboli, sicuti e contra
mortui susceplo sacramento in familia Cbristi,
sequum est ut sicut isti sub Christo bona corporis
recipiunt, ila illi sub daemone mala eorporis sentiant.
Etenira si in hac viia sunt sub potesiate daemonis,
ita ut illos in cOrpore torqueat, ut superius ostensum
est, cur in alia vila, in qua nulla est redemptio, ab
illius potestate, quam anlea in eorumdem corpora
habebat, eximentuf ? Scribit sanctus doctor proxime
laudatus : < Jam itaque vobis ipsis reddite rationem ;
[) ne putetis indignura ut qui non admittuntur in regnura
Dei, sint sub illo qui cecidit de regno Dei ; et
qui non habenl vitam, sintsub illo qui peniidil viiam. >
Nec juvat quod pueri corpore non peccarunt, unde
nec in corpore puniendi videntur, nam peccatum solius
voluntatis superbientisjusle puniiurpoena sensus,
nec dsemones corpore peccaruut, et tamen poena
sensibili affligunlur. Imo cum totum peccatum, quod
fuit actuale in Adam, sit originale in pueris, et illius
realumcxtoto subeant, cum in peccato Adse fuerit
voluptas sensus in comestione pomi, hujus etiam voluptalis
pcenas luit infelix posteritas, cuj’us pariter
reatus in ipsam per generationem iransfusus est.
Hic tamen adverleridum est Augusiinum asserere557 VINDICUE AUGUSTINIAN^E. 0-8oiitissimara esse poenam quam infantuli in inferis sub-I
cunt. Illam damnalionem omnium levissimam vocat
lib. v contra Jul., cap. 11, quodest 8 in ediiioneBasileensi,
el milissimam sane omnium pwnam in Enchiridio,
cap. 95, et lib. i de peccatorum Meriiis et
remissione, cap. 16. Cum ignis calefaciat, et si calor
sit intensus, etiam comburat, quandoquidem ex
Augusiino poeua illa cst levissima ac mitissima, erit
ab igne calefacienie cum aliqua molestia pueros, sed
non eosdem ustulanie. Quare sicuti eo intensius ardebunt
reprobi adulli, quo plura scelera admisere,
cum pueri haereditarii tanluni criminis rci sint, calore
admolesliam usque ac dolorcm inculiendumintenso
alfligentur. Video Fulgentium superius laudatum
scfibere pueros arsures, sed ea voce calorem
cum dolore, qui tamen esse polest cilra combustio- ]
nem, in corpus agentem significavit. Confirmaturhoc
ipsum ex Iib. v conlra Jul., capiie proxime memoraio,
ubi ail pueros < in damnatione omnium levissima
fuluros. Quae, qualis et quanta eril, quamvis
deGnire non possim, non tamen audeo dicere quod
eis, ut nulli essent, quara ut ibi essent, potius expediret.
> Quod si ab igne coraburerentur, profecto
roelius illis esset nunquam exslitisse. lbi vero nou
recusat definire genus pcense, nec speciem, uempe
an sint in igne et an ibi solummodo calefiant vel ustulenlur,
sed lantum quo gradu vel iniensione caloris
iidem pueri torqueanlur.Solent quaerere scholastici an pueris pcena damni
tristitiam inculiat. Respondent scholarum principes
nulla (ristitia pueros affici. Recenliores tamen pleri- ^
qne, quos inter eminet Bellarminus, lib. vi de Aroissione
grat., eic, cap. 6, irisiitiam in parvulis admiilunt,
quod a gloria acterna se exclusos vident. Pudet
me ex Augustino noimuila recitare ; etenim inde palam
fiet tam procul ab Augustini sententia abiisse illos
doclores qni ob exciusionem a gloria nullam in
pueris Irisiitiam gigni prouuntiarunl quam propius
ad Pelagianorum tyaradoxa accesserunl. Profecto
sanctus doctor irrisit, imo exsecratus est Pelagianos
ila senlientes, quasi regni ccelestis conleniptorcs.
Scribit lib. in Operis imperf., cap. 99 : < In regnum
Dei non intrare imaginem Dei, nullam esse conlumeliam
putatis, ipsum regnum etiam sic amaiis tit non
ibi esse, non saltem levem pcenam credatis hominis
esse, sed NULLAH. > Idem Pelagianos graviter arguit
lib. III conlra Jul., cap. 5, inquiens : < Verum vos
excellenlissimi amalores illius vitse .quse futura est
selerna cum Christo, NULLAM POENAM pulatis esse,
imaginem Dei exsulare a regno Dei, cum si parvam
poenam esse diceretis, non esset haec vox beati amatoris
illius regni, sed MISERI CONTEMPTORIS. Rursus
lib. _v, cap. 1, loquens de plebeis Chrislianis ait:
< Quorum si qoisquam gestans parvulum filium, nec
sine clamore invidioso, el in parle ubi nullus audiret,
compellaret et diceret: Ego ea mente, intelligentia,
raiione, in qtia sura factus ad imaginerii Dei, tantum
amo regnum Dei, uthominis MAGNAMJudicem POENAM,
ti eo nunquam possit intrarei Itane vero tu, non
A homo de turba imperilorum, sed inter paucos prudenlissimos
regni illius araator, tanto utique arderitior,
quanto magis le flagranlissima paucorum societas
in illud accendit, nec facit inde lorpescere frigi ;diormultiludo, responsurus es homini, atque dictur »S: NON SOLUM MAGNA NON’EST, SEO NULLA OMNINOPGENA EST imaginis Dei, nnnquam posse intrare in
regnum Dei ? Pulo quod nec uni homini, cujus nec
vim nec testimonium forniidabis, hoc dicere audebis.
Te itaque sive respondente quodlibet, sive qtiod magis
a te exigeret, si non Christiana, certe humana
verecundia, reiicenle, ingererel aspeclibus tuis parvulum
suum, > elc. Poenam autem hic intelligi prout
est inflicliva doloris, non vero prout est tantum quid
malum in se inferius oslendam. Illa autem veteres1 B hnud legisse credam, neque enim illam sententiam
publice docuissent, quam ne a Pelagianorum quidem
insolentissimo Juliano uni homini non quidem docto,
sed de ultiraa faece vulgi clanculum cilra ullius testimonium
inculcari poluisse Augustinus exislimavit.
Putasne Mastrio curoe fuisse quid hac de re sentiret
Augusfmus ? Nam ab eodem in 2 Sententiarum, disp.1 4, de liont., q. 6, num. 165, adducitur < Augustinus
de peccalorum Merilis el remissione, cap. 27, asserens
infantes in limbo non tristari necdolorem pati. >
Auguslinus tres scripsit libros de peccatorum Meriiis
et remissione, quos Maslrius non distinguit, simulque
illi affricat eam opinionem quam veluli paradoxum
detesialus esl. Nemo crgo nobis viiio vertat
si majorcm in Augustino legendo diligentiam inC scholasticis desideremus.Moraines cum aliis respondet futuram parvam illam
tristiliam puerorum ob exclusionem a gloria ;
sed hsec erat aliorum Pelagianorura responsio, tesie
Augustino lib. m. conlra Jul., cap. 5 : < Porro, inquit,
si quod huic sufficil causae, PARVAM saltem POENAM
fatemini esse, quae magna esl, ut imago Dei non
sinatur intrare in regnum Dei, > etc. Idem vero,
serra. 14 de Yerb. Apost., ita conlra Pelagianos argumeiilatiir
: » Si amatur patria, magna poena ; si
aulem non amatur palria, pejor est cordis poena.
Parvum malum est in hominis corde, qui socielatem
non qnserit sanclorum, qui non desiderat r.egnum
coelorum ? Si non desiderat, pcena est de perversilale ;
si autem desiderat, pcena est de fraudata chari"
tate. Sed si, quod vis, parva sit poena, et ipsa parva
magna est, si nulla culpa est. > Hsec ille. Necj’uvat
quod reponunt iristitiam illam vel nullara esse, quod
amissio sit boni supernaluralis, quod ipsis naturaliler
non debebalur, vel saltem levem, quod videant,
noii sua ipsorum, sed primi parentis culpa se ab
seterna gloria ejectos. Eienim nalura humana erat
ordinala ad gloriam, quse gratia omnibus posteris
Adse decreta erat, a qua tamen cum se ob illius deliclum
excidisse videant, ingens doloris argumentum
occurrii. ita, si quis ob crimen laesae majestaiis amittat
bona sibi a principe antea donala, nonne ejus
filii toiies ingenti trislilia corripientur, quoties praefefintem
pauperieih cum amissa bonorum affluentia659 SUPPLEMENTUM AD QPERA -S, AUGUSTINI. 660comparabunt ? Quod autem aliena culpa in eum sta- j
tura dcciderint, pudorem quidem , sed non dolorem
minuet, imo istum plus augebit. Pueris vero non
modo pqena inflicla est, verum etiam inest eulpa, et
sunt reapse peccalores, unde cum Iristitia etiam pudor
jn illis reperitur.Respondept alii pueros nullam babituros cognitionem
glorise setemae, quod hajc est supernaturalis, nec
nalurali puerorum cognilione attingi poterit. Sed
haec responsio superius rejecla est, ubi probavimus
pueros futuros in sinistra : videbunt enirn e diverso
electos, eosque ad seternara gloriam vocari. Inferim
quid his reponeret Augustinus, qui absurdum pulavit
pueros imagines Dei haud amare regnum Dei, scribens
lib. vi contra Jnl., cap. 4 : < Si boc eis non
erit majum, non ergo amabunt regnura Dei tot inno-1
cenles imagines Dei. Si autem amabunt, et tanium
amabunt quantum innocentes amare debent regnum
ejus, a quo ad ipsius imaginem creantur, nihil mali
de hac ipsa separatione patientur ?) Quid his , inquaui,
reponeret, dum in scholis audirel pneros nnn
modo non amare, sed ne cognoscere quidem regnum
Dei ? Tam procul ab Augustini semilis nobiles scbolasiici
abiere. Verum haec illis concedarous, aliunde
trisiiiiam puerorum probo, Etenim npn solum sunt
aversi a Deo, ut auctore supernaturali, sed etiam ut
auctore naturae : Adam enim per peccatum relicto
incommutabili bono adhaesit bono creato, quod peccatum
cum ex origine a pueris trahatur, redduniur
aversiaDeo et conversi ad creaturam. Hoc ipsuin
confirraatur, quia vel pueri habent aliqttem finem C
naturalem quo possesso. saliantur, vel milliini talera
finera pqssunt possidere. Si priraum detur, peto vel
erithic finis Deus, vel creatura ? si creatura, erunt
igitur peccatores et aversi a Deo ut auctore naturae ;
si vero Deus erit ullimus finis, quatenus abslractive
cognilus, ergo amabunt Deum et a Deo quoque amnbuntur ;
quomodo ergo ira Dei manet super illos
(Jpan. III , 36)  ? Nonne per peccatura vere *unt ini ?
roici Dei ? qua igilur raiione illum amabunt ? Si vero
illud alterum asseratur, nempe pueros nullum habituros
iiUimum finem, erunt ergo teternum miseri,
utpote surami boni possessione exclusi-, Et quidcpi
vix posse explicari puto pueros nnlla iristiiia affici,
du.m cernunt, quod irq Deimanelsuper illot, dum se
vident macula peccati infectos. Doletne ipsos quod t
in peccato sunt ? Quis autem hoc negel ? Magna enim
tunc foret iflprum perversitas, ac suppliciis gravioribus
addicendi essent, si de peccato non trisiarentur.
Si autem status peccafi dplorpm ingerit, iidem
etiam tristantur ; tristitia enira est dojor de iis qnae
nobis nolentibus accidunt. Pueros autera nolle esse
in statu peccati, cerlum puto, quod tamen, quamvis
nolentibus, seternuin illis adhserebit. Sane arbitror
illos qui neganl trisiari parvulos ne cqgitare quidem
de macula pecc.3li,.cum tamen sinf proprie peccatotes.
Pelagiani, qui pueros innocentes putabani, magis
consequenler dicebant eosdem-vel parvam vel
nu]lam iristiiiam pati. Prpfecto ScotU » jnde probatA pueros non tristari, quia id non posset contingere,
nisi noUent carere beaiiludine, neque essein carcere
captivi, quss pcense ipsis nolentibus accidissent, at
tunc peccarent, quia haberent voluntalem difformem
voluntaii divinse. Ex quo discursu palet yirum subtilissirauni
ne cogitasse qnidem de tristilia quse oritur
ex peccato. Sed nec rafio illa, quam anle Scoluni
noster jEgidius produxit, qnidquam probat ; etenim
pueri, cuni sint peccalores, Iiabent voluntaicm difformem
volunlati diyinae ; sunt aversi a Deo el ad
creaturam conversi ; sunt vasa irae et conlumeliae ;
sunt e nuraero reproborum : non sunt reconciliati
Deo,sed inier ejusdem inimicos compuiantur, unde
ira Dei raanet super illos. Habentergoex originevo- ?
lunlatera difformem voluntati divinae. An vero quodB juste se videant Iqrqueri, patienler lormenia suslineant ?
Respondel Poncius, num. 34, < nonessesibi
inconveniens.quod parvuli in inferno peccent actu,
ciim enim habeant usum liberi arbilrii, et punianlur
Eelernaliler a Deo, lum carentia beatiiudinis, lum
pcena sensus, esset sane maxima virtus in ipsis conformare
se diviiiae voluntati. > Quod si martyres inlensissima
gralia indiguere, ne in tormenlis defieerent,
sed pro religione pugnarent, nequaquam fieri
posse videtur ut pueri solis viribus naturae lanlos ac
tam longos crueiatus palienter sufferant. Nec ex alia
parle videtur justitiae divinse consoinim ut hostibus
suis, qui sunt de familia diaboli, lantam divinae gratiae
vim iipperliatur.Solvuntur conlrqrice sentenlim ar<jumentq.(3 Optime judicasse arbitror Joannem Ppnciura superius
Jaudatura, cum num. 10 dixit oppositse senfentise
argumenta esse parvi momenti, quod breviter
apparebit ex subjecta eorumdem dissolulione. Objiciunt
1° Augustinum depoeiiisparvulorum dubitasse,
el, ut Goneti verbis utar, disp. 7 de Peccato originali,
art. 7 ; iium. 190, fuisse dubium et anxium in
hac materia. JVam lib. iu de Libero arbitrio, cap. 23,
ait: < Non enim metuendum est ne viia essepotueril
inedia quacdam inter recte factum alque peccatum,
et sententia judicis media esse non possit jnter
pracmium atque suppliciumr > Ibi autero de parvuli ?
loquilur. Addil Bellarminus : llla nunquqm, qupd
sciam, Aagustinus relractavit. Omissa responsione,
P. Macedo, non quod falsa sit, sed quod inelior hsecD altera nostra videtur, dico Semi-Pelagianos olini
eodem testimoniq abusos fuisse ut gradum facerent
ad infringendum argumenliim a parvujis ab Auguslinq
deductum, ut graiiam ex meriiis exploderept. Haec
scribit Hilarius ad Augustinum : < Paryulorum autem
causam ad exemplum majorum non pafiuitfur
afferri ; quam et tuam Sanctitaietn dicunt eatenus
attigisse, ut INCERTUM ESSE vojueris, ac potius de
eprum poenis maluerjs DUBITARE. Quod inlibro terlio
de Libero Arbilrio ita posuisse meministi, uf hanc
eis occasionem potuerit exhibere, » Huic Massiliensium.
objeciioni respondet sapctus doctor in lib. de
Donq persey., cap. 12, se pfim presjjyierum Jilirps
de Libero Arbitrio, qupsJaicus Rptnae incjiparat,. |tj681 VINDICLE AUGUSTINIANiE. 662Africa confecisse, nerope ante annum 359. Quare, A
etiamsi tunc de parvulorum pcenis dubitasset, < Nemo,
ait, ulopinor, essettam injuslus, atque invidus,
qui meproficere probiberet, atque in hac dubiiatione
remanendum mihi esse Judicaret. > Addit non oportere
credi se ea de re dubitasse, sed quod Manichsei,
quidquid de pcenis infantium senfiretur, rej’iciendi
erant, ne duargm naturarum, nehipe malibonique
permixtio crederetur, et concludit : < Absit
ut causam parvulorum sicrelinquamus, ut esse nobis
dicaraus incertum ulrum in Christo regenerati, si
moriantur parvuli, transeanl in seternam salutem ;
non regenerati autem iranseanl in mortem secundam,
etc. > Itaque sanclus doclor ideo non retraeiavit
quod olim docuerat de pcenis parvulorum, quia
de iisdem non dubifaverat. Imo in epist, 28 ad Hie- I
ronymura, quae scripta fuit anno 414, cum Orosius
in Asiani transmitteret, haec scribil sanctus Pater de
eodem Jib. ni de Libero Arbitrio : < Non tamen de
damnatione eorum parvulorum, qui sine illo (nempe
baptismo) ex hac vita emigrani, lunc aliquid dicendur »
pulavi, quia non quod nunc agilur, agebatur. >
Elenim Augustinus ibidem disputat tanlum de poer
nis quas in hac vita parvuli patiuntur, Hinc factum
est ut Hicronymus cum Auguslino senserit ; nara in
eadem epistola diserte scribit parvulorum animas
damnsri, inquiens : < Damnari enim eas, sj sic de
corpore exierint, et sancta Scriplura, et sancta est
tesiis Ecclesia. > Orosius aulera una cum hac epislola
detulit in Asiam ad Hieronymum iibros tres de
peccatorurn Merjtis et reniissione, in cujus priori C
cap. 28 Jocuni medium puerprum explodit. Quare
Hieronymus iis lectis, ac in calce Dialogorum laudalis,
Augusiino ea in sententia adhresit, ut superiiis
pslensum est,Objiciunt 2° sanctos Patres ppposilum sensisse.
Elenim Naziarizenus in orat. in sanctum lavacrum
dicit quod pueri nec cwlesli glpria, nec suppliciis a
justo judice afficiantur. Gregprius Nygsenus prat. 1
scribit pueros sine bapiismo mprtuQS neque in dolpribus
ac mwstitia esse. Addunt Ambrosium jn cap. S
ad Rom., ubi ait : Esl el alia mors, quw secunda dicilur,
quam non peccfttp Adw palimur, sed ejus occasione
propriis peccalis acquirilur. Denique Innocentius
III, lib. III Decr., tit. de Bapt., cap. Majores,
scribil : Pwna priginalis peccali est carentia vitiqnh I
Dei ; actualh verp pwna peccati ett gehennm perpetuw
cruciatus. Respondeo ea fere ratione, qua sanclus
Paier capite 14 de Prsedestinatione sanctorura salisfacit
Massiliensibus, qui objiciebant veteres Patres
de hominum praedestinaiione, secus ac Augustinum,
sensisse. < Quid igilur, inquit, opus est ut eoruni
scrutemur opuscula, qui priusquam ista hseresis oriretur,
non habuerunt necessitatem in hac difflcili ad
solvepdum qusesfione versari, quod procul dubio facerent,
si responderb talibus cogerentur ? Unije
factum est ut de gratia Dei (dicam de pcenis paryulorum) 
quid senfrrent, breviter quibusdam scriptorum
suorum loeis, et .TRANS^CNTER ATTINCERENT,A imraorarentur vero in eis quse adversus alios inimicos
Ecclesise disputabant. > Respondeo rursus Gregorium
Nazianzenum eo loci tria hominum genera: sine baptismo decedenlium recensere : unum eorum
qui baptismum conlempserunt, alterum eoruro qui
illud ex negligentia omiserunt, postremum illorum
qui nec ex conlemptu nec ex negligentia sine illo
mortui sunt. Comparat autero poenas eorumdem :
priores ait graves poenas dare, alteros roinores pati,
postremos nec ccelesti gloria donari, sed nec suppliciis
addici quibus alii ob contemptum vel negligenter
omissum baptismum subjiciuntur. Quod verissimum
est, illi enim actuale peccatum commisere
in contemnendo vel omittendo baptismo, cuj’us delicti
cum pueri rei non sinl, neque suppliciis iisdemB torqueri possunt. Gregorius vero Nyssenus dubitanter
loquitur, nam ibidem qusestionem hanc de parvulis
sine baptismo morientibus vocat difficilem atque
perplexam. Addit nescire se an illa qumque
anima judicemvidebit, tribunati cum aliis sittetur ? etc,
Quae tamen omnia postea definita sunt, nam teste
Beda in procemio Canticorum, qui negat pueros j’udicandos
eonlradicit catholicm fidei. Gelasius etiam
definit pueros in sinhtra regione sine baplhmate remanere.
Ad testimonium Ambrosii respondeo optime a
candinali Bellarmino observatum esse Commentaria
illa in Epislolas Pauli perperam Ambrosio ascribi,
passim enim Pelagianorum scnlenlire iisdero inspersse
sunt, quod fuse et erudite probat Conrius,
cap. 8. Profecto in cap. v, in illa Apostoli : Si enim
C vnius delicto, etc., ait: Plures enim graliam consequuntitr,
quam morlui sunt deliclo Adw. Praeterea in
cap. vin : Vocare, inquit, est cogitantem de fide adju:vare. Item in cap. ix. ad illa : Igitur cui vutt, mise<
retur, elc., scribit: Ex persona eontradicenlisloquitur:
Et conslanter tradit homines illos in similitiidinem
Adse "peccasse, qui ejusdem exemplpDeum conlempsere,
quse omnia a Pelagianis asserla sunt. Nec
obstat quod objicit Gonefus vixisse illum scriptorem
sub Damaso, quando Pelagiana hserpsis nonduro.• eruperat. Nam Pelagiuni diutissime Romae vixisse
scribit sa,nclus Augustifius, qua <Je re legantur a
nobis dicta lib. i Hisf. Pe|ag,, cap. 3, Quod denique
ex Decretali Innocentii papa ? opponitur, abhinc
trecentis annis a Gregorio Ariminensi solufum est.D Prseterea Poncius num. 28 ait quod pontifex intenditi ostendere non posse adulto dormienti vel non con:senlienti dari baptismum, quia tunc tolleretur peccatum
originale, et non actuale, et per consequensi ille si moreretur non careret visione Dei, quia nqn
haberet [peccatura originale, et taraen esset in iniferno, quia esset inpeccatp actuali. Quseratio nulia. es’, ; etenim etiam peccato actuali debetur privatjo
visionis Dei. Unde Glossa vpcaf illam ralionem superficialem,
nec videtur ab ipso pontifice asserta, sed ! ab aliquo non satis docto secretario addila. Haec ille.
Sed, istaresponsione omissa, facile dico quod sicuti
ait pcenara actualis culpse esse gehennae crucialum
in inferis, et tamen non inde excluditur poena damni.065 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTJNI. 66iqtiia non inserit .particulam reslrictivam, seu exclu- A
sivam lantum, solum, ita et pcena originalis recle
staluitur carentia visionis, sed npn sola.Obj’iciunt 2°. Poena sensibilis non est proporlionata
peccalo originali, ergo pueri ob illnd non torquentur
igne.in inferis. Probant antecedens, quia pcena sens.us
est per passionem buj’us particularis personae,
peccalum autem originale non est commissum per
actum volunlaiis personae parlicularis, sed trahitur
■per infectionem naturae. Ilespondeo^iegando anlecedens.
cum ejus probatione. Etenim omnes homines
peccaveruut in Adam, et peccaium illud fuil iro"putatum
singulis ex eodem propagatis, ila ul peccalum
quod in illo fuit aciuale, originale fuerit in poslcris.
Audiatur Augusiinus lib. i de peccatorum Meritis, et
remissione, cap. 10 : < Si enim peccatum intellexe- B
ris, quod per unum hominem intravit in roundum,
in quo omnes peccaverunt (Rom. ix) , certum manifeslumque
est nlia esse propria cuique peccala, in
qiiibus bi tanlum peccant quorum peccala sunt ; aliud
lioc unnm, in qiio omnespeccaverunl,quandoorones
ille unus homo fuerunl. > Igitur peccatum unius
ftiii el omnium, qui idem erant in uno. Qua ratione
pceria sensus est eadem aequaliterdestinata omnibus
ct singtilis, qui idem fuere in Adam, et toti naturse
est debiia, nisi quai parle ex baptisrai gratia eidem
subducitur. Quare siculi leges principum pupillorum
volunlales lutorum voluntatt alligant, ita ut quod
isli volunt illis ratum sit, hoc quoque pacto Deus
omnium posterorum volunlaies Adami. voluntati
"asirinxit, ila ut quod ille fecisset oranibus hominibus C
iroputaretur. Unde sicuti ex defectu improbi tutoris
pupilli quandoque delrimenta subennt, ita ex peccato
Adae humanum genus in miserias decidit. Imo
pocna sensus magis videtur proportionata peccato
originis quam pcena damni ; nam poena damni est i »
anima, poena sensus in corpore ; posteri autem animam
a Deo crealore fecipiunt, corpus vero per traducem
ab Adam derivatur. Quare cum filii puniri
possint pro peccatis parenlum, in quantum secundum
corpus sunt. aliquid illorum , ut ex D. Thoma
diximus-, humanum gerius , qUod secundum corpus
exvirlute seminali abAdamdeductaaliquid illiusest,
potiori juresecundum corpus polerit ob illius peccatum,
quod eliam proprium evasit, puniri, quam se« uridum
aniroam. flinc si anima a Deo creata in- I
funderetur corpori nequaquam per virtutem seminalem
ex Adamo traducto, illa non contraheret peccatum
originale ; quare in lantum peccatum iraducit,
ih quantum in corpus ex Adamo per concupiscentiam
cafnalem propagalum immillitur. Ex bis confirmatur
noslra senletitia : nam si caro per concupiscentiam
genita est causa, cur anima peccato
inficiatur, et ex consequenti poenam subeat, ipsa
caro, quse veluti vehiculum peccati fuit, neuliquam
debet esse a quacunque pcena immunis.Ohjiciunt 3°. Peccalum originis non tollit ordinera
naluralem, sed supernaluralem, nempe conversionein
ad Deuni per donura gralise liabitualis< ergo 89*A lum debet puniri privalione ejus boni cui opponitur,
non supplicio naturae, quam in nulla re eidem debita
laedit. jRespqndeo primo negando consequenliam ;
nam neque peccatum actuale Iaedit naturalia hominis,
sed tantum prival hominem gratia sanctificante,
et lamen punilur poena sensus. Imo in sententia illorum
qui dicunt peccatum consistere formaliter in
privalione gratiae, hsec privatio non potest esse
poena, cum pcena ponaiur a voluntale judicis, et sit
contra voluntatem reirespectu cujus est infiictiva doJoris.
Respondeo s.ecundo negando antecedens, tum
quia peceatura originale tollit conformilatem ad reclam
ralionem, sicut quodlibet peccatum acluale et
habitiiale, ille auiem ordo est naluralis, tum quia ex
dictis § 2 ex peccato originali orlum traxitconcuB
piscentia, quoe naturalia hominis laesit. Hinc scribit
Augustinus lib. de Nalura et gralia, cap. 3 : < Omnia
quidem bona, quse (natura) babet in forroatione,
vita, sensibus, roentc, a summo Deo habel creafore,
et arlifice suo. Yilium vero quod naturalia ista bona
i contenebrat et infirmat, ut illuminatione et curai
tione opus habeat, non ab inculpabili arlifice contraclum
est, sed ex originali peccato, quod commissum
i est libero arbitrio. Ac perhoc natura pcenalis ad
, vindictam justissimam perlinet. > His accedit per
, peccatum originale horiiinem nasci subditum dia,
bolo, et de familia ejusdem, ut ex exorcisrais in baI
ptismo superius ostendimus, quoe sane captivitas
i naturam bominis et vexal et deturpat. De hae caplii
viiate post Driedonem erudile agit magnus ille nos
Q ster Salmanticensis theologus Basilius Poncius,
i part. I Relect. de grat., cap. 16. Denique gratia est
donum liberaliter. a Deo homini datum ; at quando
i persona graviler offendilur, v. g., rex crimine lsesae
) majestatis, non est sufficiens posna, quod privel rei
bellem beneficioolim eidem liberaliter collato, sed
alia etiam pcena exigitur. In Adam vero omnes posteri
a Deo rebellafunt, unde inimici Dei nascuutur,
i et per gratiam baptismi (iunt amici, sine qua non solum
sunt indigni gfaiia liberaliler confercnda, sed
i digni poenis juste irrogandis.
5 Objiciunt 4° cura Vasquez, 1-2, disp. 124, num. 8 ;
, Gonelo, disp. 7, cit. num. 178 ; Morainio et aliis :
Nullus puniri debet ob id pro quo ne vituperari aut
reprehendi potest ; al nemo pro peccalo originali viD
 luperari polest ; igitur nec puniri. Maj’or patel, quia
pcenae sensibiles habent quarodaro vim increpationis.
Minor probatnr ex Aristotele ni Etbic, cnp. 6, ubi
, ait neminera esse dignuro vituperio et exprobratione,
nisi illa faciat quse potuit non facere ; ai pueri non
possunt non contrahere peccalum originale, ergo ob
i- illud nulla reprehensione digni sunt. Respondelur
 » negando minorem, riec philosophi dictum nos morai
tur, qui actualia taritum ac personalia delicla cognoi
vit, originali enim peccato Aristolelicum illud dictum
non convenit. Et quidem Pelagiani ex Arislolei
lis doclrina tentabanl tollere peccatum originale,
unde sunt illa Augusfirii lib. vi contra Jul., cap. 20:
< Ad hoe enim redacta est hteresis vestra, ut gemant603 VINDICIJE AUGUSTINIAME. 666sectalores vestri non inveniri dialecticos judices in J
Ecclesia de scholis Peripaleticorum aut Sloicorum,
a quibus possitis absolvi. > Julianus querebatur caiholicos
episcopos, a quibus damnalus fuerat, nescire
sicundum calegorias Arislotelis de dogmatibus
judicare. Sane si Aristotelicis principiis slandum sit,
peccatum originale negandum est ; neque enim, qui
nascitur, tanquam tabula rasa, maculas anliqui criminis
ex Arislotele porlare potest, cuin generalio
opus nalurse sit, non voiuniatis, cujus est posse
peccare. Certum est ex fide Deum esse iralum pueris,
cum nascuntur, ob originale crimen ; nascimur
enim natura filii irm ex Aposlolo, ac per peccatum
sumus aversi a Deo, et Deus pueros odio babet,
quatenus peccatores sunt, quod catholicum dogma
est ; vituperat igilur Deus vitium, quod ipse non fe- 1
cit in bomine. Adde infantesesse vasacontumelim, et
ex eonsequenti esse dignos contumelia ac vituperio.
Miror autem Yasquez, virum in Augusiini doctrina
adeo versalum, ut sodates Complutenses Auguslinum
alterum, vel saltehi mentem ac linguam Auguslini
eumdem nuncupaverint ; miror, inquam, illud argumenlum
veluli solidum objecisse, quod tamen diserte
ab Augustino eversum fuerat. Audialur sanclus
doctor lib. de Corrept. et grat., cap. 6 : < An vero
ideo pravitas ista corripienda non est in homine,
quia non ejus propria, qui corripitur, sed communis
estjomnibus ? Imo vero corripiaiur et in singulis,
quod est omnium. Non enira propterea cujusquam
non est quod ab ea nullus immunis est. Peccala
quidem ista originalia ideo dicuntur aliena quod ea (
singuli de parentibus traliunt, sed non sine causa dicuutur
et nostra, quia in illo uno omnes, sicut dicit
Apostolus, peccaverunl. CORRIPIATUR ergo ORIGO
DAMNABILIS, ut ex dolore correptionis voluntas regenerationis
oriatur, > eic. Ex quibus patet posse hominem
corripi ob peccatum originale.lnstat Moraines, num.41, non solum Aristotelem
aut ellinicos philosopbos dicere neminem esse
vituperio et reprehensione dignum propter Id quod
non libere fecit aut omisil, sed cmninm fidelium et
infidelium communem illam vocem esse, ut confir,
matsanctus Augustinus lib.de Duabus Animabus,
cap. 11. Quare cum nullus commiserii peccaium originale
libere, sed illud ex inlectione naturae trahatur,
nemo potest ob illud vituperari aut reprehendi. I
Respondeo laudatum sancti doctoris leslitnonium a
Jitliano eidem Augustino saepe saepius objecium
fuisse, lib. i Operis imperf., cap. 45, lib. v, cap.
43 et 45, el alibi. Cui sanctus Pater respondet lib. i
Operis iraperf., cap. 48 : < Ipse, inquit, Adam esi,
quem nostra illa defmilio, quae tibi placuit, intuebatur,
cum dicerem : Peccalum est volunias retinendi,
vel consequendi, quod juslitia vetat, et unde liberum est
abslinere (Lib. de Duab. Anim., cap. 11). Adam
quippe omnino quando peccavit, niliilin se habebat
mali, quo noiens urgeretur ad operandum malum,
et propter quod diceret: Nonquod volo facio bonum,
ttd auod noto malum, hoc aqo (Rom. vn, 9) , ac perA hoc id egit peccando, quod justitia velabal, et unde
iili liberum fuerat abstinere. Naro ei, qui dixit, quod
nolo malum hoe ago, absiinere inde liberum non est.
Ac per hoc sic tria ista discernas, el scias aliud esse
peccatum, aliud pcenam peccati, aiiud ulrumque, id
cst, ita peccatum, ut ipsum sit eliam poena peccati.
InteUigis quid borum trium perlineat ad illam definitionem,
ubi: Voluntas est agendi, quod justitia velat,
ct unde liberum. est dbstinere. Peccatum namque
isto modo definitum est, non pcena peccati, non
utrumque. > Et postea : i Sed periinet originale
peccatum ad hoc genus tertium, ubi sic peccalura est
ut ipsum sit et pcena peccati. > Certum igitur est
posse peccalum originale esse vere et proprie peccatum,
eliamsi non inde liberum sit abstinere, et do8clrinam illam traditam a sancto doclore lib. de
Duab. Anim., cap. 11, quam post Julianum Moraines
objicit, applicandam non esse peccato originali,
de quo ibi sanclus Pater non loquebatur. Unde falsa
sunt quae poslea idera Moraines addil : < Si ex
mente D. Augustini, inquit, imo ex sensn totius Ecclesise
et consensu generis bumani, judicandum est
de peccato originali ejusque poena, dicendurii est neroinero
propter illud non a se commissum, sed vi
originis ex necessitate contractum esse dignum reprebensione
et. vituperio, ac proinde nec supplicio
ppsitivo et connaturali. » Falsa, inquara, hsec sunf:
nam ex menie sancli doctoris oppositura diceudum
est ; docet enim arguendum esse etiam illum qui
peccat lerlio illo genere peccati ; inquit enim ibiCdem: < Tertium vero genus, ubi peccatum ipsum
est, et pcena peccati potest inlelligi in eo qui dicil:
Quod nolo malum hoc ago. Ad hoc pertinent etiaro
omnia, quse per ignorantiam cum aguntur mala, non
puiantur niala, vel etiam putantur bona. Csecilas
enim cordis, si peccatura non esset, injuste argueretur ;
arguitur autem jusie, ubi dicitur : Pharisme
cmce, et aliis plurimis divinorum elogioriim locis. >
Imo ab illa necessitate viluperationem destrui erat
ipsissiina objeclio Juliani dicenlis lib. v Operis imperf.,
cap. 52: < flujus vituperaiio ad iiecessaria
non recurrit, quia quidquid ad necessariiifn pervenerit,
ipsum pulsat auctorem, > nempe Deum. Cui
sancius Pater respondet: < Nunquid hoc inaluni hominis,
ubi dicit, quod nolo malum, hoc ago, ipsumD bomiuis pulsat auctorem ? et lamen eum qui sic agit
malum salis apparet ad necessarium pervenisse, necessilaie
quippe agit q.uod non agit voluntaie. >Objiciunt 5° durum videri, et divinse bonitatiminime
consentaneurii ut poena ignis ajterni punial infantes,
qui propria voluniate non peccarunt, sed
aliena lantura, atque ex vi et raiseria suae originis
peccaio originali infecti sunt. Respondet Augusfmus
lib. v Operis imperf.,cap. 13: < Si auiem crudele esse
arbilraminidamnari parvulos.quosoriginaiepeccatum
trahere non putalis, crudele vobis videaiur non rapi
ex hac vita parvulos secundum vos nullum habentes
Omninopeccatum, quos Deus utique novit, in multis
raagnisque peccatis sine ulla in melius mutatiorie667 SUPPLEMENTUM AD C-PERA S, AU0USTINI. 668morituros. PJam secundum RATIOCINATIONES HUMANAS
crudefius videlur non Jiberafe, cum possit, nullis inquinaiiim
parvis, magnisquepeccatis, quam damriare
pfogeniem peccatoris. Porro cum illud justum esse.
qna poteslis voce clainatis, et boc esse injustum qua
ffprite contenditis ?» Et quidem si secundum humanas
ratiocinafiohes loquamnr, videtuf etiam durum, hominem
ob unicumpravum desiderium, quod momenlp
evariuit, damnari in seternum,et tamen hoc fide
credimus ; ih eo enim actu nulla sensus delectaiip
fuit, qui tamen pcena sensus seternum torquebitur.
Quare nec durum videri debet puefos secunduin
sensum puniri, qui sensu non peccaverunf, nisi quafenus
idem fuere cum Adaroo. Praeterea cum primus
parens, si perseverasset in hoho, iransmissurus fuisset
in posleros justiliam originalem, et oronia bona ;
tum animl tun) corporis, ut tradil sanctus Pater lib.
III Operis ihiperf., cap. 199, cur durum videtur, si
praeyaricatus miserias ac pcenas posteris haereditarias
fecii ?Objiciunt 6°. Propter peccaium originale rion injungitiir
hominibus haptizaiidis aliqua pcenilcntia, nec
jubentur habere ullum dolorem de^ illo, ergo non
cprrespondet illi aliqua pcena sensus, sicuti correspondet
peccatis actualibus. Respondeo primo adversariorum
plerosque qui hoc argumentum urgent cbncedere
in parvulis tfisfitiam ob carentiam visionis
quampa^iuntur ;; ig|lur debefur peccato originali dojpr
interipr, etiamsi pro peccatq originali nullus internus
dolor ab Ecclesia prsecipiatur. Respohdeo
20,,dala priori parte antecedenlis, negando conse- !
fluentiani, quia cuni miserise hujus vitse sint effectus
peecati origipalis, cur pova poena imponeretur, cum
jnnumgrae pro eodem pohis subeundse sint ? Sat est
si djpalur caj ;ecliunienis orones homines in Adamo
peccasse, ac proinde e terrestri paradiso expulsos,
tot tantisque ppenis addiclos, quas divina gratia adjuyante
fqrtiler sustinere possumus. Respondeo 3*
npgando seeundam parteni antecedeniis, nulliim dqlorem
injungi catechUmenis ob peccalum originale:
oppositum enim expresse tradit, imo jubet Augustinus
cap. 6 superius laudato de Correptioneet grafia,
inquiens : < Corripiatur ergo origo damnala, rit EX
 »OLORE corr.eptionis volunias regeneralionis oriathr ;
si taroeri quis corripiiur, filius est prqmissionis, ul
strepjiu cprrepiiqnis forinsecus inspnanle, atque ;
FLAGELLANTE, Deus in illo intrinsecus occulta inspiralione
operetur et velle. > Nonne catechumenus primum
dpcendus est se vel ab ortu in peccalo esse,
inimicum Dei, sub dsemonis pofeslate , ejusdem
mernbrum, in ejusdem familia ? Quae ille audiens
Stafini dolpre cofripilur, quod natus sif sub poteslate
ilsempnls, atque sub eo diuHus yixeril. Audialur
sanctus Augustinus, lib, i de peccatorum Meritis,
cap. 19 : < Dicetaliquis : Quomodo ergo et ipsi vOcantur
iri pqenitentiam ? Nunquid taniillus potestaliquid
poenitere ? Huic refpondetur : Si propterea poenifentes
dicendi non sunt quia sensum pcenitendi
nondutn habenl, nec fideles dicendi suntquia siroiAHter sensum credendi nondum habent. Si autem
propterea recte fldeles vocanlur quoniam fidem -per
verba gesfantium quodammodo^prOfitentur, cur non
prius etiam poehiterites habentur cum per eorumdem
verba gestantium diabolo et huic saeculo renuntiare
inbnstrantur ? > Igitur si poenitentiam pneris eo
pacto sanctus Doctor asserit, adulti ad baptismum
accedentes eamdero non habebunt ? Tunc efgo dolet
ipsos peccali originalis, quandO ex Augustino renuntiare
se diabolo dicunt.Antequam hanc disputationem claudaip., volo recitareobjectionem
Gulielmi de Rubione,qui in2,disf.
32,q.2, art.2 ?hoc argumento irapugnaicruciatuspuerorum:
< Illequi est aeque innocens alio peceante, sicut
npn peccante, non est affligendus, nec magis juste poJ3test affligi post peccalum alterius, quam si ille nunquam
peccasset ; sed propter peccaium priinoruni
parenfum eqrum filii, quinunquam peecaverunt, non
§unt inagis culpabiles, quam si non peccassent ipsi
eorum parentes ; imo sunt seque innocentes, post
ipsprum peccaium, sicut fuissent si nunquam ipsi
peecassenl ; licet enim sint modo rei, ergo, > elc.
Negat hic script^r nlaculam veram et propriam quaa
jneft pueris ante bapUsmum, in quo juxia Ecclesiae
canpnes parum conformiter loquitur : pulat enim
posterps dici peccatores per denominationem extrinsecam
a cujpa Adae, ut patet ex iis, quse habet dist.
30., q. 2, § Ef ideo, ita ut culpa fuerit in solo Adam,
reatusvero, seti, objigatio ad poenam, quse, ut ibidem
ait, esl culpae ejfectus et quid eamdera consequens,V jq neppjtibps. At Tridentina synodus, in decreto de
peccato originali, delinivit anaibema csse qui dixerit
Adam inquipatum < per inobedienliae peccatum,
mortem, et prxnas porppris fantum in omne genus
Jramanura tiansfudisse, nqn autem et peccatum,
qjiod mprs <?s|. aninise. > pt sess. 6, cap. i, slatuuni
Patres : < Ompgs hqmines in prsevaricalione Adac
innficeniia|n perdidisse, faelos immundos, et, ut
Apostpliis i^quit, natura filios irm,t efc. Ille veroNojninalis
ait pu.eros esse aeque innpcenles post peccalum
progenitorum, sicut fuissent si nunquam isti
peccassent. Quare cum Rubion lantum innocentiae
pueris tribuat, nil piirqm illorum post mortero supplicia
negari. Ilacc itaque arguroenta Augustinianat
sentenfiae objiciunt, quae facili negoiio solvuntur,P pec ijlqrum opinionem valent reddere Augusliniana
prpbabiJipTeni, uti notat Estius dist. 33, § 8, cui
sancti Patris assertio probabilis visa est. Nec audiendus
est Duvajlius, tract. de Pec., q. 4, art. 3,
ubi ^it sententiara contra Augustinum accedere ad
fidem, et habere raiiqnes qqas constal esse evidentes.EssentJiiceonferepdae sententiae de pcenis parvuloruro,
nerope sanpti. Augustini, Pelagianorum ac
scholasticoruro. Sed quia id ex hucusque dictis fapile
conjici « otest, et id tentans invidiaro forle mihi
conflarera , libens pericuiosam collationem omifto.
Uoc mibi cerlnm e6t in staluendis infanUum pcenis609 VINDICIJ: AUGUSTINIAN^, . C70non excessisse Augusiinum, sed potius eos scholasli- A
cos,qui pueros naturali beatitudine donandos scribunt,
ac felicissimam eisdem regionem promittunl.
Ita censuit acerrimus catholicse religionis vindex cardinalis
Bellarminus, qui, t. III, jib. vi, cap. 3, hanp
censuram ponit ; < Non igitur, inquil, Auguslinus
aliquid. humani passus esse aut excessisse in hocdogmate
censendus est ; sed illihumanum aliquid patiuntur
et EXCEDUNT, qui parvuiosin superiore partg lerrae"
quasi in terrestri paradiso collocant, eosqqe
beaios ac felices dicunt. » Addam eliam de iisdem
judicium reyerendissimi P. Laurentii Brancafi a
Lauraea , Valicanae bibliothecse prsefecli, et eximii
nostrae setatis theolugi, qui in erudilissimo voluroine
de Novissimis , disp. 27, art. 7, num. 152 , ait :< Quod dicunt nostri moderni , biicgsque censeo I
inane, novum et ridiculum, nerope- de statione, habitaculo
et dearobulatione super terrara ; unde id habent ?
quis eis revelayit ? » Ego autera mirari satis
nequeo, quando video yeleres schplasiicos sanctum
Thoraam, sanctum Bonayenturam, ^Egidium , Scotum
e( aljos negasse paryulos tristari ob araissionem
glorise, cum oppositum tara a.perte, tam diserie, tam
asseveranter Augustinus asseruerit., et Pelagianos,
quod secus sentirent, acerrime increpuerit. Spio illos
non affirmare pcenam danini esse Ievem vel nullam
secundum se ; quaienus enim est privatio summi
boni possessi in patria, diciiur ab ipsis summum malum.cum
ejusdem gravitasabpxcellentia boni, quo privat,
mensuretur ; unde niinus proprie superius sancti
doctoris lestirooniaexaggerassevidebirour, ubi idem \
tradil non esse in patria, esse magnarn poenapi, cum
id ultro scbolastipi concedant. Sed profepto non disputayit
sanctus doctor cum Pelagianis de pcena sic
inteUepta : illi epim cum acutissimi essent, nequaquam
negabant pcenaro exclusionis aregnoccelorum
prout dicit nudam privalipnem Dei possessi in paIria,
esse in se magnum malum, sed dicebant levem
vel nuilarn poenani in pueris, quia niillum yel levera
dolorem pueris incutiebai. Damnum enini quod quisque
subit in araissione boni, in tanium eidem infert
poenam, in qqantura sentitur : si epini pon senfiatur,
nulla illi poena esl, ut palet in pueris, quorum bona
dilapidaniur ; patiuntur enim malura, sed non sentiunl,
quia ex defectu cognitionis illud non percipiunt.
Poena vero a j’udice prcpsertiin intenta non di- ?
cit malum prout est nuda privatio boni nulla habita
consideratione subjecti, sed signiflcat id quod est
malum alteri , quatenus illi dplorem ingerit aliqujd
ponendo vel ipllendo, quod reusnollet. Pprro
hoc pacto accipi poenam ab Augustino certura est ;
nain lib.vi cpntra Jul., cap. 10, ait: < Si hoc eis nqn
erit malum, non ergo amabunt regnum Dei tot
innocentes imagines Dei. > Quo dimisso tanquam
absurdo, qiiod nunquam Julianus admisisset, instat:< Si auleni amabunt, et lanium amabtint quantum
ippocentes aniare debent regnum ejus a quo ad ipsius
imaginemcreantur, nihilne maliex hac ipsaseparaiipiie
patientur ? < At malum quod sentitur exA amissione boni quod amatur, habet rationem poense
affligentissubjectum, quod privatur eo bono qnod ab
eodem amatur. Pfseterea, serm. 14 de Verbis Apostoli
cum dixisset Pelagianos non percutere parvulos,: Jioc est non infligere illis pcenam sensus, sed tan>tum illos in exsilium miiterp, negandq ipsis regnum
poeloruro, probat eos patj ap crupiari pb exclusjonem
ab podem regno : < Si amatur patria, raagiia poena ;
si auteni non amalur patria ,f pejor cordis, pceqa.s Parvura majura esl in hpminis cordp qui spcietatem1 non quserit sanctovum, qui npn desiderat regnuini coelorpm ? Si non desidevat, pcena, est t|e perversitale ;' si autera desiderat, poena est de fraudata charitate. »1 Ex qujbus aperle ponstal Augustinunn velje parvulos1 eruciari ob exclusionem a patnia coelesti, eo quod il’*^ lam amant et desiderant, quam si non amarent ; essentperversi el ma.fi, qiiippe qui societatem non quaererpntsanclorum.At liialttm quod sentitur amissione• boni quod amatur, est allativum dolorisettristitise ;1 dolemus enim et tristamur quOties amaio bonoprivamur.Jam vero si Patmm qui Auguslino favent suf1fragia ad calculum revocentur, erunt hi viginli qua1tuor seuiores: nam Byzaceni quindecim fuere qui san’cli Augustini sementiam subscripserunt. Inter Patres3 fuit Gelasius papa, qui in epistola decretali lertium' locum a Pelagianis inventura de medio tollendum1 decrevit. Nondesunt scholasticorum sulTragia. AlberlusMagnus, Estius, Driedo, Polmanus uti probabi"lem Augustini senteiiiiam defendunt. Stant pro ea1p dem inito fcedere quinque ex ordine Minorum, et to'lidem Auguslinianinostri theologi. Et quidem sperofore ut deinceps, ubi bsec nosira disputalio legelur (sitamen ulla horuroscripiorum cura posleriserit) , pluresin sancti Auguslini partes transeant, vel saltema censuris abstineant, neque sanctum doctorem excessnsinsimulent in ea sententia iradenda, quam unanimiconsensu poniifices, synodi ac patres docuere,ut bucusque luculenter monstratum est.§ VI. An Augusliniis disserens de lege veteri contra
t •'.'"■• ' Pelagianas excesserit.> Pelagiqni, ne graiiam. pmnjno negandp prlbedpxo1
ruin infjignatiotiero subirpqt (yidebanl ; opim carademgratiaro in saeris Jitteris, a Pauip vero praepipue' poromendari) , dixerp legepi quaDeus, hpininifapienda".-- vel fugienda prsecipit, esse gratiam, uljraje ijuain Adae1 poslerisprofunda agendorum ignprantialabpraptibus,1 et Jpngo yitiorum usu naturali Jumine pene exstinctoniisericordiler proposuil. Imo legeni contra graliam> impudentissirae erexere. Eteniro arguebant ex Iege
 ; nulliira esse aliara insuper Pei gratiara necessariapfi.
i Haep estratipcinatipsexta Coclestii apud sanctum docl
torem cap, 3 de Perfect. just. : < Quaerendum est
i iiiruin pracceptum si| lioniini sine peccato esse. Aut
: enim non polest, et prseceptum non esl ; am
i quia praeceptum est , pplest. » Et in \ib. d<;Gralia et lib. arl). ? cj ». 16, scribit Augustinus .< Magnum aliquid Pelagianj se scire puiant, quandoi dicunt: Non juberet Deus, quod tciret non poiie671 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. ' 072
poijus reos fecerit slne jtfafia jubendo, non adjuVafi »
ab homine fien. Quis hoc nesciat ? > Hinc haerelici
in laudes legis.effusi, in eadem nti in arce causse
ab Augustino se lutos arbitrabantur. Audiatur roagnus
Ecclesiae magister, lib. iv, ad Bbnifacium papam,
cap. S, subdolos hbslium conalus publicans :
< Nusquam aulem, inquit, isii inimici gratioe ad earodem
gratiam vehementius oppugnandam occultiores
moliuhtiir insidias, quam ubi legem laudant, quse
sine dubitatione Jaudanda est. Legem quippe diversis
loculionum modis et varietate verborum in omnibus
disputationibus suis volunt Intelligi gratiara,
elc. > Augustinus, quo^Pelagiaham haeresim a
fundaraeniis everteret ex sacris litteris el subtilissimarurii
rationum momentis oslendit legem non modo
non esse gratiam homines ad bona capessenda adjuvantem,
sed reos tantum facere jubendo, lerrendo^
punietido, non adjuvando. Plerii sunt hujusmodi
phrasibus sancti Patris libri, prassertira liber de Spiritu
et liltera, qui lolus in hoc argumento versalur.
Plura loca indicat Cortina P. Macedo, ad thesim 48.
Unum testimoniuiii profero ex cap. 8 libri de Gratia
-Christi: < Acperhoc, inquil, usque adeo aliud esl lex,
-aliud est gralia, ut lex non solum nihil prosit, verum
etiampltirimum obsit, nisi adjuvet gratia ; ethsecostendatur
legis ulilitas, quoniam quos facit praevaricaiionis
reos, coglt confugere ad gratiam liberaridos, et ut concupiscentias
malas superent, adjuvandos. Jubet enira
inagis quam j"uvat, docet raorbum esse, non sanat,
imo-ab eo polius, quoti non sanalur, augetur, ut
attentius et sollicitiiis gralise medicina quaeratur. >
At Moraines, Augustini delege.veteri dicta examini
subjiciens, hancde iisdem sententiam profert disp^. 24
Anli-Jansenii, nuro. 44: < Augustinura pluribus Iocis
durius loqui de.lege veteri, sed sicut ipsemet ait
lib. uide Doctrina Ghrist., cap. 10, Scripturm verba
quando atiquid absonum videnlur prmte ferre, sunt in
benignum et commodum sensum interpretanda ; quidni
etiam verba ipsius Augustini, quotiescunque vel
nativo impeiu animi, vel aeslu disputationis abreptus,
videtur ad extrema declinare ? >'Quid autem durius
de lege veleri Augustinus dixerit, non erit indagalu
dilficile, cura probe sciamus in qyo sancti Patris
doclrina a Morainio culpetur furoris et excessus ih
disputando. Dixit Augustinus cum Aposlolo ad Galalas
in, legem datam prwvaricalionis gralia, de quo
plura disserit serm. 11 de Yerbis Apost., cap. 8 et 9.
Dixit litteram occidere curn eodeih ApOstolo II Cor.
III, atque-integro volumine verba illa explicat. Dixit
cum eodem Paulo Rom. III : Lex subihtravit, \ut
abundarel deliclum. Quam sententiam exponit serro.
13 de Yerbis Apostoli, et epist. 89, q. 3. Yocavitlegero
cum eodem Galat. ni, pmdagogum molestissimum,
ac similitudinem probavit sermone eodem, et
episf. 144, Ubi eiiam nuncupat legem non absolutionis
adjutorium, sed vinculum criminis. Quod Augusiinum
in excessuum suspicionem iraxit, acdu
rius assertum videtur, est ubi idem doclor prpnuntiayit
tantum abesse ut lex homines adjuvarit, quinA do. Scribit cap. 1 de Corrept. et grat.: Declinare a
malo el facere bonum < nnllus potest sine spiriiu
gratiae ; quae si desit, ad hoc lex adesl ut reos faciat
el occidat. > Serm. 6. de Verbis Apost. ait: < Lex
enim jubebat et non implebat, quia caro, ubi non
erat gratia, etc. Quomodo ergo lex mihi opiiularetur
jubens per litteram, et non dans gratiam ? » Sermone
15 laudato dixit: < Lex limorem dedit. » Ubi auiem
gratia non infundit amorem, observatio legis ex paro
timore servili facit prsevaricaiorem ; qua de re egregie
agit in epistola 144, ad Anastasium. Videlur ergo
Augustinus sensisse homines Iege urgeri ad recte
operandum, neqtie lamen semper adesse gratiam
adjuvantem, ex quo inlerri videtur tunc praecepla
Dei esse observalu impbssibilia, nam sine gratia iraBpleri non possunt, qua tamen illos carere idem tradit.
Hinc Julianus haec Augustino exprobrabat lib. III Operis
iraperf., cap. 119 : i Taceo interim quarabie in
totam legem fremas, quara credis ea imperasse mortalibus,
quorum apud eosnullam facullatem viderel.>
Quam stropham ssepius canlat.Duo hic possunt difficultatera facere, num lex aliquando
imperet, et obliget, ut ai.unt, sub peccaio, si
desit gratia adjuvans ad implendam legem, ul videtur
velle Augustinus, et an in lege veieri timor lanlum
servilissine gratia regnarei, quodeumdem quoque
sensisse nonnulli opinantur. Haec enim duo Morainio
forle duriora videntur, in quibus Augustinum
exlra veritatis lineam sallasse putat. Pro expediendo
priori dubiores mihi allius repetenda est. In primisC statuendum est discrimeh inlef observationem legis
in statu naturse innocentis et statu corruptse. Elenim
Adam habuit auxilium proxime sufficiens ad observationem
cuj’uscunque prsecepli in omnibus et singu■lis occasionibus et instsnlibus. Hoc adjutorium erudite
exponitur ab Augusiino cap. 11 et 12 de Corrept.
et grat. Diciiur ab eodera adjulorium sine quo
non, non quo ; naih Adam illo adjutorio posito non
statim operabalur, sed ciim volebat eodera semper
praesente poterat operari. < Tale quippe, inquit cap.
11, erat adjulorium, quod desereret cum vellet, et
in quo permaneret si vellet, non quo fieref nt vellet.
Haec est prima gratia, quae data est primo Adam, sed
haec potentior est in secundo Adam. Prima est enim, qua fil ut liabeat homo juslitiam si velil, ete. » AdJt) ditquod primo illo adjutorio oslensa est potenlia liberi
arbilrii ; nam ut antea prsemiserat, Deus illud
adjutorium reliquit in ejus libero arbilrio, et ut ait lib.
iii Operis imperf., cap. 112, Rectorem hdbebat, quem
libero reliquil arbilrio, Qiiare illud adjutoriura semper
praesto erat Adamo ; scribit enim Augustinus, quod
desei-eret cun vellel. Paulo yero post in eodera cap. 11
haee tradit: < Si aulem hoc adjutorium vel angelo
vel homini, cum primuhi facli sunt, defuisset, quoniam
non talis natura facla erat ut sine divino adjuloriq
posset manere si vellet, non ulique sua culpa
cecidissent. Adjuloiium quippe defuisset, sine quo
roanere non possent. Nuuc aiilem quibus deesi tale
adjulorium, jampoeiiapeccatiesi, qnibusaulemdatur,673 VINDICLE AUGUSTINIANJE. 674secundum gratiam datur. » Ex his infero primo in A
slalu naturae lapsae non oranibus dari nec semper
pracsto esse iJlud adjutoritim, alias oraiio esset superflua.
Nam, ul ait Augustinus Iib. deNatura et grat.,
cap. 18, quidstultius quam orare ut facias quodin potesiale
habeas ? El in epistola 95 : Ipsa igilur oralio
clarissima esi gralim leslificatio. Non rogamus autera
ut Deus det quod habemus, sed cujus maxime indigemus
 ; etenim ex epist. 105, si in poiestate haberetur,
non utique poscerelur. Quare, cura urgente quolibet
praecepio possit homo orare Deum ut gratiam
ad illius prsecepti impletionem Jargiatur, signum est
gratiam illam non adesse semper in omnibus el singulis’oceasionibus.
Hinc factum est ut cum Adamus
graiiam illam habueritpro omnibus et singulis momeniis
sibi inbserentem, non indigueril oratione ad B
observandum ulluni praeceptum. Scio recentiores hoc
ullimuro tili nuperura paradoxum non approbare, sed
plane est apertissima senlenlia Augustini lib. vi
Operis imperf., cap. 15. < Dominica, inquit, testatur
oratio, ubi non solum dicimus, Dimilte nobis debita,
propier mala quae fecimus, verum eiiam ; Ne nos
inferas in tentationem, propter hoc utique ne mala
faciamus ; unde et Apostolus dicit: Oramus autem
ad Dominum, ne quid faciqtis mali. Quod si ita esset
in potestale, quomodofuitanle peccatum, priusquam
esset natura humana vitiata, NON ulique POSCERETUR
ORANDO, sed agendo polius teneretur. >Quare, cum ex inhserente divino, eoque jugi adjutorio
Adam in quolibet momento temporis potuisset
Iegem iniplere, frustra orasset Deura ut vires sihi ad C
roandaia facienda roiiiistraret. Yidit ista theologorum
hujusnostri sseculi acutissimus BasiliusPoncius, qui in
Releciionibus de gratia, pari. i, cap. ult., pag. 213,
scribit: < Atque hoc est adjutorium, quod saepe Augustinus
dicit Adamum habuisse, quod nos in hoc
statu non babemus, quia non babemus pro singulis
occasionibus perseveranles cogiiationes et affectiones
boni, ut notum est. Unde Adamus non egebal oratione
ut adjutorium illud compararet, quia jam Dei
munere cum ipsa natura ingenitum erat, sed gratiarum
actione pro lanto beneficio, quod a Deo in prima
sui origine acceperat. » Neque recte diceretur Adam
inlensiorem gratiam potuisse petere, ut facilius legem
impleret. Etenim vanum fuisset, novas vires
pelere in tanta non peccandi facilitale, ui loquitur san- 1
clus Pater cap. 12. Polerat tamen Deum orare ut tentatorem
procul arcerel, ne ad maluro pelliceretur,
vel cadendi periculo vicinus fieret. At posiia tentatione
neuliquam, nisi inaniier, a Deo peliisset vires
eidem resistendi. In stalu autem naturse lapsae illud
adjutorium pro oranibus et singulis momentis proxime
sufficiens non semper prsesto est lioininibiis,
unde necessitas orationis elucet, qua rogamus Deum
ut maudata ipsius implere possimus. Hincscribit ibidem
Augustinus: < Ideo in hoc agone magis nos
Deus voluit orationibus certare quam viribus, quia
ol ipsas vires, quantas hic Iiabere nos competit, ipse
submiuLiral certanlibus, qnem rogamus. Si ergo hiA quorum conira carnem spirilus concupiscit AD ACTUS
SINGULOS INDIGENT DEI « BATIA, ne vincantur, qualeni
liberiatera voluntaiis habere possunt, qui nondura de
potestate eruli tenebrarum, dorainante iniquitaie nec
ceriare cceperunt, aut, si certare voluerunt, nondum
liberatuj voluntatis servitute vincunlur. > Ubi afiirmat
gratiam ad singulos aclus virtutis dari, neque tamen
omnibus ministrari. Brevius idem iradit epist.
107, ad Viialem : < Scimus (graliam) majoribus ad
singulos actus dari. Scimus non omnibus lioininibus
dari, > Et lib. IV Operis imperf. cap. 128, scribit:
< Proinde hominibus nalura filiis irse daniur praecepla
vivendi, quia datur et gratia, ut qui jubct, juvet, ac
: sic mala non solum quse volunlale addiia,verumeliam
quse sunt congenerata viiicantur. Quod enim homiB
uibus impossibile est, Deo facile est. Quibus autera
NON DATUR gralia, propter quara dictum est, Quis
enim te discernil ? Quid aulem habes quod non accepisli
(I Cor. iv)  ? prsevaricalores fiunt accedente lege,
non jusli. Sed si quam ad utilitalem vivunt filiorum
misericordiae, ut eos videnles, ef quid sibinon me.
riio, sed gralia donetur, intelligentes non extollah,
tur, sed qui gloriatur in Domino glorietur. > Quae
[ senienliae passim in Augusfmo occurrunt.
t Quod aulem lex, ad hoe ut obliget, non debeat
i supponere in operante potentiam proximara ad lai
ciendum opus quod imperatur, esl constans ejusdem
sancli Patris doctrina contra Pelagiano- ;, qui, uti vidimus,
ex praeceptorum imposilione bumanse volunt
tatis polenliam ad mandata facienda cum cujuscunque
1 C divini adjuiorii « xclusione praedicabani. Quibus Aua
gustinus cum collegis Africanis respondet epist. 9'i,
„ ad Innocentium papam : < Distinguenda est lex et
gratia. Lex jubere novit, gralia juvare. Nec lex juberet,
 nisi esset voluntas, nec gratia juvarel, si sat essel
c voluntas. > Postea inculcalis sacris testimoniis, in
s quibuslexet oratio asseruntur, conclutlit: <'Sicutergo
iS agnoscimus voluntatem, cum haec praacipiuntur, sic
et ipse agnoscat gratiam cum petunlur. » QUare cum
, ; insiante quolibet pfaecepio legis, horoo non irrisorie,
sed veraciter Deum debeat orare, ul sibi gratiam doa
nel ad facicndum mandaluro, signum est divinam
a graliam necessariam ad exsequendum opus imperatum
non adesse in oninibus et singulis momentis ;
s nara, ut claraat ubique raagnus doclor, < si adest
f. D possibilitas, utquid oraul ? > |jib. de Nalura etgratia,
 !_ cap. S5. Haec doclrina, quae plane verissima esl, probatur
ex synodo Trideiilina, sess. 6 de Justificalione,
 !- cap. 11, ubi ait : < Deus inipossibilia non jubet, sed
s jubendo roonet et facere quod possis, et petere quod
i non possis, et adjuvat ut possis. > Est sententia exscripta
ex libro sancli Auguslini de Natura etgratia,
 ;, cap. 43, el licet illa postrema vcrba, et adjuvat ut posn
sis, non asserantur explicite ab Augustino, subinteliligunlur ;
 nam si ab illo pelis ut possis, signum est
s quod ille esi qui adjuval ut possis. Sed plenam earaa
dem sententiaro ex iracl. 53 in Joannem exhibeo :
e < Sed audiamus, inquit, Dominum el prsecipienlcra,
li et opilulantem, el jiibenfem quid facere debeamus,67§ SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTlNl. 676et adjuvanleni, ut implere possimus. Premo illa sanctse
synodi ex Augustino verba, et petere quod non
posth ; ergo dum petis, vel etiato antequam pelas,
stas sub lege praecipiente, el nondum hsbes graiiara
adjuvantem, tunc enim non poies facere quod lex
jubet. Quare enarunt Pelagiani, qui ex lege bic et
nunc obliganle existimarunt hominera posse suismet
viribus exsequi tmpefaia. Inde eliata rejiciunlur plures
theolbgi, qui putant legem non posse hic ct nunc
obligare, nisi adsit gratia adjuvans ; nam dum pelis
ui postii, pfbfecto. seniis le urgeri praccepto, el simul
cogrioscis te destitulum gratia proxime necessaria
ad opus implendum, unde oras ut eamdem tibi
Deus largialur. Hlc vero rejicienda esl sententia illbrum
qui dicunl gratiam proxime sufficientem seinpar
adessc, hec Uhquam legem obligare tiisi adsit gratia
adjuvans, alias bomo ob impolentiani excusaretur
ab observatiohe legis.Nam si lex, ut obliget, semper infert assistenliam
gratiae sufficieniis, sequefetur gratiam sufficieiilem
ad observationeiii legis necessariam noh fuisse amissaro
ex peccato Adae, quod licet a pluiibus concedatur,
puto esse falsissimum. Probatur sequela: ham
Adam per peccatum non exemit homines a lege naturali,
Jisec enim iex perinde obligal, Adaiho pePcante
vel non peccante ; ergo si ut lex obligel liabet cohnexam
assisientiam graliac sufficienlis, haep gfatia
sufficiens, sive siaute ,Adamo sive cadente, Coitnexa
erat cum lege proui obligantc ; ergb noh fuit amissa
ex peccato primi parentis. Pfobo modo illam gfatiam
sufficientem esse amissam argumenlo eodem, quo
Paulus ad Galat. n usus est ad contundendam superbiam
eorum qui dicebant legem posse jusiificare ;
arguit breviter, sed solidissime : Si enim per legem
jusiiiia, ergo gralis Chrhlus moriuus est. CujUs afguinenti
vis tbta in hoc consistit qUOd si lex sola safficiebat
ad hoc ut homines observsindo prsecepla se
innocentes conservarenl, Christus gratis passus diceretur,
Cur enim venit in mnndum, ac tot tbfraenta
siibiit, si aliunde ex legis doctrlna hoinines poterant
se justos servare ? Jam vero eamdem vim habei apostoli
ratiocinalio contra graiiam sufficiehtem : Si per
legem ct gratiam sufficientem poterat homo implere
totam legem, ergo Chrislus gratis morlUus est. Respondebunt
Giirislum venisse ut abundahtiOri gratia
humana natura fulcirelur. instamus: Jgilur Chrisitis
mortuus est ut facilius possemus implere legem cx
donis ipsius gratiae, quam laroen, licet difficilius, implere
poteramus pef gratiam sufficienfem etiam
absque ipsius Redemploris mofte. Ad hoc vefbutn farifius
veiuti ad sacrath ahchpfam ih tempestate cbnfugiebanl
Pelagiani, quo » his Augustinus exsecfatus
estlib. nOperis imperf., Pap. 198, ubi, recitalis iisdem
vefbis Pauli, ait: < Apostbli est vox ista, nonniea ;
jam efumpite ih apertum, ihimici crueis Chrisii, quid
timelis magriuni populum Christi, et Ghrisfi roaghura
Judiciiim npn tiroctis ? Apertb dicite : Jusiificari nalura,
justittcarilegepossumus.gratis mofluus est Chrisuis.
Sed, fOrmidanles multitudinebi Christianam,A Pelagianumverbumsupponitis,et quscremibusa vobis
quare nioriuus sit Ghristus, si natura vel iex efficit
justos, respondetis, ut hoc ipsum facitius fieret, quasi
posset, quamvis difficilius, fieri tamen sive per naturam,
sive per legem-. (Poteris addere, sive per gratiam
sufficientem connexam necessariocum legeobliganle.) 
Christe, responde, vinee atque convince, clama : Sine
menihil polestis facere (Joan. xv, 5) , ut taceant bi
qui clamant: Elsi difficilius, tamen possumus etsine
te facere ; aut si tacere non possunt, se ipsos in
laiebras aliquas ducant, ut alios non seducant. i
Hanc noslram sentenliam erudite Basilius Poncius
defendii parl. i Relecu de grat.j cap* 14, ubi argumenta
solvit Suarez, ct Yasquez, qui ingetiue fatetur
1-2, disp. 159, cap. 4, num. 36, Augustinuth MsseiinB hac ipsa sententia quam exposui.Lex igitur ex Augustino homirii data est, noh ut
cum gralia sufficienti secum necessario cohnexa homines
agendorum cognitiohe insiructos ad opera prse
cepta implenda juvaret, sed ob boc daia est ut homo
conalus facere quse prsecepta eraht, et cernehs per
semet illa exsequi non posse, gtalise auxilium imploraret.
Haec scribil ad Anastasium epistola 144:
< Lex iiaque docendo et j’ubendo quod sine gratia
impleri non potest, homini deroonstrat suam infirmitatem,
ut qusefat demonstrata infirmitas Salvatoreiri,
a quo sanala voiuntas possit, quod infirma non
posset. > Idera ifadunt Auguslini discipuli, Fulgentius,
lib. u.de Verit. prsedesi^, cap. 4 : < Dumergo,
ait, prsecipiiur nobis ut velimus, ostenditur quid haCbere debearous. Sed quia id ex nobis habere non
possumus, adroonemur ut a quo nobis datur prseceptum,
ab ipso petarous auxilium. > Et Prosper in
epistola ad Demetriadem: < Nec ob alittd unquam
datur prseceptum.-nisi ufquseratur prsecipientis auxiliura.
> Igiturlex noninfert potentiam proximam
voiunlatis faciendi quod jubetur, et ex consequenti
non liabei annexara gratiam proxime sufficientem ad
faciendum opus imperatum. Augustinus ex Apostolo,
Galat. in, vocat Jegera pmdagogum, quia lex ducit ad
graliam. Legatur sermo 13 de Verbis Apostoli, Egregie
in lib.de Spiritu et littera, cap. 19 : < Lex ergo
data est, ut gratia quaereretur ; gratia data est, ut
lex impleretur. Neque enim suo vilio non implebalur
Jex, sed vitio prudenliae carnis. Quod vilium per leDgem demonslranduro, per gratiam sanandum fuif. >
Pergil ulterius sanctuS doclor, scribens legem jufiere
facienda, fidem vero impetrare adjutorium ad imperaia
exequenda. Hinc celebre evasit illud ejusdein
dicttim : Fides impetrat quod lex imperat.-- Epist. 89,
q. 2, lib. de Spiritu et Jitlera, cap ; 29, el alibi. Audiendus
est cap. 13 libri proxime laudati: < Ac per
hoc, inquit, Jege operum dicit Deus i Fac quod ju-t
beo: lege fidei dicitur Deo : Da quod jubesi Ideo
enim jubel lex lit admoneat quid faciat fides, id est,
ut cui jubetur, si nondum potest, seiat quid petat ;
si aulem coniihuo potest, et obedienter faclt, debet
etiam iscire quo donahte facit. > Ex quibus patet
quandoque auxilium proxiine sufficiens praesto esse ;677 ViNDlClil AtiGUSTiNIAN& 678inqult enim, si autem cotmNOo polest. Hlud vefo et
Augustirio certum esl, neque fidem posse movere
homiriem ad petendum divinum auxiliura, ad hoc tit
possit implere prsecepta, nisi Deus ihfundat gratiairi
actualem, qUa homo movealur ad orandum. SeihiPelagianorum
error fuit posse horainem petere et
desiderare suis viribus gratiam, quem daranavit ex
Augusiitio synodus Arausicana, canone 6 ; efenim
licet quis sit fidelis, non habet in singulis momentis
praesens divinum auxilium proxime sufficiens ad
ofandum. Hoc passim in Augustiuo liabetur. Lib. de
Dono persev., cap. 23, de Semi-Pelagianis ail: < Nec
volunt intelligere, eliam hoc divini rauneris esse, ut
oremus, hoc est, pelamus, quserarous alque pulsemus
: Accipimus enim spirilum adoplionh in quo clamamus
Abba Pater (Rom. viii) , etc. > Idem habet epi" •
stola 165, Iit". de Corrept. et grat., cap. 1 ; epist.
121, cap. 15. In libro i quaest. ad Simplicianum,
q. 2, inde probat orationem fervidaro, qua impetramus,
esse a Deo : < Nonne aliquando , inquit, Ipsa
nostra oratio sic tepida est, vel polius frigida, et pene
nulla, imo omnino interduro ila nulla, ut neque hoc
in nobis cum dolore advertamus, quia si vel hoc
dolemus, j’am oraraus ? > Ex his colligilur quomodo
infideles peccenl non observando legem, quandoquidem
sine fide manent tantum sub lege praccipiente,
non sub gralia proxirae adjuyante ; unde
opera quae ipsi faciunt semper sunt peccala, nisi ubi
aliquando Deus quosdam bonos actus jpsis nescientibus
in eorumdem voluntatibus operaiur. Scribit
Augustinus in epist. 144 : < Lex igitur adducit ad fidera,
fides impetral spiriium largiorem, diffundit
Spiritus charitaiem, implet chariias legem. Ideo lex
paedagogus vocatur, sub cujus minacissima severilate,
qui invocaverit nomen Domini salvus erit. Quomodo
autem invocabunt, in quem non crediderunt
(Rom. x)  ?ltaque, cum infideles in Christum npn
credant, Dei gratiaro ad implendam legem naturalem
non petunt ; unde nec eamdem observant, etsi
quse bona facere videntur, illa non faciunt bene, ut
§ 4 probatum esU Cur vero non excusentur, tradit
Augusiinus in Jib. de Spiritu et littera, cap. 35, et
epist. 105, ad Sixtum. Quamvis enim careant auxilio
proxiroe sufficienli, habent tamen auxilia qusedam
remota, unde non patiunfur antecedentem necessitatem
peccandi, quam licet huroanumgenusex
peccato primi parentis iucurrerit, Christi tamen Redemptoris
benefieio sublata est, ut acule probal nosler
Poncius part. i Relect. de grat., cap. 15. Nihil
igitur Augustinus durius (de lege) impelu animi vel
wstu disputationis asseruit, ut contendebat Moraines.
Sed quod nec de lege veteri durius quidpiara pronuntiarit
oslendo.In primis, si verba ut foris sonaut tantum considerenlur,
profeclo non Auguslinus , sed Piulus censendus
foret durius locutus de veleri lege Moysis.
Dixit Rom. v : Lex autem subintravit, ut abundaret
deliclum, cum lanien Jex ideo promulgetur, ul dejicta
toilanlur.et cessent. Disit II Cor. in : Littera occidit,k cuin taroen iex subditbs a Criiiiihibus arceat. Dixit
I Cpr. xv: Virtus tlerq- peccali lex, bum Jex peccata
prohibeat. Has tamen loqueiidi formiilas Augustinus
iocis superius laudatis explicuit, hihilve absurdi contihere
riionstravit. tri eo auteni sanclus doctor repfehendiiur,
quod visus sit asserefe Jegehi veierem
reos feeisse honiines jubehdo, hon aujuvahdo ; quodve
opera facta Jh lege Veleri peccafa dixit, cum Judsei
illa feceriut timore poense, hoh araofe jiistiliae.
JhdSei habita lege eo sUperbiae delapsi stint, lit putariht
solam iegem ad hominem jUstificanduni sufficere,
heque necessariain esse Dei gratiam, sed lantiuri
iiberum arbitfium. Hic aufem error tam alte
Corum ttiehtibus insidebat, ut plerique etiam ad fiderii
6x Judaisrao cbhvefsi in veteri effOre obstinatius
S versafeniUf, unde illos Aposlolus argtiit in Epislbta
ad Galatas, cap. 2, argumetUo superius recitato : Si
ex lege juslilia, ergo Chfhtus gratis mortitus esl. TestatUf
Augustinus bsec ipsa ssepius Aposiolum inculcasse
ul eorumdem superbiam contunderet. < Ad
hocducit, inqult serm. 13 de Vefbis Apostoii, et
coromendat ista Apostolus propter Judseos , qui de
lege gloriabantur, et libero suo arbitrio legem sutficere
arbitrabantur ; ac per hoc quia libero suo arbitrio
Iegera sufficere arbitfabantur, ignOrantes Dei
justitiam, id est, ex fide jusiitiam datam a Ddroiho,
et suam volentes statuere, quasi suis viribus impietam,
non dante Ode impetralam , jusiiiim Dei, sicut
dicit, non sunl subjecti. > Et in lib. de Spiriiu et littera,
cap. 29, ait: < Israel vero persequens legera
G jusiitise, in legem justiliae non pervenit. Quare ? quia
non ex fide, sed tanquam ex operibus, id est, tanquam
eain per semelipsos operanles , non in se credentes
operari Detim. » Porfo cuiri huhC efrOfem sorbuerint
postea Pelagiani, asserentes graliam Dei in Vetefi
Testamehto non esse nisilegem Moysi traditam,
gratiain vero Novi Testamenti esse Evangeliuin et
exemplum Christi, Augustinus, ut illorum erforem
Confutaret, acuie probavit legem a gralia separatam
feos facere homines jubendo, rion adjuvahdo, ut ex
testimbniis adduciis constat. Neque inj’urius fuit legi ;
non enjril haec imposita fuit ut homines se sola jusfos
faceret, sed ut ostenderet quid faciendum esset,
e't cum horao se praeceptis faciendis imparem esse
cognosceret, ad auxiiium gratise confugeret, quod ex
" sanclo doclore ejusque discipulis probavimus, ostendentes
non durius loqui, qui asserat in bypothesi
quod sola lex jubeat, nec gratia proxime sufficiens
adsii, legem eamdem obligare, et trarisgressorem
• reum esse peccati. Porro sicuii Hebraei non ex amore
justitiae bona operai faciebant, ita tnala vilabant timore
fantum poenae. Hinc Augusfinus dixil opera
Judseorum in veferi lege fuisse peccata, et Jegem illam
fuis »e legem servilem, quod il !i qui eamdeih implebant,
timori inservirent. Scribit sanctus doclor,
lib. iv ad Bonifacium, cap, 5 : < Quod ex lege tesfil
monium commemoratum ab Apostolo prppter vitam
i temporalein intelligitur, propter cujus amiltendae limorem,
faciebanl homines legis opera non ex fide ,679 SUPPLEMENTUM AD QPERA s. AUGUSTINI. 680quse, transgressores Jegis eadem Jege a populo.jube- A
bat occidi. > Idem in lib. de Spirilu et littera, cap.
32, ex his Apostpli Rom. yin, 15, suam sentenliam
probat: Non enim accephlis Spirilumservitulis ilerum
in limorem, sed accephtis spiritum adqplionh filiorum,
m quo clamamus, Abba Pater. Eral ergo lex velus
lex timoris, quod carnalis ille populus se ac sua tantum
amaiis, quidquid boni juxla legis roandata faciebat,
aropre sui faciebat, volens sibi bona ac tiroens
mala. Lex ergo lanquaro servis iucutit timorem, gratia,
qiise per fidero Cliristi impetratur, irispirat amqrem.
Quare sanctus Pater lib. eodem de Spiritu et
littera, cap, 29, ait : < Ex lege auiem timemus
Deuni, ex fide speramus in Deum, sed, tjmentibus
pcenam abscondiiur. gratia. » Cur autem iis qui ex
purt) timore ser.vili Iegem.implenlgraiiaabscondaiur, 1
tradit ibidem cap, 19, et serm, 13 de Verbis Apo- .
stoli, epist. 144, ubi haec babet: < Quis coram.Deo
innocens invcnitur, qui vult fieri quod vetaiur, si
subtrahat quod timetur ? Ac per hoc. in ipsa volunlate
reus est, qui vult facere quod non lieet fieri,
sed ideo-non facit quia impune npn potest fieri.
Nam, quanturoin ipso'est, malletnon esse jusiitiam
peccala prohibenlem alque punieritem. Et utique si
mallet non esse justitiam, quis dubitaverit qupd eara, si
posset, auferrel ? Ac per hoc quomodo juslus esl
jiistiliic lalis inimicus, ul eam, si potestas delur,
prsecipientem auferat, ne comminantem vel judicantem
fefat ? > Lege ibi plura. Tiraor quidem si desinat
esse piire servilis , et per aliquem Dei amorem
incipiat esse caslus, est bonus , nec yiiiat opera ex (
eodem derivata ; qua de re et fnsissime et eruditissime
dispularunl duo insignes Lovaniensis academiae
doctbres Christianus Lupus et Franciscus Fervacques,
Augustiniani, editis a sexennio quoianiiis de
eodem argum.ento libris et apologiis. Plurimi taroen
Veteris Testariienti Patres non sub lege tantum
fuere, sed sub gralia adjtivante, qiiia propriae infirraitalis
conscii ad sectauda virtutum opera divini
auxiiii opem ihipiorarunt. Cseterum- omnibus hominibus
adesse auxijium sallcm remotum niihi.yideor
colligere ex Auguslino lib. de Natura et grat., cap.
67, ubi ex lit>- III de Liberp arbiirio, cap, 10, haiic
senteniiam fecitat approbatque adversus eos qui
Adami peccato omnia crimina imputabaht, et se
ipsos inhocehtes asserebant: < Recte enim fortasse \
quaererentur, si erroris et libidihis nullus hominum
yictor exisieret. Cum yero uliique sii prsesens, qui
MULTIS MOBIS PER CREATURAM sibl Domino sefvienlem,
aversum vocet, doceat credehteni, consoletur
sperantem, diligentem adhprlelur, conantem adjuvet,
exaudiat deprecanlem, non tibi deputatur ad
culpam quod invitus ignoras, sed quod negligis credere^quod
ignoras.Neque ijlud, quod vulnerafa membra
lion cplligis, sed quod volentem sanare chnteninis.
> ln quo autera consislant liujiismodi auxilia remota,
non ita facife explieatur ; elenim miris inodis
Deura humanas voluniates ad bonum faciendum movcre
idem Augustinus lib. rad Bonifacium, cap. 19,Averissime affirmat, quos modos salius est humiti
silentio venerari,'quam curiosa disputatione perquirere.
De his auxiliis remotis Jocuium arbitror
eumdem sanctum doclorem in iib. de Dono persev.,
cap. 9, ubi ait: < Ex duobus aetate jain grandibus
iropiis cur iste ila voceiur, ut vocantem sequatur ;
ille autem aut non vocelur, ut vocantem sequatur,
aut NON ITA vocelur, ut vocanlem sequatur, inscrutabilia
sunl judicia Dei, n Yocalio illius qui non sequitUr
est per auxilium debile et remotum, quo in- '
telleeius" transeunier tantum quasdam bonas cOgitaliones
elicii, sed adeo debiles ut nec voluntatem
traharit ad bohum, sed leviter tantum excitent, et
cilo citius iotellectus alio evolel, el in malum voluntas
longO scelerum usu obdurata feratur.B § VII. Ansententia sancti Auguslini de prwdestinalione
ad gloriam anieomnem merilorum prMvisionem sit
per excessum prolala.' Joannes Adarous et Anloninus Morainesin quaestione
etiam de prsedeslinalione, et ea quidera praecipua
gravem Auguslino excessum objiciunt. Adamus,
lib. iii sui Calvini destructi, hsecde eodem scribit cap.
8, pag. 659 : < Profecto quando constal ipsum in
materia de gratia et praedestinatione cum excessu
locutum esse, ac verba ipsius esse miliganda, ne ab
illorum acrimOnia in errorem contrarium propellar,
Jicitura mihi csse debet aliquod catholicuin temperameniuro
inquirere. > Subit mentem illud Augustini
dictum lib. in Operis imperf., cap. 57 : < Dic quod
dicturus es, egregie correclor. > Moraines, cum diC
xisSet Didacum Ruizium ex sancto Augustino gratuitam
praedesiinaiionem docefe, haec inquit: < Ruiz
falsum supponll, et si Augustinus id faceret, non
doctririse affinilas, atit connexio, quae nulla est, sed'■ aeslus disputationis ad boc illum impelleret, > disp.i 9, num. 50. Yerum sehlentiam illam de gratuiiai prsedeslihatione ad glorjam ante prsevisa merita docuere
sanclus Prosper , sanctus Fulgentius , Palresi Africani in epislola synodica , aliique tanta certitu■dine, ut haec dixerit sanclus Fulgentius, imo cum
' Fulgenlio Patfcs synodi Sardiniensis in fihe libri deIncarnaiiohe et gratia : < Deus enim, qui hominem
' condidit, ipse praedestinalione sua, et donum illumii
nationis ad credendum, et donum perseverantiae ad
5 proficiendum aique perraanendura, et donum glorifii
D calioriis ad regnahdum, quibus dare voluii praeparai
vit, quique nori aliter perficit in opere quani in sua
i sempiterna atque incoramutabili habet voluniate dis•
posliuni. Cujus prsedeBtinationis veriiatem, qua nos
' ante mttndi conslitutionem praedestinatos in Christoteslatur Aposlolus, si quis detfectat cordis creduliI
tate-recipefe, vel oris confessione proferre, si anie■ ullimum diem vitse prsesentis impietalis suse contumaciaro,
qua Deo vivo et vero rebellis obsistit, non■ abjecerit, manifestum est eum non pertinere ad■ corum numefum quos Deus in Cliristo ame mundi
s conslilutionem gratis elegit et pracdestinavit ad regnura.>..•'■•
, Sane Semi-Pelagiani jam olim dixerant absqoe ea681 VJNDIOI/E AUGUSTINIANJE. 682doclrina de praedestinatione Ecclesiae causam adversus
Velagianos perplures annos fuisse defensam,
ut refert Hilarius in epislola ad Augustinum, quibus
sanctus doctor respondens lib. de Dono perseveranliae,
cap. 20, ait : < Hsec est prsedestinatio manifesia
et cerla sanctorum, quam postea diligenlius et
operosius,cum j’am contra Pelagianos dispularemus,
DEFENDERE NECESSITAS COMPULIT. Didicimus enim
singulas quasque bacreses intulisse Ecclesise proprias
quaesliones, conlra quas diligeniius defenderetur
Scriplura divina, quam si nulla talis necesslias cogeret.
 » Porro cuinam maj’or fides habenda est, Au »
gusiinone, qui ad illud de prsedestinatione dogma
asserendum se necessitate compulsum teslatur , ad
Pelagianos diligentius ex Scripturis confutandos ; an
Morainio, qui id nulla vel doctrinae affinitate seu
connexione ab Augustiho factitatum comniinisCilur ?
Quod vero hanc connexionem etinm Annatus negat,
illani cap. 8 conlra eosdem probabimus. Magnusille
ecclesiasticorum Annalium scriptor Baronius ipsos
recentiores excessus merito accusat, qui Calvini haeresim
fugienles in alterum extremum a sancti Augusiirii
doctrina discedentes declinant, et quidem in
hac roateria de prsedestinatione : < Cum igitur, ifiquit,
Fausli sententiae ubique ab Ecclesia fuerit coniradictum
, videant quanto periculo quidara ex recentioribus,
dum in novatores exsurgunt, ut eos confutent,
a sancii Augustini de prsedestinalione sententia
recedunt, cum alioqui arma non desint quibus
adversarii profligentur. > Anno 490, pag. 449.Sed audio Petavium inclamantem : < Jampridem
disputari in ulramque partem coepit in scholis qusesiio
de praedeslinatione , neque pro aliquo praejudicio
valere ad hanc controversiam credila est auctoritas
Augustini. > Tom. I Dogm. tbeol., lib. x, cap.
1. Sed hujus recentioris voces gravissimo, eoque
doincitico lesiimonio comprimam. Annol584,a
Claudio Aquaviva, magno illo et incomparabili universue
societatis moderalore, prsevio sex doctissimorum
tlieologorura ejusdem sodalitii examine, selectse
sunt qusedam sententise omnibus suis defendendae,
ne quolibet vento doctrinae circumferrentur.
Porro pag. 37, ubi de opinionum deleclu agilur, hsec
legunlur : < Ilem delinitum est prsedestinalionis nec
ralionero nec conditionera esse ex parte nostra. Id
ad pielatem parum pertinere dicet aliquis ; at hanc
Augustini doctrinam non modo communiler Theologorum
schola jam recepit, sed et Ecclesiae Palres
per mille et ducentos circiter annos, qui id contendunt
probare ex Scripluris et responsis pontificum
Romanorum, nempe Zosimi, Sixti, Ccelestini, Leonis,
Gelasii, apud quos Massilienses, Cassianus,
Faustus, aliique hujus proedestinationis oppugnatores
niale semper audierunt. > Examinata haec cum
aliis sententia fuit a Joanne Azorio Hispano, Gaspare
Gonzalez Lusitano, Jacobo Tirio Gallo, Petro
Bufseo Austriaco , Antonio Guisano ex superiori
Germania, et Stephano Tnceio, qui Romse morabatur,
ut in prsefatione illius libri asseritur. AugusfaPATROL. XLVII. ,A Theologorum noroina. Et hiquidem sancli Auguslini
senteniiam de graliosa praedestinalione ad gloriam
anle meritorum praevisionem defendebant, antequani
Augustiniani excessus fingerenlur. Hoe idem assertum
sanctus Thoraas, ejusque nobilissima schola, ac
melior Scotislarum pars, ilemque esocietate pluriini
gravissimi ac doclissimi scriptores propugnant,
quorura judicia contra receniiorum censuras appello.§ VIII. An sanclus Augustinus excesseril, docens copu.
tam conjugalem solius volupialis gralia esse peccalum
veniale.Docuit Augustinus copulam cura uxore absque
prolis generandae voluntate propter solam delectationem
esse peccatum veniale. Non placet hoc dictumg Augustini Morainio, sed ait disp. 17, num. 22, excessisse
interdum wslu disputalionh abreptum, et in
edium hwresis quam impugnabat, ad conlrarium exlremum
declinasse. Ne id vitii Auguslino objiciens lectorum
oculos offendat, accusationis acerbitatera
adverbio intcrdum mitigat, cum tamen, uti dicebam,
passim et nbique in bosce excessus prsecipitem Augustinum
faciat. Cseterum sancli docloris senteniia
communi sanetorura Patrum ct velerum scholasticorum
judicioverissima'est. Inquit Augustinus tomo VI,
lib. de Bono conjugali, cap. 6 : < Conjugalis enim
concubitus generandi gratia non habet culpam, concupiscentise
vero satiandae, sed tamen cura conjuge,
propter fidem tori venialem habet culpam. > Hoc
asserlum docuerat Clemens Bomanus, lib. vi ConQstilut. apost., ut dicunt cap. 7 : < Sola enim voluptas,
si quis ea etiam ulalur in conjugio, est praeter
leges, et injusta, et a ratione aliena. > In eadera
senteniia est sanclus Anselrous in I Cor. vn, ad illa.
verba : Hoc autem secundum indulgenliam, ubi ait:
< Tunc enim solum conjuges sine culpa sunt in admixtione,
cum non pro explenda Jibidine, sed pro
suscipienda prole miscentur. Sed lamen et alia coraniixtio
quse fit pro sola voluptate, veniam accepii
propler nuptias. > Sanctus Fulgeniius, in epist. de
Debito conjugali, cap. 3, scribit : < Conjugatus ergo
si fornicetur, damnabiliter peccat ; si vero tori fidem
non deserat, sed iimxore sua nalurali duntaxat usu
aliquantulum intemperatus excedat, non solura scilicet
generationein quaerens, sed aliquando libidiniU carnis obediens, hoc equidem sine culpa non facit. >
Et cap. 4 : « Ketenta ergo tori fides maculam diluit,
quairi conirahit infirmitas carnis, si mulieri non
misceatur alteri, quisquis non pro sola generatione,
sed etiain propter fragililatem carnis suse miscelur
uxori. > Sed ex sancto Gregorio papa pulcherrime
hoc probatur. Cum sanctus Augustinus monachus,
quem ad Anglos ad fidem convertendos in Britanniam
miserat, qusedam dubia eidem proposuisset^
inter quse num vir suae conjugi permixtus antequam
aqua lavaretur, ecclesiam ingredi posset, vel ad sacram
communionem accedere, respondet sanclus
pontifex lib. xn Epist., cap. 10, ad interrogat. Augusf.
: « Romauorum tamen semper ab anliquioribus■22683 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTJNI. 684usiis fuit, post admixtionem propriae conjugis et lavacri
puiificationem quserere, et ab ingressu ecclcsiae
paululum reverenter abslinere. Nec baec dicentes
deputamus culpam esse conjugium, sed quia ipsa
licita admixtio conjugum sine voluptate carnis fieri
non potest, a sacri loci ingressu abslinendum est,
quia voluptas ipsaesse sine culpa nullatenus potest. »
Et postea : < Si quis ergo suam conjugera, non cupidine
voluptatis caplus, sed soluramodo liberorum
creandorum gralia utitur, iste profecto de ingressu
ecclesise, seu de suraendo corporis Dominici sanguinisque
mysterio sno est relinquendus judicio, quia a
nobis prohiberi non debet accipere, qui in igne positus
nescit ardere. Cum vero non amor procreandae
sobolis, sed voluptas dominatur in opere coramixtionis
, habenl conjuges eliam de sua commixtione,
quod defleant. » Item, adductis illis verbis Pauli I
Cor. vn: Hoc autem dico secundum indulgentiam, ait:
t Non enim indulgetur quod licet et justum est.
Quod enim indulgeri dixit, culpani esse monslravit. »
En non solum Augustini sententiam assertam a Gregorio
Magno ex apostolica sede ad fidelium instructionem
loquerite, verum etiam ex Aposlolo et ex
antiquo Romanse Ecclesise ritu eamdem confirmatam.
Quid ad hsec repones , Moraini ? Et Gregorium, et
Fulgentium, et Anselmuro, et Clemenleni ad prsecipitia
deflexisse dices ? At istinullo sestu dispulationis
abrepti illa dixere, unde gravius errasse sane dicendi
sunt, cum Augusfmum zelus hostium expiignandorum
excuset.Sed volo ostendere theologise scholasiicse proceres
in eadem sententia cum Augustino concinere. Primus
sit, quem omnes secuti sunt, Magister Sententiarum,
qui in 4, dist. 31, ita scribit: < Hoc autem
ne prsedictis obviet, intelligendum est in illis qui non
gratia prolis conveniunt, quorum voluptas non est
sine peccato. > Et Joquitur de conjugatis. Accedat
Albertus Magnus, tomo XVI, 4 Sententiarum, dist.
31, art. 21, § Respohsio, ubi ait: < Sed cum sola
libido movet, etc, aut fervet intra metas honestaiis
et concessionis matrimonii, et tunc veniale dicendum
est, utpatet ex verbis Augustini in littera positis. >
Dabo huic supparem Alexandrum Alensem, part. n
Summae, qusest. 147, memb. 2 : < Si enim, inqiiit,
illa delectatio sit sub Deo, veniale peccalum est, excusatttr
enim propter sacramentum conjugii ; unde
Augustinus, de Bono conjugali, etc. > Ita hi duo lumina
theologicse scholae eam senlentiam tradunt,
Augustini auclbritatem secuti. Non dissentit Angelicus
magister sanctus Thomas, dist. 31, cit. qusest.
2, arl. 3, ubi quserii utrum peccet mortaliter coguoscens
uxorem inlendendo solam delectaiionem,
cui qusestioni in fine corporis respondet: < Si autem
quseratur delectatio infra limiles matrimonii, ut scilicet
taiis delectatio in alia iion quaereretur quam in
conjuge, sic est veniale peccalum. > Jungatur Angelico
Seraphiciis doctor Bonavenlura, qui dist. eadem
qusest. 3, in firie, ita judicat: < Si autero in ea vult
delectari, quia uxor, et nullo modo eara cognoscerel,A si uxor non esset, tunc non est omnimoda inordinatio,
et tunc est peccatum veniale, et excusatur per
bonum matrimonii, ut non sit roortale. » Possem iunumeros
doctores addere, qui plenis sufffagiis Augustini
sententiam cproprobant. Appello Sanchez,
inter recenliores dociissimum, qui tomo III de Matrimonio
lib. ix, disp. 11, num. 4, hanc thesim proponit:
< Secunda conclusio : Actus conjugalis solius
voluptatis gratia exercitus, nec fines mairimonii
transgrediens, est culpa venialis. » Quod sane assertum
quinquaginta doclorum tum veterum turo recentiorum
teslimoniis communit. Hancsancli Augusiini
senlentiam nuper defendit noster P. Alipius Reylof,
Belga, Jib. IV de Anima, c. 2, § 4. I nunc, Moraines,
et Auguslino furorcrn nimiumque in disputando iroBpetum oppone. Ita est, a regia via in exlrema ille declinavit,
sed secum et Patres et cunctos Iheologiae
proceres traxit, ut j’am tot sapientissimis yiris praeeuntibus
possit quilibet inoffenso pede illac iter carpere,
lieet Moraines alia via progrediatur, qui si forte lantorum
virorum vestigia notasset, eosdem et ipse secutus,
licet longo posilus iniervallo, sibi melius consuluisset.Hsec quidem de objectis ab uno Morainio Augustiuianse
doclrinae excessibus dicta sufficiant, quse si
ipsimet recenliores atleniius considerent, dubio procul
falebuntur non Augustinum , sed seniet in periculosos
excessus declinasse ; cum enim audirent a Jansenio
Iprensi episcopo unum ubique Augustinum
laudari, unius Augustini sententias, veluti ex oraculoC responsa proferri, euroderoque in theologica palestra
supra caeleros Ecclesiae Patres attolli, ipsi quo procul
a Jansenio declinarent, eo usque prsecipites dhputationh
wstu abrepli sunt, ut Augustino fere nuntium
remiserint, clamantes cum Morainio in praefalione
Anti-Jansenii: < Qui prius Augnstinum in oronibus
deposcebanl judicem , nunc ibi liberum putant
ne quidem arbitrum honorarium in aliis illum admittere.
> Imo, quo faciiins cseteros ad Augustini
dicta examinanda animarent, divinum iliis ad tam
sanclum opus auxilium adfuturum polliciti sttnt illis
Annati vocibus lib. vni sui Augustini vindicati, cap.
5, pag. 897 : « Neque adeo perversum est hoc consiliura,
ut habere non possitadjutorem Deura. > Augustinus
ad Adrumelinos monachos, initio libri deD Gratia el libero arbilrio, scripsit, ad sua ipsius
scripta intelligenda, divinam opem implorandam : A
Domino ut intelligalis orate. Annatus vero, ad eadem
sancti doctoris scripta censuris perstringenda,
etiamsi non rogetur, Deum obviura adjutorem spoporidit,
cum temeritaiis ultorem polius timere debuisset.
Adamus, pag. 632, in. fine, cap. 7, Augustini
excessus , innocentem passionem conlra Pelagianos
nuncupavit, sed lepido vocabuio accusationis acerbitatem
non mitigavit. An vero recentiorum in Augustino
reprehendendo excessus innocens passio contra
Augusfmura dici possit, ipsorum conscientiam appello ;
certe ipse ita judicoGS5 VINDICLE AUGUSTINIAN/E. 680CAPUT IV. • ARecenliores sancto Auguslino plures errores perperam
objiciunl.Jnvitus quidem in hanc arenam a recentioribus
trahor, quippequi invilo Augustino Augustinicausam
defendendara suscipio, vereorque ne mihi vitio delur
Parentis imperio refragari. Etenim cum vir clarissimus
sanctus Marcellinus, summa cum polestale ab
Honorio in Afrjeam contra Donatistas delegatus, accepisset
nescio quem Augustino errorem objici, id
amicissimo aniistiti per lilleras significavit, quo obIrectantium
calumniis obviam iret. Verum Augustinus
hsec rescripsit: < Vos autero, qui me mullum
diligitis, si lalero me asseritis adversus eos quorum
raalitia, vel imperitia, vel intelligeniia reprehendor,
ut me nusquaro scriptorum meorum errasse dicatis, f.
frustra Jaboratis, non bonam causam suscipitis, facile
in ea me ipso j’udice superamini. > Epist. 7. Sed
haud difficulter a magno Paire rae veniam impetraturum
speio, si ejnsdem factum imiter, qui cum errorem,
cujus argui se ex Marpel.lini epistola inlellexerat,
procula suis scriptis esse cogposceret, pravam
de sua sentenlia conceplam opinionem confutavit,
ostendens earo accusationera non correctorum intelligenlise,
sed malilise atque imperilise tribuendaro.
Quarecumrecentiorum etiam non quidem malitia,
scd, ut milius loquar, imperitia, plurium errorum
idem reus accusetur, nostrum est jnnoxium Palrein
ab adversariorum objectis vindicare. Hujus quoque
defensionis necessitatem subiere sancti illi doctores
qui adversus Pelagianorum reliquias pro Ecclesiae et {
Auguslini doctrina ceriarunt. Nam eo usque audaciSe
quidam devenere, .ut non jljos puduerit indicem errorum
sancli Augustini contexere (sancti Prosperi
verbis utor) , < ul quae in libris praedicti viri daronabilia
reperisse jactabant, breviurn capitulorum indiculis
publicarent, talique commenlo et detestationem
ejus quem impeterent obtinerent, et ab his quae infaihassent
curam exterrili lectoris averlerent. > In
praefal. ad capit. GaJlorUm. Horum vesligiis nonnulli
recentes scriptores inhaerenles, plurium Augustini
errorum indicem publicarunt, quo sancii doctoris
fama atque auctoritas in ordinem redigeretur. Hosce
caialogos non unus edidit. Adamus (amen, part. ni,
cap. 5, pag. 584, acMoraines disp. 12 Anti-Jansenii,
a num. 52, caeleris hac in re diligentiorem operam 3
posuere. Contra hosce Augustinianae doctrinae censores
egregie stylum acuit sapientissimus Pater Carolus
Moreau Auguslinianus inlegro volumine inscripto
Vindiciw pacificw, quod primo tomo sui TertuJIjani
appendicis loco apposuit, ubi diffusissime obj"ectos
Auguslino errores procul esse a tanti Patris
doctrina demonstrat. Nos eos tantum refutabiraus,
quos Adamus ac.Morainius concinnarunt, et quos veluli
capitales ad Augustini famam vel sallem auctoritatem
elevandam objectant, iu qua quidein re ita
f procedo, ut quse in Moreau desiderari ab erudilis
poieraut, hic tautum afferens, nihil interim ex illo
scriptore rouluare velim.A Inter caetera volumina, quse innuroera quidem
posteroruin memorise Augustinus consignavit, primo
loco laudanlur libri ejusdem Retraciationum et Confessionum ;
in istis voluntatis, in illis intellectus errores,
quos caeleri tanta arte ac conatu celare solent,
orbi universo patefecit: in utro raagis Jaudandus
incertum. Et quidem quo edita abs se volumina atlentiori
cura examinaret, Eradiuro in episcopatu sibi
adbuc viventi successorem impetravit. Ita ab ingenti
negotiorum tumultu sequestratus, diu noctuque destinato
operi incurabens, quselibel a se dicta censoria
auctorilate discussit, ut nullus in Augustini libris examinandis
severior Augustino judex esse potuerit. Eat vero diligentia ac tam rigorosa censura recentioribusnon suffecit, sed novas in Hipponensi sole maculasg notaturi, Augustini ilerum libros in qusestionem vocarunt,vociferantes novos se in Augustinianis librisi nsevos ac maculas deprehendisse, quo Augustinooculatiores haberentur. Sed age, novos liosce censoresaudiamus.§ I. An sanctus Augustinus erraverit, putans animas
ralionales et angelps esse corporeos.t Objicit primo loco Adamus docuisse Augustinum:Animas et angelos esse corporeos, ac sotum Deum esseimmaterialem, pag. 585. At Moraines scribit: Sentittetiam angelos el dwmones esse corporeos. Adamus priusi refellendus est, qui Semi-Pelagianorum errorem ipisorum hosti Augustino imponit. Docuerat Cassianus, » collat. 7, cap, 13, solum Deum esse spiritualem,s anknas vero hominum esse corporeas ; eumdem, utit C in materia de gratia, iia ea in opinione seculi sunt. Faustus in epist. ad Paulinum, et Gennadius iti Jib.Eccles. Dogm., cap. 11. At sanctus Augusfinus anijlaam rationalem non solum spiritualera absque ullacorporeae faecis permixtione asseruit, vprum etiamid solide demonstravit. In epislola 28 ad Hieroinymiim ait: i Ineorpoream quoque esse animam, etsidifficile tardioribus persuaderi potest, mihi tamen ! fateor esse persuasum. > IIlo sane oplimo argumento,i quod in omnibus et in singulis particulis corporisi toia simul esse non posset, si per illas ita difTundesretur, ut videmus < corpora diffusa per spatia IpcoBrum miuoribus suis partibus minora occupare, et, amplioribus ampliora ; > quam sententiam firmistsime de anima lenere se dicit. Ef lib. xn de Ge« . adi D lift., c. 33, ait: < Animam veronon esse corpo.reara.non me putare, sed plane scire audeo profiteri. > In. libro de Quantitate animse, < Diligentissime ac sub-tilissime dispulatum est, inquit, ut eam si possemus,ostenderemus corporalis quantitatis non esse. > Lib. 1Retract., cap. 8. Praeterea lib. iv de Origine aniuiae,s a capite 12 usque ad cap. 22, evidentibus argumen,lis probat animam esse incorpoream. Quid clariusab Augustino dici nnquam potuit ? et tanien eamsancto doctori absurdilatem Adamus affricai. Scribit\ lib. x de Gen. ad litt., cap, 24 : .< Nihil vicinius, auts forlasse nihil tam consequens, quam ut credito quoda anima corpus sit, etiaro Deus corpus esse credalur ;»quod Tertulliano accidisse addit cap. 25 episl. 157,(387 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 688ad Optalum : < llli qui animas ex una 4) ropagari asserunt,
quam Deus primo bomini dedit,^tique iia
eas ex parentibus irahi dicuni, si Tertulliani opinionem
sequuntur, profecto eas non spiritus, sed corpora
esse contendunt, et corpulenlis seminibus exoriri.
Quo perversius quid dici potest ? Neque hoc
Tertullianum somniasse rairandum est, qui eiiam
ipsum Creatorem Deum non esse nisi corpus opinalur.
Qua demenlia repulsa, etc. > Itane Augustinus
docuit animam corporeara esse, cum hoc effatum
somnium deraenliamque pronuntiay^erit, nihilque
perversius dici posse asseruerit ? Adamus haeresim
illam Augustino apponit, nec unicum sallem locum
Augustini designans, ubi aniinam corpoream ille pularit,
quasi tara celebris fuerit ea Augustini sentenlia,
ut neque ullius lextus cilatione indigeret. Audiat
interim Claudianum Mamercum, qui eodem. ssecule
paulo post Auguslinum vixit, iia de sancto doetore
loquentem : < Aurelius Augustinus et acumine ingenii,
et rerum mulliludine, et operis mole velufi quidam
Chrysippus argumentandi virtute, aut Zeno sensuum
subtilitale, aut Varro noster voluminura magnitudine,
et qui profecto talis natura, attentione, disciplinis
exstiterit, ut non immerito ab istis corporalibus
noslri saeculi Epicureis aut Cynicis spiritalis sopliista
dissenserit, libro ad Hieronymum de Origine
animse sic pronuntiat : Jncorpoream esse animam,
etsi difficile tafdioribus parsuaderi potesl, mihi tamen
fateer esse persuasum. Cumque id ita fore rationibus
magnis atque insolubili argumentatione convincat,
-etc. > Lib. 11 de Statu animae, cap. 9. Putasne,
lector, Adamum harum unam rationem vel argumentationem
legisse ?Sed jam illo scriptore patenlissimse falsitatis convicto,
quid de angelorum corporibus Augustinus senserit
videamus. Celebris sententia Plalonicorum fuit,
angelos conflatos esse ex spiritu el corpore quodam
subtilissimo eleraentari quolibet longe nobiliori, ut
ex Apuleio pluribus tradit Augustinus lib. vm de Civil.
Dei, cap. 8 et 16. Hanc sententiam ex Patribus
secuti sunt Origenes, Tertullianus, Clemens Alexandrinus,
Justinus Marlyr, Laclantius, et pro eadem
citantur Athanasius, Basilius et Methodius a Joanne
episcopo Antiocheno , cujus verba etiam sunt in
synodo Nicsena n, act. 5 : < Solummodo autem Deus
incorporeus et informabilis. Intelligibiles autem
creaturae nequaquara ex toto sunt incorporese, et
imitabiles piciura existunt. > Eidem opinioni adhsesere
Cassianus, Fauslus, Geiinadius aliique. Verum
plures sapientissimi Patres opposilum opinabantur,
■, omuem ab angelis corpulenliam removentes. Augus■1
linus, quod eam quaestionem tractare ex professo
nollet, videretque utramque partem plurimorum
auctoritate fifinatam, in re difficili ac dubia senlentiam
suspendit. Id ambiguum esse scribit lib. xv de
Civit. Dei, cap. 23. At lib. xxi, cap. 10, ubi quserit
an ignis corporeus possit dacmones torquere, ait:
< Sunl quaedaro sua etiam dxmonibus corpora, sicut
doclis hominibus visum est, > etc. Et postea : <-SiA autem quisquam nulla habere corpora dsemones asseverat,
non est de hac re operosa inquisitione laborandum,
aut contenliosa disputatione certandum.
Cur enim npn dicamus, quamvis miris, lamen veris
modis etiam spiritus ineorporeos posse pcena corporalis
ignis affligi, si spiritus hominura etiam ipsi
profeeto incorporei, et nunc potuerunt includi corporalibus
membris, etc ? Adhserebunt ergo, si eis
nulla sunt corpora, spirilus daemonum, imo spirilus
daeraones, licet incorporei, corporeis ignibus cruciandi.
> Ex quibus dubium se de angelorum corpore
fuisse significat, at non de anima dubiiasse,
quarn profeclo incorpoream dixit. Unde Adamus hoc
ipso lestimonio rursus arguilur, ac Morainii allucinalio,
qui eam sententiam uti certam ab AugustmoB assertam dicit, quse dubia semper apud eumdem
foit, licet quandoque corporeos esse angelos supponat,
ne nova illata quaestione ab argumento dislraiutur.
Non defuere taroen qui Augustinum dubitanlem
sequerentur ; unus pro mille sit sanctus Bernardus,
qui ) ib. v de Considerat., cap. 4, ait : < Quanqtiam
de corporibus horum (nempe angelorum) , non niodo
uiide sint, sed an aliquatenus sint, haeret seulentia
aliquorum. Cnde si quis iuter opinabilia raagis id
ponendum censuerit, non contendo. > Et serm. 5 in
Cant. : < Caeterum, inquit, angelica corpora utrumnam
ipsis spiritibus naturalia sint, sicut bominibus
sua, et sint animalia sicut homines, elc, videnlur
Patres de hujiismodi diversa sensisse, nec mihi perspicuum
estunde alterulrum doceam, et nescire meC fateor ; sed el vestris profectibus non mulfcim conferre
arbitror barum rerum notitiam. t Hsec sanctissimus
idemque doctissimus Pater.§ II. An sanctus doctor asseruerit solem el aslra
esse animata.Rursus opponit sancto Palri Morainius : Item dubitavit
num sol et luna, aliaque sidera, qum oculis
conspicimus, sint animala. Ibidem. Sed hic quoque
adversarii eruditio vel desideralur vel appellatur:
etenitn apud veteres non modo philosophos, verura
etiam Patres conlroversum erat essentne cceli animati.
Platonici ac Stoici animatos ccelos dicebant,
in quorum opinionem ivere Cicero Iib. n de Natura
Deorum, et Plinius lib. n. Historise nat., cap". 9. Peripaletiei
etiam plerique idem existimarunt, nt palet
ex Raguseo,tom. I Philosophiae, disp. 14, et Alexandro
Achillino, lib. m de Orbibus, cap. 1, qui etiam
ex Aristotele eamdem senlentiam deduci satis prolixe
conlendit. Comraunior tamen Peripateticorum
opinio ex Philosopho intelligentias assistentes ccelis,
non vero eosdem informanles concedit.. Non una
etiam fuit Patrum de coelorum aniroa opinio : unde
cum sanctus doctor taniis litigiis sese immiscere noiuerit,
judicium suspendit, nempe an angeli vere orbes
informarent, vel eos solummodo in gyrum propellerent.
Unde in fine lib. n de Gen. ad lilt., ait:
< Solet etiam qiiaeri utrum cceli lurainaria isla conspicua
corpora sola sint, an habeant rectores quosdam
spiritus suos, et, si habent, utrum ab eis eliam689 VINDICLE AUGUSTINIANiE. 690vitaHler inspirentur, sicut animanlur carhes per aniraasauimalium ; an-sola sine ulla permixtione pisesentia.> Quas quaestiones insolutas relinquens ait.easdem non facile posse comprehendi. Quare sanelusThomas part. i, q. 70, art. 3, ubi quserit ulrum lu.rainaria cceli sunt animata, ait: < Similiter etiamapud doctores Gdei fuit circa hpc diversa opinio.Origenes enim posuit corpora ccelestia animaia ;Hierouymus eliam idem sentire videlur, etc. ; Basiliusvero, ei Daroascenus asserunt corpora coelestianon esse animala ; Augusfraus vero sub dubio dereliquit,in neulram partem declinans. > Idein Angelicusdoctor, Conlra Gentes, n cap. 70, ingenue tesiaturnihil ab Ecclesia de anima cceli definitum esse :< Hoc autem, inquit, quod dictum est de aniraationeeceli, non dixiraus quasi asserendo secundura fideidoctrinara, ad quam nihil pertinet sive sic sive aliterdicatur. > Scotus vero, 2, dist. 14, q. 1, in fine,scribit: < Si cceli non sunt animali, hoc est magiscreditum quam ralione probatum. » Quod si nequeauctoritate Ecclesiae, ut ait Angelicus, neque efficaciratione, ut subdit Subtilis, quidquam de coelorumanima certi stabilitum est, nonne jure raagnus noslerdoctor ea de re poterat dubitare ? Cum lib. xmde Civitate Dei, cap. 16, retulisset sententiam Platonis,ait: < Et hoc quidem utrum Plato verum de sideribusdicat, alia quaestio est. Neque enim continuoconcedeudum estglobos istos luminum, siveorbiculosJuce corporea super terras seu die, seu noclefulgentes, suis quibusdam propriis animis vivere,eisque intelleciualibus et beatis, etc » Ex quibuspatel Auguslino illani de ccelorum animabus sententiamnon mullum placuisse, eam tamen ob Platonicorumac Patrum praesertim auctoritatem in medioreliquisse.Caeterum ccelos sine anima melius statuendos ex
propria senlentia non semel docuit. In libro posteriori
Relract., cap. 7, ubi corrigit libros contra
Faustum,ait: < In decimo quarto de sole et luna
lalia dicta sunt, tanquam seutiant, et ideo lolerent
vanos adoratores suos. Quamvis verba ibi accipi
possint ab animali ad inaniraale translata, tnodo Joculionis
qui voeatur Graece roetaphora. > Vides sanctum
Patrem retractare sentenliam qua visus fuerat
asiris animas dare, idque metaphorice tantum intelligendum
esse aperleprotesiari ? In his vero libris
definiiivara veluti senientiam tulit, qua quid de astrorum
animabus ipse sentiret intimavit, ita ut,
etiamsi aiibi opposilum dixisset, ex posteriori asserto
corrigeretur. ldem habet traci. 1 in Joannem,
ad illa verba: Quod factum est in ilto vila erat. Legatur
erudiluSiP. Alipius Reylof, Augustinianus, lib. I
de Anima, cap. 4, ubi de sancti Augustini senlenlia
doctissirae dispulal. Opinio vero illa de coelorum
anima damnata demum legiiur in litleris a Jusliniano
imperatore scriplis ad Mennam palriarchara
Gonsianlinopolilanum, ubi inter reliquos anathematismos
hic habetur : < Si quis dicit ccelum, et solem,
Ct iunam » elsiellas, et.aquasqusesiipei 1 ctslos sunii
A animatas et materiales esse quasdara viriules, Liiathema
sit. » Uii prsecipuus Origenis error ille proscriptus
fuit. Porro Justiniani litteras Vigilius papa
cum universa Ecclesia catholica approbavit, uti leslatur
insignis tum lemporis Carlhaginensis diaconus
Liberatus, cap. 23 Breviarii ; qua de re pluribus
egimus in dissertat. de Synodo v. Hunc autem canonem
in eadem synodo v oecumemca, anno 553 ceIebrala,
approbalum fuisse scribit Nicephorus
lib. xvn, cap. 27. Unde P. Lupus eumdem uti ab
eadem synodo statutum more solito, nempe erudite,
notis ac scholiis illustrat. An vero modo defendi
possit anima ccelorum post damnatam illam Origenis
opinionem, nolo disputare ; posset enim quis
reponere damnatam solummodo illam sententiamB juxta mentem Origenis intellectam, de quo ha ?c scribit
sanctus Hieronymus epist. 61 contra Joannem
Hierosolymitanura : < Origenes docet solem ipsum,
et lunam, et omnium aslforum chorum esse animas
rationalium quondam et incorporalium creaturarum,
quae nunc vanitati subjectae, ignitis videlicet
corporibus, quse nos imperiti et rudes luminaria
mundi appellamus, liberabuntur a servitute corruptionis
in libertalem filiorum Dei. » De qua Origenis
opinione haec tradit sanclus Augustinus tomo vi,
in lib. contra errores Priscillianistarum, cap. 8 :
< De sole et luna, caeterisque sideribus, quod ccelestia
sint corpora videmus, quod animala sint, non
videmus. De divinis hoc libris legaiur, et credimus. »
Hsec ibi. Et qtiidem Fromondus, lib. I de Anima,G cap. 1, art. 8, faletur eum qui aniroam vegetativam
aut etiam sensitivam astris concederet, in synodum
v non peccare, quae animas tantum inlellectivas
a coelestibus corporibus exclusit. Petrus Aureolus,
Parisiensis scholse prseclarissimum decus, et
ordinis Minorum singulare ornamenlum, quera nuuquam
siue admiratione se legisse testatur Basilius
Poncius in quodlibeiis quaest. 8, c. 3 ( est enim ob
ingenii acumen, el argumenlorum sive copiam sive
vim specles, queis nova plerumque abs se inventa
asserla communit, neroini scholasiicorunr secundus) ,
hic, inquam, cum in 2 Senlentiarum, dist. 34,
q. 2, art. 2, pluribus investigasset num intelligeritia
movens cceluin unirelur tanquam raolor, an vero ut
forma, et probabiles rationes ad animam coelorumD persuadendam adduxisset, solutis etiam argumentis
quse a theologis conlra eamdem opinionem fieri
communiter solent, ila concludit : < Sed, dimissis
philosophis et aliis, intelligendum est in hac maieria
quse via prsedictarum duarum est probabilior,
cum utraque satis probabilis videalur. Bespondeo :
Augustinus dicit (recilato uno et allero testimonio
)  : Sed nec illud cerlum habeo, utrum ad eamdem
socielatem perlineanl sol, el luna ; et cuncta sidera,
quamvis nonnutlh lucida esse corpora, non cum sensu,
aul inlelligenlia videantur. Ilsec Augustinus. Si ergo
TANTUS DOCTOR HI hac hialeria dubitavit, ego nihil
definio in hac parte. > Ridendus igilur Morainius,
qut Auguaiini dubitationem iiuef errofes rejecit,691 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 692quam subtilissimus scholasticorum, sola sancti doctoris
auctoritate atque exeraplo motus, secutus est,
ille, inquam, Aureolus, < cujus vestigiis non erubescit
modo tota Neulralium schola inhaerere, principia
D. Thomse et Scoti deserendo, > quae verba
sunt sapientissimi Patris Mastrii Meldulensis in
prsefat. ad tom. 1 Metaphysices.§ III. Augiistinus de origine animm dubilans perperam
errorh arguitur. Oslenditur sanclos Patres ea in dubitatione
Augustino per plura smcula adkmsisse.Tertius sancli Augustini error palmaris ac capitalis
excutiendus est. Clamat Morainius : Dubitavit
etiam de origine animarum, ulrum creentur de novo,
quod certissimum est, an ex Adam propagentur. Sed
hic reeentior eam dubilationem errori Augnstino
vertens, supinara qua laborat totius antiquitatis ignorantiam
patefacit. Non una erat antiquitus de origine
animse inter Patres sententia, ut videre est in epistola
August. 157, ad Optatnm episcopum, et Hieronym.j
in epistola ad Marcellinum, quse est 27 inter
Augustinianas. At duae reliquis rejectis celebriores
in Ecclesia evaserant ; alii enira creari a Deo
animas in singulorura hominum conceptione dicebant,
plurimi vero non creari animam a Deo, sed
ex anima parentis fraduci contendebant. Augustinus
in hancqusestionem tolius surarai ingenii vires contulit,
nihilque penitus indiscussum reliquit, quo rei
verilatem assequeretur ; sed eura neutram quaestionis
pariem efficaci aucloritaie aut demonsirativa ratione
sibi probari animadverteret, neutri adhaesit,
fuse tamen ea re ventilata in lib. x de Gen. ad litt.,
cap. 6 et seq., in quatuor libris de Origine animae,
epist. 28, ad Hieronymum, et in tribus epistolis ad
Optatum, quas laudat sanclus Fulgentius lib. IH de
Yerit. prsedest. et grat., cap. 18. Verum, exortis
postea Pelagianis, qui peccatum originale inficiabantur,
illud prsecipue argumenium jactantes,
creari a Deo animas, nec iilas posse a Deo pfoduci
cum peccato, ea sententia, quae animarum propagationem
defendebat, sancto doctori probabilior videri
ccepit. Audiatur Augustinus lib. x de Gen. ciu, cap.
23, ubi posf longissimam disputalionem concludit :
< His igitur quantum pro tempore poluimus pertraclatis,
omnia paria vel pene paria ex utroque latere*
falionum testimoniorumque momenta pronunliarem ;
nisi eorum seritenlia qui animas ex parentibus
creari putant, de baptismo parvulorum praeponderaret.
> Itaque ad finem usque vilae Augustinus in
eo dubio perseveravit. Cseterum tantum valuit Augustini
exemplum, ut sapientissimi Patres, eumdem
subseculi, per plura ssecula cum Augustino de animaruro
origine dubitarint, donec, scholaslicorum
opinione praevaleme, animarum traduce antiquato,
earumdem creatio in Ecclesia communis evasii.
Hoc quidem dUigentius ostendendum est, quia Bellarminus,
lib. iv de Amissione gratise, cap. 11, ex
traditione ecclesiastica contendit certam esse sentenliam
de creatione animarum, quod tam falsum apparebit
quam verum, dubitationem Auguslini exA traditione eeclesiastica anliquis temponbus fuisse
receptam.Et quidem anle Augustihum de origine animae dubitavit
Rufuius in epistola ad sanclurn Anastasium,
ubi, tribus recitatis de origine animae sententiis :
< Ego vero, inquit, cum haec singula Iegerim, Deo
teste dico quia usque ad prsesens certi vel definiti
aliquid de liac quaestione non leneo, sed Deo relinquo
scire quid sit in vero, e'. ss cui ipse revelare dignabitur.
J Quia vero Rufinus lertiam senlentiain
posuerat de animabus, < quod factas jam olim , id
est lunc cum Deus omnia creavit ex niliilo, nunc
eas judicio suo dispenset in corpore, » quod Origenem
sensisse subdit, merito yapulal a Hieronymo iu
Apologia, et in epistola ad Marcellinum. At AugusiiBnus nunquam de ea Origenis opiuione dubitavit essetne
falsa, ut in epist. 28 ad Hieronymum fatetur,
rationem reddens cur in libris de libero arbitrio ex
illius suppositione disputarit. Rufinus tamen suo
tempore, nerope Anastasio summo pontifice, qusestionem
de anima magnis contenlionibus agitari
coeptam ibidem teslatur, et Hieronymus in episiola
laudata vocat eamdera maximam ecclesiastieam quwstionem.
At.lempore sancti Augustini enatis Pelagianis
ea de re lites recruduere. Hinc ab Orosio in Africam
ad Augusfinum, inde in Asiam ad Hieronymum
peregrinationes susceptae ; hinc Auguslini ad Hieronymura,
et Opiaii ad Augustinum epistolse missse ;
binc ab eodem Optato unum, qualuor ab Augustino,
et duo a Vincentio quodain de origine animas scriplaC volumina. Res tamen dubia permansit, nihilque tot
elucubrationibus peractum est. Hieronymus senientiam
asserentem singulas singulis hominibus animas
creari polius credidit, scribens tamen traducem animarum
Occidenlalem Ecclesiam solere semire lesie
Augustino epist. 157. At non ita creationem animarum
lenebat, ul rem illara dubiam esse ingenue non
fatereiur, cum ea de re ab Augustino consultus respondit
: Unusquisque in suo sensu abundet. Quaro
sanclus Eucberius, episcopus Lugdunensis, in cap.
ni Genes., ad illa verba, El mdificavit Dominus
Deus, ait: « Utrnni sicut caro nascenlium ex eanie,
sic animae ex animabus procreentur, an novae semper
creentur a Deo ex nihilo ? quae quseslio in deftniendo
dilficilis est, quia nihil a sanotis viris vel1) Scripturarum aucloritale manifestius pronuntiatutn
est. » Pomerius etiam Africanus vir erudiiisshuus
apud Massiliam scripsit oclo libros de Anima, in
quorum quarto dispulavit : < Utrum anima, quae
nascituro corpori infundenda esi, nova fiat sine
peccato, an ex substantia animae primi hominis velut
propago e radice producta etiam peccatum primae
aniinae secum originaliier retrahat ? > Apud Gennadiiim
de Viris illuslr., cap. 98, et licet nesciamus
quid in ea quaistione senserit, rem lamen suo tentpore
dubiam non obscure significat. Floruit liic
circa annura 480.Sequitur sexium sseculum, in quo et Patres et
synodi de origine animae cum Augustino dubitaruni.693 VINDICIJE AUGUSTINIANJE, 094Obortis Constantinopoli de origine aniraae dissidtis,
Africani episcopi de eodero argumento consulli ita
responderunt in epistola syhodiea ex Sardinia, ubi
exsulabant, Byzantium missa : < Qusestionem vero
animarum, aut tacifaro debemus relinquere, aut
sine contentione traclare, quia sive ex propagine
veniant, sive novae singulis corporibus Dant, quocl
sanctarum Scripturarum auctoritas non manifeste
pronuntiat, cum cautela debet inquiri, maxime quod
siue fidei detrimento potest a fidelibus ignorari. >
Cap. 10. In eadem dubitatione fuit sanctus Fulgentius,
lib. m de Veritate prsedestinalionis et gratiae a
cap. 18, ubi Augustino, quod ea de re dubitavit,
eximiis laudibus commendato, cap. 20 concludit :
< Quanto ergo melius ab hujus quaeslionis certamine
temperamus, in qua nos inaniter laborare cognoscinius,
praserlim quia quod a sanctis viris majoribus
nostris videmus minime definitum, oportet
nos tanto cautius alque temperantius quserere,
quanto ad ejus finem illos prseclaros viros cernimus
minime pervenisse. > Coselaneus Fulgentii Cassiodorus
in lib. de Anima, cap. 14, tantum abest ut
illud Augustini dubium reprehenderit, ut eumdem
potius ob id laudaverit: < Pater, inquit, Augustinus
religiosissima devotione laudandus, nihil temere
dicit esse affirmandura, sed iu ipsius esse secrelo,
sicut et ajia multa quae nostra non potest
nosse mediocrilas. > Et statira : < Melius est enirn
in tam occullis causis confiteri ignorantiam, quam
periculosam assuroere foflassis audaciam. > Ita allero
post Augustinum saeculo dubitalio de origine
animse sapienlissimorum Pairum menli altius insederat.Verum circa sseculum vu Augusliniana dubitalio
longe celebrior atque dignior evasit : eam enim suo
judicio apostolica sedes approbavit, suamque effecit,
ac doclissimi Patres eamdem inler fidei dogmata refulere.
Sanctus Gregorius Magnus, Iib. vn, epist.
53, ad Secundinum, scribit: < Sed hac de re dulcissima
mihi tua charitas sciatquia de origine.anirose
jnter sanclos Patres requisilio non parva versata.
est, sed utrum ipsa ab Adam descenderit, an
certe singuiis delur, incerium remansit, eamqtie in
liac vita insolubilem fassi sunt esse qusestionem,
gravis enim quaestio est, nec valet ab horoine cpmprehendi.
> Haec doelissimus ac sanclissimus pontifex.
Ex [quibus prorsus evanescit illa ecciesiastica
traditio, ex qua crealionem animse Bellarminus deducit ;
nam, tesie Gregorio, sancti Palres earo de
origiue animae insolubilem fassi sunl esse qumstionem.
Yides igiiur non unum a Morainio Augusiinum erroris
argui, sed et in Gregorio apostolicam sedem et
Pauuro senalum, a quibus dubiialio Auguslini approbata
fuit. Sed aliquid majus addeiiduin esl, Itaque,
cura communiter de origine animse dubiiarelur,
tantum ea diibilalio in Ecclesia invaluil, ut sanclus
Isidorus, Hispalensis antisles, non fuerif veritus
eamdem inter regulas fidei veluti ab omnibus catlioJipis
credendam reponere. Etenim, lib. « de Offic.A eccles., cap. 23, quod incipit : Hmc cslautem post
dpostolorum symbolum certhsima fides, quam docto*
res noslri tradiderunt, inter alias sententias quas de
fide tenendas proponit, hanc inserit: Quod incerta
sit animm origo. 0 eximiam recentiorum eruditionem,
qui eara Augustino dubitationem errori vertunt,
quam et aposlolica sedes, et synodi, et Patres
plenis suffragiis subscripsere, eamque uhus eofum
doctrina ac pietate illustris de fide populis credendam
proposuit !At nec octavo neque nono saeculo res definita fuit,
sed sapientissimi Patres cura Auguslino, imo cuin
apostolica sede adhuc dubitabani. Testis sit sanctus
Prudentius, episcopus Tricassinus, cujus laudes recilat
Saussaius in Martyrologio Gallicaoo (Die 6 ApriBlh) , qui in lib. de Prsedeslinatione, adversus Joannem
Erigenam, ila loquitur capite 16 : < Nascitur
enim de carne caro, sed utrum et aniraa similiter do
anima nascalur, magna quaestio est, et a Patribus
diu multumque discussa, sed absque certa deflnitione
relicta. > Itaque usque ad annum 850, quo
tempore sanctus Prudentius vivebat, ex ecclesiastica
tradilione dubia eral de origine aniroae sentenlia.
Verum nec post millesimum annum ita certa erat
sentenlia de creafione, ut plures de eadem non dubitarent.
Sanctus Anselmus, Cantuariensis antistes,
morli proximus cuidam familiari sibi diceuti: < Ad
Pascbalem Domini tui curiam relicto saeculo vadis, >
hsec reposuit: < Et quidem si volunlas ejus in hoc
est, voluntati ej’us non cpntradico ; verum si malletQ me adhuc inter vos saltem tandiu manere, donec
quaestionem quam de animae origine mente revolvo
absolvere possem, gratiosus acciperem, 6o quod nescio
ulruro aliquis earo me defUncto sit absoluturus.
> Hsecille ad annum 1109, leste ejus discipnio
lib. n de Yita ejusdem, caP- g9> apud Surium 21
Aprilis. Hugo a Sancto Victore, lib. i de Sacram.,
part. vn, cap. 50, probat animam non esse ex traduce,
sed creari ; ait tamen : < Probabilius constat
aniraas ex traduce non esse. > Et inferius: < His
igilur et hujuscemodi raiionibus probabile factum
est animas ex traduce non esse, sed novas de nihilo
creatas novis quotidie corporibus de paterno semine
fieri, et rursus in vnlva formatis ad vivificalioneui
infundi. In quibus tamen omnibus nulla unquam raPtio sive auctoritas in tantum praevalere poluit, ut
dubietatero tolleret quaestionis ; excepto eo scJo
quod fides catholica magis credendum elegit animas
quotidie corporibus vivificandis sociandas de nihilo
fieri, quam secundum corporis naturam et carnis
humanse proprielatero de traduce propagari. > Ex
quibus patet ad annum usque 1130, quo floruit
Hugo, nulla neque raiione neque aticlorilaie dubietalem
quaslionh de origine animse sublatam fnisse, sed
titncin Ecclesia magis communiter defensalara esse
sententiaro de creatione anirnarum. Hinc Magister
Senientiarum, in 2, dist. 19, dixit Ecplesiam catbolicam
docere animas non esse ex traduce, qua sententia
ab scholasiicis recepta, animarum creatio as-695 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. fifjfiserta est, ita tamen ut, teste Bellarmino, lib. iv de A
Araissione gratise et Statu peccati, cap. 10, in fine,
adJiuc non desint, qui in ea sancti Augusiini dubitalione
hwrendum censeant. Eslius quidem, nobilis
tlieplogus, scribit 2 Sententiarum, dist. 17, § 14,
nibil esse de origine animse ab Ecclesia definitum,
nec futuros laesse fidei reos qui ea de re dubiiarent.
JSed viderint illi qui ita dubii adhuc esse vellenl ; sat
mihi est oslendisse jure Auguslinum de origine aniuise
dubitasse, eamque dubitationem per plura ssecula
sanctis Patribus placuisse. Sane prudentissimus
iuisse dicendus est, qui in qusestione difficillima judicium
suspendit, cum nihil certi ab Ecclesia definitum
esse scirei : < Ubi enim dere obscurissima disputatur,
non adjuvantibus divinarum Scriplurarum
cerlis clarisque documentis, cohibere se debet hu- B
mana praesumplio, nihii faciens in parlem alierani
declinando. > Ita suam hane perplexitalem defendit
lib. ii de peccaiorum Merilis, cap. 36. Hinc cum
Pelagiani ex creatione animarum, quam allius exaggerabant,
deducerent non posse illas habere peccatuin
originale, ne alias in Deum creantem culpa rediret,
lib. III ad Bonifacium, in fine, et ex litteris
Zosirai, quarura fragmentum recitat in epistola 157,
sanctus doctor in utraque sententia tam affirraantiuro
animaruro traducem, quam negantiura, peccaturo
originale beue posse componi demonstravit, ac rero
apud Ecclesiam certissimam juxta utramque opinionem
explicare conatus est, ne cui peccatum origir
nale incredibile videretur.Bellarminus concedit Augustinum de anirase ori- G
gine-dubilasse ; addit taraeii in scriptis post libros
de Genesi ad [hter&mapertissime refellisse senlenliara
de traduce animarum, quod in epist. 157 ad
Optatum hscc scribat: < Itaque illi qui propaginem
animarum inconsiderata lemeritate defendunt ; > et
superius, Joquens de sentenlia Tertulliani, qui ponebat
traducem animarum, dicat: < Quo quid perversiusdici
potest ?> Non assentior, cum in illa
epistoia adhuc se dubitare faleatur ; nam rccilata
utraque opiuione de creatione et traduce animarum,
inilio statim epistolse ait: < Quarum aulem rerum
alque causarum consideraiione permovear, ut in
neutrara assertionem meus inclinetur assensus, sed
ADIIUC inler utramque disceptem. > Et lib. i de Origine
animae, cap. 16, de traduce animaruro ait: D
t Ego nec defendo, nec refello. > Hos autera libros
sanctus doctor composuit post illam epistolam quam
Gaesarea deditad Oplatum, utostendimus lib. i Histor.
Pelag., cap. 15 ; in iis autem libris suam [dubitaiionem
fusissiroe defendit contra Vincentii Victoris
repreliensiones. Solvit tamen ibi more solilo argunienta
utriusque senteniise, quod non est opinionem
de fraduce refellere, sed ejusdem incertitudinem deliionstrare.
Hinc illius assertores inconsideratse temeritaiis
arguit, non quod pularel illos falsum asserere,
sed quod culparet proraptam eorum audaciain,,
qua opinionem non certis argumenlis stabilitaro uti
feram conteoliose defendercnl, quia » Ut inquil '• »: A epislola laudala: < Ubi res naturaliter obscura no,strum modulum vincit, et aperle divina Scripiura
non subvenit, temere hinc aliquid deflnire huniana5 conjectura praesumit. > Unde apud Augustinura in,considerata ctiam teraeritate alii mordicus opposi,tam sententiam de animarum creationesustinebant.
Sed neque quod Auguslinus de sentenlia Tertullianit dixit contra sententiara de iraduce aniraarum eo
modo quo ab Augustino explicabatur, ut argumentis- conlrarise sentenlise responderet, accipiendum est.i Nam Tertullianus inde ab Augustino reprehenditur,
non quod lraducem animarum poneret, sed quod
non recte illura assereret, cum pularet animam esse
corpoream, alque adeo per semen corporeura geneirantis traduci : < Nara et illi (scribit Augustinus) 
B qui animas ex una propagari asserunt, quara Deus
primo homini dedit, atque ila eas ex parentibus
trahi dicunt, si TertuIIiani opinionem sequuntur,
profecto eas non spiritus, sed corpora esse contendunt,
et corpulentis seininibus exoriri. Quo perversius
quid dici potest ? > Et in hoc sensu sanctus Thomas,
part. i, qusest. 118, art. 2, ait, hmrelicum esse, dicere animam traduci curo semine, uerope corporeo,
ut ipse ibidem probat, in quo sensu communiter
etiara scholastici, 2, dist. 17 et 18, senleniiam
de traduce animarum rejiciunt. At sauctus doctor
nunquam de hoc modo Tertulliani traducendae animae
dubitavit, sed eumdem lum iu ea epistola, tura
lib. x de Gen., cap. 25, explosit, atque incredibilius
dogma pronuntiavit. Sed dubilavit Auguslinus < utrumC INCORPOREUM semen anima sua quadara occulta et
invisibili via seorsum ex patrc currat in matrera,
cum fit conceptus in femina. > In eadem epist. 157.
Deiis vero qui minori cum difficullale traducem defendebant,
scribit lib. x de Gen. ad litt., cap. 20 : ;' <Per semen quippe concurabentis pairis transfundi
etiam semen animae volunl. > Nam animam rationalem
ex maleria corporea faclam fuisse illi soli dixere
qui eamdem corpus esse pularunt ex Augustino lib.
vn de Gen., cap. 9, conlra quos in eo libro idem
acutissime disputat. Quare censura illa Augustini
eos tantum perstringit quianimam corpoream, j’uxta
Tertulliani errorem, ex corpulenlis seminibus originem
trahere asseverabant. Qualera vero se exbiberet
Augustinus erga utramque sentenliara audialurD lib. x de Gen., cap. 21 : < Ego adhuc inter ulrosque
ambigo, et moveor aliquando sic, aliquando autem
sic. > Et cap. 23 : < Admoneo sane, inquit, quantum
valeo, si quos isia praeoccupavit opinio, ut aniraas
ex parentibus credant propagari, quantum possunt ; se ipsos considerent, et interim sapiant corpora non
esse animas suas. > Ex quibus Adarous iterum refellilur,
duro scribil Augustinum credidisse aniraam
esse corpoream, quera errorem sanctus doctor toto
eo libro persequitur.Bellarminus, ut probet ex traditione ecclesiastica
animas a Deo creari, nonnullos Patres adducit, qui
etiamsi aliquo modo explicari possent, nullo nobis
impediiuento esse debent, nam apud Qrxcos in697 VINDICLE AUGUSTINIAN^E. 698Oricntali Ecclesia crcatio amroarum communiter te- ^
nebalur. Apud Occidentales vero, teste Hieronymo,
opinio de traduce praevalebat. ldem Paler initio quidem
hanc secundam sententiam irridebat in cap. ult.
Ecclesiastici, mortus illis verbis : 
iaudatus » el BeUarmiiius ipse ait: t Quare, ut
Et spiritus redeat
ad Deum, qui dedit illum, vers. 7. Sed hoc testimonium
egregie inlerpretalur August. lib. x deGen.,
cap. 9, et cum in epist. 28 ad eumdem Hieronymum
oslendisset eum locum ptus su/fragari eis qui ex una
putanl omnes esse animas, non amplius senlentiam de
traduce Hieronymus irrisit, sed laudata Auguslini
diligentia in explicandis sacrae Scripturse teslimoniis
adbibita rescripsit epist. 30apudAugustinum : Vnusquhque
in suo sensu abundei, contestatus nihil se in
lilleris Augustini, in quibus latissime de origine
animse dispulavit, reprehendendum putare. Commen- r
tarios autero in Ecclesiastem scripsitanJe annos ferme
decem quara scriberet ad Pammachium conlra errores
Joannis Hierosolymiiani, anno nempe 483: nam
epistola illa data est anno 493, ut erudite nuro. 2
ejus anni probat Baronius. Cum vero libri Augusfmi
per Ecclesiam avide Jegerentur, sapientiores.quique
cum Augustino dubilare cceperant in neutram parlem
inclinantes, ut demonstravimus. raagna cum
Augustini gloria, cum Patres suhsecuti lanti illius
auctoritatem fecerint, ut non modo docentem, sed
etiam dubilantem sequi voluerint, quasi desperantes
veritatem illam assequi, ad quam Auguslini ingenium
pervenire non potuerat. liaque sanctus doclor tanto
studio ac diligentia omnia Scripturarum loca pro
utraque parte adducta exponens, rem sktis dubiam r
apud posteros fecit, suamqueillisdubietatem persua- '
sit. Bellarminus ibidem ex Hieronymo eam ecclesiaslicam
traditionem ita probat : < In epistola ad Pammachium
de erroribus Joannis Hierosolyroitani ante
medium recitalis senlenliis Origenis, Tertulliani et
Apollinaris, hsereticorum de auiroa, dicit: Ecclesiaslicum
dogma esse, ut Deus quolidie animas fabricelur ;
ubi cum opponat ecclesiasticuro dogma sententiis
haereticorum, videtur omnino sensisse catholica fide
esse lenenduro animas non traduci a parenlibus, sed
creari. > Hsec Bellarininus. Yerum Hieronymi verba
audire praestat in epistola ad Pammachium : < An
cerle (quod ecclesiasticum est secundum eloquia
Salvaloris : Paler usque modo operalur, et ego operor
(Joan. v, 17)  ; et Hlud Isaise : Qui formal spirilum ho- £
minis in ipso (lsa. XLII)  ; et in Psalmis : Qui fingit
per singulos corda eorum (Psal. xxxn) , quotidie Deus ■
fabricetur animas, etc. > Bellanninus addit dogma,
el silet hsec, secundum eloquia Salvatoris, cum Hieronyraus
iliud assertum ecclesiasiicura dixeril, non
quod esset dogma definitum ab Ecclesia catholica, ac
de fide tenendum, cum scripseril ecclesiasticos Occidentales
traducem solere communiter defendere,
ut faietur ipsemet Bellarminus cap. illo 11, § Quarla
sententia, sed, ut ibidem subdit, quod esset secuiiduro
auctoritatem Scripturse, qusevidetur creationem
insinuare, quse tamen loca explicat Auguslinus superiu »A sanclus Augustinus dispulat in epistola 28 ad llieronymura,
nullusfortasseScripturaelocusinvenietur,
in quo perspicue doceatur animas non fieri ex propagine,
sed creari. > Quare secundum eloquia Salvatoris
haud perspicue statuitur assertum illud de creatione
animarum, et sic Bellarminus a Hieronymo
discedit, quem pro se produxerat, neque erit ampliusi assertura ecclesiasticum, cum eo titulo lantum a: Hieronymo dicatur, quod sit secundum eloquia: Salvatorh, juxta explicationem auclorum illius senitentise.i Opponit idem auctor Leonem Magnum, in epistola
ad Turibium, cap. 10, haec scribere : < Catholicai fides constanter prsedicat alqiie veraciter, quod animae
hominum, priusquam suis inspirarentur corpoj.
ribus, non fuere, nec ab ullo incorporenlur nisi ab
opifice Deo, qui ipsarum est crealor et corporum. >
Sed ibi pontifex Origenis senlentiara de antiqua ac
simuitanea omniura animarura creatipne confutat,
« t patet ex illa epistola 91, initio cap. 10 ; neque
minus dicitur ibidem Deus creator corporum ac aniroarum ;
unde sicut ex illo modo loquendi non deducitur
corpus non esse ex traduce, nullo item modo
inferri polest non fieri ex traduce ipsam animaro.
Addit Leonem eumdem epist. 11 ad Julianum, ita
Joqui de anima Christi : < Nec alio illi quara caeteris
horoinibus anima est inspirata principio, quae excellerel
non diversilaie generis, sed sublimiiate virlutis.
> At anima Christi prodticia est ex nihilo, non
per traducem propagata ex Augustino lib. x deQ-Gen., cap. 19 et 20, unde et reliquorum hominum
animse, juxia Leonis decretum, a Deo creatse fuisse
credendae sunl. Sed Leo ibidem damnat opinionem
Eulyclietis cum Origene concinentis ; namita loquitur:
< Arbiiror enim lalia loquentem hoc babere
persuasom, quod anima quam Salvator assumpsit
prius in ccelis sit commorata quam de Maria Yirgine
nascerelur, earoque sibi Verbum in utero copularet. >
Ex quibus patet, illis verbis : Nec alio ilti, quam cmteris
hominibus anima est inspirata principio, lion significari
priiicipium, quod idcni est accausa animse
productiva, de quo nulla erat cum haeretico controversia,
sed principium , hoc est initium durationis,
quod idem fuerat in Christo ac in nobis, nerape iniliuin
vivendi in corpore, non in ccelis ante corporisD formaiionem. Do verba pontificis de Verbo scribentis
: < Nec animam enim, quae anlerior exsiiiisset,
■ riec carnem, quas non malerni corporis esset, accepit.
> Quoraodo vero defendeutes traducera acuie
probarent animam Christi fuisse creaiam.a Deo, non
vero reliquas aliorum hoininura ? Lege Augnstinum
lib. de Gen. cit. xx ;.nobis enim salis est ostendisse
nih.il contra traducem a Leone esse stalutum, ut ecclesiastica
illa traditio de creatione animarum a
Bellarmino asserla nullis innixa fundaroentis appareat,
cum polius de aniniae origine dubiiatio Augustiniano
specuialu corroborata, per plura ssecula
apud Palres invaluerit,ut satishucusqueesl demonstfatuuliC99 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 700Moraines, qui eam sancti Patris dubitationem in fi
errorum indicem rejecit, non modo omnia quae antiquitus
dicta sunt ignoravit, sed nec quid recenliores
audacter pronuntiarunt plane novil. Scripserat
vir doctissimus Cliristianus Lupus, cumadhuc juvenis
scripio luderet, in delensione Apologise de anima
ovi, cap. 15, doctores Marpurgensis academiae hanc
fhesim defendere : Anima rationalis per traducem
infunditur, non creatur. In hac etiam sentenlia alios
esse ieslanlurVossiuslib.il Hist. Pelag., part. i,
liiesi prima, et Alipius Reylof, lib. vi de Anima ad
mentera sancli Augustini, cap. 2, § 3, nominans
Timotheum Brighthum Cantabrigiensem, Georgium
Sohnium et Danielem Sennertum, qui cum ob eximiam
erudifionem inter celeberrimos nostrae aelatis
medicos roerito reponatur, audiendus est, licet non j
approbandus. Hic ergo, hypomnemale 4, cap. 14,
ait : < Raiionalis anima in prima creatione et a Deo
opl. max. condita, et corporihumano insita quidem
est ; verum per illud, Crescite el multiplicamini (Genes.
1) , vim se propagandi etmulliplicandi accepit, et
quidem cum semine. Neque enim anima rationalis
essentia per se complela est, ut angeli, quse per se
sola subsistat, sed est pars altera liominis, quae corpus
humanuni informai, et proinde sicul socielasilla
corporis nihil ejus nobilitati derogai, ita nec propagalio
cum semine. > ltem ibidem addit: < Quod
Dom. Fienus falsum, absurdum et a religione catbolica
alienum putat, animam esse ex traduce, est
verissimum et sacris lilteris consentaneura. > Adducitque
nonnulla sacrae Scfiplurae testimonia, quse (
lanieri erudite olim exposuit Augustinus, ne ex sacris
arcanis aliquod oppositse sentenlise praejudicium
fieret. Haec, inquam, refero, sed non probo. Illud
taraen advertendum esl, quod superius ex epislola
157, ad Optatum indicavimus, Augustinum dubilasse
num ariima per INCORPOREUM semen traduceretur, In
qua sententia nulla videri debet evidens repugnantia,
cum pleriquc scholastici admitlanl materiam spiritualem
non esse impossibilem. Ita ex materia splrituali
angelos coroponunt sancius Bonavenlura, 2,
disi. 3, in part. i, art. 1, q. 2 ; Alensis part. n, q.
20, memb. 2, § 1 ; Aureolus, 2, dist. 3, q. 1, art. 3.
Ex recentioribus maleriam illam possibilem iradunt
Bubalus in q. 50 sancti Thomae de Angelis, arl. 2,
qusest. 2, difficult. 2, §1 ; Arriaga, disput. 1 de
Anima, sect. 5 ; Comptonus, disp. 9 de Anima, secl.
8. Hanc senlentiam de materia spiritali ex qua anima
componatur, fuse defendit Pater Malthseus Vegliensis,
in hac celeberrima Patavina academia theologicae
calliedrse Scoti moderator, vir rari ingenii ac
noslro praeconio major. Hic enim lomo priori de
Angelis, q. 27, probat angelos ex materia spiriluali
componi, quod qusesiione sequenti eliam de anima
dicendum esse contendil, Jaudans cap. 1, num. 3,
quosdam Scolistas qui in eamdem sententiam descenderunl.
Hac ergo materia spirituali animae admissa,
quam tot scholastici defendunt, non erit difficile
staluere animarum eductionem secuudum forAmam ex eadem raaleria spirituali. Noster AlipiusReylof, proxime laudatus, ex eo animarum traducempossibilem defendit, quod anima ut Dei inslrumentumalleram animam creare potesl : quam virluiemcreaturae commrinicari posse nobiles scholastici existimarunt.Sed prior modus magis placet. Quse hiclibuit insinuare, ut insulsas quorumdaro censurasreftilam,. qui Auguslinum repreliendunt quod traducemanimarum probabilem asserueril, cum tamenevidenter constet animas non posse educi de potenliamateriae corporeae, alias essent mortales. Etenimnusquam sanctus doclor arbitratus est animas possee"duci de materia corporea, sed tanlum de materiaspirituali, quara esse possibileni tot superius memoratidoctores concedunt ; illa aulem concessa, nonB video cur eductio formse spiritualis ex materia spirltualfadeo evidenter iriipossibilisappareat, ut erroriverti debeat Augustino quod illain educlionem probabilemduxerlt. Fateor niaterlam spiritualem, exqua aniraa fieret visam frosse difficilem Augustino,ut palet ex lib. vn de Genesi ad litt., cap. 6 el seq.Unde ait cap. 7 : < An vero illa spirilalis materies,si fuit ulla unde anima fieret, vel si est ulla undeanimse fiunt, quid ipsa est, quod nomen, quara speciem,quera usumin rebus ponditis lenet ? Vivit, annon ? elc. > Ubi fuse materiam spiritualem per moduradisputantis examinat. Idem vero sanctus Paler,epist. 157, ad Oplatum, proponit difficullates quseinsurgunt posito illo semine spirilali ex quo animafiat ; ut inde satis pateat quantum studii illi dubitaQtioni tollendae impenderil ; sed cum utrinque magnisdifficultatibus se premi cerneret, assensum suspendit.Neque enim probare possum hsec Bellarminiverba lib. iv deAmissione gratiae, cap. 11 : < Certesanctus Augustinus, si nunc inler horoines viveret,non solum faveret, sed etiam graiias ageret iis, quinoslram hanc sententiam (de creatione) tuerentur. >At cur basce gratias recentioribus Augustinus deberel ? Quod ex Scriptura sentenliam de creatione animarumoslenderinf ? at omnia sacrarum lilterarum(eslirnonia Auguslinus expendit excussilque. Anscholasiicorum auctoritatem sequerelur ? imo potiuscura Palribus, quos laudavi, adhuc in veteri dubi\tatione persisteret. Rationibus eorumdem conlra tra,ducem convincerelur ? at illae, prasterquam quod ab', rv affirmaiilibus materiam spiritualero facile solvi possunt,id tanlura evincerent, ut Augustinus ab adraitttendo traduce assensuro conlinerel, quod et semperfecit, non autem in sententiam de creatione singularumanimarum eumdem traherent, in qua non miinoribus difficuitalibus se premi senliebat, praecipuei vero quod data ea sentenlia, quam eliam Pelagianii toto conatu urgebant, difficullas traducendi peccallum originale staiim emergit, qua adeo premunlur, schojaslici, ut in assignando modo quo labes illa pergenerationem trahatur, minime inter se conveniant,sed sese invicem acerrirae oppugneni. Suspenderetigitur eiiain nunc assensum Augustinus, et tunc graliastantum ageret cum certum modum proppnerent.701 VINDICIj ; AUGUSTINIAN.dE. 702quo dala creatione animarum peccati originalis pro- 4
pagaiio adeo evidenti rationeconstaret, ut modus ille
a nemine rejici posset.Ex hucusque dictis satis elucet quam immerito,
Moraines, Augustino de origine animae dubitanti erroris
noiam inuris, quam plenis sanctorum Patrum
suffragiis ille absolvitur, et te invilo panegyricum
eidem recitat magnum Africanse Ecclesise ornamentum
sanctus Fulgentius, Ruspensis antistes, his plane
verbis conceptum : < Quaestionis (de origine animse) 
B. Auguslinus profunditatem sibi imperscrutabilera
cernens, nuliam voluit hujus rei definilam proferre
sentenliam, incongruum prorsus existimans aliquid
affirmare sine dubiiatione velle quod alter posset
conlraria responsione convellere. Cujus tara in decimo
libro de Genesi ad Iitteram, quam in libris ad I
Vincenlium Victorero de origine animse, nec non in
libro primo ex duobus quos adsanclum Hieronymum
scripsit, in tribus quoque epistolis quas ad Optatum
episcopum dehac quaeslione composuit, disputatione
refulget non roinus copiosa quam profunda, et eo
magis laudabili quia congrua lemperie moderata ;
ubi quidquid ingenii acumine, quidquid ratiocinationisordine,
quidquid aucloritalis pondere inquirendum
discutiendumque conspexit, et inquisivit singulariter,
et discussii, consensum tamen ab uiraque
definitione continuit, ne laborem tanlse disputationis
inaniter susciperet, quem cujuslibet sententia » temeraria
definitio vacuaret. > Lib. 111 de Yeritale
prsedestinationis et graiise ; cap. 18.§ IV. Ah fuerit senlenlia sancti Augustini pueros bap- *
tizatos siiie reati Eucharistim sumptione non posse
lalvari ?Transeamus modo ad reliquos errores quos de
Augustino recentiores publicant. Opponit Adamus,
pag. 584, Augusfinumdocuissein/antes eliam suscepto
baplhmo non possesalvos fierisine realisumplionesancthsimm
Eucharistiw. Moraines recitalis verbis sancti
Auguslini lib. 1 de peccatorum Meritis, cap. 20,
§ Auferaturjam dubilalio, ait: < Quse verba sunt adeo '
roanifesta, ut difficillime palianlur benignam interpretationem,
qua plerique theologorum Augusiinum
ab erfore excusare conaniur, error enim est notatus
et damnatus sub anathemale a concilio Tridentino. >
Hic quoque Augustini causa tuta est Romana Ecclesia
sancto doctori patrocinante, apostolicae enim se- I
dis ponlifices eadem oronino Auguslini verba contra
Pelagianos usurparunt. Gum haerelici, coacti illis
verbis Domini Joan. 111, 6 : Nisi quis renalus fuerit
ex aqua et Spiritu sancto, non potest inlroire in retjnum
Dei, concederent pueros sine bapiismo ihortuos
non iluros in regnum ccelorum, ciim illos sine
peccalo originali esse vellent, negabant eosdefri iri
ignem setefnum projiciendos, sed dicebant illos habituros
nescio quam vitam aelernam, beatam ac felicero,
ut traditAiigustinusserm. 14de Verb. ApOst.,
lib. iv de Orig. ahimse, cap. 13, epislola 106, et alibi.
QuarP, ul bocce efiugium Pelagianis prsecluderet,
illud Joannis vi, 54, opposuit: Nhi mqnducaverhhA carnem Filii /lominis, et biberith ejus sanguinem, non
habebitit vitam in vobis, inferens parvulos sine baptismo
dccedcntes, cum non manducarint carnem FiJiibominis,
aut ejus sanguinem biberint, non habituros
vitam bealam, et per consequens fore damnatos.
De boc arguraento ex sacris litteris ab Augustino
deduoto hsec seribit ibidem Moraines : < Item Iib. 1
de peccalorum Meritis et remiss., cap. 20, etlib. de
Prsedesliuatione sanctorum, cap. 13, et lib. 11
Operis imperf. conlra Julianum, cap. 29, docere videtur
sacramenlum Eucharistise 11011 minus cssc necessarium
parvulis ad’ salutem, quam baptismum,
neque minus ad eos pertinere quod dicitur Joan. vi,
54 : AmenKamen dico vobis, nisi manducaveritis car-'
tiem Filii hominis, et biberilh ejus sanguinem, nonB habebitis vitam in vobis, quam istud Joan. 111, 5 :
Nisiquis renalus fuerit ex aquaet Spirilu sancto, non
polest iiilroire in regnum Dei, etc. >Sed post Augustinum Romani quoque ponlifices
qui Pelagianos damnarunt eodern prorsus tesliraonio
Joannis vi cilalo usi sunt, ad vitam illam quam pueris
Pelagiani sine baptismo promillebant, eliminandam.
Sanctus Innocenlius , in litteris ad Palres synodi
Milevitanse ila scribit: < Illud vero quod eos vesira
fraternitas asserit prsedicare, parvulps seternse vitse
prsemiis etiaro sine baptismatis gfatia posse donari,
perfatuum est. Nisi enim manilucaverint carnem Filii
hominis , et biberint sanguinem ejus, non habebunt
vitam in semetipsh. Qui autem hanc eis sine regeneratione
defenduht, videntur milii ipsum baptismum6 velle cassare, cum praedicant eos habere quod in
eos creditur non nisi baptismale confercndum. >
Putat Maldonaius textum esse corruptum -, dicens ea
verba Innocentii vix sensum Ullttm congriientein
habere posse : < Ubi ergO , inquit, est Aefendy.nl,
legendum pulO deferunt, et ubi est nisi baptismate,
legendum pulo, sine baptismaie. > Yasquez, part. m,
disp. 279, cap. 4, huin. 55, cuin aniroadversiones
Maldonaii notasset, legit, in eis defendunl. At illa
verba optiraum sensuin habent, nam vel ipse Cicero
usus est illis paniculis non riisi in lib. de Araicitia :
< Hec primuih sentio nisi in bonis amicitiam esse
non posse. > In synodo etiam Carlhaginensi, anno
397, can. 29, dicilur : < Ut sacramenla altaris non
nisi a jejunis hominibus celebrentur. > Verbum veroD defendo cuni dativo jungit Horatius lib. 1. Carrainum,
ode 17 : Defendit wstatem capetlis , el Virgilius,
eclog. 4 : Solslitium pecori defendile. Nec praefeclus
urbem defendere sibi dicendus est, sed principi.
Quare textus saricti Innocenlii nullae novse grammaticae
castigaiione festituendus venit ; sed leviorahsec
insihuasse sil salis. Eodeni prorsus leslimoniosanclus
Gelasius papa Pelagianos insecutus est in epistola ad
episcopos per Picenum : < Ut provideniia TDei,
inquit, omnes Pelagianoruiri nequilias amputarer,,
non solum dictumest: Qui non fuerit reiiatus ex aqua
ei Spirilu sanclo, non intrabil in regnum cwlorum
(Joan, 111, 5) , sed eiiam pariler dictum est : Qui non
mqnducaverit carnem Filii hotninis, el biberit ejus703 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 704sanguinem, non habebit vilam in semetipso (Joan. vi, A
54). De vita aulera aeterna hoc dicluui nullus addubiiat,
quoniam multi non manducantes hoc sacramentum
vitamvideanturhabereprsesenlem. > Audis,
Moraines, non ininus ad parvulos pertinere illud
Joan. vi : Nisi manducaveriiis, etc, quam illud
Joan. m : Nisi quis renalus , elc. Hoc Innocentins
credit, boc Gelasius statuit, quod tamen in Augustino
tanquam palmarem errorem reprehendebas.Maldonatus in Comment. cap. vi Joan. 54, ait:
< Missam facio Augusfmi el Innocentii I sententiaro ,
quae sexcentos circiter annos viguit in Ecclesia, Eueharisliam
etiam infantibus uecessariam. > Rursus
ibidem affirmat Augustinum et Innocemium < eo
testimonio Joan. vi adductos fuisse ut crederent infantes
etiam baplizaios, nisi Eucharistiam percipe- ]
rent, salvos esse non posse. » lla socium erroris
Augustino tribuunt Innocentium , et si Gelasium
legissent, eumdero quoque addidissent. Duo hic uobis
prsestanda suni, et Maldonatus castigandus, et Augustinus
una cum apostolica sede ab eriore ac censuris
vindicandus est. In primis eertum est veteres
Patres consuevisse pueris stalim post baptismum
sacram Eucharisliam minislrare, ut tradunt Cyprianus
in libro de Lapsis ; Gennadius de Eccles. Dogmat.,
cap. 52 ; Augustinus episl. 107 ; concilium
Toletanum ii, cap. 11. Quod vero inquit Maldonatus
illos ifa fecisse, quod pulabant Eucharistiam etiam
infanlibus necessariam, nullo paclo concedi polest :
id enim est contra Tridentini decretum , sess. 21,
cap. 4, ubi de eodem aniiquoruro ritu dandi parvulis (
Eucharisliam, loquens ait: < Ufenim sanctissinii illi
Patres sui facti probabilein causam pro illius lemporis
ratione habuerunt, iia certe eos nulla salulis
necessitale id feeisse sine conlroversia credendum
esl. » Quod rursusadditMaldonatus sancios Innoeenliuin
et Augustinum dixisse infanles eiiam bapiizatos,
nisi Eucharhliam perciperent, salvos esse non posse,
et Adamus dixisse Augustinum infanles eliam suscepio
baplismo non posse salvos fieri sine reatisumptione
sanclissimm Eucharislim, falsissinium esi. Slli quidera
dixere infantes sine sacramemo Eucharistiae salvos
esse iion posse , at id de pueris baptizatis nunquam
affirraarunf, cuin ea teuipesiate stalim post baptisiiium
daretur omnibus etiam Eucbaristia. Ob hanc
vero causam eo testimonio Joannis vi contra 1'elagia- -■
nos optime et Romani pontifices el Augustinus usi
sunt: nam cum Pelagiani vitam scternam extra regnum
Dei parvulis sitte bapiismo morienlibus darent,
sancti Palres ila arguebant : Nullus sine baptismo
polest suscipere Eucharisliam, per quam exverbis
Doraini Joannis vi donatur vita seterna, igitur pueri
morientes sine baptismi el Eucharistise sacramentis
noii possunt parlicipare vitaro aeiernam. Atnunquam
dlxere infanles tanluro baptizatos ante Eucharistiae
suui|jiionem non habere gratiam et jus ad vilam
seternam. Eo autem discursu optime Pelagiani convincebaniur
quia unde vitara aeternam parvulis promitieren.li,
non habebant* Marius Mercalon sancliA Augustini amicus et defensor, in opusculo conlraJulianum, hoc ipso argumento ulilur ea prorsus rationequa illud ipsi explicavimus. Do illius sentenliamex Ms. Palalinae biblothecse in Yaticano, num.254 , pag. 8, col. 2 : < Vox Salvatoris est : Nisimanducaverith curnem meam, et biberitis sanguinemmeum, non habebiih vitam in vobismetipsh ; quodcerte absque ulla tergiversatione sine baptismo nullususurpat, nec fit itlius particeps sacramenti. > Porrohoc argumentum validissimum esse testatur Eusebius,episcopus Gallicatius, cujus homilise sub Emissenilitulo circumferuntur, qui tamen Eroisseno et posterioret melior fuit. Hic in hom. 5 de Paschate ail:< Nisi manducaverilh carnem Filii hominis, et biberilissanguinem ejus, non liabebilis vilam in vobis. Quod. g testimonium contra Pelagii blasphemias EVIDENTISSIMUMaique VALIDISSISIUM est, qui asserere arreplaimpielate prsesumit, non propter vilam, sed proplerregnum coelormn baptismum parvulis conferendum.Sub his enim Dei verbis, quibus Evangelista pronunliat,Non habebitis. vitam in vobis, aperle intelligendaest omnis anima munere baptismi vacua non soluragloria carere, sed vita. » Tom. v Bibl. sanctorumPatruni, part. i,pag. 560 edit. Colon. Illam veroaucloritatem sacrse Scripturse ila adhibuisse sancitum Auguslinum patet ex ejusdem epist. 106 adi Paulinum, ubi ait : < Si autem cedunt sedi apostolicae,vel potius ipsi magisiro et Domino aposlolorum,qui dicit non habituros vitam in semetipsis, nisimanducaverint carriem Filii hominis et biberint san:Q guinem, quod NISI BAPTIZATI non utique possunt,riempe aliquando fatebuntur parvulos NON BAPTIZATOSvitam habere non posse. > Neque sanclus Innocenliusscribit parvulis eliara baptizatis vitam seternamnisi per Eucbaristiam conferri, ut illi Maldonatusimponit, sed in eos creditur NON NISI BAPTISMATE conferendam,ut vitam aeternam non ab Eucharistia, seda baplismale conferri significet. Unde Augustinus inlaudata epislola ad Pauliuum notal ab apostolica'■ ■ sede adhibilum illud leslimonium evangelicum, nei parvuli NON BAPTIZATI vitam posse habere credantur. ! Non ait, ne parvuli etiam baptizali sine Eucharhtimi sumplione vilam posse habere credanlur. Quse gravisest adversariorum allucinalio.Sed cum ea tempestate omnibus utrumque illud■ j) sacramentum, baplisma scilicet et Eucharistia, darelur,nou lara frequenter .legimus in Auguslino quidsenserii si baplisma lantumsine Eucharistia collatumfuisset. Caeterum semel casum illum lego apud1 sanctura doctorem, lib. i de origine animae, cap. 9,'' et lib. ni, cap. 9, ubi cum.Vincenlius Victor exemplo' boni latronis probaret pueros sine baptismo posse> salvari, sanclus doctor respondet fieri poluisse uti lalro ille fuerit baptizatus, et aniequaro in carceremi iret acceperit in baptismo retnissionem peccaioruin ;i vel, ut plerique credebant, in ipsa cruce baptizaiusfuerit aqua e Christi latere exiliente. Et Iib. uRetract., cap. 18, ait incertum esse an latro fuerit[ baplizalus, qua de re sermo redibit eap. o, g 11. M705 VINDKM AUGUSTINJAN^E 706certum est lalronem non sumpsisse Eucharisiiam ,.,
quse pridie antemortein in ccena aDomino inslituta
fuerat. Igitur per Auguslinum homo tantum baplizalus
sine reali sumptione Eucharistiae potest accipere
remissionem peccatorum et salufem seternara.
Hoc etiam deducitur ex constanti ej’usdem sentenlia,
qua asseruit fidem conver&ionemque cordh, quae fit
per cbarilatem actualem , posse reddere hominem
salvum, si a recipiendo bapiismo improvisa necessitate
excludatur ; ita passim scribit in libris conlra
Donatistas, praecipue lib. IV de Baptismo, cap. 22.
At puer baptizatus, eliamsi non percipiat Eucharistiam,
Ionge perfectiori raodo habet fidem et cbaritatem
sibi a Deo in sacraroento regenerationis infusas ;
igilur, juxta doctrinam sancti Auguslini, vere salvabitur.
Cum vero sancti Patres docent sine partici- ]
pationecorporis et sanguinis Domini nemitiem vilam
seternam consequi posse, intelligendi sunt de parlicipatione
spirituali, quando per fidem infusam fiunt
participes corporis Christi, dura fiunt membrum
Christi, cui per fidem incorporanlur, sicuti'qui sumunt
Eucbaristiam dicuntur fieri membra Christi,
dum raanenl in eo et Christus in eis. Hinc Augustinus,
tract. 27 in Joannem, plura de hac re babet,
inter caetera : < Ut aulem simus merabra ejus, unitas
nos compaginat ; ut compaginet unitas, quae facit
nisi cbariias ? > Et tract. 26 : < Hoc est ergo manducare
illam escam, et illum bibere potura, in Christo
manere, et illum manentem in se habere. > Ita etiam
se explicat sanctus Pater in iisdem Iibris contra
Pelagianos, ubi cum lib. m de peccaiorum Meritis, (
cap. 4, dixisset : < Quia nisi manducaverint homines
carnem ejus, boc est participes facti fuerint corporis
ejus, non habebunt vilam ; > paulo superius modum
assignaverat quo pueri participant corpus Christi :
< Unde fil consequens, inquit, ut quoniam nihil agiluf
aliud, cum parvuli baptizantur, nisi ut incorporentur
Ecclesiae, id est Christi corpori, merabrisque
sociemur. » Et hanc ipsam esse Augustini mentem
lestatur sanclus Fulgenlius in responsione ad duas
quaesiiones Ferrandi diaconi. Scripserat Ferrandus
juvenem iEihiopem morti proximuro fuisse baplizatum,
ac statira antequam Eucharistiam sumeret decessisse,
peteus num eo pacio salvari posset ? Respondit
Fulgcntius hominem per baptismura fieri participem
corporis Christi, seu incorporari Christo , eliamsi 1
Eucharistiae sacraraentum reapse non sumat. Etcum
plurima ad hoc suadendum testimonia ex sacris litleris
adduxisset, sermonem tandem sancti Augustini
adinfantes ante aliare producit, ubi sanctus doclor
inler alia ait: < Inlelligite, et gaudete, unitas, pietas,
veritas, charitas ;, unus panis, unum corpus mulli
sumus ; recolite euim quia pauis non fit deuno grano,
sed de multis. Quando ergo exorcizabamini, quasi
molebamini ; quando baptizati estis, quasi conspersi
esiis ; quando Spiritus sanctificationem accepistis,
quasi cocti estis, estote qued videtis, et accipite quod
esiis. > Igiiur infantes ex Augustino per graliam
sanciificantem bapiismi facti sunt membra corporisA Chrisli. Porro Fulgenlius post illa Augustini verba
concludit ; < Arbilror, sancte frater, dispuialionem
nostram praeclari doctoris Augustini sermone firmalam,
nec quidquam esse aliqualenus ambigendum
tunc unumquemque fidelium corporis sanguinisque
Dominici participem fieri, quando in bapiismale
merabrum corporis Cbristi efficitur, nec alienari ab
eo panis calicisque consortio , etiamsi anteqnam
panem ilium coraedat, et calicem bibat, de hocsaeculo
in unilate corporis Christi constitutus abscedat.
> In resp. ad quaest. Ferrandi diaconi. Beda,
tomo vi, in Corament. cap. 10 primae ad Gorinthios,
qui conflali sunt ex centonibus Augustini, ita citat
priora illa verba sancti Augusiini, ut eiuem etiam
attribuat sequentia , quse ex Fulgentio retulimus ,B omisso priori versu : Arbitror, sancte fraler, etc, in
quem fapidem impegit etiam coropilator canonum
cap. Nulli, de Consecr., dist. 4, verba illi Fulgenlii
Augustino ascribens. Ex his error ille de necessaria
pueris praeter baptismum reali Eucharislise sumptione
a recentioribus Augustino atlributus in fumum
evanescit, cujus vocibus cura Romani pontifices usi
sint ad eosdero divinac gratiae bosies convincendos,
haud ille unus erroris argui potest, sed una cum
Augustino apostolica sedes accusanda venit, prsesertim
cum sanctus doctor illud testimonium Joan. vi
inculcarit, lanquam ab aposlolica sede adhibitum, uti
diximus ex epistol. 106. Quod si recentiores religioni
dncunt adco prsepostere de Romanis pontificibus
senlire, qui ex communi Ecclesise sensu contraC Pelagianos sententias dixere, mitiores eliam erga
Auguslinum aniraos induant, alquein eadera prorsiis
causa , ef Roraanos prsesules , et Hipponensem
antistitem benignis interpretationibus excipiant, non
illas quidem honoris gratia e proprio cerebro fingentes,
sed ab ipso Augustino una cum Fulgenlio easdera
inaudientes. Unus enim Auguslhius sibi est ad
sui intelligentiam clavis, ac suorum sensuum planus
ac sincerus interpres.§ V. Non errasse sanclum doclorcm exponentem illud
Apostoli Rom. xiv, 23 : Omne quod non est ex
fide peceatum est. Ecclesia catholica, Romani ppnlifices
ac Patres sancli Auguslini interpretalionem
approbant. "Sed rursus Morainius contra Augtistinum claraat:
1) < Perperara quoque exponit id quod ait Apostolus
Rom. xiv, 25 : Omne quod non esl ex fide pcccatum est,
quasi velit dicere Apostolus omnia opera infidelium
esse peccala, . et sine vera lide nullum posse fieri
bonum opus ; cum tamen ibi sermo sit de eo quod
non fit ex dictamine conscienliae judieantis bona fide
licitum esse id quod fit, ut ex textu ipso Iiquet, ct
comraunis inierpretatio doctorum contradicit Augustino,
qui eliam aliquot locis, ut alibi nolaviraus,
videtur hanc suam asseriionem reslringere.ad bonum
opus utile vitse sclernae consequendae, elc. Utrumquc
tamen a vero sensu Apostoli loco citato plane alienum
esi. > Ilaec ille. Nos quidem superiori capite,
§ 4, quae fuerit sancti doctoris mens de operibus io-707 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 708fideliuni indicavimus ; modo Morainii ignoranlia 1
eastiganda estj, qui eam interpretationero, quam
Ecclesia inler sacras cseremonias secuta est, a vero
sensu Apostoli plane alienam dicere non dubitavit.
Etenim exanliquo Ecclesiae ritu episcopus eos qui
subdiaconi consecrandi sunt, ita alloquitur: < Estote
ergo talcs qui sacrificiis divinis et Ecclesise Dei, hoc
est corporis Christi digne servire valeatis in veraet
calholica fide fundati, quoniam, ut ait Apostolus :
Omne quod non est ex fide peccatumest, schismalicum
est, et extra uhilatera Ecclesiae est. > In Pontificali
Romano. Ecce Auguslinianum inlerpretamentum
caiholicse Ecclesise approbatione consecratum, eiper
universum orbem orthodoxum ab episcopis inler
sacras csereraonias reciiatum.Igituruna est Ecclesise
et Augustinl de illis Apostoli verbis sententia, nempe I
ut de vera fide Chrisliana intelligantur. Yidere mibi
videor novos censores hserere, ut aiunt, ad aquas.
Si Ecclesiam catholicam perperam textum Apostoli
explicare dicant, jam vident quam gravi se piaculo
obsiringuni. At si Ecclesiae voces rejicere religioni
ducunt j’am tandem Auguslino ecclesiastica auctoritate
coacti herbani porrigant. Nec mirura Ecclesiam
catholicara ita Apostoli verba iniellexisse, eo enim
prorsus modo apostolicae sedis pontifices eadem anliquitus
interpretati sunt. Sancius Leo Magnus,
serm. 2 de-Jejunio Pentecosies, disserens de infideliuin
ac Christianorum virtutibus, ila Apostoli senteoiiam
explicat: < Aliud agit sub verilate ratio,
aliud sub falsitate deceptio. Apud nos fides justific.it
etiam roanducantem, apud illos infidelitas polluit (
jej’unantem. Unde, quia exlra Ecclesiam catbolicam
nihil est intcgrum, nihil caslum, [dicente Apostolo :
Omne quod mn est ex fi.de peccatum est, etc. > Idem
seriii..8 de Quadragesima ait: < Is vera et rationabili
purificatione se prseparat, cujus cor nulla infidelitate
polluitur, dicenle Apostolo : Omne quod non
est ex fide peccalum est. lnutilia erunt et vana eorum
jejunia quos illusionibus suis decipif mendacii paier,
et vera Christi caro non pascit. » Forte dicetis illam
fuisse privatam Leonis interprelationeni, qui ea in
re cum Augustino sensit ; docuisse illa Leonem pro
concionedisserentem, non ecalhedra contra haereses
quidquam definientem. Sed parum vos ista juvant,
dura calliolici laudatam explicationem ab Aposiolico
ore inaudierunt, nec nisi temere dicere polesiis Leo-1
nem licel non e calhedra definieniem, sed doceniem
perperam loculum fuisse. Sed babemus pontificem
Bonifacium II, qui septuagesimo a Leonis obitu anno
contra Semi-Pelagianos sehteritiam e cathedra pronuntiahs
Augustiniaiiam inlerprelationem probavit.
Etenim in epistola ad sanctum Gaesarium Arelalensem,
loquens de fide Christiana, ait: < Prseterquara
(fidem) nihil est borii quod secundum Denm quilibet
valeat operari,*sicul beatus Apostolus dicit: Omne
quod noii esl ex fide peccatum est. Quod cum ita sit,
aut nullum bonUin gralise deputabunt, si ei fidem
subtrahere mbliuntur, aut si quod bonum esse dicunt
de gratia, ipsa necessario fides erit gratise deputanAda. > At si duo Rornani pontifices non saiis auclori- ;
tatis addunt Auguslini interpretalioni, produco suffragia
quindecim Patrum doclissimorum ac sanctissimorum,
qui ex Africa in Sardiniam a Trasamundo
rege Ariano in exsilium deporlati, in libro de Incarnatione
et gratia, omniuro subscriptione, uf ex titulo
patet, approbalo, hsec tradsnt cap. 25 : < Quis audeat
illas in hoc loco gentes accipere quas consiat non
esse justificatas ex fide, curo ipse tesieiur Aposlolus
: quia Omne quod non est ex fide peccalum est ; et
quia Sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. xi)  ?
Quod si Abraham ex fide justificalum esse constat,
elc. > Hoec synodus Byzacena. Quse profecto
faciunt ut nostri Palris explicatio nisij temere censurse
subjici possit. Sed alii Patres atque antiquiB « criptores eidem inlerpretationi albos calculos adjecere.
Sanctus Prosper, in epistola ad Rufinum ; sanctus
Fulgenlius, lib. n de peccatorum Remissione,
cap. 1 ; sanclus Isidorus, lib. de Summo Bono, cap.
2 ; sanctus Bernardus, serm. 30 et 51 in Cantica ;
Jnlianus Pomerius, lib. in de Vita contemplaliva,
cap. 1 ; Facundus Hermianensis, lib. ideTribusCapitulis
ad Justinianum imperatorem, cap. 1, infine,
aliique ; ila ul si Patrum suffragia numerentur, plus
quam viginti Augustino in eadem apostolici textus
intelligentia consentiant, cum in altera interprelatione
Jonge pauciores a recentioribus nomiuentur,
nisi seraet pariter istis adjungant, a quibus lam longo
iniervalto disjuncti sunt. Et tamen audacler Morai« ius
conteslalur <[uod communis interpmtatip doctoCrum contradicit Auguslino, quasi illi Patres quos adduximus
doctores non sint, sed plebeia de fwce Saburrw !
Video tarnen Bernardum alteram etiam interpretalionem
admiltere, nerape, quod non est ex
conscienlia peecatum est, in lib. de Prseeept. et
disp., cap. 18 et 20. Yossius, vir satis suo nomine
nolus, lib. iu Hist. Pelag,, part. m, thesi 12, conatur
uno verbo Augustini inlerpretalionem cum altera
mcraorata de conscientia componere, < nempe ut
mens Apostoli sit. Quidquid non provenit ex fide
Christiana, per conscientiam ad opus applicaia, illud
peccatum censelur. > Sed nullis inierprelameniis
indiget Augustinus, qui de vera intelligentia Paulinae
senlentiae cum Juliano iitigavit. Etenim cum sanclus
doclor in primo libro de Nuptiis et coucup., caji. 3,D inilio, ubi incipii conlra Julianum dispulare, ex illis
Aposloli verbis : Omne quod non est ex fide pecculnm
est, intulisset sine fide pudiciliam non esse veram
virlutem, Julianus qualuor libros uni illi Auguitiniano
opponens, rejecta inicrpretatione sancti Patris,
alteram dubio procul de conscientia supposuii,
ul vim argumenii elideret. At Augustinus conlra
Iiosce qualuof Juliani libros e vestigio alterum de
Nuptiis et concupiscenlia exaravit, dein sex etiam
volumina ionge majori labore composuil, in quorum
quarlo, cap. 5, Juliani expositionem rejicil,suamque
• datam eap. 3 de Nupt. et concupisc. cit., constanier
defendii his plane verbis: < Testimonium illud.quod
ex Aposlolo posui : Omne quod non est ex fide p&c-709 VlNDICLE AUGUSTINIANJE. 710catum est, sicut tibi visum est, accepisti, et expo- j
suisti non ut sapit, sed ut sapis : De cibis enim Apostolus
loquebatur. Verura cum dixisset : Qui autem
discernit si manducaverit damndlus esl, quia non ex
fide (Rom. xiv, 23) , hanc peccali speciem, de qua
agebat, generali voluit probare sententia mox inferens
: Omne enim quod non est ex fide peccalum esl. >
Hsec Augustinus, ex quibus dictamen conscientiae a
fide dirigendum esse deducitur, a qua sola, ut ihidem
probat, in ultimuro finem opus refertur, quam ille
conditionem ad bonitatem rooralem operis ex omni
circumstantia perfecii semper requiril. Etenim judicium
practicum, quod dictat abstinendum a cibis
lege vetitis, dirigitur a fide, qua creduntur praecepta
illa esse servanda per ordinem ad ullimum froem.
Quare qui discernit si manducaverit damnatus est, ]
quia non operatur ex fide dirigente j’udicium practicum,
seu conscienliam, quod diclum generali sententia
probans Apostolus ait: Omne quod non esl ex
fide, a qua sola bonum opus saltera virlualiter ad
Deum referri potest, peccatum est. Neque hic audienda
est violenta interpretalio Cornelii a Lapide ad
hunc Pauli texlum dicenlis : < Augustinum cum suis
TO Qutd non est ex fide, per miosim sic accipere,
quasi dicat Apostolus, quod est ex infidelitate, vel
quod est contra fidem, quodve fit ad culium idoli,
hoc peccatum esse ; et quia sanctus Auguslinus putabat
pleraque opera ab infidelibus fieri hoc fine, scilicet
ad colendum idolum, hinc consequenter pleraque
opera putasse esse peccata. > Etenim sanctus
Pater ad veram virtutem relationem in ulti- (
mum finera necessariam adeo putavit, ut nec virtutes
propter sui honestatem citra vitium expeti
posse affirmaverii, ut fusius cap. 5, § 4, probavimus
: deficit enim illis relatio saltem virtualis
proxima in ultimum finem, eo quod eliciahtur ab
homine veri Dei cognitione privalo, ac philautise
vitio corruropantur, quae constans Augustino sententia
stetit.Dices : Igitur si omne quod non est ex fide peccalum
est, videJieet omnis aclio quse non supponit fidem
in operante, a qua in ultimum finem dirigatur, est
peccatum, eaque astruitur gerroana intelligentia verborum
Apostoli ex Patrum, pontificum ac totius Ecclesiae
calholicae inlerpreiatione, sequitur oniuia
opera infidelium esse peccata, quse tamen est 26 ]
propositio Baii ab apostolica sede loties damnata.
Respondeo nos jam superius, cap. 3, § 4, insinuasse,
procul esse Augusiini, setitentiain a damnata Baii
propositione, sed ne videamur recetiliores pontifices,
qui memoratam thesim saepius proscripsere, cum antiquis
decessoribus, imo cum ipsamet Ecclesia catbolica
committere, quae ex Apostolo docet omne
quod non esl ex fide peccatum esse, pauca liic iterom
subjiciara. In primis illa proposilio 26 Baii a plerisque
recitatur'[Possevin., verbo Michael Baius], prsecipue
vero a Suario hoc pacto : < Et ad Pelagianismum
rejicienda est iUa sentenlia : Omnia opera infidelium
sunt peccala, el philosopherum virlutes suntA vitia. » Scribit autern Turrianus in tractalu de erroribus
Baii, ad calcem tomi de Gratia, eap. 5, § 1,
num. 4 : < Sic babent aliquot bullae typis raandatse
Romse, et aliquot manuscriptse, quas ego yidi. >
Mendose aulem esse illam thesim sic deseribi certum
est : nam tanlum abest ut Pelagiani dixerint
omnia opera infidelium esse peccala, ul e contrario
potius assererent infideles pleraque virlutura opera
elicere, putantes ea ratione divinam gratiam expungere
ex Augustino lib. iv conlra Julianuni, cap. 3.
Suarez, prolegom. 6 de Gratiaj cap. 2, num. T, ail-:
< Unde suspicor in illa proposilione hypotbel.ica
deesse negationem aiiquam, seu verbum negandi,
nempe : Et ad Pelagianismum rejicienda est illa sentenlia
: Non omnia opera infidelium sunt peccala, etj) philosophorurh virtutes non sunt vilia. t At Vasquez,
1-2, disp. 191, cap. 2, ita recitat illam propositionem
: Omnia opera infidelium sunt peccata, etc. Et in
eadem bulla non semel edita Romae contra Jausenium
verba illa: El ad Petagianismum, etc, omissa
sunt. In primis damnata est illa propositio ob censuram
qua Pelagianismi'incusabat negantes omnia
opera infidelium esse peccata, et iilam censufam
primitus in bullis fuisse patet ex iis quae antiquilus
Romse editse sunt, quas eliam Turriattus, insignis e
societaie scriptor, testatuf se legisse ; quis andeat
dicere typographos Romanos propria auctoritate ea
verba addidisse ? Hsec confirmantur ex hac propositione
23 ejusdem Baii, nempe, < cum Pelagio sentire,
qui textum Apostoli Rom. n : Gentes quw legem nonQ habent naturaliter ea qum. legh sunt faciunt, inlelligunt
de gentibus fidei gratiam non habenlibus. >
Quse quidem propositio vel secundum hisloricam
narralionem accipitur, id est eos qui ita senliunt id
asserere quod itidem Pelagius affirmavit. Et in hoc
sensu propositio illa est vera, nec ulla raiione damnari
polest, nam -Pelagius jia illa Apostoli verba
explicat in epist. ad Demeiriadem, cap. 4 ; et Patres
Byzaceni, in lib. de Incarnat. et grat., cap. 5, recifata
illa Pauli seuieniia scribunt : < Quem quidera
Apostoli locum hi qui gratise contradicunt genlibus
incredulis assignare conantur. > Quod etiam tradit
Augustinus lib. iv contra Jul., cap. 3, § Ondeel Uli.
Vel eadem assertio accipilur prout censura configit
eos qui laudatum texlum de infidelibus irifelligunt,j) quasi haeresim Pelagianam eo pacto doceant, et recte
ob impudentem ceosuram,' tanquam scandalosa damnatur
eadem Baii propositio. Itaque etiam propositio
illa 26 ob censuram proscripta fuit, quae eamdem
doctrinam cum 25 continet ; oppositum enim thesis
26 probari solet ab omnibus ex textu raemorato
Apostoli Ilom. n. Respondeo 2° propositiones illas
daronari respective, et in sensu ab asserloribus inlenlo,
ut in fine bullse asseritur. Illa proposiiio 26 damnalur
respective ad 35, quse est: Omne quod agit peccator,
vel servus peccati, peccatum est. Ex qua necessario
infertur omnia opera infidelium esse peccala,
et philOsophorum virtutes esse vitia, cum illi sint
peccatores. Quare merito damnatur, ui derivata cx7ll SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 71-2hseretica doclrina rejecla in Tridentina synodo,
sess, 6, can. 7, et ab Augustino, ut coiitra Maldona^
tum ostendimus cap. 5, § 4. Respondeo lertio infideles
aliquos actus bonos elicere, ad quos a Deo
prseroovenlur, qui profecto peccata esse non pOSr
sunt. Tradit hoc diserte sanctus doctor, cap. 24 de
Gratia Christi, ubi, recitato illo Scripiurae sacrse de
Assueri [mutatione testimonio Esther xv, 11 : Convertit
Deus, et transtulit indignationem ejus in lenitatem,
cum prius prsemisisset Assuerum tunc fuisse infidelem,
et peccatorem, concludit: < Interna atque occulta
mirabilia, ac ineffabili potestate operari Deum
in cordibus hominum non solum veras revelationes,
sed eliam BONAS VOLUNTATES. » Baius vero null.os
actus bonos ex Dei gratia ab infidelibus fieri volebat,
eo quod gratiam tantum admittebat Spiritus sancli ;
inhabitantis in aniroa, qui cum in infideli non inhabitet,
hinc arbitrabalur nullum in eodem divinse
gratise auxilium reperiri. Horum testem appello Gabrielem
Vasquez, 1-2, dispul. 190, cap. 18, num.
184, ubi de opinione Baii in libro de Juslitia et virtutibus
impiorum, cap. 4 et 5, haec habet: < Non admiltebat
ille distinciionera graliae Spiritus sancii nondum
habitantis, qualem concedimus ante retnissionem
peccatorum, et inhabitantis, qualem dicimus
esse post remissionem. > Quae doclrina esi contra
Tridentinam synodum, quse, sess. 14, cap. 4, adroitlit
Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem
inhqbilanlisysed lanlum moventis. Ex his patet Gregorium
noslrum Ariminensem in hac tbesi cum Michaele
Baio neutiquam convenire. Nam licet in 2 (
.senlenliarum dist. 26, q. 1, art. 1, dicat omnia
opera infideliura esse peecala, atlainen art. 5, in
resp. ad teslimonia Augusiini, ait: < Si tamen aliquod
taliter factum, scilicet debito fine, et aliis debilis,
scilicet circumstanliis, reperiatur ab infidelibus,
dicendum est eos id iecisse non sine speciali
adjulorio Dei. » Quod in resp. ad 8, de facto in
obstetricibus iEgyptiis pueros Hebrseorum oecultantibus
faclum coneedit, nempe Deo specialiter adjuvante.
Quae etiam ibidera probat saneii doctoris testimonio
lib. 4 contra Jul., cap. 3, ubi concedit aliqua
bona opera in infidelibus ex speciali tamen Dei
gratia derivala, et admittit insuper adjutorium Dei,
seu Spirilus sancti nondum inbabitantis, quorum
neutrum Baius asserebat. Basilius Poncius, pari. i J.
Relect. de Grat., cap. ultimo, pag. 204, ait: < Ponaraus
enim id quod PROBABILIS OPINIO fert. uf dicam
in secunda parte, omnia infidelium opera esse peccata,
 » etc. Quis autem existimet virum inter Salmaniicenses
celeberrimum Baii sententiam probabilero
duxisse, prsesertim cum cap. 15 de ejusdem Baii
proposilionibus agat ? Etenim Ponciusinter principes
hujus sseculi theologos raerilo a doctis quibusque
recensetur. Huic doclissimi Palres Carmelitat ! excalceaii
Salmanticenses honoris graiia hocce epitaphium
posuere iract. m de Scientia Dei disput. 10, dub. 8,
num. 130 : < Quamvis omittere non possimus wagnum
illum virum, qui modo dum huic operi insuda,A remus, raaximo omnium dolore, et totius hujus universitatis,
imo el orbis jactura, a vivis ereptus est,
nempe magistrum Basilium Poncium Legionensem,
Augustinianse famiiiae augustissimaro prolem, et in
bac academia calhedrse primariae sacrae theologiae
meritissimum modefatorem. > Itaque cum illa propositio
: Oinnia opera infidetium sunt peccata, a nobilissimis
theologis etiam post ediiara bullam conlra
Baium defendatur,_palam fit in reeio sensu posse
accipi, a quo procul fuil Baius, unde merito eadera
thesis ab apostolica sede proscripta fuit. Maec aulem
fusius prosecutus sum, non modo ut oslenderem
summos pomifices ac lot Patres, imo ipsam caiholicam
Ecclesiam, dum illa verba Apostoli Rom. xiv :
Omnequod non esl ex fide, peccalum esl, explieantdeB fide Christiana, nulla ralione suffragari damnatae Baii
proposilioni, verum eliara ut satis molestam quorumdam
recentiorum imporiuniiaiem refellerem ,
qua crudam illam propositionera absque sensuum,
quos plures pali monstravi, distinctione daronatam
volunt.§ VI. Sanctus Augustinus nunquam censuit cogilaliones
morosas esse duntaxat peccatum veniale , ut recentiores
eidem falso imponunt.Resiaurat tamen accusationem Moraines, et allerius
erroris Augustinum reum postulat his verbis :
< Praeterea, lib. n (conlra Jul.) , cap. 10, docet cogitationes
morosas, sive deleclaliones voluntarias de
rebus venereis esse dunlaxat peccatum veniale, modo
absit consensus in opus, seu malum desiderium, velC illius periculum ; quae doctrina ab omnibus caiholicis
jampridem rejicitur, nec sine scandalo a quoquara
obtrudereiur. > Sed respondemus Augustinum
infelligendum esse de delectalione quse est sine plena
advertentia malitiae vel periculi illius, in quo casu
non esse illam peccatum morlale communis theologorum
senteniia est, tesiibus Salas, 1-2, lit. 15, disp.
6, sess. 6, et Yasquez 1-2, disp. 97, cap. 3. (Sanctus
Thomas, quaest. 15 de Malo, art. 2, ad 10 ). At
sanctum doctorem de delectatione eo modo erumpenle
Iocutum fuisse non obscure ex iUiusmet verbis
cognoscitur. < Quando in lalibus, inquit, cogitationibus
cum ALIQUA delectatione remorantur, non quidem
decernentes flagitium , sed intentionem mentis
non sicut oporlet, neillo incidat, inde avertentes,D aut si inciderit, inde rapientes. > Cap. 10 cit. Oportet
enim mentem , si eas in cogitationes inciderit,
stalim inde avertere, quod si ex defectu plenae advertenliae
non fiat (fquod saepe accidit, cum non sit in
nostra poteslate quid nobis veniat in mentem, sed
turpia quandoque irrepant, animumque repentina
deleclatione titillenl) , neuliquam peccalum morlale »
censetur. Hinc Auguslinus consulto addidit aliqua \
delectalione, ut ejus gravilatem ac vim ad peceaiunif
mprtale causandum non sulficere ostenderet. Porro
sensisse Augustinum cogitationes, seu delectaiiones
morosas esse peccatum mortale patet ex lib. xu de
Trinit., cap. 12, ubi aperte docei tales deleciationes
raorosas esse peceatum sufficiens ad pertrahendtmi713 VlNDlCIiE AUGUSTINIAN.1E. 714hominem in seternam damnationem, nisi sacramen- l
tali gratia culpa remiltatur : < Ita dici polest, inquit,
in homine uno , si delectationibus illicitis, a quibus
se continuo deberet avertere cogitatio, libenter sola
pascatur, hec facienda decernantur mala, sed tahtum
suaviler In recordalione teneanlur, quasi mulierem
sine viro posse daranari, absit hoc credere.
Haecquippe una persona est, unus homo est, totusque
damnabilur , nisi haec, quse sine voluntate operandi,
sed tamcn cum voluntate animum talibus
oblectandi, solius cogitalionis senliuntur esse peccata,
per mediatoris graiiam remittantur. > En cjaram
aperlamque sancti docloris sententiam, qui si
alibi ita locutus fuit, ut et in pravum el in bonum
sensum trahi poluerit, cur non ipsura audit Moraines
suorum verborum interpretem, sed ex semel 1
contra ipsum concepta opinione in erroneum sensum
detorquet, ut ejusdem accusandi patentiorem locum
sibi faciat ? Tales nos erga aJiorum scripta praestare
debemus, quales noslris chartis lectores Volumus,
nerape candidos, ingenuos, exlra odiura ac livorem
positos, quive ea, quse aequivoca forte excidere, congruis
interpretameniis exponunt. Cseterum quanturo
sanctissimus ille Ecclesise doctor delectationes hasce
furtim in animum irrepentes timuerit atque exhorruerit,
ex his precibus , quas in fine praaclari illius
operis de Triniiate ad Deum profudil, salis abunde
intelligitur : < Multae sunt, ait, cogitatiories meae tales,
quales nosii, cogitationes hominum , quoniaro
vanae sunt. Dona raihi non eis consentire , et si
quando roe delectant, eas nihilominus improbare, nec (
in eis velut dormitando immorari. Nec in tantum Valeant
apud roe ut aliquid in opera raea procedat ex
illis, sed ab eis mea saltem sit luta sententia, tuka
conscientia, te luenle. > Quid est in delectationibus
velut dprmilando immorari, nisi ex nbn plena adverlenlia
immorari, siculi qui dormitat, non plene advertit
ea quse fiunt ?§ VII. An sanclus Augustinus pulaverit baplismum
datum sine inientione essevalidum.Sed alio rursus errore Augustinum involvit adversarius
: < Itein dubitavif, inquil, num baptismus sine
inlentione datus per jocum et irrisorie validus sit,
Jib. VII de Baptismo , cap. 53, censetque exspeciandam
esse revelalionem, antequam talis rebaptizelur. >
Ita Morainius ibidem. Non una, sane fateor, est 1
theologorum sentenlia in explicando Augustino, ne
videatur a baptisriio necessilaiera intentionis removisse,
quam tamen necessario requiri el Florentina et
Tridentina synodus decrevere. Magister Senlehliarum,
4, dist. 6, dubium fuisse Auguslinura concedil.
At sanctus Thomas ibidem, in fine disiinctionis,
exponens textum, docei dupliciter posse quempiam
irrisorie baptizare : vel propter solam oblectationem
quam ex illa exleriori aciioue capit, non habens interim
intenlionem faciendi quod facit Ecclesia, neque
conferendi rem sacramenli, nempe gratiam , ct hoc
modo iradit nullum esse baptismum ; vel polest quis
ludicre alterum baptizare, ut intendat quidero facere
PATROL. XLVH.A quod facit Ecclesia, sed non conferre rem saeraraenti,
quod ipse falsum nuUumque arbilfatur ;'et in
hoc posleriori sensu ait esse validum baptismuin :
quare cum nesciamus quo ex his duobus intehliQtiis
inodis ludicrebaptizans alterum abluerit, exspectanda
est, inquit sanctus Thomas, divitta revelatio , ut.-docet
Augustinus. P. Macedo, lib. iv de Clavibus, cap. 8
partis primse, hanc explicaiionem subscribit, Jaudans
Augusfrai prudentiam, qui ad eam occultam cogitationeni
per ludura baptizantis detegendam, Dei
unius testimonium, qui cordium scrutator est, necessariiun
pronuntiaverit. Addit ibidem recenliores gerere
se insolenter, qui Augusfroum ob id reprelieridunt,
uli est Anlonius Moraines in suo Anti-JanseniP ,
< Iniquissimus , ait, Augustino auctor, sed non miBror, quod cum in eo libro fictus sit auctor, cum persona
decorem deposuit : Bellarminum imilari debuit
mullo se doctiorem el meliorera , qui Augustinum
intellexit et vindicavit. > Sed sauc Moraines, qui de
necessitate inlentionis ministri AugUstinura dubitasse
dicit, Bellarminum imilatur, qui lib. 1, cap. 28, in
sol. 3, arg. Kemnitii, scribit Augustinum de intentionis
necessitaie dubilasse, addens r < Nuhc aulem
res definila esl in duobus generalibus conciliis Florentino
et Tridenlino. > 'Haec tamen explicatio mibi probari nuilo modo polest:
nam in dubio repeli debet baptismus, ut coriimunis
doclorum sententiatraditexconcilioCarlhagineusi,
poslconc. Fl. Stilichonis, anno401, ubi in dubio an
puer barbarus venundatus sil baptizatus, decerniiurC esse illum baptizandurn ; expedit enim exponere
potius sacramentum periculo nullitatis, quaro horoinero
periculo damnationis ; neque dicunt Paires in
eo dubio implorandam divinara revelaiionem. Porro
illud decretura notura fuit Augustino, quo prsesenie
repetitum est cura cseteris canonibus synodorum
Africanarura sub AurelioCarthaginensi habitarum
in plenario Goncilio Africano, anno 419. Igitur non
apparente voluntate per ludura baptizantis, iteruro
est baptismus repetendus. Ila si quis Judaeus apucl
suos in scena nosira sacra irridentes esset baplizatus,
ad fidera vero vellet accedere , Ecclesia illum
baptizaret, nec revelationem exspectaret, qua Judaei
olim in scena baptizantis intenlio innolesceret.
Quando autem Augustinus eo capite 53 ait : <UtrumD approbandus esset baptismus qui sic daretur, divinum
judicium per alicujus revelationis oraculum,
etc, iinplorandum essecenserem, > non intelligif in
dubio facti, sed in dubio juris, nam talis persOna sir
baplizata esset iierum baptizanda. At de sufficientia
et valore talis modi baptizandi, ut inter dbgmata
EccJesiae cerla definilio reponeretur, exspectandarii
dixit revelationem, 11011 quidem quse alicui persooae
privalse fieret per novum miraculum, sed quse fiefet
Patribus synodi per solitas illustraliones Spiritus
sancli ; unde statim addit: < Ita sane, ut. post
me dicturos sententias, ne quid jam exploratuin
et cognilum afferrent, humiliter exspeciarcm.
>23/15 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINJ. 716Inter cseteros recentiores qui de inlelligentia hujus A
eapitis 53 Augustiniani agunt, priraas ferunt Yasquez,
part. iu, dispul. 138, cap. 4, et Lugo cardina »
lis, disp. 8 de Sacramentis in genere, sect. 3. Ego
sic judico rem ab iniiio repetendo, Occasione qusestionis
quam Donatislse de rebaptizandis iis qui ab
hsereticis baplizati erant catholicis faciebant, npnnulla
dubia de baptismo inter ipsos calhplicos
suborta fuerant, quse sanetus Augusiinus in finem
septimi et ullimi libri de Baptismo rejecil : ea vero
ibi recitat non quidem soluturus, sed posleris potius
splvenda proponens. Itaque sic caput illud 53 exordilur
 ; Sqlet/ eliam qumri ulrum approbandum sit
baptktna (juod ab eo qui non accepit accipilur, etc
Tres yero ibi qusesiiones praeclpue proppnit: priroa
est, an fallaciter et simulate tradensbapiismum vere ]
baptizat, fallens, iuquam , in Ecclesia, vel quae
putalur Ecclesia ; allera quseslioest, an fallaciter et
CUra simulatione suscipiens in Eeclesia baptismum,
vere et valide baptizetur ; postrema qusestio est, an
lum prsebens lum recipiens baptisrnum extra Ecclesiam
mimice et ludicre ablutionem peragentes, vere
conficiant sacramentura baptismi. In his dubiis non
audet Augustinus quidquam definire, sed ait: < Nobis
tutum est in ea non progredi aliqua temeritate
senteniise, quae riullo in cathoiico regionali concilio
ccepta, nullo plenario concilio terminata sunt, >
Postea insinuat, si in ea synodo sederet in qua illa
dubia solvenda essent, malle se aliorum sententias
sequi ; et si eo animo tunc esset quo erat cum illa
dictabat, ita responsurum : ad priroam qusestionero (
quidem : < Habere eos baptismum, qui ubicttnque et
a quibuscunque illud verbis evahgelicis consecratum
sine sua simulalione et cum aliqua fideaccepissent.
> Ad alteram qusestionem respondet : < Pfseteritis
majorum statulis, non dubito etiam illos
habere baptismum, qui, quamvis fallaciter accipiant,
in Ecclesia tamen accipiunt, vel ubi putalur esse
Ecclesia ab eis in quorum societale id accipitur. >
ltaque ex Augustini sententia siifficit ad valorem
bapiismi quod in allerutro tantura sit vera fides,
licet in uno possit esse fallacia ef simulatio. Pprro
non est certum an de inlehtione necessafia ad
baptismum loquatur. Naro Vasquez putat per rb simuiaius
animus, faltacia, simulatio , exclhdi veram
intenftonem aut dantis aut accipientis baptismuro. ]
Quar.e cuin dicit Auguslinus, qui fallaciler accipiunt
baptismum, idem sonat ac absque intentione. Et concludit
putasse Augustinum intentionem non esse
necessariam in dante et suscipiente baptismuro, sed
satis esse quod sit in alterutro, quae sententia modo
ob decreta conciiiorum tula non est. Sed haec explicatio
difficultatem patitur, quod Augusiinus aperte
scribit : Prmterilh majorum staiutis, non dubilo
etiam iltos habere bapthmum qui, quamvh fallaciler
accipiant, in Ecclesia tamen accipiunt. Si igitur
fallaciter accipere baptismum est sine inlehlione
recipere baptismum , majorum statutis decretum
erat recipientem sine inteniione esse vere baptizaAtum, hoc enim testafur Augustinus, qui ob decessorum
slaiula recipienlem baplismum cuni ea fallacia
ac simulatione non dubital esse valide baptizathro.
Et, superius, .loquens de dante et accipiente cum
faliacia, alt: < An plus valeut ad coniiririandum sacramentupo
illi veraces, jnfer quos agilur, quam ad
frustranduro illi faliaces, a quibus agilur el in quibu ?
agitur, et tamen si postea prodatur, NEMO EEPETIT,
sed aul excominimicando punitur illa siraulalio,
aut peenitendo sanatur. > Per TO fallaces, a quibus
agilur, iiitelliguntur danles baptismura, et per 76 m
quibus agitur, accipientes baptismum. Quodsilallacia
et simulafiQ significant carenliam intentionis, quis
npn videat communem olim in antiqua Ecclesia scntentiam
damnatam fuisse a Tridentina synodo,B nempe iion requiri rotentionem ad valorera sacramenti
 ? Augusfinus !enim majprum staluta appellat,
qpibus decreium erat fallacifer, hoc estsine intenlione,
ut explicat Vasquez, accipientem habere
yerum baptismum. liem lestatur tales cttm ea fallacia
baptizatps, si prodatur ea siraulatio, excommuliicar !,
non yera rebaptizari, quod significat illis
verbis, nemo r$petit, scilicet bapiismum, cujus opposilum
modo docet Ecclesia, quse cum definiat
baptismum collatum sine infentione esse nullum,
illqm repeti jubel. Itaque explicatio qua Augustini
dicta Vasquez interpretatur , slarc nullo modo potest,
nisi dicaraus v.el antiquos Patres. errasse , et
non rebaptizaptes eos qui cum simulatione baptis•
mum peregissent, eorumdem damnationis causamC fuisse. Vel certe TrirJentinos ac Florentinos Patres
cohtra yeluslioris Ecclesiae sententiam statuisse intenlionem
esse necessariam ad valorem sacramenti ;
qupd utrumque falsum et absurdum est. Ficlusille
Mpraines in pisputationibus theologicis, quas sub
vero nomine, nempe Joannis Martinoni, edidit, part.
III, disput. 22, seci. 3, num. 35, non sibi cohserenlem
doctrinam Augiistini arguens ait : < Cumque D, Augustinus
epdemlbcp recle, cerisuerit eumjioiirecipere
baptismum qui ficte el sine inteniione recipiendi
accedil, par fuit ratib ut non dubitaret eum quoque
non vere baplizare, qui nori serio ac sine.intentione
baptizat. > At sahctus doctor oppositum prorsus
scripsit, nam. plana sunt ej’us verba superius reciiala:
Non dubito etiam illos habere baplismum, qui, quamDtiis fallaciler (hoc est sine inlentione, ut cum Yasquio
ihterpretaiur Martinonus) accipiant, tn Eeclesia
tamcn accipiunl. Nullius’. autem minus cohserentis
sentenlioa Augusijnus auctor fuit, ut opinalur Marlinonus,
sed validum esse bapiismum dixit, et in fallaciler
accipiente e.t a faJIaciler danle.ExpJicandura igitur est quid nomine fallacise et
simulationis Augustinus intelligat, cum dici nequeat
significasse carenliam intentionis modo ex Tridentin.o
ad valprem baptismi necessarise. Itaque fallacia
et simttlatio in duplici sensu accipi possunt, vel quatenus
excludunt ihtentionem faciendi quod facit
Ecclesia in conficiendo sacraraento , vel quatenus
excludunl fidem , seu credulitatem, vel exislimafio-717 VINDICLE AUGUSTINIANJ:. 718nem de re et effectu sacramenli, qui est sanctificatio A
anirase per gratiae infusionem ; quse duo sunt valde
diversa : nam si quis gentilis velit baptizari ob lur
crum quod inde speraf a principe Christiano, fallaci
animo ac simulato accipit baptismum, fallacia lamen
et simulatione non excludenleintenfionem necessariam
ad valorero sacramenti, per quam intendit facere
quod facit Ecclesia, sed excludente rem et
effeetum sacramenli, nempe gratiam sanctificaniem.
Quare cum ex dictis contra Vasquium intelligi non
possit Augustinus de fallacia el simulatione excludeute
intentionem faciendi quod facit Ecclesia, quam
synodi ppsteriores statuerunt necessariara esse ad
valoreni sacramenti, de fallacia et simulatione eicludente
intentionem, seu credulitatem, et existimationcm
de re ei effectu Sacrameuti accipiendus esi. J
Hinc Augusiinus ad vajorem saeramenti requirit ut
qui illud fallaciter accipiunl, in Ecclesia tamen accipianl,
etc. ; et ante ait: Uirum faltens sicul in Ecclesia,
vet in ea quw pulatur Ecclesia. Qui enkn in Ecclesia
pe.lit baptismum vult sane exterius in se fieri.
quod facil Ecclesia, licet de effectu graliae nihil credat.
ldem Augustinus, lib. i de Baptisrao, eap. 12,
cum dixisset Simoni Mago in baptismo dimissa fuisse
peccala, quaerit: Quid si ad ipsum bapthmum fictus
accessit ? hocestnon habens fidem vel intentionem de
effectu baptismi , sed animo siraulato atque fallaci.
Addit : .< Quaero, si' postea fictionem suam corde
concusso et vero dolore fateretur, denuo baptizandus
judicaretur ? Quod si est dementissimura dicere, » etc.
Ex quibus patet per ficiionem illam excludi inten- C
lionem d.e re et effectu bapiismi, non vero intentionero
faciendi quod facit Ecclesia ; si enim lioc secundo
modo intelligenda esset, quomodo esset dementhsimum
dicere illum esse denuo haplizauduai,
cum ex Tridentino iilud Ecclesia modo doceat ?
Praeterea ibi opponit fallentem in Ecclesia jocanli in
mimo in suscipiendo baptismo.Quaeritenim an leneat
baptismus peraclus cum simulaiione, ulrum fallentis
ticul in Ecclesia, vel in ea quse pulatur Ecclesia, an
iocantis, sicut in mimo ? At fallens in Ecclesia et jocans
in miroo in hoc conveniunl quod ulerque non
habet fidero de effectu baptismi, qua neuter habet
intenlionem de sanclificalione animse. At differunl in
hoc quod fallens in Eeclesia serio intendit vere facere,
quod spectat externam aclionem, quod facit Jj
Ecclesia, ut et ipse censeatur esse Christianus. At
jocans in mimo vult tanlum reprsesentare.per ludum
quod facit Ecclesia , quod uon est velle serio facere
quod facit Ecclesia, sed per ludum velle irridere
quod facil Ecciesia.Verum quid ad tertiam illam difficultalem respondit
Auguslinus ? < Ubi autem neque societas ulla esset
ita credentium, neque ille qui ibi acciperet, ila
crederet, sed totum ludicre, el mimice, et joculariter,
agerelur, ulrum approbandns esset baptismus
quisic daretur ? > Respondet rem satis dubiam esse,
et ut certa definilio insynodo slalueretur, divinum
auxilium a Patribus implorandum. El quidem sanActum Patrem de aliquo dubitasse, quod modo exlra
dubium ponitur, necessario dicendurii esl. Quarido
enim ait mimice et ludicre collatum baptismum, vel
mimice et ludicre ita intelligebat ut procul iride esset
i non solum intentio de effectu sacramenli, verum
eiiam intentio faciendi quod facit Ecclesia ; vel ita
ut hsec secunda intentio minime excluderetur: si de hoc
secundo dubitavil, jam modo constat satis essehanc
intentionero faciendi quod facit Ecclesia, ad valorero
baptismi ; si de primo dubius fuit, ilem certum
modo est inler calholicos baplismum exclusa qualibet
intentione non esse validum. Profecto ex verbis
Augustini patet omnem etquamcunque tunc ifltentionem
excludi, ait enim, sed tolum luditre, et
mimice, et joculariler agerelur : siquidem si adessetB inteniio serio faciendi quod facit Ecclesia,.jam non
totum, boc est omni ex parte joculariter et ludicre
agerelur. Quis autem hanc dubitalionera Augustino
vitio vertat, nisi Moraines, parum aequus Augustino
scriptor, qui eas sanclo doctori sentenlias affricat,. quarum opposilas sine dubio idem se tenere pronunliat ?
Jureauiem Augustinus judicium sttspendit, ea
prseserlim lerapestate qua ob rebaptizationera Donatistarum
quaecunque iteralio bapfisroi per ludum dati
asserla fuisset, fideles minus rerum periti ac simplices
longa via ab schisraaticis rebaptizantibus in errorem
trahi poterant> cui periculo prudenter Augiistinus
cavit. Quod vero in votis babuit ut in plenaria
synodo res definiretur, jam definila est in concilio
Florentino, in decreto fidei post uliimam sessionem,Q et in Tridenlino, sess. 7, can. 11, dum intentio ministri
decernitur requiri ad valorem sacramentorum.
Ita Augustinus caput illud 55 concluserat i < Quanto
magis ergo nunc sine prsejudicio diligentioris inquisi•
tionis vel majoris aucloritatis illud dixisse accipiendus
sum ! > Quare sua illa suspensione sententise
nullum prsejudicium inferre voluit diligentiori inquisilioni,
quse de intentionis necessitale in utroque
cccumenico concilio summa diligentia a sapienlissirois
Palribus adhibila est, aut mqjori auctoritati
utriusque synodi necessitatem intentionis citra dubium
ad valorem sacraroenli definientis. Neque hic
sibiplaudant heterodoxi, quorum princeps est Kemnitius,
suum esse Augustinum mentientes, dum necessariam
intentionem iuficiantur ; nam plane conptra ipsos est. IUe enim dubitavit num sine inlentione
esset yalidusbaptismus ; al illi validum esse audacter
et citra ullam dubitatipnem pronuntiant. Augustinus
dixit nolle sein ea progredf aliqua temerilate
sententim, quw nullo in catholico regiomli concdio cmpta,
nulto plenario concilio terniinata sunt. At cum in
uno et altero concilio veriias illa, Augustipi leropore
occulla, poslea inclaruerit, nihileos Augustini dubitaiiojuvat,
sed ubi illeaiebat, dicluros sententiat, me
quid jam exploratum et cognitum afferrent, humililer
exspeclarem, debereni ipsi Augustini verbg. inaudientes
a duplici synodo pronunliatam sententiara sequi.
Mirentur vero recentiores Augustini ingenium, qui
ideo dubitavit de necessitate iutentionis, quia illam719 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. , 720aliquo argumento suaderi videbat: at quia nullius 1
concilii auctoritate.decrela erat, ejusdem modestiam
.laudent, qui de incerlis certam ferre sententiam recusavit.
lta ex illa dubilalione, ex qua Morainius Augusfraum
arguit, idera nobis quara maxime commendandus
venit.$ VIII. Vtrum Augustinus dixeril tellurem non esse rotundam,
nullosque dari anlipodas.' Hactenus errores quos"Angustino objecit Morainius
a sancti Palris libris propulsavimus. Adamus nobis
iriodo rerellendus esi, qui uti cseieris 'recentioribus
eruditione inferior est, ita universos in censura adVersus
Augustinum ferenda facile superavit. Hic
quOsdam errores^de Augusfrao publicat, quosMoraines
etiam opposuit, a quibus procul fuisse sanctum ■
doclorem osleudimus ; addit vero dixisse insuper Augustinum
: Terram non esse rotundam, nullosque dari
antipodas, pag. 585, cap. 3. Eadem fronle qua finxit
Augustinum negasse aniroaro esse spiritualem, liic
eumdem sanctum doctorem terrae rotunditatem ignorasse
comminiscitur. Sed illi qui absque illius textus
appellatione deAugustino, utlibet, ut lubet, quselibet
affirmare sibi licitum putavit, satis facile fuit talia
ponenia Hipponensi prsesuli ascribere. Saiie Augustinus,
lib. i de Gen. ad*litt., cap. 12, terram rotundam
fatetur : < Cum enim, inquit, toiam terram adhuc
aqua tegeret, nihil impediebat. ut aquosa et
CLOBOSA moles ex una parte faceret diem lucis pra ?.senlla,
 ex alia noctem lucis absenlia. > Et lib. xvi
de Civ. Dei, cap. 9, ubi de antipodis disserit: < Nec (
attendunt, inquil, eliamsi fflgura conglobata et rolunda
mundus esse credalur, sive aliqua ratione
monstretur, non tamen esse consequens ut eliam
ab illa parte ex aquarum congerie nuda sit terra. >
Nullus igitur in Augustino Jegitur de telluris rotunditate
error, sed ea sunl inania Adami objecta.\ Verum negasse Augustinum antipodas non ibo inBcias,
sed vulgarera bominum sententiam secutus
est. Testatur Plinius magnam litem rie anlipodis
fuisse inter lilterarum professores et vulgus. At Augusiinus
haud vulgari argumento in eam opinionem
ductus est, nempe quod periculum esset ne qui nobis
adversa vestigia premunt, in ccelura ruerent^ sed
iura ex sacra ium ex profana historia rationes consideravit,
quae sapienlissiroos quosque in eam senten- ;
tiarii traxere. Ligur ille Argonaula novi orbis invenlor
non ab uno principe circulator habilus est, cum
se ad antipodas classem ducturum polliceretur, nec,
ul arbitror, Arragoniae rex integram magno promissori
fidem pracslitii, sed quse est hominum insatiata
cupido, pauca navigia in spem orbis naufragiis objectarr,
in lucri Joco reposuit. Macrobius, lib. n de
Somnio Scipionis, cap. 9, sola conjectura antipodas
credi dixit in opposiia orbis parte, < quod propter similem
temperiem sirailiter incolilur, sed a quibus
non licuit unquam nobis, nec licebit agnoscere. > Et
qttidemAristoteles,Plinius,Ptolomseus,cseteriquehislorici,cosmographiac
philosophi veteres, quibus scboAlastici Parisienses astipulati sunt, tellurem nOnubique
babitabilem posuere, sed tantum sub zonis temperatis,
cum tamen etiam sub torrida ac utraque frigida
terram incoli certum sil. Quid quod Zacharias papa,
epistola 10 ad Bonifacium scripta anno 748, perversam
et iniquam doctriiiam vocat asserentem quod
alius mundus et alii homines sub terra sint ? El ille
quidem vulgarem sententiam secutus est. Nos quidem
ex noslrorum navigationibus ista didicimus. At
uti sapientibus illis riiajoribiis nostris, quibus litteras
omnes acceptas ferimus, vitio non dalur quod tellurem
ex maj’ori parle inhabitabilera scripserinl, neque
reprehendendus veiiit Augustinus, si eamdem terram
ex opposita parte habilari negaverit. Difficile
illi videbatur potuisse bomines ab uno Adam propaggatos in oppositam terrae parlem, Oceani immensitate
trajecta, semel navigasse, iterumque post diluvium
illuc advectos fuisse, nullamque hujus rei adeo
memorabilis mentibnem, vel in sacris vel in profanis
litteris fieri. Profecto liucusque nescitur quomodo ex
Europa illuc bis homines pervenerint. Itaque cum
ponentes antipodas conjectura tantum, quae levem
prorsus ac debilem certitudinem parit, ad id dicendum
moverentur, et Augustinus anlipodas negaverit,
omiiium historicorum fide ac antiquissima Patrum
traditione suflultus, potiori jure ille anlipodas
sustulit, quam alii astruxere. Verum non adeo opihionegansanlipodas
Augustino inhsesit, quin aliquando
admiserit ; libro enim de decem Gategoriis, cap.
10, ait: < Terra quse videtur in medio ubique subQtus est, et antipodes nostri, qui nobis dicuntur figere
adversa vesligia, ccelum super se habent. > Pater
Macedo, Vir in Auguslini lectione versaiissimus, in
volumine quod Concentum eucbologicum inscripsit,
in commenlariis ad oralionem in feslo sanctiMarci,
videtur velle insinuare Americam Augustino innotuisse,
dum non uno loco quaiuor esse partesierrse
affirmat: < Mirari Jibet, inquit, Augustinum qua.
tuor orbis partes tara perspicue nominare, quasi sua
jani aetate America detecta esset. > Sanctus doctor,
Jib. xvi de Civit., cap. 9, opinionem antipodas
affirmantem veliiti absurdam rejecit : < Niraisque,
inquit, absurdumest, ut dicatur aliquos homines
ex hac in illara pariem, Oceani immensitate trajecta,
navigare ac pervenire potuisse, ut etiam illiejj ex uno illo primo liomiue genus institueretur humanum.
> Qualuor partes dixit Augustinus, nempe
orientem, occidentem, meridiemet aquilonera. lta
tract. 118 in Joannem : < Propter quod alibi dicit
(Matlh. xxiv) , missurum se angelos suos, ut colliganl
electos ejus a quaiuor venlis ; quod quid est nisi
a quatuor partibus mundi, orienie, occidente,
aquilone el meridie ? > At liac partes in veteri orbe
probe censebantur esse, etiarosi America ignoraretur.§ JX. Ansenleniiasancli Auguslinidesimultanearerum
crealione sit erronea.Hic etiam-recenliorum querelae, imo censurae, quibus
insignem sancti doctoris interprelaiionem in cap. i721 VINDICIJK AUGUSTINIANJE. < 722Geneseos excipiunt, refellendse sunt. Magnum illud A
ingeniorum monstruro, si usquam alias in explicando
Hexamerone admirabilem subtiliiatem prae se tulit,
sed quantura inde laudis apud veteres sibi coraparavit,
tantum reprehensionis.apudrecentioressih.i contraxit,
aul plus etiara fortasse. Augustinus, quod
videbat sex priores dies queis Moyses mundura a Deo
crealum scribit, si litteraliter accipiantur, gravissimis
difficullalibus subjici, quas ipsemet in libris de
Genesi ad litteram proponit, sublilem prOrsus ac se
dignam senlentiam excogilavit, nerope dies illos intelligendos
esse mystice, juxla cognitionem angelicara
de rebus in Deo, et in proprio genere, ei j’uxta
ordinem rerum simul a Deo creatarum, dierum eliam
ordinero in angelOrum mente designavit. Hanc sancli
Patris explicationera de simultanea rerum creatione I
mystice in sex illos dies sic divisam paucis refert
sancius Tbomas part. i, q. 74, art. 2. Al, quse fuit
Auguslini modestia, hoc a seexcogitalum interpretamentum
ita doeuit, ut meliori explicationi nullum
se praejudicium aflerre velle protestatus sit: < Quisquis
ergo, inquit, non eam, quam pro nostro modulo
vel indagare vel putare potuimus, sed aliam requirit
in illorum diernm enumeratione sententiam, quse
non in prophelia Dgurate, sed in hac creaturarum conditione
proprie meliusque possil intelligi, quserat, et
divinitus adjutus inveniat. Fieri enim potest utetiam
ego aliam his divinse Scripturse verbis congruentiorem
fortassis inveniam ; neque enim ita hanc confirmo,
ut aliam, quae prseponenda sit, inveniri non
posse contendam. > His se munitum voluit adversus (
malevolorum lectorum censuras lib. iv de Gen. ad
lilt., cap. 28. Hsec sola Augustini verba solidse apologise
loco habeuda essent, nec.quidquam rursus addendum
foret pro ejusdem interpretalionis defensione.
Cselerum ex nostris scriptoribus magister
Emmanuel Cerda Lusitanus, publicus in academia
Conimbricensi theologiae professor, in suis Quodlibetis
theologicis, acerrime contra receniiorum impetum
magni Parentis senientiam propugnat, eorumque
el in censurando audaciam, et in impugnando debi*
litatem ostendit ; idem quoque prsestitit Carolus Moreau,
noster Bituricensis, in Yindiciis pacificis. Ego
receniiorum accusationes cum veterum iheologorum,
et quidem principum judiciis conferre volo, nam qui
exaclam Augustinianse sententiae defensionem desiderat,
Cerdensem legat.lgitur Ludovicus Molina, in tract. de Opere sex
dierum, disp. 1, ila de Augustini explicatione judicat:
< Exponere in eo sensu Scripturas, est sane
earum auctoritatem enervare, et ludibrio forte eam
coram infidelibns exponere. » At non ita abjecte de
Augustini inlerpretatione sensit magnus theologise,
imo Ecclesise doctor, sanclus Thomas, in 2 Senientiarum,
dist. 12, qusest. 1, art. 2: < Harum igitur,
inquit, expositionuro prima (Augustini) est subiilior,
magis ab irrisione infidelium Scripturas defendens. >
Alterum ejusdem Angelici prsecepioris textum mox
laudabo, iu quo contraria prorsus scribit iis quse deA Augustino recentior ille affirmavit. Cornelius a Lapide,
censoris personam contra Auguslinum induens,
ait: < Contrarium docent omnes alii Patres, idque .
oronino vincit simplex et historialis narratio Moysis ;
quare erroneum jam est dicere omnia uno die esse
creata. > Verum Augustino consentit Albertus, qui
ob multiplicera ac rairabilem litteraturam Magni cognomento
insignitus fuit, his plane verbis: < Sine .
praej’udicio sententise raelioris videtur Augustino con- j
sentiendum, > part. i Sumraae, q. 12, de quatuor
cosevis. Addit sanctus Thomas proxime laudatus :
< Hsec opinio (Augustini) PLUS MIHI PLACET. > Ilane,
Corneli ; sententia. illa, quam Alberlus Magnus ac
sanctus Thomas, scholasticorum lumina ac columina,
probant et sequunlur, hac aetaie erronea evasit ? QuseBnam illam synodi, qui Romani pracsules, quae doctorum
academise proscripsere ? An quia tibi luisque
displicet, erronea censenda est ? At scito recentioribus
Augustinianis doctoribus probari Cerdensi, Moreau
atque Ludovico ab Angelis, doctori Conimbricensi,
lib. v de Vita sancti Auguslini, cap. 9, ubi alios
Patres qui Auguslino ea in re consensere prbducit, ; atque in Molinam ob Patrero reprehensum invehitur.
Tertius Auguslini accusaior Arriaga claraat: < Explicatio
haec censetur ab oranibus impfobabilis, nect ego dubilo quin si Augustinum non haberet patroi num, manifeste damnata fuisset ut hseretica, > tom.■ II, in part. l, disput. 28, nuro. 40. At recentioris hu■jus voces comprimunt duo Parisiensis scholae theologi
praecipui, sanctus Bonaventura et ^Egidius RoCmanus : ille quidem in 2, dist. 13,art. 1, q. 1,scribit : < Quamvis autem haec positio probabilisesset et rationabilis, catholici taraen tractatores, quiAuguslinum secuti sunt, viam aliaro approbaveruntmagis ; » iste vero, part. l Hexam., cap. 28 : < Nonaulem, inquit, isla dicimus, ut improbemus opinio[nem Auguslini, quse est valde subtilis et solemnis. >Sed quid tandem dicat ille Augustini censor Morainesaudiamus. Ille quidem, recitans catalogum erroirum sancti Patris, Jiunc primo loco posuit: < Sensit. ille miindum in instanli creatum fuisse, etc, quodnon convenit cum scriplis a Moyse cap. i Geneseos,i ut ostendunt accuraiiores theologi, specialimqueSuarez, Molina, MAKTINON (ita semet inter accuratioires theologos recenset) , communilerque rejicitur a. I* doctoribus catbolicis, > disp. 12 Anlj-Jans., num.32. Sed non ita judicavit Dionysius Carthusianus,i dum in cap. i Gen., art. 5, scripsit: < Augustinusexcogitavit quamdam expositionem subtilem, per ! quam defendit Scripturam ab irrisione hujusraodi, eti tamen salvavit Scripturse el fidei verilatem. > Et ante• ipsiim sanctus Thomas, recilaia Augustini et altera, aliorum Patrum explicatione, inquit : < Utrumquesensum circumstantia lilterac patitur, > in 2 Senlen,tiarum cit. Nae sanctus Thomas, Albertus Magnus,, sanctus Bonaventura et ^Egidius Romanus inter acicuratiorestheologos roinimerecensendisunt ?Eruntnei illi de ultima theologorum pJebe, senatores yeroi Suarez, Molina et Martinon ? Imo omnium nobilissimi723 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 724illi sunt, quibus elSuarez et Molina assurgant, Mar- A
linon vero nec eadem cum illis die nominetur.lllud quidem principum theologicse scholse j’udiciura
de sancti Augustini interpreiatione fuit, cui
sane alii ante Augustinum viam aperuerant. Philo,
Hebraeorum Plato, cororaunem sentenliam de opere
sex dieruni non modo rejecil, verum ctiam irrislt,
libi i Allegor. inquiens : < Rnslicanae simplicitatis
esse putare sex diebus, aut uliqtte certo tempofe
raundum esse creatum. » Ex Graecis Clemens Alexandrinus,
lib. vi Stromatum, eamdem explicationem
secutus est, quam apud Laiinos nostef Augustiniis
quam maxime illuslravit. Illam eliam tanti fecere
« niyersi scholastici doctores, ut magno stttdio allaborarinl
in explicanthv sententia Augusfroi de cognitione
illa matutinad vespertiiia rerum, nempe in ]
divina hatura et in se ipsis. Ita d~e verb Augustini
sensu inter se non leviter litigant doctores scholarum
principes AlbeituslWagnus, part. 1 Sunimse, q. 12,
art. 6 et 7 ; sauctus Thomas, parl. i, q. 58, art. 6 et
.7 ; Bonaventttra ; 2, dist. 4, art. 3, q. I ; SCotus, 2,
disU 3, quaest. 9 ; ^EgidiUs, part. i Hexamer., cap.
29, el cseleri cominuiiiler, quos non sine laude in
eadem Augustini mente indaganda'iraitati surit Jesuitic*
 scholse duces, Suarez Jib. I de Opere sex dierum,
cap. 10 ; Vasquez, part. I, disput. 51, cap. 2.
Millo hic quae ex Cassiodoro, Isidoro, Junilio aliisque
in comroendationem Augustiniariae explicatioriis
adducunt Lusitani riostri docloros Cerda el Ludovicus
ab Angelis. P. Macedo, iri aliero iheologico tomo
Collationum de Angelis, doctissime sancti Patfis iri- (
terpretationera defend.it (Collal. 6, diff. 2) , ubi plures
recentiores Jaudat qui Augustini sententiam amplexati
sunt. Inlerim legendus omnino est idem Augustinus
lib. xn Gonfess., ubi a cap. 14 usque ad 52,
quo liber ille clauclilur, justara sibi apologiam pafavit,
qua suas in Moysem interpretationes suggillarites
solide confutavit.§ X. Sahctus Augustinus non erravit asserendo peccatum
originate esse causam reprobationis.Adesdum, lector ; nam immanero prorsus Auguslino
errorein objicit Adamus, dum cap. 3, pag. 584, et
cap. 6, pag. 614, scribii Augustinuro sensisse solum peccatum
originis esse causam reprobationh damnalorum.
Poslea cap. 10, pag. 667, hanc eamdem Auguslini senteniiamsequentieensuraperslringit:
<Sedsiisle.docior
(nempe Auguslinus) adderet peccatuin originale esse
solam causam reprobationis, et esse id quo ad salVatos
a damnaiis separandos movetur Deus, non soium
pro hujus opinionis defensiohe mortem oppeiere
nolo, sed credo mihi licere illara. Jiorrere, quia mater„est
illius quam Calvinus lanta impieiate ac rabie
urget cOntra Ecclesiam. » Quis autera sit isle error
Augustinianae sehtentise fiJius subticuii, sat eniin illi
fuit sahcti doctoris assertum, Calvinismi agnatione
objeeta, noii suspectum modo, sed et exosura reddere.
PofrO quicunque iste error fingatur ex illa sententia
saricti docloris. iilatus a Calvino, interrogatuin
velirri Adsimum num ex thesi sancii Augustini de re- .A pfbbatiohe &x originali solo peccato orta Calviniana !
illa opinio deducatur vere an apparenter tantum ? Si
primum dicat, tunc faciet Augustinum ex Ecclesiae
doctore Calviniara erroris magistrum, quod impium
est cbgiiare ; si vero alterum affirmet, videbit sancti
Augustini sententiara non modo reapse non esse
Calvinianae hsereseos ; ut perperam pulat, matrera,
sed neque affinem, et optime cum Calviniani erroris
confutatione posse componi. Unde igjtur, Adame,
tale monstrum firtxisti ? An quod ita Calvinistaa arbitranlur ?
sed si horum praejudicia sequeris, jam poteras
universam Augusfmi doctrinam, imo et sacros
codices compehdio horrere, nam Calvinistse, quotquot
hseresum portenta nutriunt, ne veterum patrocinio
nudati videantur, sub sacrae Scripturae atque
** Augustinianae togae quibnsdara veluti laciniis eadem
obvolvere lota arte conantur.1 0 utinam hocce Calyini effalum ex Augustini sententia
deductura proiulisses I nulla nobis ejusdem re ;fellendi difficultas esset, qui tenebras non invehi, sed
fugari solis prsesentia novimus. Sed cum nullum tale
.dogma appellaveris, ,« o silcnlio non obscure signifi1casti non esse Jllud quidero Augusfinianse sententiae
filium, sed e tuo cerehro natum figmentum, si tamen
vigiians iila scripsisli. Sed age, videamus quam longe
sancii Aiigusiini sententia de reprobatione ex solo
peccato originali orta distet ab errore Calvini. Certa ; sancto Augustino sentenlia sletit, reprobationem
supponere necessario peccatum saltem originale.1 Quare versans illa Pauli ad Rom. ix, 11, 13 : Cum' G nondum nati fuissent, aut aliquid boni egissenl aui
mali, elc. ; Jacob dilexi, Esau aulem odip habui, in
quibus verbis reprobalio Esau designatur, eamdem
peccatum originis supponere docuit. In epistola 105
ait: < Qujd oderat in Esau antequam fecissel aliquid
mali, nisi originale peccalum ?» Et lib. i ad Siipplic,1 q. 2, scribil: < Nonigifur odit Deus Esau hominem,
sed Esau peccatorem. » Quod quidem peccalum
non esse faclum a Deo, qui bonorum tantum est
auctor, ibidem pfobal concludens: < Oclit enim in eis
irapieiaicm, quam ipse non facit. » Quare nullo pacto ; Deum fuiuruni justum asseveral, si homines reprobaret
nullo i'n ipsis existente peccato: < Ut autera
odisset Esau, nisi injuslitise merito, injuslum est, ». ,.■ ibi.d. Et episl. 106 ad Paujimim : < Ilsec massa si es■** set ita inedia, ut quemadrooduro nihil boni, ila nec. niali aliquid roe^eretur, non frustra videretur iniquilas,
ul ex ea yasa rfierenl in contumeliam. » Idem
habetepist. 157 ad Optatum : « Meriio autem yide>retur injustum quod fiunt.vfisa irae ad perdiiionem,
si npn essel jpsa universa ex Adarn massst damnata.: Quod ergo fiunt inde nascendo vasa irse,, perlinet ad
debilam pcenaro. > Bjnc conira Pelagianos urget
Deuro futurum injuslum si pueros roorientes sine: p.eccato originis, licet non lorenl baptizati, damnaret,
dicens : < Bonqs est Deus, jusljjs est Deus ; po« 
tesl aliquos sijie bonis merilis liberare, quia bonusi es.l, non. gotesl quemquara sine nierilis danjnare,
. quia juslus est, > lib. m contra Jul., cap. 18. PJuri-725 VINDICLE AUGUSTINiAN/E. ' 725ma ad hoc ipsum prpbandum sancti Patris testimp-'
nia passim obvia sunt. Ergo hsec fixa constansque
Auguslino sententia fuit, neminem a Deo ante prapvisionem
peceati saltem originalis reprobari. At Calvinus
in contrariam prorsus partem ivit.dicens Deum
suo decreto Jiomines non solum reprobare ante prsevisumeorum
peccatum, verum etiaro ex divina reprobatione
hominum peccata, fieri. Id fuse tradit Jib.
iii Instit., cap. 22 et 25. Dabo nonnulla testimonia.
Scribit cap. 23, § 4: i Fateor sane in hanc, qua nmnc■ ilUgati sunt, condiiionis miseriara Dei voluntale decidisse
universos filios Adse ; atque id est quod principio
dicebam , redeundum tandem semper esse ad
solum divinse voluntalis arbitrium. > Et § 7 : Disertis
verbis- hoc exstare negant, decretum fuisse a Deo, ut
sua defectione periret Adam. > Et posiea : < Decrelum
qoidem horribile fateor, inficiari lamen nemo
poterif, quin praesciverit Deus quem exitum esset
habiturus homo antequam ipsum conderet, et idcirco' prsesciverit quia decrelo suo ordinaverat. > Idem §1:< Minime consentaneum est prseparationem ad interilum
alio iransferre quam ad arcanum consilium Dei. >
Et cap. 22, § 11 : < Si non possumns ralionem assignare
cur suos misericordia dignetur, nisi quoniam
illi ita placet, neque eliam in aliis reprobandis aliud
habebimus quam ejus voJuntalem. > Preeterea cap.
25, § 9 : < Excusabiles peccando haberi, volunt reprobi.quiaevaderenequeuntpeccandi
hecessitatern,
prsesertira cum Dei ordinatione sibi irijiciatur hujus
modi necessitas. Nos vero inde negamusrite excusari,
qiiandoquidem Dei ordinationi, qua se exitio
destinalos conqueruhlur, sua constet scquitas nobis
quidem incognita, sed illi certissima. > Hoc idem el
Copiosius repelit in libro de aeterna Dei Prsedestinatione,
pag, 917 edilionis Genevensis anni 1552 x< Quomodo autero Dei prarjscientia ei decreto slalutura
fuerit quod de libmihu fulnruffi erat, neqtte lainen
in cttlpse societatem trahendus sit Deus, quasi
trarisgressionis vel auclof sit vel approbalor, cum
ionge altius humsihse mentis perspicacia esse arcanum
palam sit, ne ignoranliam fateri pudeat. > Hinc
Zancliius, Iib. v de Nalura Dei, cap. 2, ait : < Fuit
hoc primum, quod de reprobis cOnstituif Deus ab
aiterno, nempe quorumdam homirioro ad exitium
sempitefnum destinatio, ad hoc autem ordinata fuerunt
ipsorum peceata. > Ergo Calvini senientia est
Deum Suo immntabili decrelo homines in peccata
impel ?ere ;unde reprobalioDei antecedil praevisionem
peccatorum, quse, ut aiunt, sunt effectus Ipsius
reprobationis. Sed quid pluribus ago, quasi CaJvini
opinio omhibus nota non sit, cum idemmet Adamus,
cap. 14, pag. 725, aperte id fateatur, scribens CalVinum
dicere < Deum subtrahere lumen et gratiam
neeessariara ad salulem omhibus illis quorum dam"nalionem
decrevit anie Vel post visionem peccati brigtnalis.
 » PofrO, si sancti Auguslini et Calvini sehlenliae
contradlctorle oppbnunluf, quo longiusab illo
Calvihi errore, querocurique fingas, recedere possuniiis,
quam accedehdo ad senleritiara sancti dobtoris% e diamelro cum Calvini errore de reprobatione maJorum
ante praevisipnem peccaii pugnantem ? Et tamen,
si superLs placet, ausus est Adamus eam Augustini
sententiam Calvinianse hseresi non propinquam
pubUcare, sed propinquissimani, matrem enim hsereseos
asseveravit, cum ,taroen Calvinistas valide
premat ac suffocet, Decretuiri hoc Calvinianum reprobos
in peccaia compeUens mater est omnium errorum
quos in materia de prsedestinatipne, gratia et: Jibero arbitrio Calvinus congessit. Inde enim hominis
libertas evertitur, necessilas ad peccandum imponitur,
fatale decretum Stoicorum inducitur, Deus criIminum auctor publicatur, et mille hujusmodi erroirum portenta nata suui, quorum nullum ex memorata
sancti Patris sententia derivat.B Est igitur celebris, ut ait Joannes a Sancto Thoma,
sententia sancli Augttslini peccatum briginale fuisse
causam reprobationis omnium damnatorum, quam
saepe docuit sanctus Pater, epist. 105 ad Sixtum,
106 ad Paulinum, 157 ad Optalum, in Enchifidio cap.■ 98 et 99, lib. n ad Bonif., cap. 7. Alia plurima loca
designat Gortina P* Macedo thesi 20. Augttstinum■ secuta est ejus schola, Fulgentius lib. i de Yeritate
praedest. et grat., statim post initium ; Prosper,"ad
septimam objectionerii Gallorum ; Africani Patres in
Sardinia exsules, in epistola syuodica, cap. 6 ; saa■ctus Thomas, q. 6 de Veritale, art. 2, ad 9 > unda
uti ad mentera Angelici prseceptoris eamdem defendunt
praeclarissimi Dorainicani instituti theologi, Thoi
mas de Lemos, illustrissimus Godoy, Joan. Baptisla.C Goneltus, tora. IV Glypei Thomisticij disp. 5, art. 3,
- qui priores illos ex suis doctores citat. Sed ex so« 
cietate Augustino astipulantuf Suarez in parl. i, lib. v
de Reprobat., cap. 5 ; Yasquez, disput ; 95, cap. 4,
num. 17, et cap. 9, nuro. 60 ; licet varient inter se
circa modum quo peccatum originale sit causa reprobationis:
hic enim dicit esse peccalum originale prout
est in primo parenle, quo gratise congfuse negationem
nepoiibus ttieruit ; ille vero eam vim demeritoriam
ipsimet peccato originali, prout inficit sibgulos
quosque, inesse arbitratur. Melfus Didacus Ruiz,, recentiorum erudilissimus, id ipsUm explicat ac Iate
deifendit disput. 14dePrsedestinatione, seet. 4etseq.i Sed ad objectionem Adami repellendam referam deCreium
quo Auguslini senientiam de reprobalione ex ; D peccato originali ortam theblogi societatis defendere
j’tissi sttrit a Claudio Aquaviva, prsefecto totius familiai.
Olira, ut eapite 3, § 7, diximus, impressus est liber
de Ratione studiorum socielatis, Romse, anno 1586,
universis pfopositus, ut regttla et discendi et docendi
post annuahi sex insighium doctorura societatis
disputaiionem, aciongissimum examen. !bi auteiri,
in titulo de Opiniohum delectu, reguia 6, pag. 14, propbnitur
et eiigiittr definienda-el trarJerida universae
scbolse societatis hsec pfopositio 12 : < Non solum
ex parte nOstra nulla fuit ralio seu conditio praedestihationls ;
sed lieque absolute dicendum est esse in
hostfa potestate ut prabdeslineihrir, necsalvi fient
tilli, nisi praedestinati. > Et 15 : < ReprobatiOriis,727 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTJNI. 728qua'caeteri homines excidere ab ultimo fihe permissi i
sunt, causa fuit peccatum originale. > Hsec ibi. Jamne
vides, jamne seniis, Adame, qusesit sapientissimorum
veterum tuorum tbeologorum reverentia erga Augu'stini sententiam de reprobatione ex solo originali peccatoprimitus
derivala.quam tamen, prae tua singulari
pietate, eruditione ac zelo harrere te dicis, ut Calvihiani
erroris tnatrem ? Plttrimi quidem tlieologi varios
modos excogitariint quibus eam sancti Paires doclrinam
explicarentatquedefenderent.Dominicus Bannez, part.
i.q.^Sjart.S.quinqtteexplicationesrefert.quarumnulJam
probat. Quinque etiam modos fecenset Gonettus,
cit. § 6, quos singulos in ipsorum proltabilitate relinquit.
Ego j’uxta doctrinam sancti Augustini ila difficillimi
mysterii solutionem propono, neque enim
facile est divinse voluntatis arcana rimari: ouis enim I
consiliarius ejus fuit ?Certum dogma est hominem ex peccato primi parentis
evasisse massam perditionis, ita ut seclusa
gratia Redemptoris nunquam inde suis viribus potuisset
resufgere, quod olira ab Innocentio I et Africanis
conciliis contra Pelagianos slaiutum fuit. Evaserant
igitur omnes homines in Adarao natura filii irse, subjecti
potestati dseroonis, iniroici Dei et indigni qualibet
gratia, facti olrjectum divini odii atque vindictae.
Poluisset summa Numinis juslitia, qualibet vel minima
gratia negala, in seternum genus humanum
priginali peccato. infectum perpeiua damnatione punire.
Docuit hoc Augustinus ssepissime. In Enchiridio,
cap. 99: < Universuro, ait, genus liumanum lam
juslo judicio divino in apostatica radice damnatum, £
ut etiamsi nullus inde liberaretur, nemo recte possel
Dei vituperare juslitiam, et qui liberanlur, sic oportuisse
liberari, ut ex pluribus non liberatis aique in
damnatione justissima dereliclis ostenderetur quid
meruisset universa conspersio, et quo etiam istos debitum
judicium Dei duceret, nisi ejus indebita misericordia
subveniret. > Similia habet lib. de Correptjone
et grat., cap. 10 ; lib. de Dono persev., cap. 8,
initio ; Jib.dePrsedestinatione sanctorum, cap.8. Haec
exemplo angelorum malorum confirraat cap. 27 Enchiridii:
< Et siquidem, inquit, in melius horainum
reformationem nullam prorsus esse voluisset, sicut
jmpiorum nulla estangelorum.non immerito fieret. >
Itaque in illa massa perditionis homo evasit indignus
tota serie graiiarum, quas inter primae sunt graiia j
justificans, per quam homo accedit adDeura, et
gratia perseveranliae finalis, per quam homo non amplius
polest recedere a Deo. Horao igitur ex peccato
originali incidit in privationera gratise justificantis
et in privaiionem potentiae proxime expeditae ad perseyerandum
in semel accepta gratia justificante, quaj
privaliones cum respiciant diversas formas, diversae
eliam sunt inter se, et una sine altera donari a Deo
potest, ut certum est ex fidelibus qui damnanlur, quibus
dedit Deus gratiam justificanlem, illis tamen negavitgraliam
perseverantise finalis. Hinc perseveran.liam esse ex tpeciali auxitip Dei docuil Tridentiha
synodus sess. 6, can. 22, et olim Arausicana u, can.A 10, duce sancio Auguslino, qni calholicam veritalem
inlegro volumine de DOno perseveranliae inseripin,
solidissime contra Semi - Pelagianos propugnavii.
Porro haec est differentia inler uiramque privationem,
quod privaiio gratiae sanctificantis vel esl ipsamet
formalis raiio pecpati, vel est necessario connexa
cum peccalo ; altera vero privatio, nempe potenlise
proxirae expeditae adperseverandum stat cura gratia
sanclificante: sancli enim orant ut Deus donel illis
perseverantiam, non igilur iilam babent, ul probat
Augustimis cap..23, per lotum ; alias enim non esset
speciale Dei beneficium a gratia justificationis dislinctum ;
undeper gratiam sanctificantem non tollilur
ipsa privatio potentise proxime expeditse ad perseverandurii.
Haec vero privatio est in pcenam primi pecBcati, sicuti etiam privatio suhjectionis concupiscentiae
fespectu rationis, et Iicel in baptismo niliil etldamnatianisiis
qui vere cpnsepulti suntcum Christoper bapthma
in mortem, ut ait Tridenlinum in decrelo de Peccalo
originali, quod dixerat anlea Augustinus lib. i ad
Bonifac., cap. 10 : Nulla ergo condcmnatio est nunc
his qui sunt in.Chrhtp Jeiu, non id intelligilur de pcenaliiatibus,
ita enim Joquuntur theologi, sed de culpa,
cujus nibil remanet post baptismum : illae enimetiam
post baptisinum remansere.Hanc privationem relictam esse in poenam primi
pcccati adeo.notum est in sancti Augustini sententia,
ut vel ipsi Semi-Pelagiani hoc ex Augustino supponere
solerent contra ipsuni arguentes. Etenim, cum
probare velJent Adamura,eo quod perseveranliae doQnum non acceperit, sine culpa cecidisse, solitam ac
familiarera Augustino responsionem praecludentes,
iia instabant, teste Hilario in epistola ad Auguslirium
: < Neque enira dici potest ideo non accepisse
quia non est disc-relus a massa perditionis gratise largilate ;
nondum quippe erat illa in genere humano
perdilionis massa, antequam peccasset, ex quo tracta
est origo vitiata. > Ergo supponunt, juxta raenlem
sancti doctoris, privalionera polentise proxime expedilse
ad perseverandum esse pcenam raassse peccato
originali infectsc ; cui argumenlo solvendo sanctus
doclor aurea illa tria capita de Correptione et gratia,
nempe 10,11 et 12, exaravil. In illo cap. 11 palam
concedit auxilium ad perseverandum in pcenam peccati
deesse, quod tamen non poluil deesse angelisD vel Adaroo : < Si autem, inquit, hoc adjulorium vel
angelo vel homini, cura primum facti sunl, defuissei,
quoniam non talis nalura facta erat ut sine divino
adjutorio posset raanere si vellet, non utique suaculpa
cecidissenl ; adjulorium quippe defuisset sine quo
manere non possent. Nunc autem quibus deest lale
adjulorium, jam pcena peccati est, quibus autem datur,
secundum graiiam balur. > Non potest aulem
intelligere Augustinus nisi in pcenam peccati originis
donum perse.verantise negari ; nam baptizatus, cum
primum letbaliter peccavit, caruit dono perseveranlise
in bono semel-accepto ; ergo in poenara peccali
originalis fuil a Deo denegalum. Idem tradit late cap.
8 de JDono perseverantiae, ubi quaerenti « ir quibusdam,729 V ' VINDIGIJE AUGUSTINIAN/E. 750<jiit eum coluerunt bana fide, perseverare usque ad fi- i
nem non dedit, respondet perseverantiam non esse
debitam naturae, sed esse gratiam quse polest negari ;
c.ur autem negelur, tradit initio capitis: < Ex uno
quippe, inquit, omnes in condemnationem non injustara
judicati sunt ire, sed juslam. Quiergo liberalur
gratiam diligai.qui non liberatur debitum agnoscat. >
Hanc perseveranliam tam magnum beneficium vocat
lib. de Correplione et grat., cap. 8, in fine, el hac
sola discerni electos a massa perditionis probat ex
professo cap. 8 et 9 illius libri, et rursus libro de Dono
perseverantiae, cap. itidem 8 et 9. Hinc cap. 7 de
Correptione et grat. ait : < At per hocet qui Evangelium
non audierunt, et qui eo audito in melius commulati
perseveranliam non acceperunt, etc., non
sunt ab illa conspersione discreti, quam constat esse J
damnatam, euntibus omnibus ex uno in condemnationem.
> Et postea slatim : < Abillaperditionismassa,
quae facta est per primum Adam, debemus inielligere
neminem posse discerni, nisi nuod hoc donum babet,
quisquis habet, quod gratia Salvatoris accepit. >
Igitur ex Augustino ex Adae peccato incidimus in privalionem
doni perseverantise, quod graluito tantum
a Salvatore prsedestinatis donatur. Privatio vero hujus
tam magni beneficii est causa damnationis illativa ;
quicunque enim caret dono perseverantiae damnabitur ;
nnde aperte deducitur peccatum originale esse causam
reprobationis. Uno verbo concludo : Carehfia doni
perseverantise est causa damnalionis, sed peccalum
originale esl causa carenlise doni perseveraiuiae,
ergopeccatum originale est causa damnationis. Minor (
est Auguslini, et superius etiam probata est, quia per
peccatum origioale hoirio est indignus tota serie gratiarura,
et licet sit baptizalus, adhuc babet privalionem
doni perseveraniiae, quae est spcciale Dei beneficium.
Major non ita inlelligenda esl quasi illa carenlia
sit causa per se damnationis, sed lantum tanquam
non removens probibens, homo enim justificatus, si
tentalione gravi pulsetur, el stel sub privatione potentiae
proxime expeditse ad perseverandum, infallibiliter
succumbet, ni Deus speciali auxilio doncl vim
perseveraodi, quod auxilium, cum ex primo peccato
non debealur homini, jusle a Deo negari potest. Vide
quse disi superius, cap. 3, § 6.Hsec sentenlia de reprobatione ex peccato originali
orfa deducilur etiam ex epislola synodica Pa-X
Irura Africanorum in Sardinia exsulura, ubi cap. 6
inquiunt: < Dixisiis itaque quod, Esau et Jacob necdum
natis, Jacob per misericordiam gratuitam eligitur,
Esau autem originali peccato detentus juslo j’udicio
Dei est odio babitus. Illi e contrario dicunt
in Esau figuram esse populi Judseorura ex futuris
malis operibus condemnandi ; in Jacob yero figurara
esse populi genlium ex fiitiiris nperibus bonis
salvandi. Haec duo, quae singula proponitis, bonum
cst, ut catholica consensione jungalis. » Iiaque per
ipsos catholicnm est dicere Esau originali peccato
deienlum justo judicio Dei esse odio habitum. At
cap.7 scribunt: < In Esau vero judicium jusise seve*A ritalis oslendit, qui sacramento quidem circumcisionis
oclavo die secundum tenorem divinse conslitulionis
acceplo, reatu peccali originalis caruit, sed
per nequitiam cordis in hominis terreni vetustate
permansit, illius ibi judicio derelictus, qui gralis
salvat jusieque damnat. > At Esau non est detentus
originali peccato secundum reatum, ergo secundum
aliquid ab ipso originali jcausalum, est enim derelictut
judicip Dei.quodest carere dono perseverantise
 ; nam, ut supra inferebam, permissio primi peccali
actualis fit justo judicio Dei negantis donum
perseverantise in bono justilise per baptismum acceptae ;
at ex Augustino illud donum negatur in pcenam
peccati non actualis, nam de primo peccato
actuali loquor ; ergo in poenara originalis. In eadcm* » explicatione est sanclus Gregorius papa, in psal. ci,
ad versiculum : Quia cinerem tanquam panem manducabam ;
sic enim ait: < Et cum juxta Apostoli sentenliam,
Neque valenth neque currenlh, sed mherentis
sit Dei, alios qui corruerant misericorditer erigit,
alios qui slare videbantur, cadere j’uste permillil.
Ex peccato namque priroi parentis accepimus ut ne
in ipsa justitia stabiles esse possimus. > Quod idcm
esl quod dicebam, subiisse nos privationem potentise
proxime expeditse ad perseverandtim, quse non
auferiur nisi ex speciali auxilip Dei. Lege sanctum
Prosperum in Resp. ad 7 Gallorum.Igilur praecipuae poenae relictse ex peccato originali
sunt concupiscerilia et privalio potentiae proxime
expeditae ad perseverandum. ConcupiscentiamC relictam esse ad agonem dogma fidei esi, ex Tridenlino
in decrelo de Peccato originali, qua de re eleganter
Augustinus lib. H contra Jul., cap. 4 :< Contra
quam regeneralus, si j’am ratione utitur, illo spectante
atque adjuvante velut in agone confligit, quia
virlus in infirmilate perficitur, dum contra hoc nostrum,
quod a justitia deficit, illo nostro, quod ad
justitiam proficit, dimicatur, ut vincenle profectu
totiim surgat in melius, non vincente defectu totum
vergat in pejus. > Ideo vero haec ptigna poenalis nobis
Dei judicio relicla est, ut homo, propriam infirmitatera
cognoscens, elationem illam, qua olim in
paradiso contra Dominum superbivit, deprimeret,
alque divinum auxilium supplex implorarei, Audi
Augusfrauin lih. iv conira Jul., cap. 2: < Sed quia in" ista humana miseria pejor hostis est cavenda superbia,
ideo nimirum non penitus exsiinguitur in carne
coiilinenlium sanctoruin illa concupiscemia, ut cum
pugnatur adversus eani, periculorum suorum animus
admonealur, ne securus infletur, donec humana
fragilitas ad tantam perfectionem perveniat sanilalis,
ubi nulia putredo Iasciviae, imllus lumor superbiae
formidetur. > Idem pariter diccndum esl de privatione
hnjus potentise proxime expeditse ad perseverandum,
nempe reliclam illam ad agonem et ad
humanam superbiam contundendam, unde concupiscenlia
et privaiio isla veluti foederalse homini irtsidianluf,
ac mutuo se juvant: ex concupiscentia
enim inclinante ad peccalum impotenfia bt infirmita »731 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 732slandi in boho prpposito justitiae fovetur. Dpcet hoc,
eleganter auctor iibfi ji de Vocaiionfe gent., pap. 28 :
< In caHeris vero, inquit, bominibus donec caro concupiscit
adversus spiritum, et spiritus adversus carnem,
et donec spirittis quidem prottiptus est, caro
auteni infirraa, incommuLabilis aiiimi forlitudo nott
pofest reperiri, quoniam non hujus, sed alterius
vilae est vere peffecta et secufa feliciias. In pfseseritis
autem agohis iiicerto, ubi tota vita tentatib
est, et ab insidiantisuperbia nec ipsa est iula Victoria,
mulabilitaiis periculo non caretur. Et licet innumeris
sanctis suis donet virtutem persevefandi
usque in finem divina protfectio, a nullis tamen.aufert,
quod ipsis repugnat ex ipsis, ut in oMnibUs
studiis eorum atque conafibus seriiper inter se nolle
et velle decerierit. » Hocipsum docuefat sahctus ;
Pater lib. de Doho pefseveraritiaB, cap. 8, ubi, respbndens
quaereriii cuf fldeli Deus" defiegei dOriUrii
perseverantiae, ait : < Deus aufem melius esse judi^
cavit miscere qttosdanl non pefseveraturos certo
humero sancloruin suorum, ut qhibus non expedit
in hujus vitse tentaliohe securiias, non possinl esse
securi, muitos enim a perniciosa elatione reprimif,
quod ait Apostolus : Quaprapter qui videtur itare,
videalne cadal (l Cor. x, l2). Voluntale enim suacadit
qui cadit, et yoluntate Dei slat qui stal, > etc.
lliiic qttsecunque coiitra hanc privaiionem objici solent,
eodem profsuts hiodo soivehda sunt ac iJla quse
contra poenalitatem concupiscentiae Peiagiani Augustirio
blim opponebaht.Expedienda hic est difficullas, ttnde tradiia Augus- i
tinianae seritentise expJicalio maxime illustrabilur.
Carehtia, inquiunt,dOni perseverantise fuit inAdamo,
nam perseverantiae donum, ait Augustihus in tib. de
Correptiorie et graf., cap. 11, si habuhsei, persevefaise( ;ergb
privatib doni pefseverariliae rion est pcena
peccati, quippe quae fuit. etiarii in Iiomine anle pecciium.
Hoc afgh.menlum olim Semi-^Pelagiani Augustihoobjiciebant
in iaudatb I'ib.,capMO'j ubi de Adamo
ihqttiuui: < Nori efgb habuif iri iUo bono pefsevefairiliam,
et si noh liabuit, nonutique accepit. Qubjmodo
eriim ei accepissei perseverantiahl, et hoh pefseyerasset ?
Pofro, si propferea rion’ habuii quia noh accepit,
quid ipse rion persevefaridb peCcavit, qui pefseveraniiam
hoii accepit ?"NeqUe ehim dici polest ideo
hori accepisse qula nohest discrefus a massa pefditiohis
graiise lafgitate :* nondum quippe brat ill§ in
geriere httmaho perditioriis riiassa, aritequafti peccasset,
ex quO tfacfa est origo vitiaia. > Nbllum ,'afgumehtumi
neijue sUbtilius heque opefosius isto soiuiuin
uriqttam fiiit ab Augustirio, ut summi Ihgenii
yires omnes eidem diiuendo impehdisse videatur.:
trif eniro capiia in IiBro de Corr.epiiohe. et gratia infegrse
, responsioni insum.psii, quorum sumroa est:
.Adaifium. habulsse auxiilum Dei, quo proxime et expedlte
potbfat perseverare, sed ita iit, perseverantja
actualis reposila esset.fn usu liberp ejusdein ponendp
,.ab ipsamet yoluiitate Adami, quara j>ef modum haMlus
adjuyabat. Ad, hoc expiicandum ibidemduo illaA capita 11 et 12 scripsit ; ijnam et alteram sententiara
dabo, ne universa huc transferam : < Ut ergo, inquitj.non
acciperet hoc donum Dei, id est in bono
perseverantiam . pri.mus Jiomo, sed perseverare vel
non perseverare in ejus reJinqueretur arbitrio, tales
vifps habebat ejus volunias, quae sine ullo fuerat
jnstituta peccato, et nihii illi ex se ipsa concupiscentialiter
resistebat, ut digne tantae bonitati et bene
viyendi facilitati perseverandi committerelur arbitrium ;
> cap. 12. Et cap. 11 scribit: < Tunc ergo dederat
hpmini Deus bonam voluntatem, in illa quippe
eum feceral, qui fecerat rectum. Dederat et adjutorium,
sine quo in ea non possetpermanere.si velJel ;
ut autero vellel, iu ejus libero reliquit arbitrio. >
Uaque Adam non indigebat dono actualis perseveBrantise, quia. habebat adjuiorium, quo per niodum
habitus iner.H jlli potenlia proxime expedita ad perseveranduro ;
unde Auguslinus in fine cap. 12 ait:< Cttm el volulilas primi horainis forlis el sana in
bono ampliore non perseveraverit habens virlutem
Jiberi arbitrii, quamvis non defuturo adjulorio Dei,'
sine quo non posset perseverare si vellet : non taroen
tali quo in illo Deus operaretur ut vellet. Foriissimo
quippeJimisii, aique permisit facere quod vellet.
> Quare Adamo nil defuit ex parte Dei ad hoe
ut possel perseverare, sed sibi nolens defuit ; nam
:&■ voluisset,,facilljme perseverassel. Addil Augustinus,
si Deus hoc adjulorium denegassef, Adamum
itemque angelos.non sua culpa casuros fuisse, ralioneroassignaBS
: < Adjutorium quippe defuisset.sine€ quomanere non possenl. Nunc aulem quibus deestlaie adjutorium, jam pcena peecali est, quibus autemdalur, secundum gratiam datur, non secundumdebiium. > Ergo donum praebens potenliam proximecxpediiamadperseverandumlraditumfuit Adamo, itautcarentia-perseverantiae actualis non potuisset illiimputari culpae:, si-eo adjutorio carnisset ; Cseterumex peccato perdidit sibi et nobis hoc auxilium con1stituens potentiam proxime expeditam ad perseverandum.Quareprivatio bujus potenlise in nobis est' pcenaprimi peccaii, riam secundum gratiam datur,' tien secundum debitum. Tanta vero per peccatumAdse contractaestimpoientia ad proxime expedite' perseverandum, ul si idem omnino adjuloriumquod1 datum fuit Adae ad perseverandum, nobis in stalu na'D turae lapsae donaretur, non esset sufficiens ad amovendamillam impolenliam perseverandi, ut docetsanclas doctor prope finem cap. 12, haec tradens:< Si in tanla infirmilate vitae hujus, in qua tamen
infirmitate, propter elationem reprimendam perficii virlutem oportebal, ipsis relinqueretur voluntas sua,utin adjutorio-De^ sine quo perseverarenon possent,manerenl sijveilent, nec Deus in ejs operareturut vellent.inler.tpt et tantas tenlationes, infirmitate■ *ua volunlas ipsa succumberet, et ideo perseverarei non possent, quia deficientes inlirm\iate nec vellenl,i aut non ita, vellent,inlirmitate volunlalis ul possent. >Ex bis patet solulio propositi argumenti, negandumi est enim antecedens, ut inielligalur de careplia po-/bS VINDIGLE AUGUSTINIANiE, 734tentiae proxime expeditse ad perseverandum ; hsec
enira privatio in Adamo non fuit, qui habebat adjutorium
sufficienlissimum ad perseverandum ; soluraque
ilU velle suum defuit. At ipse et sibi et toti generi
huroano subsecuto talis polenlise privationem
intulit, cujus occasione tanla crimina committuntur.
Hanc doctrinain fusius explicavi superius cap. 3.
Gregorius Ariminensis, in 2, dist. 26, q. 1 et2, idem
ex Augustino docet.Objiciunt plures , qui iicet peccatum originale in
iis quibus non est remissum concedant esse sufficiens
moiivum reprobationis, in baptizalis lamen id nullo
paclo dici posse existimant : nam peccatum remissum
non potest esse causa cur homo damnetur,
non esset enim remissum si propter illud morte
perpetuaplecterelur ; baptizato vero est remissum
originale peccatum, et propter iilud nulli pcense est
subjecfus ; nec polest componi volunlas remittendi
peccatura cum voluntale damnandi, el illud
aefernum puniendi. Sane Trideniinum, in deerelo de
Peccato originali, statuit nihil damnationis esse iu
baptizalis ; essel aulem multum damnationis, si inesset
aliquid dignum puniri pcena aeterna. IIoc argumenlum
pariter Semi-Pelagiani contra sanctum Augustinum
adducebant ; nam cumilleassereret peccalum
originale esse causam cur homines universim
fuefint reprobali, quos diviua praedeslinalio suos non
fecerat, inferebant boc absurdum ex Augustini sententia,
quod ab eisquinen sunt prmdeslinali ad vitam,
non auferat percepla baplhmi gralia originale peccatum.
Haec est enim secunda objectio Gallorum, qua
doclrinam sancti Patris, teste Prospero, suggillabant.
Respondeo peccatura originale intulisse pcenas proprias
ipsius naturae, et has per twptismum non remitti,
quarum praecipuse sunt concupiscenlia et privatio
potenlise proxime expeditse ad perseverandum
in accepta justitia, et sic nihil daninalionis reraanet
in baptizato, prout damnatio cnlpam significal, non
vero prout dicit poenam. Nam ibidem docel sancla
synodus remanere concupiscentiam, quac ex peccato
est el ad peccalum inclinat. Nullo vero pacto concedilur
hominem baptizatuin damnari propler peccalum
originale formaliter, et esse ralione iilius ut causse
proxirose reprobatum, sed dicimus radicaliter peccalum
originale esse causam reprobationis fidelium
qui damnantur, quatenus exillo ortum habuit privalio
poientiae proxime expeditae ad .perseverandum,
sub qua prseciso auxilio speciaU Dei horno sajutero
non consequiiur, sed labilur in peccata ob qu.ae
proxime el formaliter a Deo damnatur. Neque enim
negamqs Deura reprobare aliquem ob peccata actualia,
neque dicimus Deupi prius reprpbare propter
originale, deindeeliam ob actualia.ut opponitJoannes
a Sanctp Thoma, disp. 10 de Reprob., art. 2, num,
30 ; sed asserimus Deum immediate daranare pcena
seterna horoinem ob peccala actualia, in quae incidit
ob impotep.tiara perseverandi, seu ob privaiionem pqlentise
proxime expeditse adperseveranduro.quae est
poena humanse nalurse reltcta ad agonera ex peccatoA Adse. In baptismo vero remiltitur culpa et poena deJiita
personae quse peccavil, non poenalitas inflicta ex
primo peccato ipsi naturse, quod exemplo concupiscenlise
diximus fieri manifestum. Quare ob peceata
actualia homines damnari concedit sanctus Pater
cap. 13 de Corrept. et grat., in fine, ubi de reprobis
loquens: < Aut enim, inquit, jaceni sub peccato
quod originaliter de gencratione iraxerunt, et cum
illo hseredilario debito hinc exeunt, quod non est
regeneratione dimissum, aut per liberum arbitrium
alia insuper addiderunt, etc. alii magis, alii minus,
sed omnes mali, ei pro ipsa diversitate diversis suppliciis
iudicandi ; aul Dei gratiam suscipiunt, sed
temporaies sunt, nec perseverant ; deserunl, el deserunlur.
Diroissi enim sunt libero arbitrio, non acficeplo perseveranfise dorio, judicio Dei juslo et oeculto.
> Lege cap. 93 Enchiridii. Ex quibus colligo
taxationem poense dependere a peccalis actualibus
in quae homo labilurquia deserit Deum ; deserilvero
quia est dimissus libero arbilrio, non acceptp dono
perseveranliae, judicio Dei jusio, nempe Jn pcenara
peccati originalis. Cseterum homo bapfizatus, licet
habeatillam privationem doni perseveranlise, el non
sit dignus hanc habere, quia non dalur secundum debitum,
noi) est tamen diceudus illa indignus, seu
habere debitum non habendi, quomodo sunt peccatores,
sed tantum non habet debitum babendi, quod
debilum habebat Adam, unde non esse hujiis poienlise
proxime expeditse ad perseverandum noripotesj.
dici sola negatio, sed vera privaiio, quia est caCrentia doni alias debiti naturse prout elevatae ad iinem
supernaturalem.Hactenus haec pro explicanda sententia sancli Augusfrai
insinuata sinl, .pluribus enim eamdem sententiam
et exponunt et defendunt eruditissimi ilieologi
Ruizius et Gonetlus laudati. Unde nescio quo
panico tiinore perculsus illam Adamus liorruerit,
accusans eamdera tanquam malrem Calviiiianre haereseos ;
quod quidem atlentius considerans, arbitror
iilum iniellexisse errorem saiis notum, nempe in
baptizatis vere remanere peCcatum originis ; etenini
si ppst baptismura adhuc fidells potest reprobari ob
peccalum origjnis, non igitur estdeieturo el.remissum,
CumaliqUidremaneatinrenaiisobquodaelernuradamnentur.
At haec erat vetus calumnia, quam SemiI) Peiagiani, ut ex Prospero diximus, Augustinianse sententise
inferebant, a qua eamdem procul esse oslendimus.
Longe vero abesi sancfus doctor a Calvinislarum
sententia : isti enim pulant ipsam concup.iscentiam
esse formaiiter peccatura originis, quae
cum remaneat post baptismum, dicunt non ftiisse
deletum peccalum, sed tectum et non imputatum.
At sanctus doctor non consliluit in ipsa concupiscentia
essenliam peccaii originalis, sed in reatu et macula,
quae tota deletur in baptismo. Unde Iib. n de
peccatorura Meritis, cap. 28, Joquens de concupiscenfia,
ait: <Non sic manet in.merobris eorumqui
ex aqua el Spiritu renati sunt, lanquam non sit ejus
facla reroissio, ubi omninp plena et perfecta fit re •735 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 756missio peccalorum omnibus inimicitiis interfectis
quibus separabamnr a Deo. » Lege Bellarminum
tom. IV, lib. v, de Amissione gratice, cap. 8, id ex
Augustino erudite probantem. Hoc ipsum taraen melitts
ac fusius explicat P. Macedo iib. IV de Clavibus
Pelri, cap. 5 et 7. Non est igitur cur Adamus celeberrimam
sancli Patris senteniiam Calvinismi insimulet,
cum Calvinus hac in re Jongius ab Auguslino,
si quis alius abierit. Sed transeamus ad alia, suique
consilii causas adversario dimittamus.| XI. An erraverit Augustinus docens occhionem
gro.ssatoris morth inlentanth non esse ticilam.Ultimum quem sancto Patri errorem objiciunt in
exaraen vocamus ; inquiunt enim eumdem dixisse
liaud licitum esse occidere grassatorem qui nobh velit
vitameripere. Est Adami contra Augusiinum accusatio
cap. 3, pag. 585. Disputat AUgustinus, lib. i de
Libero ArbitriO, cap. v, possintne citra culpam inlerfici
hoslis irruehs, vel insidiaior sicarius, sive pro
vita, sive pro libertate, sive prp pudicitia ? Postquattl
dixit Jege Romana grassatores posse impune occidi,
dum vilam alteri stricto mucrone auferre tentant,
ait: < Legem quidem non reprehendo quae tales permillif
interfici, sed quo paclo istos defendam qui
iriterficiunt,.non invenio. » Ex his Auguslini verbis
in varias sentehtias gravissimi scriptores abiere.
Multi putaruut Augustinum negasse esse licitum occidefe
invasorem etiam cum moderamine incttlpatae
lulelae, qudrttm nonnulli, {tanti docioris auctofitate
nioli,, eaihdero serileniiam subscripsere, Vel saltem
probabilem existimarunt. Augustinus Triuhiphus Anconitanus,
insignis theologus Augustinianus, in Jibro
de Potestate ecclesiastica, qusest. 52, art. 3, ponit
et probat lianc condusiOnem : < Puto quod culpa sit
hominem occidere ne ipse occidatur, quacunque
ineviiabili nccessitate hoc fiat. Ad hoc est (addit) 
auctofitas Augustini in pluribus locis ; primo de Libero
Arbitrio dicentis, » etc. Toslatus, illud ingeniorum
'roonstrum, iri cap. v Malthaei, v. 9, p. 109, recitata
sententiaTriumphi, et opposita quae est comraunior,
ait: < Uiraque isiarttm positionum videtur
aliqualiter rationabilis, maxiine fcura ista secundh
aliquaiiter videatur esse de inlentione Auguslini. >
Yasquez, cap. 2 de Reslit,, dub. 6, num. 18, Augttstinum
eam senteriliam secuium fuisse affirmat,
quam, iriquil, quidam ex canpnisth amplectunlur. Molina,
disput. 3 cii., num. 3, ait: Vehemens suspicio
esl, Augustinum ejus fuisse senterilim. Gerson pro eadem
senteniia refertur in tract. de Eucharisiia ;
certe part. u Compend. theolog., in exposiiione
quinti prsecepti, ait : < Dicunt quidam quod nullo
modo licef occidere eiiam defenderido, maxime autem
viro perfecto, et haec Videtur esse opinio Ahselmi.
> Ubi etiam recitat contrariam opinionem,
neulram vero rejicit. Sequuntur Accursius et Glpssa
superl. Vim vi, ff. deJust. et jure. Richardus insuper
a Saricto Viclore et Almaynus citantur a nostro
Salonio. Quare nbn solus fuit in ea senlentia Auguslinus,
sed habuil sectatofes et iheolops et jurisAcorisulios, apud quos plus ponderis unius Auguslini
auctoritas valuit, quam vuJgaris aliorum opinio.
Antequam tameri sancli doctoris sentenliamexplicem,
moneo haud opus fuisse nonnullos tanta diligeniia
utriusque juris lestimonia conquirere, queis invasoris
occisio cura moderamine inculpatse tutelae conceditur,
uno enim verbo jam olim responderat sanctus
doctOr cap. 5 laudato : < Legem quidem satis video
esse rounitam contra hujusceroodi accusationem,
quae in eo populo quem regit, minoribus malefactis,
ne majora commilterenlur, dedil licenliam ; iiiulto
enim mitius est eura qui aiiense vita: insidiatur, quam
eura qui suam tuetur, occidi. > Ubi quaerit anhoroines
quibus civiles ieges invasoris occisionem permittunt,
aliqua vehemenliore ac secrethsima legeB teneantur tales noh occidere.Sarictus Thomas, 2-2, q. 64, art. 7, nolens discedere
a saneii Augustihi senlentia, neque item a communi
opinione, dislinguit unum et alterum roodum
quo quis se defendens potest invasorem occidere.
Potest enim quis habere lanlum intentionem se defendendi,
licet inde ex accidenti sequatur mors invasoris
 ; vel potest intendere occisionem aggressoris,
vel tanquara medium vel tanquam finem, ut exponit
ibi Cajetanus. Potesl hoc explicari exeroplo saiis
apto. Prsecipit medicus scindi venam infirmi, ut
eraissione sanguinis curetur, licet sciat infirmum ex
lali emissione passurum deliquium, quod revera ipse
nollet si alitcr infirmus curari posset. In hoc casu
medicus vult salutero infirmi ul finera, emissionemC sariguihis ut medium, deliquium nullo pacto intendit,"
nisi uf quid consecutum ex accidenti praeter
suaro intentiottero, in quod tantum malerialiter consentit.
Ita hoc secundo raodo potest aggressus occidere
invasoreM, nullo vero pacto potest intendere
roorlem grassatoris irruentis neque ut medium, neque
uli finem. Et hanc esse mentem sancti doctoris
recie ostendit Salonius in fine arf. 7, eamdemque
explicat Tbslatus cilalus. Quare sanctus Thomas, in
resp. ad 1, scribit Augustinum intelligendum esse
de intenlione occidendi aggressorem, non vero si
intendat directe conservare propriam vitam, nam
talis aclus 
csede polluti Biint ?»Et antea: < Non enim
non habet, inquit, rationemilliciti, cum hoc
sit cuilibet naturale, quod se conservel in esse, quantum
potest. Omitto hanc sententiara vix posse in
praxim reduci ; qtiis enim surgente ira, animoque in
sui defensioriem subito erecto, illam intentionem
habere potest ? quod Salon, Molina aliique adnolarunt.
Certe illa" explicaiio non est ad mentero Augustirii,
cum tamen, inquit Molina tora. IV, disp. 3,
num. 5, Forlatse Auguslini testimonia D. Thomam
imputerini ad asserendum aggressum non posse iniendere
mortem aggressorii : nam Augusiinus oceisionera
aggressoris inde esse malam probai, quia oritur
ex cupiditate servandi vitam, quse non debet
amari, sed conlemiii : < Quomodo eniin , inquit,
apud eain (divinam providentiam) sunt isti peccato
liberi, qui pro iis rebus quas conteroni oportet humana737 V !ND1CI ;E AUGUSTINIANJE. 738,ex eos cogit occidere, sed relinquit in potestale ; I
iberum eis itaque est neminem necare pro iis tebus
quas inviti possunt amittere, et ob hoc ainaie non’
debent. > At sanctus Thoroas vult ex instinctu nalursc
amare unumquemque suara vitani quantum
polest, ex quo amore sequilur defensio ad illam
conservandam etiam cum morle insidianlis. Porro
inter illa quae contemni debent, ibidem vitam reponit
Auguslinus, eo utens dilemroate de vila animae,
dum corpus inlerimitur : Si auferri potest, contemnenda
esl ; si non polest, nihil meluendum. El Angelicus
doctor illam intentionem ex ira contra hostem
infici inalitia opinatur, at Augusiinus nimia concupiscentia
et immoderato araore erga se occisionem
illam vitiari existimavit.Sedjam videndum est undenara Auguslinus in ]
eam senientiam descenderit. Ille quidem, cura originem
mali, quam conlra Manichaeos disputans ihdagabat,
a libidine seu prava cupiditale derivari staluissei,
omnia maiefacta, inquiens, non ob aiiud mala
esse nisi quod tibidine, id esl improbanda cupiditate
fiunt, cap. 4, postea quaerit cap* 5 : Olrum vel liostis
irruens, vel insidiator sicarius sive pro vita, sive pro
tibertale, sive pro pudicilia sine ulla interficiatur libidine
 ? Respondet occisores invasorum non esse ab
hacpravacupiditale immunes : Quomodo possum, ait,
arbitrari carere islos libidine, qui pro iis rebus digladianlur,
quas possunt amiitere inviti ? etc. At statim
objicit sibi Romanas leges permittere aggressorem
impune occidi, quod autem lege licituin est peccalum
nullo modo esse potest. Respondet tales quidem (
non teneri reos fege principum temporali, sed aliqua
vehemenliori acsecrethsima lege. Quomodo enim apud
tam sunl isli peccalo liberi, qui pro iis rebus quas contemni
oporlet, humana cmde polluli sunl ? His ita constitulis,
tola rei difficultas in eo erat ut Augustinus
rationem daret cur apud leges civiles oceisor invasoris
non esset bomicidii reus, sed bene apud legem
aeternam et immutabilem. Ad hoc vero probandum
sanctus doctor reliquum illius libri impendit, cujus
suromaest : Lex aeterna vult omnia esse ordinatissima,
cap. 6 ; unde fit consequens ut homotn seipso
ordinatissimus sit, cap. 7. Cum vero habeat homo
plures motus cum belluis communes, nam appelere
votupiates corporh, et vitare moleslias ferinw vilm
omnis actio est, cap. 8, < Hisce moiibus animae cum ]
raiio dominatur, ordinatus homo dicendus est. Non
eiiim ordo rectus, aut ordo appellandus est oronino,
ubi deterioribus meliora subjiciunlur. Ralio isla ergo,
vel mens, vel spiritus cum irrationales animi motus
regit, id scilicet dominatur in horoine, cui dominalio
lege debetur ea quam aetemara esse comperiraus.
Cum ergo ila homo constitutus atque brdinatus est,
nonne libi sapiens videtur ? > cap. 8. < Eos enim
sapientcs voco quos verilas vocari jubet, id est regno
mcntis omnis libidinis subjugatione peccati, » cap. 9.
< Putasne ista mente cui regnum in libidines seterna
lege concessum esse cognoscimus, potentiorem esse
libidinem ? Ego eiiim nullo pacto puto ; nequeenimA esset ordinatissimum, ut impotentiora potentioribus
imperarent. Quare necesse arbitroresse ut plus pos.sit mens quam eupiditas, eo ipso quo cupiditati recte
justeque dominatur, > cap. 10. Ex his Auguslinus
intenlum deducit : Nam cum quis aggressorem occidit,
non ratio, sed cupiditas illi dominalur : < Quomodo
possum arbitrari, inquii, carere istos libidine,
qui pro iis rebus digladiantur, quas possunt amiltere
inviti, aut si non possunt, quid opus esl pro bis
usque ad hominis necem progredi ? > Neque enim
actum occidendi ratio, sed cupiditas regit, cum ratio
tlictet vitam non esse verum bonum hominum, quia
Hlara possuni amiitere inviti. Quod enira inquiunt, a
nalura insitam esse sui conservationem, ac proprii
boni defensionem, nihil juvat ; nam vitacorporis nonB est proprium bonum horoinis, sed hominis pars vilissima,
cap. 16. Bene quidem ferae nalurali insiinctu
etiam cum aggressoris occisione vitaro tueniur, quia
haec unicum sumraum bonum illis est, idque cupiditate
sui conservandi faciunt, ne amiltant esse. At si
homo, ut se defendat, invadentem perimit, cupidilale
movetur qua et belluae in eos motus impellunlur,
existimans tantum bonum vilam corporis, ut
pro illa necesse putet usque ad hominis necem pro^
gredi, cap. 5. Belluarum enim proprium est appetere
votuptates corporh, et vitare molestias, cap. 8. Ergo
tunc movet homines ad bccidendum cupiditas, qua
bestiis meliores iion sunt, neque tunc ralio irralionales
animi motus regit, ibidem. Ergo homo non ordinale
agit, et per consequens conlra Iegem^l« r*amC agit, quae vult omnia esse ordinathsima.itni^^m^k^
prsemiserat. ii:-/f- ;r^r-^'^.Dices :Nonigiiur citra vitium potefimus amare/
vitam corporis. Respondet sanclus doctbf,\cap. i'5i>
nos posse amare vitam ac reliqiia boha cbrpfifisy'
utendo illis, non fruendo, quod egregie sic explicat:
< Cum igitur eisdem rebus alius raale, alius bene utatur,'
et is quidem qui roale amore inhaereat atque
implicetur, scilicet subditus eis rebus quas sibi subdiias
esse oportebat, et ea bona sibi constituens, quibus
ordinandis beneque tractandis ipse esse utique
deberet bonum. llle autero qui recte his utitur osten »
dat quidem bona esse, sed non sibi ; non ehim eum
bonum melioremve faciunt, sed ab eo polius fiunt.
Et ideo non eis amore conglutinetur, neque velut
" membra sui animi facial, quod fit amando, ne cum
resecari cceperint, eum cruciatu ac labe fcedent, scd
eis totus superfcratur, et babere illa ac regere, cum
opus est paralus et amittere, aut non habere paratior.
> Unde qui occidit aggressorem non superfertur
totus, neque regii bonum vitae corporis, sed ei amore
c »nglutinatur, ac membrum sui animi facit, dolens
curo cruciatu eara sibi resecari, neque paratior est
illam non habere, sed totis viribus colluctatur ut
habeat, putans eam suum bonum esse, pro quo conservando
digladialur, quae tamen vita ad beatam
vitain nihil lacit, nam beate vivere est verh certisque
bonh gaudere, cap. 15 ; inter quac vila corporis nonm SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 740reponilur, tot yariissubinde afTectionibus perturbata,
quas erudile congerit sanctus doctor cap. 11. .Tandem Augusiinus, cap. 15,.post longam disputalionem
disparilatero assignat cur lex civilis principura
permitiat occidi invasorem vitae, honorisvel
diviiiarum, et id alia ex parle lex selerna vetet. Et
enim lex civilis reipubliose temporalis < niliil aliud
jubet nisi ut hsec qusead tempus nostra dici possunl,
quandp eis homines cupidilale inhaerent, eo j’ure
possideant, quo pax et societas humana scrvetur,
qitania in his rebus servari potest. » Postea : < Ergp
ei ad id quod vult torquet ac relorquet jniserorum
aniroos, quibus regendis accomroodata esf. Duni enim
lisec amittere timent, (enent in bis ulendis quemdam
modum aptum vinculo civiiaiis, qualis ex hujuscemodi
lipminibus conslitui polesi, non autem ulciscitur
peccatum cum amantur isla, sed cum aliis per
improbitatem auferuntnr. » Al ut consequamur ultimum
finem, lex seierna.vetat araari illa quse non sunt
media ad illum obtinendum, ut quae homines < possunt
et volentes non adipisci, et amiltere inviti, >
cap. 15. < Jubet igitur aeterna lex averlere aroorem
a temporalibus, et eum mundatum converlere ad
reterna, > ibidem. 0 dignam Auguslino doclrinaun !
Lex civilis principura non ■ ulciscilur peccaium cutn
aroatur vita corporis, sed cum aliis per iraprobitatem
auferturs et paruhi cural de illa -noxia cupidilate,
cum de internis nihil statuat. At lex aeterna
iianc cttpiditatem damnat, cum in homine dominatur,
ac rationera regit, dum quis arbitratur lantum
bonum esse sibi vitam corporis, ut usque ad necero
hominis pro illa defendenda progrediatur, cum tamea
iilius bonum veruro minime sit, neque enim facit
jllum meliorem, quod proprium solum esl bonorum
animi, quae nullus potest araittere invitus, etsivult,
habet. De qua re Jate agit a cap. 12. Quis vero npn
videat quo. jure Augustinus datum inter utramque
Jegem discrimen nuncuparit sublimia qumdam petentem
dislinclionem ? cap. 5, in fine.Hpe quidem argumento motus in eam sententiam
ivit sanctus Paler, in qua tradenda el coiifii>ma-nda
nec urium e sacris Iitleris t.esliraoniura adhibuil, sed
quod cum Manichseis res erat, rafioni lanfum innixus
philosophalus est. Quse tamen noya neniini vMeri
debent, .ep enim in argumento Sioici ac veteres plerique
alii philosophi spmma cum Jaude versati s »»f :■
siquidero quo celebre illud apatliise dogma persuaderent,
ac omno bonum bominis in mentis arce collocarenl,
nilui extra virlutera in bonis habendum esse
plufibus argumentis contendebanf. Hoc Senccaprobavil
luculento opere, quod hoc litulo exaravit :
Quod in sapienlet » virum tton cadit injuria. Hoc Philo
intendil suo illp ppuscuio inscripto : Quod omnis
prpbus liber, Idem astruxit Laclantius in lertio Insiitutionum,
sed caeteris Patribus sublilius alqtte ofriafius
Joanries ChrysOstomus iu oratione cui hunc titulurri
dedit: Nemo imditut nhi a se ipso. Quam seniehtiam
alii diffusis commcntariis postea illustrarunt.
Itaque noster Auguslinus in eo primo iibro deA LiberpArbitrip et ipse philospplium agens, supra
omnia corpprea animum hominis ad veri sui boni
cognitipnem evexit, suumque raiipni imperium pr.ivas
cupiditalis mptibus subaptis asseruit. Sane dncuit
niliili habenda esse qualiacunque hsec bona temporalia,
quse miseri mortales ad irisaniam usque roille
yolis expelunt, neque en’im illa ad summi boni asseculionem
viam mupiunt, sed impediunt. Quae si vera
sunt, culpandam dixit illius cupidilatem, qui pro
btilja (ila enim sapienles hominis vitam corpoream
dixere) defendenda mucronem stringil, atque liumana
csede polluitur. Auguslinus Anconitanus, qui hanc
sancti doctoris sententiam ex pxofesso defendit, alio
ac plane diverso argumenlo iilam cpnfirmavit, nempe
quia : Animam proximi plus teneor dijigere quamB corpus prpprium, quod me invito possum perdere.
PJanum esl aulem quod anima proximi perditur, ex
quo idem in actu inj’ustse invasionis per me occidilur ;
cuiargumento.ceditcardinalis Lugo, tomol de
Just. et jure, disp. 10, sect. 6, pum. 143, si reslringatur
ad hominem ebrium invadeiitem, etsedefendens
putel probabililer se esse in gratia, de qua re
pluribus agit Toslalus. Sed nostrum est Augustinianam
tantum sententiam expiicare, quse philosophicae
ralioni innititur,Cscterum, Jicet Augusfmus, juxta subtilioris philosophife
principia, negaverit licitam esse invasoris
occisionem, nunquid contra iegejn etiam Dei Ulam
esse existimavit ? ut plane homo a grassatore inyasus,
cum nulla sil alia via qua evad.al, si inyasorem occiydat, homicidii reus censendus sit, quod contra communem
theologorum sententiam esse ita certum est,
ul Salon, cit. conclus. 2, dicat: < Opposila sententia
est forsan temeraria, tpt texlibus et communi omnium
fere dpclorum placitis repugnans.. > Ego quidem
judico sanctum Augustinum ex sacris litteris,
qiias cum scriberet librum primura de Libero Arbitrio,
parum se calluisse teslatur, postea oppositam
sententiam tradidisse. Hanc legem Hebraeis Deus Exodi
xxu dedit: Si effringens fur dpinum sive suffodient
fueril inventus, e( accepto vulnere morluus fueril, percussor
non erit reus sanguinis ; quod n orto sole hoc
fecerit, homicidium perpelravit, et ipse morielur. Ex
quibus aperte deducitur non esse contra legem Dei
occidere invasorem,cum hoc Deus ipsepermiserit, acD horainem occidentem negaverit reum esse homicidii.
At sanclus doctor, tora. IV, q. 84 in Exodum, disparitatem
assignat cur nocturnus ftir citra homicidium in
lerflei possit, non vero diurnus, ita inquiens( Vid.Epist.
adMacedon.) : < Inlelligitur ergo lunc non pertinere
ad homicidium si fur nocturnus occidilur, si autcm
diurnus, periinere, elc. Ppteral quippe discerni quod
ad furandum, non ad occidendum venisset, et idco
non deberet occjdi, Hoc et in Jegibtis antiquis saecularibus
(ff. ad leg. Aquil., ieg. 4) , quibus lamen isia
est anliquior,. invenitur, nempe occidi nocturnum
furem qupquompdo, diurnum autem, si se cum telo
defenderit, jam enini plus est quam fur. > Igilur si
in dubio an fur me velit occidere, possum juxta Ie-Wl VINBICLE AtiGUSTiNiAME. 742gem divinam ex Augustino ciira peccatum homicidii £
illura occidere, poliori jure eumdenflicite potefOro*
terficere si cerram mihi m6rtem stricio mucrotie in »
tentet. Neque enirri fas est dicere Deum permisissj
peccaturii, et veluti lata lege riOn iiripfobasse ; et*
enim licei lex illa data esset ad firmandam fcivileili
rempublicam Hebrseorum, patuit tamen divinam vo*
luntaterii permisisse hoinicidium, uti perraisere
mundani legislatores, et sicuii occideiis invasorem
non agit contra voluntateiri Jegislatoris civilis, itai
neque contra legislatoris Dei voluntateih agere uV
cendus est. Non est taraen necesse ut dicamus sanctum
doctorem priorem sententiatn retractasse, cutn
prsecipue ab scriplo libro primo de Libero Arbilfio
posl triginta ef amplius annos Jibros Relractationufn
scribens illam priorem sentenliam nbn expungeriS, B
iterum approbasse censendus sit. Itaque iilrumqne
dictum esl comporiendum ex ejusdem sancli Patris
effato lib. i de Lib. Arb., c. 5, ubi ait: t Potest
ergo illi legi, quae tuendorufti civium cattsa v »a hostilem
eadem vi repelli jubet, sine libidine obtemperari.
> Augustinus, ut hoslis occisio sit liciia, hoC taiitum
vult ut aciio occidendi ab illa noxia cupiditate
sequeretur ; quare, si qois se defendens id agat noh
molus illa cupiditate qua ad sui defensionem bruta
etiam impellttnlur, sed pacaio rationis imperio, nempe
ob bonum reipublicse, vel familiae, vel ut mOriatur,
cum majori probabilitate salutis, quse maxirae Christianum
consideratio decet, vel quoeunque alio digniori
fine procul ab illo cupiditatis irratidnalis impulsu,
aggressus citra culpam potest licile invasorem C
occidere. Quse quidem consideratio, licet illis ih
angustiis non ita in promptu esse videatuf, eadem
probabilitatedefendilur qua sanctus Thomas intentionem
occidendi hostis vel ut finem vel ut medium
distlnxit, ad hoc ut quis posset licite invasorem interimere,
ut per se consideranii patebit.Est alius etiam faciiior modus Augustinianse sententise
exponeiidce, si dicamus Augustinum, quaudo
occisionem aggressoris peccatura appellavit, intellexisse
moralem defectum actionis in quem incidit
qui, relicfo aclu ionge perfectiori, imperfectiorem
eligit, unde ex insipientia operari dicitur. At qui -se
permittit occidi, nec curat, cum possit, nece hostis
vitam redimere, excellentiorem quovis infortunio ani- .
mum liabere se monstrat, haud in bonis reputans I
vitam, quam amitlere paralus est, et non habere paratior ;
unde summa laudecommendandusvenit, quo
paclo Anaxarchus, Stilpo, aliique veterum praeconia
demeruere. Secus vero agens exilis animi se esse
ostendil, ut quem vilissimi boni possessio impleat,
ac lanti vilam faciat ut omnibus viribus pro illitis
conservatione sibi dimicandum putet. Quare apud
veram sapientiam stulte hic pasterior agere judicabitur,
vilisque arorai poeiias luet, ingenti illo lauduro
cumulo privaius, quse vitae corporis contemptori debentur.
Accedit-fortitudinera majorem exeri ab eo
qui generose roala patilur, quam ab eo qtti inferl, ut
post Aristotelem m EtUic. cap. 9, pfobat sanctusA Thomas, 2-2, q. 125, art.'$, unde altsahclus Pater
cit. cap. 13: < Quid fortitudo ? Nonhe estilla animse
siffectio qttatimnia ihcoromoda et damha refum non
ih nOslra potestate constitutarum eontemnimus ? >
Insupef cerium est excelleniis charitatis actum illum
futurum quo quis ihortem libens oppeteret potiu »
quani irruentem hostera interimens ejusdeni perpetuse
damhalionis causamesse, ut docent Aragon, Salon,
Caj’etanus, aliique ad q. 64 eit. sanctl Thonise.
Potest h&ec explicatio colllgi ex iis quse idero iii eo
iibro primo de Libero Arbitrio scribit. Nain eum
dixisset occisionem invasoris nulla lege civili plecli,
aitcap. 5: < Illse vero culpse alias pcenas aptas habent,
a quibus sola mihi videtur posse liberare sapientia.
> At non agit j’uxta regulas sapientlae qui ob
B vilissimee rei quse sit in homiiie cohservatioriera ingenti
se laude privat, unde secundum easdem sapientise
regulas defeciuose agit, quod est peccare. Sed
plus aliquid velle fateof sanctum doclOrem, nam
cap. illo 5 ait: < Quoroodo enim apud eam (providentiam
divinam) stint isti peccato liberi, qui pro iis rebus
quas contemni oportet humana csede polluti suni ?
Videturergo mihi et tegera istam, quse populo regendo
scfibitur, recte ista permittere, et per divinam
pfovidentiam vindickri. > Quae sane VPfba inVasoris
occisorem plus quam dieti defeclus mbraiis Citra peccatum
in operando feum cohstituunt. Igitur sentehtiasanctidoctorisexsubtiliorispliilosophise
principiis
deducfa geiierosiofi suique aestimatore anirno digna
non nisl injuste repfehendi potest, cura illam HebracoC
rum, Grsecorum ac LatinOrutn sapientissimi ahte
Augttstinum defenderini, qui vitaro inter contemptibilia
bona rejecere, Unde nostri Pairis assertum derivat,
ut ex ipso luculeiiter ostendimUS.Hsec quidem scripseram, quae ubi typis edita Romsevir doctissimus legisset, illico me convenit, fere indignatusqUod sententiam aniiquioris Ecclesise Patribusfamiliarem tam itteticulose defenderini. Simuli pleraque Patrum testimonia iiidicavit quo me ihanimetu Jiberaret. In pfimis Augustinus etiam episcOtpus in eadem sententia constanter stetit, quam eliamt militaribus praefectis persuasit: Publicola, vir illus•tris, qui in Arzugilana regione liihilis ctiram gercbat,i plures sancto doctori qusestiones solvendas per Iit.teras misit, quarum duodecima in haecpiarie verbai D concipiebatur*: Si Ghristianus videat se a barbarovei Romano velle interfici, debet eos ipse Chrisliaintts intefficere, ne ab illis interficiatuf. Cui difficulttati sic respondet sanctus docior epistola ad eumdemi 154 : < De occidendis hominibus ne ab iis qttisqueoccidatur, nOh mihi placet consilium, nisi forte siti miles, aut publica functione teneattur, ut hecpro seI hoc faciat, sed pro aliis vei pro civitate, ubi etiam■ ipse est, accepta legilima potestate, si ejus congruiti personse. > Hanc plane doctrinatti ab Africanis PatribusAugusliniis acceperat. Terttillianus in Apolo>gelrco dixerat: < Apud istam, nempe Christjanam
 ! disciplinatti magis occidi licet quara occidere. » Cerle> Christus exarmato Petro otnnero Christianum docuit743 SUPPLEMENTUM AD OPERA S, AUGUSTINI. 7Une vim yi repelleret. Cum Tertulliano concinit, Cy- il
prianus epist, 56, ubi clamai : < Occidere nonlicet,
sed occidi necesse est ; >et in sequenti epist. 57, ad
Cornelian.: < Occidere innocentibus nec nocentem
liceat. > Aceedit Lactantius lib. vi diviu. Inslit.,cap.
20, ubi cum dixisset: < Ea quoque ne iiant,. monet
quae apud homines pro licitis habentur ;» baec addit:
< Ilaque in hoc Dei praecepto nullum prorsus experlem
fieri oporlel, quin occidere hominem sit semper
nefas. » Imo hanc ipsam doctrinam didicerat Augustinus
a magislro Arabrosio Mediolanensi, lib. ui de
Officiis, cap. 4, haec scribente : < Tamen non yidelur
quod vir Clirislianus, et justus, et sapiens, quaerere
sibi vitam aliena raorte debeat: utpote qui
etiarasi in latronem. armatum incidat ferientem referire
NON POSSJT, ne, dttm salntem defendit, pietalera I
conlaminet. > Quis autera non videat quantum huic
sententiae auctoritatis pondus adjiciant Ambrosius,
Cypriahus et Augustinus ? Nonne illa sanctissimorum
ac doctissimorum Patrum trias praeponderat inlegrae
centuriae casuisiarum, quos Guimenius, Pirotus,
aliique Probabilislarum primipiti longo ordine recilant,
quo teslium, si lion auclorilate, saltem numero
eas opiniones suffulciaiii, quas uti sanguinarias anliquiores
Ecclesiae magistri prsescripsere ? Profeclo
novae theologise raagistri, qui non sine proboruiri
scandalo docuere licitum esse occidere detracforem
nosirse famse, immane ac crudele assertum inde deducunt,
quod honor pluris faciendus est quam vita,
et cum pro bujtis defensione licitum sit insidiantem
aique vim inferenlem occidere, potiori ratione non C
erit reus crimihis qui pro honore defensando, si nullus
sit aJius evadendi modus, calumniantem obtruncat.
llsec aliave longe plura vir ille eruditus prolulit,
quac quidem alteri eiiam se insiriuasse testatus esl,
qui ea posiea quoque typis excusa vulgavit. Facessat
igilur novorum casuistarum limor, suos illis relinquanius
Tamburinos el Bannios, nos Ambrosium et Augusiinum
audiemus, cum quibus glorise verletur non
mcdo sapere, verum ctiaro judicibus casuisiis errare.§ XII. Sanclus Auguslinus in libris PiCtraclationum
nihil abs se de divina gralia assertumin libris conira
Pelagianos scriptis expunxit.Hos Augustiho errores Adarous ac Moraines pbjiciunt,
sed vano prorsns eyeniu ; nara eo improbo la-1
bore non Hipponensis praesulis famam vel auctoritalein
decurlarunt, sed quam maxime promoverunt.
Quis aulem inilio caussc non fuisset verilus ne Au.
guslinus, in ducenlis et amplius libris quos edidil
in lot epislolis quas publicavit, in innumeris concionibus
quas ad populum babuit, in tot commentariis
ac quaestionibus quibus sacras litteras explicuit, a rigidioribus
hisce censoribus alicujus errali reus lenerelur,
cum yel bonum ipsum Homerum quandoque
dormitare in adagiis sil ? Neque enim omnia dic.ta
illa licuit perpendere ; aliquoties eliam scripsit aniino
distracto, ac cajamo ad alia properanle. Adjice
iuimensam illam liseresum siivam cui exscindendse acA comburendaa unus et securim et facem Augusfraus
admovit. Nunc enini Manichsei, modo Ariani confutandi
erant ; nunc in Donatistas scribendura, slatim
contra Pelagianos eundum ; saepe simul omnes improbandi:
neque hoc quidem coromode fieri poterat
ob innumeras tum voce tum per litteras et petitas
et subinde dafas consultationes. Haud in nonura annum
volumina premere illi licuit, sed impolita atque
imperfecta emittere cogebatur, tantisque temporis
angusiiis premebalur, ut nec dictatos Jibros semel
relegere posset, ut ipsemet lestatur in epistola ad
Marcellinum. Quamobrem siquid veritati minus conforrae
eidem excidisset, jure meritoexcusandus esset.
Illud vero maxime notandum venit, quod Attguslinus,
cum universos a se elucubratos iibros censoria graBvitate recenseret, ac ssepe spongiam adhiberet, exarata
adversus Pelagianos volumina recognoscens, duo
haec tantum corrigenda dixit, nempe quod lib. v
coutra Julianuro roedici cujusdam veluti certura nomen
posuisset, quod tamen penitus ignotum postea
animadverterat, quodye in libro de Nalura et gralia
librrim qnemdam Sixto ponlifici ascripserii,Pelagii
fidem secutus, qui tamen a Sexto philosopbo editus
fuerat. Caeterum nullum illis in libris conlra Pelagianos
assertum dogma recaniavit, nullam non dicam
sententiam correxit, sed neque unum verbura veluii
minus aptum erasit, sed universa ac singula seuili
auctoritate approbavit, ut vel hinc divina gralia,
quam triginta et airiplius Ubris contra Pelagianorum
insultus acerrime propugnavit, djgnam veluti lantoC labore vicem rependens, scribenti adfuisse credita
sil, quo procttl a quolibet vel levissimo errore volumina
illa cedro digna perscriberet. Et tamen hisce
in libris receutes Arislarchi lol excessus, tot antilogias,
tot errores se deprehendisse jaetant ! Augustinus.modeslissimi
vir ingenii suos hosce censores ita
nionitos vull in fine libri de Dono perseverantise :
< Qui vero errare me existimant, etiam atque etiam
quae sunl dicta considerent, ne fortassis ipsi errent.
Ego autem cum per eos qui meos Jabores Iegunt, non
selum doclior, verum etiam emendatior fio, propitium
milii Deum agnosco, et hoc per Ecclesise doctores
maxime exspeclo, si et in ipsorummanus venit,
dignenturque nosse quod scribo. > Quse verba
cum legisset summus Ecclesiasticorum AnnaiiumD scriplor, ac Vaticani senatus immortaie decus, Csesar
Baronius, ih baec Augusliniani ingenii praiconia
erupit: < Haec ipsa digna quidem sancti Auguslini
modeslia, animique ejus admirabili cum submissione
verecundia, ut plane nisi aliunde. ex his sallem intelligere
valeas, afflatum illo divinb Spiritu illa scri psisse,
 cum non super quempiam alium quam super
humilem, quietum et fremenlem sermonem Dei, divinum
affore numen, Deus per prophetam fuerit contestatus.
> At Ecclesise doctores tantum abest ut vel
una litura sancti Augustini de divina gratia doctrinam
emendarint, ut veluti e sacratiori cortina daiam
eamdem venerantes, contra Semi-Pelagianos defenderiiit,
ac Roraana ipsa Ecclesia (idelibus sequen-745 V1NDIC1& AUGUSTINIANiE, 746dani proposuerit. Quod si recentiores, tot retro sae- /
culorum approbatione repudiata, eos se Ecclesim
doctores dicant, quibus sua scripla examinanda permisit
Augusiinus, saeculi hujusce nostri tantorum hominum
nutriloris felicitati adgratulandum eril, si Augustini
lamen errores melius persuadere poterunt,
quam hucusque fecere. At meliorem ipsis mentem,
meliorem in Augusiinum meum animum a superis
precor, utprwdicalio SUMMI IN ECCLESIA vmi (Prosperi
verba sunt de antiquis Augustini calumniatoribusad
Rufinum scribentis) , etiam ab hh, a quibus ad
prwsens revellitur, adjuvetur.CAPUT V.Recenliores triginla quinque doclorum lestimonia,
nempe pontificum, cardinalium, episcoporum, aliorumque
contra sanclum Augustinum jjroducunt ; ;
quorum fides expendilur.Recenliores nonnulli, ne sancti.Augustini auctoritatem
alicubi deserentes, bonorum omniurn indignalionem
.subirent, in id consilii descenderuut, scriptorum
omniura schedas sibi exculiendas esse, et si
quid in illis minus honorifice de Augusiino asserlum
sit, ir. publicum proferendura. Nara ubi eo stadio
aliorum vestigiis se inhsesisse monstraverint, omnem
facti invidiam se declinaturos existimarunt. Joannes
Adarous ac Franciscus Annatus id magno studio ao
ingenti labore exsecuii sunt: ille part. 111 Calvini
destrucii,. cap. 7, p. 651 ; hic autem eoloei ubi erga
Augusiinum debuerat esse reverentior. Etenim Annatus,
ut Jansenislarum jactantiam, qui lolum sibi
Augustinum vindicabant, compesceret, salis juslum (
volumen procudit, quo Auguslinum contra Jansenium
stare demonstrare conatus, uuius Augustini verbis
contra adversarium loquitur, et sicuti venae toli corpori
inspersse sunt, ila et illa lolo eo opere oberrant
resonanlque. Quo vero Augusfrai se vindicem ae propugnatorem
ostenderet, hunc titulnm libro dedit:
AUGUSTINUS i BAIANIS VINDICATUS, Jansenislas Baianos
igNominise causa vocans, quod Michaelis Baii proscriptas
a sede aposlolica theses defendere dicebanlur.
Qua fide id septem prioribus libris prsestiterit,
viderint illi contra quos ibi decertat, a quorum causaprocul
sum. Oclavus ejusdem voluminis liber totus
contra Augustinum est ut alterum sane atque omnino
oppositum priori lilulum poscere videatur, siquidem
posiremo illo libro universa in sanctum Augusiinura ]
dicteria hinc inde magna induslria ac labore collecla
producit. Augustinum judicem, Annate, appellas, ad
ejus tribunal cum Jansenianis litigas, illius sentenliae
stare le dicis, cum nil nobis de tua fide metueniibus,
Augustinum non suspectae quidem fidei judicem pronumias
(hoc enim utcunque tolerari posset) , sed ex
judice reum facis, ac cbntra eumdem triginta et amplius
testes producis, vociferans te nominare prwcipuos
Ecclesiw principes pasloresque celeberrimos, et
doctores scienlissimos sensuum ecclesiasticorum, minitneque
suspectos, lib. VIB, inilio. Et ne paucorum
contra Augustinum ea conspiralio censeatur, protestaris
cap. 3 te advocasse testes ex Gatlia, ex Italia,
PATBOI. XLVM.A ex Hhpania, ex Germania ; miror cur non etiam ex
Japonia I Cum Augustinum a Baianis vindicatum nobis
ostensurum proraiitis, eumdem misere laceratum
exhibes. Sane magnum illum ducem Hipponensem
ab hostibus tua virtate defensum in Capitolio triumphantem
cernere sperabamus, illi quidem lauream,
libi vero civicam coronam intexluri, cum repenle ex
defeusore hostis acerrimus, a Jansenio in Augustinum
aciein defleciis, ac innumeros tecum trahens
euradem oppugnas. Scire vellem quae te ratio, Annate
(si quse in hisce ulla esse potest) , ad Iongiorem hanc
et acerbiorem censuram scribendam impulerit ? Respondes
cap. 4, pag. 877 : < Haec duxi proponenda, ut
inlelligamus non nimis inverecundos fore si qui fortc
non ila se faciles exhibeant in iis omnibus adrniltenBdis quse videri cuipiam possint proposita fuisse ab
Augusttno. > Addis pag. 874 : < Quse plerique non
videntur satis advertisse, dum Molinse audaciam
exaggerant, indicantis aliquid lucis defuisse, Augustino
in concilianda cum creata libertate divinorum
decretorum et auxiliorum efficacia. > Ergone ut Molinae
audaciam, quam exaggerant, excusafes, Auguslinus,
eximiusille Ecclesise doctor, tot errorum publice
coram orbe caiholico ingenti testiuu) turba conducta
accusandus fuerat ? Et quidem Annatus nonnulla
coutra Augustinum testimonia producit quibus
uec ipse inlegram fidem prsestare dicit. Hinc sunt
pise illae ejusdem voces initio cap. 3, pag. 864. Refero
tantum, non probo ; quae repetit cap. 4, pag.
876 : Quw quidem ego refero, sed non probo ; imoG alicubi, dum pessime Augustino obloquentes producit,
quasi sancti doctoris vices dolens, hsec publice
initio cap. 3 contestatur : Vellem et hoc, et alia quwdam,
quw tubjungam, milius concepta ; et pag. 876,
cap. 4, dicteria Pighii in Augustinum recitans, ait:
Omillo honorh causa, quod de Auguslino subjungit,
etpag. insequenli: iVoit referam quwdixit lib. yi, etc,
quod mihi videanlur in sanclum doclorem acerbius
quam vellem esse dicta. Mirura hsec Annato in religionem
venisse ! Ego quidero hujus scriptoris voces
surda aure pertransire decreveram ; quis enim adeo
erga superos irreligiosus esse potest, ut dicenti velle
secontra Augustinum lestimonium dicere, auresprsebeat,
ac non potius audax hominis consilium exsecralus,
procul abire eum jubeat ? Ne tamen AugustiDnus qualiumcunque liominum testimoniis succumbere
videatur, libeat eadera repeterc ; etenim adversarii
testimonia infirmare vel rejicere, boni advocali et
bonse causse, prsesertim cum pluriroos contra Augustinum
testes producit, qui Augustiniani nominis studiosissimi
semper fuere. Initio autera eos testes nominat
quibus judices ipsi assurgant, Cceleslinum
papam, ;qui in epistola ad episcopos Gallise, non
universam, ut putat, Augustini doctrinam approbavit,
sed certas tantum quasdam sententias de quibus
nulla modo controversia est. Verum pluribus hsec
suo inferius Joco cap. 8 nobis examinanda sunt. Idem
postea subnectit purpuratos Vaticani senatus Patres,
nempe Barouium, Sadoletum, Bonavenluram, Cajef24747 ' SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTJNI. 748tanum, Perronium et Valerium ; de quibus sigillatiro
judicandum est.§ I. Baronii ac Sadoleti lestimonia expensa. Ludovici
Denii pre Sadoteto contra sanclum Augustinum
dicta refeUuniur.Igitnr Annatus, lib. vm, cap. 2, ait Baronium,
postquam touao V, ad annum 451, retulit illa verba
Ccelestini infine epistolse ad Galliaeepiscopos : Profundiores
autem, etc, dicere : < His, inquam, profiletur
profundiores quaestiones illas de prsedestinatione
sanctorum nequaquara ab aposlolica sede dePiniias,
illasque lanlum esse slabilitas, qtiaa ad condemnationem
erroruiri satis posse sufficere viderentur. > Quibus
recitatis addit Annatus : < Hic ergo qusero quae
sint illae auclorum qusestiones de prsedestinatione,
quarum liberam affirmandi aut negandi faculiatem
Coelestinus facit, interprete Baronio. > Allucinatum
puto hunc recentiorem, qui ea de Baronio publicat
quse ille nusquam asseruit. Etenim eruditissirous
scriplor capila illa Coeleslini epistolse annexa nequaquam
Ccelestino ipsi ascripsit, sed Prosperi esse
dixit, ita enim ibi ail: < Puiantur illa capita esse
Prosperi, qui, ulprofiterividetur,eacollegitex decretis
Romanorum pontificum, simulque conciliis Africanis,
ubi idem auclor haec habet in fine : Profundiorei
vero difficilioresque parles, etc.'> Et taroen Annatus
audet afflrmare Baronium ita Ccelestini verba
interpretatum, cum eadera Prospero atlribuerit, imo
nec citra dubium illius capilis bunc esse auctorem
asserere ausus sit, pulari tantum dixit. An vero
Prosper et Baronius qusesiionem illam de prsedesti- '
liaiione ad gloriam sine meritorum prsevisione contra
sanctum Auguslinum resolvi possit cilfa reprehensionem
affirroarint, iidem nos doeeant. Sanctus
Prosper, ad dub. 10 Genuensium, ait: Augustinus
< pia tamefi constantique doctrina abundanter
probavit pracdicandam esse Ecclesise prsedeslinatiolaem,
iri qua est gratijc prseparalio, et gratiam in
quaest praedestinalionis effeclus, et praescieniia Dei
qua ante ssecula aelerna quibus esset colialurus sua
dona prsescivit, cujus prsedicationis quisqnis esl impugnator,
apertissimus est Pelagianse elationis adjutor.
> Baronius vero, tom. VI, ad annum 490, postquam
dixit omnes Patres adversus Fausti scripla
conspirasse, lisec addit: < Cum igilur Fausti sententiae
ubique ab Ecclesia fuerit conlradictumv videant
quanto periculo quidaro ex recenlioribus, dum in
novatores insurgunt ut eos confutent, a sancti Augustini
de prsedesiinaftone' sententia recedunt, cum
alioqui arraa non desint quibus adversarii profiigentur. »
Et lamen de sehlentia sancti doctoris de prsedestinatione
ad gloriam haecAnnatus tradit ;<Quamvis
Augustinus in conlrarium propendeat, permit|
tenda tamen erit hujus qusestionis deterrainatio li1
berae disputanlium electioni, quod censuit etiam cardinalis
Baronius, > cap. 1, pag. 857. Si nobis nullus
esset oculorum usus, ac ea lahtum de Baronio crederemus
quae de eodem recentior ille publicat, Augustiniis
forte causa caderet, sed cum oppositum diAserte, clarissime, citfa ambages cardinalis preriun•tiet, appellanda est hic Annati fides, qui vel in primo
teste prboucendo apertissime errat. Augustini salva
res est, adversario inilio causse falsitatis convicto.
In llmine impegil Annatus ; infaustum omen.Aller lestis purpuratus prodUcilur Jacobus Sadoletus,
qui lib. n in Epist. ad Rom., interpretans illa
Pauli: Gnos prwscivit, etc, hsecait refereiue Annalo
pag. 8C0 : < Ex altera quoque parte, et si ab ea
stat doctor maximus, idemque gravissimus et sanctissimus
vir (Augustinus) , tamen durum admodum
mihi videtur, quodque illabi non facile queat ad sensus
noslros, si omnino a nobis nihil sit quod valeat
ad pbtinendam gratiam in pari conditione cunctorufn,
ita quosdam eligi ut cseteri in calamitate etB damno destituantur, > etc Venim ubj in Baronii testimonio
recitando falsum Annalum vidimus, hic si
non invidum, saltem negligentem liceat appellare,
qui delalas a Sadoleto Augustino laudes decurlat,
lestis ipsius verbis haud fideliler repetitis. Haec scribit
Sadoletus : Sed ex altera quoque parle, el si ab ea
slat DOCTOR OMNIUM MAXIMUS, idemque gravhsimus et
sanctissimus vir, etc Vides verbi illius OMNIUM energiaro,
qua Sadoletus caeteris Ecclesiae doctoribus Auguslinum
anteponit ? At illud Annali calamo haesil,
quod sane casu, non consilio accidisse concederem,
nisi adversarii in Augustinum animus in aliara me
sentenliam traheret. Enimvero, si diceres Suarium
doctorem maximuro, eumdemque gravissimum, libenier
id audiretur. At si adderes esse illum OMCNIUM maxiraum ac gravissimum, ingentem iili invidiam
conflares, quasi Aquinate, Scoto, Alberto, cseterisque
principibus scholasticis superiorem faceres.
Sed ad Sadoletum veuiamus.Hic scriptor non solum contra Augustinum, sed
et contra Annatum ipsum sententiam dicit. Annaius,
cap. 1 et 2, tradit horaines prsedesfraari sine meritis
ad gratiam, dicamusqiie, fnquit pag. 860, anle prwvisa
meriia homines ad gratiam prmdestinari, post
prmvhum aulem bonum usum gratim prwdestinari ad
gloriam, etc. At Sadoletus aliquid roeriti ad oblinendam
gratiam exigit ; fatetur enim durum sibi videri,
si omnino a nobis nihit sit quod valeat ad oblinendam
GRATIAM. Audin, graliam dixit, non gloriam, quae
sane fuerat damnata Semi-Pelagianorura opinio, in
D quara Sadolelus minus caute impegit. At quoniam
Sadoletus post edituro Annati librum elegantem advocalum
invenit, Ludbvicum Donium toro. III. Hist.
de Cardinalibus, pag. 206, qui non modo Sadoletum
defendil, verum etiam nuni. 110 sanctum Augustinura
arguil quod liic < dum toto spiritus ac verborum
ardore pro defensione divinse gratise pugnat adversus
Pelagianos liberum arbitriura cum injuria divinse
gratiae extollentes, in alterara quasi foveam
delabi videtur, rainusque interdum tribuere, quam
par sit, libcrse hominis voluntati. > Quam censuram
ad verbura Donius exscripsit ex Sixlo Senensi in
praefat. lib. v Bibl. sanctaejimo ex Juliano infensissimo
illo Augustini hoste aoud sanctum doctorem749 VINDICIJE AUGUSTINIANiE. 7S0lib. H de Nupl. et concup., eap. 5. Quare, ut hujus A
lestis ab Annato conducti et a Donio defensi error ■
aperiatur, ejusdem senlentia de initiis fidei ac reli-.
quarum virtutum nobis monstranda est: nam si ea
in opinione eumdem ad Semi-Pelagianos accessisse
" monstrabimus, quis statJm non intelliget nullius fidei
ejusdem testimonium haberi, quippe qui cum Augustini
hostibus conspirayit ? Scripsit Jacobus Sadolelus
Coraroentarios in Epistolam Pauli ad Romanos, •
ubi cum ab Augustini senteniia de praedeslinalione
recedere vellet, ad Semi-Pelagianos misere declinavit.
In.illud Apostoli cap. vm, vers. 29 : Quoniam
quos prmnovit et prmdefinivit, elc, Jisec scribit: < Sic
illud addo, nein eodem quidero facto intelligi a nobis
ejus sapienliam, si nulla causa ac ratione discrimen
faciente, alios improbet rejiciatque ad inleri- ]
tum, alios ad salutem et graliam suain recipiat, cum
islo agcre modo atque operari casus poiius quam
consilii esse videatur. > Ita vult ex.parte liberi arbitrii
aliquid boni prascedere, ut gratia buic potius
quam alteri donelur. Hsec plane Cassianus senliebat,
cujus de Deo verba sunt collat. 15, cap. 12 : < Ne
penifus dormienli aut inerti otio dissoluto sua dona
conferre videatur, occasiones quodammodo quserens
quibus humanse segnitiei corpore discusso non irrationalis
munifieentiae suae largitas videatur, dum
eam sub. colore cujusdam desiderii ac Jaboris impertil.
> Affirmat tamen ibidem SadoJelus hsec initia
bonse volunlatis, quse nos per nos ipsos ponimus,
esse bona qusedam iraperfecta, nam concedit virtutem
secundura sui perfectioriem sine gratia haberi (
non posse. < Nihil euim, inquit, perfeclum esse a nobis
potest. Sed NOSTRA sunt INITIA et cogitandi et volendi.
Atque ita nosira, ut magnam quoque pariem
in illis oblineat Deus. Ipsum enim necessario propositum
nobis babemus, curo ipsum volumus et cogitamUs,
ut sit ipse prius nostrarum cogitalionum voJuntatumque
invitaroenlum, ad quem cum inclinaverimus,
quod bonum propositum vocat. Paufus, velle
deinde et operari ex illo bono proposito PERFECTIUS
a Deo nobis est, cum ipsius ope et subsidio ad recte
agendum constanterque volendum et fulciaraur et
praemoveamur. » floc ipsum docebant Semi-Pelagiani,
qui initia et boni tantum imperfecti incboationem
viribus liberi arbitrii deputabant. Audialur
idem Cassianus lib. xn de Instit. monach., cap. 14: '
. < Sed plane conslantissime non mea, sed seniorum
sententia definio, PERFECTIONEM quidem sine his omnino
capi non posse, his atttem solis sine gralia Dei
posse eam a nemine consummari. Ut enini dicimus
conatus nostros apprehendere eam per se ipsos sine
Dei adjutorio non posse, ita pronunliamus laboranlibus
tantum ac desudantibus misericordiam Deigratiamque
conferri. > Quae cap. 23 de Dono perseverantiae
sanctus Pater explodit. Idem Sadoletus in illa
cap. ix, vers. 22 : Si autem volens Deus ostendere
iram, elc, scribit: <A nobis aliqua inilia bonae voluniatis,
ut praeparari ad misericordiam apli simus,
proficiscuntur. > Non dissenlit a Cassianp lib. vi deA.Instit. nionach., cap. 18. ttbi ait: iNon omnibus
. una gratia Spiriius sancti tribuitur, sed ad quam se
unusquisque studio vel Industria sua dignuiri aplum ■
que prsebuerit. > Prseterea Sadoletus in capui IX uiemoratum
hsec habet: < Nam cum sub servitute peccali
nati nos simus, neque nostra ope ex illo nostrisque
viribus emergere atque ejicere nosmetipsos
queamus, volumus. quidem EX NOBIS etiam, et adnitimur,
verumiamen ad consurgendum Dei ope indi- •
gemus, qui TENDENTES BRACUIV ad sese corpusque
agitantes, ut evolvantur, misericordia sua adjuvat,
ignavos vero et desides, neque quidquam agenies,
quamobrem debeant sublevari, iw ipso luto infixos,
perditosque reiinquit^ > In quibus egregie concinit
Fauslo Semi-Pelagianorum coryphaeo, lib. i de GraJJ
tia et libero arb., cap. 17 : < Et ila se, inquit, duo
isla conjunguni, attrahentis virtus et obedientis affectus,
quomodo si aeger aliquis assurgere conelttr,
el facultas animum non sequaturj et proplerea stoi
pprrigi dexteram deprecetur. > Addit: < Assistenti et
vocanti Domino famulus MANUM fidei, qua altrahatur,
EXTENDIT, etc > At Sadoletus, ne posilis iniiiis bonse'
voluntatis ex viribus naturse prseter Dei auxiliuni,
statuere viderelur, gratiam perfectioris virtutis dari
ex meriiis, addit: < Sic nostrum credere simplex
illud et inchoatum, quo ad obediendum Deo incipiwus
inclinari, non continuo mereri estj sed tunc niererour
cum firmaliin bona voluntateab ipso Deo, etc »
Hoc pariier Semi-Pelagiani tradebanl, qiiorum pfiri,
ceps, collat. 13, cap. 13. ait: < Dum eam (gratiam) sub
Q colore cujusdam desiderii et laboris impartit, et nihilominus
gratia Dei GRATUITA perseveret, dum exiguis
quibusdam parvisque conatibus tantanl immortalitatis
gloriam, tanta perennis beatitudinis dona
, iuaeslimabili tribuit largitate. > Irrisit hoc subterfugium
Auguslinus lib. de Prsedestinatione sanctorum,
cap. 2 : < Quis autem, inquit, dicat eum qui jam coepitcredere,
ab illo in quem credidit nihil mereri ?
, Unde fit ut jam merenti csetera dicahtur addi reffi ;
butione divina, ac per hoc gratiam Dei-secundum
, merita nostra dari. > Vide eumdem lib. iv ad Boni ;
facium, cap. 6. Ex liis patet Satioletum,diim imprudenter
ab Augustini sententia defiectit, Semi-Pela.,
gianis adhaesisse, qui initia quaedam fidei ac bonse
voluhlatis in nobis ex nobis asserebanl, quos Arau.
j) sicana synodus n hoc canone 5 damnavit: < Si quis .
^ sicut augmenttini, ita etiam INITIUM fidei, ipsumque
CREOULITATIS AFFECTUM, quo in eum credimus, qui
I justificat impium, et ad regenerationem baptismatis
i perveniraus, non per gralise donum, id est per irispi,
rationem Spiritus sanctj corrigentem voluniaiem
nostram ab infidelitate ad fidem, ab impietate ad
pietatem, sed NATURALITER nobis inesse dicit, aposto.
licis dogmatibus adversarius approbalnr, > etc.i Hic vero nobis res erit cum Donio, qui num. 106
• scribit: < Verum quis tantum virum tamque ofthodoxum
Semi-Pelagiahismi laqueis irretituiri credal,
, aut volentem aut imprudentem ? > Miror hunc scrii
ptorem adeo perfunctorie epistolas ipsas Sadoleti le-
tftl SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 7S2gisse, ut non inde intellexerit Sadoletnm ob eam
scntentiam de initiis virlutum, quam suis in Paulum
Commentariis inseruerat, a doclissimo ac sapientissimo
cardinale Gaspare Coniareno perlilteras reprehensum
fuisse. Hsec enim rescribit Sadoletus lib. ix,
epist. 9 : < Quod auiem parcior fui iu prsevenienle Dei
gratia explicanda, quam par esset, agnosco eum errorem,
cum tibi ita videatur. > Rursus tanien ibidem
repetit: t Pelagianum esse non puto si in initiis
aliigiiid relineamus, quod sil nostrum.i Conqueslus
amice fuerat Conlarenus quod non saiis pro dignitale
de Augusiini sententia in eisdem interprelationibus
locutus fuerat: videbal enini Contarenus
eam opinionem de iniliis virtulum, ex solis viribus
arbitrii in Pelagii reliquiis ab Augustino solidissime
expugnalam fuisse. Illi vero in epislola 10, anno insequenli
data, hsec Sadoleius reposuit: t Cum scripsissem
ad Paulum me quadam in re leviter a te
dissidere, isque mihi dixerit cupere te seire ubi et
qua de re sit dissensio, primum tibi prsedico me in
illa de libero arbilrio sententia non omnino assenliri
Augustino, qui libertatem nostrse voluntaiis PERSPICUE
aufert ; dumque Dei gloriam maxime complecti
vult, videiur mihi ilii derogare aliquid potius quam
quod videatur tribuere. Hscc, si essemus una, librosque
in manibus haberemus, facile me tibi probaturum
conliderem. > Hsee si Annatus legisset, dubio
procul inter nobiliora contra sanclum doctorem
testimonia recensuisset. Sed nec Donius commentarios
Sadoleii legit| ; nam si eosdem vel leviter inspexisset,
profecto intellexisset semet operam perdere
dum Sadoletum ab errore conalur vindicare,
quasi ille hoc lantum voluerit, i ul in initiis ex spiritu
gratise operanlis factis aliquid nostrum reperialur,
quia anima vel ejus potemise influunt physice
in actus vitales supernaturales. > At Sadolelus durius
loquitur quam ut eo paclo emolliri possit: etenim
loco superius laudato Pauli Rom. Vm, ut universam
qusestionem tolieret, seque ob initia virlutum
naluraliler posila a quacunque erroris suspicione
liberaret, scribit quod i cum Deus duplic !ler
causa honarum rerum sit, vel ut effector et ipse
agens, vel ut finis resque desiderata, > priori modo
ait Deum movere a<j actus nobiliores et perfectos
virtuium fidei, amoris Dei, religionis, elc ; poslea
vero addit: i Yerum qua Deus finalis rerum causa'
est, et ad eum ut ad summum bonum mentes noslrse
movenlur, noslra baclenus voluntas, el cogitatio,
et prima illa atque iuchoala actionum nostrarum
consilia ex Deo quoque sunt. > Rationem assignat:
i Non enim tunc ut movens et impellens aucior
ipse est et principium universum nostrae voluntaiis,
sed ut appelitus et desideratus : magnum quidem
lum quoque momenlum afferens ad inclinandum
nos atque alliciendum. > Non ergo primi ilii
honi motus in Deum ex Sadoleto fiunt ex spiritu
gratice operantii, ut Donius dieebat, neque enim
Deus tunc movet ul effeclor et ipse agens, qua ralione
semper movet per spiritum gratise operantis: undeA sunt iila Arausicanac synodi can. 9 : Quolies enim
bona agimits, Deus in nobis elque nobiseum, ut operemur,
operatur. Neque Semi-Pelagiani negabant ad
iniiia illa bonorum operum Deum movere iu ratioue
frnis, Deus enim erat objectum apprehensum sub
ralione veri ei boni, cui inchoalive credebant, quod
desiderabant, quod pelebant. Ideo vero daninati
sunt quia non satis est Deum movere tantum ut
objectum, sed movere debet tanquam agens ad hoc
ut credamus et velimus per infusionem sancti Spiritus,
ex eodem Arausicano can. 6, et can. 5, ubi
staluitur initium fidei, ipsumque. credulitatis affeclum
fieri in nobis per graiim donum, id est per inspirationem
Spiritus sancti. Aliunde etiam Donius Sado.
leti errorem intelligere poterat, dum idem hsec deB Auguslino scribit: Libertatem nostrm voluntatU perspicue
aufert. Sunt bee pulidse Semi-Pelagianoruni
tum veterum tum recentiorum voces. De primis
scribit sanctus Prosper ad Rufinum : t Scripia ejus
(nempe Augustini) quibus error Pelagianorum impugnatur
infamant, dicenies eum liberum arbitriuni
penitus submovere. > Easdem tibias conlra Augustinum
inflarunt Arminiani, nova Semi-Pelagianorum
progenies, quorum unus Hugo Grotius, lib. xvii
Hislor. Belgicse, ait: < Primus omnium Augnslinus,
ex quo ipsi cum Pelagio et eum seculis certamen
(nam ante aliler et ipse senscrat) acer disputandi
ita libertalis vocem relinquere, ul ei decreta quaedam
Dei prseponerel, quse vim ipsam deslrucre viderentur.
 » Quis igitur poslhac Sadoletum eo in erGrorecum Semi-Pelagianis, iucautequidem ci inscienter,
negabit conspirasse , dum illorum convicia
in Auguslinum jactat ? Donius num. 108, quod in
calce lillerarum, ul putat, Coelestini legilur, Profundiores
vero, etc., magnopere animadvertendum
dicit. Verum et id quod eap. 5 asseritur magnopere
aniniadvertendum illi fuerat, ubi de SemiPelagianis
contra Auguslinum scribeniibus, hsec
recitantur : • Cum Pelagium atque Coslestium
analhematizare non dubitent, magistris tamen
nostris TANQUA.M NECESSARIOM HODUU EXCESSERINT,
OBLOQUUNTDR. > Quse quidem si magnopere animadverlisset,
haud equidem pronuntiasset quod Augustinus
in alleram quasi foveam delabi videlur, minus ■
que interdum Iribuere quam par sil tiberce hominis®voluniati, num. 110. Ex hucusque fusius probaiis
evidenter conslat Jacobum Sadolelum cum SemiPclagianis
conlra Augustinum incaule sensisse, et
reapse in exlremam el remotissimam senlentiam conteniione
disputandi, magis quam considerata et quieta
ralione adductum se contulisse, quse verba ita ille
merito audire debet, uti injuste eadem epislola 10
ad laudaium Conlarenum conlra sanclum doctorem
illemet usurpavit. Interim Annatus videat qualem
conlra Au^ustinum lestem appellaverit, nempe scriptorem
.qui contra eumdem cum Semi-Pelagianis
quod initia virtutum attinet, conspiraverit ; et tameii
promiserat initio statim libri octavi se in judiciuui
contra Augustinum conduclurum tesles minime su-7.53 - VINDICLE AUGUSTINIANiE. 734xpeclos. Hactenus de Sadoleto, cujus quidem erraturn
jibenlius siluissem, sed Annati el Donii ex Sadoleti
verbis insliluta contra sanctum Patrem accusalio invito
peuitus ac reluctanti hucusque dicta extorserunt.'§11. SancliBonavenlurw elCajelani dicta examinantur.Terlium testem opponit sanctum Bonavenluram
in 2 Senienliarum, dist. 33, quaest. 2, art. 3, dicentem
: i Ad illud quod primo objicilur in conlrarium
de verbis Augustini, dicendum quod Augustinus in
verbis illis non intenditdicere quod parvuli sehsihiliter
crucientur, sed intendit eorum pcenam manifestare
quantum ad carentiam visionis Dei, et quantum
etiam ad ulililatem loci, et hoc valde abundauler
exprimit, plus dicens, et minus volens intelligi. >
Verum negotium nobis non facessit Bonaventjirae
conira Augustinum testimonium, nam eo loci loquitur
de iibro de Fide ad Petrum diaconum, cap. 27,
ubi iegimus pueros decedentes sine haplismo ignis
telerni sempitemo suppticio puniendos ; qiii liber est
Fulgentii, non Augustini. Quare, si communi illius
siRCuli opinione ductus Seraphicus doctor Auguslini
illa verba esse pulavit, cum alterius sint, ejus testimonio
non perstamus, non enim illius diclum apud
'udices quidquam ponderis habet, quo per deceptionem
de quopiam aliquid affirmatur quod non ab
HIo, sed ab allero assertum conslat. Hinc sancli Doctoris
modeslia elucet, quiAugustiui sehleniiam, ut
putabat, haud severiori censura perstrinxit, sed
leni inierpretatione miiigavit. At Annatus gravi supercilio
eamdein in sententiam tonat Iib. vm, cap. 1:
Negamus erudelem consequenliam. Rursus eo dicto
Augustinus plus dixit minus volens inlelligi, semel
Bonaventura usus est, ct ea in sententia, quse a laterecontra
Pelagianam haeresim tradita est. Verum
Annatus, pag. 893, laudala sancli BonaveiHurse moderatione
abutitur ad mitigandas Augustini sentonlias
in qusestione de eflicacia divinse gratioe ; liaec
enim scribit: < Et si quis instet Auguslinum aliis locis
id exprjmere, quis non videt, si hoc esset, nihil
aliud secuturum quam ut dicit sanctus Bonaventura,
illis locis Augustinum plus dicere, iis aulem
quae sunt a nobis allata, minus velle ? > An vero illa
in sententia de poenis parvulorum fuerit Augustinus,
nihiladrem prsesentem facit ? nam de libro deFide
ad Pelrum locmus est Bonavenlura, cujus verba,
quam parum adversarios juvent, abunde superius
diximuscap. 3,- § 1.Audiamus quartura cardinaiem Cajetanum, qui sic
loquitur part. i, qusest. 70, art. 5 : < Suslinent aulem
verba hanc glossam, quia quando cOntra Averrooni
erat sermo, fas erat deelinare in opposiium, ut
Angusiinus contra Pelagianos facit. > — < Hoc est,
ait Annatus pag. 862, excedere lineam necessafise
veritaiis : ut sit nimia quaedam severitas et iniqua
vexatio,'quse medium illud, in quo veritas sedet,
transgredi jubet, si praaeat Augustinus. > At inedium
sc lenere clamat Augusiinns, atque hoc primus mortalium
docuit lib. iv conlra duas epistolas Pelag.,
cap. 5, ad Bonifacium papam, lisec [scribens: < IstaA nefaria et damnabilia dogmata in hac tripanila divisione
quisquis mente catholica exhorret, illius
quinquepartitae latebras insidiasque devitet, atque
ita inler utrumque sit caulus, ut sic declinet Manichaeum,
ne se inclinet in Pelagium, rursusque ita
se sejungat a Pelagianis, ne se conjungat Manichseis,
aut si in alterutris jam lenetur, nec sic se a quibuslibet
alteris servet, ut in alteros irruat. > Quis igiturCajelano
in hoc credat, ac non potius Augustino
coram apostolica sede hoc protestanti ? Sed dices
impetu disputationis Augustinum extra sibimet slatutos
a se limites excurrere, hoc est extra lineam.
necessarim veritaiis, ut loquitur teslium conductor.
Miror Annatum, qui capita epistolse Coelestini od Gal•los annexa, ipsius Coeleslini esse putat, imo, quac estB hominis diligentia atque eruditio, ne dubitavit quidem
hanc crambem iterum recoxisse. Vetus illa fuit
calumnia a Semi-Pelagianis Augustino opposita, unde
eosdem falsarios obloculores pontifex fejecit, ut
§ superiori diximus, cujus sane verba, cum illi accusationem
repetant, pro defensione nobis etiain
repetenda sunt ; hsec enim scribit: < Quia nonnulli,
qui catholico nomine gloriantur, in damnatis autem
hsereticorum sensibus, seu pravilate, sive imperilia
demorantur, piissimis disputatoribus obviare prsesumunt,
et cum Pelagium atque Ccelestium anathemalizare
non dubitent, magistris tamen nostris, lanquam
necessarium modum excesserint, obloquuntur.
> Scd Annatus, qui solam appendicem epistolse,
Profundiores vero, elc, ante oculos habuit, haec inC anleriori pagina legere non valuit, vel legere ac negligere
idem fuit. Igitur Augustinus, Coelesiino judice,
vel si ncgalis, saltem leste, lineam necessariac veritatis
non excessit. Quis auiem unius Cajetani lestimonium
sancti Coelestini papse contestationi prseponendum
ducat ?§ III. Cardinales Perronius, Valcrius ac sanclus Carolus
Borromaius minus recle conlra sanctum Augusli.
num adducti. ■Sequitur quinlus accersitus ex Gallia Perronius et
purpura, et ereclis ex continuo cum hsereticis
bello trophseis clarissimus, cujus sunt hsec verba,
inquit Annatus : < Sat monui in quarta mearnm observationum
nos admodum distinguere proprias sancti
Augustini opiniones, dum loquitur ut privatus
D doclor, et ejusdem narrationes, quibus loquilur, ut
testis usus communis Ecclesice, vel ea dicit quse
doctorum aotatis suae communi consensui conformia
sunt ; ab unis siquidem argumentari nos tantum probabiliier,
ab aliis demonstralive. > Bene ille quidem
ac digne de Augusiino sensit ; quis enim privatas
Augustini senlentias in sacrae, v. g., paginae explicatione
intra fidei canones refert ? At hic conlrovertitur
quid de Augustini aucloritate Perronius sentiat
in quseslione de prsedestinatione et gratia. Nam de
Augustini auctoritate in iis quae ad divinam circa
homines providentiam spectant, testiraonia te prqducturum
in ipso tilnlo libri octavi spoponderas.
Liceal mihi Atigustini Iuic yerba inflectere: Ingre*755 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 756dere, Perroni, ingredere et conside cum fralribus l
tuii, a quibus nulla ratio, nulla tentalio te separavit,
opus est tua, et maxime tua sententia, lib. i contra
Jul., cap. 6. Arrige, Annale, aures, Perronius suum de
Augustino lestimonium profert: Augustinus, maximus
post apostolosprmdeslinalionis doctor, imo os et LINGUA
VETERIS ECGLESI.E, quanlum ad illam de gralia doclrinam,
lib. i Resp. ad regem Anglise, cap. 12. Quid te
igitur, addit Augustinus, adjuvit quod Perronii, lanquam
tibi su/fragaretur, lestimonium, posuisli ? Vis
scire an suam de praedestinatione sentenliam docuerit
Auguslinus, ul privatus doctor, an ut testis usus
communis Ecclesim ? Audi ipsummet hsec dicentem
lib. de Dono persev., cap. 23, in fine : < Ac per
hoc praedestinationis hujus fidem, quae contra novos
hsereticos nova sollicitudine nunc defenditur, nun- £
quam Ecclesia Christi non habuit. > Non igitur ea
in.re loculus est Augustinus ut privalus doctor, sed,
ut tradit Perronius, ut os el-lingua veteris Ecclesim.
Quare quis non indignelur Annalo, qui eos contra
Augustiuum testes nominat qui sancti doctoris sententias
ad coelum usque laudibus efferunt ?
• Itane sexium contra Augustinum testem dabit Verona
noslra Augustinum, ut ais, recentiorem Valerium
Venetum cardinalem ? Hic lib. III Rhetor.
Eccles., cap. 42, horum clericos monet: < Beati
Augustini scripta clerici caute admodum legant. Ita
enim acumine ingenii prsestitit, et de rebus. difficilibus
laih snbtiliter disputavit, ut non mediocri ingenio
prsediti viri ejus libros legentes in errores aliquando
lapsi sini. > Hoc egregium scholion afOngit G
Annatus pag. 865 : < Et hoc quid aliud est quam id
ipsum quod monentem audivimus Bonaventuram,
Augiislinum plus dicere aliquando-, et minus velle
intelligi.j 0 praeclarum nostri commeniatoris commentum !
Cardinalis Valerius nonnullos Augustinensium
librorum lectores Japsos in errores scribit,
quod subtilissimum Augustini sensum minime asseciiti
sunt. Annatus ex Valerio inde lapsos dicit,
quod Augustinus disputans plus quandoque verbis
excurrit, quod non est de difficilibus tam subtiliter,
utait Valerius, sed lam incaule, ut interpres contendit,
djsputasse. 0 superi miles animos ! Magnus ille
patrise mese antistes Angustiniani ingenii acumen
atque in disputando sublilitatem, quam plerique,
licet nobili ingenio prsediti, assequi nequivere, corn^ D
mendat ; Annatus inde contra Augustinum excessuum
accusationem slruil, actestem contra sanctum
doctorem illum se dare lingil, qui est ejusdem Auguslini
eximius laudator. Eos sane de quibus Valerius
loquitur in errores lapsos fuisse, Auguslinine
an ipsorum qui Augustinum non intellexernnt,
culpa est ? Quis autem nesciat plurimos profundos
quorumdam sacrae paginae verborum sensus non
assequentes in haereses ruisse ? Itane in"sacri eloquii
auctoreni Spiritum sanctum culpam devolvemus, an
nqn in ipsorum potius petulantiam, qui ullra ingenii
vires sese evehere conati sunt ! Hinc erudite Facundus,
Herrnianensis episcopus, qui pro tribus CapituisA lis sub Justiniano scripsit, in libfo contra-Mocianura
(, ait: t Quid autem, inquit, in hoc miremur, aeque,
a enim melius loqui potuit Augustinus quam prophetse,
e quam apostoli et evangelistae, quoruni mentibus si »
militer male intellectis et incongrue adliibitis, tam
A multi suos defendere conantur errores. > '•
 ;- Notat ibidem Annatus sanctum Carolum Borroe
mseum Valerium ad illud opus scribendum exciiasse,
i- idemque absolutum approbasse, ande uli Valerius,
s ita et sanctus Carolus conlra Augustinum stare
s- Atmato visus est: < Ut ideo, inquit, videri possit ac
s debeat unum hoc testimonium esse duorum virtute
a ac sanctitate eminentissimorum cardinalium. > Ita
r contrarium sancto doetori sanclum Carolum facit,
s qui id ne somniavit quidem. At cum Valerius pro- B Augustino loquatur, suppar illi Borromseus addeni
dus est. Sed age, ipsius sancti Caroli de Augustino
, teslimonium proferamus. Ille in epistola ad civitalemMediolanensem ait : < Nemo est qui ignoreta. quantum utilitatis et fructus attulerit Ecclesiae Deimagnus illius dpctor Augustinus. Exstinxit in AfricaManichaeos, expulit Donalistas, in nihilum Pelagianoshaereticos redegit, Forlunatum haeresiarcbam. confutavit, et, ut umversa paucis complectar, omniavenena adversus orlhodoxae religionis puritatemi a dsemone eructata sustulit. Hinc factum est ut exi illius doclrina, et a Palribus eumdem subsecutis, et. . a synodis, a theologis ac catholicis academiis totEcclesiae dogmata fulcimentum et robur acceperint.) Et hsec quidem fuitjgnctissimi Mediolanensis antistitG tis de sancto Augustino sententia.I § IV. Falli eos qui sanctum Augustinum interdum
t iniquiorem libero arbitrio fuisse calumniantur.. Post purpuratos testes ingentem aliorum scriplorum
catervam contra sanctum Augustinum trahunt,quos
 sigillatim repetere non vacat, eos vero ad certtas veluti classes redigam, si qui plures in eamdem
de Augustino opinionem coierint. Et prirao loco op,ponunt Annatus libro vm, Adamus part. m Cal.5 destr., cap. 7, et Decampsius Iibro ui Hseres., Jansen., disput. 1, cap. 3, Genebrardum Aquensem- antistitem, in epistola prsefixa operibus Origenis,
j Alberlum Pighiumlib. m de Libero Arbit., et Sixi
tum Senensem in praefat. lib. v Bibliothecae, dicen,
tes Augustinum interdum libero arbitrio fuisse ini.
D quiorem. Vetus ea quidem ac rancida Pelagianorumet Semi-Pelagianorum calumnia est. Julianus, lib. i
i Operis imperf., capf 54, scribit contra Augustinum :< Liberum arbitrium in natura hominis perseverat,quod ut tu cum Manichaeis negas, ita nos cum apoi
stolis et omnibus catholicis confilemur. > De Semi,
Pelagianis palet ex epistola Prosperi ad Rufinum,
i cujus verba data suht § 1. Quanta aulem veritale
i hanc a se calumniam Augusiinus propulsavit, illos
i solum nescire arbitror qui sancli doctoris libros nec
[ a limite salutaverint. Totus.liber de Gratia et Iibero
i arbitrio pro humana Iibertate deeertat ; inilio statimhsec scribit : < Quoniam sunt quidam qui sic gratiam- Dei defendunt ut negent hominis liberum arbilrium,757 VINBICIJE AUGUSTINIAN^E. ' 758autquando gratia defenditur, negari exisiiment li- A
fceruir arbilrium, hinc aliquid scribere ad vestram ,
eharliatem, Valenline frater, et cseteri qui simUl
Deoservitis, compellenie mutua ehafitate, Curavi. >
Ge/jebrardus ait: Auguslinus fuit iniquior inlerdum
tibero arbitrio. Sixtus Senensis, pag. 87§, testatUr
sanctum doctorem mintis interdum tribUere
quam par sil liberw hominis voluntali. fli quidem
INTER&UM libero arbitrio minus sequum sanctum
doctorem fuisse affirmant. At Decampsius proxime
tiominatus de iisdem scribil: Sanclum AugUstinum
PERS^PE libero arbilrio minus wquum fuisse affirtnant.
Neque hic fidelitef lestium diefa exhibenl.
Imo nec Sixto Senensi AuguStiiiuS indignafetur,
qui aperte hsec hanet lib. de Gratia Christi, cap. 47:
< Sed quia ista qusestio, ubi de arbitrib voluntalis et B
Dei gralia disputatur, ila est ad discernendum difficilis,
ut quando defendiluf Iibefum arbitfium, negari
Dei graiia videatur, quando autem asseritur
Dei gratia, liberum arbitrium putetur aufefri. > Cum
vero Julianus objecisset AugUstino dicefe ipsum
liberum arbitrium Dei gratiam commendando negari,
respondet lib. iv contra eumdem, cap. 8 :
JVon dixi negari arbilrium liberum, vel auferri, sed
dixi, ut pntelur auferri. Alberlus Pighius ineptissiinus
sancti doclorjs censor esf, nam libro m de Libero
Arbilrio hsec in sanctum Augustinum effulire
non extimuit: < Libero arbitrio alicubi videtur iniquior,
etiam parum illi, quam potest, tribuit: ejus
facultatem vel exienuat, vel dissimulat, vel eludit ;
certe omnibus viribus dejicit. > Quis autem impu- ^
dentis horfiinis teslimonio credat, cum sanctus Hormisdas
papa in epistola ad Possessorem scribat:
t De arbitrio lamen libero et graiia Dei quid Romana,
hoc est catholica sequatur et servet Ecclesia,
licet in variis libris B. Auguslini, et maxime ad
Prosperum et Hilarium abunde possit cognosci, t elc
Itaque Augustini doclrina de libero arbitrio doctrina
Ecclesise est. Non igitur iniquus est Augustinus libero
arbitrio, non illud elidit, non extenuat, non
suffocaf ; nam pessimum alioqui Ecclesia magistrum
sequeretur. Quis etiam non spernat ineptum Pighii
consifium, quo nionet ad veram de libero arbilrio
doctrinam percipiendam legendos esse potius libros
sancti doctoris ad catholicos’ datos, quam reliquos
contra Pelagianos scriptos ? Stulte quasi diversa in '
alterutris via abierit. Irrisit hoc Massiliensium effugium,
quo sancti doctoris Hbros universos recipere
fecusabant, sanclus Prosper in fine libfi contra Collalorem
: < Mancat, inquiens, plane maneat ista
conditio, ut horum librorum novitas repudiata videatur
siineademcausa ejusdem viri dissentitantiquitas,
etutinuiile aut incongruum judicetur, quod ab his
quae contra Pelagianos condidit, dissonans invenibir.
>: Porrd, si quseraiflus .undenam iidem scriptores
moti sint ad Augustinum lania calumnia onerandum,
respondei Decampsius cilaius quod Augustinus dixit
peccato Adse amissum ac verdilum liberum arbilrium ;A quod in Enchiridio, cap. 30, his expressit: Libero
arbilrio male ntens homo, et se perdidit el ipsum- At
eadem ferula vapulabunt synodi ac pontifices !, qui
iisdem verbis sanctissimi magistri sensum definiere.
Sanctus Gelasius papa, in epistoia ad episcopos per
Picenum, ait: < Dicunt quovd horao per liberum arbitrium,
quod corriipit, foedavit ac PERDIDIT, bono
suffragante naturse beatus efficiatur. > Concilium
etiam Arausicanum, can. 13, haec definit: < Arbitrium
volunlatis in primo homine infirmatum , nisi
per graliam baptismi non potest reparari, quod
AMISSUM, nisi a quo potuit dari, non potest reddi. >
Quis enim neget Adamum amisisse potestatem bene
ac meritorie operandi ob peccatum commissum ?
Sane hsec est sancti Innocentii definilio in epistola adB Patres Carthaginenses : < Liberum enim arbitrium,
inquit, ille perpessus , dum suis inconsultius utitur
bonis, cadens in prfcvaricationis profunda demersus
esl, et nihil quemadmodum exinde exsurgere posset
invertit, suaque in seternum libertate deceptus hujus. riiina jacuisset oppressus, nisi eum post Christi pro. sua gratia relevasset adventus. > Audiatuf interim
sui interpres Augustinus, apud aposlolicam sedem[ sua dicta exponens: < Peccato Adse arbitrium libefum
de hominum nafura periisse non dicimus, sed
ad peccandum valere in hominibus subditis diabolo,j ad bene aulem pieque vivendum non valere, nisE
ipsa voluntas hominis Dei gratia fuerit liberata, et. ad omue bonum actlonis, sermonis, cogitationis ad,juta (Lib. H ad Bonif., cap. 5, et tib. i, cap. 2).' C§ V. Falli item eos qui dicunt sanclum Augustinumconlra Arium ad Sabellium, et contra Sabellium ad
Arium declinasse.Duos alios testes conira Augusiinum vel nolentestfahit Annalus, Cornelium Mussum episcopum Bitunj
tinum, pag. 865, et magnum theoiogum JoannemScotura, pag. 872. Ille quidem in cap. 5 epistolse ad
a Roraanos ait: < Non ergo vos raoveat Augustinus veltantillum. Hoc est enim illi peculiare utcum aliquem
n expugnat errorem , tanta vehementia illum exaggen
ret, ut alleri opposifo causam praebere videatur. Ita,
I cum Arium inseciatur, videlur favere Sabellio, oum
0 Sabellium Ario, cum Pelagium Manichaeis, cum Mas
nichaeos Pelagio. > fsfe vero in 2, dist. 33, qusest.
s 2, ad 1, scribit: < Et ita mullum pondcrandum est,
n D contra quos haeretfcos sancli sunt locuti, sicut Auguslinuscontra Arium videlur quasi declinare ad
e Sabellium, ef e converso ; similiter videtur contraPelagium decliiiare ad Arium. > Recte corrigit Ana
natus dicendum forle Manichaum. Haec quidem ille.
,. At enim modeste loquitur Mussus ; ait enim Aui(
guslinum contra Ariiim disputanlem videri Sabellio
is favere ; milius Subtilis hoc ipsum expressit, addidit
j. enim quasi videtur. Quod non ob ineptara Augustinimelhodum, sed ob mysterii difficultatem, ac lecto ;s
rum quorumdam minus’ perspicax ingeoium dixere,
l, quse libenler, uti notavimus, concedit Auguslinus,
it et tamen Annatus ait eadem pagina 872 : < Quo fai ;
ctum sit quemadmodum antea ex aliis referebamus ,7S9 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 7G0ut Auguslinus declinarit in oppositura ; > cura tamen A
illi visum fuisse, vel quasi visum fuisse declinare
scribant. At quod recentiores inde velint convincere
sanctum Augusiinum contra Arium disputanlem ad
Sabellium declinasse, patens calumnia est ; nunquam
enim contra Arium dispulans, atque unitatem essentiae
astruens, visus est personas in unum confundere,
ul favere Sabellio dicendus sit. Augustini dictum
vel unum producant, et causam integram illis
cedimus. Imo nullus mortalium adeo exacte mediam
inler Arium et Sabellium viam tenuit utjAugustinus,
qui media ipsius viae linea incessit. Unum
et alterum testimonium proferam , quo adversarii
falsitalis penilus convincantur.Sanctus doctor, tract. 37inJoannem, ita Hipponenses
suos alloquebatur: < In errore Sabellianorum I
unus est solus ipse Pater qui Filius. In errore Arianorum,
alius est quidera Pater, alius Filius, sed ipse
Filius non solum alius, sed etiam aliud. Tu IN MEDIO
quid ? Exclusisti Sabellianum, exclude et Arianum.
Pater Pater est, Filius Filius est, alius, non aliud,
quia Ego et Pater, inquit, unum sumus, sicut etiam
hesterno die, quantum potui coramendavi. Cura audit
sumus, abscedat confusus Sabellianus, cum audit
unum, abscedat confusus Arianus. Gubernet calholicus
INTER UTRUMQUE fidei suse navigium, quoniam
cavendum esl in utroque naufragium. > Quid eruditius,
quid subtilius, quid verius dici potuit ? Passim
hoc populo inculcabat, quo regia inter Sabellium et
Arium via procederet. Omnino audiendus est iterum
Augustinus tractatu 71 in Joannem, ubi elegantissime (
ita hsereticos confutat: < Contraria dicitis, sed non
eodem modo sicut est falsum contrarium vero, sed
sicut sunt inter se duo falsa contraria. Errando in
diversa itis, IN MEDIO est via quam relinquitis. Inler
vos ipsos longiore intervallo separali estis quam ab
ipsa via, cujus desertores estis. Vos hinc, vos autem
illinc huc venite, alteri ad alteros iransire nolite, sed
hinc atque illinc ad nos veniendo, invicem vos invenite.
Sabelliaui, agnoscite quem prsetermittitis ;
Ariani, aequate quem subditis, et in via vera nobiscum
ambulabitis : est enim quod invicem ex vobis
alteri ex alleris admoneri utique debeatis. Audi, Sabelliane:
Usque adeo non ipse Pater, sed aller est
Filius, ut eum Arianus insequalem asserat Patri.
Audi, Ariane: Usque adeo Filius sequalis est Patri, 1
ut Sabellianus eumdem esse dicat et Patrem. Tu
adde quem tollis, tu adimple quem minuis, et nobiscum
ambo consistitis, quia nec tu tollis, nec tu minuis
eum qui et alter est a Patre, ut convincas Sabellianum,
el aequalis est Patri, utconvincas Arianum.
Utrisque enim clamat: Ego el Pater unum
tumus. Quod ait unum, audiant Ariani ; quod ait
tumus, audiant Sabelliani, et nec illi sequalem, nec
illialterum negandosintvani. > Itane, si superis plaeet,
qui non modo regia via seraper incessit, sed qui
eamdem posteris non dicam digito monstravit, sed
> pedibus fecit exlra orbitas excurrisse, et ad extrema
declinasse dicetur ? Ego quidem.prius credarn reapseAsotis currum ductante Phaetonte extra ecliplicam
prsecipitem actuni, quam illis Auguslini excessibus
prsestem fidem§ VI. Expenduntur illorum testimonia, qui sanctum
Auguslinum novitalis accusant.Isii quidem tres praesules sunt quorum auctoritalemac doctrinam Annatus satis exaggerat: nempeClaudius Xaintes in lib. Atheismi Cal., tit. de Praedestinatione ;Ambrosius Catharinus, in libello itidemde Praedestinatione ; Hieronymus Osorius, lib. ix deJustitia, qui sancli Augustini doctrinam de prsedeslinationeet reprobalione novitatis accusant, quasisenserit contra sententiam omnium Palrum qui eumdemprsecesserunt. Vetus sane contra sanctum AugustinumSemi-Pelagianorum canlilena esi, ut ex lit•Bteris Prosperi patet, cui sanctus doctor hsec reponitlib. de Prsedestinatione sanctorum, cap. 14 : < Quidigilur opus est ut eorum scrutemur opuscula qui,priusquara ista haeresis oriretur, non habuerunt necessitatemin hac difficili ad solvendum quseslioneversari, quodprocul dubio facerent, si responderetalibus cogerentur. > Sed hac de re pluribus alibidictum est. Sane Clemens VIII, in disputationibus de ; Auxiliis Molinae, sententiam ad Augustiniani dogmatisde praedestinatione amussim exegit, et Faustusi Reiorura episcopus inde prsecipue rejectus est, quodsancti doctoris de prsedestinatiohe sententiam impuignavit, quam Patres Augustinum subseculi, Prosper,' Fulgentius, Caesarius atque Africani episcopi in Saridinia exsules, itemque monacbi Seylhse, Rliemigius,i C Prudentius aliique propugnarunt, quibus sanctusi Thomas cum meliori scholasticorum parte.consensit.I llldd tamen notandum venit, horum trium episcoiporum contra Augustinum testimonia recentioribusipsis non exacte probari. Moraines, disput. 9,i num. 57, cum hsec parum honorifica de sancto docitore Claudii Xaintes verba recitasset: < Pro resolutionefidei mese, quam Ecclesiae catholicae judiciov submitto, censeo D. Auguslinum nimio conlra Pelagianosardore incensum nimis praecipiianter sententiamet consensum praedecessorum suorum contem:psisse, > hanc ipsam censurara improbans ait: < Hucusqueepiscopus Ebroicensis, qui, ut opinor, et pa ;ce illius dictum volo, consultius fecisset, tantiquedoctoris auctoritati convenientius, si semper et coni" stanter qusecunque dixit Auguslinus, in sensum il>Iura commodum exposuisset, et non tantam in opinandoinconstantiam ei tribuisset. > Dixerat enimSanctesius Augustinum varium ea in sentenlia fuisse.Ambrosius Catharinus, in libro de Praescienlia etpraedestinatione, adeoadversus sancltim Augustinumprocax est, ut bilem moverit vel ipsi Vasquio,^ undeliis Catharinum increpat part. i, disp. 90, num. 11:< Contra Aogustinum parum modeste loquilur Catharinus,et in illius sententiam suo modo explicatammaledictis procaciter ferlur, etc At in hoc turpissimecerte Catharinus lapsus est, tum quod nonintelligens mentem Augustini ipsum impudenter impugnatet reprobat, tum quod ipse Auguslinus contra761 VINDIClJi AUGUSTINIANiE. 762Slassilienses^et alios a Ccelestino I in epistola prima t
ad episcopos Galliae honorilice defendilur. > Et ibi
recilato Ccelestini elogio addit, < hoc Ccelestini testimonium
sufficere ulos ipsi Catharino obstrueretur.
> Accedant ex Hispania duo Dominicanae familiae
nobilissirai doctores, qui hominis in Auguslino
impugnando licentiam castigant. Dominicus Soio, in
cap. ix Epist. ad Romanos : < Non potuit (inquit de
Catharino) hic reverendus Pater citra temerilalis notam
non solum Augustiuum, verum sanctos oranes
nova inauditaque sua commentatione contemnere. >
Et Bannez, part. i, quasst. 23, art. 7, prope initium,
de Catharino ila loquilur : < Edidit tres libellos de
Praedestinatione, in quibus nihil est erudiiionis, sed
plurimum erroris. > Quis vero quantusve fuerit isle
sancti Augustini reprehensor, et unde emerserit, tradit
Soto in Apologia de certitudine gralise, initio his
ipsum Catharinum alloquens : < Jam setate provectus
ex jurisconsullo (trigesimum aetatis annum natus
Florentise Dominicanae familise nomen dedit) theologus
derepente prodiisti, simul et audire ccepisti in
scholis, et contra egregios scholarum doctores scribere.
> Tantse auctoritatis apud suos habet Catharinus !
Caelerum non possum non indignari Annato,
hanc glossam pag. 866 Calharini testimonio appendeiiti:
< Ambrosii Galbarini judicium esset merito
suspectum, si quam profitetur interdum in Augustino
deserendo libertatem, usurparet solus. Sed tanta
caeterorum doctorum conspiratio satis ostendit
Caiharinum in ea re, non ut Catharinum, qui
suo ssepe ingenio nimium indulsit, sed ut Ecclesioe,
calholicae archiepiscopum et dociorem id sensisse,
> etc Erras, Annate, erras. Catharinus libros
illos de Praedestinatione scripsit antequam essel antistes,
nam edili sunl Parisiis anno 1541 ; ille vero
Minorensis episcopus in Picentinis dictus est anno
1546, die 27 Augusti, ex tomo vu Italiae sacrse
Ughelli ; archlepiscopus vero Compsae anno 1552,
die 5 Junii. Non itaque Joculus est ut archiepiscopus
Ecclesiae catholicse, sed, teste Soto, uti nuperus
ex jurisconsulto theologus in iis libris in quibus,
assertore Bannesio, nihil est eruditionis, sed
pturimum errorit. Hinc faclum est ut .Catharinus
jurisperitus in itlis libris saepe laudarit codices et digesta,
ut suas de praedeslinatione opiniones theologis
persuaderet.Restat Osorius, de quo hsec habet Gabriel Vasquez
part. i, dispul. 89, cap. 8, num. 62: < Alterum, in quo hi
auctores(nempeCalharinus,Camerarius, Osorius) fuerunt
decepti, est quod putarunt Grsecos Patres Auguslino
contraria docuisse, quasi assereret Augustinus homines
ad gloriam sine meritis electos fuisse, > etc.
Itaque, Vasquio teste, Osorius deceptus est. Annatus
libro primo sui Augustini, a cap. 2 usque ad nonum,
fusius conatur probare Auguslinum non sensisse
contra antiquos Patres, et praecipue cap. 6,
ubi Faustum conlra Auguslinum loquentem .inducit.
Qua ergo ralione Auguslinum iilis testimoiiiis oppugnat ?
Quod si dieat recitare se quid illi senserint,.A non quid illis sentiendum fuerat de Augustino, hoc
nobis sat est haud plene eos lestes recentioribus probatos
esse, quorum ipsis fatenlibus, primus minus
consulte loculus, alter impudens, parum modestus, ct
procax, imo nec mentem AugustiniA inlelligens. Postremus
denique deceptus dicitur. Annate, bos
contra Augustinum testes ? Sed alios modo audiamus.$ VII. Testimoniis Driedonis, Taperi, Medinm et
Vallosilli conlra sanclum Auguslinum producla ful<
tata esse, nec fideliter recensita.Annalus quasi lippis, imo csecis scfiberet, ausus
est eos contra sanctum Augustinum testes advocare,
qui vel maxime sancti doctoris auctoritalem luentur,
quod sane nisi variis lechnis usus prsestare potuit.■D Etenim eos citat qui aperlis verbis citra ullam contrariam
interpretationem non modo Augustinianos se
probant, sed Auguslinianissimos ; novis enim verbis
insolitae recentiorum assertiones casligandse sunt.
Quo vero fidem testibus paret, aliqua eorum verba
dissimulat, alia detruncat, alia mutat, gravi conira
tot doctores injuria.In primis appeilat Driedonem, testatus pag. 878
haec scripsisse : < Neque sentire contra divinam gratiam,
neque si fallatur, pemiciose falli eum qui,
quamvis Auguslinus aliter sentiat, generalem agnoscit
erga omnes homines, cum primum ad usum rationis
perveniunt, bonilatem, ut eos juvet peculiaribus
auxiliis. > Driedo eo loci, nempe in Jib. de Captivitale
et redemptione generis bum., cap. 2, tract.C 4, memb. 2, part. 8, immediate ante illa verba ab
adversario adducta, hsec tradit : < Quamvis TUTIOR
vivat quisquis cum venerabili Patre Augustino non
per auxilia sufficientia ex sequo omnibus aduliis proposila,
sed per divinam misericordiam et justitiam a
curiosis hominura qusestionibus se absolvit, humiliatus
sub polenti manu Dei. > Deinde quam ibi insinuat
de auxiliis communibus sententiam, locum in
parvulis non habere ostendit, quo insolubili argumento
sanctus Augustinus illam semper impugnaverat.
Al qui secus sentiat, non falli, inquit, perniciose,
si fallilur, nec conira divinam gratiam tentire.
Nam contra justiiiam potius senlit quam contra graliam,
ncc pemiciose, sed toler&biliter fallitur. Tu
vero, Annale, ut Augustini in fine lib. vi contra JuJ) lianum verba, velis nolis, tibi ingeram, miserabiliter
falleris, vel etiam detestabililer [alleris, quando Driedonem
conlra Augustinum testimonium dicere tibi
ilngis, qui TUTIOREM sancti doctoris sententiam contestatur.Rursus adducit eumdem Driedonem lib. i de Libero
Arbitrio cap. 2, parl. 5, ubi ait: < Ex Scripturis sacris
ab Augustino adductis super hac re non expresse
et efficaciter concludi potest infantes siue baptismo
decedentes supplicio aetemi ignis esse cruciandos. »
Additque Annatus nobile scholioif: c En ul ineflicaces
fatetur adductas ab Augustino ex Scriptura sacra
probaliones, utque optioni studiosorum permit.tit, ut illum aut sequantur autdeserant. > Inlclligit763 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 764Driedo testimonia Scripturae ab Auguslino allata non ,
efficaciter, hoc est haud demonstrative probare poenam
sehsus ptierorum in inleris ; nam immediate
hsec de utraque sentenlia prsemiserat : Cum neutra
videalur efficaciler ex Scriptura sacra demonslrabilis.
Neque hanc sententiam demonstralive probatam nos
contendimus ; alias nullus posset oppositum tueri.
Neque optionem facit ut Auguslinum vel sequamur
vel deseramus: nam Augusiino etiam ill.i in opinio-.
ne nobis inhserendum esse exemplo docuit, haec astruens
: < Ut ergo,.quod nobis PROBABILIUS, Scripturisque
sacris magis. consonura videtur, afferamus,
arbitramur hujuscemodi parvulos ssensibili quadam
molesiia, seu afflictione ab igne et in igne torqueri.
> Audis, Annate, eara senientiara, quam.tu
pag. 858 lanquam crudelem detestaris, a Driedone
astrui probabiliorem, ac sacrae paginae magis consonam
 ? Augustino igitur militat doclissimus ille vir,
neqne ulla arte in recenliorum, caslra abduci potest,
sed inane tanium iilius nomen fingis ad decipiendos
incautos.Driedoni magistro supparem submittunt Ruardum
Taperum ex eadem Lovaniensium academia doctorein,
quem haec conlra Augustinum scribere tradit
Annatus, pag. 879 : < Alia tamen opinfo magis consentanea
est Auguslino, quod non omnibus Deus
concedit tale auxilium, > elc. Et deinde : < Harum
tamen opinionum prior videtur magis commendare
divinam bonitatem, > etc. At est quod de Annato
conqueramur, quippe qui verba Taperi plurimum
Augustinianse sententiae favenlia omiserit ;ham ita
scribit Taperus ad art. 7. pag. 222 : < Alia tamen
opinio magis est consentanea Augustino, ET PATRUM
CONCILIIS, quod non omnibus Deus concedit tale auxilium.
> Pupugere recentioris mentem duo llla verba:
quis enim inde non videat quanlum ponderis Auguslinianse
senlentise, tesle Tapero, accedat ? llla igitur
cbnsulto omisit. Quare jure cuin Augustino lib. IV
contra Jut., cap. 8, hic liceat exclamare : Ut appareat
de re lanla, quibus abs te fraudibus dhputetur.
Addit Annatus significare Taperum eamdem sententiam
esse Adriani VI, 4 Sententiarura, quaest. 1, de
pbenilentia. Hinc insultat pag. 886 : Adrianus quo-i
que Sextus juxta id quod refulimus antea ex Ruqrdo
Tapero jungendus erit. Sed profeclo nullas nobis
praestigias facies. Quid scripsit Adrianus citatus in
fol. 3 dubii § : Ex his respondeo ad qumsiium, modo
proferimus : < Eam misericordiam, ait, ut probabiliter
teneo, vialoribus exhibel Deus, qua sufficienter
eisassistit, et suam gratiam ofleit,,qua pro extremo
saltem virium laborando, possent peccati indulgentiam
promereri, ut in hoc differentia sit vialorum
ab iis qui transierunt terminum. Si laraen contrarium
faciat, id est si iion dat eis indulgentiam peccatorum
laborandb pfo viribps, quod apud do.ctores
dubium et incertum est, nequaquam injustiiise argui
posset. > Vides primo dicere se probabiliter hoc tenere.
Vides secundo Adriano teste dubium et iucertum
esse illud principium : Facienli quod in se est,A Deus non denegat gratiam, quod recentiores putant
esse certissimum. Vides tertio Deum haud repreheudi
posse si laborantibus pro viribus adhue deneget
gratiam : quse Adriani dicta^um iilorum theologia
non conveniunti Ibidem vero ait: < In omnihus his
exclamandum est cum Augustino : 0 altiludo diviliarum
sapienlim el scientim Dei ! > Cum tamen recenliores
hanc sancti Augustini exclamationem non
fnodb non imitenlur, sed irrideant, quod ex Joaune
Adamo superjus fuit manifestum.Accedit lerlio loco Bartholomseus Medina, magnusDominieani instiluti theologus ; ejus verba sic recitatAnnatus pag. 875 : < Sine.dubio sententia est Augustiniquod homo in pura natura habet naturalemvirtulem operandi, quam non habet in Iapsa. NonB p.lacel tamen docloribus. > 0 integrae fidei exscriptorem ! Medina eo loci, adducta sententia nonnullorumasserenlium diversam esse virtutem operandihominis stantis et iapsi, ait: Qum sine dubio videturesse D. Auguslini sententia. Quae ita recitat Annatus:Sine dubio senientia est Auguslini. Falleris, o bonevir ! non ila scribrt Medina : Videri, ait, non veroesse reapse illam Augustini sentenliam ; lu vero illudverbum videri abradis, quo ex Medinse vocibus Augustinoacriusinsultes. Sed necait: Non placettmnendocioribus ; relege, et videbis ita scribi : Non placet.tamen.viris noeTORiBus, quibus eam aliquibus, sedforteminus, utille quidem putabat, doclis senlenliamplacere significat, eos autem tacito nomine pauloanle indicaverat. Sed alia rursus audienda est obCjeclio : elenim, recensitaMedinse sententia, exclaraatrecentior ilie pag. 876 : c Atque hac ratione hicauclor indubitatam Augustini doctrinam hocinpunctoet doctoribus contrariam esse fatelur, et SIBI sineullo fidei violalse, vel spretse anliquitatis scrupulo. .>Belle haec sibi Annalus fingit. Medina, sua ipsiussententia recitala, aperle proteslatur se non habereadversariura Augustinum. Hsec sunt ejus verba:< Neque D. Augustinus huic nostrae sententiae ullomodo adversatur. > Et audes coram judicibus affirmareMedinam fateri sibi esse conlrariam Auguslini: doclrinam ? Egregie Auguslinus contra Julianum lib.i jv, cap. 8 : < Quis non exspectet, inquit, sapientiami dissereutis, qui fidem cognoyerit mentienlis ? > ; Eadem fide animoque Annalus pag. 870 ad.tribuiP nal contra Augustinum Ferdinandum Vallosillum veii nolentem trahit, qui muttis tocis, inquit, satis indicatliberam esse ab Auguslino interdum discedendi copiam.Dein plura Valtosilli lestimonia producil, in quibusi tamen hic adeo. constanter cum Auguslino stare se• .profilelur, ut mecum sane illa reputans, ineam opiinionem abeam, alienisilla oculis Annalum lectitasse:pudet enim ac piget de viro tanti inter recemioresnominis adeo palmares aIlucinatior.es (non enim im>posturas dicam) suspicari. Yerum eadem objectai excutiamus : < Multis locis, ail, satis indical liberam■ esse ab Augustino interdum discedendi copiam, ut■ qusesito 13 in tomum H Chrysostomi, dum qu« rit
, causam prsedeslinalionis et reprobaliouis. > At cur76B VINDJCLE AUGCSTINlANiE. "JGCVallosilli verba contra Augustinum non producis, j,
quod cseterorum testimonia referens praestitisli ? Sane
quia nulla sunl ; debui dicere, conlraria sunt: etenim
adeo mordicus Augustinianae sentenliae de gratuita
prsedestiuatione adhaerel, ut ibidem dicat:
c Opinio contraria non est probabilis, licet non haeretica,
et nullus eam deberet asserere in scholis neque
alibi. > Et hunc dicis in disputationede prsedestinalione
facere tiberam ab Auguslino discedendi copiam ?
Rursus ibidera, nempe quaestione 13, Chrysostomi
testimoniis eiplicatis, addit-: < Augustinus patrono
non indiget ; nam cum prius huic dogmati constanter
adhaesisset, re tamen diligentius perspecta, opinionem
locis innumeris retractavil, > nempe Deum homines
prsedestinare ex praevisis meritis fidei naluralis.
Addit adversarius : < Et quxsito 18 in tom. III •
sancti Augustini, ubi disputai an possint alioe virtutes
esse sine fide, et sic loquiiur, etc. Non enim
sanclus Thomas consentit cum Gregorio Ariminensi,
neque cumB. Augustino, quod omnes actusinfidelium
sint peccata. > Respondemus Vallosillum haec
dixisse ex aliorum sententia calarao ad alia prope- '
rante ; nam quaesito 22 in D. Ambrosium,ubi ex
professo quscstionem illam aghat, etad qnam se refert
lom. VII Angustiniqusesilis 18ell9, ettom. VIII,
qusesito 3, et alibi,- aperte § Ad argumenla Gregorii,
in rcsponsione ad 4, tradit sanctum Augustinum non
idem sensisse cum Grcgoiio Ariminensi de operibus
infidelium. Et in tom. III ; qusesito 18, scfibit de virtutibus
infidelium sanctum Augustinum sensisse cum
sancloThoma. Et tom. VIII, qusesito3, ait deeodem r*
sancto dociore, qucerens an omnia inGdelium opera
sint peccata : < Et ita in re- convenit cum cominuni
sensu Ecclesiae, et cuin doctrina doctorum scholasticorum.
> Et haec esl Vallosilli de Augustino sentenlia.Pergit Annalus : < Et quaesito 25, in lom. III Auguslini,
ubi concludit limorem servilem tum bonum,
tum meritorium esse, quamvis Augustinus videatur
illi aliud sensisse, in quo forte Vallosillus deceplus
est. > Sed appello oculos lectorum, nihil enim ibi
ait de Augustino, ut fingil. Annatus ; in fine lamen
quaesili ejusdem sancti doctoris diclum interpretatur,
nec uspiam scribit sibi videfi Augustinum asseruisse
timorem servilem non esse bonum ; unde ille recenlior
non splum in sanclum Augustinum injuriosus est, j) 
verum etiam in ipsum Vallosillum, quem deceptum
dicit, ea de Augusiino pronuntiando, quse ne somniavit
quidem. Addit quarlo : < Et .qusesilo 10, in
tom. X, ubi dicit Augustini sententiam de causa reprobationis
displicuisse plerisque veterum Palrum. >
Bene ; at stalim quinam fuerint illi Patres significat,
nempe Massilienses et Fauslus Rejensis.. Hsec tamen
siluit Annalus, videbat enim illos Palres esse-SemiPelagianorurn
magistros, hoc est nullius prorsus
auctoritalis. Porro ibidem Vallosillus confutat Catharinum
sancti Augustini sentenliam reprehendentem,
et concludil: < Non ergo est cur Catharinus in
proloquiosui libelli diceretse punctum prsedestina !,j^ tionis vera ratione attigisse, quae Augustinum ac caee
teros anteaPatres celata semper fuisset. > Tandem
i- sic concludit : < Et quaesito 30, iri tom. IV, ubi
h- fesponsionem ad oppositam sibi auctoritatem Augus:
tini in ea quaeslione num liceat uxori de consensu
i- mariti fornicari, sic exorditur: Pro B: Augustino
e respondemus quod quid secundum veritatcm tenendum
sit, definivimus. > Ita tfuncatum testimonium Vallo ?
silli refert Annatus ; ut putetur parvi habita Augusii
tini auctoritas ; nam ille scriptor stalim addil: < Et0 ipse tanlum proposuit qusestionem an in casu uxor
r possit licite fornicari, accedente consensu viri, inquo sensu doclof es scholaslici quaestionem non dis*
putant. > Poslea aliam explicationem annectit: < Sccundo
dicimus B. Augustinum casum nou definisse,1 j, quod ex verbis ejus constat ; postquam enim casum
proposuit, conclusit sic asserens : Nihil hicin alle1ram partem disputo, liceat euique existimare quod velit,elc Ex qua littera constat quod cum dicat, Liceateuique existimare quod velit, quod definite nihil assearuit, sed opinioni et judicio aliorum existimandum. - reliquit. > Hsec doctissimus ille episcopus, qui sumtma diligenlia atque ingenii labofe qusecunque dubiau in universis sancti AHgustirii voluminibus occurrerepoterant, explicuit, unumque pfsesertim oslendendum( sibi proposuit, nil falsi alicubi ab Augustino assertumi fuisse. Quare quis non segre ferat et acerbe-, huncj strenuissimum sancti doclofis defensorem conlfacumdem ad tribunal oblorto collo a recenlioribust tralii, fieri illum ipsoruramet ore ea loquentem qiuei f* non modo non dixit, sed qtiae ab Augustini sensibusi procul abesse solidissime demonstravit ?' § VIII. Viguerii, Soli, Fabri, Hqrantii lestimonia
discussa.Recenliores, licet in superiori testium repetitioneconvicli sint, ora lamen judicum aspicere, neduriisua ilerum conira AOgustinum aperire hon erubes,cunt, imo novos contra sanctum doctorem testes adrducunt, ita ut si testium numero certandum foret,, verendum esset ne illofum multittidirie Augustinusi obrueretur ; sed re nobis bucusque feliciter succeidente animosiores facti, ad reliquorum testium exa*, men accedimus. ; Joannes Viguefius pag. 872 nominatur, quod § 6• de Peccato originali liaec scripsit: < Praelerea in hoc, TJ non tenetur D. Auguslinus. Unde Gennadiusde Vifis. illuslribus de eodem Auguslino loquensait : Licetminus capacibus dubitationem de abortivis fecerit,[ error lamen illius, ul superius disciymullo sermonecontraclus, lucta hoslium exaggeralus, necdum hwresisquwstionem dedil. Per quae vefba dat ifilelligere D.Augustinum in haC opinione errasse, sed ipsum hserelicumnon fuisse, eo qsiod non fuil- peftinax, imOrelraciavit in epistola ad Julianum… Praeterea decretalisMajores, de Bapiismo, in qua est determinatumeos non paii pcenam sensus, lempofe D. Aligustininondum edita erat. Quia idem Augusiihus,qui supra modum Ecclesiam reverebalur, si editafuissei, oppositum non dixisset. > Verum hic lestis767 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 768nullam aprid judices fidem merelur, quod corum quse J
dicit prorsus inscium sepropalat. In primis Gennadius,
cap. 38 de sententia sancli Auguslini de poenis parvulorum
sine baplismo morienlium non loquitur, sed
de resurrectione puerorum in uteris matrum decedcnlium.
Nam Gennadius, cura dixisset Auguslinum
ex multiloquio efrasse, ait: < De resurrectione eliam
niorluorum simili cucurrit sinceritate , licet minus
capacibus dubitationera de abortivis fecerit. Calholicus
permansit tamen, et error illius sermone multo,
ut dixi, contraclus , lucla hostium exaggeratus necdum
haeresis quaeslionem dedit. > Etenim sanctus
doctor, lib. xxn de CivitateDei, cap. 15, dubium
propor.il an abortivi partus in die judicii resurrecturi
sint. Quare Viguerius verba Gennadii nec percepit,
nec fideliler retulit, nam liacc omisit: Catholicus ]
permansil lamen, quibus periodi sensus varialur ;
errorem eriim non de abortivis Gennadius objicit,
sed de prsedeslinalione ex absoluto Dei decreto, ut
alibi dicuim est. Neque enim senientia Augustini de
pcenis parvulorum fuit lucta hoslium exaggerata,
nam de illis Augnstinum tanlummodo dubitasse Scmi-Pelagiani
dicebant, ul patet ex lilteris Hilarii ad
Auguslinum. Prseterea falsum est sanctum Doctorem
Benlentiam illam relractasse in epislola ad Julianum ;
eienim nullam ad Julianum epislolam Augustinus
scripsit. Sane inOpere imperfecto conlra Jul., lib.m,
cap. 200, quod ultima aelale conscripsit, constans in
eadem fuit sententia: < Si autem, inquit, non eruitur
de :potestale tenebrarum, et illic remanet parvulus,
quid miferis in igne aelerno cum diabolo fuiq- i
rum, qui in Dei regnum inlrare non sinilur ? > Neque
hoc sancti docloris assertum damnatum est ab
Innocenlio III in illa decretali, ut optime notat
Gregorius in 2 Sententiaruro, disl. 53, q. 3, et superius
ex professo ostendimus.Augelur lestium numerus Dominici Soti censura,
qua sententiam sancti Augustini de poenis parvulorum
perstringit, inquiens lib. i de Natura et grat., cap.
14, apud Annatum pag. 874 : < Augusiinus plus
justo videlur torquere parvulos, unde qui ejus sentenliae
subscribunt, perpauci sunl, et tortores parvulorum
nuncupantur. > Idem vero, Annaius pag.
871 Joannem Fabrum episcopum Viennensem hom.
9 de peccato orig. in eamdem Soli sementiam adduzerat,
quippe qui dixit Augusiinum sic opinantem
excessive loculum. Al quseslio de poenis parvulorum
nusquam ex professo ab Augustino agitata
fuit, sed occasione a Pelagianis data suam sententiara
pronuntiavit ; in sermone 14 de Verbis
Aposloli fusius quidem quatn alibi ea de re locutus
est. Nec perpauci sunt qui eidem adhserent,
nam Gelasius ac Gregorius ponlifices, Avitus, Fulgentius,
Isidorus, synodus Sardiniensis Palrum
Africanorum, Prudentius , Beda, Aelredus aliique
sancti Patres Augustinianam de parvulorum pcenis
scntentiam secuti sunt. ltemquc ex theologis Gregorius,
Driedo, Musseus, Moreau, Macedo, Polmanus,
Paludanus, Poncius, Conrius ac doclores LovanienAses communiter, quorum omnium testimonia indicavimus
eap. 3, § 5. Quantum vero Solus Augustino in
disputalionibus de gratia detulerit, ex cap. 2 ejusdem
libri colligilur, ubiait: < Hocipsum Augustinus
agnovit, ut pleraque alia quae in argumenlum liujtis
operis excogitari possunt ; quem propterea nihil mirum
si ferme USICUM CORVPH.EUM identidem hufc simus
vnx CETERIS PATRIBUS accersituri. > Haec ille.Franciscus etiam Horantius contra Augustinum
citalur, vir sane erudilus, et qui synodo Tridentinae
interfuit, quod cum Cyprianum itemque Hieronymum
in quibusdam erfasse dixisset, hsec de Augustino
subjungit lib. iy, cap. 3, de Locis Theologicis :
< Idem Augustino longe doctissirao contigit. Sed quo
feror ? cui non ? > Qui nusquam Augustinum errssseB diceret, eximia Augustinum laude fraudarel, duos
Rclractationura libros expungendo. Verura Annato
probandum erat Augustinum in libris contra Pelagianos
ab Horanlio reprehensum fuisse, hoc enim se
scriplorum testimoniis evicturum spoponderat. Audile
interim quse sit illius scriptoris de Augustino
> judicium. Ille lib. i, cap. 51, ubi de gratia et libero
arbitrio disputat, hocce nobile Augustino Elogium
appendit : < Haec longe omnium in perluslrandis
fidei nostrae sacrarnentis princeps Augustinus.
Quam quidem doctrfham tanquam e ccelo lapsam
suscipimus, ut sanctam veneramur, ut fidei nostrae
regulse conformem amplexamur , el ul anliquae Patrum
traditioni satis constantem, modisque omnibus
veritati consentaneam et convenientem retinemns. >C Cap. 46 vocat sanctum Augustinum unum omnium
doclissimum et sanctissimum ; cap. 48 ait : Magni
Augustini mens expendatur. Haee de sanclo doctore
Horanlii sententia est, ut haud jure contra eumdem
a recenlioribus nominari possit.§ IX. Joannis a Bononia, Arborei, Aragonii, Pennoti,
Eslii, Vegw el Tostati teslimonia examinata,Omnium bibliothecarum schedulas recenliores
excusserunt, rimantcs si quae doctorum licet haud
ita celebrium dicta invenirent, quibus Augustini
aucloritas decurtaretur. Enimvero in librum exiguum
nescio cujus Joannis a Bononia inciderunt,
qui, utrefert Annalus pag. 878, expositiones Augustini
in illa Apostoli: Deus vutt omnes hominet salvos
fieri (I Tim, n, 4) ,_non recipiens ait: c Non videlur
D hic modus dicendi sufficiens. > Uem : c Non est
verisimile Apostolum boc sensisse. > In prirais liic
scriptor in tacita soiulione objectionum, pag. 365
cdit. Lovaniensis anni 1555, quo raodestius Augustini
interpretationem alteram secutus omilteret,
sanctum Doctorem noluit nominare, religioni sibi
ducens a tam ^sacro nomine palam discedere , sed
ait : < Denique haud me latet eximium quemdam
sacrarum lillerarum inlerpretem hunc locum ad hunc
modum explicare. > Poslea : < Alium sensum ponit
idem doctor eximius. > At recentiores non modo
Augustino nominalo easdem interpretationes rejiciuni,
sed dicteriis eliam onerant, vocantes easdem
cum Molina vel primo aspectu peregrinas et exterlas,760 , VINDICLE AUGUSTINIAN^. 770in Concord., qusest. 19, arl. 6, disp. 1, vel cumPer
tavio ad tludendum magis, quamreclas et solidas videri,
tom. I Dogm. tlieol., lib. x, cap. 3. At idem
scriptor in pfsecipua quaestione de prsedestinatione
haec tradit: < Noslram mox subjiciemus sentenliam,
camque dictis B. Fulgentii sumptis ex B. Augustino
slabiliemus. > Passimque eo in opere sancti Augustini
testimonia inculcat.Opponit pag. 880, Joannem ArDoreum in illa
verba Epist. ad Rom., cap. ni: Vbi est gloriatio lua ?
exclusa est ; per quam legem ? factorum ? Non, sedper
legem fidei ; ubi sancti Auguslini interpretationem
jejunam vocat ei explodendam. Miror alterum summa
Annati diligentiam subterfugisse: etenim ait: Expotitio
est ridicula el explodenda ; verum ridieulus polius
testis sit Arboreus, qui Augustinum Latinum
sermonem docere praesumit. Sanctus docior, lib. de
Spiritu etlitt., cap. 10, ut prohet homines non justiiicari
ex lege, sed ex fide auxilium gratise inipetranle,
illa verba Apostoli adducit, haec subjungens : < Sive
gloriationem dixerit laudabilem, quae. ia Domino esi,
eamque exclusam, id est, non ut abscederet, pulsani,
sed ul emineret, expressam, unde et exclusores dicuntur
quidam artifices argentarii, etc ; sive gloriationem
vitiosam de superbia venientem commemorare
voluerit, eorum scilicet qui cum sibi juste videntur
vivere, ita gloriantur quasi nori acceperint
eam quam non per legem factorum, sed per Jegem
iidei dicit exclusam, id est ejeclam el abjectam, quia
' per legem lidei quisque cognoscit, si quid bene vivit,
Dei gratia se habere. > Itaque sanctus doctor, subindicata
prima explicatione, quse alicui forte venire
posset in mentem, ad alteram descendit, cui semper
inhseret in libris conlra Petagianos. At Arboreus ridiculum
grammalicum agit, dum Augustinum barbarismi
accusans ait: c Nec pictores eximii, elegantissimaeque
piclurse fictores aut expressores dici solent
exclusores, sed exsculptores aut effigiatores. > Quasi
Augustinus vulgare illius selatis quorumdam argentarise
artis opificum nomen poluerit ignorare. Scribit
idem sanctus Pater in illa psal. LXVII : Vt excludant
hi, etc: < In arte argentaria exclusores vocantur qui
de confusione massae noverunt formam vasis exprimere.
> Unde patel eos argentarios artifices quos
Latin’0 vocabulo fusores dicimus, tempore Augustini
a vulgo appellatos fuisse exctusores. Certe uti iv
Reg. xxiv clusores argenlarii nominanlur qui gemmas
auro vel argento claudebant, ita exclnsores dicebanlur
qui ex auro vel argento vasa fundebant ;
cujus quidem vocis etymologiam non vacat curiosius
inquirere, cum et nomina ad placitum imporiantur,
et vox illa vulgo usurparetur. Arboreus aulem de
picloribus et pictura nomen illud perperam accipit,
quod ab Augustino de excusoribus argentariis, seu
de iis qui statnas, seu quodlibet aliud excudunt, intelligilur.
Igitur inepte in hoc Arboreus calculum
posuit ; verum Annalus hoc nobile scholion addit
pag. 881: c Et tamen liber ille ab Augustino contra
Pelagianos scriplusesl, etiocus Pauli conlra eosdemA illic urgelur. > Quid lum ? Scribit sancius doctOf
duas expositiones cxcogitari posse laudatae Pauli
sententiae, quarum utraque Pelagiana haeresis suffocalur
: siquidem una dispiiceat, altera recipiatur,
hoc salis Augustino fuit, neque qui primam non admitlit,
Augustini hostis slatim censendus est ; non
enim hoc exigit Augustinus, dum ait, sive gloriationemdixeritiaudabilem,
elc, sive gloriationem viliosam,
quibus significat nolle se in iis explicandis iihmorari,
utraque tamen interpretalione Pelagianos convinci,
sequente quolibet quara velit.r. Caeterum exciderint illa Arboreo, modo in quscstionibus
deprsedestinaiioneet gratia Auguslinianum
se profiteatur. Lib. x Theosoph., cap. 9 : Augustinus,
ait, liberi arbitrii assertor studiosissimus ; lib. • xiv,* cap. 7 : Si nonnihil, inquil, tibi sit judicii, facile cognosces
ex sana el luculenta Auguslini doctrina, Deum
non ex eo dilexisse Jacob, quod fulura ejus merita
prmoiderit. Toto eo volumine in qusestionibus de
gralia ait : Hcec Augustiniana esl assertio, et initio
libri vel a iimine se sancli doctoris studiosissimum
ostensurus scribit : Hujusce assertioriis partes, quas
Augusiinianam sapiunt doctrinam, seorsim stabiliemus.
Igitur recenliofes suum ipsorum de Augustino judicium,
quod dogmata de prsedestinaiione et gralia
altinet, hujus Arboris nec foliis nec umbra oblegere
valent.Quo tamen Augustini auctoritatem propius arietent,
Petrum Aragonium et Gabrielem Pennotum
Augustinianos in subsidium vocant. Aragonius, 2-2,^ q. 10, art. 6, cum probasset hominem sine gratia
Dei posse bene moraliter operari, addit: < Ex diclis
ergo inferlur sententiam D. Auguslini fuisse quod
homines nullum bonum opus moraliter efficere possunt
sine gratia Dei, quod idem affirmabat Gregorius.
> Unde ait Annatus, pag. 882 : cAtque ita
palam profiietur Petrus Aragonius se ab Augustino
discedere. > Pennotus vero lib. v Propugnac., cap. 6,
tradit minime credendum esse < omriem Augustini
rationem esse exactam demonslralionem, omnem
responsionem esse dogma fidei, omnem expositionera
locorum sacrse Scriplurse esse ceriam regulam et infallibilemipsasdivinasScripturasinterprelandi,
> etc ;
quibus recitalis his Annalus insultat: < Vide, lector,
quo moderamine in commendanda sancti AuDgustini doclrina utanlur eliam illi qui ex instilulo
ejus cultores, imitatores et alumni sunt in ulroque
ordine canonicorum el eremiiarum. Ul perspicere
liceat quam sit supersiiliosa hodiernorura Baianorum
religio, qui specioso errorum prsetextu solum Augustinum
in ore, in oculis, in corde liabere se fingunt.
> Non possum negare Aragonium in ea senlentia
fuisse, attamen ibidem concl. 2 fatetur hominem
sine gratia raro, et infrequenter, et cum magna
difficultale posse efficere bonum opus, ut parum ab
Augustiniano dogmate recedere videatur. At § Ccetcrum
hoc non obslante probat senlenliam sancti Au~
gustini nullum continere errorem, ac proinde posse
sustineri. Huic tamen domestico testi nc tantilluut771 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AtiGUSTINI. 772judices mqveat, opponimus tres ex hac nostra ere*
jnjtana. Cimilia celeberrimos doctores, qui mordicus
sancti Augustini sentenlise adhaerent * Gregorium
Ariminensem, 2, dist. 29, qusest. I, art. 2, Basilium
Pontium, raagnum theologum Salmanlicensem, iri
JMectionibus de auxiliis divinae gratiee, et Gasparem
Casalium, Lusitanum episcopum, lib. i de fjuadripartita
Juslitia, qui Augustini dogma explicant, solidissimis
argumeniis muniunt, atque ab adversariorum
jaculis vindicant. Imo recentiorum sublilissimus
Vasquez idem fusissime propugnat 1-2, disput.
190,. quem sequuntur ex eadem familia Turriamus,
traci. de Gratia, disput. 4 ; Mseratius, tom. II, tracl.
eodem., secl. 8 ;.Ripalda, tom. I de Ente superuat.,
disput. 20, sect. 6, alijque.At Pennolus non adversatur ; etenira Auguslinus
usus est in suarurii, sententiarum confirmationem
argumentis etiam probabilibus, qiise si essent de-monstrativa
 arguraenta, slullos dicereraus recenliores
qui eisdem responsionem procudunt, Unum
contendimus, capilales sancti Augustini senlentias
advefsus Pelagianos et Senii-Pelagianos non posse
citra temeritatis notam impu^nari. Quam vero Pennotiis
parum recentioruni causse faveat, in his
ejusdem veybis nemo non videt., ; « Si Coelestinus,
inquit, Roraanae Ecclesiae ponlifex calumnialores
doctrinse D. Auguslini de prsedestinatione vocat
plantas male crescentes, et improbos, quibus perpetuum
silentium imponendum sit, et sectatores
dogrriatum perversorum. et damnatorum, a contrario
doctrinam Augustini de prsedesiinatione probat ut
doctrinam sanam, piam, calholicara et.de fide, cui
a calholicis non possit contradici, > lib. v Propug.,
cap. 16, num. 2. Annatus tarnen, lib, vm, cap. 2,
pag. 860, ail ; c Constiluamus illam partem quse
plus favet libero arbitrjo, dicamusque ante prsevisa
merita horaines ad graiiam praedestinari, post praevisum
autem bonum usum gratiae praedestinari ad
gloriam, quid inde sequitur contra regulas a Ccelestino
positas ? prorsus nihil. Haec igitur una est ex
quaestionibus quas asiruere non vult Ccelestinus, si
credimus Baronio. > Jam sentis, jara vides, quam
belle tibi Pennolus coneinat. Quod de Baronio addis,
falsum esse, § 1 ex eodem Baronio demonslravimus.Guillelmus etiam Eslius-intromitiiiur, qui 1 Senlenliarum,
dist. 44, § 14, ait: < Quod si nibilorainus
contendal aliquis Augustini verba quse objecta sunt
huc infiecii non posse, putetque eum revera alterius
esse sententiae, tum respondebimus.ea quae de adjutorio
primi liominis et angelorum obscurius, et, ut
vidqtur, extra Scripturae aucloritalem ab eo dispulata
sunt, ad hoc ut ex comparatione gratiae nostrse
per Chdstum reparationis magis emineret, non debere
praejudicare._doctrinae quae apud alios Patres
ipsumque sanctum Thomam - in hujusniodi rebus
exactissimum doctorem expressior reperitur. > Eslius
quo suam erga sancium doctorem observanliam oslenderet,
eadem dist. 44, § 13 et 14, multum JaborisAimpendit ut eumdem in sUam sententiani traheret ;
quod vero videbat id satis aegre posse pefsuaderi ea
quae fecitata sunt, apposuit, non ut parvi fieri ab
ipso Augustinum judicaremus, sed ut molesti forsilan
adversarii objectionem effugeret. At quod Estio displicuit,
Olim pariter Semi-Pelagiariis dispiicuisse
scfibit Hilarius Arelatensis in epistola adAugustinum,
§ Deinde molesle ferunt ita dividi graliam, qum
vel tunc primo homini dala, vel nunc omnibus datur,
etc.-Ille taraen scriptor, 2, dist. 24, § 10, ait:
< Atque horum primus sit Auguslinus, iit quem
constat causam fidei calholicae contra Pelagianos prae
caeteris ecclesiasticis scriptoribus acrius uberiuSque
defendisse. > Et in 1, disl. 41, § 6 : < B. Augustini
de gratia Christi doctrinam, quse magna ex parteB consistit in astruenda prsedestinatione gratuita, approbavit
Cceleslinus pontifex in epistola ad episcopos
Gallise. > Omitto phira quae passim in commendationem
sancti doctoris Estius fecitat ; Lovanienses
enim ac Duacenses consuevere Auguslino semper
esse addiclissimi. .. -Alplronsus Tostatus in nonnullis ab Augustino dissentii,
quae ad sacrie paginae explicalionem pertinent ;
At Annatus pag. 867 ail: < Vide, lector… an
pulet dandam esse nemini facultatem in aliquo repugnandi
ex Omnibus quae ille contra Pelagianos et
Semi-Pelagianos scripsit, > Contehdimus sancli Augustini
doctrinam contra Pelagianos ex tanta Ecclesise
approbatione in excellentiori gradu auctorilatis
locandam esse, quam illorum, qui, ut-ait TostatusG apud Annatum, humano ingenio solo scripserunt. Caeterum
insigne elogiurn Tostati de Augustino lege
apud Macedo in Concentu euchologico, pag. 431, ubi
deTostato ait : < Quanquam minutis quibusdam in
qusestionibus ab Augustino inlerdum dissentiat, in
materia de praedestinatione el gratia Augustino penitus
consentii. >HSs additur ab Adarno, part. niCalvini deslructi,
cap. 6, Andreas Vega , qui dolere se dixit Augustinum
adversariorum gratise objectionibus clare non
satisfecisse, lib. xn inTrident., cap. 22, de Justificat.
Cselerum Vega ibidem cum dixisset Pelagianos
conlra divinain gratiam decem et sex argumenlis
stetisse, ait: < Et ad ea omnia copiose et erudite pro
sua eximia doctrina respondil Augustinus. > AdditD lamen ibidem nonnulla quae nec adversariis ipsis
placere pqssunt : i) 3m hanc regulam prsedicandi
mysterium praedeslinationiset necessariae graliae ad
credendum , diligendum Deum, pcenilenduin , etc,
concionatoribus tradit. < Cuperem hoc clare et dislinete
tradi, perinde esse in nostra poteslale omnia
exercifia virtutum, ad quae- credimus necessariam
esse specialem Dei gratiam, ac si solusgeneralis Dei
concursus.sufficefet, iino ac -si non esset nisi nostra
sola voluntas ad ea omnia requisita. > Et post nonnulla
similia addit: < El Iisec ssepe desideravi, ut
Augustinus palam et aperte respondisset objicientibus
ipsi quod a prsedicatione praedestinationis et gratise
cessandiim esset coram populo. > Quis vero non773 VINDICIJE AUGUSTINIANJI. , 77*videat ex illa Vegee regula oralionem nunquam auditoribus
inculcandam esse ? Eleiiim oratio est divinse
gratise testificatio, cum nullus pelat ab altero
auxilium ad aliquod faciendum , quod per semet
seque facile prseslare potest, quo argumento Pelagiani
a Patribus convicti sunt. Si ideles ad diviuam
opem implorandam adhortandi sunt, ut iu sacris
mysleriis facit Ecclesia, non ita cdmmendanda est
volunias ac si sola ipsa ad virtutes capessendas et
fugiendas tentationes sibi sufficiat. Miror autem, cum
Vegam hanc sententiam ibidem interserentem audio,
debere nos, ipsiifs opem assiduis et impprlunis gemitibus
flagitare. Porro si hoc populi docendi sunt, q« a
ratione sola voluntatis humanae poientia asserenda
est ? imo summa ejusdem infirmitas ostenditur, dam
ad illam adjuvandam Dei gratia, non dicam exspeclatur,
sed assiduis et importunis gemitibus imploralur.
De his autem adeo solide agit .Augustinus iri lib. de
Dono persev., fa cap. 14 et seq., ut nihil vel clarius
vel eflicacius a quoquam desiderari possit. Quare
Vegae lestimonium nec adversarii ipsi probenl, dum
ea aslruit quae ipsimct improbent, si sane sapiant.§ X. Dominici Bannes testimonium altius contra Augustinum
exaggeratum discutilur.Hispani hujus theplogi, quem semper infensiitn
recenliores expertisunt, lestimonium contra sanclum
doctorem grandi fiduciaexaggerant, in qua quidem
re cum mala fide procedant^illud nobis diligentius
examinandum venit. Adamus^, part. in sui Calvini
deslructi, cap. 9, pag. 667, cura sibi licilum
esse scribat sancti Auguslini sententiam de reprobatione
ex solo peccato originaii ortam horrere, quod
mater est illius quam Calvinus tanta impielate ac rabie
conlra Ecclesiam inculcal, Banuesii patrocinio vel
teslimonio utitur, ila de eadem sententia Augustini
scribentis, part. i, quaest. 23, art.5 : < Hsec senlentia
non est probabilis. Non modicam habet difficultatera.
Impossibile videtur et omnino incredibile quod Deus
propter culpam originalem hominem reprobaverit,
Hoc nullus fidelium dicere audebit. Si D. Augustinus
voluisset allendere malitiam hujus consequenlise,
nunquam posuisset quod originale peccatum solum
esl causa reprobationis omnium reprobatorum hominum.
> Annatus, Iib. vm cit., cap. 4, pag. 874,
prioribus omissis, illa, Si D. Augustinus, elc, longe
grandioribus characteribus, quo lectoris oculos statim
et vocent et impleant, exaravit, quibus recensitis
exclamat: cHaec Bannez, quse plerique non videntur
salis advertisse, dum Molinse audaciam exaggerant
indicantis aliquid lucis Augustino defuisse in
concilianda cum creata libertate divinorum decretorum
et auxiliorum efficacia. > Ila insignis theologi
suffragium contra Augustinura jaclant.Adamus illa contra Augustinum a Bannesio dicia
commentatur, quorum opposilum ille scriptor asseruit:
elenim hic, recitata senlentia sancli Augustini
de praedestinatioue, faletur non modicam illi inesse
difficultalem, et statim, ut id ostendat, sex airgumenta
coutra eamdem proponit, ubi in fine terliiA habet: Ergo non est probabilis senlentia Auguslini. In
fine secundi: Impossibile videlur $i omnino incredibile,
etc ; quse non ex propria sententi », sedadversus
Augustinum a.rguenlis persona inducta posuit,
ut patet ex iis quse postea tradit, Ille aulem tres ibidem
senlentias refert ; primam, sancti Augustini,
alterairi quorumdam Thomistarum, postremam saucti
Thomae, De secunda, § Prmterea manifestum est, ita
judicat: < Atque ila secunda opinio facile potest
sustentari, neque existimo differre a sententia D.
Thomse, nisi solo nomine. > Porro § Tertia sententia
est D. Thomm, collata Augustini sententia cuni illa
secunda ait: < Quapropter,ut postea dicemus, non
est minus probabilis, imo forie probabilior secunda
illa sententia, quam prima D. Auguslini.> Ergo, testeB Bannesio, sententia sancti Augustiniest probabilis ;
imp dubitat an secunda sit probabilior (ait enim
forte)  illa sancli Auguslini, illa , inquam , secunda ,
quam difierre pulat a sentenlia sancti Tliomae nisi
solonomine. Ergo falsus convincitur Adamus , dum
verba illa : Ergo non est probabilis sententia Augustini,
quse arguendi graiia ille theologus dixit, cjusdem
sententiam esse pronuntiavit. Rursus idem de altero
Bannesii diclo dicendum esl, dum in argumento
secundo ait: < Impossibile vjdetur et omnino Incredibile
quod Deus ab seterno statuerit originalem culpam
misericorditer et vere remittere ; el nihilominus
propter illam culpam hominem reprobaverit ; >
et in lertio argumento infert: < Ergo originale: peccalum
jam remissum est causa et ratio condemnaCtionis seternaj, quod nullus fidelium dicere audebit. »
Adamus vero abrasis illis verbis,- peccatumjam remissum,
etc, raptim alia in unam sentenliam congessit,
quo acerbiorem censuram faceret. Sed ex
persona adversariorum illa se dixisse Bannesius ostendit,
dum paulo inferius haec scribit: < Sed operae
pretium erit prius quaedam advertere circa sententiam
Augustini, quse omnino cavenda sunt.ab eis qui
illam volunt defendere. > Et stalim : c Ante omnia
cavendum est ne concedatur quod aliquis propter
originale peccatum jam remissum tanquam propler
causam demeritorian. damnetur poena damni, > clc.
Ex quibus patet illam propositionem, quam infert
in argumentis : Originale peccatum jam remissum est
causa et ralio condemnalionis mternm, esse omninoBnegandam ab iis qui volunt defendere sententiam
sancti doctoris. Quare, si illam proposilionem veluti
absurdam procul ab asserlo Augustini removendam
pulat, qui fieri potest ut eamdem ipsemet Auguslino
imponat ? Et qttidem nusquam Auguslinus dixit peccatum
originale remissum esse solam causam et rationem
cur plurimi reprobentur, ita ut formaliter id' intelligatur, de quo plura diximus cap, 4, § 10.
Hsec contra testis conductorem dicta sunto : jam
cum ipsomet Bannesio res sit ; cujus verba quo pacio
ab Annato citantur ita se habenl : < Est denique de
hac re nostrum judicium, si quid valel. Grediderim
eniin quod Augustinus tantum fuit sollicitus destruere
errorem Pelagianorum asserentium merita prsescilaJ75 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AtiGUSTlNI. 776c.iusam esse divinae prsedestinationis et electionis, A
ct quia si consideretur quod prsescienlia malorum
operum Esau fuit causa reprobationis ipsius, videbatur
D. AugustinO slatim fieri conseqUens, quod
etiam futura bona opera Jacob fuerinl causa prsedestinationis
ipsius ; proplerea semper negavit pfaescientiam
malorum operum Esau causam fuisse reprobationis
ipsius. > Ralionem vero ponit cur illaiio illa
non sit legilima, eo quod ipsa merita bona sunt effectus
praedestinationis, peccala vero non sunt effectus
reprobationis ; unde bene possunt esse ratio et causa
reprobationis. Tandem addit censuram, quam grandioribus
characteribus Annalus expressil: < Propterea
manifestum est quod non est eadem ratio prsedestinationis
et reprobationis, ul si detur causa reprobationis
ex parie nostra, delur etiam pracdestina- j
tionis. Si ilaque D. Augustinus voluisset altendere
maliliam hujus cousequenliae, nunquara posuisset
quod universaliter originale peccatum solum est
causa reprobationis, > elc. Produxi illius scripioris
lotam fere sententiam, quam contra Auguslinum tulit ;
nam ubi eamdem confutavero, nihilex Bannesii cerisura
prsejudicii Augustino fieri consiabit. In primis
non recte credidit in libro i ad Simplicianum,qusest.
2, ubi ea de resanctus doctor fusius agit, sollicitum
illum fuisse erroris Pelagianorum confulandi ; nam
liber ille exaratus est initio episcopatus Augustini,
ex lib. n Retract., cap. l,et lib. de Prsedest. sanctorum,cap.
4. Incidilvero initium episcopatus sancii
Patris in aunurti 395, cum Pelagiani anno tanlura
411 apparere in orbe coeperinl. Jgitur eo in operead (
Simplicianum nequaquam Pelagianorum errorem
confutabat, sed rogatus ab eodem antistite Mediolanensi
caput scptimum epistolse Pauli ad Romanos, a
vers. 10 usque ad 50, ita euim ille pelierat, fuse explicuit,
ut patetex initio quaestionis secundse. Porro
prolixius disp.utai de illis Pauli ve.rbisa versione 11:
Cum enim nondum nati fuissenl, aut atiquid boni egissent
aut mali (ut secundum cleclionem propoiiluni Dei
manerel) , non ex operibus,sed ex vocante diclum esl ei,
quia major serviet minori sicul scriplum est : Jacob
dilexi, Esau aulem odio habui. Ubi cum demonslrasset
Jacob non fuisse eleclum ob opera bona praevisa,
idem a pari dicendum esse intulit de Esau, nempe
neque. ipsum fuisse odio habitum ob prcevisa mala
opera. Audialur sanctus doclor : < An forle, inquii, ]
quemadmodum illud de Jacob nullis meritis bonae
actionis dictum est, ita Esau nullis meritis malse
attionis odiosus ? Si enim quia prscsciebat Deus futura
ejus opera mala, propterea eum prsedeslinavit
ut servirel minori, propterea praedestinavilet Jacob,
ut ei major serviret, quia futura ejus bona opera
praesciebat, et falsum est jam quod ail: Non ex operibus.
Si aulem verum est, quod non ex operibus, et
inde hoc probat quia de nondum natis nondumque
aliquid operalis hoc dictum est, unde nec ex fide,
quse in nondum naiis simililer nondum eral, quo merilo
Esau odio haberetur antequam nasceretur ? > Ex
« Ha particula forte colligo sanctum Patrem per moAdum dispulantis loqui: quod etiam constat OA iis
quse paulo inferius poriit: c Ut autem, inquit, odisset
Esau, nisi injuslitisc merilo injustum est. Quod si
concedimus, incipit et Jacob justitise merito diligi.
Quodsiverum est.falsum estquod nonexoperibus. >
Videatur § Cur enim est improbalus Esau. Disputans
igiluf illam consequenliam intulit, non quod veram
illam arbitrarelur, ut dicemus. Tota igitur vis illius
illationis esl in verbis Aposloli, qui aperte excludit
bona opera cur fueril dilectus Jacob, et rnala ilem
opera ob quse odio habilus fuerit Esau : inquil enim
anlequam aliquid boni egissent aut mali, quod idem
est ac anlequam aliqua opera mala, aut bona egissent,
non ex operibus, nempe bonis vel malis, Jacob
dilexi, Esau aulem odio habui. Unde patet falsumB esse quod ait Bannez § Propterea manifestum est,
Paulum dum ait, ngn ex operibus, loqui tantum da
operibus bonis Jacob ; nam, ut ail Augustinus, Non
ex operibus, el inde hoc probat, quia de nondum nalis,
nondumque aliquid operalis hoc diclum esl ; nam si
opera lantum bona Jacob excludere voluissel, dixisset,
Cum nondum nalus fuisset, aut aliquid boni egisset,
etc, riou ex operibus, sed ex vocante dictum est,
quia major serviel minori. Itaque cerlum est ibi Apostolum
loqui de operibus utriusque. Quod eliam confirmalur
ex iis quse ibidera addit: Jacob dilexi, Esau
autem odio habui. Quid ergo dicemus ? nunquid iniquitas
dpud Deum ? Cum neuler egerit aliquid boniaut
mali, unum tamen Deus diligit, alterum odio habet ;
qua ergo justitia id facit Deus ? At si Deus fuluraG malaopera Esau praevidisset, nulius dalurcalumniae
locus. Ex his apparet vis illius paritatis quam per
modum dispulantis affert sanclus doclor : nam ita
discurrit: Si euim quia prmsciebat Deus futura ejut
opera mala, propterea eum prwdettinavit ut serviret
minori, ergo prmdeslinavit et Jacob, ut ei major serviret,
quia futura ejus bona opera prmsciebat. Haec illatio
probatur, quia aequaliler excluduntur ab ApostoJo
opera bona cur fuerit Jacob electus, ac opera mala
ob quse Esau fuerit reprobatus ; ergo currit par ratio
de operibus utriusque in ordine ad amorem, vel
odium. Et ita disputat Augustinus, judiciura interim
suspendens.Caeterum scribit Bannez : < Proplerea manifestum
: est quod non est eadem raiio prsedestinalionis et rei
D probationis, ut si detur causa reprobationis ex parlenostra, delur etiam praedeslinalionis. Si itaque D.
'. Augustinus voluissel attendere malitiam hujus consequenliae,> etc Plane hsec in Augustini libris let
gendis viri diligentiam desiderari ostendunt ; nammaliliam consequenlim nou solum attendit Auguslii
nus, verum eliam solide confulavit, et, quodtnirumest, eo ipso loco ubi minus diligeutem Bannesius
 ; illum credidil ; elenim hanc parilalem sem.per Aus
gustiuus negavit: Deus reprobat ex prsevisione de,
merili seu peccati, ergo e conlra etiam praedestmatex praevisione boni operis. En totum hoc argumen ;
lum ab illa paritate dcductum a Pelagianis in epist.100 ad Paulinum : < Quomodo, inquiuni, Esau non777 VINDICIJE AUGUSTINIAN^E. 778damnatur indignus, si non ex operibus, sed ex vo- /
cantedictum est, quia major serviet minori ? Sicut
enim illius nulla pracesserant opera bona, ut ad gratiam
perlineret, sic nec hujus mala, ut ad poenam
pertinere deberet. > Respondet sanclus doctor: < Nulla
plane in utroque opera vel bona vel mala, sed
propria ; uterque autem illi uni obnoxius erat, in quo
omnes peccaverunt, elc. Sed ambo, qui nondum propria
vel bona, vel mala operabantur, rei lamen ex
origine nascebaniur. Laudet misericordiam qui liberatur,
non culpet judicium qui punitur. > Vides negari
parilatem ab Augustino ; nam Esau est reprobalus
rationemaculse ex Adariio contraclae, Jacob vero
per solam misericordiam liberatus. Hinc celebre veluti
axioma Augtislini est: c Bonus est Deus, juslus
est Deus : potest aliquos sine bonis meritis liberare, ]
quia bonus est ; non polest quemquam sine mefitis
damnare, quia jusiusest. > Lib. in contra Jul., cap.
18. Audi rationem disparilalis, et fatere Augustinum
optime vidisse quod non esl eadem ralio prwdesiinationis
el reprobationis, ut si delur causa reprobalionis
ex parte noslra, detur etiam prmdeslinationis ; nam
actus reprobatioiiis esl actus juslitise punitivse hominem
damnaniis. At clamat Augustinus : Non potesi
quemquam sine merilis damnare., quia justus est. Praedeslinatio
autera est acms purse misericordiae et bonitalis
divinse, quse nulla opera nostra bona supponit,
sed facit ; hinc ait : Poiest aliquos sine bonis meritis
liberare, quia bonus est. Ergo laudet misericordiam,
qui liberalur, non culpet judicium, qui punitur.
Eat nunc Bannez, et addat, Augustinum malitiam (
consequentim attendere noluisse, et haec ipsa palmaribus
characteribus Annatus exscribat.Yerum in eadem qusestione secunda ad Simplicianum,
ubi disputans eam paritatem, urgebat: Ut odisset
Esau nisi injustitim merilo injuslum est : quod si
concedamus, incipit et Jacob justilim merito diligi, respondens,
ac qusestionem pluribus abs se adductis in
utramque parlem argumeniis implexam tandem dissolvens,
parilatem negat ; ibi enim diffusius probat
nulla opera bona, nec ipsam fidem praecessisse, cujus
intuilu Jacob fuerit eleclus, et concludit : Ergo
ante omne merilum est gratia. Postea vero erudite
pluribus evincil Deum non potuisse odio habere
Esau, anlequam in illo peccalum cerneret, quia
< Omnis creatura Dei bona est, et omnis homo, in ■
quantum homo est, creatura est, non in quanlum
peccalor. Est ergo crealor Deus et corporis et animi
humani. Neutrum horum malum et neutrum odit
Deus, etc, nec odit in homine nisi peccalum. > Ex
his concludit : < Non igitur odit Deus E5au homiriem,
sed odit Deus Esau peceatorem. > Unde, confirmata
illa propositione : < Ufautem odisset Esau,
nisi injustitise merito injustum est, > consequentiam
illatam negat: ergo < incipitet Jacob justitise merito
diligi ; > nam priori illo dicto concesso probat falsum
esse quod poslerius deducunt, nempe Jacob
eiiam dilectum ob bona meriia : < Cur ergo, addit,
Jacob dilexit. nunquid peccator erat ? Sed dilexit in
PATROL. XLVII.A eo non culpam quam deleba) , sed graliara quam
donabat. > Ergo per Auguslinum grandis esl disparitas
inter reprobationem et praedestinationem, quia
reprobatio supponit meritum malum, quod odit ;
prsedestinatio vero nulliun supponit meritum bonum,
sed causat. At Bannez in eo deceptus est quod non
legens Augustinum qusestionem resolventem, ea putavita
sanclo doctore affirmata, quse ante suae sententiae
exposilionem proposuit, ad difficultalem
quscslionis tolis viribus augendam. Non igitur D,
Augustinus noluil attendere malitiam consequenliw,
sed Bannez noiuit atlendere D. Auguslinum malitiam
consequentim et atleudentem et soiidissime confulantera.Rursus notanda sunt quse ibidem Bannesius
JJ scripsil, ut ostenderet malitiam illius Augustinianae
consequentise : nam < facile, inquit, negari poierat a
contrariam sentenliam sequentibus, el assignari
differenlia in praedestinatione et reprobatione, quod
praedestinatio est causa non solum consecutionis
ultimi finis, sed eliam meritorum ad ultimum finem:
Reprobatio vero quamvis sit causa ejus quod redditur
in futuro, scilicet poense aeternse, non tamen est
causa ejus quod est in praesenti, scilicet peccati,
propter quod lotus reprobationis effectus potest
cadere super reprobum tanquam propter derheritum.
> At cerle Augustinus hanc differeniiam vidit,
et ne Bannesium mittam ad alios sancti doctoris
lihros, eo ipso in loco ubi ab AugustinO/minime illam
observatam dixit : eienim ibi fuse probans praedes(J
linationem esse causam meritorum hsee ait : < Vocantis
(secundum propositum).est ergo,graiia, perci.
pientis vero graliam consequenler sunt opera bona,
non quaegraliam pariant. sed quaegratia pariantur. Non
enim ut ferveat, calefacit ignis, sed quia fervet ; nec
i ideo currit rota ut rotunda sit, sed quia rotunda est.
Sic nemo proplerea bene operatur ut accipiat grai
liam, sed quia accepit. > Lege cap. 10 de Prsedest.
sanclorum. Postea dat differentiam reprobationis a
t prsedeslinatione, quod illa non causat peccatum ob
quod homo reprobatur, licet causet pcenam sceleri
i debitam, ita enim de reprobanle Deo loquitur: < Odit
) enim in eis impietatcm quam ipse non fecit. Sicut
)  enim judex in homine odit furtura, sed non odit quod
i datur ad melallum, illud eniin fur, hoc judex facit ;
i.jj ita Deus, quod ex conspersione impiorum facit vasa
i perditionis, non odil quod facit, id est, opus ordinai
tionis snae in poena debila pereuntium. > Itaque
t Augusiinus praedestinationis et reprobationis latum
: discrimen novii, nempe quod praedestinatio Dei vocantis
est causa bonorum operum, non vero reprobatio
est causa malorum. Imo sanctus Pater adeo
, conslanter illam disparitalem asseruit, ut ex illa una
i originalc peccatumdeduxcrit, et ante tria lustra quam
 » erumperent, Pelagianos profligaverit. Cum enirii probasset
divinam eleclionem nulla mcfita in honiine
i supponere, et ex alia parte ad reprobationem justam
demerita requiri intelligeret^ quserens de reprobai
tione Esau, qui si nulio merito improbalus est, petit25779 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 730rationem quomodo ejus improbatio jusla dici potest ?
Cum vero ex Apostolo pateat ipsiim ex suis operibiis
non esse reprobatum, et ex alia parle cerlissimum
esset qubd ut Deus odisset Esau, hisi injuslitim merilo
injustum est, concludit quod facta est una massa omnium
veniens de traduce peccali, nempe quia < concupiscenlia
carnalis de peccati pcena jamregnans riniversum
genus humanum tartquam totam et unam
conspersibnem originali realu in oirinia permanente
confuderal. > Et aritea : < Una est enim ex Adam
massa peccatorum, in qua et Judaei et gentes remola
gratia Dei ad unara pertinent conspersionem. >
Quomodo vero ex liac massa eligantur vasa alia in
lionorem per eleclionem, alia per reprobationfem in
contumelianj, fusius ibidem iradit. Quare recte ab
eodem diclum est : Ecce enim odii Esau, quod vas
ipse fecit in contumeliam. Quis vero non mirelur
vaslum Augustini ingenium de efficacia gratiae, de
pracdestinatione sanctorum, de reprobaiione, de
pecca.to priginali adeo diffuse eo in ppere disputasse
ac si jam ciim Pelagianis collato veluti pede certaret,
qiii tanien post tria luslra erupere ? Hinc videas
Pelagianos unum Auguslinum hostem habuisse implacabilem,
a quo pessimam hseresim, antequam
nasceretur, suffoeatam videbant. Omnes quidem in
coritroversiis contra Pelagium de divina gratia primas
ilti debent, cum Augustino nullus scripserit vel
melius vel diffusius. Sane cseteros Patres eo in argumento
tanto post se iritervallo reliquit, ut si omnia
de gratia ac peccato originali a prioribus Patribus
asserta colligantuf, huic uni secundse qusestioni ad
Simplicianum , sive argumentorum pondus, sive
doctrinse acumen, sive rerum diiflcillimarum explicationem
spectes, sine dubio cedere videantur : quse
tamen quaestio, antequam audirentur Pelagiani, uli
diximus, scripta est ; ut vel hinc importunae recentioruin
voces alios Patres inclamanlium satis solide
comprimantuf : etenim ex iis quae sanctus Pater ad
Simpiicianum scribit, evidenter ostenditur in quaestionibus
de. divina gratia reliquos Patres esseutiles,
Augustirium vero necessarium : quod tam certum
est ut recentiorum, quorum objectis salisfacimus,
acutissimus Vasquez hanc Augustinianae aucloritati
laiidem dederit: < Augustinus in materia de gratia
et praedestinatioiie inter cseteros Ecclesise Patres
non aliter quam sol inter minora sidera prsefulget, >
part. i, disput. 89, cap. 1, num. 8.Volo hic urium advertere, quo Baimesii de Augustino
cerisufa ita rejiciatur, ut eadem ipse Bannesius
perceilendus sit. Dico igitur differentiam illam prsedestinationis
a reprobalione, quod haec supponit
inala merita quae puniat, illa vero non supponat merita
hona quae praemio compenset, longe coi.stnntius
ac rigidius fuisse ab Augustino assertam ac defensam
quam ab ipspmet Bannez: nam si huic scriptori objiciatur
hoc .argumeniura ; Divina providentia sine
nieritprum, prsevisipne assumit ad gloriam seternam,
ergo eadem prpyidentia sine demeritorum praevisione
potest excludere a gloria , nullara hic matiliam conseAquenlim notat, non hie repeiit. disparitatem, quam
Augpstino veluti suggerit, prsedestiriatipnem cau.sare
irierita, reprobatioriem vero non causare demerita,
sed supponere ; sed totum concedit ;(elenim in responsione
ad argum." 2 ait: < Ante prsescitum peccatum
potest intelligi Deus pdio habere quosdam, id est
non diligere in vilam aelernam. > Ibi enim eiim aliis
passim concedit feprobationem, ut vocant, negalivam,
qua Deus negat glpriam non in poenam peccati,
sed ul pure donum indebitum, non supponere prsevisionem
demeritorum. At sanctus Auguslinus adeo
mordicus sustinet disparitatem datam, inter reprobationera
et prsedestinationem, ut ubique reprobationem
illam sirie prsevisione demeritorum, licet negativam,
excluserit atque in Pelagianis semper damBriaverit. Pelagiani enim contendebant pueros nasci
sine ullp peccato originali, negabant lamen illos
admilti ad vitam aeternam regni ccelorum , nisi per
baptismi gratiam adoptarentur ; elenim cum gloria
libere a Deo donetur, dicebantDeum statuisse eamdem
baptizatis tantum conferre. Illorum verba apud
Augustinum lib. de Peccat. originali, cap. 5, hsec
ipsa suht: < Quia pominus statuit regnum cceforum
non nisi bapiizatis posse conferri, quod quia vires
naturae nou babent, conferre riecesse est per gratiae
libertatem. > Unde erat iilorum celebre axioma :
Habel gratia, quod adoptel, non habelunda quod
diluat, apud scriptorem libri n de Vocatione gent.,
cap. 21. Ita pueri sine baptismo morientes excludebantur
a regno cceloriim non in poenara peccaliG originalis, quod Pelagiani negabant, sed quod possessio
reghi ccelorum non eral debila ; nam vires,
aiunl, nalurm non habent, ut possint illud acquirere.
Quare pueros sic excludi a regno ccelorum nultam
pmnam esse asserebant apud Augustinum lib. m contra
Jul., cap. 3, el lib. iv Operis imperf., cap. 99 ; et
Hh. v, cap. 11, asserit pueros sine baptisrao defunctos
ex Pelagianorum sententia liberos ab omni damnalione
esse. Erant igitur exclusi reprobatione pure
negaliva, hoc est non admissi in regnum coelorum,
nulla inleriin poeria illis inflicla, ita ut ipsa exclusio
seunon admissio in regnum ccelorum nutla pcena illis
esset. At sanclusAugustinus ubiqueconlraPelagianos
contendit pueros sirie baptismo morientes, si nulla
culpa originis infecli sint, injuste reprobatione nega"iiva.excludi a regno Dei. Sexcenlis in locis id conlra
haerelicos urget. Lib. i de peccatorum Meritis, cap.
30 : c Nunquam explicant isti quia per justitiam
nulluni peccatum iiabens imago.Dei separatur a
regnp Dei ; > et lib. v contra Jul., cap. 11 : < Verum
yos quoque qui eps yelut liberos ab omni damnalione
esse conlenditis, cogitare npn. vullis qua illos damnatipne
puniatis, alienando a vita Dei et a regno Dei
tptimagines Dei, etc Haec auteniinjuste patiuntur,
si nullum habent pmnino peccatum ; aut si jusle,
ergo habent^originale peccatum. > Et lib. ii Operis
imperf,, cap. 525 : < Nunquam dicturus es ut sit
justum. ut paryuli nulla sua, nulla plerup.que etiaui
suorum culpa sine baptismate moriui a parenlibus.R, VINBICI/E AUGUSTINIANiE. 782et prosimis Bdelibus separentur, etad regnum Dei A
non admittaniur. > Lib. v contra Jul., cap. 9, scribit:
< Quapropler natos ex Adam transferri renatos
oportet ad Christum, ne a regno Dei pereant imagines
Dei, quod sine malo fleri qui dicit, nec amorem
habet nee timorem Dei. > Et epist. 106. < Hoe
a justitia Dei penitus alienum > scribit. Lib. vi, cap.
4 : c Si nihil meruissent mali, nunquam privarentur
in communicansa privatione tanliboni. t Lege serm.
U de Verbis Apostoli, ubi clamat : < Quare enim
palrimoniura regni coelcrum abripis innocenti ? A
quo regnum ccelorum non acquiritur, profecto magno
liono fraudatur. Quae est ista jusliiia ? > etc. Idem
docuit sanctus Gelasius papa in epist. ad episcopos
per Picenum, contra Pelagianos : c Cur igitur,
inquit, infans hac sorte concluditur (nempe non B
admitti in regnum ccelorum) , si nullum habet omnino
peccatum ? magisque videtur, quod absit, injustus
Deus, i\ iilic infligaiur posna, ubi nulla sit culpa. >
Concinil synodus Byzacenorum Patrum, in lib. de
Incarnatione et gratia, cap.,14, ubiaiunt : < Et cum
non sit iniquitas apud Deum, qui fecit hominem ad
imaginem suam , quse justitia est ut imago Dei, quae
nihil potuit per se ipsam delinquere, si non redimatur
sanguine Filii Dei, in rfegnum Dei non permittatur
intrare ? > Quae duo testimonia consullo addidi,
quia nonnulli memoralam saneli doctoris sentenliam
fclsam existimanl. Itaque fixum fuit certumque
omnino apud Augustinum, ac sanctos Patres ejusdem
discipulos, neminem posse sine culpa reprobari
pure negative 3 regno coelorum tanquain beneficio C
indebito, uli certissimum ftiit eidem neminem in
stalu nalurse lapsae prsedeslinari ex prsevisione alicujus
boni operis. Quare disparitatem inter praedestinationem
et reprobationem eam necessario esse
dixit, ut Deus citra injuslitiam non posset excludere
a regno coelorum parvulos sine culpa,
Jicet id non faceret in pcenam. Non est igitur
Augusiinus docendus iilam disparilatem , vel malitiam
consequentiae a Bannesio, cnm et ipso melius
eamdem norit, et longe rigidius defenderit. Recentiores
Alarcon, Herice aliique reprobationi illi negativae
ante praevisa demerita Calvinismi fuliginem objectant,
unde magnse contra ipsos querelse Thomistarum
inaudiuntur, Joannes a Sanclo Thoma, part.
i, disp. 10, de Reprob., num. 19 ; Gonetti, disput. 5,
tom. iv, art. 2, § 5. Et cerle Calvinus reprobatione'm
positivam anle prsevisionem peccatorum astruxit,
imo ab eadem dixit peccata causari, atque ad
hsec perpetranda homines.impelli, quae a Thomistis '
una cum reliquis eatholicis negantur. Al nos absit
ut Pelagianismum sapientissimis viris, et in Augustino
defendendo ex juramento Salmanticensi commilitonibus
ac nostris fcederatis imponamus ; illa
enim tantum diximus, queis Bannesii censuram
plenius confutaremus. Non est tamen cur adversarii
hujus theologi testimonium conira Augustinum producant,qui
in eodemloco, nempe articulo illo quinto,A in confulatione sententis ; Javelii ait : Augustinus
gratim Dei leslis msignis et prmdieator ; et § His ergo
opinionibus, addit: Statuenda est vera sententia juxia
mentem Augustini et D. Thomw. Quare, si quid deceptus
dixit de Augustino, ati excusaticne illum
quidem dignum ducimus, ita non tantae auctoritatis
habendus est, nt ejus testimonium contra sanctum
doctorem palmaribus characteribus expressum ab
adversariis exaggerandum videatur.§ XI. Sanctut Bernardus perperam contra Augustinum
ab Annato adductus.Recentiores, ut ingens testium agmen quo sanctumAugustinum non loco tantum movere, sed etiam penitusobruere tentarunt, nobilisslmi Patris leslimonioclaudant, sanclum Bernardum contra Augustinum sufBfragium dare affirmanl, clamantes cum Annato, pag.
884 : < Veniat ergo post ultiraum sanctus Rernardus,
qui nominari debuil ante primum. > Ille vero nunquam
contra Augustinum descendet, nec si macbinas
omnes admoveatis. At inquiunl: < Igitur sanclus Bernardus,
tam religiosus sancti Auguslini ciiltor, tam
studiosus lector, tam idoneus arbiter ecclesiasticae ac
neeessarise doctrinse, peculiarem tamen ejus sententiam,qua
negatsanctumJoannemBaptistam accepisse
plenam in utero materno sanctificationis gratiam, rejicit
in epislola ad canonicos Lugdunenses, et principio
quo nitebatur Augustinus, quod scilicel nerao renatus
dicipossitpriusquamnatus,'contrariumopponit, ailque
posse aliquem prius sanctum esse quam natum. >
Cum vero sciant Augustinum quandoque a Bemardo, C appellatum validissimum malleum liaereticorum,atque
Catholicae religionis columnam, quasi per risum ita
concludunl: < Constat ergo exemplo sancti Bernardi
tales esse quas dixeral duas illas columnas, ut npn, sit necessario timendum, si quis ita divellatur ab Augustino,
ut tamen innilatur Ambrosio, etiam in iis
quse contia Pelagianos Augustinus dispuiavil, neque'. nullum videri posse aliquando validissimi hsereticorum
mailei incerlum ictum. > Haec illi., Fatemur particularem fuisse sancli doctoris sententiam
adversus Pelagianos de peccato originali disputantis,
Jeremiam ac Joannem Baptislam non fuisse
plene a peccato originali in uleris matrum per gratiam
sanctificantem liberatos. Hoc docuit epist. 57 ad
Dardanum, et lib. iv contra Jul., Operis imperf. cap.
D 155, ubi ait : < Quia et Jeremias et Joannes, quamyis
sanctificati in uteris matrum, traxei unt tamen originale
peccatum : nam quo alio merito interirent co,rum animae de populo suo, nisi die oclavo circumcis. derenlur, nisi ad Chrisli gratiam pervenirent, etc.t Eranl ergo illi et nalura filii irae ab uteris malrum,
et gratia filii misericordiae ab uteris malrum,
quia nec adhuc eis inerat sanctitas quae vinculum solveret
successionis obnoxise, quod suo tempore solvi
oportebal,« et inerat tamen quae praeconem Christi a1 matemis viscerihus designabat. > Duo hic consideiranda sunt, Joannem Baptislam repletum par Spiritus
sancli graliam prophetiae dono, poslea noxa ori,ginali liberatum fuisse in utero. Primuni concedit785 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 784sanclusAuguslinus,aUerum negat, u.t ejus verba clare .
 ; osiendnnt. Sanelus Bemardus primum et ipse sine
hsesitalione concedit, de altero vero dicit se non au-dere
 quippiam definire. Audiantur dulcia Melliflui
docloris v.erba, ne Annali in Auguslinum amarus
sermo nobis fas.tidium ingeral: < Cerlissime autem,
inquil, sanclus Spiritus, quem repleyit, sanctificavit.
Cseterum quatenus adversus originale. peccalum haec
ipsa sanctificatio valuerit, sive pro isto, sive pro illo
prophefa, vel si quis alius siinili praeventus gratia fuerit,
KON TEMERE DIXERIM. > Deinde senientiam sancli
Auguslini considerans addit : < Attamen quis dical
Spiritu sanclo repletum manere adhuc filium nihilominus
irse, d, si mori in ulero contigisset, cum hac
plenitudine spiritus pcenas luilurum damnationis ?
Durum est ; MINIME tamen AUSIM hinc QUIPPIAM MEA J
SENTENTIA DEFINIRE. Sed quidquid de hoc sit, etc >
Vides, Annate, nihil ea in re Bernardum definire,
unius, ut jure quidem arbitror, Augustini, quem habebal,
ut dicis, dum hmc scriberet, praseniem, auctorilate
remoratum ? Durailli Augustini sententia visa est,
at durius fassus est ab Augustino discedere : Minime
tamen, inquit, ausim hinc quippiam mea senlentia definire.
Hoccine est, Annate, ut jocaris, divelli ab Auguslino ?
hoc putare nullum aliquando validissimi hmrelieorum
mailei incerium iclum ? Imo hocestlectoribus fucum
facere, ac Bernardo nimiurri injuriosum esse,
dumilluraea recitantem inducis deAuguslino quse ne
cogiiavit quidem. Illa ilaque est Mellifiui sentenlia
epist. 174 ad canonicos Lugdunenses.Sed aliud quid Annaius gafrit, contenditque Ber- Q
iiardum diversa, imo adversa sapere vel eo ipso in
loco ab Augustino recedendo, ubi se cum Augustino
aut errare aut sapere profitetur, nempe epist. 77 ad
Hiigonem. Do Annati verba : i Ut omittam quod relata
illa senterilia qua sensit Augustinus inlernam
cordis conversionem a'd Deum externam baptismi
susceptionem posse supplere.vir minime jactabundus
negare audet fuisse uspiara ab eo retractalara,quamvis
relractassel exemplum quod subjecerat sancti latronis,
ea raiione quod incertum esset an fuisset baptizatus.
> Nescio quo consilio Annalus hic paralepsi
ulatur. Eia age, edissere cur ex Bemardo Augustinum
accusare libi inreligionem venit ? Ita est, Bernardus
vif minimejactabundusAugustini sententiam,
quaasseritinternamcordis conversionemadDeumbap- JJ
tismum posse supplere, ncgare audel fuisse uspiam
ab eo relraclalam. Forte hanc sententiatn relractandara
Augustino fuisse putas ? Illam sentenliam ante
sanclum Auguslinum docuerat sanctus Cypriahus,
quem laudat sanctus doctor lib. iv de Baptismo, cap.
. 22, ubi de baptismo ait, si ex necessilate desit,
posse supplere fidem, conversionemque cordis, quia
tunc impletur invisibiliter, cum mysterium baplismi non
contemptus religionis, sed arliculus necessitalis txcludi(.
Sed et sanclus Ambrosius hoc ipsum docuerat
de Valentiniano imperatore , ut patet ex ejusdem
oratione in qua defuricti Yalentiniani laudes recitat.
Utrumque vero, Ambrosium nempe et Augustinum,re A sequitur sartctus BernafdHS, illa iu epistola 77, quole
furn teslimonia laudat, scribens : < Ab his ergo
u- duabus columnis (Augustinum loquor et Ambroui
sium) , crede mihi,difficile avellor. Cum his, inquam,
is me aut errare aut sapere fateor ; eredens et ipse
a, soIaJide hominem posse salvari cum desiderio pert.
cipiendi sacramentum, si tameu pio adinrplendi de:c
siderio mors anticipans, seu alia quaccuiique vis inlo
vincibilis obviaverit, > Audis, Bernardum virum misnime
 jaclabundum cura Augustino sapere etcredere,
li sola fide hominem posse salvari cum desiderio perciil
piendi sacramentum ? Cur vero eam sententiara Au1gustini
 diceret fuisse uspiam ab eo reiractatam, in
ic quarn pedibus ivit ? Sed et apostolica sedes eamdem
 ? sententiam ob Augustini aucloritalera approbavil.
A « Innocenlius IJI, in litleris ad Cremonensem episco,
. pum, quse apud Gfegorium IX exslant lib. nr, lit.
. 43,cap. 2, ita scribit: <Quem sine unda baptismalis
i- extremum diem clausisse significasti, quia in sanci.
lae matris Ecclesiae lide et Christi nomine persevel ?
ravit, ab originali peccato solulnm el coelestis paie
trise gaudia esse adeptum asserimus incunctanter.
 ;_ Lege super octavo libro Augustini de Civitate Dei,
ubi inter caetera legitur : Baplismusinvisibililer minislratur,
quem non contemptus religionis, sed termii-
nus necessitalis excludit. > Error tamen irrepsit, nam
l ; verba illa leguntur non in libro VIII de Civitate Dei,
e sed lib. rv de Baptismo, ut recitavimus, quae etiam
a laudatus Bernardus ex eodem libro iv adduxil. Hinc
theologi baptismura flaminis,et Tridentina synodus,
. p sess. 6,cap.4,baptismuminiiotojustificaredecernunt.
i Quid igitur tibi in mentem venit, Annate, dum sen) 
tentiam illam sancli doctoris ab Ecclesia approbaI
tam quasi retractatione dignara recensuisti, quam
etiam constanter idem tenuit post exortos Pelagianos
l ad finem usque vitse ? Legatur lib.ideOrigineanimse,
i cap. 9 et lib. n Relract., cap. 18. Qui plura eadere
i scire cupit, consulat Christianum Lupum, auctorem
satis nolum, in Jib. de Attritione et contritione, cap. 8.
An forte irrides quod de baptismo sancti Ialronis
Augustinusinsinuavit ? Sanctus doctof rem sibi ceri
tam, nempe conyersionem cordis supplere vicem
baptismi, non posse satis efficaciter illo exemplo
demonstrari fassus est in libro n Retract., cap. 18,
affirmans a quibusdam non incredibiliier dici latro■
j) nem aqua illa, quw de vulnere lateris ejus emicuit,
tanquam sacratissimo baplismo fuisse perfusum, lib.
i laudalo. Caeterum idem Pater non putavit illum
fuisse ante cruxifixionem baptizatum. Aperte ait ibidem
: < Lalro ille non ante crucem Domini sectalor,
sed in cruceconfessor,etc Tunc etiam fides ejus
de ligno floruit, quando discipulorum marcuit. J
Illa vero de baptismo lalronis adducit, quibus confularet
errorem Vincentii Victoris, qui exemplo lalronis
contendebat pueros sinebaptismo mortuos pervenire
posse ad originalium indulgentiam peccatorum,
ut patel ex lib. 111 de Origine animse ad Vincenlium,
ubi lolo cap. 9 de baptismo Iatronis discurrit. Quae
tamen ila adduxit ut omnera errandi occasionem ex783 VINDICLE AUGUSTINIAN.E. ,. 780illius latronis exempJo resecaret. Hinc lib. i, cap^,
9,cum varios modos recensuisselquibuslatro ille vel
dicebatur vel dici poterat baptizatus, conclusit:< Verum hsec ut volet quisque accipiat, dum tamen
de baptismo non prsescribatur Salvaloris praecepto hujuslatronis
exemplo, > Et ipse Bernardus consemit
incertum esse an lalro fueril baptizalus, dicens :
c Eo quod sane incertum sit utrumnam fuerit baptizatus.>
Hinc Pater Lupus, in sanctorum Patrum lectione
summa cum laude versalus, in opusculo laudato
de Contritione et attrit., cap. 9, ail c Latronis
baptismaesse incerlum.Variat non solumAugustinus,
sed Patres passim omnes. > Haec quidem addidi,
quia ex illa sancli Bernardi epistola 77 ad Hugonem,
quale Augustini diclum ab adversario per reticentiam
reprehensioni expositum jure notari possit, ;
prorsus non video, sed nec eumdem Annatum vidisse
exislimo.§ XII. Sanclum Augustinum contra Augustinum producunt.Rem confecisse ac tota causa Augustinum dejecisse
sibi persuadent, favenlibus suffragiis, ut gloriantur,< trium summorum pontificum sex cardinalium ex
omni numero eruditissimorum et fere sanctissimorum,
lot deinde antistitum, tot doclorum omnium
scholarum, ordinum et nationum. > Annati sibi victoriam
ac triumphum canentis voces sunt cap. 4,
pag. 887. Sed ut Augustino omnem prorsus evadendi
aditum praecludant, ad ipsiusmet confessionem provocant,
quippe qui tantorum teslium omni exceptione
majorum vocibus convictus infegram ipsis litem sit
concessurus. Audialur Annalus cap. 5, pag. 888, qui
adeo victorise securus in arenam descendil, ut nullo
pacto dubilet vel ipsomet Augustino judice postrema
veluti acie diraicare : < Quando, inquit, ea conditione
disputamus ut stemus Augustini judicio, inquirendum
est hocquoque, censueritne Aug.ustinus placila omnia
sua, etiam illa quae, dum Pelagianos insectatur,
exposuit, amplectenda esse necessario. > In primis
contendunt statuisse Auguslinum tria tantum dogmata
adversus Pelagianos juxla catbolicam fidem esse tenenda,
quod Sadoletus recentiores docens olim dixerat
in epistola ad Contarenum, uti § 1 narravimus.
Rursus plura sancti Patris teslimonia producunt,
quibus asserit nolle se eam lectoribus legem impo-.
nere, ut omnibusabs se positis assertionibus acquiescant,
ablata omni prorsus contradicendi Iibertate.
Unum dabo, nam idem reliquorum sensus est diversis
tantum verbis expressus. In epistola ad Forlunatianum
scribit: < Neque enim quorumlibet disputaliones,
quamvis catholicorum et Iaudatorum hominum
velut Scripturas canonicas babere debemus, ut
nobis non liceai, salva honorificentia quse illis debetur
hominibus, aliquid in eorum scriptis improbare
atque respuere, si forte invenerimus quod aliter senserintmiam
veritas habet divino atfjutorio, vel ab
aliis intellecta vel a nobis. Talis ego sum in scriplis
aiiorum, tales volo esse intellectores meorum. > Ex
quibus aliisve eamdem in rem adduciis exclamant tA « Licet ergo ex Augustino Augustini doclrinam aliorum
scriptorum judicio censendam exponere, licet
et proprio, idque salva honorificentia. Neque adeo
perversum est hoc consilium, ut habere non possit
adjutorem Deum. > Loquitur Annatus pag. 897. Nil
lameri novi hisce censores afferunt, sed Pelagianorum
ac Lulheranorum voces contra Auguslinum integras
repetunt. Pelagiani, cura ab Augustino Patrum
testimoniis oppuguarenlur, ex Augustini libris
nullam sibi Palribus adhaerendi necessitatem esse
insolenter respondebant. Audialur Julianus lib. iv
Operis imperf., cap. 111: < Sed bene quod nos onere
talium personarura levasti : nam in libro quem ad
Timasium conlra liberum arbitrium contexuisti,
cum sanctus Petagius venerabilium virorum tam AmBbrosii quam Cypriani recordatus fuisset, qui liberum
arbitrium in libris suis commendaverant, respondisti
nulla te gravari aucloritate talium, ita ut diceres
eos processu vitse melioris, si quid male senserant,
expiasse. Tua tibi ad hoc relata s"int, ut excitare
de solisnominibus erubescas invidiam. > At non
veterum tantum hsereticorum, sed et recentium dogmatistarum
trilum lioc effugium esse ad sanctorum
Patrum, ac praecipue Augustini auctoritatem eludendarn,
testatur eruditissimus vir Staplelonus tomo 1,
contr. 3, lib. vn, cap. 15 : < Alii (inquit de Prolestantibus
non plus eis (nempe Patribus) tribuendum
esse arguunt, quam ipsimet Patres sibi iribui postulant,
et hoc in loco varias Augustini sententias producunt,
quibus ille suis scriplis non aliter fidem haCberi postulat quam quatenus ex Scriptura sacra vel
ex evidenti ratione sententiam suam confirmaverit. >
Additque in verbis sancti Augusiini ex lib. H contra
Faustum, cap. 5, in quo loco sibi plaudit Annatus
pag. 897, eos mirifice exsullare.Dociissimus idemque sanctissimus Paler cseteris
virtutibus, quibus divinomunere ad stuporem usque
ornalus fuit, sociam modestiam adjunxit, neque
tantum sibi unquam tribui voluit quanlura Pythagorae
a discipulis delatum fuit, ut illud esset ineluctabile
argumentum AOT »? tya., Hoc unum Augustiiius
rogat toia epislola sepliraa ad Marcellinum. Caeterum
disputans contra Pelagianos passim capitalia
dogmala tanquam catbolicas sententias defendere se
profitelur. Ita lib. v conlra Jul., cap. 12, quinque
de concupiscentia quaestiones agitat, ubi ait: < In his
quseslionibus calbolica veritate antiquitus tradila,
vestra impia novitas suffocatur. >. In epistola 107 ad
Vitalem duodecim theses de gratia statuit, asserens
easdem < ad fidem rectam et calholicam perlinere. >
Idem de praedestinalione docet lib. de Dono persev.,
cap. 25, in fine. Illud vel maxirae iterum recolendura
est, sanctum doctorem, cum in libris Retractationum
plures sententias correxerit, nullam contra
Pelagianos slatutam aut defensam thesim exputixisse,
ut planum liat Augustinum censuisse omnia et singula
quae illis in libris docuerat a vero non dissonare,
sed novum laborem atque exactiorem diligentiam
Augustinus forte recentioribus reliquit, qui ite~781 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI, 788irum severiori judicio eadem Hipponensis scripta, utait Annatus, pag. 897, inspirante Deo examinata.errores continere demonstrarent.Cum olim Semi-Pelagiani Augustinum erroris arguerent
in iis libris quos contra Pelagianos procuderat,
modeslissimi vir ingenii respnndit in fine lib. de
Dorio perseveranlise: < Qui vero orrare me existimant,
eliam atque etiam diligenter quse sunl dicta
considerent, ne fortassis ipsi errent. > lbidem vero
cap. 21 ait: < Quamvis neminem velim sic amplecti
pmnia mea ul me sequatur, nisi in iis in quibus me
non errare perspexerit ; nam propterea nunc facio
libros, in quibus opuscula mea retractanda suscepi,
ut nec me ipsnm in omnibus me secutum fuisse demonstrem,
> etc Quae quidem attentiori menlis acie
considerans magnus ille Annalium ecclesiaslicorum
scriptor cardinalis Baronius, lomo V ad annuin 426,
pag. 498, haec in Augustini commendationem scripsit,
quae licet superius recitata sint, libeat hic quoque
repetere: c Hsec ipse, ait, digna quidem sancli
Augustini modestia, animique ejus admirabili cum
submissione verecundia, ut plane nisi aliunde ex his
sallem intelligerevaleasafflatumipsum divino Spiritu
illa scripsisse, cum non supra quempiam alium quam
super bumilem, quietuin et trementem sermonem
Dei divinura affore Numen, Deus per prophelant
fuerit eontestatus ; sicut el Jacobus docuit, ubi ait:
Qum desursuni est sapienlia primum quidem pudica
esl, deinde pacifica, modesta, suasibilis, bonis consentiens.
> Hsec ille. Et lamen eo prorupit Annatus,
utaffirhiare non exiimuerit cap. v, pag. 897, impu- i
gnalorem Augustini habiturum adjutorem Deum ! Et
hic inter. sancti doctoris defensores numerari vult,
Augustinum a Baianis vindicando ? Non est hoc, Annate,
Augustini causam tueri, sed prodere.Verum licet prae animi modeslia adeo humiliter
de se Augustinus sensit, catholicse tamen Ecclesiee
judicio ejus de divirta gratia doctrina ita approbata
est, ut vel ipsi recentiores qui post Annatum contra
Jansenium seripsere, rei evidentia coacii hanc Augustinianaeauctoritati,
non dicam laudem, non testimonium,
sed confessionem cum Decampsio dederint:
« Conciliorum sancliones et Romanorum pontificum
edicta quibus Pelagiana haeresis jugulata occubuit,
ex sancti Augustini libris peiita sunt, sancti
Augustini doctrinam conlinent, sancti Atigusiini \&cbis
exprimuntur. Fuit Auguslinus quodammodo Ecclesiae
prsecentor, cum Romanis pontificibus et conciliis
ore praeivit quod de superbissinia haeresi judicarunt.
Fuit lingua Ecclesise, cum ejus verbis decreta
concepta sunt, et quae prius fuerant Augustini
voces, Spiritus sancti oracula esse cceperunt. Fuit
ille conciliorum dux atque ingenium , cum iis raliones
et argumenla subminisiravit quibus Pelagium
ejiisqhe complices fregerunt, lib. HI Haeres. Jans.,
disp. 1, cap. 6. Video Annalum spissum hic pulvefeni
excitare, quo tanlam Romanae Ecclesiae iucem
Augustiuum quaquaversum irradiantem obducat.Quas enim ille nebulas cogit toio capite sexto quibusA delatas a Romanis praesulibus Augustino laudes offuscet
 ? Ulius tamen vanos conatus in sequefcti capile
reprimemus, ubi sancti doctoris auclottisaitem
apostolicae sedis sententia toties munitam ab luijus
sancli Patris vindicatoris, uti se jactat, objectiouibus
pravisque inlerpretamenlis asseremus.Attamen, etiamsi nullus pro Augustino veteFum
Patrum staret, ac Vaticana oracula silerent prorsus
omnia, non adeo deplorata censenda esset Augustir,i
causa, ul Annato eidem adversante, nullum faveutem
judicem sortiri in orbe posset, praesertim cum
manifestum sit plura ipsum lestimonia falsasse, »lia
prorsus finxisse, quosdam in lestes adduxisse, vel
Semi-Pelagiano errore infectos, vel grammaticos imperitos,
vel novos ex jurisconsultis theologos, velr. impudenles minusque consulto locutos, atque Augustinensium
librorum prorsus inscios. At cmn
sancti Augustini doctrina tot Romanorum prsesulum
laudibus, lot coriciliorum decretis, tol omnium vete^
ris Ecclesise Patrum encomiis ornata, munita ac
defensa sit, quis nuper eamdem in judicium a recentioribus
vocatam daranari vel minima ex parte posse
suspicelur ? ab Augustino enim slat antiquitas, a recentioribus
novitas ; illinc sanclitas, hinc audacia ;
illine antiqui Palres, hinc novi scriptores ; illinc tot
saeculorum consensus, hinc nostrae setatis scholasticorum
minima portio. Quae sane cum attentius considero,
illud subinde mecum reputo, nescire me an
laudem vel odium potius apud probos hoc opere mihimet
conciliarim coniraxerimve. Profecto arbitrorQ non defuturos qui me inanem operam posuisse dicent,
Augustinum iu judicio contra reeeniiorum accusationes
defendendo, quasi horum temeritas vel
initio causae non slatim intelligatiir, qui eontra
summum Ecclesiae magistrum conductis testibus
eoram orthodoxo orbe dimicare ausint. Sed veniam
precor si quidquam a recentioruhi testibus Augustino
limere mali visus sum ; ejus enim causam defenden
dam suscepi, ne apud imperilos nimiumque credulos
tantorum lestium nomina, quae adversarii longo
ordine conlra Augustinnm producere gloriabantur,
vel fidem invenirent, vel suspicionem sahem ingererent.CAPUT VI.Elogia a summis ponlificibus Auguslinianm doclrinw
D conlra Pelagianos delata a sinislris recentiorum interprelationibusvindicanlur.Sane non levem invidiam redolet recentiorum factum,
de quo hoc loco sermonem instituimus. Romani prsesules
sancti Augustini de divina gratia doctrinam miris
praeconiis consecrarunt. Unde tanta eidem ab omnibus
per lot retro ssecula veneratio impensa est, ut
posl eorumdem pontificum voces orthodoxi unum
Augustinum, inaudiverint, imo Augnstini dog-'
mata in pontificum decreta ac synodorum canones
transierint, quod in Historia Pelagiana demonstravimus.
Haec quidem recentiorum animum altius
pupugere ; quare delata Augustinianae doctrinae a
Romanis praesulibus elogia falsis interpretafipuibus789 VJNMCIJ3 •AUGUSIINIANJE,. , 790partim decurtare, partira eludere audacter quidein, ^
sed non seque feliciter conati sttnt.Primus inter pontiflces qui sanctum Augustinum
comniendarunt, Innocentius producitur, quicum ab
Augustino litteras accepisset’ a quatuor aliis coilegis
subscriplas ; quibtts Pelagii errores eidem significabantuf,
respondit epist ; 96 intef Attgustinianas ».
< Quod earum tenor omnisque conlextio est in consideratione
quotidiante gratise Dei, et in eortim correctione
qui contra sentiunt, integra ratione cousistit,
ut el illis oninem tollere possit erforem, et idoneumdato
cuivis nostrse legis exemplo, quemsequi
debeat dignum possit prsebere doctorem. > Legantur
quse diximus lib. i Histor. Pelag., cap. 11. Recentiores
haud universam sancti Augustini doctrjnam
conlra Pelagianos ab Innocentio approbalam fuisse ]
contendunt, sed qua parte. tantum decerlat contra
duos Pelagii errores, quos ibi pontifex damnat. Do
verba Moraines, disp. 12 Anti-Jans., num. 40 : < Ex
. hac autem approbatione hujusmodi litlerariim de
unoautalierotantumefroreloqueniium, inferre velle
totain D. Augustini doctrinam de gratia fuisse specialiter
ab Inuocentio approbatam, est malitiose simplicibus
illudere, et eruditorum paiientia iniolerabiliter
abuti. > Quod vero sanctus Augustinus, quo
melius Pelagianse haeresis faciem Innocentio suis coloribus
piclam ostenderet, ejusdem hseresiarchae librurn
in Iaudem naturae eroissum atque advergarium
abs se de Nalura et gralia compositum volumcn
miserat, addit ibidem :- < Respondens Innpcentius,
sequenti epistola 93, nullam facit mentionem alio-<
ium errorum Pelagii, neque iibri de Natura et graiia
D. Augustini, sed lantum laudat prsecedentem epistolam
ab illis ad se scriptam. > Duos vero errpres
ibidem tantum damnatos esse ait, nempe non dari
peccatum originis, .neque Dei gratiam esse necessariam
ad recte pieque vivendum.Quid delibro Pelagii sanctus Innocentius decernat
audiamus: < Librum sane, inquit, qui ejus esse diceretur,
nobis a vestra charitaie transmissum evolsimus,
inquo MULiAblasphemia nihil qubd placeret,
NIHJL quod nonpenilus displiceret, aquovis damnandum
atque calcandum, cui similia nisi qui ista scfipserat,
nemo alter in menlem reciperet atque sentiret.
> Itane nihil Pelagiani libri Innocentio placere,
niliil iu eo scribi quod non displiceat, est unius lan- j
tum aut alterius erroris condemnari, an potius plenum
erroribus judicari ? Unam interim parliculam
disjunciivam corrigas, Morainie ; dixisti enim Innocentii
litteras d.e uno aul altero errore loqui. ; reppnas .
conjuncltonemf de uno.Eralte.ro illam periodum
reddens, ne quis erga te malevolentior dubilasse te
dicat, duone an unus tantum Pelagii errpr illis in
iitieris proscribatur. Sed.ad Augustinum meum redeo.
HicPelagii librum ad Innocentium mittens cum
ejusdem confutatione asleriscis locaPelagii signarat,
tibi iiic non recte de divina gratia sentiebal, quse
• dispiieuisse Innocenlio, cui NIHIL illius libelli placuit,
quis^dubilet ? Libram verp Augustini approbatu » acA laudatum fuisse, et quidem de lege reos sine gratia
homines faciente disputantem, quse falsa atque ob i
furorem contra hscreticos Augustino excidisse flngit
Moraines disput. 24, num, 44, ex hjs Innocentii ■
verbis colligitur : < Nam hoc loco latiusde Jege disputare
velut coram posito repugnanteque Pelagio
mecessarium essenon duximus.cumvpbiscum TOTUB
SCIENTIBUS, PARIQCE NOBISCUM ASSENSIONE gaudentibus
collpquamur. • Audin’ Augustinum totum scientem,
ac per omnia InriocentiO in iis quaa de lege sine gratia
pfoxime sufficienti feos faeiente disputarat, plo
nissime conseiitientem ?Innocenlio successit Zosimus, dein Bonifacius, quisanctum Augustinum mirifice coluerunt, quibusqueejusdem doctrinaprobata fuit. Annatus, lib. vm, cap. ; B 6, pag. 908, liaec scribit: c Quarehpn possit ab ejusniodidoctore instruclio peti ad concipiendam erroriscdntrarii damnationem, ut Zosimus, ut Bohifacius,ut Felix hujus nominis IV petiisse BICUNTUR ab Augusiino.> Haecquidem recte sehabent, scd recliusforel id non vulgari fama assertttm dicere, sed constanterastruere. Ea enim phrasi utimuf, cum de reminus comperta loquimuf ; quis enim tnero tneridiepronuatiet soleni DICI splendescere ? Novimus Annatii erga Augustinum ariimum, hinc suspicioni locumdamus. Zosiraus non pfius decretoriarii iri Ctelesttiac Pelagii causa sentenliaiii tulit, quam ab Africanisi synodis, quorura, teste Prosperd, AugUSlirius ingeinfuffi erat, Iitteras acciperet, ut in Historia Pelagiana,\ lib. I, cap. 13, dictum est. Bouifacius etiam Juliani- € lilteras ad Augustinum confutandas transratsit, uti ibidem pariter narraviraus, cap. 21. De Felice papadSximus iib. n, cap. 25. Quae, he actum agamus,i ilerum non repetimus. Itaque et reapse pontificesi illi contfa Pelagianos instructionem ab Augustinopetiefe, idque ex ipsius Augustini libris, et ejusdemsaeCuli Palribus, et noh vulgi tantum rumorat manifestiim est.Bbnifacio subfogatus Coelestinus non modo sancti■ Angustini docirinam laiidavit, sed ejusdem calum*
. niatores datis ad episcopos Gallise litteris perculit.■ Elogium vero, veluii paulo ante de mortuo Augus■tirio sepulchralem inscriptionem, hocce apposuit:
Augustinum sancim recordationis virum pro vita suai atque merilis in nostra communiorie semper habuimus,
• D nec unquam hunc smislm suspicionis sdltem rumoraspersit, quem f ANT^E SCIENTLS: blim fuisse meminimus,
1 ut inler magislros oplimos, etiam a nieis temper decessoribushaberetur. BENE ergo DE EO OMNES in commune
> SENSEBUNT, ulpote gui UBIQUE CUNCTIS ET AMORI FUERIT
I ETHOSORI ; uride RESISTENDUM TALIBUS, quosmale
i crescere viderrius. Tradil Coelestinus, imo jubet rei
sistendum Augusiinianae famse decurtatoribus.' SanctusPfosper cum eximiam hanc de Augustino laudem
t ex Ccelestino recitasset in fiue libri contra Collato,
rem exclamavit: < Contra istam clarissimse lauda ;
tionis lubain , conlra istam sacraiissimi testimonii
, dignitaiemaudetjquispiani MALIG&E iNTERPREtATiONis
i murmur emittere, et pefspicus sincerissiuiseque791 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGCSTINl. 792senteritiae nubem obliquae ambiguitatis obtendere ? >
Iia piane, o Prosper, conaniur audentque recenti6res ?Imo
uti ihter caitera ab apostoljca sede Augustino
dala prseconia illud jure mefito primo- loeo
reponitur, ita tolis ingenii viribus desudaut, quo
laritarum laudum splendori nubem obliqum ambiguitatis
obtendant, ne tanlum inde lucis in Auguslinum
derivet. <- '- ; Annalus, lib. 1 sui Augustini, cap. 8, audito Ccelestini
elogio, ail: < Non dicit esse Palrem Patrum,
doctorem doclorum, primum angelura inter cseteros
episcopos, inter omnes excellentissimum, vere irreffagabilem
et ineffabiiiter mirabilem. Habitum esse
dicit a suis prsedecessoribus lnnocentio, Zosimp,
Bonifacio inler magislros oplimos ; atque ita pulabantur
quidem alii sancli Patres esse quoque oplimi
magistri, aquibus si dissensisset Augustinus, quid
putamus Ccelestinum fuisse nobis prsecepturum, ut
optimos optimo postponeremus, et multos uni, quonam
id jure vel qua ratione ? > Cum vero Coelestinus
poslea, utputant, cap. 5, Semi-Pelagianos reprehendat
piissimis disputaloribus obviare praesumentes,
addit Annatus : < Hos ergo dicit Coelestinus obviasse
non Augustino soli, sed piissirais dispulaloribus el
magistris, quibus verbis non est dubium quin comnrehenderetur
etiam Ilieronymus. > Haec illi omni
arteadnitentes Augustinuminordinem fere redegere,
ut in Pelagiano bello non supremus quidem imperator,
sed tanquam e praefectorum numero aequali cura
raullis auctoritate habeatur. Hsec autem eo consilio
nioliuntur ut quoniam Augustini nomine se gravari
sero jam tandem sentiunl, aliorum Patrum qui de
gratia quid sentirent breviter quibusdam, ut cap. 14
de Praedestinatione sanctorum ait Augustinus, scriptorum
suorum locis et transeunter attigerunt, suffragia
jactare possint: etenim cum illi non tam aperte et
perspicue de divinse praedestinationis ac gratise
mysteriis disseruerint, qusedam eorum dicta, quando
nondum Pelagianis, utidem lib. i contra Jul., cap.
6, scribit, liliganlibus securius loquebantur, veluti sibi
favenlia recentiores arripiunt, dimissis sancti Augustini
sententiis clarissimis, apertissimis, evidentissimis,
eam caeteris Patribus postpositi Augustini
causara, rationemque reddenies cum Adamo part.
ni Calv. destr., c. 16, pag. 760 : < Hae (Augustini) 
tenebrae me cogunt ad lucemalibi quaerendam, quam
in synodis et aliorum doctorum libris invenio. > Mira
docent. Profeclo non dicam obscure, sed non tam
clare locuti dicendi sunt alii Patres, qui de gratia
breviler ettranseunler quaedam solummodo altigerunt,
non vero Augustinus, qui copiosissime ac fusissime
in triginta et amplius libris de eadem gratia dispu*
lavii, ex brevitate enim obscurilas, ex copia vero
sermonis claritas derivat. Sed Augustinum cseteris
praeponendum esse, ubi de divinae gratise auxiliis
agttiir, tanquam supremum catholici exercitus ducem
velustioris Ecclesiae Patres tradidere. Canit sanctus
Prpsper contra Ingratos, cap. 3 :A lsTius inter cunclos, qui de grege sancte
Insanas pepulereferas, INDUSTRIA MAJOR.
MAJUS"UPUS, totum PR^STANTIUS imbuit Orbem.Sanctus Fulgentius, episcopus Ruspensis, lib. n de
Veritate prsedestinationis et gratise, cap. 17, ait:
< Haec itaque calholicorum Patrum apostolicis institulionibus
tradita permanet in Ecclesia sine dubitatione
doctrina, quam Grseci Latinique pontifices
saneii Spiritus infusione firmati, uno atque indissolubili
semper tenuerc consensu. In qua beatus Augustinus,
indutus virtute ex alto, abundantius illis
omnibus laboravit: non autem ipse, sed gratia Dei
cum illo. Ipsius enim ministerio Dominus uberiorem
hujus rei fidelibus suis instructionem praebuit,
> etc Audiatur iterum proxime laudatus ma^gnus ille Prosper ; in preefatione conlra Collatorem
ait: < Viginti amplius annis conlra inimicos gratiae
Dei catholica acies HUJUS VIRI ductu pugnat et vincit.
> Forte Annatus respondebit cum suo Vasquezio
parl. 1, disp. 97, cap. 5, num. 20: < Fateor
sane suspecta mihi esse testimonia Prosperi et Fulgentii,
quod diligenlissimi et exactissimi Augustini
discipuli sint. > Audiat igitur ipsius Vasquii confessionem,
quando utriusque illius Patris tesiimonia
suspecla sunt. Scribit hic in part. i, disp. 90, capite
6, nuniero 37 : < Quamvis nullus esset ex Patribus
commemoralis, quem pro hac sententia de
gratiae necessilate ad singula opera bona moralia
scholastici doctores allegare possent, in UNO SOLO
AUGUSTINO ejusque schola suae opinionis praesidiumQ libenler collocarent, cumque sibi sufficere merito
arbitrareritur, quod UNICUS sit qui dum agitur de
graliae necessitale, sicut soi inter reliquos praefulgeat.
> Verum nos non ex Vasquio isla discimus,
sed ex Romanse Ecclesiae pontificibus. Cum Julianus
adversus divinam gratiam scripsisset, sanctus Bonifacius
papa ab uno Augustino responsum postulavit.
Cum Oriens ob Fausti Rejensis libros in parles divisus
esset, sanctus Hormisdas ab Augustino cognoscendum
scripsit quid Romana sequeretur et servaret
Ecclesia. Galliis etiain per centum fere annos
iisdem dissensionibiis coittusis, Felix iv ex unius
Augustini libris senfentiis desumptis pacem dedit.
Nostrohoc etiam saeculo universa Europa exortis de
auxiliis divinse graliae litigiis in paries dilaniata,D Clemens vm eas lites ad unius Augustini tribunai
jussit agilari. Quibus sane Romani pontifices non
obscure significarunt in controversiis de divina gratia
unius Augustini vestigiis nobis inhaerendum esse.
Nusquam.taraen solus est Augustinus, sed secum ingens
subsecutorum Palrum agmen trahit, nempe
Prosperum, Fulgentium, Caesarium, Petrum Diaconum,
Patres Byzacenos in Sardinia exsules, Rhemigium,
Prudentium, Anselmum, Bernardum, aliosve
qui sancii doctoris vesligia illis in controversiis sequuntur
: qua quidem consideratione ruit ingens ille. apparatus, quem Annatus libro primo per plura capita
componit, quasi in aliqua sententia de gratia
solitarius esse possit Augustinus. Sane Prosper et793 ' VINDICLE AUGUSTINIANJE. - ' 794Fulgenlius, qui de Semi-Pelagianis triumpharunl, j
semper cum Augustino sunt, ita ut si ex una parte
Augustinus duoque isti tantum sinl, ex opposita
vero longe plures Paires numerentur, quis noh potius
illi Patrum triadi inhsereat, quae de Pelagiana
haeresi triumphavit, neque cilra lemeritatem efroris
' accusari potest ? Procul etiam hinc abeant iilae Morainii
querelse in prsefatione ad orthodoxos : < Quid
enim, si hseretici suis arguliis possent evincere se
non esse aperte ab Augustino damnatos, Ecclesise
causa deserenda esset, et insufficiens foret omnium
aliorum Patrum pro veritate ■ consensus, quia Auguslinus
esl necessarius ? Iniqua certe esset Ecclesise
conditio, cui Deus rion unicum doctofem, sed
doctores promisit, ut non circumferamur omni
vento doctrinae. > Efras,- o bone vir ! et toto ostio '
erras, nunquam solus est Augustinus, et si quidpiam
primus de praedestinatione dixit, jam non [solus hoc
dixit, tot subsecutis Patribus Augustini verba reddentibus,
quae adversarii non satis adnotarunt.Quod vefo addit Annatus, illis verbis Coelestini
contra Semi-Pelagianos: < Piissimis disputatoribus
obviare praesumtint, et cum Pelagium atque Ccelestium
anathematizare non dubitent, magistris tamen
noslris, tanquam necessarium modum excesserint,
obloquuntur, > non unum Augustinum intelligi, sed
etiam Hieronymum, imperite prorsus asseritur:
etenim Semi-Pelagiani contra unum Augustinum
loquebantur, quod solus illam de prsedestinalione
gratuita sentenliara docuisset. Scribit enim Prosper
ad Augusiinum: < Ea quse de epistoia apostoli Pauli(
Romanis scribentis, ad manifestationem divineegratiae
prsevenientis electofum merita proferuntur, A
NULLO unquam ecclesiasticorum ita esse intellecta,
ut NUNG sentiuntur, affirmant. > Non igitur una cum
Augustino Hieronymns reprehendebatur a Semi-Pelagianis ;
imo ita Hieronymus de gratia conlra Pela<gianos
scripsit, ut Senii-Pelagianorum sentenliam
tenuisse quibusdam visus fuerit ; nam lib. uiDialog.
contra Pelag. ait: < Justitia, labore et indusiria, ac
diligentia, et semper super omnia Dei cleraentia
custoditur, ut nostrum sit rogare, illius tribuere
quod rogatur, NOSTRUM TNCIPERE, illius perficere,
NOSTRUM OFFERRE quod possumus, illius implere
quod non possumus. t Quac quidem a Semi-Pelagianis
pro suo ipsorum dogmale accipi poterant, quo- ■
rum sententia erat, ut verbis utar Prosperi contra
Collai., cap. 8 : c Ut boni salubresque conatusnequeant
quidem proficere, nisi Deus adjuvet, possunt
tamen, etiamsi non a Deo inspirentur, incipere. >
Et sane Hieronymum cum Serai-Pelagianis sensisse
eo loci scribit Jansenius, durius locutum Vossius,
et ante utrumque de Hieronymo aliqui dubiiarunt
apud Vasquium part. 1, disput. 91, cap. 8. Ilieroi.ymum
vero pluribus conatur defendere idem Annatus
lib. vn Augustini vindicati, cap. 12, cui subscribo,
nam aperte ait Dei clemenlia semel habitam
gratiam custodiri ; neque labor et industria soiitarie,
nempe sine gratia, intelligenda sunt, ut fusius disAcurrit idem recentior. Igitur Semi-Pelagiani flieronymo
non obloquebantur,: quem in sua ipsorum
sententia esse suspicari poterant. Praeterea Ccelestinus
ait Semi-Pelagianos adnixos quiescentium fratrum
memoriam- dissipare^ et immediate laudat post
illa verba Auguslinum conchidens, resistendum oblocutoribus.
Unus igitur ibi defehditur Augustinus ;
nam si cura Augustino Hieronymus quoque eorumdem
dictis lacerabaiur, cur pontifex de uno Augustino
laudes reddit, Hieronymo in angulum pror-sus fejeclo ? Profecto Prosper, qui apud Coelestinum
sancli Auguslini calumniatores detulerat, hujusce
Coelestini sanclionis, quam ipsemet impetrarat,menlionem
faciens conlra Collatorem cap. 42ait:
c Per hunc virum intra Gallias istis ipsis qui sanctseB memorise AUGUSTINI scripta reprehendunt, malelo^
queiiliae est adempta libertas. > Augustinum tanlum
et a Massiliensibus reprehensum, et a Ccelestino
laudatum scribit, nibil de Hieronymo locutus. At recentiores
Augustino illatse a Semi-Pelagianis calumniae
atque injurise socium Hieronymum faciurit, non
solatii gratia, sed ut Coslestiniani elogii pafs tanium
ad Augustinum devolvatur, altera Hieronymo reservetur.
Porro Augustinum plurali numero magistrum
ac doclorera ab apostolica sede appellatum
paulo inferius constabit, ubi de Felice IV diceraus.Sanctus Gelasius papa inler sancli Augustini
cultores numeratur, eumque non immerito Vasquius
parl. i, disput. 91, num. 75, vocaf per omnia
Augustinianum. Ille igitur in epislola ad episcopos
C per Picenum, uli lib. n Historiae Pelag., cap. 17,
observavimus, haec Scribit: c Adhuc majiis scelus
accrescit, ut sub conspectu et praesentia sacerdotum
beatae memorise Hieronymum atque Augustinum ecclesiasticorum
lumina magistrorum musca moritura,
sicul scriptum est, exterminans oleum suavitatis
lacerare contenderet. > Sua hic glossemala apponit
Annatus, iib. i, cap. 8 : < Ecce Hieronymus quoque
lumen est niagistrorum, sicut Augustinus, leslimonio
Romani poritiflcis. > Quis hoc inficias ibit ? At
multum interest Undenam adversus Pelagianorum
tenebras magis Ecclesia illustrelur, plusque luminis
accipiat ab Hieronymone an ab Augustino ? In convenlu
llierosolymitano Contra Pelagium producta
, fuilab Orosio epistola sancti Augustini ad Hilarium,
^ itemque paulo post etiam in synodo Diospolitana, de
qua re ita scribit sanctus doctor lib. de Peccato
orig., cap. 10, lisec synodi verba referens : < Quoniam
sanctus episcopus Auguslinus adversus discipulos
ejus in Sicilia respoiidit Hilario ad subjecta
capitula scribens libriim in quo ista conlinentur,
> etc Quo sane tempore Hieronymus jara
ediderat epistolam datam ad Ctesiphbntem contra
Pelagiura, ct in Palaestina ipsa aderat, in qua
synodus habebalur, majoremque ipsa prsesentia
ac sanctitatis fama auctorilatem sui nominis reddei
bal, et tiimen Hieronymi epistola praelermissa, ad
, Augustinianse epistolse amussim Pelagius examinatus
■ fuit. Objioieut recentiores Joahnem Hieroselyrflita-795 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AJJGUSTINI. 796num Hieronymi hostem acerrimum, sed in Diospo-.
litana synodo non prsesidebat antistes Hierosolymitanus,
sed Eulogius Csesareensis Palaestinas metropolita
 ; ut certe vel initio illarum disputationum
salis apparuerit unum Augustinum supra caeteros in
Pelagiano bello validissimum ac strenuissimura
ducemcceiitusdestinatum, ac talem Patrum synodis
probalnm. Sed quid nobilius ipso Hieronymi et
testimonio et exemplo ? Cum Orosius libros priores
ab Augiistino conlra Pelagianos publicatos in Asiam
ad |Hieronymum delulisset, Bethleemiticus Pater
doctrinse copiam, eruditionis excellentiam, rationum
momenia integfumque opus admiralus, silentium
sibi indixit, idque scripto coram orbe universo
publicavit in fine lib. in Dialogorum, ubi, loquens
de libris saneti Augustini contra Pelagium, ait:
t Alios quoque specialiter tuo nominicudere dicitur,
qui necdum innostras venere manus, unde supersedendum
huic labori censeo, ne dicatur mihi illud
Horatii, In sylvam ne ligna feras, aut enim eadem
diceremus ex superfluo, aut si nova voiuerimus
dicere,a CLARISSIMO INGENIO OCCUPATASUNT MEHORA.H
Adeo vero Hieronymus religiose silentium posiea
coluit, ut ab Anniano ejusdem epistola adCtesiphontem
impugnata, non modo defensionem nullam
adornarit, sed per Htteras Augustinum ad illam
confutandam hortatus fuerit, de qua re libro primo
Historiae Pelag., cap. 19, fusius dictum est..IUe,
inquam, Hieronymus impugnaiug ccrtamen recusavit,
qui nec ab amicissimo olim Rufino impuiie se
vel minimum -perstringi passus est,.sed edifis apologiis
illatas quasque calumnias propulsavit. Itaque
cuni flieronymus in hoc stadio lanipadem Augustino
tradiderit, ab isto quoque unice luroen Ecclesia
accepit, quo orbem catholieum illuslraret. Ex his
patet eliam vanam esse illam Morainii vocem in
proefaliono ad ortliodoxos ; < Quid de Hieronymo ?
Eritne etiam ille Augustini discipulus, vel de Angelis
inferioribus ? > Non discipulus Augustini fuit, sed
initio certaminis commilito, dein domi quiescens
Auguslinensinm prajjiorum ac vjctoriarum admirator
exstitit, toto belli onere in Augustinum deyoluto.
Gelasius quidem Hiefonymum aeaue ac Augustinum
laudal, quod Seneca ille liaereticus utrumque maledico
dente proscindebat . ; siculj cum Coelestinus
Pontifex unum Aiigustinum. contra Semi-Pelagiatiorum
conatus nominatim defendit, unum illum ab
iisdem fuisse impeti.tum intelligimus, non vero una
cum Hieronymp, ut Aunatus comminiscebatur. Caeterum
Gelasius ea. in epistola sancti Augustini solius
doclrinam alque dogmata, et quidem quae reeenlioribus
minime prohantur, adeo perspicue tradit,
ut vere dicendus sit per omnia Auguslinianus, jdque
.superius lucuienter a nobis probatum est*Succedit :his sancius flormisdas papa, qui, uti
lib. n Historise Pelag., cap. 19, narravimus, delibris
FaustiRejensisa Possessore episcopocohsultus, ubi
hos ab Ecclesla minime receptps respondit, hsec addidit ;»
pesrbilrjp tamea libero et gratia Pei q.uidH Romana, hoc est catholica sequatur et servet ^Ecelesia,
licet in variis libris beali Auguslini, et maxime
ad Prosperum et Hilarium abunde possit cognosci,
lamen etpn scriniis ecclesiaslieis expressa capilula
continentur, > etc Qtto prooconio sancli Augustini
doctrinam Ecclesise doctrinam declaravit. Recentiores
tamen parum inde ponderis Augustinianse auctoritati
adjici putant, pra.visque reslriclionibus Hormisdae
lestimonium limitant. Annatus, lib, vm, cap.
6, ait: < Poslquam enim mitlimiir ad libros de Bono
perseveranliae et de Praedestinatione sanclorum, qui
scripti sunt ^id Prosperum et Hilarium, hoc unum
putare debemus, pertinere ad Romanam et catholicam
fidem,quod Aiiguslimisintendii tolis illislibris.i
Addit duo ibidem tantum intendi, iniiium fldei etR|isquein finem perseverantiam in bono esse dona
Dei. Hinc coneludit pag. 90S : < Ergo qui nos ad hos
libros mittit summus pontifex audiluros quid Roiuana,
hoc est catbolica doceat Ecclesia de gratia et libero
arbitrio, discere nos hoc*tantum jubet. Ergo si
quaq alia inlercurrant, dum hsec confirmanlur ab
Augustino, nec habeant necessariam connexionem
cum iis quae potissimum intenduntur, non est mentis
pontificis ut eis firmiter adhsereamus, si nihil aliud
cogit, quia nec est mentis ipsiusmel Auguslini. >
Verum invidiosa ac praepostera prorsus haec glossemala
sunt. Quisenim nesciat libros Fausti prsecipue,
imo unice scriptos contra praedestinationem ante
merila praevisa, tolus enim in eo est ut sancti Augustini
sententiam eonfutet. Hinc Pelrus Diaconus,C in flne libri de Incarnatione et gratia, scribit se eum
monachis sociis anathematizare < libros Fausti GalJiarum
episcopi, qui.de monasterio Lirinensi provecius
est, quos conlra prsedestinationis sententiam
scrijiios esse non est dubium. > Quare, cum Horroisdas
Fausti opus reprobet, ac e contra sancti Augusiini
libros legendos inculcet, senlentiam sancti
Augustini de gratuita praedestinatione illis in libris
asserlam probat, quam tamen inter adiaphora Annatus
rejicit. Reprobat pontifex Fausii libros inscriptos
de Gralia et iibero arbitrio ; approbat vero ea quae
de illa materia scribil Augustinus, praecipue ad Prosperum
el Hilariunii Itaque qusecunque theses de
giatia et libero arbitrio positse sunt ab Auguslino,
qujbus adversarias opposuit Fauslus, illas a RomanaD Eccjesia servari ac defendi tradit Hormisdas. Sane
invidiam redoJet maxiraam, tam amplum lestimonium
ad duo tantum dicta coarclari. Sed pontifex
non. iilos duos tantum libros Augustini Jaudat, sed
VARIOS Augustjni Jibros, praecipue vero ad Prosperum-et-Hilariuin
dalosappellat. Unde ibidem csetera
eliam volumina Augustini approbantur ; quidquid
igiujr in illis docet de gralja et libero arbitrio, hoc,
teste Ilorinisda, Romana sequitur et servat Ecclesia.
Annalus vero, quasi parlicula illa maxime idera esset
ac restrictiva solum, duas tantum sancli doctoris
senientias, quas prsecipue stabilil in libris de Praedestinatione
sanptorum et de Dono perseverantiae,
ab Hormisda cQiifirmatas lingil, Non ita est, Annatc,797 VINMCLE AUGUSTINIANiE. 798non ita, prseter id quod in illis duobus libris, in aliis A
quoque VARIIS UBRIS de Gratia et libero arbitrio
Augustinus scripsit, hoc totura Romanae EcClesiae
probatur.Alia via contra Hormisdae testimonium vadit Decampsius,lib. m de Hser. Jans., disput. 1, cap. 4 ;nam cum Hormisdas dixerit capilula qusedara degratia et Jibero arbitrio in scriniis ecclesiasticis contineri,bsec putat esse iJlas sententias, quae epistolseCcelestini papae ad episcopos Galliae annexae leguntur.Porro has tantum ex Augustinianis libris esseEcclesise Romanae probatas scribit ; ejus verba sunt:c Asserit Hormisdas cognosci ex sancli Auguslinioperibus possequid de gratia et libero arbitrio Ecclesiasentiat, quia nimirum in his acerrime defendunturhsec ipsa capitula, quae in scriniis ecclesiasli-1cis continentur, qaaeque epistolae suae Coelestinusintexuit. Quis unquam ex nobis istud negavit ? fatemurin sancti Augustini operibus illa ipsa contineriacriterque defendi, quse ab Ecclesia contra Pelagianossancita sunt. At negamus aliud nihil in ejus librisreperiri, nobisque in hac parte Hormisdas suffragatur,dum collecta a Coelestino capitula appellat,in quibus diserte traditur, profundiores quaestiones,quae ab Augustino contra Pelagianos dimicante latiiispertractanlur, ab Ecclesia Romana non fuisse comprobatas.> Verum quis ecclesiastica scrinia Decampsiorecltisit, ut tam confidenter scire poluerit Hormisdamnomine capitulorum illas Coelestini sententiasintellexisse ? Unde novit ex unirersa sancti Augustinidoctrina novem solummodo Coelestini capi- (tula in ecclesiasticis scriniis fuisse seposita ? Scimussanctum Leonem Magnura, qui terlius a Coelestinopontifex sedit, in epistola ad nostrum metropolitamAquileiensem, duo integra capita ex libro sanctiAugustini contra Pelagianos ad verbum exscripsisse.Cur non isla pariter flormisdas appellat ? Scimussanclum Gelasium papam ad Honorium episcopumcontra Pelagianos scripsisse, alque mentionem quorumdarocapitulorum fecisse : < De quibus, inquil, iiquos tua charitas destinavit, si plenius instrui voluerint,sequenles tituli cumsuis responsionibus intimabunt.> Quare Hormisdas haec insinuala a Gelasiocapita non intellexit ? An nit aliud staluisse Gelasiuscredendus eit, quam illa quae sub nomine Coelcstinivulgata sunl ? Quis hoc sine leste dicenli credat ? 1Scimus eumdem Gelasium in epislola ad episcoposper Picenum tres quatuorve sancti Augustini sententias,ut superius ostendimns, inculcare, quas recentioresreprehendunt, ac furenti contra PelagianosAuguslino excidisse comminiscuntur ; unde credibiliuscst has quoque inter illos litulos a Gelasio connumeratas,quam illas tantum Cceleslini. ScimusFelicem IV ad Patres Arausicanos ex sancli Augustinilibris excerptas de divina gratia sentenliascontra Semi-Pelagianos transmisisse, el hse quidernin viginli quinque canones digestae sunt: inveuitnepontifex omaia illa asserta in ecclesiasticisscriniis, vel cum illa lantum novem a Coelestino seAlecta reperisset, novis ex Augustiniano thesauro divitiis
scrinia ecclesiastica Iocupletavit ? Quid dicitis.
o novi antiquarura Romanorum ponlificum constitutionum
interpretes ?Sed quod de Felicis IV capitulis mentio incidit, ex
Jihro primo Historiae Pelag. cap. 23 recolendum est,
Romanum pontificem ad lites de auxiliis divinsegraliae
per « entum fere annos Galiias tnrbantes, apostolicaauctoritate
sopiendas, viginti quinque sententias
ex libris sancti Augustini decerplas ad sanctum
Csesariom Arelatensem transmisisse, ipsi coeterisque
Gallise episcopis subscribendas. Quis porro lion intelligat
quantum eo facto honoris incremenlum Auguslino
addituin sit, cum quae prius illius voces fuerant,
in Romauorum prsesulum ac synodorum oraculaB transierint ? At hic rursus pulverem excitant recentiores,
quo tanta Augustino delatae auctoritatis gloria
obscuretur. Clamat Annatus cap. 6, pag. 903 : < Et
Felix, qnem etiam referunt Baiani inter approbalores
Augustini, propterea quod canones Arausicanae synodi
extraclos ex Jibris Augustini, et ipsius etiam
verbis conceptos ad episcopos Gallise raiserit, extractione
illa monslravit quid esset necesse ab omnibus
recipi ex universa itlius doctrina, nempe id quod canonibus
illis exprimitur, permissa lectoribus judicii
libertate circa caeteras, quae intercurrunt, controversias.
> Belle ac bene : igitur non novem solummodo
Coelestini seuienlise ex Augustinianis libris approbatse
sunt, qnod ad nauseam usque inculcatis, sed tot insuper
alia dogmata, nempe viginti quinque quibusC refragari piaculum sit, Sed reeJamat Annalus ibidem :
< Ergo vi hujus approbationis nulla fleri debet controversia
iis qui capita illa seiecta recipiunt, etiamsi
alia qusedam rejiciant. > Nolo hic dispulare an recentiores
ila canones Augustinianos Arausicae (irmatos
recipiant, quin violentis quandoque interpretamenlis
eisdem vim inferant.unde ab eruditis jure reprehendunlur.
Milius vobiscilm agam. Quod Arausicanos
canones, ut libet, ut lubet explicatis, nullarii vobis
quEcslionem facimus, sed quod aJia Augustini dogmata
rejiciaiis, pati nullo modo possumus,atque contra
vos accusationem paramus, non quod apostolici' decreli, sed quod exempli conlemptores silis. Enimvero
si universas lites de divina gratia in Galliis exorlas
apostolica sedes ut unius Augustini doclrinaD componendas duxil, insigne posleris exemplum edidit,
ut si quando eadem in eausa de gratia iterum litigia
erumperent, ad ejusdem sancti antislitis doclrinam
confugerent, ex Augustini libris sentenliam auidirent, nni Augustino adharerent, <iuod a CJemente
VHI veleri religione novoque exemplo prsestitum fuil.
Quare, cum adversarii in plerisque recens exorlis de
divina gratia controversiis siafe se conlra Augustinum
profneantur, Felicis IV judicio re£rag.iri, ejusdem
exemplum parvi facere, alque alia prorsus vi.i
ab Augustiniana ad veritatem eosdem repere, ncmo■ non videt.Doluere lamen recentioribus « euli, cum per Fciicem
IV et Arausieanam synodum lanlum. hpiipri.'799 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 800Auguslinianae doclrinse delatum videre : quare glossematum
ruderibus illuin obruere pertentant, dicentes
Ecclesiam in synodis Augustini sententiis usam
fuisse rion ex necessitate, sed ex auctorilate, uti magislram,
nen uti discipulam. Acututn Adami commentum
cap. 9, pag. 653. Vide quoniodo se ipsam strangulet
haee responsio. Inlendit adversaiius sancti doctoris
aucloritalem imminuere, et eamdem auget quam
maxime. Nemo miralur, cum videt discipulum magistri
voces reddere ; at magislrum senientiam diclurum,
non nisi discipuli ore loqui velle, hoc plane mirabile
censetur, atque in discipuli eximiam excellenliam
venit. Synodi ae Romani pontifices sanctorum
Palrum sententias semper secuti sunt, ut ex traditione
Ecclesiae credenda orthodoxis proponerent.
Colligiluf hoc ex epistola sancti Leonis ad Leonem
Augustum, ubi pluribus sanclorum Patrum testimoniis
adductis, inter quae eliam sancti Auguslini episcopi
Hipponensis plura numerantur, concludit :
< Hsec nos sequi verba debemus, his nos convenit
oblemperare dogmalibus. > In Chalcedonensi synodo,
acf. 1, post recitatam fidem concilii Nicaeni, Patres
dixere : Necessarium visum est sanctorum et calhoJicorum
Palrum proferre testimoiiia, quaj possunt
satisfacere, quemadmodum eam intellexerunl, ct
prsedicare confisi sunt, quatenus ex manifesto et
omnes reclam et immaculatam hdcm habenles sic et
inlelligant, el interpretentur, et praedicent eam. > Et
act. 2, slatim post inilium : c Docuerunt enim Patres,
et in scriptis custodiunlur, quae ab eis sunt exposita,
et citra ea dicere non possumus. » Et act. 5 :
c Sequenles igitur sanctos Patres, > etc Sanctns
Agatho papa, in epistola ad Constantinum imperatorem,
quae habetur in synodo vi, act. 4, adversus Monolhelitas,
sanctorum Patrum tesiimoniis productis,
ubi laudatur Augustinus lanquam VERITATIS prudentissimus
PRJEDICATOR et prwslantissimus DOCTOR, hsec
hab.et : < Ecce, piissime Domine fili, sanctorum
Patrum testimoniis tanquam radiis spiritalibus Ecclesise
calliolicae atque apostolicae doctfina illustrata
est, > etc., ubi eliam scribit damnandos Monotlielitas
lanquam non sanctorum Patrum pedisequos. At
actione 10 omnia illa Patrum testimonia in synodo
relecta sunt, et cum libris Constanlinopoli exislentibus
collata, et act. 8 synodus litteris Agatlionis
consensum dedit, quod sanctorum Patrum doctrinse
conformes essent. Unde €eorgius, antistes Conslantinopolitanus,
dixit: < Scrutans sanclorum ac probabilium
Patrum, qui repositi sunt in venerabili patriarchio,
inveni cuncta testimonia sanctorum ac
probabilium Patrum, quae in eisdem suggestionibus
continentur, consonantia, et in nullo discrepantia a
sanctis ac probabilibus Patribus, et consenlio eis, et
sic confiteor et credo. > Quam sententiam caeteri ibidem
subscripsere. Possent inlinila ad hoc demonslrandum
testimonia adduci, in quibus ex necessilale
synodi sanctorum Patrum doclrinam se amplecti ac
sequi professse sunt.
At inquies loqui te de uno Augustino, non de nniAnibus Patribus, hos enim idem coneordi sententia
docentes necessario in synodis Ecclesia sequi debet,'
quippe, quae ex Patrum traditione dogmata definit,
non vero privatum doctorem, qualis est Augustinus.
Sed neque hoc te effugium juvat: nam dum conteudis
Felicem papam et Arausicanos Patres unius Augustini
senlentias secutos esse ex auclorilate, non ex necessitate,
qux&o te, vel secuti sunt Auguslinum contra
alios Patres docenlem, vel cum aliis Patribus idem
sentientem ? Si primum dicas, id non e.i ; auctoritate
fecere ; nam non potest privata unius hominis sententia
tanquam de fide definiri, si constet universos
Patres oppositum tradidisse, polest tamen ob summam
unius sancti doctoris excellentiam judicium suspendi,
ac neutra sententia definiri, quod de privalaB Augustini opinione de simultanea rerum creatione
recenliores alfirmant. Si vero alterum eligas, jam
vides ex necessitate approbandam esse sententiam
ab omnibus Patribus assertam, si ea de re rectum
judicium dandum sit. Prseterea Ecclesia de controversiis
fidei sentenliam dictura ex necestilate illam
partem, in qua veritas est, definire debet, cum falsitalem
inter dogmaia fidei referre nullo modo possit.
Quare, cum Felix el Arausicani Palres sancti
Auguslini sententias uti catholicas definierint, ex necessitate
eas secuti sunt,' ut opposttas Semi-Pelagianorum
opiniones erroneas sequi minirae potuerint.
Felix quidem potuit Augustini senlenlias ad verbum
non exscribere, uti Oxscripsere Prosper, Fulgenlius,
Prudentius aliique ex Augusliniana schola doctores ;C sed non potuit sensum earumdem ex necessitate non
tradere, cum jam illas ante concilii definitiones veras
fuisse certum sit, cum nisi id quod verum est
possit ab Ecclesia dcfiniri.Eadem facilitate refutatur quod addunt, synodum
Arausicanam Augustini sentenlias adbibuisse uti magislram,
non lanquam discipulam. Profeclo mirum
dicunt, dum volunt Arausicanos Palres, qui inlegro
ab Auguslini morte saeculo vixere, Augusiiui magislros
esse potuisse, a quibus ille nec lota quidem
doceri potuit. Sane magister ille est qui docet, discipulus
qui docelur ; et qui hoc nescit, rairum si
discipulus non modo fuerit, sed vel esse polueril.
Qui vero doceat, qui docealur, Augustinusne an
Arausicana synodus, vos videtis. Olim quidem AuDgustinus Ecclesiac discipulus fuit, ac lalem se profitebalur,
dum ad Bonifacium papam scribebat mittere
sua scripta non tam discenda quam examinanda, et
ubi forsitan aliquid displicuerit,emendanda, lib. lcontra
duas epistolas Pelag. ad Bonif., cap. 1. Caelerum
quod a Deo illuminalionis gratiam ad docendum assecutus
est, ut ait sanclus Fulgentius, et unus universas
Pelagianorum machinas perfregit, tantum illi
Ecclesia delulit, ut ipsius Ecclesiae per aposlolicam
sedem magister consecralus fuerit. Hinc Ccelesiinus,
in epistola tolies a recentioribus inculcata, Augustinum
magistrum nottrum honoris causa nuncupat, Gelasius
in epistola ad Honorium eumdem Ecclesim
magktrum dicit, et Joannes II, tit mox dicemus, deSOI VINDICI^E AUGUSTINIAN^ ;. 802Augustino scribit, cujus doctrinam secundum prwde- j
cessorum meorum slatuta Romana sequilur et servat
Ecclesia. Profecto., si Ecclesia Romana Auguslini
doctrinam sequitur, Auguslinus ejusdem Ecclesiae
magister dicendus est, uti discipulos sancli Thomae
aut Scoti eos appellamus, qui eorumdem doctorum
senientias sequuntur. Cur autem hoc mirum videatur ?
Nonne olim magnus ille Aquinas inter tirones
in scholis sedit, qui postea summus scholasticorum
magister evasit ? Laudati antistites, dum in synodo
Chalcedonensi et Constanlinopolitana sanctos Patres
sequi se dicebant, eorumdem se discipulos profitebantur,
qnorum doclrinis sese instruendos tradebant ;
illi igitur Leones, Feliees, Athanasii, Hilarii,
Augusiini, Cyrilli, Gregorii, aliiye quos ibidem producunt,
synodorum magistri fuere. Quare cum Arau- ]
sicanum conciliuoi unum Augustinum secutum sit,
unum Augustinum magistrum habuit.lnler sanctiAugustini encomiaslas merito numeratur
etiara sanctus Joannes II, in epist. 3 ad senatores
: Sanctus Augustinus, ait, cujus doctrinam secundum
prmdecessorum meoruin stalula Romana sequitur
et servat Ecclesia. Quibus verbis pontifex non solum
sancti Augustini doctrinam consecravit, sed etiam
camdem antiquitus a suis decessoribus approbalam
fuisse affirmat. Seden statim recentiorum interpretationes.
Audi Decampsium, lib. iu cit., disp. 1,
cap. 4, num. 12: < Cum igitur in hac epistola nec de
sancti Augustini doctrina contra Pelagianos agatur,
nec ullus, ex Iibris appelletur quibus eos impugnavit,
cur inde Janseniani speciatim colligunt, ita probari <
ab apostolica sede quaecunque in Augustini operibus
continentur, ut ab his vel tanlillum recedere sit nefas ?
> Addit Moraines, disp. 12 Anti-Jans., num. 50:
< Quaa addit ex Joanne II et Clemente VIII prsecedentibus
similia sunt, nilrilque amplius probant. Tantum
enim affirmant Ecclesiam Romanam servare,
et sequi doctrinam Augustini sibi quasi dotem relictam,
quam tamen non in omnibus sequitur, > etc
Haec illi. Scimus eam sancti Joannis epistolam esse
contra Nestorianos, non Pelagianos ; sed scimus quoque
Nestorianos ex Pelagianis prodiisse, utrosque
mutuo se foventes apud Ephesum condemnatos,
utrique hseresi idem a Prospero epitaphium ignominiae
causa inscriptum. Opponimus tamen Joannem
inibi ea sancti doctoris volumina laudasse, ]
quibus non tantum auctorilatis inest, quanlum tributum
est ab apostolica sede libris contra Pelagianos
scriptis. Cum enim in illis caeteros post se longo
intervallo reliquerit, in istis seipso quoque major
evasit ;unde si Augustinum Roihana Ecclesia docentem
sequitur, uhi minori laude ornatus fuit, eidem
religiosius adhserebit, ubi tot Romanorum prsesulum
encomiis exceptus fuit ; Romana Ecclesia non solum
Aogustinum docentem inaudit, sed impugnatum defendit,
ut illa Augustini auctoritatem propugnante,
oleum et operam perdituri sint recentiores, qui contra
earadera insurgunt.Clementis vero VIII decretum, quo universas deA auxiliis divinis conlroversias ad tribunal sancti Augustini
expendendas jussil, quo olim recentiores
pressi sunt, hisce modo strophis eludunt: < Nara'. quod, inquiunt, objicere aliqui solent, Clemenitem VIII jussisse tempore disputationum de auxiliis,i ut Augustini polissimum sententia exquireretur, facile
solvitur. Neque enim id prsecepit eo prsejudicio,i * quasi nefas duceret ulla in re dissentire ab Augustino,i repudiata etiam Coelestini distinclione illa inter pro !positiones quas esset, et quas non esset necesse
astruere. Neque idem est velle, ut disputahtes Au.gustini sententiam inquirant, el velle omnino ut in
omnibus eam sequanlur. > Rursus : < Inquirenda fuit
Augustini sententia, ut intelligeretur utrum ea quae
dispulabantur tangerent constituta jam dogmata,
B necne, an potius spectarent ad quaestiones indifferentes.
Adde cum constet ex mente sancti Bonaventurse
Augustinum aliquando minus voluisse, et plus
dixisse, fuisse cur juberet summus pontifex ut ejus
sententia investigaretur, nempe ut reiineretur, quod. perspicuum esset illum voluisse, non autem quidquid
constaret, eum dixisse. > Annati verba sunti lib. vm, cap. 4, in fine. Nullus hucusque dubilavit[ in sessionibus de auxiliis coram Clemente VIII celebratis
Molinae doctrinam ad Augustinianse doctrinse
amussim vocatam. Interim audiant Paulura Leonardum,
vere Scerlogum, in Apologia scientiae medise,■ part. n, nura. 39 : < Equidem, inquit, in disputationibus
Romse agitatis coram sanctitateCIementisVIII
et Pauli V, ssepe et diligenter inlerrogatum est de
C raente sancii Augustini, quod eo speciatim in genere
quseslionum exploratum esset ab iis optima proferri,
cui tantus divinse graliaehyperaspistes faveret. Quare
anno 1602 tractatum : Quis majores vires ad bonum
libero arbilrio tribuat ? An Augustinus ? an Molina ?
Continetur ille arliculus seplem quaesiionibus, in
quibus singulis de menfe Auguslini disceptatur cum
Molina, etc De quibus liquet allercationis pene omnem
scopum, quidnam Auguslinus sentiret ?> Com,' pendio res ageretur, si Iiceret acta illa congregationum,
vel integram Clemenlis VIII orationem ,, quam disputationibus illis prsemisit, recitare. Sed.
quando recentiori Romano decreio id velilum est,
cura dispendio causae quam defendo, necessariam
defensionem omitto. Et quidem plus forte cseterisD meliora dicere possem, cum legerim omnia Mss.
Gregorii Nugnii Coronel, Augustiniani Lusitani, qui
memoratarum congregationum fuit a secretis. Pio, silenlio religioni Jilo. Repetam tamen fragmenlum
laudatse oralionis Clementis VIII, quod suo Euchologico
acongregatione suprema S.R. Inquisitionis approbato
inseruit P. Macedo inter elogia pontificum,
quse recitat ad diem.28 Augusti, pag. 406. cQuamvis,
inquit, nisi Deo rationem reddere debeam mearum
actionum, dicam tamen impraesentiarum rationes
propter quas ASTRINGERE STATUI totam hanc
disputationem AD NORMAM DOGTRIN*E SANCTI AUGUSTINI
de gratia. Prima esl quod si, teste B. Prospero
fere initio libri conlra collalorem, viginti annorum.803 ; SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 804spaiio acies cathpliese Ecclesise ita dimicavit pro A
gratia contra Pelagianos, ut tandem Augustino duce
vicer-it, oporlet eliam ut in causa consilii EUMDEK
DUCEM AGNOscikMus ET SEQUAMUR. Secunda est quod
idem sanctus niliil videlur prsetermisisse eorum quse
ad praesentes controversias. perlinent, etc. Tertia
tandem ratio est quod cura multi pontifices et prsedecessores
nostri doctrinae sancti Augustini tam
acres fuerint assertores ac vindices, ut quasi hsereditario
jure eam in Ecclesia relinqui voluerint,
sequum non est ut patiar illam hac haereditate priyari.>
Oralionem hanc ipsius Clemenlis manu exaralata
ostendit nobis illustrissimus D. Philippus vicecomes
Mediolanensis, episcopus Catacensis, quod
etiani teslalum reliquit in nolis Mss. ad cap. 4 libri
vni Anguslini vindicali, quod volumeir apud B
me est.Non possum hic non indignari Annaio, qui illisin disputationibus de auxiliis, non suum Molinam,sed nostrum Augustinum in examen vocatum fingit ;nam eas sessiones habitas scribit: < Ut (Augustini) sententia investigaretur, nerape ut relineretur quodperspicuum esset illum voluisse, non aulem quidquidconstaret eum dixisse. > Qua sane ratione sanclusdoctor, quem apostolica sedes causse id temporisagitatae judicem pronuntiavit, suis e libris sententiamdicturum, ab Annato examini tunc subjec.tusfuisse dicitur, hac de eodem sententia pronuntiata,« t retineretur quod perspicuum esset illum voluisse,non autem quidquid conslaret eum dixisse. Quod, utibidem aii, aliquando Augustinus per excessura locu- Ctus est, qui quidem excessus in illis disputaiionibusne retineretur Clementi VUI senlentia fuit. Hoc autem,quid aliud esl quam Auguslinum ex judicereum facere ? Neque secus sentire Annatum judico,ciamat enim in fine cap. 2, pag. 864 : < Sepeliendascholaslica est( ul unus regnet Augusiinus, an Auguslinuslegendus ad lucem scholasticse, et ad ejusaniussira exigendus ? > Neutrum nobis in votis est,sed vigere scholasticam optamus, eamque ad Augustiniamussim exigi, et non e contra, ut ipse contendis.Perspicua est Clementis sentenlia, se velleexigere lites scholasticorum de auxiliis AD NORMAMDOCTRiNaE SANGTI AUGUSTINI, quibus quam belle consonasnemo non videt, dum Augustini doctrinam adscholasticorum amussim exigis. Profecto Magister ISententiarum, qui priinus schoiasticam in meihodumdeduxit, ex Patium ac Augustini praesertimsententiis illam conflavil ; unde Ecclesia ipsa Romanainter precum officia, quae Augusiini die festapersolvit, ait de eodem : < Quem in primis secuti •sunt, qui postea theologicam disciplinara viaetralionetradiderunt. > Igitur scholaslici ad Augustiniansedoctrinae amussim suas ipsorum sententiasexegerunt, neque veteribus illis ejusdem disciplinseviris principibus verbum ullum contra Augustinumexcidit. Secus recentioribus visum est, quorum unusMorairies in prsefatione sui Anti-Jansenii ait: < Quiprius Augustinum in omnibus deposcebant iudicem,A nunc sibi liberum putant, ne quidem arbitruui
horiorarium in aliis illum admittere. > Heu quam
ima summis atfa dies miscuit ! Augustinum Olim
Clemens pontifex in coritfoversia de auxiliis judicem
constituit, modo aulem recentiores, ut palam fateri
non erubescunt ; eumdem ne quidem arbilrum honorarium
admitlunt.Et illi quidem excessus, anlilogias,
errores objiciendo rion modo sanctum doctorem suspectum
judicem publicanl.sedveiutireum traducunt,
ullongioris hujusce defensionis institueudae necessitatem
nobis impositam nemo negaverit. Et hoc quid
aliud est quain Augustinum ex cathedra in qua ab
apostolica sede positus fuit, atque ex eadem ccelestes
doctrinas edisserens, hucusque summa religione a
catholicis lanquam orlhodoxi dogmatis magister auBditus fuit, violenter extrahere ? 0 superi ! mites
animos…Sed quid de recenlissimo Alexandri VII elogio,
quo decessortim vestigiis inhaerens, sancti Augustini
doctrinam consecravit, fecentiores blatereni, exponendum
est. Cum pater Christianus Lupus Augustinianus,
insignjs doctor Lovaniensis, Roma in BeJgium
profeclurus esset, Alexander laudatus litleras
eidem ad sacram theologicam Lovaniensium facultatem
deferendas tradidit. Porro ibideni paternum erga
bene merilos filios amorem testatur, ad sancti Augustini
ejusque discipuli sancti Thomse doctrinam,
iit eo usque summa cum laude fecerant, novo utrique
sancto doctori eiogio inscripto tenendam defendendamque
animavit. < De reliquo, inquiens, nonC dubitamus vos pro singulari scientiae, pietalisque
studio sanam et incorruplam, qualem tot apostolicse
sedis declarationes, et sanctorum Palrum traditiones
requirunt, doctrinam semper amplexuri, eladversus
orthodoxse religionis hosles defensuri sitis, nec non
prseclarissimorum Ecclesiae doctorum Augusiini et
Tfaomae Aquinatis inconcussa tutissimaque dogmala
sequi semper, ut asseritis, ac impense revereri velilis.
Quorum profecto sanctissimorum virorum penes
catholicos universos ingentia et omnem laudem supergressa
nomina novi praeeonii commendatione non
egenl, etc. Datum Romae apud Sanclam Mariam Majorem
sub anuulo Piscatoris, die 7 Augusfi 1660 ;
pontificalus nostri anno 7. > Profectus Roraa Lupus,
ac Pisauro transiens, ubi apud nostrates scholaeD theologicae id temporis praefectum agebam, quantum
secum in Belgiura thesaurum ferret mihi signiflcavit ;
ubi vero Lovanium venit, ac pontificias litteras
theologorum senalui tradidit, mirura est quanta easdem
lselitia universi et singuli exceperinj. Indictum. • theologicum Jnstitium , publicum in gratiarum
aclionera sacrum intimatum, ac pro incolumitate beneficenlissimi
poulificis imperata supplicalio. Ediciii a decauo universitatis publicati excerptum exliibeo ;
integi um donat P. Gabriel a Sancto Vincentio mox
milii laudandus : < Ut intersint solemni missae peri eamdem facultatem ibidem celebrandse pro tongsevaI incolumitate ac felici regimine sanctissimi D. N., Alexandri disina providentia papae VII, qui prseter£05 VINDICI^ ; AUGUSTINIANJE. 806alia paternse suse erga eamdem (academiam) benevolenliae
argumenta aposlolico rescriplo in forma brevis
ad ejusdem preces eam decorare dignatus est,
quo sanctissimos Augustinum et Thomam Aquinatem
scbolse facultatis palronos et magistros, uli praeclarissimos
Ecclesise catholicae doctores deprsedicat,
eorumque dogmata lanquam inconcussa tulissimaque,
et proinde semper sequenda et impense reverenda
commendat, subjungens penes catholicos universos
ingentia et omnem laudem supergressa nomina eorumdetrt
sanctissimorum novi praecohii commendatione
non egere, etc Dalum 6 Novembris anni
1660. >Hsec quidem quautum laetiliae sincerissirais sancti
Augustini diseipulis ingessere, tanlum inoeroris, non
enim dicam invidis, sed pridera erga Auguslinum
non tam bene animatis intulerunt. Etenim nonnulli
in furorem veluti acti in impias hasce voces erupere,
laudatum breve per diaboticam machinam fuisse
impetralum. Horum lestis est ipsemet Christianus
Lupus in epistola apologetica de Attfitione et contrilione,
cap. 5, ad accusat. 11, pag. 49, quam Lovanii
edidit anno 1667, mihique, uii est mei amantissimus,
honoris gratia nuncupavit. Cuinam voces adeo
iuverecundae exciderint, designat VincenliusBaronius,
part. iv suorum opuscuiorum, lib. l, sect. 2, art. 5,
§ 1. Alter verorecentiorde laudato Alexandri elogio
scribit summum pontificem nunquam breve illud
privalum vidisse. Id autem testatur se a viro sui sodalitii
accepisse, et quo majorem dicto fidem faciai,
ait: Sincere affirmo, ttc sancte juro. Hunc eliam scriptorem
nominare nolo, quod magnum patronum habeat,
cujus ipse etiam patroclnio laetof ; illum tamen
pluribus impugnavit vir doctissimusP. Gabriel a Sancto
Vincentio in libro de Remediis ignoraniise, disp.
14, dubio 9, num. 149, inquiens : < Cardinaiis Nerlius
tunc temporis secrelarius brevium dixii cuidam
viro gravissimo quod hoc breve ipse composuit ex
commissione dicti Alexandri VII, el quod pontifex
iliud attente Iegit, el sigillum dedit ut eo signaretur,
et ad dictam Universiiatem Lovaniensem mitieretur.
Et iste vir gravissimus sic tacto pectore testificatus
est. > Hsec quidem P. Gabriel litteris consignavit, ac
paulo post e vita discessit summo sui desiderio relicio,
erat enim Carmelhici rigidioris disciplinse instituti
ornainentum, Lacceptus in primis Clementi X
pont. opt. max. Vivet ille selernum deJAugustini docirina
bene meritus, cujus glorioso nomini theologicura
voJumen nuncupavit. Sciant receniiores Alesandrura
VII e nobilissima Chisiorum gente prodiisse,
cui perpetuum erga Augustini nomen obsequium
haereditariura est, ita ul a trecentis et amplius
annis unum semper in Chisiis appellari voliierit
Auguslinum. Non aiium bujus mei dicti testem
quam ipsummet Alexaudrum volo, qui in frequentissimo
purpuratorum Patrum atque antistitum senatu,
ageus de decernenda Thomse Vlllanovani apollieosi
r.egis Hispanhe '(Ex Aclis canonh. S. Thomw
Villdnov.) , plurimorum principum atque populorumA cum Augusiiniana familia obsecrationibus, queis ad
id movebatur, recensitis, haec addidit: < Tum vero
(confidenter dicimus) nostrse erga D. Augustinum
sanctissimum theologise inagistrnm a majoribus secundum
carnem per manus quasi tradita, et peculiaris
ab adolescentia erga hunc ejus alumnum veneratio
>, etc. Haec tanti pontificis haereditaria erga
tanclissimum theotogiw magistrum devotio omnibus
nota erat, unde in eodem consessu Franciscus Albitius,
purpiiratorum Patrura decus, eximise eruditionisprinceps
ac nostro praeconio major, sententiam
rogatus dixit: < Protraclus est, beatissime Pater,
non sine Spiritus sancti instinctu rei arduse atque
difficillimae exitus, ut a sanctitate vestra, quae patronum
et prolectorem agnoscit Auguslinum, FiliusB Augustini in sanctorum numero collocetur. > Ego
quidem pluribus illius fecentioris dicla confulaveram,
quae tamen magni viri imperio jussus omillo ;
adeo enim absurda sunt, ut satius sit eadem silentio
obducere, quam prolixiori impugnaiione latius diffamare.CAPUTVH.Augustinianm doclrinm contra Pelagianos per sedem
apostolicam apjirobalio a recentiorum pravis interprelamentis
defenditur.Hucusque nobiliora Romanorum prsesulum lestimoniadeAugustiniansedoctrinjeconlraPelagianosexcel-lentia a sinislris recentiorum opposiliouihus vindicavimus,
singula pomificum elogia Augustino integraf, astruentes : modo quid homines illi Augustini approbationi
per Ecclesiam universim objicianf, videndum
est. Levi id quidem bracbio retentabo ; nam ijlorum
consilium imitatus qui civilia inter hosles
bella serunt, quo domesticis dissidiis enervalos
nullo postea negotio suppeditent, Anti-Auguslinianis
domesticos lestes opponara, et pila minautia pilis.
Atnonillos quidera novitiis istispares, sed longe
superiores, quibus loquentibus nedum assurgant,
spd penitus obmulescant, nempe Suarium et Vasquium.
0 quanta scholae nomina ! Itaque in hoc certamine
sedebo, duobus illis ducibus pro meo Augustino
in aciem conlra nuperos adversarios descendentibus.Eia age, quid de Augustinianse doclrinsc per EcclcI »siam approbatione, Annate, sentis ? Siquse adversus
eam habes, libere profitere ; < Objiciiuus primo, >
ait lib. viu, cap. 6, pag. 902: c V^l iia est consecrata,
ut Augustinus e liumero scriptorum non canonicorum
extractus transierit in numerum canonicorum
velnon. Si primum, emt totus Cbristianismus,
qui contrarium sentil non rnodo a tempore
scholasticorum, sed a milie ducentis annis ; si secundum,
ergo iUa omnis Ecclesise apprpbatio relinquit
adhuc Augustinum inlra numerum scriplorum falljbilium,
quibus sine cujuspiam iniuria repugnare liceat.
> Sed jam olim huic objectioni s,atisfecerathpn
Baianus aliquis, sedstrenuusBaiioppugnalor Susu-ius,
cujus sane responsionem poteranl domi legere. Cum807 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 808Suarius,proleg.6,deGratia,cap.6,nura.l5,citasselhsec J
sancliProsperiverbainlaudemAugustini:cTuautem,
dilectissime et venerandissime milii frater, si yere
de liis quseslionibus instrui desideras, sicut desiderare
te convenit^ ipsis B. Augustini disputationihus
cognoscendis impende curam, ut in confitenda Dei
gra.tia defaecatissimam ac saluberrimam evangelicae,
apostolicaeque doctrinae intelligenliam consequaris, >
haec seribit : < Nou tamen dicit Auguslinum apostolice
scripsisse, vel quia scriptor canonicus fuerit,
vel quia infallibilem babuerit Spiritus sancti assistentiam
inscribendo, sicutaposloli habuerunt, hoc"
enim alienum a sensu Pfosperi, et totius Ecclesiae
est, sed dicit apostolice scripsisse, vel quia suam de
gratia doctrinam ex apostolo Paulo prsecipue surar
psit, et validissimis ejus testimoniis illam confirmat, j
velcerte quia tam vere ac fideliterde gratia scripsit,
ut apostolica sedes Augustini doctrinam in liis
quae ad dogmata pertinent suam effecerit ac probaverit.
> .Pergit Annatus: <.Objicimus2°,eosdem illossummos
pontifices qui ;doctrinam Augustini approbarunt,
ea seposuisse quaenecessaria illis visa sunt, alias autem
quaestipnes iritercurrentes nec contemnere nec
astruere voluisse. Hoc enim Ccelestinus aperle significavit,
ut relulimus antea, > pag. 903. Idem Suarius,
recensila Ccelestini restrictioue, quam tamen
negat esse Ccelestini, ut dicam, totus Augustinoadhaeret
hsec scribens : < Nihilominus tamen etiam in
bis posterioribus de praedestinatione qusestionibus
auctofitas Augustini maxima est propter alias ralio- £
nes supra lactas, et ideo semper a nobis caelerispraeferetur.>Sed reclamat adversarius : < Objicimus, 5* approbatam
fuisse Aiiguslini doclrinam simui et aliorum
sanctorunvPalrum, unde sequitur cadere approbationem
hanc in id quod est Augustino cum aliis Patribus’
commune, non in id quod est proprium, si
quid lalesit. > Ibidem. Sed hocce telum Auguslinum
clypeo protegens Vasquius excepit 1-2, disp. 190,
cap."6, num. 57 : < Quamvis, inquit, nullus esset ex
Palribus commeraoratis quem pro hac sententia de
gratise necessitate ad singula opera bona moralia
scholaslici doctores allegare possent, IN UNO SOLO
AUGUSTINO ejusque schola suac opinionis prsesidium
libenter collocafent, eumque sibi sufficere merito I
arbitfarenlur, quod UNICUS sit qui dum agituf de
gratiae necessilate, sicut sol inler reliquos praefulgeat,
cujus quidem doctrinse egregium, testimonium
et commendationerii in epislola prima Coelestini ad
episcopos Galliae exaratam habemus. > PorrO Coelestinus
unum Augustinum laudavit ; lege eumdem
parl. i, disp. 89, cap. 4, initio.At non cedit Suario, non cedit Vasquio Annatus,
sed rursus opponit pag. 902. < Nempe jam nos docuit
Gerson et Abiilensis quo pertineat haec approbatio ;
non enim eo ut intelligamus Auguslinum nullis
esse humaiiis defectibtis obnoxium, sed rarioribus
et Jevioribus, quomodo caeteforum quoque .sanctoeA runv laudes intelliguntur. Et certe cum eadetn sitjudiciorum el affecluum alea, et Auguslinus tantae contentione pugnpt contra Pelagianos, ut oblineat. ■ nullum esse quantumvis sanctum, cui non sit opuss dicere : Dimiite nobis debila nostra, ob quotidianosi voluntalis lapsus ; nescio quid Baianis in menlem veg,nerit, ut Augustiniani videri velint, cum tanto nisu, persuadere conantur esse aliquos qui judicio nunquamlabantur, > nempe Augustinum. Verum quisnesciat Augustinum duplici facto, dum se infra caeterosdepressit, supra universos altius sese evexisse ?E- llle magnus Ecclesiae magister tum affeclus, tum juedicii sui errata publicavit: haec quidem in libris Re,traclationum, illa in libris Confessionum, singulariprorsus exemplo, cum videarous quosque lum proj>pria dicla, tum fac^ta ab erroribus vindicare. Utinam. hanc aliquando de| sociis ac suae farnilise hominibus5 opinionem adversarii induant, quorum quempiam siabjaliquo scriptore impetitum cognoscant, mille apologiasprocudunt, ut soli ab erroribus immunes essevideantur. Ilaque eamdem et affeclus et judicii aleamsubivit Augustinus. Veruin dum libros contra Pela.gianos relractat lib. n, cap. 55, 36, 57, 42, 50, 61,3 62, 66 et 67, nullam senlentiam sive de gralia sive delibero arbitrio corrigit,jsed omnia abs se dicta probat,qui aliis in traclaiibus plerasque theses asserias exipunxerat. Unde sanctus docior nusquam in Pelagianisexpugnandis. se judicio lapsum fuisse cognovit ; ! adversarii autem misere judicio labuntur, tam humi ;liler de Augustino pronuntiantes. Profecto Augusti.p nus futuros forte^censores praevidens, in eorum humeroscorreclione devoluta , minus illo in examinesecum egit, recentioribus hanc gloriam relinquens,qua jactare possent se illis in libris contra Pelagia3nos edilis maculas deprebendisse, quae Augustiniaciem ac spongiam subterfugere. Quid ais, Annate,Angustinum fuisse obnoxium humanis defectibus, atj rarioribus et levioribus, ac judicio quandoque lapsum ?j Alla longe diversa fuit tui Stiarii sententia, qui prolpg.6 de Gralia, Cap. 6, num. 17, ita et vere ett digne de sancto Augustino scribit: < Nihil tam admierandum et s.uspiciehdum Ecclesise reddidit Augustianus, quam de gratia doctrina ; at si in ea iradendaj et explicanda aliquando fuisset in errorem lapsus,3 mulio labefactaretur ejus auctoritas, immeritoquej JJ Ecclesia tam.fldenter judicium ejus in Jiac doctrina3 esset secula, quod impium est cogilare. > Egregiehoc ipsum abhinc octingenlis annis notarat sanclusi Prudenlius Tricassinus, in epistola ad Hincmarum etj Pardulum ; sed quod cura Suario et Vasquio velulifoedere icto aliorum suppetiis dimissis, contra recenitiores me pugnaturum pro Augustino pollicitus sum,'prseclarissimum ilflus antistilis testimonium omilto,falibi recilandum.9Nondum Annatus suorum vocibus ab infelici certaminerevocari potuit ; sed instat obtruditque hanc3 illalionem : « Ergo si, slante Augustini testimonio ; illo, licel tamen singularem cujuspiam ex aliis PalriJniscogiiationem inhisce dispulationibus non sequi,809 VlNDICIiE AUGUSTINIANJE. 810Iicebil etiam, stante illa Ecclesise vel summorum Apontiflcum approbaiione, non omni adhaerere Augustinisenlentiae. > At huic quoque objectioni obviamierat subiilissimus recentiorum Vasquius, cujusex 1-2, disput. 190, verba paulo ante dedimus, itempraeclare part. 1, disp. 89, num. 21 : < Tamelsi, inquit,aliorum Pairum auctoriias in omni controversiamagni ponderis apud omnes esse debeat, in hac tariien,de qua nunc. agilur, UNUS PRO Mui/nsmihi sempererit AUGUSTINUS, non solum quod oraniura quibene sentiunt plurimum cmineat, > etc. At quod praemiseratAnnatus ibidero, pag. 909 : < Ex quibus liquidoconstat quantum Augustino tribuendum Ecclesiacensuit, tantum aliis quoque Patribus tribuendura esseAuguslinum ipsum censuisse, » hoc, inquam, planefalsum esl ; nam licet in libris contra Julianum ex Bsanctis Palribus peccatum originale fusius comprobaverit,itemque in libro de Graiia Christi ejusdemgraiise necessiiaiem, altamen praedeslinationem antepraevisa merila inslantibus Massilicnsibus, et nollese illam credere affirmantibus, nisi veterum ea de relestimonia produceret, respondit lib. de Praedestinationesanclorum, cap. 14 : < Quid igilUr opus est uteoruro scrutemur opuscula qui, priusqUam ista' haeresisorireiur, non habuerunt necessitatem in hacdifficili ad solvendum quaestioneversari, quod proculdubio facerent si respondere talibus cogerenlur. >At cap. 19 de Dono perseverantiae pro se adducitAmbrosium et Cyprianum, ex quibus non disertisverbis, sed per necessariam illationem suam ipsiussententiam colligit. Igitur, judice Augustino, non Copus esl ut eorum Patrum scrutemur opuscula, ubi degratuita prsedestinalione disserilur. At libros dePrsedestinatione sanctorum et de Dono perseveranliseHormisdas commendavit, ad eos nos remisit synodusSardinieusis exsulum episeoporum ex Africa,Clemens etiam VIII sentenliam Molinse de praedestinationeiuxta sancli doctoris dogma examinandamjussit ; non igitur ea in quaestione taritum Augustinustribuit aliis Patribus, quantum ipsi Ecclesia detulit.His landem poslremo impetu contra libforum
saccti Augustini approbationem idem Annatus decertat,
pag. 911 contendens : < Omnibus illis approbaiionibus
quas oblendunt Nov-Augustiniani, docirinam
Auguslini universim approbari, nullam vero esse *
quae cadat in omnia et singula ejus placita. > Recoctam
Semi-Pelagianorum crambem reponit : etenim
cum sanclus Coeiestinus libros sancti Auguslini
laudasset, illi eam commendationem Augustini libris
universim lantum tradilam dicebant, quam tamen
prioribus, non item postremis ejusdem voluminibus
delatam esse contendebant, contra quos sanctus
Prosper egregie in flne libri contra Collatprem, cap.
42, bsec scribit: < Agnoscant calumniatores superfluo
se objicere quod his libris non speciale neque discretuni
lestimonium sit perhibitum, quorum in cunctis
voluminibus norma laudatur ; apostolica enim
sedes, quod a prsecognitis sibi non discrepat cumPATROL. XLVH.A praecognitis probat, e,t quod judicio jungit laude non.dividit. > Haec ille. Succenturiatus in Anuati jamdefessi praesidium prosilit Moraines, diverso taiue »armorum genere in Auguslinum impressionera faciens.Eienimquo pontificiae approbalionis Augus- •tino datse splendorem immiriuat, non quidem invidaruminterpretationum nebulas opponit, sed nobilioraab apostolica sede aliis Patribus tradila praeconiaproponit, quorum comparalione illa Aiigustini) delata minora longe censeanlur ; quo sane pacto solnon urabris quidera, sed immensa propemodum Iucequaquaversum irradiante minimum candeloe splendoremsuffocat, nullumque pene facit. Alliori itaquevoce insultat Moraines in praefalione ad orthodoxos :< Quando dictum est de scriptis Augustini ab aliquoB pontifice legem sanciente, quod dixit Gelasius demirabili itla epislola Leonis Magni ad Flavianum, utsi quis illam non admitleret usque ad unum iola,anathema esset ? > Verum quis non videat eximiasillas de Leonis litteris laudes in Augustinum plenedevolvi ? Celebrem illam Leonis epistolam ad Flavianuma sancto Prospero Auguslini discipulo compositamfuisse constaus non modo Latinorum, verumetiam Graecorum opinio est. Baronius audiatur ini nolis Mariyrologii, ad diem 25 Junii, ubi de Pros1pero ail: < Ado Viennensis et alii tradunt huncfuisse ab epislolis sancto Leoni papae, ab eoquescripla ferlur famosissima illa epistola sancti Leonisi ad Flavianum de Incarnatione Verbi, quod non tautumGennadius, Honorius et alii Latinorum, sed etC Marcellinus comes testaiur in Chronico suh consuJatuOlybrii et Hustici. > Hic est ille Prosper, quemAnnatus ipse lib. ii, cap. 5, § 2, pag. 179, < Primariumac proximum Auguslini discipulum, qui visusest illins et arma et vices gessisse ad tuendam quamveluti deposito acceperat ejus doclrinam. > Quis veroneget delatas discipulo laudes in magistrura deriivare ? Profecto, si sanctus Gelasius Leonis epistolam■ usque ad minimum iota recipiendam dixit, idem nectinum iota Augustinianae doctrinse improbavit, imo,ut saepe in faciem recentioribus illisum esf, vel illse, Auguslini sentenlise, quse falsae seu durie illis viden.tuf, ab eo pontifice Ecclesisc inculcatse sunt, qui exVasquio fuit per omnia Auguslinianus.- , Quatit rursus Moraines ibidem Augustinianam
3 P auctoritatem duplici ariete Alexandria advecto :< Quis unquam, ait, habuit Cyrilli Alexandrini au- *ctorilatem in scnbendo non tantum in synodo pro- '■
i vinciali aut nationali, sed in concilio generali Ephes
sino, ut ipse per se scriberet Anathemaiismos, conira
i quos sentire ac scribere idem prope censeretur ac
i iidei refragare ? Audire mihi videor alium qui dicat:
i Quid ergo ? Alhanasius etiam ille magnus eritne unusde niimero filiorum et discipulorum Angustini, qui
) dicitur sine exceptione Pater Patrum, doctor doctorum,cseteros omnes instar primi angeli sua luce col-lustrans ? > Sane ingens turbarum origo quas Epbe(i
siua synodus ab Joanne Antiochiac episcopo, Theoii
dorelo et collegis episcopis, alque ab ipso imperatore26811 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINl. 812Theodosio passa est, inde fuit quod Orienlales epi- /
scopi privati hominis aucloritate statutos Analhematismos
subscribere recusabant, quam- tamen senlentiain
postea deposuere. Sed de Auguslinp loquamur.
Hic obsapienliamAfricanorum conciliorum ingenium
appellatus fuit-. Idem universa acta concilii Numidiae,
iteroque Carthaginensis, cui quidemj non adfuerat,
ex Pairum decreto in commentarips retulit, De illo
scribit Prosper iri iine libri cpntra Collatorem, quod
Bonifacius papa, < crim esset doptissimus, adversus
libros tameri Pelagianorum B. Augustini episcopi
responsa poscebat. > Augustini senlentise canpnes
synodi Af ausicanae ac Romanorum pontificum decreta
evasefe ; de qua fe Decampsii Jesuitae verba reddam
: < Fuii, inmiit, Augustinus quodammodo Ecclesiai
prseeeritof, cum Romariis pontificibus et con- ]
ciliis bre praeivii, quod de superbissima haeresi judicariini.
Fuit lirigua Ecclesiae, cum ejus verbis decrela
coricepta sunt, el quae prius fuerant Auguslini
voces, Spiriius sancti oracula esse cceperunt. Fuit
ille concilioriim dux atque ingenium, cum iis ratiohes
et argumerita subministravit, quibus Pelagium
ejusque coinplices fregerunt, > eic. His collegaedictis
si cfedis, Jam Augiistinuin Cyrillo parem conspicis.
theodosius sahe imperaior parem Cyrillo Augustiriiun
judicavit, diim ad utrumque Sacram (imperatofis
iittefas ifa vocabant) direxit. lmo longe plus honoris
Augustino tfibutum a principe fuit ; nam ad
Gyfillum uli metrOpbiitam scripsit, quo synodum
cogendam episcopis suffraganeis intimaret ; alcuni
ad Afficae primatero Carthaginensem eadem dere(
paritef parscripsisset,privatas tamen ad Augustinum
littefas ndislt, eriixe eumdeiri rogans ut synodo adesset,
de qtta re in Historia Pelagiana diximus libro
prlmo, ad afiriuin 45l. Imo veierum scriptofum fide
eonsiat Cyriiiiim Alexandrinufti egisse per littefas
cuiri theodosio, ut saiictus Augustirius ad synodum
Ephesinam se Cpnferret : videbat enim quanlo sibi
advefsus NestorlanOs adjumento futufus esset Inagrius
ilie dux ex .contiiiuis contra liaereticos prseliis
efectis trophaeis lOto ofbe ceieberrimus. Porro Athanasium
magrtum illum Arii antagonistam Augustini
discipuliim neutiquam facimus, sed motum ab Athanasio
adversus Afianos bellum, ah Augustino feliciter
tandem prPfligatiJhi asseriiritts. Joanries Rivius Belga,
lib. iv de Vita sancli Augustini, cap.S, § 6, plu-1
ribiis Iradit Uhum Arigustihum Afianismum a fundamenlis
evertisse, <juOd atate ipsunl adeo exacte riullus
Palfum prsestitit. El sane contra Afiahos et Jibris
et « acris deClamationibUs ex pfofessOsahctus doctor
iiisudavit, qua de re PbssidiuS toto cap ; 17 de Vita
Aiigusttni. Ojuare, si argumenta ac testiraonia quibus
Arii sectam Aiigustinus expugnavit iri corisidefatiohem
vehiarit, ahteriofes Patfes saiictus doctor oiii'
njuni efuditorum judicio facile superavit.InStat rurstts Moraines : < Quid de Hieronymo ?
Eritne etiam iile AiigiisVini distipulus vei de angelis
iiiferiofibus ? > Sed capiie pfscedenti hPc objectum
refutavinjus. Qiiod vefo iiolii Moraines diciAugustiAnum doctorem doctorum, palam Patrjbus contradicit.
Dbceri se ab Auguslino voluit Bonifacius ; magislrum
nosirum Augustinumlnuncupavit sanctus Cbelestinus ;
ad Augus linum Orientales remisit sanctus Hormisdas:
et sane suum doctorera Ecclesia RomanaAugustinura
appellat. Sanctura Thomam Augustini doctrinam
secutum esse tradit Urbanus V in bulla de Translalione
sancti Thomse. De Scoto haec habent Patres
Hispani Minorilae, in libello supplici apud Pttrum a
Campo, tomo primo Historiae August., lib. m, cap.
50 : < Adeo Augustinianae doctrinse addictus fuit, ut
in solis theologicis comroentariis octingenties ac
quindecies sanctura Augustinum in suarum asserlionum
fesiem protulerit, enixe prse caeteris doctoribus
satagens illius mentem intimius penetrare, > etcB Neget igitur Moraines Scotum, sanctum Tbomam
xotque Romance Ecclesiae pontifices sancti Augustini
discipulos fuisse doctores, ne Augustinus dici possit
doclor doclorum. Video tamen ipsum non pati sine
exceplione Augustinum d.ici doctorem doclorum. Scias
itaque sanctum Auguslinum in disputationibus de
auxiliis gratiae esse doctorem doctorum, sed non
omnium :. non qujdem eorum qui ipsum praecesserunl,
nequeenim potuit illos docere, neque posteriorum,
qui ab ipso doceri noluerunt, quse fuitSetniPelagianorum
pbdurata superbia, ac concepiae olim
opinionis defendendse effrsenis lubido ; at qui praecesserunt
Augusliuum Patres pon stmt doctores in
materia de gratia cUm Augustino conferendi, qui,
teste Augustino cap. 14 de Prsedestinatione sancto'Crum, de gratia Dei quid sentirent, breviler quibusdam
scriplorum suorum locit et transeunter altigerunt. Et
ridendus ille essel qui, sepositis Augustini libris,vellet
quaestionum de gratia solulionem petere ab Hilario
vel Alhanasio ; unde qni de divina gratia scribentes
Ecclesiam illustrarunl,omness£iicti Augustini
discipuli fuere, qu| primus sanctorum Patrum, et
quidem in doctrina tantum de gratia scholam sibi
fecit, cuinomendedere Prosper, Fulgentiiis, Petrus
Diaconus, Eugyppius, Csesarius, Prudentius, aliique,
ut vere doctor doctprum dicatur Auguslinus. lllorum
vero recentiorum doctorem AugUstinum nunquam
pronuntiabimus, qui ejusdem discipuli esse dedignantur.
Augustinum quidem legunt, non ut ducem
illum habeant, sed ut prseconceptoe suae ipsorum opi■Dnalipnis sectatorem volenlem nolenlem faciant, adniotis
etiam tot vioienlarum iriterpretationUm m’achinis.
Annatus totis libris septem unum AuguslinUm
appeilat, Morainii volumen millies Augustini voces
reddit ; istOsne Auguslini discipulos dixerim et sectatores ?
Videri quidem discipuli Augustini volunt, sed
ficle cito in uaturam suam redeunl. Hinc Moraine ?,
cum in praefatione ad brthodoxos, quam suo AntiJansenio
prae"fixii,-^uguslini laudes, ne ea in re adversafio
cedere censeretur, recitasset, paulatim panegyriciim
in satyram verlit, strenuus Augusliuianse
glorise decurlator, qui initio auidem non inelegans
ejusdem jiroirioipr yidebatur. Eadem via Annatuiii
ivisse ex dictis initio cap. 5 patet. Quis enim prse-813 VINDICLE AKGUSTINIANJE. 814poslerum hominis consilium non irrideat, qui cuifl
ad Augustini tribunal septem libris cum Jausenianis
disputassel, aique ab Auguslino causam sibi totam
integramque adjudicatam gloriatus.esset, exclamans
in limine lih. vm, nihil esse quod Janseniani possint
ab Augustino sperare prmsidii, cum judici gratias agere,
ejusque erga se propensum suisque favenlem
animum commendare eumdem putas, datisque ad
amicos litteris Iaxatis habenisin illius laudes effundi,
pessime ab illo Augustinum acceptum videmuSj conduclis
conlra ipsum longo ordine tesiibus milleconviciis
liicessitura: uno verbo, ex judiee reum faclum.
0 gratissimos sancli Augustini djscipulos ! Insuper
non patiuntur dici Augustinum cwteros omnes instar
primi angeli sua luce colluslrasse. Scimus Prosperum
olim ceciuisse cap. 2 cont. Ingratos :Auguslinus erat, quein Christi gratia eornu
UBERIORE rigans, noslro lumen dedit mvo
Accensum vero de lumine.Sanctus Fulgentius, lib. n de Veritate prsedestinationis
ei gratiae, cap. 18.: < Augustinum legat oronis
qui salutem aelernam adipisci desiderat, humiliter
orans misericordiae Dominum ul eumdem spirilum
intelligenliae legens accipiat quein ille accepit ut
scriberet, et eamdem illuminalionis gratiam adipiscatur,
ut discat quam ille adeptus est ut doceret. > Sed
cur non audiatur sanctus Thamas Villanovanus, ar-.
chiepiscopus Valentinus, conc l.de sancto Augustino
: < 0 Pater, ait, amplissime Augustine, qui non
solum vilae samlitate, sed etiam nriro sapientise luae
fuJgore Cliristi Ecclesiam luce propria, luce plena, i
Iuce fixa irradiasti ! Si enim sapienlia Jux est, quis in
Ecclesia Dei ita iucet ul Augustinus ? A sole omnia
aslra lucent, ab Augustino omnes qui posl ipsum fuerunt
doctores sapientiae lumen accipiunt, ipse verp
propria luce lucel, quam a nullo hominum, sed a
Deo solo accepit, nuljo enim tradenie.nullo magistro
cunctas didicit disciplinas. > Nonne igitur, teste
Thoma, Augustinus est instar primi angeli, quo in
eseteros intelligentise lumen derivaii theologi aulu-.
mant, cuui ipse a solo Deo illuslrelur ? Hipponensis
quidem nosler angelus suae doclrinae radiis Prosperum,
Fulgenlium, Thomani, caelerosque orthodoxos
Palres illuslravit ; atrecentiores qui contendunt cum.
Annato, < aliquid lucis Augustino defuisse in concilianda
cum creata libertate divinorum decrelorum ;
et attxiliorum efficacia, > lib. viu, cap. 4, pag. 874 ;
quive, ul idem alibi ait, nempe disput. 3 de Scientia
media, cap. 5, num. 113, < radium quemdam videre
se putant ex Auguslini sole non emissuni ; > quidenique
scribere non erubuere cura Molina, part, i,
quaest. 25,art. 4 et5,dispuiationel, uiemb.6, <duin
sub ea quasi caligine D. Auguslinus ad boc non atlendi.i,
arbilralus primo aspectu cum sua de prsedestinatione
ppinione,. > elc. ; recentiores, inquam, isti
quibus purioris dbclrinae lux affulget, Augustinosub
caligine posito, hujus primi angeli fulgores non excipiuut,
iino fere conlemnunl, ut miium minime
videri cuipiam debeat eos adeo molesle ferre lantumA iucis Augustiuo altribui, ut universps subsecutos
doclores irradiare potuerit, et antecessorum Patrum
sententiis dedivina gratia pleniorisac solidioris docirinse
lumen afferre.Sed Annatus coliecto spiritu iterum contra Augustinum
invehitur, atque Morainii collegse factura
semulalus, domesticum contra sanctum doclorem librum
ab appstolica sede expressiori alque efficaciorx,
quam quodvis Augustini volumen, approbatione comniunilum
opponit. Adversarii verba suut : c Objicimus
oclavo, omnibus illis approbationibus quas obtendunl
Nov-Augustiniani, doclrinam Auguslini uni.
versim approbari, nullam vero esse qua: cadat in
omnia et singula ejus placita ; quod si aliqua talis
esset * non negabunt, opinor, expressiorem fore etg efficaciorem in omnibus consentiendi necessitatem.
Quid igitur facientsireperiatur in natura.rerum alius
quidam liber cujus omnia et singuia in eo contenta
auctoritate sedis apostolicse per bullam ad perpetuam
rei memoriam editam el prpmulgatam approbentur ?
> Eia age, delapsum sane ccelo Hbellum
pande, nisi forte sacratiora tam cito in propatulo
esse piaculum putas. < Est, inquam, ait, talis quidam
liber in rerum nalura el auctoris sancti. > Jam pietatem
ac religionem excitas, dum auctorem commen •
das ac divuin contestaris. At pergit Annatus lectorem
suspendere : c Sed quisest ? libellum potius dicere
debui, quod sit mole parvus et specie contemptihilis,
sed qui tamen virtulis •plurimum habet. >
Hunc libellum, cui supra omnia Augustini magni voClumina ex apostolicae sedis approbatione < expressior
etefficacior in omnibus est consentiendi necessitas, >
cito ciiius exhilieas. cQuis vero, addit, tandem, et cujus
est ? > Ua quidem hoc petimus, hoc rogamus, ne,
quaeso, diu nostram exspectalionem torqueas, per
sanctum illius libelli aucloris nonien ac numen ohleslor.
< Contrahant, inquil, licet frontem Raiani,
et torvum intueantur, sorbenda pilula est. > Nsetuo
pliarmaco illi indigent quoseunque Baianos dicis ?
Nos quidem validiori stomacho sumus jam pridem
tuis in Augustinum conviciis, pilulis omiiibus amarioribus
devorandis assueto, neque jiilulis praemuniendi
sumus, quo auctorem libellurnque citia fastidium
ac deiiquium audiamus. Imo,- quando libri
scriptorem sancium auturoas , sacris doctrinis conl>spersaspaginassummareligioiiedeoscuiantes,divumaucloreiu pro Augustiniana auctoritate contra novos
censores sarta tectaque servanda etiam atque etiam
rogabimus, sua enim vicissim tutari divorum est. At
inquis : < Liber est Exercitiorum spirilualium sancti
Ignalii, quem Paulus III severe examinaluin, etc,
sic approbavit, ut dicat se documenta et exerciiia
prsedicta, ac omnia et singula in eis contenta
auctoritate praedicta, tenore praesentium ex certa
scienlia approbare, collaudare ac praesentis scripli
patrocinio communire. > Hasc ille suspensis
diu quasi per jocum lectoribus iib. vm, cap.
ultimo ; exclamatque pag. 912 : < Scire velim
quid sint responsuri tam disertee tamque explicilae815 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTJNI. 81Capprobationi, qur minus expressam explicitamvc
(Augrisiini scilicet) suis obtendunt errPribus.Absitrit per nos quidquani approbationi Ignaliani
iibelli detractum sit, imo quanti illum Augustiniani
fecerint vestri scfiptores tradunl in Imagine primi
saeciili, IibVm, cap. 11) , ubi de Exerciliis saricti Patris
•Igriatli loqiientes hsec scfibunt: < Testes sunt
infiiiiti toto orbe qui ea non minori sua voluptate
quam fructu sunt experti. Sed iinus inslar oronium
Augiistinus Caravajalius , Augusliniani ordinis theologus.
Is cum Indiam Occidentis peragrasset, et In
Hispania variis munefibus cum laude perfunctus esset,*Ilalia3
quoque ccenobia sui brdinis jussu sumrtii
pohtificis visitasset, Bononiam taridem ab eodem
pontifice visitalpr apostolicus missus ad D. Jacobi
cceiiobiura in veterera disciplinam festituendum, non
aliis id praesidiis facere aggressus est, quam piis his
spcielatis commentationibus, quibus ipse cum per
mensem se exercuisset, lestatusest candide se quandiu
In religione vixisset, rationem aliquani qua rectissime
incederel semper optasse, eamqiie tunc deinum
cum in hsac sancti Igriatii Exercitia incidisset,
invenisse. Quse quideto ille avidissirae hausta atque
in intimura demissa pectus tanti fecit, utiniisaliquid
vere divinum inesse aperte diceret, > etc Hic
Caravajalius ex assistente Hispaniafum eleclus est
episcopus Guamangensis apud Peruanos, de quo
Hefrera in Alphabeto Augustiniario. Utinam per nos
Ignatianis cbartis major laudis fieri posset accessio !
Illud tamen segre patimur, quod seribit Annaius ,
Augiisiiriianam doclrinam mirius expliciia atque e'xpfessa
approbatione quam Ignatianam, esse ab apostolica
sede firmatam. Quaeso vos quandOnam doctrinasancli
Igriatii in synodorum canones transiit ?
Afausicana synodus ex ipsis sancti doctoris sententiis
conflala est. Quando illa in ponlificum Romanorum
Jitleris ad verbum exscripta est ? Duo integra
capita ex Euchiridio sancti Augustini Leo Magnus
inseruit suse ad Aquileiensem antistitem epistolse, et
quidem conlra Pelagianos datae. Quando ad illam
pro veritate percipienda ab apostolica sede orthodoxi
remissi sunt ? Ad Augustini libros sanctus HorniisdaS
Orientis prineipes yiros, episcopos ac mbnaclios, uno
verbo catholicum orbem retulit. Quando ad illius
iiormam pbrilifices catholicorum doctrinam exegere ?
Clemeiis VHIjuxta Augiistini mentem lites de auxiliis
divinis componendas jussit. Quandonam sancti
Ignatii libellus laniis Romanorum prsesulum commendationibus
exceptus, tantis sanctorum Patrrim
elogiis decoratus, tantis oirtnium, pene sseculorum
plausibus honoratus fuit ? Quse qiiidem laudes si in
librum cogerenlur, jam decuplo raajor ille evaderet
quam liber Exerciliorum sanclilgnaiii. Audio sane
quid de libroillo sancli Jgnatii Romana Ecclesia judicet
in lectionibus Breviafii Romani': < Homo, inqnit,iilterarum
plane rudis admirabilem illum coraposuit
Exereitiorum librura sedis aposto]icse judicio
etomnium utiliiale comprobatum. > Mirabile sane,
Jibellum illum a litiefarum plane rudi esse conscripAtiim ; at profecto mirabilius recenliorum faclum ,
qnieuraderii ex aposlolicse sedis testimonio litterarum
plane rudeni in sapientise, auctoritatis ac laudum
campo Augustino nbn dicam vejut aequalem opponCre ;
sed quod ad illam expressiorem ac effieaeiorem
comraendationem ac consentiendi necessitatem
pertinet, veluti supefiorem praedicare conantur, illi,
inquam, Augustino, qui tantse scientise fuisse ab
apostolica sede judicatus est, < ut nibil pene (verba
sunt Martini Vin Oiat. de sancta Monica) ex sacris
litteris possit, nisi eo duce intelligi, nihil nisi eo interprele
explicari. Eo jain auctore factum est, ut nec
philosophis sapientiam invideamus , non oraiorum
eloquenliam desideremus, non studiosorum ingenia
requiramus, non denique nobis acumen AristotelisB necessarium sit:, hoii Plalonis eloquentia, non prndentia
Varrdnis, non gravitas Socratis, non auctoritas
Pythagorae, non Empedoclis solertia, non cujusquam
illius generis hominum scientia aut virtus
exeniplo aut docuroento nobis esse debeat. Idem
nobis prophetarum oracula, iciem apostolorum voces
refert, idem omnem omnium Scripturarum sensum exprimit,
unus postremo omnium PatrUm sapienttimque
ingenia ac studia exhibet. > Itane, si superis placet,
huic apostolicae approbationi eximise, praeclarissimae,
excellentissiiriae Ignatiani libelli approbatio.nem, Augustino Ignatium, tot summis pontificibus
Pauluin III opponetis ? Respondet Annatus : < Quae a
me minime referuntur, ul vel Ignatium Augustino,
vel Paulum III superioribus opponam pontificibus,D absit ! > Sed dictis facta non cohaerent. Qualis enim
quantusve esset Augustinus, si Eeclesia illum non
approbasset ? jam ciirn Cassiano ac Fausto numeraretur.
Igilur tantiimdem nobis probandus venit
quanlum Idem ab Ecclesia approbatus fuit. Quare,
si Ignatii libcllus ab Ecclesia approbatus esi, itei/.que
 approbati fuere libri Auguslini, sed isti approbatione
minus, ut ail, expressa explicilave , unde illi
Ignatiano, tejudice, efficaciar in omnibus consentiendi
necessitas est, quam isiis Augustinianis, jaiu vides
Ignatium Augustino vel praeponi abs te, vel ex aequo
saltem opponi. At cito commentaris, tuique facti
hanc rationem reddis, ea te de Ignatiani libri apprpbatione
recitasse : < Quod constet in boc libello
aliqua esse quae capitalibus Baianorum principiis op) ponuntur, scire velim quid sint responsuri tam disertae
tamque explicilse approbalioni, qui miuus exprbssam
explicitamye suis oblendunt erroribus. >
Nos quidem pro Baianis nullam volumus,- imo nec
possumus respOnsioriem adornare, sed quod eodem
ictu et Baianos et Auguslinum ferias, libi vitio verlimus,
qui per Baianorum iatera Augustinum impetis.
Sint in libello Ignalii seutentiae quibus capilalia
illorum dogmata sirangulentur. ;, ipsi viderinl ; at
quod eadem periodb Augustini per apostollcam sedem
approbationem minus expressam explicitamque
contendis, nobis placere non polest. Farce Patri, et
Baianos in exsilium non Baias, sed ta Gyarum depbrtato.817 VINDICLE AUGUSTINIAME. « i ;JSi Annati exemplo insistere et par pari reddere A
vellemus, uli ille ad imminuendam sancii Augustini
adversus Pelagianos scribeniis auctoritatem , tum
collectis plurium testimoniis, lum violentis pravisque
Romanorum praesulum elogia eidem sancto doctori
delata interpretationibiis corrumpens, contra Auguslinura
insurgit, possemus et nos eadem prorsus audacia
huc revocare quse abbas Constanlinus, quas
Vincentius Baronius, vir satis nolus, part. n Tbeol.
Mpr., disp. 5, sect. 1, art. 2, § 2, quse alii de eisdem
Exercitiis sancti Jgnatii scripsere, ac subinde frigidam
jllara Annati excusationem Augustino quorumdam
censuris insultanlis repetere : < Refero tantum, non
probo, si quidquam justae offensionis causam det, >
lib. viu, cap. 6, pag. 864. Sed absit ut Iiominis errorem
redarguens, eumdem imiter, ejusqne criminis I
reus fiam cujus bunc recentiorem apud judices reum
postulo ! Erubescant profeclo adversarii, erubeseaut
dum nos in hanc arenam vel invitos propellunt, in
qua odiosis prorsus comparationibusdedivorum aucloritate
liiigetur. Scitote Augustinianos sancti Ignatii
libellum vel Anguslinianae doctrinae conformem recipere,
evolvere, deosculari, et ne quis de lioc ipsorum
obsequio dubitet, edilis commenlariis hoe ipsum coram
calbolico orbe profitenlur. P. Franciscus Macedo,
Minorita Lusitanus, seraphicae geniis splendor ,
hanc sibi gloriam felicissime comparavit. Hic Auguslinianse
doctrinae adeo sludiosus est, ul in Isagoge,
initio suae cortinae, hac veluti tessera iu litterariam
palsesiram descenderet: < Ego Augustinianus
suui ; Augustinianissimus sum. > Hic, inquam , in C
erudilissimo illo voluminequoEcclesiaeorantis et Augustini
scribentis concentum descripsit, barmoniam
quoque Exercitiorum sancti lgnatii, socielalis Jesu
fundatoris, et operum sancli Augustini Ecclesiae doctoris
(nam plane hunc operi tilulum dedit) exhibuit,
cujus illud exordium est: < Soleo, idque experlns ac
prudensdicere, haud facileinier sanclos reperiri alium
Augustino curn doctrinse, quse a Deo est, et mystica
appellatur, tum instilulse a se et aliis indictse vilse
ratione, quam Ignatium similiorem. > Quse quidem
vir doctissimus fusissime per viginti octo capita, collatis
ex utroque sententiis, ita comprobat, ut profecto
minirae limendum sit ne Augustino quidquam detrimeuti
ex Ignaliani libelli expressiori ac magis
explicita, ut inquis, approbalione inferalur, neve I
tantis Romanorum praesulum ac Patrum elogiis Augustiniani
volumina nobilitantibus Jgnatii Jibellus sufibcetur,
sed cum eadem dogmata et parvum Jgnatii,
et prolixa Augusiini volumina de divinae gratise auxiliis
tradant, eadem prorsus approbationemunitadicanlur,
Augustinoetdoctrinametejusdera etiam commendationem
in Ignatianum codicem transfundente,
et Ignatio nova a Paulo III approbatione obtenta, antiqua
pontifkum de Augustini libris decreia recentiori
ileruro ejusdem aposlolicse sedis testiroonio
conlirmante. Vos quidem raagnse animae beatse iilius
regionis cives, uli in libris, ita et in ccelesti pairia
concordes « eiernum eriiisiet tttiplicis « saMibus ve »»
A trarum doctrinarum harmonia recitabiiur, ac dulcior
inde concentus inaudietur. Filiis" quoque vestfis eumdem
doctrinae consensum immiuite, eosque invicem
, officiosos vel servate vel facite. Turpe sit in tanta
Pairum concordia filios odiosis sane comparationibus
de eorumdem aucloritate contendere.
CAPUT vni.
Recenliores ex epistola sancli Cwlestini papm D. Auguslini
auctorilatem limhant. Refelluntur.Sanctus Coelestinus papa ex litterarum cotnmercio
Augustini amicus, ac deinde demortui adversus Semi-Pelagianos
defeiisor, in Augustiniana doctrina
comraendanda omnium nobilissimo elogio usus est,
unde recentiores ad illud decurtandum limitandumque
vires omnes intendunt, et quod est eorum acuBmen, ex eadem CoeJeslini epistola, unde ab aliis vel
supra sidera Augustiniana auctoritas evehi solet,
eamdem depriraere conantur. Uitima epistblae verba
recitanl, nempe ubi Cceleslinus ait: < Profundiores
vero difficilioresque parles incurrenlium quaeslionum,
quas latius pertraclarunt qul haerelicis restiterunt,
sicut non audemus cotiteninere, ita non necesse habemus
astruere. > Quibus significare Coelestinum contendunl,
praeler paucas sancti Augustini senlenlias
ab Ecclesiae prsesulibus ac synodis reeeptas, quas in
superioribus capilulis recilat, abs se iterata approbatione
confirmalas, nolle reliquas de divina gratia
opiniones, quas ille in suis contra Pelagianos editis
dispulationibus tenuil, tanquam de fide aslruere, ob
asscrentis lamen Augustini auctoritatem eas se non^ contemnere, sed easdem libero lectorum assensui vel
dissensui citra reprehensionis periculum permiltere.
Et quidem Annalus, lib. vm, cap. 1, cum numerosam
lestium catervam conlra Augustinura produclurus
esset, eidem Coelestinum papam ductorem dedit
inclamans: < Aginen ducet, ut par est, summus ponlifex
Coelestinus Primus, > cum lamen hucusque inter
pracipuos sancti doctoris encomiastas ille idein primas
tenuerit. Quinimo recentiores isli theologi gloriantur
se ejusdem epislolae limilationem, qua angustior
fiat Auguslini auctoritas, e lenebris in scholse
oculos revocasse. Audiatur Moraines in praefatione
ad orthodoxos: < Quam multi sine ullo discrimine
Augustini auctoritatem admitlebant, qui nunc audila
limitationc quam ejus approbationi Coelestinus apposuil,
dum audiunt aliquid ex Auguslino proponi,
quserilant: Estne hoc de illis profundioribus quaestionibiis
quas noii necesse judicavit astruere, quas in
ancipiti opinandi libertale reliquit ? > Tripudiat in
illis Coelestini verbis Annatus lib. vm, cap. 1, pag.
858 : < Nos vero, inquit, auctore Coelestino distinguimus
inter necessarias et indifferentes Augustini> sententias, omnemque buic lumini conirariam lucetn
tenebras reputaraus. > Itaque hoc loco pro Augusliniana
doctrina cum recenlioribus cominus velutii collalo pede pugnandum est, in quo quidem campo ; minus feliciler recenliorura impetus alii susiinuere,i unde illi animosiores facll sibi ea in lite de Augusli-) 5 no vietoHaw e » iflumplmm cecinerei
819 SUPPLElHENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 820Iri primis eximia recentioium eruditio eomroefrdanda
occiifrit, qui e re pforsiis incerta cerfum invicluroque
conlra Augiistinum argumentum exerere
aifbitranlur. Etenim viris erudilissimis et sapientissiriiis
hattd probatur verba superius memorata ascribi
Ccelestino, sed cuipam alteri Augusiiniariae
doeirinae studioso dcpuianda esse contendunt. Goe.Jestini
episfola illis-yerbis in fine cap. 2 concluditur
: Deus vos incolumes custodial, frdlres ehdrissimi.
Postea decem eapita adnectuntiir in quibus Peiagianorum
acSemi-Pelagianofurii errores ex Innocentii,
Zosimi ac synodi Carihaginensis decretis refutanlur.
Porro ista decem capita non esse Ccelestini tradit
ecclesiasticae historias parens Caesaf • Baronius ad
annum 451, pag. 605, ubi aitde epistola illa Coelestini
:t < Junguntur epistolse capita quaedam adversus
Pelagianos errores abapostolica sedeolim et ab
Africanis decreta eoriciliis, quibus deberent insistere
qui sub catholico nomine licet Pelagium atque Coelestium
anatJiemate conderonarent, eorum tamen
defendere conarentur errores. Putantur illa capita
esse Prosperi, qui, utprofiteri videtur, ea collegitex
decretis Romanorum pontiflcuni, simulque conciliis
Africanis, ubi-idem Auctor haec habet, iu fine : Pro*
fundiores vero difficitioresque partes incurrentium
qumstionum, quas latius, etc, ut supfa. >. Anle Baroliium
Laurentius Surius, in sacra Iiistoria salispercelebris,
aliique post ipsum collectores conciliorum
hocipsum praenotarant ;.nam in editione Coloniensi
Conciliorum, anno 1551, a latere hsec leguntur:
< Sequenlia undecini capitula videntur potiris ab afio
quopiam interposita quam esse ipsius Cffilestini
papae. > ln editione sub Sixlo V, hocscholion post
secundum capitulum inseritur : i Non videtur dubilandum
quin seqnenlia sint Prosperi, tam sunt similia-et
argumento et stylo ejus scriplis. > Gerardus
Vossius, vir quem librorum heiluonem dixeris, lib, i
Hist. Pelag., cap. 50, eamdem sentenliam probat
duplici argumento : utto , quOd Coelestinus in illa
epistola non meminit horum capitum quae annexa
eidem snnt ; aliud his verbis proponit : < Alterum
argumentum eur Ccelestini esse non possit, hoc est
quod Inrtocentii et Zosiroi epistolas cilet saepius,
nec usquam vel hunc decessofem vel illum prsedecessorem
suum appellet, contfa quam Romanis
episcopis mos est, et Ccelestinus ipsein epistola facit
his verbis : Augustinus inter magislros optimos etiam
ante a meis dectssorikus habebalur. Sane haec arguroenta
lanti apud me sunt, ut Coelestino KTT) ,5 ?
.tribuerenon ausim ;atcujus sit ultra disquirendura.>
Sed neque ex theologis ex receniiorum schola defuere
qui negarent illa capita esse Ccelestini ; unns
pro mille sufficiat Franciscus Suarius, proleg. 6 de
Gratia, cap. 1, num. 41, ubi hsec scribit : < Ex
modo loquendi intelligimus scriptorem illius parlis
non fuisse Ccelestinum, nec aliquem Romanum pontificem,
ut patet ex illis verbis. > Quia nonnulli qui
.catholico nomine gloriantur, in damnatis autem
haereticorum sensibus seu pravitate sive imperitiaA deinoranies, piissimis disputatoribus obvlafe prsesumunt,
et cum Pelagium atque Ccelestium anathematizare
non dubitent, magistris tamen nostris, tanquam
necessarinm modum excesserint, obloquuntur,
eaque tantummodo sequi et probare profitentuf,
quse sacratissima 3. apostoli Petri sedes contra
inimicos gfatise Dei per ministerium praesulum suorum
sanxii et docuifr. Necessafium fuit diligenter inquirere
quid rectofes-Roinanae Ecclesiae de baeresi
ijuse eorum tempofibus exorta fuerat judicarint:
- < Hsec enim non videntur vefba Romani antistitis :
non enim de Roniaiia sede tanquam de propria loquiluf,
nec Romanos rectores vocat praedecessores
suos, prout ponlifices consueveruut, tamen habens
ad definieiidum auctoritaiem loquitur. QuapropterJJ aliqui censeiit illa capita fuisse a Prospero collecta
etilli epislolae adjuncta, a qua sentenlia nou longe
abest Baronius annO 431, num. 185, el est certe
verisimilis, indicaturque in illis verbis : Magistris
nostris tanquam necessarium modum excesserinl, obloquuntur ;
liaee enirii vefba in gratiam Augustini dicla
sunt, magisque redoient PrOsperum quam Coelestinum.
> "Haec ille.Vidit isla iri Surio Gabriel Vasquez, part. i, disp.
91, num. 85, dixitque ab eo auctore sine fundaniento
negari capita illa esse Ccelestini, cum uli Coelestini
sancliones protulerit Petrus Diaconus. Addere
poteral et Cresconium in Collectione canonum ; \e,-.
rum isle vixit anuo 698, Petrus vero Diaeonus inlegro
ppst Coeleslinum saeculo floruit, ul ex HistoriaC nostra Pelagiana intelligitur ; quare potuit ea capita
edita a Prospero per errorem tribuere Coelestino.
Hinc Photius, veterum monumentoruin diligens indagator
et censor, cod. 55, de eodem Ccelesiino haec
habet: < Scripsil idem et ad Gailiarum episcopos
de fide B. Augustini, et contraeos qui hseresis licentia
nimis elati insolescerent. i Qu« quidem in duobus
prioribus capitibus coniirientur,.neque ullam ea
in epistola statutorum dogmaium raentionera fecit.
Jacobus etiam Sirmondus, tomo I Concil. Galliae,
capita illa epistolse memoratae annexa ab eadem prorsus
separavit lineis interpositis, quo alieno auclori
illa prorsus deputanda esse monslraret. Sed age,
probemus ea capita non fuisse a Coeleslino scripla,
quod sane prseslabo argumenlo quo ipse convictnsO sum. Prius lamen nonnulla notanda veniunl quibus
tantofum scriptorum sententia illustratur ; nempe
Prosperum Ct Hilarium pro Auguslinianis libris quos
Massilienses carpebant, ac se ipsis quoque qui uti
bsereliei passim traducebantur, Romara ad Ccelestinum
profectos fuisse^ quse palent ex Prospero cap.
40 contra Collatorem, et cap. 1 epistolae Coelestini
ad episcopos Gallise. Ccelestinus vero liiteras ad Gallos
antistiles deslinavit, quibus -sancium Augustinum
eximie commendavit, vetans ejusdem memoriam
novis Massiliensiuni conatibus percelli, ac Prospermn
et Hilariuni haeresis accusari, nihil interini scripti
adversus eosdem publicahs ? quo illoruui "effpresm VINDICIiE AUGCSTINIA&E. f !22damnarentur, hinc epistola inscribitur pro Prospero 1
et Hilario. Sed hoc nobis est demonslrandum.Sanctus Prosper, contra Collatorem probaturus
bonarum voluntalum initia Dei inspiralione generari,
adducit cap. 10 testimonia Innocenlii, Zosimiet Concilii
Carthaginensis eadem omnino quae Ccelestini
litteris adjuncla Jegunlur, et concludit : < Videsne
regulas tuas invictarum constitutionum soliditate
eonfractas, et in fidei structura pravas ruinosasque
juncturas, velut Hierichonlinos muros ad sacerdotaJium
tubarum ruisse concentum ? Cum enim de sanctarum
origine voluntatnm, et fidei charitatisque
principiis inter nostros et Pelagianos qiisesiio versaretur,
non ancipiti victoria nec dubio difemptum est
iine certamen, ul adhue nobis de iniquissima bujus
fcederis tui pace tractandum sit. > At si illa decem 1
capita Coelestii i fulssent, cur non illa protulisset
Prosper veluti clariora, efficaciora et ex toto litem
dirimenlia ? Longe enim.expressius Coelestinus eam
Cassiani opinionem damnat, quam Innocentius vel
Zosimus. Profeclo Massilienses testimonia horum
pontificurn et sacrae paginae explicabant, iia ut non
deinitio fidei, sed de ejusdem incremento intelligenda
essent ex D. Augustino cap. 2 de Prsedestinatione
sanctorum. c Sed nunc eis respondendnm esse
video, qui divina testimonia, quae de hac re adhibuimus,
ad hoc dicunt valere, ut noverimus ex nobis
quidem uos hahere fidem, sed incrementum ejus ex
Deo. > Quae Massiliensium senlenlia clare damnatur
cap. 12 illius epislola ?, ubi hsec legnntur: < His ergo
ecclesiasticis regulis, el ex divina sumptis aucloritate C
documentis, ita adjuvante Domino confortati sumus,
ut omnium bonorum affectuum, atque operum el
omnium sludiorum omniumque virtutum, quibus ab
initio fidei attenditur, Deum profileamur auctorem,
et non dubitemus ab ipsius gratia omnia bominis
n.erita praeveniri, per quem fil utaliquid boni etvelle
incipiamus etfacere. > Praeterea haec scribuntur cap.
11 : < Prseter beatissimae et aposlolicae sedis inviolabiles
sanctiones, quibus non piissimi Palres pestifera
novilalis elatione dejecta, et bonse voluntatjs
exordia, et incrementa probabilium studioruro, et in
eis usque in finem perseveranliam ad Christi graliam
referre docuerunt, > eic. Idem habet cap. 9 : c Ut
sancta cogitatio, pium consilium, omnisque motus
bonse voluntatis ex Deo sit, quia per illum aliquid U
boni possurous, sine quo nihil possumus. > Itane haec
Ccelestini oracula, Prospero rogante data, ac litleris
pro eodem ad episcopos missis inserla, adeo memoria-ejusdem
excidisse credenda stini, ul illa, cum vel
ir.axime ad Massiliensium petulantiam comprimendam
necessaria essent, omitleret ? Sibi cusa lela alque
elaborata arma tam parvi fecit, ut cum iis SemiPelagiani
penitus conficiendi foient, eisdem veluti
obtusis uti noluerit, qui contra Massilienses omnium
fortissimus ac solertissimus post Augustinura dux a
recentioribus, et merito quidem praedicaiur.Laudataslilleras a Coileslino emissas ad damnandos
Massiliensium erroresscribit Vasquez, part. l, disp. 91,ro Anum.83: cQuibus, inquit,iociscumCcelestinusomnia
bona opera, sludia etmerita in quovistempore, causaet
ig negotio ad Deum auctorem gratiae referat, manifeste
•ii Massiliensium errorem confutat. > Et haec adco congstanter
 docent recentiores, ul eorum eruditissimus
ni ac sapientissimus Annatus Ccelestini personam inie
duens, quod satis ridiculum est, altiori ac clariori
te voce in Massilienses ita toiiel: < Gum eo tantura
ie spectet Romanse sedis consilium et providentia, ut
i- MASSILIENSES isti, QUORUSI CAUSA H.-EC SANCIHUS, nihil
z- penitus su' trahant divinae gratiae, ne illum quidem
ie morbi sensum, et desiderium medicinae, quod graituito
 et supernaturali auxilio prsemittunt, prsedictse
51 regulae seu prsefixse senteptiae ita sufficiunt, ut sicut
is non debet videri calholicum quod cis repugnat, ita
n S neque quod non repugnat videri debeat erroneum,
5t aut a sensu catholico alienum. > Hsec elegantissin
mus Paraphrastes. Hic tamen obiter noto hunc homin
nem sive contra suos Baianos sive contra MassilienBl
ses loqui incipiat, sermonem tandem contra Augus ;,,
tinum semper flnire. De Baianis id vidiraus capite
,n superiori ; hic vero cum Ccelestini personam agens
j. illa dixisset, statim addit : < Uride sequitur, si quid
,. vel ab Augustino, vel ab alio quodam ecclesiastico
e traclalore assertum aut negatum sit, quod non repui_
gnet regulis illis atque sentenliis, esse hoc inter
ls aSidfop«  numerandum, et quae libero catholicorum
x consensui atque dissensui permissa sunt. > Ego quiir
dem certissimum puto in adjunctis illis capitibus0 Massiliensium errores capitales, quorum reliqui vee
Q Juli appendices erant, aperte damnari, neque hoc iu
Si dubium vocari posse arbitror, quod recte a Vasquio,
>l Annato aliisque communiter est observatum. Duo
b erant capitalia Semi-Pelagianorum dogmata, fidem
i incipere a nobis, itemque a nobis esse usque in finem
s in bono perseverantiam, ut docet sanetus Augustinus
e capite ultimo de Dono perseverantiae : < Satis, inquil,docuisse me existimo, vel potius plus quam satis,dona Dei esse, et incipere in Dominum credere,et usque in finem in Domino permanere. > Hoc veros utrumque statuilur in litteris illis quse Coelestino asacribuntur ; nam cap. 11 decernitur, ut dicebam :n < Bonaevoluntatisexordia,etincrementa probabiliumt studiorum, et in eis usque in finem perscverantiams ad Christi gratiam referri. > Ibique fuse probaturi I)  fidem non esse a nobis, sed donari a Deo, et cap. 12c injungitur ut < omnium bonorum affectuuni atques operum, et omnium studiorum omniumque virtutumquibus ab initio fidei attenditur, Deum profiteamur1 auctorem. > Haec ibi.
Ex his nostrum argumentura inslauramus. CumProsper contra Semi-Pelagianos Coelestini elogium
recilassel caput 42 contra Collatorem, illorum invii
diosuin interpretaraentura apponit, quo dictitabant
i laudatos a Ccelesiino priores sancti Augustini libros,
i non posteriores, nempe de Correptione et gratia,
duosque ad Prosperum et Hilarium datos dePraedesi
tinalione sanctorum el de Dono perseverantia ?. Hoc
, commentum statim refellit, tum quia idem seuipei833 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTM. 824in o.nnibus libris Augiisiiiuis scripsit, idemque fuit
semper iri illo spiritus et doclrina, tuin quia < Apostolica
sedes, ait, qubd a prsecognitis sibinon discrepat,
cum praecognitis prbbat, et quodjudicio jungit,
laude nori dividit. > At quorsum isthaec e longinquo
llbroruui saiicli Augustini de Prsedesiinatione sanctorum’,
de Donp perseverantise pelita ab apostolica
setie appfobatio ?CurCoelestiiii litterasabs se impetratas,
iii quibus dbctfina librorum sancti docloris de
Iriiiio fidei et de perseyerantia aperlis definilionibris
statuitur, non protulit, et eas, inquam, litteras,
quas iri eprumdem Auguslini calumniatorum faciem
ebdem ipso loco illiserat ? Annatus quidem de postefioribus
libris sancti Auguslini scribit lib. vm, cap.
6 : < Manifeslum igitur est Augustini menti his iri
libris satisfactum ab eo qui fateatur et gratiam esse
necessariam ad initium fidei, necejus meritum sequi,
sed pfaeire, et dbnuin Dei esse perseverantiam. >
Quodnam igitur efficacius argumentum adduci poterat
ad demonslraiidum posteriores eos libros esse
ab aposlolica sede probatos, quam litlerae illaa Coelestini,
in quibus doctrina librorum postremorum
saiicti Patris adeo diserte, adeo perspicue, adeo solide
asserebatur ? Semi-Pelagianos, cum Auguslini
auctoritatem elevarent, Prosper ex Ccelestini litteris,
iri quibus eximie ille laudabatur, confutavit. Quare
cum iidera sancti Augustini doctrinam lacesserent,
ex iisdem omnino lilteris Ccelestini compressi ac
convicti rion sunl ? Scripsit sane Pfospef poslCoelestinum
adverSus Cassianum , et litleras Ccslestini ea
in disputatione in digitis habebat. Hoc quidem argumento
capita ilJa infarla probantur Iitteris Ceelestini.Rursus dicam aliquid, quod cseteris- argumentis
semper prsetuli. Si capita illaCoelestini esseut, et a
sede apostolica emanassent, non video qua ratione
Faustus Rejorum, Vincenlius Lerinensis, Hilarius
Arelalerisis episcopus (si in sententia perstilere) ac
alii Galliarum episcopi ab haefesi excusari possint
atque inter divos ereclis aris connumerari. Fauslus
lidem esse nobis ex naturae viribus docet lib. ir.-cap.
6,7et 8 ;undelib.i,cap.7,ait : < Tempus gratiae,quo
redempti sumus, merila hominum non exspectavit,
opera penilus non quaesivit, sola Deus fidei nostrae
devoiione conientus fuit. > Addens: < Fidem exspectata
parvulis, opera etiam cum fide a confirmalis requirit,
ita tamen ut credulitatis affectum proficientibus
augeat. > Legatur Vossius lib. iv Hist. Pelag.,
part. i, thesi 2 ; idem lib. n, cap. 10, et anle ipsum
Vincentius Lerinensis in Commonitorio, cap. 37,
scribunt nos posse nosiris viribus petere, pulsare,
quaerere, ul Dei gratiam obtineamus,quae eral SeniiPelagianorum
opinio ex lilleris Prosperi ad Auguslinum.
Item aiiquot eiiam episcopi Galliarum, rooriuo
Fausto,iidemnobis exnobisnasci dicebantj utex lilteris
Bonifacii II ad Csesarium intelligitur : quse quidem.senlentise
aperle damnantur in illis capitibus iu
quibus fidem et hujus initium, sancta cogitatio, pium
POTsilimiWomms bonusaffsctus omnisque bontis tnottls
A voluntatis asseritur esse a Deo,quia per illum aliquidboni possumus,sine quo nihil possumus. Sane, si quisliiodo Massiliensium sententias assereret, non exstan,tibus Arausicanis aliisve apostolicae sedis decretis,nonneille ex litteris Coelestini reus haeresis convinceretur ?Damnasse quippe inquiuntCoeleslinum Massiliensiumdogmata ; quam igiturexcusationeiu conciiinabimuspro Hilario, pro Fauslo, pro Vincenlio,pro reliquis Galliae praesulibus, qui ante Arausicanamsynodum Massiliensium opiniones mordicussustinebant ? An isli forte Coelestini lilteras prorsusignorasse ; dicentur ? Atlilterae illse datse erant adepiscopos non Macedonise, aut Bithyniae, sed adepiscopos Galliae, eo tempore quo Faustus in Lerinensi coenobio florebat, cui post annum abbas praeBfectus fuit. Quid quod idem Vincentius Lerinensiseasdem producit in Commonitorio adversus profanasvocum novitates, easque plurimum commendat ?Quavero fronte Vincentius eas sibi favere litteras jactassei,quibus ipsiusmet opiniones condemnabantur ?Haecille scribit: < SedetsancluspapaCcelestinus parimodo eademque sententia ; ait enim in epistolaquamGallorum sacerdolibus misit, > etc.Tota igiturGalliasonantes Coelestini voces, ac Vincentii etProsperiore etiam redditas quis eruditorura antistitum uouinaudivisse credendus est ? Itaque capita illa a Coelestinoemissa non fuere, ue haereticos prouunliemuseos quos et sanctitas et eruditio celebres reddidere.^Verum dubium hic expediendum alterum est,C cuinam capita illaCoelestini litleris annexa tribuendasint ? In libro ecclesiasticorum Dogmatum,, qui interopera sanctiAugustini tomo III recensetur, a cap.22undecini capita leguntur ad verbum ex liileris Coelestiniexscripta. Sed illius voluminis non est auctorsanctus Augustinus, cum etiam ibidem inserauturcapila concilii Arausicani, quod anno 529 celebratumest ; quare nec illa scribere potuit Gennadius ob rationesadductas libro n Hist. Pelagianse, cap. 16, quicum Cassiani dogmata ulicatholica perperam a Prosperoimpugnata fuisse dicat, non eas sententias docerepotuit.quseCassianiopinioriibus prorsns repugnareni.Sulor etiam ille, quicunque fuerit, ineplus est,nara cap. 25 ait : i Idem magister in epistola ad' Milevitanum concilium dala praedicat dicens, > etc. ;■ " cum tamen prius non citasset Innocentium, ex quoilla verba referuntur in annexis capitibus, iilis nempecap. 7. Prseterea duo postrema capita, scilicel 11 etL 22, ad verbum habentur in homilia sancti JoannisChrysostomi de Adam et Eva tom. II edit. Basilese,ubi eliam illa verba in fine ponuntur, quarum occasioneista perquirimus, nempe : Profundioresvero,difficilioresque parles, elc, in qua etiam homilia, §. Cum ergo dicilur hdmo tradi desideriis suis, etc, adverbum inserunturquadfaginta versusex libro vsanctiAugusiini conlra Jul., cap. 5. Unde auctor illius hoiniiliae non est Chrysoslomus, sed Latinus quispiauii debilis ingenii scriplor , qui nec suo ore loqui poi
tuttv sed ftUoruni tantum eeiitCuiias in centones we »
8i3 * VINDICIJE ACGCSTINIAN/E. 826git. Baronius ac Suarms verisimile putant, quod qui- }
dam scribunt, ea capita fuisse a Prospero concinnata ;
Vossius non audet spondere a solo Prospero
elaborata esse, Hilarium aliosque Augustini defensores
socios Prospero tribuit, nam plurali numero
loquuntur. Qnid hac in re divinari possumus ?
Dicamus igitur conflata esse a Prospero illa capila,
demusque unam aut altefam conjecturam. Prima sit,
quod cap. 8 leguntur verba litterarum Zosimi et Patrum
Africanorum, quse eadem omnino eodemque
roodo recilat Prosper contra Collatorem , cap. 10,
quo loco eadem Innocentii testimonia ponit, quae in
capitibus vulgo Ccelestinianis leguntur. Lilterse illse
Zosimi periere, earumque inifium apud Prosperum,
et in capitulis illis tantum habetur. Allera vero est,
Prosperum, cap. 9 contra Collatorem, eumdem ar- ]
guere, quod dixeral, Augustinum quaedam contra.
Pelagianos juslo amplius asseruisse ; ibique vellicat
sbbrietatem adversarii. At in cap. 5 Ccelesiiniano reprehenduntur
Massilienses, quod ausi siut obloqui
Augustino, lanquam necessarium modum excesserit.
Quae si vere a Coeleslino dicla fuissent, repetenda
sane fuerant Prospero ea de re pro Augustino contra
Collatorem liligante ; quid enim validius adduci
poterat ad os calumnialori obstruendum tam celebri
apostolicae sedis lestiroonio ? Unde minus etiam probalur
recentiorum senteniia eacapilula absque ulla
dubiiatione Ccelesiiuo tribuens. Cum Prosper a CoeJestino
pontifice in commendalionem Augustini ac
suse fidei approbationem diploma impetrasset, in
Galliarii rediens iisdeni Semi-Pelagianis insultaba', ; (
at illi eas laudes prioribus libris sancti Doctoris dalas
fuisse commentabantur ; quo vero omnem abs
seipsis erroris suspiciohem propulsarent, profitebantur
ea se tantum dogmata defendere velle quae in
disputalionibus de gratia contra Pelagianos ab apostolica
sede sancita fuissent. Inde pnus Auguslinia »is.
incubuitdemonstrandi ex lnnocentio,Zosimo et Africauo
Concilio a Romana sede approbato Massiliensium
opiniones esse proscriptas. Quare decem illa
capita conlexentes, quo validiori auclorilale donareutur,
eisdem Coelesiiiiiepisiolam ad episcopos Galliae
praelixere. At cum in quorumdam manus ea scripta
devenissenl, in illam sententiam abiere , ut pularent
universum libellum fuisse a Ccelestino pontifice. publicatmu
in quaopinione video esse ex anliquioribus
Petrum Diaconum, dein Cresconium, quos citavi, et
post quadringenlos annos Ecclesiam eiiam Lugdunensem
in libro de Tribus Epistolis, atque aliis pas*
sim editis in causa Golteschalci. Notandum tamen
est Pelrum Diaconura ac socios Scythas. errasse,
dum in libro de Incarnalione et gratia, cap. 8, laudant
verba quae habentur initio cap. 8 Ccelesfiuiani
tanquam Innocentii ad synodum Milevitanam ; unde
patel eos non legisse Innocentii litteras, sed in haec
Ccelesiinoatiribuiacapitulaii]cidisse,hauddistinguentes
ultima verba cap. 7, quae sancti lnnocentii sunt
ad Milevitanos a primis octavi capitis, quse alteriusmmik sunt ;
A Ex his patet imprudenter recentiores ex litteris
Ccelestini Augustinianae auctoritali adeo secure insullare
, conantes Augustinum fere in ordinem redigere.
Neque enim cerlum est postremam illam appendicem
: Profundiores vero, difficitioresque partes,
etc, ab apostolica sede emanasse, qubd prseclarissimi
scriptores negant. Quem vero ex theologis cuin
Suario parem ex suis faciant, quemve ex historieis
vel Baronio vel Sirmondo suo opponent ? Solidissima
eliam argumenta eamdem sententiam confirmaiit,
quibus plures in posterum manus herbamque daluros
spero, nisi nostrorum adulatio nobis illudat. Quaa
vero dicluri insuper sumus in gratiam fecentiorum
asserla sint, ut omnem illis ad Augusiinianae auctoritatis
truncandse aditum prscludamus. HucusqueB in feraotiori quam putarant campo pugnalum est,
nunc ad eorum castra accedimus , eadem etiam in
arena in quam nos provocaverant diroicaturi. Dabo
igitur gratis decem illa capita esse a Ccelestirio concinnata,
ab eodem etiam appendicem illani adjunctam
concedam ; inde lamen niliil Augustinianse doclrinae,
nihil ejusdem dignitati, nihil auctoritati
detractum fnisse docebo. Antequam tamen hoc ipsum
exsequar, mens animusque recentiorum indagandus
est, suisque veluti coloribus delineandus.Veteres Semi-Pelagiani Massilienses, quo conceplum
semel contra sancti Augiistini doctrinam
odium specloso quodam praetextu velarent, Pelagium
ae Ccelestium damnabant, profitentes amplecti se
qusecunque contra eosdem ab apostolica sede sancitaC fuissent ; caeterum in aliis , de quibus nulla emanarant
a pontificibus decreta, non stare se cum Augustinodicebant,quodille
in doclrina contra Pelagianos
tradita necessarium modum excesserat. Do verba
Ccelestini, cap. 3 : < Quia nonnulli qui catholiconomine
gloriantur, in damnatis autem hsereticorum
sensibus, seu pravitate, sive imperitia demorantes,
piissimis disputatoribus obviare praesumunt: et cunt
Pelagium atque Ccelesiium anathematixare non dubitent,
magistris tamen noslris tanquaro necessarium
moduui excesserint, oliloquuntur, eaque tanlummodo
sequi et probare profitentur, quse sacralissima
beati apostoli sedes contra inimicos gratiae Dei per
ministerium praesulum suorum sanxit el docuit. > At
nos proponimus recentioribus sancti Augustini deD gratuila ad gloriam praedestinatione sententiam , in
hanc transeant ob asserentis aucioritalem rogamus.
Respondet Moraines, disp. 9 Anti-Jans., num. 50, si
eam sententiam docuit Auguslinus, non statutae
contra Pelagianos doctrinm aplnitatem, aut connexionem,
qum nulla est, sed mslum disputationis ad hoc
illum impulisse. Addunt se tantum teneri ad defendendas
sententias a Romana sede approbatas :
< Quamvis enim, inquiunt, prseferenda sit easentenlia
quse talem modum praedestinationis ex meritis
omnino negat, tamen ut damnata etiam censeatur illa ; quae affirmat, videndum erit quam sit necessarioi connexa cum arliculis a Coelestino definitis: si enim
iHHi du iitiaiiivls Atigmtintiii in eoiitrarium propeh'
827 SUPPLEMENTUM AD WERA S- ACGUSTINI. * « 28deat, permittenda taraen erit hujiis qusestionis de- A
terraiuatio liberai disputantium clectioni. > Verba
sunt Annati lib. vni, cap. l.pag- 856. Igilur nullo
gradu distat b.oc recentioruni de Augustino judicium
a veleri Semi-Pelagianorum opinione ; utriqueenim
admitiunt necessitatem credendi ea quas contra hse ?
reticps de divina gratia ab aposlolica sede statuta
sunt, at non. illa quae per excessum contra eosdem
sanclus.Auguslinus asseruit. Dicam tamen quid inier
utrosque discrirainis intersit. Cum sancius Prosper
Ccelesiini approbationem Augustinianse doclrinae
Massiliensibus objiceret, illi eas laudes anlerioribus
libfis Augustini delalas dicebant, nou posterioribus,
in quibus et praedestinatio sine meritis, et fides Dei
donum astruitur. At recenliores libros eliam posteriores
recipiunt, aiuntque approbaios, qua parte fi- g
deiu ex Dei miinere esse dicunt, no.u- qua etiam
praedesiinationem ante praevisa merila ponunt. Ilaque
Massilienses ex loto postremps Augustini li.bros
laudalos a Romariis ponlificibus negabant, recentibres
ex parfe tanlum apprpbatos conceduni.Cerlum esl Jaoobum Arminium apud BatavosSertii-Pelagianismum ab Orco revoeasse , vel si alicubiadhuc supersles erat, communivisse : undePatef Maeedo scribit in prologo Scrinii : < Sintnehodie bostes gratlae ? scire qui veiit, inspiciat is an"sini hodie Augustini hostes ? Cumque hos invenerit,et illds invenisse se pulel. At in Belgio sunl hoslesAugusfifti, sunf et in Angiia, licet niulio pauciores,id est Armiriianl et Rembnstrantes. > Itaque hic BalavorumSemi-Peiagianorum novus princeps illa CCcelestini clausula contra Augustini auctoritatem ariharise satisqne inslrui putabat : dat ejus verbaainicus laudatus in Aniilhesi Arminiana ibidem :c Tantuni vero abesl, inquit Arminius, ut doetrinaIpsius eiiam Auguslini de praedestinalione in illis■conciliis recepia sit, utCcelestinus, episcopus Roma-riiis,qui illo tbmpore vivebai, ad cpiscopos Galliae-scfibens, et Pelagianorum doctrinas condemnans,iii fine suafum litterarura in hsec verba concludat:Profundiores vero difficilioresque parles occurrenttumqumstionum, quas talius, etc > Quibus Coeleslini verbisArmirous erecio veluti aggerecontra Augustinumslelit, llinc ridenda sunt Morainii verba in prsefationeArtti-Jansenii : < Quam niulti, inquit, sine ullodisCrimine AugUstini auctoriialem adroitfebant, qiii Jjniiiic audira liifiitatione quam ejus approbalioniCoelestiiius apposuit, dum audiiint aliqUid ex AugusiinopropOni, quaeriiant: Estne hoc de illis profundioribusqusestionibiis quas non necesse judicavitastruere, quas in ancipiti opinandi libertate feliquil ?> Quasi ipsi fecenliores in nupera Janseniicausa illa Coelesiini verba adivolafinl, Curti lion modoAfminins, verum eliam artte 80 annos eadem recitatafuefint ab Eceiesia LngdUHeiisi, Cap. 12, de.teriendasacrae Scripturse veritate. Arminius , veterisSemi-Pelagianismi recoclor, eahi Coelestini clausiilamversavit,revefsavitque discipulorum chorus , ; eiim quibus recentiofes Concinunt, quorum utitts etA nobilis exclamat : < Ita est, multa liabemus cum
Armenianis communia (Lib. i Hmret. Jant., cap. 5,
n. 113). > ' , .Verum enim verp audire mihi videor recentiorum
querelas, se gravari invidiosis tantum nominibus,
non auiem ipsorum sententiam falsitatis errorisve
convinci. Agite dum , relinquamus ista, ulpoto
odiosa, ad arcem causae accedamus. Auctor illoruro
capitum , inlendit tradere contra Massilienses quaenam
sint liberi arbitrii vires ad bonum, ac quanla
gralise necessitas. Hoc patet ex flne litterarum , ubi
legimus : i. Quia ad confitendam gratiam Dei, cujus
operi ac. dignalipni niliil peniius subtrahendum est,
satis sufficere credimus quidquid secundum praedictas
regulas apostolicse sedis nos docaerunt.) QuareB ea quae de peccato originali ac modo quo idem propagatur,
de cpncupisceniia ac miseriis reliquis, quae
sunt pcense peccati originalis, fusiusconlra Julianum
sanctus Augusiinus docuit, in illis Cceleslini lilteris
non definiuntur, qiiia de illis nulla erat Augustinum
inter et Massilienses conlroversia, uec ullam inde
Semi-Pelagiani Augusiino quaestionem faciebant.
Quare Cceleslinus dixil : Non neces.se habemus| aslrucre , quod esl nolle se de illis canones edere ! quod ad praesenlem cum Massiliensibus conlroverLsiam non conducebant, non quod libero disputantium
assensui vel dissensui illa dimittere vellet, quaei es.t insulsa recentiorum interpretatio. Uinc patet '
inanem laborem subire eos qui nomine intercurrentiura
(jusesiionum quasdam intelligunl ex Augustini
C libris desumpias, quas ad rem non facere satis comjnode
et lepide ostendil Annaius lib. vm, cap. 1. At
dices: Si non sunt approbata a Cceleslino ea quse
sanctiu doctor de Concupiscentia lalissime traditi contra Julianum, libero substant lectorum assensuii vel disseusui, Ad hoc quidem suo jnferius loco respondebimus ;
inlerim sciendum est Augustinum,■ Jib. v conlra Jul., cap. 12, quinque de concupiscer,tia
 quaestiones proposuisse (in quarum tertia recentiores
stant contra Augusliiium , iisdem argumenlisi quibus Julianus usus est decertantes) aique liaec ibidem
dixisse : < In hisquaestionibus catholica verilatei anliquitus tradita veslra impia novitas suffocatur. >
Repetere aulem hic possumus quse in alia causa diicebat Bellarminus cardinalis, lib. n de Gratia el lib.i p arb'., cap. 11 : < Narii si Augustini de praedeslinaitione (dicas concnpiscentia) sententia falsa esset,
non possel idem Augustinus ab ingenti temerilale
defendi, quippe qiii non solum tam acriter pro falsittale rertasset, sed etiam eam pro fide catholiea vendilare
ausus esset. > Nunquam sanctus doclor proipfio e cerebro natas opiniones pro catholicis senten) tiis publicasset. De qua re repete dicta cap. 5,- §2.Scribit "auctor irt fine cap. 5 : < Conslitutioness sancloruro Palrum compendioso manifestamus indiculo,quo si quis non nimiura est contentiosus,, agnoscal omnium disputatioiium conncxionem ex hact subditarum auctPritaiuih brevitale pendere. > Hic8S9 YiNDICLE AUGUSTJNIANiE. 830magnse difficultates emerguut: undenam scire pole- A
rirous hanc dogmalum connexionem ? Recentiores se
hujus mysterii magisiros profitentur, irridentque
Auguslinura ea de connexione scribenlem. Legiinus
cap. 12 bomines non prius baptismum siiscipere
< quara exorcismis et exsufflationibus clericorum
spirilus ab eis immundus abigaiur, ut lupc vere appareal
quomodo princeps mundi hujus mittatur foras,
etc > Inferimus : Ergo dsemon sensibili pcena
nocerepoteritpuerisinfectisoriginali peccato, utpote
suis mancipiis, quorum ipse est princeps. Clamat Annatus,
pag. 858 : < Negamus crudelem consequenliam.
> At connexionem illam asseveravit satis consianlersaiictusAiigusiinus.lib.ivOpeiis
imperf., cap.
200 : < Si aulem non eruitur, inquit, de potestate
tenebrarum, et illic remanet parvulus, quid oiiraris I
in igne aeterno cum diabolo futurum, qui in Dei
regnum intrare non sinitur ? > Respondet Moraines
disp. 40 Anti-Jansenii, num. 00, id dixisse Augustinum
wstu diiputationis abreplum. En Semi-Pelagianorum
voces, Augustinum necessarium modum excessisse,
a Cceleslinodamnatas, cujus quidem litleras,
prout ulile est ipsorum causae, recipiunt, sed prout
in rem Augustini faciunt, miuimeimitaiilur. ltaque
erravit Augustinus furore abreptus eam conuexionem
asfruendo, quam nullain esse receniiores conlendunt.
Opponimus cap. 11 , < perseveranliam
usque in finem ad Chrisli gratiam referri, > dalur
enim gratis, ul ex precibus Iuse probat Augustin.us,
et definitum est in Arausicana synodo, canone 10.
Inde inferimus praedeslinaiionem ad gloriam esse C
pariter mere gratuilam ; nam prsedestiuaiio, quae
segregat reprobum a ■ prsedeslinato, fundatur seu
connectitur "cum dono perseverantiae finalis mere
liberaliter lneritis superaddito ; ergo a niera liberalitale
Dei prxdestiuaiio dependet. Hanc connexionem
vidit ac propugnavit Augustinus ; eamdem
sancti Patres Augustiniani, Prosper, Fulgenlius,
Prudentius, Rliemigius aliique asseruere ; al receuliores
eam connexionem neganl, qui Augustini
doctrinam juxla cpnnexionem cuin Ccelestini lilleris
recipiunt, quam tamen connexionera justa proprias
opir.iones recipere vel respuere nec piget nec pudet.
Uno verbo, Augustini libri ad normam lilterarum
Cceleslini examrnandi sunl, Coelestini vero litlerae
juxta suain ipsorum imagin-ilionem interpreiandae. I
Illi quidem , ut probent hsec capita, quse epistolae
Ccelestinianae connexa sunt, esse reapse ab apostolica
sede emissa, producunt Petrum Diaconum et
Ecclesiam Lngdunensem , a quibus illse sententia ?
iaudalo ponlifici ascribunlur. At respondemus eos
Patresillam epistolsc appendLcem legisse, et tamen
uti dogma catholicum praedestinalionein absque
meritorum priecognitioiiestaluisse ; sed dicent miliori
se illorum- de Augustini doctrina judicio non
slare ; bene, nec illorura nos convincimur testiinonio,
ut Coelestino illas thcses deputemus.Subit liic menteiii, quoniam de prsedeslinatione
sernio incidit, .recenliorum inodestia in sentenliaA sancii Auguslini de prsedestinatione mere liberali
examinanda : inquiunt enim honoris gratia cum
Molina, esse duram et indignam divina bonitale,
cjusquc occasione plurimorum salulem fuisse periclila4am ;
cum Mariana, esse novam, et Augustinuni in
illa haud constantem inducere desperationem ; cuin
Lessio, brevique a contraria opinione obducendam
cnm Petavio. Nonne hoc ipsum esl Atigustini sentenliam
contemnere ? et tarnen de illa diclum fuisse a
Ccelestino asseritis, se iJlam non audere conlcmnere.
Peccatum originale esse polissimam ac proxirnam
causam reprobalionis est sancti Augustini sentent a,
idque concedit Aiiamus, pag. 614 sui Calvini destructi,
de qua pag. 667, cap. 10, part. in, scribit:
* Credo mihi Jicere jam exhorrescere, quia mater6 esl Calviniani dogmaiis. > Potuitne Augusiini sententia
vilius excipi ? Ridet Annaius lib. vm, cap. 1,
quosdam qui, explicaturi verba illa Ccelestini : Profunditres
ver* difficitioresque parles intercurrenlium
qumstionum, quas lalius perlractanmt qui hwreticis
restilerunl, quarumdam qusesiionum indicero texunt,
quas ad propositum non facefe non prave idem oslendit ;
at petimus ubinam contra Pelagianos latius
agilarit Augustinus quaestionera illam de prcedesiinatione ;
certe in epislolis ad Pauliuum el Sixtum
de illa non multa Joquitur, ut vix dicendus sit fusius
inibi eam perlractasse : verum in libris ad Prosperum
et Hilariuin latius de illa disseruit ; at in co
opere sanctus doclor haereticis non resislebat : erant
enim Semi-Pelagiani caiholici, eratque id iiomenG factionis, non baeresis. Ccelestinus vero illas quaestiones
appellat, quas illi qui baerelicis resliterunl
perlractarunt. Scio quid responsuri sitis, inlelligenda
esse Coelestini iila verba, qui haerelicis resisterunt
specificative non reduplicalive. Scholae interpretamentum
est ; uesim litigiosior, cedo herbam, necme
hoc postreinum multum.movet, ad alia transeamus.
Sed miiissime atque humanissime vobiscum agamus ;
scitole adeo in lulo essesancti Augustini aucloriialem,
ul causam de qua hucusque litigavimus
ex integro vobis uliro cedere possimus, qnin quidquam
detrimenli Augustinianae doctrinae dignitas
subeat. Habuerinl decem illa capila Ccelestinum
auclorem, nultum Augustini dogma cum illis connexionem
babeat, damus omnia, ut libet, ut lubet.D Hinc tamen non fil ut capiialia sancli Augustini
dogmata inter adiapbora numerenlur, qusc libero
disputantium arbitrio permissa sunt. In illis capitibusinitium
fidei, piumconsilium, probabile studium,
sanclam cogitationem, perseverantiam finalem esse
Dei dona decretum esl, Augusiino id gloriae detur,
suas ipsius theses adversus Massilienses defensas in
fldei dogmnla a Cceleslino relaias fuisse. Interrogatos
velim modo recenliores, an posl Ccelestini obitum
ulla alia Auguslini asserla ab apostolica sede coulra
haereticos aliosve slaluta sint ? Affirmabunt profecto
qui sciunt viginli quinque canones Arausicanos a
Felice IV ex sancli Augustini librisdesumptos fuisse.
Coelestinus ex sancti Augustini doclrina quidquidm SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 852Massilienses in dubium vocabant, definivit, ex ejus- A
dem etiam sententiis contra novos Pelagianorum
conatus a successoribus idem praestitum fuit. Sanctus
Gelasius papa D. Augustini sententiaro de transfusione
peccati originalis in prolem ratione concupiscentiae,
de exclusione a regno coelorum, de miseriis
ex peccato originali venientibus, de infantium
damnatione ,- de libertate ad bonum per peccatum
amissa , aliave multa in epistola ad episcopos per
Picenum approbavit. Leo Magnus inlegra duo capita
Augustinianae doctrinse suis lilleris inseruit, in quibus
asserit Augustirtus, non improbabiliter dici, parentum
quoque peccalis parvulos obligari, non solum
primorum hominum, sed etiam suorum, cap. 46
Enchirid. Quare, si sarictissimo eidemque doclissimo
pontifici Leoni illa Augustini sentenlia plaeuit, quara B
hiclantum non improbabilem judicabal, quantum illas
apostolicae sedi placuisse dicemus, quas tanquam certas,
lanquam sacris litleris conformes, tanquam denique
plane orthodoxas totis Jacertis contra haereticos
propugnavil ? Statuerit itaque Cceleslinus quidcontra
Massilienses ab omnibus lenendum sit, non inde
intracancellosbfevissimosAugusliniana doctrina reslringiluf,
latius expatiatur, ac secura unanimi coilsensu
Romani praesules procedunl, Auguslinum in
staluendis de auxiliis divinse gratise decrelis summa
semper religione sectiti. Subsidat ergo jam landem
tantus ex his, ul putanl, Ccelestini capilulis pulvis
a recentioribus contra micaiilissimos Aiigustiniani
solis radios excitalus , ac sancli prsesiilis doclrina
quacunque falsarum interpretationum depulsa cali- C
gine Ecclesiam universam illustretCAPUT IX ET ULTIMUM.Centum ac triginta quinque recentiorum conlra D. Auguslinum
convicia, dicleria ac censurm ab eodein
sancto doctore et sanctis Palribus repulsm.Mirari satis nequeo Augustinum lam magno ac
felici ingenio excelluisse, ut non modo eos bostes,
quibuscuro vivens acerrime dimicavit, mille voluminibus
conculcaritprotriveritque, verum etiamasserta
abs se dogmata iis argumeniorum armis muniverit, ut
et subsecutorum omnium haereiicorum consilus infregerit,
ac quorumcunque hominuiu censuraseluserit:
cum nullas sive haeresis sive invidia voces dare possit
quibus suis in libris Auguslinus plenissime non
salisfecerit. Exemplo sinl recentia convicia quibus *■
iioniiullL novitii scriplores venerandam magni Patris
canitiem temerario ausu discerpere conati sunt :
quandoquidem etiamsi nullus pro Augustino defensando
stylum stringal, ex uuius illius dictis omnium
calumniantiuraorapenitusobstruiintur. Hocmododemonstrareaggredior.produclis
hinc novorum scriptorum
censuris, illinc verbdatis exAuguslino responsis.
Cjuae sane quicunque procut amoris el odii causas
habens, atiente perleget, is profeclo falebjtur Augustinum
ita esse locutum, ac si cum reccniissimis
hisce hominibus, qui post duodecim saecula erupere,
reapse litigassel. Hic lamen mihi decretum est, illatus
AujjuMlno ContumeiiM itspellefe » illsruin mt*
A auclores silentio praeterire. Etenim cum Augustinus
Pelagianos primitus impugnandos suscepisset, ita
eorumdera errores insecutus est, ut Auctores miniroe
publicaret. Cujtis facti hanc ipse ralionem assignat
lib. n Retract. cap. 35.~/n hisaulem, inquit, librislacenda
adhuc arbilralus sumnomina eorum, sic eos facilius
posse corrigi sperans. Et quidem magni Palris vestigiis
inhaerentes nostri instituti homines Basilius Poncius
Hispanus, ac Garolus Moreau Gallus ita importaias
Augustino injurias confularunt, ut adversariorum nominibus
pepercerint. Familiare igitur majoribus nostrisexemplurasecutiiSjCensorumnominibus
suppresi
sis, minus honoriflca eorumdem de Auguslino dicla ex
i Augustino ipso refellam.Optime enim de htimano gei
nere merentur , qui aritidota suggerunt , eliamsi
B venenorum ariifices minime prodant. Dahimus proj
fecto grande patientise , grandius roodestise documentum,
ul vel hinc rnitiora jam tandein erga insignem
Ecclesiae doctorem consilia eosdem in postej
rum inituros non dubitemus. Verum ne Censores
i ita cum Augustino comraitlam, ut sub lite etiam
> diroittam , Judices advocandos decrevi, a quibus
gravissima haec, si quas unquaro alias, causa cognoscaiur.
Vos, vos, precor, adesle vetustioris Eci
clesise Patres, bello invicia manus, actot deHelei
rodoxis reportatis triumphis percelebres. Vosccelestis
Senatus luroina, ac Chrislianae reipublicae coluj
mina, quorumauclorilatem CatbolicusOrbis sequitur,
i sapientiam universi adorant, dicla tanquam secretiora
Numinis oracula singuli venerantur. Sedete AugusC
linianae causae Judices honorarii, hinc quorurodam
Recentiorum accusaiiones, isthinc Auguslini defensionem
audituri. Vestram fideui quicunque in suspicionem
vocaverit, is ab Orthodoxa fide se penitus
, alienum ostenderit. Tu vefo, Magne Pater, quando
dignam-advocalionem nullus tibi morialium commo ;
dare potest, tuae ipsius causae suffragator accedc
Et si olim apostolicae sedis decreto in controversiis
de divinae gratiae auxiliis sententiam dicturus judex
t destinatus fuisti, patere parumper, id quorumdam
t (ut mitissime loquar) importunilate exigente, ad
Pairum iribunal sisti ex judice reum. Neque enim
: arbitror te id a ?gre esse laturum , qui olim novitii
dogirtalis a Juliano accusalus, Patrum judiciura non
, modo non declinasii, quin imo ad illud vel repugnans
T> tem adversarium obtorlo collo traxisti. Erit sane jus
cundum inlelligere, imo vel oculis ipsis intueri in:
numeros Ecclesise doctores alhos caiculos (neque
enim est incerla victoria) Augustino adjicere, ejusi
dem sententias comroendare, aucloritalem defendere,
adversariorumque temerilalem gravi judicio
percellere. Al cilo citius adest sacer divorum senatus,
et quidem frequentissimus , Augustinianam
3 causam cogniturus. Tumultuantur rotundo agmine
adversarii Aogustinum accusaluri. lnterim sanctus
s Pfosper, qui inter primi subsellii judices sedet, ac,
cusaloribus loquendi facullalem faciens. < Ecce,
inquit, salva catliolicae pace victoriae, salva indissoj
iubiliHiii mmmte Aeammm puratl « umei uno*
85* VINDICIJE AUGUSTJNIANJE. 854NOS DOCTRIME ^MENDATIORIS audire, et circumcisas
ab omni errore lineas subtilissimse discretionis agnoscere.
Constituatur in medio quod DE NOVIS EMERSIT
INGENIIS (Cont. Collat. initio). > < Ut facile vel tenuis
diligenliae advertat inspector, quam injustis opprobriis
CATHOUCI P&EDICATORIS memoria carpatur, et
in quod peccatum cadant qui aliena instigatione
commoti SCRIPTOREM CELEBERRIHI NOMINIS promplius
habeant culpare, quam nosse (In prwf. Resp. ad
cap. Gallorum.)  >I.CENSORES.Hme noslra ratio conciliandi
libertatem arbitrii
cum divina praideslinalione
a nemine , quem viderim
hucusque tradita, ideo salius
hmc duxi pauto fusius
explicare.s. P. AUCUST1NUS.Mira sunt quae dicitis ,
nova sunt quae dicitis,
falsa sunt quae dicitis.
Mira stupemus, nova cavemus,
falsa convincimus.
Lib. ui contra Julian,,
cap. 3.S. BERNARDUS.
Miror adroodum si novus iste novarum inventor
asserlionum et assertor invenlionum irivertire in hoc
rationem potuerit, quae sanctos Patres latuerit, Ambrosium
et Augustinum. Epist. 77 ad Hugonem.CENSORES.Neque vero dubito quin
ab Augusiino et cmteris
Patribus unaiwni consensu
comprobata fuisset hwc
nostra de prmdeslinalionesenientiq , raiioque conctliandi hbertalem arbitm cum
divina gratid , prmscienlia el prmdestinalione , si eis
proposita fuisset.S. AUGUSTINUS.0 quid perdidit, qui te
audire non potuit ! Lib. iv
contra Jul., Oper. imperf.
cap. 119.JONAS, EFISCOPUS AURELIANENSIS.
lgitur, quia non solum B. Augustino, sed etiam
aliis eximiis doctoribus te superciliose prsetulisti,
merito solitaria destruclionis tuse gloriatio in immensum
sese extendens, in irrilum deduciiur. Vae
namque eidem glorialioni tuse, juxta illud Ecclesiastis
imminet, quia non habens fotum ex consortio
aliorum, ffigore solitario torpet, el cum ceciderit
non habebit sublevantem (Eccle. iv, 10). Lib. i de
Cultu imag., tom. ix , part. i, Biblioth. PP. edit.
Coloniensis 1618.III.CENSORES.Quare dubitandutn non
est, si ea de re vel Augustinus
vel D. Thomas consulerenlur,
responsuros
fuisse nihilominus prmdestinalionem
et revrobationemnon sine prmvia illa scientia, habitaque consideralione
usus tiberi arbiirii futuri, etcS. AUGUSTINUS.Quis dedigneluf lalem
liabere doclorem ?..'. 0
admiranda atque secian-.
da doctrina ! Lib. u de
Orig. animm, cap. 9.S. COELESTINUS PAPA.
Legimus supra magistrum tion esse discipulum ,
lioc est, non sibi debere quemquam ad injuriam doctorum
vindicare doctrinam : nam et hos ipsos a
Deo nostro positos oovimus ad docendum, cuin sit,
dicente Apostolo, eis teriius locus intra Ecclesiam
deputandus. In epislola ad episcopos Gallim contra
sancti Augtiblini calumniatores scripta, cap. 1.A IV.CENSORES.Quw si dala explanalaque
semper fuissenl, forle
neque Pelagiana hmresis
fuissel exorta.S. AUGUSTINUS.Quae lu st non didicisses,
Pelagiani dogmatls
machina sine architecto
necessario remansissel.
Lib.vi contraJul.. cavA 1.S. HIERONYMUS.
Scripsit dudum vir sanctus et eloquens episcopus
Augustinus ad Marcellinum, qui postea sub invidia
tyrannidis Heraclianae ab hsereticis innocens eaesus
est, duos libros de infantibus baptizandis contra
haeresim vestram, etc Alios quoque specialitef tuo
nomini cudere dicilur, qui necdum in nostras venere
nianus, unde supersedendum huic labori censeo , ne
dicatur mihi illud lloraiii, In sylvam ne tigna feras ;
B aut enim eadem diceremus ex superfluo, atit si nova
volueiimus dicere , a clarissimo ingenio occupata
sunt meliora. In fine Lib. m Diatog. contfa Pelagianos.V.CENSORES.Neque ex Augustini
opinione tol fideles fuissenl
turbati, ad Pelagiavosque
defecissent, facileque
reliquim illw Pelagianorum
in Gallia , quarum
in epislolis Prosperi et
Hilarii fil mentio, fuissent
exstinttm, concertationes
denique inter callwlicos
facile fuissent composilw.C quam audieratis audile.
cap. 5.S. ACGUSTINOS.0 doelrinam cui omnis
setas aures surrigat, quae
homines annosos , quse
denique presbyteros mereatur
habere discipuios !
Legat, legal in concione
quod scripsit ; notos atque
ignotos, doctos atque iiidoctos
recitatnrusinvitet ;
seniores cum junioribus
convenite, quod nesciehatis
discite, quod nunLib.
ii de Orig. ariimw ,S. PROSPER.
Ecce salva catliolicae pace victorise, salva indissolubilium
reverenlia decretorum parali sumus patronos
doclrinse emendatioris audire, et circumcisas, ab
omni errore lineas subtilissimae discretionis agnoscere.
Conslituatur in medio, quod de novis emersit
ingeniis. Inilio libri conlra Cotlalorem sancti Auguslini
reprehensorem.VI.CENSORES.Qui novarum solulionum
invenlionem pulanl
injuriosam esse Augustino,
. idem mihi facere videntur,
U quod illi qui sine Scipionum
et Cmsarum injuria
dici posse negarent, esse
jam aliam inslruendwaciei ralionem, quam fmtlempore fundarum et baliS’
tarum.S. AUGUSTINUS.Melius exponant ista
meliores,non isii quorurn
novi jam sententiam reprobandam,
sed alii qui
veraciter possunt. Epist.
89 ad Hilarium contra
Pelaaianos.S. FULGENTIUS.
Proinde memoratus Dei pontifex Augustinus turrim
fortitudinis ipsara gratiam tenens, et exinde
cuncta hoslilium macbinaraenta telorum ccelestis
juvaminis virtute confringens, non solura ipse de
hoste victoriam referens triumphavit, quin etiam
posieris certandi et vincendi ordinem , si quando
victa pravitas recidivo ausu infandum caput erigefe
niterelur, ostendit. Lib, n de Verilale prwdesl. et
grat., cap. 18.835 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTlNi. S36VII.CENSORES., Absit ul ego Auguslino
prmporieiidum dliquem putem
eorum qui successerunl,
sed m mguqndum quidem,
At mulinm iriieresi uirum
dicas collala in eum esse 1
scitrilim clona ionge plura
quam cmteris, an oynnia ;
Uem uirum successuris
ontnibus cilfa eOniparatidnem
pauciora serrala esse,
qn. nulla, u( crimen sit
quod alii radium quemdam
videre se pulant eX Auguttini
Sole non- emissum.
Et alibi • Qum pkrique
non videntur satis advertisse,dum Moliriai audactam exaggerant indicantis. fi
aiiquid lucis dejuisse Augustino iri conciliahda cum
creqtq Iibertaie.dwxnorum dtcreiorum el auxiliorum’
efficacia.S. AUGUSTINUS.Non improbo bumililatem
luam, hno vero
eiiani lauilo, quod honorasli
doctorem tunm, nec
homjnem , sed ipsam ,
quae tibi per illura loqul
dignata est veriuiiem,si
lameii potueris demonslrare
quid per illum ye- •
ritatls acceperis ; Vellerii
itaque rescriplis tuis ,
quid te docueril, ine doceres
 ; absil enim ut erubescam
a presbyterb iliscere.
Lib. de Orig. mU
mw cap. 1.S. THOMAS VILLANOVANUS.
Si Sapienlia lux esl, quis in Ecclesia Dei ita lucet
ut Augnslinus ? A sole omnia astra lucent, ab Augustino
omnes, qui post ipsum fuerunt, dociores
sapientiae' lumen acCipiunt. Serm. 1 de sancto Augustino,
Unde etiam de Augustino polest exponi illud
Job xiv : Qui claudit steitas quasi sub signaculo, quia
in ipso in scrinio sui pecloris , quasi tota sapienlia
fuit reclusa, quse quasi aperlo sigillo eructatioiie suae
doclrinae ore, et manu fuil mundo pandita et reserata.
Unde ipse dieituf clauderesfellas, id est omnium
aliorum doctorum doctrinas in suo peciore ,
quasi sub signacuio ad modum quo liber vel littera■'
clauditur sigillo. B. Jordanus de Saxonia, serm. 13.
VIII.CENSOBBS.. Qum AUgustinidoctrina
plurimosex fidelibus, prmsertim
ex iis qui in Gallia
riidfubantur non soltan rndoclos,
sed eiiam doclissi'
mos viros alquein episcopali
dignitale conslilulos ,
mirum m modum turbavit,
ne dicam illius occasione
lalulem eorum fuisse periclilqiam.
Ne enim ejusmodidqclrinwadhwrerent,hmresi pqiius Pelagianm tx
parte assenlienduni pulqbqnt.S. AU60STINUS.-Itaque, dilectissimi ,
ne vos conturbei hujus
quaestionis obscuritas ;,• moneo vos primum ut de
iis quse intelligi ;is agatis
Deo gratias: qutdquid est
autem quo pervenire nonduni
polest vestrse menlis
intentio, paeem inter vos
et cliariiaieni servantes a
Domino, ut intelligatis
orate. Et doiiec yos ipse' pcrducat ad ea quae noiidurti
iutelligilis, ibi arabujate
, quo peivenire 1
poluislis. Lib. de Grai,el lib. arb., cap. 1. Vide cap, lu de Vono perseverantiw.ECCLESIA LUGDUNENSIS.
Augustinus nec tanla perlurbatione el permolione
lidelium ab intentione veracissima et fidelissimse dbctrinae
suae frangi ppiuit aul revocari ; sed magis eos
ct scripiis suis in quantuni potuit admonuit et instruxil,
et oraiionibus apud Deum prolusis fidelitef
adjuyit, ut inteiiigerenl el aguoscercBt quam necessario
et quam salubriter propler eommendationem
divinse gratise « jusdero prsedestinationis veritas omnino
et credendii et praedicanda esset (Lib. de Tribus
Ei>ist.,cap. 55, tom. IX.Bibl. PJ ?» »art. i,p. 1009).A IX.CENSORES.Inlerim vero. dum sub ea
qudsi caligihe D. Auguslinus
ad hoc.non attendit,
arbitraius primo aspectu
cum suadeprwdestinatione
opiniorieeise corijunctum,
etc.S. AUGUSTINUS.Adhuc quippe in quaestiorte
caligant de pfae-deslinatione
 sanctorum.
Loquens de Setni-Pelagianis,
lib. de Prmdest.
sanctofum, cap. 1.S. PAULLNUS.
0 lucerna digne supra candelabrum Ecclesiae po*
sita, quae late calholieis urbibus de septiforroi lino
paslum oleo laeliliae lumen effundens, densas licet
hserelicorum Caligines discutis, el luceih vefitatis a
confusione tenebrarum splendore clarifici seriuonis
enubiias. Epistdla 51 ad Augustinum, in ejuideni
„ commendalionem.
B X.CENSORES.Prmterea hmc sententia
(nempe Augustini de pfaedeslinalione) 
occasidnem
prmbet hqminibus despondendi
ahimo, . ne dicam
desperandi, iegnius operandi,
obtendendi excusationes,
atque ea de causa
minus hominum animos
erga Crealorem diligendum
ac coiendum txcilare videaiur:
'Certe non eideo
qnannm ratiohe pateniissi'ma libertas arbitrii nostti,
quam experimur, quwque
lam. dptfle in ScripturisQsacris trqditur, ciim divina
prmdesiinaiione iia expticata
cohmrere valeai.S. AUGUSfiSUS.Ego aulem nolo exaggefaremeis
verbis, sedfllis
cogitandum potius relinquo,
ut videant quale sit,
quod sibi persuaserunt,
praedicatione praedeslinationis
aiulieniibus plus desperationis
quam exhortaiionis
afferri, hoc est
enim dicere tuiic de sua
salute hominem desperare,
qnando spem’ suam
non in se ipso, sed in Deo
didicefit ponere , cum
propheta cJamet : Matedictus
dninia qui spem
ponit iri homine (iefem.,
xvn, 6). Lib. de Donu
perseverariliaB, cap. 17.S. PROSPER.Hoc proppsilum vocationis Dei, quod vel antemundi initium, vel in ipsa conditione generisjiumanieljgendorum et rejiciendorum dicilur facta discre1lip, etc, et.l.apsis curam resurgendi adimere, et sanctisnccasioncm temporis afferre Removeri itaquepmnem industrianijj fpllique virtules, si Dei constitutio
humanas praeveniat voluntates, et sub hoc praedestiiialionis
nomine fatalem quamdam induci necessiiatem.
Ita Semi-Pelagianos senlire scribit ad
Auguslinum.XLCENSORES.™ Unum iamen e difficiliimisab
Auguslino et ab aliis
fu.i sfiinper judkalum, vercim
invenire raiionem ei
modum , qui dijficulldles
omnes peileret, .el humqnuiii
inieilectum pacaluni
omnino redderet super co■hmrenlia libertaiis afbiifii
cum divinq gratia,•■ prm-~, scientiael prwdeslinafione.
Ac quamvis /li liwrelici,
quivel divirim graiia veti libertaii arbitrii prwjudicium
afferre molili sunt, ex
Scripturis sanctis pyinci'piisque fidei efficaciier sint
expugnali, haud tamen scios. AUGUSTINUS.Sed primum secundum
aucioritatem Scfipturarum
sanclarum, utruin se
ila (ides liabeat demonstrandum
est. Deinde, si
vpluerit et adjuverit Deus,
istis garrulis raiiocinatoribus
eiatioribus
qoaiir eapacioribus, atque
ideo morb'6' peficulosiore
laboranlibus, sic
fortasse seryiemus , ut
inveniant alfquid unde
dubltaf e non posshil. Lib.
\de Trin., cap. 2.Quouiau vos aliquando
coritra evideiitissimam
aiicioritaum ratio humu-837 VINDICIJE AUGUSTINIANifi. 858an expiicata pemtus et
abunde reddita ralione intcgra
conciliandi libertalem
arbiirii cum illis tribus, et
ha-reticis adilus, qua fdciliusad pacem unitatemque Ecclesiw redirent, sit paler
factus , et concertationes qum anle mille annos inter
viros catholicos obortm sunt, quantum par est, sini
composilm.na deteeiat , proferle
ipsam regulam rationis
veslrav Serm. 14 de Verb.
Apostoli.S. 1NN0CENT1US papa.
Sanclse fraternitatis vestrae litteras plenas fidei,
totoque catholicae religionis vigore firmatas a vobis
missas, et conciliis veslris per Ifatrem et coepiscopum
nostrum Julium pergrato suscepimns animo,
qnia earum tenor omnisque contentio in consideralione
quoiidianae gratiae Dei, el in eorum correctione
qui conlra senliunt, integra ratioue consistit, ul et
illis omnero tollere possit errorem, et idoneo dato
quovis nostrse legis exemplo, quem sequi debeant,
dignum possint prsebere doctorem. In epislola ad S.
Augustinum, quw est 96 inter Augustinianas.
XII.CENSORES.Exposiliones aliw Augustini
ad locum Pauli (nempe
Deus vuit omnes homines
salvos Beri, ITimoth.
II ) prmler DamasCeni et
communem Palrum exposilionem,
omnes vet ptimo
aspectu peregrinw ttexortw
qpparent.XIII.CENS0RES.Frustra nolnit Augustu
nus concedere hanc voluntatem
Dei circa omnium
sdlutem, et locum illum
Pauli nullo extribus modis
recte exposiiit.XIV.' CENSORES.Tres, quatuorve ex Augustino
commemorati sunl
a nobis nwdi exponendi
Verba illa (Deus vult omnes
homines salvos fieri) 
cum iilius opinionem exponeremus,
qui mihi quidem
ad eludendum magis,
quam recti, et solidi videri
solent.S. AUGUSTINUS.Manifestum est eos qui
huie resistunt tam perspicuae
veritati non intefJigere
omnino qua Jocutione
sit dictum quod Omnes
homines vult Deus salvos
fieri, cum tammulti salvi
non fiaiit, non quia ipsi,
sed quia Deus non vull,
quod sine ulla caligine
manifestatur in parvulis:
sedsiculilludquod dicium
est, Omnes iu Christo vivificabunlur
(1 Cor. xv, 22) ,
cum tam nnilii aeterna
roorle puniantur, ideodiciumesl,
quiaomnes quicunque
vitam seternam
percipiunt, nofi percipiunt
nisi in Christo ; ita
quod diclum est, Omnes
homines vult Deus salvos
fieri, ideodictum est, quia
omnes qui salvi flunt, nisi
ipso voienieuon iiunt, ei
si quo alio modo illa verba
apostolica intelligi possunt,
ut lamen huic aperlissimse
veritati, in qua
videmus tam multos volentibus
hominibus, sed
Deo holente salyos non
fieri, contraria esse non
possint. Episl. 107 ad Vi
lalem ;item cap. 105 Enchirid.,
et cap. 14. dt
Corrept. el grat.ECCLESIA LUGDUNENSJS.
Sensusillorum verborum Apostoli, quibus ail: Qui
vult omnts homines salvos fieri, etiam nos superius
commemoravimus, et fldeliter posse accipi diximus,
si tamen et ille sensus B. Augustini, quem ille juxta
alterius divinse Scripturaa auctpritaleni diligentef inquirlt,
et mullis ac veracibus modis exponit, pariter
fecipiatuf. Nec propter istum ille damnetur, sed potius
utrique sensui prOpter veracem et piam PatrumA auclorilatem fideliter obediatur. Lib.de Tnb. Epist.
cap. 26 ; idem habet cap. 24. Expositiones Augustini
doctoris egregii super illudl ad Tira. n, 4 : Deus vult
omnes "homines salvos fieri, bonse sunl. S. Bonaventura,
1 Sententiarum, dist. 46, quwst. 1, art. i. .
" XV.CENSORES,Vnde cessat objeclio
quam swpius Augustinus
repetit, quwque in causa
fuit, ut lestimonium Pauli
non de omnibus universim
hominibus exponeret, sed
ad tres itlas expositiones
confugeret. Swpe eriim objicit
pueros in uteris maternis
interdum perire anle
j. baplismum, neque tamen
" per pueros, neque per parenles,
neque per ministros
itare, qui percuperenl eis
subvenire, et remtdium
baptismi ad salutem adhibere,
nec tamen possunt.S. AUGUSTINUS.Quid de illis dicis qui
in ulero rooriuntur ? 0 anguslia !
Serm. 7 de Verb.
Aposl. Idem epist. 105 ad
Sixlum: Et cur providenlia
Dei, cui nostri capilli
numerati sunt, sine cujus
voluntate non cadit passer
in terram, quae nec
fato premitur, nec lortuitis
casibus impeditur, uec
iilla iniquitaie eorrumpitur,
ut renascantur ad
haereditatem ccelestem,
non consulit omnibus
parvulis filiorum suorum,
et nonnullis consulit etiam
parvulis impiorum ?S. FULGENTIUS.
Ubi enim duorum parvulorum nec in actibus atiqua
stint merita, nec in origine dissimilis causa,
manifestum quidem nobis est quod ambo fuerint
origiriaiis peccati vinculis obligati, occultumverbcur
nou ambo fuerint absoiuti. Sciamus igitur imperscrutabile
nobis esse eur uno derelicto alterum Deus ab
illa perdiiionis massa gratis eripiat, elc. Dicet aliquis
: Cur non ambobus Jargitus est Dominus graC
tuitam misericordiam, cum unus ambos reatus obstfinxerii
 ? Cui, salva imperscrulabili altitudine jndiciorura
Dei, respondemus, ideo non utrumque liberatura
vel utrumque damnatum, quia Dominus,
qui malum nec velle polest aliquando nec facere, ab
uno justa severilale debitum prsecepit exigi, alteri
vero jnssit gratuila bonitate dimitti. Lib. 1 de Veritate
prwdest. elgrat,, capA5.Idem docet S. Prosper
conlra Ingralos, cap. M.XVI.CENSORES.. . Appellare cognitiones
illas rerum in verbo et in
proprio genefe diem, tnuttipticareque
ea ratione
dies comparalione diversoBrum objeclorum, est uti
vocubutis ad libitum, et
prmter omnium sensum et
upinionem ; nec ullam verisimilitudinem
habet,
Moysem cum populo rudi
in ea significatione fuisse
loculum, quam vix idlus
potuit excogitare, excogitalamque
sibi persuadere.
Quare exponere in eo seiisu
Scripluras eslsane earum
auctoritatcm enervate, el
(si in impugnanda sanctissimi
eminentissimique doctoris
de Ecclesia et sacra.
Iheotogia quam merifissimi
sententia, fds esl ita loqui) S. AUGUSTINUS.Quisquis ergo non eam,
quam pro nostro modulo
vel indagare vel putare
potuimus, sed aliam requirit
in iJJorum dierum
enumeralione sentenliam,
quse non in prbplietia
flgurate,-sed in liac
crealurarum conditione
]iroprie meliusque possit
inlelJigi, quaerat el divinitus
adjutus inveniat.
Fieri enim potestut.etiam
egoaliam his diviuteScripiurse
verbiscoiigruentiorem
fortassis inveniam.
Neque enim ita lianc
confirmo, ut aliam, quae
prseppnenda sit, iriveniri
non posse contendam.
Lib. iv de Gen. ad litl.,
cap. 28. Curo liis autem
qui cuncta illa quse vera839 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTJNI. 840ludibrie forle eam cofam
irifidelibus exponere. Merilo
ergo senlentia Auguslini
ab aliis Patribus et doctoribus
communiler revrobalur.sunt falsa esse non dicunt,
honorantes, et in culmine
sequendse aucloritalis noblscum
conslituentes illam
per sancturo Moysem
ediiam sanctam scripluramtuam, et lamen nobis aliquid contradicunt, ita
loquor: Tu esto Deus noster arbiler inter confessiones
meas et contradictiones eorum. Lib. xn
Confess., cap. 16.S. TIIOMAS.
Haruai igitur expositionum prima (sciiicet Augustini) 
est subtilior, magis ab irrisione infidelium Scripturas
defenderis. Secunda verO (scilieet aliorum sanelorum) 
est planibr, et magis verbis lillerae, quantuni
ad superficiem consona ; quia tamen neutra earum a
veritale fidei discordat’, et utrumque sensum clrcumstantia
Jitterae paiiiur, ideo ne neutri liariim expositionum
praejudicelur, uiraroque opinionein sustinentes,
ulriusque rationibus respondendum est.
Qumst. disput. q. 4, de materiw informis crealione,
qrt.%. .'…'XVII.CENSORES. ; Temere affirmabimus
auxilium sufficiens aliquibus
denegari, alque ab Augustino
aliisque idem sentientibus
petere possumus
undenam hujus voluntalis
Dei certiores facti fuerint.S. P. ACGUSTINWS.Qiiidjesponsurus sum ?
Audituf us es Augustinum,
qui lion audisii Aposlolum
dicentem : Ohomo !
tu, quis es qui respondeas
Deo (Rom. ix, 20)  ? Duo
parvuli tiaii sunt, si debilum
quaeras, ambo tenentnyassam perditionis,, etc Sed habet figulus luti poteslatem
ex eadem massa facere aliud vas in honorem,
aliud in conlumeliam (Ibid. 21). Disputare vis mecum
 ? Inio mirare mecum, et exclama mecura : 0 altitudo
divitiarum.(Rom. xi,35). Serm,. 11 de Verb.
Apost.S^ PROSPER.Eb ipso lempore quo ad oirines gentes prsedicalio. Evangelii mitlebatur, quaedam loca apostolis adireprohibebatur ab eo qui vult omnes homines salvos fieriet qa agnitioriem verilatis venire, Miiltis utique inillareiardatis atqiie aversis Evangelii mora sine agnilioneveritatis, et sine regenerationis consecrationemorituris. Dicat ergo Scriptura quod gestum est:Trunseunles dutem, inquit, Phrygiam el Galatim regionemvetiti sunt a sanclo Spirilu loqui verbum inAsia. Cum venissent autem in Mysiam, lenlabant ire iriBithyniam, el non permisit illos Spirilus Jesu, elc. Inepist. ad Rufinum. Idem docet in cap. 11 conlraIngratps:…. Dic unde probes quod gratia Chrisli
Nuflum omnino hominem de cunctis qni generantur,
Praetereat, cui non regnum Vitamque beatam
i Impertire velil ? ^fec enim vel tempore nostroj Gmnibus.in terrisjam certum estiDsinuatum
'•i Christi Evangelium, ne dicam exordia doni
} Nou potuisse simul toto decurrere mundo.(Lege epist. synodicam PP. Africanorum, c. 9.) XVIII.CENSORES.Fateor sanesuspectamihi
esse leslimonia Prosperi
et Fulgenlii, quod diligentisiimi
et exactissimi Augustini
discipuli sint.S. AUGUST.INUS.Nunc in familiarissimis
meis. similiter non sen.ientibus
me jam vulueraiis,
torquetisque sentientem.
Lib. deDuabusAniinabm,
cap. 14.A S. PRUDENTIUSHujusrei lestis est sanclus antistes Fulgentius,
qui super hoc, elc. Certe si nulla nobis alia aut auctoritas
aut ratio suppeditaret, solus ille nobis in
hnjus sermonis inielligentia sufficere poterat, cujus
doctrina atque scientia tanto in catholica Ecclesia
honore ei amore jeonvaluit, ut de illius scriptis uullus
unquam dubitaverit, nullus derogaverit, etc
Testis est etiam sanctus [Prosper, vir in omni lilterarum
eruditione doctissimus ac facundissimus, qui
Gailorum aliorumque sequacium impudentiis, et libris
fideliter edilis, et Rpmani pontificis edicto sua
Jnstantia impelraio propugnator fortissimus ac fidelissimus
obviavit. Proinde impudenlior caeteris tui
similibus comprobaris , qui cum eorum venerabitiaB scripla legeris, qujppiam secus ausus es mussitare.
Lib. de Prmdest., cap. 11.XIX.CENSORES.Verum opinio Augustini
hoc modo intetlecta theolegis
scholasticis jam non
probatur, et merilo, ex ea
enim. cogimur incidere in
sentenliam Pelagii.IIDEH alibi.
Contra Augustinura parum
modeste loquitur Catherinus,
et in illius sen- ,
tentiam suo modo intellectam
procaciter fertur.
Item. In hoc turpissime
certe Catherinus lapsusestquod .non inlelligens mentem Augustini, ipsum
impudenler impugnat et reprobat.
S. AUGUSTINUS.
Quomodo sperem te auditurum esse quod dico,
qui tarii in proximp non audis ipse quod dicis, dum
libi continup contradicis ? Lib. wcontra Cresconium,
C cap. 12, tom. VIIXX.CENSORES.Mihi in hac parle non
probaiur doctrina B. Auguslini,
etc, sed existimo
.aliter philosophandum de
donis, quw in Adaipo perdidimus.S. AUGUSTINUS.Si autem hoc adjutorium
vel angeio vel bomini,
cum primum facli
sunt, defuisset, quoniam
non talis natura facla erat,
ut sine divino adjuiorio
posset manere sivellet, non utique sua cttlpa cecidisseot ; adjuiorium
quippe defuisset, sine quo manere non possent.
Nunc autem quibus deest tale adjutorium, jam
pcena peceati est. Lib. de Corrept. et grat., cap. 11.S. INNOCENTIUS papa.
Liberum enim arbitrium ille (nempe homo primus) 
perpessus, dum suis inconsultius utitur bonis, cadens
in praevaricalionis prOfunda demersus est, et
■" nihil quemadraodiim exinde exsurgere posset, inveriit,
suaque in aeternum liberlate deceplus hujus ruina
jacuisset oppressus, nisi eum post Cliristi pro
sua gratia relevasset advenlus, etc. In episl. ud Patres
concilii CarthUginensis.
XXI.CENSORES.Augustinus. argumenlis
victus novam prwdeslinalionis
formam invexit post
lapsum hominis . non
fluxam quoud evenlum et
inconstanlem, quippe ex
libero arbitrio, sed ex graliacerlam
polius el ralam.S. AUGUSTINUS.Didicimus enim singulas
quasque haereses in-,
tulisse Ecciesiae proprias
quaestiones, contra quas
diligenlius defeuderetur
Scripiura divina, quam
si nulla talis necessitas
cogeret. Quid autem^oegit
loca Scripturarwn,844 VINDICIJE AUGUSTINIANJE. 842quibus praedeslinalio commendata est, copiosius et
enucJealius islo nostro labore defendi, nisi quod
Pelagiani dicunt gratiam Dei secundum merita noslra
dariTLib. de Dono persev., cap. 20.XXII.CENSORES.Augustinus primus,
quod sciam, inler antiquos
in. veleri spatio novam semilam
invenit, nova imprestit
vestigia.S. AUGUSTINUS.Ac per hoc proedestinationis
hujus fidem, quae
contra npvos haereticos
nova sollicitudine nuuc
defertdilur, nunquam Ecclesia
Christi non habnit.Lib. de Dono persev., in fine cap. 23.S. FULGENTIUS.Nos itaque, charissime, hsec interim pauca de 11bris
sancti Augustirti, el de responsionibus Prosperi
ad hoc maluimus huic Jibello inserere, ut
cuncti noverint quid debeant de praedeslinatione
sanctorum impiorumque senlire, simulque ut appareat
ejusdem B. Augustini dictis tenorem senlentise
nostras convenire. Li6. l ad Monimiii », cap. 30.
XXIll.CENSORES.Nempe asserendum esi,
quamvis B. Augusiini, B.
Fulgenlii el sequacium
sententia de obduratione
Pharaonis videalur dura,
minusque conformis divinm
benignitali, et idcirco
nobis non placeat, tamen
non esse asperiore censura
percellendam.S. AUGUSTINUS.Dicit enim Scripiura
ad Pharaonem : Quid ad
hoc le excilavi, ul oslendam
in te poienliam meam ?
elc Ergo cujus vull niiserelur,
et quem vull obduraj.
Hoc facit apud quem
non est iniquitas. Miseretur
itaque gratiiito dono,
obdurat autem justissimo
merito. Epist. .105
ad Sixlum.ECCLESIA LUGDUNENSIS.Beatus quoque antisles, et gloriosus confessor
Fulgenlius de hac judicii in utramque parlem prsescientia
et praedestioalione egregium librum scripsit,
qui sicut et csetera ejus admiranda et veneranda scripta
semper ab Ecclesia fideliter receplus, et inter
scriptores ecclesiasticos laudabililer annumeralus
est, et nunc nescimus qua ralione, imo infidelitate,
et contentione simul cum B. Auguslino abjicitur, et
ab iis qui catholici videri volunt tales, ac tanti viri
Dei iniquissime injuriali, et spreli velul quisquiliae,
et purgameuta vilissima conculcantur, et esl nimis
mirabile, imo horribile, quomodo ut suis adinvenlionibus
el ineptiis credalur exigant, cum ipsi beatissimos
Palres el illuslrissimos doctores Ecclesise
abjecerint. Lib. deTrib. Epist., cap. 8.
XXIV.CENSORES.Non omnes Augustini
sententiam de prmdeslinatione
probanl, horrida
multis videtur tl aspera.S. AUGUSTINUS.'Nimiae igitur eoutentionis
est prsedestinationf
conlradicere, vel de praedestinatione
dubitare.
Lib. de Dono persev., in
fine cap. 21.S. AMOLO, archiepiscopus Lugdunensis.Sed jam audiamus B. Augustinum, quomodo etfpse post Apostolum pracipuus prsedestinaiioniset gratise prsedicator horteiur fideles ad sludia pietaliset instanliam orationis, ut mcreantiir acciperePATROL, XLVII.A praemium vocationis. In fragmento epist. ad Hincmarum.XXV.CENSORES.De aucloritate cum agilur,
Auguslinum sic amemus,
ut eos non audiamus
qui illum supra quam par
est extotlere student.S. AUGUSTINUS.Tantumque mihi tributum
est, ut ubicuiiqiie
me praesente loqui opus
esset ad populum, rarissime
tacere atque alios
audire permitlerer. In
prowmio lib. IielractBILARIUS ARELATENSIS.
Quidquid pro eo gratia quam in te pusilli cum
magnis defendimus, volueris aut valueris, gratissime
accipiemus tanquam a nobis charissima et reverendissima
auctorilate decretum. ln episl. ad August.
Moleste ferunt quod de his quse adversum ex.
cellentissimae auctoritatis virum inler multas collatipnes
asseruere, resislimus. Prosper in tpistola ad
Rufin.XXVI.CENSORES.Quid enim vehementius
urgebant, qui Fausli libris
infesti erant, quam quod
Petrus Biaconus cmterique
cum eo in epislola sua crimiiiantur,
conlra prmdeslinalionis
illos senleniiam
scriplos esse ? Quid hoc
aulem ad Augustinum ?
Nam contra prwdestinalionis
sententiam scriptos
a se Faustus non abnuebat,
sed contra illam dunlaxat
C quw vel fatum asseral, vet
liberum arbilrium negel,
quorum mrumque ab Auguslini
sensunon abhorrere
non inficias ierint ipsi.s. AUGUSTINUS.Haec est praedestinatio
manifesta et certa sanctoruro,
quam postea diligentius
et operosius, cum
jam conlra Pelagianos
disputaremus, defendere
necessitas compulit, etc
Lib. de Dono persev.,
cap. 20.FAUSTUS RHEGIENSIS.Si ergo unus ad vitam,
alter ad perditionem, ut
asserunt (Vasquez) , deputatus
est, sicut quidam
sanctorum dixit: Non judicandi
nascimur, sed judicati
(August., lib. l de
Gral. el lib. arb., cap. 4).
Part.A, dist. 89, n. 6.B. LUPUS, abbas Ferrariensis.Reverendissimus papa Gelasius cum septuaginlaepiscopis viris eruditissimis statuens qui scripioresessent vel non essent recipiendi, post approbationemAugustini et amplissimas laudes Hieronymi memoratumFauslum ab auctoritate liis verbis r.emovit :Opuscula Fausti Rhegensis Galli apocrypha. Nos igiturincorruplum sanclarum Scripturarum sequentes intelleclum,el apostolicae. sedis gravitatem suspicientes,quid aliud dicamus ? nisi taceat Faustus, et siDmiliter sentientes, loqua.ntur cum suis consortibusHieronymus et Augustinus, scilicet itlius proverbiirecordantes : Conticescant ranae dum ccelum lonat. Incollect. de trib. quwslionibus, qumst. 5.XXVII.CENSORES.Jampridem dispulari in
ulramque partem cwpit in
scholis qumslio de prwdeslinatione,
neque pro aliqiw
prmjudicio valere ad
lianc controversiam credita
esl auctoritas Auqustini.S. AUGUSTINUS.Ipsa est igitur praedestinatio
sanclorum, quae in
sancto sanclorum maxime
claruil, quam negare quis
potestrecteintelligentium
eloquia veritatis ? Lib. de
'Prmdest. sanct.. can. 15.XXVIII.CENSORES.Sententiam de graluilas. AUGUSTINUS.Hoc scio neminem con97843SUPFLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI.844electione ad gloriam amptesus
Augustinus, suffragatores
habuit complures
posteros, neque iamen aut
illius auctoritas, aul illorum
consensus a coritratia
sequenda tuindaque retar*
davit insignes. atiquos pieiate
et doctfina theologos,
quorum tantum vdluit exemplum,
ut hpc lempore
communiler et promiscue
adhibealur in scholis, et ul
initiahabent, paulatim obducla
alia, rerum politura
videatur.tra istaih pfsedestinationem,
quam secundum
Scripturas sanctas defendimus,
nisi errando disputare
potuisse. Lib. de
Donopersev,, cap, 19. Nullum
est, inquam, illustrius
prsedestinationis exemplum,
quam ipse 1110
diator. Quisquis fldeiis
vult eam bene intelligere,
attendat ipsum, atque in
illo inveniat et se ipsum.
Ibidem, cap. 24.S. PRUDENTIUS episcopus.
Cum aliqui Gallorura, sicut quidam de eis ait qiiod
eoruni semper sint repentina consilla, nequaquam
prsedestinalionem pefditorum fepfetienderent, sed
sanctorum prsedestinationem novo colludio derogare
maluerint, quprum insanae prsesumptioni memorabilis
idem Augustinus doctor eximius petenlibus
Prospero et Hilario, ortbodoxe respondens, duos
lihros, ajterum de Praedestinalione sanctorum, alterum
de Dono perseverantiae plenissime fidelissimeque
confecit, in quibus pef parica de praedestinalis
ad ihterilum, quam vero plura de praedestinatis ad
gloriam verissime disseruit. In epist. ad Hincmarum
et Pardulum.XXIX.CENSORES.PpsiremO, ne longum
facidrh, iltud suscepisse
Trid.entinum concilium videtur.,
ut cum novorum
hwrelieorum, qui Auguslini
doclrina ad erroris sui patrocinium
abuiebanlur, insaniw
qccurrere vellel, nonnullis
necessario ddditis
illam facerei caiholicam.S. AUGUSTINUS.Mulla diximus, et fortassejamdudumpoiuimqspersuadere quse-volumus,
et adhuc tam bonis ingeniis
sic loquimur, quasi
ohtusis, quibus et quod
nimium est no » est saiis.
Lib. de Prwdest. SS.,
cap. 20, i« fine.S. RHEMIGIUS curri sua Ecclesia Lugdunensi.Mififice prius laudato sancto Augustino ait ; Sanctorum
atque orlhodoxorum Patrum de libero arbitrio
plenissiiriis et ctarissrmis definiiionibus nec addendum
aliquid fuerat nec sublrahendum, quia et
quod fliielcatholicae necessariurri est pienissime cbhtinent,
et siquid inde subtrahatur, veritatisinlegritas
viblatur. Lib. de tehenda veril. S. Scripturw, cap. 4,
totri. ix Bibl. PP.XXX.CENSORES.Nori enim pauca neque
contemnenda sunt Augustini
dogmala, quw vel Ecciesim
universm vel theologorum
am omnium aul
multorum, nec infimi subsetlii
reprobanlur.
XXXI.
CENSORES,Augnstini et aliorum
Palrum, quos- cum eo nominavit,
approbavitque
sancla synodus, non pquca,
neque levia errala cireumferunlur,
quw prefeclo,
neque calholicas. AUGUSTINUS.Nec trepidus ero ad
proferendam sententiam
meam, in qua magis
amabo inspici a reclis,
quam timebo morderi a
perversis. Gratanler enim
suseipit oculum columbinum
pulcherrima et
modestissima charilas,
dentem autem caninum
vel evitat caulissima humilitas^
vel retundit solidissima
veritas. Magisque
optabo a qupjibet reprehendi,
quam si™ ab erraute
sive ab adulanleA sunt, riequehaberisyhodU
utia mcumenica voluit.laudari. Nullus enim repfehensor
fofmidandus
est amatori veritatis : etenimaut inimicus reprehensurus est, aut amicns :
si ergo inimicus insultat, ferendus est ; amicus autem,
si errat, docendus ; si docet, audiendus, elc
Lib. 11 de Trinit,, in prommio..S. PRUDENTIUS episcopus.
Si eriim (sartcti Augustini doctfinam) advefsam fldei
orlhodoxse in quqquam conspiceret, nequaquam eam
Romanae Ecclesise antistes venerabilis Innocentius
cum tbtius ofbis episcopis suscepisset, neque praedictum
memorabilera suarum epistolarum communiter
privatimque officiis affeeisset, neque successor
ejus Zosimus eodem tramite cucurrisset, neque Bonifacius
ejusdem apostolicae sedis praesul epistolas
T. Pelagianorum sibi delalas ei ad fespondendum misisset,
aut responsipnem ejus quatuor libris editam
probahiliter atque honorabiliier suscepisset. Coelesiinus
quoque, memoratae urbis episcopus, quid
contra Gallorum insaniam super eo ejusque doctrina
seriserit, ex auctofiiate aposlolica decretorum suorum
scita declarant, quae ita se habenl, etc, ubi recilat
elogium sancto Auguslino delatum. ln epislola ad
Hincmarum et Pardutum.XXXII.CENSORES.Quwnam concitia quwveporilificum Romanorum tiiedicta Augustini de prm- C(destinatione ac reproba- nitione senlentiam, quatenUs dimternam salutem fespi- clG ciunl, pari cum his qum Lde gratia docuit, gradu cc
auctorilalis_ ascitcurit, ul
in fidei dogmatq trunsierint ?S. AUGUSTINCS.Ac per boc praedestinalionis
hujus fidem, quse
contra novos haerelicns
nova solliciludine nunc
defenditur, nunquam Ecclesia
Cbristi non habuit.
Lib. de Dono persev.,
cap. 25.', ?S. PROSPER.
Agnoscant calumniatores superfluo scse objicere,
quod his libris (nempe postremis sancti Ajigustini ad
Prpsperum et Hilarium, ubi fuse agit de praedestinatione) 
non speciale neque discretum testimonium sit
perhibitum, quorum in cunctis voluminibus norma
laudatur. Apostolica enim sedes, quod a praecognitis
sibi non discrepat, cum praecognitis probat, etquod
judicio jungit, laudp non separat. Contra Collatorem
cap. 42.XXXUI.CENSORBS.D Quibusverbisdddilisrigidum
illud, ac nimis severum.
Augustini sensum,
ut quidem nonnullis visum
esse noverant, scilicet Tridenlini
Patres, decrelum
nullum esse opus bonum
nisi ex gratia Chrfsti,
prudenti cautionemoderali
sunt.S. AUGUSTINUS.Non sic est adjutorium
Dei, non sic est adjutorium
Christi, non sic est
adjutorium Spiritus sancti.
Item : Si defuerit,
N niliil boni agere poteris,
agis qnidem illo rion adjuvanie
libera voluntate,
sed male. Ad hoe idonea
est volunlas tua quae vocatur
libera ,. et maleagendo fil damnabilis ancilla. Serm. 13 de Verb. Aposloli.
' " ' 'SANCfI PATRES AFRrCANl 1N SARDINIA EXSULES.Ante largitalem qriippe graliae est in homine quidem
liberum arbitrium) sed non bonum qiiia non
illuminatum. Proinde nisi gratia delur, bonuroipsum845 VINDICLE AUGUSTINIAN^E. . 846arbitrium non habetur. Sic namque est liberum ho- A
minis arbitfium absqiie dono gratiae, sicutestoculus
sine luce, nam etoculus ad videndum factus est, sed
nisi lumen acceperit non videbit. In epist. synodica,
cap. 5, lomo VI Bibl. PP., part. i. Nemo habel de
suo nisi mendacium et peccatum (Synodus Arausicana,
canone 22). Qum esl sententia exscripta ex tracl.
5 S. Patris in Joannem.
xxxrv.
CENSORES.Ridiculi sancti Augustini
adoralores ubique dicunt
illum esie fidelissimum
anliquitalis testem,
ut loquitur Calvinus, prihiutn
Ecclesim oraculum,
principem PaitUrri et omnium
doctorum subtilistimum.S. AUGUSTINUS.At ego ubicunque sis,
ubicunque legere ista potefis,
te artte islos iri ttio
corde constitui, quos non
amicos meos et inimicos
tuos aliqua in roeani partcni
gralia propenderiies,
aliquo abs te roerito ttiae I
offensionis aversos, et ob
lioc tibi adversos in hacnostra dispuiatione constitui cogniiores, efc. Lib. n
conlra Julian., cap. 10.S. IHERONVMUS alque alii Paffes.Hieronymus, epislola 25 inler Augusiinianas ila Auguslinumalloquitut : Macte virlule ! in orbe celebraris,catholici le condilorem anliquae fttrsum fideivenerantuf alque suspicLunl. Auddx episcopus episiola159 inquit: Thesaurum sapienliae desideravi, sedroinus accepi quam volui, licetminus non debet dici,sed munus quod oraculum legis contulefit Auguslinus,sacrator jusliliae, instaurator spiritalis gioria ?,dispensator salulis aelernae. Sixlus IVt in BullarioAuguslini: Auguslinus imer intemeratae Ecclesise doctOrespraecipuus, et subliiissimus Evangelii ac sa- <crarum lillerarum perscrutator.XXXV.CENSORES.Al mqui adtniratores doctnt
sanclum Augustinum
nunquam adeo vagam et
indelerminalam in Ecclesia
auclarilatem oblinuisse, ut
cathotici sese omnibus cjus
opinionibus cweis oculissubmktere leueanlur, et illw absque temeritale et errore
impugnari non possint.s. AUGCSTINUS.Vtfs autem et tam cauti,
et lam turbulenti, et tam
novi nemini dubium pst
quin niliil dignum auctorilate
praeferatis. Lib. de
Vtitilate credendi, eap. 14.S. HIERONYMUS.
Mihi aulerri decretum est te amare, le SUspicere,
colere, mirari, tuaque dicta quasi mea defendere.
Certeet in Dialogo quem nuper edidi, triae beatitu-.
dinis, ut dignura fuerat, recbrdatus sura. Epist. 50 J
ad S. Augustinum inter Auguslinianas. NoJo atitem
sanctitas tua sic me arbitreiur bsec scribere, quasi
de iis quae nuhc edidisti ego dubiiera. Hilarius in
episioia ad Auguslinum.XXXVI.CF.NSORES.(Sanctuin Augustinum) 
veneramur, ut decet, sed
non pecudum more et sine
ratione ; cum ipso profitemur
quod miritts ilium
amamui quam verilatem.s. AUGUSTINUS.In hoc ie plane Jaudo,
qnod veritatem elsi rtunquam
percepisti, certe
quam pulasti, horaini praetutisti,
ideo quidem temere,
quia existimasti scire
te quod nescis, sed ideoJibere, quia personam non verilus, elegisti aperire
quod senlis. Lib. iv de Orig. animm, cav. i.A S. ALIPIUS TAGASTENSIS,Habemus ducera (Augustinum) , qui nos m ipsa
veritatis arcana Deo jam monstrante perducat. Lib.
mAugustin. contr. Academ.,in fine.Rupeftus Abbas,
lib. vn de Oper. Spirilut tancti^ cap. 19 : Isle est Augustinus
columna et firmamentum veritatis. Prosper
in epislola ad RufiriUm : (Augustinum) abundanlissiirie
Spirilus verilatis implevit.
xxxvii.
CENSORES. ;Conlendimus ipsius arma
omni ex parte inexpugnabilia
non esse, sint ticei
illusiria.S: AUGUSTINUS.Nempe cum arma tua
vana quidera et obtusa
jactantef veritilas. Lib. v
coritfd Jiil., cdp. 9.S. PAULINUS.
Ideoque cum hoc Pentateucho tuo contra MariiBcltaeos me saiis armaveris, si qua in alios quoque
hostes catholibse fldei munimina compafasti, quia
hostis noster, cui mille nocendi artes tam variis expugnandus
est lelis, qnam oppugnat insidiis, quseso
proinere mihi de armalrientario tuo el cbnfeffe nori
abnuas arma justitise. Epist. 51 apud S. Augusiinum.
Utpote iniermulta Dei dona, quibus illtim abundantissime
Spiritus Veritatis implevit, habens etiara
lianc scientiae ei sapientiae ex Dei cbaritate virtulem,
ut non solum istam adhuc iri suis detruncationibus
palpitantem, sed etiam miiltas prius hsereses invicto
verbi gladio debellaret. S. Prosper ad Rufinum.
Joannes XXII ait : Aiigustiniis, eic. CathOlicae fidei
veriiatem in lucem produxit, eduxit in publicum,
flrmis ac invictis rationibus solidavit.C XXXVIII.CENSORES.Neque eum in sentehtidiuiti
suatUm el fundameritorum
quibus eas eorifirmdi
delectu adeo felicem esse
(ut demonstrabo si rnihi
iilud injunctum (uetif) 
quih menlibus nostris plenissimam
ipsius doclrinm
non consentiendi, imo oppositam
partem tuendi liberlatem
relinqual, quin
et ipsemet de opinionum,
quas docet, cerliludine addubilet.s. AUGUSTINCS.Hoc quiderii dicitur ;
sed lu dieis : Qiii autem
legit, et intelligit, sf rion
Pelagianus est, hoc ribri
dicit. Lib. i Operis imperf.,
cap. 15, ut refelleret
ista Juliani: Niliil itaque
ibi de omiiibusAugustini
argumentis et pfoposilionibus
inexplosum
remansit.Probet, si potest, el
faiebor me didicisse ab
illo.Lifc. i de Orig. animw,
Oap. 14.S. PROSPER.
0 De arguinenlis sancti Augiistini contfa Pelagianos
itacanif in carmine contra Ingralos cap. 3:
Istius ergo inler cunctos, qui de grege saaclo
Insanas pepulere feras, industrfa major,
Majus optis, totum praestauiius imbuit orbeni.
Quaque per ambages anceps iter egit opertas,
Hujus ab occursu est prjeventus, mille viafiiin
Insidiis adilum rion repperiemibus ullum.
Cuuique fbris rabies avioorum exclusa luporum
FfeUderet, inque oriines mendacia veftefet artes,
Ne mentes ullarum ovium corrumpefe posset,'
Neu duliia obliquis lurbaret corda querelis,>
Istius ore viri fecil Deus, istius ore
Flumina librorum muiidum effluxere per omnem,
Quae mites hmnilesque bibunt, campuque animorum
Certant vitaiis doctriDae immittere rivos.XXXIX.CENS0RES.Si Augustinus hwc reS.AIJGUSTlNUS.Si enim lurpe est sine847 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. ' 848cte dicit, deserere eum possuni,
ut omnibus doctoribus
meadjungam ; sin vero.absque
ratione hwe dicit,
eam eliaxn deserere
pbssunl hoc ipso quod me
id posse asserit, quia sine
ratione loguitur , . et ita
quovis modo sumatur Augustinus
, ipsius mancipium
fieri, et omnes ejusratione cuiquam credere, A
quid expectas, quid salagis,
ut alicui sine ratione
credam quo facilius tua
ralioue duci possim ? An
firmum aliquid superaedificabit
ratio lua fundamento
temeriialis ? Lib.
vi de Uliiit. crederidi ad
Honorat., eap. 14.senlentias adorare nequaquam coyor.S. RERNARDUS.
Ab his duabus columnis, Augustinum ioquor et
Ambrosium, credite mihi, difficile avellor, cum iis
me errare aut sapere faleor. In epistola 77 ad Bugonem.XL.. - ■CENSORES.Hoc sufficit dd confessionem
hane ab effrenalis
Auguslirii adoraloribus exlorquendam,
licitum esse
absque erroris et temeritatis
nota Augastini senientias
rion semper sequi.S. AUGUSTINUS.: Neminem velim sic amplecti
omnia mea, ut me
sequatur, nisi in iis in
quibus roe uon errare
perspe.xerit. Lib. de Dono
persev., cap. 21.S. 1LDEPHONSUS.
Audiant B. Augustinum, cui contradicere fas non
est. Serm. 2 de Beata Virgine.
XLI.CENSORES.Plerique mortalium pietale
ac doclrinis illustres,
cpiscopi, cardinales, ipsiusque
(scilicet Augustini) 
amici, servi ac faulores,
fratres, ac fitii swpe illum
reliquerunl.S. AUGUSTINUS.0 si vos non essetis
qui contra testimonium
verilatis falsum testimonium
vestrum el dicitis,
et insuper scribitis ! Lib.'.
n Operit imperf., contra *
Jutian., cap. 79.Nunquid ideo vim veritalis effugere poteris, quia
nobis calumniando importas socios falsitatis ? Lib. v
contra Jul., cap. 7.S. VINCENTIUS FERRERIUS.
Audeo dicere : Omnes doctores qui venerunt post
Augustinum sustentaniur super ejus doctrinam
sanctam, puram , immaculalam, auri purissimi,
sine errore falsarum opinionura. Serm. cle S. Augustino.XLII.CENSORES.lnauditum in Ecclesia
esl, quod et ipse Augustinus
deleslalur, licel ejus
inipertinentes adoralores illum
supra cwterorum Patrum
capita ponanl. Soli
amentes sic raliocinanlur :
Unus hoc doctor asseruit,
ergo credendumest.s. AUGUSTINUS.Ecce non ego unus, sed
tot ac tanti sancti eruditique
doctores libi pro me
vel mecura, proque om- ■
nium nostrum et fua ip- ■
sius, si sapis, salute respondent.
Lib. i contra
Jul., cap. 7.IDEM.Quilibet doclor est contentus ad probandum diclum
suum, si potest babere unam auctorilalem Augustini.
lbid.XLIH.CENSORES.Hwc Auguslini obscuriias
eliam in perlraclandis
prwdeslinationis et gratiw
mysteriis apparuit ; siquidemjn
scholas theologoS.AUGUSTINUS.De qua difficillima quaestione,
hoc est devolunlate
et gratia, non opus
habui.etiam in hacepistola
diutiusdisputare.quoniamA runi dissensiones invexil,
doclores inler se divisii,
lurbis et conlenlionibus
parlim in Africa, partim
in Gallia lam ipso vivente,
quam e vivis sublato exorlis
occasionem prmbuit.rt, et aliam jaro eis dederamt, lanquara citius. redituris.is Et scfipsi ad vos etiamn librum, quemsiadjuvanle ;, Domino diligenter lege•-ritis et vivaciter inteilexeritis, nullas existimoinler vos deliac re disscnsionesulterius jam futuras.Epist. 47 ad Valenlinum.S. THOMAS VILLANOVANCS.0 sidus maximum, f Augustine Pater, quanlum Ecclesiam
Dei tua sapientia irradians illustrasti ! Quantum
tua praesentia errorura tenebras effugasti ! Nunc
enim te auctore, le magistro, ita omnia sunt lucida,
ut errare non possit, nisi qui ex industria velit alluR
cinari. Est enim, ut mihi videtur, in Ecclesia Dei
schola theologica yelut qusedam area, etc. Conc. 1
de S. Auguslino,XLIV.CENSORES.Quin eadem Augustini
obscurilas pro clypeo fuit
hwresi prwdeslinalianorum,
qui ferocia horridaque
sua dogmata in hujus
Patris doctrina fundabant.S. AUGUSTINUS.Arbitror sane nonnulios
tardiores id opinaturos
me sensisse quod non
sensij aut non sensisse
quod sensi ; quorum errorem
mihi tribui non
debere quis nesciat, si
velut me sequentes, nequeappreheudentes deviaverint, in aliquam faisitatem,
dum cogor per quaedam densa et opaca viam
carpere, quandoquidem nec ipsis sanctis divinorum
librorum auctorilatibus nllo modo quisquam recte
tribuerit lam miiltos et varios errores haerelicorura,
cum omnes ex eisdem Scripiuris falsas atque fallaces
C opinibnes suas corientur defendere. Lib. i de Trinil.,
cap. 2.FACUNDUS, episcopus Hermianensis.Quid autem in hoe miremur ?Neque melius loqui
potuit Augustinus quam prophetse, quam aposloli et
evangelistae, quorum menlibus simililer male intellectis
et incongrue adhibitis, tara multi suos defendereconantur
errpres. Libro conlra Mocianum. De
Facundo Hermianensi lege sanctum Isidorum de Eccles.
Script. cap. 19.XLV.CENSORES.Mihi concludere licet
eum noluisse suis in libris
qnimi sui sensa clare exponere,.
aut in iis exponendis
D satis clarum non fuisse, ul
nullum lecjenlibus de ejus
vera mente el intentione
dubilandi locum relinqueret.S. AUGUSTINUS.Qui ea quae pro nalura
quaeslionum diiucide dicta
existimo adhuc non intefligunt,
non mihi calumnienlur
pro mea facultatis
indigeniia, sed Deum
potius pro accipienda intelligentia
deprecenlur.
Lib. III depeccat. Merit.
et remiss. contra Pelagium,
cap. 2.S. PRUDENTIUS episcopus.
0 monstrum horrendum, o linguam praecidendam
 ! quse vel ignorantiam vel invidiam tantis doctoribus
imporlare non metuit, ul qui obscura revelare
subierant,obscurioribusdicliseaimplicassecredanturf
elc.,dequa re testes nobis sunt libri beatissirai Palris
Augustini. Lib. de Prwdesl. contra Joan. Erigenam,
■cap. 11.849 VINDICIiE AUGUSTINIANiE. SiOXLVI.CBNSORES.Augustinus, cumpondere
qlicujus insuperabilit diffituliatis
premebalur, ad illa
verba Scripturw confugiebat:
Oalliludo divitiarum
sapientiae et scienlise Dei !S. ACGUSTINUS.Nimiae vanitatis et csecitatis
sunt, si etiam hjs
consideratis nondum dignanlur
exclamare nobiscum
: 0 alliludo diviliarum
sapienlim el scienlim
Dei ! Epist. 105 ad
Sixtum.ADRIANUS papa VI
In omnibus his exclamandum est cura Augustino :
0 allitudo divitiarum sapientiw et scienliw Dei ! In 4
Sententiarum, qusest. 1, de pwnitentia, in solutione
lertii dubii.XLVII.CENSORES.Doctrinam sancli Augustini
dtmysteriis graliw,
liberlatis, prwdeslinationis
et Eucharistiw differenlem
esse difficillimam inlelleetu
tt obscuram.s. AUGUSTINUS.Prorsus intelligor, velis
nolis, sed tu contra
ista nihil dicturus vis non
intelligi, quod egoverissimum
alque firmissimum
dixi. Lib. IV Oper. imperf.,
cap. 140. Relege , et intelliges.
Lib. m, cap. 191.CASSIODORUS.
Ipse etiam doclor eximius bealissimus Augustimis,
debellator haerelicorum, defensor fidelium et famosorum
palma eertaminum, in quibusdam libris nimia
difficullate reconditur, in quibusdam sic est planissimus,
ut etiam parvulis probetur acceptus, cujus
aperta suavia sunt, obscura vero magnis uliiitatibus
farcita pinguescunt. Cap. 22 de divin. Lection. In quibus
propter obscuritatem rerum etsubtilitatemdispulationum
minus Augustinum inlelligere possumus, '
vel a Domino intelligentiam postulemus, vel ab eis
quos ipse suo dono illuminare dignalus est, humililer
nos doceri patiamur, ac deprecemur. Ecctesia
Lugdunensit lib. de tenenda sacrw Script. verit ;,.
cap. 9.XLVIH.CENSORES.' Novaargumentaadprobandum
doctrinam sancti
Augustini de nujsleriis
graliw el prwdeslinationis
esse obscuram el difficilem
intellecfu.S. AUGUSTINUS.Si non vis intelligere,
aut si le fingis non intelligere,
noli obstrepere
volentibus et valentibus
inlelligere. Lib. iv contra
Jul., cap. 46.S. PROSPER.
In quibus (Augustini diclis) nulla est obscuritas,
si de fide praedeslinationis et gratisc, ex qua est omnium
bonorum origo , perseverantiaque meritorum,
hoctenealur, quod habet veritas. In fine resp. ad
Excerpta Genuensiumex libris S. Auguslini de Ptwdest.
tanctorum et de Dono perseverantiw.
XLIX.CENSORES.Denique ul hoc caput de
saneli Auguslini verborum
obscurilate irrefragabili ralione
concludam, et verm
ipsius menlis detegendw
difficultatem’ demonsttem,
etc.S. AUGUSTINUS.Non tamen laboras ut
me inlelligas, quod facillime
potes, sed laboras
ut me refellas, quod non
poies. Lib. ui Operis imperf.,
cap. 141.S.ANTONINUS.
Quasi ioi refulgens, qui dominus dicitur planeta »A rum, et pater Juminis super omnia luminaria splen
. dens, delectabilis oculis, ac per omnia respiciens ;
sic Augustinus Ecclesiaro illuslravit, gemma doctorum,
pater theologorum, suavis eloquio, omnes malerias
penetrando dilucidans. Parte n Histor. tit. 8.
Etinferius : Merito igitur sicut sol refulgens, sic iste
in teraplo Dei refulsit splendore doclrinse clarissimae.
S. Prosper in epist. ad Auguslinum : Recensilo autem
hoc beatiludinis itise libro, sicut qui sanctam atque
aposlolicam doctrinse tuse auctorilatem anlea sequebanlur,
intelligenliores niulio instructioresque
sunt facti, ita qui persuasionis suse impediebantur
obscuro, aversiores quam fuerant recesserunt.
L.CENSORES.r, Observandum est ipsummet
sanctum Augustinum
faleri se circa mullas prwdestinulionis
quwsliones
dubium swpe hwrere, se
Ulas insuperabilibus difficuttatibus
plenas reperire,
quibus nullam unquam
responsionem, cui acquiesceret,
dare poiveril prwter
ignorantiw sum et altiludinis
judiciorum Dei confessionem.S. AUGUSTINUS.Quseris tu rationem ?
ego expavescam allitudinera
: 0 allitudo divitiarum
sapienliw et scienliw
Dei ! Tu.ratiocinare, ego
mirer ; tu dispula, ego
credam ; altitudinem video,
ad profundum non
pervenio. Posiea :. Requievit,
quia invenit admirationem ;
nemo quae-rat
a me occultorum rationem.
llle dicit: Inscrutabitia
sunt iudicia eius.et tu scrutari venisli ? Ille dicil, Investigabiles sunt
vimejus, et tu investigare venisii ? Si inscrulabilia
scrutari venisti, et investigabilia investigare venisti,
crede, jam periisti. Serm. 20 de Verb. Apost.S. FULGENTIUS.
C fievera enim frustra labor superfluse scrulationis
impendilur, ubi nulla invenlionis copia suffragaiur,
et noxia curiositas in reatum protinus labitur, quando
modum suuro Jiumana infirmitas non inetitur.
Quin potius in hoc profundissimo divinae voluntatis
arcano nihil aliud nostrse saluti congruere noverimus,
nisi cum David unusquisque nostrum humiliter
dicat: Mirabilis faclaest scientia tuaex me ; confortata
est, nec potero ad eam. Cum beato quoque Paulo
religiosi clamoris jungamus affeclum qui ait: 0
altiludo divitiarum sapienliw el scientiw Dei ! Lib. i
de Verit. praedest. Lege Prosperum ad dub. 4 et 7
GenuensiumLI.CENSORES.D Ctim sanctus Auguslinus
sentenliam suam in hac■ maleria ler mutaveril, hoc
nos ad credendum induxil,
sanclum Augustinum,
quamvis eminenlis esset ingenii,
suis meditalionibus
non acquievisse, et post
tot conalus ad penelrandum
prwdeslinationis mt/sterium
consumptos coactum
fuisse infirmilalem
suamfaleri.S. AUGUSTINUS.Videtis certe quid tune
de fide, alque operibus
senliebam, quamvis de
commendanda Dei gratia
laborarem, in quasenlentia
islos fratres nostros
(nempe Semi-Pelagianos) 
csse nuuc video, quia non
sicut legere libros meos,
ita eliam in eis curaverunt
proficere mecum.
£ »6. de Prwdest. sanclorum.
cav.i.S. PROSPER.
Quia ergo nec justa, nec rationabilis intelligilur
eorum fuisse persuasio, qui hujus viri (nempe Augustini) 
scientiam tot incremenlorum profectibus851 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 8S2aedificatam, tot annorum studiis expolitam ad adblescentiserudimenla
revocabanl, ut magis suffragareluf
hsereticisquodinterinitia conversionissuae iraperiie
senseral, quam prodesset-caiholicis quod ponlificaJis
diligentiae veritas revelaral, merito illos hoc
pwjudicio utentes, et in his quse dudum abdicaia
fuerant immorantes, pii doctoris gravilas notat quod
qui curaverunt omnes sensiis ipsius indagare noluerint
Cum ejus eruditioneproficere. Resp. ad dub. 3 excerpt.
GenuenSi, in fine.LII.CENSORES.Nec. mirandum esl, si
(Augustini) ingenio inler
tot senlenlias quw illi probabiles
videbantur, fluciuarile,
asseratur ipsum ter
mutasse senlenliam.s. AUGUSTINUS.Dicis roe quoque ipsum
innovasse sensus meos, et
initio conversionis roese
boc sensisse quod lu.
Sed fallis, aut falleris, ;
sive calumniando iis qua ?
nuucdico. sive non intelligendo,vel potius non legendo ea quse tunc dixi. Lib,
vl eontraJul., cap. 12.IDEM.
Maneat plane, maneat ista conditio, ut horum Jibforum
novitas repudiala videatur, si in eademcausa
ejusdeui viri (scilicet Augustini) dissentil antiquitas,
e.t ut inutile aut incongruum.judicetur quod ab his
quse contra Pelagianos condidit dissonans invenitur.
In fine lib. cont. Collat.LIII.CENSORES.Swpissime (sanctus Auguslinus) 
fassus est difficullales
aut a semeiipso
qul ab adversariis in hac
maleria propositas suas responsiones
excedere, riientemque
suam magis objectipnibus
vexari quum solulionibus
qcquiescere.S. AUGUSTINUS.Ad omnia me tibi respondisse,
JuJiane, et omnia
refellisse, etc, puto
quod pcispicis, si pervi- (
cax non es. Lib. vi conlra
Jul., cap. 26. Unde libi
duobusprioribus libris sic
me re »pondisse arbitror,
ul a nuilo amplius requiralur.
Initio lib. v cont.
eumdem.IDEM.Nec spla est illic synodorum exerta potestas,
Ceu quos non possent fatione evincere nostri,. Vi premerent, discussae artes, virusque retectum est
Haerelici sensus, nullumque omnino reliclum,
Docta fides, quod non dissolvefel argumentum.El postea :An alium in fiuem posset procedere sanctum
Co&cilium, cui dux Aurelius, ingeniumque
• Augustinus erat, quem Ghristi gr*lia cornu
Uberiore rigans nostro lumen dedit aevo ?Conirq Ingtaios, cap. 2. ]LJV.CENSORES.Fatetur (AugUstinus) 
tuam doctrinam ( de
praedestinatione) lalem
esse ut populis aut
hominibus tardioris ingeriii
prwdicanda non sil.S. AUGUSTINCS.Haec atque hujusmodi
cum dicuntur sive paucis
Christianis, sive multiludini
Ecclesise, cuf metuimus
saociorum praedestinalionem
et veram Dei
gratiam, id est, quae nonsecuhdttm merita noslra datur, sicut eam sancta
ScriplUra praedicat, prsedieare ? Lib. de Dono persev.,
cap. 22.i IDEM.(Augustinus) pia tamcn constantique doctrina abund&nter
probavit praedicaitdam esse Ecclesiae praedestinaiionem,
in qua est graliae praeparatio, el aratiam,i- A in qua est prsedestinationis effectus, et prsescieniiara
s- ' Dei, qua ante ssecuja selerna quibus esset collaturus
sua doiia pTaescivit. Cujus praedicationis quisquis est
i- impugnator, aperfissimusestPelagianae eiationisadc
jutor. In fine Resp. ad excerpta Genuensium*
a LV.i CENSORES. !t Mihi ticel addere quod
si dwersas sancti Auguslini
circa hanc maieriam
proptsitiones colligere vellem,
corpus quoddam ex
iiversissimis parlibus coaplarem ;
isthic inim asserit
salutem nostram absolluio decreio definilam esse, a.libi vero dicit nihilominus
a libero nostro arbitrio pendere, etc.S. AUGUSTINUS.Non sunt ergo verba
mea inter se contraria,
quamvis te patiantur, vel
non intelligendo, vel alios
inlelliger.e non sinendo,
contrarium. Lib. v conlra
Jul., cap. 5.,fi IDEM’' Legantur tres ad Marcellinum ipsius libri, adsanctum Paulinum Nolanum epistola retractetur, adbeatissimum quoque apostolicae sedis lunc presbyterumXistumj nunc vero pontificem, emissae paginae.. reeufrantur. Ad sanctpm Pinianum, ad Valerium co,mitem, ad servos Clifisti Tiraasium et Jaeobum distinciimedita volumina revolvantur. Sex libri priores. corttra Julianum, unus ad sanctum Aurelium Carihaginensemepiscopum de Geslis Palaestinis, alius adPaulura et Eutropium sacerdoies contra Pelagii etCdelestii quaestiones, et ad beatse meraoriae papamBortifacium libfi qSatuor explicentur. Ac sie in hisomnibus operibus, multisque aliis quae enumerarelongnm est, idem doctrinae spiritUs, eadem praedifjjcationis forma praecessit. In fine lib. contra Collat.,cap. 41,LVI.CENSORES.Riiic concludo quod si
mihi non licel dicere sanctum
Augustinum in variis
librerum siwrum locis sibi
contradixisse , saltem fas
esl milii credere ipsius doctrinqm
esse intricatissimam,
cum nulla reperiri
possil intricatior , quqm
qum sibi ipsi repugnare viaealux.S. AUGUSTINUS.Ilinc est quod sentenlias
meas inter se contrarias
putas velputaricupis,
tanquam improbera quod
ariie approbaverim , aut
amplectar quod ante respuerira.
Audi ergo aperlam
senteniiam raeam, et
inlellige, vet sine intelligere
alios, non offundendu
caligines nebulosse disputationis
serenitati sincerissimaeveritalis. L\b. v conlra Jul., cap. 9.
IDEM.
B Tu autenij dilectissime et venerandissime milii
frater, si vere de hi$ quaestionibus instrui desideras,
sicut desiderare te convenit, ipsis beali Augustini
dispulationibus cognoscendis impende curam, ul iu
confilenda Dei. gratia defaecalissimara ac saluberrimam
evangelicae apostolicaeque doclrinae inlelligentiam
consequaris. In epist. ad Rufinum,in fine.
LVII.CENSORES.Nunquam lamenkngius
%eli ardqre Auguslinus
abreptus est,.. quam ubi
Pelagianos impugnavit ;
dum enim ab eorum loquendi
rutione el erroftbtts
iongitsime recedere intenS. AUGUSTINUS.Ista neiaria et daronabilia
dogmata in liac tripartiia
divisioneqiiisquis
hienlecalholica exhorret,
illius quinque partitae lal*bras
insidiasque devilet,
atque ila inler utrum-8g5 VINDICLE AUGUSTINIANJE. 854dil, in periculosos excessus
incidit, ut hinc aliqni
theotogi doctrinael pielate
insignes dixerint eum veritalis
limiles transgressum
esse, nitnto disputationis
calore accensnm fuisse,
eut visum fuisse favere
hwrelicis. Verba hwc insolentia
et impudenlia essenl,
nisi vera essent.que sit cautus, ul sic declinet
Manichaeura, ne se
inciinet in Pelagium, rursusque
ita se sejungal a
Pelagianis, ne se conjungat
Manichseis, aut si in
alierutris jam tenetur,
nec sic se a quibuslibet
alieris servet, ul in alteros
irruat. Lib. iv, contra
duas epist. Pelag. cap. 3.S. FULGENTIUS.B. Augustinus indutus virlute ex allo abundantius
illis omnibus laboravit, uon autem ipse, sed
gratia Dei cum illo, elc. ; sensum quippe Chrisli
babens, (am gratiae Dei quam humani arbitrii et
officia discrevit et merita ; semper divinis bumana
subjiciens, et veraciter docens divinitus homini et
gratuito justificationis donum, et bonae voluntali
exordium, et plenum tribui glorificationis effecluro.
Lib. nde Verit. prmdest. etgrat., cap. 18.
LVIII.CENSORF.S.Ipsemel Auguslinus in
pluribus operuin swoniin
locis kunc animi sui impelum
agnoscit,quo (scilicet
in disputalionibus cum
Pelagianis et Manichaeis) 
ita abreplus est, ul in errorem
opposilum illi quem
deslruere intendebat, declinarel.S. ABGUSTINUS.Possuntduo errores inler
se esse contrarii, sed
ambo sunt detestaudi,
quia ambo sunt contrarii
veritati : nam si propterea
diligendi sunt Pelagiani
quia oderunt Manichaeos
, diligendi sunt
eliara Manichaei quia oderunt
Pelagianos. Sed absil
ul catholica maierpropter allerorum odium alteros eligat amare, cum
monente atque adjuvanle Deo debeat utrumque vitare,
et cupiat ulrumque sanare ! Lib. u ad Bonifaciuni,
cap, 2.S. PROSPER, seu POMERIUS.Sanclus Augustinus episcopus acer ingenio, suaviseloquio, ssecularis lilteralurae peritus, in ecclesiasticislaboribus operosus, in quolidianis dispulalionibusclarus, in omni sua actione composilus, inexpositione sua fidei nosirse cathoJicus, iu quaestionibusabsolvendis acutus, in revincendis haerelicisCIRCUBSPKCTUS, et in explicandis Scripturis canonicisCAUTUS. £i&. iti de Vita contemplal., cap. 31.LIX.CENSORES.Profeclo quandoque conslat
(Augusiinum) in quwstionibus
de gratia et prmdestinaiione
cum excessu
locutum esse, verbaqueipsius
esse miliganda ; ne ab
illorum durilie el acrimonia
in errorem conlrarium
incidam, tichum mihi esse
debel lemperamentum aliquod
catholicum addendum
inquirere.S. AUGUSTINUS.Mentientes conclusiones,
aut irrepentes paulatim,
vel minuendo vel
addendo in assensionem
falsitatis, quis non meluat,
quis non oderit ?
Lib. n de Ordine, cap. 4.Dic quod dieturus es,
egregiecorreclor. Lib. in
Operis imperf., cap. 57.SIXTUS III papa.
Quae sunt tandem illa credenda et dicenda ? Nihil
ultra liceat novitaii, quia nihil addi convenit veluslati.
Perspicua majorum fldes, et creduliias nulla
cceni permixtione turbelur. Epist. ad Joan. Anlioch.
: ( Hic esl Sixtus, ad quem sanclus Augustinus scripsil
egregiam epislolam 105 coutra Pelagianos.) A LX.CENSORES.Modo ne in Pelagianorum,
quos ( sanclus Augusiinus) 
insequitur, errores
incidam, mihi licet
verborum quibus ad eos
expugnandos utitur impelum
non sequi.S. AUGUSTINUS. 'Ita et Manichseos et
PeJagianos superamus atque
vitamus, quorum sic
errores ulrorumque diversi
sunt, ut qui videtur
minor, ipse illius qui
videtur majpr demonstre<
tur adjutor. Lib. IH coniraJul.,
Oper.imperfecl.,
cap. 178.S. PROSPER.An vero ila se novorura censorum norma exactior
teroperavit, ut nulla eofum quae excisa sunt asserat,
et quaedam ex his quae defensa sunt respuat ? Contra
Collatorem S. Auguslini reprehensorem, cap. 1.
* LXI.CENSORES.Hinc fit ut medius stem
inter Pclagium el Calvinum ;
si eniin verba Augustini
mitigando me nimium
demitlerem, Pelagianus
essem ;. si vero eorum
alliludinem tenere
veltem, Calvinisla essem ;
medium ergo cum Ecclesia
teneo.S. AUGUSTINUS.Nulla est ilaque fovea
quam metuens quasi revertar
in viam, quo videris
me velle revocare.
Dic tamen quaenam illa
yia sit, et explica raliocinationera
tuam. Lib. m
contra Jul., cap. 8.IDEM.Sed nec cum hasreticis tibi, nec cum oatholicis
plena concordia est. Postea : Tu informe nescio
quid tertium et utrique parti inconveniens reperisfi,
quo nec inimicorura consensum acquireres, nec in
noslrorum inlelligentia permaneres. Ibid., cap. 5.
LXII.CENSORES.Ratio (ob quam scilicet
non teiiemur sequi B. Augustinum
in quaestione de
praedesiinationc sanctorum
ad gloriam, de modo
operandi. divinae gratise,
elc.) hmc esl, quia Pelagiani
de illis qumslionibus
nunquam disputarunt, nec
sancti Auguslini doclrina
est irrefragabilis, nisi cum
eerum errores impugnai,
et licet contra ejusmodi
relatas opiniones prmdicassent,
Ecclesia eos nunquam
hac de causa in nuj.
merum hmreticorum ascripsit,
vet ascribere poluit.S. AUGUSTINUS.Haec est praedestinatio
manifesta et certa sauciorum,
quam posiea diligentius
etoperosius, cum
jam conlra Pelagianos
disputaremus, defendere
necessitas compulit. Didicimus
enim siugulas
quasque haereses intulisse
Ecclesise proprias
quaustiones, conlra quas
diligentius defeuderetur
Scriptura divina, quam
si nulla lalis necessitas
cogeret. Lib. de Dono
persev., cap. 20.IDEM.Agnoscant calumniatores snperfluo se -objicere
quod hislibris (Auguslini) non speciale neque discretum
testimonium sit perhibilum, quorum in cunctis
voluminibus norma laudalur. Apostolica eniin sedes
quoda praecognitis sibi non discrepat, cum prsecognitis
probat, et quod judicio jungit, laude non separat.
Ibid. cap. 23.LXIII.CENSORES.Verum si (Auguslinus) 
adderel peccalum originate
esse solam causam reproS.ACGUSTiNUS.Quid enim diligebal in
Jacob antequam natus fecisset
aliquid boni, nisi855 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 856balionis, el esse id quo aa
separandos prmdestinatos
a reprobis movetur Deus
(quam esse sententiam
sancti Auguslini scribii) ,
nori solum pto hujus opinionis
defcnsione, mortem
oppetere nohi sed credograiuiium misericordise i
suae donum ? Et quid oderat
in Esau, anlequam fecisset
aliquid mali, nisi
originale peccatum ? Epist.
105 ad Sixium, quw
ibi diffusius versal.mihi licere eam abhorrere^ quia mater est illiut quam
Calvinus ianla impietale ac rabie urget contra Eccle■sidm.S. THOMAS.
Electio Dei, qua unum eligit et alium reprobat, rationalis
est, nec tamen oportet quod ratio electionis
sit raeritum, sed in ipsa electione ratio est divina
bonilas, ratio autem reprobalionis est in hominibus
peccatum originale, ut Augustinus dicit. Qumsl. 6 de
Verit., arl. 2, ad 9. ]LXIV.CENSORES ;Verum hm causm sunt,
ob qttas sancii illius et erudili
docloris volumina lenebris
et caligine respersa
sunt, sicui a celeberrimis
Iheologis esi observatum.S. AUGUSTINUS.Quia teneliras veslras
redarguunt, vobis lueida
non videntur, et quaecunque
vobis sua radiante
luce molesta sunt, contra
illa cor clauditis, ne inde
nox fueetur erroris. Lib.iii, contra Jul., Oper.imperfect., cap. 61.RHEMIGIUS ANTISIODORENSIS.
Bealus Augustinus rerum obscurarum subtilissimus
indagalor, inter ardua sine offensione decurrens.
Et anlea : Alii doctores comparantur stellis,
Augustinus soli ; nam sicut stellae Jumen a sole recipiunt,
sic omnes doctores Jumen recipiunt ab Au- ,
gustino. In episl. n ad Corinlhios.
LXV.CENSORES.Quando (sanctus Augustinus) 
videtur defendere
prwdestinationem ad
gloriqm anie prwvisa merila
hominum, nori loquiiur
ut oraculum, nec ipsius
senlenlia ab Ecclesia
apprbbalur, nec omnes
tlieotogi illam sequuntur,
imo qui eum magis suspiciunt,
eum deserunt.S. AUGUSTINUS.Ille itaque dicat Ecclesiam
aliquando in fide
sua non habuisse veritatem
praedestinationis hujus
et gratiae, quse nunc
contra novos haereticos
cura diligentiori defenditur.
Lib. de Dono persev.,
cap. 23.SYNODUS BVZACENA.
Cujus prsedestinationis veritatera, qua nos ante
mundi consiitutionem prsedestinatos in Christo testatur
Apostolus, si quis detrectat cordis credulitate reciperl,
vel oris confessione proferre, si anle uitimum
diem vitse prsesentis impietatis suse contumaciam,
qua Deo vivo et vero rebellis obsistit, non abjecerit,
manifeslum est eum non pertinere ad eorum numefum
quos Deus in Chrislo anle mundi constitulionera
gratis elegit et praedestinavit ad regnura. Epilog. tib.
de Incarn. et grat., inter operu S. Fulgentii.
LXVI.CENSORES.Morlalium doclissimi
aliquid aquw suffundunt
igni verborum sancti Augustini.S. AUGUSTINUS.PLUE mihi, Domine,
miligaiiones in cor, ut
palienler tales feram.
Lib. XII Confess., cap.26 ;A S. HIERONBIUS.Hsec de Augustino ad eumdem scribit: Qm contra
flanles ventos ardore fidei perstitisli. Epist, 25 apud
August. ; et Paulus Qrosius, quem Romana synodus
sub Gelasio virum erudilissimum vocat, ita sanctum
Augustinum alloquiiur : Necesse me fuit festinaio
edere, et coacervare in unum omnes perditionum arbores.
cum radicibus et ramis suis, et offerre ignienti
spiritui luo. In prsefat. Commonitorii, tomo VI, ante
librum contra Priscillianistas.
LXVII.CENSORES.Fateor sane qumdam ab
Augustino, qum ad asserendam
liberlatem et vim
•r, coopcrationis nostrw ex
grdlia perlinent, potuisse
explicari in hac maleria
clarius, qum in quibusdam
locis, ubi opportune dici
polerant, omisit ; ubi iri
septem quaestionibus de
gratia assignant modum
quo loqui debebat Augustinus
ad animorum necessariam
consolalionem.s. AUGUSTINUS.In lectionibus apostolicis
superioribus, quas
charjtaii veslrae, quanlum
Dominus adjuvare
dignatus est, exposuimus,
multum laborem et sollicitudinem
passi sumus.
Compatiebamur vobis et
solliciti eramus et pro
nobis et pro vobis. Quantum
autem existimo, adjuvit
el nos et vos Dominus,
et ea quae prorsus
difficillima videbantur ,
sic per nos enodare dignalusest, ut nulla qusestio remaneret quse conturbet
mentem suam ; Impia enim mens odit eliam ipsum
inlellectum, etc. Serm. 13 de Verb. Apost. contra
Pelagianos.ECCLESIA LUGDUNENSIS.
Iste vero cum haec legisset tam utilileret salubriter
ad illuminationem nostrse fidei dicta, non esl conC
tenlus moderamine et pietate sancti doctoris Augustini,
ne lerminos ab eo prsefixos excederet, sed
addidit de suo. Lib. conira Joan. Erigen., cap, 8.
Floruit an. 852.LXVIII.CENSOHES.Ad iribunal sancti Auguslini
dispulalum haclenus
est, et liberata fides
quam obligaveram, hoc est
probandi quidquid ille probarel,
improbandi quidquidille
improbaret… Una
superesl adhuc tractanda
yumstio, nimirum quanta
fueril hujusee conditionis
wquitas, et quanla necessi_
tas subeundi legem illam,
" quam quia illi putant ab
Ecclesia imposilam, audirejuvatprwcipuosquosdamejusdem Ecclesimprincipes,pastoresque eelebemmos, el doctores scientissimos sensuum
ecclesiaslicorum, minimeque suspeclos.S. AUGUSTINUS.Illorum enim dicta non
defendis, ul promiseras,
sed reprehendis. Tuo
quippe dogmate cum cogaris
illa culpare'el falsa
esse ostendere, nullo modo
sineris auctoribus eorum
defensionem, quam
spoponderas , exhibere,
quia et in accusalione
adulator esse conaris, et
in adulatione deprehenderis
accusator. Lib. iv
conlraJul.,Oper. imperf.,
cap. 112.EUGYPPIUS abbas.
Inter magnos Ecclesiae catholicae doctores praeclarum
fuisse et esse beaium Augustinum quis ignorat
episcopum V quem divina eruditione mirabilem tum
omnes orthodoxi in tolo lerrarum orbe venerantur,
praecipue tamen apostolicae sedis antistites scripta ejus
sua auctoritaie firmantes, lanto majori sludio simpliciter
ampJexi sunt, quanto ampliori solatio eis se
usos esse testantur: ham contra multos hostei Ec>857 VINDICIJ: AUGUSTINIANJE. 858clesiae dimicantes, et maxime contra versipelles ini-.
micos gratiae Dei doctrina ejus instructi, vel potius
eadem illustrati gratia semper exstitere victores, etc.
Jn prwfalione cotlect. ex libris S. Augustini. Hic Eugyppius
S. Fulgentii amicus fuil, ad quem eliam litteras
dedit. Lege S. Isidorum de Script. ecclesiast.,
cap. 13.LXIX.CENSOP.ES.Quamvis enim prwferenda
sit ea sententia qum
talem modum prwdeslinationis
omnino negat, tamen
ut damnala eiiam
censeatur illa quw affirmat,videnaum ertt quam sit necessario connexa cum
arliculis a Cwleslino definilis. Si enim non sii, quamvis
Augustinus in contrarium propendeat, permiltenda l
tamen erit hnjut quwslionis determinalio liberw disputantium
eleciioni, quod censuit eliam cardinalis Baronius.S. AUGUSTINUS.Ecce inter meos testes,
vel inter noslros constituto
judices, quem putasli
Patronum luum,
£i6.i. conlra Jul. cap. 6.BARONIUS cardinalis.
Cum igilur Fausti sententiae ubique ab Ecclesia
fuerit eontradictum, videant quanio periculo quidam
ex recentioribus, dum iri novatores exsurgunt ut
eos confutent, a sancti Augusiini de prsedeslinatione
sententia recedunt, cum alioqui arma non desirit
quibus adversarii profligentur. Ad an. 490, p. 444.
LXX.CENSORES.Quid (nempe cardinalis
Perronius) probabilem
tantum esse dicit Augustini
senlentiam , dum loquitur
ul privatus doclor,
et demonstrativam, dumconsentit cwteris Patribus, satis indicat minime necessarium
esse adhwrere Augustino, nisi ubi cmteris Patribus
ille concinil.S. AUGUSTINUS.Vis audire quid etiara
ipse de hac re apertissime
dixerit ? Ecce eliam
ipsum numero illi adjungo
sanctorum. Ibidem.PERRONIUS cardinalis.
Augustinus, roaximus post apostolos prsedestinationis
doctor, imo os etlingua veteris Ecclesiae quantum
ad illam de gratia doctrinam. Lib. i resp, ad reg.
Britan. cap. 12.LXXI.CENSORES.Augustinus Valerius
cardinalis in sua Rhetorica
ecclesiaslicu hwc clericos.monet
: Beati Augustini
scripla clerici caute
adraodum legant, elc. Et
hoc quid aliud esl quam id
ipsum, quod monentem
audivimus Bonavenluram,
Augustinum plut dicere
aliquando, et minus velle
inlelligi ?S. AUGUSTINUS.Si legisses vel si lecla
fideliter considerare voluisses,
nunquam profecto
de litteris ejus ad
offundendas nebulas ignorantibus
ea quae nihil ad
quaestionem quae inter
nos vertitur pertinenl, in
bis tuis libris nescio qua
roente posuisses. Lib. i
conlra JuL, cap. 5.VALERIUS cardinalis.
Beati Augustini scripta clerici caute admodum legant ;
ila enim acumine ingenii praeslitil, et de rebus
difficilibus tam subtititerdisputavit, ut nonmediocri
ingenio praedili viri ejus libros legentes in errores
aliquando lapsi sint. Se.d ejus libros pulcberrimos de
Doctrina Christiana, ei egregios sermones quos habuit
dum episcopus ad populum coneionareiur, siep« Vet diligenter legant. Lib, m Rliet. Eccles., eap,42.LXXII.CENSORES.Referentes Catharinum
plura conlra Augnstinum
dixisse, addunt : Tanta
cwierorum doctorum consniraiw
satis ostendil Caiharinumin ea re, non ut Calharinum , qui suo swpe
ingenio nimium indulsit, sed ut catholicm Ecclesiw
archiepiscopum et doclorem id sensisse, ete.S. AUGUSTINUS.0 fronlem qualiumcunque
episcoporum !
Lib. v conlra JuL, cap.
11.S. BASILIUS.
Contemnuntur Palrum dogmala, aposiolicae traditiones
annihilantur, novorum hominum inventa introducuntur.
Episcopus autem ille est qui custos est
doctrinae Patrum, et omnis novitatis hostis. Apud
8 Slocotovium lib. in de verm el falsm Ecctesiw discrimine,
cap. 14.LXXHI.CENSORES.Vellem et Iwc et alia
quwdam (nempe contra
Augustinum testimonia) 
qum subjungam milius
concepta , sed refero tanlum,
non probo, si quidquam
justw offensionis
causam det. Iiem : Omitto
honoris causa quod de
Augusliiw subjungit.S. AUGUSTINUS.Vide quse taceas, quse
dkas. Puto quod te pungat
conscientia, sed vincil
rectum timorem, cum
ingerit perversum pudorem,
quoquo modo jam
defendeoda prsecipitata
sententia. £i6, v conlra
Jul., cap. 9.S. HIERONYMUS.Absit autem a me ut quidquam de libris beatitudinis
tuae attingere audeam ; sufficit enim riiihi profj
bare mea, et aliena non carpere. Epist. 15 ad Augustinum,
tomo u Operum S. Auguslini.
LXXIV.CENSORES.Hmc ego inler- alia id
genus multa, qum habet
(nempe Pighius contra
Augusiinum) , duxi proponenda,
ut inlelligamus
non nimis inverecundos
fore, si qui forle non ita
se faciles exhibeant, in iis
omnibus admillendis quw
videri cuipiam possint proposita
fuisse ab Augustino.S. AUGUSTINUS.0 mira defensio ! Tam
densum et arctum est,
ubi eisadhaeserunt pedes,
ut eos evellere conanles,
fruslra et manus, et pedes,
et caput ligant, et
in eodem luto haesitantes,
arctius involvanlur.
Lib. contra Donatistas
post collationem, cap. 19.S. ANSELMUS.
Nihil potui invenire me dixisse quod maxime. beali
TJ Augustini diclis non coliaereat. Prwfat. Menologii.
Nec crimen renuis , sed criminosorum turbam requiris.
S. Hieronymus Apolog. 2 conlra Rufinum.
LXXV.CENSORES.Quid ad hoc, o Baiani
scholaslico-mattiges , sepelienda
schotastica est,
ut unus regnet Auyuslinus
 ? An Augustinus pottustegendus ad lucemscholaslicw, et ad eius amussim exigendus ?S. AUGUSTINUS.Rependite mihi beneOcium ;
et sime magistrum
lihenter vocatis, reddite
milii mercedem. Lib. i dt
Ordine, cap. 10.ECCLESIA ROMANA.Auguslinus tam multa pie , subtiliter et copiose
scripsit, ut Christianam doctrinam maxime iltustrarit ;
quem imprimis secuti siint, qtti pmtsn tllea*8B9 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 860Iogicam disciplinam via et ratione tradiderunt. Breviar.Rom.,
lecl. 6.LXXVI,CENSORESLieet cx Augustirio Augustirii
doclrinam aliorum
scfiptorum judicio censendam
exponere, licel et proprio,
idque salva honorifitenlia.s. AUGUSTINUS.
Npn valde curo, inquam,
superborum imperiloriimque
judicia,-qui si^
militer in legendos libros
atquein salulandos boniines
irruunt. Lib, ide-Vrd.,
cap. 11.LXXVII.CENSORES.
Neque adeo perversum
est hoc consilium, ut habere
non possit adjulorem
Deum’.S. AUGUSTINUS.Auxiliuni Dei quaeris,
ut impleaniur va.ni libri
tui, et rton quseris ulcorrigaiitur
perversi sensus
tui. Lib. III conlra Jul.,
Oner. imperf., inilio.S. PROSPER.
Unde ergo hsec sententja tam severi emersit examinis ?Unde
inhanc austeritalero supercilium tam
letricae frontis se armavit, ut mcnsuras sensuum,
pondera .loculionum, numeros syllabarum insidiosus
scrulator eventilet, magnumque se aliquid conficere
pfaesumat, si catholico prsedicatori (sciJieet Auguslino) 
iKjtam erroris alfigat, quasi incognituro aliquod
opus, et quod hactenus latueril impetatur, an non
illa iis morsibus doctrina lanietur, quaenovorum hsereticorum
coriimenla disjecit, et diabolicuin tumorem
Pelagianse elationis elisit ? Prwfat. adversus Collatorem.LXXVIII.CENBORES.
Vides iertio quanlopere
alienum putel Augustinus
a pia doctoris humilitate,
et veraci de se ipso cogilatione,
quod velil aul putet
libros suos erroris expertes
esse. Fuit igilur etiam ipsius
Augustini, el pia liwc
humitilas, et verax de se
ipso cogilatib ; ac proinde,
qui de ipsius scriplis atiter
sentiunt , mendacem faciunt,
quw verax supponi
debet ejus intenlio.s. AUGUSTINOS.Qiii Jegunt haec, siintelligunt,agant
 Deogratias ;
qui aulera non inteliigunt
, orent ut eorum
ille sit doclor interior, a
cujus facie est scientia et
intellectus. Qui vero errare
me existiinant, etiam
atqueeliamquae suntdicta
considerent, ne fortassis
ipsi errent. In fine libri
de Dono perseveranlim.IDEM.
Magna enim gloria sua humano generi consulnerint,
si Augustinum ab errore revocaverint ; nisi
foflemodesti homines NOVIQUE GENSORES magnorum
pritis fneritorum seni honorabiliter ac misericorditer
parcunt,et securi,quia libros ejus iieuio usquam
recipiat, conquiescunt, atque ignoverint. Episi. ad
Rufinum.LXXIX.GENSORES.• Quum mulii ferre non
possunt, islos homines ad
nauseam usque incutcare,-
Auguslinum Palrem esse
Palrum, doclorem doctorum,primumposlscriptores canonicos,mirabilem, irrefragabilem.s. AUGUSTINUS.Invidetis, inquam arridens,
laudihus meis. Ir
fineiib. in conlra Acade
micos.LXXX.CENSORES.N.on dixit. CwlestinusS.AUGCSTINUS.
Quid iginir tibi in lioc
A Auguslinum esse Palrem
Palrum, doclorem doclorum,
pritnum Arigelum inter
cwteros episcopos, inleromnesexcetlentissimumet vere irrefragabilem, et
ineffabililer mirabilem, sed
habiliim esse ditit a sitis
ptwdecessoribus Innocentio,
Zosimo, Bonifacio inter
magistros oplimos..genere tentationis, Domine,
confiteor ? Quid ? nisi
delectari me laudibus,sed
amplius ipsa veritaie,
quam laudibus, Postea :
yerumtamen nollem ut
Velaiigeret mihi gaudium
cujuslibet boni mei suffragatio
oris alieni ; sed
augei, fateor, non solum,
sed et viluperatio minuit.
£i6. x Confcss., cap. 57,SANCTI PATRES,Sdnctus Prmsul Auguslinus assumptus esl cum angelis,ubi
gaudet cum prophetis, tmlalur cumapostolis,
quorum plenus spirilu, quw prwdixerunl myslica fecit
nobis pervia, posl quos secunda dispensandi verbi Dei
primus refulsit gralia. Ecclesia Augusliniana in antiplionaad
Mqgnifical, in ejusdem solemnitate. Excellenlisiimw
aucioritatis virum vocat eumdem sanctus
Prosper in epist. ad Rufinum. Admirabilis disputalor
dicitur ab eodem in resp. ad dubium 8 Genuensiuro.
Magisler mirabilis a Cassiodoro in prol. ad
psalmos. Cui contradicere fas non esl, sanclus Ildephonsus
serm. 2de B, Virgine. Bealus Jordanus de
Saxonia hoec scribil: Posl Paulum neminem sanclorum
prmfero in doclrina fidei Auguslino, unde ipse
proprie dicilur alter angelus. Serm. 140.
LXXXI.CENSORES.Novum crimen, inquiet
aliquis, el quod invidiam
redolet, vocare hominem
in judicium, quod AugutG
tinum nimis effuse laudaverit.
Absolvetur reus, velipso Auguslino judice, nequeenm uili vemam (acilius
impertimur, quamilli qui de nimiis erga nos. laudibus
aceusatur.S. AUGUSTINUS.Nunc libi certe, quod
tam male ac falso de me
fueris opinatus, ignosco.
Lib. iv Oper. imperf., c.
4.S. POSSIDIUS.Si cuncta meicorporis membra verterenlur in linguas,adlvuc non essem dignus aut sufficiens ad tavdandumtanturii Patrem- et doclorem, et tantum fideirelucentis illumirialorem. Epist. ad Macedonium.Sanclus Thomas Villanovanus ait: Oquem tememoremPalrem Auguslinum ? Omnis laus inferior te est ;conc. 1 de S. Augustino. Quorum profecto sanctorumvirorum (nempe Angustini et Thomae) penes catholicpsuniversos ingentia et omnem laudem supergressanomina, commendatione novi prwconii plane non egtnl.D Alexander VII, in bulla ad Lovanienses.LXXXILCENSORES.'Esl enim in jure titulus
de pluris positione, ul qui
plus postulat tninus habeat ;
el nobis a natura
comparatum esl ut cum
aliquis plus juslo exlollilur,
naturali quadam propensione
conemur illum
deprimere, et laudes ultro
non roganli concedinvus,
vel oblrudimus- recusanli
quod pro suo jure exigenti
negaremus. Quae posle »
applicat sanctoAugustino,S. AUGUSTINUS.Ora, obsecro, ut non
laudari volens, sed laudaus
ihvocem Dominuin,
et ab inimicis meis SJIvus
fiaro. Epist. 22 ad
Paulinum. Prsesertim quoniam
multi sunt hic qui,
detrahendo nobis, caeterorum
animos, a qnibus
diligi videmur, adversus
nos perlurbare conanlur.
Epist. 227 ad Albinum
elc.861 . VINDICI^.AUGUSTiNIAN^ - W$. . . §, HJERONYMUS.
Certe quidquiddici poluit, et sublimi ingenio de
Sefipfiirafum sariclarum hauriri fontibus, a te positnm
atque dissertum esf. Sed quseso reverentiam
luam parumper patiarisroe tuum laudare ingenium.
Epist. 30 ad August.LXXXIII.CENSORES.Ecclesiw interesl sua
omnia jura non uni commiltere ;
periclitalur exercitus
cujus. robut unius hominis
viflule nititur. Quid
enim si hwretici suis argutiis
possenl evincere se npn
tste aperte ab Augustinp
damnalps ? Ecclesiw causa
deserenda essel, et insufficiens
forel omnium aliorum
Palrum cpnsensus, quia
Auguslinus esl necessarius ?
Iniqua certe essel Ecclesiw
condithfCui Deus non Unicum
doclorem, sed doctores
promisit, ui nqn circuinferamur
omrii iien.to doctrinw.S. AUGUSf INCS.Desine talibus , unus
tiomo sum, Ecclesiae inter
fios agitur causa,non mea,
Ecclesiae, inquaro, quae in
nullo hominespem ppnere
a suo didicitRedemptbrei
Qiianquam nec de meipso
vobis, etiamsi meam conversationem
nossetis, recte
cfederetur ihimicus
mibi. Ad existimationeiri
hoiiiiiuim magna teslium
qui me noverunt suppetit
Copia, ad Dei vero conspectum
sola conscienlia,
quam conlfa criminatibnes
veslras cum inlrepidam
geram, non me tamen
sub ocuiis Omhipoteiitisjustificare audeo. Lib, ni conira Cresconium, cap. 80.Sj.PROSPER.Viginti amplius annis contra inimicos gratiae Deicathojica acies lnijusviRi ductu pugnat el vincit ; vincitdico, quia non patitur respirare quos vicit. Prwfat.contraCoilatorem. Et in Carmine conlra Ingratos,cap. 3 :Istius ergo inler cunctos, qui de grege sancto
lusanas pepulere feras, industria major,
Majus opns, lotum jtraestantiiis imbuit orbem.
K.am quocunque gradum converlit callidushostis,
Quaque per ambages anceps iler egit apertas,
Hujus ab occursu est praevenlus, mille viaram
Insidiis aditum non repperienlibus ullum.LXXXIV.CENSORES.Qum cerle non eo consitio
a me commemoranlur,
ut aliquid Augxisiini laudibus
detfactum Velim ; ulinam
major itlis mea opera
fieri posset accessio ! ;S. AUGUSTWUS.Sic audire debeo conlumelias
tuas, quomodo
laudes luas. Lib. in contra
JuL, Oper. imperf.,
cap. 10.PIUS II.Magnus Augnslinus, doctrina et verecundia juxla
nobilis, cujus tanta gloria est ut nullius Iaudibus
crescat, viluperatipneve minuatur. Cum esset Mneas
Sylvius, episi. 130 ad cardinalem Caravajalium.
LXXXV.CENSORES.Sed tantum ut manifestem
quam male de vero
Augustino merilus dt hte
supposililius, qui comparalionibus
odiosis el landibus
hyperbolice supra omnem
adulalionem exaggerqlis
, plus illi. fieiraxit
quam addiderit auclotiiatis.s. AUGUSTINUS.
Neque tamen huic.tam
familiari amico meo velim
credas, quse. de me forte
laudans dixerit-. Sensl
enim eliam ipsum sacpe
non mentiendi stuiiio.sed
amandi propensione falli
judicantem. Epist. 32 ad
Pautinum. Si laudami amico
eredendum non est,
nec inimico, deirahenli.
Cmni quidem lempore beatitudinem tuam eo quo
Lib. m conlra litteras Petil,, cap. 2.
S. HIERONYMUS.
A decel lionorpyenerattis guni, e.t habitantem in (e dilexi
Dominum Salvatorem ; sed nunc, si fleri potest,
cumulo aliquid addimus, et plena complemus, ut absque
tui nominis rnenlione ne unara quidem horam
praeterire paliamur. 
Poslea : Macte virtute in orba
celebrafis, caiholici le condilorem anliquae rrifsum
ffdei venefantur atque suspiciunt, ei, quod signum
majoris glorise est, omnes hserelici detesianlur,
Episl. 2S ad Aug. • .LXXXVI,CENSORES,. Qui prius Augustinum
inomnibus deposcebant judicem,
nunc sibi liberum
putant ne quidem arbitrum
honorarium in aliis illnm
„ admittere.S- AUGUSTINUS.,. Non, enim vos oblitos
credo, judicis niihi niunus
fuisse delatum. Lib, I.I
cont. Academicps, cap. 8,
(Sane Cleraens VIII sanctum
Augusfinum judicem
constituit in quaestionibus
dcauxiliis.) S. PROSPER.Tanlaque insolentia damnati foventur efrores, ut
pf avitatis invidia, et auctores nostri pulsentuf et judices.
Prwfal. cpntra Collatorem, pfo S. Auguslini
doctrina defendenda. " - VLXXXVILCENSORES.Nec verum esl quodipte
lum alii dogmalistw freqnenter
jactant, universam’
sancli Auguslini doctrinam
contrd Pelagianos fuisse
upprobalam ab Ecclesid,
pluribusque summis pontificibus,
adeoque cerlam et
C inconcussam esse Aebere,S. AUGCSTiNUS-.Ulrum eiiamnoster (ri.
vulus) , licet exignus, ex
eodem quo etiam tuus abundans,
ernanet capile
fluentorum, boc a te.probari
volumus, luisque rescriptis
de communi participalione
unius. gratiae
consolari. Episl. 95-« rf
Innocentium papam conlra
Pelagianos. 'S. HORMISDASpapa. '
De arbilrio tamen Jibero et gratia Dei quid Romana,
hoc.est calholica sequatur et servet Ecclesia, licelin
variis Jibris beati Augustini,6t maxime ad Prosperum
et Hilariiini abunde possit cognosci, tamen et in
scriniis ecclesiasticis expressa capitula continentur.
Epist. 77 ad Possessorem.LXXXVIll.CENSORES.Ex hac aulem approbatione
(nempe lnhocenfii
papse) hujusmodi liilerarum
de uno aul altero lan ».
ium errore loquentium, inv
ferre veltelotam D. Augustini
doctrinam de gralia
fuisse specialiter ab Jnnocentio
approbalam, est malitiose
simplicibus illudere,
et eruditorum palientia inlolerabiliier
abuti.S. ACGUSTINUS.Scripsimus eliam ad
bealae memorise papam
Innoceniium, prfeler conciiiorum
relationes, Iitie.r.is
familiares,ul) ide ipsa
causa aliquanto' diulius
egimus ; Ad oinnia ille nobis
rescripsit eodem modo
qub fas erat atque
oportebataposlolicae sedis
■antislitem. Epist. 106 ad
Paulinum.S. INNOCENTIUS papa. ~Librum sane, qui ejus (nempe Pelagii) esse diceretur,
iiobis a vestra charitate transmissum evolvimus,
in quo multa blasphemia, nihil quod placeret,
nihil quod non penitus displiceret a.quovis damnanduniaique
calcandum, cui similia, nisi qui ista scripserat,nemo
alter in mentem reciperetatqueseniiret.
Epitt. 96 ad Augusiinum. quw inciptl : Fraternilatis865 SUPPLEMEMENTUM AD UrERA S. AUGUSTINL 851vestrse lineas plenas fidei, totoque religionis calhblicse
vigore firmatas, etc.LXXXIX.CENSORES.Quam mulli sine ixllo
discrimine Auguslini auctoriiatem
admittebanl, qui
nunc audita limitaltone,
qutim ejus approbalioni
Cwteslinus apposuil, dum
audiunl aliquid ex Auguslino
proponi, quwrilant:
Estne hoc deillis profundioribusquwslionibu~s,quasnon necesse judicavil astruere,
quas in ancipili
opinimdi tibertale reliquit ?S. AUGUSTINUS.Sed mullum eum ista
fallil opinio. Longe aliter
se habent quscslioiiesislae,
quas esse practer fidera
arbitratiir,quam sunt illse
in quibus, salva fide qua
Christiani sumus , aut
ignoratur quod verum sit,
et sententia defihitiva suspenditur,
aut aliier quam
est, humana et iulirma
suspicione conjieilur,£ifr,
de Pec. orig., cap. 23.ECCLESIA LUGDUNELNSIS.Beatus papa.Coeleslinus de quibusdam profundioribus
quaeslionibus ip decretis suis posuit dicens de
eis, Quw sieut non audemus contemnere, ita non necesse
habemus astruere. Sit ergo inter nospia caulela
■et mpderatio, quatenus sanclis Patribus d.ebitus servelur
honor, et quolibet quis acquiescat modo ex
iilis sensibus qui de hac sentenlia ab eis posili sunt,
non judicemus esse haerelicum, Lib. de lenenda
verit. Scripl.yCap. 12, lom. ix Bibl. PP.XC.CENSORES.Sed neque verum est,
quod assumunl, Romqnos
episcoposapprobasseomnia
tanquam necessaria quw
Auguslinus in hisce qumstionibus.
docuisset. -Elrecilata
Ccelestini clausula
aiunt: Quibus verbis clare
significal esse aliquas profwidiotum
illarum quwttionum,
de quibus loquilur,
conclusiones ab Auguslino
tradilas , quw debenl
inter adiaphora computari:
'S. AUGCSTINUS.,Haec ergo quae istis, ut
dixi, duabus epistolis ilJorum
respondeo ad tuara
poiissimumdirigere sanctitaiem,
non tara discenda
quam examinanda,
et ubi forsilan aliquid
displicueril, emendanda
constitui. Postea : Ago
aulem gratias sincerissimae
in nos benevolenliae
luae, quod eas me latere
noluisti Jitteras inimicorum
graliae Dei, in quibus
reperisti nomen meura
caluinniose atque evidenlerexpressum. Lib. l ad Bonifacium papam ,
cap. 1.S. PROSPER.(Bonifacius papa) curn esset doctissimus, adversus
-libros laroen Pelagianorum B. Augusiiiii episcopi respbnsa
poscebat. Unde et venerabilis memorise pontifex
Ccelestinus , etc. Per huiic virum iritra Gallias
istisipsis, qni sanctae memoriac Augustini scripta
reprehenduni, maleloquentiae est adempta libertas.
Posiea, celebri illo Cwlestini de Auguslino elogio recilato,
exclamat : Contra istam clarissirase laudationis
tubam, contra istam sacratissimi testimonii dignitatem
audet quisquam malignae inlerpretationis murmur
emittere ? In fine libri contra Cotlalorem,cap. 43.XCI.CENSORES.Si cui tamen post tot
lestimonia obtcurus adhuc
videbilur. Augustini sensus,
exspectet tantitpet, brevi
ioqueiur Roma quid tenieS.AUGUSTINCS.Inde | etiam rescripta
venerunt. Causa - flnita
est,errorutinam aliquando
linialur 1 Serm. 2 dt
Verbi Aposwllj in finc {A rit Augustinus vel ientire
dtbuerit. -cum lilterw S. Innocenlii ■
papw adversut Pelagianos
Roma in Africam pervenitsent.IDEM.Imo noverint non solum Romanam Afficanamqne
Ecclesiam.sedetomnes mundi partes, unlversos promissionis
filios cum doctrina hujus viri (nempe Augustini) ,
sicut in tota fide, ita in gratise cbnfessione
congruere. Epist. ad Rufinum.
XCH.CENSORES.Augustinus, el qui ejus
de prwdestinatione senteniiqm
sequmlur, in prwdeslinationem
referunt, hunc
trahi, illum noii trahi, quia
JJ hic prwdestinalus fuerat,
ille non fuerat, itdque non
nmgis quwrendum esse,
quare hic trahatur,ille non
trahatur, quam dicere, cur
hic prwdeslinqtus fuerit,
ille non f« erit.''Ubi postea
arguunt sanctum Augustinum,
quod dixit trabi,
et praedestinari idem esse.S. AUGCSTDiUS.Ergo trahi a Patre ad
Christum, et audire ac
discere a Patre, ut veniat
aii Christum, nibil aliud
est quam donum accipere
a Patre, quo credat in
Cbristum. Neque enim
audientes Evangelium a
non audientibus, sed credentes
a non credentibus
discernebat, qui dicebat:
Nemo venit qd me, nisi
fuerit ei datum a Palre
meo ; Fides igilur et incboata
et perfecta Dei
donum est. Lib. dePrwdest.
sanctorum. can. 8.S. PRUDENTIUS.Quse verba tua, quam sint mendaciorum nebuliscaligata, ejusdem sanctissimi Patris Augustini verbiseluceat. Lib, de Prwdesl. conlra Erigen., cap. 8.XCIII.CENSOHES.C Certe probabilior el magis
expedila resporisio aliorum
est, hunb Irqhi, itlum
nontrahi, quia hic trahettlem
Deum sequi voluit,
ille noluit, quod ipse D.
Auguslinus fateri coactus
etl in lib. de Prwdestinatione
et gratia.s. AUGUSTINUS.Valderemota estasensibus
carnis haec schola,
in qua Paler auditur et
docet, ut veniaiur ad Filium.
Lib. i de Prwdest.
sancl., cap. 8. (At liber
de Praedestinationeetgrafia
non est Augusiini, et
conlrarium docet, ac illi
auctori imnonunt. ut natetcap. 1S, § Hic quicunque respondel.) S. THOMAS.Quare aulem in speciali trahat hunc, et illum nontrahal, non est ralio aliqua, nisi beneplacitum voluntalisdivinse ;unde dicit Auguslinus : < Quem trabit,et qnem non trahit, quafe illum trabat, et illumnon trahat,.no) i judicare, si non vis errare. i Com]) ment. ad cap. 6 Joan.XCIV.GENSORES.- Si nihil Ghristianw erudilioni
pastAugusliriumaccessetil,.
scholaslica theologia
penilas abjicienda forfit…S. AUGUSTINUS.• Pro magniludine sapientiae
vestrae res mirabiles
dicitis ! Lib. ni eonttaJul.,
cap.5.
xcv.
CENSORES.Augustini auctorhatem
inlerponenlibus resvonderi
polest, Ecclesiam in suis
filiit usque hodie crescere
in eruditione.S. ACGUSTINCS.Modo autem vos vestri
magislri esse poierilis.
Lib. n de Ordine, cap, 5.THOMAS VILLANOVANUS.Augustinus pfIttiug coepit catholicas veritates euu*865 ' VINDICLE AUGUSTINIANJE. 866cleare, digerere, dilucidare, distirtguere atque in
scbolasticam formam redigere, docens quid in quolibet
fidei niyslerio sentiendum, quid ad objecta respondendum
esset, unde ex Scripturis colligendus
locus ad roborandum. Denique, si quid de flde distincle
sentimus, aperte dicimus, audacter asserimuS,
id totum Augustino debemus. Conc. 1 de S.-Augustino.XCVI.CENSORES.Ex ipsiusmet Auguslini
et Pattum consilio hoc legilimum
ac ralioni conforme
lemperamenlum appono,
et errorem Pelagianorum
fugiens in Auguslini
excessus non incido.XCVII.CENSORES.Jam pridem e cal/iolicis
plurimi doctrina el pielale
laudabiles confessi sunt
sanctum Augustinum Pelagianismi
odio ita in conirariam
partem inclinasse,.
ut persmpe Calvino polius
quam Tridenlinis Palribvs
favere videatur.XGVHI.CENSORES.Vel denique si aliquol
locis plus intendil Auguslinus,
applicandus illis erit,
quod in eo nolarunl plures
el graves doctores catholici,
excessisse interdum
wstu dtsputdttonis abreplum,
et in odium hwresis,
quam impugnabat, ad contrarium
exlremum inclinasse.XCIX.CENSORES.Vt sit nimia qumdam
severilas et iniqua vexalio,
quw mediurn illud in quo
veritas sedel transgredi jubet,
si prweal Auguslinus.S. AUGUSTINUS.Ecce unde sc putant
haeretici novi Manichaeoruro
nomine objeclo vim
subterfugere veritalis, sed
non subterfugiunf, insequitur
quippe illa, etsimnl
Manichaeos Pelagianosque
subvertit. Poslea:
Quod dicimus legem sanctam,
juslam et bonam
non justificandis impiis,
sed convincendis superbis
praevaricationis gratia posilam,
et conira Manichaeos
est, quia secundum
Apostolum faudatur, et
conlra Pelagianos, quia,
secundum Apostolum, nemo
ex lege jusiificatur,
et ideo justincandis eis
quos littera occidit, id est
quos lex bona praecipiens
prsevartcalione rebs facit,
Spiritus gratise gratis opilulatur.
Itein „• Quod arbitrium
sui in raalum Jiberum
dicimus, ad agenduni
bonum gratia Dei
esse liberauduiii, conira
Pelagianos est ; quod aulem
dicimus ab illo exortum,
quod anlea non erat
n.ialum,contraMaiiichseos
cst, elc. Utrosque igitur
calholica lides, sicut et
caeteros hacreticos adversarios
invenit, utrosque
divinorum testimbniorum
auctoritate et luce veritatis
convinck. Lib. ni contta
duas epist. Pelag., in
fine cap. 9.S. COELESTINUS.Mirifice prius laudato sancto Augustino, addit :
< Quia nonnulli qui calholico nomine gloriantur, in
damnalis aulero hsereiicoruro sensibus seu pravitate
sive imperitia demorantes, piissimis dispulatoribus
obviare praesumunt, el cum Pelagium atque Ccele<
stium analhemaiizare non dubitent, magistris taraen
, nostris, tanquam necessarium modum excesserint,
obloquunlur, > etc. Epist. ad epitcopos Galliw,cap.Z,
ut ctntores ipsitradunt.~ C.CENSORES.Respondeo duplicilerinlelligi
posse B. Augustinum
uliosque Paires interdum
excessive locutos esse:
primoscienter, et contraS. AUGUSTINUS.Non esl ita, ut loqueris.quicunqueista
dixisli,
non est ila, multum falleris,
vel fallere medilaris,
Lib. H deNupt. et conAmentem snam, asserendo
aliquid a veritaie alienum,
quod est menliri, id esl,
conlra menlem ire ; secundo
nescienter, et loquendo
quidem ul senliebant, sed
wsiu disputationis et vehetnenlia
spirilus ad alterum
exlremum interdum declinantes
inlellcctu mque ac
verbis, quod non esl meniiri,
sed falli et dicere falsum
sinemendacio. Secundum
contigisse Auguslino
et aliis non solum affirmant
auctores citali, sed et
plnres alii.cup., cap. 5. Olijecerat
enim Julianus Augusiinuro,
cum lohgius a Pelagianodogmate
recedere
vellet, ad Manichseos accedere,
< instar ferarum,
quaecircumdanlur pinnis,
ut cogantur in retia, qnibus
quoniam deest ralio
in verum exitium vana
formidineconlrudunlur.t
Cui Auguslinus : < Agnosce
igilur in luo dogmate
nomen tuum, et catholicis,
a quibtis confutaris,
desineobjicere etdogma et
nomen alienura. Nam veritas
utrosque redarguit,
et Manichseos et vos > lb.B S. [PROSPER.Multi, inquis, tingula hwc credentes, ac juslo amplius
asserentes variis sibique conlrariis sunl erroribus
involuti. Placet igitur tibi cum haereticis catholicos,. cum victis dartmare victores, et eos erroris noia adurere,
qui errorem ab Ecclesia depulerunt. Lib. contra
Collalorem, cap. 10. Hinc d.icebal magnus ille theologus
Gregorius Ariminensis, abliinc 300 ei amplius
annis supremus Augustinianse reipublicse moderator :
< Qua potestate dicunt Augustinum hic non pfoprie
etvere, sed excessive locutum , dicetalius simililer
in aliis regulis per Augustinum positis fuisse locutum
excessive et non ut sonant illas esse tenendas ;
sed sic dicendo non est dubium intuenti diligenter
quod in multos quis Jaberetur errores. > 2. SentenCliarum, disl. 33, quwsl. 3.CI.CENS0RE3.Ita smpe in libris Retractationum
se purgal
Augustinus , quod olim.
contra Manichwos (qui dicebant
omnia bona a Deo
bono, omnia mala a Deo
malo quasi falo, non autem
Jibere ab liomine
fieri) scribens, Ua libernm
arbilrium prwdicaril, ut
graliwoblitus essevidealur ;
contra posiea, orlo Pelagio
hoste gratim , ita graliam
txtollit, ul tiberum arbitrium
deprimere censeaj) tur.S. ACGUSTINUS.- Quamvis et in his Iibris
nui non conlra illos
omnino (nempe Pelagianos) ,
quippe illi nondum
erant, sed contra Manichaeos
conscripli sunt de
libero arbitrio , non omni
modo de ista Dei gratia
relicuimus, quam nefanda
impietate conantur auferre
: diximus quippe, etc.
(et eairi in rem pluribus
testimoniis aliatis concludil:
) Ecce quam longe
antequam Pelagiana haercsis
exslitisset, sic disputavimus,
velul jam contraillos dispularemus. Lib. i Relraci., cap. 9.
S. PROSPER.
Sed videant quombdo se a dedecore istius exuant
falsitatis qui possunt,tam iuepta corifingere, si hi
quorum abutunlur auribus, aliquantulum diligeniiae
ad cognoscenda ea qute prsestantissimus minister
gratiaj (Augustinus) dispulavit, intenderint. Licet
omnem istius inquisitionis moram ipsi qui hsec loquuntur
praevenire deberent, proferendo atque explicando
libros, ullamve eorum paniculam demonstrando,
quam per dubium saltem inlellectum tali
intcrpretationi obnoxiam vir sanctus ediderit. Epist,
ad Rufinum • < .-n ,.•86 » SUPPLEMENTUM AD OPERA S, AUGUSTINI. 868CILCENSORES,Annon hoc ipsttm est
quod Molitiq concedit,
quodque ab eo superbe di'ctum
exaggetati consuevit
ab advetsariis’, faiionem
hanc iuendw libeftatis non
tuisse dalam el exvtariatatriab Auguslinb contra Pelagidnos disputariletS. AUGUSTINUS.Crtde tibi dupbifs pfib »
ribus libfis Sie me respPndisse
Sfbitfof, ut a
nullo amplius requiratUfi
Lib. v coriira Jui. Pelagianutri,
cap. 1.S. GELASIUS papa.
Osi studereiit adversus eos (nempePelagianOs) 
majoruin nostrorum Iibros, respohsaqueCOgnoscefe,
illis omnibus modis cerneretur niliil esse prorsus
qttod ab isiis fuerit ventilatum et ab illis magnifica
veriiate contritum, sicque de cunctis eorum nequitiis
refutandis fideles quoque viderentur inslructi, ut
nihil amplius- quaereretur. Epist. ad Honorium episcopum
conira Pelagiunos.CHI.CENSORES.Nulli Pairum prqmissa
fuit infallibiiilas,et singuii
fere iri quibusdam erraverunT,
ut Cypfianus iri rebaptiaandis
"hwreticis, Hieronumus
in atigud vatieDanieiii rejiciendd, etc, eluiplura dicamus spetidtim
deAuguslino.S. ACGUSTINUS.Quod dixi mihi objice,
ut pUfgetn. Lib: iv contra
Jul.i capt 1. Naih ttta roe
non lerret velut lingua
censoris. Li.b, m,cap. 21.S. PROSPER.
Doclrinam quam sanctse memoriae Augustinus episcoptts
cohtra Pelagianos inimicos gfatise Christi et
liberi arbiirii deepmptores per multos annos apostolice
asseruit Jitterisque mandavit, quibusdara visiim
estautnon intelligendo, aut inielligi eam nolendo
reprehendere, et hoc quasi compendium cognitionis
his qui judicio eornm ducebaritnr aiferre, ul quaa in
libris praedicti .yiri damriabilia repbrisse jaclabaht,
brevjum’ capituloirum indiculis publlcarent ; taiiqile
conimento et detcslationem ejus quem. impeterent
obtirierenf, el ab his quse infamassenl curam exterriti
lectprisaverterent.Pwjfat.resp. dd capitula Gallorum.•CIV.• CENSORIS.Sensit ille (neinpe Auguslinus) 
mundum in jnslanli
credtum fuisse "(lib.
iv-deG.en. adJiu., a cap.
21 usque ad- flnem libri,
et lib, v, capir-1 et seq.) ,
quod non convenit cum
scriplis a Moyse cap. 1
Geneseos, ut ostendunl ac.curatiores
tlieologi,.specidlimque
Suarez, Molfna ,
MqriinOti, conmhtiiterque
rejicitur a. doctoribus caihplicit.S. AUGUSflNUS.0 yita pauperum Deus
meus, in cujus siiiu non
eslcoiitradiciio, plue mihi
mitigationes in cor,.ut
palienter tales feram, qui
non mihi Iioc dicunt quia
divini sunt, et in corde
fararili tui viderunl quod
dicunt, sed quia superbi
sunt, neenoyeruntMoysis
sententiani, sed aiiiant
suatn, non quia vera est,
sed quia sua est. Lib. xa
Confess., cap. 25.S. THOMAS,Sed prior AuguStini opinio (de ; creatione mundi
in instanti) : est rationabilior, et magis ab irrisione
infidelinm sacraih Scripiurani defendenst qpod valde
observandum docet Augustinussuper-Geri., lib. i,ut
sic Scripturae exponantur, quod ab infidelibus nonA irrideanlur, et hsec opinio pliis mihi placet. 2 Senteniiarum,
dist. 12, q. 1, art. % in fine corporis.
Cv.
CENSORES.Sensit.etiam angelos el
dwmones esse corporeos
(in’ psai. txxxV et CXLV, et
epist. 115) aliis in locis ,
ubi affirmat aut supponit
habere rorpora quwdam
subtiliora.S. AUGUSTINUS.. Adhserebunt ergo , si
eis httfla surit corpora ,
spiritus daemonnm, iino
-spiritu.s daemones, licet
incorporei corporcis ignibus
cruciandi.£i'6. xxi de
Civit. Dei, cav. 10.IDEM.
Augustinus JoquitUriion asserendo, sed opinione
Platonicorum utens, qui ponebant esse quaedam aniinaiia
aerea, quse daemones noininabant. Pari.i,
quwst.Si., arl. i,,ad 1.
B CVI.CENSOBES.Item dubitavii num sol
\t luna, dliaque siderd quw
iculis conspicimus, sint
. mimala. -S. AcGusiiMJS.
De sole ei luna talia
dicta sunt tanquam sentiant,
et ideo tblerent vanos
. adoratores suos ,
quamvis verba ibi accipipossmt ab animali ad inamroale translata, modo locuiionis
qui. vocatur Grsece metaphora. Lib. n Retracl.,
cap. 7. 'S. THOMAS.
Siriiiliter eliarti apud doctores fldei fuit circa hoc
divefsa ppinio. Origenes enim posuit corpora coelestia
-animata. Hieronymus etiam idem sentire videlur
expOnens illud Ecclfesiastici primo : Luslrans omriiq,
etc. Basilius vero et Damascenus asserunt corpora
ccelesiianon esse animaia. Augustinus vero sub
■C dubio dereliquit, neutram in partem declinans, ut
patel ex ii de Gen. ad litt., etin EnChiridio. Parl. i,
quwst. 70, arl. 3.CVII.CENSORES.Dubitavit eliairi de origirie
animarum, utrum
creentur de novo, quod ceriissimum
esl, an ex Adam
propageniur,ut vitlere est
epist. 29 ad Hieronyriium,
et epist. lST,et in tibro de
Oiigine dnimm.s. AUGUSTINUS.Proinde ignorantiam
mearode origine animarum
te corripientem atqne
objurgantem non molesle
fenem, imo insuper et
gratias magnas agerero,
si eam mihi non solum
duris percuteres convieiis,
sed, veris eliaru e'xcutefesdiClh. Lib. iv de Orig. anim., cap. 3.S. FULGENTIUS.Cujus qusesiionis t(de origine animae) beatus Auj\gttslinus profunditatem sibi imperscrutabilem cernensjiullamvoluit hujus rei definitam proferresententiam,jncongruum prorsus exislimans aliqui.d af,firmaresine dubitaiione vplle, quod alter posset confrariaresponsiohe convellere. Cujus tam in decimolibro.de Genesi ad-litleram, quam in libris ad Vin-centiumViclorem de Orjgine animae, nec non inlibro pfimo exduobus quos ad sanctum Hieronymumscripsit, in tribus quoque epistojis quas ad Qptatumepiscopum de liac qusestione composuit,disputationerefulget nou minus copiosa quam profunda, et eomagis landabili ;quia congiua iemiierie rooderata.Ubi quidquid ingenii aCiimine, quidquid raliocinatioriisordine, quidquid auctoritatis poridere inquirendumdiscutiendumque conspexit, efinquisivitsin-869 ViNDICI^ AUGUSTINIANJE. 870guJanter et discussit, consensum tamen ab utraque
definitione continuit, ne laborem tantae dispulalionis
inaniler sosciperet, quem cujuslibet sententise temffraria
delinitio vacuaret. Lib. ni de Veril. pfmdest. ei
grat.,cap. 18. Quanto ergo meiius ab bujus quaestio*
nis certamine lemperamus, in qua nos inaniter laborare
cognoscimus ? prsesertim,' quia quod a sanclis
viris majoribus noslris videmus minime defraitum,
oportet nos tanto cautius atque temperaniius quaerere,
quanto ad ejus finem illos praeclaros viros cernimus
minime pervenisse. Cap. 20.CVIH.CENSORES.Perperam quoque exponil
idquodailAposlolns ad
Romanos, cap.xiv, vers.
23 : Omne quod non est
ex fide peccalum esf, quasi
velit dicere Aposlolus
omnia opera infidelium esse
peccata, el sine vera fide
nullum posse fieti bonum
opus.Cum tamenibisermo
sit de eo quod non fit ex
dictamine conscientim judicanlis
bona fide licitum esse
id quod fil, ut ex \exiu
ipso liquet, et communis
inlerpretalio doctorum coniradicit
Augustino, qui
eiiam atiquotlocis, utalibi
nolavimus, videiur hanc
suam assertionem reslringere
ad bonuni opus utile
vilw mlernm consequendw,etc. Vlfumque lamen a vero terisu Apostoh loco
citatp plane alienum est.S. AUGUSTINCS.Testiroonium illud,quod
ex Apostolo posui: Omne
quo.d non est ex fide peccalum
esl, sicut libi visum
est accepisti, et exposuisti
non ut sapit.sed ut sapis.
De cibis eriim Apostolus
loquebatur ; verum cum
dixisset, Qui aulem discernit
si manducavetil ,
damnalus’ esl, quia non ex
fide, hanc peccaii speciem
de qua agebat, generali
voluit probare senlealia,
mox inferens : Omne eniin
quod non esl ex fide peccatum
est. Lib. lv conl.
Jul., cap. 3V Omne enim,
velis nolis, quod non est
e.v fide, peccatum esi, Iufra,
ibid.BONIFACIUS II papa.
Illos autem qui, prsecedente fide, caetera, sicut indicas,
volunt gratiae deputare, sua professione conslringimus,
ut multP magis dono gratiae etiara fidem
cogantur ascribere, prseter quam nihil est boni, quod
secundum Deum quilibet valeat operari, sicut B.
Apostolus dicit : Omne quod exfi.de non esl, peecalum
esi. Quod cum ita sit, aut nullum bonum gratise deputabunt,
si ei fidem subtrahere moliunlur, aut si
quod bonum Csse dicunt de gratia, ipsa necessario
fides erit gratise deputanda. Epist. ad S. Cmsariuin
Aretqlensem.GIX.CENSORES.Norunt etiam quicunque
in ejus lectione vetsatisunl,
non adeo felicem in indagando
tiiteraii sensu Scripturxe
inlerduni fuisse. Ex
quo tamen polissime argumenlandum
est, lohgeque
illi in hac parte prwfereridum
esse Hieromjmum et
Clirysoslomum.S. AUGUSTINUS.Cum his autem qui
cuncta illa quae vera sunt,
falsa esse non dicuni, horrorantes,
et in culrriine
sequendae auctof i latis ripbisciini
constituerites IIIam
per sanctum Moseri
editam sanctam Scripturam
fuam, et tamen npbis
aliquid ContraUicunt, ita
loquor : Tu esto, Deus.nosierarbiler mter confessiones meas et contradictiones
eornrii. Lib. xn Confess. cap. 16. -SANCTI PATRES.Hieronymus epistola30 ad Auguslinum ait: < Certequiuquiddici potuit, etsublimi ingenio de Scripturarumsanctarum hauriri fonlibus, a te positum atqueA dissefium est. > Sanclus Prudenlius, in epislola ad
Hincmarum et Pardiilum : t Hoc primum’ vestram
sinceritatem monens, ut doctrinam beatissiirii Patris
Augustini omniura absque ulla dubietate Undecunque
doclissimi, sanctarum Scripturarum auctoritali
in omnibus concprdissimam ; qujppe nujlus doctorum
abstrusa earum scrupulosius rimatus diligenlius exquisierit,
verius invenerit, veracius prbtulerit, luculentius
enodaverit, fidelius tenuerit, robustius defenderit,
effusius disseminaverit, > etc. Rhemigius Anlisiodorensis
in 2 ad Corinth. : < Sicut sol excedit in
lumine omnes planelas, ila Auguslinus omnes excessit
in exponehdis sacris ; Scripturis. > Hugo de
Sancto Victore, serm. 25 : < Inde et de ipso in hac
ejus solemnitate canimiis, quod prophelarum et aposBtolorum plenus spiritu, quse praedixerunt myslica,
fecit nobis pervia, posl quos secunda dispensandi
verbi Dei primus refulsit gratia, > etc.cx.' '•'CENSORES.Durius qtwque loquilur
pluribus locis de veritate
corporis Christi in Eucliarislia,
ut supra indicavimus,
qua de causa suutri
plane illum esse gloriantur,
sed falso Calvinistw,
el eminenlissimus doclrina
mque ac dignitate cardinatis
Perronius in libro singulari
cui litutus est, Relutalio
objectionum ex D.
Augustino contra S. Eu'
Ci charistiae Sacramenlum,
cap. 1, ipso inilio. Idcirco
vocat sanctum Augustinum
mqgnum prwtensum Sacramentariorumpatronum.S. ACGUSTINUS.Admonet me plane^ ac
mibi jubetfuavissimo imperio
Jex Christi, hoc est
charitas, ut cum aliquid
falsi in libris meis me sensisse
homines puiant ,
quod ego non sensi, atque
idipsum falsum alteri
displicei, ahefi placef,
malim me reprehendi a
feprehensore falsitatis ,
quam ab ejus laudatore
laudari, Ab i !lo enim
quamvis ego non recte,
qui hoc non senseriqa. error,
lamen ipse recle vituperatur,
Ab boc autem
nec ego recte laudor, a
quo existimor id sensisse,quod vituperat veritas, nee ipsa sententia quam viluperat
veritas. Lib. i de Trin,, cap. 3.GUITMUNDUS episcopuS.
Qoid hic Umbratici respondebunt ? Ubi in tanta luce
lucifugse nostri ninbram pafabiint ? Ecce Augustini
manifestissima documenta recitantiir, nifiil in eis
scrupulosum, nihil ambiguum ; aut de his se explicent,
aut Augustinum nobis objicere desistarit.

3> CXl.
Lib. III de Veritate Eucharistiw, contra Berengarhm,
tomo XI Bibl. PP.CENSORES.Item lib. i de peccai.
Merit.et remiss., cup. 20,
et lib. de Prwdesl. sanclofum,
cap. 13, et lib.i. n
Oper. imperf. conl. Jul.,
cap. 29 ■, docere videiur
saeramentum Eucharistiw
non tninus esse necessarium
parvulis ad salulem
quam baptismum, neque
minus ad eos pertinere
quod dicilur J.oan. vi,.
vers. S4 : Amen, amcn
dico vobis, nisi manducaverilis
carnem Filii hominis,
et biberitis ejus sanS.AUGUSTINUS.Sancto Innocentip yide
quid respondeas, qiii riihil
aliud de liac re sapit,
qttam quod isti, in quorura
te convenlum, si tamen
prodest aliquid, te
introduxi. Cum bis etiam
ipse considet, elsi posterior.
lempore, prior
loco, etc. Qui denique
parvulos definivil , nisi
manducaveriotcarnemFilii
hominis, vitara prorsus
liabere, nort posse. Huic
responde, imP ipsi Domino,
cuiiis ille aniisles871 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 872guinem, non habebitisvi- usus est testimonio. Lib.i
tam in vobis, quam islud cont. JuL, cap. 4.
Joari. III , vets. 6 : Nisiquis renatus fuerit ex aqua et Spifitu sancto non
potest introire in regnum Dei.' •S. INNOCENTIUS papa.
Illud vero qubd eos (Pelagium ac Cceleslium) vestra
jfrafernilas asseril pfaedicare pafvulosaeternae
vitae praemiis eiiam sine baptismatis gratia posse donarj,
perfatuum est. Nisi enim manducaverint carnem
Filii hominis, el biberint sanguinem ejus, non
habebunt vitam in semelipsis ; qui autem lianc eis
sine regeheratione defendunl, videntuf nvihi ipsum
baptisnuim velle cassare, cum prafdicant eos habere
quod in eos creditur non nisi baptismate conferenduni.
Episi. ad Patres Mitevildnw syriodi, apud Augusl.
ep. 93. ~ ' ) " S. GELASIUS papa.Ut providenlia Dei omnes Pelagianorum nequitias
amputaret, non solum diclum est: Qui non fuerit
renalus ex aqua et Spirilu sanclo non inlrabit in regnum
cwlorum, sed etiam pariter diclum es.t: Qui
iwn manducaverit carnem Filii hominis, et biberit ejus
mnguinem, non habebit vitam in semetipso. De vita
aulem aelerna hoc dictura nullus addubitatj quoniam
multi non manducantes hoc sacranienlum vitam habere
.videanlur prsesenlem. Episl. ad episcopos Piceni.-■.■■■-< CXII.CINSORES.Indeque disputans contrd
Pelagianos probat infantes
sine Eucharisliw
sumptione non posse vilam
wternam consecfuf, quam
sumplionem dislinguii a
baplisrrio, qudsi velil debere
infanles necessario
esse reipsa et distincte'
utriusque sacramentiparriicipes baplisini el Eucharistiw,
uivilam wternam
pblineant. Sic enim loquitur
cap.illo 20, lib. i, de
pec. Merit. : Auferalur
efgo jam dubitatio, eic.
Quw verba sunt adeo tnanifesta,
ut dijficillime patianiur
benignam inierpretationem,qua
pleriquetheologorum
Augustinum ab
errdre excusare conantur ;
error enim esliioialus et
damnatus sub qnalherriate
'aconiitio Trideriiino.s. AUGUSTINUS,Nihil hic de nostro af- .
feram.us, ipsum Apbsto-'(
lum item.audiamus. Cum
ergo de isto sacramento
loqueretur ail : UnUspanis,
unum corpus multi
sumus. Intelligite, et gaudete,'uniias,
pietas, Veritas,
cbarilas, unus panis,
unum corpus multi suIIUIS ;
recolite enim quia
panis non fltde uho grano,
sed de muliis. Quando
ergo exorcizabaniini, quasi
molebaniini ;' quando
baptizatieslis, qnasi conspersi
estis ; quando spiritiis
sanctilicationem accepistis,
quasi cocti eslis ;
estote quod videtis et &ccipite
quod estis, etC. « 
Serm. ad infantes ante v
altare.S. FULGENTIUS.Beatus quoque Augustinus de hac re sermonera
fecit admodum luculenlum, et aptuin sediflcationi et
instructioni lidelium. (Et lolo sermonc recilato, in
qub verba proxime recensita, legunliir,) Arbitror,
. ait,: sancte .lfater, disputaiionem nostram praeclari
docloris Augustini sermone firmatam, nec quidquam
esse ajiqualeiius ambigendum^ turic unumquemque
lidelium corporis sanguinisque Dominici parlicipem
lieri, quando in baptismate membrum corpbris ClirilA sliefflcitur,.nec alienari ab eo panis caacisque consortio,etiamsi antequam panem illum comedat et( calicem hibat, de hoc saeculo in unitate corporisChristi constilutus abscedal. Resp. ad quwst. deBaplismoJEtliiopis. .CONCILIUM TRIDENTINUM.
Neque ideo tamen damnanda est antiquitas, si etim
niorem (nempe dandi Eucharistiam parvulis) in quibusdam
locis aliquando servavit ; ut enim sanctissimi
illi Patres sui facli probabilem causam pro illius
temporis ratione habuerunt, iia cerle eos nulla
salulis necessitate id fecisse sine controversia credendum
est. Sess. 21, cap. 4.
CXIII.. CENSPRES.'_ Prwlerea, lib. n cont.. JuL, cap. 10, docet cbgitaliones
morosas, sive deleclatibnes
voluntarias de
rebus venereis esse dunlaxal
peccalum veriiale,
mpcio absil consensus in
opiis, seu maiatri desiderium,
vel illius vericulum.Qum doclrina ab oriinibus calholicis jampridem rejicitur,
nec sine scandalo a quoquam obtruderelur.S. AUGUSTINUS.Unura igitur genus est
probatissimum, ef quasi
purgatissimum , cum et
bona scripta sunt, et in
bonara partein accipiunlur
a legenlibus. £ilb. de
Ulilil, cred. ad Honoraluin,
cap. S.S. AUGUSTINUS. .Ita dici potest in homine uno, si delectalionibus
illicitis, a qtiibus se conlinuo deberet avertere cogilatio,
Jibenter sola pascatur ; nec facienda decernantur
mala, sed tantum suaviler, in rccordatione teneantur,
quasi mulierem sine viro posse damnari:
absit hoc credere ! baec quippe una persona est,
C untts liomo est, totusque damnabitur, nisi hsec, quse
sine voluntate operandi, sed tamen cum voluntate
animum talibus oblcciandi, solius cogUationis sentiuntur
esse peccata, per mediaioris gratiam remittantur.
£ifr. XII de Trinil., cap. 12.
CXIV.OENS0RES\
Certe cum eadem siljudiciorum
et affectuumalea,
et Augustinus tanla conlentione
pugnel conlra Pelagianos,
_ul oblineal nullum
esse qunnlumvis sanclum,
cui non sit opus dicere,
Diiiiitte nobis debita
nostra ob quoiidianos
voluntatis lapsus, ne_
scio quid Baiqnis in men"
lemveneril, ut Augusdniani
viderf veliiil,. cum tanlo
nisu petsuadere conantur
eise aliquos {nempe Augustinum) 
qui judicio nunquam
labanlur.S. AUGUSTINUS.Neque enim negare debeo,
sicut in ipsis moribus,
ita multa esse in tam
niultis opusculis meis,
quae possint justo judicio
et nulla temeritaie culpafi.
Ex quibus si aliena
reprehenderes, illic et iibi
forlassis ostenderem,
qualem te esse, in quibus
non perperam reprebenderes,
vellem, meque tibi
juniori inajor, |et praepositus
subdito correcliouis
exemplum quanto humilius,
tanto salubrius exhiberem.
Sed ea in me reprehendisti,
quae non cor-'rigere humijitas, sed partim fateri, partim defendere
.veritas.eog.il’. Lib.w de Orig. anitnw, cap. 1.B. JORDANUS de Saxonia.
Ipse tamen postea (Auguslinus) tarn ab erroribus
intelleclus, quam a corruptione affeclus per actuui
bierarchicum purgalus fuit. Serm. 138. SanctusThomas
Villanovanus ait: < Hsec igitur Augustini tam
profunda bumilitas apud Deum et homines sapienlia873 VINDiCI^E AUGUSTINIANjE. 874et intellectu illum sublimiter exaltavil, quoniam Deussuperbis resislit, humilibus autem dat gratiam (Jacob.IV, 6). Unde potest de illo intelligi prophelae valicinium,Dedit abyssus vocem suam altiludinem phantasim(Habac. m, 70).. Abyssus, inquaro, humililalisAugustinus vocem doctrinae suae populis dedit, propterpbantasiae suae, id est ingenii altitudinem, quampropter humilitatem conlulit illi Deus. > Conc. 2 deS. Auquslino.CXV.CENSORES.
Conslat ergo exemplo
sancli Bernardi tales esse
quas dixeral duas columnas,
ut non sil necessario
timendum, si quis ita divellatur
ab Auguslino, ut
iamen innitatur Ambrosio,
eliamin iis aumconlra PeiagianosAugustinus dispulavit, elc.S. AUGUSTINUS.Quid ergo, quo me ab
illo in hac causa separandum
putas’ ! Postea:
Ergo ille noster an vester
sit, et vos videlis. Lib. iv
cont. Jul., Oper. imperf,,
cap. 119.S. BERNARDUS.
Ab his ergo duabus columnis (Auguslinum loquor
et Ambrosium) , crede mihi, difficile avellor ; cum
his, inquam, me aut errare aut sapere fateor. Epist.
77 ad Hug. de S. Victore.CXVI.CENSORES.
Quid igitur mirum si
vir, alioqui doctissimus et
sanciisstmws(Augustinus) ,
difficullate rei oppressus,
niltil aliud invenerit in quo
tssentiam originalis peccali
conslitueret ?S. AUGUSTINUS.Hominem tuo judicio
doctissimum et periiissimum
non dubitasti reprehendere.
Ego autem et
me doctissimum ac peritissimum
tiescio, imo vero
me non esse certissime
scio. Lib. IV de Orig. anitnm,
inilio.R. JORDANUS DE SAXONIA.
Quanlum ad dictorum sufficienliam, quia nihil
deest in libris Augustini quod pertinet ad scientiam
Iegis divinae ; unde dicit Volusianus, scribens ad Augustinura
: < Utcunque in aliis sacerdotibas toleraiur
inscitia, sed cum ad antistitem Augustinum veuiiur,
legi Dei deest quidquid Augustinum contigerit ignorare.
> Serm. 148,CXVII.CENSORES.Nempe jam nos docuit
Gerson et Abulensis quo
perlineal hmc approbatio ;
non enim eo ut intelligamus
Augusiinum nullis esse
humanis defeclibus obnoxium,
sed rarioribus el
levioribus.S. AUGUSTINUS.Senti de Augustino
quidquid libet, sola me in
oculis Dei conscientia
non accuset. Quod enim
ait Apostolus: Mihi minimum
esl ul a vobis judicer,
aul ab humano die. Lib.
conl.Secundiuum,cap. 1.ARNOBIUS JUNIOR.Sjjrapion dixil: < Testor Deum quia sollicitudini
meae universa ambiguilate eliminas, si de his ejus
(scilicet Augustini) mihi definila proferas, et de omnibus
quae transacia sunt evidentia ejus afferas documenta ;
fateor enim me ejus asserliones ita probatas
habere, ut se ipsum ore suo baereticum delegat,
qui Augustinum putaverit in aliquo reprehendendum
eluquio. > Arnobius dixit : < Meo sensu loculus
es, nam ea quse ejus nunc profero, ac si sacralissima
apostolorum scripta sic credo, et leneo, et dcfendo.
> Tomo V Bibl. PP., part. m.
PATROL. XLVII.A CXVIII.CENSORES.Sensil Auguslinus mun~
dum in insianli crealum
fuisse, quod non convenit
cum scriptis a Moyse, etc.CXIX.CENSORES.Conlrariam Auguslino
sentenliam non modo probabiliorem
judico, sed certw
et indubitalm veritalis.B CXX.CENSORES.Explicatio- hwc censetur
ab omnibus improbabilis,
nec ego dubito quin si,Augustinum
non haberet patronum,
rnanifeste damnata
fuisset, ut hmrelka.CXXI.CENSORES.Contrarium docent omnes
alii Patres, idque omnino
evincit simptex et
liistorialisnarratto Moysis ;
quare jam erroneum est di ;_ cere omnia uno die esse'-• creata.S. AUGUSTINUS.Nemo jam moleslus sitdicendo mihi, non hocsensit Moyses quod tu dicis,sed hoc sensit quodego dico. Si enim mihidiceret, Unde scis hocsensisse Moysem quod debis verbis ejus eloqueris,aequo animo ferre deberemet responderem forlassequae superius respondi,vel aliquanto uberior,si essem durior. Lib.xii Confess., cap. 24. Uludautem, quod conlendunt,non hoc sensisse Mosenquod ego dico, sed qnodipsi dicunt, nolo , nonamo, quia et si ita est,lamen isla temeritas nonscientiae, sed audacia ?. est,nec visus, sed lyphus eampeperit. Cap. 23. I(a cumalius dixerit, Hoc sensitquod ego, et alius, Irrioiilud quod ego, religiosiusme arbilror dicere, Cur .non utrumque potius, siulrumque verum est ? elsi quid tertium, et si quidquartum, et si quid omninoaliud verum quispiamin his verbis videt,cur noii illa omnia vidissecredalur, per quem unus. Deussacras liiteras veraet diversa visuris mullorumsensibus lemperavit.Cap. 31.PATRES et DOCTORES.Cassibdorus : < De iisdem pfincipiis sanclus qupque
Augustinus, disertus atque cautissimus disputator,
duodecim volttmina conscripsit, quse •doctrinarum
pene omnium deeore vestivit, haecqiie vocavit
de Genesi ad litteram, qui quaravis de eadera retraclaverit,
qua beatus Basilius, et sanctus Arabrosius
celeberrima laude fulserunt, tamen, quod post disertos
viros minime conlingere solet, opus suum longe
in aliam summitalem, Domino largienie, produxit. >
Lib. i Divin. Institul., cap. 22. Sanctus Thomas :
< Haec opinio (nempe Augustini de.simultanea reD
rura creatione) plus mihi placet. > 2 Sent., dist. 12,
q. i,art. 2. B. Albertus magnus : < Sine prsejudicio
sententise melioris videtur Augustino conseiiliendum,
> etc. < Dicendum ergo quod per distinclioneni
quam pouit Moyses intelligitur distinctio rerum secundum
naturse principia ; et non distinctio temporum.
> Part. I Summw qumst. 12, de qualuor cowvis.
^Egidius, part. i Hexameron, cap. 28 : < Non aulem
ista dicimus, ut improbeinus opinionem Augustini,
quae est valde subtilis, nou solemnis. > Dionysius
Carthusianus : < (Augustinus) excogitavit quamdam
exposilionem.subtilerii, per quam defendit Scriptu
ram ab irrisione hujusmodi, et tamen salvavit Scripturse
et fidei veritalem. > In cap. i Genes., art. 5.28•75 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSIINL 876CXXIICENSORES.:, Augustinus verb. ctarius
Durdnddastipularividetur
clMn: diijM ptictaii riulib
inddo Deo agenli iribuil,seS sbtittn nUriiano urbilrio , etc, id quod clarius osietidWty ;
tiilPerfebi.jusliliw, ratiocindt. 4, ubisic
qM<Bfit:'QttMest’p'eccatum, actusne, an res ? Si res
hsilhc. "' 'S. AUGUSTINUS.Redde verba mea, et
variescet caltimnia tua.
£ift.iv. bbnt. Jul., cap. 8.S. PROSPER.
Stupeo sanclitatem vestram objectionem calumnianiiiim
a persona defensoris gratise non potuisse
discefnefe , ei vefba obtrectantium ei ipsi qui obtrectatoribus
suis respondet aptasse. Ad dub. 10
Genuensium contrd S. Augustinum.
CXXIH.CENSDRES.Petimixi ergo a Baianis
quanii faciendd sii Auguiiirii
doctrina dieenfis fallibilem
esse scripioris non
carionici auctoritdlem, el
haric esse iilius differeriiiam
d canonicO, quod Sirie peccato
vei injuria cujusquam
suspetta esse qudridbque
pbssii. Si negani esse probdridam
fiderii, fallunl,
et posilos a se terminos.
pririii transgrediuriiur,
Augttslinum deserendo.
Si probandam falentur ,
cutn negare non possint
quiri Auguslinus sit inlra
nuriierum attctorum nOn
canonicorum, restat ut
fateantur sine peccalo vel
injuria cujusquarii dubidrii
aliquando videri posse illius
auclotildieni aique
seritenliam. Essel autem
ridiculus qui. ea quw ille
dicii de fqllibilitale scriptoris
hon caribnici iriteliigerida
dicerefcum cxceptibne
ipsius Augustini.s. AUGCSTINUS,Sane cum in omnibus
litteris meis non solum
pium lectorem , sed
etiam liberum correcibrem
desiderem, niulto
maxime in bis ubi ipsa
magnitudo quaestionis
utiuam . tam mullos inventores
habere posset,
quam multos contradiclores
habet ; verumtamen,
sicrit lectorem
meum uolo mihi esse dedilum
, ita corfectorem
nOlb sibi : ille riie non
aroet ainplius quam catholicam
fideih, iste se
non amet amplius quam
catholicam veritalem.
Sicutilli dico : Noli meis
littefis, quasi Scripturis
canonicis inservire, sed
irt illis, ei quod noii credebas
, cum inveneris ,
iucunclanler crede ; in
istis autem, quod cerium
non babebas, uisi cerlum
intellexeris, noli firiniier
relinere : ita illi dico :
Noli meas Utteras ax tuaopinione vel contentione, sed ex divina lectione vel
iiffioiicuSsa fatiOne eorrigefe. £if>. in de Trinit., m
prowmio.S. THOMAS VILLANOVANUS.
Ultiinum quoque iugenii testimonium hoc est
praestantissimum, quoJ itacohspicue in tanla nebula
veritaieiii intuiius est (Augustinus) , et ita eani in
taiita sylva errorum discussii, ut cum in iioc ipse
omhiiim primus exstiterit, usque hpdie post tara
lbngura terapus id teneal, id sequalur Ecclesia et fidelschbla,
qubd Auguslinus decreVerit. Cohc. 1 rfe
S. AiiJsiHSt,, iri fine.CXXIV.CENSORES.Aui) usUnus argumenlis
iuiiatiihori'sdlisfecil. In
arliCulis censttratis a sacra:
facul.iate theologica
EovaiiieiisiV "el ihquisilioiib
Vallisoleiana anno
1650, Martii 28 ; et apudS. AUGUSTINUS.Vitreas argutias tuas,
et fragilia, quibus 'iibi
raultum videris acutus e !
nitidus, argumenta conffirigam.
In 'firie lib. i
cont. Julian. Dialeciicorum
quasi jaculis onera »A Rivium -, lib. iv - ile Vita
sancii August., cap. 10,
§6iiisacutis iri certamen
procedis, et jactas plumfieps
pugiones. Lib. m ;
cqp. 7, cbritrd eumdem.VEN. BEDA. et '§. PRUDENTIUS.
(Juliamis) homo ut rheior peritissimus, ita gratise
Oei pOst Peiagiiiiri impugnator acerrimus, ut apertius
scfipta ejtts, quibus cbritra strenuissimum ejusdem
gratiae propugnatorem Augustinum insaiiivit,
ostendunt. Iniiio prmfat. in Cantica. Sanclus Prudenlius
ait:. < Cum a Patribus, prsecipueque beatissimo
Augustino (Pelagianis) competentissime abuhdantissiiheque
responsuiri fuerit, > etc. Epist. ad Gelirion.
archiepJ Senpnem.,\arite lib.de Prwdest.
GXXV.CENSORES.B Volentes suslinere parles
Juliani non possk Auguslini
rationibus cbnvihci.Si AUGUSflNUS.Necessarios articulos
sefriionis ' tiii ; quantum
nie adjuvat Dominus,
compreheudp aique confringo,
ut tbtiim corpusvictuin jacef e conspiciat qiii et illa tua et Kaic hOsira
peflegerit. £i6. ly cont. JmL.cap. 9.S. PROSPER.Quidquid etiam in libfis contra Julianum ab ipsosub bac quaestione objectum potentissime debellasti,hoc totuiii ab isiis sartctis intentiosissimecbriclataatur. Episi. ad S. Augusl.CXXVI.CENSORES.Si triumphi Ecclesiwniterenlur pbstefioribus. scfiptis Augtts’iirii, inimeQrilo de Pelagiafiis iriuiiiphassetEcclesia.s. ACGUSTINUS.Proficienler me existimo
Deomiseraiitescripsisse,
non tamen a perfectione
ccepisse. Lib. de
Dbno per&ev., cap. 21.1DEM.
Contra istam (reeitat enim Gcelestini papse elogiura
de sancio Auguslino) clarissimam laudationis tubam,
coutra istam sacralissimi testimonii dignitatem audet
quisquam maliguae inierpretationis murmur emitlere,
et perspicuae sincerissimaeque sentemiaa nubem
obliquae ambiguitatisoblendere ? Ilt scilicet, quia in
epistola papse librorum pro quibus actum est non
expressus est. litulus, hinc eos appareat non probalos,
et istam in sanctum Augustinum laudationem
pro ahteriorum scriptorum merilis fuisse collatam.
Maneat plane, marieat ista conditio, ut horum librorum
(quos uerope ppstreraos in materia de gratia
n ediderat) novitas repudiata videatur, si in eadem
cansa ejusdem viri dissen.iit antiquitas, ettit inulile
aut incongruum judicetur quod ab his quae contra
PelagianoS condidit. dissonans invenitur. Cont. -Collat.,cap.
43.GXXVII.CENSORES,Augustinus fui.i d octor. perihde
dc dlius etiqrn riioiethorum.CXXVHI.CENSORES.Augustini dotes scunaiu,
rales seu infusw non fueS.AUGUSTINUS.Quidquid de arte loqueridi
et disserendi,
quidquid de dimerisrpnibus
figurarum, et de
musicis, et de numeiis
sine magna difficuliate
nttllo horoinuro tradente
intellexi, etc. Non eniro
sentiebam illas aries
etiam ab studiosis et iri-fsll VINDICli ! AUGUSTINIANJES 878tuni alttorii ordthis quiim
aliorum doctorum, etiam
scholaslicorum.geniosis difficillirae lrileiligi,
nisi cum eis easdem
conabar exponere, et erat
ille exceUeiiUssimus irieis, qui ifie exponentera non tardius sequeretur.
Lib. iv Ctfnfen.j cap. 16.S. TH0MA8 VILLANOVANUSiHoc sibijuslissime vindicat Augustinus, haec pars
Augustihi in hac sapienfiae luce, sicut sol Oriinia
astra, ita csetefbs bihiies post aposlolos superat Augustinus,
etc. Etenim intellectus acumine, ingenii
perspicuitate, disputandi acrimonia, inveniendi copia,
disserendi sublilitate monstrum quoddam in
natura fuit Augustinus, qui humanse intelligeniise
terminos irfadiante Deo visus est transcendisse, vir
intelleclu, ut quidam ait ; et sapientia prope diviiius.
CPria 1 de S. Augustino. Quis enim ita excelluit
ingertio ? quis ita valuit facundia ? quis huroanarum
divinaruroque rerum sapientia sic effulsit ? quis
tot tahtisque voluminibus Dei Ecclesiam illusiravit ?
quis ecclesiasticos ordines sic edocuit ? Mentitur,
ait quidam, qui se omnia Augustini volumina legisse
jactat, plus valuit ille scribere, quam nos sufflcimus
legeTre. Cwie,- 3 deeodem.GXXIX.CENSbRtS ;Vbidicarida eil Ecclesia
a tutela et pwdagogia Augusfini.i: ACGCSflNUS.Te ergo, vera Sponsa
veri-Christi, Eeclesia cafholica,
alloquar, el ego
-te pfo modulo meo qualiscunquenlius et servus luus positus m (e dispensare
cibaria conservis meis. Lib. xv contra Fauslum,
cap. 15.FACUNDUS HERMIANENSIS.
Audeant isti, si possunt, haereticum dicere Augustinum,
audeant sollicita praesumptione damnare,
et tunc vere discent quse sit pietas et constantia
Ecclesise Latiriorum, quam Deus raagisierio ejus
instituit atque firmavit, cum ab omnibus confestim
anathematizati fuerint, et tanquam putrida et morbida
membra prsecisi. Lib. contra Mocianum. ■
cxxx.
CENSORES.DtrumAugustinus conlra
id quod sentimus senliat
non admodum curandum.S’. AUGUSTINUS. •Non valde euro, inrquam, superborum iraperitorumquejudicia, quisimiliter in legendos librosatque m salutandos homines irruunt. Ltb ; i de
Ord. ? cap. 11.B. ALBERTUS MAGNUS et S. PAULINUS.
Dicendum quod sic, quia hoc Augustinus aperle
dicit, cui contradicere impiuni est in iis quae tangunt
fldem et mores ; Part. n Sum. theol., tract. 14,
q. 184, ad q. 3. Sanctus Paulinus, epist, 36 ad Romanianum
inter Auguslinianas, ait : < Si audias, si
sequaris (Augustinum) , ut rursum te sermone Salomonis
alliciam: Fili, coronam accipies gratiarum
tuo vertici. * Postea : < Vere enim poniifex et vere
jonsul, Licenti, eris, si Augustini vestigiis propheiicis
et apostolicis disciplinis, ul sacrato beatus Elisaeus
Eliae, ut illustri apostolo Timotheus adolescens
adhsereas indivulsoper itinera divina comilalu.i etc.A GXXXI.CENSORES.Jam enim in Ubfis erfilis
constal quantas turbas
excitarit una voeula iahta'
adulaiwne jactala: Reliquos
qoidem Patres utiles,
sed Augustinum unicura
esse nSCessariurii ; et
ad omries maierias theologicas
sufficere : Quasi
Ecclesiq Dei ad tantam
solitudinem redacla sit, ut
iioii eX mullorum Palrum
cbrisensu, sed ab uriius
sufffdgio sttaruth decisiohufri
fobur mutuari coyditif.s ; AUGUSf INUS.Tantumque mihi tfibutum
est, ut ubicunque
me praesente lbqui opus
esset ad populumj rarissime
tacere atque alios
audire pefrriiiterer ; In
Pfologo Retraet.Absit a me ista ; quam
raihi objicis, arrogantia,
ut ine istam causam contra
vps, unum pro omnii>ils
agerti pPtliceVef. In
fine lib. ii eontra Juliahutri.CXXXILB , CENSORES.Vidimus sectiohe prwcedenti
scriplores synopsis
efus vilm (nempe Jansenii) ,
hoc ipsius celebre
dictum veluli tarito vito
dignum. apophthegmq referre
 ; Patres caeterds util.es
esse, sed Augustinum
necessafium, imo iinum
pro omni, materia theoIogica
sufiicere. Qum propositio
nonmodo gravem
exaggeratiohem, sedeiiatri
pefriicibsum errbrem continet.… S. AUGUSTINUS.ijnussum e mttltis qui
prblanas veslras novitates,
iit possumus, refutarauSj
sicut unicuique nostruni
Deus pariitus est
raensurara fidei. Lib. vi
conl. jul., cap. 8.Nuric efgo, ne ful storiiachi
fbllis indigesta maiedictbriim
cruditate rurapaluf,
iri liuric evome, si
audes, caluihniosas tttas
vahitaies, et irisanias
iiierida'c’es,eic.Irisigiiis Ecclesiai
um doclorloquilur.
Lib.ncont. eumd., tap.S.MARTINUS V papa ;
Quicunque de Chfisto, de lide, de religione aliqiiid
saperent, omriibus in dfe erat Attgusliriiis, ut
nihil pene ex sacris liileris possit nisi eo duce inielligi,
nihil nisi eo imerprete explicarL. Eo jara auctore
factum esf ut nec phiiosophis sapientiara invideariius,
hon oratbium eloqueriliamdesid^reirius,
non studiosorum ingenia requirainus, non denique
nobis acutnen Arisiolelis necessarium sit, non Plalonis
eloquentia, non prudentia Varronis, non gravitas
Socratis, non aucioritas Pythagorse, non Empedoclis
solertia, non cujusquam illius generis hominum
scientia ac virtus exempJo aut dociimeiuo
nobis esse debeal. Idem nobis prophelarum oracula,
idem apostolorura voces refert, idem bmnem omnium
Scripturarum sensum exprimil, unus poslrbrao
oranium Patrum sapiehtumque ingenia ac studia
exhibet. Si veritalem quaeris, si doclrinam, si pietalem,
quis doctior ? quis juslior ? quis, ut ila dicam,
sanctiof Augusiino ?, Serm. de translat. corporis
S. Monicm.
cxxxiii ;
CENSORES.Nonestcur sancli Pauli
ae~ saricii Augustiiii verbis
terieainur, qui aliquando
omnia merm Dei voluntati
attribuere videntur etiam
absque ulio bonorum nostrorum
operum intiiitu.
Hos enimduos magnos viros,
quasi duo mariamagna
considerare riecesse8. AUGUSTINUS.Sic vis disputaforibus
rioh praijudicafe catholicis
nonnullaqtise ab eis,
sicut putas, incautius fusa,
vobis objlcimus, quid
est hoc, nisi dicefe", etiam
iu Scripturis sanctis ea
quae pro se usurpant haeretici
incautius fusa esse ?
quo sceleiatius quid po-879 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 880est, qui ingenii sui impetu
in unum littus ita exundant,
ut atierumpro aliquo
tempore siccum relinquerevetie tideanlur ; verum sicut Oceanus poslquam in
atiquam plagam effusius sparsus est, in limiles sibi
a Deo contlitutos regrediiur, sic istiusmodi viri poslquam
in rebelles verilatis impugnatores insiluerunt,
ad tranquillam wqualitatem wdificationi fidelium accommodalam
redeunt.test dici ? Lib. iv Oper,
imperf.,contra Julianum,
cap. 112.CXXXIV.CENSORES.Ingenii sancli Pauli ardor
salis fervebat, iit in
rjusmodi expressioiies (excessivas
nenipe) facile
■abriperetur. Sic cum vult
Chrislianis sublimem gratiw
baptismalis ideam tradere,-
ipsosqtie ad illius
conservalionem potenter
horlari, videtur asserere
impossibile esse eos qui
aliquo crimine lapsi sunt
rursus ad eam revocari
per pwnilentiam. Cum in
Epistola ad Romanos fidem
exlollil, attna Calvino
videturministrare ad suamhmrestm ttabiliendatri, et videlur asserere per eam solam
quemlibel salvar). Cum vero in Epistola ad Corinthios
charitatem prwdicat, videlur omnia quwcunque
de fide dixerat evertere, el omnem spem noslram in
ea ponert.s. AUGUSTINUS.Si enim ad Scripturas
sanctas admissa fuerinl
velut offlciosa mendacia,
quid in eis remanebil
auctoritalis ? Quae tandem
deScripturis illis senlenlia
proferetnr, cujus pondere
contenliosae falsilatis
conteratur improbiias ?
Statim enim utprotuleris,
si aliier sapit qui contra
nilitur, dicit illud quod
prolaium eril, honesto
aliquo oflicio serintorem
fuisse mentitum ? Epist. 9
ad Hieronymum.cxxxv.CENSORES.Spiritus Pauii sublimis
et acer in parlem in quam
incHnat ita vehementer
ferlur, ut in extrema declinare,
alttrumque extretnum
negare videatur.S. AUGUSTINUS.Quae aucloritas Jitterarum
aperiri, quis sacer
liber evolvi, quod documenlum
cujuslibet Scripturae
ad convincendos
errores exeri potest, si
liaac vox admhtitur, sialicujus ponderis aestimatur ? Lib. xi cont. Faustum,
cap. 2.S. RHEMIGI.USGraviter perculsi etconfusi animovidimus in eis,et Scripturae sanctae cerlissimam veritatem, et bealissimorumPatrum, prrecipueque sancti Augustinireverendam etin omni Ecclesia catholica receptissimamaucloritalem novo conalu et ausu nimis teraerarioimpugnari, el quantum in ipsis fuit improvidealque insolenter labefactari. Unde ipsa charitate proyocaliet comrooniti, per quain inunoChrislicorporeomnes unum esse debemus, ut, sicut Apostolus dicit:Invicem pro se sollitita sinl metribra, et sive glorialurunum membrum, congaudeanl oinnia metnbra, et tivequid patilur unum membrum, compalianlur omniamembra (I Cor. xn, 26)  ; liac, inquam, charilatis affectionevisum est nobis alque complacuit, ul haecqualiacunque sunt et ad commonitionem noslram,et ad eorum qui legere voltierint aedificalionem etconfirmationem compendioso, lucido (prout Dominusaspirare dignalur) sermone scriberemus ; quidquidin.eo diccndum putavimus non noslro sensu autpraesumptione,sed prsefalorum sanctorum Patrum venerabiliaucloritate fir-mantes, a quorum vesiigiis etunitale absit ut vel nos, vel illi quorum cbaritatecompulsi haec dicimus, ullatenus recedamus, ne abA ipsis divisi etiam ab ipso Domino dividamur, qui illis
specialitef dicit: Qui vos audil me audit, et qui vos
spernil me spernit (Luc. x, 16). Quos nimirum lantae
in Ecclesia sua esse voluit gratiae et gloriae, ut confidenter
cura Apostolo dicere possini : Ilaque qui
hwc spernil non homintm spernit, sed Deum, qui eliatn
dedit Spiritum suum sanclum in vobis (l Tliess. iv,
8) , elc. Lib. de tenepd. verit. Scripl., cap, 4.S. P. N. AUGUSTINUS.
Nos quidem, charissimi, cum falsa crimina audimus
ab eis quos offendimus prsedicando eloquia ve •
ritalis, et erroris vaniloquia convincendo, habemus,
sicut nostis, abundantissimaro consolationem. Nam
si in eis quibus me criminanlur testimonium conscienliae
meae non stat contra- me in conspectu Dei," quo nullus oculus morialis inteuditur, non soluro
conlristari non debeo, verum eiiam gaudere el
exsullare, quia merces mea multa est in ccelis. Neque
enim intuendum cst quam sit amarum, sed quam
falsum sit quod audio, et quam verax pro cujus nomine
hsec audio (Lib. m cont. litt. PetUiani). Haec
utique falsa sunt, et ideo nobis nihil obsunt, cum ea
falsa dicitis nec respicitis vos ; vobis autem obsunt,
quiacumeafalsadicilis, innos non caduot.sed quiaea
vera putatis, in yos recidunt (Lib. n cont.eumdem,
cap. 33). Ad existimationem hominum raagna testium
qui me nPverunt suppetit copia, ad Dei vero
conspeclum sola conscientia, quam contra veslras
criminationes cum intrepidam geram, non me taroen
srib oculis Omnipotentis justificare audeo, magis ab^* illo effluentem misericordise largitatem, quam judicii
summum examen exspecto (Lib. ni cont. Crescon.,
cap. 80). Dicis me, si sub potestate judicum premerer,
quales tibi ipsi componis, non habiturutn fuisse
quid facerem, quo confugerero, cum tuis argumentationibus
unde oecurrerem, reperire non possem.
Ego plane baberem quod facerem, baberem quo
confugerem ; a Pelagianis eriim tenebris ad hsec tam
clara catholica luraina provocarem, quod et nunc
jam facio. Tu ergo responde quid facias, dic quo
confugias (Lib. n cont. Jul., cap. ult.). Neceos qui
nunquani fueruct, aut non sunl, aut quorum sententiae
de hoc qnod inter nos disputatur incertse sunt,
inani cogilatione conflnxi, sed sanctos et in sancta
Ecclesia illustres anlistites Dei, non Platonicis ef
Arislotelicis, et Zenonicis, aliisque hujuscemodi vel
Graecis.vel Lalinis,qnaiiquamet istis aliquos eortun,
verum omnes sacris litieris erudilos, nominaiim
sicul oportebat expressi, eorumque sentenlias, quanlum
suflicere videbatnr, sine ulla editas ambiguitate
digessi (Ibid., cap. 10). Si episcopalis synodus ex
toto orbe congregarelur, mirum si tales possent illic
facile sedere tot, quia nec isli uno lempore fueruni.
Sed fideles et multis excellentiores paucos dispensatores
suos Deus per diversas aelates, temporum locorumque
distanlias, sicut ei placet, atque expedire
judicat, ipse dispensat. Hos ilaque de aliis atque aliis
temporibus alque regionibus ab Oriente etOccidente
congregatos vides, non in locura quo navigaresoganlur881 VINDlCliE AUGUSTINIANJE. 882homines, sed in librum qui navigare possit ad homines
(£it>.ncon( ;/u/.,cap.lO).NulIasnobiscumvelvobiscura
amiciiiasattenderunt,velinimicitiasexercuerunt.Quod
invenerunt in Ecclesia tenuerunt, quod didicerunt docuerunt,
quod a Patribus acceperunt, hoc filiis tradiderunt.
NONDUH VOBISCUM APOD ISTOS JUDICES ALIQU1DAGERAHUS, ET APUD EOS ACTA EST CAUSA NOSTRA.
NONDUM VOBISCUH CERTABAMUS, ET EIS PRONUNTIANTIBUSVICIHUS (Ibid.). Quos oportet ut populi Christiani
vestris profanis novitatibus anteponant, eisque eligant
potius adbaerere quam vobis (Ibid., cap.9). Annon
tota veslra causa impulsa, prostrata, contrita,
et sicut pulvis, quem projicit venlus a facie lerrae,
sic a cordibus eorum quos decipere cceperatis, si
haec voluerint, depositostudio contentionis, cogitare,
projecta esl (Ibid. cap. 3)  ? Nos autem paratiores sumus
cum istis viris et cum Ecclesia Christi in hujus
fidei antiquitate firmata quaelibet maledicla et conlumeJias
perpeti, quam Pelagiani cujuslibet eloquii
prsedicatione laudari (Lib. n de Nupt. et concup.,
cap. 29).S. PROSPER AQUITANUS,
Sufficienter, ut arbitror, demonstratum est REPREAHENSORES SANCTI AUGUSTINI, et vana objicere, ctrecta
impugnare, et prava defendere ; peremplorumque
armis intestinum bellum movenles dictis divinis atque
humanis coustilulionibus rebellare. Quorum tamen,
dum adhuc non sunt a fraterna societate divisi,
toleranda magis est inlentio quam desperanda
correctio ; donec Dominus per Ecclesiae principes, et
legitimos judiciorum suorum minislfos haec, quse PER
PACGORUM SUPERBIAM ET QUOBUMDAM IMPERITIAM sunt
lurbata, componat. Nobis, Deo adjuvante, sit studium
quieta modestaque palientia odiis dilectionem
reddere, et ineptorum vitare conflictus ; veritatem
non deserere, nec curo falsitate certare. In peroratione
contra CollatorenuS. ALIPIUS TAGASTENSIS.
BQuare jaro, socu MEI, exspectalionero vestram,qua ine ad respondendum provocatis, cerllore spe
mecuin ad discendum convertite. Habemus ducem
(Augustinuro) , qui nos in ipsa veritatis arcana, Deo
jam monstranle, perducat. Apud Augusl. in fine lib.
m contra Academicos,Censores sancti augustini,
Juxta ordinetn quo illorum censurte recensentur in Vindiciis Augustinianis, cap. 9 ,
impressis Palavii 1673, et Bruxellis 1675.
1 LtTDonetrs MOLINA, in Concordia, quwsl. 23, art. (J4 et 8 , disp. 1 , memb. ullim., pag. 389
editionis Aniuer., ann. 1595 el 1609.2 Idem ibidem, pag. 388, col. 1.3 Idem ibidem, memb. 6, pag. 332, col. 2.4 Idem ibidem, pag. 587, col. 2.5 lbidem.6 FRANCISCUS ANNATUS, disp. 3 de Scientia media,cap. S.7 Idem lib. vm August. Vindicati, cap. 4,pag. 874.8 MOLINA , cit. pag. 386, col. ..9 Idem ibidem, tnemb. 6, pag. 332, col. 2.10 Idem ibidem, pag. 334, col. 2.11 Idem ibidem, memb. ull., pag. 387, col. 1.12 Idem ibidem, quwst. 10, att. 6, disp. 1, paq.227, col. 1. > r *r*13 GARRIEL VASQUEZ, part.i,disp.83,cap. ntim. 12.14 DIONVSIUS PETAVIUS, lom. I Dogm. TheoL, lib. i,cap. 3, num. 2.
13 MOLINA, cil. q. 14, arl. 6, disp. 1, pag. 274 , "
col. 1.16 Idem p. p. disp. 1, de Opere sexdier.17 VASQUEZ, parl. i, disp. 47, cap. 3, num. 2,18 Idera ibidem.19 Idem, 1-2, disp. 125, num. 14.20 Idem, 1-2, disp. 193, num. 39.21 JOANNES MARIANA, lib. III , de Mort. et immort.,cap. 6.22 Idem ibidem.23 THEOPHILUS RATNAUDUS , in eensura inofficioswcensurw pro Valeriano Cemeliens. I, §22.24 MARIANA, cit.25 JACOBUS SIRMONDUS , in prwf. tibri Sentent. S.Aug. de Prwd. ad gratiam.
86 Ideraj capi 8 dt Hwresi PrwdestinaHanai27 PETAVIUS cit. lib. x, cap. p.28 ldem de sincera August. et Tridenlini concil.,inlerpreiatione, cap. 4.29 Idem in dissert. priori et Trident. concil. eiAugust. auclorit., cap, 4.30 Idem ibidem.31 Uem in dissertat. posleriori, cap. S.32 Idem ibidem in Epilogo, num. 6..33 Idem in dissert. cit., cap. 3, § 8.3i JOANNES ADAMUS, part. III Calvini deslruclt, edit.
Parisiis an. 1650 Gallice, cap. 3, pag. 578.35 Idem ibidem, pag. 579.50 Idem ibidem, pag. 581.37 Ibidem.38 Ibidem.39 Ibidem, pag. 584.40 Ibidem, pag. 586.41 Ibidem.42 Ibidem, pag. 583.43 Ibidem, cap. 4, pag. 190.44 Ibidem.45 Idem, cap. 6, pag. 615.46 Ibidem, pag. 611.47 Idem, cap. 4, pag. 586, in titulo capitit.48 Idem, cap. 6, »u lituto, pag. 610.49 ldem, cap. 4, pag. 597.50 lbidem.51 Idem, cap. 6, pag. 611.52 Idem, cap. 4, pag. 59T.53 Idem, cap. 6, pag. 611.54 Idera ibidem, pag. 612.55 Ideni ibidem, pag. 614.56 Ibidem.57 Idem, cap. 7, pag. 626.58 Ibidem, pag. 632.59 Identi eapt 8, pag, 639,88S SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL 88460 Ibidem, pag. 640.61 Ibidem.62 Idem, cap. 10, pqg.661.63 Ibidem, pag. 667.64 Idem, eap. 6, pag. 614.
68 Idem, cap. 10, pag, 665.
6B Idem, cap.. 8, vag. 637.67 GREGORius de VALENTIA , p. p. q. 23, disput, 2 ,de reprobalione, punclo 4.68 ANNATUS, lib. vm Awgnst. vtn<(t’cati', cap. I,initio.69 Idem, cap. 1, pag. 856.70 Idem, cap. 2, paa. 862.71 Ibidem.72 Idem, cap. 3, pag. 863.73 Idem ibidem, pag, 864.74 Idem, cap. 4, paj. 877.75 Idem, cap. 2, m /iHe.76 Idem, cap. 5, pag. 897.77 • Idem ibidem.78 Idem, cap. 5, pag. 896.' 79 ANTONINUS MORAINES, alias Joannes Martinonus,in prwfdi. Anti-Jansenii.
80 ANNATUS, lib. i August. vindicali,cap. 8, pag, 48.
Sl MORAINES, in prwfat. cit,82 lbidem.83 Ibidem.84 Ibidem.85 lbidem.86 Ibidem.87 Idem, dis ». 40 Awtt-Jansenit, sect. 6, n. 67. ~88 ldenriiiaem, dtsp. 12,"num." 49.89 ldem in prwf. cit.90 ANNATUS, lib. III cil, cap. 4, pag. 282.91 PHILIPPUS LARBE , in Antithes, Auguslini et Calvini.92 MALDONATUS, in cap. vi Joannis, v, 44.93 Idem ibidem.94 JOANNES ROBERTI , in opusc. de Nathanaete ,pag. 13.95 Ibidem, pag. 11.96 ADAMUS , cit. cap. 8, pag. 642.97 STEPHANUS des CHAMPS, lib. ui de Hmresi Janseniana,Qap. 3, disp. 1.98 MORAINES, cit, disp. 17, num. 22.99 ANNATUS, lib. vnr cfe. cap. 2, pag. 862.100 MORAINES, tit. disp: 40, i »« »t. 65.101 CQRNBLICS A LAPIDE, j# prQmmio qdEpistatqs.Pavli, candne \.102 ANNATUS, disp.|3 de Scientia media, cap. 5 ,mrni, 112. i . ,103 MORAINES, disp. 12,,num. 52.104 Ibidem.105 ifcidem.106 Jfctdem.107 /Mdew.108 Jdem ibidem, num. 33.109 I6idem.110 Ibidem.111 Ibidem.112 Ibtyem.
115 Ibidein.114 ANNATUS, Wfr. viu August. tiindicaft , cap. 6,pag. 905. ,115 . Idem, cap. 4, pag. 885,116 VASQUEZ, 1-2, dtsp. 132, cqp. 3.117 ANNATUS, cit. cdp. 6, pag. 902.118 MORAINES, disp.,42, num.,52.119 PERERIUS, tom. I in Gextes.120 ARRIAGA, part. l, tom. II, disp. 28, num. 40.121 CORNELIUS A LAPIDE, in cqp. i Genes.122 VASQUEZ, 1-2, disp. 129, cup. 2, nutn. 6.123 ANNATDS, cit.cap. 6, pag. 901.124 Recentiores critici, in arliculis censuraiis, vel inVindiciis.125 Iideni.126 Iidem.127 lidem, ,128 lidem.129 Iidem.130 Iidem.131 MORAINES, in prwfat. Anli-Jansenii.132 Idem, dtsp. 1 Anli-Jansenii, num. 1.153 NICOLAUS CAUssiNus,pai'(, m Aulw sanctw,axfoniat. 6, de Prmdesf,, n. 2.
134 A.DAUus,.pai't.'ui'Ca2vi'ni desirucli.133 CORNELIUS A LAPIDE, can,- 1 in Epist. D. Pauti.FINIS VINDICIARUM AUGUSTINIANARUM.TRACTATUS TRES’QUOS IN DEFMSIOMM SANCTI AIIGTOINIGallice adornavit r. p. merlin". epistola dedicatoria.Monsieur,Vous me demandez oit en est ma r^futalion du Dictionnaire historique el critique de M. Bayle, et vous etes
curieux d’en voir un echaiuillon. Je souhaite que vous ayez pour agreable ceJui-ci. II contient une matiere*TitulusGallicoidiomate.scrjptus, auctorisqiie nomine carens, sic se habet: Rifnlalum des criiiques de M. Bayle
sut sainl Auquslin, m sont conlenus Irois traites : Le premier, V ritable Clef des oiivrages de sainl Augustin cpnlre les
Pelagiens ; ie second, Examen des critiqiies repaiiduestians IeDiclionnaire de M. Bayle sur divers endroils des ecriis
dn meme saint docteur ; le Iroisieme', Bissertalion touchant la uature de la loi de Moise. Paris, 1752. — Nos haec tria
opusculasnb uno generali titulo eomprebendimus.'* MEHLIN (Carolus) ,e societate Jesu in dioecesi Ambianensi, Luletise defanctus in collegio Ludovici Magni anno 1747,
liumaniores litteras tlieologiamque fauste admodum.professus esl. Summam ilH laudem cpnciNavere : 1° Opusculum
■nsoripium, Traite Imlorique el dpgiriqligue siir les paroles ou les formes des.sept sqcremenls de 1'EgUse ; 2 ? nlures disser
tationes quibus, pro majori naripj’ .ditpiiifn’ est Tjvurliense Viarium, EPJT.885 VERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT ABGUSTIN. 88fiinleressante : j’ai fail tous mes eflbrts pour le remplir de recherches et de decouvertes propres a atlirer l’ailention
du m« nde savani d’aujourd’hui, qui veut du neuf dans les ouvrages nouveaux qu’on Iui presente.
Les preuves de ce que j’y avanc.e de plus singulier sont portees, si je ne me trompe, jnsqu’a 1'evidence et la
demonsiraiion. Mais j’y perds irnp longtemps de vue M. Bayle, et vous jugerez peut-etre que ce morceau doit
elre publie' en particulier, et n’enirer que fort abrege dans la refutaiion universelle du Dictionnaire ; d’autant
plus que je suis resolu de changer le plan sur lequel j’ai travaille jusqu’a cette heure, en consequence des
avis que vous avez la bnnle de me donner.Vous m’approuvez d’avoir separe le sacte du profane, et vous croyez qu’il est convenable de mettre d’abord
entre les mains du public 1'examen des criliques repandues dans le Diclionnaire de M. Bayle sur les
maiieres qui concernent I ■ religion ; mais mon dessein de faire paraitre l’un apres l’autre les differenls membres
de cetiepremiere !pariien’eslpoinidevotre gout ;et lesin-awartonevoussemblent poinl de mise pour attaquer
des in-folio. J’acquiesce a votre senliment. En effet, lel qui a fait 1'emplete du Dictionnaire de
M. Bayle en estimera peut-etre la refnlation plus solide, quand elle flgurera avec lesquatre volumes ; il en ferait
moins de cas s’il ne pomait la placer aleur suiie avec symetrie dans sa bibliolheque. On aimeaujourd’hui
l’ordre et rarrangement. Cest pourquoi aussi je ne me suis pas conietite d’une ressemblauce et d’une proportion
exterieure, et j’ai cru qu’il fallait donncr a ma refutation la forme de Dictionnaire, ou, suivant i'ordre
alphabetique des personnages, je conipose un texte avec des remarques a la maniere de M. Bayle. II m’en
coutera peu de diviser ce que j’avais reuni. D’ailleurs, les dictioiinaires sont a la mode ; la grammaire a
maintenant 1'honneur de soumettre a sa methode 1'histoire, la jurisprudence , la medecine, la phiiosophie,
la iheologie,el,en unmot, dereduire a l’a, b, c, les plus nobles sciences. II faut donc prtndre patience durani
quelques annees, etattendre que le lout soil pret pour rimprimer ; je dis le lout, car la refutatiou de
ce qui n’interesse point la foi paraitra en raeme teraps d’uneautre main. Cn homme fort habile, qui a forme
et commencetivaiii moi la meme entreprise, a eu la complaisance de roe ceder le sacre, et d^ s’attacher uiii
quemenl au profane.Mais, afin que vous ne soyez point surpris de la maniere dont je traite ici ce qui conceme saini Augusiin,
je dois vous expliquerquel eiait mon premier dessein. Je faisais etat de donner nabord un in-quarto avec ce
litre : Examen descritiques ripandues dansle Dictionnaire de M. Bayle sur les sainls de CAncien et du Nouveau
festamenl. Le tome suivant aurait 6te intitule ainsi : Exumen descriliques ripandues dans le Dictionnaire de
M. Bayle sur les saints Peres et sur les conciles, Dans ce second tome, qui esl deja presque acheve, les nialieres
sonl traitees en forme dc dialogues, de letlres, ou de discuurs, que j’adresse toujoursa quelqu’un, pour
reudre le style plus vif et plus anime. Ce que je vous envoie est un morceau de ce second tome.TBACTATUS PRIMUS. veritable clefDES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTINCONTRE LES PELAGIENS.Apres avojr r^pondu a tous Jes reproches qye
M.Bayie fait aTertulliep, aQrigene, aArnobe, aLactance,
a siint Basile, a saint Jerome. je snppose une
porsimne qui avait eu recours a moi pnur defendre
saini Clirysostome , dont on avait’parle ayec mepris
dans une cmipagnie, sur la foi des critiques de
M.Bayle. Cethomme, contentdevoir dansleseclaircisseincnls
qull re(joit de moi !a parfaite justiflcation du
saintdocteur, reprend ainsi la parole, et me dil :II faul vous 1'avouer, ceux qui m’ont pousse sur
1'arlide de saint Chrysostome n’aimentguere ce Pere,
quelque mine qu’ils en fassent ; mais ils serajent
cliarm^s qu’on justiflat saint Augustin avec autant de
solidjte sur tous les po.inls oii il est mallraite par
M.Bayle,,Nonpas, luirepondis-je, surtous les points ;
car vous inefaitesentendre qu’ilssonttout afnitprdvenus
en faveur du junsenisme. lis oni lu, je m’assure,
plus d’une fqis avec une exlrfime complaisance ces
paroles de M. Bayle a 1'article de saint Augnstin
(Remarque E) : « II est cerlainque Fengagement ou est
) 'Eglise romaine de respecter le systeme de saint
Augustin la jette dans unembarrasqui tient beaucoupA du ridicule ; » et dans les notes ; i II esj sj manifesie
a loui homme qui examiqe les choses sans prejuge
et avec les lumieres necessaires, que ja doctripe de
saint Augustin et cellede Jansenius, ^vgqued^pres,
sont une seule et meme doctrine, qu’on ne pent voir
sans indignation qne la cour de Rome se soil vantee
d’avoir condamne Jansenius, et d’avoir conserve a
saint Augnslin toute son auiorite el loule sa gloire. i
Ei a 1'article de Jansemus (Remarque H)  : < II n’y a
point de sophismes dont les molinistes ne se soienl
servis pour laire voir que saint Aiigusiin n’a point
enseigne le jansenisme. iVos jansenisles seraient-ils d’lramefir & entendre patiemment
de ces sories de sopliismes ? Ce n’est qu’a
ce prix que j’enlreprendrai de lejs satisfaire sur le
reste. J’ai pour le moins autapt de zele qu’eux pour
tout ce qui int^resse la gloire de sajijt Aiigusiin ;
mais, a mon avis, la plus grande injure qu’on puisse
fairean saint docteur est de pretendre que 1'Eglise,
engag^e a respecter son nom, a frappe d’anatheme
sa doctrine sous le nom de Jansenius. Dans cetie
supposition, il est absolument impossible de repon887 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI 888dre a rargument que M. Bayle emploie pour prc-u- j
j ver qne le concile de Trenle," en condamnant la doctrine
de Calvin sur le libre arbitre, a necessairement
condamn6 celle de suint Augustin (Remarque K). Cest
le meme dont les catboliques se. servent puur demontrer
que !e concile.:de Trente, en coiidamnant la doctrine
de Calvin, a necessairement condamne celle de
Jaosenius. Lc voici : < 11 n’y a point de calviniste
qui ait nie, ou qui ait pu nier le concours de la volonte
humaine, et la liberle de notre ame au sens que
saiut Augustin a donne au mot de coneours, de coo*.
peration el de liberte. II n’y a point de calvinisie qui
ue recoimaisse le libre arbilre et son usage dans la
conversion, si l’on eniend ce mot selon les idees de
saiiit Augustin. Ceux que le concile de Trente a condamnes
ne rejellent le libre arbitrc qu’en lant qu’il
signilie Ia liberle d’indiiference. > Qu’on subsiilue le
nom de Jansenius a celui de saint Augustin, 1'argument
de M. Bayle sera vrai el invincible.En effet, comme M..de Fenelon i'a fort bien de- •,
montre, ia grace de Calvin n’est pas aulrement efli- J
cace par elle-roeme et necessitanle que celle de
Jansenius. Calvin (Lib. n lust., cap. 3, n. 10) ne
pretend pas que la necessile d’agir qui resulte el
qui suit de la motion de Ia grace, soit une necessite
absolue el totale, mais seulement reiativeetpariielle ;
de la vient qu’il approuve et qu’il juge pouvoir accommodei'
a son sens les distinctions et les termes
domon se sert coramuneraent dans 1'ecole. Unde videmus
non lemere in scholis invenlas fuisse dislincliones
de necessitate secundum quid et absolula: ilem consequentis
el consequemim (Lib, u Insl., cap. 16, n. 9). il a soin
d’averiir que la neeessiie qu’il admet n’est pas une
necessite de contraime et de violence, mais une necessiie'
simple et qui s’accorde avec rinclinaiion et
le penchant de la volonte. Si couciioni opponiiur libenas,
liberum arbitrium esse et faleor el constanter assevero',
ac pro hwrelico habeo quisquis secus sentiat
(Lib. II de Lib. Arb. contra Pighium). 11 fautconvenir
que Luilier appelle quelquefois iromuable la ne- (
cessit^ d’agir qu’il recortnaii, hiais il.veutdire seu- »
Jeinent que 1'homme n’a point le ponvoir de la surinonier
et de la changer. Vocamus modo, dit-il, riecessitalem
immutabiiitalis, quod volunlas sese mutare
et vertere alio non possil (Lulher. in libro de Servo
Arbitrio). :Ppur ce qui est de Calvin, il enseigne en
une inliniie'd’endroits que la necessile dont il parle
est variable. Dixi quasdum inlerdum interruptiones
fidei coniingere (Lib. in Jnsl., cap. 2 , n. 24). Selon
lui, la necessite qu’iropose l’action de la grace, est
causee ptir une delectation yiciorieuse el superieure
a celle de la concupiscence, per eamdem gratiam impresso
deleclationis affectu (Lib. n lnsl., cap. 5, n. 14).
11 n’6te a la volonte que le chok ou l’aciion de clioisir,
qui supposerait le pouvoir de resisier a la grace,
roais il assure que ia graee forme dans noire cceur
ce mouvement que nous appelons choix on aciion de
choisir. Ipsa est gralia quw in corde et electionem et
voluntatem formal (Lib. u Inst., cap. 3, n. 13). Quand
Lulber et Calvin ont dit que le libre arbitre etait
comnie une cliose inanimce, qui n’avait point d’action
ei eiait pnrement passive, ilsn’ont enteudu parler
que du nioral de i'aciion, dont ie niente lout
cntier devait etre attribue a la grace, qui imposait la
necessite d’agir, etnon pas au librearbiue, qui agissaii
siiivani riuipression de cetie necessite. Car d"ailleurs
ces beresiarques, ei surtoui Caivin, onl pietendu
que le librearbitreagissail veritablciiieul. Non
hic quwrilur agalne voluntas, quod exlra dubium esl,
sed agatne ex se ipsa an pro modo divinw actionis (Lib.
vi deLib. Arb., conlra Pigh.). Enliii Calvin iiomme
volontaire la necessite qu’il ^tablil, necessitas quodammodo
voluniaria…., votunlariw cujusdam servilulis
(Lib. ii Inst., Cap. 3, n. 5). Voila 1'abrege de la docirine
de Calvin, laquelle a ele condamuee par le concile
de Trenie ; or c’esl aussi un ires-lidele exirait
dc lii doetrine de Janseiiius ; donc la docAtrine de Jansenius eie' condamn^e pnr ie concile de
Trente.. Le croiriez-vous ? j’ai vu des jansenistes si outres,
qu’ils ne savaient point trop mauvais gre a M. Bayle
denepoint dislinguer la doctrine de leur mailre
d’avec celle de Calvin, parce qu’il leur faisait la grace
de confondre I'une ct ; 1'aulre avec les sentimeuts de
saint Augustin. Ce critique fiatte un grand parii,
et imite son langage, quand il dit hardiment, sans la
moindre preuve : II. est cerlain , it esi manifeste.Le coniraire dece qu’il avance esl pourlant aise ademontrer, quoiqu’on ne le puisse faire en peu deparoles. Plusieurs giands hommes, comme M. deFenelon et,le P. Dechamps, ont deja pris ce soin, etleurs ecrits sont demeures saos replique. U suiflraitde les lire pour se convaincre qu’il s’en faut bien queM. Bayle aii examine les choses sans prejuge et avecles lumieres necessaires. La cause que ces deux illuslresecrivains ont soulenue est si bonne et si abonT »dante en moyens inyincibles de defense, que , sans* presque rien empruiiler d’eux, ni de tous ceux quionl imprime des ouvrages sur ce tneme sujet, je croisetre en eiat de detromper les personnes dont vousm’avez parle. Vous pouvez les assurer que mon desseinn’est pas de les. engager dans une dispule, maisde leur faire un siraple narre de la naissance et duprogres de mon anti-jamenisme ; de leur racontercomment un docteur celebre, que j’avais consuhe surla difference qu’il y a entre la doctrine de saint Augustinet celle de Jansenius, avait trouve le secretde me faire produire a moi-meme la-dessus des sophismessiseduisams,que jeles prends encoremainlenantpour de veritables demoiistrations. II ne medisait que deux oulrois mots par intervalles, tresconciset presque enigmatiques ; et Pinlelligence deces mols adressait mon espril a des idees enchanleresses,qui placaient Jansenius a 1'autipode de saintAugustin. Notre conversalion ne larda point a fiiiir,et le lendemain, de grand niatin, la roeme personueC inlroduisit chez moi un licencie de^ Sorbonne, quiavait la physionomie d’un fort lioiineie homme. C’elaitun de ceux dont il avaij, ete question le jour precedent.II se montra fort empresse a m’einendre.Cest pourquoi, apres un court preambule, je parlaten ces terraes :11 y a deja bien des annees qu’un docteur me pro-.: mit ue r^aliser a mes yeux cette prelendue chimeiei des molinist.es, de me rendre palpable, de me fairei loucher au doigt ce qu’il appelait une verite inconles.table, que la nialice de votre parti avait obscuicie,i savoir, qu’entre les vrais seiiliments de sainf Augustinet le systeme de Jansenius il y avait auiant d’eloignementque du ciel a la lerre,Mais ne comKien§ons point par une eqoivoque. II, y en a une, ce nie semble, dans le nom de molinisle,r que M. Bayle et ceux de votre parti donneut generailement a lous les vrais calholiques qui ont du respect( pottr les decisions de 1'Eglise. j’ai vu le temps qu’oui p. appelait seulemeni ainsi les tlieologiens qui se sonlt u attaches aux senlimenis particuliers de Molina. Maisniaintenanl un docieur a beau refuter Molina , suivreune aulre roule et une aulre melliode que la sieunet pour expliquer Jes m.ilieres de la predestination eta de Ja grace, s’il regoit Jes conslilutions des papesqui avec le corps episcopal ont condamne le jausenisme,il est molinisle malgre lui. Si une personnedu monde que sa condition a eloignee des dispulesit et des controverses croit simplement son catechisme,, qui lui apprend qu’elle doit ecouier les eveques unisau chef de 1'Kglise, elle est des lors moiinisle sause savoir ce que c’csi que Molina, ni de quelle fagonsinguliere il a nense. Cependant les veritables mulisnisles proiesteiil conne 1'extes d’honneur que la■- haine aveugle des lieretiques leur fait. lls decigieuii- franchemenl et ingenumeui que Ia lortune do leurnom , qu’on veut bien domier a tous les prelals ei a:* toutes les persounes orthodoses de l’oiiivers, a eie889VERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN.890poi tee plus loin que celle de leurs opinions ; et que
si les autres ecoles catholiques ont par hasard quelque
jalousie de ce qu’il n*y a point de seigneur ni de
darae((u'onappelle thomiste, scoiiste ou sorboniste,
et qu’il y en a pourlant un bon nombre qu’ou appelle
molinistes ; si, en un mot, ces respectables ecoles
prennent 1'alarme, el ont lieu de craindre qu’a la faveur
du nom la doctrine molinisle ne fasse trop de
progres, on les prie de considerer que les molinistes
propreraenl dils n’en sont poinl responsables,
et i) u'il y aurait de 1'injustice a leur en faire un crime,puisqu’ils
 n’ont point ambilionne cet avantage, qui
Jeur vient uniquement, dirai-je de la malice ou de
l’imprudence des ennemis communs de la calliolicile ?
Revenons.La personne dont j’ai comraence a.vous parler(l) 
ctait un de ces genies vasles el aises qui embrassent(1) Le Pere Edouard de Vitri, mort a Rome le 30
octobrel729.A toutes ies sciences et qui excellent dans toutes,
comme s’ils s’elaient uniquement appliques a approfondir
chacune en particulier. En quelque lieu qu’il
se trouvat, il etail 1'agent general de la republique
des letues, et chez lui elait le bureau d’adresses iles
savants en lout genre, qui me deroberent souvent
sa conversation. Je lui rendis bien des visites inutiles.
Quand nous etions sur le point d’ent’amer les
matieres de la grace, uue Titiana, un Probus (2) , nn
passage de Pline ou de Lycophron (3) , une nouvelle
decouverie cn physiqne ou en astronomie, un probleme
de geomelrie etait jete a la traverse. Je ne
m’en retouruais jamais sans etre instruit de cent
belles choses, mais precisement de celles que je n’etais
pas curieux de savoir. linlin le momenl arriva
ou je le forcai d’acquitter sa promesse ; et le husard
mil 1'ordre daus les clioses que je tirai de lui.(2) Medailles rares(3) Auteur grec lori difflcile a enlendre.PREMIERE PARTIE.Mauvaise foi de Jansinius d citer saint Augustin. Principe gendral de rherdsie de Janstnius
faussement attribue par lui d saint Augustin. Fausse clef des ouvrages de saint Augustin
donnte par Jansinius.Quelques entrevues que j’eus avec cet habile
liomme me preparerent sans dessein a trouver Ja vcritable
clef desouvrages desaint Augustin contre les
pelagiens ; j’appris d’abord avec quelle mauvaise foi
Janseniuscilait ce Pere, ensuite combien faussement
le meme Jansenius atlribuait au saini docteur le princlpe
general de son heresie ; et enfln je fus convaiucu
que 1'eveque d’Ypres donnait une fansse clef des ouvrages
de saint Augustin ; car, ennuye des delais
eternels de mon docteur, je lui dis, avec une liberie.
qu’il souffrait voloniiers, que peut etre, desesperant
de pouvoir lenir sa parole, il cherchait a m’amuser
agreablemenl, et a me faire oublier la queslion qui
me teiiait au cceur, par le goul qu’il lachait de m’inspiier
pour d’auires connaissances. II s’e\cusa buniiglement,
me pria d’avoir egard a ses occupalions , et
me proposa un expedienl, qui etait de lire saint Augustin
sous sa direction.I. Mauvaise foi de Jansenius a citer saint Augustin.
Cinq preuves insignes de cette mauvaise foi.Commencez, dit-il, par rechercher et transcrire
lous Ies passages ou ie saint docteur s’est servi de
cesexpressions, une grace viclorieuse (graiiaviclrix) ,
une delecialion victorieuse (delectalio Victrix). Ce recueil,
ajoula-t-il en riant, voussera d’ungrand usage.
II me seinhle, repondis-je, que vous voulez badiner.
Pas tout a fait, repliqua-t-il en rappelant son serieux,
et vous serez cliarme de vous etre donn6 cette peine.Je ne differai donc pas a consulter et la table generale.
et les lables particulieres de l’ediiion des
RR. PP. Benedictins, pour trouyer les endroits oii
sainl Augustin aurait joinl ces deiix roots ensemble ,
gratia victrix, et je n’en apercus pas le moindre veslige.
Chorrible negligence ! m’ecriai-je ; est-elle supportable ?
Quelle autre expression de saint Angiislin
meritait mieux de tenir ici son rang ?Quelle autre
devait moins echapper a celui qui s’est donne la
' peine de composer loutes ces tables ? Les plus savanls,
je pense, ont dedaigne une pareille corvee, et ils eu
ont char ;;e quelque novice: ils ont eu grand lort.
Apres avoir bien murmure contre eux, je parconrus
les lables des auties editions, et aucune ne
m’offrait nulle part ces mots tanl celebres, gra« 'i« 
Hariw. Dcs tnblei jc pasiai aux coiicordnncesi et deslB concordancesje revins aux tables. J’eusla patiencede
les aller deterrer et de les voir la plupart, mais avec
aussi peu de succes. Eiifln, je m’avisai de recourir
au livre de Jansenius, que j’avais de l’edition de
Louvain en 1640.Que je fus content, quand, a la lable d.u troisieme
tome, intilule: De gratia Chrisli Satvatoris, j’apergus
ces lermes: Gralim medicinalis varia epithela
ex Augustino recensenlur , elc. Eam Auguslinus vo.cat ejficacissimam, etc. ; ilem viciricem, cui nemo
valeat resistere. Mais je m’emportai alois de plus
belle contre les RR. PP. Benediclins. Ils ont fondu
ensemble, disais-je, dans leur lable generale, toules
les tables et les concordances des ceuvres de saint
Auguslin qui avaient jamais ete faites. Que ne profllaienl-ilsdecetlelabledeJansenius
pour raarquerles
cilaiions de saint Auguslin qui me vont etie ici
abondamment fournies ! Ils m’auraient epargne bien
de Tennui et du degoiit a remuer et a feuilleier lous„ ces enormes in-folios.Je clierche donc avec uu merveilleux empressement
qualre endroits indiques parcette tablo de Jansenius,
savoir: le chapitre 24 dulivre n ; le chapitre
ler du livre in ; le cliapitre S du livre IV ; lucliapitre
16 du livre IX, aux pages 200, 251, 410, 9S4. Je suis
etrangement surpris: je vois bien des passages de
saint Auguslin expliques par Jansenius selon le sens
heretique qu’il donue a cette expression, grutia
victrix, mais ou cette expression n’est nulleiueni einployee
 ; et c’est cejiendant l’epiiheie de victorieuse
doiinee a la grace, c"est l’expression de grace victorieuse
que la table promet. Au chapitre 24 du livre
n, Jansenius parleainsi: « Celie inaniere efflcace d’operer
est cause que saint Augustin donne assez sou vent
le iiom de victoriense a la grace medicinale de J^susChrist.
Ex islo efficaci operandi modo proficiscitur,
quod Augusiinus NON IURO gratiam Christi medicinalem
viclricem VODAT, quia omnes oppositos obices votunlatum
el affecluuin invicla poleslate pcrrumpit (Jans. lib.
ii de Gratia Chrisli Salv., cap. 24, edit. Lov. anno
1640, p. 200). i II parle ainsi, mais il pretend qu’on
l’eu croie sur &,a parole: ni la ni ailleurs dans lout
son ouvrage il ne cile aucun endroit de saint Augustin
oii la grace soit uommCe victorieuse.) e ne tanle poinl a conclufe que cetle expression 8891 SUPPLEMENTUM AD QPERA S, AUGUSTINI. 892eie inventee par Jansenius, el que personne au
inonde ne l*a jamais lue dans saint Augustin. Carsi
quelqu’nn 1'avait lue dans saint Augustin, ce serait
Jansenius pluiol que loul autre ; et si Jansenius avait
lu cetle expression dans saint Augustin, il aurait
plutot repeie mille fois le passage ou il i'aura|t lue,
que de ne pas rapporter ce precieux passage au
moins uiie seule fpis, J’admire !a hardiesse et |e
succes d’un mepsonge aussi insignp. Le succes en
est lel que tout le mpndey a eie pris. I) n’y a personne
qui ne croie bonnement que eeue maniei e de parier,
graliu viclrix, esl fori ordinaire | saint Auguslin.
Loin de soupeonner que c’est uii riienspnge, |a plupart
des habiles gens, meme catholiques, ne demanderaient
pas un quarl d’lieure popr convamcre au contraire
de mensonge un liomme qui nierait que ceite
expression se/ rencontre dans les ecrijs de saint Augustin.
Depuis la naissance du janseriisme, qui seul
a rois cette expression en vogue, tantde voix se reunissenl
pour crier avecemphase: lagrdce vicloriense
de saint Augustin, qu’on n’est pas plus tenle dc ve- '
rifier une pareille aitribulion par ses propres yeux,
que d’aller voir s’il y a une ville de Rome, Enfin je
reconnais 1'artifice obligeaut de mon docleur, qui
voulait me faire sentir toute la peine, et me faire
aussi gouter tout le plaisir de ses deeouyerles ; II ,
merite bien que je ne lui en vble poirit riioniieur.
Mes reflexions ne se bornerent point la. Je jugeai
que Jahsenius n’avait pnint suppose des termes a
saint Augustin dans le dessein d’enseigner la pure
doctrine de saint Augustin ; ainsi j’examiriai avec
soin tous les passages du saint docieur que Jansenius
rapprpche de l’expressipn qu’il avait imaginee, gratia
vkirix, 3'en remarquai pliisieurs oii il s’agit de la
grice de la predesliriation, qui n’est point de ces
graces que rious appelons actuelles, mais qui est cn
queique sbrie habituelle, comme je 1'expliquerai
dans la suile. Ils sont par consequent deplaces et
allegues hors de propos. Quani a IOUS les amres, il
y a daris i'iisage que Jaiiseidiis en faitune supposilion (
de sens anssi grbssiere et aiissi mahifesie que celle
de roxpressibmMl dit dans le meme chapiire 24 du
livre II de la Grace du Sauveur, el ires-souvent
ailleurs, que saint Auguslin etablit la grace victoribuse
au regard de la' volbnie humaine et du libre
'arbilre,'en soite que, dans la pensee du saint dOcteur,
cesoil 1'arbitre de la volonle quela grace surmonie,
siir qui elle remporie la vicioire', et dont elle
tribmphe. Quamobrem sexto, gratiani Dei Augnstinus
ita victricem slatuit supra voluntalis arbitrium, elc.
(Jans. tom.lll,pag. 400). Rien n’estplus contraire a
la doctrine qui esicontenue dans Ies lextes de saint
Augustin, qu’il produit un peu auparavanl, ei partout
ailleurs.Le saint docteur reconnafi veriiablement dans la
grace 1'aciion de vaincre et de surmonter, el si Jansenius
le veul absolument, de remporier la victoiie
et de iriompher, quoique saint Augusiin ne s’enonce
tje la sprtc que dans des endroits singuliers. Majs je
clierche dans les passages de ce P£re quel est l’en- I
nemi qui est surmonuS et vaincu par ia grace, et je
n’en trouve point d’auire que la concupiscence ei les
lciitalions. Quoi 1 il n’eiiseigne pas qu’avec la cpncu.pisceiice
el les 'ieiiiaiioiis le libre arbjtre de la volonte
Jiuroaine est dbmpte et subjugue parla grace ?
Non, ceile pensbe aurait paru ridicule a saint Augystin
 ; car, se}pn luj, la grace est dopnee au libre
arbilre, cohime un secours’ doiit ii"'se sert pour
yivjiicre. J’aiiH) rce du pech6 : Donai per Spiritum cliaritqlem,
cujus ope vincqlur delectutiq peccqti (Lib. ■
Oper. lntp., n, 107). Selon lui, la gracc 'donne a
notre vpionie des forces tres-efflcaces’ pqur vajricre:
liie facit ui [aciamus, prwbendo vhes efficacissinias
votimtqti (Lib, Ue Grutigel lib. arb., cdp. 16, n. 32).
Selqn liii, Jes saints demandenta Dieu eri ceite vie
Ja fbrce de cbriibattre el de vajiicre par la grace tle
 ?esus-Chri§f.t Darl fM jBiiaViaridj }ii »ce« dtq« e vifiPiemii A poscunl (Lib. de Cqrrept. el gralia, cap. n, ti. 29).
ii " Outre cesirpis paSsages qui sont ciles par Janset
nins, i| s’en presehie un autre qu’il n’a poiutconnu,
t parce qu’il est Ure d’un ouvrage qui fut imprime
t pour la premiere fois apres la mort de Jansenius.
 !, Seipn le sajnt docteur, Dieu, par un secret imtinct,
u prenare et excite les volontes des hommes a nccome
plir (res-efficacemen ! ce qu’il veut. Esl-ce la vaincre
i les yqlonles, et ii'esi-ce pas plutot les aider a vaincre ?e Cur ergo rion confiteris ;………, Deumbccultoinslinctu, ad id quodvoluerit efficacissimeimpleiidum,prwparareutqueexcilareliominmnvolunlatesl (Lib. iii Oper. Imp., n. 166)  ? \oila quelle est ladoctrine de saint Augustin. Mais faire du libre arbilreun ennemi ou un adversaire qui esl vaincu parj lagrace ; assurer que le libre arbiire est vaincu parle secours qui lui esi donne pour vaincre, c’est une1 absiirdite ilont saint Augustin n’a jamais ete capable,et que Jansenius n’a pu emprunter que de Calvin. ; Le licencie jansenisie, dont l’atlention a m’ecouter■ B me paraissait merveilleuse, m’empeclia dc m’eiendredavantage la-dessus, et souhaiia que j’exposasse mes ; . recherclies sur 1'autre expression, delectatio victrix.i Je le fis en coriiinuanrainsi moii disconrs.s J.e feuilletai de nouveau le> lables des RR. PP.[ , Benediciins, -exiriemement confus de tout le mal que. " j’eri avais dil ; et ren’darit justice de bon cceur a l’haibile homme qui les a composees. Cependant je n’yi ■ Irouyai encpre nulle part le terme de delectationi yicjprieuse. Mais jejugeai que cetle oinission etait: panipnnable, quaiid je vis que le meme terme avait ; ecliappe a la plupart des faiseurs de tables, et que,i suivant le lemoignage unanime des tables et desconcordances, saint Augustin ne lavait employe ; qu’une seule fois dans tous ses ouvrages.Ce fut aiors a dessein que je r&ervai la table de
Jansenius pour la consulter la derniere, je n’etais
plus dispose a compler sur ce qu’elie m’annoncerait.
Ainsi, etant reionrne au root gralia, je lus ces paQ
roles ei je les demenlis par prpvision : Consislil essemiatiter
in cwlesti suavitale ac delectaliqne…. hinc
ab Augusiino PASSIH APPELLA-TUII victrix deleclatio. U
n’y a q'u'uii seul enclrok indique, savoir le chapitre
0 du livre iv de JaGracedu Sauveur, a la page
410, etc. Le titre du chapitre est remarquab^e : Nomen
viclricis delectationis inde tractum alque impositum
graliw medicinali Christi. Dans Je corps du chapitre
on lit ces paroles : Hinc fu ut islam Chrisli
graliam Augiistiiius EPITHETO ad hoc ipsum propriissimo
alque efficqci ornare SOJLEAT : nam PI,ERUISIQCE
vocal delectationem victricem.II me vint aussildt dans 1'esprit que Jansenius
avait lait uo assez long sejour eu Gascogne, et
qu’il pouvail bien y avoir contracte l’habitude des
exagerations, et de subslituer au mot semel ceux de
plerumque el de pgssim ; ou qu’il se donnail adroiteirieni
lui-meme pbbr saint Angustin : car il repete
sans lin les termes de grace et de delectaiion viclorieuse,
et i| ne rapporte du verilable suini Augustin
D qne.ce seql passage cite par tout le monde : Nos
quqrilum coqcessuin est, sapianus, et inteltigamns
Dominum Deuni bonum ideo sanctis suis a'icujus operis
justi aliquqndo nori trtbuere vel certam scienliam.,
vel viclricem deiectaiionem. ul cognoscant non a se
ipsis, sed ab illo sibi esse lumen, qua illuminenlur tenebrw
eorum, et suavitatem, qua det fructum lerra
eorum(Lib. ii dePecc. meritis et ^emiss., cap. 19,
n. 32). ' "Ce n’esi pas que Jausenius irajoute quantite d’autres
passages ousaiiitAugustiri enseigne que la delectationde
la justice nous porle a vaincre, nous fait
■vaincre la delectatibn du p6che ; mais c*est lenom
de delectation victorieuse, c’est 1'epiiheie de victo- '
rieuseJ0inteaumotdedelectation,qHe Jansenius pretend
se rencontrer Ije plus souvent (pletumque) , parlout
(passim) , dans les livres de saint Augustm. fii
(l’aiileurs il ne faut pas avoir lu trente fois les ou-893 VERlTABLfi CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTTN. 894vrages de saint Angustin contre les p£Iagiens, pour
s’apercevoir de la difference que le saint docteur
met entre ces deux expressions, delectatio victrix,
une deleclatipn victorieuse, et deleciatio vincens,
une deiectalion qui procure 1'avantage dans Ie combat.Je fls a cette occasion une etude qui me satisfit
heaucoup, parce qu’elle me decouvrit avec evidence
que la deiectaiion yictorieuse de saint Augustin eiait
toule autre chose que la grace medicinale de JestisChrist,
toule autre chosequela grace efflcacedenotre
eiat, et q.u'ainsi c’eiait a pure perte que Jansenius
avait lu avec des lunettes de multiplicaiion ce passage
unique du saint docteur, ou. il est fait une mention
formelle et expresse de la delectatibn victorieqse.Pavais pui dire a mon docteur qu’un des meilleurs
commeotaires de rEcrilure sainte etait une
concordance de la Rible. La raison qu’il ep apportait
est que la eomparaison de tous les textes d’un
auteur, ou de plusieurs qui ont ecrit dans le mfime
genie, ne peut se faire au regard diine meme expression
quiy est contenue, sans fixer et determjner
le sens de cette expression dans Jes endroiis ou elle
cause de la difficulte. C »r les passages obscurs ou
ambigus ont loujours quelque affinite avec des passages
fort clairs oii ce sens est decide. J’appliquai
cette regle a lintelligence de saint Augustin, et par
le moyen des concordances que nous ayons de ses
ouvrages, je rapprpchai les uns des auires, el je
comparai tous Ies endroits ou il se sert des lermes
de victoire ou de victorieux sur le sujet de la graop.Je remarquai d’abord cette notion qu’il donne
dans le livrede lavraie Rcligion : La victoire est la
fin des combats, vicioria esi finis certandi (De vera
Relig., cap. 53, n. 102). Je rencontrai ensuite plusieurs
passages qui mettent Jansenius bien Join de
sou compie, parce que saint Augustin y fait usage
de cette nolion pour exclure de 1'eiat present de la
voie la grace victorieuse. f II y a bien de la difference,
dil-il, enlre la graee qui nous sontient etqui
nous aide dans le combat, et celle qui nous rend
victorieux, parce qu’elle nous deiivre de tout ennemi,
spit inierieur, soit exterieur, et nous etablit dans
une paix eternelle. L’une nous est donnee pour nous
foriifier dans la milice laborieuse du siecle present,
et 1'autre nous esl r6servee dans le bienheureux repns
du siecle futur : Aliter gralia CERTANTEM facil atque
adjuvat, aliler VICTOEEM sine hoste ullo vel externo
vcl inlerno in ^TERNA PACE consmiat. /s(a laboriosa
mililia esl in prmsenli sceculo ; ilia beata requies in
faturo(Lib. nOper.Imp.,n. 106). » Nous combattons,
dit-il plus bas, contrela concupiscence de la chair par
le secours dii Sainl-Esprit, jusqu’au temps de la victoire,
qui nous procnrera la paix par la delivrance
de tont ennemi, soit inlerieur, soit exterieur : Prmlium
contra concupiscenliam carnis usque ad VICTORI/E
PACESI, quw nullum intrinsecus, nullum exlrinsecus
paiielurinimicum(Ibid.,n. 217)  ; eiailleursildilque c la
morl est le lerme marque pour notre victoire, parce
qu’alors nous n’aurons plus rien a vaincre : Absorpta
erit mors in vicloriam, et pace perfecla nihil jam quod
vincatur exislet (Lib. n de Pecc. meritis et remiss.,
cap. 4, n. 3). »Tout cela nie fit conciure que, dans ces paroles,
Deleclalio victrix, qum AugustinO esl efficax adjulorium,
relaiira est, Jausenius se designe lui lout seul
(Tom. III, cap. 2, n. 3) , et qu’il n’entehd point parler
de ('Augustin d’Hippone, nriis de 1'Augiislin d’¥pres.
 Car enlin, dans la doctrine de l’Angiisiin d’Hippone,
la delectation viclorieuse n’est nullement relative ;
elle ne s’appelle pas viciorieuse, quand elle
surmonle une auire deieetation, mais seulement
quand elle n’a aucunedelecialion opposee a surmonter.
Cest celle qui donne la paix de la victoire, victoriwpacem,
lapaix de la jusiice, justitim pacem(Lib.
H Oper. Imp., n. 106, et lib. n de Peccat. meritis etA remiss., cap. 19, n. 53) , soit qq'apies une longue
suite de combats elle deiruise absolument l’ennemi,
soii que, n*ayant jamais eie dans la necessite de le
comhattre, elle le lienne captif et d^sarmf.Commeut ! s’6cria le licencie, vous proscrivez
ainsi, et vous bnnnissez de Peiat presenl la grace et
la delectation victorieuse ? Peusez-vous a ce qqe
vous faites ? Tout le monde va vous jeter la pierre
et vous accabler ; car pour mettre en poudre tous
vos raisonnements, il suflira, ce me semlile, d’observer
qu’il y a deux ^ortes de vicloires sur Ja coneiipiscence,
lime durable, qui est 1'efi'el de la grace de
' perseverance, et qui produit la jusiicp consommee ou
parfaite ; 1'autre passagere, qui est l’effet de la grace
eflicace, et qui produit la justice commencee ou imparfahe.
#  ;Vo.us me faites une veritable peur, repliquai-je au
licencie. Je me rassure neanmoins, dans la persuasion
que les personnes equitables ne m’atlribueront„ ppini le dessein lemeraire de supprinier une fagonf* de parler qui cst raaintenant recue par tantde theoJogiens
aussi pieux que savants, et dont la foi est
trSs-pure. Mais est-il inulile de remarquer qU'avant
le jansenisme elle n’eiail pas commune, et je l’ose
dire, pas meme connue ; que Jansenius l’a introdtiite
a maiivaise fio, et pour insinuer son erreur a
Tabri d’unbeau moi ; enfin qu’elle n’est pas de saint
Augustiii, lequel neanmoins aurait bien pu se servir
de cetie expression prise dans le hon sens, en distinguant,
comme vous faites, deux sortes de victoi
res, i'une durable et 1'autre passagere, s’il n’avait
pas eu une raison importante de parler autremeni,
et d’attacher constamment 'au terme de victoire la
cessaiion de lout combat, la fln de toute guerre, la
destruction de loul ennemi ? Cetle raison eslque ies
pelagieus prenaient loujours le mot de victoire dans
cette signiflcaiiou, et en abiisaient pour etablir le
sloicisme deleur impeccance, qui etait tiue de leurs
erreurs capitales, corame je le demontrerai dans lan suiie.Voila qui est elrange, reprit le liceucie. Vous
avouez qu’on admet aujourdimi cette expression
dans un sens catholique pour designer la grace elficace
qui nous fait surmomer une lentation, et vous
ne pouvez pas.nier que ce sens caiholique se trouve
dans saint Augustin ; par consequent, cetle expression
est de saiut Augustin, au moins quant a la signidcation
prthodoxe qui peul lui convenir. Nous
soromes d’accord, repartis-je.Le licencie, tout deconcerte, me dit alors : Vous
me surprenez, c"Cst coritre mon attente que vous
vous rehdez si aisement. Je m’eiais figure que vous
aviezpris un tour malin pour faireentendre q lesaiut
Auguslin n’etait point favoraide a la grace effleace
par elle-meme des thomistes.Quelle pensde me prelez-vous ? m’-ecriai-je ; jgnorez-vous
que la doclrine des ihomistes est touta
1'ail imlepetidaiue de celte expression, pour ne rien
dire de plus ; qu’ils s’en sont pa§s6s duranl tresr.longiemps ;que durant tout le cours des fameuses
dispuies de auxiliis, ils ne 1'onl poiut employee une
seule fois ? C’est un fait dont il est aise de s"assurer
par les actes qui sont rapportes dans les deux hisloires
qu’on a donnees depuis plusieurs aiinees au
piiblic en faveur des parties de ce graqd prpces,
aussi bien que par les ecrits contradictoires que les
tenanis et 1 urs fauieurs ont fail paraitre duran( la
dispute. Ei ne me croyez pas trop hardi si j’avance
que jnsqu’atix premiers commencsnients iiu jans6nisme
ou ne trouvera aucun aiiteur patliojjque qui
ait qualilie la grace efiicacede victorieusp, pu de H6leclatioii
victorieu^e.Que si les tliomistes onl recemment adppte et accommode
au sens tresrOitJiodoxe de lpur dpptrine
cette meme expression, sont-ijs lps seuls ? II n’y a
pas jusquaux molinistes qui ne le fassent. Ce n’est
poiin entendre le systeme de ces d.erniers jque de les893 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 896croire (ort embarrasses a donner selon leurs idees
une explication naturelle diin lernie qui est equivoque,
des que Von juge k propos d’:ibandonner Ja
nolion qu’en a delerminee saint Augustin dans limique
endroit ou il l’emploie, aussi bien que sa deTinition
generale de la vicioire : Vicloria est finis certandi.
Pour faire court, il n’est point rci question
d’une dispute d’ecole. Je n’ai en vue que de mettre
en evidence la mauvaisefoi de Jansenius. Cestpourquoi
vous me permetlrez de reprendre le fil de mon
dfccours.Le licencie minterrompit encore, et j’en fus
charme, voyant q »'il prenait a lache de defeudre les
theologiens catholiques, que conlre mon intention
1'euonce de mes pCnsees pourrait choquer. Mais ne
semble-t-il pas, ajoula-t-il, que vops voulez faire
uiie sorte de proces a quiconque fait consister, suivant
saint Augnsiin, 1'efflcacite de la grace dans une
deiectation yictorieuse ? Vous ne seriez pas irop
faclie\ jecrois, qu’on taxat ce se.itimeut diieresie.Faut-il me sonder la-tlessus ? repondis-je. Pourvu
que de bonne foi 011 eiablisse que cette deiectation
n’est pas necessitanie, el que, quand on ne l’a point,
la grace qui est requise pour le veritable pouvoir
d’agir ne manque point, je declare hautement que
ceux qui embrassenl cetle opinion sont tres-bons
catlioliques. lls mc permettront neanmoins de ne pas
penser rorame eux. Je demandc la meme grace aux
thomistes. Et je continue.La deleclation viclorieuse du saint docleur de la
grace est en premier lien la grace de la vision iniuitive
de Dieu, qui fait jotiir les sainls d’une paix parfqite,
d’une paix complhe (1)  ; qui les rend semblables
aux angis, dont Dieu faii tout Je boiiheur, et dont
toute l’occupation esl 1'accomplissement. desa sainte
volonie\ sans que 1'experience d’aucune tentalion
puisse jamais les troubler ou les distraire : lla particeps
est tegis wternw, ut solus eam delectet Deus,
cujus voluntati SINE ULLO EXPERIMENTO TENTATIONIS
oblempeiat. iLa deiectation victorieuse du saint dccieur de la
grace est en second lieu la grace de la justice originelle,
qui dans le premier homme avant son peehe'
soumeitait sans combat la chair a 1'esprii, el rempechait
de seniir aucun mouvement de quelque passion
que ce fiit contre sa volonte : Ut resislentem sibi carnem
NULLO CERTAMINE pateretur, nec aliquid omnino ex
aliqua cupiditale seniirel, quod nollet (Lib. vi Oper.
Imp., n. 14). Cette paix n’eiail pas si parfaite ni si
entier-e que.Pest celle des bienheureux, parce que la
grace d’Adnm n’eiait pas victorieuse au regard de
l’ennemi exlerieur, par qui Adam pouvait etre atlaque^
et tente, comme il ie fut, mais seulement au regard
de 1'ennemi inierieur, que ceile grace puissante
meltait liors d^tat d’assaill.ir, aussi bien que de resister.
Loin donc que la delectatiou victorieuse soif,
dans le langage du saint docteur, la grace medicinale
de Jesus-Clirist, c’esl non-setilenieiu la grace de la
beatitude eternelle, mais elle appartient meme a la
grace de 1'elat dinnocence, a la grace de sante ; et’
il faut mettre ici saint Augustin sens dessus dessous,
s’il m’est permis de m’exprimer de la sorie, pour le
faire accorder avec Jansdnius.La delectalion victorieuse du saint docteur de la
grace est, en iroisieme lieu, le miracle ineffable du
Createur tout-puissant, dont, selon sainl Augustin,
uu homme peut etre favorise durant ceile vie et dans
notre elat, et qui consiste dans l’exiinciion entiere
de la loi du peche, qui regne dans nos membres et
repugne a la loi de 1'esprit: Nam nec gtandibus hoc
ptwstatut in baplismo, nisi forte miraculo omnipoten(tssimt
Crealoris, ul lex peccati, quw inest in meinbris
fepugrians legi metttis, PRORSUS PENITUS EXSTINGUATUR
tt non sit (Lib. n de Peccal. meritis et remiss., cap.(i)  Pace perfecta. Lttt, n de i'eccal. tneritis el retjifrti,
cap, 4| ni 4i'Usque itd pacem pleiiarifim. bibt %A 39, n. 69). Ces paroles, qui sont a ) a fln du premier
livre de 1'ouvrage intitule : Des merites et de la remission
des peches, contiennent la definition propre
de la deleclalion victorieuse, dont il s’agit dans le
passage unique ou cette expression se trouve, et qui
est lire du second livre de ce meroe ouvrage.Je cherchai a m’en assurer, c’est-a-dire a de"montrer
que la deiectatinn victorieuse, dont sainl Auguslin
dit dans ce fameux passage que D ;eu la refuse
quclquefois aux saints et a ses plus lideles serviteurs,
est une faveur extraordinaire et miraculeuse,
qui deiivrerait liiomme en ceue vie et dans 1'etat
present des rCvoltes de la chair et de toute lenlaiioR
de la part de la concupiscence.Pour y reussir, je me servis de la meme methode
doni je ra'elais si bien trouv6, et je ramassai a 1'aide
des concordances piesque tons les passages ou le
saint docteur enseigne que Dieu refuse la grace aux
saints. Cela fait, je reconuus, 1° que dans ces pasU
sages le sainl docteur parle de la seule grace qui est
" necessaire pour la perlection de lajustice ; 2° que
par le nom de la perfeclion de Ja justice le saint
docteur eniend Tavantage de servir Dieu sans aucune
opposition interieure a sa sainte loi, sans cette
repugnance au bien, cette sollicitation au mal qui
est causee par les. mouvements indeliberes et deregles
de l’appelit sensuel ; 3° que la perfection de la
justice est la veritable vieloire et le propre effet de
la deieciation yictorieuse ; ou, ce qui esl la meme
chose, que la delectation victoriease est uniquement
la grace qui est necessaire a la perfection de la justice.Souvenez-vous qu’il ne s’agit point de ce qu’on
entend mainlenant en theologie par le mot de grace
ou de deieciation victorieuse, mais de la notion que
saint Augustin a constamment attachee aux lermes
de victoire et de victorieux en ecrivant contre les pelagiens.. D’abord un temoignage pour la preuve du pre[J
mier article se presenta a moi dans le raeme livre,
au meme chapitre, quelques Jignes apres le passage
en quesiion. 11 yest dit que Dieu tarde a donner a
ses sainls et a ses fideles serviteurs !a deleclation
qui suffil pour accomplir de tout point la juslice :
Idcirco eliam savclos el fideles suos in aliqidbus vitiis
suis lardius sanat, ul in his eos minus quam IMPI.ENDJE
EX OMNI PARTE justifiw delectet bonunt. Les paroles
qui suivent sont remarquables : Nec in eo ipso vult
nos damnabiles esse, sed liumites (Lib. n de Pcccat.
meriiis el remiss., cap. 19, n. 33). Le troisieme livre
du roeme ouvrage me fournit encore un aulre ciidroit,
ou on lit queisieu dans plusieuis occasions
laisse manquer les justes du secours necessaire pour
accorapiir parfaitement la juslice : El in quibusdam
eliam justos suos, qupniam adhuc exlolli possunl, non
adjuvat ad PERFICIENDAM juslitiam (Lib. ni de Peccat.
merilis el remiss., cap. 13, n. 25).
Etant passe a 1'examen du second arlicle, je crus
p. voir ce que c’eiait que la perfeciion de lajustice,
uet accomplir parfaiiement lajustice, a la fin du livre
intitule : De 1'espril el de la lettre, ousaint Augustin
dit que le juste vit de Ia foi et qu’il est agreable a
Dieu, quoiquil n’ait pas neanraoins encore absorbe et
consume lous les mouvements de la passion lerrestre
par une sureminenle perfection de charite : Eisi
nondum illa SUPEREMINENTISSIMA PERFECTIONE charilalis
omnes terrenw libidinis molus ADSOISBUEUIT atque
CONSUMPSERIT (Lib. de Spir. et litt., cap. 56, n 65)  ;
et dans le quatrieme livre conlre Julien, ou il dit
que Dieu, puur lenir les saints dans 1'buinilile, n’eteint
pas dans leur cliair la concupiscence , et quil
les oblige a la combaltre, jusqu’a ce que la fmgilite
humaine soit parvenue a une si grande perfeciion
de sanle, qu’ellen’ait plus a craiudre ni la corrupConfess.,cap. 30, n. 42 ; lib, XKII contra Fauslum,
tap. 88i897 VERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 898lion des d&irs impurs, ni renflure de 1'orgueil. Sed ,
quia in isla humana miseria pejor est. hostis cavenda
superbia, ideo nimirum non exslinguitur in carne conlinentium
sanclorum ista concupiscenlia , ul dum pugnalur
adversut eam, periculorum suorum animus
admonealur, ne securus infletur ; donec humana fragilitas
ad tantam PERFECTIONEM perveniat SANITATIS , ut
nulla putredo lasciviw , nullus tumor superbiw formidetur
(Lib. iv conlraJul., cap. 2, n. 11).Mais je ne fus pas content que je he visse quelque
chose de plus precis et deplus decisif ; etje parcoarus
le pelit livre de la Perfection de la justice, qui
me fit d’abord concevoir que sainl Augustin s’eiait
fait cette maniere de parler, a l’occasion de celle
dont use saint Paul, en se plaignanl des contradictions
impoilunes et de la guerre iniestine qne
lui suscilait 1'aigiiilion de la cliair: Velle adjacet mihi,
PERFICERE autem non invenio (Rom. vu, 18). Sur
quoi voipi le commeniaire du sauu docteur: Adjacet
ei velle, sed pcrftcere bonum non adjacei. Non, facere
bonum non adjacet, sed PERFICERE…. Quodlunc erit,
quando concupiscenlia , quw habilat in membris ejus,
NULLA ERIT (Lib. de Perfecl. jusliliw, cap. 11, n. 28).De cent autres passages queje lus, etqui donnent
une pareille notion de la perfection de la juslice,
voyez encore ces deux-ci: Perfeclto boni etl, ut nec
ipsa concupiscenlia sit in homine, etc. (Lib. l Relracl.,
cap. 15, n. 2). Castigatione corporis frenatur concupiscenlia,
quw non frenari, sed OMNINO esse non debet,
nec erit in illa PERFECTIONE juslitim , ubi tiullum eril
omnino peccalum (Lib. de Perfect. jnstiiim, cap. 8, n.
18). Voila donc la grace que Dieu refuse anx saints,
1'extinction entierede la concupiscence. Les passages
ou saint Augustin dit que Dieu refuse celle grace
aux sainls, Jansenius les enlend de la grace qui est
necessaire pour perseverer dans la jusiice. La fourberie
n’esl-elle pas line ?II me restait a demontrer le Iroisieme ariicle,
savoir, que la deieclalion victorieuse, dans 1'idee et
lesens desaint Augu^iiu , esl precisement la grace
qui est necessaire a la perfeciion de la justice. Et il
ne fallut pas chercher bieu loincelie denionsiralion ;
car sainl Auguslin n’a pas plutot noinmc la deiectalion
victorieuse, qu’il declare qtie c’est un secours
pour accomplir parfaitemenl la juslice : Nos quantum
concessum est sapiamus, el inlelligamus, si possnmus,
Dominum Deum jusium ideo eliain sanctis suis
alicujus operis justi non tribuere vel CERTAM SCIENTIAM
vel VICTRICEM DELECTATIONEM , ut cognoscanl tion ase
ipsis, sed ab illo sibi esse lucem qua illumineniur tenebrw
eorum, et suavilatem qua det fruclum lerra eorutn.
Cum auiem ab illo illud adjulorium deprecamur ad faciendam
PERFICIENDAMQUE justiiiam, quid atiud deprecamur,quam
ui aperiatquod latebat,et suuve fiat quod
non delectabal (Lib. n de Peccal. merilis et remiss.,
cap. 19,ii. 32cf53)  ?D’ailleurs, saint Augustin designe souvent la concupiscence
par ces mots : La difficulie du bien ; etil
a coutume de la joindre a 1'ignorance du vrai: lgnoranlia
veri el diffieultas tecti. 11 jpini ici la scicnce
cerlaine a la deieclalion victorieuse, cerlam scienliam
et viclricem delectntionem (Lib. 111 de Lib. Arbit., cap.
20, n. 55, etc ; lib. de Dono persev.,cap. 11, n. 27 ;
lib. i Retract., cap. 9, n. 6). Ce sont par consequent
les contraires des detix aulre^: et comme la science
certaine est la deslruclion de lignoiance , la deleclation
victiorieuse est Pextinction de la conCupiscence.
Mais de plus la lecture de toutcelivre me flt apercevoir
plus clairement que le jour, que ces paroles,
nos quantum concessum est, elc, sont la reponse a
cetie question : Pourquoi Dieu, potivant nous deiivrer
en cette vie, par la grace de Jesus-Christ, du malheureux
penchant qui nous « mporte vers le mal, n’a
poini pourtant vpulu le faire ? Je developperai dans
quelque temps cette preuve plus au long ; car mon
docieur me fit bien autremenl approfondir la matiere
de la perfection de la justice, quil appelait ordinaiA.rementla pierre d’achoppement de Janseiiius, ou
 !e mur de separalion enire Jansenius et saint’Augustin.Le licencie m’ecoutail toujours avec une attention
surprenante. Je m’arretai pour lui donnef lieu de
parler ; mais il etait saisi d’etonnement, comme un
homme subitement transporte dans un autre monde,
qui ne peut que s’occuper des objets nouveaux qui
le frappent, sans pouvoir encore s’expliquer sur les
pensees et les sentiments quils lui font naitre. Je
continuai donc ainsi.Etant alle revoir mon docteur pour lui rendre
compte de roon travail, et lui faire hommage de
1'heureuse recolte que m’avait produite la semence
de deux ou trois de ses paroles, je le tronvai disputant
avec quelques aulres docleurs sur Pabandon de
Dieu et la soustraction de la.grace ; mais la question
elait presque epuisee, et je ne prolilar qiie de la veriflcalion
de quelqties insignes faussetes donl JansS« nius fut trouve coupable. Voici la premiere.■" _ Pour etablir que toute grace manque auxendurcis,
il attribue a saint Augustin ces paroles: Quasi non
debeat Deo gratias agere , quia prwcepta voluit, qui
desertus omni lumine veritalis hwc velle non POTEST
(Jansenius , tom. III, lib. III , cap. 10, pag. 501, ex
S. Auy., lib. de Perfect. juslitiw, cap. 19, n. 41).
Comme si saint Auguslin disait qu’un homme qui ne
peut pas vouloir observer les preceptes, parce quil
est prive de toule lumiere de la verite , doit neanmoins
rendre graccs a Dieu, qui a juge a propos
de l’assujellir a l’observation des preceptes , malgre
1'impossibilite oii il se trouve de vouloir les accomplir.
Mais Jansenius change le texte de saint Auguslin
, et il en corrompl le sens de la maniere la
plus visible et la plus crianie. Saint Augustin a ecrit:
Hac velle non POSSET ; el non jias, hwc velle non
POTEST. Toutes les editions, tous ies manuscrits en
font foi. Non-seulement la n.aliere , la suite el la
concordancedudiscoursreclamentcontre celte lecon,C hwc velle non POTEST , et exigent 1'autre legon, hwc
velle nonPOSSET, mais elles atiesienlavec la derhiere
evidence queia grace ne manque point a ceux dont
il s’agit en cet endroit, et qnil ne s’agit nullement
des pecheurs aveugles ou endurcis.Ceiesiius , pour montrer que 1'homme avait une
puissance d’accomplir les commandements de Dicu
independante de la grace, avaitobjecte a saint Auguslin
ce passage : Si volueris mandala servare,
coiiservabunt te (Eccli. xv, 16). Le saint repond ainsi:
Videle tamen, obsecro, quale sil, ideo volenli el currenli
misericordiam Dei non esse necessariam , quw
itlum eliam prwvenit « t curreret…. quia diclum est,
Si voles prsecepla , servabunt te ; quast non debeat
Deo agere gralias-, quia prwcepta votuil, qui desertus
omni lumine verilalis hwc velle non POSSET(S. Aug.,
ibid.).11 laui elre bien aveugle, dit un des docteurs , et
bien endurci dans la resolution de faire parler an saint Augustin le langage. de Calvin, pour se figurer" qu’il est ici question d’un pecheur aveugle et endurci
par la soustraciion de la grace ; — et pour ne pas
voir, dit un autre, que ces mois, quiaprwcepta voluit,
se rapponent a 1'homme : d’bii il s’ensuit qu’il y
aurait coiuradiciion a ajouter apres cela, hwc velle
non POTEST ; car ce serait assurer du meme homme
qu’il a voulu accomplir les preceples, et que, sans
changer de siiuaiion et d’elat, il se trouve dans
1'impossibilite de vouloir.les accomplir. — II est
eviiienl, dit un nuire , que cet homine est suppose
avoir voulu par le secours de la grace 1'accomplissement
des preceptes , et que c’est ce secours dont
saint Auguslin preiend que cet homme doit remercier
Dieu, parce que, sil en avait ete privfe', il ii'aurait
pas voulu accomplir les preceples.Que Jansenius, dis-je, ne lisait-il bien unc seule
fois tous les ouvrages de saint Augusiin conire les
pelagiens, plulot que de les lire si mal treiile fois !
feij SUPPLEMENTUM AD OPERA Si AUGUSTiNi. §0dJeserais tent4.de cfbifij, fepfitmbn docteur, que
Jarisenins a lti sairit Aiigtistiii a la mariiere de N***,
et que, comme celui-ci.ne lisait saint Augustin qiie
darts Jahsenius, de hieirie Jansenius ne lisail saint
Augiistiii quedaiisLuihef eiCalviri. Cequi est certaih,
c’est qiie N***, a copifi ires-fldelertient daris Jansebius
ce passage de saint Augusiih , et rjuil a beau dire
que sa coiisciehCe reclamait qiiarid ort Pacciisait de
jahseiiisriie, ayant laisse Ja JepOri de saint Augiistiri,
hwc velte riori POSSET , et ayaht pf i.s de Janfeeniiis sa
lecon," hwc vellenon POTEST, on he peut plus doutef
qui- des deux a e\6 sdh ifiaJire.La seconde faussete qu’on venfia dans Janseiiius
est celle-ci. Pour montrer que le<, jiistes pechent
queiquefois ; parce que.Dieu fetire.cPeux le secoursde sa grace, suDtttde suii**r'aftt’( auxiliiim suutri sinenseos cadere j Jl apporle en preuve les paroles
suivanteSj tirees d’un des sefmons de sairit Aiiguslin
: Bene ergo aliquando Deus differt. adjuiorium
suum, ut probei hominem, ul. exercedl hpminem, ut ipse
sibi innotescal, ndm Deuni iiiliil taiei (Janseri., t. III,
tib, in, cap.,13., p. 336, ex S. Aug., serm. 2 m App« id.,nMnc343,
ri. 8).. Le docleur qui chercha. Je
sermon fut surpris du.titfe de Susanna et Josepho !
Est-ce par i'exempie de ces saints, dit-il, que sairit
Augusiiri prouvefaii la spiisiraciioii de la grace ? Estce
Susanne ou jpseph, a qui Dieu a laisse faire une
trisie chute, en les privanf du secours imerieur de
sa grace ? lie ! qiiel aiitre Dieu art-il plus fortement
aide a resisier a la leritation ?En cherchaiii dans le sermon 1'endroit cite par
Jausenius, le docteur renconlrait toujours quelques
passages toui a fait contraires au but de Jansenius :
Non deseruii ne moteretur, cui subvenit ne adulterarelur ;
et ensuile : Tentatori resislere doeuil, pugnare
docuil, laborare docuil, qdjulorium implorare docuil ;
et apres cela : S.i de feminu tmtala Scriptura tatis est,
numquid viros deseruit ? et encore : Nec ibi defuit
Deus, quia ilie tion eral reus ; et de. plus : Adjuvat
certantem, qui certamen indixit ; et enfin : Deus quundo
exspectat cerlatores suos. ; adjuvat eos invocatus
(Nuni., I, 4 ; 5, 8, 10). II y a faute dans ia ciiation,
dit-il ; Jansenius a pris un sermon pour un autre:
mais la Providence a voulu qUil nous adressat a
celui-ci, ori son erreur est ampiement et magnifiquement
refutee.Lc passage cite par Janseriius avait echappe a ses
yeux, et pbur le trouver il eut la peine de faire une
lecture moiris precipitee, Ce.rtainement, dit-il, en
regardant mon docteur, votre conjeciure est vraie :
Jansenius a lu saint Augustin , comme vous l’avez
dit, a la martiere de N***, ou du moins quand on
assure qu’il a lu plus de trente fois les ouvrages de
sairit Augustin contreles pelagiens, et plus de dix
fois les autres ouvrages avec une vive attention et
une application exacteareraarquereta peser toutes les
pensees et les expressions du saint docteur, allentione
acri, et adnolalione ditigenii (In Synopsi vitw Jansenii)  ;
il faut excepter ce sermon, que je mets en lait
quil n’a jamais lu de ses propres yeux. Aurait-il pu
reflecbir sur lant de temoignages si clairs , qui renversent
sa dOctrine , et que raa vue portee rapidement
et a la hale de trois lignes en trois lignes m’a
pr6sentes comme malgre moi ; aurait-ii pu considerer,
le soin et l’atiachement de saiiu Augustin a
prouver que Dieu assiste coniinuellemenl les justes,
et que sa grace esi toujours prete a les preserver du
peche dans un temps de lentation, quoiqu’il semble
exterieurement les abandonner, en souffrant quils
soiem bpprimes par des calomnies, traites en coupables
et condamnes au tribunal des hommes, el
quoiquil differe de leur donuer des marques de sa
puissante proteetioii, en manifestant avee eclat leur
verlu et lear innocence ; en un mot, aurait-il pu
reconnaitre tout cela par lui-meme, et se resoudre
a iraveslir 1'abandon exlerieur ou Dieu laissa SuAsanne et Joseph,enuri retranchement total de graces
et un delaissement spirituel ?11 s’est peul-etre fiatte, dit nn autre docteur, que
1'opinioh de sagrande, assidue et profonde teeture
de saint Augustin elarii bien elablie, chacun croirait
qu’il a assez lu saint Augustin pour tout le monde,
et que la posteril^ ne serait composee que d’auteors
qpi iaisseraient dans la poussiere PAugustin d’Hippone,
pour ne plus lire que 1'Augusiin d’Ypres.Oh verifla uhe iroisieme faussei^ aussi ridicule
fue grossiere. « Pltat a Dien, dil saint Augustih au
comte Boniface, qne vous pussiez persuader a votre
epOuse de vivre avec vous en continence, alin que
vouS rendissiez a Dieu sans aucun empechement ce
que yOus savez"que vous lui devez ! Mais si vous ne
ppUvez pas faire a cette dame une telle proposition,
gardez du moins la chastete cotijugale, et priez Dieu,
qiii vous delivrera des liens necessaires dans lesqiieis
vous etes engage, que ce que vous ne pouvez
j^ pas maintenant, vous le puissiez un jour: Atque
" ulitiam ei posses persuadere conlinentiam, ut sine impediineitio
redderes \Deo quod te debere cognoscis !
Sed si cum illa agere rion potes, serva saltem pudicitiam
conjugalem, et ioga Deum , qui te de necessitatibus
efuet, ut qiied non potes modo, possis aliquando
(Episl. 220, « .'12, olimlO). >Vous entendez. Ce que le comte Roniface ne peut
pas maintenarit, et que saint Augustin souhaite quil
puisse un jour, ce n’est pas de garder le precepte de
la chasteie conjugale, c’esl de suivre le conseil de
vivre en cpntinence ; et vous lisez peut-etre pour la
premiere fois ce lexie de saint Augustin. Mais Jansenius
, qui I'a ) u dix fois, a concu et a entrepris de
faire coneevoir a ses lecteurs, sur la foi de ce lemoignage,
que la grace de garder la chastete conjugale
manquail au comte Boniface. El voila une
des fortes preuves de Jansenius pour montrer que,
selon saint Augusiin, 1'obsei'vation des preceptcs est
quelquelois impossible aux (Ideles, non-seuiement
f ! quand ils ne veuient pas les observer, mais encore
quartd ils le veulent: De volenlibus Iqquebatur, quando
dicebal Auguslinus Bonifacio: Serva salletn pudiciliarii
conjugalem , el roga Deum ut quod NO.N POTES
MODO , POSSIS ALIQUANDO. 11 a eu soin d’omettre la
premiere partie du pussage , et ses editeurs ont eu
celui de faire imprimer les- dernieres paroles en lettres
majuscules.N’allez pas vous imaginer quecesoient la les seules
falsiflcations de saiiu Augustin dont Jansenius est
coupable ; j’en ai bipn decouvert d’autres. Mais j’ai
voulu reduire a cinq ; les preuves de sa mauvaise foi,
afm que ce uombre icadrat avec les cinq fameuses
proposilions , que ses partisans ne voient plus dans
son livre depuis qu’elles ont ete condamnees. Sil
y a un remede a la fascination qui les trouble, c’est
sans doute celui-ci. 1 Eprouvez-le , monsieur, dis-je
au licencie: convainquez-vous par vos propresyeux
de ces cinq traits de la plus impudente lourberie, et
le charme se dissipera, votre prevention cessera,
** vous ver.rez suremenl les cinq prbpositions dans le
livre de Jansenius. Je conclus que Jansenius a ecrit
comme etani lui-meine ires-persuade quil .fallait
rudement aider a la lettre , afin que la doetrine de
saint Augustin et ia sienne parussent une ineme et
seuie doctrine.La-dessus un chronologiste entra, et quand je vis
quiJ allait jeler la conversation sur 1'histoire, je tirai
mon docteur a part, el je lui rendis compte de mou
travail en tres-peu de mots. Je ne pus le relenir
longtemps ; ii etail curieux d’enlretenir le dironologisie,,
et il minvila a Pentendre. Failes-ledonc. parler,
lui dis-je, sur liiistoire et la chronologie des
ouvrages de saint Augusiin, et de ses combats contre
les ifelagiens ou contre les autres heretiques ; car
saint Augustin seul possede maintenant toutes mes
pensees.Qn me satisfit pleinement, et le sujet de 1'entreiieti901 VERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. yofcfut Jes dates que les RR. PP. Benedictins oni
doiinees a chaque ouvrage de saint Augustiri. Je
m’en reiournai avec.une ample matiere pour ro'exercer.
Ici le licencie me fit quelques objeclions. EIIPS
ne sont pas considerables ; quelques facheux surviurent
et me prierent de sortir pour une affaire. Je
vmilus remettre la suite de ma narration a un autre
jour. Le licencie aima mieux m’attendre, et il s’occupa
a verilier dans saint Augustin une partie de ce
que je lui avais dit. L’ayant rejoint, je repris ainsi
le fil de mon discours.II. Principe general de fheresie de Jansinius faussemenl
allribue par lui d sainl Auguslin.J’avais lu dans les Dialogues de M. de Fenelon,
archeveque de Cambrai, un argument invincible
lire de la chroloriogie des ouvrages rle saint Augustin,
pour demontrer combien faussemeiil Jansenius pretendait
que son systeme heretique des deux deiectations
avait ete enseigne par le saint docieur dans ce
faineux texte : Quod amplius nos deleclat, secundttm
id operemur necesse est (S. Aug., Exposit. Epistolw ad
Galatas, n. 49).Au nom de M. de Fenelon, le licencie se mit a
sourire. Je vous enlends, lui dis-je, c’est un auteur
sans consequence ; voila le titre dont on Phonore
dans votre parti ; mais on ne vous a poinl sans
doute inilie dans le secret de ce langage. II ne fut
introduit que depuis Pedilion des deux derniers ouvrages
de M. de Fenelon, dont Pun est son Inslruction
pastorale en forme de dialogues, Pautre est son
Mandement pour la receplion de la consiitution
Unigenitus. Les jansenisies n’avaient point cesse jusqu’alors
de faire au moins semblant de se defendre
contre les attaques du savant et pieux preiat, par
des libelles a qui ils ont donne le titre et Pair de reponses
a ses ecrils ; mais, pour pouvoir se vanter
d’avoir refule ceux-ci, les couleurs el les appar.ences
meme ont manque. II a fallu payer d’une fanfaronnade
: elle ne signilie autre chose, sinon que Pexemple
de la soumission et de la docilite de ce grand
homme a ecouler PEglise Mere et Maitresse est
sans consequence pour eux. Car sil est- question de
ses ouvrages, el principalemenl des deux que je
viens de nomroer, ils sont pleins de consequences
si bien demonirees , a la plus grande confusion d.u
jansenisme, que louie Palteulion des chefs est de les
arracher des mains de leurs parlisans , d’en empecher
par toute sorte de voies la lecture trop dangereuse
pour les inteiets de la cabale. J’en atlesle
Pexperience de tous ceux generalenient qui 0111 lu
ces deux ouvrages. S’ils eiaient catholiques, ils ont
ete confirmes dans la creance commune et dans Pobeissance
a PEglise ; sils elaienl jansenistes de
bonne foi, ils ont eie convaincus et changes ; si le
jansenisme n’etail qu’un masque donl ils couvraient
Jeur irreiigion, ils ont pali, ils ont freini, ils se sont
fait violence devant le monde, pour n’exhaler leur
depit et leur rage qu’en des termes d’un inepris aussi
ridicule que fasiueux.Revenons a Pargument de M. de Fenelon, qui demonlre
que, quel que soit le sens de saint Auguslin
dans ce texte, Quod amplius nos delectat, secundum
id operemur necesse- est, ce sens est necessairement
ires-eioigne de celui de Janseiiius, et ue son
systeme heretique des deux deieclatious reiativement
victprieuses, quil appuie neanmoins principalement
sur ce passage. Car saiut Augustin n’a pu eire en
meme temps semi-pelagien et jauseiiisle, et par
consequent il n’a pu poser le londemcnt du jansenisme
dans uu ouvrage quit ecrivaii eiaiit semipelagien.
Or, quelle esl Pepoque la plus.certaine du
semi-p^lagianisme de saint Augustin/ L’annee 394,,
quand il ecrivit son Comroentaire sur quelques propositions
de PEpitre aux Romaius.Jl reconnait iui meme le semi-peiagianisme de. ce
Conraie>>taire au premier livre de ses retractations,A chap. 23, et Jansenius assure que c’est un ouvrage
tout farci de semi-p^lagianisme: Ejus commentaria
in Epistolam ad Romanos semi-pelagianismo respersa
(In indice tomi I, verbo AUGUSTINUS). Combien de
temps conlinua-t-il a rester danscelte erreur ? Jusqu’a
ce quil eci ivit ses livres a Simplicien ; il le teriioigne
lui-meme ailleurs : Ecce quare dixi superius,
hoc aposlolico prwcipue lestimonio etiam me. ipsum
fuisse conviclum, cum de hac re aliter saperem quam
mihi Deus in hac quwstione solvenda, cum ad episcopum
Simplicianum, sicut dixi, scriberem, revelavit
(Lib. de Prwdest. sanct.^ cap. 4, n. 8) Ce qui a rapport
a cel autre texte : Cum similiter errarem, putans
fidem qua in Deum eredimus non esse donum Dei, sed
a nobis esse in nobis, el per itlam nos impeitare dona
Dei (Ibid., cap. 3, n. 7) ,Ainsi le semi-pelagianisme de saint Augustin dura
encore trois ans, depuis quil eut compos^ son Commentaire
sur quelques proposiiions de 1'EpHre auxI » Romains, savoir : depuis 594 jusquVn 597, peu de
temps apres quil ful fait eveque ; car les livres a
Simplicien sont le premier ouvrage quil ait produit
duranl son episcopat : Librorum quos episcopus
elaboravi, primi duo suiii ad Simplicianum Eccle^
siw Mediolanensis antistilem (Lib. 11 Retract., cap. 1,
n. 1). Si donc le Commentaire sur PEpitre aux
Galates, ou est contenu ce texle fameux, Quod amplius
nos deleclat, etc., a eie compose' dans liutervalle
de ces trois ans, peut-on-douter que saint
Augustin ne fiit alors serai-pelagien ?II y a bieu plus. II composa le Comnieiitaire sur
PEpitre aux Galales immediatement apres son Commeutaire
sur PEpitre aux Homains. C’est lui-meme
qui ledit: Posl hunc librum cxposui ejusdem aposloli
Epistolam ad Gatatas (Lib. 1 Relracl., cap. 24, n. 1)  ;
et selon les RR. PP. Beiieilictins, qui en cela ne sont
contredils par pers« nne, ce fut la meme ann6e,
savoir en 59i, dans le fort de son semi-pelagianisme.
Et vraisemblablemeM la plume infatigable de saintG Atigustin ne (inissait pas plutdt un travail qu’elle
coromeiipaii Pauire : encore lome trempee du venin
de Perreur que Jansenius lui reproche d’avoir repandu
a grands flots sur le Commentaire de PEpitre
aux Romains, elle se mil loui de suite a tracer le
Comiuenlaire de PEpItre aux Galaies.La iorce de cet argumeut redouble conire Jansenius
et ses disciples. S’avise-t-on de leur objecier
quelques emlroils des livies que saint Augusiin a
ecrits avant son episcopal, pour expliquer les vrais
seniiroenis du sainl docteur sur la grace.et le libre
arbitre, ils ne balancerit point a rejeter tous ces temoignage.-,
el ils prononcent hardiment. que tous
sans exception sont infectes de semi-pelagianisme ?
Devinez queile regle Jansenius donne pour s’assurer
en quoi consiste propremeni le semi-pelagianisuie !
II faut consulter, dit-il sans restriciion, ies ^crits de
saint Anguslin avant son episcopal ; et ce quil a
pense dans lous ces ecrits sur la matiere de la gracej. et du libre arbitre., Jansenius veut que les semi-pelavgiens Paienl pense de ineme. Sed quod. internamillam
graiiam, sine qua crealura rationalis niliil prorsus boni
potesl, Massiltenses ad credendum, peiendum el quwrendum
admiserinl, exipso Aiiguslino quoque O.emonstruri
polesl. SSam fatelur aliquoties se anle susceplum episcopaium
in eodem prorsus errore quo Massilienses
esse veisalum… Scripta profeclo anle episcopalum nobis
cQiisuienda sunl, ul liquida, si fieri polest, ipsius
testificatione sciumus uirum lunc omneminteniain Dei
gratiam… a fide el oralione tecluserit (Jansenius,
tom. 1, cap. 8, pay. 473).Ce principe donc, Quod amplius nq.s delectal, secundum
id operemur necesse esl, doit etre necessairemenl
entendu dans un sens que les semi-peiagiens
admissenl, puisquil esl tirp d’uu puyragequp.saint
Aiigustin met au nouibre de ceux quil.a composes
avaut son opisco^at (Lib. 1 Relract., cap. 24, n. 1).
U est donc aussi insense que ridic ile tte ; oser ceA03 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 904principe pour foodement du systeme des deux delec- A
tations preVenantes, indeiiberees, et relativement
victorieuses. Gar en quoi Jansenius lait-il consister
1'heresie des semi-peiagiens ? n’esi-ce pas en ce que,
pour le commencement de la foi et du salut, ils reconnaissaient
une grace a laquellc la volonte humaine
pouvait obeir 011 resisler (Propos. 4 Jans.)  ?
lls etaient par consequent bien eioignes dc croire
que toute deleciation prevenante et indeliberee fut
irr£sistible. II n’y a point de reverie pareille a celle
de simagner que sainl Augustin par-le diine deiectation
prevenanie et indeiiberee, quand il dit, dans
un ouvrage ou il devait penser a la maniere des
semi-pelagiens, quil est necessaire que nous operions
suivanl ce qui nous plait davantage.Voilaquel est en substance Pargument de M. de
Fenelon, auleur sans consequence tant quil vous
plaira ; mais si M. Bayle avait lu Plnsiruction pastorale
en forme de dialogues, qui par malheur n’a paru
qu’apres la mort de ce critique, il aurait avoue quiui _
niolinisle a le lalent de faire des sophismes qui res- "
semblent de fort pres a des demonstrations.La pensee de M. de Fenelon m’ayanl fait refleeliir
sur les dates des differents ouvrages de saiul Augustin,
corobien de nouveaux argumenls ne rencouiraije
pas pour faire voir que. saint Auguslin n’avait rien
moiiis dans Pesprit que des id6es jaiisenisles, quaud
il ecrivait son Commentaire sur PEpitre aux Galates ?Dans un ouvrage qnil fit peu d’annees auparavant
(Lib. dc ducibus Anim., anno 391) , en refulant le
sysleme des deux anies des rnaniclieens’, Pune deierminee
invinciblemenl au bien, Pautre determinee
iiivinciblement au ma) , il ruine evidenimeni le sysleme
des deux deleciatioiis. Ce qiie nous disons aux
janseiiisies, que la liberie dindifferenee eianibtee,
nous ne pouvons plus reconriaitre aucun peche,
saiiu Augusiin le dit aux roanichesiis : Illw animw
quidquid faciunt, si nalura non volunlale faciunl, id
esl si libero el ad faciendum et ad non faciendum tnolu C
animi carent, si denique his abslinendi ab opere suo
polestas riulla concediiur, peccalum eorum tenere non
possumus (Cap. 12, ». 17).Les maniclieens avouaient que les ames bonnes
etaient quelqucfois necessitees au pecbe par le melange
du nial, comme les jansenisies soutiennent
que les justes peehent parce qiie la deleciation terrestre
prend quelquefois le dessus et devient viciorieuse,
en sorte qu’elle Ies entraine invinciblement
etiu^vitablement dans le peclie. Saint Augustin repond
: Si la necessite est lelle quil ne soit pas possible
de resisier, ces ames ne pechent point. At enim
mali commixlione loguntur ? Si ita cogunlur, ul resislendi
poteslas nullasil, non peccanl (Ibid., n. 18).
Telle est precisement la reponse que nous faisons
aux janseiiistes : Si vous supposez que le penchant
soit insurmontable, et quil faille necessairement
succomber a la lentaiion, les justes ne pecbent point
quand ils s’y laissent aller. _Nous assurons encore avec le sainl docleur que ■*'
la deliberation qui nous faii suspendre notre consentemeni,
el 1'incliner tanldl vers le bieri, tantot
vers le mal, est la marque tfune volonie libre, qui
est maitresse de ses mouvements, qui peut se porter
a cet objet ou a celui-la, se deiouruer de Pua oii de
Paulre. Quod in deliberando nunc in malam patlem,
nunc in vonam mulal assensio : cur non tnagis lioc
lignttm esl unius aniinm, quai libera illa volunlale huc
et illuc ferri,hinc atque hinc referri potest (Inil.
cap. 13, n. 19).iiiifin, comme saint Augustin prelend que Perreur
des raanicheens sur la liherte est renversee par Pexperience
du repentir qui suit le peche, nous soutenons
que cememe sentiment inteneur sape le fondetnent
du jansenisme. La raison de saint Augusiin
esl que le repentir atteste evidemment qu’un homme
sjui se repent d’avoir mal fait a pu bien faire: Pw>A nitendi enim affectus ille qui prodest, el mate feeitse
it pwnitenlem, et bene facere potuisse teslalur (Cap. 14,
:r n. 22). Or un bomme qui a suivi limpression de la
j, delectation terrestre, par iaquelle il a ete inevitableinient
 prevenu et deterroine invinciblement au peiche,
 n’a pu bien faire ; donc le jansenisme est dd ?
truit, selon saint Augustin, par Pexperience du ree
pentir.it II s’agit maintenant de savoir si saint Augustin
e conserva ces idees anli-jansenistes en ecrivant son
:- CommeiUaire sur PEpilre anx Galates. Je consnllai
s les trois livres du Libre Arbitre. II les avait comis
mences a Rome avant sa pretrise, 1'an 388 ; mais il
iS ne les publia que huit ans apres, et peu de terapsavant son episcopai. Mon docteur pretendait que
e saint Auguslin ne les avait acheves qu’en Pans
nee 396, et qtie cetie 6poque etait evidemmentmarquee pardeux de ses letires (Epist. 27, alias 32,
u n. 4 ; episi. 31, alias 34, n. 7). Les RR. PP. Benen
_ diciins eroient quil les acbeva Pannee 39S. Peu
i- " importe pourla question presenle, caril est toujourstres-clair, dans 1'une et dans 1'auire opinion, que
r durant 1'annee 394 il mellait la derniere maiii a ces
i- trois livres, au menie leiups qu’il travailluii a sonCommentaire sur PEj.itre aux Galaies, ouvrage
n moins considerable en tome maniere, et qni ne fut
d qu’tin amusement au prix du premier, quil polissait
i- a loisir, qu’il garda longtemps, afin de ne Je faireparailre que dans sa peifeclion.
 !t Je n’eus pas besoin diine fort grande ni fort lonegue etude pour savoir que le saint docteur siuiachea prouver dans ces livres que l’ame de Phomme ne
e devient esclave de.la passion que par Je choix deson Jibfe arbilre ; qiPelle a et qiPelle exerce le droit
x de donner uu freina la concupiscence ; qu’elle jouit
 !, du pouvoir de reprimer le penchanl qui Pemporle
i, vers les biens qui lui sonl iuferieurs.
B Pour s’en convaincre, il ne faut que lire la recaipitulation que sainl Augustin fait des deux preroiers
u C livres au commencement du troisieme, oii ii parle de
o Ia sorie a Evodius: « Avons-nous conclu quelque
it chose dans nos deux derniers entreliens ? Evodiusrepond : Oui, sans doute. Saint Augusxin continue:
s Vous vous souvenez, je crois, que dans notre premierentrelien il nous a paru avec assez d’evidence
it que 1'ame de Phomme ne devient esclave de la passionque par sa propre volonte ; d’autant qu’el !e nepeut etre forcee a celte infainie ni par un eire sut
perieur, ni par un egal, parce que cela esl injuste,ni par un iuferieur, parce que cela repugue. 11 restedonc quequand elle veut jouir de quelque bien illiii
ciic, ce soit son propre mouvement qui detournesa volonte du Createur pour Ja fixer sur la creature.Si ce mouvement est repuie coupable, (et peut-on
s en douter, sans etre digne de risde ?) il n’esl donc
t pas uaturel, niais volontaire, et tel en quelque sorte
t que le mouvemeni dont une pieire se porte en bas,
t a qui ii ressemble a cet egard seulement, que comme
_ le mouvemeiit de la pierre lui est propre, ie mouvee
■*' ment de Paine est propre a Parae et lui appartient.Mais il esi dissemblable en ce que la pierre n’a pas
t Ie pouvoir d’arreler le mouvement qui ia fait tomli
ber ; au lieu que l’ame ne se meut poinl, si elle ne
r veut, pour quiiier les biens superietirs, et cboisir
e les biens inlerietirs. AUGUSTINUS. Egimusne aliquid
\ superioribus duubus dispulalionibus ? Evomus. Egimut
c sane. AUGUSTINUS. Credo ergo meminisse le in prttna
c dispuladone salis esse cotnperlum, uulla re fieri mcn’..
lem servam libidinis, nisi propria voluntale : nam nequea superiore, neque ab mquali eam posse ad hoc
r dedecus cogi, ciuia injuslum est ; neque ab infeiiore,quia non polest. Restat ergo ut ejus sit proprius molus,quo fruendi voluntatem ad crealuram a creaiore converlit.Quimolussi cidpm depulalur (undequi dubilat
I irrisione dignus esl) , noneslutique naturalis,sedvotuu
e tarius, in eoqu.esimilis est illi motui quo deorsum versuslapis feriur, quod ticul iste proprius e$l lapidis, sic ille
o,i* VERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 906nntim ;t>ertimtariient"neodtsstmtKs,guodtn potestate non
habel lapis cohibere motutn, quo fertur inferius ; aniwus
tiero dum nonvutt, non ila movelur, ut superioribus
desertis inferiora deligat (Lib. m de Lib. Arb.,
cap. 1, n. 2). »En un mot, toul le but que se propose saint Augustin
dans cet ouvrage est d’etablir contre les manicheeus
le dogme de la liberte selon sa vraie idee,
qui est la liberte dindifference. Quelqu’un disait:
Si on mettait a 1'alembic les trois tomes de 1'Auguslin
de Jansenius, on n’en lirerait jaraais que les
cinq propositions. On peut dire aussi que si on mettait
a Palembic les trois livres de saint Augustin sur
le Libre Arbitre, on n’en tirerait jamais que cesyllogisme,
qui met a neant le systeme des cinq propositions
et des deux deieclalions : Le peche ne vient
que du domaine de la passion ; or, la passion n’est
domiuante que par le libre arbilre ; donc le peche
ne vient que du librfi arbilre. • iQuoi de plus oppose que celte doctrine au sens
que Jansenius donne a ces paroles, Quod amplius
tos delectal, secundum id operemur necesse est ! Si
saint Augustin avait approuve ce sens janseuiste au
raeme lemps quil achevait les livres du Libre Arbitre,
ou il attribue a 1'ame de rhomme le pouvoir
de reprimer et d’arreter le mouvement qui Pemporie
vers Pobjet de son plaisir, il serait enire dans
la plus honleuse contradiclion avec lui-meme ; car
la.conlradiction aurait eie entre Jes pensees et Jes
opinions quil aurait eues enserable actuellement ;
par consequent il ne serait plus digne de creance,
il ne meriterait pas qu’on se donnat lant de soin de
rechercher ce quil a pense ou non, ni qu’on se
mit en peine d’avoir son autorite contraire ou favo-'
rable.Mais comrae la supposilion d’une telie contradiclion
dans Pesprit de saint Augusiin est cbimerique
et ridicule, si neanmoins on jugeait exlremementdifficile
de concilier ceque le saint docteur a ecrit (
dans son Commenlaire snr 1'Epitre aux Galates,
avec ce quil a ecrit dans ses livres du Libre Arbitre,
pourrait-on balaricer un moment a expliquer, ou
meme a corriger ce quil a ecrit dans ce Commenlaire
sur PEpitre aux Galates, selon le sens de ce
quil a ecrit dans ses livres du Libre Arbilre, qui est
un ouvrage plus considerable, quil a travaiile plus
longtemps et avec plus de soin, el quil a publie plus
tard ?Voila donc les jausenistes reduits ou a recevoir
Pexplicalion catholique que M". de Fenelon a donnee
a ces paroles, Quod amplius nos delectat, elc, ou a
desbonorer « aint Augustin en plus d’une maniere.
II faut quils etablissent que le saint docteur a ele
semi-peiagien jusqu’en 394, que cette annee il est
devenu janseniste eu ecrivant son Commentaire sur
1'Epilre aux Galates ; que cetle meme annee il est
relombe dans le semi-pelagianisroe en achevant ses
livres sur le Libre Arbitre ; qu’en 597 il est rede- ]
venu janseniste en coraposant ses livres a Simplicien,
et je yais montrer qu’a ce compte il sera encore relorabe
dans Ie seroi-pelagianisme en ecrivant les livres
contre Fauste -en 400.Pour cela, de quantite de passages je ne choisis
qu’un seul, oii le saint docleur assure en termes
. formels que liiomme, dans Pelat de la nature reparee,
a le meme pouvoir de refuser son consenteraent
a un plaisir illicite, quil avait avant sa chute: Ulrum
aulem sit aliqua ralionalis creatura quam nihil possit
iilicitum deleclare, magna quwstio est. Quod si est,
non in eo genere factus esl homo, nec illa nalura angelica
qum in veritale non stetil ; sed in eo genere ista
ralionalia facta sunl, ut inesset eis possibilitas frenandi
delectationem ab illicilo, quam non frenando peccaverunt.
Magnaest ilaquehumana natura, quandoquvdem
per eatn possibilitaletninslauralur, per quamsi voluisset
aec cecidissei (Lib. xxu conlra Fauslum, cap. 28).
Liiomme, dit saint Augustin, avail la possibilite dePATROL. XLVII.s’abstenir des choses illicites avant son p&be, et la
nature humaine est maintenant feparee par cette
meme possibilileiLe voila semi-petagien pour Ia troisieme fois, et
deux fois relaps ; et encore de quel semi-pelagianisme ?
De la pire espece, et qui ne differe en rien
du pur pelagianisme sur la matiere de la grace,
puisquil consistea ne reconnaitre point de deleclation
prevenante et indeiiberee, qui soit irresistible,
ni ia ceieste, ni la terrestre, ni celle de la grace, ni
celle de la concupiscence : ce qui est precise"rnetu le
dogme calholique que Jansenius traite diieiesie p6lagienne
(Tom. I, lib. vn, cap. 2, pag. 400) , pour
s’accorder avec Calvin, mais non pas avec saint Augustin
: car il n’a pu accommoder le saint. docteur a
ses idees sans lui imposer et sur la qualite et sur Ia
duree de son semi-pelagianisme.
Je m’en convainquis sur-le-champ, et, pour cet
r, effet, je me mis a coroparer les diverses censures
" que lait Jans6nius des ouvrages qui sont sortis de la
plume desaint Augustin avant son episcopat, avec
le jugement que saint Augustin en a porle dans le
premier livre de ses Retractations. Que pense Jansenius
des trois livres du Libre Arbiire ? Hs ne sont pas
plus exempts de serai-pelagianisme que les autres.
Le ,saint docteur y a meme glisse une erreur pelagienne
loucliant la possibilile de l’e'tat de pure naiure
(Lib. III, de Stat. nat. purm, cap. 19). Jansenius ajoute
neanraoins que ce n’est quime imprudence, une bevue,
une reverie, qui est echappe^e a saint Auguslin
(Jans., lom. I, t. vm, c. 8, p.^474). Ce sont ii sans
douie des lermes mesurds, et Jansenius veut serieusement.
paraiire menager cet puvrage. fourquoi ?
parce que saint Augusliu en a fait une trop longue et
trop exacte apologie, et quil a pretendu le purger
de toute affinile avec le pela^ianisrae. Jansenius et
ses disciples ne sont pas persuades, dans le fond,
. quil ait reussi, et ils ne lui savent point trop de gre
C de n’avoir point reconnu et avoue humblement cette
imprudence, cette bivue, cette reverie.
, Pour le livre des quatre-vingt-trois diverses questions,
de la Quantite dePame, de la,Vienienheureuse,
de PEsprit et de la Letlre, ils sonttout farcis de
semi-peiagianisroe , aussi bien que le Commentaire
sur PEpitre aux Romains: Ejus Commentaria in Epislolamad
Romanos semi-pelagianismo respersa… Item
liber octoginla liium quwstiotium, cum libris deQuantilate
animm, de Vita beala,deSpirilu et Littera (Jans.,
in Indice totn. I, verbo AUGUSTINUS). Tout farcis de
semi-peiagianisme , grand Dieu ! Et sajnt Auguslin ,
au premier livre de ses Reiractalions, ne repfend et
ne corrige pas un mot qui concerne le pelagianisme
ou le semi-pelagianisme, dans tous ses livres, si ofi
excepte le COmmentaire sur PEpitre aux Romains,
oii, quoique le saint docleur reconnaisse le semi-peJagianisme,
il s’en faut bien quil regarde ce li.vre
comme en etant tout farci ; il aurait juge Pouvrage
U digne du feu, et ne se serait point borne 4 relormer
quaire phrases, qui touies cenainement ne sont pas
semi-pelagiennes.Vous voyez : pour ajusler la doctrine de Janseiiius »
avec celle de saint Augustin, i.l faut ajouter un supplement
aux Relraciations de ce Perc, et se regler,
en Ie composanl, sur le plan de religion que Jansenius
a imagine. Ce supplemeut serait inille fois plus
considerahle, et pour letendue et pour Pimportance
de la matiere, que les deux livres des Retractaiions.
Toutes Jes propositions que saint Augustin a avancees,
et qui ne quadrenl poiht avec le systeme janse'
niste, y seraient taxees d’erreurs semi-pelagiennes.
Le nombre en serail grand, et non point un ramas
dc minuties, commele paraissait a lansenius toutce
que saint Augustin a corrige dans ses deux livres des
Retractaiions. Qttw enim poslea in libris Retrastalionum
delevit, parvi momenti, et vocum fere magis quam
rerum tnaculas esse censebal (In Synopsi vitw Jansenii).29 »?: 3UPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 908Le liccncie ne put s’empeeher de me marquer ici
son etonnement.de ce que Ie livre de 1'Espril el de
laLetlre, ecrit par. saint Augustin conire les pelagiensetdurant
son episcopat, se trouvait dans la liste
des ouvrages que Jansenius accuse de seroHpeiagianisme.iEl
ne vous elonnez-vous pas, lui dis-je, que Ie
Jivre des quatre-vingt-trois diverses questions soit
aussi de ce nombre ? Le saint docteur. n’atteste-t-il
pas que, quoiquil eut compose en divers leinps depuis
sa conversion les difterentes parlies de ce long
ouvrage, il etait eveque quand il flt rassembler,
meltre en ordre et redaire en un seul corps ces
quesiions avee lpurs reponses, qui avaient ete jusque-la
disperseesde cole et d’autre entre lesmains
de ses amis ? En sorte que ee livre doit elre eompte
parmi ceux qui onl ete acheves et publies par le
saint docleur durant son episcopal. Cum aulem dispersw
fuissent per chartulas inultas…. ,jussi eas jam
episcopus colligi, et unum ex eis librum fieri (Lib. i
lietraci., cap. 26, init.). 11 est au moins hors de doule
que saint.Auguslin a revu deux fois ces questions,
une fois en les publiant au commencemenf de son
episcopai, une seconde fois en eorivant se.s Reiractafions,
ala (in de sa vie ; el il n’y a vu aucun vesiige
de seroi-pelagianisme.Jansenius,, sans comparaison plus clairvoyant, et
qui entendait mieux saint Augiislin que saint Augustin
ne s’entenda'u lui-meme,'Papercoit et la saisit,
celte heresie, a la soixante-liuilieme queslion (Num.
5) ,.oii saint Augusiin, dit-il, paiie de la foi, comme
dans Pendroit du Commentaire sur 1'Epitre aux Romains,
qui.de son aveu, est -semi-peiagieii. La verite
est que le passage du livre des qualre-vingi-lrois
diverses questions est tres^catholique. Le voici, tel
quil est ciie' par Jaiisenius : lllos qui venerdnt venire
non posse nisi vocarenlur, et ut vocati venirenl (hoc est
crederenl) esse in libera vqluntate (Jans., tom. I, lib.
vrii, cap. 8, pag. 475). Ces paroles ne doivent point
etre comparees avec celles du Commentaire sur I'Epitre
aux Romains : Quod ergo credimus nosirum est,
quod aulem bonum operamur illins esl, elc., nostrum
est credete el velle, illius autem dare'credentibus et volenlibus
faculiatem bene operandi, ete. (S. Aug., Exposit.
quarumdqm proposit. Epist. ad Romanos, n. 60
cl 61). Elles onl bien plus d’affinite et de ressemlilance
avec ce passage du livre de PEsprit et de Ja
Letlre : Consentire autem vocationi Dei, vet ab ea dissentire,
siau dixi, proprim voluntalis est (Lib. deSpir.
el Liii., cap. 54, ti. 60). Ce passage et un autre, ou
saint Augustin enseigne si clairement que Dieu a une
volonte sincere de sauver lous les homines, ont attire'
de la part de Jansenius, au livre de 1'Esprjt et de la
Letire, la censure de serai-pelagianisme, quoique ce
Ijvre soit ecrit contfe les pelagiens et durant Pepiscopat
de saint Augustin.A celte occasion, et en beaucoup diiutres, Jansenius
emploie un expedienf qui pourra servir de methode
et de iegle a Pauteur qui sera charge par le
parti de faire le supplemenldesRetraclations de saint
Augustin. Le silence que le sainl docleur garde dans
ses Retraclations au regard de tanl de traits de semi-pelagianisme
qui fourmillent dans ses ecriis aux
yeux de Jansenius, est a la verile fort incommode a
celui-ci ; inais il s’en debarrasseen posant pour prineipe
qu’on doil se persuader que le saint docteur a
revoqueelcondamne un sentimeni quil a lenu,quand
on voit clairement que dans la suite -il a euseigne lexontraire. Sententiam nonne tacite priorem iltamnegiigendo tevocavil (Jans., lom. I, lib. vtii, cap. iS,
pag. 513)  ? Cela n’esl pas mal imagine, surtout en
donnant son avis pour evidence au regard de cette
prdtendue conlrariete. Mais rPaurail-on pas iiroii de
repondre a Jansenius que ce principe n’a point de
iieu Jorsqu’un auteur nous a laisse des livres qui
coiuifennent la revision et la correction de tous ses
ouvrages ? Car alors ceux qui pretendraienl quil a*y
faut point admettre de vraies contrarietes que ceilesA donl Pauteur est convenu, surtout si on le suppose
iufiniment eelaire, ne sonl-ils pas plus raisonnables ?
Revenons au sujet de volre etonnement, dis-je au
lieencie. N’esUiI pas ridicule que le semUpelagianisme
de saint Augustin commence ou flnisse quand
il semble bon a Jansenius ? qu’il commence des soti
bapteme, quil persevere durant quelques anne.es de
sonepiscopat, etne soii pas encore fini au (emps de
ses preraiers comhats contre les pelagiens ? Mon docteur
avait dit, dans la coiiversalion , dout je ftis te'-. moin, sur les dates dcs ouvrages de.sainl Augustin,
que Jansenius et ses disciples faisaient le saint docteiirsemir.pelagieii
malgre lui durant lout ie lemps
qui a precede son episcopat. Je verifiai sa proposilion
eii celte maniere.Queile que soit la pretenlion de Jansenius, il est
manifeste que tout le semi-pelagianisme se reduit ou
se rapporte a un seul point, savoir : a nier que la voIonte
humaine doit necessairemenl etre prevcnue par
la grace de Dieu, afln de commencer a agir utilementB poiir le salut, et e'est Ja seule errenr dans laquelle
saint Auguslin declare qu’avant son episcopat il est
demeure quelque lemps. Je ne pensais pas, dit-il,
que la grace de Dieu nous previnl en un aulre sens
pour la foi, sinon quil faut que la verile nous soit
annoncee, afin que nous piiissions croire. Mais pour
ce qui est du consenlement ^ue nous donnons k la
verite que Pon nous annonce , je jugeais que c’etait
une chose qui venail de notre fonds, et qui elait en
nous par nos propres forces. Neque enim fidem putabamDei graiia prmveniri nisi quia credere nonpossemus,nisi prmcederet prwconium veritalis ; ul autem
prwdicalo nobis Evangetio consenlireinus, noslrum
esse propriutn , el nobit ex nobis esse arbilrabar Lib.' de Prwdest. sancl., cap. 5, n. 7).Cela elant", saint Augustin n’eiait pas semi-pelagien
Iorsquil enseign&it le dograe pppose a Perreur
quil se reproche dans ce passage. 11 n’eiait donc pas
encore semi-pelagien en 589, puisque, dans le preQraier livre sur la Genese , qu’il ecrivii ceite annee-la
contre les manicheens, il dit que Jesus-Christ avait
prodtiii dans les cceurs la foi, qui lui causait de Padniiration
: Laudani Dominum noslrum in Evangelio
admiratum esse fidem credeniium. Quis autem in illis
fecerat ipsam fidem, nisi qui eam mirabatur <Lib. i de
Gett. contra Manichmos, cap. 8, n. 14)  ?II n’etait donc pas cncore semi-pelagien en 390,
puisque, dans le livre de la vraie Religion, quil fit
cette annee^la, il y avance en general que lout bien
est de Dieu, pour conclure qiie tout salul est de
Dieu. Le coinmencement du salut est renferrae dans
Ja conclusion comme dans lcprincipe. Ab eo autem
esiomnis saliis , a quo esl qmne bonum : El otnne bonum
est a Deo ; salus igitur omnis est a DeoU nijtait donc pas encore semi-pelagien en 591,
puisque, dans le Iivre des denx Ames, quil composait
alors, il fait une priere a Dieu pour demander Ja
conversion de quelques manicheeus qui avaient ete
de ses amis (Lib. deduab. Aninu, cap. 15, n. 24).D Saint Augustin, dansses Relractalions , montre par
cette pretive/juilreconnaissait, en coutbatiant conlre
ies manicheeiis , la necessiiede la graee prevenanie
pour le comroencemeiil mfime de la conversion : Sic
utique orans jatn fide reiinebam, non solum conversos
ad Deum graiia ejus adjuvari, ut proficianl ac perficianlurVerum eliam ut converlaiiiur ad Deum jJipsani Dei gratiam peiiinere: Quandoquidem pro t is
oravi, qui erant qb tllo nimis aversi, alque ul ad illn »J
coiweiierentur oravi (Lib. i Retracl., cap. 15, n. 8).II n’etait douc pas encore semi-pelagien en 395,
car il esi vraisemblable quil fll cette annee , ou um
peu auparavant, le second livre stir le Libre Arbilre,i ou il assure que les moindres biens ainsi que les
plus grands sont de Dieu, que loule bonne pensee ne
vient que deDieu ; que 1'iiomnie ne peut se releyer
de sa chute, si Dieu ne lui tcnd etiic lui preie la
main. Abundanlia el magiittudo bonilalis Dei non so-909 VERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 910/« m magna, sed eiiqm media et minima bonq esse prwsliiit
(Lib. n de Lib. Arbit.,cap. 19, n. 50). Etensuite:
Tu auletii pielalem inconcussam lene, el nullum tibi
bonum vel senlienli, vel inlelligenti, vel quoquq modq
cogilanli occurral, quod non sil exDeo, Et encore: Sed
quoniam non sicut homo sponle cecidil, ila etiani
sponie surgere potesl, porrectam nobis desuper dexleram
Dei, id esi Dominum noslrum Jesuin Chrislum,
firma.fide teneamus (Ibid., cap. 20, n. 54).
. Sairit Auguslin eroploie dans ses Retractations ces
Irois passages, pour montrer que lorigtemps avarit
rtieresie pelagienne, il avait erisrigtie que lout bprj
mouvement du librearbitre est un don de Dieu. frest
pourquoi, apres ayoir rapporte plusieurs aptres lemoigriages
du troisieme livre, il conclut ainsi: JEcce
anlequam pelagiana hwresis extilisset, sic disputavimus.
Cum enim omnia bona dicerenlur ex Deo, id est
magna, el media et inftmq, in mediis quidem invenitur
liberum arbilrium….. Bonus auletn ejus usus jamvirlus est, quw in magnis nUmeralur bonis sequilurul ex Dedsit eliam bonus usus liberw volunlaiis (Lib. i
Relract., cap. 9, n. 6) '.La suite rle celte eiude me flt chercher le livre du
R. P. le Porcq, de la congregaiion de 1'Oraloire, savant
theologien el zeie defenseur de la foi catholique.
J’adoplai avec joie son seniimenl, qtti est que
saint Augustin coramenQa seujement en 394 a donner
dans le semi-pelagianisme, lorsquii enlreprit
d’expliquer quelques propositions de PEpiire de saiht
Paul aux Romains, et quil fut venu a celle-ci: Jacqb
ditexi, Esau autem odip liabui. En effet, c’esl la le
seul endroit ou le semi-pelagianisqie esi expressement
avoue par sainl Auguslin ; c’esl la ie seul eijr
droit que les pretres de Marseille aileguassent ppiir
appuyer leur erreur de i'autorite de saiiit Augusiiii,
si ce'n’est quils ajoulent un mpide sa Ieitre49 j a
Deograiias (Epist. Hilarii ad Auguslinum, n. 5).J’ai vu des jansenisles qui se'nioqua|eiu du P. le
Porcq (car ils sont moqueuts)  : }Is’reiivoyaieni ce
bonpere a son rudimenl, parceque, disaient-iU, il i
prenait un.pluriel pour unsingulier dans ces parples
de saitit Augustin’: Quem meum errgrem nbnnullq
opuscula tned sqtis. indicanl, anie Epjscqpqlum meifqi
scriptq, ete. (Lib. de Prwdesl., sqnclqrkm, cap.i,
n. 7) ,Appafeinmentque,'selpn lagrammaire de PortRoyal.
c’est une mpindre fauled’e,ieiidre Ia significEition
des terrnesque de ies resfreindre. '''"'Quoi quil en soit, si on doit clvercber le semi-pelagiariismedesaint
Augustin aiileurs encore que daus
le Coramentaire sur quelques prqpositions de l’Epitre
aux Romains, il me parait pecessaire de s’en
tenir a Pexamen des proposilions que le saint docteur
porrige dans les livres de ses Retractations.Le respect quil nierite et la raispp defendenl de
pensef qu’en faisant la revision de ses ouvrages il
n’ait poini apeicu le semi-peiagianisme partouiou il
1'avait insinue, e\ que, Payant apercu, il l’aii dissimuie
ppur ne relprmef que des roinuties. Parvi tnomeiili
el vacum fere magis quqm rerum maculqs (/n
Synopsi viiw Jansenii). Or, si Ppn s’en fie a l’examen
des proppsitions que le saint docteur cprrige dans
ses livres des Retraciatipns, c’est le Conimentaire de
PEpitre aux Galajes, qui fait nombre ayec Je Cpranieutaire
de l’Epitre aux lioniains, et qui vcrifie jp
pluriel des paroles de saint Augusiin. Car le saiiit
docteur, dans ses lieiraciations, jugequp celte pfpT
position du Conimeiuaire de 1'Epiife aux Gaiates a
besoin d’4tre rectiliee:' Grqlia Dei est, quq nobis
donantur peccata, ut recpncilietnur Deo ; pax quletn,
qua reconciliqttiur Deo (Lib. l Reirqct., cqp. 24, n. 2).
Et il juge ainsi pour exclure lesens seniirpelagien,
qui attnbuait a la grace de Dieu la seule reroission
des peches, raais noh pas la reconciiiation. Car,
dans le systeuie des semi-peiagiens, la reconciliation
eiant le fruit des desirs et des premiers efforts de 1'a
nature, elle n’est point proprement une grace en
eile-meme, raais en tant seulement qu’elle supposeA la remission des peches meriteepar lesang de JesnsChrist.
Et c’est par la que le serai-pelagiariisme rentrail
dans le peiagianisme, comme saint Augustin a.
pris soin de le remarqner aiHeurs.Ainsi nons voila au terme d’ou pous etipns parfis
et nous aboulissons a une nouvelle preuve, qui mbntre
que saint Augustin etait senii- pelagien quand il
composait le Conimentaire tle 1'Epitre aux Galqtes,
et que par consequent il p'a pu donner un sens jansdnisle
a ces paroles: Qubd ampliusnos delectqt, secundum
id operemur neceste esl.Le licencie alors nie deirianda si je n’avf\|s rien a
ajouter a Ia maniere dont Jtt. de Fenelp^n expliquait
ce passage, ni auxpreuves doni il apppyait son exr
pliCatioii ; il nie pnrut quil n’eta !t pas trpp an fait
decetteexplicalion, ei quij sptihsitail de la savoif.
Saint Augustin, dis-je, cpmme le deniontre \l. de
Fenelon , entend parler d’une ddlecialjoii ii^biluelle,
soit infuse, spit acquise par des acies souveiit feinleres, laquel|e nous pcuvpns cessef d’a,y'oir en la- chan^eant en une autre tdiite conirairp, raais’ quiest riecessairemerit le ressort de nbtre vie, et qiiispecifienos nioaurs, landis que nous nefaisons aucuneffortpour Ia supprimer e't Peleindre.Cetle deleciation habituelle est un amour qui doroine
dans notre cceur, parce qtie rious lui avons
livre notre cceuriibrement, ou que nbus Pavons fait
naiire par une suiie de complaisances ddjibdrees. 11
est compatible avec la liberte qu’bn appelle dans
1'ecole, antecedente, eiquicqnvienfaux cliosesqu’on
dit elre libres dans leurs "causeset npn pas en ellesnienips.
C’est pourqu.bi"la pecessile 4*agir quiliious
inipose n’"est que niprale et consequente, et telle que
celle qiii vienf d’unp habjtude inveieree, doni oii peut
se tlefaire absolument, qyoique avec bieu de |a peine,
.inais qui ne peu|, rJeraeUrpr sans nqus portpr inlailliblement
a laire ies nifimes aclioiis qui 1'ont produite.
Quod amplius \tos detgcfat, secunduiii id operemur
necesse est. La dembristration que fait ^I. ^e FenelonP de cesens, et par la consideratipn dq texte en luimeme,gl
par ja.'ppmparaisp.n avec ce qui precede et
avec ce qiii sult, he laisse rien 4 desirerque la reflexion
suiyante, qu{ sert extremeinent a la cpnfirmer.Les principaux hereliques gue saint Augusiiii combaltait
en ce teraps-la |taient les mariich6en’s, qui
abusajeiit de quelques endroits de PEvangile, bu Je
Saiiveur assure qii'un bbn iirbfe he peui por^er de
mauyais fruits, el qu’un ihaiiyjjis arbre ne pput porter
de bons fruils. Ils pretehdaienl qiie ces parbies
signiliaient et etablissaieut iiyideniihertt Jeur dbgnie• ridicule des deux natures cb-eiernelles, dpqt Pune est
la nature dti maj, qjij fi.e peqt jamais iaire aucun
bien, et Pautre laiiature du bieri,'qiii ne pepi jiiraais
faire aucun mal. De la encofe ils concljiaient Pexistencp
de deux ames dans tous les hommes, Puiie
bonpe, principe des bbnnes aciiohs, 1'autre raauvaise,
principe des mauvaises aclioiis.Saiql Augustin repondait que ces deux arbres dePsignaieht hon pas les deqx natiires, ou les deux ames
cbimeriques des inaniclieens, mais les diverses disposiiions
d’une seule voloni^, qui est dans tous les
homraes ; car quoiquil soit au pouvoir d’un chapun
de rendre sa voiopie bonne ou roapvaise, cepeiidant
elje nepeut mal iaire tandis qu’^ile^sl b,onne , ni
bien laire tandis qu’elle est niauvaise. Cette reponse
de saiiit Auguslin se trouye dans presque tous les
livres quila faits contre les maniclicens: il nVst pas
possible de comparer les dilferents fexies ou elle est
conleiiiie avep celuj dpnt il s’agit dans le Commeptaire
dc l’Epitre aux Galaies, sans cpijyenir que c’est
la jhenie peusee.Eh voici un lire du Jivfe conlre Adimanle, que
saiiit Augustin a publie la uieine aniide 394 :
Ista ; duw arbores manifeslissime in simililudine duorum
iiominum ponlw sunt, id esl tusti el injusji: quia
ntsi quisque volunlatem mutaverit, bbnutn qpprari non911 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTlNJ, 91&potest. Qttodin nostra polestate esse posilum alio loco 1
docet, ttbidil: Aul facite arborem bonam, etc. (Lib.
eonlra Adim., cap. 26). Le saint docteur elait alors
tont plein de celte meme pensee ; il n’y a aucun
ouvrage quil ait compose vers ce temps-la ou il ne
la repele.11 composa, la raeme annee 394, son ouvrage dont
le sujet est le sermon de Notre-Seigneur sur la
monlagne ; la, apres avoir donne lous les tours et
tous les jours possibles a cette meme pensee, il
conclut ainsi: Qui sunt ergo fructus quibus invenlis
cognoscamus arborem malam, dicit Aposlolus : Manifesta
autem sunt opera carnis, quse sunt fornicalio,
immunditia, etc, el qui sunl frucius per quos cognqscamus
arborem bonam, idem ipse consequenler dicit,
Friictusautemspiritusestcliariias,gaudium,pax, etc.
(Lib. n de Sermone Domini in monle, cap. 24, n. 81).
Le passage du chapitre v de PEpItre aux Galales cite
ici pai" saint Augusiin est le merae aPoecasion duquel
il a prononce dans le Commentaire de cette Epitre, -.
Quod amplius nos deleclal, secundum id operemur J
necesse est. Peut-on souhaiter Une preuve plus convaincante
pour monlrer quil veut signifler la meme
chose dans les deux textes ?Qu’on interroge raaintenant saint Augttstin: Qu’avez-vOus
entendu parces paroles, Quod ampliusnos
deleclat ? li repondra: N’est-il pas clair que j’ai
entendu la disposition interieure et babituelle, qui
fait que nous somraes un bon ou un mauvais arbre ?
Et quelie est cette disposition ? Celle, dira-t-il, 'que
nous avons formee volontairement en livrant notre
cceur a 1'amour de la veriu ou du viee. Et qu’avezvous
preiendu signifier par ces mots ; Seciindtflu jd
operemur necesse est ? iist-il douteux, s’ecriera-t-il,
que je tfaievoulu marquer lesfruits que porte necessairemerit
un bon ou un mauvais arbre, tandis qu’il
demeure tel, et quil ne fait aucun effort pour changer ?
Et quels sont ces fruits ? Faut-il le demander 1
Ce soiit les oeuvres exlerieures et sensibles, les bonnes
ou les mauvaises mceurs, qui font connai|,re ce (
que sont les bommes: Ex (ructibus eorum cagnoscetis
eos.Enfin, on est force de reconnaitre que Pinterprelation
de ces fameuses paroles est renferaoee dans
celles-ci, qu’ori lit dans Ia suite du Commentaire :
Manifeslum esl certe secundum id nos vivere quod
seclali fuerimus, Seclabimur aiitem quod dilexerimus.
Ilaque si ex adverso existant duo prwceptum et contueludo
carnalis, etulrumque diligilur, id sectabimur
quod ampftus diiexerimus (S. Aug., in Expos. Epist.
ad Galaias, n. 54). Si Jansenius ne peut nous roontrer
sa deieclation indelibfiree dans ces mots, Quod
dilexerimus, quod seciali Juerimus, comment esperet-il
nous la faire voir dans ces autres mots, Quod
amplius nos deleclat ?Je fus curieux de voir si saiut Augustin avait eie
constahl dans cette maniere de penser et de parler
quil s’etait faite en disputanlcontreles maniclieens ;
et je trouvai quii ne Pavait point oubliee en ecrivant
contre les donalistes: Opus et vilam…. semper habel '
bonam bonus, et matam malus (Lib. ni contra liiteras
Peliliani, cap. 44, n. 53) , quil ne Pavait point reformee
en combattant conire les pelagiens: Opera…
nec bona voluntalis maiw, nec mala possunt esse voluntatis
bonW (Lib. i conlra Julianutn, cap. 8, n. 58). Je
m’assurai qu’il avait presque loujours soin d’avertir
quil s’agissalt d’une habitude de deiectaiion ou d’a- •
mour librement contracteei et dont Phomme avaitle
pouvoir de se depouiller. Jubemur ilaque detrahere
de pondere cupidilalis, quod accedat ad pondus chdrilatis.
In potestate quippe hominis est mulare in
melius voluntalem. Sic delectelur justilia, ul eam cwteris
ad sensus ijerlinenlibus delectalionibus anieponal
(Episl. 157, cap. 2, n. 9. Vid. tib. i Retract., cap.
22 ; n. 4 ; el serm. 159 , de Verbis Apostoli, cap. 5).La conclusion de loui ceci est aussi evidente que
naturelle. L’abus que fail Jansenius de quantite deA lextes quiJ applique a ses deux delectations prevenanles,
indeliber^es ,et relativement victorieuses,
est un vrai brigandage, puisque ces textes designent
plulol deux delectations deliberees,. deux amours
libres de la volonte humaine, que le saint docteur
opposait aux deux nalures et aux deux ames des manicheens ;
laquelle doctrine, avec la fa^on de Pexprimer,
lui est ensuite resteejdes controverses quil avait
eues avec ces heretiques. Tel est ce langage qui lui
est si familier : Animus velut pondere, amore ferlur
quocunque ferlur. Nec aliquid appetunt ipsa corpora
ponderibus suis , quam animw amoribus suis. Delectalio
quasi pondus esl animm. Delectatio ergo ordinat
animam (Epist. 157, cap. 2, n. 9 ; episl. 55 ad Januar.,
cap. 10, n. 18, alias 119 ; —lib. vi deJtfttsica,
cap.il, n. 29).Le licencie eut la polilesse de nPobljger a en demeurerla ; mais il me fit promettre d’achever lesoir tout ce que j’avais a lui dire, avanl que d’en_. venir a Iimporiante matiere de la perfection de Ia15 justice. U revint a Pheure dont nous etions convenus,et je lui tins ce discours.III. Fausse clef des ouvrages de saint Auguslin
donnie par Jansinius.La delectation victorieuse que Jansenius preiend
etre la grace medicinale de Jesus-Christ propre de
notre etat, est, selon lui, le secours quo , dont parle
saint Augustin au livre de la Correction et de Ia
graee (Cap. 10-12) , et que Ie saint docteur appelle
ainsi par opposition au secours sine quo non, qui
etait propre de Petat du premier liomme avant le'■ peche.J’ai toujours el6 bien persuade que Jansenius avait
appri.s de Luther et de Calvin, et nullement de saint ! Auguslin, Papplication et Pusage quil fait de la distinction
de ces deux secours ; et avant que de con1' sulter la-dessus mon docteur, je m’etais altache avec
. quelque succes a refuter les absurdites que le fauxi C inierprete de saint Augustin debite Ia-dessus d’un
ton emphatique et presomplueux dans son livre de
laGrace du premier horome et des anges.
Si on veut l’en croirc, le saint docleur a pose dansi la distinction de ces deux secours la base veritable
et immobile qui soulient tout Je corps de la docirine■ chrelieune sur la grace du Sauveur ; si bien qu’un
lecteur de saint Augustin qui ignore cetie base, ou
qui la remue de sa place, tombe necessairement dans
Pembarras et la confusion de quamiie de bevues. Veram
el immobilem basim collocat, cui universa doclrina
de. gratia Cltristi Salvaloris incumbit ; quam qui noninlelligit, ac loco suo movere nitilur, in plurimarumhallucinalionum confusionem incidat necesse esl (Jansen.,
tom. II, lib. deGratia primi hominis el angelorum,
cap.Al, pag. 169 et seqq.).[, Si on veut Pen croire, cette distinction est la vraie
et unique clef qui ouvre Penlree des ecrils de saint
Augustin, et sans Iaquelle quiconque s’efforcera d’y ; penetrer marchera a latons, comme un aveugle en
" plein midi. Hme est enim vera clavis qua adilus in ejus
scripta aperiendus est, el sine qua qui ea tnolitur ingredi,
velut cwcus palpabit in meridie. Cest un 111 quii
faut toujours tenir pour ne point s’egarer et se perdre
dans le labyrinthe des ouvrages tlu saint docteur,i qui vero jaclo islo fundamenio, distinclionem illamvelut filum iiv labyrintho secuius fuerk, etc. Enfln,• cetle distinction est, par rapporl a la doctrine dei saint Augustin, ce que les definitions et les. axiomesi sonl par rapport a une question de geometrie : ln
geometria, si prima dederis, data sunt omnia ; hic si duoiila adjutoria amplexus fueris, etc.Jansenius insulte ici a la credulite du genre liumain.Quand un auleur fait ou expose un sysleme de
doctrine, a-t-il coulume de ne rapporler qu’une seule
fois ce qui renferine le fonderaent, la clef, !e fll eti le principe de cetle docirine, et n’a-i-il pas soin de915 VERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 9Ulinculquer atoutpropos ? Jansenius lui-meme peut
servir en cela d’exemple : il a etabli pour base de
son systeme hereiique la fausse inlerpretation el Pabus
manifeslede cet endroitde saint Augustin ; n’en
parle-t-il point presque partout ? Ne rappelle-t-il
point sans cesse son lecteur a la consideialion des
deux secours quo et stne guo nott, el a la fapon dont
il veul qu’on les conpoive ? N’a-t-il pas copie Pendroit
unique ou saint Augustin fait mention de ces deux
secours jusqu’a 170 fois ? Le P. Dechamps les a comp
lees (Decltamps de Hwr. Jans., disp. 3, cap. 3, n. i).~Quand un auteur fait ou expose un systeme de
doclrine, a-t-il coutume de ne decouvrir ce qui en
renferme le fondement, la clef, le fil et le principe,
qu’apres avoir donne au public tout le corps du sysleme ?
Est-ee un secret et un rayslere, quil ne
communique et qui ne lui echappe que par hasard ?
Ne commence-t-il point plulot par l’expliquer-et le
developper ? Et peut-on douter quil ne doive en user
ainsi de dessein piemediie, puisquil n’ecrit que pour
se faire entendre ?Jausenius suil-il une autre methode ? Immediatement
apres son Hisioire de liieresie peiagienne et
son livre preliminaire, ne place-t-il point son livre
de la Grace du premier homme ei des anges, dont il
emploie une bonne parlie a expliquer les deux secours
quo et sine quonon ? Attend-il jusqu’a la fln
des dix livres de la Grace du Sauveur, pour discourir
encore une fois et tout au long de ces deux secours,
et ne le fait-il point des le cbapitre 4 du ne livre ?
R est clair que telle devait elre la conduile cle saint
Augusiin, sil avait pretendu renferraer dans Ia distinciion
de ces deux seuours la base, Ia clef, le fll, le
principe de toute sa doctrine.Jansenius lache de faire illusion sur le premier
article. Voulant marquer en quoi different la grace,
qui elait propre de 1'etat dinnocence, el la grace
meilicinale, qtii nous est donnee par Jesus-Christ, il
dit: Priorem passim appellal Augustinus adjutorium
sine quo non: posleriorem adjutorium cum quo (In indice
tom. III, verbo GRATIA).Sans m’arreter a relever Jansenius sur ce quil ecrit
adjulorium cum quo, au lieu que saint Augustin a ecrit
adjutorium quo, et sur le sens quil donne a ces expressions
loui a fait oppose a ) a pensee et a Pexpression
de saint Augustin, je soutietis que le saint docteur
ne nomme qu’en un seul endroit Ies secours quo
eisinequo non, etque le mensonge de Jansenius sur
ce point est un aveu laciie de ce qu’aurait dd faire le
saint, si la base, la clef, le fil, le principe du jansenisme
el de la doclrine de saint Augustin elaient les
meraes.Mais dans quel temps saint Auguslin s’est-il avise
de parler pour la premiere et Punique fois de ces
deux secours ? A la fln de sa vie, apres la deiaite
enliere des pelagiens, par une espece de hasard,
comrae il Ie raconte lui-meme : Scripsi ad eosdem
(monachos Adrumelinos) alterum librum, quetn de Correptione
el gratia prwnolavi\cum mihi nuniiatum esset,
dixisse ibi quemdam neminem cortipiendum, eic. (Lib.
H Relract., cap. ull.).Cesl pourquoi, si la distinction des secours quo et
sine quo non est la base, la clef, le fil, le principe de
ia doctrine de saint Augustin, ce Pere, aurant Pespace
de plus de vingt ans, a publie des ecrils dont il
prenait soin en meme temps de soustraire 1'intelligence
a lout le monde : il voulait que la base sur laquelle
est appuyee toule sa doclrine ne fiil connue ni
des catholiques, ni des pelagiens ; et il leur donnait un
juste sujel decroireque le iondement en elait ruineux
ou douteux. Ilcachait la clef sans laquelle on nepeut
avoir d’ouverture pour eire iniroduit dans le sanctuaire
des sublimes verites quil enseigne ; on se
flaltait vainenienl d’avoir peneire bien avant dans
son systeme, et on etait a ceiu lieues de sa pensee.
II enviait a ses lecteurs cei heureux lil de la distinction
des deux secours, faute duquel ils erraientA comme des Andabates dans le lenebreux labyrmthe
de ses ouvrages, sans pouvoir s’en tirer.Si Ies difflcultes qui se renconlrent dans Ie texte
du saint docteur doivent etre, selon Penergique expression
de Jansenius, des monstres et des Minotaures
epouvanlables pour qui n’a point saisi ce fil.
Quasi monslris occutreniibus lerrilus (Jans., tom. 1,
lib. de Gratia primi hom. et ang., cap. 17, p. 170)  ;
pretendait-il qu’elles fussent telles seulement pour
les scolasiiques qui n’ont pas eu 1'csprit d’apercevoir
ce fil que Ie livre de la Correction et de la grace leur
presenlait, et non pas pour ceux qui, avant la publication
du livre de la Correclion et de Ia grace, n’ont
pu voir ce lil nulle part ?D’ailleurs, comracnl les livres de saint Augustin
onl-ils servi en ce temps-la a la conviclion des pelagiens ?
Cetaient lettres closes pour lout le monde,
c’etait la solution d’un probleme aussi obscur que
le probleme meme, puisqtfelle supposait des defini„tions et des axioroes qui eiaient encore a donner." Si par malheur saint Augustin etait mort avant que
d’avoir ecrit le livre de la Correction et de la grace,
ou sil n’y avait jaiuais eu de moines d’Adruroete qui
lui eussent fourni l’occasion d’ecrire ce livre, lous les
doctetirs jusqu’a noire teraps, et Jansenius lui-meme,
n’auraient vu goulte dans les ouvrages de sainl Auguslin.Grace a ce moine, qui visait a la pratique, qui
voulail profiter de la doctrine de saint Augustin pour
se meltre au large ei secouer le joug de la correction
 ; ou plutdt grace h ses zeles confreres qui vinrent
le deferer a saint Augustin, Janseiiius, profitant des
reflexions de Luther et de Calvin, a trouve' la base,
la clef, le lil, le principe de la doctrine de saint Auguslin.
Quel conte !Mais le plaisanl panegyriste que Jansenius ! II ne
cesse poini de vanter avec emphase la solidile des
ecrils de saint Augusiin, ct il le repr^sente comme
un arcliiiecte qni balit en Pair, et qui ue s’avise deC donner des fondemenis a son edilice qu’apres Pavoir
acheve. II releve Je prix du tresor que le saint docleur
a laisse a PEglise dans les monuraents de sa
plume, et a Pen croire, saint Augustin avait bien
enferme ce tresor, ii en avait garde et cache la clef
durant toute sa vie, et peu s’eu fallut quil ne Pemportat
avec lui dans Pautre monde.Jansenius exagere la sublimite, la subtilite, la profondeur
de la doctrine de saiht Auguslin, qui est,
dit-il, un labyrinthe dont on ne peut se tirer sans
liieureux fil de la distinction des secours quo et sine
quonon ; et Jansenius veul que saint Augustin ait
aliache ce lil, non pas a 1'entree du labyrinihe, mais
a 1'autre extremite', et quil aii fait ce lil d’une deiicalesse
qui le rendil invisible a tous les esprits durant
douze siecles, et seulement proportionne a Pceil
bollandais de Jansenius !Enfin Jansenius transforme saint Augustin en Archimede,
en ibeologien geometre, mais qui bouleverse
la geometrie, qui commence par la fin et qui■D frait par le coinmencement.Jeme persuadai forteraent des lors que la dislinction
des deux secours n’entrait pour rien dans les
controverses du saint docteur avec les peiagiens, et
datis son systeme sur la necessite ou sur la nature
de ce qu’on appelle proprement la grace medicinale
de Jesus-CIirist.Je me souvins a linslant de quelques passages
que favais marques dans le cours de mes lectures,
et qui confondent clairemenl et absolument la ehimere
que Jansenius a imaginee, quand il s’est avise
de prendre le secours quo de saiut Auguslin pour.la
grace actuelle efficace, qui opere le vouloir et le secours
sine quo non pour la grace actuelle suflisanle,
qui donne la possibilile, afin de conclure que la
grace elficace est tellement pfopre de nolre etat,
qu’elle ne se trouvait en aucune fatjon dans 1'etat
d’Adaro ; et que la grace sufiisanle est tellementMS &UPPLEMENTUM AD QPERA SI AUGUSTINL 916pfopfe de l’eiat d’Adam, qu’elle he se tfotive eh
aucune fegoii dahs holrP etat.Jeehoisis dpux de ces passages qiii hie paraissent
decisifs. J’ai deja eile ie premier: S’ed iri eo gewere
isia fdiioriatid fdcla surit, tit irieSsel iri e/S possibiiitas
ffenandi deleclMorietn ab itlieito ; riiagiia esi ilaque
humana creaiura, qMhdoquiderii per 'eafn possibililaleih
irisiduralur, per quarii, si vohtisset, hec cecxdissel (Lib.
xxii coriraFausium ; cap.28). En quels lermes veut-iiri
qufe saiht Augustin exprihie niieux, qiie la grace de
possibilile n’est point particuliere a 1'efat tPAdatif,
et tju'elle apparliBiil aussi a nolre eiat ; sinOn eri disant,
cohiroe il faitici, que liibirime est iteleve de sa
ciiule par la meme grace de pbssibiliie » qui Pailrait
enipeclie' de loriiber, Sil avait voulu ?L auife passage n’a ph etre Ponnu de Jahseriius.
Quomodo verttm Wil ; fecit Deus hominerii rectum ? Ari
yectus ~erat non liabens voluritdieth Vanam, sed ejus
possioiliiaterii ? Etgo el pravus 'eral iibri TiaVeris Wluiitaletn
tlialarit, sed ejtts possibVlitdterii ; 'et d %e Ipso ttli
'est voluntas bo'na>, falsimique scHpltirii Wt. Praiparatuf
vPlurilasaDPmifto ; et ; Deus iii vobis Pperalttr et
velle  !(Libfv 'Oper: Imp:-, n: 57) , Ces parbies sbritPlles
equivoques, potar signifief que la. ^ratie de volortte,
ou qui opere le « ouloir, lPest poiiit jlarticuliefe
a Potfe eiat, et qu’elle appaflenait aussi a 1'etat
d’Adam ? Le saint doctetir, en employanl PaiitoHte
de saint Paul, qui ecrit que Dieu opef e en nous le
vouloirj Deiis ih vobis ■opeialur et velle'(Philip. ii, 23) ,
prOUve conirfe Julien que la boiirie voionle daiis
Adam elait urt don de Difeu. N’esl-ce p^oint la dementir
iormelieroent JanseriiilS’, lequel avaiicb har^
diment qtie ce texte de PApbtre dbit etre eritehilu
du secours qrio, el designe une grace bieii plus puissante
et d’une lout aulre natnre que cellequi eorivenait
a l’^tat’d’A'dam ? Atiud iottge potentius et alterius
tialurw 'ddjuibriutii poscit Aposioius, quando^ scribit
Phitippensibus ; OeuS est qui operattir in vobis velle
et perflceretTojn. III, lib. n, cap. 26^ p. 209^Les deux temOigiwges de saint Augustin que je
vieris de fapporVei- doiverit decoricerlef eniierement
les |ansehiste'Si suriout ie dernfer. II met eii poudrb
leur base imagiiiaife, brise leiir faUsse clef, rompt
leur fil trompeur : il n’y a pas ntoyen d’e 3'eludef ; il
est ciair, il est tire d’un livre fail conlrfe |es peiagreiis,
plusieurs aunees aptes la publicalion du livre de l ;i
CorrectiOri et de la grace, el sui' la firt de la vie de
saint Augustiri.Je rie pus pousser plus ioin nies recliefches saris
retoufnef a mon oracle:. Jarivais je ne le trolivai
d’Un pliis diflicile abord ; il raisohhait avec des gieomelres ;
vbulant^ a quelque prix ce fui, iaire enirev
&riiu APgustih dans le discours, je hie iriis a louer
lehr ihetirade, et je me plaighis fque saint Augusiin
riP Peut poiiit assfez cuHivee podr defliiilr exactemeht
les termes dont il se sert.Y a-l-il jamais hianqUe ? reprii b^usquemeht nion
doefeur ? — Sil 1'avait toujoufs failj fepbndis-]'e, je
ne serais pas si fofl eii peine de savoif ce 'quil a
entendu par le secours quo et Xe secours strife quo
non. — Allez', dil-il, et voyez S’il a a's=uf'e uiie seiile
chose du secoufs quo qrii tie soit uiife coiiclusiori rieCessaife
et iiui'riediate de cette d’efihiii !oii quil a donnee
: « Cest la miBeifcorde dii Saovehf qui s’atiacbe
inseparableriient aux predestines, soil lorsquils se
convertissent, soil lorsquils couibatteiit-, feoii lorsquils
parviehiierii a la coiiroiine. » •Je n’eh demandai pas davaniage, et je reviiis au
plus lot poiir reiiifehdfe moh 'ettfde (1) ,(1) Tout ce quiva etre dil ici dti secours qub 'et
dn secoUrs stne quo rion n’est que lie 'develOppemeiit
et la preuve de ce qu’a dit le P. Annat, dans tiri
ouvrage latih intituie : Aurjustinus a Baianis vindicatus,
livre vii, cliap. 6, sect. 8, vers la fin ; Un auleur
llioriiisle, liomme Etieritie LOfenzbni, pr^lrp
de' la cohgregaiion de POratoife ditalie ; av^pce quelAD’abofd il the pafut de la derniere evidencfei qiie
saint Augustiii, eri traiiant des seeours quo et stne
qub non, cohipare Adam iivec les seiils pr^desiiiies.
Coroweht Jausenius ii'y a-t-il pas pris gatde ? Quid
ergq Adaiil non hdbtdl Dei graliam ? lmo vero habuil
riiagnarii, sed xtisparerii. lile in bonis erat.-.i-.. Sancli
vtro iri hdc vila, ad tiiiqs perliriet, liberalionis gratia,
iii iiraiis sunt (Lib: de Cofrept. e( gralia ; cap. 11, n.
29). A-t-il lu trente fois ces paroles et celles qui suivenl ;
sans en peiiieifef le sehsj qrii est si manifesle ?
Pritno iiaque lioniihi….: dutum est ttdjuioriuth perseVertiniiWj
non quo fieret tlt perseveraret, sEd sirie quo
per tiberum utbiltiiim p'erseverar"e iion posse !. Nuric vtro
sanciis in regnum Dei prwdestiitatis non tute adjilloTtRm
persevetaiiiiw dalur (lbid.± cap. 12, n. 54)  ; Le
saint doeteur avail appele uti peU atiparaviint la
grace d’Adairt -, de laqUelle il est ici question, Ie pouvoir
tie ia pefseverance (ptima erdt perseverantiw
- jpotesms)  ; et la grjce de nolre etai, quil oppose a lan grace d’Adam ; le bonlieur de la berseverarice: Novissima
erit perseveraritiw felicilas (Ibid:, ri. 55). Craigriant
que ioiis bes Iraits iie Stllfiseiil poini poiir faire
enieiidre P^Uil pafle d’une grace q^ue Dieu accorde
aux seuls predestiries", il ajoute eiisuiie par forme
tt’aveinissement: Hwc dt his 1'oqUori, qui pfmdeslindli
stitu in regnum Dei ; qubrum ita eetlus est tiumertts,
ftt itec uddaiut eis quisqudih ; tiec tnitraatur ex 'eis VCap
15 ;n.39).Eulin, il est iiidubitable que sairit Augustih ; pour
fexpliquei- sa doetrine sitr la difference des graces et
des secoufs dont ii s’agit, a compPse deux livres,
lini quil a 111111016 de la Predfeslinatioii des saihtSj
Pauife qiiil a intitul^ du Don de Ia perseveiance:
Car son but dans lous les deux est de r^pondre aux
plainres que faisaient les pietres de MarseillP coiitre
la divisibri dii iecours qub eldu secorirs siiic quo noiif
et il s’esi delermine a les composer a 1'Ptcasion ue
ces parplcs de la lettre dililaire : Moieste feriiril ita
dividi gfaiiarii, quie vel iitrie pritrib liomini daia eU ;JJ vcl iiwrc oninibus 'ddtrit ; ul iite acceperit pirseveranliam,
non qua fierel ul perseverarel ; etc. (Epist. Hiinrii
ud M§ttsl.-, ri: '6). Dfj la gface, qui est son
priiieipal Plljtii dahs ces livres, el par toiisfequerit le
secuiifs quo du livre de la Cofitectiou et de la gface,
regaide uniqueiiiciii ies predestiiies. Les iiires seuis
en foiil foi, et touie la suiiedes choses quiis conlieiitieht
le demoiilfeiit.11 est incenlestablenieiit vrai par toules ces preuves,
hoii-seulemeni que sairit Auguslin coriipare
■Adaiii aiix sbQls predesiiiies, mais ericofe quil coihpare
la seule gface qlPAdani a feigue ; pohf persevefef
dans la justice avec la seule grace c ;ui esi accbfdee
aux piedestines, pour pefseverer dans la jusiice.
Ainsi, selon saihl Augustih ; la graee eflicacfe qui est
doiiriee aux feprouves-, ei dont une justiflcaiion tempofelle
est le friiit, ii'esi pas le « ecours quo. La
grace efiicace qtii est doiiiiee atix predesiines, et qui
n’esi poiiit ehcliaiiieeavec teile qni ctinduit a la persej^VerahCeliiiare, comiiie, paf exeniplejcelle qui IPs justi"fie avahl utte cliute, ii'esi pas iion plus le seeoiifs qub.
A quoi pense donc Jansenius, quahd il nohs debite
ijUe ibute grace efflcace qui opere en noiis le vouloir
esl le seeoufs quo ? S’accordefail-il en secrel avec
Calvih stir le-sujel’de la jusiifieaiibn , et pr"6tendiaitil
qiie les feprouve^s n’oiu aucune grace eflicace propfehient
ditb ; c’esi-a-dife par laijUblle ils Soieiit veriiabieiriehi
jiislifies ? Sil embrasse ce seiiiiiiieril, le
voila aiitant qUe Calvin eii cbriifadiction avec saint
Aiigusiiu ; qiii fecoiiiiait dalis les fejirouves uiie graceqhfe 'ciibse de bifeii plhs siiigtilier. 11 pf eiiend que Saint
Augusiiri h'a jjaiiiais eii ia premief e pbiis^e de doiiii&r
iine distiiictioii de ia gr-ite d’Adani et de la iiotfe
dans I'ii's irois fariieux cliapitfes 10, ii, 12 du liVfe
de la C.irettioh  !et de la gracei Son ecrit est intitule:
Disserldiib tlieologico-aiiaiytica ; etc, seit de iiera
el faisd adjutbfiotuiii distinclibne. Padoue, 1729917 VERITASLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 91 !veritablement justifianle. Credendum est quotdam de 4
filiis petditioitk non accepto dono petseverandi usque
in finem, in fide, quw per dilectionem operaiur, ineipere
vivere, et aliquando fideliter ac juste vivere, el
postea cadere, tieque de hac vita, priusquam hec eis
coniingal, auferri (Lib: de Gorrept, et graiia, cap, 15,
n. 40). Et ensuite, Graiiam Dei suscipiunt ; sed temporaies
sunt, nec perseverant" ; desetuni et deseruhiut
(Ibid., ri. 42). Si Janseuius ne pense pas cottlhie
Calvin, que les reprouves sont iricapables de recevoif
aucune gface propreraent dite, e'est-a-dire qui les
justifie, il contredit saint Augustin.en un point* ou
Calvin ne s’eioigne pas de la pensee du saint docteuf,
Iequel enseigne evidemraent que le secours quo est
propre des seuls predeslihes.Je passai a uue autre cbnsideraiioh, fet je tfouvai
que saint Augustin n’a rien omis pour faire concevoir
a ses lecteurs que les secours quo et sine quo rion
elaienl des graces habituelles et non pas actuelles.
En effet, en parlant de i'Un ou de Pautfe secours, il ■.
evite tous les termes quil a coutume de joindre avtec '
) a grace actucllc, et il choisit ceux qui sont les plus
propfes a designer la grace habituelle. II he dit
point■ ; par exemple, qu’Adam ou les saints correspondent
et conseulent a cetle sorle de gface, raais
il use des termes de perseverer, de demeurer, de
resler dahs celte grace, de nc point 1'abahdoiuief, de
la retenir, de la conserver : In eo persevetafe, manere,
permariere, stare ; illud non desetere, tenere.
Voici corame il s’expi irae au fegard du seCOurs quo :
Quis dicere audeal, nori manebit ? quis dicere audeat,
forsitdn iion manebii (Lib. de Correpi. et gralia, cap,
12, n. 54)  ? S’il considerait ce secours comme une
aclion passagefe, et non comme une habitude et un
etat, avec queile juslesse le comparerait-il darts le
nieme endroit a la beatitude ? Hoc adjutorium et quo
fit esl, et sine quO noil fit: quia etsi daia fueril itomini
bealitudo, continuo fit beaius ; et si datd nunquum
fuetii, nunquam etit (Ibid.).Jahsenius aurait du faire ces teflexions au hioihs |
la tfentieme fois quil a lii le livre de la Correctioli et
de la grace, et ue point nous donher les secours que
et sine quo rion pour des graces actuelles. Les lexles
de Calvin (i) , donl il a pilie en partie la doctrine
sur ces deux secours, Pavertissaient assez de se
gafanlir d’une telle meprise. Ne seraii-elle pas un
peu Volontaife ? Ne fallait-il pas se distinguer en
qhelque chose de Caivin, aux yeux du public, afin
de pouvoir avec moins de scandale s’accofder avec
1'heresiarq'ue a corrompfe le sens du saiiu docleur
dans lOiit le reste ?. Le lieencie ine mafqua alors Pimpatiehce oii il
elait de vbif dans saiiit Augustin la delinilion du secours
qim, que tnmi dbcteuf m’avaii apprise, et quil
paraissait bien, ajouia4^iJ, que je ne perdais point
de vue. Je lui lus ces paroles ': JVutrierils ergo sarictorum
per Dei ytatiam Dei regno prwdestinatus donata
sibi nsque in finem perseverantia illuc triteger
pefdueeiut, el iilib iniegetrimus jam sirie fine beaiisstnttis
servabiiur ; adlimrente Sibi miseficordia. Salva- ■
toris, iivexum coiivetluitlur ; sive vum prwliantur, sive
cum corbnatitur (Lib. de Correpl. et gratia, Cap. 13,
n. 40). Le saiiit docteiif, apfes avoir decrit forl au
long la nature et les pfoprietes du secours quo, en
donne ici Une definiiion exacte, et il deciare que ce
n’est rien autre cliose qu’une proVidence misericpfdieuse
et speciale, qui fehfefme et regle Peconoiiiie,
la suiie, Veiichainemeiit des graces soil interieures,
soit exterieures, paf Je rooven desquelles les predestines
parviennent iufailliblemeiit au salui.De ia il ne s’ensuit pas, comme Calvin Pa pretendu,
que ia jusiice ou la grace sanciifiante soit
inamissible dans les predestiues, mais settlement
que la grace de la predestihalion, enleiidue au sens(1) Lt’6.11 Insl., cap. 5, n. 10 : Conlra Piglituin,
lib.m edil. Amstel. anno 1667, pag. 149 ; lib. VI, iiiA des catlioliquesi est inathissible. Le samt docleui
n’a rien insinue qui ^pproche le raoins dii monde du
dogme monstrueux de la possession inalienable de la
jusiiceet de la gface Sanciifiaiite, que Piropiete de
Galvin assure aux pfedeslines, et qii'il he rougit point
de joindre a Peiat du crirne, quand les predestines y
tombent. Saint Augustin, au contraife, enseigne nonseulement
que !es justes peuvent en pechant.decheoir
de Petat de la grace, mais encore quils pechent
quelquefois morteliemenl, et quils perdent par
le peche roortel Ja grace et Pamilie de Dieu, corame
nos controversistes Pont demontrP' par une foule de
temoignages.Cest pourquoi, quand il dit que la misericorde du
Sauveur s’attache iiiseparablement aux predestines,
il se sert de ce mot adhwrehle, et non pas de celui-ci
inhwrente, pour exprimef Seulemeht une assistance
soit inlerieure, soit exterieure, par laquelle Dieu
veille continuellementsur tout lecours de la vie des6 saihls, lantot pour empechef quils ne tombeht dansB le crime, tanldt pour procuref leuf cohversion et
leur penitence avaiil quils sorlBnt de celte vie. I) le
declare ainsi lui-meme : Quicunque ergo ab illa originaii
dattindtiorie, ista divinw graliw largitale sunt
discreti, non esi dttbittm quin et prbcurelur eis audienduin
Evangelium ; el cutit audiunt, credunl ; et in fide,
qum per diieclionem operaiur, usque in finem persevetant ;
et si quando exofbilaill, cottepti emendanlur ; el
quidam eorum eisi ab hominibtts rioii cortipiantur, in
viam quam reliquerunt r.edeuiil ; el nonnulii accepta
gratia in qualibet mlate periculis hujus viim subtfahuiitur
(Lib. de Cotrept. et gratia, cap. 7, n. 13).Calvin s’est trompe en confondaiit la grace qui
nous juslifie avee cctte providence sp&iale qui n’abandohne
jamais les predesiines, meftiedans le temps
de leurs egaremeiiis et de leurs desOfdres. Calvin et
Jansenius se sOnt tfompes en pfetiant le secours guo
pour une grace interietire, aiaquelle la voloute humaihe
ue peni se soustfaife, et qu’elle est incapableg de surhiontef, Su lieu que c’es’t un sefcours de providence
et d’as’sislaiiC6 qui fait rjUe la voibnte d’un
predestine ne succomhe pas aux lentalions, ou ne
s’ecarte de la justice que pout un temps, et non pas
pour toujOUrs et |usqu’a la firi.Le pfincipatl fohdeniertt du dogirte calviniste et
jansenisle sont ces paroles : Subventum esl igitur infirmilati
voluntaiis liumanW, ut divina gtalia indeclinabiliter
et insuperabililer qgeretur ; et ideo, quamvis
infirma, non lamen deficcrel, neqtte advetsitule aliquavincerelur Forlissimb quippe dimisit atque permisit^facere quod vetlel ; infitmis servavil, ttf ipso donante
invictissime qnod bonuin esl vellent, el hoc deserere
tiiuicttssirtte iiollent (Ibid., cap. 12, n. 38).
Saiht Augustin ne dit point ici, et h'a jatoais dit
nulle paft que la gface domihe inevitablemeiu et
ihvinciblement suf la-voloni^ humaine ; ei rien n’est
plus faux que ces paroles, par lesquelles Jansenius
assure que saint Augusiih donnea ia grace ie nom
de dominante sur la volbnte liutiiaine : Eam Aitgut) sliittts vocat volttnlati fiWmanW InsuperabUilei' etindectiiiabiliter dominariiem (ln itidice lom. I, verbo
GRATIA). Cesl la le style de Calvin, et poh pas le
langage de saint AUgUsttri.Eu effei, la grace donne a la volonte' hiimaine des
forces qui Ia rendertt inebranlable dans la justice et
invincible contre les tentations ; mais elle iie doraine
point sur elle en la surmontant, comihe elie 11'est
poitu surraontee par elle. Notre.rdsisiance a la grace
est le relus d’un sccours offert ; notre dociiue' a suivre
les impressions de la grace est Pacceptatiou de
ce secours. Mais la superiorite et Pavantage se rencontre
seulement dahs le rapport cl la conipafaison
de la volonle humaine, aidee de la grace, avec ces
roemes passions et ces menxes ientations.fine pag. 177 ; Anlidot. Trid, sess. G, pag. 240 ; D
wterna Dei Prmdesl., pag. 600.919 SUPPLEMliNTUM AD ODERA S. AUGUSTINI. 92« Telle est la maniere de penser de saint Augustin
(1) , Les idees qui nous represenlenl Ja grace et
la volbnle humaine comme deux adversaires et deux
ennemies qui se combattent et qni Pemportent l’une
sur Pautre, ne sont rien moins que des idees augustiniennes.Le sens que j’expose est certainement celui que
les prelres de Marseille ontcongu eniisant Pendroit
en question du livre de la Correctionet de Ia grace ;
car Hilaire rapporte ainsi leur objeclion : Si enim,
aiunl, iiu Adamus adjulus est ul et stare posset in juttitia
et a justitia declinare ; et nunc sancti ilajuvantur,
ut declinare non possint, siquidem eam acceperutil
volendi perseveranliam, ut aiiud velle non possinl
(Hilar. Epist. adAugusL, n. 6). SelortCalvinetJansenius,
Vindeclinubiliter se rapporle a la grace, corame
s’il exprimait que la volonte' ne peut pas lui resister, ;
selon les pretres de Marseille Vindeclinabiliter se rapportea
lajuslice, et il exprimequelavolontehumaine
ne peut point s’en ecarter, etanl aidee de la grace.Que dis-je ? le texte de saint Augustin ne souffre
point d’equivoque, et decide evidemment pour ce
sens et celte explication dePtndec/tnafet/tteret de 1'titvictissime,
et (si Poh s’obstine a lire ainsi) de Ptnsuperabiliter.
Que signifient ces paroles ? Et ideo quamvis
infirma non tamen deficeret, neque adversitale aliqua
vinceretur, sinon quil n’est pas iciquestion d’une
grace dont 1'action soit de surmonter et de dompter
la volonte humaine , mais d’un secours de la divine
providence, dont 1'altention misericordieuse gouverne
si surement la volonte humaine, que, roalgre
sa faiblesse et son iufirmite, elle ne se detourne
poinl de la voie du salut, et si invinciblement,
qu’elle se trouve superieure a toutes Ies adversites.En un mot, ce n’est point la grace dont saint Augusiin
dit que la force est inevitable et insurraontable
a la volonle humaine, c’est la volonte' humaine,
quil ditque la'grace rend ins^parable du bien et insurroontable
au mal. De telle sorte neanmoins qu’on
ne concoive pas comme une chose absolument impossible,
que la volonte humaine quitte le bien et
soit vaincue par la tentation. Car saint Auguslin
s’expiique et declare quil entend une impossibilite
de siipposilion el de fait, et non pas une vraie necessite
: Non tamen deficeret, neque adversitate aliqua
vincerelur.Sa pensee meme n’est pas quil tfarrive jamais et
qu’on ne puisse pas supposer qu’en quelques occasions
les predestines se demenlent et soient vaincus
par Ia leniation ; il pretend seulement qu’ils ne se
depariiront poinl de la justice , et quils ne cederont
poinl aux ennemis de leur salut pour toujours et sans
retour, parce quiroe providence speciale dirige tellemeut
leurs demarches, que, quoiquils sortent quelquefois
de la roule qui les conduit au ciel, il n’arrive
poini quils finissent leur vie sans etre revenus dans
le droit chemin, et sans avoir recouvre la justice et
la grace quils avaient perdues. J’ai prouve cette verile
par avance ; j’ajoute deux passages a celui que
j’ai deja cile. Horum fides qum per dileclionem operalur
profeclo aut omnitw noii deficil„tiut si qui sunl quorum
deficit, reparatur anlequam vila ista finialur, et
deleta, qum inlercurreral, iniquitale, usque in finem
perseveranlia deputalur, etc. Sine Aubio non deficiet
usque in finem, ac per hoc perseverabit usque in fment,
nec nisi manentem hujus viim inveniet finis (Lib. de
Correpl. el gratia, cap. 7, n. 16.).Mais, me dit aiors le licencie, pourquoi paraissezvous
revoquer en doule sil faul lire dans le texte de
saint Augustin insup'erabiliter ?— Je ne Je revoque
pas en doute, repartis-je , car je tiens pour certain
quc celte lecon est fausse, et qu’on doit lire insepa(1) Saint Augustin eifseigne en mille endroils que
Dieu est tout-puissant pour incliner ou il veut le
coeur de 1'homiue, mais Pexercice de cetle toutepuissance
il Pappelle persuasion, et jamais dominaArabiliter. Toute la isuile du discours rejeite Pun et
exige Pautre. Faites-y atlention. Le saint docteur
eraploie de suite trpis adverbes, pour expnraer la
nalure de la grace dont il parie, indeclinabiliter,insuperabiliter
ou inseparabiliter, invictissime. Que voudrait
dire inviclissime apres insuperabititer ? Celui-ci
signifie Pimpuissance ou limpossibiliie d’etre vaincu,
celui-la signifie Pacte ou le fait de n’etre pas vaincu.
Saint Augustin, apres nous avoir assure que la grace
met les predestines dans limpuissance ou limpossibilile
d’etre vaincus, ne nous apprendrait-il pas une
chose bien curieuse| en ajoutant quelques lignes plus
bas, qu’elle leur procure Pavantage de n’elre pas
vaincus ? ou si c’est Ia roeroe pensee quil repete,
n’eiait-il pas naturel ou meme necessaire quil usat
du terme invincibiliter, plutot que de celui ditiDtclissitne
 ?Supposons au contraire que sainl Augustin ait
ecrit inseparabiliter, rien n’est plus exact, ni plusI » conforme aux pensees donl il etait plein et quil inculque
a toutpropos dans son ouvrage, savoir: que Ia
grace de la predestination fait que les justes sont
dans une espece dimpuissance et dimpossibilite de
s’ecarter des voies de la justice, ut declinare non pos- '
sinl ; el cela, parce que la misericorde de Dieu ne Ies
' abandonne jamais et s’altache inseparablement a les
conduire , adhmrente sibi misericordia Creaioris ; d’ou
il arrive que leur voloiite, quelque faible qu’elle soit,
n’est vaincue par aucune sorle de disgrace ou de tentaiion
: Quamvis iiifirma, non lamen deficeret, neque
adversitale aliqua vinceretur. Au premier texte, kt declinare
non possint, repond Padverbe indeclinabitiler ;
au second lexle, adhmrenle sibi misericordia Crealoris,
repond Padverbe inseparabililer ; au troisieme texte,
neque adversilate aliqua vinceretur, repond Padverbe
inviclissime.Voici encore une reflexion qui n’est pas a negliger.
Insuperabititer, insuperabilis sont des termes tout a
fait eirangers au style de saint Augustin ; nulle autreC part, dans le grand nombre'd’ecrits quil a compose"s,
il ne s’en est servi, quoique Poccasion s’en presentat
roille fois. Au lieti qu’il fait usage en quelques aulres
endroits des mois, t’nsepara6tliiei', inseparabilis (Lib.
de Nat. et gral., cap. M,n. 58 ; lib. de Prwd. sanct.,
cap. 8, n. 13).Tout cela ne serait point capable de former une
demonstralion, si, comme Pavancent les doeteurs de
Louvain, on trouve insuperabiliter dans tous les manuscrits
du livre de la Correclion et de la grace. Se
sonl-ils figure que, dans plus de dix edilions de saint
Augustin qui ont precede' la leur, on a imprime inseparabiliter
conlre la foi de lous les manu.scrits ?Augustin Dodo et Jean Amerbach, qui nous onl
procure' les premieres editions de saint Auguslin a
Bale, en 1495 el 1506, avaient-ils autre chose devant
les yeux que des manuscrits du livre de ia Correetion
etde la grace , qui jusqu’alors n’avaient point
encore et^ mis sous la presse ? Et si c’etait la unen faule quieht echappe deux fois a Amerbach, et qui se•"fhtencoreglisseedansPediliondeParis, 1515,Erasme,
qui a -fait la revision des manuscrits qu’Augustin
Dodo avait rassembles, et qui en a recherche de
nouveaux quarid il a preside a 1'edilion faite a Bale
par Froben en 1528, ne l’auraii-il pas corrigee ?Louis Mire et Jacques Hamer, dont on loue les
travaux infatigables a deterrer, a feuilleter et a dechiffrer
Ies anciens manuscrits, pour donner, corame
ils ont fait, a Rale en 1545, une edition plus correcle
que celle d’Erasme, et le savant cordeiier Flo>renl
 Bourgouin, qui a conduit Pedition de Paris faiie
par Bonhorame en 1541, out-ils eu des raisons dinteretpour
epargner Yinseparabiliter, telles qu’on en alion. On pourrait neanmoins, dans un bon sens et
cn s’expliquant, _se servir de ce dernier terme, et
alors il ne faudrait pas au moiqs se flatter de parlei
comme saint Augusiin.$8' VERITABLE CLEF BES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 922pu avoir dans la suite, pour ne lui faire aucune
grace ?11 en est de raeme de ceux qui ont preside a deux
autres editions de Paris, faites par Gaillard et par
Chevallon.Lisez Pinscription du premier tome de 1'edilion
faite a Venise en 1552 : D. Aurelh Augustini Hipponensis
episcopi omnium Operum lomus primus, ad
fidem vetuslorum exemplarium summa vigilanlia repurgalorum
a mendis innumeris, nolata in contexlu et
margine suis signts veterum exemplorum lectione, ul
oplimo jure tantus Ecclesiw doctor renalus videri possit.
Dans celle edition, oii les differenles Iecons
qu’on a trouvees dans les anciens mahuscrits "sont
marquees si exactement a la marge, Vinseparabiliter
est dans le texte , et la marge dans cet endroit n’est
chargee d’aucune autre leijon.Enfin, Jean Gosler el Mat tin Lipse donnerent une
nouvelle edition a Bale en 1566 ; Jean Vliihmerius,
une autre a Bale en 1569, avec une fidelite et une
exaclitude qui leur a merite de grands eloges. Leurs
criliques ont eie suivies dans celles qui furent imprime"es
a Paris par Gnillaume Merlin ei Sebastien Nivelle
en 1571, et Ptnsepai-afci/iter a ete conserve.Tout ce grand nombre d’editions, et par consequent
les manuscriis siir Jesquels elles ont eie faites,
deposent pour l’t’nsepara(tt/t/er. Calvin lui-meme,
qui se serait mieux accommode de Vinsuperabiliter
que de linseparadiltier, a ele force d’admettre le
dernier.Ainsi Henri Gravius-, celui des docleurs de Louvain
qui fut particulierement charge de resoir et de
mettre en etat les livres de saint Augustin conlre les
pe*lagieti8, osa le premier proscrire le mot inseparabiliter
et lui substitua insuperabililer. Peul-etre n’y
emendait-il pas iinesse ; il eiait pourlanl, ainsi quc la
plupart de ses collegues, disciple de Baius.Quoi quil en soit, ces messieurs firent valoir l’autorite
des manuscrils quils avaient enlre les mains ;
ceux dont s’etaienl servis aulrefois Martin Lipse et
les aulres edileurs flamands des ouvrages de saint
Augustin, avaient, je ne sais comment, disparu. Si
bien qu’apres Pediiion d’Anvers, que donnerent Jes
docteurs de Louvain en 1577, on s’en rapporta aveuglement
a leur critique, et les editions suivantes ne
furent qae des reimpressions de celle-ci: a Venise
en 1584, a Cplogne en 1616, a Paris en 1609, 1614,
1626,1655,1652. Ce qui n’a point empeche Je P.
Lenfant, dominicain, de s’en tenir a Pancienne iecon
inseparabiliter dans ses Concordances augustiniennes
imprimees eu 1656, non plus que celui qui auparavant
nous a donne Pedition particuliere des ouvrages
de saint Augustin contre les peiagiens en 1644.Mais que prononcent la-dessus les RR. PP. Behedictins
 ? lls se laisent, ils se contenlent de meltre
dans le texte du saint docteur ) a Jecon qui a plu au
docteur de Louvain, sans faire a ce sujet aucune remarque,
sans citer aucun manuscrit, ni parler des
differentes leoons ; je n’ai garde de leur en faire un
crime, la difference de ces deux mols ne me paraissait
rien auirefois a moi-meme.II rae semble, dit le licencie, que vous vous eies
donne bien de la peine potir une chose qui ne la merite
pas, et qui m’a neanmoins fait plaisir, parce que
vous avez fait 1'enumeration la plus exacte que j’aie
vue de toutes les editions de saint Auguslin : cikait
apparemment la lout votre dessein : car pour ce qui
est de ce point de critique, de quelle importance
pcul-il etre ? Pour moi, je pense que vous ne saurez
en lirer que peu ou poini ditvaniage , quand vous
viendriez a bout d’etablir comme la bonne lecon le
lerme tfinseparabiliter.— Vous n’y prenez pas garde,
repris-je ;, sil faut lire inseparabiliter, il est demontre
que le secours guo n’est pas une grace passagere et
acluelle, mais une grace habituelle|, qui est inseparable
du predestine, lors meme qu’il est en eiat de
peche mortel et quil se livre aux plus affreux dcsorAdres. II arrive doric quelquefois que, durant un assez
long lemps, cette grace suspend son efficacite au regard
des bonnes ceuvres, el se reduit a nne providence,
que les jansenistes qui nient la grace suffisanle
doivent regarder alors comme purement exte,fieufe.
D’ou il s’ensuit que c’est absolument et sans
difficultS la grace de predeslinaiion, et que Jansgnius
ne peut plus faire aucun usage de la distinction
des seconrs quo et sine qiio non pour appuyer son
sysieme. Trouvez-vous que cela soit d’une mediocre
impoTlahce ? — 11 se fait lard, me dit alors le licencie
, mais je |ne vous quitlerai point, sil vous plail,
que cetle matiere ne soit finie, et que vous n’ayez
iclairci mes idees Sur la nature de Pautre secours.
Je me mis en devoir de le contenter et je continuai
de Ja sortc.Les jansenistes sonl charmes qu’on leur accorde
que le secOurs stite quo non est Ia grace actuelle suffisante.
Alors, diin ton assure", ils s^ecrient : 11 ne■g faut que lire saint Augustin ; il decrit de lelle sorte
liin et Pautre secours, que ne pas avouer quil altribue
le secours sine quo non au seul etal d’innocence,
et le secours quo au seul etat de la nature reparee,
Cest nier quil fait jour en plcin midi: car non-seulemeni
ie saint docleur dislingue les secours pro"pres
des deux 6tats, raais il remi raison pourquoi ces
secours doivenl etre diff^renls dans les deux elats.
II convenait, dit-il, quAdam reculun secours plus
doux et plus gracieux, et que le notre fut plus eflicace
et plus puissant, parce qu’Adam etait tres-fort,
el quil jouissait interieurement d’une paix parfaite ;
au lieu que nous somroes tres-faibles, et que nous
avons a essuyer des tentations ires-considerables et
en tres-grand nombre (Lib. de Corrept. et gratia, cap.
11, n. 30). Et de la Ies jansenistes concluent quil n’y
a point de graces suffisantes dans notre e^tat.Mais ceux contre qui ils raisonnent prouvent
d’ailleurs evidemment que saint Augustin a reconnu
des graces suffisantes dans notre etat ; el ils le prouCvent par le livre meme de Ja Correction et de la
grace, ou le saint docleur assure qu’on a droit de
dire encore a present a un homme qui ne perseyere
point, que sil voulait il perse\eierait : Justior enitn
videtur excusalio dicentium, Non accepimus audienltum
quam dicenlium persevetantiam ; quoniam potest dici:
Homo, in eo quod audieras et tenueras, in eo perseverates
si velles ; nullo autem modo dici potest, In eo
quod non audieras, crederes si velles (Lib. de Corrept.
et gralia, cap. 7, n. 11).Pour rendre nulle cette preuve, on a imagine' le
commentaire suivant: Si velles, id est si eadem voluntas
maneret, ut dicit infra, n. 17, seu nisi voluntatc
mala idrelinqueres quod tenebas : corame s’ii faljait
donner au temoignage que je viens de citer le sens
illusoire dont saint Auguslin se moque avec raison
dans le passage suivant: c Qui ne sait, dit-il, que la
foi de Pierre perirait, sil cessait d’avoir la volonid
d’etre fidele ? et quil pers^vererait dans la foi, siQ celte meme volonte Iui demeurait ? Quis ignorat tunc
fuisse perituram fidem Pelri, si ea qua fidelis erat,voluntas
ipsa deficeret, el petmansutam, si eadem voluntas
tnanerel (Ibid., cap. 8, n. 17)  ? > Saint Augustin
attribue et accorde a ses adversaires cette proposition,
a cause de 1'exces de verite qui la rertd ridicule ;
mais il n’eiait pas capable d’ecrire serieusement
et de son chef rien de pareil.Cerles, il n’a pas tant de fois fepele, en parlant
de la chute d’Adam, perseveraret si veliet, pour avoir
dans Pesprii un tout autre sens, en adressant dans le
'meme ouvrage les roemes paroles a un homme justc
de notreeiat, qui vient a lomber ; et il etait.irop
sage ppur pretendre que cet homme elait inexcusable
de ne pas’ conserver une volonle doht il n’elait pas
le roaitre.Voici neanmoins un texle qui parait erabarrassant,
parce qu’il fait entendre que le pouvoir de perseve'"rer
 n’est donne aux e^lus qu’avec la volonte eflicacem SUPPLEMENTUM AD OPEftA S. AUGUSTINl. 924de perslBVerefv Tanluin quippe Spiritu sanctq accenditur
voluntas eorum ; ttl ideo possiril, quid sic voluni ;
ideo sic velini, quia Deus operatur ut velini (Ibid.,
cqp-. 12, tii 38). Mais il est clair que saint Augusiin
tPexclutpasun pbuvoir aiuecedenta lavolonle,quancl
de la volonte il conclut Je pouvoir. Le but du saint
docteur est uniquement de montrer que les elus ont
un pouvoir special, et, pour parlcr ainsi, un pouvoir
de faveur, qui vient de la predestinatiOn graluite de
Dieu.U est donc constanl que saint Auguslin a reconnu
des graces suflisantes dnns notre eiat. Jiturai peuteire
occasion de vous produire la-dessus une abondancfe
de preuves qui vous eionnera.En attendant, concluons, non pas que le secours
sirie quo twn se trpuve dans nolre etat, mais que le
secours sine quo nori est loui autre chose que la
grace suffisarile. Les jansenistes sont moriifies qipon
prenne ce partij ils en sont indignes, et iis repondent
diin ton.aigremeni moqueur : Qu’est-cc donc ?
Est-ce un je ne sais quoi, dans saint Augusiin. ; qtie
le secours stne qno non ?J’ai deja dit que ce n’etail point une grace actuelle,
mais habituelle ; et je pfononce sans balancer que ■,
puisque saint Auguslin compare le secours sine quonon,
quVAdam avait recu de Dieu dans Petat dinnocchce-,
avec le seeours quo, que Dieu accorde aux
predestines dans notre elat, alin que la comparaison
soil juste, le secouts sirie quo nori doit etre Pordre da
provideuce que Dieu gardait par rapport a Adara et
aux angeSj avant leur peche, dans la distribtition des
moyens de salut, comme le secours quo est 1'prdre
de prOvidence que Dieu garde raainlenani a Pegard
des predestinfoiAvant le peclie, Pofdre de ta divine providence,
suivaol la pensee de saint Auguslin , consistait dans
la seule largesse des dons surnaturels et des graces
actuelles, qui etaient necessaires pouf eviter le maj
el pbur faire le bien ; inais les aciions pi de Phorome
ni de Pange ri'eiaient point dirig^es infaiiliblcment a {
une heureuse fin. Ainsi la predesiinaiion au salui et
a la gloire n’eiait eh soi qtie conditionnelle, et ne
devemiil absoliie que depentlaniment de la prevrsion
des merites ; et pnr conse.jueiu la grace de la preAdestination ^tait abandbhnee au libre arbitre, dontDieu ne conduisait pas les demarches par une atten,tion et une vigilance speciaie.i Maintenant, selch la doclrine du meme saint Aulgustin, Dieu dirige infaillibleiiient les prejieslines a ; uhe heureuse Hri. Aihsi la pfedestination au salut et ; a la gioife esl abshluei ihdepeiidamment de la previsiohdes roefites ; fci paf corisequent le libre arbitrei des predeslihes esi confie a Ja giafe de Ja predesiihatioii,il est gouverne par elle. Ce n’est pas a dire ! heanmoins que Pusage du libre arbitre ne contribueCri iiucune fagbn a Paffaire dri saliil, conime le veulehtCalvin et Jansenius ; mais c’est que Ies actionsIibfes des pfedeslines soiil difigees de lelle sortei paf la providehce dlvine, qu’elles aboullsseni infailli•blement atl saiut. Avahl le peime, une seriiblable diirection n’avail ppint lieu, et lout se reduisait a lai sage et liberale distribulioii des graces.j’ai oiii dire depuis a mon docteur que IPtit vrai■o augustinien (et il faisait Iiaulemcnt pfofession dePelre) ne pouvait se dispenser ditdmettre ce sysieme.II estimait neaiiiiioins que saint Thomas s’en elaitecartd, aussi bienque lous ceux qui emploieut desraisons melaphysiques pour appuyer Ie senliment de' la predestination aniecedente et absolue au salut eta la gloire, parce quils lienneht la nierae sorte depredestinalion pour les denx elats, ce qui est manifesiementcontraire a-la doelrine de saint Augustin.Au regard de ceux qui embrassent le seniimentde la predestination conditionnelle pour Pun et Pautreeiat, il disait qu’en vain ils voudraient se flatterdiivoir saint Augustin de leur coie, et quil devraitbien leur suffire que le pape Innoceiit XII, dans unbref adresse a l’uiliversile de Louvain le 6 fevrier1694s eutapplique a la quesiion de la predestinatioua la gloire Ces paroles du pape saint Celeslin : Profttndioresvero difficilioresqtte paries incurtenlium quwslionutn,quas iatiuS peiiraciarunt, qui hwrelicis restijs,terunt, sicul hon audemus conleinnere, ila noti necesseG habemut asttuere (S. Cwlestinus papa in epist. nd Gaiiosepiscopos, cdp\ 15). A ces mots le licencie pritconge de rooi, ei proinit de revenir le plus tot quillui sefait poisible.SECQJTbE P^RTffi.£B dtiilrine de la pirfection ae tajustice est la viritable clefdes ouvrages de saint Augusiincontre les pilagivris.Le Hcencidj eiahi.revenu quelques joufs apres, m’e
prpiesla que. plus li meditait suf tbutes les choses
qpli ni^avait oui dire, plus ses id^Ps jans^rtisies se
dissipaient ; que, neaniiioins un scfiipiiie cohsiderabie
lui restait ; foiide sur ce qu’tirte irifihiie d.e passages
de saint Augustin expfihieht Ires-naiurellertieftt les
dogmes de Jarisenjhs, au lieu qu’il faut leuf donhef
Ja torttire pour les reduire ati sens qu.e hous appelons
calholique*On a lorl, lui repondis-je, de recourif a iine Iriterpretation
forctSe pbur expliquer Ces passages.
Mais au regard de ce que vous avancez, quils exprimenl
tres-iiaturellemeni les dogmes de Janseriitis,
ils les exp.rimeni, disait mpn docteuf, cbhime dans
le pelit poeme de Proba Fai.conia et quelques autres
pareils eentons, les vers de Virgile ori dilomere expriroenl
.tres-nalurellement lcs circoristatfces de la
vie et de la passion du Sauveur, auxquelles Virgile
ni Horoere n’ont jamais pense. Le livre de Jansehius
ne doit etre regarde que comme uri centon.arlificieux,
ou non-seulemeht ies textes de saint Augusiin
sont detournes de la signiiicatlon quils ontdans les duVrages du saini doctfeur, iiiais sont meme
appliques a des siijets tout differertts.
j. Quel pafadoxe ! s’ecfia ie licencie. — II Petait
" poiir nioi comnie pour Vous, repaftis-je, avaiit que
je me fusse mis bieh au fait sur ce qlii conceriie
Viinpeccance des pelagiens. Mbn docteuf th'e) igagea a
i^tudier, sans Irop ine decPuvrir oh nie cohduirait
cette etiide ; et ce fut iieureusemetu a rtie faire tfouVef
ia vSfitable clef des Oiivrhges de saiht Augustin
cohlre les pelagieiis, que les bef&iques des dernieis
sieclcs ont taciie de faire dispafaiire.I. De 1'impeccance pelagienne.Oh les a vus surtOut diminuef avec affectation
Pimporlahce de Ce dogme ; et leP. Quesiiel,dans ses
Notes sur sairtt LePii, rappofte une opinion deja 6tablie
par les soins de son parli, quand ii ecrit que
Phefesie pfiiagiehhe, dans sa pfemiere origine, se
feduisail a deux ppiliis capitaux, savoif : a la uegatiOri
du peclie origthel et de Ja necessiie de la grace.
Ces deiix bfanches, ajoule-l-il, oiil prodtilt piusieurs
petils fameaux, qui sont dcs questions moins consi-925 VERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 92Gderables, corome ; par exemple, si Phomnie peut,
dans ceite vie etre sans peche. Pelagiana hwresis
duobus fere capiiibus in suo orlu conclusa fuit ; ttegatione
scilxel peccali originalis el necessilalis gratiw
ad singulos aclus : sed geminns ille ramus alios siibinde
emisil ramusculos seu quwsliones minus graiies,
qualis esl an homo possit esse sine peccdlo (Quesnet
ad S ; Leon. ioiiu II, dissert. 3$ n, 23).Cest la conlredire, ou du moins corrigef saint
Augustin , qui parlout compte irois erreufs capitales
du pelagianismei Tria surii, tit tciiis, qum maxime advetsus
eos cuitiolica defendit Ecclesia : quotum unutn
esi,,graliam Dei rion secundum merila nostra dari.a.:
allerum est in quaniacunque justitia sine qualibuscunque
peccatis in hoc corruplibili corpore neininem vivere:
terlium est cbnoxium nasci hominem peccato primi
hominis (1)  ; Je puis vous faire voir quantite d’autres
passages setiiblables, oii saiiil Aitgustin met ces trois
erreurs de niveau ; jaroais il ne se bofne a en fapporter
deux tohtes seules, il n’omet nulle part limpeccaitceiOulre cela, Quesnel deiiient Phistoire, en assuraht
que la controverse de Vinipeccance ne fut point agilee
daus les preiniers lemps du peiagiiinismei Gar
l’an 412, lofsqtie saint Jerome et saint Augustin u'avaient
encore rien ecrit contre les pelagiens, Paulin,
accusaleur de Celestius, reprocha a cet lieresian|ue,
dans le sixierne article de la requeife qu’tl presenia
conlre lui au concile de Carthage, d’avoir enseigne
que meme avant la venue du Seigneur on vit des
hommes exempls de pechei Quod et anle adventum
Domini homines fuerunt impeccabiles, id est sine peccalo
(Gommonitorio allero Marii Mercat. conira Pelagianos).
Et Paul Orose assure que le meme concile
de Carihage deiesla ceite propositioh ; hoiriinem posse
esse stiie peecalo, et mandaia Dei facile cuslodire si velit
(Pattl. Oros. tib. Apolog-. cap. 2) : ce qui fait juger
avec raison aux RR: PPi BenediCtins qu’elle a eie
retranchee du sixieme aflicle de la fequele de Pauiirt,
dont elle faisaii parlie ; comme le corollaire de
Paulre proposiion. Uue troisiernfe faussete qife
Quesnei avance, est que le dogme de Vimpeccance fut
une suite ou un rejeton des erreurs pelagiennes plus
considerables. Cesl au conlfaire la suurco et Porigine
de tout le peiagianisme.Pcul-on en douter, qltand on voit saint Jerome rie
designer ceile heresie qiie par le dogme de Ptmpeccance
 ? Hwresis Pylhagorm et Zenonis « 7r« 0etaj YM
avKpapTiKjia ; cwpil reviviscere (S. Uieron-. in prwf.
iib. IV in Jerem.)  ; quand ou ie voit n’attaquer presque
que celte seulfe erreur dans ses ifois Dialogues
conlre les peiagiens ? 11 n’y a qu’a liie ces Dialogues,
ou du moins Pune des deux analysos que les RR.
PP. Beiiediciins en ont donnees au puhlic (in edit.
Opp. Hieron., et in prwf. ad t. X Auqust., n. 9) pour
etre convaincu que limpeccance est ia premiere ei la
principale idee du pelagianisme que saint Jeibme
s’etait faile. En plus d’un endroit il represente cetle
meme doctrine de Vimpeccance comme venue immediatement
de la philosophie paienne : Philosoplti
patriarciim hwreiicprum Ecciesim purilaiem perversa
macuiavere doclrina (S ; flteroni/tnus in episL adCtesiphonlein).On sait a quelle perfection chim^rique de mceurs
Jes sages de Ja gentilite se flattaient de pouvoir atleindre,
et quils atlribuaient a la raison humaine
tant de forces nattirellesj qu’elle se suffit a ellenieme
pour ne jamais se denienlir, pour ne jamais
faillir. Pelage s’enieia dfe leufs orgueilleuscs maximes,
et sa premiere erteur fui que liiomme avail
dans le propre fonds de sa itature raisonnable le
pouvoir de se garantir de lout peche. De la il conclut
a nier Piiifirmile et la faiblesse oii le genre iiu(1) S. Aug. lib. de Dono persev. cap. 2, n. 4, el alibi,
iii lib. in ad Bonif. cap. 8, n. 24, et Itb. iv, cap. 7, n.
19, et cap. 12, n. 35. Lib. m conlra Jul. cap. i, n. 2.A roain eiait lombe apres la chute d’Adam, a nier le
peche originel et la mecessile de la grace. Voila,
pour ainsi parler, Ia genealogie des erreurs pela■
giennes. Voila pourquoi sainl Jerbroe fegarde Pimpeccance
corome la racine el le principe dont elles
sont toutes soriies.Jansenius lui-meme ri'a pu s’empecher de rendfe
ici lemoignage a la verile : il dit eu lermes cxpres
que Ptiiipeccance est le premier dogme par la predication
duquel Pelage commenpa a troubler PEglise,
et qiie ce fut la necessite' de deiendre ce premier
dogme qlti le precipiia dans les auires errettrs. La
raisou quil en apporie est que saint Jeiome et sainl
Augusiin, tlaiis leurs premiers ecrits conire les Pelagiehs ;
aliaquent Ptinpeccance comrae le principal
dogme ile ces heretiques. Primum dogtna, cujus prmdicaiione
Pelagius lurbare cwpil Ecclesiam, liiendique
necessilale in cceleroserrores Videtur esse prwcipilalus,
fuit illud de assequendaperfeclione justitiw usque ad
« iiiipeccantiam el apulltiam. Hoc enitn velut prmcipuutn
** in primis suis lucubfationibus Hieronymus et Augutlinut
exagilntil (Jansi lom: / ; lib. vi, cap. 18,
p. 577).Mais Jnnsenius a cette occasion (Tom. I, lib. iv,
cap. ii) , p. 227) fait une mauvaise chicane a saint
Jeiome, qu’il accuse de u'avoir, mis aucuhe differeuce
enlre ne potivoir pas pecher, non posse peccare,
et pouvoir ue pas peeheri posse non peccare ;
comme si le taiiit docteur confondait veiiiablement
Perreur de Jovinien sur limpeccabilile des jusles,
avec Perreur de Pelage sur Vimpeccance, parce quil
aposlrophe ainsi ce dernier : Joviniaiti secunda quwstio
lui iiigenii disciplina est, etc., cujus ; o Petagi^ a te
nunc hwresis stisciiatur (S. Hieroii-. in episl. ad Clesiphonlem
et in prowmio Dialogi, l. IV, nov. edii.,
pp. 477, 484).Quiconque se donnera la peine de comparer Ia
differente manieie dont saint Jerdroe combat lirupeccabiliie
de Jovinieu dans le second livre de J’ouQ
vrage quil a compose conlre cet herelique, elPtinpeccunce
de Pelage dans les trois livres deson Dialogue
coiurc les pelagiens, ne trouvera point supporlable
eetie critique ile Janseirius. Le saint docteur
a preiendu seulemeiu que Perreur de Peiage
etait conienue dans celle de Jovinien, et qu’a cet
egard Pune iPelait pas dislinguee de Pautre ; son but
a ele de roonlrer que ces deux heresies tentlaienl a
delruire un nieroe dogme de foi, et que par conse »
qtient elles devaienl etre envtioppees dans ia ineme
censure.Ce quil y a cn ceci de reniarquable, c’est que les
disciples de Jansenius font, a i'exemple de leur mai tre,
 une pareille querelie aux theologiens catholiqties,
qui, sacliaiitfort bien que les heiesies de Culvin
et de J ;insenius sur Pimpossibiliie des commandements
de Dieu ne sont pas une ericur urtique,
semblent quelqueiois ne mettre enire ellcs aucune
disiinction, et ne craignent point diissurer que les
j. memes decrets de 1'Eglise, qui ont anailieinatise
** Popinion de Calvin, onl | roscril celle de Jansenius,
par la raison quu 1'une renferrae Pautre, ei qu’elles
coiispireui etiseinble a ruiner un meme dogme de la
foi ; car Jansenius el Calvin altaqueni ce meine
dogme, qu’on ne peut miriler ni demeriter sans liberte,
corame Pelage et Jovinien aitaquaient ce meme
dogme, tjue par le pechi du premier homme le genre
humain esl lombedaiis iinfirmite el dans la faiblesse. Le
parallele esl. parfait: ce que Peiage est a Jovinieii,
Jansenius Pe^t a Caivin.Je redoublai mon appJication ppur cclaircir la nature
de Vimpeccance pelagienne, et je crus la peindre
de bes veritables et propres traits en la decrivant
de ceile inauiere.Lib. de Hmresibus, n. 88. Episl. 176, it. 2. Lib. iv de
Civit. Dei, cap. 9, n. 4, etc.227 SUPPLEMENTUM AD OPERA S, AUGUSTINI. 928Les peiagiens se persuadaient quil eiait au.pou- j
voir de Phomme non-seulement de refuser son consenlement
au peche, mais encore de ne rien eprouver
en soi-meme de deregld, de ne senlir auciroe
repugnance au deyoir, aucune revolte interieure
conlre la loi, d’ecarter jusqu’au moindre trouble qui
affaiblit ou qui etonne la raison, de se deiivrcr de
toule lenlation interieure, de loiile inclination contraire
a la parfaife justice, de tenir dans Pordre
toutes les actions, les perceptions et les mouvements
de son ame, en sorte que la lumiere de Pesprit ne
ftit pas un seul moment eclipsee par le plas leger
huage d’erreur, et que le cceur se portat toujours
sans peiue vers le bien ; de se defaire de tout principe
de cupidite et de convoitise, de tout penchant
vers le mal meme involontaire ; en un mot d’eieindre
absolumenl loute semence de vice, tout sentiment
indeiibcre dc la concupiscence, que la raison desapprouve
et qui la previeni.Cest Vapaihie des sloiciens, dit saint Jer6me ; et
qui ne sait que Vapathie des stoiciens elait 1'abolition
- et le retraiicliement de toute passion ? Ces faux sages
se vanlaient d’etre les dieux souverains du pelit
monde de leurs personnes, et aussi maitres des
moiivemeiils de leur ame , que Jupiter passait pour
etre mailre des agiialions qui s’excitent dans Punivers.
Le saint docleur reproche une semblable presomption
aux pelagiens. « Peut-on se figurer une
plus grande temerite, s’ecrie-t-il, que de s’arroger,i'e ne dis pas la ressemblance, mais Pegaliie avec
) ieu, et de renfermer dans une courie sentence
touies les sortes de venins que Ies hereiiques ont
puises comme a leur source dans Ia doctrine des
philosophes, surtout dans celle de Pythagore ct de
Zenon, chef des sioiciens ? Car ces nouveaux sectaires
assurent qti'on peut extirper de Pame Ies
passions, et que par la iuedilation el 1'exercice continuel
de la verlu lout homme viendra a bout, sil
veul, dYn arracher jusqu’a la moindre racine et la
derniere fibre des vices: Quw enim potest alia major
esse temerilas, quam Dei sibi non dicam similititdinem,
sed wqualilalem vindicare, et brevi sentenlia omnium
hwreticorum venena complecti, quw de philosoplioittin,
et maxime Pythugorw et Zenonis ptincipis Sloicorum
fonte manarinl ? llti enim, quw Grwce ■KUQV, nos pettutbalionespossumus dicete asserunl extirpariposse de mentibus, el nullam fibram radicemque vitiorum
in homine omnino residere medilatione et assidud
exercitalione virlulttm (S. Hier., episi. adClesiph.,
inilio). t• Saint Augusiin fait en une infinite d’endroits le
meme reproche aux pelagiens. Apres avoir employe
un iong passage de saint Ambroise, oii il est marque
que Pappat des convoilisei terrestres se glisse souvcnt
dans. noire ame, et quiin debordement de vaniles,
qui s’epanche sur touies ses facultes, la saisit
et Poccupe ; qnil esl difficile a Phomme de se defendre
de cette importune necessite, et quil lui est
impossibie de s’en depouiller enlierement et absolument ;
que Ja dominalion parfaite de notre cceur
ne nous est pas donnee, et queles.pensees qui nous
surprennent et nous appliquent sans notre aveu a
mille objels, jettent la cenfusion et le trotible dans
toutes nos puissauces spirituelles, il adresse ensuite
ces paroles a Julien : i Si vous n’eprouvez point
une telle "misere, pardonnez-nous, nous ne vous en
croyons point sur voire lemoignage ; mais nous reconiiaissons
dans ce texte de sainl Ambroise, comme
dans un miroir, Pinfirmiie commune a tous les
hoinmes ; nous !a reconnaissons, dis-je, pourvu
toulefois que nous fassions quelques progres dans la
vertu. Sil arrive quelquefois que nous ayons la
simplicite d’ajouler foi a vos discours, et de vous
dire : priez pour nous, alin que Dieu notis fasse la
grace de jouir du meme avantage que vous, ei
de 11'etre plus sujets a la gucrre intesline que
nous. livrent nos. passions ; nous vous trouvonsA enfles d’une sagesse si altiere, que vous osez nous
repondre non-seulement que vous ne souffrez rien
de tout cela, mais cncore quil est au pouvoir de
lout homme de n’en rien souffrir, et quil nest
nullement besoin d’.implorer a cet effet le secours
de Dieu : llmc si vos non palimini, ignoscile, non vobis
credimus, sed in his potius sancli Ambrosii verbis quoddam
speculum, el hoc st proficimus, comnlunis humanm
infirmitatis agnoscimus. Vobis autem si credamus et
dicamus, Orate pro nobis, ut nec nos isla patiamur ;
ita vos invenimus elalos et alta sapienles, ul respondetilis
nobis, non solum isla vos non pati, verum
etiam in Iwminis esse poleslale ne isla patialur, nec
esse causam cur ad hoc Dei poscatur adjutorium
(Lib. n contraJuL, cap. 8, n. 25). Etailleurs, ayant
oppose a Vimpeccarice pelagienne ce passage du livre
de la Sagesse, Corpus enim quod corrumpilur aggraval
animain, et lerrena habilalio deprimit sensum
mulla cogilantem (Sqp. ix, 15) , il aposirophe ainsi
■D Julien : « Pour vous, comme place dans le ciel, et
jouissant deja avec les anges du don de limmorlaliie',
vous vous jouez de ces paroles qui marquent
linfirmite et la moftalite de noire condition : 5ed lu
tanquam in cwlo jam inter angelos iminortaliler habitans,
verba infirmitatis et morlalilalis irrides (Lib. v:
conlra JuL, cdp. 13, n. 40). i Je pourrais ajouter
beaucoup diiulres temoignages des deux saints docteurs,
et citer de plus Orose, le pape Geiase, Pholius,
eic.Le licencie avait peine ii s’accorder avee moi sur
cet arlicle. Jamais en iheologie, dit-il, on n’a eu une
pareille idee de Piiripeccanee pelagienne. Jamais on
n’a atiribue aux pelagiens la folie de prelendre que
liiomme tel quil est en cette vie et dans notre etat
fui lout a fait maitre de ses preroiers roouvemenls.
— Je le vois bien, repondis-je, il vous faut une autorite
irrefragable, et sur ce point vous acquiescerez
sans doute a celle de Jansehius, qui non-seulement
admet la verite de ce que j’avance, mais la prouve
C par les memes lexles de saint Jeroroe et de saint
Augustin que j’ai allegues, et par d’auires encore.
Je ne vous dissimulerai pourlant pas que cet auleur
insinue artificieusement, contre les temoignages
evidents de ces saints docteurs, qu’on doit distinguer
Vupathie de Vimpeccance. Son dessein etait de ne
plus dire un seul mot de la premiere dans lout le
reste de son ouvrage, et d’abuser des texles de saint
Auguslin qui regardent le peche contraire a Vapalhie
et a la perfection de la justice, pour les cntendredu
peche contraire a Paction de la juslice. Ces deux
sortes de peche", dont je parlerai bientot, reconnus
et definis exactement par saint Augustin, delruisent
la distinction de Vapalliie et de Vimpeccance, que
fait Jansenius, sans averlir son lecteur d’y prendre
garde.Quoi quil en soit, il esi toujours sftr qtie Janseniuscoropte Vapathie parmi les erreurs des pelagiens,etla descriplion quil en donne esi loule semJJblable a la mienne. Ex hac non peccandi facililale adassetendam caa/Sda.v (Pelagiani) progrediuntut, quoi nomine nihil aliud significalur, quam perturbalionumi quibus animus humanus inquielari solet seu passionum ! impassibilitas : nimirutn ul non lanlum fracto itnpelus regattlur, sed eiiatn funditus exstirpenlur, vel ila eertel domenlur ralionis frmo, m nunquam homine commoiveantur invilo (Jans., lom. I, lib. iv, cap. 19, initio).Mais comine j’ai besoin de nPappuyer des pensees » et des expressions de saint Jerbme en queiques ar5ticles iraportants, je me liale d’eiablir enlierementi Pautorile de ce Pere, que Jansenius ose taxer dei n’avoir pas trop bieh compris les sentiments des pfe"-i lagiens : Minus accurale videtur divus Hieronymus ins ipsis iniiiis nascentis hwresis sensum eorum latebrasque1 penetrasse (Jatts., ibid., p. 227).t Juste Lipse Paccuse de s’etre trompe' en disaut » que lcs peiagiens avaient emprunle leur dogme des Vimpeccance non-seulement des sloiciens, mais en-
i'23 VERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 85 »core des pythagoriciens. Ce qui fait que Jansenius
ne paralt pas trop compler sur le lemoignage du
saint docteur, en craignanl d’assurer quil faille
niellre Pythagore au nombre de ceux des philosophes
paiens qui ont enseigne le dogme de Vimpeccance:
Quibus addil Pytliagoram sanclus Hieronymus
(Jans. ibid.). Comraent saint Jerome aurail-il pu se
tromper au regard des pythagoriciens ? Dans sa leltrea
Ctesiphon, il se plaint que Rufin d’Aquilee a suppose
a saint Xiste, pape et marlyr, le livre d’un certain
Xiste, pliilosophe paien de la secte de pjthagore ;
et il ajoute en apostr.ophant les pelagiens :
« Cest de ce livre que vous employez quantite de
temoignages pour combattre la doctrine de PEglise:
Librum Xisli Pylhagorici hominis absque Chrislo alque
ethnici itnmulato nomine Xisti martyris el RontanwEcclesiw episcopi prwnotavit Vnde et vos plurimacontra Ecclesiam usurpatis teslimonia (Epist. ad
Ctesiph., lom. IV, twv. edit., p. 476). Saint Jerome
eut-il parle de la sorte aux pelagiens, si le fait n’eut
ele constant ? - .II est meme altesle par saint Augustin, qui avoue
franchement quil avaii eie pris a Pimposture de Rufin,
et que, croyanl ce livre veritablement de saint
Xiste, et non pas de Xiste le pythagoricien, il avait
essaye de donner un sens catbolique a un passage
que Peiage en avait tirfe' pour conlirmer son heresie :
Verba quwdam velut Xisli Romani episcopi et marlyris
Pelagiut posuit, sic defendi, tanquam revera Xisli
essenl, id enim pulaveram : sed poslea legi Xisii philosophi
esse, noti Xisli Chrisliani (Lib. 11 Retract.,
cap. 42 ; lib. de Nal. el gral., cap. 64, n. 77). Et
que contenait ce passage ? II exprimait purement et
simplement le dogroe de Pimpeccance: 0« ia libertaiem
arbilrii permisit hominibus Deus, ut pure el sine
peccato viventes similes fiant Deo (Jusl. Lips., Manud.
ad Stoic. discipl., lib, iu, dtss. 7). Peiage et les pelagiens
savaient apparemment mieux que Jusle Lipse
ou eiait la source de leur doctrine.De quel poids maintenant sont les raisons de ce
eritique ? Selon lui, parmi les disciples de Pythagore
il y en a qui onl rejele le dogme de Vimpeccance ou
de l’apa« «ie, et il y en a d’autres qui Pont admis.
Mais ces demiers, ajoute-i-il, abandonnaient en ce
point Ies principes de Pythagore, pour siutacher k
la doctrlne de Stilpon, mattre de Zenon. Cependant
Pyihagore n’a-t-il pas enseigne que Pame humaine
etait une portion de Ia substance divine, et qiPelle
etait entieremenl egale a Dieu ? Divinw particulam
aurw, dit Horace, qui, de 1'aveu de tous ses commeniateurs,
adople en cet endroit le systeme des
pythagoriciens. Et dela n’est-il pas naturel de conclure
que, bien que pour Pordiuaire Pame, oubliant
sa celeste origine, se deshonorat par quelque souillure,
neanmoins, en se rappelant ia noblesse de son
etre, elle pouvait se rendre aussi pure et devenir
aussi inaccessible au peclie' que Dieu meme, et par
consequent se metlre a l’abri de tout trouble et de
toute lentation ?Sil est donc inconteslable que de ce meme principe
des pythagoriciens Ies peiagiens liraient cette
meme consequence, peut-on douter que la pensee
de Jusle Lipse ne soit fausse ? Car, au rebours de ce
quii avance, il faudra convenir que ceux des disciples
de Pythagore qui rejetaient Je dogme de ; Ptmpeccance,
abandonnaient en ce point Jes principes
de leur maitre ; et que ceux qui admettaient ce
dogme, comme les peiagiens, s’atlachaient exactemeni
aux principes de Ja secte pythagoricienne. Or
saint Augustin temoigne que Pelage raisonnait ainsi:
c Si notre ame ne peut pas elre sans peche, Dieu
meroe e'sl donc sujet au peche, puisquime parlie de
la substance divine, c’est-a-dire notre ame, ne peut
absolument se garantir du peche : Si anima non polesl
esse sine peccalO ; ergo el Deus subjacet peccato,
cujus pars, hoc est anima, peccalo obnoxia esl (S.
Aug., tib. de Geslis Pelagii, cap. 18, n. 42)  ; i etA plus bas, apres avoir rapporte quelques paroles Jo
Celesiius’, il ajoule qu’au sentimenl de cet heresiarque
nolre ame et Dicu sont une meme chose, et
que nolre ame est une partie de la Diviniie : Tanquatn
ejusdem naturw animam et Deum, et parlem
Dei animam esse dixerit (Ibid., cap. 35, tt. 65).Apres tout, Jansenius ne diputc poinl la-dessus,
et il ne prend point ouverteraent le parli de Juste
Lipse. Cest principalement en ce qui concerne l’affinite
de Porigenisme avec le pelagianisme quil attaque
saint Jerome. II ne fail pourtant pas difficulte'
de croire, sur ia parole du saint docteur, qtPOrigene
avait insinue dans ses ecriis le dogme de limpeccance
: Et Origines ecclesiaslicw veritati in Strontatibus
suis miscere conalur (S. Hieron. prowmio Dial.,
tom. IV, nbv. edit., p. 484). En effet, a quel dessein
Rufin d’Aquilee, par une insigne fourberie, aurail-il
substitue au nom de Xisle le pythagoricien eelui de
saint Xiste, pape et martyr, a la teie d’un ouvrage,T. qui dans la suite a pu fournir des armes aux peiagiens
pour defendre le dogme de Vimpeccance ? Ne
sait-on pas qne Rufin d’Aquilee n’est faineux dans
Phistoire de PEglise que par son attachement a la
doctrine d’Origene, et quil tenla toute sorte de voies
afin de la mettre en credit ? Le dogme de Ptinpeccance
etait donc une branche de Porigenisme : Origenis
tamusculus est (Epist. ad Clesiph., tom. IV
hov. edil., p. 477).Mais, dit Jansenius, saint Jeionie esl alle" trop
loin, et faute d’entendre les termes, ou confondant
ensemble deux erreurs bien differenies, il a aitribue
• a Origene non-seulement Vintpeccance de Peiage,
mais encore Pimpeccabilile de Jovinien, qui csl un
dogme oppose direclement a lous les points sur lesquels
eit appuy^ et roule le sysieme de l’origenisme:
Capilaliiet ipsis cardinibus Origenicw doctrinw contrarium
(Jans., lom. 1, tib. iv, cap. 19, p. 227).Voila qui est merveilleux : au xvne siecle on a
mieux connu tous les poinls sur lesquels est appuyeC et roule le systeme de Porigenisme, qu’au commencement
du ve siecle. Le lin de celte ancienne he^resie
 a ete decouvert par Jansdnius ; et, avec bien
plus de secours pour le peheirer, saint Jerome ne Pa
poini apereu. 11 avaitpourtantlu un bien plusgiand
nombre des ecrils d’Origene quil n’en a pu parvenir
jusqu’a ces derniers temps, et il aurait lieu de se
plaindre de ce que Jansenius lui fait ici son proces,
sans avoir en main la meilleure partie des pieces.
Mais il en reste assez pour momrer que ce grand
homroe n’etait pas visionnaire, et quil avait dans
1'esprit quelque endroit des ouvrages d’Origene,
quand il a dit si affirmativement et si precisement:
lltud aulem Origenis proprium est, impossibile esse
liumanain , a principio usque ad morlem non peccare
naluram ; et rursum esse possibile, cumse aliquis ad
meliora converteril, ad tantam fortiludinem pervenire,
ut ullra peccare non possit (S. Hier. in prowm. Dialogi,
tont. IV nov. edit., p. 489).
Ecoutons pourtant Jansenius, qui veul entrer enD preuve contre saint Jerome. t Rien, dit-il, nVstplus
ceriainement affirme', plus consiammenl etabli, pJus
souvenl inculque parOrigene, que lindifference inamissible
de la volonle, qui fait qu’une crealure raisonhable
est toujours la maitresse de tourner son
Jibre arbitre vers le bien ou vers le roal ; jusque-la
que sur ce seul principe il a fabrique la circulation
perpetlelle quil admet dans Petat des bienheureux
et celui des datnnes, snivant laquelie les demons
sont sans cesse changes en anges, et les anges en
demons (Jans., ibid.). > Comment accorder cela avee
Pimpeccabilite de Jovioieu ?
. Si Jansenius iPavait pas e^te de si mauvaise humeur
coulre la liherle dindifference, il ne Paurait
pas calomniee de la sorte, car elle est cefiainenient
forl iunocente de limpie et chimerique circulaiion
d’Origene. Point d’equivoque : ilestfaux qu’Origene
ait cra Ia liberte dindifference inamissible quant a931 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINl. 952Pusage et 1'exercice, ee qui suffit pour limpeccabiliie.
II a meme enseigne en plusieurs endroits que
ics Ijienheureux etaienl impeccables, et la raison qu’il
en apporte avec les reflexions dont il Paccompagne,
demontre quil a cru qu’on pouvait cn ceite "vie
meme parvenif a un etat dimpeccabilitei « Ce qui
dans le siecle fulur, dit-il (Lib. v in Rom. vi, sub
fin:) , doit empecher le libre arbitre de tomber dans
Je peche, PApoire nous Papprend par cepeude paroles
: La charili ne tombe jamais (I Cor. xm, 8) : il
n’apoinl d’autre raisori d’assurer que la charite est
au-dessus de la foi et de l’esperanc6, que parce que
la charite seule donne le privilege de ne pouvoif
plus jamais pecher. Si Pbomme est une fois monte
a un tel degre de perfection, quil aime Dieu de tout
son cceur, de touie son ame ei de loutesses forces,
et son prochain comrae soi-meme, le peclie peut-il
avoir lieu ?….. Voili pourquoi saint Jean dil enlre
autres choses de la charile, que celui qui demeure
en elle demeure en Dieu. 11 est donc incontestable
que la chariie, qui esl la plus grancle de toutes les •
vertus, preservera louie creaiufe de tomber, lorsque
Dieu sera tout en loutes choses, car 1'Apdire
etaii monte a ce degre de perfection ; ei, s’y eiani
dejji bien efabli, il disait avec confiance : Qut ttows
separera de la chariie de Dieu, qui esten Jesus-Christ,
etc. ? De ia on montre evidemment que si urates les
choses dont PAptHre iait le denombrement ne peuveni
nous separer de la charite de Dieu quand nous
somroes montes a ce comble de perleclion, a plus
forle taison le libre arbitre ne pourra nous en separer,
 »Je sais que « ons n’avons de cetouvrage d’Origene
qu’une traduction infidele, comme il paraft paf les
vrais fragments qui nous en resient, et qu’elle est
faussemeiit allribuee a sainl Jerome ; car Rufin eii
estPauteur, cOmme Erasme, M. Huet ei tous les
savants en conviennent. Mais cerlaineroent Rufin,
prigenjsie zele et instruit, n’apra point atlribue a son
maitre une erreur qui iie cadrftt poihl avec le sys- |
temp general de POrigenisme. 11 fiiut donc chercher
ailleurs !e priucipe qui a engage Origene a iroaginer
ja cireulalipn des jlamnes et des sauves. Cela ue
nous inieresse pns mainlemmt ; il suffil de reniar-:
quer ce qui a trorape Jaiisenius : c’esl qu’Origene a
la verile pr^tend que les demons pourroot se con- ;
verlir un jour, et les bons anges se pervertir par Ja
faculte du libre arbitre, doni le fond ne leur est
point ole ; mais il ne pi eiend pas t|ue Pusage-de celie
fapulte ppur ) e bien et ponr le mal leiii ? soit rendu
avanl ie lenips marque pour la recompense des uns
et Je sqpplice des autres. Je 111'etonne que M. Huet
n’y ait pas pense.Vojia qpi est a merveille, dit je licencie : Je conijois
qqe jaiisenius atirail bien pu se dispenser de
Griiiquer saiiu Jerome, mais faitends aveG une extfepie
impatiencp quelle liaison peut avpir la notion
de Vimpeccaiice peia.gi.enne, que vons avez lout a
liieure expliquee et si bien prouv^e, avec la proiiiesse
doni vops m’ayez flaite de me donner la vraie 3
clef des puvpges jle saint Augustin contre J.es pelagiens,
, ,ypus allpz, disrje, commfincer a la saisir, cetle
.glef precipjise, Car de la noiion de Vimpeccance qua
j’ai ^iablie, il s’ei) suil evidemmeut que, dans Je Janjgage
fte saini 4ugustin et de saini Jerome, etre sans
pech^, c’esl j|lre exempt de toui peche nori-seule-r
lneiu for|iie|, niais roateriel, de lout mouversient, de
ipui sentiiijpnt der^gle de la concupiscence meme
invplontsire et indeliberfie, de touie lentalion interieure,
de loul pencliant qui notis porle vers le
mal, etd.e toul.e ighorance, de toute surprise qui
nous engage el npus cxpose a Je commeitre. En coaibattantVimpeccance
pelagienne, ils en adoptaienl la
Riitipn .et la pr.enaienl dans louie son eiendue. Cela
esi sans .diljlicjiji^, et de /^lus p,ar combien de lexies
tle saiiit Augpslin puis^e ie verilier ! ils sont tels et. A en si grahd hombre, que quand meme les propres
caraeteres de Vimpeccance pelagienne seraient d’ailleurs
ighores, "oh les recorinaifrait sans peine a la
maniere doht saint Augustin combat celte erreur.
Je m’abstiens mainlenaiit de vous rapporler aucun
des passages dont je parle ; j’aurai occasion dan.s Ia
suite de vous eii prbduire assez pour faire evanouir
le plus leger douie sur ce point.Mais livant que d’a[|er plps loin, il fant cpnnaitre
exactenient qpelle censqrp saint Augustin pprtaii de
Pinipeecance pelagienue, quil appeiaji, comme je
l’ai remarqu^. ailleurs, la perfeciion de la justics.
Ppur cela f^duispiis avcc je s"airii dppleur h des (crr
mes precis Perreuf ! des pelagiens a cgt egard. s l|s
crpient, dit-il, qup Ia vplonie lipmaine peut parvenif
a ja perfectioii dela justicp sans ) e secpufs deljieq et
parieurs prqpres fprces. : Pulqtii sine adjiiioftq J) ei
per se ipsqm v\m poiuntalis (lumanw vel juttitiain pqssc
perficere (Lib. de Spir. et litl,, cqp, 2, n. 4). »
B Ces paroles reiiierment deux propositions qu’on
ne dpit pas cpnfpi !d,fR, sayoir : 1* que Ja volonle humajpe
ppuvsit paryenir en ceite vje a la perfection
dp la jqsiice ; 2" qiilelle pouyait y parvenir par ses
prppres’fofces (,[ sans le seeours de Dieu, Sainl Augiisiin
cpudainnji^ !a secohde proposilipn comme une
hofrible e} dcieslable lier^sip ; pour Ja premiere, il■ la ff.a.ilail de fa.usse pt fte teinef§lre, sur laquelle
n.4anmpjns U iPieiaijj. pas a propos de cliicaner les pe'lagiens, pburvu gqilscpn.fessasspntlane.cessile de la
gtace (ic Dieu. s Ypus etes trop proprpsses, dil-il a
Julicn ; vpus voulez qup Phoniqie puisse elre parfait
ici-has ; pjuj. a pieji qu"en cfila vpus recpnnussiez au
nipins lg ,dpo deDieii ! $edvos festinalis, Mc vullis
homineiii perfici, qtque ulinqin Dei donq(Lib. ii coutra
JuL, cqp. .8, u. 25). t, El aijleurs il fjeclare qu’il ne
sg hipt pas frppen peine.s’ils’esi janiais tronve , ou
silse trpuye, pq s’ij" ppurfail se trppver un jour
queiquepersohnequi spit parypnue a la perfectioii de
|a jusiice. ; il’auiani qiiil netjpil point porier fexces
u de l,a dispuie jusqipa enlreprend.rede discpter quand,
ou en qpej Jieu, et (Jans qnelle personne peut se renicgnirpr
un avaplage qiiil aybiie et quil squtient eire
possibie, si la Vplopfe humaine est aidce dp |a grace
de Dieu : Neque illud nimis curq, ulrum fuerinl, vel
sint, vel esse possit\t, qui perfectqm, cui nihil qclden- ?
dttm esset, tybuerfyl, vel hqbeaiii, vel jjabituri siut
cliqrilqteiti : ip.sg esl enitn tierissinta, plemssimq, perfeclissiiiiaqite
jiisiitia. Q\iqiifam id gtiod vqluiitqte hontinjs
qdjutq per j) ip, !igiii Qei fieri pqsse cenfileqr eldefendi,
quqtidb, yel ubi, veliii qitp fial, nimiuin cerlare
ngn debeo (Li(t. ile Nat. el grqt,, cap, 42, tt. 49. Wid.,
c/ip. §§,« J 82. liifinelib. de Perfecticne justilim) , II
lajt en pjujjgurs pnqipiis la ineine declaration,Mais rjen ne m’arreie plus a present, et je vais
reinpljr yolie.alieiile. Conime mes etudes m’avaieni
aineneau ppint bii nous en sommes, ie desir de m’en
fapijiter Ja suile me lil ailer pour la derniere fois
irouver mon docicur. Des quil nfapercut: Eh bien !JJ m.e (jii-jl, avezrvous enfin decouvert quel preceple,
dans le sens de Siiiiil Aiigiisiin, iiotis est impossible ?
Quelle- sorls de peblie nous pst devenu necessaire, depiijs JacJipj.ed’Adam, et est altache ii Jlignorance[ iiiviiicible el a tousises effets ? Quelle sorte de liberie
rtpus. avons perdue ? Quelle espece de grace est irresistible
de sa nalure el nous est ordinairement refusee
 ? Le dogme d.e Vimpeccqnce pelagienne, bien
entendu, yous a sans doute niis au fait de touies ces
quesiions, et yous en a represenie J !objet aussi different
dans les ecriis de 1'Augustin d’Ypres et dans
ceux de PAugustin dijippono, que la nuit l’est du
jpur,Je n’en demandai pas dayantage. Une soudaine Jumiere
se rcpahdii dans mon esprit ; et je nedifferai
qu !auianl qiie la bienseance demaiidait a nP.en rejournerau
piiis viie pbur examiiier ces questions.953 VERITABLE CLEP DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 954II. Quels preceptes, dans le sens de sainl Auguslin, nous
sont impossibles.M’etantmis a confronler eosemble tous les endroits
de saint Auguslin oit il est parte de preeeples, je
lorobai sur ces parples ; Aliud esl implere quod prwcepium
esl, Non concupisces ; et aliud per quenidani
abslinentiw conalum sullem id agere quod ilem seriptutnest, Post concupiscentias luas non eas Facereest ergo juslitiam in vero Dei cullu cum inlem9.
coiictiptscenliw tnalo inlerna confiiclalione pugnare ;
perftcere autem qntnino adversarium non habere (Lib,
de Nat, et grql,, cap. 63, n. 72). On voit ici eyiderament
que par le mot de perfeciion cle la justice saint
Augustin yeut signifier une maniere d’agir tout a fait
conforine a. l’ordre et a la paix que Dieu avail eiablis
dans les facultes de notre ame ayani la chute du pre« 
mier homrae,Mais, ce quil y a de plus remarquable, c’est que
le saint docteur distingue deux preceples, Pun qui
nous oblige a Paclion de la justice (facere justitiam) ,
Paulre qui nous prescrit la perfeciion de la justice
(perficere jusiitiqm) , Et il declare que la perlection
de la justice consisie a faire le hiei ! sans opposition
et sans combat (pntHtno adversqrium non habere) , au
Jieu que Paetion de la juslice consisle a faire le hien
en comballant el en resistant (internq confliciqliqne
pugnare). II enseigne en unp itifinite d’auiresendroits
que pour 1'action de la juslice il ne faut que repriroer
les saillips de la concupiscence, mais que poup
la perfection de la jusiice ii faut une exiiiiclion enr
liere de la concupiscence, Vous vous contenterez des
deux passages suivanlsEn expliquant ces paroles de saint Paul qui lui
ont fourni Pexpression meme de la perlection de la
juslice, il fait cette reflexion ; Non ait, Non milii
adjacet facere, sed, Non niihi adjacet perficere : quw
esl perfectio boni, nisi consumplio et finis mali ? qum
est autein consutnptio tnali, nisi quod lex ditil, Non
concupisces ? Omnino non cqncupiscere perfectio boni
est, qui consumplio mali est. Hoc dicebat ille,
Perficere bonum non mihi adjacet, quia non poterat
facere ut non concupiscerel, faciebal lanlum
u ! concupiscenliam frenaret, ut concupiscentim
non consenliret, tti concupiscentice membra ad sa*
teliitium non prwberet. Perficere ergo, irtquit, bonum
non roihi adjacet, nott possum implere quod dictum
est, Non concupisces : quid ergo apus est ut im-.
pleas ? Posl concupisccniias luas non eas ( Tract. 41
in Joan., n. 12). L’autre passage esl plus court: Per-.
feciio quippe boni est, ul nec ipsa concupiscentia peccati
sit in homine, cui quidem quanda bene vivitur non conseutit
voluntqs, « erumfamen non perficit bonum : quia
inesladhuc concupiscenlia, cui repugnat volunlas (Lib.
i Relract., cup. 15, n. 2). Sainl Augustin se trouva
engage a disiinguef ces deux preceptes par 1e loiir
dont il jugea a propos d’user en repondaut aux pelagiens,
qui lui alleguaient que Vimpeccance el la perfection
de la'justiceeiaientpossiblesencetievie, puisqu’elies
etaieul conimandees.II prit le parli de ne point nier quil y eul un preceple
de la perlection de la justice, el d’avouer que
deux autres precepies y etaient coiitenus, Pun affirmatif,
Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde luo,
el e.v lota anima tua, et ex lola menle tua ; Paulre negalif,
Non concupisces. 11 soulinl donc que non-seulemenl
ni Pun ni Pauire de ces preceples ne pouvaient
etre accomplis par les seuies lorces de la nature,
mais encore quils ne seraient jamais accomplis en
cette vie, meme par les forces de la grace, ou, ce
qui est la meme chose, que Dieu relusait en celle
vie la grace necessaire pour accomplir ces deux preceples.
Voici comrae il s’explique en general sur le
precepie de la perfeclion de la jusiice : Non utrum
prwceptuin sit qumrimus, guod vaide manifeslum esl ;
sed hoc ipsum, quod prwceplum esse conslat, utrum in
corpore morlis hujus possil impleri, ubi caro concuA.piscil adversus spirilutii, et spirilus adversus carnem,
y,t non ea qum volumus faciamus ( Lib. de Perf. jtist,,
cqp. 8, n. 17 ).II prouve l’existence de ce preeeple, quant h jsa '
partie affirmative, en prenanl dans toute la rigueiir
et Petendue de la lettre ces lermes : Ex tola anima
lua ; et il raisonne ainsi : Cnm est adltuc aliquid carnalis
concupiscentiw, quod vei conlinendo frenelur, rion
omni modo el ex lola anima diligilur Deus. Nqn enim
caro sine anima concupiscil, quamvis caro concupiscere
dicatur, quia carnaliier anima concupiscil, Tunc erit
juslus sine ullo omnino peccalo, quando nulla lex eril
in menibris ejus repugnans iegi menlis ejus, sed prorsus
lolo corde, lola anima, lola menle diliget Deum,
quod est primum summumane mandatum (Ibid., n .19).
II preiiddemeraedanstoiitelarigueiirelloute l’eiendue
tle la lettre ces au tres terraes, Nonconcupisces, pour
prouver Pexistence du pr^cepte de la perfection de la
justice quant a la partie negative de ce precepte , et
„ il fail un raisonnement semblable au precddent :
" Multum boni facit, qui fatit quod scriplum est, Post
concupiscentias luas non eas (Eccli. xvm, 30)  ; sed
non perficit, quianon implet.quod scriplum est, Non
concupisces (Exod. xx, 17). Ad hoc ergo dicit lex,
Non concupices, elc. (Lib. x de Nuptiis et concup..
cap. 29, n. 32).Cette doctrine de sainl Augustin, mal entendue et
mal prise, a fait doiiuer Lulheret Calviu dans une
erreur absurde et intolerable, qui eit de dire queles
jusles pecheni formellement en praliqtiani meiue les
plus sainies aclions, parce quil leur est impossible
cPobserver ces deux preceples generaux : Vousaimerez
Dieu de toutevolre dme ; Vous ne couvoilerez poinl.
Le saint docteur n’a pourlant rien omis pour faire
' bien prenure sa pensee, pour avertir que, quoiqu’on
ne puisse accomplir en cetle vie le preceple de la
perfection de la juslice, on peut iieaninoins y satisfaire
de telle sorie qu’on ne soil pas cense le violer ;
que la nature du precepte de la perfection de la jusQ
tice est fort differente de celle du prdcepte qui prescrii
Paction de la justice ; que celui-ci n’a quiin seul
et unique objet, mais que Pautre en a deux, savoir
un objet mediut et eloignP', qui esi 1'exiinction entiere
<le la concupiscence, et un objet prochain et
immediat, qui est Papplication a diminuer le regne
de la concupiscence.Au regard du premier objet, qui est mdtliai et eloigne,
saint Augustin dciclare en termes expres qu’on
peut ne pas atteindre a la „perfection de la justice
sans se rendre coupabie d’aucun peche' formel ni
d’aucune faule : Neque enim si nondum esse potest
lanta dilectio Dei, quanla illi cognitioni plenw perfeciwque
debelur, jam culpw depulqndum est (Lib. de Spir.
et lilt., cap. 56, n. 6)  ; que Dieti en nous laissant dans
iimpossibilite d’accomplir Ie preceptedela perfeciioii
de la justice, ne veul point nous rendre condaranables,
mais humbles : Nec in ee vult nos damnabiles
esse, sed humiles (Lib. it de Peccat. meritis elremiss.,
j. cap. 19, ti. 33)  ; que le peche, qui est oppose preci"
seraent a la perfeciion de la jusiice, est une misere,
ei non pas une faute que notre conscience puisse
nous reproclier : iia nec invila stia, id est in fide tua
a corde suo reprelienditur el sine peccalo non esse conviiicilur
(Lib. de Perf. Jusl., cap. 11, n. 28).Au regard du secohd objet qui est procliain et immedias,
saint Augusiin pfeiend que liiomme est
oblige de tendre ei d’a.spirer a la pefleeiioii de la justice,
et que, ;pour meriler d’y parVenir en Pautre vie,
Dieu nous demande en celle-ci des efforis : Ad hoc
ergo dixit lex, Non concupisces, ut tios in hoc morbo
invenientes jacere, medicinam graliw quwreremus, et
in eo prmceplo sciremus, el quo debearrius in hac mortalitale
perficiendo conari et quo possii a nobis in illa
immotialilate bealissimu perveniri. Nisi enim quandoqtie
perficiendumessel, nunquamjttbendum essel (Lib. i
de Nuptiis et concup., cap, 29, n. 32). II dil que ce
'precepte a pour but de hous engager a la priere etD3S SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 936d’animer notre esperanee. Hoc primum prwceplum Ajustitiw, quo jubemur diligere Deum extolo cordetii illa vita implebimus, cum videbimus facie ad faciem.
Sed ideo nobis hoc etiam nunc prwceptum est, ul admoneremur
quid fide exposcere, quo tpem prwmittere,
et obliviscsndo quw retro tunt, in quw anleriora nos extendere
debeamus (Lib, dc Spit. et liti., cap. 36, n. 64).
11 dil que ce precepte esl fait pour nous montrer ) e
terme on nous devons aboutir : Cur crgo non prmciperelur
homini ista perfeciio, qnamvis eam in hac viia
neriw habeal ? Non enim recte curritur, si qtto currendum
est nesciatur ; quomodo autem scirelur, si nullis
prwceplis oslenderelur (Lib. de Perf. just., cap. 8,
ri. 19 )  ? quil eiait necessaire d’exciter en nous
par ce precepte la faim el la soifde la justiee ,
sans quoi nous ne pouvions meriter d’en etre rassasies
: iVon enim ad saluritatem justiliw, cum hinc
exieril, quisque perveneril, nisi ad eam, cum hic est,esuriendo et sitiendo cucurrerit (lbid. n. 17).Hwc est nunc nostta justilia, qua cutfimus esurientes
et silienlet ad perfeclionem pleniludinemque juslitiw, "
ut eapostea saluremur (lbid., tt. 18).En un mol, le precepie de la perfection de la justice
esl a peu pres semblable, dans la pensee de
saitit Augustin, au precepte qui nous est impose de
travailler efficacemenl a notre salut, et de nous sauver
en effet. Son objet eioignb el mediat est le
salul ; son objet prochain et immedial est le soin du
salut. L’accom’plissement de cette sorte de precepte
est impossibledaus la vie presente, si Pon veut parler
en rigueur, parce que Pentiere et derniere perfection
de J’accomplisseiuent diin precepie coraprend Pobjet
tolal du precepte et par consequent Pobjet cioigne et
medial. Je sais que ceile comparaison n’est pas lout
a fait juste ; car sainl Augusiin prelend qu’on trausgresse
en un sehs le precepte de la perfection de la
jusiice, en ne l’accomplissant pas en cette vie, quoique
celte transgression ne soit pas criminelle et ne
nous soit pas imputee ; mais il veut dire seulement
qu’en cela nous sommes dechus du bonheur de Petat Q
dinnocence, que c’est un defaut de notre etat, et
une misere qui meriie d’etre appelee du nom de
peche. En voila assez pour la relulation de Luther
et cle Calvin.Mais Jansenius, avec bien plus de mauvaise foi
que Pun et l’aulre her^siarque, a abuse de ceite <loctrine
de saint Augustin. Tout ce que le saini docteur
a dil de la perfectipn de la juslice, Jansenius Papplique
hardiment a Paction de la justice. Pour monlrer
quil y a des preceptes qui sont iropossibles a 1'boinme
par rapport a Petat oii il se trouve et aux forces presenles
qui lui sonl donnees, il ne fougit poinl de
ciier le livre de.Ja Perfeciion de la juslice, oii « Celestius,
dil-il (Tom. 111, iib. m, cap. 15, p. 525) ,
emploie loute la sublilite de son esprit et tous ses
efforts a etablir la possibilite des preceptes ; et sa
raison principale est quil n’y aurait point de sagesse
a commander uhe chose irapossible. Saint Augusiin
repond qu’on peut avec beaucoup de sagesse commander
a un homme de marcher droit, afin que, I
s’apercevanl qu’il ne lepeut faire, il cherche un reniede
a soh infirmile: Respondetur, consultissime homini
prwcipi, ut reclis pedibus atitbulet, ul cum se non
posse petspexeril, medicinam tequirat (Lib. de Perf.
ittst., cap. 5, n. 6). i Le seul liire du livre et les
paroles de Celestius font voir qu’il esl ici queslion
du precepte de 1'impeccance: lterum quwrendum est,
ulrumtte prwceplum sil homini sine peccalo esse.Jansenius ne rougit point de repeier plusieurs fois
cet autre texte du meme endroii: Cunt enim videmus
claudum qui sandri potest, recle ulique dicimus, Debet
Iwmo isle esse sine claudicalione , el si debel, polesL
Nec lamen cum vult coniinuo potesl, sed cum fueril
adhibiia curatione sanatm , et medicina adjuverit voluntatam
(S. Aug., ibid. Jansen., ibid.)  ; et cela en se
pfoposant de couvaiucre ses lecieurs, .que les preceptes,
tcls que nous les concevons ordinairement,A sont quelquefois impossibles aux justes, quoiquils
aient actuellement la volonte de les accoraplir. II fait
enfendre que la guerison dont il s’agit est la grace
acluelle de notre elat, qui est necessaire pour !a
pratique des ceuvres de la pieie chretierine. II dissimule
que quelques lignes plus bas on eonpoit avec la
derniere evidence qoil s’agit d’une gudrison qui ne
•s’accorde que dans le ciel, et de 1'exercice d’une
charite que la seule vue immediate de Dieu doit inspirer:
Tunc ergo eril ptena juslilia quatido plena sanitas ;
tunc plena sanilas, quando plena cliarilas ; plenitudo
enim legis charilas ; lunc autem plena charitas,
quando videbimus eum sicuti est (S. Aug., ibid.).Jansenius ne rougit poini 11 estbon de vous avertir qu’a Pendroil du livre ^de Jansenius
que je refute, il y a une belle figure de repetition
qui me determine a en faire une pareille. Jansenius,
dis-je, ne roiigit point d’employer encore ce
passage qui esl au meme lieu: Ad Deum fides clamat,
de necessilatibus meis educ me, sub quibus positi vel" non possumusquod votumus inl.elligere, vel quod intellexerimus,
volumus, necvalemus implere (Jans., ibid.,
p. 326. S. Aug., ibid., c. 4, n. 9). Outre ia prescription
generaie conlre tout ce quil a cite d’un
livre qui traite uniquement de la perfection de Ia justice,
qu’on lise un peu plus bas, et on verra que
saint Augustin parle d’une impossibiiite donl o'n ne
doit elre delivre que dans le ciel, et qui consiste en
ce que nous somroes toujours enveloppes de quelques
lenebres qui nous cachent une partie de nos
devoirs, etque nous n’avons pas la force de soumetlre
a la Joi toute I'eiendue des puissances de notre arae.
Jansenius ne rougil point de ne rapporter presque
aucun temoignage diin aussi grand nombre qu’il enchaine
par sa belle figure de rbetorique, qui ne regarde
Pimpossibilile' du precepie de la perfeclion de
la juslice. Celui-ci esl remarquable. Sunt eiiam necessitate
facta improbanda, ubi vult homo recte facere
etnon polest\(Jans., ibid., p. 327). Janseimis en deQmeure la. Ce qui suit aurail trahi son imposture.
IVmii unde sunt islqi voces, Non enim quod volo bonum
facio, sed quod nolo malum hoc ago 7 F.t
illud, Velle adjacet raihi, perficere auteni non
invenio (S. Aug. lib. m de Lib. Arbit. , cap. 18, n.
51). Quel precepte elait impossible a saint Paul,
dont saint Augustin cile les paroles ? N’est-ce' point leSprecepte de la perfeciion de la juslice ? Que
prouvent donc ce temoignage et les autres encore
que Jansenius lireds meme endroit ? Le seul moti perficere suffit pour lui enlever le lexle suivant,
quil emploie ailleurs : Sed quod pcrficere bonum non'■ est in polestale, ad merilum perlinel originalis peccali
(Lib. l ad Simplic, quwst. 1, n. 11). Saint Au,guslin veut dire que le peche originel est cause de> limpuissance oii nous sommes d’accomp) ir le prei
cepte de la perfection de la justice, parce qu’apres
5 le bapteme, qui efface le pecb6 originel, la concui
piscence ne laisse pas de demeurer, pour etre unematiere de combai et d’epreuve.
, D Dans 1'avidite oit je suis, me dil alors le liceiicie',de vous enlendre sur les autres questions, je trerobleque vous n’alliez enfiler tous les passages de saint
t Auguslin, que Jansenius eroploie ici ou ailleurs contrela possibilite des preceptes, et que vous n’enlrepres
niez de les refuler Pun apres Paulre ; nous n’aurions
i janiais fait. — Je vous les epargnerai, repondis-je,
, car ces passages ou bien regardent Ja perlection de lajustice, ou ne la regardent pas: sils regardenl la
s perfection de la justice, iJs ne souffrent plus mains
tenant de difficulle ; sils ne la regardent pas, il n’y
t a qu’a peser les lermes, ou a les rendre au texte d’oii ilssont lires, pour decouvrir 1'abus evident que Jansenius
/ en fait. Ainsije passe a la seconde question, savoir:3 111. Quelle sorle de pechi nous est devenu nicessaire
I depuis la chule du premier hoitune.> A la fti) du livre de Perfeciion de la justice, sainl937 VERITABLE CLEF DES OUVRAGES. DE SAINT AUGUSTIN. 93SAugustin rapporte le sentiment de quelques docleurs
cathoiiques de son temps, qui prelendaieut, non pas
comme les Pelagiens, que 1'homme en cetle vie peut
etre maitre de ses premiers mouveraents el des rivolies
de la chair, mais que les desirs deregles et indeliberes
de la concupiscence, auxquels bn ne donne
aucun consentement, ne doivent pas etre censes des
peches. Quoique le saintdocteur n’ose censurer ce
sentiraeut, il ne Papprouve point, et il le croit faux.
11 distingue donc deux sortes de peches, Pun que
dans Pecole nous appellerions materiel, qui n’est
point une faute, et que Dieu nimpute point ; 1'aulre
qui, selon noire langage, est un peche formel et une
faute punissable : Postremo, si exceplo illo capile
nosiro sui corporis salvatore, asseruntur vel fuisse vel
esse in hac vita aliqtd homines justi sine peccato ; sive
nunquam consenliendo desideriis ejus, sive quia pro
nullo peccatohabendum esl, quod luntum esl ut hocpietati
non imputet Deus (quamvis aliler sit beatus sine
pcccaio, aliter autem bealus cui non imputat Dominus
peccalum) , non nimis existimo reluclandum. Scio enim
quibttsdam esse visum, quorum de hac re sententiam
non audeo reprehendere, quanquatn nec defendere valeam
(Lib. de Perfecl. juslUiw, cap. ult. 21, in fine,
u. 44).Saint Augustin dislingue ici deux sortes de peches,
comme il a distingue deux sorles de precepies. Une
sorte de peche qui est le consentemenl au mal, et
une sorte de peche qui est le sentimeut du mal: 1'un
est contraire a 1'action de la justice ; Pautre esi contraire
a la perfection de la justice. La premiere sorle
de peche rend Phomme coupable, parce qu’elle est
opposee a un precepte que nous pouvons accomplir
en cette vie ; la seconde ue rend Phomme que miserable,
parce qu’elle est opposee a un precepte que
nous ne pouvons pasaccomplir en cette vie. Le sainl
doeteur ne s’est pas coutente. de distinguer ces deux
especes de peciies, il les a exactement definies.< Le peche, dit-il, est une volonte de commettre
ou de retenir ce que la justice defend, el dont il est
libre de s’abstenir: Peccatum esl volunlas admilteiidi
vd retinendi quod jusiitia vetal, et unde iiberum est
abslinere (Lib. de Duabus Anim., cap. U, u. 15).
Cest la definition du peche qui esi oppose a Paction
de la justice ; il s’eu etait servi conlre les maniclieens,
jl la repete et Papprouve en plusieurs endroits
deses 6crils coulre les pelagiens (Lib. i Oper.
Imp., n. 44, 45, 46, 47 ; lib. n, n. 38 ; tib. vi, n. 17,
21). Four Pautre espece de peclie qui est oppose a
la perfection de la justice, il dit qu’elle consiste dans
uu deiaut de charile. II y a peche, dit-il, quand la
charite n’est pas lelle qu’elle doit etre, ou quand elle
est moindre q'elle ne doit eire, soit qu’on puisse
eviter ee defaut par sa volonle, soit qu’on ne le
puisse pas eviter: Peccatum est autem, cum vel non
esl chatitas quw esse debet, vel minor est quam debet,
stiie hoc volunlale vitari possit, sive non possit (Lib, de
Perf. jitst., cap. 6, n. 15).II pourra paraitre surprenant que pour Pexclusion
de tout peche saint Augustiu exige non-seulemenf la
charite, niais une charite a laquelle on ne puisse rien
ajouler, cui ni/ti/ addendum esset (Lib. de Nat. et
grai., cap. 42, n. 49). Ne savait-il pas qu’elle peut
croitre a linfini, et que dans le ciel parmi les bienheureux
il y aautani de degres differenls decharile
que de degres differenls de saintele et de gloire ?
Mais il faut prendi e garde que le saint docteur, dans
ses disputes conlre Ies pelagiens sur 1'impeccance, ne
mesure la charite' que par rapport a deux de ses
effets. Le premier esl de dissiper les teiiebres que
le peche originel a repandues dans notre esprit: St
esse nondnm potest tonta dilectio Dei, quantailti cognitioni
plenw petfeckeque debetut (Lib. de Spir. ei litt.,
cap. 30, n. 65). Le second est d’eteindre les mouvements
de notre appeiit sensuel: Postremo si in
Abet justo elmrilas Dei, qua una vere justus est quicunque
justus est, adhuc eral qtw posset et deberet auPATROL.
XLVH.
A <jie"', quidquid minus etat ex vitio etat, el cui non
minus sit, donec ad eam fortiludinem venialur, ubi tota
hominis absorbeatur infirmitas (Lib. de Nat. et grat.,
cap. 38, n. 45)  ? Cest pourquoi, dans le ciel, ou
nos teiiebres seroni entierement dissipees et la concupiscence
deiruile, rien ne s’opposera a la chariie ni
dans Pesprit ni dans le cceur ; ia charite possedera
toute Petendue des puissances de Pame, et en ce
sens elle ne pourra croitre, ni etre susceptible de
plus ou de moins. Ipsa dileclio non solum supra
quam hic habemus, sed longe supra quam pelimus et
inlelligimus erit ; nec ideo lamen plus esse poterit
quam ex toto corde, ex tola anima, ex tota nienle. Neque
enim reslat in nobis aliquid quod addi possit^ad
tolum, quia si resiabit aliquid, illud non erit lolum.
(Lib. de Spir. et lilt., cap. 36, n. 64). Le defaut
de charile, tant qu’elle n’est poiut parfaile, et
la plus grande qu’elle puisse etre, au sens que je
viens d’expliquer, est donc le peclie oppose a laTJ perfection de la jusiice ; lout desordie inierieur,
meme indeiibeie' et iuvolontaire, lout seuliment deregle,
quoique necessaire et prevenant, est ce meme
peche.II n’est presque pas possible d’ouvrir les Iivres de
saint Auguslin conlre les pelagiens, sans en rencontrer
sous sa main les preuves les plus evidentes.
« II n’esi pas queslion, dit-il, de ineltre un frein a la
concupiscence, elle ne doit en aucune fatjon se trouver,
et elle ne se trouvera point dans celte perfection
de la justice, ou il n’y aura point de pecbe :
JVon frettari, sed omnino esse non debet, necerit (concupiseeruia) 
in illaperfeciioiiejustiliw, ubi nullum erit
onmino peccaium (Lib. de Perf. jnst., cap. 8, n. 18). >
Pour faire voir qtie Job n’a point ete exerapt de peche,
la demiere raison que le saint docteur apporte,
est que Job pouvait eompter parmi ses peches les
revoltes de la chair quii eprouvait malgre lui : Potest
etiam quod dixil ; et annoiasti, si quid iiwilus commisi,
ad illam vocem perlinere, qua dicluin est ; NonG enim quod volo ago, sed quod odi lacio (Lib. u de
Peccat. merilis etremiss., cap. 10, n. 15).Ati lieu de vous faire une liste euorrae de passages
a la manierede Jansenius, je me contente d’avancer
quesaint Augustin, pour forcer ks pelagiens a couvenir
que uul homme en cette vie n’a ete sans peche,
apporie coiitinuellenient Pexemple et les paroles de
saint Paul, qui se plaintd’un peche habitanl dans sa
chair, qui deplore la lyranuie de la loi de ses mernbres
opposee a la loide son esprit, qui prie trois fois
le Seigneur de le delivrer de cet enuemi domesiique,
sans pouvoir etre exauce. 11 rebat sans lin cet argument
dans ses premiers ouvrages contre les pelagiens,
dans tous ses livres contre Julien, dans les sermons
151, 152, 154, 155, 156 de la derniere eilition, quii
a prononces a Carihage, au temps que la controverse
sur Vimpeccance etait le plus alluraee. J’ai compte
plus de cent cinquante eudroits ou il le repete, et je
ne les ai pas a beaucoup pres tpus compies. II croyait■Q certainement que c’etait la une preuve sans replique ;
mais il avait tort de la regarder comme triomphante,
elle est au contraire la plus pitoyabie, si le peche
oppose a Vimpeccance pelagienne n’est pas tel que je
1'ai decrit.« Je ne fais p.ss le bien que je veux, dit saint Paul,
mais je fais le raal que je ne vetix pas : Non quod
volo bonum hoc ago, sed quod odi^malum illud facio
(fiotn.VII, 15). Ce n’est pouttant pas moi, ajoute-t-iJ,
qui fais le raal que je hais, mais c’est le peche qui
habite en iiioi: Nuncautem jam noriego operor illud,
sed quod habitat in me peccalutn. Ma grace vous suffit,
dit le Seigneur a PApotre, car la vertu se perfectionne
dans l’iiifirraite : Sufficit libi gralia mea, nain
virtus in iiifirmilale perficiiur (II Cor. XII, 9). » Donc,
conclut saiot Auguslin, nul homme en celte vie n’a
ete sans peche. Ne devrait-il pas plutot conclure :
Donc, malgre les importunites et les sollicitations de
ta cliair, quelque homme, par exemple saint Paul,30939 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINi. 940a « Sle sans pechei Ainsi 1'exclusion du peche formel A
n’est qu’une partie du dogme.de rttnpeccance pelagicnne ;
celle que corabat le plus souvent et principnlemenl
sain.t<Augustin est 1'exclusioii du peclie materiei.
Les pelagiens ne voulaient pas reconnaitre
ceite sorte d.e. peche ; ils preiendaienl que rien de deregle'
en nous ne pouvait elre necessaire.Mais que fait Jansenius ? II explique du premier
article ei du peehe formel ce que le saint docleur
dit du secortd arlicle etdu peche materiel. L’autorite
et les paroles rie sainf Auguslin d’llippone, enseigriaiit
contre les pelagiens la necessiie cPeprouverles
tenlations inlerieur.es qui nous porient au peche,
sont employees par PAugustin d’Ypres a euseigner
conire PEgiise la rieeessite de coitseiitir au peche
(Jans., tqm. II, lib. in de Slalu nalurw lapsw, cap. 9,
pdg. 470, ttc). Voyez l’exposition infidele.et artificieuse
quil fait de la dispuie entfe saint Auguslirt et
Julien sur Ja defiriition du-peche.Le vefitable sujei de cette dispule est que Julien .
retysait de eonfesser que les raouvements deregies et B
indelibt5r.es de la cbair fussent en aucun sens des
peclfes ; a moins qu’on ne lui monlrat que Ja definition
du p« 5clie donnee autrefois par saint Augustin
nieiiie dans ses-livres contre les mariicheens, convieht
a pes m.ouveinents. Cesl celle que j’ai apporlee
ci-dessus, savoir: Le peche est une volotile de corameitre
pu de.relenir ce que la jusiice defend, el dont
il est libre de s’abslenir : P,eccatutn esl volunlas adtniilendi
vel retitiendi^quod, justilia velal, el unde liberumest’absliitere,(S.Aug.,
lib. de Duabus Anim., cap.
11, n. 15). Saint Auguslin lui repond que la definitibh
dopt il pajlait, et donl en vain il se prevalait,
regardail 1'espece de peclie dans laquelle seulepouvait
lomber le premier hoinme ■quand il eiait eucofe
ihhbcent, parce qu’alors sa chair elant parfaiteraent
sburoise a Pesprit, il lui eiait librede s’abstenif
ile tpui ce quil fitet.de lout ce quil seniii en
vlolaiu le prcceple de la justice ; mais quedans Pelai
present, 11 n’esi pas libre a liiomme de s’absienir Q
des oppbsiiions et des, reptignaiices qui soulevent son
appeiit sensuel cohtfe la raison et la loi. Adam
quippe binniiw quqndo peccqvil, nihil in se habebat
tndli, qub nolens urgerelur ad operatidum. maluni ; et
prqpter quod dicerel: Non quod vplofaeio bonum, sed
qubd holp malum,ho,c ago. Ac per hoc egit peccando
quod justiiia veldbat, et unde Jiberum esl abstinere.
Nuric et qui dicil : Quod tiolo nialum hoc ago, abstiriere
iride liberum non.esi (Lib. i Opet. imp., n. 47).
' Cest le 'desordre et la revolie des sens dont saint
Augiisiin dit quil n’est poi.nt roaintenan.t Jibre a
1'lioriime. de s’abstenir, qbsiinete in.de ; et jansenius
suppose que c’est du peciie lorrael, du conseuiejiieiu
au pbche, que parle le saint Pocteur. Premiere infidelite.Saint Augusfin ajoute quil faut distinguer tro.ischoses, le peclie, la peine du peche, et ce qui est to.iitehsenible peche et peine du pech6. ll.explique sapehsee pardes exemples, La premiere chose, dit-il, .se rertConlre sans difficulie dans Adam ; car les hommesibni quantite tje niauvaises aclions donl il leurest libre de s’ab.sienir, ; mais personne n’a joui delaul de libefte qu’Adain. Trium generum si requiraiirtur exempla, primi getteris in Adam sine ullo nodoqumstionis occttiril. Mulla quippe sunt, qum agunl homiiies, q quibus eisiitierum esl abslinere, sed nutli iamliberuiii est quarii illi fuii (Ibid.). II est aisede concevoiren qttel sens le saintdocteur avait dit que ladeiinilioii regardait Adara : Ipse est Adam,, quemnostfailla, quw iibi placuil, definitiq intuebalur (Ibid.).Ce h'esi pas adire qu’elle regardail seulemenl Adani,i mafs qu’elle seule convenait aux peches dpnt Adam' elalt capable dans iinelai 6u il n’eprpuvait rien enlui de deregle : car, selon le saiiu docteur, cette delinitionapparlieitt de.plus auxmauvaises aclions quefoni %. pfeseht les iibmnies, el donl il assure quilspeuvfihl s’ai »sieiiir ; si ben quil se croit oblige deA rendre raison pourquos il a pris plutot daris Adam
que dans les autres bomraes I'exemple' de ce q'u'ii a
pretendu d^fihir, et qui s’appelle simplement pech^.
Mais Jansenius veut absplument que la defiiiition de
saint Auguslih soit iiniqueirient propre dupdche paf
lequel Adam Cst dechu de 1-etat .dirinocehce. ll est
embarrassb de ces |>aroles: Mu/(d quippesiini, quw
agunt homines, a quibus eis liberumeslabslineie. Comment
s’en tire-t-ili ? IJ place avaiit toute habitudc de
peche la liberte que saint Augustin oltribue aux
liommes, et selon ies idees de son bon ami Calvin,
il ne dislingue point cette liberie de la grace efficace,
qui deiivre les honimes de la servitude du pdche et
les empeclie de le commettre, scilicei aitte contraclam
peccandi consuetudinem ; et cum jam gralia a peccati
servitttte liberali sunl (Jans., tom. II, lib. m de
Siatunalutoj- lapsm, pag. 472). QiPenlend-il par la, et
que fait-il dire a saint Augusiin ? Que les hommes
sorit libfes de s’abstenir du pech^, quand ils s’en
abstienneiit ; au lieuque Je saint doeteur dit que les
B Iiororaes sont Jibres de s’abslenir du peciie quand
ils Je commeltent-: Multa quippe sunt, qum agunt
homines, a quibus eis liberum est absiinere. Seconde
infideiiie.Au regard de ce qui est tout ensemble peche etpeine du pechti, auquel la deiinition donn&e par saintAugustin dans ses ouvrages contre les maniclieens necouvient pas, et dont Piiomme n’est pas malnlenantlibre de s’abstenir, saint Augustin n’en apporie pointd’autre exemple que les deux miseres qui sont leseffels du peclie, originel, la concupiscence et lignorauce,ei il revieni eticore aux paroles de saint Paul,qui se plainl de la tyrannie-qu’exei'ce sur son esprit1'aiguiHon imporlun de sa Chair : Tertii vero generis,ubi peccqtum ipsum el pmnq peccati potest intelligi ineo qui dicit: Quod nolo maium hoc ago, etc (Jbtd.).Que saini Augustin n’apportait-ii pour exempie tousles peches que les hommes commeiletit a present !riea iPauraiteie plus jusle dans la pensee de Janse1Q nius ; mais uu peche ide saint Paul lui est ici fort incommode,il le sent, et ildetourne adroitement 1'at:tention desou lecieur de la personnede PApolre par ! cet etrange commentaire : Ceux qui disent, Je ne', fais pas ce que je veux, ou, ce qui est la meme chose,l ceux que la concupiscence a lellement subjugues,> quils ne manquent point-defaire.toutcequ’elle leur inspire:Qttt dtcunl, Non quodvolo, hocago, iwc est, quosita habet concupiscenlia subjugalos, ul faciant quidquidilla compellil. Et il donne ce commeniaire pourt eiuprunle de saint Augustin, qut ailleurs eiitend ainsii ces paroles de l’Apotre. Le roalbeur est que, danss 1'endroit cite par Jausenius, qui est diin ouvrage comtpose longtemps avant celui donl il e\plique le lexte, !e saiut docteur rejeite cette interpretation coromeires-lausse. Ego enim pulabam dici isia non posse,S ntsi de iisquos ila liaberel carnis concupiscenlia subitjugaleSj, ul facerent qutdquid ilia compelteret, quod dea Aposlolo dementis est credere Sed poslea melioriI,nbus.el iiitelligentioribus cessi, vel potius ipsi, quod fai-
■** tendtttn est, veritali, ul viderem in iliis Apostoli vocir
bus gemitun} esse sanctorum conlra carnales concupie
scetilias diinicanlium (Lib. vi contra JuL, cap. 23,
i- tt. 70). Troisieme infirieliie,o Ne craignez point, je vous epargnerai la discusision accablante d’une fouJe enorme de passages que
n Jansenius accumule pourappuyer celte erreurj que
s- lhomme esi mainlenant necessiie au peche. 11 iPen
ia allegue pas un seul qui iPaii pour objet dans saint
i- Auguslin le peclie onpose a la perfeciion de la jus)..
tice, le. peche materiel des mouvemenls indeliberes
i, de la concupiscence, ou des effels causes par Pignoai
rance invincible.. Jansenius a trompe le monde en
in faisant d.isparaltre ie veritable eiat de 'a question
j- entre saiiit Augustin et les pelagiens. II faut loujours
le se souvenir que ces heretiques niaient 1'existence de
is ce pech.e.maiei:ie) ,« n,j5o.uteiiant, par un orgueii stoile
que, que rien daus Phomme ne pouvail etre dere »941 VERITABLE C.LEF DES QUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 942gle que par ia faute libreet personnelle de 1'homme ; J !
de plus il est necessaife de reriiarquer que saint Augustin,
suivant Pusage de son tenips et de s.i langue,
aulorise par 1'Ecriture, non-seulement avait droit,
rnais ne pouvait pas se dispenser d’appeler du nom
de pecbe toutdeiaut et toute misere que la prevaricalion
d’Adaffl avait introditils dans Ja yolonte humaine
contre 1'ordre etabli de Dieii et Ia perfectiop
de la premiere origihe.Ce n’est pas la faute du saint docteur si, selon
1'osage et le genie des langues modernes, le mot
peche reveille toujours dans nos esprits lidee d’une
faule. Saint Augustin traile de pelagienne la maniere
de penser de Ceiestius, quidisait perpetuellement du
peche materiel et epritraire a la perfeclion de la juslice,
ce quil "ne pouvait veritablement dire que du
peche formel el contraire a Pacfion de la justice ;
parce qiie cet lieresiarque voulait quil h'y eut riert a
nlamer, a desavouer, a reformer et a cdrriger dans
les plus promptes sailliesdes mouvemenls de la con- j
cupiscence, qu’autant que nous negligerions de les ■
regler et de les reprimer, ce quil pretendait eire
toujnurs eu nolre pouvoir.Tahdis que je parlais, Je Iicencipiavait eri main Ies
ouvfages de saiiit Augusijn contre les pelagiens, et
il lisait les passa^es que Pavais marques a mesure
que je venais a les ciier. II m’objecta alors qiie dans,
la suite du texte il avait jele les yeux sur plusieuxs
proppsitious et expressions qui ne pouvaient etre v^riflees
 que du peche forroel, et de ce qui s’appelle
une faute, aux eiidfoits Uiemes ou je souienais que le
saint docteur traitait du peche materiel et d’une pufe
misere de la volonie huraaine.—Cela ne doit point
vous surprendre, repondis-je, et vous arrivera bieu
pius souvent quand vous lirez les passages qui concernent
lignorance. Cest une matrere que j’ai a Cdeur
de bien eclaircir. Pour la traiter a fond, il me sem^"
ble que je dois meltf e sous un nouveati jour la noiiort
du pdche que saint Augustin oppose a Timpeccaiice
pelagienne. Le saint docteirr cOncoit le peche eft ge- (
nerai comme un mouvemeut de la volohle qui s’ecarte
de la juslice, je dirais, qui separe la volonte'
humaine de la juslice, sil s*agissait du peche habiluel.
II divise le p6che en deux especes, Pune qui
ecarle ia volonie de Paction de la justice, Pautre
qui ecarle la volonte de la perfection de la justice,
c’est-a-dire de cetie justice dans laquelle fiotfe premier
pere a ete cree, a la possession inamissible de
laquelle nous sommes destines dans la vie future, a
laquelle nous sommes obliges de tendre, dont noris
devons nous approcher sans cesse, en devenant de
jouf en jour plus jusles et iravailiant continuellement
& notre peffection.Saint Jerdine a pu les memes idees que saint Au^
gustin la-dessus. lls ont enseigne Pun et Pautre qu’e
ce peche, qui, ainsi que je Pai dit, ^eraitappeledans
. 1'ecole maigriel, •devait etre humblement avoue,
blame et deplore comiiie une misere, ei quil fallait
faire des efforts pour s’en delivrer, du rooins en parlieet
autant quil eiaii possible ; maisils n’ont eugafde >
de croire que ce peche nous rendit coupables devani,
Dieu, et digues d’aucune puniiion, comme si c’eht
ele une faute.La premiere erreur des pelagiens, je le repete eucofe
une fois, fut cPa.ssurer que liiomme e'n eette
Vie pouvait se rendre si parfait, quil remplit entiei-ement
Pidee chiraerique du sage que les philosophes
paiehs s’ei3ient lorgee. Or, dans les combats que les
saints Pere ? onl livres aux pelagiens sur ee Sujet,
c’etati ; a ces heretiques de montref que Phoinme
etait capable de premlre un tel empire sur tous les
mouvemenls de son ame, quil pargeat toutes ses
aclions du plus leger defaut, en sorte quil ne lui
eciiappat jainais rien qui fflt lant soii peu contraire
a la perfection de la justice. Mais il suffisait aux
saints dbcieiir*, q.ui refutaient les pelagien.s, de faire
voir^quil tfetaif pas possibie que liiomrae nps’ecarAlat souvent de la plus parfaite justice, soit par des
actions libres, soit par des aciions rieiiessaires (c’esl
ce quil faul bien reraarquer)  ; d’ou ils concluaient
quela peiiection de la justiceeiait propre de 1'etat
cPAdam, d’ou nous sommes dechus par le p6che originel.
II 11'est donc pas etonnant que dans cette controverse
ils confondissent ensemble le peche formel
et le peime materiel: Pun et 1'autre servaient a leur
but aussi evideinment, et le peche materiei plus efficacement.IV. Quelle sotte de pechi est attqcliee a Pignorance invincible,
et tous ses effets.Le melange des traits qni cohcernent le peche formel
et le peche materiel est ordinaire et frequenl
dans les ecrits des saints docteurs, quand il est queslion
de lignorance, et en voici la raisoo. Les pelagiehs
etaient fort embarrasses a eet cigard, ils ne
savaieut a quoi se determiner, ni a quoi s’en tenir,
JJ poUr arreter sur un point fixe leur doctrine clvance■
lante. Ils avaient avance d’abord que l’hornme juste,
a qui ils auiibuaient le pouvoir de se 'gafanlir de
tout peche, nignorerait rien absolument de ce qui
aurait quelque i apport a Pobservation de Ia loi. Ainsi
1'assure saini Jerome : Unde et vos asseritis eos qui
absque legis scienlia sunt, peccata.vitare non posse \In
Epist. ad Ctesiph ;, lom. IV, p. 476). Et ailleurs :
Dicis sine peccalo esse non posse, nisi qui scientiam
legis liabuerit (Lib. i Dial., p. 500).On voit par les paroles qui snivent que, selon la
meihode de tous les heieiiques, Pelage ne roanquait
pas de flatter Jes daraes, et quil etair bien eloigne
d’envier au sexe le droit d’aspirer a la science parfaite
de la loi. Sur quoi saint Jerome le faille ainsi :
Quotus eritm quisque Christidnorum habet legis scientiattt,
quam in muliis doctofibus Ecclesiw attt raro aut
difficulterinvenias ? Verumiu tantwes liberalilaiis, ul
favorem tibi apud Amazonas luas concilics., ut in alio
loco scripseris, scieniiam legis etiam feminas habere
Gdebere (Ibid.).Cependant, les catholiques ; ayant demontre' que
rignorance etail quelquefois invincible, les disctples
de Peiage prirent le parli d’e nier qu’en ce cas on
commit auctui peche^ en conirevenant a la loi, dans
le sens que de part et d’a »tre on entendait le rnot de
peche, qui ne signifiait pas plus une faute qu’Un defaut
et une miiere iucompatible ayec la paTfaitejustiee.
C’est-a-dire que les pelagiehs refusaient d’a^
vouer qtPune lellfe action, coosideree materieliement
ei en elle-meme, fut mauvaise , digne de blame et
de reiorme, et qiPelle eht besoin d’excuse. Au contraffe,
ils la lenaient pour boiuie et si rt ?gulierej
que la delicatesse de la plus parfaite jusiice devait
s’eri accbmmoder ; de sorte qu’un liororae qui bieiiins■iruit
de la loi Pobserverait, ne vaudrait pas mieux
qu’un autre qui par ignorance la transgresserait. Cest
ce que nous apprenons de saint’ Angustin, qui parle
aiiisik Julieo : Percje ad cwtera. Et vanis vanibtdvontexe.quando quidem dicis ex hoc inteiiigi dtbere" perfectam ignorattlism- fustitiam nominari…., Cur
ergo eos non rioininas juslos, si perfecta- ignOrantta
justitiw nomine nunctcpanda est ? Nihil’ est namque
perfeedus ignorantia ; nihil ergo voceiur et justitts:…-.:
Numquid virtulem diciurus esnon essejusiitiam ? Quentodoigituririfansnondumplenus
est virlute, sed• capax,
cum pienus sit ignorantia, quam dicis esse jus*
titiam, nisi virtutemneges esse juslitiam (Lib. m Contrit
JttL, cap. 19, n. 3S)  ?Les ptVagieivs aMerent si loiii en faisantl ?apologiei
de lignorance, et se laissefertt teilehient eiTip^rter a
la passion de la juslifier ,*qu’on leur attiibuacoraw
rtTunement de croire (comme saiui Jerome lelaU' entendre) 
que lignoratice, linadvertance etl’oubIin’etaient
paspeche, s’i oii y eiail toinbe par une simplia
negligenoe, et non pas paf une volPnte entierement
directe, qui eViip et fuit la lumiere ; aveugte- ou distrait
Pesprit en liaitie de la vefite. Voila pourquoi943 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 044Ies saints docleurs, en disputant contre ces hereti3ues,parleniindifferemmentdansles roeroes termes
e 1'ignorance vineible el de Pignorance invincible.
A quoi il faut ajouter la raison que j’ai deja insinuee,
qui est que les pelagiens etaient egalement convaincus,
si on leur montrait que Phomme s’ecartait de la
parfaite justice, soit en commettam un peche formel
par Pignorance vincible, spit en commeitani un
peche maieriel par Pignorance invincible.Mais il y eut encore a cel egard de la varieie dans
1'opinion des peiagiens, et il est vrai que le plus
souvent Julien, Celestius ct Pelage raeme paraissent
reconnaitre un veritable peche dans Pignorance vincible,
quelle qu’ellefut. Jansenius en donned’assez
bonnes preuves, telles que sont ces paroles de saint
Augustin a Julien : Ecce meriio reprehendisii eos el
graviler, qui supersederunt scienda cognoscere (Lib. vi
conlra JuL, cap. 1, n. 2.). Et cetle proposition de
Ceiestius, condamnee dans le concile de Diospolis,
quod oblivio et ignoranlia non subjaceant peccalo ;
quoniam non eveniant secundum voluntatem sed secundum
necessilaiem (Lib. de Geslis Pelagii, cap. 35, n.
65). Et-surloui cetle maxiroe de Peiage, Iwminem
pervigilard debere ne ignoret ; ideoque esse culpandam
ignoratiliam, quia id Itomo nescil negtigentia sua quod
adhibiia diligeniia sciredebuissel (Lib. de Nat. elgral,,
cap.il, n. 19).Peut-eire ces hereiiques ne blamaienl-ils qu’une
negligence grossiere : quoi quil en soit, saint Jerdine
ne laisse pas d’alleguer eu preuve conire eux
la puuition d’Oza, qui fut frappe de mort (11 Reg.,
vi) pour avoir imprudemment leve la niain vers Parche
du Seigneur : David juslus et ptopheia… ul videl
ignorantiam Domini furqre punitam, lerretur alaue
tristalur, nec quwril causam a Dontino, quare percusserit
ignoranteni (Lib. i Dial. sub fin. p. 508)  ; la
punilion de David, a qui une pesie envoyee de Dieu
enleva 70,000 de ses sujets, parce quil en avait ordonne
le denombrement (II Reg. xxiv) , en quoi il
ne croyaii pas mal faire , 6'um juberet ut fteret, utique
quid diceret ignotabat ; el lamen se ipse teptehendit,
el pto hac culpa septuaginia hotninum tnillia
atigeli gladio ttucidanlur (S. Hier., ibid.)  ; les sacrifices
de Job pour Pexpiation des peches que ses enfants
auraient pu commetire par ignorance (Job. i,
5)  : Vnde el Job offeti hoslias pro filiis suis, ne forle
per ignorantiam in cogitalior.e peceaverinl (Lib. i
DiaL, pag. 504). 11 est clair que ces exemples marquent
une ignorance viricible.Outre cela, saint-Augustin nous donne lieu de faire
ici une observation importante, c’est que les pelagiens
admeltaient une sorie dignorance invincible ,
qui dans le fond etait vincible, savoir celle dont
1'homme pouvait se delivrer par le secours de la
grace, quil aurait neglige dimplorer. Tractat etiam
isie depeccalis ignorantiw, eidicitlwminemprwvigilare
deber.e ne ignotet ; ideoque esse culpandam ignorantiam,
quia id hotno nescit negligenlia sua quod adhibila diligentia
stire debnisset ; dum tamen omnia potitts dispu- [
tet, quam ut oret et dicat, Da niihi inlelleclum ut di- '
scam mandata lua. Aliud est enim non curasse scire,
quw. negligentiw peccata etiam per sacriftcia quwdam
legis videbantur expiari ; aliud intelligere velle, nec
posse el facere contra legem, non inlelligendo quid fieri
velit. Vnde admonemur a Deo petere sapientiam , qui
dat omnibus affluenter, ulique his omnibus qni sic petunl,
el tantum pelunt, qttomodo et quanlum tes lanta
petenda est (Lib. de Nat. el gratia, cap. 17, n. 19).Apres vous avoir ainsi expose les senliments des
pelagiens sur Pignorance, rien n’esl plus aise quede
vons faire toucher au doigt le conlraste euorme qui
se trouve enlre la doctriue de Jansenius et celle de
saint Augustin et de saint Jerdme sur le meme sujet.Les deux saints docteurs liennent que lignorance
elle-meme est uri peche, et non pas seulemenl ce
qu’on fait contre la loi par ignorance. An nullum est
iunoranlim malnm, elideo nec purgandwn ? dit sainlA Auguslin (Lib. I de Peccat. meriiis el remiss., cap.
26, n. 66)  ? Scilicel nunc niilii lalissitna Scripturarum
testimOnia peragranda, ut doceam errorem et ignorantiam
esse peccatum ? dit saint Jerome (Lib. i Dialogi,
pag. 504). Sainl. Auguslin apporte presque partout
lignoraiice des enfanis pour exemple de ce peche ;
et sairit Jer6me, pOur en ddmonirer la reaJile par
des iraits cle Phistoire sainte, va chercher jtisqu’a
lignoraiue de Jacob, quj ne savaii point ce qu’etait
devenu son fils Joseph ; de Samuel, qui ne savait
point lequel des Uls d’IsaieDieu avait destine a eire
ie roi de son peuple ; d’Ahias de Silo, qui ne connaissait
point la reine disrael, epouse de Jeroboam.
IJ est vrai que saint Augustin parle d’un liomme
baptise en ces termes: t II est exempt de tout peche,
mais non pas de lout mal: Omni peccalo caret, el
non omni tnalo (Lib. vi conlra JuL, cap. 16, n. 49). >
Mais il trouve que son expression n’cst pas assez
correcte, parce qu’elle restreiiu Pidee du peche a ceU qui fonde la deriominaiion et Ja qualite de coupable ;
il la reforme donc de la sorte : « Pour inieux dire ,
le Jidele apres sonbapteme est exempt de totit ce
qui j eut se renconlrer dans tous les maux qui le
rendent coupable, mais il iPesl pas exempl de tous
les maux : Quod planius ila dicilur, omni reatu omriwm
malorum caret, non omnibus malis. Enfin , lignorance
met Phouime dans un etat oppose a ia
perfeciion de la justice ; d’ou il s’ensuit, dans les
principes de saint Auguslin et de saint Jerome,
qu’elle esl elle-meme un peche aussi bien que ses
effets.Cest pourquoi Luther et Calvin, qui ont appris a
Jansenius Je secret de debiter une monsli ueuse lieresie
sous le nom de saint Augustin , eti confoudanl
les deux especes de peche contre 1'aclion de la justice
et conlre la perfection de la justice, etaient
meilleurs dialecticiens que Tev^que d’Ypres: ils ont
erre plus consequemment, quand ils ont mis pour~ principe de leur dogme sur lignorance invincible,^ que la concupiscence et Jignorance en elles-memes
et de leur nature raeiitent la haiue de Dieu, sonl
des peches formels et proprement diis, et soiu dans
nous loute l’essence du pethe originel. De Ja les
deux heresiarques concluent que le peclie originel
demeure apres le bapteme, puisque la concupiscence
el lignorance dtmeurent, que tout Petfel du bapteme
est d’dier Pimpuiation exterieurede ce peche, qui
est par ce sacrement non pas efface, mais couveri et
enseveli, parce que Dieu, en vue de Jesus-Christ,
remet la peine quil aurajt droit d’exiger. Us concluent
encore que tous les effets de la coucupiscencis
et de Pignorance sont auiant de nouveaux peches.Jansenius est d’accord avec ses maitres quant a
Pessence du peche originei, quii fatt aussi consister
dans la cuncupiscence et dans lignorance ; mais il
n’oserait convenir avec eux que le bapieuie n’en oie
quelimputaiion exterieure, et je ne sais quelsdehcrs ;
il veut que par la verlu de ce sacremem la concupiOscence ei„iignorance cessent de nous rendre bdieux
et coupabies, c’est-a-dire, il veui que le peche originel
ne soit plus, et que sa nature reste (Jans. loin. II, lib.
i, de Slalu naturw lapsw, cap. 1, pag. 186.) Linconsequence de Jansenius ne se borne point
la. Quoiquil avoue que iignorance iuvincible n’est
pas un peche, et qu’elle subsisle avec Pamitie de Dieu
dans les persoi.nes qui ont recu le bapteme, il assure
neanraoins en meme temps que les actions causees
par une ignorance invincible, quand elles se trouvent
etrc contre la loi naturelie, sont des peches formels
dignes.de la haine de Dieu eldes supplices eternels ;
c’est-a-dire que d’un principe iitnocent le crime est
un effet necessaire. Ce quil y a de plus etrange,
c’est quii preLend quil n’en est pas de meme par
rapport a la concup.scence, dont il enseigne que les
preroiers mouvemenis sont aussi imioceuts que leur
principe (Lib. u de Statunalurmlapsw,cap. 6, p. 3i2).
II est clair qu’en tout cela 11 contredit plus taint915VERITARLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN.94(1Auguslin qn’il n’est different de Lutlier et de Calvin. /Mais il n’est pas aise de decider sil estplus en conlradicli"n
avec lui-meme qu’avec ses deux predecessettrs.
N’est-ce pas seulement la feinte et Pequivoque
qni leseparent d’eux, et quinous derobent uneentiere
conciliationetun parfaitconcertenlre tous les predestinatiens
modernes ? Quoi quil en soit, je n’ai fait que
commencer a vous exposer le contraste certain qui
desunit eirangemenl la doctrine de Jansenius sur
l’ignorance,d’avec celle de saint Augustin et de saint
Jeiome.Ces saints docteurs n’onl jamais pense a mettre
aucune distinction entre lignorance d’un fail ou du
droit positif soit divin soit humain, et lignorance du
droit naturel. lis ont appele peche geneialement et
sans exception loute ignorance du devoir, quelle
qu’elle fui. Bien plns, ils ne rapportent presqne point
cPexemples que d une ignorance de fail ou de droit
positif, quand ils entreprennentdeconvaincrelespeia- ,
giens, par 1'Ecriture, que lignorance soii vincible soit
invincibleestiinpeche.Telssont, unhomicidecomrais
par unmalheur, que la loideMoisepunitdePexil, Ie
vol secret d’Achan, dont Dieu memerend responsable
tout le peuple ; la transgression d’un edit absolumenl
ignore, de laquelle Dieu consulte fait connaitre 1 auteur,
quoiquece fulun prince agreable a ses yeux et
qu il venait de favoriser d’une vicioire miraculeuse,
etquil expose a elre p.uni. Saint Jerome ne croil pas
s’egarer quand il va chercher cent autres traits semblables,
et il necraint pas qu’on lui reprochequ ils portent
a faux.Mais Jansenius en appelle asainl Auguslin, comme
mieux instruit des erreurs peiagiennes, et plus entendu
a les combatlre ; il sera condamne au tribunal
de saint Augustin. N’a-1-il pas remarque que ce
saint lui-meme use de pareils exemples et quil oppose
a la proposilion hereiique de Celeslius sur lignorance
ei 1 oubli, les sacrifices offerls dans Pancienne
loi pour Pexpiation des piches dignorance ? |
Cunt tit lege sacrificia pro ignoranlia sicul pro peccato
offeranlur (Lib. de Geslis Pelaqii, cap. 18, n.42). Estce
Jansenius ou sainl Augusiin qui n’a point reflechi
que lous ces sacrifices ne sont ordonnes que pour
des ignorances de faii ou de droit posilif ?Lutlier et Calvin onl bien mieux compris a cet
egard la pensee du saint docleur. IIs n’ont poini
fait lant de lacon pour taxer egalement de peche
loute sorle digtiorauce et lous ses effeis. lls s’en
sonl lenus a la generaliie de cetie condition sans laquelle
saint Auguslin jitge qu’on a tort de se flatter
cPetre sans pcche, et qui consiste a avoir une parfaite
connaissance de loutes les choses qui appartiennent
a la jusiice : Si niliil eoritm quw pertinent ad jvstiliam.nos
lalerel (Lib. de Spir. et litt.,cap.5S, n. 63).
Telle a vrai dire devait eire et eiait elleciivement la
doctrine des Pefes quisont entresen liceaveclespelagiens
sur ce sujet. Toute ignorance qui a quelque
rapport ai. devoir est opposee a la parfaile jusiice, et ^
par consequentliguorancedudroit positif et desfaits '
qui influent dans la conduile des raceurs y est aussi
evidemmenl contraire que lignorance du droit naturel.
Toutes les deux auraient eie egalemenl bannies de
notre esprit, si nous n’etions pas dechus des avantages
et des privileges de Peiat ou Phomme a eie cree.
Jansenius subiilise vainemenl pottr monirer que
l’une et non pas Pautre est une suite du pecbe originel
(Jans. tom. II, lib. n, de Slalu naturm lapsm,
cap. 6, p. 311 ; ; car cerlainement tout ce qUi nous
derobe la connaissance des regles d’agir meme arbitraires
qu’une autorite legilime nous prescrit, lout
ce qui nous cache les accidents d’oii nait un changemenl
de conjouctures auxquellcs la raison veut
que nos demarches soient conformes , tout ce qni
cause linadvertance, Poubli, les prejuges dont Peffet
est le violement de quelque loi merae positive,
est-ce autre chose que les miseres donl la source
malheureuse esi le pecbe d’Adam, et qui tres-souventA embarrassent, quelquefois bouehetU absolument le
passage de tout genre de veriie jusquii notis ? Ces
profondes lenebres qtii nous saisissent des linstant
de notre entree dans le monde, et qui nous tiennent
enveloppes durant une longue enfance, les appellerons-nous
une ignorance du seul droil naturel ? La
difficulte d’apprendre, de'concevoir, de retenir, de
rappeler a notre memoire ce que nous avons su, limpossibilile
de parlager nolre appliealion a lous les
objets qui la demandent, la tyrannie des mouvements
prevenanls de la concupiscettce, qui nous dtent le
parfait domaine de notre altention, la fougue subite
des passions, uneinfinite de circonslances quiresultent
de la faiblesse et de la corruption de la nature,
tous ces obslacles apporlent-ils moins d’empechements
a la connaissance des faits qui interessent le
devoir, et a la science des lois positives qu’a celle de
la loi naturelle ?_ Cependant, dit Jansenius, il ne pafait pas raison"
nable de croire que dans 1'etat dinnocence on eut
ete informe dt tous les evenements qui se seraient
passes dans le monde. Comrae sil siigissait ici de
loute sorle d’accidenls et de faits, el non pas seulement
de ceux qui sont n^cessairement lies avec les
obligations ! II est manifesle qu’ils’en frit renconlre
peu de lels, si le premier homme n’avait pas peche,
parce que les lois positives aussi eussent eie plus
rares. Elles ne pouvaicnt etre utiles a Phomrae innncent
que pour eprouver son obeisssnce, au lieu
que nos besoins ont exige cette muliitude de preceples
qui coraposent le droit positif hutnain et divin.
Et ces besoins d’ou viennent-ils, sinon du peu
de ressource que chaque homme trouve dans sa raison
parliculiere, du peu de droiture et de force quii lui reste dans sa volonte, depuis que la nature a ete
affaiblie et corrompue par Ie pecbe ?C’est pourquoi
il a fallu que la sagesse des legislaleurs devint la
raison commune de la sociele, et que, par le sceauG d’une autorite respeclable, il fut donne a un seul de
vouloir une lois ce quim grand peuple serait tenu
de faire toujours. Ainsi la nece<siie merne des lois
posilives vient du pecbe ; comment lignorance invincible
de ces lois n’en seraii-elle pas une suiie ?Potirquoi donc, repond Jansenius , sainl Auguslin
enseigne-l-il en plus d’un endroit que Pignorance
des faits ou du droit positif excuse de peche ? II eniseignn de meme en plusieurs endroils que Pignorancei du droii naturel excuse de peche, comme on l’a tant
de fois dementre conlre les vaines allegaiions de
Jansenius. Ainsi le moyen de concilier le saint doc:teur avec lui-meme n’est pas de faire attention a ; 1'espece dignorance, mais plutpt a Pespece de peche
donl il parle. Toute ignorance invincible, selon saiut
Augustiii, excuse du peche qui est contre Paction dei la justice, el nulle ignorance, meme invincible, n’excuse
du pdche qui est corttre la perfection de la jus:tice.-. . Voila le nueud que Jansenius a feint de ne pas voir
u et quil a craiht de toticher.Quoi ! parce que Ltither et Calvin, Baius et Jansenius
n’ont pas trouve bon de faire ce discernement,: saini Augtistin sera pour cela complice de leurs erreuis !
Ce Pere se conformait au langage ecclesiastiqueet
theologique qui etaiien vogue de son temps,i en appelani peche non-seiilement une faute, mais
encore tout defaut non criminel de la volonte, qtti deroge a la noblesse de notre origine et ai Ja perfection de Petat dinnocence a laquelle les
pelagiens voulaient qu’on put pretendre ei atteindret en cette vie par les seules forces de la natnre. Caj
cerlainement il ne s’est pas fait un diclionnaire partliculier, et un tel langage n’esi pas de son invenlion.i Aiant lui saiut Jerdine s’en est servi, ct il en a decouveri
le sens avee la derniere evidence dans les, trois livres de son Dialogue conlre les pelagiens.} Lisez l’endroil oii Oitobule, pelagien, fait cettet demande a Anicus, catholique. < Donnez-moi um947 SUPPLEMETSTUM Aft OPERA S. \UGUSTINI. 948temoignage du Noiiveau Testament oii 1'erreur et l’i-.
gnorance et Pimpossibiiite du commandement soient
regardes comriifi peches : Da mihi lesiimonium Novi
Tesianienli, ubi error el ignotantia el impossibiliias
hiandaiiteneaiurincrir) iine(Lib. n Dialogi, initio, p.
510). » Atlicus repond : « »J’en produirai nnque cerlaineiheiit
vous ne pourfez contredire • Vnum proferam
cui cerle conlradicere non poteris (Ibid.) , i Et
que) est ce temoignage sans repligue ? les paroles de
saint Paul, cjui se plairii des revohes imporiunes de
la concupiscence, auxquelles il neconsent pas. Les
preroiers moiivements, les sentimenis indeiibeies de
1'appeiit charnei sont pieins de tenebres, parce quils
previennent la raison. Voila, seion saint Jeromei
Perreur et Pignorance invincible qui est un pechei
Quod enim operot noti cognosco. Lisous Ie passage
tout enlier. Vas eleciionis perspicue loquilur : t Consenlio
enim legi Deijuxfa interiorem homiiiem. Video
aulem aliam tegem in membris meis, repugiianlem legi
mentis mew, et caplivaniem me in lege peccati, qum
est in tnembris meis. » Et cnsuite : Audi Aposlolum
apertissime prwdicantem:« Quod enim operor, non
cogtiosco ; non enim quod volo operor, sed quod odi
illud facio. Sin autem quod nolo hoc facio, conseniio
legi quoniam bona ist. Nunc autem nequaquam ego
operor il !ud, sed quod habitat in me peccatum (Si
Hitr, Md.)  »Luther et Calvin sont ridicules et injurieux envers
1'Apdtre de se iigurer la un peche fprmel. Jansenius
souserit, je pense, a ceite eensure, et il la meriie a
coup stir en adoptant leur opinion sur Pignorance
inviricible, puisque saint Jerome applique cet exeraple
et ces paroles de saint Paul a lignornnce invincible
dont il etait questiori contre les pelagiens, et
que la ,se reiJuisait Jimpossibilite des commandements
de Dieu, qui etait le sujet prjncipal de la controvefse,
impossibilitas mandali.
. Mais quels tenioignages de 1'Ancien Testament
Atiicus avait-il produiis, quand Critobule exige quils
soient confirmes ,par un teraoignage du Nouveau Testamentt
Vpyez. Jacob pleure la mort de son lils Joseph,
et dtifant, longlemps il rejetie la consolation
que ses auires fiis s’efforcent de lui donner. Ce jusle
montfe quil est liomme en ignorant ce que le juste
Joseph soh fijs esl devenu. Luget Jacob mortem filii
sui Joseph, ei. multe lempore consolalionem ttbn recipil….,
ei probal se liominem ; dum juslus ignoral quid
qctum sit de justo filio suo Joseph (Lib- l Dialog., sub
fut., p. 505). Sarouel, va a Beihleem, il s’arrete a
tous les ijls de Jesse lim apres Paulre, croyant que
cliacun d’eux esl cejui que le Seigneur deroandait ;
il^ se trpmpe a Pegard tie lous, et a 1'egard de lous il
reconnait son prreur ; et de la il paraii queile est la
faiblesse de 1'espril liumain : SamueL… pergit Bethleem ;
singulqs JiUorum Jesse pulat ipsos csse quos
Dominus requirebal…. per omnes eral, per omnes corrigitur,
ut paleal hitmaiiw meiilis infirtnilas (Ibid.).
Ahfa, pfophete de Silo, ne savait pas que Pepousede
Jeroboam venait a lui: A7tta prophela Siloniles nesciebat
ad sevenire kxorein Jeroboam (lbid.). Janseiiius el
ses discipies ne seraient-ils poitit ridicules, sils pretendaient
que ce sont la autant de peclies formels et
dignes de chaiiment, que comrairent. Jacob, Samuelj
Ahia ? Vpila neanmoins, selon saint Jerome, 1'espece
de pech4 que. cause Pignoranee invincible, et qtii
faisa.it 1'objet de.J.a controverse-entre les catholiques
et les pblagiens. Nous remimes les aulres queslions
au lehdemain.^. Quelle sorle de liberte nous avons perdue par le
piche d^Adam.Le Jicencie se rendit de ires-bonne lieure cliez
moi, et il debuta par me parler ainsi : Rien ne me
parait plusobscu.r queIesentimeni de saint Augustin
siir 1'etai prpsent ,de nolre liberte. Taiitdt ce Pere
yeul que hops 1'ayons perdue, tanifit. que nous
1'ayohs conservfie, tantot qu’elle soit afiaiblie et diA.minueepar le peche. Cars ajouta-t-il, a dessein de
me faire enlfer sur-le-cliamp en maiiere, l’explication
que Jansenius donne pour accorder ensemble
les differenls i.exles du saint docteur sur ce sujet, ne
S.era poinl de votre goflt, et vous ne vous accommoderez
point de ce commenlaire quil a imagine :
Nous avons perdu Ja liberte qui est une exemption
de necessiie, nous ayons conserve la libertc^ qui est
une exeu.iption de eontraijue ; et en considerant
i'une et i'autre comrae deux parties d’une nierae
Ijberte tptale, on peut dire seulement qu’elle est affaiblie
et diminuee.Ce n’esl pas lout, repiiquai-je : Jansenius appelle
proprement du nom de liberte Pexemplion de contrainie
qui consiste dans la necessite de vouloir le
bien par linvincible determination que cause, selon
lui, la grace eflicace, et il nomme servilude Pexemption
de contrainle qui consiste dans la neisessile deji vouloir le mal par linvincible deterroihation que" cause, seion lui, Ja concupiscence. Cest poufquoi il
attribue a saint Augustin de penser que limpossibiliie
de faire lc mal, quand nous faisons le bien, est
la liberte que la grace de Jesus-Christ nous procure,
et que limpossibilite de faire le bien quand nous
faisons le mal, est la servitude oii le peche d’Adam
nous a reduils. Mais ce systdme horrible pour Petat
presenl de la voiej oii il s’agit de meiiier et de demeriter,
est evidemment suppose au saint docleur,. et voici au eonlraire le plan de sa doclrine sur co
point.Par le peche ,du preraicr homme notis eiions dechus
de tout droit au bien surnaturel, qui est la vraie
jusiice, et par Consequent nous en avions perdu la
possibilil^. Jesus-Christ est venu- au monde ei il est
mort pour nous meriter la resiituiion de ce droit et
de cette possibiliiei Mais il a voulu que la possibiliie
du bieti surnaturel nous fOt rendue en panie dans
, cetie vie et en partiedans le siecle futur. Ainsi nousC avons recouvre paf ses merites Ia possibiliie tlu bien
surnaturel, qui sulfit pour Paction de la jlisiice ; ou,
ce qui est la meme chose, nous avo »s mainteiiani,
par le secoUrs de ia grace du Sauveur, la liberie de
choisir le bien en resistant an mal. Mais nous n’avons
pas recouvr^ la possibiliie du bien sumaturel,
qui est necessaire pour la perfection de la jusiice,
ou, ce qui est Ia meme chose, nous soinmes prives
de la iiberte qu’avait Adam de choisir le bien sans
aucune contradiclion interieure. En lin niot, la liberte
qne nous avons absoluraent perdue est le domaine
de la volonle sur uos seiuiments ; la liberte
oue notis avons conservee est le domaiiie dfe la voloiite
sur nos consirntemenis ; ei ce domaiue sur nos
coiisentemenlsi qui n’est point acconipagnS, coriitiie
dans Peial dinnocence, du dPmaine sur Wos senti^
ments est une libene affaiblie et diminnee.La seule jusiesse de Popposliion qui se troUve entre
ce plan de doctrine et Perreur des peiagiens sur 1'tiitjipeccance suffil pouf le verifier ; car il esl ceftain que
les pelagiens enseignaient deux erreurs sur la liberte
: la pfcemiere, qrte Phomme avaii un pouvoir
dindifference emne exemption de la sirople necessiie
non-seulement au regard de tout conseiilement,
mais encore au regard de toiu sentimeiit. La secortde
est que Pun et Pautre pouvoir eiaienriiidepeiidanis de
la grace du Redempleuf, parce que Phonihie H'avait
puin t &1& depouill^ par le peelie' rii du dfoit d’aspifer
au bien surnaturel, rti de la possibilite d’jr alieihdre.
Enlrons neaiimoins en quelque deiail de preiives, et
ComraenQons par exposer les lextes de. Isaint Au1 gustin qui foiit connaitre qoelle liberte nbus avons
perdue par le peche, car vous jugez bien que je ne ; m’en tiendrai poini la, etque je montrefai ensiiiie: quelle liberte nous iPavons poiht perdue.i Examinons d’abord ces paroles du sainl doci'eur :
« Qui de nous dit que paf le peclie du preiiiiefi boiiiiiie le libre arbitre a ete enleve au fyehfe lliimain ?
II est pourtarit vr »' que par le peche nous949 VERITABLE CLEF DES bUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 950avohs pferdu la liberle, mais cette liberte doiit on
jouisSait dans le* paradis ; Quis dutem noslrum dicat
quod primi hominis peuato petietit liberttm arbitritttn
de httmanb genere ? Libertas quidetii peiiit per
peccatum, sed illa qnw iri pafadito fuil (Ltb. i dd
Boitif., cap.% n. 5). Jansenius (Tont. II, lib. m de
Slaiu natritw lapsw, cap. 5, p. 445) fait une grande
atleritioh aux pafoles suivantes, Habendiptenain cuin
imniotialitale jutiitiam ; ce iPest point pouf faife feiharquer
que, selon saint Augustin, la liberie seuie
qu’avaii Adam de posseder la plenitude et la peffection
de la juslice nous a ete 6tee par le peche : c’est
pour enipecher qu’on ne comprenne cela, et qu’on
n’aperpoive 1'opposiliPn de ces paroles avec ce qu’on
iit peu auparavant : Liberum autem arbitriuni defetidende
prwcipilarit, ut de illo polius ad fqcieftdam
justiiiatn, quam de Domini adjutorio confidamr. Saint
Augustin fait entendre que la grace et le lihre artrilre
cPncoUrent a 1'aciion de Ia justiCe, quoique les
pelagieus, qui niaient la necessite tle la graee, eussent
la presomption de se confier pluidt sur le libre
arbitre que sur le secours de Dieu. Quand donc ensuite
il vient a assurer que nous n’avons point perdu
Je libre arbitre, et que cepeiidani nPuS avons perdu
la Jiberte qui est necessaire pouf la perfection de la
justice, n’est-il pas clair quil entend que nous n’avons
point perdu la liberte qui est necessaire pour
PactiOn de la jusiice ?Lisez cet autre endroit:« Qui ne sait que 1'homme
a ete cree sain et innoceht, et quil a ete etabli
dans la jouissance du libre afbiire ei diine iibfe
ptiissance pour vivre justeroent ? Mais il s’agit maintehant
de liiomme que des brigands oni laisse demimort
sur le chemin : Quis eiiiin eum nescit sdnuiri et
inculpabilem faclum, et libero arbitrio atqUe ad juste
vivendum polestate tibera constitutum ? Sed de illo
agitur quem semtvwum latrones in via reliquerunt
(Lib. de Nat. et gral., cap. 43, n. 50). » Comme s’il disail,
reprend Jansenins : 11 s’agit mainteiiant de
1'homme qui, a cause des profondes plaies de 1'ignorance
et de la concupiscence qui 1'ont affaibli et
abaitu, n’a point le libre afbitre pour bien vivre.
Mais JanseniuSj en peiieirant les paroles qui suivent
immediatement, n’a-t-il point reconnu que sPn interpretation
est infidele, et qlie saint Auguslin deerit
la perie d’un libre arbitre assez puissaiu pour iious
faire monier au comble de la jusiice ? 'Qui gravtbtts
saucius confossnsque vulneribtts non iia potesl ad jusxitiw
culmen ascendere, sicut potutt inde descendere.Le passage que je vais citer est important. « Vous
voulez, dit saint Augustin a Julien, que Photame
puisse parvenir ici-bas a la perfectioit, et plut a
Dieu que vous entendissiez quil y peul pafveiiir par
un don special de Dieu, et non pas seulement par
les forces du libre, ou pluldt de Pesclave arbitre de
sa propre voloute ! Hic vullis hominem perfici, alque
ulinam Dei dono, et non iiberd vel potius servo propriw
volunlatis ariitrio (Lib. n coiilra Jul., cap. 8,
 ». 25). i Que dire de la hardiesse et de la cohfiance
de Jansenius ? Non-seulement il applique a la libefie
qui a pour objet Paction de la juslice, un passage
dont la premi^re proposition enonce si claireroent
quildoitetreentendude la liberte qui a pour objet la
perfection de la justice, mais encore il s’en sert pour
insinuer qu’on a eu torl de blamer dans Luther un
langage quil a emprunle de saini Augustin.Si notis en croyons Jansenius, Piieresiarque a
appris du saint docteuf de la grace, qu’en paflant
de Parbitre de notre volonie il y avait pius de raison
de Pappeler esclave que libre (Jans., tom. 11, lib. ut
de Siatu nalutw tapsw, eap 5, sub. fin., p. 445). -II
u'a pas daigne considerer, hon plus que Lutlier, de
quel arbitre de notre volonle saint Augustin a pro•uonce
qtPil etait plutdi esclave que iibre. Ce Pere
navait garde de paiieret de penser ainsi de Parbilre
de notre volonte que lui-meme, tl’accord avec les
pelagiens, avouaitsans diificuUe eire libfe par rapAport aux consenleriiehis ; et lfe seul mht peffici designe
evidemment un autre arbitfe o'e 'ribtre voionl^,
que les pelagiens preieridaieht faussemenf 6tre libre
pai' fapport arix jiremiers moiivfements. Les pafoles
qui suivent imriiediatemertt apres lirifchlquertt sl biett,
quil n’e^t pas pefmis de he le pas cohcevoir : A gua
petfeclione quidetn tonge vos esse seriiilis : sed doVus
'est in ore veslro, sive peccaibres vos esse dicalls, et
justos credi velitis, sive profiieamini p%rfectioriem justiliw,
quam profeclo in vobis ridri esse serititis (S. Au'gttsl.,
ibid.).Est-il maintfehant supportable de voir "JahSc^hius
employer cet eiidroit de saint Augiistiti, pour abbutir
a conclure le c mtre-sens de Ia pensee du saiht’dbcleur ?
Cutn iltud vocabulum (servi) Augustinus livehHssime
■usurpaveril ad illam arbitrii stragelri exprMiendam,
qua tion cst amplius liberum ut bene vivat, %'oe
est ut borium vclit el operelur, sicut ante tuiriarii stodm
fuil(Jans., ibid., p. 446). Saint Aiighstin dit : Ia_ perfeciion, peffici, perfeclionem jttsitltm, Jans&ijus■" Itri fait dire : 1'aciiori, bene vival, velif, bperetffr.Le
fldele iuierprete ! Mais aussi une falsificaiibn oisjtie
seu ! cligne fondement de 1'apologie de Luthef ; .""'.L’expression de grande liberte, qrie saint Augiistin
emploie ailleurs pour specifier Ja liberte' que nbus
avons perdue par le peche d’Adarti, est detournee,
dans le commentaire de Janseriius (Ibid., p. 445) ,
de la raeme maniere que les paroles des texlfes precedents,
a signifier la libene dindifference, qui rend
1'ame maitresse de sa deiermination et de soh choix
dans toutes sfes actiOus. iVttiic tiero, dit le saiht docteur,
poslea quam est illa magna peccaii merito atriissa
libertas, eliam majoribus donis adjuvanda femansil
■hifirmitas (Lib. de Corrept. tl gratia, cap. 12, n: 37).
Mais consultez la description quil fait dfe cette meihe
liberte quelques lignes auparavant, et vhus verfez
qu’elle cousistail en ce que liiomme iPeprouvaii aucune
tesistance de la paft de son appetit sertsubl:
Nihil ex se ipso concupiscenlialiler resistebat,C Lisons tout eniier ce fameiix endroit du Iivrfe de
la Perfection de la justice, dont Jansfeniils fait trophee
(Tom. II, lib. m de Stai. nat. laps., c. 12,
p. 485) , et dont il affecte de fourrer parlout qiiel’ques
lambeaux, pouf aider a la seduclioh de ses
lecteurs sur le sens des auires passages. Respondeiur
per arbitrii libertatem factum, ut esset homo cum peccalo,
sed jam pmnalis vitiositas ex libertate fecit riecessitaiem.
Vnde ad Deum fides clafttat, De necessitatibus
meis educ me. Sub quibus posili Vel non possurhus
quodvolumus inleliigere, vel quod intellexerimus, voiumus
nec valemus implere. Nam etipsa libertas
credentibus a liberatore promillitur. Si vos, inquit, Filius
liberaverit, tune vere liberi eritis. Victa enim
vitio in quod cecidit voluntate, caruit tibertale riatura.
Hiric alia Scriplura dicil: A quo enim quis deviclus
estj huic et servus addictus est. iicut ergo hon est
bpus sanis medicus, sed male habentibus, tto non est
epus liberis liberalm, sed servis, ut ei dical grdtulalio
libertatis : Salvasti de riecessiialibus animam meam.** ipss enim sanitas est vera liberlas, quw non periisset,
si bona renlansissei voluntas, quia vero peccavil voluntas,
sectita est peccanlem peccalum habendi dura
necessilas, donec iola sanetur infirmilas, et accipiatur
tania libertas, in ctua sicut necesse est permaneat beale
mvendi voluntas. ita ul sil etiam bene vivendi et nunquam
peccandi volunlaria feiixque iiecessitas (Lib. de
Perf. just., cap. 4, n. 9). On dil que cet ehdroit de
saint Augustin a fait pour le moins aulant de jansenistes
que le subventum est infirmiiati, etc, et le
quod amptius nos delectat, etc ; jansenisies par ou'idire
et sans reilechir, comme le sont la plupart. ■-.Le saint docteur a rassemble dans ce long pas■sage
tous Jes caracteres de la liberle que nous avons
-perdue par le peche d’Adam. Cest cPabord une liberie
qui a pour conlraire une necessiie sous le joug
de laquelle on ne peut pas faire ce qu’on veut ; VoImiius,
nec mieims implere ; une necessitfe noit pas951 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 952de consentir au peche", mais tPavoiren soi lepeche, 1
peccatum habendi dura necessilas ; une necessile qui
perseyere sans interrupiion mSmedans lesjusles,
'. jusqu’a ce quela vue intuitive de Dieuait absorbe et
gueri toute nolre infirmile, donec lota sanetur infirmitas.
Cette liberte' n’a donc point pour cohlraire la
necessitfe janseniste, qui reduit le pouyoir de l’ame
precisement a la mesure de ce qtPelle veut, qui fait
cpnsentir a 1'acte du peche, qui consiste dans l’alternative
d’une double necessite dont Pune deiruit
successivement I'autre. Mais cette liberte' a pour
contraire la necessite dont se plaignait saint Paul
quand.il disait: Je ne fais pas le bien que je veux,
Non tfuod volo bonum hoc ago ; ce n’est pas moi qui
opefe le mal, mais le pechd qui habite en moi:
Nunc autem jam non ego operor illud, sed quod habitalin
me peccatum ; malJieureux que je suis, qui me
defivrera de ce corps mortel ? lnfelixego homo, quis
me liberabit de corpore morlis hujus ?
_ Voila justement les trois traiis dont saint Augustina
peint la necessite oii nous sommes assujettis 'Ear la perte de la Iiberte que possedait le premier
omme, et qui ne conviennent qu’a Ia ndcessite de
sentir les mouvements prevenants et indeiiberes de
la concupiscence. Outre cela, cette liberte etait essentiellemeiit
la meme dans Adam que celle doni la
restitution est promise aux fideles : iVam et ipsa libeftas
credeniibtts a liberalore promiltitur ; elle etait
pjopre de la nature saine, elie n"est pas m6me distinguee
de la sante, et non-seulement de la sante
dont jouissait Adam, mais de celle que Je souverain
Me^decin doit nous procurer, et qui nous fera dire, en
lui rendant d’eiernelles actions de graces : Vous
avez deiivre roon ame de toute necessite : Vt ei dicat
gratulalio libertalis : Salvam fecisti de necessitalibus
animam meam. Ipsa enim sanitas est vera liberlas.
Enfin cette liberie ne nous sera rendue qne dans la
vie bienheureuse : i) onec tola sanetur infirmitas, el
accipialur tanta liberlas, in qua sicut necesseest permaneal
beate vivendi voluntas, etc. ,Jansenius n’a pu penser, el il avait en cela grande
raison, que Ja liberte dindiffeience et 1'exerapiion
de la simple neeessiie' fut la liberte dont la resiiiution
nous est promise, qu’elle fut cetle grace de
sanie qu’on recoit en entrant dans le ciel. Ne devaitil
pas coaclure que la liberte dindifference et
1'exemplion de la simple necessile n’est point la liberie
que nous avons perdue paf le pephe ? II a
mieuxaime supposer une equivoque perpetuelle a1
saint Augustin dans le mot de liberle, et distinguer
ce que le saint docteur n’a pas distingue ; car Janseriius
enseigne evidemmenl partoul que la libene qui
nous est rendue par Jesus-Christ est tout autre
chose que la liberie dont le peche d’Adam nous a
cause la perte ; et saint Augustin, au contraire, ne
se contente pas d’avoir dit expressement plus d’une
fois quil n’y a point de difference entre elles ; il le
confirme ehcore par ces paroles : Ipsa enim sanitas
estveraMbertas, quw non periisset, si bona permansisset
voluntas.II faut donc convenir que Jansenius s’ecarte etrangement
desaint Augustin en expliquant le texte de
ce Pere, et que dans ce livre ou il est traile de la
perfection de la justice, en cet endroit surtout, le
saint docteur e.ntend par le mot de liberte celle qui
est conlraire a la perJection de lajuslice : car cetle
seule liberle, savoir le parfait doraaine de 1'ame sur
toules ses jpclinations el ses appetils, se trouve
etre un apanage commun aux habitants des deux
paradis terrestre et celeste, avec la difference, neanmoins,
que j’ai remarquee entre Pimpeccance el limpeceabilite.
Dans le paradis lerrestre on avait ie pouvoir
de bien vivre et de nejamais pecher, meme mateiielleroent ;
dans le paradis celeste ce pouyoir est
accompagned’une heureusenecessite, Itaut sitbenemvendietnunquampeccandivoluntariafelixquenecessiias.Le licericie me lit reroarquer que, dans plusieurs pasAsages cites par Jansmiius, saint Augustin attribue la
perte de notre libertea touiechutedanslep^che mortej,
el le recouvrement denotre liberte ala grace actuelle
efficace, qui nous retire de Peiat du peche
monel. — Prenez-y garde, lui repondis-je, la liberle'
dont il est alors question es« la puissance de faire des
actions meritoires.- Cetat du peche mortel vous reduit
a la conditioft des esclaves, qui ne peuvent rien
gagner pour eux.qui sont inhabiles a acquerir et a
posseder en propre aucun bien ; car en ce raalheureux
etat touies nos ceuvres sont steriles et mortes
pour nous ; et comme des eselaves nous pouvons
bien mdriter des cliaiimems, mais nulles recompenses.
Au Jieu que dans Petat de Ia grace sanctifiante
nous amassons des richesses immenses pour la vie
future, toutes nos aclions les plus petites augroentent
le fonds de notre eternitd, et nous acauierent un
nouveau degre de gi ace et de gloire.La grace actuelle efficace nous delivre de cet esclavage,
et nous rend la liberte des enfants de Dieu,B en nous faisant produiredes osuvres meriloires de
la vie eiernelle, quand elle nous a conduils a la jus’tification,
U n’est pas etonnant que saint Augustin,
en s’exprimant suf cette matiere, nomme peche
toute action faite en etat de pechei On voit assez
que dans le langage de ce Pere le terme de peche
est gendral et ihdetermine, et quil doit etre apprecie
suivant les circonstances oit il est employe, ; mais
Jansenius en abuse, pour assurer que lout pecheur
a perdu la liberte de s’abstenir du peche formel, et
qu’en toutes ses actions il est necessairement et veritablement
coupable. Cet abns est manifeste : car
n’etait-il pas naiurel que le saintdocteur n’epargnat
point la denominalion de peche aux oeuvres steriies
et inuliles pour le salut, lui qui comprend sous ce
nom toul ce qui esl contraire a la seule perfection de
la justice ?Le passage que vous avez eu en vue est, je pense,
celui-ci: Quomodo manel libertas in eis qui, ul liberrentur a serviluie qua viclori peccalo addicli sunl, ditiina
indigent gralia, nisi quia liberi sunt et ipsi, sed
justitiw ? Vnde dicit Apostolus, Cum essetis servi peccati,
liberi fuistisjustitiae (Lib. i Oper. Imp., n. 76).
Cexplication que je viens de vous donner est conlenue
dans les paroles qui suivenl peu apres: Hoc
si inlelligatis, non aliud intelligetis esse arbitrium laudabiliier
iiberum, nisi quod fuerit Dei gralia liberalum.
Cest-a-dire que le seul usage louable du libre arbi■tre se reduit aux actes surnaturels, qui disposent a la
justification et qui ensuitela consorameiit.J’avais devanl les yeux un aulre passage, repliqua
le licencie, auquel volre explication ne convient
point. II me le donna a lire. Libero arbiliio male
utens homo, et seperdiditet ipsum… cum libero peccarelur
arbilfw, viclore peccato amissum est et liberum
arbitrium : A quo enim quis devictus est, huic et
servus addictus est. Petri certe aposloli est ista senteniia,
quw cum vera sit, quatis, quwso, potest servi adilicti
esse liberlas, nisi quando eum peccare deleclal ? Li\Dberaliler enim servii qui domini sui voiunlalem libenler
factt. Ac per hoc ad peccandum liber est, qui peccali
servus esL Vnde ad jusle faciendunt liber non erit, nisi
a peccaio liberatus esse juslitim cwperil servus. Quod
anlequam fieri in homine incipiat, quomodo quisquam
de libero arbitrio in. bono glorietur opere, etc. (Lib. i
Enchir., cap. 30).Ce lexte, lui dis-je, regarde evidemment h liberle
que nous avons perdtie par le peche d’Adam. Aussi
saint Augustin ne manque-i-il pas ici de la faire consister
en ce que Phomme se porte au bien de tout
son cpeur et de toute son affection, sans aucune r6puguance
ni contradiction interieure ; a peu pres
comme les impics se ltvrciu a leurs passions et au
plaisir quils goutent dans le vice : ce qui esl en eux,
ajoute le saint docteur, une sorte de liberie" pour le
mal, opposee a celle que nous devrions avoir pour
le bieu. Tel esl le sens de ces paroles ; LiberatittrJ53 VERITABLE CLEF DES OUVRAGES »E SAINT AUGUSTIN. 954entm tervil, qui dommi sui voluntalem libenter facit.Or, reroarqtiez Pexactitude de saini Auguslin :
comme la graceactnelle eflicace ne fait que diminuer
en nous le regne de la conciipiscence et ne la delruit
pas eniieremeni ; comme elle ne nous conduit pas a
la perfeciion de la justice, ei se borne a nous en approcher
par ie relranchement de louie contradiction
au bien et de toute repugnanee volontaire, mais non
pas involontaire, le saint docteur iPattribue poiot a
la grace actuelle efficace la restilution pleine et entiefe
de cette liberte que nous avons perdue par le
peche d’Adam, mais seulement une delivrance et une
Jiberte commeneee ; et ce n’est pas sans dessein
quil s’exprime ainsi: Et quod anlequam fieri incipiat,
pour marquer que nous essayons en celte vie plutot
que nous ne portons Je joug de la jusiice.Ces paroles de saiot Auguslin me rappellent un
endroit de saint Fulgence qui demontre la verite' et
Ia solidite' de cetle observation. Le disciple avait admirablement
bien peheire' les plus profondes peusees
desonmailre,etildeclare ainsiquellesortede liberte
eiaille sujet de la controverse eture saint Auguslin
et les pelagiens :« Cette liberte qui ne vient point de
1'arbitre de la volonle humaine, mais qui est accordee
par la raisericorde gratuite de Dieu, commence par
la bonne volontfe', s’accroft par le fruit de notre sauctification,
et n’a un plein effetque dans la vie eternelfe
: Hwc liberlas qum non ex humano arbilrio nascilur,
sed gratuita Dei miseratione conferlur, a bona volunlate
sttmit exordium, et per fruclum sanctificalionis
in vita wlerna plenum sorlilur effeclum (Lib. de Inearn.
elgratia.cap. 19,p.308 edit. Sebast. Cramoisy).nII y a, comme nous avons vu, une auire espece de
liberte qui ne faisail nullement le sujel de la coutroverse
entre saint Augustin et Jes peiagiens, et sur
laquelle le sainl docteur iPavait point d’autredispuie
avec ces hereiiques, sinon quils lui reproehaient
sans cesse de ne la poinl reconnaitre, et qne de son
cdte il se defendait en la confessant hautement, et
traitant leur accusation decaloranie : c’esl la Jiberte
necessaire pour faire le raal et le bien : Liberum itaque
arbilrium et ad ntalum et ad botittin faciendum
confilendum esl nos habete (Lib. de Correpl. et gratia,
cap. 1, n. 2) , pour roener une manvaise ou une
bonne vie : Fides neque liberum arbitrium negal sive
in vilam malam sive in bonam (Episl, 215, ad Valent.,
n. 4). Et par consequent c’est la liberie telle qu’on
la doit concevoir quand on la regarde comme un
principe de merile et de demerile, de Paction de la
justiceetdu pechfe formel. Jansenius en a corrompu
la nolion, afin de pouvoir dire avec saint Augustin :
Nous ne nions pas le libre arbilre, et le nier pourlant
avecCalvin.J’ai oui dire qtiitn sultan donna le nom du vin
quil aimail et dont la loi de Mahomet defend 1'usage,
a Peau quilavaiten horreur, alinde pouvoirdire avec
Jes pltis religieux musulmans : Je ne bois point de
vin. Cartilice de Janseiiius est a peu pres semblable.
A Pentendre, saint Augustin n’a confesse quela liberle
qui est une exeinption de contrainte ; d’ou il
s’ensuit que Calvin et saint Augusiin ont pense de
meme, Pun en niant le libre arbilre, et Pauire en
le confessant, puisque Calvin a proteste plus d’une
fois quilne voulaitpoint chicanersurlesroots,eiquil
etait pret a confesser le libre arbitre, si on s’accordaii
a recevoir ceite definiiion : la liberle est une
exemption de conlrainte, et non pas de simple necessile
(Calvinus, lib. n Inslit., cap. 2, n. 7. Lib. u
adversus Pighium). Aussi M. Bayle preiend-il que la
doctrinede sainl Augustin el celle de Calvin" sur la
liberte ne differenl que dans Pexpression. II n’y a
point de calvinisle, dit-il, qui ne reconnaisse le libre
arbilre etsnri usagedansla conversion du picheur, si
fon enlend ce mot selon les idies de saint Augustin
(Dict. de M. Bayle, auniot AIJGUSTIN, remarque E).Mais quelle idee les peiagiens avaient-ils cle la liberie ?
Sans doule ils la prenaient pour PexemptionA de la simple necessiie. Jansenius Passure et re
prouve fort au Iong (Tom. 1, lib. n, cep. 2 et seq.).
Cest donc Pexemption.de la simple necessite que
Julien reprochait a saint Augustin de nier et de
taxer diieresie celesiienne et peiagienne . Si quit
liberum esse in hominibus arbilftuni dtxeril, Cwlestianus
et Pelagianus vocatur (Lib. n de Nupl. et concup.,
c. 5, n. 8). Etpar consequent c’esl Pexemption
de la simple necessile que saint Augusiin repondant
a Julien confesse, et quil se deiend de taxer d’hercisie
celestienne et peiagienne. JVon liberum negamus
arbilrium…. non hinc eslis Cwlesliani et Pelagiani
(Ibid.). Veut-on que dans ce conflil, en usant
des memes termes, Julien parle diinechose et saint
Augustin d’une autre ?Le saint docteur ajoute, il cst vrai, que le peche
nousayantotela possibilit^ du biensurnaturel, ellene
nousestrendueque par la grace de Jesus-Christ (1 b.).
Sed si vos Filitts liberaverit, ait verilas, tunc vere li -j. beri erilis. II rejette une liberte ind^pendante de la
grace, donten vain Porgueil stoique des pelagiens se
llaitait: Hunc vos invidetis liberatorem, quibus captivis
vanain tribuitis libertatem (Ibid.). Mais il ne detruit
point lidee de la liberte que Julien avait dans 1'esprit,
si bien que pour retrancher Perreur pelagienne
et la changer au dogme catholique, il exige seulement
qu’on ne dise pas que pour servir Dieu comme il
faut, le Iibre arbitre sans le secours de Dieti suffise :
Non itaque sicut te alqut alios fallens loqueris, si quis
liberum in hominibus arbitrium dixerit, Cwleslianus aut
Pelagianus vocalur : ista quippe calholica fittts dicil.
Sed si quis ad colendum recle Deum, stite ip sius adjutoriodicit esse inhominibus liberum arbilrium ipsePelagianus et Cwlestianus vocalur (Ibid.). Saint
Augustin assure ici expressemenl que la foi catholique
s’accorde avec les’pelagiens adire que les hommes
ont le libre arbitre. Sa pensee n’est pas sans doute
que cel aecord consiste seulement dans les mots ei
non pas dans la chose, car la foi n’a point pour obCjet les mots, mais les choses.D’ailleurs, si une basse et captieuseequivoque convient
a un heretique qui cherche a pallier son erreur,
n’est-elle pas indigne d’un saint defenseur et docteur
de PEglise, qui a pour inaxime que deguiser la
vferite c’est Ja trahir ? Saint Augustin est donc bien
eloigne de pretendre que le secours de Dieu, qui es« 
necessaire au libre arbitre pour faire le bien, aneantisse
ce que les pelagiens entendaient par le mot de
libre arbitre, et par consequent il ne pense a rien
moins qu’a un secours necessitant et irresistible.
Lisons ce qui suit: Liberum ilaque in hominibutesse atbilriuin ultique dicimus, nonhinc estis Cwleslianiet Pelagiani (Ibid.) : Nous disons les uns et
Ies autres queles horomes ontle libre arbilre, ce n’est
point en cela que vous eies ceiestiens et pelagiens.
De quelle prevarication saint Augusiin ne se seraitil
pas rendu coupahle en parlant de la sorte, sil nV
vait pas eu la meme notion du libre arbitre que les0 pelagiens ? Car en ce cas la notion du libre arbiire
qu’avaient les peiagiens etait heretique, et saint Augustin
ue pouvait pas se dispenser de le faire remarquer.
Que dirait-nn diin thomislequi, en parlant au
nom de tous ceux de son ecole, adresserait ces paroJes
aux theologiens de Geneve : Nous disons les uns
et les autres que la grace es.t efficace par elle-meme,
et qui negligerait de montrer Pliereiicite' de la notion
que la sectede Calvin attache a la grace efficace par
elle-meme ?II y a plus : Ie saint docteur ne craint point d’assurer
que le dogme du libre arbilre est commun aux
catlioliques et aux pelagiens : Qutd obtendis ad fatlendumcommunisdogmatistegmen,
ut operias proprium
crimen (Ibid.)  ? Le dogmecommun n’esi pas seulement
le meme langage : le dogme cominun est lidee
esseiiiielie ei complete, admise et avouee de parl ei
d’aulre comme un ariicle dt foi.Ou bien il sera per« 
mis de dire que ledogme de la divinile de Jesu »-055 SUPPLEMMT-Uiii AD #P1RA & AOGUSTiNI. 956Chrisi esi commuh aux cathpiiques et arix sociniens,
car Jes sociriiens prit fabfiquS uhe deiiniijbn de la divjiiite
aleur mocte,, afin de pdiivoif appeier cjuelqUefpis
Jesus-Christ Dieu.Je passe, quantited’autres pfeuves tresicbnvair.carites,
qipon a cbiiiuriie d’empltiyef jpbiir faire Vbif tjiie
saiiit Augusiin conyenail ayeb !es pelitgiehs sur Pessence
dulibfe arJritfe qiii cst. fequis pour meritef
et demeriter claiis Peiat de Ja riatufe toriibee. Je ne
nParreierai poirit a deyejppp.er ce faisdiiiieiriferii si
solide :_Ie libre afBilre que saiiit Atigusliii a COriiesse
Cn disputanl cbnire ies peiagieris estie hieriie quil a
eiabli avectatij deforbe conifie ies hianicheehs : caf
ii Pa confesse pbur repbiissfef la folie accusatibn de
manichfeisrae que les.peiagiens rie cessaient de lui
inlenter surCe poinl. De plris i) a cfii qu’on pouvait
oulrer la deiehse de la grace jusqiPa la destruction
du libre arbiire : Eo quod guidqrii in vobis sic gratiqm
Dei prwdicent, iit.negeiit hoiriiiiis esse libetumdfbiiriiiin
(Episl. §14, ad Valent., h. jQ.Orle libre arbiife qu*
le saint dbcteuf a eiab]i cohtffe les matiicjifeens fest
i'exeniptioh iJe la sihiple necessijie', ei II ri'a pu croire
qpe la defense butree tl6 la gracfe tieifuisit un auirfe
ljbfe a.rfiiire que cejui cjiii coijsisie dans 1'exempliPn
de (a simpie nfecessiie. liiert h'est plus evident que ces
deux pro.pfesiiibiis. I.i }'>'£ a jariiais feti et il h'y aiifa jamaisdiieresieqoi
deifiiisfe uh autre libfe arbifre.Oiia
souyent defie les jahseriistes de mPhifef qiie ce quils
eriteiideriipaf Ifemol cie libre afbitfc, fjui nous resife
apres 1$ cliute d’Adahi, aitjamaiseienie oti aii jahfais
pu « tre nie paf persohhe ; et ils oht toujoufs fait la
sorirde ofeille a c’e deli. Ddirtc saiiit Aiigustin a confesse,
eri dispiitaht cpnife leS pelagieris ; l’exeraption
de ia siiiipie necessife.Pbur avoif uhfe cbriviclioh encoffe pltis grandfe J&dessris.je
 vbiis 1 exiibfte a iife de suilfeeta cPmpafef
erisemblb Je secohd chapitfe dii Jivffe "de la Grace et
du libre afbilfe, que saint Aiipsthi a cohiposfe siir
la firi de ses dispiites aveciespelagieiis.etlfecliapitre
54 du livre vi de la.Gracedu SaflVfeuf, dartsl’A« gusiin
dfe Janseriihi. Vobs veffez driii cote ie saint
dpcteuf faifeun bhbixfexqhisdes tettipignages de PEcriiurje
saihie,ppuf prouvef le dbgiiife de la subsistarice
ciuiibfe arbiife daWs ianaiufeiiumaiiife-.iprieslachute
d’Adairi, et le faife de telle sorte quil’fauis’aveugler
de gaieledecceur. ou fecoriiiii.iife qiiil a feviderament
irtlehtioh dfe jjfoiivfef let quil proUVfe Bii effet que
r.exemptioh de la siiiipifenbcessiie fei la libbrtfe fiin^
diffefente shbsiste. Derautffe cote, vbus vefrez Jan^
seniiis s’6bjfecief %rijgeii« ifal"-ces iheriies passages, dont
il nfe rappoWe qffiih seiilj fei pour repbnse eluder et
eherver la fbrciecluiextfeBatfe, se jeiersuf Pfesseuee
de la liberte en gerieralj fenvoyer soh lecteuf a
d’alitres ehdfoits de son livfe ; ehibrbuiller le point
capital de laquesiibu ; en hii mol, se tirer d’affaire de
1a mahiefe la pliiis ridicule et la plus miserable.Je rae hate dfe fesbudre 'quelques dilficulies, afiii de
vfenif aupiusibtala matiiefede lagrace. SaintAugustin,
dit-bh, a fepris dans Pelage Celie proposition :
Tbutcerfui est lib paf une necesSiie naturelle eslprivc) 
deParbitfe de la volonte el du poiivoir de d^libefer :
Videamus quid iride conlexat. Volunlalis eiiim atbilrio,
inquii, ac deliberatione privatur, quidquid naturali necessitate
consiringilur (Lib. de Nal. etaral., cap. 46,
Tt. 54). Et en refutant ceiie propositioii, le saint docteur
seroble assurer que 1'ammif de la beatitude dans
nous tet Pamorif de la justice dahs Dieu sont libres,
quoique uecessaires. Et hic nonnulla quWstio est.
Peiquam. eriirii abtutduiri est ul ideo dicamus nott pertinere
ad voluhiatem hosiraih quod iteati esse volumus,
quia id btnriiiio nblle non pbssufrius ; nescio qua et bona
'corislficliorte nhturw ; riec diceteaUdemiis ideo Deum
itonvoluniatetn sid tiecessiiateriihaberejutiiliw, quia
rion polest velle peccare (ibid.).Pfenez garde a cfes paroles, el hic rionnutla quwstio
esi. Saiiit Aiigustih n’acchse *>oiht-la proposition de
ypiage d’titfie mariifesieiuertt Jausse, niais seulememA anibigueet peu exacie. U pretfena qu’elleest trop generale ;
qiPen yregardant de biett pres eten rexaminahta
la figiieur ; ori la tmuVera fausse. Ce n’eiait
pbint la bliicaner. II ne fallait que connaitre tout le
rriystere dfe Phefe'sie <1e Pelage poiir ne lui laisserrien’
passerdont il put se prevaloir ; Cet fieresiarqtie insinuaii
que, qUelqufe sorle de iiecessite qui se ifouvat
jointe aux deterfninations de notre voionte, le libre
afbitre eiait aneanti, afin de conclure que si noire
ame n’btait pas ihaitresse de lout ce qui se passe en
elle, la riecfessitie du seiuimeiit emporterait celle dti
cbnsehtement, etqiie Paction de la justiee ne sefait
pas plhs ennolre pouvoir que la perfection de la justice.Voici donc le juste et vrai commeTitaire de la reponse
de saint Augostin. Litmour necessaire de la
beatitude appartient a notre libre arbitre en ce sens
quil fest insepafable de 1'exercice de notre libre arliitre ;
car quelqUe parli qtie prenne notre volonte,■n elle rie peut se determiner a rien qni ne s’aeeorde
avfec 1'aniour de la bbatiiude. De meme Pamonr ve.cfessaife de la justicfe apparlient au libre arbilre de
Dieii, teii ce sehs qu’il fest iri ?eparab !e desacles libres
de Dieu ; caf cjuelque chose que Dieu veuilleei quil
fasse, il nepeutrien vouloir ni faire qui ne soimonfornie
a 1'amour de la justibe : il est donc faux que
toUVe sbtie de ifecessite ianeanlisse le libre arbitre.
Si sairit Augustih avhit pense, Commfe Jariseniiis, que
hotre libre afbitrte consisiat dans la Seule exemption
deboiitvaihlfe, il n’aurait point dit de Ia proposition
dfe Pelage qu’elle avait besoin de discussion, et hic
noririullA quwstio est ; mais il l’aurait sans ibalancer
absolument cohdamnee.Cecinousdonne liritelligence d’un autre texte, ori
sainl Auguslin, comparant le pouvoir de- bien vivre
selon Dieti, aVec Pinclinalion naturelle que nous
aVOris d’elre heureuxj dit que nous avons pu perdre
le prferaier, iliais noh pas etre depouillfes de Paulre ;… et il s’texp'rinie d’unfe telle faQon quil parait regarderG Ife morivfemerit natufel el necessaire qui nous fait
chereher en toules chosesnotre bonheur, comme une
espeCfe de libre arbilre. Hoc vst liberum arbitriutn
ndstris mentibus immobiliter fixttm,twn quo bene agete
t Vdlumus, nam id liuihana iniquilaie potuinius amiitere,
' el gralia diviria possumus recipere, sed liberum arbitrium
quo -beati esse tiolumus, el miseri nolumus, nec
tniseri possuril amitlete nec beati (Lib. vi Oper. Imp.,
Jt. 26). Qui -nevoit qne ce qui est ici appele libre
afbitre n’est pas Pinclination naturelle et necessaire
tjni nous porte vers le bien en geiierai, mais la puissance
d’appliquer cetle inclitiaiion a divers objets
iivdifferemmeiu et librement choisis, quoique toujouis
dans la sphere des choses qui conviennent a
1'araour de la tieatilude ?Saint Augustin avait fort a cosur qu’on ne dit
poiiit sans s’expliquer que la necessite fuit oppoSee
ii la liberte ; on en concoit aisement Ja raison :
il avaitautant de lieude s’alarmer de cetie expres^.sion, que nous avons mainlenant sujetdenous scan"daiiser quand uous enlendons dire que la necessiie
ne blesse pointia diberle. II etait aux prises avec
les peiagiens, qui flaltaient Porgueil de 1'homme
d’urt empireeniier et parfait sur tous les penchants
et les mouveroenis de son aroe, et qui preiendaieiu
exclure des delerminalions de Ja. volonte tout melange
d’une inclination ou d’une repugnance neeessaire,
afin que ces deierminations pussent etre censees
libres. Et nous avons sffaire aux jansenistes,
qui noufrissent ia paresse et la laeheie de 1'homme
frtilui disputant le doraaine gen.feralement et sans exception
de lotis ses acles interieurs, et "qui soutieniietit
que les determinations mfeme de la volontesoii
pour le bien, soit pour le mal, sont toutes neees
saires,Lfe saint docteurela.it au fort de ses combats contre
les pelagiens, quandii ecrivit les ii.vrfes de la Cite de
Dieu. Ahisi cetextenedblt pas surpreadre ;,Si illa de$57 YERrTABLK CLEF DES OU^fiAGES bti SAINT* AUGUSTIN. 95.8finitur necessitas secnndum quam dicimus necesse est.
ut ita sil aliquid atti fial, nesc’w cur enm limeamus, ne
nofeis libertaterii anferal vOlunlalis. Neque enini aut
vitamDei, aul prwscienliam sub necessitate ponimus, si
dicamus necesse esse Deum vivere el euncla prwscire.
Sicut nec potestas ejus mittuilur, cum dicitur mqri
fallique non posse (Lib. v de Civ. Dei, cap. 10). Ce
passage a pafu ihexplicable a plusieurs iheologieris
Caiholiques. Je puis me tromper, mais Pexplicalion
en est a riion avis tres-simple et tres-facile.La pfensee du saint docteur rPest pas qiPoii puisse
dire que la vie et la prescience de Dieu snient
des actes libres, ou qu’on puisse nier qtPelles
soient des actes nccessaires. Mais il assUre seulement
qu’el !es sont des nbjYls eirangers a la liberle
de Dieu, et que, par consequenl, quoiqu’feiles
soient necessaires, elles ne le sont pas d’une
necessiib qui nuise a Ia liberie de Dieu ; d’pu il
suit que celte necessile n’empeche pas que Dieu
ne doive etrfe Cense paffailement libre par rapport
aux objeis pvopres de sa liberte : caf en quel sens
le saiiii doeleur dit-il ensuile qtPon ne diminue rieri
de la puissance de Dieu qtiantl on dit qu’il ne petit
mourirni se iromper ?Il eniend saus doiiie qiiePiiripuissance
de mourir et de se tromper iPesl pas iirie
vraie irtipuissance, paree que la thorl et Perfeiir
sonl des Objels etrangers a la puissance parfaitp,'
lelle qiPest la puissance de Dieu. Or, comme 11 se
sert de cetle comparaison, ii s’ensuit que, selon sa
pensee, la necessile de vivre el de iou( prevoir ipest
pas une vraie necessite au regard de la liberte, parce
efue la vie et la presciehce de Dieu sont des Pbjeis
etrangefs a la parTaiie libertb de Difeti. II rte preiehd
donc aulre chose, sinon qufe ) a riecfessite n’est pas
contrairfe a la libefte quaiid elle ne soustfaii pas a
Ja liberle son objet propre.Une autre comparaison que le saint docteuf ajpute
demohtre cfelle explication : « Sicut etiam ciini dicimus
necesse esl esse ut cutn vblumus libero vetimut
atbilrio ; el verutri procul dubio dicimut, el riori tdeq
iptum liberurii drbitriuin riecessilati sttbjiciinus, quce
adimil libertatetd (Ibid.)  : De hieme encorte, quand
nous disons, ll esi necessaire ijue les.acteslibres de
notfe volonte soiehi protltiils par ia facultfe tlu libffe
afbitre, nous disons cerlainemenl vrai, et cepehdant
hous iPasstijfettissons pas pour eela le libre arbitrfe
a une necessite qiti ole la liberte. » PoiirqiioJ ?
parce que c’est evideihment un objet eiranger a la
liberte, que faife usagfe d’uiie faculte diflerente du librearbitre,
commfe par exemple se serv r dfe Penlendemerit
pour produirbdes actfes libres.Des pensees et des reilexioiis de celle naiure seraient
hbrs de saison mairiieriabt, et passeraieni pnur
db vaines subtilites ; mais d’aulres teriips, d’autfes
soihs. Lorsque .saint Abgiisiin peiisait et ecrivait
aihsi, il y avail dfes hereliques qui fenseignaient qiife
la necessile des senilmehis ihdeiiberes de 1'anie suffisait
pour deiruire le libre arbilre, quoique ces sen-'
limenis soient un PbjYt etfangef a iiotre libefie, dont
Pexercice regarde les seuls consentemenU ; les \iiIagiens
elaieni.ennehiis de louie hecessite, et les
jahsSrtisites, qui atlaquent aujburd’hiii 1'Egise, sont
ennemis de toule liberle, ihemfe de celle quils font
semblant de defendre.II n’y a plus que deiix lextes du saint dociCuf 'stif
cesnjet, qui nPaiehi pafu meriter uhe bxplicatibji
partifculierfe. L’un (Tiact. 53 iii Jottri., n. 9) iioiis
meriefait trop loin, et ri'a aucune allinite avfec la
perfeelion de lajusficfe ; trouvez bon que je rehiette a
vous en parler qUahd il vous plaira que j’examine
en volre presence la doctriue de M. Bayle SUr le
bieu etlemal mofal. Voici 1'auire: julien ubjeclaii a
saint Augusiin que le libre arbitre ne pouvait subsistef,
si Phbihriie etait necessite d’une part a Paciion
de la justice, et de Tautre part au peche ; Non potesl
aliter constare, tiisi kl justitiw ab eo el peccatl necessilas
auferatur. Sainl Auguslin lui repond en cesA lertries : Necessiiatem porto si eam diiii qita quisque
inviius opprimitur, justiliw nnUa esl, quia nemo est
jusius iiivittts : sed graiia Dei ex nolenle vbleniem facit.
Si attlem riullus peecaret inviias, ribn esset scri'pittm ;
SignAsli pectald mea iri saccuio, et adnotasli
qttidquid ihvittts comiriist (Lib. iu Opet. Ifitpi ; n.
122).Je donne aux janseriistes Poption ti'ehieiidfe le
hirittnuttus OII de la siroplfe necessite, Pu dela coritraihte
proprement dile. Sils adopteht lfe defnier
sens, je conclus que la liberlfe' qiii est fequise poiir
demferiter n’est pas urife 'exproptioh de Contrainle,
puisqufe saint AugUslin assurfe qiPoh peut pecher par
contraiiile, adnotaslt si quid invilus cornmisi. S’ilss’en
tiennent au premief sfens, je cottclus que la liliene
qui fest requise pour meritef est uue exemplion de la
simple hecessile, puisque sairit Augustin declareB cjne pefsonne n’est jusie paf ilecessite, itecesstias….
cua quisque invilus oppriiiiitur, justiliw nnlla est.
L’iihe et Pautre cdnclusioii fest egalement contraire
au systfertie de Janseiiius.La veritc est qhe le rtiot inviius signifie dans ce
passage une repugnance tieiiberee et consentie, el il
faui tfaduire, oupltitot.paraphraser ainsi la reponse
dfe saint Augustin a Julien : Si voUs appelez necessite
cellb qili esl accOiripagnee d’une fbpugnance que
1'brt avoiie ei qiie Pbn approuve, il ipy en a point de
telle paf fappoft a la jilsiice, a laquelle il iPest pas
possibleqiPonrepugnfe libreiiieniquandon Pembfasse,
car personne n’est jusle malgrb slii: et !a gratee qtii
hbus aide a suriuor.ler touies rtps idpugnartces imur
Je bifeh tioiis Ifefait faife volontiers. Mais par rapport
aii.pebhe, il y a quelqiiefois une nbfeessite qui est acfcdrtipagnee
diihe repugnanee, nOn-seuleftient que
l’ori avoUe fel que Pon approuve, fflais que la'raison
falt riaiite el qtPfelle excite elle-memb. Car si per_sPiirife rie pechait nialgfe soi, Job ne tlirait point que*-" Dleii a marque ce quil a cororois irialgre lui. Saint
Paul ne diraii ppint : Je fais le mal que j’ai fen horreiif.
 !l s’agit dPnc du peche qui esicontraire a la perfeciion
de la jiislifee, de la liberte tPaiieindre a ceite
peffei-tibn, fet de la hecessite qui detruit cette sorte
de liberle.VI. Quelle yrdce est irrisislible d,e sa nainre, et
nous esl ordinairement refusie.Cohime le licencie tfie paraissait content, je passai
a ia maliefe de la grace, et je le surpris fort en
lui prouiettant tle lui faife voir dans saint Auguslin
une sorte de grace revelue de presque toutes les
qualites que Jansenius atiribue a la « ienne, qui est
essentiellement nne delectation, uue inspiration actuelle
et formelle de la charite, par elle-meme et de
sa naiure, non-seulement effieace, mais irresistible,
et que Dieu refuse dans le hesoin aux plus justes
tneiue ; car, lui dis-je, saint Augustin a enseigne
j. precis^menl tout cela ; non pas de la grace. medici^
nale de Jesus-Christ (et voila la supercherie de Jansenius) ,
mais de la grace de sanle, qui est necessaire
■a la pei fection de la justice. Aihsi vous verrez coustaihriietu
saint Augustin alierd’un cdle etJanseuius
de Pautre.Daits les dix premiers chapitres du livre iv de la
Grace du Sauveur, Jatmenius a ramasse une infinile
.de passages de saint Auguslin pour prouver que Pes^ence
de la grace medicinale de "Jesus Christ doit
letre une suavite et une delectatiou celeste. La plu-parl
ne regardent point la igrace prevenaute, mais
Ja grace cooperante et consetiiie. Cest ^ourquoi clfe
n’est pas une petite adresse a lui d’avojr diilere jusqu’au
chapitre 11 a deciarer que celte.delectation
devait elre necessairement un acte viiat et jndelibere
d’amour et de desir, qui previent la vae de Pespril
pur, le consentement,de la volonie, -et la delectaiion
deliberee, qu’on appelle le repos et la joie
de 1'ame. Le lecteur ne s’avise poinl derepasser sur
*e quil vient de voir, fourchercherAetacte vital et959 SUPPLEMENTUM AD OPEBA S. AUGUSTINT. 960indeiibfre dans lous les textes qui onl feie allfegues..
On l.e trouvera neanmoins dans quelqiies-uns, parce
qu’en effet la grace prevenante est fort souvent une
deleclalion ; mais a moins qu’il nes’agisse de la grace
qui cst necessaire a la perfection de la justice, rien
ne marque que cette grace prevenante est essentiellement
une delectation.En effet, le saint docteur n’a eu garde de penser
que les monvements indeliberes diroe tristesse selon
Djeu, d’une hohte ou d’une crainte surnaiurelle, ne
fussent point des secours propres a arreter ou a reprimer
nos dbsirs deregles, et qtie le Saint-Esprit ne
lesinspirat pointen de certainesconjonclures. II se serail
ecarle de la doctrine du Saoveur (Matth. x, 28) 
et de 1'Apotre (Philip. n, 12 ; II Cor. vn, 10)  ; il
se serait contredit lui-meme ; car il a expressement
enseignequelacrainte, labonie elladouleureiaient de
bonsct de salulaires mouvemenls (S. Aug., serm 214,
nunc 318, et lib. de Cotrept. et gratia, cap. 5, n. 7)  ; I
et quand Jansenius raisonne ainsi: Nous sommes
porlfes au mal par la seule deieclation terresire, donc
nous sommes pories au bien par la seule deiectation
celeste (Jans., t. III, lib. iv, cap. 3, pag. 404) , saioi
Augustin dement cette preuve en assuranl que les
hommes pechent souvent sans etre prevenus d’aucun
attrait de delectation : Nonne saiis apparuit eliam
illa peccata jusle imputari, quw non delectalionis illecebra
commilluntur,sed causa deviiandm molesliwalicnjus
aul doloris dut mortis (Lib. n de Peccal. meritis
ei.remits., cap. 10, n. 1S)  ?Mais comme la grace qui est necessaire a la perfection
de la justice doit eteindre enliereroeiu ia
concupiscence, etablir dans I'arae une paix parfaite,
comme elle n’est point un secours qui nons soutient
dans le combat et nous fait resister a Pennemi, roais
qui nous donne une pleine victoire et detruit lout
enneirii, elle consisle essentielleraeni dans la dfeiectation
: c’est la 'deleciation victorieuse, comme je l’ai
invinciblement prouvb. CII en est a peu pres de meme a Pegard de la cha■rite'.
Peul-on douier que saint Augustin n’ait adinis
des graces prevenantes qui ne fussent point une
inspiration actuelle et formelle du divin amour ?Ne
dit-il point de Ja crainte non-seulement qipelle est
borineet utile(bonus estelutilisille titrior) ,mais encore
qu’elle prepare la place a la charile (timor quasi prmparal
locum chariiali)  ; qu’elle entre la premiere
dans notre cceiir pour y introduire Ja chariie (optts
est ergo ul intret limor primo, per quem veniat charitas)  ;
quilest bon de craindre, parce que la crainte nous
conduil a Paraour (time tamen ul ista formido cusiodiat
le etperducat ad dileciionem)  ; quil y a une
crainte qui fait que les mechanls s’absiiennent du
peche, et par la se rendent dignes de recevoir la
cliarilfe (adhuc tinwr ille servilis est, cuslos quidein
malorum, ut abstineant se a malis, et abstineiido digni
siril ad se admiltere chariiatem (Inpsal. cxxvn,n. 7 ;
tracl. 9 inlJoan., n. 5, 4 ; serm. 18 de Verb. Apost., n
nunc 161, c. 8, it. 8, el c. 12, n. 12)  ?Dira-t-on qiie,-dans la pensee du saint docteur,
cetle crainle qui previent la -charite, qui lui prepare
la place , qui Pinlroduit dans notre cceur, qui nous
conduit a la charile, qui nous rend dignes de recevOir
la charite, n’estpas une crainte surnaturelle et
inspirbe parle Saint-Esprit ? Fera-t-on saint Augustin
pelagien a fofce de vouloir quil soit janseniste ?'
Cependant il est vrai que si Pon s’arrfete a l’expression,
et si 1'ou s’en lient a Pecorce des paroles,
saint Augustin paraitra presque partout confondre la
chaiitfe et Paroour deDieu avec la grace acluelle, qui
est necessaire a toute ceuvre uiile au saluf.. La grace
donlil exigeque la neeessilesoitreconnue et avouee
par Pelage est un secours pouf bien faire ajou:e a la
nature et a la doctrine par l’inspiration-d’une Iresardenle
et tres-lumineuse chariie. Si bien que des
bommes d’une grande repulation se sonl crus en
droit de prendre ces paroles a la lettre, ei n-ontis. A point balance a prononcer que la definition de la
ce graoe de Jesus-Cbrist esi renfermee dans ce texte :
ne Adjutorium bene agendi adjiincluni naturw atque docee
irinw per inspiraliottem flagrantistimw el luminosissimw
>n charitatis (Lib. de Gratia Cbrisli, cap. 35, n. 58). Mais
i|- ils ne voudraient pas eux-memes qiPon crftt. leur remarque
fort juste, ou bien il fmidra dire que, suivant
er la doclrine de saint Atiguslin, il n’y a que ja cliarite
 »11 Ja plus ardente el la plus lumineuse qui puisse pasie
ser pour la grace de Jesus-Christ ; une chanie dans
B- iin degre mediocfe de lumiere ei d’ardeur, par
ie exemple, Pattrition du P. Juenin sera une gfacepela5gienne.i)  Pour moi, la premiere Ibis que je refleehis sur cet
il endroit, je crus voir- la descriptiou exacte de la seule
U grace qui est necessaire a la perfection de Ja justice,
e dont le saint doeteur dit ailleurs que c’est une chat,
rile qui surpasse non-seulement celle que nous avons
i ; B ici-bas, mais encore celle que nous demandons et que
•s nous coucevons : Ipsa dilectio non solum supra quam
c hic habemus, sed supra quam petimus et inlelligimus,
n etit. Cet mots berie qgendi, pour bien faire, me firent
it eosuite douter, et me linrent en suspens ; car ils
 !S marquent evidemment quil s’agit de la grace qui est
n necessaire a 1'action, et non pas a la perlection de la
n justice ; et d’un autfe cbte mon respect pour saint
 !- Augusiin ne me permettait pas de penser qtPil eut
i- insere des lermes hyperboliques et exageratifs dans
ls une confession de fpi quil prescrivait a Pelage. A la
fin, je fis atleniion :que !e saint docteiir designait la
grace actuelle par le dernier terme oii toule la suiie
a des graces actuelles et eflicaces nous conduit, par
•t l’effet entier et complet auquel chacune en pariiculier
t concourt, et que la grace de la perfectjon de la juss
tice acheve, et qui consiste eu ce que la lumiere de
it la charite dissipe jusqu’a la plus pelite ombre de la
- nuit epaisse ou le peche nous a ensevelis, et en ce
ii que le feu de Ja chariie briiie et consume jtisqu’a la
C moindre fibre des affections terrestres et chaniel/es
dont ie peclife est le malheureux germe dans notre
5 ame : Flagrantissimw et luminosissimw charilalis.
 » Je conclus que, dans tous les endroits oii le saint
 » docieur semble ne metire aucune disiinclion entre
t la chariie et Ia grace actuelle, on lui iinpnse, quand
. ort Je fail penser qufe louie grace aciuelle est uneins’.
piration actttelle et ( forraelle de la charile. Accou »
> tume a parler ie iangage de PEcrilure qui appelle
s foyaume des cieux i'Eglise militante et visible que
Jesus-Christ a etablifesur ia terre, parce quelle nous
i conduitauroyaume des cieux,lesaint docteur nomme
charile lout bon mouvement qui est une disposition
 » eloignee ou prochaine a la ciiarite. II empioie ce
[ lernie en deux sehs a peu pres comme celui de pe(
che, et comme il prend ce dernier taniot pour une
i faute, tantot pour une misere spiriiuelle, de meme
i il se sefi du inot decharite, et pour signilier un acte
de la troisieme vertu theologale, ei pour exprimer uu
\.~. acte de loute autre verlu surnaturelle.
' ° Une raison pareille l’a determine a cet usage. 11 a
appele pecbe tout ce qui vient du peche, et qui en
 ! meme temps nous porte ou nous dispose au peehe ;
\ de meme ii a appele chariie loul ce qui nous esi inspire
par ia charite eiernelle et substantielle, c’esta-dire
par le Saint-Esprit, et qui eu meme leuips
' nous porte et nous Pispose d’une maniere eloignee
'" on prochaine a la cbarite,par Jaquelle le Saini-Esprit
elablit dans noussa demeure. Voila pourquoi la bonne
volonte, l’amour ouile dfesir du bien, la vertu ei la
chariie' sout le plus souvent chez lui des lermes synonymes.
II nfe prevOyait poinl Pabus qu’on ferail tie
son langage.De plus, dans ses controverses avec les pelagiens,
il decrit presque toujoursla grace aciuelle par Peifet
le plus noble et le butprincipalou elletend: on dirait
quil attribue a toute grace actuelle les proprietes de
la veritablecharite,.eten effetil les lui atiriuue cn un
certain sens, dont les jansenistes ont tori de ne m964 VERITABLE CLEE DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 962pas contenter. Le saint docteur ne pretend pas que i
ces proprifeies conviennent a toule grace acluelle immediatement
et en elle-nieme, mais seulement a
raison de celle qui iuflue dans l’acte de charile, et a
laquelle les autres graces preparent Ja volonte.Certes, quand saint Augustin confond la grace
acluelle avec la charite, c’est dans un sens qui puisse
convenir a la grace de la crainte surnaturelle, qui
previent la charite ; c’est dans un sens qui puisse
convenir ala grace de la priere, qui, de l’aveu de
saint Augustin , est un moyen d’obteiiir Ja charite
dontonse sent absolument depourvu. Quando aulem
id agunt sive omnino non faciendo, sive non ex charitale
(aciendo, orent, ut quod nondum habent accipianl
(Lib. de Correpl. et gratia, cap. 2, n. 4). II y avait
bien Part ilans cette conduite de saint Augusiin ; car
comraenl prouver mieux la necessiie d’une grace interieure
de ia volonte pour toute ceuvre utile ausalut,
que par Pelfet de la justification, a laquelle toule
grace dispose et que la grace de la ehariie produil ? ,
Jansenius a eu tort de couclure de la que toute grace
actuelle etaii une iuspiration actuelle et formelle de
la charite.S’imaginera-t-on quil ait pretendu avec pius de
raison que loute grace esl efficace, parce que ) e discours
du saint docteur a Je plus souvent la grace
efficace pour objel, non-seulement quand il s’attache
a relever la vertu et la force de la grace, ou a eiablir
la necessite de la grace cooperante, mais encore
quand iJ veut monlrer que la grace en geheral previent
nos volontes, et qVelle seule nous donne le
pouvoir complet et proctiain de faire !e bien ?II a eie contraiui par Ia nalure de Ja controverse
quil traitait d’en user ainsi ; carquelles preuves aurail-il
pu tirer de Ia grace a laquelle on resiste, et
qui est frustree de son effet ? II est au moins hors de
doute que ses meilleures preuves devaient etre fondees
sur les effets de la grace qui sont marques dans
les sainles Ecritures.Cest ici que Jansenius eiale sa doctrine sur la i
distioction de la grace des deux etats, et quil fait
parade de la decouverte a lui seul reservee de la
clef, de la base, du fil des ouvrages de saint Augustin ;
quil donne en un mot le secours quo pour la
grace actuelle eflicace, et le secours sine quo non
pour la grace actuelle suflisante ; afin qu’ayanl montre
sans peine, que le premier est propre de notre
eiat exclusivement au second, et le second propre
de 1'feiat d’innocence exclusiveraent au premier, il
reste pour constant que toute grace est efficace
dans noire eiat, et que la grace suffisanle en est exclue.
Mais ce grand arc-boutant du systeme de Jansenius
est, ce roe semble, ruine de fond en comble ;
car il est clair corame le jour quil a confondu la
grace liabituelle de la predestinalion avec la grace
actuelle efficace, etde plus quil a confondu 1'une^t
1'autre avec la grace de Ptnipeccance et de la perfeclion
de la justice, qui appartienl a 1'etat d’Adam et a
celui des bienheureux, et qui est appelee par saint
Augustin delectalion viclorieuse. Elle seule est esseiitieJIement
une grace de deiectalion et de charite,
elle seule est efficace par eile-meme et de sa nalure
(a).Le temoignage le plus apparent de saint Augustin
qu’on ait apporle pour prouver que la grace de tiolre
eiat qui a son effet est efiicace de sa nature et par
elle-roeme, esi celui-ci: Cum sanata et adjuta homivis
volunlate possibiliias ipsa simul cvm effectu in sanclis
provenial (Lib. de Nal. et grat., cap. 42, n. 49).
D’autres pourront ciiicaner el disputer sur la signification
des paroles de ce texte.Pour moi, je 1'avouerai de bonne foi, voila veritablement
une grace ellicace par elle-meme et de sa
ualure. Non-seulemenl la possibilite n’est poiut sans(a)  Je parle a ma maniere, les thomistes me le
penuetiroiit. Ou, si iim veut, j’enlend3 lagrace eifi »A reffet, mais la possibilite ne vient qu’avec 1'effet ; ou
ne peut donc pas concevoir la possibilitesans.concevoir
Peffet: que veut-on davantage ? Mais sainl Augusiin
ne dit pas que toules les fois que les saiius
font une bonne oeuvre, ils agissent par la vertn d’uue
telle grace. Cette possibilite, qui ne vient aux sainis
qu’avec Peffet est la possibilile de Vimpeccance el de
la perfection de la justice. Car quel est le pfincipal
but de saint Augustiu dans le livre de la JNature et
de Ia grace, d’ou ce texie esl tire ? N’est-ce point de
refuler un livre de Pelage ou cet heresiarque traitait
amplement du dogme de limpeccance et de la perfection
de la justice ?Le saint docteur le declare ainsi
des le commencement: Ac per hoc natura humani generis
ex illius unius prwvaricaloris carne procreata, si
sibi polest sufficere ad implendam legem PERFICIENUAMque
justitiam, de prwmio debet esse secura (Lib. de
Nat. el grat., cap. 2, n. 2). Touie la suite jusqu’a
Pendroit objeeie le lait assez coniiaitre, ces paroles
_ enlre autres : Non enim, cumisla commemoramus,ar"
bilriumvoluntaiislotlimus, sedgratiam Deiprwdicamus.
Cui enim prosunt isla nisi votenli, sed liumiliter volenli,
non se de volunlatis viribus tanquam ad PERFECTIONEM
justitim sola sufficiat extollenli (Ibid., cap. 32, n. 36).
Dans Pendroit meme qui esl objecie, n’est-il pas
question du secours qui est necessaire aux sainls
pour avoir une charite si parfaite, qu’on ne puisse
rien y ajouter ? Ce qui est Ia meme chose que jouir
du don de Vimpeccance et de posseder la perfection
de la jusiice, comme le sainl i'explique en termes
expres : Qui perfeclam, cui niliil addendum esset, habuerint,
vel habeant, vel habituri sint charitalem ; ipsa
est enim verissima, plenissima, PERFECTissiiuawe justitia(lbid.,
cap. 42, n. 49). Cetle faveur, ajoute-t-il,
n’esi accordee aux saints que lorsque la eharite est
repandue dans leur eceur par le Saint-Esprit, avec
toute la plfenitude dont la nature saine el vide de tout
sentiment terrestre est capable : Dum charitas Dei,
quantum ptenissime nalura nostra sana alque purgata
Q capere poiest, diffunditur in cordibus nostris per Spiritum
sanctum, qui datus esl nobis (Ibid.).Lisez quelques pages apres, et vous verrez avec la
derniere evidence que la possibilite qui fait ici le
sujet de la dispute entre saint Augustin et Peiage est
precisement la possibilite de ia perfeciion de la justice,
la possibilite d’fetre sans concupiscence et de ne
sentir nen que selon sa volonle el soii gre, Ideo Dei
graliw (Pelagius) tribuil non peccandi possibilitatem,
quia ejus naturw Deus auctor est, cui possibililaletn non
peccandi inseparabiliter insilam dicit. Cum vult ergo
facit, quia noit vull non facit. Vbi enim esl inseparabilis
possibilitas, ei accidere non potesl volunlatis infirmitat,
vel polius volunlatis adjacentia et perfecdonis
indigentia. Si ergo ila est, unde venil, Velle adjaeet,
perficere autem bonum non adjacet (Lib. de Nut. et
grat., cap. 51, n. 69)  ? La controverse roule doncsur
la possibilitfe qui manquail a saintPaul quandil disait:
Je ne fais pas le bien que je veux, et au contraire
je fais ie mal que je ne vtux pas. Pour ce qut esl de
Jj vouloir le bien, cela est en moi, mais pour faire le bien
parfailement, tfesl ce queje ne trouve pas (Rom. vn,
15, etc). Et parce que cette possibilite manque a
PApdtre, saint Augusiin conclui qu’elle n’est pbint
inseparableraeni auacliee a la nature humaine. Cest
donc la possibilite de ne point senlir Paiguillon de
la chair, c’esl la possihilite non de Paction, ni.is de
la perfeclion de la juslice, qui vienl aux saints avec
Peffet.Je nPecarterais du but que je me suis propose si
je nParreiais a faire voir que Ja doctriue de Ja grace
eflicace par elle-meme au sens de plusieurs iheologiens,
qui sont louables en ce quils la soutiennent
catholiquement, n’a lien de couunun avec Jes principes
de saint Augustin. lls adraetlent une grace vccacepar elle-meme et de sa nalure au seris des jausenistcs,
ritablcment suffisante, et ils enseignent que la volonle
humaine a un vrai pouvoir de resisler a leur
grace efficace par elle-meme, ou plulot d’empecher
par la verlu d’une omission pure* libre, 1'arrivee du
seoours predeierminant. On ne doit pas leur enrdemander
davantage.Selon saint Augustih, il lPy a point degrace vefiT
tablement suffisante qui donne le simple pouvoir de
la periection de la justicej et la grace qui est necessaire
a la perfection de la justice est non-seulement
efficace par elle-roeme ei de sa nature, mais encore
irresislible. Si le saint docieur avait use de nos ler-.
mes, il aurait sans doule raisonne ainsi: Pouvoir
resister a une grace efficace par elle-meme et de sa
nature, c’est pouvoir faire qu’une grace efficaee par
ellermeme et de sa nature lPait point son effef ; car,
resister a une grace, et faire qiPune graee n’ait point
son effel, est precisement la meme chose. Or, la
volbnie humaine n’a pas le pouvoir de faire qu’une
graee efficace par elie-mfertie et de sa nature n’ait
point son effet. Jele prouve. Pouvoir faire. quinie
grace efficace par- elle^meme et de sa naiurc iPait
poinl son effel, c’est pouvoir faire qu’une grace efficace
paf elle-meme el de sa nalure ne soit pas une
graee efiicace par elle-meme el de sa nature ; car etre
eHicace par soi-meme et de sa nature, iPest aulre
chpse qu’avoir,£on effet par soirmeme ei de sa nature.
Or, la vplonte liumaiue n’a pas le pouvoii' de faire
qu’une grace elficace par elle-merae et de sa nature
ne sojt pas upe grace elficace par ellermeme et de sa
nature. Donc iavolonteMiumaiiie n’-a pas le pouvoir de
faire qu’une grace elficace par ellermeme el de sa
natiire lPail poinl son- effet ; donc la volonie huniaiue
n’a pas ie pouvoir de resister a une grace efficace par
elle-meme ei de sa naiure ; done une grace eilicace
par elle-m.eme et de sa nature est irresistible.-Le licencie pensa alors se facher contre rooi. PreV
ipndriez-.vous, me dit-il diiu air et diin ibn emu,
traduire en heresie le dogine de la grace elficace
p.ar elLe-meme ? — Doucement, lui repqndis-je> mpn
discours est sans.aucune maliguileVje n’ai gardede
noter lenioiiis du monde le seutim.ent de Pecole thoniistique,
je vous en ai deja averti. Ce. sonl des-adver-^
Saires. pacifiques el equitables que jiionore,. II est
iiprs de loule apparcnce quils se lienneiit choques
d’un raisoniiempni qui n’a nulie force coutre eux et
qui iPelfleu.re point le sysieme de leur doclrine. Car
je nie fais ihomiste pour un ffloment, et je traiie
avec. raison de sopliisme cet argument, sii a pouf
pbjet la predeierniiiiaiion physique ei la grace. efficace
par ellermeme, lelle qu’Alvarez et Lemos, Pont
enseigiiee..Je nie que pouvoir resister a la grace effieace par
elle-meme, lorsqtfon la retjoit aclu.ellement, et pouyojr
faire que la grace eliicace, par elle-raeme n’ait
poiiu son effet, soit prccisemeut la iiieme cli.ose.
M.ais.je souliens ne pouvoir resisler a la grace elfi-:
cace pa.r elle.-roemej c’est a.voit’ eu, avoir encore et
conserver un vrai pouyoir d’empeclier que la grace
elficace par eile-.ni.eroe rPeul eie dprinee, ou, pour
nPexprimer d’uue, autre sorie, c’est ayoir eu pnp
grape parlai.ie'meut suffis.ante, qyi precedat la grace
ellicace. par eile-nieme, et dopi Pabjis a.uraii ete un
obstacLe. a. la grace eflicace par elie-mfime. En un
njot, le pppvoir de resisier » corome le du expresseinent
Alyarez: (Lib. IX de, Attxiiiis, disp. 94,. n. 4) ,
loiube sur Ppifre que Dipu fait.de la. grace efhcace
par elle-meirte en donnaiu la grace suflisante, et^non
pas sur la grape elfica.ce par ellerineine en tapt qu’eile
est recue clans, Je Jibre, arbi.tre. Vpiia cpmme ilexy
piique ces parpjes.du concile de: Sens.: ; N,ec lale esi
Dei truheniis. auxilifim, cui resistt nqn possil (Cpnc,
Senon,,- decrgiqifidei, 15)  ; et celles-ci.,. qui sont de
saint Thomas : Sic Deus trtpyet nienieiri lumiamm ad
bonum, quod lamen potest huic molioni tesistere (S.
Tlipm.,quqdH, qi]t,J,,.qfi%) ,Voulez-vous elre pleinemeiil convaincu de tout ceA oue je viensde vous exposer loucbant la manlere
doni les vrais thomisies demonfrent que la giace
eflicace par elleu-meme, prise dans leur sens, n’est.
pas irresistible ? lisez'alteniivement cet endroit d’Alvarez
: Est in facuitalenoslrw volunlatis se ipsam impedire,
ne habeai illam nipiioneni. Unde si non opetetur
actum qui est in prweeplb, impulabilut illi ad culpam,
eo quod, sua eulpa se impedivil ne darelur illi
auxilium efficax qued nccessarium eral ut actnaliler
operuretur oicium virtulis qni esJ in prwcepto, » sieul ti
Deus imponeret Iwmini prwceptum volandi, et quaiu
lum esl ex pqrle sua offerrel illi alas, et adjutorium
necessarium ul volaret, ipse aulem sua. libertale tesponderet:
Domine, necvoLo alas accipere nee. voiare ; merilo
repulareturreus et transgressor prwcepli^ eliamsi
non posset absque alis volare^, quia se sua cidpa impedivitne
iili donartnlur a Dee (Lib-. ni de Auxiliis,
disp. 18, n. 20).
Ainsi, mon argument doit laire plus depiaisirque_. de peine aux vrais thomisles, p.uisqu’il leur donne" occasion de montrer avec evidence la catholicite de
leur sentiment, et quil estla pierrede louche pour
les disceruer de cOux qui se parent. fausseroent de
leur « om. Croyez-vous quils soient bien contents,
ajouta le licencie, de vous enlendre assurer que saint
Augustin n’a jamais pense a leur predetermination
physique et a leur grace efticace par elle-meme ? —,
lls auraient lort de ; se lormaliser que je laehasse de
lcur ravir l’autorite nierae de saiut Thomas, si. je
voulais agiter ici uiie dispute d’ecole que les differents
pariis se font un devoir de aoulenir de leu »
mieux ; mais, de.nienie que je ne trouverais pas mauvais
qu’eti combattant les jansenistes ils marquasseot
en passaiu ieur degoul pour lascience moyeniie,
ils auront la politesse de ne. pas exiger que je re-:
iionce posiiivemeni. a des principes de tbeologie qui
sont perm.is. et qui Pnt eu des charmes pour inoi. lis
seraieot. trop etonnc^s que j.e le fisse.
Quoi quil en soit, comme il ne faut point exGiterQ une guefre civile.dans le sein de-la.ea.tholieile, quand
jl s’aglt de.nous arihcr contre leg pnnemis de-la. foi,
j’aurai |a coroplaisapce: de modifier ainsi ma propositiou.
La seuie grace efficace par elie-meme et.de
sa uaiure que saini Augustin a evidemmeut enseignee
eique Pou peui conclure etre necessitanle et irresistible,
est celie qui est necessaire a la perfeetion de
la, justice, e'esi-a-djre la grace que Dien ne donne
qtPuvec iiu.iroortalite, la graee de la justice originejLe
que reput Ad.am ; uue pareille grace est plus
precieuse encore, qui est Papauage des bienheureux
d.aiis le ci.el, et qtii consiste dans Pextinciion enliere
d.e Ja co.ncupiscen.ee, et par consequeni qui est indepeudanie
cle Ja cooperation de Ja volonte, et dont
l’effei tot.al preyient et le consentement et le pouvoir
de, resister, puisquil consiste a retrancher les saillies
indeliberees du penchant et du sentiment qui selevent
dans nous avantque la raison se consulte. Mais
J.anseiiius a enveloppe 1'acte raeme du consenteraent
dans la necessile irresistible qui est causee par PeffiJ) cacite de sa gracp victorieuse. La priucipale preuve
sur la.quelle il se fonde est ce iameux passage de
sainl Augusfin : Quod qtnplius tws deleclqt secundum
id operemur necesse esl (Expos. in Gal. n. 49) ^,. M.. de
Fenelop le 'ui a enleye, comme nous avons vu. Quelle
Jjreche feraii-oti a 1'Augustin de Jansenius, si on
rayait lotis les endroits ou ce texie est employe roal
a piopps,aussi biepque ceux ou le secours quq est pris
pour ia gra.ee actueile efiicace, et ceux op. Pacjtion
de ia jusute est coulpiidup avec la perfection de la
jusiice ? Le plus. gf,and npmbre. est de ce dernier
genre.A 1'abri d’une equivoque que la plupart des lecteiirs
ne. spnl pas eii etat de decouvfir, Jansenius
exerce sur ies.ecrits de saiiii. Augustij) , un brigandage
enorme que je vais yous rendre sur.tbui tres-seusible
dans 1'abus.des.lemoignagesdont il a'ppuie l’erreur qui
est expriniee a Ja iin de la preroiere proposition des965 VEBITABLE CLEf DES QU,VRAG.ES DE SAIJST AUGUSTIN, 9*6,cinq que 1'Eglise a condamnees, savoir : que la gr&ce. A
de Dieu, qui rend possibles les preceptes, manque
quelquefois aux jusles dans le besoin.VII. Quelle sorle de grdce nous est ordinairemeitt
tefusie.Lisez ces paroles du livre de 1'Esprit et de bi let- tre:
 Ecce quemadmodum sine enemp.l.o iri homtnibus., .
perfecta jusiitia, et lamen impossibilis non est. Fieret
enitn, si lania volunlas adhiberetur, quanta svfficit
tanlm rei. Essel aitlem tanta, si et niliil eorum quw.
periinent ad justiliam nos lateret, et ea sic delcclarent
anitnum, ul quidquid aliud yoluptatis dotorisve impedit,
delectatio iita supefarei: quod ut non sit non
ad impossibilitatem, sed adjudiciuin Dei periinel.Quis
enim nescial non esse in lioininis polestate quid sciqt,
nec esse conseqiiens ut quod appeiendum cognitum
fueril dppelalw, nisi tanlrim delectet, quanlum diligendum
est ? Hdc diitem sanitalis est animw (Libl de
Spir. el lit., cap. 55, n. 03). Saint Augustin pouvait- T.
11 faire connailre avec plus de c !arte qtiil p&rle ici
de la grace qui est reqtiise pour accomplir Cette parfaite
jiisiice dpnt il n’y a point d’exeih'ple pafini Ifes
homroes ? Grace qui lPest suffisanieei proporiiorirtee
a son effet qu’en ne laissant rieri ignPref dfe ce qui
appafiient a la justice, et eri reniplissaiit Tamfe cPuhe
delepiation eapaJile d’absbrber et cPeteindrV tout
sentfmerit de douleur et0de plaisir op$ose ; gracequi
met au pouvoir de liiommii une mesuife dfe cOnriaissances
et d’attra'us fle plaisir egale a^Pamour que le
souvetain bieri exige ; grace epfih qifi esi propre cte'
Peial de sante.De quelle indignation ne doit-on pas etre emu
quand on lii dans Jansenius que cette parfaiie justice
n"est rien autre chose qu’uhe teuvre 'ofdinaire "de
jusiice, perfecla juslilia , id est opus justilice (Toin.
111, lib. in, cap. 13, p. 552) , pour faire accroire
quiiii jhgemerit de Dieu pareil a celui « iiPeprouva
saint Paul dans le refus qui lui fut fail paf le Seigneur
de le deiivrer de Parige 'de Satan, est un jugehient Q
de Dieu qui prive les saints dela gr&ce sans laqueile
on ne peut bien vivre ni observer tes preceptes dont
la transgression est punissable ?Je passe bieu d’autres pafeilles inftdeliies, d’autres
traits de mauvaise loi dont Pexpositipn serait tfpp
longiie. Souvenez-vous des ciiations de la Jetire au
comte Boniface, et de liibmelie sur Phistoife de J6seph
et de Susanne. Uappelez-vous encore Pendfoit
ou saini Augusiin dii que Dieu ne donne pas touiours
aux saints la delectatiori victorieuse ;" Jansenius le
repele ceni fois et plus, ppur faire cOncfevOif a ses
lecteurs ia souslraction’d’une gracfe nfecessaire a cphserver
la saintete ; et c’est uniqueinent le relus d’eloigner
d’euxi'aiguill6n de la chair, cei ange de Stlan
qui les tourroeiite, raais quils orii toujours le
pouvoir de vaincre par le secours d’une grace suflisanie.
Sufficit itbi gralia mea (II Cor. xn, 9).Je viens a Ja conclusion que Jansenius tire de la
longue liste de lemoignages qtfil a ramasses sur le .
refus et la so^istraction de Ia grace. '« De lout cela, *
dit-il, il s’eusuii que cette senlerice ou Cet axiome,
Dieu ne commande rien dimpossiite, n’est pas autfemenl
veritable, sino.n parce que les prficeples peuvent
eire accoraplis, qiiahd Dieu aide Ta voloule de
Phpromepar sa gracetoute-puissante (Jaris. ;lbm. III,
lib. III, c. 15, p. 557). > Et pour appuyer celle Coiicltision,il
prouve ires-bien par un passagedfesaihlAUjgustin
qu> le preceple de la perfeciibn de la jusiice iPest
possible qu’en ce sens : His alque hujusiitbdi innumerabitibus
testimoniis dubilare hoii possum, nec Deuin
qliquid iiiipossibile Iwmini prwcepisse, nec Deo ad opitulandum
ei adjuvaudum, quo fiat quod jubel, iiitpos- '
sibile aliquid esse. Ac per hoc polesl homp, si velil, esse
sine peccalo, adjutus a Deo (Lib. u de Peccat, meritis,
cap. 6, n. 7). J’ai demotilre qu’elre sans peche c’est
elre sans coucupiscence dans le sens de saiiu Augustin.
Voila donc quelle possibilite des commandeAmenls de Dieu ies jansdnistes admettent, telle que
saint Angustin Padmettait pour le coinmandement
d’etre sans concupiscence, . .11 ne manque plus, dit le licencie, a mon entieresalisfactian, que de m’dter le-sarupuWquijne reste-,que votre maniere d’expliquer saint Augustin est. jjHravelJe, -^ Elle ps|, r-^pondis-je, aussi ancienneque saint A-u\gusiin iu ;i-Hieme, [.uisque lui seul estson intefprete dans tout ce que vous avez vu. Cesont ses defipiiipps, ses raisonSj le but de. sesou^vrages, la corifrontalion de ses divers temoignagesqiiej’ai niis en oeuvre pour le faire entendre. Mais iln’y avait presque poinf d’eclaircisseraent a faire, jen’ai pu hesoiu qiie de vous presferiter ses pens^efesdansun certain ofdre, et de' fixer vbtre atteijtion.Jansenius dit t|ue, saris un miracle du Dieu toutrpiiissahijun li6nutre'qui ne Hi qu’une seule' fois iesouvrages de saint Augustin iie pteut apercevoif sohveritable sens (Tom. II, lib. Prdmrn., cap. 28, p.61).K Jfe soutiens au coniraire que ce Pere tPa poiut ecrit•** une Apocalypse, et que, sansle prodigieux erichanlementqu’a repandu daiis les esprits Je lon suffisantde quelques ecrivains de t-.es derniers "siecles , ohaurait vu, comme on voyait auparavaht, que ciiez luices trois expressioris sonl synonyir.es : Essesine peccalo,Perficere bonum seu justiliam, Non omnitto cottcupiscere.Car je suis persuade que jusqu’ala naissanCedti lutheranisme et du calvinisine saiht Ahgustin aete irfes-bien entendu, ! Saint Thomas, ptir exemple, aurait cerlainemfent,' expose la doctrine de saint Augustin sur la perfectionde la justice comroe je Pai fait. La maniere dont ili explique le vgrset 18 du chapitre vu de PEpilre auxi Romairis ne rae permet pas d’eu douter : Sed nons invenio in mea potestate, quotnodo islud bonum perficiam,ut scilicel totaliter concupisceniiam exctudamj (S. Tliomas, in cap. vn Episl.ad Rom.) L’auteurduComihentairesur PEpitre aux Romainsqui est altribue a saifrt Remi, a pris dfe saint Augustin, Q ce meroe sens : Perficere autem non invenio, qui nohpossttm non concupiscete. Perfectutn botmtri est non.tolum perficere sed ttec concupiscere. Avant le sairttdocleur, bii avait eiuendu ces paroles de saint Paul,i Peiftcere auiem ndhineenio, de 1'exireme difficultei qui eiail causee .par la chair cPeffectuer ies bons dfesirsi qiie 1'esprit avait COIIQUS. Les di-ciples de |aint. Augustin iPont pu rerharquer et adopter lintef pfelattion qui lui a plu, sans y reconnaitre la veritables clef de ses ouvrages.> Primase, eveqtie d’Afrique, qui florissait feiivirpn,i cfenl ans apres la mort du saiut dbcieur, tient pafiriises disciples un rang'considbrabie. Pesez ces paroiesde son Commenlaire sur PEpttre aiix J{om,aihs : EtIwc twlandum, quod non dixil, fdcere bonurii nonj invenio, sed perficere ; qum esl eriiilt perfeelio boni,nisi exstinclio mali ? Perfeciio boni esi, ndri concupiscere ;quid enim facilius homini sub legecqitsliluio, quaml ue//e botium el facere malum ? nam hoce&t perficere bo »num, ut nec cqncupiscal homo. lmperfectitni esXbonurii, " quando concupiscitfeliamsi concupiscentiw non corisekttit ad malum (tn lioin. vn, 18, tbm. XBibl. PP. edil.Lugd., p. 157, col. 1, A). Croyez-vOus que Primase,- quiparle ainsi, ait coiifondti comme Jansbiiius 1'action3 etla perfection de ta justice, la oeiectaiion victorieuse, et la gtace med ciiia:e de Jesus-Christ (Jans., lib. iude Gtutia Chrisli Salv., c 15, p. 552j ? Priinaseaurail-ii dil: Perfecla jusliiia, id est opus justitiw ?t Pour finir, revettoiis a M/ Bayle. II lui a plu desupposer que la predeteruiinaiion physique dest ihomisies,- Ja necessiie de sainrAuguslin, celle desjansenistes , celle de Calvin, sont au fond la meme-' chose ;que Ja doctrine du concile de Trenie et dee saint Chrysostome sur la naiure de la gr&ce et dti, libre arbitre est coutraire a ce que saint A"ujgUsijn at enseigne sur Pun et sur Pautre poinl. Dfe la couientdes raisonuemenls, desreflexions, des railleries, desinvectrves telles qu’eu peui faire un honime d’esprit9G7 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 90Squi s’est avanc6 mal a propos, et qui ria poinl examini
les choses sans prejugi, ni avec les lumietes nicestaites.
Le licencie me quitta avec le dessein forme d’entreAprendre nne leclure suivie de lous les ouvrages de
sainl Auguslin, etde travailler a un nouvel Augustinus,
pour Popposer a celui de Jansenius.TROISIEME PARTtE.Examen d’me clef des ouvrages de saint Augustin conlre les pelagiens , nouvellementtrouvee d Padoue.Je crois que je vous ferai plaisir de joindre a la
suite de mes conferences avec le Jicencie la refutation
d’un ecrit qui a pouf titre : Dissetlatio tlieologico-analylica
de vero intelleclu trium celebeirimorum
capitum, etc, c’esl-a dire : Dissertation theologiqiie
et analylique sur le veritable sens des irois fameux
chapiires 10, 11 et 12 du livre de la Correciion el
de la grace, desainl Augustin, _ou sur la "veritable et.
la fausse distinctioii des.secours de Ja graee, par
Etieone Lorenzoni, pretre de la congregation de
1'Oratoire de Padoue, in-4* de 144 pages , sans
compter l’Epitre dedicatoire, Ja preface et la table ;
a Padoue, 1729.Ce peiit ouvrage est dedie a saint Philippe de
Neri, fondaleur de la congregalion de POratoire
d’Italie. Liiuieur y fait d°abord hommage a son saint
patron de ses progres dans Ia doctriue de ia gaace
etdans Pinleliigence desaint Auguslin. Ceiie humble
prierede saint Philippe de Nferi: Que ne ferai-je point
de mal, ou que ferai-je jainais de bien, st vous ne me
secourez, 6 mon Jisus ! lui esl une prefive incontestable
que ce grand saint a lenu la grace efficace par
elle-meme. Cest pourquoi le P. Lorenzoni supplie
ensuite son saint inslituteur de le presenter, lui et i
son ouvrage, a'u pape Benoit XIII, et il dicte au saint
une hafangue ou un compliment quii le prie de
faire au souverain pontife, tandis que, de son cbte,
prosterne aux pieds de Sa Sainlete, il deineurera
dans le silence.La preface, ou plulbt Pavertisseraent au lecleur
est principalement employe a prevenir les divers
jugemerits qu’onpourra porier de cetecrit. On nqus
accusera peut-etre, dit Pauteur, de rietre point parvenu
d la viriti, II repond par un passage de saint Augusiin
dout ii s’approprie lesparoles qui sonlpleines
tle raodestie et diiumilite.S’ »'Z se trotme des personnes, ajoute-t-il, qui lombent
a"accord que nous disons ia viriii, mais qui ne convienttent
pas que ce que nous disons soit conforme a
saint Auguslin, elles nous forceront de nous icrier avec
le meme Pere, etc. Et ia-dessus il decrit un auire
passage oii le saint docteur demande a Dieu la grace
de supporler avec doucetir et avec patience les caloninies
de ses adversaires, a qui il reproche de
n’eire poinl entres dans sa pensee, parce quils, sont
orgueilleux, quilssont amateurs non pas de dire Ia
verite , mais de leur opiniou paniculiere. Cela est
fbrt juste, en supposant que Je P. Lorenzoni est
assure d’entendre saint Augustin aussi bien que
saiiu Augustiii s’ei) iendait lui-meme.11 ne parle point de ceux qui penseront quil
s’ecarte tout ensemble de la verile et du sens de saint
AUgustin. Comme apparemroent cela ne peut arriver
que contre son altenie, je me declare k regret du
nombre de ces derniers.Eusuiie le P. Lorenzoni rend raison pourquoi il
iPa pas traiie son sujel a la maiiiere des scolastiques
: c’est qu’ila voulu, dit-il, echauffer les cceufs
eii eclairanl les esprits, a qui d’ailleurs la mbthode
scolastique inspire a son avis irop d’enflure et de
ihaligniie.Enlin il rejetle sur la profondeur des mysleresquil explique 1'obscuriie de ses pensees. Pour celle
du style, il est nalurel qu’un auteur ne s’en aper50ive
pas. Venons au corps de Pouvrage.g Apres un exorde assez court, ou la profession qtie
faif 1'auteur (Num. 1 *) d’aimer la vferite, la charite,
Punite, la paix, est infiniment estimable, il expose
(Num. 2) Petat de la coniroverse entre les theologiens
qui soutiennent que la grace efficace est telle
par, elle-meme et de sa uature. Car son dessein n’est
pas de prononcer sur les demeles theologiques que
les ecoles de, Scpl et de Molina, ies defenseurs de la
predeterminalion morale et de la science moyenne,
mit avec les disciples de Banncs ; il suppose que lout
1'avantage est du cbte des derniers, et quils sont
seuls en possession de la ve^rile et de la doctrine
de sairit Augustin.II se borne donc a regler le differend que les predeterminants
ont enire eux, c’esta-dire les vrais et
les faux disciples de Baunes, ceux qui s’engagent lout
de bon et sans restriciion sous Petendard de 1'ecole
appelee thomistique, pour .-outenir la necessite de la
grace efficace par elle-meme dans toute softe d’etats,
et les troupes auxiliaires qui depuis peu ont grossiC cette ecole, pour dfefendre la necessile de la griice
eflicace par elle-raeme seulemenl dans 1'etat de la
nature corrompue.
II est qiteslion, dil-il, desavoir le senlimetil de saint■ Auguslin ibuchani.le.secours de grdceque regul Adam,
et en quoi il tlail diffirent du secours qui est accorde a
Chomme apres sa chute. 11 entend la grace acluelle
qui est necessaire a tpuie bonne oeuvre qui se fait,
et ilnous apprend que les unsmetient cette difference
en ce que, selon saint Augustin, la grace versaile
suffisail a.liiomme innOLent el aux anges pour perseverer
dans le bien, et ne suffit pas apres Je peche,
lequel a rendu necessairfe la grace efficace par eliemerae ;
au lieu-que les autres attribuent a saint Augustin
d’avoir enseigne que la grace efficace par ellemeroe
eiait egaleroent necessaire dans les deux etats,
el que par consequent toute.la difference consiste en
ce que, dans Petat de la nature corrompue, la grace
eflicace par elle-meme est requise pour de nouvelies_^ raisons, et produit des effets parliculiers el propres" aux besoins de cel etat.Je ne passerai point au P. Lorenzoni Ie terme de
grace versatile, dpnt les premiers auteurs sont suspecls,
qui n’est point avoue par les adversaires catholtques
de la predeterminatiou physique, et qui,
a le prcndre a la rigueur, signifie ce qu’aucun catholiqufe
n’a jamais dit, savoir que le libre arbitre
donne du mouvement et de Paciion a la grace.Je ne puis m’empecher de me reci ier encore contre
cette prpposition que le P. Lorenzoni met noaseulement
sur Je compte des Uieologiens donl il
parle, coinme admeitant la grace versatUe dans Pelat
diimocence, mais qu’il insinue devoir eireavouee
par lous ceux qui nient que les saiuls anges aienl
eie predeieriniiies pbyslquement : La volonti des
saitils anges qui userent bien de la grace fut LA. VRAIEI ET SEULE CAUSE de leur persivirance et de leur slabiliti
dans le bien. Croit-il que la volonle d’un pauvrei qui accepte uhe spmrae consLierable qu’on lui offre(*) Cenumero et ceux que nous placerons entre parentueses dans les pages qui suivent designent les
anicles de 1'buvrage du P. Lorenzoni.,969 VERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 970esilavraieetlaseulecause quil’enricbii ?Cependant A
on a bien moins droit de dire que la volonie des
saints anges, qui sans Je secours d’une predeiermination
physique consenlirent a la grace, fut la vraie
el la seule cause de leur perseverance et de leur stabilite
dans le bien, puisque la force meme de la
grace les aida a donner ce consentement.D’ailleurs, le P. Lorenzoni epargne trop ces theologiens
partisans de la grace versatite pour Petat
dinnocence seulement, en ne les fraitant point de
baianistes. Car, selon lui, ils conviennent et doivent
convenir que les mentes de l’ange et de Phomme
innocent ne sont pas des dons de Dieu. Jgnore-t-il
que la premiere des propositious de Baius, condamne"es
par les sonverains ponlifes, est celle-ci : On ne
doil point appeler gr&ce ni les miriles de Vange ni ceux
du premier homme.L’auleur de la Disserlalion examine apres cela
(Num. 5) sur quoi se fondent les defenseurs de Ja
grace versatile, il veut dire les faux thomistes qui j
excluenl de Petat dinnocence la predeterminalion
physique et Ia grace efficace par elle-merae ;
et il tfouve (Num. 4) que leur principal appui sont
les trois fameux chapitres 10.11, 12 du Jivre de la
Correction et de la grace, quils entendent mal, et
quil entrepreud d’eclaircir (Num. 5) , en prenant
le P. Serry pour guide, qui neanmoins, a son avis,
n’a poinl lirfe tout 1'avantage quil pouvait d’une retorsion
admirable que ces trois chapiires lui fournissaient
contreses adversaires.11 entre donc dans la route que ce tres-illuslre et
tres-docte thiologien Iui a tracee, et, sauf Je respect
que l’un et 1'aulre mcrile, il s’egare avec lui des le
premier pas. Car surement il ne s’agil ni de la gr&ce
quils trouvent bon d’appeler versattle, ni de la predetermination
physique ou de la grace efficace par
eire-meme, ni en un mot de la nalure d’aucune
grace actuelle dans la comparaison que fait saint
Auguslin des deux etats de liiomme avant et apres
le peche. (Le secours quo est la grace de predesiinalion
propre denotre etat, grace non-seulement par laquelle
on est amene, on revient loi ou tard, et ii la
fin on se livre inviolablement au bien, mais dans laquellememe
on persevere, on.demeure, on se tient
ferme et immuable, grace qu’on n’abaudonoe point,
qu’on retient, qu’on conserve, qu’on ne perdjamais ;
grace qui n’est point une aciion passagere de Dieu
sur nous, mais une Iiabilude, un etat, etqui pour
cela est comparee avec la bealitude ;gracequi est inseparablemenl
altachee aux elus, qui est inamissible,
qui est une misericorde non pas inhiretile,
comme l’a pretendu Calvin, roais adhirente, ainsi
que s’exprime saint Augustin, dont j’ai eraprunte
tous les termes pour decrire le secours quo. Ce secours
n’est par consequenl autre chose qu’une providence
misericordieuse el speciale, queDieu emploie
pour regler 1'economie, la suile, Penchainemeiii des
graces soit interieures soil exterieures, par le raoyen i
desquelles les predestinfes parviennent au salut.Le secours stiie quo non, elant relatifet oppose au
secours quo, est certainement aussi quelque chose
diiabituel, el ne peut etre pris que poor la grace de
predestination propre de Peiat d’Adam et des anges,
et pour un ordre de la diviue Providence sur Pange
et sur Phomme innocenl par rapport au salut, lout
differenl de celui qui s’observe maintenant.Quiconque ne lii les trois fameux chapiires du livre
de la Correction et de la gracc que pour y chercher
les preuves d’un sentiroent ou d’un systeme dont il
est prevenu, saisit seulement tout ce qui peui favoriser
sesprejuges. 11 passe legerement sur lant d’endroits
ou les terraes qui exiriment une possession
liabituelle de ces deux sortes de graces se rencon(1) Le R. P, Tbomassin, rv^ Memoire sur la grace,
chap. 20, pag. 218.PATROL. XLVII.A trent. Ces expressions : Tale quippe erat adjulorium,
inquo permaneret s » veliet, elc ; Vtin adjulorio Dei
manetenl sivellenl, elc ; Vt divina graiia indeclinabiliter
et insepatabiliter ageretur, elc, et ailleufs, adhwrente
sibi misericordiaSalvaloris, etc ; peuveut-elles
i convenir a aucune grace actuelle ? Si le P.Lorenzoni
avait fail cetle attention, qui n’a pourlant poinl
echappe a quaniile de theologiens anciens et mo ;
dernes, il rPaurail point applique (Num. 6} a ces
: trois fameux chapilres ee que Jansenius dit de tous
t les ouvrages de saint Augustin, que c’est un laby:
rinthe plein de detours embarrassants, et il se serait
encore moinsflatie d’avoir irouve lefil, la regieet
le principe dont on a besoin pour s’en demeler.
 ; J’ai dit que quantite de theologiens, tant anciens
 ; qUe nouveaux, avaient bien remarque que saiut Augustin
par les deux secours quo et sine quo non ent
teud des graces habituelles. II faut du moins en citer
> quelques-uns ; et sans egard a plusieurs qui semblent
i T. y reconnaiire les graces habituelles sanclifiantes
• propres des deux etats, je me borne a un petit nombre
de ceux dont le sentiment approche le plus du
t mien. J’ai'deja fait roentioii du P. Annat ; j’ajoute
i ici d’abord le P. Didaque Ruiz de Monloya, theolot
gien insigne, aussi savant et aussi sense que subtil,
l tliffus el digne d’etre lu toui entier (de Prmdesl., disp.
, 50, deAngelis, secl. 4) , plein de la doctrine des saints
Peres que nul iPentend mieux que lui, ct dont il
justifie les pensees par Ja plus saine et la plus solide
metaphysique. Mais on me demande des tlieologiens
t d’une autre espece et d’une autre ecole.
t Le R. P. Francois Macedb, cordelier, qui a ele
s dans uue grande consideration aupres de la reine de
e France Anue d’Autiiche, se range et applaudil a
Popinion du P. Annat. Voici corarae il en parle:
r Annalus perspicue docet islo adjulorio compiehendi
5 omnia auxilia antecedenlia cum pettevetantia connexa,
t ita ul adjutorium perseverantiw sit non urium et -singus
lare, sed onniium colteciio, quibus voluntates prwveG
niuntur. Gralulor Annato, quod Auguslini sensum al\
ligerit (Macedo, Scrinium D. Aug., lib. n, cap. 2).
Belle aulorile ! dira-t-on. Ce cordelier etait tout
i devoue' aux jesuites : il n’a pas rougi dirapriraer ces
paroles : Societatem Jesu amo (pag. 250). Eu elfet,
t coraraent a-t-il pu avec cela entendfe saint Augus,
lin ? Eh bien ! voici un Pere de POraioire qui prouve
 ; (et ce sont ses propres paroles) que le secours quo
[i < iPest autre chose que la multitude, la varieie, la
r conspiration, la proportion et la convenance de plusieurs
secours, par lesquels la Providence conduit
et menage ses elus avec lant de douceur, de sagesse
, etde force, quils perseverent jusqu’a la fin ; ou que,
ii sils tombent, ils se releyent infailliblement de leurs
e fauies (1). » Franc. Sylvius, qu’on sait avoir ete.attache
duraiit quelque Jemps a ia doctrine dc Baius ,
a eu la merae pensee,' et il a conserve la leijon insee
parabiliter sans egard a la correction des docteurs
s de Louvain (Sylvius, in 1-2, q. 109, a. 10).
n r » Je ne sais quelle idee on a communement de M
du Hamel, de 1'academie royale des sciences, sur lo
u fait de la tbeologie. Pour raoi, je trouve dans ses
e traites beaucoup de reflexions aussi belles et aussi
e jusles que son style est pur et poli. Cei auteur exi,
plique les trois fameux chapitres du livre de la Core
rection et de la grace a peu pres selon le plan que
it j’ai suivi. Adjuiorium illudquo, dit-il,… proposilum
et intenlionem Dei efftcacem, nec non inulliludin.em
e auxiliorum quw ex illo oriunlur proposito compleclilur,
ir non molionem quamdam quw prwdeterminet physice,
il non delectationem aliquam viclricem, aul graliam aci-
tualem eamque singularem, elc ; et plus bas : Prwdei-
ttinalio cui conjuncta est perseverantia seu adjutorium
n quo definilur ab codem Augustino prwparatio beneficio±
i- rum (2). ;, (2) J.-B. du Hamel, Theologia speculalrix e.t pracli
ea,elc. Tract. deGratia, lib. m, cap. 8, n. 4.31971SUPJ>LEMJENTUM AD OPERA ■$.. AUGUSTINI,972Mais ce ne sont la que des fheolpgiens modernes,'
ei ]*en ai "promis d’ariciehs. Il n’est pas possible quils
me' mariquerit, puisque Suarez (De vera iriteiligentid’
aiixil. effic.',^34| paflede cetiemariiere d’enteridre
lesdeui'secbufs poro.me tfeiant pas trpp recente. Je
plains ce gxaha homriie de iPayoif pasemplpye les
forces d.e"^on geiiie pbur su.fmoritefl.es diflicultes
qui 1'oni ; eriipechd d’embrasser un seritiment dont
1'evidehce esid’ariiTeurs sifrappanle.' ' ::"Les ouyrages tle-Pillustre Tappef fne tombent spus
famjaiin: Opfacbrite que, daris lesdisp.uies. publiqufes
de ftcad,eihi.e dfe'Lbuvaih, ila toujours cpnslammeiif
confonduBaius (1)  ;'que c’etaitsriftoutpardedoctes
e^laifcissfeirientssuflespassages les plus difficiles de
saih t August iri, quii mettait aux abois le jeunfe nOva terif
etlul faisaitseriilfqVIIriecessait point cPetre son maitfe. ;Queireeiaitlareponse
triompharile deTapper aux
passages qne Saiusiirait des trois fameux ciiapitres ?
Nous laliSbiis’ dtfns ses ouvrages, ou il pferid le secbufs
sirie quq riori pour ie pouvoir habltuel de pef- ?
seveier, et lesefebufs quo pour une directioii et urie
pfptectioii speciale, qui est maintenant ajouiee a pe
ppuyoir, a cause <Je Piniirmile que notre nafure a
coriiraetee paf le peche. Juslt… prbpler cqrnisihfir*
niilqtem et’bbscuniatem intellectris hac facultaie « ff
non possunt pfoptet variqs rerum evenlus tt ienlaiiqrium
impulsus ; sihe divino auxilio ipsos dirigenle et prolegente,'prout
diclaral sanctus Thbnias 1-2, q. 9,'qrt.
109 et 19", ctianstie.a/um Augusltnuni in lib. de"Coty
repl. el gratiq, cap. 41, quod horno in prirno stqtu qccepit
doriutii pefqubd perseverare posset, non atttetq,
utperseveraret (Ruaidus Tapperus,'tom. 1, art. 7, de
Lib. Arbitr., edifColon., paa. 195e<196).Rien riedesolait plus Baius, quiafficbait uh grand
in6pfis pbur sairit Thomas, que Iorsque Tapper se
faisaitfort de trbuver ioujours dans saiht Tliomasle
vrai seiis des textes de saiht Auguslin. Nous en
voyoris ici uh exeinple. Qu’bn consulte 1'endfoit de
la Premiere-Secbride, cite par ce graye dpcteur de
Panciehne 6cblede Lpuvain, On sefa surpris de y.oir
que je sbutiens le senliment de saint Thbmas cbntre
un. ifibmiste, ………. v.Le P. Lorenzohi en sera sans doute moriifib, et
c1esi deja urie fude aiteirite a sa decouyerle. 11 prepareses
lecieilfs a la recevoir 'favbrablemfenf, eri
examinant la premiere partie dti cliapitfe 10 du Jivre
de la Cbrrection et cle la grace, oiti il promBtdela
mohtrer.' Vblla du moios un fil altache a la pofte du
labyrinthe, et noh pas a 1'aulre bout, pu Jansenius
veui qh'bh aille chercher le sieri. II esi questiori de
savoif, dit sajut Augustin (Lib. de Corrept. ei
gratta, c. 10, n. 26) ' ce qWil faut periser du premier
hommeau sujel de la petsivitance findle, Adam
fut etii exempt de tout 'viceet ddris une reclitude parfaite ;
etje riai gqrde de dite : S’il rfeut poinl te don
de ta petsivirqricg qui lui elail riicessaiie, coniment
fut-itexenvpt de toiit vice ? Cqr qn sdiisfaii aisemeni h
cetle demdride en ripqriddnt qriil tieut point ledqn de
la petsivirarice, pqrce qri il ne persivird poinl datis ie
bieririiemequilereiiddilexemptdefotttvice.Le P. Lorenzo.hi (iVttrit. 7) voit dahs ces paroles,
aussi evidemraeht qufe dans la priere de saint Philippe
de Npri, li'eiclusion cle la gface vers/tliie, c’esta-dire
de la gface qui n’est point physiquemeht
p ;re^bterminanie. Sa faispn est que si saint Augustin
euiaclmis ia gf ace versaiile pour Petat diiihocence,
il "e&t’"eit unfe reponse pius aisee a' faiie, qui esi
qtfAddm tfdvqitpas besoin du dori de ia persiviraiice,
Idfittejieitnedeyqii pdsreciybir deDieu,mais ie procufef
atui-mime. Oii ybit que Ie P. liorehzbhi est
ibftemejit pefsuadfe 'qiPil he 'peut: y avoir de donaiibhV¥mbihs
que le dbhaterir ne pfedetefmihe physiquement
le donataire a 1'accepter.Mais. venpns a la grande difficulte ,que renferme le
lexte de saint Augustih,"q'ui commeiice par ces mots:A SeH illud mqgis quwferidum qperosiusque trqclandum
esl, eic. Aliachohs-hbhs a Ja'courte ; ahalyse de ce
passage qiii npus est presentb parle P.Lofenzoni,
Persdnne rie perseVbfefsiriohcetui qtti q reeu (q persevirahce:
Addm ria point pefsiviri ; dohc il ne t’a.
pointreQue. Mqis cotnfrieni ciluiqui riq point fecu Iri
persivirdrice esi-il cettpable detCdyoit pgint petsiyird ?
ou comirient se peut-il fdife que celui-ta tiqii point
recu /a persivirance, de qui on ne petit pas dire. que la
raison potir laquelle il he i'a point feoue, c’esi qtie pqr
le bierifait de la grqceilriq pbiniitisiparide lantasse
depetdition, piiisqriulors ilriyayail aucurifmasse de
perdition ? Vpila la difficulte exposee dans tpuie sa
fOrce,ajoiite|eP.LQrerizbni (iVttni !,8) , Iequeierisuiie
fait ce raisonnemenl :TLa difficulte que se prbp.bse ici
saint Auguslin est cpnsiderable, comme le iharquent
ces pafoles : Operosjuj ; irqclandum est ut resporideanittS ;
of.si le saint docteur a en vue « i*« 5tablir"une.
distinction entreles secours de graces pfopfes. de lag nature saine et de la n’atiir'e corfonipue, enfsbfte que
k gr&ce tiersa/t/e'appafiienhe |i la natufe saineref la
grace e/ficacepar elle-m^me appardenhe ^la na.ture
cbrrompue, il n’y a pas 1'ombre de difficulte, ijit le
theologien de Padoue, En effet’, cpntinue-t-il (JVutn.
9) , avec la ! grace versaiite: la perseverahce n’est pas
uii don de Dieu, et c’est en vairi qu’bh deroaiide
pburquoi 1'bomme," en he persbveraritppint, a peclie,
a moins qhe ia persevef ahce, qui'es’t’uh dpnde
Dieu, ne soit necessaife ppuf perseyefef.Ce raispnneraent pfeche par plus d’uh en.drpit ; car
il supposfe, "1* que saihi Augus’t’in"parle fiiihe grace
actufelle, et le cohtraire estdbmontrc^ ; 2* que ies.
panisans de la grace versatilei pbur"i^tat d’A'danj
Sont les premiefs ; a convenir qu’avec cette gra.ce' |j(
perseverance n’etait pas uri don de Dieri ; etceia he
peut pas eire veritable, au ihoins de ceux ayec qui
Ie P. Lorerizoni insinuequil a dispule publiquement
aPadoue, orisans doute on ne soutieht pas publiquement
le baianisme. 3° 11 suppose que la pfeQdeifermihatioh physique est essentielle a la donalioii,
etqu’ainsi, parriii les homthes qhi ne peuventse
predeterriiiner physiquement les uns les arilres, il
ne saufaif y avoir de vraie donation, si bieti qnils
devraient eire lort embarrassbs a dire cphiment
1'idee de donalion leur est venue, avant qtfils
eussenl enlendu parler de predeiertninaiionplfysique.
D’ailleurs, le P.Lorenzoni, ce me semblfe, toiribe
d’un inconvenierit dans un autre. Le preniier est que'
saini Augusiin trphve de la difficult^ oii il n’y en a
pas. No.tre auteur fait force de farhes pbur eviter ce
precipice. Le second incpnvenient est que le saint
clpcteur ail besoin de recherche et de iravail pour
repondre a uriedifficulte, en avouant lout simplement
qu’elle est iiisoluble. et qu’on n’y peul satisfaire que
par une conlession dfe foi. Le P. Lorenzoni va se
briser conlre cfet eCueil.Comment celui qrii n’a point regu la perseverance
estt-il coupable de n’avoir poinf persbvere ? Voila
la questiou et la difficulte que saint Auguslin enlreDprend de resoudre. La reponse que le P. Lorenzoni
(Num_. 10) fait faire au saint docteur, est qu’ii fauf
cfoire coriiine uri niysterequi nedpitpas etrepeneire",
qu’Adani frit coupable de n’ayoii' poirtt pefsevere,
quoiquil iPait pas re§u le don necessaire de la perseveranceSi
 saint Augustin n’avait pas autre chpse
a nous apprendre la-dessus, il a evidemmeni surfait
la peirie quil s’est donnee, ei ces paroles, Sed tllud
tnagit quwrendnm operosiusaue traciandurri est, ne lui
cohviennerit pas plus qu’a rin enfant qui, ihlerrogti
pourquoi' les’ iroisrpersprines de la Tfinlle ne font
pas trois dieux, n’-a fien a repliquer, si ribn 'que c’es,t
uneveritedefbi. Caf enfin, si cesparoles marguent
une difficulte qiii n’est pas legere, elles sigriifient
aussi qu’en s’appliquant a la mediter et a la penetrer,
on espere Peclaircir. Saiut Augustin a-t-il du(1) Voyeal’jrT »*to »re du baianisme publiee par Je P. Duchesne, liv. j, pag. %%975 VERITABLE GLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 974se tourmenter tantTesprit pour laisser une objection i
dans son entier, et pour elablir par une liumble
confession de foi un-mystere dans cette pbjection !
Fidei confessione non solvitur objeclio, sed statuilur in
objectione mysterium, dit le P. Lorenzoni, sans avoir
songe, par malbeur, quil y a moins de travail a dire
je ne sais pas, qu’a expliquer ce qu’on sait.Mais pent-elre le theologien de Padoue pretend-il
que saint Augustin fit de grands efforts de gehie pour
decouvrir le myslere qui etait conienu dans cette
pbjection ? Cela est conire toule apparehce et toute
raison, puisque saint Auguslin fait suf-le-champ sa
cpnfession de foi, et par consequent ce mysterelui
llait deja connu par la tradition ; je ne dis point par
inspiration, car le'P. Lorenzoni, je pense, esi du
senlimentde tous les theologiens du monde, qui ne
reconnaissent point de uouvelles revelations: tp'iicbant
les dogmes depuis la mort des apbires. S’il
croit pburtant que la connaissance de celui-ci fut
donnee a saint Augustin dans le temps et dans le g
moment quil ecrivait le commencement du chapitre
10 du livfe de la Correction et de la graee, cela au
moins n’a pas du couter beaucoup de peine au saiut
docteiir. Quoi qu’il en soit, notre auteiir s’est interdit
une aussi ffivole defaite que celle cPavancer ijue
saint Augustin a rois bien dti iravail et de Papplication
pour sinstruire de la verite quil confesse.En’ effet, le P. Lorenzoni nous donne ce mystere
pour la veriiable clef non seulement dcs trois fameux
chapitres 10, 11, 12 du livre de la Correction et de
la grace, mais eiicore de tous les ouvfages de saint
Augustin conire les pelagiens, et il a prevu qu’oh
pourrait appliquer a sa decouverle la meme raillerie
que merite celle de Jansbnius, savoir, que si les
brouilleries du monastere d’Adrumete n’ayaient point
engage saint Auguslin a ecrire leiivre de la Correction
et de la grace, Je saint docteur aurait empbrte
la clef de ses ouvrages en Pautre tnonde. Cesipoufquoi
le'P. Lorenzoiii a soin d’averlir que ce mystere
et cette regle de foi, qui est la clef des ouvrages de (
saint Augustin contre les pelagiens, se presenleiu
partout a un lecteur allentif dans les auifes ecritsdu
saint docteur (bene vigilanterque iriluentibus undique
occurrit). Ainsi, a quoi aboutiraient ce long examen et
celte curieuse recherche, cette penible coriteiiiipii
d’esprit et cetie etude renforcee, dorii saint Augustin
faitparade : Mdgis quwrendum operosiusqui ifactqndum ?
afepondre qriil n’a point de reponse a fajfe,
et a trouver un myslere tout trouve.Mais faisons voir une solution ou le P. Lorenzoni
n’en apercoit point. Quelle est la difficulte ? llseriibie
qriAdam riait poinl ili coupable de riavoit point petsiviti,
puisqriit ria poinl recu le don de la perseyirance,
et qrion ne peut pas dire que ce tlon lui q,iii
refusi, pour riavoir point ete sipari de la masse de
corruptibn. -Saint Augustin ne~ pouvait en peu de
mots saiisfaire pleinement a ceue ditliculte, commc
il ie declare lui-raeme : Magis qttwreudum qperbsiusque
traclandum. Cest pourquoi il se conteiite d’eta- ■,
blir d’abord Je principe de Ja reporise, en disam qiip
Dieu a reglede lelle sorte la vie des anges el des
hommes, quil a montre dYoord ce que pouvaitle
libre arbitre, et ensuite ce que pouvait le don de sa
grace, Sic ordinasse angelorum hominumque viiarn,
ut in ea prius oslenderel quid eorum possei libefuni
atbittium, deinde quid possel graliw suw beneficium.Dans le premier meriabre de ce passage il iPest
poiut fait mentipn du secours de la grace, et dans
le second il n-esl poinl parle de la cobpefalion du
libre arbiire. iiiin ei Pautfe rieanmoins esf sousenlendu.
Mais pourquoiceite doubie omission ? Cest
que dans: le preroier methbre il s’agii d’une gface
qui est abandonnee au libre arbilre^ et dans le second
il s’agit d’une grace a laquelle'le libre arbilre
est abandonae ; et par cbnsequent, dans le premier
membre^ il faut pafticulierement considerer le libre
arbitre, et dans le.second, la grace. La dislinclionA de ees deux sortes de graces sera la reponse a Iaquestion proposee. Le saint ilocteur ne fait pas-encore expressfement cette distinction, parce qiie,comme je l’ai dit, il ne veut que poser ici le principe■ de sa rfeponse. ' - … ;^ i »■Mais a en jugerpar la maniere dont saint Auguslin
parle ensuite de ces deux sortes ile gfaces, quelies
sont-elles ? La grace « ersatt/e et la grace efficace
par elle-meme, ou quelques autresespeces de grafees
actuelles qu’on peut imaginer ? Rieh itioiiis. La pfemiere
fetait une grace dans laquelle Adam aurait
demeuri sii eut vOulu ; la seconde est une gface qui
est maiutenant insiparablitnent attachee aiix'pfedestines.
Cest donc de part et d’aiilre uhe"gface
habituelle , et la derntere ne se feflepntre' janiiiis
dans aucun homme, dans aucun juste non predestine ;
1'une et 1'aiiire est dOric manifesiement gfaca
de pfedeslination. .- , ;•■•-.Ainsi le sens du texte ou le P.L,orenzoni reepnj.
nalt rine simple confession de foi, I6l’qh'il festexpli"
que et developpe dans toiii le cburs des trojs CKapitres,
esl que dans Petat d’Adam ia grace dfe pr*destination
 ne gouvernait pas les demarches du libfe
arbitre, et se bornait a le prevenir des graces’actuelles
qui lui etaient necessaires ; au Jieu qrie daris
notre etat elle dirige infailliblemeiU au salut tout ce
que fait le libre arbitfejet par cohsequent la grace
de predestination propre de la nature rbpar^e conlient
un droit absolu au don de la perseverance actuelle:
mais la grace de predestinatipn propfe de l’a
nature innocente ne renferniait qu’un droll cpiiditionnel
a ce meme don. D’bh ij s’ehsuif ehcore que
le pouvoir de perseverer qoi coriveiiait a Adam etait
bifen different du pouvoir de perseyerpr hhi reste
a present aux justes hort predestines, iesquejs, dahs
lii pensee du saint docteur, iPetant point separes de
la masse de cofruptibn, n’pn|'aucuh fJrbit ,au dph
special de la pefsevbrance actuellfe. *' ' ''
De la nait la {■eponse a la guestipn ou la difliculle
@ proposee. "Cest de recpnnaiire qu’Adam g nf.che eji
he pefseyeranl pas, quoiqu’ii n’hif'nasi recii le"dbh
de la perseverance, et qu’on ne puis|e pasdife gue
cedbn lui a el6 refiise, pburn’avpih ppint’8te sepaf^
de la masse de corruptipn. Cprolnpiii c,ej£i ?''p^fc’e
qu’Adam avaitfecu uhe gffccfqui Cphlenait undfpif
cbnditionnel audoh de iri$T.seyeraQpe a'cJpeiip, et
que par sa faute il nvest ppjijt deme.urp « lans ceiie
grace. Vofia le precis des’tpjj !| fajhe^ux'"chajpijres ;Cependani, plus 'fenV^lg^^^eg-igp.ysigre
dont Ja decbuverie a fait ta.iit"d.e plaisir apprtpr
renzoni (Num. 11) , plus j’e'me pefsuailb' fluil h.e
doit y trouver rien^gihs^gu^^.^pii^pfpe' cjuj 1'at ;cbramode.
 Qiielle sOrte "de cphfessjpn de ipi ^aiiit
Augustiu fait-ii ici ? qiiel bbjpi'de fpi hpus pyespni,et-il
dans pes paroles : Quaprbpier 'sql^etfi^ifignll^
lemut quod rectissiriie ctedimus Deiupi pojipinutngye,
rerum qmniuni, qui cfe_qvii bmriia bond gqldg, 0 inqiq
ex.bonis exorilura esse prwscivU, et’'sciyit: tnqgis a,d
U sitdtn pmnipoteriiissimambqnitqtem perjtinere eliam de
" niqlis beriefacere, quam mala esse non sinefj ;:'sjc.qr.^ir
riqtse cmgelqruin liomiriumque vilam, tit in ea pfuts
osietidetei quid eorum possel liberut}iqrbitr,ium, ■dtfnjfe.
qutd ppsset grqliw smw beneficvurii jmiiticeque judiciuni
. (Lib.'de Cprrepi. et gratiq, c. 10, h.'27"j.. II y ii ifiQis
clioses. a remarquer daris ce texte, Ja prpppsition.
pfincipale, la proposiiion iiipidente, ,et la Jiaispj) qiie
lai prbppsition principale peut aypir ayec la*prflpQS.itipn
incidente.Qui doute que la proposition iucidente ne spit un
dogme de la religion cbr.eii.eiine ? savpir quj Mtyl
n’a cfee que du bien, quil a prevu Je mal qu^i arftr
vgrait de ce bien, el quil appartenait h ga tpujepuissante
bonte d’aimer mieux tifer ie biea djj iaal
que' d’empecher la mal. Si le P. torenzojii jqge a
prbpos de faire aussi un article de fpj jde la prpppsition
principale, je he .cohtestprai ppini aygg luj sur
cela, mais je lui representerai qu’ii doit abjurer in-97S SUPPLEMENTUM AD 0PERA S. AUGUSTINI. 376cessamment Je thomisme, et convenir que Ja predesti-.
nation a la gloire eiait consequente dans 1'eiat de
rliomme-innocent et qu’elle iPest antecedente que
depuis la chute d’Adam : car saint Augusiin ne pretend
fien autre chose, en disant que Dieu a eiabli
 ; un tel ordre danvla vie des hommes et des anges,
. qu’il a montre d’abord ce que ponyait le libre arbitre
ayant la direclion de ces demarches, et ensuite
ce que pouvait le don d’une grace qui dirigerait les
demarches du libre arbitre.Cela est embarrassant, d’autant p !us que lacreance dont saint Augustin fait ici profession tombedireclement sur la proposition principale et.sur le. systemedes deux predestinations : Saluberfmie confiitmurquod rectissime credimus Deum sic ordindste,elci Quelque determiiiequesoitleP.Lorenzoni
a ne pas s’ecarlerde saint Augustin, il aurait quelque
peine a coiidamner d’crreur saint Thoraas, qui enseigne
la predeslination antecedente avaiii el apres le
peche. Afnsi notre auteur ne poiirra.it se ti.ref d’affaires
qu’en relacliant un peude sa prelention, qui est 1
qrie saint Augiisfin propose son seritiment comine un
dogme qui doit’etre embrasse p3f tous les catlioliques ;
etquand ce ne serait que pour sauyer Phonleur
de saint Thomas et de louiefecole des thomisles,
il dirail que le saint docteur de^ la grace a vouiu
seulement marquer la forte persuasion ou il eiait de
la liaispn qiPavait sort sentiment quP est exprime
dansla proposition principale, avec le dogme qui est
cbntenu dans la prpposition incidenle ; et qu’en un
mbt saint Augustin n’a fait qu’exposer sa ; creance
pafticuliere srir ies deux sortes de. prpdesiinalions.Je me ilatle peut-etre en vairi d’av'oir demonireau
P. Lbrenzoni que dans ces paroles, ouid possil graiim
suw beneficium . saini Augusliu entend la grace
habiluelle de predesliualion, qui tians notre elat est
tout a.fait independante des meriies, selon le saint
docieur. Mais j’ai quelque conliance datis Ja proiestation
frequenie que fail nolre auteur d’etre ehnemi
des prejnges et de la preveniion,. J’cn ai dit assez £
pour le faire dbuter ; urie nouvelie lecture des irois
lameux chapitres, qu’il se donnera la peine de repasser
d’un teil atlenlif aux caracteres dela grace,
dont saint Auguslin parle, opfirera une eiiliere conviction.
Je vais maintenant taclier d’entrer dahs la
pensee qui est venue au P, Lorenzbni, et de decouvrir
Je faible de sa nouvelle interpretaiion.A cette questioh : Comment Adam a-l-il peche cn
ne pefseverant pas, puisquil n’a pas re ?u le don necessaire
de la perseverance ? saint Auguslin repond
par nhe confession de foi qui, expliquee a.la Jacon
du theologien de Padoue, a pour objet ce mystere :
que Dieu a voulu moutrer, d’une part, dans la.chute
oes mauvais anges, dans le peclie d’Adam et dans
limpeiiitence de tous les homraesqui jusqiPa la iin
dii moride mourront en etat de pecbe morlel, ce que
pouvait le libre arbiire destilue de la grace eflicace
par elle-meme et du dpn precieux de la perseverance ;
et d’une autrepart, dans la fid6lite desbons
anges, dans la penilence d’Adam et dans ) a saiiite I
mort de tous les hommes qiii jusqu’a la fin du monde
quiiteront cette vie avec la paix et Paroitie ,du Seigneur,
ce que pouvait la grace efficace par elleineme,
etledon precieux de la perseverance ; en
sorle que tout ce que dit ici saint Augustin et ce
quil va dire dans la suiie.est cominun aux anges et
aux hommes aussi bien qu’aux deux feiais du genre
liumain. II faut avouer que cela est neuf, que cela
est sublilement imaginb. Mais le P. Lorenzoni sent
bien lui-meme qu’un comtneniaire si singiilier, tout
ingenieux quil est, a besoin. d’eire appuye de quelques
preuves fories et solides.■ La premiere dont il se serl est evidemment hulle :
c’-estque si Pon iPadmet pOint son explication, ilfau"dra
avouer que saint Augiistin fait vehir les anges
Comme par machine pottr les’ joindrfe aux liommes
dahs sa reponse, puisque les angesiPavaient aucuueli-A part a la queslion proposee. Mais dans cette quesie
lion il s’agit d’Adam tout seul, et la difficullfe ne reue
garde que 1'elat dinnocence. Les avitres lioriimes
e- viennent donc par machine, aussi bien que ies
) li anges, dans la pretendue reponse ? LeP. Lorenzoni
 !S, n’aurait pas.ete eioune de trouver les anges placfes
r- dans cel endroit, s’il avait pris garde que Ja confeste
sion-de foi.ne lient pas lieu de reponse, mais qu’elle
es pose seulement leprincipe d’ou la reponse doit nailre.Nous verrons bjenldt que la mention expresse des an !a
ges, loin d’etre inutile.etaii nbcessaire en cet endroit.
>e La scconde raison de notreauieur (Num. 15, 14) 
le a quelque chose d’eblouissant : c’est que si saint Auiiguslin
 avait voulu dislinguer deux sortes desecours,
i- doril liin liii propre de la nature innocente, el Pauni
tredela nature tombee dans le peche, il tfaurait
ie poinl confondu les anges avec les hommes en geneiraj,
 mais il aurail mis d’un coie les anges avec
le rhomme innocent, et de 1'autre cbte les homroes
i- tombfes dans le peche ; et il se serait exprime ainsi:
st B Saluberrime cqnfilemur quod reclissime credimus,
n Deuni…. sic qrdinasse angelorum et primi hominis vii_
tam, ut in ea prius oslenderet quid possct eomm iibe).
rum arbilrium, deinde in lavsis hominibus quid postet
s- suw graiiw beneficium.lu Saint Augustin a bien fait de parler avec exaciiie
lude ; s’il en eht manque, on aurait pris droit d’emie
brouiller ce quil a dit de plus clair. Et que n’aust
rait-on point ose, puisque la justesse de ses expresm
sions ne le sauve point des attributions forcees qu’on
:e donne a ses paroles ? Supposons que le saintdocteureul niis wtain au iieu de vilam, en sorte qifon dut trau
duire spn lexte de celte roamere : Dieu a teileroent
i- regle l’etat de la voie oii il a mis les anges et les
 ;e liomraes, que d’abord il a monlre ce que pouvaii ie
st libre arjritre, et ensuile ce que pouvait le bieufaitde
it sa gface ; la chicane que .fail Je iheologien de Paidoue
 aurait-elle lieu ? Nou , saus doute, car ia voie
li des anges serail dcisignee par Je mot prius, et-ne le
z Q pourrait elre par le rootdetnde, parce quil n’ya pas
s eu deux etais de voie pour les anges. Au conlraire,l’un el 1'autre mot designerait la voie des hommes,
i, parce qu’il y^a eu deux etats de voie pour les hommes.Or, je demande au P. Lorenzoni si en lisant le texte
a de saint Augustiri on s’avise de penser a la vie bieniheureuse
 des homraes et des anges dans le terme, els’il n’est pas manifesie que ce lexte doit elre uniquen
meiit eiUendii de la vie des hommes et des anges
:- dans la voie ? Cest doncia meme chose quesi le saint
d docleur avait mis viatn au lieu de vitam. Que faut-il
n davantage ?: La lroisieme raison du P. Lorenzoni esi un argue
ment _ad homitterri conlre Jes adversaires lant soit peu
s bai3nisies quil combat. Est-il suppoitable, du-il,
n d’exclure les bons anges du bienfait de la grace ? ll
e se fonde sur la fausse persuasion oit il est que le see
cours sine quo non est la grace sufiisante, quil distingueje ne sais comment d’uue grace pureuieni uas
turelJe. Car je l’ose dire, la maniere dont il en parle
e D n’est pas assez nelte et precise pour qu’on en puisse
e evidemment inferer que 1'eiat de pure iiature est pos-sible, et que la destination a une fin surnaturelle
n’est point due a la naiure raisonnable en conseiiquence du bienfait dc la creation.
e Quoi quil en soit, Pargument de nolre auleur se
t reduit a ce dilemme : Ou la perseverance des saints
> anges a monire ce que pouvait le bieufait de la grace,
a ou elle a mbntre ce que pOuvail le Jibre arbitre ; si
t elle a montfe ce que pouvait le bienfait de la grace,
t donc les saiiits anges ont repu le secours quo, et non
pas seulemerit le secoufs sine quo non, qui tPest pas
propre a moutrer ce que peut le bienfait de la grace ;
: el par consequentie parlage de ces deux secours ne- disiingue poinf les deux divers etats de la creaiure
s raisbiuiable. Si la perseverance des saints anges n’a
s servi qu ;a raonlrer ee que ppuvaii |e libre arbiirc,
 ; dbnc la chute d’Adam el des mauvais anges n’a977 VERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTJN. jwspoint servi a montrer Je pouvoir du meme libre
arbitre ; car il est absurde que la persevefance des
uns et Ja chule des autres montrent preeisement] la
roeme chose. Je suis porte a croire que cet argument
est fori dans Ja supposiiion qne les deux secours
sont des graces actueies. Que les baianistes s’en lirent
du mieux quilspourront. Cependant ils auraient
dii roieux comprendfe, eux et le P. Lorenzoni, quel
est ce different pouvoir du libre arbilre et de la
grace, que, selon la pensee de saint Augustin, Dieu
a voulu 'successivement montrer. 11 corisiste en ce
que le libre arbiire, avec une grace de predestinaiion
qui n’eiait que condilionnelle , ayant la direction de
ses demarches, etait capable de conduire au salut les
creatures intelligentes, comme le prouve la perseVferance
des saints anges, mais non pas infailliblement,'
comme leprouvela chule d’Adam et des mauvaisahges ;
au lieu que ia gr&ce dime predestinalion absolue) ,
gouvemant les deinarches du libre arbilre, conduit
infailliblement au salut les saints de notrc eial.
Ce n’est donc point la seule perseverance des saints
anges ni !a seule cbute des mauvais anges et d’Adam,
qui montre le pouvoir du libre arbitre, ce sont loutes
Jes deux ensemble ; et on voit maintenant le besoin
qu’avait saint Augustin de faire mention des atiges.Je ne puis finir cet article sans marquer la peine
que rae font ces paroles du theologien de Padoue :
Auxilium sine quo in slatu naiurw innocentis, el.ralione
finis supernaturalis , ad quem ordinabantur angeli
et homines, tamelsi esset donum Crealoris, dabaiur
nihilominus SECUNDUM DEBITUM , NON SECUNDUM GRATIAM
 ; DEBEBATUR entm sitie ordinalioni naturw sive
^QUITATI DIVIN^ ; JUSTITI/E, quw ituliam intellectualem
substantiam condere POTERAT SUIS iia nudalam muneribus,
tit necessario el ittevitabililer carrueret. J’aurais
voulu quiin baiartiste ne put s’accomrooder de
la derniere phrase et que pour cela elle eut eie lournee
de la sorte, quw intelleclualent creaturam a se liberaliler
ad statum supernaturalem elevalam non poleral
suis ita nudare muneribus, ut necessario et inevilabiliter
conueret. J’ai encore sur la premiere phrase
un scrupule que je marquerai dans Ia suite. Le secundum
debilum, non secundum graliam, ne me plait
point. Peut-eire suis-je trop soupconneux et trop delicat.
Je me le reproclie, mais je ne puis nPempecher
de dire naivement ma pensee. II est cerlain que les
anciens thomistes iPauraient jamais parle ainsi. Ils
enseignaicnt lous que le secours suffisaut contenait
une offre reelle et verilable du secours efficace, et ils
auraieni craint d’assurer que 1'offre du secours efficace
ne fut pas une grace proprement dite ; car ce
qui est offert n’est pas une grace , si 1'offre qu’on
en fait n’esl pas une grace.Le theologien de Padoue (A'um. 16) , avant que
de venir a sa qualrieme raison, ne peul entierement
dissimuler Pembarras que lui causent les adverbes
prtus et deinde. II n’en fait pourlant pas semblant, et
d’un style rapide il jeite, comme une pensee qui lui
echappe en passant, la solulion quil a imaginfee.
Croit-il diminuer la difficulie en paraissant 1'envisager
avec negligence ? On a lort, dit-il, de fonder une
vraie dislinction sur ces mols prius et deinde , pour
ne pas dire quils ne signifient nullement une priorite
et une posterioriie de temps, comme il est manifesle
(ut palet) , mais seulement une succession
didees, d’attention et de reflexion. Car, ajoute-t-il,
la perseverance de ceux qui demeurent stables se
presente a 1'esprit par la comparaison qu’on en fait
avec ceux qui tombent, et 1'ordre des deux terraes
de ce rapport veut que la consideration de la cliute
precede laconsideration de ia perseverance.En verite, cela est trop raffine pour avoir etti
trouve sur-le-champ. Je ne sais si |Saint Auguslin y
a songe de sa vie. Mais posons le cas quil eut quelque
part employe les adverbes 
lofide lo|iqtie | jfe suis trif qu’une seeonde teflexi.oit
prius et deinde, pour
exprimer aussi hors de propos ce trait d’une pro »A les lui aura fait effacer, d’autant plus que Ja pehsda
du P. Lorenzoni est, ce me semble, contraire a la
mtilaphysique de saint Auguslin, qui veuf que 1'idee
du. bien precede celle du mal, el par consfequent
Pidde de ia perseverance celle de la chute. II s’agit’
bien ici de la succession naiurelle des pensees ! Lisez,
ilest question d’un ordre que Dieu, en qualile de
souverain mattre de touies choses, a etabli dans la
vie, dans 1'eiat de la voie des anges et des hommes :
Deum Dominumque rerum omnium….. sic ordinasse
angetorum hominumque vitam], ul ih ea prius…. et
deinde, etc.Mais venons au fort argumentdu P. Lorenzom ; il
n’est rien moins quinvincible, et ires-assur^ment
notre auteur n’a point assez medite le passage -qui
lui est si cher et si precieux, quand il trnile d’absurdite
et d’extravagance la necessite d’exc !ure les anges
du jugement de juslice doni il est fait mention a
la tin du passage. Le saint docteuf dit que Dieu ag voulu montrer, non pas apres Ja vie et Pe^tat de la
voie, mais dans la vie et PtStat de Ja voie, un jugement
de justice. Et dans quelle vie, dans quel etat
de la voie a-t-il pu le montrer ? Est-ce aTegard des
mauvais anges, qui sonirent de l’etat de la voie par
le jugement qui les reprouva ? N’est-ce poifit plutoi a
1'egard des hommes non predestines, qui, apres la
chute d’Adam, sans sortir de Petat de la voie, sont
laisses dans la masse de corruption paf un jugement
de jusiice, landis que les autres en sont separes par
le bienfait de la grace, suivant la doclrine de saint
Augtislin ?Voila quelles sout Ies preuves du P. Lorenzoni.
N’a-t-il pas bien fondfe son principe, assurfe sa regle,
vbrifie sa clef ? Examinons avec quel sucees il s’en
sert. On va voir (lYutri. 17) un principe qui contredit
les conclusions, une r6gle qui ne s’ajuste a rien, une
clef qui brouille et force toutes les serrures sans
rien ouvrir. Le thbologien de Padoue a prevu cetinconvenient,
et il y a remedie par ce bel axiome: LaC regle ne doit point s’accommoder a ce qui suit, mais
ce qui suit doit s’accommoder a Ia regie ; les principes
nedoivent point etre eclaircis par les conclusions,
mais les conclusions doivent etre eclaircies par les
principes. 11 nous fait presque la peur d’un sacrilege,
si imus osons disputer le sens de son canon sacre,
sur ce que saint Augustin a ajoute', peul-etre
pourtant pour y servir de commentaire. Les anciens
sages onl fait debelles reflexions sur Pemporiement
insensfe d’un homrae qui, faisant de vains effoils
pour ouvrir sa porie, s’en etait pris a sa clef et 1'avait
mordue. Mais ils n’onl pas reraarque Pinjusiice de
ce furieux, qui devait pluidt battre la serrure. En
ce lemps-la personne iPavait encore ordonne a toutes
les serrures d’etre ouvertes par les clefs, et n’avait
dispensb ioutes les clefs d’ouvrir les serrures.Mon sentiment est que, dans le reste du chapitre
10 du livre de la Correction et de la grace, saint
Auguslin siipplique a developper cette proposition :n Dieu a confib au libre arbftre, dans Pelat des anges" et dn premier homme, la grace de predeslination, a
dessein de monlrer ce que pouvait le libre arbitre
avec le secours diine providence qui lui fournissait a
la verite des graces actuelles pour agir, mais qui ne
dirigeait pas infailliblement ses demarches. El selon
moi il commence a justifier cela par Pexemple des
anges, dont les uns, dit-il, s’eloignerent de Dieu par
ie libre arbilre (per tiberum arbilrium a Domino Deo
refugw facti sunt, etc.) , et les autres par le meme
iibre arbilre tinrant ferme dans la verite (cwttri autem
per ipsum iiberum arbilrium in veritate sttttrunt,
ctc). Mais le P. Lorenzonf a Phabileie deglisser
sa grace predeterminante dans le sens quil al~
tribuc a ces dernieres paroles.QiPon se (igure, dit-il (Num. 18,19) , que saint
Auguslin, aulieudu terme de libre arbitre, a euiploye
celuide vie ; le pouvoirdu bienfait de la grace no
B« ra point exclu. Le terme de libre urbitre peut-il ta.j79 SUPPLEMENTCM AD OPERA S. AUGUSTINI. 980prendre anssi aisetnent pour signifier Ja yie, que le
terme tlevie se prerid pour signifief Petat de la',
voie ? et saint Augusiih, qui peude lighes auparayahi
distihgue le libre afbitre de la yie, .eonfoiidfat-ij
tput d’un coup en cet endrpit le iibre arbitfe
aivefeia vie, saiis ett donher avis a, soh lecteur ? Et
siif cjuel fondement ?<Jui a jamais oui pafier diin auteiir,
d’Unp langrie el, si je 1'ose difc, meme diin
jafgori, oh ces terraes spient en queiqiies occasibns
sjnpnymes ? Et quahd ils le seraient, quel ecrivain
judiciehx, apres avoif reprt-Ssente' sepaffemenl deux
cboses, s’aviserait aussitbt de dSsighfef Purie paf le
meme mot dont il s’est servi pour exprimerPautre ?
Lesi haroles suivantes sont le grand afcYboutant
du P. .liofenzoni: Refugientes ejus boniialem, qud
bedii fiieruni, non potuetunt ejus. effugete judiciuni,
quariiiserrimi tffetii sunt. Ne voila-t-il pas, s’ecrie
le P. Lbrehzbni.iejugement de justice, qui regafde
les anges aussi bieri que les hotames ? Pourquoi le
bienfait de lagrace ne les regarderait-ii pas egalemerit
 ? Le iugemeht de juslice peul-il el.re comthun
aux derix etats, sans qup le bienfait de la grace ife
sbit ? Mais si je voulais user du droit que Pexeniple
du P. Lbrenzoni m’a donne, et allribuer au mot^udt’ctun »,telie
signification qu’il me plairait ; si j’etais
tente de fairp une-cbmpensatiori, et de rendre au libre
afliitre uhe piace que contre tout drolt et raison
le theologien dePadoue Iui abtee, je tfaduiraisainst
cp dernief texte': Les inauvais anges, te refusantd la
bonli de Dieu, ne.puteni se soustraire q lq aifeclibUili
du iibre arbitre qui/s avaient refu de Dieii. Mais npn*
judicium doit signifief jugement, et liberum arbitrium
libre arbitre, 11 faut seulement meitre de la difnSrenbe
entre. j.e jugement quis’exerce apres la vie,
apres.Petat de la voie, et celui qui durant la vie, durant
1'el.a't de la vpie, laisse une grande partie des
jiommes dans la masse de corruplion, suiyant la doctrine
de saint Auguslin. Cestde celui-ci seui quil
s’agit dans le texte, Deinde quidposset gratiw suwbeneficiumjuttitiwque
judkium ?
. -Saint Augustin continue, et ce qu’il avait avancfe
des anggs en particuliers jl 1'assure de 1'homme inuocent,
savoiri qiie la .grsice de predeslination etait
conflee aU pouvoir de son libre arbitrp. Et il dit que
si Adam avait voiilu, H serait deraeure dans Petat
dintbgritb et d’ihnocence oh il avait ble creb5 par le
memeiibre arbitrei dont le bon usage avait. sauve les
saints anges. A cela le P. Lorertzoni (Num. 20, 21) 
repoHd froidement quil s’en tient a sa regle, que sa
regle ne doit poiiit s’accomm.oder a-ce qui suitj niais
ce quisuil a sa regle. Cesl la solution generale et
uriique de toutfes les bonhes difficulles quil s’objectei
Elle revient ,a point nomme et en lemps. presque
« 5gaux:v comriie une espece de refrain^ dans lout le
resle dfe sa dissefiaiioiiiJusquici le saint docleur n’avait point fait une
mention expresse de la grace de pfedestinaiion qui
etait propre de Petat des anges et de celui du premier
horrime ; il avait seulement-represenle leur li^
Bre afbitre coriime entiefement raaitro de la direction
de ses demafcbes : de sorie qu’un Jecteur pfeu attentif
auiait pu simaginer que le saint docteur excluait
toute gface de Peiat d’Adam et des anges, quoiquil
n’en pfetendit exclure qu’une grace habitufelle de
predestinatioii absolue, qoi gduvernat et reglat si
stiremenl les deroafcbes du libre arbitre, que Jabealiliide
elefhelle en fu.1 le teflne infaillible. Cest
pourquoi, afin de prevetiif ou de corriger Uue Lelle
pertsfefei il commence lc chapitre 11 par ces mots :
' f iQHoi doriCi Adam n’a-t-il pointeii de grace ? Q« id
etijo, Adairi riori habuit Dei gialiam (S. Aug., lib.de
®btrept,i ei gratidfCapi llj n. 29)  ? »LeP. Lorenzoni seflatle pourlanl (iVitm. 22, 25) 
que sou sehtimebt est le seul ou Pon puisse expliquer
le mbtif qui porte saint Augustin a se proposer
ei a rfesoudre celte « bjection. ie m’fetoniiequil neglig »
d’ insister « ur ce que le saint docteur ne joiiitA pas ici les anges a Adam, el qu’il ne dit pas: Quoi
doric, Adam elles angesjront point eu degrace ?
Mais U esteiaif qufela difficuile qui a donnelieua
tout be discours dfesaint Auguslin concernait le seul
Adam, fet que pouf cjjfte raispn le saint ne parle plus
desormais des ahgesp Dahs le cliapitre 10, il n’a eu
eh vue que d’biablirle priricipede sa reponse a la
difficulte qui est enOricee au commencement de ee
chapitfe, lequel prinpipe consiste eu ce qu’avant le
peclie Dieu voulait quele libre arbilreeui la direction
des demarches derhpmme et de Pange, au lieu
que dans les sainls de notre elat, c’est la grice cPune
predesiination absplue qui dirige leurs demarches.
Dans ie chapiire 11, le saintdocteur explique La nature,
lant de la grace qul gouverne ie libre arbitre
des predestines de nolre etat, que de celle qui etait
gouyernefe par ie iibre arbitre cPAdam.Ecoutpns le.P. Lprenzoni. II nous fera accroire
(Nurn. 24) que la grace d’Adam que saint AugustinB appelle grande, et quil assure avoir etb bien diffeBrenle de celle qui est aceordee aux predestines de
notfe etai,,est non-seuiement la meme qtPont eue
les demons, majs encore la merae a laquelle resistent
tpus ceux qui pechent, en quelque etat que cesoit.
Il no.us donnera corame un point decide par son canon
saGre, quela grace qui est ici comparee et oppOsee
a ceile-ia n’est pas propre des predestines de
notre etat, que -jes bons anges 1'ont recue, et qu’en
substance ellen’est point d’une autre espbce que
ce.lle qui procure a uh reprouve de notre etat une
saintete lemporelle. 11 ajoutera que ceite meme grace
titait necessaire a Adam pour se garantir de sa chute
et perseverer effectivement.Cependant, demandons a saint Augustin ce qui a
fait que Dieu a prevenu Adam d’une sorte de grace
bien.differente de eelle quil accorde aux saints de
notre etai- ; il ne pensera point a nous repondre, selon
les principes du iheologieri de Padouej qu’Adam
n’a point persevere,- bi que par consequent il n’avaitQ besoin qne diine gr^ce.de possibiliie, sans laquelle
•il n’aurait point ete poupable en ne perseverant pas ;
qu’au contrairp les saints de notre etat persevererent,
et quils ont besoin par consbquent de la grace
d’aciion, sans laquelie.on ne peut pas supposer quils
perseverent » ,Mais le saint doeteur nous repondra
que la diversile qui fest entre la grace dont Dieu a
prfevenu Adanij et celle dont il previent maintenant
les predestines, est d’un coie fondee sur les forces
de la nature saine et l’heureuse possession ou iiait
Adam de iout ce qui elait capable de le delourner
du peche et le. porier a i'obeissance ; de Pauire cbte,
. sur la faiblesse de la nature corrorapue par le peche,
et Paflluence des raaux qui exposent les saints
a une mullitude de yiolentes tentations. Illt in bonis
erat, quw bonilate sui. Condiloris acceperaU… sancli
vero in hac vila ad qubs perlinet libtrationis hwc grada
in nialis stxnt, etc. (St Aug. loc. cil.) Quil peiul bien paf ces caracleres deux differenies
graces liabitueUes de predestinations ! Parce qu’A©dam itait fort, une providence qui se bornat a lui
fournir des graces actuelles, et qui ne dirigeat point
absolument el infaillib.lement ses deinarchesj lui
suffisait ; parce queles saihls sont faibleSj ils ont
bespin d’une proyidence plus speciale, qui ne se
bofhe pas a leur fburnir des graces aciueljes ■, mais
qui dirige absolumerit et infailliblement lcufs demarches
i comroe tin faible enfant a. besoin d’une gouvernante
qui d’un oeil attenlif veille conliriuellement
sur son allurej prevjerihe ses chutes, ou le releve
s’il vient a lomber ; au lieu que dans la vigueur de
Page on rt’a pas bespin d’un pareil secours.Retournons au Pj Lorenzoni, et faisons-lui cette
instance-: Est-il siipportable que-saiht. Aiigusiin
allegue qu’Adam ilait fort, pouf unique raison de la
suffisance du secours de grace quil a recti, si ce secoursne
lui suffisait pas poiir agir effeEtivement,.si
ce sccburs »st le roemeque le secburs suHisant de
d81 VERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 88 ?notre.etat, et si on 1'oppose au secpurs efficace qui
esl tiecessaire ^oiif iigVr 'daiis tobtfe sortfe d’etats ?
Est-il « uppoftable que sairit Auguslin allegue que Ibs
sainis de riotftee&lsbtiifainies, pou.r Uriiciue raisbn
du besbih qiFiis orit fliihe autfe Sspece dfe grSce plps
puissarttfe', si, eh supposarit quils rie fussfent pas !aibles,
niais tfes-fofis, fcette meriife espece de grace
leur aiifaiietg riecessaife, et si cette riieme espece
de grabe a ete riecessaife aux anges, qui n’eiaierit
pasfaibles, maistres-forts ? La reportse dii theologifeh
tie Padoue est tfop curicuse pouf ne la point
Faife atlendre iqueiqtie temps.II veut rious faire feiriafquer auparavant (Num.
25) qiie, dans Ife livre de la Cofrectlort et de la grace,
sariit Augustin ne daigne paS appeler dU hom de
grace le secburs qui est necessaire pour pouvoir
agir, feii epriiparaison decteiui qui est nectessaire pdur
agir. Mais il doii cherchef sfes preuves ailleiirs que
dafis fce livfe. Adam feut une grace, il n’eut pas le
bifenfajt de ia grace ; cela veut-ii dire qiie la grace
acibpiie qtfeut Adam lPetait pas hn bienfait ? Npn,
iPfen deplaise au P. Lofenzbrii, triais^ cela veut dire
qhe daiis 1'etat d’Adam la pefsgverahcfe' IPfettl pas ete
ife bienfait de la grace d’urie predestinaiibri ; alisolue,
quoiqu’eiIe diit elfe ie bifenfait d’une grace actuelle.Enfin Pauteur de la Dissertalion (Num. 26) , pbur
hdiis pfepafef a fecevbir sa fe"pdrise' avec appiaudissenieht,
se hiohire 'ehlliohsiasmb de 1'eyidencte pfeiendue
dte sfes fexplicatibns. I ! feh appfclle ii Ja bbhhe
fo\, au sens 'cbmhiira, aia p,lus rigbUfeUse criliqiib.
Mais bii vpit bieh que les adversaires (jiiil cpthbat
but iori, ei qu’ii n’a pas raisbri ; qu’il ies jette daris
1'eniba.fras, et.quii y demeure lui-hieme: Caf eriiln
vbici de quei U hdus fegaiei ■•■,-■, Pour,coiiipreiidre ce qui fait ijiie sairil Auguslirita !-
legiie d*un cofe Ja fofce d’Adaffl, el de Paiitre la faiblesse
des sainis de nblfe eiai en parjarit des divfefs
secbiirs dfe la "grace, il faiii sihipleinerit^ apefcevolr
qtte ie saint dbcteur coiiipafe ia gface qiii est riiaihieiiarit
accordee aux predestiiies, noii seiileineiii avfec
la grace qiPAdam a fegue, mais ericofe avec celie
quil aurait recne s’il avait p'erseybfe ; Quicbnqiie rie
yoit pas ciela he veiit pbiht yoif, dit le P. Lbtehzoni:
Quis. nou videat, riisi aut,i'idei'e tiolil ?Tachons dbric de n’etfe pbiiit aveugles yblbhtaires,
et concevops avec |e ,P. Lofenzdrii qiie ie
saint docteur dit d’abord quAdarii a fet ?u uhe tfesgrande
grace, mis diilerei|ie tle celle cjuii accbfde
aux predesiihes de nd.ire etat: jjuiii ergb Addm non
liabuii Dei 'graiiain ? lino verb liabuit itiagiiam, sed
disparein. Ei ensuilfe tPatteiidons pas que saihi Aiigustin
se mette eri peine de riibhtffef pdurquoi il y a
dp la difference fehtre la grace qu’Adaih a fegue et
celle que feQoivent riiainteriant jes predesiines. Mais
jugebns a propos qu’il laisse IS pour ibiigtenips celie
grace qu’Aciam a repue, et que, saiis eri .dbririer je
moindre ayis a ses lecteurs, il euiploie, pfes de quatre-vingis
Jignes a moritref pouf quelje. faison ririe
grace qu’Adam iPa point fepue, roais qu’il aurait recjtie
sii.avait persevere, se serait tfouvee cliifefenle
de la gtace que recoivent maintenant Jes.pfedestines.
Car a ia.fin, iorsque nous y perisefbns le ihoiiis,, le
sainl docleur, sans avoir distingue la grace qu’Adara
iPa point recue de celle qtpil a reijue, commencera a
expiiquer sur quoi est fondije ia differehce de la gfice
qu’Adama fpgue dfavec celieque fecjpivent maintehant
ies predestines. Je ne sais cbriimeht une pensee
qui rae .vieut a echappe au P. Lorerizoni, c’est c|e
ilire qu’apres ces paroies : inw vero habuit mdgriam,,
ii. faul renfermer dans une parenihes,e,, qui serait
tPassez bonne mesure, tout ce qui suit, jusqua ces
auires paroles, islamgtaiiam non habuit vtimus hotno.j
qua nunquam velleletie malus. . ,,,…,. Je laisse.les argumentsque fait apres cela le P.
Lorenzorii (JVum. 27-29). Ils sont triomphanls, mais
.seulement dans l.a supposilion quil ne se.peut faire
que iui et les adversaires qu’il combat s’eloignent
A egalement du sens de. saint Auguslin. C’esl de quoi
hbtre auterif devait se defler a la recohlre des difficiiltes
qui balaribeht sori triomplie.Il.se prbpose cellfe-ci (JVttrit. 30, 31)  ; Saint Augustin
dlt: t Qri'Adam pbiivait perseveVer,_ s’il vbulait,
pafce que Dieu Jui avait donhe lln Sfecfihrs par lequfel
il poiivait et saiis leqtiel il ri.e pbuyait pas p^efsister
dans le bien qliil vbudrait: Poisit efti.b permaneYe,
si « e/te(, quta dederai ei adjtt/qftuih per quod jpotset,
el sine quO non possei froriiim ^efsetifefdritef teheri quod
villet (S. Ang., lib. de Corrept. etgratia\ cap. H,
n. 52). » Le saint docteur ajbiite: « Mais pafce qu’il
ne voulut pas perseverfef, ce fut hef taineihent sa faute,
au lieu quil aurait lriefite s’il avait vbulu persbverer,
comme firent les sairils afiges, qiii, iaiiidis que
leurs compagnons tomberent pidr lfe libfe afbitfe, deineurerent
fermes par le meme libfe afbitfe, fet mfe"rilereni
 lejusie prix de cette persbvgrahce: Sed guia
noluit permanere, profectb ejus cttlpa fuit, cujuimb•nritum fnissel, si permdnete votuissel, sicui 'eeeruhi angeli
sancti, qui cadentibus aliis per liberum arbitritim,
peridem liberum arbilriumsteteittril ipsi,ethttjut riidtisionis
debilam mercedem fecipere trietttefttnt (Ibid.). »Saint Augustin assure dbhc que les saints ariges
uefsevfererenl par le mbroe libres afbitre par lequel
les inauvais anges et Adam tbmbefent. Le mot par
attribue evidemment au libre arbitre la perseviSrance
aussi bien que la chute ; tet le nibt riieme ne peut indiquer
autre chose sirton que dans les uns et dans
les autfes le libfe arbitrfe etait prevenu de la meme
igface : c’est-a-dire, stelon lfes advefsairfes du P. Lofehzoni,
de la meme gface actuellb et vetsatile, et,
stiiori moi, de la hieihe gf&ce habiiuelie de predesiinatibn,
qai laissait ab libfe arbitfe iil directioh de
ses dbniafchfes. Cortiiherii le P. Lbfehibni se itfe-t-il
de la ? 11 n’ose repetef ce quii a dit ci-dessus, que
cette fexpression, parie meriie tibre arbitfe j est eqiiivalerile
ii celle-ci, daniijd meirie vie, qii ifrins /e iriime
itdl, U se conterite de fecbiirif a la dtjfaite bominodeG qu’il s’est pfdpartSte eri etalilissarti tjue sa regfe ne
doit point s’ajuster a ce qui suii., riiais ijue fce ijtii siiit
doit s’ajuster a sa rbgle, 11 a behu dire, stes ajusttehients
forces rbproUVent sa fegie, tjui en eiife-mbme
est dbmontree fahsse.L’extreme cbmplaisance cjiie hotre auteuf steriible
avoir pouf ses advefsaires baiahistes, lui fait tfbhvef
(Num. 32) une difficultte egale a \i precedtehle
itans ces paroles qui fegafdeht Adarii, cu/its riierilum
futssel, si petmanere voluissei, et darts feelltes-ci qui
cbricernent les anges, ctijus niaiisibiiis debitahi mercedem
recipere riiertteruni. Ori ijfeteiid, dii-ii, que
ces tefmes meiritum et merces citesigheiit evicleminent
une grace versalile ; on se trbmpe, ils Signifierit une
grace efficace par elle-meirife, qbi auraii eie.dbriiiee
a Adam, supposfe quil ettt pprstevere, et qui fut donnee
aux saints anges qui oiit pfefsevere. Mais saint
Augustin veut seulement fairfe fehieridre paf ces expfessions
la difference. quil y a feritre Pafbitre puTJrement libre qu’avait Ailam, et 1'arbiire delivre par
la griice de Jesus-Christ ? qu’bni niainienant les pre.
destines. Tel est le precis de la feportse du P. Lorenzoni,
qui semble accorder aux balanistes que,
selon la pehsee de saini Augusliii, Ites bbhnes beuyres
auraienl ete des merites plus prbprerrieht dils, et ia
'. gloire celeste uiie recoriipehse pius pfdpfement dite
dans 1'eiat dinnocence que daris. Petat de la nature
reparee. - . w .Cependant la doctrine de PEgiisp, conforhie a
celle de saint Augiistin, est qiie iesbdiines peuvres
de Pelal dinnocence et du notfe soiit, daris un sens
pareil, des meriies proprehient diis^ et eh hieme
temps des dons de Dieii, piifce cjuej’blevatipn de la
naiure raisonnable a 1'adbhlibh 'tiiviiie, toriuemfeiu
des graces du Createuf ei des bdhhes ceuvres de 1'eiat
dinnocence, est un bicnfait gratuit et distingub dfe la
grace de creation, aussi bien que Ia reparatioii de la
nature humalue, fondemerit des graces du Reiieuip-885 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 984teur et des boiines ceuvres de npire etat. Liine etait
une pure liberalile ajoutee a la hature, comme l’autre
est une pure misericorde. Ceci est appuye,sur la
« ondamnation de la premiere proposition de Baius,
et sur le 23" canon de la sixieme session du saint
concile de Trente. Nous y voyons decidfe que les bonnes
ceuvres de Peiat dinnocence, qu’on avoue avoir' ii6 des merites proprement dits, ne laissaient pas
d’eiredes dons deDieu, et que les bonnes oauvres
de noire etat, qu’on avoue eire des dons de Dieu,
ne laissent pas d’etre dcs meriies propremenl dils.
L’Eglise n’estTelle pas plus certaine d’avoir bien entendu
sa tradition en prononpant de la sprle, que
les liereiiques ne sont surs d’avoir compris Ie sens de
saint Augnstin , quils ont la presompiion d’opposef
aux enseignements de 1'Epouse de Jesus - Christ ?
L’examen des deux lextes suivants fera voir corabien
ils se sont mecomptes.Le premier texle qui nous arretera quelque temps
avec le P. Lorenzoni (Num. 53 seqq.)  est celui-ci: Si
Iwc adjutorinm vel atigeto vel homini, cum primum
facti tunl, defuisset, qtioniam non talis natura facta
erat, ul sine divinq adjutorio possel manere si vellet,
rion ulique sua culpa cecidissenl. Adjutorium quippe' defuisset, sine quo manere non possenl. Nunc autem
quibus deesl tale adjulorium jam pwna peccati est ;
qitibus atitent datur, secundum graliam daiur, non
cecundum debitum, et tanto aniplius dalur per Jesum
Chtislum Dominnm noslrum, quibus id Deo dare placuii,
iil non solum adsitsine quo permanere non possumus
etiamsi velimns ,'vetum etiam tantum ac lale ut
velimus, elc. (S. Aug., ubitupta). II faut accorder
aux balanistes que saint Aug^islin, en opposant ici
au secours sine quo non de Peiat dinnocence le secours
quo de notre etat, dit de ce dernier quil iPest
point dil, mais donne par grace- ; et i ! faut Jeur dispuief,
1° que le mot defuiunt signifie une chose uue
la nature raisonnable exige consequemment a Ja
creation. 11 signifie seulement une chose qu’exige
Televalion de la nature a la dignilb d’erifanis adoptifs
de Dieu, dont 1'ange et liiomme ont ete lionores
des leur creation. 2° 11 faut disputer aux baianistes
que celle difference des deux secours tetablie par
saint Augustin soit applicable a la grace actuelle
propre des deux etats. Car, a consitlerer la grace
actuelle du cblte d’Adam et des anges, qui n’eit
etaient indignes que nigativemeni, et du cote des
liommes de nolre elat, qui en sont indignes positivement,
parce que les premiers ont ele crees dans
rinnocence, et que les seconds naissent coupables ,
on peut bien dire que.ceux-Ia n’etaient pas si indignes
delagrace actuelle que ceux-ci, mais on ne
peut pas dire, meme par comparaison, qu’etle leur
etait due, sans confondre la naiure avec la grace,
et mettre au moins entre elles de la prop^rtion.Ce n’est’point sous ce rapport qu’on doit considerer
la grace acluelle, quand on souiient dans un bon
sens qu’elle btait due a Adam.et aux anges. Un lel
langage se vterifie non par la vue des sujels a qui la
grace est donntee, mais par lidee de Pauleur de qui
elle vient. On Ja regarde alors corame une suite et
une dependance de la iiberaliie de Dieu, qui a televe
la nature k un tetat surhaturel, el qui, en consequence
de cette elevaiion, a exige d’Adam et des
anges des actions surnaturelles. Cest-a-dire que
Dieu devait la grace acluelle non pas proprement a
Adam et aux anges, mais a 1'ordre que sa libbralite
avait etabli, tnais a sa juslice, qui ne lui permetiait
pas d’ex.iger des actions surnaturelles sans un secours
surnaturel qui les ftendit possibies.Or, sil s’agit de comparer Ia grace acluelle de notre
etat avtec la grace actuelle d’Adam et des anges,
eniant qtPelle etait due de la maniere que je viens
de 1'expliquer, il est clair qu’on ne doit poirit retoufnfef
a la consideration des srijefs qui re ?oiventia grace,
inaisfeiiviiiagef iiniqiiement celle de nolre tetai comme
hfie stiite'et iirie dependauce de la ! misericorde-deA Dieu, qui a repare noire nature par Jfeus-Christ,
et qui, en consequence de cette reparalion, exige
des actions surnaturelles dans notre etat.Cela ^tant, je demande : Dieu devait-il plus a l’ordre
que sa liberalite avait elabli par pure graee,
qu’il ne doii a J’ordrp que par pure grace sa misericorde
a repare' ? Sa justice Jui permet-elle plus
d’exiger de nous des aclions surnaturelies, sans
iious donner ou nous offrir la grace actuelle qui nous
aide a les produire en consequence de la reparation
de Ia nature, que cette meme justice ne lui permettait
d’en user ainsi a 1'egard d’Adam et des anges en
consequence de Pelevatipn de la nature ? 11 n’est pas
question de savoir si nous sommes plus indignes de
la miserieorde.de Dieu qiPAdam ne Ptetait de sa liberalite,
mais si la libdralite faite a Adam etait un
engagement plus fort d’aeeorder la grlice aciuelle,
que la misericorde faite a tous Jes hommes, en vertu
de la redemption generale de Jesus-Christ ; si Dieun elait plus lie par un decret de bonle qui honorait
Pbomme et Pange irinocents diin don auquel leur
nature n’avait aucun droit de prCtendre, quil n’est
lie par un decret de clemence qui reslitue a 1'homme
tombe dans sa disgrace le privilege d’aspirer a ce
meme don.Certainement, comme c’etait liberalite el justice
envers Adam, c’est roisericorde et justice euvers
nous que la distribulion des graces acluelles, qui
sont ntecessaires a la possibilite des actions surnalurelles,
que Dieu exige avant et apres la chute de
Pltomme ; mais la justice est la meme des deux cbttes,
puisque cetle justice n’a point pour objet ce qui
apparlient a Phomme innocent ou coupable, mais
uii pacte avec Adam, un pacte avec Jesus-Christ,
des promesses auxquelles Dieu n’est pas moins fidele,
soit que la liberaliie, soit que la misericorde
les ait diclees. Si les baianisles citent mal a propos
saint Augustin pour prouver dans leur sens errone
que Ja grace actuelle elait due a l’homme et a l’angeC innocent, nous ciierons avec plus de justesse PEcriture
sainte, pour= prouver dans le sens catholique
que la grace aciuelle est due a tous les hommes en
tant que rachetes par le sang de Jesus-Christ: Quid
est qttod ullta debui facete vinewmew el non feci ei
(Isai. v, &)  ?Quelle est donc cette grace de notre eiat que saint
Augustin regarde comme iPeiant point due en aucun
sens , en la comparant a une autre grace de 1'etat
d’Adam ? Cest la predestination absolue, qui est une
grace habituelle, et le vrai secours quo. Car celte
grace n’est point contenue dans la gteneralite de la
rtedemption, mais elle est une application speciale
du bienfait de la redemption a un pelit nombre d’elus.
Quelle est cette grace de Peiat d’Adam que le
saint docteur estime avoir eie due, en Ia comparant
a une autre grace de notre etal ? Cest la predestinatlon
conditionnelle, que Peievaiion de la natiire
saine exigeait, et Je vrai secours sinequo non. CarJJ cette grace eiait coiilenne dans Pelevation de la nature,
lorsquil n’y avait point de masse de corruption
ou Dieu laissat les uns, tandis qu’il en tirait
les autres ?Jc suis bieh aise d’avertir en passant que le systemfe
de saint Augustin sur la predestination n’est pas
si dur quil parait 1'etre au premier coup dieil. Qu’on
le medite, qu’on pese Jes expressions du saint, et
qu’on rapprocheles unsdes auires tous les textes oit
il en parle, on trouvera que ce systeme n’est pas incompatible
avec la volontte de Dieu, veriiable, geuerale,
anlecedente et conditionnelle de sauver tous les
hommes que saint Auguslin a reconnue. (Car on
ignore le fond du seroi-pelagianisme, quana on obJecte
que le saint- dbcleur paratt restreindre en quelques
endroits cetfe proposilion de 1'Apbtre [1 Tim. n,
•4]: Dieu yeut qtie lotts les hommes soient sauvis.)  Ce
meme systeme de la predesiination absolue lPest pas
si different qu’ou sbTimagiDe de ce tju'ont enseigitd985 VERITABLE GLEF DES QUVRAGES DE SAINT AUGUSTIN. 985tous les Peres, tant grecs quc latins, predecesseurs
de saint Augusiin, qiri ont pourtant admis la prfedestination
constequenle. J’aurai oecasion de developper
tout cela dans Pexamen que j’espere faire des argumenis
dpnt M. Bayle a tache de renforcer le manicheisme.Mais nequittons pas sitbt le texte de saint Auguslin
que nous avons pour objet, car Ie P. Lorenzoni
en fait ailieurs un usage qui est une suite de la mauvaise
maniere 'doni 11 Pentend ici. Sur Ia foi de ces
paroles : A'unc outent quibus deest lale adjutorium jam
pwna peccati est, il nous debiie serieusement qu’aucun
secoursde gracen’a eie prepare auxenfants qui meurent
sans bapieme, et il ne doute pas que Pautorile
de saint Augustin ne rende son opinion respeetable.
Je me ferais un crime, dil-il, de nPeioigner lant soit
peu de cel hoirime diviu. Quoi ! sans egard a ces paroles
de 1'Apolre : Si unus pro omnibus mortuus est,
ergo omnes mortuisunt (II Cor. v, 14)  ? Saint Augustin
lui-meme se sert de ce raisonnement de saint Paul
pourprouverquelous leshommessansexcepiion-sont
morts en Adam, nemine ptorsiis exceplo (S. Aug. lib.
xx. De Civ. Dei, cap. .6). II assure en particulier
que tous les enfants naissent avec le peche originel,
parcfe qu’on ne peut pas nier quils ne soient tous
contenus dans la proposiiion de PApoire quand il dit
que Jestis-Christ est mori pour lous les tiommes. A
morte quw in peccalb esl, parvulos non ostendis immunes,
quia el pro eis Chrislum mortuum negare non
audes (Lib. n Oper. Imp., n. 174). En effet, le raisonnement
est nul el frivole, a moiiis que Pauteur
sacre et Phomme divin ne supposent comine une vterite
incontestable que Jesus-Christ est mort pour
tous les bommes et lous les enfants sans exceplion,
nemine prorsus excepto. Or, si Pon doit se faire un
crime de s’e !oigner tant soit peu de 1'homme divin,
ne doit-on pas se faire au rooins un scrupule de s’eloigner
beaucoup de Pauteur sacre iuterpreie par
Jhbmmedivin ? Tous deux nous enseignent un roystere
de raisericorde qui confond nolre raison, parce
que nous ne concevons pas comment, en vertu de Ja
mort dti Sauveur, Dieu a pourvu au salui de lous Jes
enfants qui meurent sans bapteme. Je Padore et
je !e crois. Mais les mysteres de justice, ou la raison
n’estpas moins confondue, soni piusau goutdu P. Lprenzoni ;
il aime a les mullipiier.Si cependani il ne tfenail a son opinion que sur la
foi de ces paroles : Nunc aulem quibus deesi tale adjulorium,
jam pwna peccati esl, il serait aise de la lui
faire abandonner. Qu’un baianiste lui soutienne que
ces paroies doivent s’entendre de lous les liommes
de noire etat qui tombent dans le pecbe, et que, selon
la pensee de saint Augustin, la grice de possibiliie
manque a lous ceux qui vioient les preceptes,
comment se 'defendra-i-il ? Sera-ce par les paroles
suivautes, ou il croit voir que le secours-stne quo non
est accorde a quelques hommes de notre etat : gttibus
antem datur, secundutn gratiam dalur, non secundum
debitum ? On lui repliquera quil y prenne garde
de plus pres, et quii est manifeste que dans ce dernier
lexte il s’agit du secours sine quonon joint au secours
gtto, et en lant quil est contenu dans le secours
quo. La suite le demontre : Et tanlo amplius datur
per Jesum Clirisium Dominum nostrum, QUIBUS ID DEO
DARE PLACUIT, ut tion soluni odsil sine quo manere non
possumus, tierunt ettam lanium ac lale sti ut velimus.
Tous ceux, dii saiut Augustin, a qui il a plu a Dieu
de donner raaiiHenaut ie secours stite guo non le recoiveot
si abotidaul el si parfait, que non-seuleraenl
ils ont un seeours necessaire afin de pouvoir perseverer,
mais un secours si grand et tel quils persteverent
effeclivement. Pouvail-il dire pius claireraent que
dans notre etat le secours sine quo non ne se donne
point sans lesecours quo ?Pour confondre le baianisle, il faut lui faire remarquer
que le secours quo est atlribue par saint Augustin
iuix seuls predfestines ; ei qu’il est decrit commeA une habitude ; que par consequent c’est la grace habituelle
de la predestinalion absolue, et non pas ca
que Pon entend ordinairemenl par la grace eflicace,
qui est une action passagere, et qui n’est pas relustee
a plusieurs reprouves ; que le secours sine quo non
oppose au secours quo est Jagrace habiluelle de predestination
propre de Petat d’Adam,iaquelle n’etait
pas absoiue, inais conditioniielle, et qu’enfin le secours
stne guo non, qui dans notre feial est inseparable
du secours guo, est la grace habiluelle de la predesiination
absolue, qui contient emiueramenl la predestinatiori
conditionnelle, en tant que la perseverance
meme renferme avec avantage le pouvoir de
persevcrer tel que 1'avait Adam ; ceiie perseverance,
dis-je, dans laquelle on demeure et qu’on n’abandonne
point, qui est une suite et un enchaiuemetit
d’aclions, dont la derniere atieint infailliblement a la
couronne ctelesle. D’ou il s’ensuit qu’on ne peulconclure
de ce temoignage du saint docteur que !a grace
suflisante manque a personne, mais seulement queB tous ne sont pas predestines.L’autre lexte, par le.juel j’ai promis de montrer
que saini Augustin n’a rien avance qui affaiblisse les
meriles des bonues oeuvres de notre etat pour relever
celui des bonnes ceuvres de Petat dinnocence, est ce
qui suit : Nunc autem per peccatum perdito bono, merilo
in his qui liberanlur fucluin est donum gratiw,
qiiw merces meriti fututa erat. La seule erreur (j’enlends
une bevue, et non pas une heresie ni rien qui
en approche, a Dieu ne plaise !) la seule erreur, disje,
qui a fait prendfe les deux secoufs guo et sine
quo non pour des graces actuelles, "a eu le credit de
persuader que dans ce passage sainl Augustin, eh
opposant enseinble les bonues oeuvres tle Petal d’Adam
el celles du notre, appelait les unes des merites,
et les autres des dons de la grace. Mais le saint
docieur ne parle que d’une chose qui dans 1'eial dinnocenceetait
un merite, eldans Peiat present esl un
pur don de la grace, c’est Pavantage d’etre conduitQ a une lieureuse fin. Car supposons qiPAdani eftt persevere,
et comparons-le a un juste de notre eiat qui
persevere, toutes les bonnes oeuvres de 1'uu et de
1'autre auraientele egaleinent des merites et des dons
de Dieu, Mais le libre arbitre d’Adam ayant la direction
de ses demarches, la conduile a une lieureuse
fin aurait ete un merite particulier pbur lui, au lieu
que la grace habituelle de la predestination absolue
ayaiit la direclioii des demarcbes du juste de notra
etai, la couduile a une heureuse lin est un pur doq
de la grace.Nous voici parvenus avec nolre auleur (Num. 36,
57 ) au chapitre 12 du livre de la Correction et de la
grace, ou saint Augustin represenle a merveiile les
deux sortes de predestinations, en comparant Pune
aux aliments el Pautre a la bealitude (S. Aug., lib. de
Cortept. ei gtalia, cap. 12, n. 54). 11 faui reconnaiire.
neanmoins que la comparaison n’est pas eutiere et
parfaite. Le secours guo fait qu’on persevere, el le secours
stne guo non donne le pouvoir de perseverer ;D mais on ne peut pas dire de meme que la beatitude
lend heureux, et que les aliments donnent le pouvoir
d’etre heureux : saint Augustin ue lait pas une telle
proposition, mais il s’exprime ainsi : « La beatitude
4aentl heureux, el les aliraenls donnent le pouvoir de
ne pas mourir. > Quelle remarque ! dira-l-on ; qtPelie
est pubrile ! Le P. Lorenzoni ne me perraet pas de
1'oraettre : il suppose lout de bon que le saint docteur
compare la perseverance et le pouvoir de ^perseverer,
avec la beatitude el le pouvoir d’etre heureux ;
sur quoi il fonde ce raisnnnement, quii trouve
insurmontable : Un homme qui a des alinients iPest
poini effectivement heureux sans la beatitude ; donc
Adara, qui avait le secours sinequo non, avaii besoin
du secours guo pour perseverer effectiveinent. Qu’on
juge si le theologien de Padoue a lieu d’adinirer l’elfort
de sa logique, et de s’ecrier dans un en.thoueiasme
triomphant : Apret une decisiontivraic, si so*987 SUPPLBMENTUM AD OPERA S.- AUGUSTINI, 988tide, siieriairie, OuisV, j’e iiotts priie, la grace versalile ? 4
bu esi la disiinctibri tdiit vqttlie 'dei deuxtecburs ? elte
esi icroulie ; ruinie, 'reriversie,-icfdsie, jetie parierre !
Pouf ihoi, je riis • Oufest Vnbiil, excessiti, -evasii ; trupil
de Gifcefdn ? il est eclipse, lerniv efraceiA jparlef sefifeusemeiit ; riotrfe auteuf rievraii trouvef
pltis faisbnnable quil he fait 1'objection que fourftisseht
cbritfe lrii ces pafples : Major quippe iiberlat
ist necessaHd ttdiiBfsus tbt idritasque ?eH/alit>nesj gttat in
pdfttdisbribri fuettthi, dbrib persevetanliw mnnita alqrie
fifiiiata, ul cum GirititZws 'tiifofibUs ; errbiibtts, alnortviis
jsttis viticaiiir hie riittndus (S: Aug:>,ibid.,n: 35) :
jfe" diiiiiaiiide : PbufquOi 1'fe secblifs (jub esl-il necesSaif
e hiaihteriaht aiix pfeilfestiiies ? Saint Augustin repbrid
: Cest quils diit a Vaincre tes tefreufs, les erfeuis,
les corivbitises, dbhlfeii cette miserable vie ils
sbttt 'Cohtitiufeilfeirienl assaiiHs’: Ajbiiiezj dit le P: Loferizorii,
c’estque, poiif agir, pdur. pefsevCrer effeGiivefhent,
ie secbufs qiiv, iqui est la gface d’aclioh ;
iesi neeessaiffe. Je deiriaride enbOfe: PoUfqUoi Je se- ,
coursguo n’a-l-il point eie dofaiie a Adahi ? La rejpbhsfe
dri saiSil dbctetir esl qiife dans le paratiis terfesif
e Adahi ipfeiaii pbirit expose a ceiie foule de leritatibhs
si giahdes et si violentes quehous feprOuvonSi■ iCfe iPest poiril la, reprend le P. Lofehzotti, la pfiricipale
faisbrt : Adahi h'a fail qufe pduvbif perseveief ;
il ri'a pbiiii "perseVefc bh feffei, ei paf coiiseqUerit il
tPavait besoiu qiie du sefcoufs 'tirii qrib ribti ; qui est la
gface de possibilite. . , 'Mais, dis-je au P ; Lbfeiizbhi, vbila deja plUsifeUrs
rbis cjue saint Augustiri fepeife la hieihe ctibsei et voris
"etes tbujoiirs bblige de ie cbfriger. Faitfes-fhoi Vbir
tjh'ii deciare ari rnoiiis riiife fois que quaftd lfes saiiits
sfefaifeiii aussi fbfts qiPAdahi, iis he laissferaieiit pas
d’avbi'f besoiri du secbiifs gub. Mais vbiis h'y feussiffez
pas."Lfe.'sairii doctfeuf fcbhliriUe a parlef suf le
riieme ibh : Vt efgb hbh dccipetei hbc dbnuiri Dei, id
esl tri ibtib perseveraiiiidhi, ptiiHUt hbino, s’ed "peiseveratepel
ribh perseverafi in 'e/iis retiriquitelUr arbitrio,
talis vifes habebat ejiis fbluritds..,.' riuric yerb pbsieu- I
gttaiit est illq riiagriq picchli meriio niriissd libeitas,
eiiam riiajoribus dotiis jaUManda fetiidrisit irififttiiias
IS, Aug.,,ibtd., n. 57). Qui hfe »bit daris fcfes pafoles
la fesbluiibh db i'a dilficuiie' qtife saiht Augustiti s’est
pfbpbsge ari cbmnieiifceihenl du cbapitfe 10 ? AdariiTrit, cbupable dfe h'avbif jioiiit pfefsfevbffe, qtioiquil, h !ait pas reijii le dbri spfecial de' ia pefsbvfefaiice lia^jbiiiieile,qui est la giafce dfe la pfedfeslihaiion absoiue,
clbni il ii'avaii jias iiesbiti, parfceqtPil eiait fott,
-et dpnt nousayons besoin, parce que nbiis sdhiiiies' raiBies. Cbf d’aiile'ufs il avait ffetjii urie gfiinde grace
qiii est ia predestiriatioh cbilditibnneHe et un yfai, poiivbif de perspyeref, lequel, fcbiiflb a la diffectibn
de sbh Iiiire arbiirfe, lui aiif.aii rJbiliib iiibyeii, sil, avaii voiilii, de iiiefilef la pfefsbvbraiice ablrieiie ;
Priis-je iiie (fpmpfer eii fdisaht 68 boihnibiitaiffe ?. N^esWi pas eyidfeihriieiit fcohfifme. paf ie passage suivaht:.
^ttiitiehittntcsi efgb iiififriiiidiiyoluriiaiis litttiidnw,
ui diyirid grqiiajndeciinqbiiiiei ei insepqfdbiliiir agereiur
(ibid.,n.38)  ?Quesigiii !iehipesjiafbifes, sielleslPexprimeiit
pbirit Paltaclieiiiferil iiigviiaLle fet ihsepafable
d’unegface liabituelle ahbiiscbiiduire, paffcfeque npus
soninies ifop.Iaibies pciiif hbiiscdridmreiibiis-hieiries ?
Saint Augiistiii eh dfeiiieufe-t-ii la ? Nbh ; il sfeiiible, c|u'ii ait voulu.fbfcfei- toiis les Lbferizbriis iiii thblide
a ie mieiix ehiendrej ihaigfb leiirs pfbjuges. H ajblite:A Fqtiissiino auippe dimisit atque petmisii faeere quod
veilet ; infirmit_seryavit ut ipsp dduarite ihviclissime qiiod
bonum esl veilent ; nec hoc deserere invictisiitrie riolleni
(Ibid.). . ,, Ge dernier texte doit etre considefe avec altention.
Fotlissimo dimisit atque permisii facere quod vellel:
quels autres termes le saint docteur aurait-il chbisis
pouf exprimer mieux un pouvbif qui, de la part de
Dieu, a loul ce quil faut pour elre reduil a l’acte ? Infirpiis
servavil, elC ; Quoi de plusfclair pour mafquef que
le secours guo n’etait point necessaire a la perseveranfce
effective d’Adam, mais quil etait reserve aux
saints de noire etat, precisement et uniquemedt a
Cause de leur infirmite ? .A ce propos, on me.permelfra de racobter uh fait
qui revienl biena ceci. On le prendfa, si or\ Veut,
pour une parabole propre a faiie sentir qriel larigage
on veut que lienne saint Augustin dans les trois l’ameux
chapilfes. J’ai,connu un riiarcharid de.Calaisj. qui ne disaii jamais |a vraie raison de cfe qu’bn lui° voyait faire. II avait deux fils, ei il avait riierib le
cadet en Angleterre. ^Ses amis de ce "pays-la jui demandaient
ppufquoi il n’avait point donne a i'aine Ia
 ?atisfaction de.le suiyre et de faire ie meriie yoyage.
II repondit que c’etait un garpon vigoureux et f bbuste,
tellement que s’il y avait eu un pont de Calais a Doiivrest
il serail venu gaiement a pied, et sans eri etre
ineomraode le moins du monde ; mais que pour Ie
cade.ij il etait si delical, ^qipau boutd’une deini-lieue
il aurait ete hors d’eiat de marcher et sefait fesie
sur le pont ; car, d’ailleurs, il ne pbuvait supportfer
. aucune voilure sur terre. Cest pourquoi, ajoutait-ii,
,j’ai fait monier celui-ci avec moi dans ie vaisseau.
Get exemple peut servlr au P. Lorenzoni, qui dbit
penser que le secours guo elait necessaire a Adam et
auxsaints dehotreeiat pour persev.erer, cbirinie le
vaisseau elait necessaife aux deux freres pour passer
de Calais a Douvres ; et que, comme ie vaisseau put
ete necessaire au cadei, meme dans liiypolhese cJiiGmerique du pontj lesecours guo ne laisserait pas de
noUs eire necessaire, meme dans.la supposition que
ie secours sine guo non eht sufli a Adara. II ne s’agit
plus que de savoir s’il fest a propos de faire tenir a
saiiu Augustin le langage de ce marchand.En voila assez: Cest en ,vain que je m’arreierais d
loutes les conclusions que le P. Lorenzoni tire de son
iexplication et de sa regle. Mais je ne puis nPempecher
en linissanl de iui rendre juslice, et de declarer
lidee que soh ouvfage m’a donneede sa personne.
Jp crois y voif hne pieie' el un fonds de feligion qui
n’a fien d’afl’ecte et de commande, une recherche de
Ja verite et unfe droiiure qui ne sont pas non plus de
jiarade, uhe charite el un aroour de la paix du meme
caracterfe. Biert diff« 5rentd’ungrandi) ombre.d’auleurs,
doiil le ton devot et radouci ne mimposa jamais, il
peitit les boinies qualites de son coeur avec des couIfeufs
haiUrelles et nullemeut empruniees. Ppur spn
esprit, il est 1'efme fet consequent, sentanl la difflculie.jj Malgre la complaisance quil raarque pour ses invenlions,
vbus sentez quil n’est content que par provisibn
et jusqu’a cequ’on lui presenie quelque chosede
iheilleur. Son lon alflrroalif ne regarde que les advefsaires
quil combat, et il a droii de s’assurer quil
a detfuit leur systeme. En un motj Jes defaufs que
j’ai Pbsfefves daiis soh ouvragesout ceux des principes
dorit il s’esi Iaisse prevenir, et nuilemeut les siens ;TRACTATV8 SECITJVDUS. exam3eiy ftes critiques repmdues dam 1e dictionnaire de m. batie ^SUR DIVERS ENDROITS DES EGRITS DE SAINT AUGUSfifN.J’allendisen vairi durant plusieurs Joufs Ie licenciej
qui m’avait promis de revenir ; j’eus le lemps de mettre
par ecrit, et tout le parallele que j’avais fait en
sa presence de la doclrine de saint Augustin aveecelle de Jaiisenius, et les reflexions.qui nPeiaient ve
nues sur les autres reproches donl M. Bayle charge
le saint docteur.Examen du reproche que M. tiayle fait d, saini Augusiin, d^avoir donni dafa U tildchementde la morale.
Je cbmroefl$ii par l’arlicle 8'AcyhdinUs, lidmme
cohsulaife et goiivemeur de S5nfie,.dont lfe hbihiPa
trbuve placfe.dans le Difeliohriaire dfe M. Bayle qiie
porif sefvif tPattache a une pfetite histbiifette du gbut
de cfeHes qui.au jiigefrient de 1'aUteUf ; mefiterit
d’elfe fappbfiees.tjfle ferilirie, pour avtiif de tjtibl fafcheler la Vie a
sbh Hi&fi, crut deVbif iiser dfe la perriiissibri quil M
doiiiiait de se rfertdrfc avix dbsirs d’uri aulfe hohuhe.
Saiht Augtisiin facontfe le fait ; ibutfes Ifes cif coristancfes
de sa narfatioii soht soigrieusenifetit feeueillies
pStr M ; Bayle, fet expbsees avec le fbUf que cfe fcfitiqiie
sait dbhuef a ees sbftfcs de chbses. Ori difait
pourtant quil n’a eu dessein que d’6difief, 6t qjiil
ri'a fctifeffclie qri'a veffgef la saine hiofale dri relachefliehi
bii saiht Augustin lui pafait elfe tohlbe' a bette
ocfcasibii. Ainsi M. Bayle n’a pas ifelleroenl Jivre saint
Aiigusiitt ailx janseihstes, quil hfe lfe hiette aussi a la
teie dfes casuisles cdrtiinodes ; Lfes voila reuiiis ies iiiis
fct les autres sous un meme chef, ils h'6ut qu’S se
dbrinef la hiain.A ettteiidfe nblfe fcfiliqufe, i saiht Au|ustin tPbsfe
deeider si la cbndulie de cfette iehune est boiirie bii
mauvaise, el il penche beauCbiip plus a liippfouver
qu’a la condairiiief ; Ce qui est assez siifpferiant. »11 est absolumeht contre .loiiib Vfaiseiftbiaflfcg que
saint Augustin revoqueen dbule si l’adulibfe fest pfefniis
dans le cas dfe COrtseryer ifes jbiifs a hri mafi, lut
qui decide sans hesilef que ie nifensohge est dfefendu,
quand il s’agifak d’arraclier un pere a ia moft, Miiriquam
pro cujusquani ieriiporali vild menlieridurii est,
li est manifesteirient incfoyable (Jiife ie saiht dbfcteiif
soit de bonne compositionau regard des peches fcbritraires
a la purele, quand ils sont devenus le moyen
unique d’empecher qu’uu.homme ne perisse ici-bas,
lui quine veut pas qn’OH blesse la prideur pbuf pfocufer
a son prochain lesalutinbiheei ltf vife btefrielie:
Cutn vetitds doceal nec ptopler hominein baplizandttfn
facere quod est conlrarium castitati (Lib. de Menddcio.,
cap. 6, n. 9)  ; quil ne soit pas si scrdpiileux §iif 1'inipufei6
i}ue suf lemensonge, et quiiestime ia vie.b"Uh
honime moins que la yerite et plus que la purete, IuiA qui ne se contenle pas de proover que c’est.une choseabsurde et criniinelle que de souiller son ame par lemensonge, afln qtPun homtne jouisse de ia vie ducorps,mais qui apporte poursa principale raison, quec’est,aujugementde tout lemonde,uneehoseinf6me« tcriminelleque de livrer son corps a des actions impures,rlans la vue d’un pareiPacte de eharite t Absurduniet nifariuin est cur animani suarit quitque mendaciocorruriipat ; ut alter vival in cotporei cum si suumcorpus proplerea corrumpendnm daret, omnium judicionefariw turpitUdinis damnareitxr ( Lib. de Mendacio,cap. 6, ni 15).i Mais, me dira-t-onj voulez-vous qipon secreve lesyeux pbur ne pas voir, dans les deux endro.its citespar M. Bayles Ife doute scandaleux que ce critique afeleve" si a propos ?ll n’est p3S question de ce que■ saint Augustin a ph dire ou pensef partout ailleurs.i Les faisons que M ; Bayle allegue pour mphtref que1 ce doute fest assez surprenant, et celles par lesquellesi T, je vietis de demontrer qiiil est trop surprehant, sonti " hssez fortes pour appeler ; sil en etail besoins du lextei imprime aux manuscrits ; et si les manuscrits elaientcoflfofhiesj pourJes dementir tous ; a moinsqu’on ne. verifiat que quelques-uns de ces manuscrils sont dei la mairi nieme de sairtl Auguslim Gela veut dire, pourr le iribiris, qbfe _ quelque detefmine qrie fftt M. Baylea ne point epargrier saint Augustin » cependant le borii espfitj lajsciehee de la religion ; la severite de la iuo-rale, qtion doit ffeconnaliredans ce saini docteur, det
vait engagef rtotfe Afistarque a ne point lire trop a
, la hate les dehx endroits qriil citej et a bien s’assu-ref qriil les erttertdait avant que de prononcers
Rivet, llieolbgign protestant, avait repris avantr Baylfe (Exera 75 in Ge« s)  le pretendu doute de saint- AUgustin ; mais il avaii assure que ce Pere.penche
i pltis vefs la fcondaninatioh que vers 1« juslilicationde la femihe qui prostitua sa pudeur pouf sauver la
' vie a son taarii Bayle ne voit pas sur quoi Rivet se
: foflde, et il croit le refuter inanifestement par le texte
t C du saint docteur, quil a compris.a coup sur encore
, moins que Rjvet.Saint Augustiri demaride si fces paroles de 1 Apotre,
l Mulier hbn habei poteiiqleni mi corporis, ted vir ; « ti
militef ei vir Hbn habet poiettaiitn sui wporit, *ed991SUPPLEMENTUM AD OPEKA S. AUGUSTINI.9S2mulier (ICor. vn, &) , doivent s’eniendredetelle sorle
qu’unhommepuisse, aveclapermission de sa temrae',
avoir commerce avec une autre femme qui n’a point
de mari. 11 repond que non : sed non esl ita~ exislimandum,
de petir, ajoute-t-il, quil ne semble que la
femme ait droil diiser d’une pareille iiberle, avec la
permission de son mari.: Ne hoc~ eliam femina viro
permittente facere posse videatur (S. Aug. lib. i de
Serm. Domini in monle, cap. 16, n. 49, elc). Linlelligehce
de ce-qui suii a echappe aRivet et a Bayle,
Qnod emntttm sensus excludit (Ibid.). Saint Auguslin
veut dire quil n’est pas contre la loi naturelle qu’un
homme ait commerce avec deux femmes, comme il
est contre la loi naturelle qtPunefemme aitcommerce
avec deux hommes ; et que nfeanmoins, si les paroles
de PApblre devaient s’eniendre de telle sorie
qu’un homroe piit avec la permission de sa femtne
avoir commerce avec une autre femme, il s’ensuivrait
de ces memes parbles quiine femme pourrait aussi,
avec la Ipermission de son mari, avoir commerce
avec un autre horome, ce qui esl contre Ja Joi naturelle ;
et que, par consequent, le texte de PApbtre
rfeduif le mari a n’approcher que de sa femme, et la
femme a n’approcher que de son mari.Saint Auguslin se fail apres cela cetle objection :
Quanquam nonnullw causw possint exislere, ubi et
uxor marili consensu, pro ipso marito hoc facere debere
videalur,sicut etAnliochiw faclutriest,elc(S. Augusl.,
ibid.)  Rivet et Bayle, faute d’avoir bien penelre ces
mots, Quod omnium sensus exctudit, ont cru que le
saint docteur proposail une exception a la loi bvangelique,
qtti prescril a Thomme de ne voir que sa
femme, et a la femme de ne voir quo son mari ; au
lieu quil ne parle que de ) a loi naturelle, quil avait
alleguee pour appuyer son interpretation des paroles
de siiintPaul ; et il propose, par maniere de doute ou
de question, si la loi naturelle, qui veut quiine feroroe
veille h conserver Ies’ jours de son mari, ne prevaudrail
point a cellequi Iui defend, meme avec
sa permission , d’acquiescer aux desirs d’un autre
homme.II ne s’agit donc pomt de savoir si la femroe d’Anlioche
a bien ou mal fait, ni si elle a peche ou non
conlre la loi evangelique ; il est absurde, el la suiie
du texte ne permet pas de penser qne saint Augustin
ait mis cela en probleme. La diiliculife regarde
uniquement la loi inierieure, qui se revele a tout le
monde par le sentimenl nalurel,Qtiod omnium sensus
excludit ; et saint Augustin demande si la voix qui
iiuiine les ordres du Cfeaieur au fond du coeur de
tous les horames devait reclamer contre Paction de
cette femme. Yoila sur quoi il dii quil ne prend
point de parii, et quil laisse croire a chacun ce que
bon lui semble, Nihil hincin aliquam partem dispttto,
licet cuique wsltmare quod velil. Si le Jait eut ete
lire de Phistoire sainte de PAncien Testament, il se
serait cru oblige de dbcider : Non 'enim de divinis
aticlorilalibus deprompla hislotia est.11 n’est pas meme sur que le fait se soit passe
enlre des chreiiens ; car sainl Augustin ne dil pas
que celte femme fut instruite par PEcrilure, c’est
M. Bayle toul seul qui Pavance : le saint docieur dit
simplement qu’elle savait que son corps n’eiait pas
sous sa puissance, mais sous celle de son mari.Examinons maintenant les paroles par lesquelles
il paraii manifestement a M. Bayle que saint Augustin
penche beaucoup plus a approuver qu’a condamner
l’action de cetle feraroe. Sed tamen natralo
lioc faclo, non ila respuil hic sensus humanus quod in
ilta muliere viro jubenle conwiissum est, quemadmodumantea,
cutn sine.ullo exemplo res ipsa ponerettir,
horruimus. En voici la traduction : « Mais neanmoius
ce fait etant ainsi expose, a en juger par le sent ment
natnrei et humain, Paction que cette femme a commise,
et,que son mari lui avait cbmmandee, nenous
revolie point lanl qu^elle faisait.auparavant, lorsqtie
ituiis eii parlioiis en geheial el satis la mfeilfe darisA cet Texemple. > Noh^seulement saint Augustin ne
penche poinl a approuver 1'aeiion de celie femme,
mais il ne penche pns meme a eroire qu’elle tPesi
pas coniraire a la loi naturelle ; il opine seulemenl
par comparaison, et iJ dit que hors de cet excmple
Ja cbose faii horreur, que dans cet exemple elie ne
reyblte point tant. 'Je n’en suis pas quitte. M. Bayle objecte un anlre
emlroit de saint Augustin. « Ailleurs, dit-il, ce Pere". met en question si la chaslete d’une femme perdrait
son integrite en cas que, pour la vie de son mari et
par son ordre, elle couchat (c’est le terme dont se
sert M. Bayle) avec un autre homme: Quanquam
scruptttesius disputari■pessil, utrum illiut mulieris pudicitia
vielaretur, eliamsi quisquam corni ejus cominixlus
fotet, citm id in se fieri pro ntarili vila nec ilio
nesciente sed jubente permilteret, nequaquam fidem deserens
conjugalem ; el polestatem non jxbntiens marilalem
(Lib. xx contra Faustum, cap. 37). Mais par cet_ endroit-lameme, dont M. Bayle croit appuyer mer"veilleusement bien la censure qu’il ose faire de saint
Augustin, je deinontre clairement la solidite' ei Ia
verite de 1'explicatiori dont je me suis servi pour
jusiifier le saint docteur.L’objet de son discours n’est pas ici une femme
en general,- mais Sara, epouse d’Abraham. Saint
Augustin deroande si sa chasiele" aurait eie blessee,
en cas que, pour sauver la vie a son epoux et par
son ordre., elle eut passe enlre les bras (TAbimeiech
ou de Pharaon ; comme Abraham lui-nieme ne coromit
point un aduflere, lorsque, deferaul a la volonle
• de Sara, il consenlit d^dnietlre dans son lit Agar
son esclave : Sicut ille adulter non fuit, quarido uxoris
oblempetans polestati, de dncitla prolem generare
consensit (S. Aug., ibid.). Saint Aiigustin resout la
queslion quil s’6iait proposee, en disant que la loi
naturelle interdit a une fernroe Ia pluraiite des maris,
mais non pas a un horome Ia pluralite des femmes ;
et que par consequem il a pii eire permis aQ Abraham d’avoir une concubine, c’esl-a-dire, selon
le langage de. PEcrifure, une epouse du second
ordre, mais qu’il n’a pu etre permis a Sara de se
donner un second mari avec Abraham : Sed propter
vim principiorum, quia non ita duobus viris ad concumbendum
femina una .snbdilur, sicut duw feminm
uno viro, multo verius el honeslius iiltid accipinttts,
etc. (S. Aug., ibid.). -N’est-il pas evident par la reponse que la question
regardait ) a loi nalurelle ? el par Pobjet de la queslion,
que c’est une inlidelile de la represenler comme
universelle et applicable au lemps meme de la loi
evangfelique ? et enliu par la decisiou de sainl Augusiin
au regard de Sara, que ce Pere ne doutait
point siia conduite de la femme d’Aniioclie elait
bonne ou mauvaise, quil ne balanpait point a la condamner,
loin de pencher a lajjuslifier ?11 serait assez plaisaut que M. Bayle fit faire a
saint Augustin de la morale sevfere pour une femme
vertueuse de 1'Ancie.n Testameni, et de la inoraleD relachee pour une fetome du Nouveau Testameiit,
qui ne parait pas avoir ele d’une vertu si pure. Le
cas est tout pareil, il s’agit de sauver la vie. a uii
mari : ce que Sara dans ceite vue tPaurait pu faire
sanscrime, selbn saint Augusiin, la femme d’Antioche
Paurait comniis innocemment selon Ie meme
Pere ?II.A Parliele de saiiit AUGCSTIN, on lit deux choses
remarquables ; la premiere est renfermee dans ces
paroles : « Si ces inesseurs (Moreri et du Pin) n’avaient
passe trop legerement sur Ja vie dereglee de
saint Augusiin, j’aurais pu rae dispenser eniiereineiit
de cel arlicle. Mais pour la plus grande instruction
du public, il est bOn de faire connaitrc les grands
hommes a droite et a gauche. » Je Pai reconnu et
verilie en toute occas !on( Mi Uayle fnii cefiainemert »993 EXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE. 994connailre a gauche les saints Peres ; mais il veuf dire .
que nous, qui sommes leurs enfants, nous ne devons
poinl passer legerement, ni jeler un voile sur
ce qui a pu deshonorer leur vie. II parle dans ie
meme esprii qui Pa porte a nous donner 1'apologie
de Cham. Cautre chose est Pexposilion que
M. Bayle fait de la pensee de M. Pelit, roedeein, sur
un passage des Confessions de saint Augustin, et de
la maniere dont M. le president Cousin a refute
M. Petit. Voici le passage : Ebrielas longe est a me :
misereberis ne appropinquel mihi. Crapula autem nonnunquam
surrepil servo luo ; misereberis , ul longe fiat
a me (S. Aug., tib. x Conf., cap. 31).« La crapule,
dit M. Petit, est Peffet de Pivresse, elle en est raeme
leilernier periode ; c’est Ja douleur de tete quireste,
lorsque Ie sommeil a dissipe les vapeurs du vin, et
lorsqVun horoine qui s’eiait enivre recouvre la eonnaissance,
el iPest plus dans Palienation d’espril qui
lui ote le sentiment ( Homeri Nepenthes, sive de Helenw
medicamento, cap. 15 ) : > cela e.st conflrme par
un bel eialage d’erudition. Coroment donc saiut Augustin
a-t-il pu dire avec veriie : Livresse est loin
de moi, nlais la craptile surprend quelquefois votre
serviteur ? M. Peiit preiend lever la contradictioh
en supposant que saint Augustin avait la leie assez
bonne pour boire beaucoup de vin sans perdre l’usage
de la raison, mais non pas sans en etie incommode
le Iendemain. II uie seroble pouriant que la
conlradictiondemeure,ou bien M.Peiita mal pronve
que le mot Iatin crapula exprime toujours 1'efl’et el Ie
tlernier periode dePivresse, etde tous les teinoignages
quil cite il s’ensuit que la crapule n’est jatnais
separable de livresse. M. Bayle ne se met pas en
peinede faire celte observation, son but esl de plaire
a tout le monde, et il iPa point voulu ici matiquer
1'occasion de flalter les bons buveurs, ert leur assoAcianl saint Auguslin. venons a ce qu’il rapporte de
la reponse de M. Cousin. Ce journalisle, ami des
pretendus disciples de saint Augustin, ei par consequent
zeie pour la gloire de leur prelendu maitre,
est scandalise au dernier point de 1'eirange paradoxe
de M.Petit, qui a eu Paudace d’ecrire que saint Augustin
se servail quelquefois de la force quil avait
pour boire beaucoup. M. Cousin demonlre (1) , par
des passages tres-clairs tant de saint Augustin que
de Possidonius, que le saint docteur menait une vie
.non-seulement sobre, roais encore austere, quil
ne recherchait les aliments que comrae il recherehait
les remedes, quil etait toujotirs en garde contre
ie plaisir, lorsquil satisfaisait aux besoins de
la nature, quil se faisait une guerre continuelle
par les jeunes et par Pabstinence, et qu’ainsi il ne
doit pas etfe soupgonne d^avoir bu quelquefois avec
exces. M. Bayle iPa rien a dire sur cela, mais il n’a
point pour M. Cousin la roeme indulgence que pour
• M. Peiit : il passe a celui-ci de d6meniir les autoriRles quil allegue, en sfeparant la crapule de livresse,
ei il demande a 1'auire de bonnes preuves qui Pautorisent
a faire signifier au mot crapula le seul plaisir
de boire ei de manger, qui se met comme en euibuscade
au passage des aliments necessaires pour apaiser
la faitn et la soif, et pour entretenir la saiue.
Mais en faut-il d’aulres que le texie meme de saint
Augusiin, qui, dans Pendroit ou il est place, distingue
auiant de Pexces de boire que de Pivresse, ce'
qu’on appelail en ce terops-la crapulh, J’en, atteste
la boiine foi de tous ceux qui se. donneconi Ja peine
delelire ;et n’esl-ce point assez pour M. Cp.usiu
qiPon ne puisse opposer a son senliinent que des auioriies
qui confondent absolument la crapule avec
livresse, laquelleenesl eniieremeiu disiiuguee dans
le passage de saint Augusiin ?.(it iournal det savanls, 27 juin 1689Eccamen de cette fanfaronnade de M.Bayle : J’ai relanc6 saint AuguslinA 1'arlicIed’AGAn, M. Bayle, apres avoir qualifle
saint Auguslin d’espril fecond et imaginatif, ajoule
ces paroles : « 11 a soutenu, par la conduite de Sara
envers Agar, que Ja vraie Eglise peut infliger des
chatiments a la fausse, Pexiler, la toufmenter, et ce
qui s’ensuil. On l’a reiarice en peu de mots bien fortement,
dans le Corotnentaire philosophique, sur les
fameuses paroles : Conttains-let d’enlrer. > On Pa
relance, c’esi-a-dire, je l’ai relance ; car M. Bayle
est Pauleur du Commenlaire philosophique. Ainsi
les admirateurs de M. Bayle me permettront de dire
sur ce sujet : Je relaucerai, dans Pexanien que je
me propose de faire quelque jour des principes, des
raisonnemenls, des leinoignages et des faits qu’il a
basardes en faveur de la lolerance. Cette faufaronnade,
JerelanceraiM. Rayle,- n’est pas si. grande que
Paulre, J’ai relanci sainl Augustin : il y a aulant de
diflerence enlre les deux qu’enire saint Augusiin et
M. Bayle.Le P. Adam n’y fait peuvre, pour parler indignement
de saint Augustin. M. Bayle et ses garanls reprochent
a ce jesuile d’avoir traite le saint docteur
d’Afrieain ecbauffe, de docteuf bouillanl, d’obscur
en ses ecrils et dinconstartt dans ses sentimenls sur
les matieres de la grace. QiPon lise le Commentaire
philosophique, eton comprendra que siM. Bayle en
voulait au P. Adaro, ce pourrait bifen eire pour ne
lui avoir pas fourni contre saint Augustin plus dinures
quil eut eu le plaisir dinserer dans son Dictionnaire ;car sa politesse embarrasse sa medisance,
II aime a metlre les gros mots dans la bouche des
autres.Je cede au mouvement qui me solliciie d’examiner
en peu de mots celte troisieroe panie du Commentaire
philosophique de M. ' Bayle, oii, d’un tou
haut et d’un air triompliant, il patle depuis le commencemeni
jusqu’a la (in en homroe persuade quil
nie4 aneant lout Pesprit et le jugeinent de saint Augustin
: il entreprend de refuter ce que le saint docteura
ecrit en laveur des lois iniperiales qui ordonnaient
des peines contre lcs heretiques. C’est .doromage
qiPenirant en maliere il confonde le pouvoir
legitiine qu’ont les princes calholiques, de punir
1'herfesie comrae un crime, aussi bi.en que le droit
qu’a PEglise de recourir a la puissance temporelle
pour reprimer el detruire les heresies , avec l’usage
plus ou moins convenable de ce pouvoir et de cejj droit selon les diverses circonstances. Saint Augustin
n’a jamais doute un rooment de ce pouvoir el de
ce droit (en vain M. Bayle linsinue) , mais le metue
sainl Augustin avait cru autfefois que la. contrainte
etait inutile pour le bien particulier des btSretiques
et pour les raiuener a la foi: d’bii il ne faut pas conclure
que le saint docteur ait jamais nie qu’on put
avec justice et qu’on dut roeme infliger des peines
aux partisans des iiouveiles secles, sil s’agissait
d’une aulre fin que de les convertir: par exemple,. sil elaii besoin, non-seulement de pr*venir leurs995 . . SUPPLEMENT^M AD pPERA S, AUGUSTIM. 9S6revoltes etleufs viojences, mais d ?arreler la contagion
de Perreur et d’empecher la sbduclion des
peuples.
*' '''" ; '.''' ?* ;
Or, ceJa supppse, M. Bayleatort d’assurer.j comme
jl laii, que ie debut de saint Augustin est leplusmithaiu
q\ie fqii yil jamais: car, ou ce debut esl iresraisonnable,
ou il est encore plus iropertinent que
M.. Bayle ne Je represente. Cela depend de la ma*
niere naturelle ou bizarre dont on voudra envisager
l,e lexie de saint Augustin.
, M. Baylfi fait dire a ce Pere que Jes donatistes
elant. aussi inquiets quils le sooi, il faut recourir
aux princes contre les hereiiques, gut sont cois et
nHnqttielenl pertonne. Cela est insense. Mais, suivant
la faeon donl il plait a M. Bayle d’entendre les paroles
de saint Auguslin, ce Pere pousse 1'exlravagance
biefl plus loin , et sa pensee est que les donalisies
etant aussi inquieis quils le sonl, ce sera urie
chose profilable aux heretiques, quise tiennenl cois
etriinqttieteht persqrine, que Pauiorite du bras seculier
soit employee fconire eu\. Par bonheur pour
saipi Auguslin, M. Bayle a mal pris le rapport que
les paroles de ce saint docleur ont enlre elles ; il
n’en a pas COIIQU, OU il a fait semblant de n’en pas
concevoif lesehs. Les voici: Nuncmepolius quielis
esse avidutri et petenlein, quatn cum me ad.olescentem_.
vivo adhuc Rogala, cui succestisti apudCartliaginem,
noveras ; sed donalislw nimium inquieii suni: quos per
ordinalas a Deo potestales cohiberi dtque corrigi twn
erit inutile (S.Aug. ; ep. 93, alias 48, ad Vinc. fiogalistam,
cap. i, n. i).Saint Auguslin avait marque aulrefois a Vincent,
eveque donatiste de la faction de Rogat, corobien il
souliaitait de voir la lin des troubles que le schisme
de Donaiavait excites dans l’Eglised’AI'rique. Longtemps
apres, le saint Pere ayani consenii a la demarche
des autres eveques catholiques, qui avaient
obtenu de J empereur Honorius de severes edits contre
les donalistes, il re ?ut des letires de Vincent, qui
lur firent connailre la consternalion ou les lois imperiales
avaienl jete lous ceux qui elaieiu engages
dans le schisme, et par lesquelles ce donatisieiui
reprochait de s’etre deparii de son amour pour la
tranquiiliife" ,et Ja paix. Le sainl dpcteur repoiid que
le consenteroeht quii a donne iPa ficn diminue de
son amour pour la iranquillite et la paix, mais que
les doiiatistes onl torl de sinquieier eldes’alarmer,
parce que ies lois iroperiaies ue iendent qu’a leur
utiliteet aleurbien.En efiet, n’iest-ce pas ainsi qu’on doit traduire le
texte de saint AugustiniJe suis encote ptus amaleur
de la iranqttillili ei de ta paix que clans le temps que
vous triavei counu jeune a Carthage, mais les donatistes
prennenl trop d’inguiilttde ii dalarme ; car je
suis persuadi qriil ne ieur esl pas inulite d’4lre tipfitnis
ei corrigis pat iet puittances elablies de Dieu. M.
Bayle y pe.nse-t-il, quarid ii interprele linquieiude
des doiiaiistes, de Ifeurs seditions et de leurs fureurs
passees, des brigaridagfes et des actes de crbaute'
quils avaient exerces, piutol que des mouveroenlSiJe
crainle ef meme de desespoir qu’avaieiil causes parmi
eux ia" nouvelle des edits etle comroencemeni de
leur exefcution ? Est-il raisonnable d’aiiribuer a saint
Augusiiii de dife que Pinquietude des donatistes est
la causedePulilitedes edits.et non pas que Puiilitb
desM^eslia^cJuse^qui doii faire cessef leur inqiiieiiid"e ?:
" '" ' xSi jeij’avais poiut affaire a un auleur du premier
brdre': 'daris ja liliefature"rjp dirais"tjue Ia niauvaise
ifa^ucilbh''qiie'hb"usivons des Letlfes de saiui Augri^iin
i^" |rpmpp |je taxe*cfetie ifaduetion d’elre
ihauvaise, sans pfetehdre lui bter h pbssessibn oiiAelle est de pass,ef,, au jjigemgiit de bien du monde,
pbuf la mieux ecrijfe pt iii plus eleganle que nous
a,yons de cetle par|]e des ou\r|ges de saint Augustin)  ;
ihais je repfpc]ief|[sa,M. Bayle de n’avoir pas consulte
le texte latih', pu fie he 1'aypir pas mieux eniendri
mje M.' pubpis., surfQii| 1'endroit etaiit si facilequilne
faul pas ptfe M."fiayle pour eri peheirer
ie sehs. jle ! qiii he s’aper9pii pas au premjef coup
d’ceil qiip cesparqles, latipe|: Ponatistw ni^ihttii itiqriieli
sttril, qribs per'mdihqtqs q Deq, poiesigtes cpliibeti
qique coeiceri milii ribhvidelur iriutiie, sont irlsihaj
reiuiues en fraiieais "par cejles-ci: Les dbnaiitfps
iiqrii qussi inguietsqriils le sqnt, je ne /qtsse pqi d%-
fre pet-swdi qu’il est ires q propos de les wpririier
p.qr fqutpriie des puissaiices itqbiies de Dieu. G'e|t un
cbntfe-sens, et si ce tpuf de phrase plaisait 3 M. Du1JQ) S
, il dfeviiit trahuire de la sprtp : Comnie je'iie
iqisse pas. d’eire pefsuadi qriil esl tres-avantgge.ux.qux
dqnatisies d’etire teprimis pat /es pv,issqp.ces_ ilablies_ ,« fe Dieu, ils tne pdraissenl trop itiguiets." 0b est Ja critiqhe de M. Bayle ? N’est-ce point sa
malignilf qui i'empecjie d’ph faire usage ? Et si pela
est, suf qui lorobe le blaroe de se rendre suspect de
inaiivqise foi, de parler eti hemme qui cache te vtai
elqt de la quesiion, gui cherche q dqnner le change q
ses lecteurs, qui tieut gagner sa cqv.se par superchetie,
"ei de se servir d ce dessein d’un prianibule tfo.mp.eur
et ariificieux ? Est-ce sur saiut Augustin pu s.ur
M. Bayle ?II.Le commentafeur vpi.t ou fait semblant de ypirn
dans le texle dii saint dofcteuf, deux bbjpts, I'qn quj
est odieux, et dorit il dit que ce Pere aetoufne |^
lecteur, c’est quil esta prbpos de recoufir'aii bfas
seculier pour obliger les hfereiiques a signer un npuveau
formulaire ; 1'autre qui ri ?a rien qufe d*e iegitime,
et auquel il pretend que saint Angustin applique
son lecteur ; c’est quil esi bon et Jouable d’emp
ployer Ie pouvoir des souverains a maintenir ierepos
u public, que iroublentles hereiiques mutins, factieux
'et persecuteurs.Legfand scandale de M. Bayle est que les preuves
qui soni employees dans la suite par !e saint docteur
se rapportent, non pas au second objet qui est
proppse netleroent, mais au prernier qui n’est exprime
qu’en mois couverts. < Dela vient, dit M. Bayle,
que la connexion des raisonnemenls de saint Augustin
esi roauvaisfe,"quil n’y a aucune suite dans
son discours, et que cenesont que paroles mal liees
et inal arrangees (scopw dissblutw). > Mais ila feini
malicreiiseniferit la distinction de ces deux objets,
pour rehdfe. saint Augustin ridicule. Le saiht dbcteur
neparle pbiiit dela conduite turbulenie et seditieuse'des
dopaiistes, mais de Ia (erreur dbntils
avaient bte frappes quand bn publia les edits porles
copire leur secte,Ainsi fcette yerilej dontpersonne ue doute, qu’t/
est du devoir des princes de faire des lois cbnlre ies
D hiriliques, qui iiiquieient ie prochaiii, ne se trbuve
point dansje texle dc saint Auguslin, quj souge aussi
peu a la prbposef. qu’a la prbiivef ; et au regard dp
Paulre proposiiion’,' M. Bayi.e P,obscutcit efja ii^flgure
paf uhe niiserable equivoque quil eniprunte du
ihalliabile traducieuf iles leities deiie Perfe", lequel
he dit poinlniouveftemenf, ni cbuverleiiieiit, ui
en aucune fagon : 11 est a piopos, .c’est-a-dir| pn a
droii de recoUrir au bras ^ecujier, ppur bbligef ies
hefeliques a signef Un nouyeau" fbrmuiaii^ ; iiiais
seulement: 11 fest .a pfopbs," c’est-a-dire il" esi' pfofj -
iable, il"tfest pas ihutilfeaux heretiques"•'d’6tre Tepriiries
pf cbfriges paf i'aiilbfiledes"'p^ttissances|lklilies
de Dieu : Qttos pef ordindtds a Deo poiesiaies bbitiberi
dique cgrrigi mihi hoti videiur iiiutile, %i la pfeuye* Les guaraiite numerps qui suivent repondent a ceux qui disiinguent la Itroisieme parlie du Cpmniejitaite
piiifesbpihque. "'" ' r '997 EXAMEN DES CRiTJQUES. DE BAYLE. 998de cetfe proposiiion n’est pas 1'inquietude des dpna ?■ i
lisles, doni il est parle dans la phrase precedente,
mnis Pexperience meiiie, qui est altestee dans les
paroles suivanles : Nam de mullorum jam coi-reclione
gaudemus, qui tqin vefacilen unilatem calttolicam teneiil
atque defendunt, et a pristino errore se iiberalos
este Iwlanles, ul eos cum magna graiulalione tniremur,
(S. Aug., loc. cil.).N’esi-ce point a dessein et avec supercherie que
M. Bayle ne met point ces paroles daus leun enlier
a la tele de son second arlicle ? Voici seulement Ge
qu’il en cite : Ausst qvqus-nous lajoie d’en Voit plusieurs
qrion a fait revenir par ce moyen a 1'unili caiholique.
Pourquoi retranche-t-il ia' fin du passage
et loules les expressions qui tnarquent que ce relour
de plusieurs donalisles fest verifable et sincere, et
que ces nouveaux converlis sont devenus de zeles
defenseurs de Punile caibolique, quils sont charnies
d’elre revenus de leur ancienne erfeur, en sorte que
toui le mpnde non-seulem.ent les en felicite, inais .
ne saurait assez Jes admirer ? N’est-ce point quil a '
pe.ur de faire aperceyoir que le seul bul de saint Augustin
est de prouver combien la conlrainte qui vienl
des lois imperiales est avantageuse et salutaire aux
hereiiques ? ce qui deconcerle ioute la critique du
corrimeriialeur. 'Car si M. Bayle n !avait poinl omis les traits dont
je viens de parler, il aurait rougi de faire la lecjori
en maiiie de logique a saint Augustin, et de lui
presciiie la mariiere dbnt il devaii raisonner, supppse
qu’i/ eut vgulu s’exprimer fianchemenl et rendement.
On aurait concm’ avec une irop grande evidence
que tei esf |e syllogisme de saint Augustin, qui
est dissiriiule et soigrieusement cache par M. Bayle sLes Ipi.s qiii onl fait revenir tres-sincerement plusieufs
 a Puriiie catholique soui utiles aux donatisies ;
of, les Ibis qui commaiiileni aux donatistes de revehir
a eeiieuniiesqiis de grosses peines, y ont fait
revenir tres-sincereiueiit plrisieurs’, doncelles sonl
utiles aux donatistes.' iL’e pfofesseur de Rotterdam eu.1 ete oblige de
su.pprimer sa lecori, ou de la ieserver tottt au plus
ppiif ses jcunes eco) iers : car il leur aura sans doute
appris a faisbnner mieux que saint Augustin, en
lehr prpppsaht pour inodeles des syllogismes pareils
a celui-ci, que de s’a grace il suggere au saint docteuf,
alin cPavcir plus tie jeu a ie bien battre: les
lbis qui font revenif plusieurs a Puiiile cathplique,
sonlbonnes ; or, les lpisqui comnianileiit aux donatisles
de revenir a celte iiiutesous de giieves peines
y pnl fait revenir plcreieurs ; doriceilessont hbniies.De jeunes ecpliefs nc se seront point apert}us que
sainl Augusiiti n’avaii poiht a prouver la bonte absolue
de ces lois, mais’ seuleraenl la bonte felative ;
quil elait queslion d.c savoif si ces Iois elaieiit
bonnes et utiles aux donatisies mcmes, el si la chafit« 5
ayait pu porter les eveques a Ies demandei aux
enipereurs. • 'Dieu soit loue ! iious avons trouve de ia siriie et
de la coniiexlpn dans les raisonnements de saint Augustin,
de la drpiiure et de la bonne loi dans son
Hisco.urs ; niais aux depens de la droiture et de la
|) bnne fpi, bu deia peiietraiibn lant vanlee de
M. Bayle. Ce n’est pas a uouSj c’eslauxlibeflins ses
bpns amis d’en etfe faches.III.Ppu.rsuivons, Saipl Auguslin ajoute que les donalistes,
qui etaient revenusi Punlte ires-sincerement
et de touf. leurcgeur n’auraierii jamais pense a changer
et bse cphyeftir, sahs la teffeur des puissances
seculiefes’, parcfe que la fbf ce de la coutunie ne Jeur
a,urait iaina|s perniis d’aphliguer leur esprit a la conSlderalloh
''de'la'vt5.ritei' ;m’ais ?que celte' tefreur leur
ii etb salulaife, eh leur "^sapt" naitfe uhe inquidtante
feflfexipii, savoif, que si paf maliieur ils oe
« ouffraient pas pour ia justice, etfc. : Quinesvio quaA. vi. cqiisueludinis, tvullp modq. nmtqri in nie/tus cqgiiqrent,
nisi hoc lerrore, perculsi, sgUUiiam mentem ad
considerqt_ioti,etn ■yetitqlis iiftendeterii, ne fqrte si ngn
prgjusiiiia,ei.e.(S.Aug.,ibiii.y ''" " ■. Qn ponfieyra aisemepi flans Ja guite que M… Bayle
a eu ses raisons, ppqr"ne ppint rappQrler tphtg ja
pensee de saint Augiistin, et pbur ji'e dfcrire,| ist tefe
de cet artjcle que les’ paroles qui suiyerit • fid"fgrce.
de ia coulume ilait une chqine qifils n fiurqietit jfimdis
ronipue, s’ils riayqient ilti ftqppis, de tq ierrettr "dfis
puissances sicttlieres, e/ si ceHe ierreut ; sqluiaire rib,-
vqit qppliqui tetir esprii q ia cqnsidiiqlibn, delaviriti,
,etc. On cpnopil des maih(enant quelje difficulte
a einpeche %. Dubpis de tfaduire exactemj ?iu ces
mots, tiullo tnpdo n}uiqffinnieliu.s,cqgitafftii, nisi
ligc terrort percutsi, et pburquculacritiqu^e dg M’. Bayje
respecle toujours l’3ffaiblissemeni du texte'dersaiht
Augusiin dans la tradpctipn. " "* '"" 'Mais que repond lri 'comroentatejj !; a qp passagp ?
_ Pour. moi j’avbue qpe je I'aufais fcru bprs tfsiiieinte
" a topte censure: car, que p.ei !t-.p^ y refjphdre ? Niefa^
tron Je fait de ]a conyersibn sincere "de piusleurs
donatistes, doht le saint docteur neiait igi qi/expliqueF
la cause ? II faut dppg dementif pe saipt, le
trailer de visionnaire, guaifd "il nohs pajJe du zele
po.ur l’unite Gathoiique. el dp'la jpie d^lfe $|}jyfe de
l’er-reur quil §'est imagiiip apercevp^f cjans, ce| nouveanx
conyertjs ; il faut l’n,i r.eprpcl\er§a'sirii|l,icite
ei s_on jmprudence, d’avbir admir,d ce" .qui iPbtait
quitypocrisie, quahcl meme lest margues d^ relbur
des donatistes a Punilp lui ,eussent parh $]iss\ peu
eqtiivoques qge les preuves qui ont ejte clpnhees par
saint Paul .de spp fen,ppcemen| p' .jydai'§hje.' ei cte
s,0.ri altachemjent a l’J|y^ngilejD’un autre pbte, en shpp.osan.t la verjie du I^it,
quplle autre cause as.signera-tT.on p !ii"chaflgehi'ertt des
donatistes, sinou la pensep ou les, a copcluiisla tef^reur.
 des puissancps seculierpSj flue piiui-^trh' lls he
souffraient pas pour ja justjce ; qu’afiligps, de Bhisj&res
Otemp.oreIlesilsetai.ept fai.iiement pt.san ? fyui,t ies
yictimes de la perversite" et de l,aip,reso,mp|ioi di
quelques particuliers, e,t quiis," ppurr^nt ftiph he
trouver apres cela deyant Dj.e.ii que jps, pe]n§s etei'T
. nelles qui sont dues aux imp^es ; ite fbries[i jioiipi-p.
juslitia, sed pro perverstlale et prwsuit}ptlqfi§. \io$inum
ipsas temporales mplestias iiiffuctuosdet vdiia
tolerantia paterentur, apud Deum pqstea non invenitetii
nisi debitas pwnas impiorum, etc. (S. Atig.,
ibid.) A quoi se resout M. Bayle ? A dementir saint Augustin.
U n’en fait pourtant pas seroblaiit ; car,
quoique ordinairement il se montre deiermtiie a ne
point menager le saint docteur, et quii le traite partout
de la nianiere Ja plus indigne, il n’a pas le ffont
de luj donner ouvertemeni un dementi siir un fait
dont le saint se declare temoin oculaire,Comment s’y prend-il donc ? il nous ■renvpie a laseconde partie de son Commentaife philosophiquejv (Part.il, cap. i, 2) , oii il pretend avoir demohtrev que les voies de rigueur ne peuvent jamais reveillerceux qui refusent d !examiner la veriie, et quif vepugiiepar consequent qu’elles prbduisent aucuneConversion sincerfe. N’est-il pas fprt plaisant queM. Bayle use veritablement du honteux arlifice qu’ilyient de reproclier avec tant de bauteur et de meprisa saint Augustin ? Quand le ■ coramenlaleur accusaitce Pere de supercherie, et le tenait convaincu deprouver une chose quii n’avait -pas Ja bardiesse d’etnoncer parce qu’elle etait odieiise, devait-on s’at■'tendre que lui-meme il se preparat a nous irapoi
ser par un semblable trait de dissimulaiion ? Aurait•
bn spupQonne que, craignant avec raison de direhue saijt Augustin a meiiti dans le rapport d ?nn fait■ dpht iise declare i^moih oeulaire, l !adroit eorivain
iiidiquerajt des preuves auxquellfes il se flatte qtPoni iie ripgiidmjqmqisrien qui Vaille, pouf en faireccnciure'
le mehsbnge dece saint ? Wavons-noas pas3W SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 1000lieu de renvoyer a M..Bayle un des traits quil lance
coritre la bonne foi de saint Augusliri, et de dire que,
si le commemalcur avait vonlu parler franchemeni el
tondemenl,\\ aurait raisonne ainsi : Cest urie chose
.impossibJequela voie de la figueur opere de vef itables
cpnversions ; or saint Augusiih attestc quil a vu de
veriiables coriversions opeiees paf la voie de la rigueur ;
dtmc. saint Augusiin atleste quil a vu une
chose impbssible ; donc il ment.Je iPentre point maintenani dans la these gbnerale
de cfette preiendrie irapossibilile. Je me conlenie
de remarquer en passant que M. Bayle n’a
point efileure, quil a meuie bviie detoncher la raison
naiurelle qui, comme 1'assure saint Augiisiin, a fait
que ia vexation sagement erriployee est devenue un
cpnlrepoids utile aux prejuges des donatistes, et a
remis leur esprit egare dans l*« 5cjuilibre el dans l’assiette
oh ii devait etre pour prendre le bon parti.
Cest la juste crainie'que le sentiment des peines leur
a fait nailre de ne pas souffrir pour la justice, mais
pour la querellede quelques iiommes pefvers el presbmptueux,
au liasard d’etre encore punis de Dieu
dans Peterniteavec les impies.
" Si M. Bayle avait expose nettement eelte raison,
il aurait feie plus timide a avancer que la perseculion
fait autant d’effet contre les orthodoxes qUe contre
ceux qui ne le sont pas (car la persecution contre
Perreur est un langage qui Iui est aussi ordinaire
que la persecution contre la verite)  ; ie cpmroentateur
n’aurait pii se defendre de reduife sa proposition
a celle-ci : la crainte de_ ne point sOuffrir pour
Ja justice survient aussi aisemeut ii un orihodoxe
persecule par un prince hereiique qu’a un heieiique
chatie par un prince orthodoxe ; c’est-a-dire que
l’orihodoxe n’a poirit de motifs de credibilite plus
puissams que Plieretique, et que Dieu, qui veut que
les hommes de toute conditiort et de tout etat soient
orthodoxes sous peine de damnation, n’a point
foiiriii de niarques cerlaines et prOportionrtees a loute
condiiion et a tout etat pour reconnaitre infaillible- <
ment de quel cbtfe est la doctrine orthodoxe. Mais
ceux qui pertsent ainsi sont justement suspects de
cfpire que Dieu ne rend pas plus lemtiignagfe de soinieme
que de son Eglise. Revpnons a la defense de
saint Augusiin.IV.. En a-t-il besoin, au regard de ces paroles qui sont
si raisonnables : Si un homme voyail son entieini pret
a se pricipiler par te transporl d’une fievre chaude, ne
setait-ce pas lui rendre le mal pour le mat que de te
laisser faire, pluidl que de Vempecher et de le lier ?
Cependanl ce frinilique ne ptendtail cet office de bonti
el de chatile que pour un outrage et pour un effet de
liaine ; mais si/ rewenait en santi,. il verrait bien que
plut ce pretendu ennemi lui aurail fait de violence,
plus il lui serail obligi. Combien avons-twtts decirconcellions
mimes, qui sont presenlement des calholiques
iilis ( i et declares, qui deiestent leur vie passee et
le malheureux aveuglemenl qni leur fais.iit croire I
quils faisaieni poUr le bien de PEglise ce que leur
seule fureur et leurseule lemerite leur inspiraient ?
Cependant ils > ) ne seraiem jamais revenus d eux, si
vn riavait employi, vout les lier comme des frenitiques,
ces memes lois qui vous deplaisent (S. Aug.,
ibid., cap. 1, n. 2). Jusquici c’esl la traduction de
M. Dubois. J’ai eu soin de distinguer ce que M. Bayle
a juge a propos d’omeltre, sans doule par un auire
rooiifquecelui d’abreger.Le commenlateur, apres avoir expose aux yeux
de son lecteur ce texle ironque, fait un pfeambule
etudie, qui abputil a metamorplioser saint Augustin
en Eole, et a prononcer que son discours n’est que
du vent. De quelle facpn tache-i-il de verifier cette
sentence cayaliere et burlesque ? en faisant lous ses
efforls pour embrouiller ce qui est tres-clair. 11 n’y
a qiPa relire allentivement lcs paroles du saint doc>A tfeur," pour fitre colivaincu que M. Bayle met du ga,
Jimaiias oii l’on ne irouve que de la justesse et de
t la nettete. En sorte que si ce discours de saint Aui
gusiin n’est que du vent, selon M. Bayle, la censure
 ; de M. Bayle iPest, au jugement de quiconque a des
_ yeux, que de la furoee qui est dissipee par ce vent.Je ledemontre.> Saint Augustin compare unheretique qiPon laisse
dans une entierelibertfe desuivre et de professer son
erreur, a un malade prfit a se precipiter par le transport
d’une fievre chaude, parce que Pun et Paolre esti dans un fctat ou il ne reviendra point a soi. II coraipare les lois imperiales, qui defendent de suivre ett de professer Perreur sous de grieves peincs, auxi chaines et aux liens dont on se sert pour empeclier( que le frenetique nese jetle par la fenetre ; parceque Pun et 1'aulre moyen met Pheretique et le freneliquedans un etat ou ils peuvent revenir a eux. Enfinil compare la conversion sincere de 1'heretique,i R qui ne serait pas arrivee sans la rigueur des lois im." periales, au retour du frenetique en son bon sens,[ qui ne serait pas arrive, si on ne I'avait enchaine.Ceite comparaison, dont touies Jes parties sont tellesdans saint Augusiin que je viens de les decrire,donne un jour admirable aux choses que le saintdocteur avait dites auparavant, et elle eclaircil pariaitementla question quil traiie. Si c’est la du vent,il est de la nalufe de celui qui chasse les nuages etrend le ciel serein.M- Bayle s’efforce vainement d’obscurcir 1'objet• principal de la coniparaison : sa mauvaise foi est visible,criante, et avec cela inconcevabie. II supposeque Phereiique, qui est ici compare par saint Augustina un Ircnetique qu’on enchaine, se convertitseulement a Pexterieur ; quil nesuit poinl les mouvementsde sa conscience ; quil ne consent a riende ce qu’on exige de lui ; qu’il enire par force dansles eglises ; qui'communie par force, etc ; et il conclutque la comparaison est pitoyable et absurde,C parce qiPon ne peut pas preserver un homme de1'enfer el 1'envoyer en paradis malgre lui, comme ohsauve la vie a un paralytique malgre lui.Mais saint Auguslin ne declare-t-ii point en termes
assez intelligibles el precis, quil parle d’une multi- ;
tude de donaiisies dont la conversion esl manifeste
et nullement equivoque, catholicot manifestos. Qui
condamnenl liaulement leur vie passee et leur miserable
erreur ; Daninanles suam pristinam viiam el
misetabilem ertorem. Qui avouenl qu’on a eu raison
de les molester : Falentur nos sibi moleslos esse debuisse.
Le saint docteur ne fait-il pas assez bien
sentir que le point essentiel de la comparaison est
la sante corporelle du frenetique qui revient a son
bon sens, piane talute recuperata, et la s ;ui ;6 spirituelle
de Pheretique qui se convertit sincerement:
Qui tamen ad lianc sanilalem non perducerentur ?J’aidit queitt. Baylenecroyaitpointque la conversion
des donatistes Jut sincere.el que sur cela il donnait
taciiemenl un (Ifeineiui a saint Augustin. 11 fait bien
D phis, ildementlesyeuxde toui Punivers, qui lit dans
saint Augustin les preuves de la verile el de Ja
sincerile de la conversion des donatistes ; il deineiit
ses propres yeux qui ont vu dans Pendroit dom nous
disputons, ce quil en a retranche de la traduction
de M. Dubois. 11 veut que le saint docteur ait la
meme idee que lui de la conversion des donatistes,
et quil dise loulle contraire de ce quil exprime sur
ce sujet, sans quoi il n’est pas possible que M. Bayle
iroagine aucune absurdite dans la coroparaison de
Pheretique et du frfenetique : il accusera tant quil
iui plaira cette comparaison de supposer le faux,
roais il he pourra 1'accuser de manquer de justesse.Passons a une seconde comparaison de saint Auguslin,
que M. Bayle assure ne valoir pas mieux
que la preroiere. Pour peu qu’elle vaille mieux, elle
sera excellente, cajr nous avons verifie que la pre-1001 EXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE. 1002liiiere etait tres-bonne. Saint Augustin met celte }
objecticm dans la bouche du donatisle a qui il ecrit,
11 y en a, direz-vous, sur qui on ne gagne rien par la ;
je le veux, mais (aul-il abandonner la medecine, parce
qu’il y a des malades incurables (S. Aug.,ibid.,n.o) 1
Sur quoi le commeiilaleur repond avec 1'air de suffisance,
dont il se pare ordinairement : Si le donatisleproposait
aussi faiblemenl cette objeclion que saint
Augustin le reprisenle, c^ilail un pauvre homme. Que
ne represenlail-il a ce Pere ieffel quavaient tu tes
persiculions. des paiens du temps de sainl Cyprien, etc.M. Bayle, qui du tresor de son esprit feeond en
sopbisnies lire ce renlorl a 1'objection du donaiisle,
ne se donne pas pour un pauvre hoinme : cependant
si quelque merite qu’on eut d’ailleurs, on eiait un
pauvre homme pour alleguer de faibles raisons, ne
le serait-on pas a plus jusie titre, quand ou erige en
imporlantes difficultes des arguments d’un aussi
niauvais aloi que celui qui suit. La crainte des edils
que les empereurs palens ont porles contre les chre- .
liens n’a pu conduire qu’a 1'aposlasie ;- donc la '
crainle des edils que les empereurs chretiens ont
portes conlre les heretiques n’a pu conduire qu’a
1'Iiypocrisie.Cet aulre raisonnement de M. Bayle est-il d’une
plus grande force : ce qui a servi de poison coutre
la verite ne peut etre sagement employe comme
une bonne medecine de 1'erreur ; donc la crainte
des peines lemporelles, qui a perverti tant de clireliens,
ne peut sagement etre employee pour converlir
les hereiiques. Les medecins, je pense, ne conviendront
point que ce qui est un poison au regard
des personnes qui se portent bien, ne puisse etre
sagement employe comme un bon remede pour les
malades ; et du principe de M. Bayle il s’ensuivrail
que dans les familles on ne doit point chatier les
enfaiils qui volent, parce que les voleurs dressent
leurs enfanls, el les enhardissent a voler par la
crainte du chaliment.Quedis-je ?Le commenlateur revoque en doule<
si la persecution est une medecine, il veut dire s’il y
a des peines medicinales. Je passe quelques vetilles
ausquelles il s’arrete a ce sujet, et je viens a la
grande raison qui le porte a avancer que la confiscation
des biens, la prison, 1'exil et les auires peines
decernees par Ies lois imperiales conire les donatistes
n’eiaient point medicinales ; c’est, dit-il, que la
medecine ne doit pas eire mauvaise en elle-meme et
de sa nalure, mais au moins indilferente : or de telles
peines decernees contredes innocenls, comme le
sont au sentiment de M. Bayle lons ceux qui prolessenl
quelque heresie et quelque impieie que ce soit,
ne sont pas indifferentes, mais mauvaises en ellesmenies
el de leur nature ; ce sont des injustices et
des crimes que commellentlessouverains. Car, suivant
la morale de M. Bayle, les puissances eiablies
de Dieu 1'oHensent, quand elles se melent de venger
ses i.njures, ct les lois qui onl eie faites, non-seuleroent
contre les impies el les albees memes, ne sont
pas moius crimiuelles et moins tyranniques, que si
elles avaient eie faites conlre une secte de philosophes
qui, croyant loul ce que iEglise croil pour ce qui regarde
la foi et les mmurs, auraienl eu cette opinion
parliculiere, que 1'objet de la logique ne sonl pas des
etres riels, mais des elres de raison. Ce sont les propres
paroles de M. Bayle, qui, comme on voit, mettait
de niveau les interets de la religion et ceux qui
font crier les disputeurs dans les ecoles de philosophie.VI.Ne negligeons point les courles reflexions qu’il
fait sur les paroles suivantes : Si ion se conienlait de
lever la verge sur eux, et qu’on ne Uavaillul poinl d
les inslruire, nolre conduite paraitrail lyrannique ; mais
aussi, si on se contentail de les inslruire, sans les prester
par ta crainte, ils -ne surmonteraient pas un cerlain
PATKOL. XLVU
A engourdissemenl que produit , accoutumance (S. August.,
ibid.). Le commenlateur repond deux clioses:
1* Joindre 1'instruction a la menace est a la veritd
un moindre mal que menacer sans instruire, mais la
persecution empeche de faire un bon examen ;
.2° quand i'h6r6tique, apres s’etre suffisamment prele
a 1'instruction, jersiste dans ses premiers senliments,
on ne devrait pas execuler a la rigueur sur
lui ce dont on l’a menace. Concevons par la deux
choses : 1° M. Bayle n’est pas de 1'ayis du prophete,
qui dit que la vexalion donne de l’entendement (Isai.,
xxvin, 19). 2° II croit que tout ce qui est seulement
contre Dieu n’est pas un crime que les puissances
eiablies de Dieu aient droit de punir. Saint Augustin
etait dans d’aulres priucipes que nous justifierons
aisement en leur lieu.VII.Le commentateur reproche souvent a ce Pere de
mettre en ceuvre les lieux communs de rhetorique.JJ Yous croiriez entendre un’ grand mattre et un ecrivain
profond qui releve un jeune commencant. Tanlot
il dit agreablement que saiot Auguslia se b&tU
un palais donl les habilanls sont de grands lieum
communs populaires ; tantfit il s’ecrie : Autre lieu commun
et petiie pensee populaire. Ce dernier trait tombe
sur le texle suivanl: Tous ceus qui nous epargnenl
ne sonl pas pour cela nos amis, ni tous ceux qui nous
chatienl nos enncmis. Les blessures qu’un ami nous fail
valent mieux que les caresses affecUes a"un emiemi. La
severite" de ceux qui nous aiment 7ious esl plus salutaire
que la douceur de ceux qui nous trompent ; el tfest une
plus grande charite d’6ter le pain d un homme, quelque
faim qu’it ail, si, quand il a de quoi manger, il nSglige
les devoirs de la justice, que de lui en donner, et
de lui&en faire un app&t pour le faire consenlir d iiniquiti
(S. August., ibid., cap. 2, « . &). Le saint docteur
ne fait que paraphraser ce passage des Proverbes
: Meliora sunt vulnera diligentis, quam fraudulenta
oscula odientis (Prov. xxvn, 6). Et M. BayleC n’est pas fache de nous apprendre en passant qu’il
regarde le livre des Proverbes comme un ramas de
petites pensees populaires auxquelles saint Augustin
ne devait pas s’arr6ter.Le saint docteur applique la sentence de 1'auteur
sacre aux peines qui etaient ordonnees contre les
donatistes par les lois imperiales, et il montre que
ces heretiques ont tort de s’en plaindre, parce que
la rigueur en est salutaire, et qu’elles sont un eifet
de 1'amour et de la charite qu’on a pour eux. Qu’estce
que M. Bayle trouve de mauvais en cela ? 11 prelend
qu’il n’y a poim de consequence des reprimandes
et des censures fortes, dont parle 1'auteur des Proverbes,
aux peines que les lois infligent. II ne cesse
de repeler que ces peines, qui consislent dans la
confiscation des biens et des voies de fait, sont des
injustices manifestes, quand elles ne sont ordonnees ;
que pour punir des crimes qui blessent la religion,
c’est-a-dire des crimes qui ne le sont pas ; car, selon
M. Bayle, il n’y a de crimes aux yeux des hommes." que les actions qui prejudicient a la prosperite, a la
force et a la tranquillile de la republique, laquelle ne
doit pas s’inleresser le moins du monde a ce qui regarde
le culte et 1'honneur de Dieu. La societe ne
doit rien a Dieu, et il faut abandonner aux parliculiers
1'examen, la decision el le reglemenl de leurs
devoirs, nou pas envers le prochain, non pas envers
eux-meines (leurs lumieres ne sont pas assez sures
pour en bien juger, et ferreur serait de consdquence) ,
mais de leurs devoirs envers Dieu : ils na
sont que trop sages pour en coiinaitre les justes bor
nes, el on ne court nul risque a s’y tromper.
Cette doctrine n’<tait point connue du temps de ; saint Augustin ; lui saura-t-on si mauvais gre de ne1 1'avoir pas suivie ? Cest dommage que M. Bayle soit1 veuu si tard pour la meltre en vogue : les libertins
des siecles passes lui auraieut auUnt applaudi qne ;1 ceux de nos jours.
3 »
1003 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINf. 1001VIII.La necessile seule me fait tomber dans quelques
redites ; je me crois dispense de suivre M. Bayle
jdans celles qui sont absolument inutiles. C’est poufqtioi
je ne rtfarrelerai point a Ia justification des
 ?. premiercs paroles de ce texte : Lkr un friniiique et
i fiveiller un lithargique, c’est les fdcher, mais c’est les
aimer. Dieu notts aime d’uii qmour plus verilable que
persOnne ne saiifait (aire ; cependant il ne cesse point
de joindre aux douceurs de ses instructions les lerreurs
salutaires de ses menuces, el de meler iamerlume des
iribulations aux consolations qiCil noiis envoie. Nous
voyons qu’il a exerci par la famine les plus sainis ei les
plus religieux palriarches (S.August., ibid.). Ce que
j’ai dit un peu plus haut doit suffire, ce me semble,
pour demontrer que la comparaison d’un frenetique
ou d un lethargique avec un heretique est tres-jusie.
Mais au regard des perseculions que Dieu deploie sur
ses enfants, ainsi qVil plait a M. Bayle de s’exprimer,
je vais faire voir qa'elles concluent tout ce ime
preiend saint Augustin.Cest ici le lieu de remarquer qu’un des grands
ialents de M. Bayle est la maniere dont il prepare
ses lecleurs a se laisser surprendre. II a un soin nierveilleux
d’ecarter lout soupcon du piege qu’il lend,
el son adresse esl de blanier avec affectalion et de
mettre sur le comple de-ses adversaires la supercherie
el rimposture meme qu’il niedile. 11 aecuse saint
Augustin de donner toujours le change, alin qu’on
ne prenne pas garde que c’est M. Bayle lui-meme qui
le donne parlout, et principalement dans cet endroit,
oii il est le plus facile de s’en apercevoir.L’exemple
 de Dieu, qui a exerce par la latnine les
plus religieux patriarches, eiant si peu cpnvenabie
pour etre applique' a la justice des lois imperiales
contre les hereti.ques, et d’ailleurs eiant si propre
pour iaire enlendre que ces lois ont el6 sollicitees et
porfees dans un esprit de cbarile, il etait naturel
qu’on soupconnat M. Bayle de chercher a imposer,
quand il parlail ainsi: 11 ne s’agil pas tant de savoir
si ionpeut aimerceux que ion ehMe (quien doule ?) 
que de savoir s’il esi juste d’6ler a un homme ses biens
el sa liberli, parce quHl ne croit pas les memet choses
dans lq religion que son prince. Car 1'exemple aliegue
presente un trait de la bonte et non pas <ie la
justice de Dieu envers les patriarcbes, lequel trait se
rapporte evidemmenl a la cbariie et non pas a la justice
des princes qui punissent les heretiques.C’est a quoi M. Bayle ne veut point qu’on fasse
attenlion, et encore moins qu’on deeouvre le tour de
gouplesse qu’il met en oeuvre a ce dessein. 11 prend
donc ies devants, il est le prcmier a charger saint
Augustin d’un deguiseinent ariiflcieux ; ce qui eloigne
la pensee que c’est le commentateur tout seul
qui lache de faire disparaitre le veritable etat de la
queslion que traite saint Augustin, dans la letlre a
Vincent, eveque rpgatistej laquelle esl ici.fobjet de
) a censure de M, Bayle. Le tour de passe-passe est
execule fort adroitement. Est-il d’un maihabile
homme de mettre la proposition qui sert de preuve
au saiut docteur, a la place de celle que le saint docleur
entrepren.d de prouver ? M. Bayle a evit6 de
dire : 11 ne s’agit pas de savoir si les lois imperiales
ont ete sollicitets et portees dans un esprtt de charite.
Comment ajouterail-il ; Qui en doule ? Voila
pouriant la these que saint Auguslin eiablit. Quelle
maiice de substituer a cette proposilion sa preuve,
qui est qu’on peut aimer ceux que l’on chatie ! Comme
sV saint Augustin se tourmentait riiuitileiiient pour
montrer une chose qui saule aux yeux.Je sais que les dbnalistes avaient deux gneis contre
les lois imperiales qui proscrivaiehl leur schisme,
el qu’a les eiuendie, la justice el ia charile yeiaient
egaiement blessees. Mais ils n’osaienl s’attacuer au
premier de ces deux griefs, sinon parce que, supposant
leur cause bonne, ils esUmaienl que leur faireA. du mal c’eiait persecuter .a vraie Eglise de J^susChrist.
M. Bayie n’y pense pas, Iorsqu’il leur fait
tenir un langage pareil a celui de nos tolerants, et
qu’il leur aliribiie d’ayoir dispute aux princes cliretiens
le droit de puiiir la profession de 1'hetdsie
comme un crime, et aiix eveques celui d’imp !orer le
secours des puissahces etablies de Dieu pour extirper
toutes sortes d’erreurs.¥ eui-il jamais de secle plus ennemie du lolerantisme
que la secte et toutes les differentes factions
desdonatistes ?IlsavEtienlcommehc6 pardefereraux
tribuuaux seculiers le jugement des malieres Ecclesiastiques
et des difierends de religion (S. Aug.,
Epist. 129, n. 4). lls avaient soumis plus d’une fois a
la puissance coactive des princes, non-seulement la
cause des eveques, mais encpre la foi des peuples.
Wayant pu reussir a armer les souverains legitimes
contre 1'Eglise catholique, ils avaient eu recours a
des tyrans dont ils avaient favdrise la revolte et i'uii
stirpation, a conditiou d’exterminer tous ceux qui ne
•** consentiraient poini a etre rebaptises (Adversus epist.
Partn., lib. n, cap. 2). Le dessein de se reunir a l’Eglise
caiholique etait parmi eux un crime capital,
qu’ils avaient souvent punide mort. S’elant divises.en
plusieurs branches de schisme et d’hereste, ils sefaisaient
utie guerre intestine, et dans 1'un des parlis ils
avaienl contrefait les catholiques, afin d’opprinier
ceux de fautre parli, et de leur faire subir par 1'aulorite
des magisirats la rigueur des edits portes contre
tous les hereliques (Episl. 105, aliat 166, cap.
2,w. 5).II est vrai que saint Augustm reproche aux donatistes
tous ces exces pour les convaincre par uti argumeht
ad hominem qifils avaient tort de se plaindre
qu’on eihploy4t contre eux la severiie des lois iniperiales.
Mais ces plaintes n’aitaquaietit nullemeitl la
justice et le dfoit des empereurs ; elles etaieiit uniquement
fondees sur ce que ia charite et la douceur
evangelique ne permettail pas qu’on violentat les
C consciences. 'Car les donalisles se retranchaient a faife valoir
le second gfief, qui est que la charite eiait blessea
dans la voie de rigiieur qu’on prenait pour ies rfiunir
a 1'Eglise, On leur avail souvent objecte leurs brigandages
et leurs violeuces, la cruaule et la fureuf de
leurs circoncellions, qui dans plusieurs provinces
avaienttoulmisafeu eta sang pourobligef lespeuples
a adherer a lenf sciusme, a embrasser leurs erreurs, a
se soumetlre a la praiique de leur rebaptisation. Les
eveques catholiques opposaient a cette Conduite
hafbare et sanguinaire la patience, la douceur, la
cbarite tant des pasteurs que des enfants de la \6ritable
Eglise.Mais sitot qu’a finstance de la ptupart des prelais
orihodoxes d’Afriqne les empereurs eurent publie des
edits qui condainnaient a diverses peines ceux qui
s’pbstineraient a demeurer dans le schisme el fheresie
des seciateurs de Donat, leseveques donaiistes
_ se recrierent ; ils reproclierent aux catholiques d’user
" de represailles, et leur demanderent qu’etait devenue
cette patienee, cette douceur, cette charite dont ils
faisaient parade. La reponse a une telle aceusation
est ie sujet de Ia letlre a Vincent, eveque de la faction
de hOgat ; et c’esi dans ce seul point de vue quil
faut envisager cette' lettre.La question qui y est discul^e est de savoif si la
charile a pu avoir quelque paft dans la resolutioii
qu ;on a prise de decernef des peines cpntfe les donatistes.
Sainl Auguslin repond qu’oui, parce que ceS
peines leur peuveut etre utiles ; et il appuie son sentiment
par 1'exemple des rnaux dont Dieu afflige ses
enfauts pour leuf bien. Chose' surprenante ! Uif est
bel espril ; on est grand logicien et subiil meiaphysicien,
et on^a le travers. de vojr dans cet endroit de
saint Augustin le modeie <l’un raisonnemenl aussi
insense que celui-ci: Dieu aexerce par la fainine les
plus religieux patriarclies, ddnc le roi de France a100S EXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE. 1006droil de depouiller de leurs biens et de reduire au j
pain et a 1'eau lous ceux de ses sujets qu’il Iui plaira,
afin de les converlir et de les rendre meilleurs !IX.Quelqus jusle que l’oti suppose une punition en
lant .qu’elle est meritee par le crinie <Je liieresie,
elle ne peuleire ordonnee dans un esprilde charite,
ni eire un effet de la eliarite, si d’ailieurs elle n’e3t
point de nature a procurer 1'utilite de ceux qui ia
souffrent, et si celui qu’on a droit de punir pour avoir
roal fail n’ ist point capable d’en proliter pour bien
faire.Cest ce qui fonde 1'objection de Vincent, laquelle
est resolue par saint Augustin en ces termes: Vous
croyez qu’en ne doil conlraindre personne a bien faire ;
mais n’avez-vous pas vu que le pere de famille commanda
ci ses gens de forcer d’enlrer au festin ceux qiiils renconireruienl ?
N’arez-vous pas vu avec quelte violence
Saut fnl force par JisusChrist de reconnaitre el d’em-\brasser la viriti ? Ne savez-vous pas que les ber- 'gers se servent quelquefois de la verge pour faire renlrer
les trebis dans la bergerie ? Ne savez-vous pasque Sara.,
selon le pouvoir qui lui avaii eli doyine, domptail var
ttn traiiement plein de dureli iesprit reveche de sa
servanie ? ce qii'e !le ne fuisait pas niaHmoms pour aucune
haine qiCeile eut pour Agar, puisqu’elle iaimail jusqu’a
vouloir qu’Abraham la fit devenir mere, mais pour
abalire son orgueil. Or vous niignorez pas que, comme
Sara el son fils lsaac sont ta figure des spiriiuels,
Agar el son fils Ismael reprisenlent lesvhamels. Cependant,
quoique iEcrilure nous apprenne que Sara fit
beaucoup soujfrir Agar et Ismael, saint Paul n’a pas
laissi dedire quec’ilail Isimel quipersiculait Jsaac…,
donnant a entendre d ceux qui ont de iintelligence,
qu’encore que iEglise calholique lache de ramener les
cliarnels par la crainle etpar les peines temporelles, ee'
sonl eux qui la persicutent plutot qtfelle ne les persecule
(S. Aug., ibid., n. 5 et 6).Nous discuterons ailleurs la philosophie de M. Bayle, i
sttr ces paroles: Conlrains-les d’enlrer. Au regard de
la violence que Jesus-Christ lit a saint Paul, lui
6lanl la vue et le renversant par terre, saint Auguitin
en fait memion pour convaincre son adversaire
que la violence est une sorte de grace exterieure
qui, a sa maniere el par 1'entremise de la grace
interieure dont elle esl accompagnee, conlribue au
cliangement des coeurs, eL les dispose a une conversion
sincere. D’oii le saint docteur preiend inferer
qu’il est souvent a propos de contraindre les mechanls
a bien faire.M. Bayle a sm- ce point, comme sur bien d’autres
clioses, des idees traimeut singulieres. II ne saurait
nier que Dieu n’ait mis en la puissance des homines
plusieurs graces exterieures, afin qu’ils se les procurassent
les uns aux autres par charile ; mais il veut
que ces graces ne soient legitimernent euiployees
quequand Dieu aura fait les hommes mailres de la
graee interieure. 11 ne parle a la verite que des pu-j
nitioiis ; mais, par une consequence necessaire, sa
proposition s’etend a toules les graces exterieures
qui sont dependantes de la volonte humaine, en
sorte que non - seulement les princes ne puissent
sevir sur les corps pour le bien des ames, a moins
quiis ifaient le potivoir de flechir les coeurs ; mais
queles predicateurs niemes ne,puissent aunoncer la
parole de Dieu, a moins qu’ils n’aient le secretdela
iaire enlendre et gouter au fond <le 1'ame.Cest metlre les tolerants bien au large. Le bras
des souverains sera lie, et la bouche des predicaleurs
sera close pour longtemps. A utre pensee de M. Bayle,
qui n’est pas moins exlraordinaire. II est reserve a
Dieu d’user de punitions pour faire renlrer les mechants
en eux-memes et dans.la voie du salut, quoi-'
qifelles reussissenl fort difleremment, qu’elles endurcissenl
souvent au lieu de convertir, et que surlout
elles cbaugent rareuient lesopiaions qu’on a sur lejV. culle du a Dieu. Mais il n’esl pas permis aux hommes
d’imiter en cela la conduite du souverain Maitre,
parce qu’il ue leur appartienl pas, comme a Dicu,
a'agir saus sttcces ; ce qui sans doute doit s ?entendre
de toutes les autres giacts exterienres,' dont 1'economie
est confiee aux hommes, et en particulier de
la predicalion de-la iparole de Dieu. Car pourquoi les
hommes auraienf-ils le droit de servir a l’endtircis ?emeul
de leur prochain d’t ;ne Tacon plutdt que d’une
autre ? Que Dieu parle donc par lui-meme immedialement
aux hommes, comme il fit a Gaiin sans aucun
fruit ; il n’y a rien a <lire, selPn te raisonnement de
M. Bayle: mais que les hofnmess’i !ngereni a annoucer
la parole de Dieu av-ant que^eii* assures’qu’elle
sera suivie et pratiquee, il n’y a pas de bon seirs, suivant
les principes de cet ecrivain.Quelle alarme le commeniateur notis aonne ! Lcs
rois, auttirises par>saint Aagusiin a imiter Dieu daus
ses cliatimenis, se cpoiront en droit et souveni en• obligation de faire niettre le feu aux liles, aux foins," aux vignes et auxbois deteurs sujets, et d’envoyer
par tout leur royanme des satellites pouf decimer les
enlanls et pour envoyer plusieurs peres aux mines
et aus galeres, dans 4a pensee °que leurs peuplcs rentreront
en eux-memes par'ce moyen^ « t qu’ils se
reveilleronl de lalethargie dupeche Ou ils s*endorment.Ne « ous effrayons pas-lrop neanmoins, efpersuadons-nous
que M. Bayle <s’egare pour nous’caxisef ces
terreurs paniques. U a evidemnient perdu son etoile,
qui est 1'etal de la queslion ^sitre =s^int Augustinet
Vincent le rogatisK). L^unique  !but duSainl docieur
est de monlrer que les princejs pettvent -avoir en vue
et se proposer pour fin 3a conversion des heretiqQes,
quand ils les condamnent a subirdespeines qui sont
cfailleurs justementmerltees par le crime d’lieresie ;■ c’est-a-dire que les princes, en faisant nh acte 'dc
juslice, ipraliquent la charild. Le « aiut docteur veut
qu’ils se conforment en ce pointa-la conduile deQ Dieu, qui afflige ses enfants-afin qu’ils s’iimendent.
Au lieu de cela, M. <Bayle se-figure voir dans le
texte de sainl Augustin que 1'inieniion de converlir
les ii6retiques suliit seule pour rendre justes lesTpeines
decernees contre eux 'par les princes ; -c’est-adire
que les princes font un acte de jtistice, des lors
quils font un acte de charite ; et sainl Augustih, si
nous en croyons M. Bayle, propose !a conduite de
Dieu, qui alflige ses epfants, afio qu’i !s s’amendent,
pour iuodele de la justice,ei'non pas seulement de la
charite' que les ptiuces exereent en punisant ies
hereiiques.i Rien n’esl plus eioigne deia pensee du-saint doctcur,
qui ceriainemenl ifa pas •eirbesoinifaitendre
la venue de M. Bayle pour cotinailreia vefin5de cetle
maxime: Avant qu’uiie peine puisse etre ordonnee
coinuie inedicinale, elle doit etre censee juste et bien
nieriteesuivanl les reglcs dti tribuual a qui il apparlient
de la decerner. Si M. Bayle s’obstine a sou. ».lenir que les princes scaiholiques ifont-pas droit de'
'proscrire de ieurs Elats la prolession otiverte des erreurs
opposees a la foi, et qu’en consequeuce de leurs
edits la profession ouverte de ces erreurs nedoit pas
etre regardee comme un criinedatis lu jurisprudence: civile des Etals, ce ifest point la faute de saint ; Augustin.Tranquillisons-nous donc. Les bles, les foins, les
vignes, les boii, sont ensurete ; les enfants ne'seront
pas decimes, les peres ne seront pas 'envoyes aux
mines ni aux galeres, personne ne sera-puni"Sans sa
voir pourquoi et sans 1'avoir bien merite.Pour cecquiest de r-exempledes-bergefs-qui^poussent
quelquefois a vec la verge les brebis dans 'la  ;bergerie,
il n’est pas lieureusemenl imagini, -repond Sl.' Bayle ; car il faudrait queiautreparlie de la'cOmparaison
ne fut point des criatures douees de Hibeiii,
donl la conversion dipend essentiellemenl el totatemerii
du consentement. Je dirai-en passanfque M. 8aj>le ile1007 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINf. 1008fsil poinl reflexion a deux choses qu’il a enseignees &
ailleurs: la premiere esl qtte saint Augustin a cru que
lcs betes n’etaient point des macliines, mais qu’elles
avaienl une aine sensilive, dont par consequent les
mouvements eiaient volonlaires ; la seconde est que
saint Augustin n’a point reconnu dans 1'homine, tel
qu’i ! est maintenanl, la liberte d’indiflerence, ni un
autre franc arbitre que celui qui se reduit au pur volontaire,
et M. Bayle est sur ce point 'de 1'avis de
Calvin et de Jansenius.Cela suppose\ je nVeionne que le commentateur ne
se soit point borne ici a censurer le sentiment de saint
Augustin sur l’4medes beies, et a etablir la doctrine
des automates par ce phtisant raisonnement que je
liens d’une personne qui a la meme maniere de penser
que lui: Ou lesbetes sont de pures maeliioes et
n’ont pas une ame sensitive, ou il faut convenir
qu’elles sont libres lout ainsi quefhomme ; car les
mouvements de ceile ame ne sont pas conlraints,
mais volonlaires ; or, il ne faut pas convenir que les
betes sont libres lout ainsi que liiomme ; donc les >
betes sont de pures machines, et n’ont pas nne ame
sensitive.. Cela, apres loul, vaudrait bien mieux que d’impo- .
ser a sainf. Augustin, en faisant enlendre que ce Pere
compare les brebis qui rentrent dans la bergerie aux
hereiiques mal converlis, qui malgre eux frequetilent
les eglises materielles des catholiques. La bergerie
#e Jesus-Christ, splon saint Augustin, n’est- elle pas la
profession sincere de la vraie foi, ou la vexatipn conduit
souvent les plus obslines, en leur faisant craindre
de nepas souffrir ppur la justice ? Ce Pere, loin dignorer
que la conversion depend essentiellement el totalement
du consentement, a-t-il rien pmis pour faire
comprendre quel’entr<5e dans la bergerie de JesusChrist
n’etait rien aulre chose que ce consentement ?
Mais M. Bayle ne concoit que ce.qu’il veut concevoir,
et quand une comparaison qui cloche lui plaira, elte
clochera impunement ; si elle ne lui plait pas, une petite
disparite, qui ne touchera point au fond de la (
comparaison, la fera traiter de ridicule et d’impertinenteil en sera de meme des figures de f Ancien Testament,
et Sara ne pourra elre ie type des enfauts de
Dieu, ni Agar le lype des enfants du monde , de la
maniere que fentend saint Augustin, parce queles
enfants de Dieu ne conlraigneut point les enfants du
monde a s’en aller chercher des relraites dans lesdeserts,
comme Sara contraignit Agar de s’enfuir dans
im desert ;. quoique d’ailleurs Agar souffranle, qui est
inspiree du ciel de se souoietire a sa maitresse, represenle
parfaitement bien un herelique, que les
peines iemporelles rameneul a 1'obeissance veritable
et sincere qu’il doit a feglise.Veut-on voir mainlenant la plus basse et la plus
indigne dissimulation qui fut jamais ? M. Bayle se
donne 1'air de faire grace a saiul Augustin d’une mipriseassez
ilounante, dit-il, mais qu’il lui impute par
une imposture bien plus etonnante. Saint Augustin ,
ecrit que Sara ayant votilu qu’Agar devinl mere en
sa place, famotir lendre qu’elle pyrlait alors a sa servanle
etait assez fort pour durer encore lorsqu’elle la
maltraitait, alin de dompter son orgueil: Et ulique
non eam, quani SUPERICS beneficio suo malrem fecerat,
crudeliter oderal, sed in ea superbiam salubriter edomabat.M. Bayle a la malice de fermer les yeux sur le texle
lalin, et de s’arreler a la miserable traduction qui
confond ce que saint Auguslin dislitigue exacteuietit,
savoir, le temps oii ;Sara voulut qu’Agar devint mere
en sa piace, et le temps ou Sara maltraitait Agar, afin
de dompter son orgueil. Ces mots quam SUPERIIJS benefieio
suo malrem fecerat, M. Dubois les rend de la
sorle en frangais: ■Puisqu’eUe iaimait jusqiia vouloir
qu’Abrahamla fil deve.nir mere. Usupprhneiesuperius ;
il change le plus-que-parfait fecerat en present. Et
M. Bayle a fiusolence ,de meltre sur le cempte deA saint Augustin le faux sens ei, 1'anachronisme hcrrible
qui resulte de cette infidele traduction. Tel est
son discours, qui a besoin d’un lecteur patient: Je
ne dis rien de la miprise assez etonnante de saint Augustin,
lorsqu’il prelend, pour prouver son niariage de
la chariti et de la persiculion , que Sara trailail Agar
d’une maniere fort dure, dans te irieme temps qiielle
iaimait assez tendrement pour vouloir qu’elle partageal
ta couche de son mari. Ce n’esl pos crinsi que iEcriture
ajusle ces choses ; elle ne nous parle de la mauvaisc humeur
de Sara pour Agar quapres que celle-ci, se
voyanl enceinte, s’enorgueillil et m^piisa iautre. Cest
ponrtant a cesujel que M. Bayle se vanle dans son
Dictionnaire d’avoir bien relance saint Augustin !X.Je disais bien qu une comparaison clochait quand
il plaisait a M. Bayle ; car il assure du texte suivant,
qui est plein de preuves fondees sur des exemples,T, que ce sont ces raisonneltes bonnes d dibiler devant" une troupe dlgnorants, incapables de voir en quoi une
comparaison cloche. Mais ecoutons saint Auguslin :
Les bons et les mecliaiits font el souffrent souvent tes- memes choses , et ce ifest ni par ce qu’ils fonl, ni par
ce qu’ils souffrent, qu’U faul juger de ce qu’ils font,
mais par le molifqui les fail agir ou souffrir. Pharaon
abatlail le peuple de Dieu par des iravaux accablanls.
Moise, de son coii, punissait fimpieli du meme peuple
par des peines tres-sivires. Les aclions de iun el de
iuutre se ressemblent, mais leurs fms itaienl bien differentes
: iun itait un tyran enfli de son pouvoir, et
iaulre un pere plein de chariti. Jezabel fit mourir les
prophetes, et Eiie les faux propheles (S. Aug., ibid.,
11. 0)  ; mais ce qui arma la main de iun et de iaulre. tiest pas rhoins diffirent que ce qui altira la morl uuxuns et aux aulres Dans le meme livre ou nousvoyons fapolre saint Paul baltu par les Juifs, nous
voyons aussi leJuif Sosthcne battupour saint Paul par
lesGrecs: les uns et les aulres sont semblables par teG delwrs de iaction, tnais ils sonl bien diffirenls par le
molif…. (IV. 1). On livre sainl Paul d un geolier pour
lui mellre les fers aux pieds, et saint Paul lui-meme
livre iincestueux de Corinlhe a Salan, donl la cruauti
est bien aulre- que celle des geoliers les plus barbares ;
mais i/ ne livre cel liomme d Satan qiiafm que sa chair
ilanl morlifiie, son dme ful sauvee…. (Ibid.). Quand
le meme saint Paut livra Fhilelus el Hymineus d Salan,
pour leur apprendre d ,ne pas blasphimer, il ne
chercliait pas d rendre le mal pour le mal, mais il jugeait
que c’itait un bien que deguirir un woi (lbid.).
M. Bayle, en repondant a ce lexle, poursuit toujours
le fantome qu’il s’est forme. II a dans fesprit
et il suppose que sairtt Augustin se met en peine de
prouver la jusiice des lois iiortees contre les hereitques
et le droit qu’on a de les chatier, et il ne doute
pas que tel ne soit le raisonnement du saint docteur:
Moise, Elie, saint Paul, ont procede par la voie des
chatiments a la correction de ferreur et de 1'mpieie,jv et leur conduite eiait juste et legiliine ; donc les
princes catlioliques peuvent juslement et legitimement
proceder par la voie des cliatimenis a la correclion
de ferreur et de fimpiete. Mais M. Bayle
esl a cent lieues du point qui est discute entre saint
Augustin et Vincent le rogatiste. Le voici, il est necessaire
de finculquer.Les catholiques mallraites par ies donatisles obtiennent
de fempereur Honorius des rescrits qui
condamneiit a de grieves peiiies ceux qui demeureront
atlaches au parti de Donal : n’est-ce point la
user de represailles ? N’estrce point rendre le mal
pour le mal ? N’eskce point se venger et payer des
effets dehaine par d’autres semblables ? Cet etatde
questionest presente si clairement de dix lign.'s en
dix lignes dans la lettre de saint Augustiu a Yincent
le rogatisie,qnelefairedisparaitreet le changer dans
un commeniaire sopliistique plutotque philosophique,
c’est uisulter a la credulita du monde,4009' EXAMEN DES CRITIO.UES DE BAYLE. 1910L enuroit que nous examinons n’alteint pas le but.
de la controverfe telle que M. Bayle l’a faussement
imaginee ; ce n’est pas merveilles. Mais qu’on la
concoive telle que je viens de fexposer, il en es t la
deeision evidente et nalurelle. Le saint docleur dit
que f Eglise, elant la mere veritahle et legitime, ne
rend pas le mal pour le mal, lors meme qu’elle fait
senlir un trailement rude et amer, mais que plutot
elle apporte le bien salulaire de la correction en
bannissant un aussi grand mal que le pecbe, non par
une envie de nuire qui vient de la haine, mais par
nn desir de procurer la guerison , lequel vient de
,1'amour.. Quidquid ergo jacil vera el legilima maier,
eliamsi asperum amarumque senlialur,'non malum pro
malo reddil, sed bonum d’sciplinm, expellendo matum
iniquitalis , apponit, non odio nocendi, sed dilectione
sanandi (S. Aug., ibid., « . 6). Suivent les paroles
que j’ai rapporlees ci-dessus, et que M. Bayle
entreprend de fefuter dans cet article. On voit que
les donatistes persecuteurs des calholiques y sont.
compares a Pharaon , qui abattait el consumait le •
peuple de Dieu par des travaux accablants ; a'Jesabel,
qui fit motirir les prophetes ; aux Juifs, qui baltifent
saint Paul ; et les calholiques solliciteurs ou~
execuleurs des edits porteS conlre les donatistes sont
compares a Moise, qui punissail 1'iniquitc du peiiple
de Dieu par des 'peir.es tres-severes ; a Elie, qui faisoit
mourir les faux prophetes ; a sainl Paul, qui
livrait fincestueux de Corinthe au demon. Ou en
est maintenant M. Bayle avec ses remarques, qui
dimontent les comparaisons el les arguments de saint
Auguslin ?Quand je le vois conclure des textes du saint doc(eur
que le motif de charile changc la nature de
toute action , et que de mauvaise qu’elle serait en
elle-meme il la rendrait bonne ; quand je Ie vois deduire
de la les plus grandes horreurs en matiere de
morale, comme si saint Augustin en avait eiabli
l’affreux principe, et s’exprimer en meme temps de
Ia sorte : On dicouvre iillusion du bon saint Augus-1
tin, je suis tent&de dire, non pas on decouvre lillusien
d’un commenlateur presomptueuxetpeu eclaire,
mais on decouvre la fourberie d’un ecrivain malhonnele
hoinme. Car la malignite commande ici tous
les ecarts de M. Bayle, et son bel esprit detruit evidemment
1'opinion de sa probite etde sa bonnefoi.'XI.Reussira-t-il h nous faire apercevoir les choses
eiranges qu’il feint de decouvrir dans ces paroles
(S. Aug., ibid., n. 8) : Si c’itait toujours un mirite
que d’etre persicuti, Jisus-Christ se serait contenti de
dire: Heureux ceux qtii souffrent perseculion , et il
n’aurail pas ajouti pour la justice (Mallh. v, 10). De
meme, si c’itail toujours un mal que de persicuter, David
tiaurait pas dit: Jc persecutais ceux qui calomnient
secretement ieur prochain (Psal. c, 5). J’ai
peine a croire ce que je vois, s’ecrie M. Bayle. He !
quoi donc, s’il vous. plait ? Ceslgue saint Auguslin se ■
serve si tnat des passages de iEcrilure. Ce mal est-il’
un monsire daus fendroit que nous avons devant
les yeux ? Oui et non, car c’est une chimere, et fenthousiasme
de M. Bayle doit faire rire. ! ! parle cn
homme desorienie el qui est en pays perdu. Tachons
dele remeltre dans le droit cliemin.Les donatistes, proteges par Julien 1'Apostat, et
ensuite soulenus par les lyrans Firine et Giidon, qui
s’emparerent de 1'Afrique sous fempire dilonofius,
avaient fort maltraiie les calholiques, lesquels
avaient coutume de se consoler sur ce qtie f fitriture
sainte represenle souvent la persecution comme uif
bien pour ceux qui la souffrent, et comme un mal
pour. ceux qui en sont les auteurs. Les choses ayant
change, et Honorius, apres avoir retabli ses affaires '
ctextermine les lyrans, faisant publier et executer
de severes edits contfe les donatistes, ces sectaires
voulurent imiter le langage des catholiques, et leurA rendant le nom odieux de persecuteurs, s’approprier
le merile de gens persecutes.11 faut envisager ces circonstances et se representer
cette situation de 1'Eglise d’Afrique, pour bien
comprendre lepassage dont ils’agit. Les donatisles
(S. Augusl., epist. 44, alias 105, cap. &, n. 7) 
croyaient avoir autant de raison qu’en avaient eu les
catholiques de se glorifier d’eire persecutes et de
blamer leurs persecuteurs. Cetait nier equivalemment
que le vrai merite des persecutions dependit
de ce qu’on les souffre pour la juslice, et qu’il y eiit
en quelque genre que ce fut de bons persecutenrs.
Pour s’accommoder au langage de. 1'Ecriiure,' saint
Augustin prend ici lemot persicuteur en honne part,
quoiquil blame ailleurs cet usage. M. Bayle le releve
dans la suite a ce sujet, et faccuse de tomberen
contradiclion. Cela n’est pas de consequence.Au regard de feudroit qui nous occupe maintenant,
la grande objeclion du commentaleur est que
_ le Psalraiste ne parle point de pers^ecution de reli"
giou, que saint Augustin, par consequent, le cite mal
h propos , et que ce Pere est insupportable de ne
poinldistinguerla persecution dejeligion des autres
persecutions. Pourquoi faurait-il distinguee, et se
serait-il fait un scrupule d’appliquer le passage du
Psalmiste a toute sorte de persdcution, puisque les
donatistes se faisaient honneur en general, et sans
rien specifier, d’etre persecut6s , puisqu’aucun des
divers parlis de cette secte n’etait iderant, ct ne
s’avisait de disputer aux princes catboliques le droit
de punir comme un crime la profession de 1'erreur
enmatiere dereligion ; puisque les rogatisles, qui
eiaieni les plus moderes des sectateurs de Donat,
apres avoircrie a finjuslicedans la seule supposition
qu’on proscrivait en eux la vraie communion da
1'Eglise de Jesus - Chrisi, se retranchaient a dire
qu’en cas quils eussent tort, on violait au moins la
cbarite ?c X,LH n’y a rien de si surprenant que les reflexions de
M. Bayle sur les paroles que je.vais rapporter, Les
tnichanls n’onl jamais cessi de persicuter les bons, ni
les bons de persiculer tes michanls ; mais ceux-ci
agissent en cela injustemenl et pour nuire, el ceux-ld
charitablement et autanl que ta nicessiti de corriger ledemande Comme des impies ont fait mourir despropheles , des prophetes ont fait mourir des impies ;
comme on a vu tes Juifs les fouels a la main conlre
Jisus-Christ, on a vu Jisus-Chrisl les fouels d la main
conlre les Juifs ; tes hommes ont livriles ap6tres aux
puissances siculieres, el les apdlres les hommes aux
puissances infemales. A quoi faut-il donc prendre
garde dans lous ces exemvles, sinon qui des uns ou des
autres agit pour la viriti, ou pour iiniquiti, pour
nuire ou pour corriger (S. August., epist. 95, alias
48, ad Vinc. Ilogatistam, cap. 2, « . 8)  ? Ce discours
est la suite du texte et de la pensee qui precede.JJ L’unique chose que saint Augustin entreprend de
developper et de faire bien sentir, est que les donatistes
avaient tort de se glorifier des souffrances
quils s’aliiraient par leur atiachement a ferreur, et
de se persuader que les calholiques se pnrtaient a
les faire souffrir par un esprit de vengeance et une
mauvaise volonle ; ainsi que peu de temps auparavant
les catholiques se trouvaient heureux d’eire
mallrailei pour la cause de f Eglise , et attribuaient
aux donalistes leurs persecuteurs une inlenlion perverse
et des sentiments de cruaute. Bidicule et caloninieuse
imaginatioii de M. Bayle, qui fait penser
ici a saint Augusiin que,' pourvu qu’on fasse Ies
choses en faveur d’une opinion v^ritable et avec le
dessein de corriger son prochain, tout est permis !■ etcela parce que le commentateur a la malice de
pretendre que saint Augustin s’eiudiea prouver ce
quele saintdocteur ne'faitqu’exposer commeun point
non conteste, savoir, que touie superstilion opiniatre1011 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSflNI. 1012qui s’eieve conlre leveritable* ctilte de Dieu esi un
crime punissable au tribunal menie des hommes.Saint Augustin ne suppose-t-il pas que les prophetes,
independamment de lav.erite qu’ils prechaient,
et de la bonne fin qu’i's se proposaient,
eiaient d’ailleurs aiitorises de Dien a faire mourir les
impies ? Ne suppose-t-il pas que Jesus-Christ, independamment
du zele de la maison de Dieu qui le
devorait, eiait. le maitre du lemple et avait droit
d’en chasser les profanaleurs ? Ne suppose-t-il pas
que les apdtres, independammenl de leurs plus saintes
vues, agissaienl en vertu du pouvoir des clefs qiii
leuf availeieconfiees,lorsqu’ils livraient les pecheiirs
aux puissances infernales ? Le butde saint Augustin
n’est donc pas de montrer qu’enseigner la verile,
avoir droite intention, se proposer pour fln de corriger
et dinslruire, soit un lilre pour faire tout ce
qtfon veut ; il<ne songe qu’& corifondre la consolation
presomptueuse dont se flattaient les donatistes
justement clifiiies par 1'empereur, en lejir representant
qu’on n’a pas’ droitde se gldrifier des persecutions,
ni de coridamner ses persecuieurs, quand on
n’a poini de sbii cote la verite ni la eharite. Quelque
eviderite que soit ceite maxime, les donatisles la
contredisaient par leur conduite.M ; Bayle est admirable, il ne peut concevoir que
saint Augustin inculque a des hommes aveugles et
obstines Ce qui esl clair, ce dont personne ne doute,
et il eon$oii que le saint docleur s"allache a persuader
ce qtii est manifeslenient faux, ce que tout le
monde nie. Mais c’eslassiirement lui seul qui prete k
saint Augustin le principe deiestable de mbrale dont
i| se plait a deduire les borribles consequences pour
rendre odieux ce saint Pere: semblable a ces indignes
officieis de justice, qui, saisissant les papiers
d’un honnete homme, y foiirrent de quoi lui faire
soii proces. Feu M. de la Motte-Houdart a mis un
irait digne de lui dans la r^Iutalion qu’il fit d’un jttgement
critiuue oii M. Bayle favait fort maltrait^.
Apres avoir demonlre que ce censeur favait allaque
injuslement et avec mauvaise foi, il conclut par ces
paroles: M. Bayle en rougira selon la mesure de sa
probite. Je fais menlion de ce mot, parce qu’il me
revient maintenant a 1a memoire, car il seraii place
parloutailleursaussi bien qu’ici.XIII.Un grand sujet de honte pour le commentateur e.st
d’avoir pris de travers presque loutes les phrasfes
dont est composfe la leiirea Vincent le rogatiste,
et de 11'elre pas meme bien entre dans le seiis de ce
qini y a de |) lus clair, commesont ces termes:..Mais,
dites-vous, on ne trouve point dans iEvangile ni dans
tes icrils des apolres, qu’ils aient jamais eu recours aux
rois de la terre contre les ennemis de iEglise. 11 esl
vrai. Mais c’esl parce qne cette prophitie, t Ecoutez ,
rois de ) a terre, instruisez-votts, vous qui jugez les
peupies, etservez le Seigneuravec crainte, > tiilait
pas accomplie (S. Augusl., ibid., cap. 5, n. 9).'II est evident que faccomplisseiiient de ceite propheiie
esl la eonversion des potertlats au christianisme,
en consequehce de laquelle, devenus enfants
de 1'Eglise, ils spnt obliges de la proleger. Ainsi la
pensee de saint Augustin est que les rois de la lerre
ifetant pas chrelieiis , nulle puissance seculiere, a
qui seuleil appaiiient de punir de peines temporelles
les crimes qui blessent la religion, 11'eiait favorable
au ciiristianisme ; et la reponse du saint docteur ne
doit point faire eutendre que la force, mais que le
potiyoir legilime d’user de contrainle en sevissant
sur les biens el sur l.es corps , manquaii a la republique
ehielienne dulemps des apolres.Cel eudroit
de sainl Augustin n’esl donc pas ni d peu pres , ni a
beajicoup pres la meme chose que ce que M. Bayle
fait dire aux canonistes, que Si les premiers chrilieus
n’ont pas pris les armes contre les paiens, c’est
qu’ils ilaienl trqp faibles.A XIV.Je serai aussi supcihct que M. Bayle sur ce quisuit.
Comme Hse peulfaire qiie parmi.ceux d’enlre les chriliens
qui se sont laissi seduire et entrainer dans ierreur
par djn micliants, il y ail dss brebis de JisusChrist
qui, iout igariesqiielles sonl, doh enl tbl 0 » tard
fentrer dans la bergerie, c’est ponr ceta qiion lempere
la seviriti donl on use d leur egard , et qiion garde
loute la douceur et loute la tnoderalion possible dans
les perles el tes bannissemenls qu’on est obligi de leur
faire souffrir, pour les faire rentrer en eux-memes (S.
Augusl., ibid., n. 10). Cetle traduction n’est pas fidele,
ei il semble que M. Bayle ait doune le mot a
M. Duhpis pour lalourner d’une maniere qui servlt a
confondre saint Auguslin, comnie nous le verfons a
l’artic !e suivant. II sulfit de remarquer presenlement
qne M. Bayle ne retrpuve point son etoile qu’il a
perdue. II croit toujours que saint Auguslin fait fapologie
des Iois imperiales qui proscrivaient la secle
g des dpnaiistes, pour ecarter le reproclie dinjuslice,
au lieu qtie. lesaint docteur prelend seulemeni faire
voir qu’elles sbnt un chatiment paternel el plein de
bonte.XV.Voici un endroit ou les ecarls du commentaleur
paraissent dans fout leur jour. Saint Augustin continue
de la sorle : II n’y a personne parmi nous, non
plus que parmi vous (donnlisles) , qui n’approuve les
lois des empereurs conlre les sacrifices des pdiens. Cependant
celtes-ld portent des peines bien plus severes,
et punissenl de tnort ceux qui commeltenl ces impiitis,
au lieu que dans celles quon a failes contre vous, 011
a songi d vous lirer de ierreur, plutbl qiia puuir votre
crime (S. August., ibid.). M. Bayle s’embarrasse ici
de gaiele de cceur. // serait difficile de compier, ditil,
toules le.s faules de jugemenl que iqn dicouvre dans
ces pqroles. Que ne faisait-il feiiumeration de tous les
traits de maiivaise foi qu’il lui a failu imaginer et
C mettre en oauvre pour servir de fondements a ces
faules pr^tendues ! I ! aurait Irouve un nombre egal
de fautes de jugement, dotit lui-meme, et non pas
saint Augustin, estverilablement coupable.1. M. Bayle a connu evidemmenl par ce passage
quece n’e"tait point une question controversee entre
les catholiques et les donatistes, entre saint Augustin
et Vhicent le rogatiste, si les puissances eiabhes
de Dieu pouvaient avec juslice defendre a leurs sujets
tput cuiteque la yeritable religion reprouve, et
ordonner des peines affliclives contre les refractiiires.
Ce serait un poinl trop singulier, que parmi
les seclateurs de Donal 011 eut accorde aux etnpereurs
le droit de punir fidolatrie, et qu’on leur eui
dispute ledroit de punir liidresie. Et en ce cas saint
Auguslin aurait raisonne ainsi: On a droit de punir
fidolalrie ; doncon a droit de punir fheresie ; son
attention ne sp serait poinl bornee a comparer leplus
ei le moins de severite qu’on exeree cpntre 1'une etn fautre. Cela est demonstratif, sensible, et M. Bayle,
" qui le voit et qui le senl, ne laisse pas de peindre
sainl Augustin loul occupe a entasser preuves sur
preuves, pour etablir, enrepondant aux donalisles,
ce que visiblement ils ne songeaient pas a lui contester.
En quoi il est difficile de decider si le commentaleur
manque plus de jugemenl que de bonne
foi.2. M. Bayle est en peine de ce que deviendra cette
marque distinclive des mechants persecuieurs donnee
par saint Augustin (IVwni. 8) , qu’i/s en veulenl a
la vie, qu’i/s ne prennenl poinl garde d ce qiiils coupent,
et cetle atitre marque distinctive des bons pers^culeurs,
qu’i/s ne veulent que guirir, qu’i/s n’en
veulenl qud la gangrene. II esl, dis-je, en peine de ce
que deviendront ces marques de discernemenl, si tes
bom persiculeurs, les persecuteurs approuvis de saint
Auguslin el de loul le corps des chreiiens, fonl mourir
SOIJS r^misston tes sectaleuri du getuitisme. Et moi je1013 EXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE. 1014suis en peine de ce que deviendra la pretention de ,
M. Bayle, que cesmarques distinctives sontalleguees
par saint Augustin, pour persuader aux donatistes
la justice de la pers6culion qifjls soulTrent, puisque
les persecuteurs approuves des donalistes memeaussi
bien qnede saint Auguslin font mourir sans rimission
les seclaleurs du geniilisme.Je suis sur que le commentateur ne pourrait me
rendre un aussi bon compte de sa preienlion, que
je vais lui en rendre des marques distinctives qui
1'inquietent. N’est-ce pas un soin superflu ? M. Bayle
a-t-il ignore un moment que ne point proportionner
le supplice au forfait, condamner a la mort sans aucune
cause bSgiiime, et non pas precisement condamner
a la mort, est ce qu’on appelle en vouloir a Ia
vie, et ne prendre pas garde a ce que fon coupe ?
Que ceux qui ne veulent que guerir, qui n’en veulent
qu’a la gangrene sans changer dintention et de dessein,
sont souvent obliges de donner des arrets de
mort pour empecher la contagioa du mauvais exemple:
il est aise d’e »tendre M. Bayle. Saint Augustin
ne manquerait pasde jugement, etsa distinclion des
mechants et des bons perseculeurs serait raisonnable,
quoiqu’il vouiut que Ia peine de mort fut quelquefois
ordonnee par les bons perseculeurs, si ce
Pere, conlent qu’on exterminat les voleurs et les brigands,
consentait a laisser les impies vivre en repos
et se multiplier impunement. Mais que le commentateur
ne s’exprimait-il rondement ? Qu’avait-il besoin
d’ajouler ici la mauvaise foi au mepris insolent
qu’il fait d’un des plus grands docteurs de 1'Eglise,
et d’entortii !er sa pensee pour se donner le faux relief
d’avoir plus de sens que saint Angustin ?5. Une autre fauie de jugement que M. Bayle reprocbe
asaint Augustin a pourfondement la traduction
infidele que M. Dubois nous a donnee de ces
paroles qui font Ia maliere de farticle precedent ;
Sed plqne in eis qui sub nomine Chrisii erranl, seducti
a pervirsis, ne forle oves Chrisli sint erranles, ei ad
gregem TALITER revocandos sint, temperata severifas el I
magis mansueludo servatur, ul coercitione exsiliorum
aique damnorum, admoneantur considerare quid quare
patianlur. Selon sainl Auguslin , la raison pour laquelie
on tempere la seveiite et on garde toule la
moderaiion possible a 1'egard des hereiiques, n’est
pas, comme M. Dubois fexprime dans sa traduclion,
qu’il se peut faire que parmi ceux d’enlre Ies chreliens
qui se sont laisse seduire il y ait des predestines ;
mais c’est qu’il se peut faire qu’il y ait des
predestines qui doivenl etre ramenes a 1'unite de
f Eglise catholique de celte maniere et pDr la voie de
cette severite moderee : Et ad gregem TALITIR revocandce
sinl. M. Dubois avait peut-etre quelque interet
a ne pas faire dire a saint Auguslin que des predestines
dussent e re converlis paria crainte des chatiments ;
ainsi que M. Bayle, ce savant liomme, ce
fameux critique, a iei quelque interei de faire semblant
de tfentendre pas le latin et de n’etre point en
eiat de releverles infideiiles enormesquise trouventdans
la traduction de M. Dubois.Quoi qu’il en soit,le sens queje viens d"exposer est’
demontre, non-seulement par le mOt taliler, mais
encorepar loule la suitedu discours de sainl Augustin.
Car stippnsons pour uii moment que la traduc^
tion de M. Dubois soil fidele et exacte, M. Bayle, qui
f adopte, est trop bon,lorsqu’il se contente de charger
le saint docteur de celle elrange consequence, qu’il
ne peut y avoir parnii les paieni de ces ames predestinees,
de ces brebis que Dieu a donnees a son
fils, ct qui se Tangeront tdl ou lard dans la bergerie:
d’ou ils’ensuit encore, coinme M. Bayle infere tresbien,
que les ministres de 1'Evangile sont et ont totijours
ete dispenses de travaiiler a la conversion des
paiens ; ce qui est demenli par lous les monuments
qui altestenl que nons sommes la poslerite des
paiens, lesquels ont cru a 1'Evangile, etcequide
plus est contraire a un fait que saint Augustin luiAmeme rapporle dans cette lettre, sSvoir, que les lois
des empereurs contre les idolatres avaient converti
un grand nombre de paiens et en convertissaieiit
encore tous les jours.Cest trop peu dire, et M. Bayle fait la grace h
saint Augustin de lui passer une des plus grandes
exiravagances, qui est de raisonner de la sorte :
Messieurs les donatistes, la malice deceux qui vous
ont seduils est grande, un faux zele pour la gloire
et le culte de Dieu vous a trompes ; votre ignorance
etait coupable a la verile, mais elle dimintie beau- »
coup votre crime ; donc il y a parmi vous des predestines
, et non pas parmi les paiens. Mais si vous
n’aviez pas eie seduits, si vous n’aviez pas ele trompds,
si votre ignorance ne vous rendait pas moins
coupables, il n’y_ aurait pas plus de predestines parmi
vous que parmi les paiens. Voila comment saint
Augustin argtimen1.e , au cas que M. Dubois et M.
. Bayle aient bien pris sa pensee. Croirons-nous que
T> le commentateur ait eu honte d’atlribuer ouvertement
a un saint Pere cette fago !f|jCle lier une consdquenceavec
son principe ? Non, mille exemples nous
detromperaient. 11 ne rbugit point de mettte sans
cesse de pareils delires sur le comple des plus respectables
personnages ; ef pour se donner parmi les
esprits superliciels de nos Hberlins le relief de fort
raisonneur, il croit devpir faire parler le langage des
petites-maisons aux Augustin, aux Chrysostome, aux
Basile.Mais il est ici trop visible que saint Augustin raisonne
bieu et qu’il parle ainsi aux donatistes : On en
use tout autrement avec vmts qu’a f6gard des paiens,
parce que la Iumiere de 1'Evangile ayant mis dans la
derniere evidence fabsurditecllafoliedupaganisme,
les idolatres d’aujourd’hui sont plus inexcusables que
vous, qui, sous pretesle de pitie, avez eie seduits par
des hommes pervers, et dont en quelque sorte on
peut dire ce qtie 1'Apdtre disait des Juifs: Je leur
rends ce temoignage, qu’ils ont du zele pour la toi de
C Dieu, mais ce n’esl pas un zele selon la science ; car,
iynoranl lajuslice qui vienl de Dieu, et cherchanl d
itablir la leur, ils ne sont point soumis d celle qui vienl
de Dieu (Rom. X, 2, 5)  ; donc on doit vous corriger
et vous reprimer avec tous les e'gards et les menagements
possibles, et on doit ramener a iiinite de
1'Eglise caiholique les predeslines qui sont parmi
vous par la voie d’une severite moderee ; en sorte
que ce qu’on vous fait paraisse pluloi un avertissemeulde
quitler ferreur que la punition diin crime :
De vobiz aulem corripiendis atque coercendis habita
ratio est, qua polius"admoneremini ab errore discedere,
quath pro scelere puniremini. Potest enim fortasse de
vobis dici^uod Apostolus deJudwis, Teslimonium illis
perhibeo, quia xtlum Dei habent, sed non secundum
scieniiam, ignorantes enim Deijusliiiam, et suam volentes
constituere, juslitice Dei non sunt subjecti (Rom.
x, 2, 5., S. Aug., ibid., n. 10).
i. M. Baylc decide tout net que saint Augustin ne
l<.saiJ ce qu’il dit, el que par consequent c’est un tiu
moin d siffler, quand on allegue son autoriiepar rapport
a la contrainle qu’6n emploie pour ramener leS’
errants. On voit que jusqua preseiit il n’a pas trop
bien appuye sa decision, qui est le but de toute la
troisieme partie de son Cominenlaire philosophique.
11 lautavouerneanmoinsque pour le presenl M. Bayle
h'injurie de la sorle saint Augustin que sotis condilion ;
el suppose' seulement queM. Brueys, excellent
controversiste, qui est qualifie par le commentaleur
de pauvre homme, ne soit pas digne de foutes les
huies publiques, parce qu’il a cite saint Augustin en
faveur de la contrainle dans sa reponse aux plainles
des proteslanls.11 esl a propos a ooserver que M. Bayle, au jugement
de fauleur de sa Vie, a dcrit dans le style de
Monlagne, et que dans ce styie les grossieretes sont
des hiiesses. Mais qui met M. Bayle en humeur de
dire ces jolies choses ? Cest qu’il se flalte de tenir1015SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI,1016M. Brueys en manifeste contradiclion avecsainl Anguslin.
Ce pere, dit-il, approuve la violence el a t’egard
des lieriliques et d iegard des pdiens ; mais d
iegard de ceux-ci jusqu’au dernier supplice, conime
ilant ptits iloignis de 1'Eglise, au lieu qu’il veul pdr
celte meme raison que fon ne mallraite pas les hiritiqiies
jusqu’d les faire mourir ; et au conlraire le
sieur Brueys prilend que fEglise ne doil employer que
Vinstruclion envers les pdiens, et qtfelle peut chdlier
les heritiques comtne des enfants rebetles sur qui elte a
des droiis et des pritentions infiniment plus que sur
les itrangers et ies infideles ; sans compter, ajoute-l-il,
que les paiensne se liennent iloignes de iEglise _que
par iincomprihensibilili de ses dogmes, au lieu que
les hiriliques. le sont par aversion pour elle.Les personnes du monde qui lisent M. Bayle pour
s’amuser, c’est-a-dire superficiellenient et sans se
donner la peitie d’approfondir les matieres qu’il traite,
lesquelles d’ailleurs rie sont point de leur usage ei
de leur « ompelence, ces personnes, dis-je, pourront
juger par cet endfoit si tout ieur bon esprit, toute
ieur capacite dans Ies chbses de finance, de jurisprudence,
et dans mille affaires, les met a portee de
pronbncer sur ce qu’ils lisent et qui leur paraii de
plus clair -parmi les ouvrages d’un ecrivain aussi artificieux.
Qui ne dirait que la contradiction entre M.
Brueys et sainl Augustin esl palpable ? Le senliment
de M. Brueys est fidelemenl expose, les paroles de
Baint Augustin sont a cel egard exaclement rapportees
au commencemeni de farticle.On ne s’avise pas de remarquer que M. Brueys
parle des idolatres et des beretiques sans rapport h
aucune circonstance particuiiere, et en considerant
siraplement la nature de leur eiat, qui soumet ceux
qui onl recu le bapteme a la juridietion de 1'Eglise,
et nbn pas les atttres ; et que sainl Augustin, au
contraire, ne parle point des idolatres et des hereliques
eri general, mais de tels et de tels qui se trouvaient
dans une situation oii Ia regle etablie par M.
Brueys n’avai.t point de lieu. En effet, saint Auguslin
parle des donatisles, et il distingue parmi eux ceux
qui ont eie seduils et leurs seducteurs. La severite
nioderee donl il veul qifon use regarde seulement
les premiers. II fc ?en faul bien qu’il ail la mfime indulgence
pour les seconds. De plus, la raison pour
laquelle il est d’avis qu '6n ne maltraite pas les heretiques
qui ont ete seduits jusqu’a les faire mourir,
est fignorance et fillusion d’un faux zele, qui diminue
leurcrime, et a laquelle M. Bayle, par une
adroite fburberie, substilue une autreraison sans
1'aveu et conlre la pensee de saint Augustin, savoir,
Teioignement de 1'EgIise qui est plus grand dans les
paiens et moins grand dans les heretiques. Cetle raison
meltraitde niveau tous les hereliques, tant les
seducteurs que ceux qui sont seduits, efious les idolatres,
tant ceux qui n’anraient jamais entendu parler
de la religion chr6tienne, aue ceux qui la connaitraient
parfaitement.. II faut mieux penser, quand on se mele de fournir
des pens6es a saint Augustin. Les idolatres dont le
saint docteur fait mentien sont les anciens sujets de
1'empire romain, qui, vivant parmi lcs chreiietis,
avaient toujours eie inveslis des lumieres de f Evangile
depuis le premier usage de leur raison, etqui
s’eiaient opiniatr^s a retenir le culie superstitieux
des idoles, dont la vanite leur etait demontree de
toute part, et qu’il ieur eiait bien plus aise de reconnaitre
qu’a un donatisted’apercevoir sonerreur.
Enfin, la peinede morldecernee par lesempereurs
contre les idolatres etapprouvee par saint Augustin,
n’eiait point encourue par le refus de croire en JesusChrist
et de se disposcr au bapteme, ni par ) a profession
publique dinfideliie, mais seulement par
facte exterieur d’un sacrifice offert aux idoles.Ces reflexions sonl necessaires pour decotivrir
par quelle infame supercherie M. Bayle oppose
saint Augustin a M. Brueys: elles couteraient tropA a des lecteurs qui ne chorchent qu’a s’amuser, et qui,
parce qiiils entendent les affaires du monde et les
ressorts de la politique, ou parce qu’au premier coup
d’oeil ils comprennent iin memoire de comptes et un
faclum, ont la presomplion de croire quil en est de
memedes ouvfages oii f<m discute les points de la
religion. Cest sur leurs suffrages que M. Bayle a
compte ; etil paraitquil pretendaiten imposeraussifacilementa
ce peuple de philosophes.quisedoiinent pour
lels, paree qu’ils ont lu quelques livres de philosophie.
XVI.Le commenlateur declare que ceci ne le regarde
point: Pour ce qui est de solliciter les empereurs de
faire des lois conlre les schkmatiqnes el les heriiiques,
ou de les jaire exiculer quand elles sonl faites, vous
vous souviendrez de la violence avec laquelle les autres
donaiistes ont poussi le parti des maximianistes, etc.,
et surlout vous tioublierez pas que, dans la requele par
ou ils imploraienl contre nous iaulorile de fempereur" Julieii, ils disenl d ce prince qiiils connaissaienl pour
un apostat et un idoldlre, qu’il tietait louchi que de la
justice, et quenulte autre chose ne pouvait rien sur
lui (S. Aug., ibid., cap. i, n. 12). Cela regarde si
hien M. Baylo, qu’en ajouiant quelques lignes , qul
suivenl peu apres, la tfoisieme partie du Commentaire
philosophique parailra evidemmentel sansaucime
difficulie un tissu dimpostures. Que faut-il
pour cel effet ? sinen que par la lecture de ce texte
il soit clair comme le soleil que la justiee des
peines ordonnees conlre les veritables heieiiques
eiait un point accorde par les donatistes, et dont il
n’eiait nullement question dans la dispute qui s’eleva
enlre eux et saint Augustin au sujet des lois imperiales
qui proscrivaient leur secle. Et afin que cela
soit clair comme le soleil, ne suffit-il pas que Vincent
je rogatiste ait ecrit ainsi, ou en termes equivalenls
a saint Augustin : Quelque jusles que puissenl vous
sembler tes lois que vous avez obtenues de fempereurC conlre nous, parce que vous nous croyez viritablement
hiriliques, la chartti et la douceur ipiscopale vous
permettail-elle de les demander d fempereur ?.II n’y a poinl diiomme de bon sens qui, pour etre
convaincu que lels etaient a peu pres les termes de
la lcttre de Vincent le rogatisle a saint Auguslin,
exige une preuve plus evidenle que ces paroles de la
reponse de saint Augustin a Vincent le rogatiste, qui
sont & la suiie du lexte dont il s’agit maintenant:
S’il ne faul rien deinander aux empereurs, quelque
jusle qu’il pul elre, pourquoi vos auteurs demanderenlils
d Jutien ce qiiils croyaient jusle ? Et on ne doit
pas craindre qu’en notre faveur le sens de sainl Augustin
se trouve altere dans ia traduction de M. Duhois,
comme en faveiir de M. Bayle : Si nihil jusium
ab imperatore petendum esl, cur a Juliano pelitum est
qitodjustum pulatum est ?Ces paroles me donnent occasion de citer un trait
de logique pour figurer avec celui que M. Bayle eni_ploie : il pare volontiers son discours des lermes de** fecole. Pour deiruire favantage que tire saint Augustin
des accusalions inlentees contre les catholiques
par les donatistes devant le tribunal des empereurs,
le commentateur dil que ce Pere argumente a dicto
simpliciter ad diclum secundum quid. Ce reproche est
uniquement fonde sur ce que M. Bayle argumente
lui-meme de falso supponente. Le saint docteur, a
son avis, confond les accusations pour des crimes
avec les peines infligees pour des opinions.Cela suppose, 1" que saint Augustin n’objecte aus
donatistes que d’avoir inlente des accusations pour
des crimes, el non pas d’avoir vexe et lourmente
leurs adversaires pour des opinions. M. Bayle se
llalte que son lecteur oubliera la mention expressa
que fail saint Augustin des exces de cruaule oii les.
donatistes se porterent et contie les maximianistes.
et contre les rogatistes, parce quils ne se conformaient
pas en loutes choses a leurs sentiments: 111$1017EXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE.1018quidem a quibus vos separastis, acerrimi fuerunt, et j
conira vos, quantum audire poluimus, et contra Maximianistas ;
quod geslorum eliam cerlis documenlis probamus.Cela suppose, 2° que les donalistes estimaient justes
les accusations pour des crimcs, et injustes les peines
qui sont infligees pour des opinions en matiere de
foi ; ce qui est la chimere snr laquelle M. Bayle a
bati loute Ia troisieme parlie de son Commentaire
philosophique, et que saint Augustin deiruil en cet
endroit avec la derniere evidence. Le commenlateur
ne laxe le saint docteur surce point quediwe chicane
tres apparente : en quoi il montre qu’il se defie en
quelque sorte du succes de sa supercherie ; atissi bien
que lorsquil feint ne pas trop savoir s’il doit avoir de
la peine ou non a appeler petits arlifices derhilorique
el sophistiquerie, ce que dit saint Augustin , Que les
donatistes, en donnant d Julien les iloges qiiils tui
donnaient, ou menlaient d’une fagon infame, 011
reconnaissaienl que fidoldtrie ilail une chose juste.N’en deplaise a M. Baylc, cela n’esl pas si petit et
ne sent rien moins que la chicane. Le nom de Julien
1'Apostat eiait devenu a juste litre si odieux a tous
les chreiietis , qu’il ne leur eiaii pas permis de
mettre a part son idolatrie, pour lui dire dans un
acte public qtfil n’eiait lotiche que de la justice ;
comme il n’aurait pas eie pertnis aux catholiques
d’Angleterre de meltre a part le schisme de Henri
VIII, pour lui faire un pareil compliment. Charles II
est mal choisi pour etre compare a Julien "Aposlat.
Un prince qui, par le malheur desanaissance est idolatreou
heretique, est diine autreconsideration quiin
deserteur de la foi.Ou M. Bayle va-t-il chercber ses paralleles ? il
compare feioge que les donatisles firent de Julien
1'Apostat avec les louanges que saint Gregoire a
donneesa fempereur Phocas eta la reine Brunehml.
II a beaucoup maltraite a ce sujet, dans son Dictionnaire
historique ct critique, ce saint et grand pape,
sans se croire oblige de prouver que f empereur I
Phocas et la reine Brunehaul etaient connus desaint
Gregoire pour aussi mechanls quils eiaient, quand
il leur dounait ces iouanges ; et il trouve mauvais
quesaint Augustin blame findigne compliment dont
les donatistes flattaient un abominabte aposial ! Mais
ce critique a pour maxime de ne meiiager eti rien les
saints et de tout excuser dans les impies, de rabaisser
ce quil y a de plus haut et de relever ce qu’il y
a de plus bas dans festime des hommes. Son systcme
est de reiablir fegalite partout, et principalement
en tre les religions: ce qui cst la fin qu’il se propose
dans les reflexions qu’il fait sur les paroles suivantes.XVII.Vous voyez bien prisentemtnl, je niassure, qu’il ne faut
pas regarder si fon force, mais a quoi fon force, c’est-ddire,
si c’est au bien ouau mal ; ce liesl pas que personne devienne
bon por force, mais la crainte de ce qu’on ne veut
poinl souffrir faitouvrir lesyeuxdlaveriti (S. Augusl.,
ibid., cap. 5). Comme M. Bayle prend toujours de
travers fa pensee de saint Augustin, parce qu’il ne
veut point apercevoir le verilable but du saint docleur,
il Ie fait raisonner de Ia sorle : On ne fait mal
quand on force que quand on force ceux qui eiaient
dans la verite a passer dans ferreur ; or nous 11'avons
pas forceceux qui eiaient dans la verit6 a passer dans
1'erreur, car nous, qui sommes orthodoxes, vous
avons forces, vous qui eies schismaliques ou heretiques,
a passer dans notre parti ; donc nous n’avons
pas mal fait.51. Bayle se souvienl de sa logique pour dire que
c’est la le sophisme qu’on appelle pelilio principii,
et il nc s’en souvient pas pour voir que lui-meme
argumenle encore ici de falso supponente. En effet,
saiut Auguslin ne songe point a prouver qtfon ne
fait point mal, ou qu’on ne fait point une injustice,
quand on force les heretiques, mais seulement qu’onA ne viole pnint Ia charite' ; et ainsi le sophisme qifon
appelle petitio principii disparatt: car fobjection des
donatistes eiait que, suppose meme qu’ils fussent
veritablement sehismatiques et hereiiques , on ne
devail pas Ies forcer, parce que si on ne commettait
aucnne injustice, dti moins 011 violait la charitei
Pourquoi M. Bayle les veul-t-il faire tolerants en
depit d’eux-memes ?je nedoule pourlant pas que s’il efll vecude leur
temps,ilneleseuiacquisaulo !eran(isme,quelqueeioignes
quilsen fussent. Que lecommenlateur parleades
schismatiques et a des hereliques, il lenr ddinonire
sans difliculte que chaque secte a le droit de contraindre,
ou qu’aucune ne doit favoir. Mais qu’il s’adresse
a des catholiques qui soient inslruits de leur
catechisme, ils se riront de son argumeni, qui cst
fonde sur Ia pretendue impossibilite oiisont Ies divers
partis de se convaincre rnuluellemcnt, comnie
si Dieu n’avait donne a sa veritable Eglise aucuu
autre moyen que la discussibn du fond des contro■B
yerses pour se faire evidemment reconnailre !Le dogme cajviniste de fespril particulier est d’abord
le point lixe ouM. Bayle eiablil son lecleur ; de
la il le conduit a fegaliie et h findifference des religions
sous le nom de tolerantisme ; il fapproche du
pyrronisme, et le mct a deux doigts de f irreiigion.
Mais ne nous ecartons pas de saint Augustin, qui
continue de la sorle.XVIII.Nous pouvons vous produire non-seulement des par*
ticuliers, mais des villes enlieres, qui de denatisles
qu’elles itaient autrefois, sont presentemenl catholiques
et ditestent le crime diabolique de leur ancienne siparalion,
el qui ne seraient point calholiques sans ces lois
d qui vous envoulez(S. Aug., ibid.). M. Bayle trouve
ceraisonnement indigne d’etre reiute ; il aurail honte
d’en montrer au long le faible ; saint Augustin lui
fait pitie. Les catholiques de France, qui pensaient de
C la meme maniere que saint Augustin, avaienl, dit-il,
la vue bien courle, puisqu’ils ne s’apercevaienl pas
qu’ils raisonnaienl sur ce principe, que loul ce dont les
succes sonl heureux est juste ; d’ou il s’ensuivra que la
religion de Mahomet el sa conlraire sont jusles, et
qu’un catholique romain devra cunvenir que les lois
ciEdouard et de la reine Elisabeth itaient aussi justes
que celles de la reine Marie, et qu’ainsi, iulilili ilant
la seule regle de la justice, les choses les plus diamitralement
opposies sonl justes igalement. Les beaux
esprits de la trempe de M. Bayle u'ont pas la vue
courte, mais ils voient quelquefois au dela de fobjet,
et ils sont sujets a des egarements si etranges,
quils se represenlent le bon sens des autres revetu
des couleurs de fextravagance, pourvu loutefois
qu’ils soient beaux esprits et bonnes gens tout ensemble,
et que Ia malice n’ait point de part dans leur
fait.Les consequences absurdes que M. Bayle tire a
foison et tres-bien des paroles de sajnt Auguslin
■D prises a contresens, ne fayant point fail douter 1111
moment sil saisissait au juste la pensee du saint
docteur, elles marquent dans le cnmmentateur ou
une extreme mechancete, ou une ivresse d’esprit inconcevable.
Saint Augustin expose les fruits merveilleux
qu’on recueille de 1'execution des lois iniperiales
qui defendent sous de grieves peines aux
donatistes leurs assemblees particulieres, dans ia
seule vue de faire sentir combien ces lois leur ctaicnt
: utiles , et cpmbien ils avaient tort de se plaiiulre
qu’on ne les eut point traites avec charile". Un homuie
sobre et de sens rassis doit-il voir la ce principe extravagant,
que loul ce donl les succes sonl heureux esl
juste ? M. Bayle regarde en pitie iinginuili, dil-il,
que sainl Augustin a eue de confesser que ses colleguei
iavaient fail revenir de son premier senliment, en lia
tnonlranl les uiililis de la contrainte.Peut-on voir sans indignation la (einerile qui ! a1019SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI.1020dVvancer que ce premi.er sentimentde saint Augustiri
eiait ie meme que le sien, c’est a-dire que le saint
doeleur etait d’abord tolerant, mais que les autres
eyeijues d’Alrique lui ayant represenie les bpns effets
qu’ayait prodiiils la conlraint.e, et eri ayant conclu
qifelle etait juste, ce Pcre ne put tenir contre la
fofce de ce raisonnemenl digne des petifes-maisons,
et selon M. Bayle tellemenl proportionne a f esprit
de saint Augustin, quil l’a eniierement convaincu.
Le commeniateur ne laisse point de soutenir avec
cela que fnnique "vpie dc se defaire de ses erreurs
et d.e connaitre la veiite eh matiere de foi et de
dpgme, c’est finslruclion et la persuasion particuli.&re.
Preiendrjl que Dieu ait donng a tous les liomtiq.es
uh me.il|euf esnrit qu’a saii.it Augusiin.XIX..Mais M. Bayle se tfompe a fegard de ce Pere.
Saint Augustin lfeu.t bespin d’elre conyaincu par ses
collegues que par rapport ala chqrjte, dont il avait
peine a concilier 1'espritetles regjes avee le dessein
qifavaient |es eveques de recourir a la puissance de
Tempereur et a la severite de ses rescrits, pour mettre
fin au schisme de Donat. Une des raisons qui cpntribiia
le plus a faire ciianger de sen.timent au saint
docteur, est qu’ii concul a la fin que sa preiendue
charitg qui le porlait loujours a menager les personnes
des errants, etait contraire a la charile qull
devait a Dieu el a Jesiis-Christ. Qu’exprime-l-il autre
chose dans ces paroles : Devais-je empecher qu’on ne
confisquat ce que vous appetez vqs biens, pendant que
vous proscrivez impuninienl Jistis-Chrisl ? Qu’an ne
vous dtqt la liberti cfien disposer pax iestqmentselon ie
clroii romqin,pendant que, par vos qccusalions calomnieuses,
vous foulez aux pieds le teslament que Dieu
miine a fail eii faveur de nos peres, etc. (S. Augusl.,
ibid., cap.,5, n. 19)  ?Je pardonnerais au cpmnientaleur d’appeler cela~
des aiititheses ei des pnintes que pousse saini Augustin,
s’il savait les adresser a leur vefitablebut. Mais.
M. Bayle voii dans 1'enonce d.e ce lexte qu’il est jusle
deconfisquer les biens de ceux tjui proscfiveni JeBus-Christ,
quii est juste qu’on ole la liberle de
disposer (1'aucune chose par testament a ceux qui
foulehf aux pieds le teslaiiieiit de Dieu. Par quelle
fascination voit-il aiitremeiit quil ne lit: Devaisrje
empechef qiion ne confisquai el qiion tioidl, elc ? Cela
veiit-il dire : 11 est juste de cpnflsquer et d’pjer ?
N’esi-il pas clair qu.e le discours de saint Augustjn
suppose el ne fend nullement a prouver la jusiice des
lois imperiales qui coiifisquaientles biens 1d.cs doiialist.es,
et leiiroiaieril Ie pou.yoir d’en disposer par
lestamenl ?Le saint docteur lfaffirme.-t-il pas uniquement
que la enarite ne fobligeait point a empecher
qu’on ne pprt&t ces lois ?Cestdonc fort inuiilement que, dans la troisieme:
partie du Commenlaire philpsophique, M. Bayle est
ennuyeux a la morl, pap la repetiiion eternelle des.
priricipes faux ou mal appliques dontil s’etait appuye
dans Ies deiix pfemieres, parl.ies, pour disputer a i'E glise
 , ou. plutol a sps prolecteurs, le droit de contrajndre
ies lieretiqjies. Car, cpriime jc fai deja dit
lani de' fois , ce dfpit lfetaril pas conteste par les,
donaiistes, saint Auguslin ne devait pas.se meltre en.
peine de fetahjir.Ori nie dira : Cpmment voulez-vous donc que fit
le commentateur ?Il trouvait saint Augustin en spn
chemin, ne failaii-il pas qu’ii repondit diine facon pu
d’autre a 1'autprite de ce Pere, qu’on alleguait en.
faveur de lacontrainte ? il ifavait aucun nioyen ppur
altirer et. fair.e penclier de son cote le poids d’une,
au.torite si respeciable,. parce qu’elle lui est evidemment
coniraire. 11 deyait par consequent s’etforcer
de la detruire, en faisant des pensees du sainl doctetir
une peinture d’autant plus hideuse et plus nieprisab) e,
qu’en a coulume d*avoir de son genie une idee
pius hauie et plus magnifique. Quel meilleur partiAayait-il a prendre que d’esposer a rebours, mais
avec art et avec finesse, le sens des textes de saint
Augustin, ct de tourner contre ce Pere les bevues de
son iraducteur, pour avoir lieu de lui attribuer une
longuesuiie deraisonnements quisont tousplus imperlinents
les uns que les autres, et pour le rendre
responsable d’une mullitude de consequences aussi
affreuses qne ridjcules ?Cependant, je crois qu’il aurait mieux fait de ne
pas s’expqser a etre convaincu de tant dimppslures
si hardies el si crianles. Que ne se conlentait-il de ce
mot tout simple : Moi Pierre Bayle, je tiens que saint
Augustin est un fal ! II 11'aurait dit qu’urie soltise, et
il en debiie sans nombre.XX.Nous yoici parvenus a un long texle dont le commenlaieur
se fail une ample nialiere de triomphe.
S’il se irouve des gens qui abusenl deces lais quetesetn_pereurs onl failes conlre vous, el qui s’en servent pour" exercer leurs haiiies parlicutieres, au iieu de s’en servir
comme d’un inslrument de cliarite, pour voui lirer de
ferreur, nous disapprouvons leur procidi el nous le
portons avec peine. Ce tiest pas que personne puisse
dire qu’une chose lui apparlieiit, d moins qu’elle ne soit
d lui ou par le droil divin, pqr lequel tout esl aux justes,
uu par le droil que les hommes ont itabli, el qui
dipend des puissances lemporelles ; ainsi vous ne sauriez
appeler volre ce que vous ne sauriez pritendre
comme justes, et que d’ailleurs les lois des empercurs
vous otenl, el vous ne sauriez par consiquent elre recus
d dire : Cela est d nous et nous iavons acquis par nolre
iravail, puisqufil esl icrit que les jusles proftteront de
ce que les michanls auronl amassi. Cependanl, lorsqu’d
ta fqveur de ceslois… on envahit ce que vous possidez,
nous disapprouvons ce procidi, et il nous fait une
peine extreme. Nous condamnons de la memesorte lous
ceux que iavarice plutbt que la justice porle d vous
enlever, ou le bien rf« s pauvres, ou l.es lieux de vosC assemblies, quoique 'vous ne possidiez ni iun ni 1'aulre
qtie sous le nom d’iglise, el qu’il n’y ait que la vraie
Eglise de Jisus-Christ qui ail un virilable droit d ces
choses-ld (S. Augusl., ibid., cap. 12, n. 50). Ce passage
parait a M. Bayle contenir des paradoxes si
mysieiieux, si odiehx et si absurdes, quil se croit
oblige de coter.par ordre ses reflexions.La premiere regarde les abus auxquels est sujette
fexecution des lois qui ordonnent des peines contre
les heretiques. Dire qu’on desavoue ces abusest, selon
M. Bayle, une vqine excuse et un michant remede
pallialif. Pourquqi ? Parce que ion sail qiiils sont ixivitables
el eh ires-grand nombre. Al. Bayle fassure,
mais saint Augustiti, parlant dece qui se passedeson
temps a fegard des donalistes, marque que ces ahus
sont si rares, quil doule meine s’il y en a. Puisque
le commenlaieur a neglige de faire des recherches
qui fautorisenl a decrier la police romaine ei les
soins que se dpnnaii le gouverneur d’Afrique de-rw mellre partput le bon ordre, qui empechera qu’on ne
s’en tienne au temoignage de saint Auguslin ?La seconde reflexibn est serieuse. N’est-ce poinl
une chose abominable, s’ecrieM. Bayle, quoique voilie
d’un gr.and air myslirieux, que de dire que loul esl aux
justes par ledroil divin ? Ei. il ponsse les consequences
de ceiie maxime eniendue a la lettre jusqu’oii
elies peuvcnt aller. Si neanmoins sainl Augustin eiit.
eie un Nestorius, un Abeiard , ou un Calvin , il eut
trouve grace aux yeux de nptre critique , qui n’eut
rien oublie pour imaginer une interpretation favorable
de ces paroles, ou pour montrer qu’elles n’esprimenl
point la vdritahle pensee de saint Auguslin.
J’avoue que j’ai autant dinclination a juslilier ce
saint, que M. Bayle en a a prendre la defense des
novateurs et des heresiarques de lous les siecles ;
et il me seinble qu’uue conjecture probablc, et qu’on
nepeut pas evidemment reluter, suflit pour ne pas
mettre sur le compte d’un si grand docteur un gali-ml EXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE. 1022matliias ridicule et urie absurdite abominable. Je i
n’en exigerai pas davantage quand il s’agira de prononcer
sur fapologie d’un athee ou i"un libertin,
telie que j’en renconlrerai plusieurs dans le Dictionnaire
de M. Bayle. Cela n’est-il pas- bien raisonnable ?II y avait quatre parlis parmi les donatistes, sa-.
voir les elaudianistes, les priminnistps, les maximianistes,
les rogatistes. L’erreur et la folie parliculiere
de ceux-ci etait de s’estimer tous jtistes et
exempts de pecbe. II ne faut pas aller bien loin pqur
en chercher la preuvc. Immediatement avant le fexte
qui fait la rnatiere du present article, saint Augustin
reproche a Vincent cetle vaine presomption , et il Je
raille la-dessus d’une manieie fort agreable. Jeveus
demande pardon, dit-il, je me meprendsquandjevous
cite iexemple du bapteme confire par un ivrogne: je
ne me souvenais plus que c’esl d un rogatiste que fqfd
faire, el non pas d un donalisle du commun : et il se
peul faire que le nombre de vos collegues el meme de ,
vos clercs itant aussi pelil qu’il est, il ne s’y renconlre
pas un seul ivrogne ; sans compter que votre foi est catholique,
non par iitendue de votre communion, tnais
par iobservalion de tous les priceptes aussi bien que de
tous les sacrements de Jisus-Chrisl, en sorle que ce ne
sera qtien vous seuls qu’il trouvera de la foi, el qu’encore
qu’il tien doive point trouver sur la terre, il ne
latesera poinl d’en trouver en vous, porce que vous
tietes plus de la lerre, et que vous tiappartenez plus d
la lerre, mais au ciel, ou vous etes dijd par avance
(S. Augusl., ibid., c. 11, n: 49).II est done vraisemblable que celte proposition,
Toul est aux justes par le droit divin, avait eieavancee
par Vincenl le rogatiste dans sa letire a saint Augustin,
pour prouver que fetnpereur n’avait pas
droit de confisquer les biens de ceux de sa secte.
Sur quoi, cmnnie saint Augustin altaque toujours ses
adversaires par la voie la plus courte, apres avpir
demontre fortau Iong que tous les. donatistes en general
sont liors do fliglise, et avoir confondu en par- |
ticulier les rogalisies sur ce quils pretendaient etre
tous elseuls jusles, il leur fait cet argtiinenl ad hominem:
Personne ne peut dire qu’une chose lui apparlienne,
a moins qtfelle ne soit a lui, ou par le
droil divin , par leque !, selon qu’il vous plait de le
soulenir, tout est aux justes, ou par le droit que les
hommes ont etabli: or vos biens ne sonl pas a vous
par le droit divin, puisque vous n’etes pas justes,
comme je viens de le faire voir ; ils ne sont pas a vous
non plus par le droit que les booimes ont eiabli, puisquiis
vous sunt otespar les lois des empereurs ; donc
vous ne pouvez pas dire que vos biens vous appartiennent.Je suis sur que M. Bayle n’a jamais rien dit de si
plausible en faveur des heros de f irr^iigion. Si queiqu’un
en sa place et en son nom se monlrait plus
dilficile a contenter au regard d’un saint Pere,"devraii-il
elreecoute ?La troisieme reflexion consisle a faire remarquer.
et senlir ia contradiiion manifeste ou M. Bayle croit ■
tenir saint Auguslin enferre, et qui se tioiive dans
falternaiive du droil divin et du droit que ies liommes
ont eiabli. Car Ie droit divin qui doniie lout aux juslcs
deiruii le droit que les hommes ont etabli sans
aucun discerixnient des jusles ei des pecheurs. Mais
cette contradiction maintenant n’a plus deiieu, eleile
n’esi que dans le sentiment des rogaiistes, qui, cousequemment
a ieurs principes, devaient rejeler le
droil que les hommes ont etabli.La qualrieme reflexion est employee a montrer
que toute loi qui fail violence a la conscience meme
la plus fausse est injuste et lyrannique, et on concoit
qu’il niniporlc, selon M. Bayle, que cetteconscieuce
soit huguenote, socinienne, deiste, atliee. Mais cela
ifetait point venu a la pensee des donalistes ; il n’y_
avait point de Commentaire philosophique qui Jeur
eat aigiiis^ fesprit la-dessus. Veut-on que saintA Augustin ait repondu aux objeetions des tolerants
fulurs ?La cinqnieme reflexion concerne 1'applicatipn’que
fait saint Augustin d’un passage des pfoverbes. M.
Bayle ne saurail assez fadmirer, parce que ce Pere
confond ceux qui donnent dans ferreur efa fait de religion
avec ceux qui commetteni des crimes, parce
qifil transporle a ce qu’on appelle orlhpdoxie ce qui
11'est promis qu’a la droiture du coeur et a la bonne
vie, et enfin, parce qu’il ne reconnait de bonne morale
que dans la sociele orthodpxe.Ra^prochons les siecles, el meltons vis-a-vis de
M. Bayle saint Augustin, qui de son cble esl frappe
d’elonncment de ce quiiri homme soi-disant chretien
retranche |sans facon du nombre des crimes tout ce
qu’on peut commeUre contre Dieu el la religion ; debite
hardiment que Dieii a donn^ des marques si
^quivoques pour dislinguer ia veritable religion,
qu’avec la droiture du ebeur la plus graiide pn peut_ la meconnaitre et la rejeter ; et, enfin, pretend avoir•" fidee d’une morale saine, quand la religion n’y a
poinl de part.La sixieme reflexiou estappuyee sur la traduction
infidele que M. Dubois fail de ces paroles: Quisquis
ex occasione hujus legis,…. res veslrasproprias cupideappelil, displicet nobis. II fallail iraduife ainsi: $i, d
tq favcur de celle loi, quelqu’un par esprit de cupiditi
demande la confiscation de vos biens, nous disappr.ouvons
ce procidi, el il nous fait une peine exlreme. Ce
qui deplaii a saint Augusiin est que 1'avidite et la convoilise
des particuliers presse feffet d’une loi que la
chai\\&, qui fa dictee, demande qifon execute a la
derniere extremite et avec tous les ^gards et Ies me.
fiagements possibles. Rieri n’estmieux. MaisM. Dubois
traduit ainsi: Lorsqu’d la faveur de ces lois…… onenvahit ce que vqus possidez, nous disqpprouvons ce
procide, etc._ Si le commentateur iie s’etail pas unlquement arrete
au texte de sainl Augustin travesti de ia sorteQ par M. Dubois, il aurait perdu ce trait enjou^ et baT
din : Admirez la pilii de.saint Augustin: it approuve de
loul son cceur que les lois dipouillent un donatisle de
tout son bien, et il desupprouve le procidi des catholiques
qui s’emparent de ce bien. Cela est assez plaisant:
blAm.er iexicuteur, el louer. celui qui ordonne iexicution.
Ne voila-t-il pas un beau secret pour trotiver de
quoi admirer et plaisanler dans saint Augusiin, que
de le eonfondre avec son inlidele traducteur qui lui
preie liheralement loute 1'imperliiience qui surprend
et qui fait rire ?, . ' Se fut-on jamais doute quim liomme qui entend le
lalin osat faire le proces a saint Augustin au tribunal
du publie sur la seule loi de la version francaise de
ses lettres ? El si quelquiin en eiait capable, eiii-on. jamais devine que ce dut elre M. Bayle, ce savant et
fameux critique ? J’ai donc grand sujet de protesier
ici de nullite contre les ris et les mepris qui se sont
faits, se font, et se feront des saints Peres grecs ou■ latins par les lecteurs de M. Bayle, qui ne savent point
 ; u ces langues, ou qui negligent de consulter les orii
ginaux.
 ; Dans la septieme et derniere reflexion, M. Bayle■ passe de la plaisanlerie a la mauvaise humeur. Rap1
portons ses propres termes : Enfin ce qtiil dit (sajut
i Auguslin) que les temples des donatistes et les (oncts
 ! qiiils avaient faits pour ienlrelien de leurs pauvres etmalades appartenaieni a ta vraie Eglise, est si misiirable, que je ne daignerai pas le rifuter. Apparemmentque M. Bayle aime aulant a se faclier qu’a ba■diner, puisque le fondement de son imiignation est
 ! lout de lui ; le commentateur voit-il dans le lexte de
, saint Augustin que les basiliques qui etaienl occupeos
i par les donatistes eussent ete haties, et-que les fondationsdont ils disposaient pour fentretien des pau•■_
vres et des malades eussenl ete faites depuis leurseparation de f Eglise catholiqne ? Au cas quil en fut’
 ; autremenl, 11'etait-ce pas une restilulion qu’on les1025 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 1024obligeait de faire dim bien quils avaient enleve a A
•1'Eglise catliolique ? Et au regard des nouveaux biitimenls,
elablissemenls, acquisitions, loul cela ne
se itrouvait-il pas attache a un district dbnt la seule
Egjise calholique avait eu auparavant la possession
legiiime et ie domaine ? Qui ne sait que toul ce qui
cst lie et annexe h un fonds est juslement revendique
par le maitre de ce fonds ? D’ailleurs, tel est le
raisonnement de saint Augustin: Tout bien qui est
possede sous ) e nom de fEglise de Jesus-Christ apparlienta
la vraie Eglise de Jesus-Christ ; or les temples
et les hdpitaux des donatistes eiaient possedes
sous le nom de 1'Egiise de Jesus-Chrisl ; donc les
temples et ies hbpiiaux des donatistes apparliennent
a ia vraie Eglise de Jesus-Clirist.M. Bayle pretend quil s’ensuit de la que les mosquees
des Turcs appartiennent aux chretiens. 11 nous
apprend ia une chose fort curieuse, qui est que les
mosquees des Turcs sonl possedees par eux sous le
nom de 1'Eglise de Jesus-Christ ; il ne trouvera jamais
rien de si plaisant dans saint Augustin. Je re- *
serve le reste a la controverse generale dans laquelle
M. Bayle me forcera quelque jour d’entrer.XXI.Finissons avec M. Bayle tout ce qui concerne Ia leltre
a Vihcent le rogatiste. Qu’a-l-il a objecter sur ce dernier
passage : Mais quoique vous vous plaigniez de ces
sortes de iraitements, vous avez peine d prouver qu’on
vout les fasse, elquandvous le prouveriez, nous nepouvons
pas toujours corriger ni punir ceux donl vous vous
plaignez, et nous sommes quelquefois obligis de les loiirer
(S. Aug.,ibid., n. 12). M. Bayle accable ici de
jeproches injurieux les convertisseurs de France.
Leurs pernlcieuses maximessont, dil-il, loujours pitries
et confiles de mauvaises foi, etil faut croire sur
sa parole que ce sont de francs scelerats. Ensuile il
ddcri.t un beau passage de fhistorien Nicetas pour
faire voir que Louis XIV est si absolu dans son
royaume et si exacfement obei, que si fon avait ^
voulu empecher tous les exces ou fon s’est porle
contre les huguenots, ori faurait fait. N’est-ce point
la line reTulalion de saint Augustin bien compleie, et
ne demeure-i-il pas couvert de confusion ?XXII.Le premier texle de la Ieltre au comle Bonifaee,
que M. Bayle examine, estcelui-ci: Quand Nabuchodonosor
ordonna que quiconque blasphimerait le Dieu
des Hibreux, pirira t avec loule sa maison, s’il y en
eut qui, pour avoirmiprisecelleloi, ensubirenllapeine,
duraienl-ils pu dire comme ceux-ci qu’ils ilaient justes,
et en alliguer pour preuve la pertecution qu’on leur
faisait par iautoriti duroi (S. Aug., epist. 105, alias
50, cap. 2, n. 8). M. Bayle acquiesce a la censure
que saint Augustin fait du raisonnement des donatistes,
il se retranche a condamner au meme temps
ccux qui lcs perseeuiaient : en un mot, le commentateur
se serait dispense de citer cel endroit, sil ne lui
donriait" occasion de paiier de Nabuchodonosor,
sans doule pourconlrediresaint Augustin, letjuel dit
souvent que ce roi de Babylone, en tantquil ordonna
de punir ceux qui hlasphemaient le Dieu de.s Hebreux,ful
le lype des empereurs chretiens qui chatierent
les heretlques.M. Bayle donne une difference entre cet edit de
Nabuchodonosbr et ceux que fon fait contre les hereiiques.
Cela cmpeche-t-il que Nabuchodonosor ne
soit le lype des empercurs chreliens qui ont porle
des edits en faveur de la religion ? Depuis quand fautil
quil y ait une parfaite conformite entre la chose
figuree et le type ? On a du remarquer que M. Bayle
feduit en argument loutce que dit saint Augustin, et
c’esl assez sa maniere a fegard des autres auleurs
quil censure.II a quelque chose du caractere d’un certain
himmie qui voulait raisonner et qu’on raisonnat avecA lui eternellement, et qui, lorsqu’on racontait une
histoire, qu’on faisait ttne description, qu’on exprimait
un sentiment, qifon disait un bon mot, qu’on
faisait un compliment, qu’on lui demandait des nouvelles
de sa sante, qu’on lui souhaitait le honjour
ou le bonsoir, ne manquail pas de repartir: Qu’eslce
que cela prouve ? Que cohcluez-vous de la ?D’ailleurs, M. Bayle revientencore ici a sa chimere
par laquelle il simagine que sairit Auguslin se sert de
fexemple de NahucliodonosPr comme d’une raison
qui justifie et-qui assure le droit qu’ont les princes
chreliens de faire rendre a fEglise fob6issance qui
lui est due. II se trompe oii il veut tromper.Dans cette lettre meme a Boniface, il est le plu
souvent question de monlrer qu’on ne vioie point la
charite, et jamais il ifest question de montrer qifon
ne peche poini contre la justice en implorant l.e secours
de la puissance seculiere pour extirper les hcresies.
Le saint docteur suppose encore partout la
justice des lois impfiriales, et ne songe nullemeiitB a la prouver. ,II y a neamoins plusieurs endroits qui pourraient
en apparence Tavoriser la pretention de M. Bayle ;
mais si fon y prendgarde de pres, ce n’est pas fequite
de la conlrainte ni ledroit de contraindre que
le saint docteur etablil, c’est le devoir et fobligation
d’user de f autorite souveraine pour contraindre, que
ce Pere soulient etre indispensable dans certaines
circonstanCes.Je nfetonne que le coinmentaleur ait omis un
texte de celte espece, qui pr6cede immedialement
celui que nous avons devant les yeux. Saint Augustin
y declare que les princes chreliens doivent se
servir de Ieur. puissance pour maintenir le culte de
Dieu ; car, dil-il, au temps meme dcs prophetes, l’Ecrilure
sainte bldme lous les rois qui n’ont pas proscrit
ni aboli les usages que conlre la loi de Dieu la superstition
avail inlroduits parmi le peuple de Dieu ; ellei loue au contraire et ileve au-dessus de tous les auires
Q rois ceux qui ont proscrit et aboli ces ttsages.Pourquoi M. Bayle ne se propose-i-il point ces
paroles en objeetion ? c’est quil n’avait point de re ;ponse plausible a y faire. 11 avait allegue la vocaiiou
speciale et exlraordinaire qui autorisa Moise et Elio
a frapper de mort ceux qui pechaient conlre la religion ;
celte raison n’avait aucun fondement au regard
des rois de Juda et d’Israei. Le droit de Moise
et d’Elie, dans les principes de M. Bayle, ne devait ; pas plus avoir eie commnnique a ces princes que le, droit qu’eut saint Pierre d’eiendre morts a ses pieds
Ananie et Saphlre a dri passer a tous les princes
chrMens. II est sage de lirer ) e rideau sur ce qu’on
ne peut meltre dans un jour favorable, et d’exposer ; aux yeux plus diine fois ce qifon eslime propre a. faire une impression avantageuse. Cest pourquoi
M. Bayle ifavait garde d’oraetlre le passage suisvant.XXIII.ln, " Agar tia-t-e.iepas iti persicutie par Sara ? Cepentdanl ceile qui persicutait iiaii une sainte, et celle quii souffrail persecution ilait michante (S. AugusU, ibid.,n. 9). Le cpm.mentateur a beau faire sembJant d’eireennuye des repeiitiohs de saint Augustin : il ne s’enplaint que pour cacher quil en est charme, parcei qu’elles lui donnent occasion de rappeler en peu deinots a fespritideson lecteur ce qu’il croit avoir projduit de meilleur contre Ie seniiment et les raisonsnements de ce Pere. Car dans le fond ii n’est pasassez deraisonnable pour trouver mauvais que le5 saint docteur repete en iustruisant le comie Bonifacei ce quil croyait avoir dit de bon en refutant Vincentt le rogatiste.3 Toujours la meme illusion, dit impatiemment M.Bayie, de comparer la peine que ion fait souffrirpourl des crimes de morale avec celte qu’on inflige pour desi opinions de religion. Les impies qui se sont eriges en1025 EXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE. 1026docteurs de mofale ont-ils donc tant prevalu, que j
les actions qui blessent la religiou, et en particulier
toul faux culte, lant celui qui est idolalre que celui
qui a pour principe liieresie, ne soient plus des crimes
de morale ? Je sais hien qne dans les livres de
Spinosa la religion ifest pas mise au nombre des
verlusmorales ; mais saint Thomas, danssa SecondeSeconde,
question 81, article 5, prouve que Dieu
etantplutbt la hn que fobjet et la maliere de lareli-'
gion, il s’ensuit que Ia religion n’est pas une vertu
theologale, mais une verlu morale : Cum Deus reli-,
gionis finis polius sit quam objectum vel maleria, con-\
sequilur hinc religionem non theologicam, sed moralem
virlutem esse. Et selon Ia doctrine de cet Ange de
1'ecole, la superstilion est un crime contre Ia religion,
tottt faux culte est une superstition, tout colle
dirige" par une erreur dans la foi est un faux culte ;'
donc lout culte dirige par une erreur dans la foi est 1
conlre la religion, c’est-a-dire contre une vertu rhorale,
et par consequent un crime de morale.Reveuons a saint Augusiin. On lui demande de quoiils’avisede
 donner tout leiort a Agar et de canoniserla
conduitede Sara. Ilest vrai que 1'historien
sacre ne desapprouve en rien la maltresse, et quil
blame la servante. Mais la raaxime calviniste de ne
point ajouter a f Ecriture et de s’en leiiir a la pure
parole de Dieu, est peut-etre seulement faite pour
embarrasser la religion, et nop pas pour gener la
medisance. Le commentateur au moins n’y a aucun
egard, quand il lui prend envie de dire du mal des
anciens palriarches. Qu’on balance les temoignages,
un ange du ciel a parle contre Agar, Calvin et M.
Bayleont ecrit contre Sara.Ce n’est point hors depropos que lecommentateur
renferme dans cet article ses reflexions sur ce que
sainl Augustin (Ibid., n. 10) dit ensuite du fail de
Cecilien. II reproche au saint docteur de confondre tes
accusalions que ion intente d un prilat pour ses crimes
ou pour le difaut de son ordinalion, avec les peines
qtion lui in/lige pour ses opinions. 11 est loujours sur (
la meine note, repondons-Iui sur le meme ton. Dans
le ve siecle de f Eglise, on n’avail pas encore appris
a distinguer du crime la profession publique d etre
altache et de vivre confornieinent a une erreur qui
deshonore Dieu et la religion. Cette heureuse decouverte
eiaii reservec aux loleraots de nos jours. Et
saint Augustin doit paraitre a leurs yeux d’autant
plus excusable, que les donalistes n’eiaient pas exempls
de ce meme prejuge.Mais prenons garde a ces mols que M. Bayle preie
a saint Augusiin. 11$ onl(\es donalisles) persecute Cecilien,
ei its disent qtion ne persecuie jamais avec juslice.
N’en deplaise au commentaleur, il impose k
saint Augustin. Ce Pere 11'atlribue point aux donalisles
de dire qu’onnepersecute jamais avecjusiice ;
il esl au conlraire evident par le texte du saint docteur
quiis ne le disaient pas, mais quils parlaient
quelquefoiscommesils renfermaient dans leur esprit
une telie pensee, parce quils avaient avance, dans .
ia conference de Carlbage,que la marque de lavraie '
Egliseest de souffrir la persecution et non pas dela
faire: Si autem pulanl quod nemo possii juste aliquem
persequi, sicut in collalione dixerunl, illam esse veram
Ecclesiam quce perseculionem palilur, non quce facit
(S. Aug., ibid.).Tel a ete le langage de tous les lieretiques, quand
ils n’ont pas eie les plus forts: ils ne femployaient
que pour eblouir le peuple, et ne preiendaiem point
marquer par la quils approuvasseni dans le fond la
lolerance de loute sorte d’erreurs. Les piainles des
ariens chasses des eglises et exiles par le grandTheodose
ne tendaienl poinl a demander qu’on fit grace
aux sabelliens, ni celles des sabelliens qu’on souffrit
lesariens. Les clameurs des nestoriens proscrits par
Theodose leJeune n’auraient point entierementcesse,
si, avcc eux, bneu.1 laisse cn paix les eulychiens ; et
tandis que daus ceroyaumeles hugue.nots.precliaientA pour Ia Iibcrld de conscience, ils (rouvaienl-boii que
Calvin fit bruler Servet a Geneve. Le langage des donaiistes
doitetre modilie de la menie sorle. Cecinous
fait entendre le sens des paroles qui suivent.XXIV.Si les gens de bien ne persicutent jamais personne ;
et qu’its ne fassent que souffrir la persicution qu’on
leur fail, ce tiest donc pas un saint ni un homme de
-,bien qui parle au psaume xvn , ou il esl dil: Je perticuterai
mes ennemis, je les poursuivrai, el les atteindrai,
el ne leur donnerai point de relache que je ne tet
aie difaits(S.Aug.,ibid., n. 11). J’accordea M. Bayle
que David ne parle ici qtte d’expIoits guerriers, et
cfune vicloire remportee par le peuple de Dieu sur
ses ennemis. Je conviens que 1'application qu’en fait
sainl Auguslin est fausse, qu’i/ n’y a personne qui ne1s’en moque et ne murmure de voir 1'Ecriiure si peu judicieusemenl
appliquie ; pourvu toulefois que les doiiatisies
aient eie de vrais tolerants. Mais s’ils donBuaient Ies exils, les emprisonnements et les autres
chatiments en tant qu’ordonnes ou procures, commc
la marqueet la devise du mauvais parti, en tant que
soufferts, comme la marque etla devise du bon parti,
aiusi que, par exemple, nous voyons faire aujourdiiui
pour surprendre la faveur de la multitude, qui
est ennemie des voies de fait, et que la compassiou
rendcredule sur finjustice deceux qui font souffrir,
et finnocence de ceux qui souffrent, saint Augustin
ne pouvait mieux chpisir ni appliquer le passage de
1'Ecrilure, et il n’y a personne qui ne se moque de la
critique du commenlaleur.Cest la geiieialiie de ces marques et de ces deYises
: Voild des gens persicutis , voild des persiculeurs,
qui impose, et c’est celte generalite qui est
absurde : elle represente toule punition et loute
guerre comme odieuse, toute indulgence et toute
paix comme aimable. Quoi de plus propre a en faire
sentir la faussele et fillusion que fexcmplede David,Q qui persecute les ennemis du peuple de Dieu 1La description quVjoute eusuite saint Augustin de
la fureur des donatistes et des hrigandages qtfils
avaient exerces contre les calholiques met en evidence
leur fourberie ; apres quoi le saint continue
ainsi : VEglise ilanl donc riduile a ces exirimitis ,
comment peut-on prilendre qu’il fatlait tout souffrir
plutdt que d’implorer ie secours que Dieu nous a procuri
par les empereurs chritiens ? et par ou aurionsnous
pu nous excuser envers Dieu d’une telle nigligence
(S. Aug., ibid., cap. &, n. 18)  ?M. Bayle dit que c’est la une riiteration du sophisme
(ignoratio elenchi)  ; c’est aussi une nouvelle occasion
qu’il saisit de faire parade des lermes de logique , et
de conlirmer fembrouillement par lequel, des Pentree
de ia troisieme parlie de son Commentaire philosopbique,
il a tache de deguiser le veritable etat
de la question enire les donatistes et saint Augustin.
Ce Pere veut dire que les violences des donnatisles ont eie la cause qni deiermina fempereur" Honorius a leur faire subir les peines quils meritaient
d’ailleurs par le crime d’her^sie, etjion pas
que ces violences ^taient f unique sujet pour lequel
ils meriiassent d’etre punis. Ou est donc Vignoratia
elenchi ? Est-ce M. Bayle ou saint Augustin qui donne
le change si peu finement pour d’habiles lecteurs ?A quoi revient la surprise du commentateur de ne
voir pas les grands chemins et les places pleines de
gibels el de buchers pour le supplice des circoncel-\
lions, qui avaientmis louta feu et a sang dans le pays
catholique, et de voir au conlraire des exils, dvs
confiscalions et mille autres peines sur ceux d’enlre les
donatisles qui ilaieni honnites gens, c’est-a-dire tranquilles
et pacifiques ? Les meurtriers et les incendiaires
ne petivent-tis pasavoir eehappeet s’eiremis’
en surete ?Ne peuvent-ils pas avoir etepunisa part, ou
avoir obtenu grace par une penitence et une conversion
.siocere ? Enlin, fexageralion des brigandages et1027SUPPLEMENTUM AD GPERA-S. AIGUSTINI.1028et des cruautes exercees par les donalistes, de laquelle.on
ose rendre. suspect saint Augustin, et qiii
est si imligne de son caraclere, a-t-elle d’au(re fondement
que la malignite du commentaleur ?XXV.Gependant peu s’en faut qu’il n’approuve ce passage
: Autre esl ie service que les roisrendenl d Dieu
comme hommes, el aulre celui qu’ils lui rendcnt comme
rois. En tant qrihommes, iis le servenl en vivant en
vrais fideles, inais en tant que roiSi, ils ne le servenl
qu’en ilabiissant et en faisant observer avec fermeli
des Ms justes, qni vont d faire faire le bien et
empecher le mul (S. Aug.,ibid.t cap. 5, ii: 19). M>.
Bayle. ne trouve rieh a redire a ees paroles’, sinbn
que par lois justes saint Augusliti entend les lois cfui
favorisent$011 parli, el par ie bien iienlend ce qui 'est
conforme d ses idies, comtne par ie nial ii entend ce
qui y est 'contraite.Le saint docteur aurait lort en effel si, dans Ces
deux lettres et dans plusieurs aulres de ses buvrages,
il ne niontrait pas fort au long et avec la iifefriiere
evidence que les donatisies elaient uh parli de felielles
i qui s’eiait eleve dans le sein de 1'Eglise ; s’il
ne faisait pas voir plus clairement qiie le jour et Ia
faussele de leufs’ dogmes et’ la nullite de leurs defenses.Leur
 cattse eiail simiserabie, que M. Bayle
n’a eeril nulle part en faveur de leur schisriie et de
leur beresie.Cela ne suffit pas^ selbn notre crilique, et saint
Augustin devait convenir d’un principe Cotonnin
pour la definilion de lois justes. Avec qui ? Avec les
donatistes ? Nmi pas, mais avec les toleiantsde nos
jottrs, faule de quoi il ne dit rien qui soil capubie d’ieiairer
fespi-it. Mais saint Augustin ne Crbyait pSs
que, pour parler sensement et avec heitete eohtre
les lieietiques de son siccle, il dut etre prophete, et
prendrepangue diin Bayle fuluf, eiripoisOriheur ihfaiigable
des espfitSj qui, pour avOir dresse totis les
piegM imagihaMes a la foi, se flaiie d’avdir feiiuit
ia religion eh probletne, el d’avbif ihsijiiie ttn pyrrhonisme
general sur les rappoits de fhomme a
Dieu, en foitrnissant aiix plus ighbfaius bt aux pfus
fades iibertins de qhoi faife les faisohheurs ijt les savants.. 4 XXVI:jusquici M. Bayle a combaltu saint Anguslin avec
un air de hauteur et de mepris qui ifest pas supportable.:
il rabal queique chose de sa presomplueuse
suffisance, et baisse lahl soit peu le ton a lu rencbhire
de ees paroles : Ne faudraii-il pas avoir perdu
ie sens pour dire. aux princes : Ne vous tnettez pas en
. peihe si ion ailqque ou sj ion ribere dans votye royaume
iEglise.de celui que vous adorez ? Quoi ! i/s aurcnt
soiii de faire,vivre tes hommes telon les lois de ilwnnitetipt
ieja pudeur, sans que personne leur ose dire
que cela.ne ies regqrde pc.s, el on osera direque ct riesi
pas d eux d prendre connaissance si dans ieurs Eiats
6n suii les lois de la virilable religion, ou si ion s’abandqnne
a fimpiile et au sacrilige ? Car sl, des la
qui tlieu a donne d ihomme le libre arbiire, ie sacrilige
lui doit elre pennis, pourquoi punira-t-on faduiiere^Vame
quiviole /a ftdiliti qiielle doil d son Dieu
esi-eUe cionc moins eriminelle qhe la femme qui vioie
celle.qiieUe doil d son mari ? El quoiqu’on punisse
moins siverement les hommes des piches qu’Us.commeltent
par ignorance contre la religioti, faul-il pour
ceta la leur tqisser renverser impuneinent (S* Aug.,
ibid., cap.%, n. 20)  ? tout ce discours de saint Augustin
tend a prouver.fobligaiion et non pas.simplement
ie drpit qifonl les princes seculiers diiser de
leur autoriie pour spumellre les heijeiiques au joug
de fobeissance quils dpivenl a fEghse. Peut-on eh
douter, sj fpn.se donne ia peiiie de rapprocher ces
parplfis.de ceiies qt ;i contieiinent 1'objection a laqueiie
sairii Augustin repond ici ; et qui est exprimeeA de la sorte : Quod enini dicunt (Donatistw) qui votura
suas impielaies icges JDSTAS stalui nolunl, non peliisse
a regibus lerrce aposlolos latia {S. Aug., ibid., n. 19)  ?
Est-ce ainsi que saint Aiigustin s’enoncerait si les
donatistes avaient preiendu qu’en supposant meme
qifils eussent tort el qu’ils fussent de vrais heretiques,
on ne pouvait poirit appeler justes les lois qui
condamnaient Jeurs inipietes ? Au lieu de dire quils
ne voulaieiit point qu’on. ;r6primat par de jusles lois
ieurs impidles, n’aurait-il point fait entendre neltement
quils taxaient dinjustice toute loi qui -deeerne
des peines conlre qtielque impieie que ce fiit ? Cest
le sentiment de M. Bayle : il impute faussemenl aux
donatistes de sotitenir la nieme these, et voifa le
principe de son perpetuel egarement ; Mais que pense-t-i !
decet endroil ? Ceci.est fori spicieux,.dit-il’,
el mirite qu’on y satisfasse avec exaclitudvi Voyons
commeilslyprend.
1. J’avoue dsainl Augustm, continue-t-U, qu’il fau_drait avoir perdu le sens pour trouver mauvais que les" princes se metlent en peine si ion itttaque ou si Von
rivere dans leur rvyaume iEylise du Dieu qiiiis adoreni.
Mais de quelle sorte doivent-ils s’en mettre en
peine ? t’est que si ieur religion est altaquie par ies
armes,ils doivent la soulenif par les armes ;si elleest
allaquie par fies Mvres el des sernions, i/s la doivent
sefitenir ,par ces « iwnes instrmnenls.En effet, Louis XIV eut fait uii beau chef-d’eeuvre
§i,. au lieu de revoquer feilil de Nanles, ii cut souffert
que dans des. ecrits et des discours publibs on
enseign&l Iibrement partout son royaume,non-setilcmeul
Je lutheraiiisme et le calvinls i e, mais le socinianisme,
ie mahometisme et fatheisuie ; et sW se
itt « ontente de faire refuler ces diverses erreurs par
des ecrils et des discours publics. N’eul-il pas ete
ohiige a faire quelque chose de pius, savoir, a metlre
tous ses sujeis de l>m et.defautre sexe en etat d’etre-convaincus
et tbuches par les bonnes raisons ,
pluibt que trompes jet seduits par les sophismesj lesQ toufs captieux et les autres iliusions dti discours que
ie commentateur cobnait trop bien • ? Et par consequent
ce prince n’eut-il pas du laire apprendfe aux
porteurs d’eau comhie attx gens de qualite iignoraiio
elenchi ■, le pelilio principit, ce que c’est qu’argumenler
a diclo ■simpliciter ad diciuih secundtim quid ?
R'« ut-il pas du rendre les marchands et les paysans,
les dames^et les servanles, plus habilcs dans fart
de raisoriuer que saint Augustin, qui, faute d’etre
assez bon Iogicien, donne a chaque pas dans le faux,
ainsi que M. Bayle prelend le faire voir ? Enhii,
Louis XIV n’eo.t-al pas ete charge de donner a tout
le moiide de 1'esprit, de ia science et un gout sur
pour la verite, alin que chacun fut capable de Jiiger de
quel cbte « lle sc-rait ?Carj par exemple, mille gens, meme de ceux qui
se piqueni Ie plus d’etre eclaires, nesesonl peulelre
pas apefgus qub M. Bayle montre que les souyerains
ne doivent iiuilemeiit se mettre en peine si
foii attaque ou si i'6n revere dans leffr royaume l’£-Dglise du Dieu quiis adorent, au meme tempsquil
fait mine d’expiiquef cominent ils dbivcnt s’en mettre
en peine.En lisanl « es paroles du eommenlaleur : Les princes
jse doivenl contenler de faire iclaircit) ies dispuies
et de convaincre, s’il y a moyen, par- de honnes raisons
ceux qui errentt, que de personnes ifaoront pas
concu quil se moque ! Cepeiidant, dire que les princes
doivent se mettre en peiue si fon attaque « .t si
fou revere 1'Eglise de Dieuj et pour defendre <, pour
faire reverer 1'Eglise de Dieuj iaisser uniquement au
pouvoir des princes’ie soin de faire eclaircir les d.sputes
ct de convaincre par de bonnes raisons ceux
qui errent, apres avoir deelare plus diine fois que
ce moyen est impossible et chimerique', n*esl-ce pas
se moquer ? Of, c’est ce que failM. Bayle ? La discussion
du fond des tontroverses, dit-il > ipumerait ia
vig de Mnitiusalem pour k moindre wticlt’. II paiie1029EXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE.
io:o
donc contre lui-meine, il prononce sa propre cohdamnation,
quand il avoue qu’i/ faudrait avoir perdu
le sens pour trouver tmuvais que les princes se metlent
en peine si ion atlaque ou si l’on rivere fEglise du
Di-:u qiiils adorent ? Rien moins ; car M. Bayle ne
trouve pas mauvais que les princes se flaltent de
vivre beaucoup plus que Mathusalem, et un hoinme
qui enveloppe sa pensee avec lant d’art n’a point
perdu le sens, mais il en fait un si. pernicieux abus,
qtfil serait a souhaiter quil n’eut jamais joui de l’wt
sage de la raison.2. Celte objection : Un prince souifrira-l-il qu’on
vomisse des blaspltetnes, qu’on commelle des sacrileges
et tles impietes librement etimpunemenl ? Celle
objection, dis-je, ifembarrasse pas M. Bayle, car il
decide qu’il faut definir ces chotes par des principes
communs, ou plulbl il veiil que, dans un proces intente
pour de pareils crimes, les accusateurs et les
juges ne reconnaissent pour blasphemes, sacrileges
et impietes, que ce qui est tel dans la creance ei les
principes de faccuse. Les athees lui dirent grand
merci de bon coeur. Quils medisent a leur aise de
Dieu et de ses sainls, quiis commetlent les plus
enormes profanalions , le comme.ilaieur va forcer
1'univers a convenif que non-seulement ils ne sont
spoint blasphemateurs, sacrileges et impies, mais
quil y a une conlradiction manifesle a les lenir
coupables de ces crimes. Ce sonl ses meilleurs amis,
il a beaucoup travaille a les mettre en honneur, et
il insinue ici que leur bonne renommee doit etre
sans diificulie le dogme universel de toutes les religions
et meme du christianisme.Commenl a cette occasion n’a-t-il point assure que
saint Louis, quand il ordonna que tous les blasplie »
mateurs eussent la langue percee, avait commis une
grande injustice, en ifexceptant point ceux cui se"
declareraient alhees ?M. Bayle prouve ce quil vient d’avancef ?par l’application
quil fait une seconde fois d’une pensee de
M. Bossuet, eveque de Meaux, qui infere de la supposition
des protestanls, louchant la failiibilile de
1'Eglise, que le christianisme serait la plus fiaible de
toutes les socieies du monde, la plus exposee a d’irreconciliables
divisions, la plus abandonnee aux iiovateurs
et aux factieux. On est contraint d’admetlre
une semblable et encore plus horrible Consequence,
selon M. Bayle, si chaque secte du chrisiianisme
s’empare du droil de deiinir le blaspheme, le sacrilege
et fimpiete ; car au lieu de se supporter en paix
mutuellement, eiles se feront une guerre sangjanie
les unes aux aulres. Mais avec quelle apparence de
raison chaque secte du chfistiauisme s’eropareraitelie
du droit de definir le.blaspheme, le sacrilege et
fimpieie ? De la pensee de M. de Meaux, qui est evidente,
ne conclul-on pas aussi avec evidence que la
vraie Eglise doil elre infaillible, el par consequent
que 1'Eglise Romaine, qui seule se dit infaillible, est
l.a vraie Eglise ; d’ou il s’ensuil encore que toutes les
secies eiant sorties de 1'Eglise romaifie, qui Ies a
toutes anathematisees des leuf origine avec une autorile
infaillible, cette Egliseseulea droit de definir
le blaspheme, le sacrilege et fimpiete ?J’aurais ete curicux de savoir au vrai le sentiment
de M. liayle sur la puhition des vaudois et des anabaptistes,
qui farent condamnes au demier supplice
pour avoir souleve lcs peuples contre les magistrals
et les princes. Qu’on ne me dise pas que son senti ;
ment snr ce pomt n’est nuilement douteux ; car si
: d’un cbte il opine a faire le proces suivant loute la
rigueuf des lois aux hereiiques sedilieux qui causent
du trouble et du desordre dans les Elats, de fautre
cbte il pretend qu’on respecte dans les consciences
les plus erronees et les plus corrompues la fausse
craiute de deplaire a Dieu. 11 semble douc quil an*'
rait autorise les vaudois et les anabaptistes a exiger
qu’on definit par des principes communs, non-setilement
le blaspheme, lo sacrilege et f impieie, maisA fencore la sedition et la revoKe, el quil aurait oblige
ies accusateurs et Ics juges a ne reconnailre pour sedition
eLpour revolle que ce qui serait tel dans Ies
principes et la ereancedes accuses. Pourquoi, dans
la confiance d’un calviniste ou d’un socinien, l.i
fausse crainte de deplaire a Dieu eh adorant 1'eueharisiie,
ou en adorant Jesus-Chrfst, serait-elle plus
respeclable quela fausse crainte de deplaire a Dieu:
en renoncant a la liberte evangelique dans !a conscience
d’un vaudois et d’un anabaptiste ? Pourquoi
1'inleret du culte legiiime de Dieu ne prevau'drait-il
pas, et finteret du repos et de la tranquilliie des
Etats prevattdrait-il sur le respect qu’on pretend
elre du a une fausse erainte de deplaire a Dieu ?5. Cest a bon droit, dit Mi Bayle, que les princes
doivent faire observer par peines 'et par chdtimenls les
lois de fhonneleli el de la pudeur, parce que lous
leurssujets avouenl que cesiois sont justes, et qwainsi
ils ne les sauraient enfreindre que malicieusemeni,g volontairemenl, et croyanl que cela deplcdt d Dieu, eln.
Voila, voild, ajoute-t-il, la grande et capilale raieon,
qui met de la diffirence enlre les aclions civiies el les
aciions religieuses. Ceton triomphant me donnedela.
defiance. Ai-je bien compris la pensee de M » Bayle ?
Les princes doivent falre observer les loisde fhonneiete
et de la pudeur, dans la suppositlon seulement
que tous leurs suj’ ;ts estiment ces lois justes.
Ce qu’il dit ue revient-il pas a cela ? Mais ne faul-il
pas plutbt s’ecrier : Voild, voild une doctrwe infame ?
Quoi ! les princes doivenl faire ohserver les lois de
liionnelele ei de la pudeur, pourvu neanmoins qu’aucuu
de letirs sujets ne soit enteie de fheresie des
adamites et des picards, ou ne soit persuade que les
lois de fhonngtete et de la pudeur sont injustes par
les argumenls que propose M. Bayle en faveur des
cyniques, et parlesquels il se vante honteusemenl de
mettre a boul la raison humaine, pourvu encore que
plusieursde ceux qui, comroe M. Bayle, ont raye du
code de Ia loi naturelle le chapitre des devoirs enversC Dieu,n’aieni pasconsequemmenlretranehddu chapitre
des devoirs envers soi-ineme 1'articlc de fhonnetele
et de la pudeur ? Je prends a tbmoin tous les lecteurs
du Dictionnaire critique el hisiorique si je ne suis
pas ici un coiiimentaieur plus fidele de M. Bayle <
oue lui-meiiie ne l’est de sainl Augtislin.4. M. Bayle conlinue : La riponse est d prisent forl
aisie d la comparaison du sacrilige el de iadullere.
Tei est lc precis de cette reponse : On ne trouve
rien dans faine d’un homme accused’adultere a quoi
l’on doive du respect, et qui etnpeche qu’on ne le
lienne coupable d’une mauvaise aclion ; au lieu que
dans fame d’un homnie accuse d’Wresie on trouve
unmotif digne derespect, savoir la crairite dedeplaife
a Dieu, laquelle empechequ’on nele tienne coupable
de sacrilege. De sorte quesi fadullere avait pour principe
fheresie, commedans les gnostiques, les manicheens,
les molinosisles, ce ne serait plus un crimc,
et on ne pourrait le pui.ir sans injustice, parce qu’aTVlors faccuse ne conviendrait pas que fadultere est
uue mauvaise action. M. Bayle laisse ases lecteurs
Ie soin dededuire formellement cette consequence,
a laquelle conduit necessairement fabominable respect
quil veut qu’on ait pour la fausse crainte de deplaire
a Dieu, que se forme une conscience erronee
et corrompue. Liieresie aurait donc le privilege de
rehdre respectables fimpurete et la prostitulion ? Et
de la quel empressement dans toutes les personnes
sans pudeur a devenir heretiques, alin des’atl.irer du
respect au lleu des chaiiinenls qu’elles merilent.5. La comparaison que fait saiut Augustin uiine
ame heretique avec uiie femme qui viole lafideli.te
qu’elle doiia son mari deplait foit a M. Bayie ; et a
ce sujet il traile fort mal le saint docleur. Je ne puis
assez nfen eionner: car ce Pere a si bien vu en quoi
sa comparaison eiail defectjieuse, quil a prevenu la
critique du commeniateur en reconnaissant dans fheretique
une sorle dignorance qui diminue le crime
iosi
SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI.1032de son infidelite. 11 n’est pas bien a M. Bayle de ne
faire aneune mention de la remarque de saint Augustln,
etde tourner cette remarque en reproche contre
le saint ; mais on aurait concu par la que la censure
ifest pas solide.Car.la repohse du commenlateur consisie a faire
une autre comparaison d’une ame heretique avec
une honnete femme qui recoitun imposteur a la place
de son mari, parce qu’il en a la ressemblance. Sainl
AUgustin aurait dit a M. Bayle : Vous 11'eies point
content de ma comparaison, ni moi de la vbtTe ; cependant
la mienne ne fait que clocher un peu, et
j’en ai averli ; inais la volre est evidemment fausse,
et vous rf y pcenez pas garde. -Afin de vous en faire
apercevoir, reformons-les toutes deux et arretonsnous
 » une troisieme comparaison de l’ame hereiique
avec une femme qui se laisse volontairement
tromper par la ressemblance d’un imposteur avec
son mari, et ne craint rien tant que d’y regarder de
trop pres. •Ce qui separe en ceci M. Bayle de saint Augustin,
c’est que le premier suppose partout dans les heieliques
et les catholiques une egale droiture et une
egale persuasion de la bonte de leur cause, au lieu
que sainl Auguslin n’a jamais imagine Cela possible.
lls sont tous deux bien loin de compie. Au resie, le
commentateur se plaint lci mal a propos que ses
semblables soient pris par le saint docteur pour des
grues. Gar certainemeht saint Augustin ifa jamais
pris les hei"etiques pour des grues que lorsquil en
a trouvd de bonne foi. Ne trouverons-nPus pas au
moins des preuves de la sincerite et de la candeur
de M. Bayle dans sa remarque sur le texte qui
suit ?XXVII.Nous convenons que les enfants qui se menenf par
douceur el par amour valenl beaucoup mieux que les
autres ; mais ils ne sont pas te plus grand fiombre. II
y en a sans-comparaison davantage dont il tiy a que
la craintequi puisse venir d bout…. Aussivoyons-nous
dans iEcrilure…. que le mauvais servileur ne se ramene
poin/…. par des paroleset des remonlrances, eld
(Prov. xxix, 19) , ce qiii suppose qu’il faul y employer
quelque clwse de plns forl. En un autre endroit elle
marque qu’it faut avoir recours aux coups, non-sedtement
corilre les mauvais serviteurs, mais conlre les enfants
indociles. II esl vrai, dit-elle, que les coupsque
vous leur donnez fonl souffrir teurs corps, mais vous
ditivrez leur ame de la morl. Et ailleurs : Celui qui
ipargne tes verges ria que de la haine pour son fils
(Prgv, xxv, 14 ; S. Auqust., loc. cit., cap. 6, n. 21).
La citalion euiphatique de ces paroles du poeie :
Pergis pugnanlia secum fronlibus adversis opponere,
une pitie fade sur ce que sainl Auguslin est malheureux
en comparaisons, ce sont la des traits affecuSs
que le commentateur emploie pour cacher une insigne
mauvaise foi. Ils ebiouissent d’abord le lecleur
et le determinent a ne reflechir que sur feducation
des enfants, dont lout le fruit est d’apprendre a lire
et.a ecrireet les premiers elenients des sciences, a
se polir et a se former selon le monde.
• ■ Mais quil me soit permis de parler Ie langage de
M. Bayle. Nous prehd-il pour des grues, de nous mettresousles
yeux uu passage de 1'Ecriture auquel il
se flatte que nous ne ferons pas atteniion ? Ce passage,
et par consequent saint Augustin qui le cite,
considere une education dont le fruit est la bonue
vie et ie saluti Le Saint-Espril d^clare que lescoups
qu’un pere donne a ses enfants deiivre leur ame de
la mort, el saint Augustin en conclut que les coups
donl une main paternelle frappe les herciiques sont
aussi tres-propfes a delivrer leur ame de la moft. Je
ne vois pas dans le texle sacre que lcs menaces cl les
cliaiiinents sonl necessaires aux enfants indociles,
parce qu’on a besoin precisimenl de'leurs aclions et
qrion a que faire de leurs opinions, et qtiil importeA peu que ces actions soient conformes a leurs opinions,
pourvu qrielies sefassent, commele pretendM. Bayle ;
mais je vois au contraire que le but des menaces et
des cbalimenls dontie Sage fait menlion, est de rednire
les enfants k se gener, de maniere qifils te
trouvent disposes a prendre de boris sentiments, suivant
lesquels ils reglent leurs demarches et menent
une vie irreprochable.11 fallail disputer au Sage ce fait, que la punition
contribue de Ia sorle aux bonnes moeurs des enfarus
et h la sanciificalion de leur vie, et non pas avoir le
froni de dissimuler le sens manifesle du lexte que
1'on nous presente, pour dire : // rien esl pas de meme
de la conversion des hiritiques: Pergis pugnanlia secum
frontibus adversis opponerc ; saint Augustin est
malheureux en comparaisons.XXVIII.La mauvai-e foi se trouve avec un peu plus d*adresse
dans la reponse de M. Bayle aux paroles suiB
vanies ; Jisus-Christmeme a fait viotence d saint Paul
pour le forcer d croire. Que ces gens-ld ne disent donc
ptus comme ils font: 11 esl libre d chacun de croire
el de ne pas croire (S. August. ibid., n. 22). Dans le
dernier article, M. Bayle a rappoiie et traduit bonnement
le passage des Proverbes qui nous a servi a
decouvrir sa grossiere dissimulalion ; ici il supprime
des paroles de saint Augustin, qui font toitcher m
doigi la honteuse et basse tromperie que le commentaleur
a imaginee pour reiterer une censure dont il
se sait bon gre et que j’ai deja detruite. Cest pourquoi
jesuppose quil repond fbrt bien a cet argument:
J^sus-Christ a fait violence a saint Paul pour le forcer
a croire: donc 1'empereur Honorius a droil de
faire violetice aux donatistes pour les forcer a croire.
Mais saint Augustin raisonne-t-il de la sorle ?On le croirait, a ne considerer que ses paroles qui
sont rapporlees par M. Bayle. Le saint docteur parait
satfsfaire a cette objection des donalistes : // esl
Q libre d chacun de croire ou de ne croire pas. Mais les
donatisies ajouiaient : A qui est-ce que Jesus-Christ
a fait violence ? Envers qui a-t-il use de contrainte ?
Cui Christus vim imulit ? Quem coegil ? Saint Augustin
leur ferme la bouche en repondant : II a fait violence
a saint Paul ; il a use de contrainte envers
saint Paul.Les donatistes n’eiaient point si delicats ni si fins
que M. Bayle ; ils etaient prets de convenir que si Jesus-Christ
avait force quelqu’un a croire, ils lfauraient
pas lieu de se plaindre qite fernpereur Honorius
les y foroat aussi. II ne s’agit point de savoir si
les donatistes avaient tort ou non de se livrer aux entraves
oii saint Augustin les met par ces paroles :
Jisus-Christ a forci saint Paul ; je demande si, consequemment
a laquestion des donatisies, Jesus-Christ
a-l-il forciquelqriun ? on peut se figurer que ces paroles,
Jisus-Christ a forci saint Paul, contiennenl un
sophisme ? Liionnele homme queM. Bayle ! Une reticence
la plus indigne est lout le fondement quil a
^ de tenir celinsoleutldiscours : La patience ichappe d
la virili, quand, apres avoir Irouvi lant de sophismes,
on en trouve encore d’autres, etc.Quelle est ma surprise ! Cest encore M. Dubois
qui est le premier coupable de la reiicence dont je
me plains. Le savant M. Bayle rfa-l-if donc lu les
lellres de saint Auguslin que dans M. Dubois ? Quoi !
quarid le commentateur a pris la resolution effrontee
de traiter le saint docteur comme le dernier des hommes
en le refutant, il n’a pas jele une seule fois les
yeux sur foriginal lalin ? Le iraducteur. et le commentateur
avaient-ils un interet commuu a corrompre
le texte de sainl Auguslin, 1'un paf amour et
\ l’autre par hairie ? Cesl, je favoue, une enignie pour
t moi, et, je pense, pour toui Ie inonde., XXIX. ! Cette bbjection ou cetle queslion des donalistcs:1033 EXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE. 1054A qui Jitus-Christ a-t-il fait violence ? Envers qui a-t- j
il usd de conlrainle ? n’etail point pour altaquerledroit
de contraindre, mais fusage de ce droit, quils pre"tendaient
 elre contraire a la douceur et a la cbarite
evangeiique. Car les donatistes rappelaient saint Augustin
a ce qu’a fail Jesus-Christ, en lant que le Sauveurest
incontestablement le modele, non pas des
droits que peuvent s’atlrlbuer les hommes, mais des
vertus qu’ils doivent pratiquer. II 11'est donc pas si
aise que iedit M. Bayle de satisfairc a cetledemande
de saint Augustin: Pourquoi 1'Eglise riemploierail-elle
pas la force pqur faire renlrer dans son sein les enfants
qiielle a perdus, puisque ces malheureuxenfants ne
craigncnl pas de iemploijer pour faire pirir les autres
(S. August.,ibid.,n. 25)  ?A cela M. Bayle repond : // ne faut point ptchir
par exemple. II est vrai, mais la conduite des enfants
de tenebres dans le mal qif ils commettent est proposee
par Jesus-Christ roeme pour exemple de la conduiie
des enfants de lumiere dans le bien quils ont ■
a pratiquer ; el la pensee de sainl Augustin est que '
1'Eglise emploie par charite la force pour procurer le
salut des heretiques, comme les hereliques emploient
par haine la force pour perdre les catholiques. Ce
lfcst pas une mere qui fait une sollise d iimitation de
ta fille (on reconnait lestyle et le goulde M. Bayle) ,
c’est plutot une merc qui, apres avoir ete maltrailee
par sa fille, a cause du soin qu’elle prenait de la
conienir et de la ranger, trouve ensuite le moyen de
la chalier, pour lui faire quilter son desordre et la
ramener a son devoir. Qu’on juge mainlenant lequel
est malheureux en comparaisons, de saint Auguslin
ou de M. Bayle. En voici encore une autre du saint
docteur.XXX.Si, par exemple, nous voyons deux hommes dans
une maison que nous sussions prele d lomber, et que,
quelque soin que nous prissions de les en averlir, ils
ne voutussent pas nous croire et s’obslinassenl d s’y
tenir, riy auraii-il pas de ta cruauti d ne les en pas
relirer par force (S. Augusl., ibid., cap. 8, n. 55)  ?
Cest, dil M. Bayle, iobjedion un peu changie du frinitique.
Qu’on lise les texles dans saint Augustin, on
reconnaitra que le changemenl est considerable, et
que 1'une et faulre comparaison n’ont pas le inenie
objet et ne tcndent pas au meme but. Le commenlateur
apres cela se vante d’avoir donne a f objeclion
du freiieiique une dispariti invincible ; il assure qu’il
ne craint pas de voir jamais celte objection relevie de
son renversemcnt. Je suis trop persuade de la peiietration
de son esprit pour croire qu’il parle sincerement.
II a renversecetleobjeclion, c’est-a-dire il l’a
fail disparaitre aux yeux dim lecteur peu altemif,
comme les flois de la mer se brisenl contre uu rocher
et Ic couvrent ; je fai denftnire ci-dessus.Mais il esl imporlant d’examinerce que 1'objection
ou la comparaison donl il s’agit maintenant a de
commun avec fautre et ce qu’elle a de particulier.
Sous pretexte d’abreger cet endroit, M. Bayie fa
malicieusemenl aliere. 11 a d’abord omis cetle circonstance
essentielle, qifapres avoir enleve par force
ces deux hommes, on eiait sur de ieur faire voir
le peril si evident, que des quils seraicnt hors de la
maison ils se garderaienl bien d’y rentrer : Quibus
imminentem eam ruinam poslea demonsiraremus, ui
redire amplius sub ejus periculum non auderenl. II
est clair que ces paroles, qui representent et qui figurent
la conversion sincere de fhereiique, ne peuvent
etre supprimees sans alierer le sens et la force
de fobjectiOn ; et que si M. Bayle les avait rapportees,
il n’aurait pu repondre que la conirainte et la
irainerie dans iEglise est une dimarche d fond perdu.Le moyen commode de donner des disparitis iniinciblesque de retrancher la parlie de la comparaisonqui exclut toute disparile ! La comparaison dufreiieiique et celle-ci sont conformes eu ce que d’unPATROL. XLVIIA et d’auire cote on fait du bien a des gens deraisonnables
malgre eux, lequel pourtant n’est un bien
solide que parce qu’a la fin ils y consentent et facceptent.
L’application de ces deux coraparaisons est
laconversion de 1'hereliqtie, laquelle commence par
la conlrainte et se consomme par un desabusement
veritable, par un changement interieur et de bonne
foi. Tout cela n’est-il point clairement exprime dans
saint Augustin ?On se doute aiseinent que la comparaison, ou
pour mieux dire, la parabole de la maison preie a
tomber, a quelque chose de singulier. Un lecteur de
M. Bayle qui n’est pas superficiel doil etre en peine
pourquoi deux hommes plutot quiin sont en danger
d’eire accables sous les ruines de cette maisoh, et
s’il a la curiosilede consulter le lexte original, il est
surpris de voir que cette comparaison tend uniquement
k montrer quil ne faut pas rendre responsables
les eveques catholiques ni les empereurs de la
R mort de quelques donalistes furieux, qui se sont
" defaits eux-memes a la premiere nouvelle des edits
qui inlerdisaient leurs assemblees, leur olaient la
possession des eglises dont ils s’etaient empares, et
d^fendaient sous de grieves peines la prolession publique
de leur heresie.Le genie de celte secte etait sanguinaire et barbare,
les chefs et les plus enteles ifep-argnaienl ni
la vie du prochain, fut-il catholique ou de leur parti,
ni leur propre vie. lls se faisaient un jeu de se jeter
dans les precipices, dans les eaux, dans les flamroes.
A ceux-la saint Auguslin oppose une multitude innombrable
de peuples, auxquels la publicalion des
edils a eie salutaire, dont le retour sincerea funite
n’a rien d’equivoque, parce qu’il est atleste par un
zele el une ferveur exlraordinaires a assisier aux
saints offices, un vif emprespement d*eutendre la
predication des eveques catholiques, une joie naive
et sensible d’avoir ouvert les yeux a la verite, des
marques de repentir et de douleur de s’etre lais M
C seduire, une humble confession de leurs exice.fcy
passes, une detestation et une horreur des maitres’
du mensonge qui leur avaient impose ; '1 ■ ;Ces deux sortes de donatistessont les deux hommes
de la parabole de saint Augustin. Si iun d’eux, continue-t-il,
nous disait: Des que vous vous mettrez en
devoir de nous tirer d’ici, je me iuerai ; et que iautre,
quoiqtiil risistdt comme celui-ci et refusdl desoriir de
la maison, aimdt mieux nianmoins s’en laisser tirer
que de se luer, quel parti aurions-nous d pr-endre ? etc.
Voila ce que M. Bayle veut qifon prenne pour un
argumeul sur lequel saint Auguslin appuie le droit
qu’on a de contraindre les hereiiques ! Voila ce quil
appelle une trainerie dans 1'Egtite ! II retranche ce
que le consentement libre a de part h la deiivrance
du perii et dans la figure et dans la chose figuree,
pour feindre une dimarcke d fond perdu. Ne pouvant
infirmer les preuves de fait que le saint docleur allegue,
et qui rendent inconlestable la conversion
._• sincere d’une multilude prodigieuse de donatistes
" que la crainte des lois a fait rentrer en eux-uremes
et revenir de bonne foi a 1'uniie, non-seu !emenl il
n’en parle poiiit, mais il donne a enlendre que saint
Augustin n’en parle pas lui-meme. En recompense
il daigne donner une sorte d’approbation a la pensee
qui est contenue dans ce passage.XXXI.Quanl d ce qriils disent que hous en voulons d leura
biens et que nous les leur enlevons, qriils se fassent
catholiques, el nous consenlons non-seulement qriils
possedenl ce qriils appellenl leurs biens, mais qriils
entrenl eli part des notres. La passion tes aveugle lellemenl,
qu’ils ne prennent pas garde qriils se conlredisenl.
Ilsnous reprochent, comme quelquechose de
forl odieux, que nous employons iautoiite des lois
pour les fuire rentrer par force dans nolre communion ;
le ferions-nous donc, si nous en voulions d teurs ;" ; :■ ■ 331055 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 1036biens (S. August., cap. 9, n. 5S)  ? M. Bayle veut
bien avouer que cela est dit forl spiritueUement, a
condhion neanmoins quil croira que cela est fanx.
Mais quelle est sa raison de ne pas convenir que la
contrainte dont on usait envers les donatistes, en
execution des rescrits dilonorius, fut desinleiessee ?
Cest que sous Louis XIV, en vertu de la revocation
de feilit de Nantes, on cherchait a s’enrichir des
depouilles des lmguenots. Le raisonnemenl n’esi-il
pas concluant ? II fesl a la facon de tant d’autres
qui composent la troisieme partie du Commenlaire
philosophique, ou M. Bayle, apres avoir represente
le texie de saint Augustin, le laisse a quartier et
declame contre les convertisseurs de France. Ce sont
des imperiinehls ; dojicsainl Auguslin n’a pas le sens
comroun : les minisires hugiienols sont plus dignes
de foi que les converlisseurs, donc les plainles des
donatistes eiaient plus recevables que le lemoignage
de saint Augustin. Telle est 1'analyse des raisonnements
de notre commeniateur. Qu’on les reduise a
la fornie isyllogislique plus fidelement quil n’a fait
ceux de saint Augustin, on trouvera que les uns
sont rejouissants par le ridicule, et que les autres,
fondes sur la pure maliguite et la fourberie, doivent
exciter fiiidignation ; par exemple, celui qui a pour
objet le lexte suhant.XXXII.Ce ne sont pas les Chananiens qui s’iliveront au
jour du jugetnent contre le peuple d’Israei, quoiqiiil
les "ait chassis de leur pays, et qu’il ait enlevi le fruit
de leur travail ; mais ce sera Nabolh qui s’eleveru
contre Achab, parce qtiAchab a enlevi le fruit du Iravail
de Nabolh. Et pourquoi iun etnon pas les autres
 ? Cesl que Naboth itait jusle, el que les Chananiens
elaienl des impies (S.' August., ibid., cap. 9,
n. M). Cet endroit paralt remarquable a M. Bayle ;
ainsi il ne fa pas lu negligemmenl el a la hale. On
y pose nettement ce principe, ajoute-t-il, que les hireliques
s’emparanl du bien des catholiques font mal, i
et que les callwliques s’emparant du bien des hiritiques
font une bonne aclion. II ne faul que lire les
cinq ou six lignes qui precedent pour decouvrir que
ce principe pose nettement est une pure vision de
M. Bayie, qui n’apercoit que dcs impeninences dans
saint Augustin, comme un bomme qui a la jaunisse
voit du jaune pariout.Le saint docteur veut persnader aux donalistes
quils feraient bien mieux de rentrer dans f Eglise
pour etre justifies, que de demeurer hors de 1'Eglise
pour la calomnier de ce qu’en punition de leur impieie
feninereur la mel en possession de leurs depouilles
: Ideo si corpus Christi tollit spolia impiorutn,
et corpori Chrisii thesaurizanlur divilice impiorum,
non debent impii foris remanere ut calumnientur, sed
inlrare po.lius ul justificeiUur (S. August., ibid., n. 40).
La raison qu’apporte saint Augustin pour prouver
cette these est que Jesns-Chrisl ne justifie que son
corps mysliquei qui est 1'Eglise : Non autem justificat.
nisi corpus suum quod est Ecclesia (Ibid.). D’oii il •
s’ensuil <ra'il n’y a point de justes hors de 1'Eglise,
et que par consequent les donatisles se flaltent en
vaiii d’etre du nombre de ces justes qui, au jour du
jugemenl, paraltwU la tele levie, el avec une grande
conffance conlre ceux qui les auronl opprinlts el qui
auronl enlevi le fruit de leurs travaux (Sap. v, 1).
Tout ceci dans saint Augustin determine le sens des
paroles qui font le sujet du present article. La juslilication
oti la saintete, qui ne se trouve que dans
PEglise catholique, n’y est point proposee^par saint
Augustin comme un litre legitime d^irvjihir les
biens des hereiiques, mais seulement comme .un
rootif de rentrer dans le seiri de 1'Eglise catholique.11 ii'« st pas besoin d’etre a beaucoup pres aussi
penetrant que M. Bayle pour comprendre cela ; mais
sans avoir toute sa mechancete, peut-on feindre
qu’e« cet endroit saint Augustin atlache le priviligeA d’impeccabiliti d la profession de Corlhodoxie ? Par
quelle artificieuse adresse insinne-t-il dans fesprit
de ses lecteurs cetle fausse accusation ? Elle est evidemment
feffet d’une malignile etudiee: et, transporie,
ti on fen croit, d’un exces de zele pour les
interets de la verite et de la bonne morale, il ne se
possede pas. Ynine declamation ! Cest, j’en reponds,
d’un tres-grand sang-froid quil a concu et ecrit ces
paroles: Je ne sais plus ou j’en suis. II garde l.i vraisemblance,
faffectation d’etonnement et de troubie
cominue, et elle assaisonne encore les remarques
qu’il fait sur ces autres paroles, quil a lirees de la
lellre a Emeritus.XXXIII.Quand les puissances temporelles appesanlissent
leurs mains sur ies schismaliques, c’esl parce qtielles
rcgardenl leur siparalion cotjime un tnal, selon ce'te
regle de iApblre : Qui risisle aux puissances resiste d
iordre de Dieu, el ceux qui leur risislent attirent eux"memes la condamnalion sur eux, etc. Toute la /jueslion
se riduitdonc d voir si leschisme liest pas un mal,
et si vous tiaves pas fait le schisme, Car si ceia est, ce
tiesl pas pour un bien mais pour un mal que vous risisiezaux puissances (S. Aug., ep. 87, alias164, ad Emerilum, n. 7). Mais, direz-vous, on ne
doil pas persiculer meme les mauvais chriliens ? Quand
cela serait, pourrail-on sedifendre par /d contre les
puissances elablies de Dieu pour la punition des michants
 ? Pouvons-nous effacer ce qu’en dit sainl Paul
dans iendroil queje viens de rapporler (Ibid., n. 8)  ?
M. Bayle ne sanrait comprendre a quoi songeait
saint Auguslin quand il citait si mal 1'Ecriture ; et
moi, qui vais demonlrer que saint Augustin ne l’a
jamais citee si a propos, je comprends parfaitement
a quoi songe M. Bayle quand ii hasarde lant d’im postures
 conlre ce saint: c’est a deployer le talent
quil croit avoir de duper Ie public par ses audacieuses
supercheries.C Ecoutez-ie : saint Augustin attribue a saint Paul’
une fausseli qui condamne de ribellion d Dieu el de
michanceli punissable tous les confesseurs et lous les
marlyrs. Dans tous ces textes des Epitres de saint
Paul que decrit saint Augustin, Cetui qui risiste d
la puissance, etc, 1'Apbtre exceple, dit le commentateur,
lous les cas ou ion esl persuadi que Dieu ordonne
le conlraire de ce que les princes ordonnent.
II aurait dil, non pas simplement, ou ionest persuadi,
mais ou ion esl ligitimemenl persuadi, s’il ne
favorisait pas de toul so » cosur le pynhonisme sur
la religion, sil n’eiait pas le docteur des impies de
nos jours, qui mettent de niveau le paganisme, le
mahomeiisme et le christianisme, 1'Eglise caiholique
el toutes les heresies. Sainl Augustin ifetait pas de
son avis ; il etait intimement convaincu que troaver
evideinment croyable ce qifenseigne 1'Eglise catholique
et la connaitre, trouver evidemment fauv ce
qu’eiiseignent toutes les autres religions et les con_nailre, est la riieme chose." Mais il faut que je nfavise ici de m’etonner a
1'exemple de M. Bayle, et de ne savoir plus ou j’en
suis, non parce que le commenlateuf prend encore ici
M. Dubois pbur sainl Augustin, cela n’est plus elpnnani,
rnais parce quil fait, sil nfestpermis de m’exprimer
ainsi, un vacarme effroyable ace sujet. Voici
de quoi il s’agit.Cetle plirase laline de saint Augustin : Namet lerrence
poteslales, cum schismaticos persequunlur, ea regula
sc defendunl, qua dicit Aposlolus, Qui polestati
resistit, etc ; ces paroles, dis-je, dofvent, « e nie seuible,
eue rendues en francais de cette maniere :
Quand les puissances lemporelles appesantissent
leurs mainssurlesschismaliques, elles justilienl leur
conduite par celte regle de f Ap6tre : Qui risiste aux
puissances,elc. M. Dubois subslilue a la significalion
de ces mots, ea regula se defeiidunl, un aulre seps,
qui est que les puissances regardent la separatioo1057 EXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE. 1058des schismatiqiies comme un mal selon la regle eia » A
blie par saint Paul, elc. La-dessus M. Bayle triomphe
 ; il met en forme le raisonnement preiendu de
sainl Arigtisiin, il y donne une reiorsion en la personne
d’iin eveque arien, qui demontre tres-bien par
un pareil raisonnement la justice des persecutions
que les catholiques ont souflertes de la parl des empereurs
Conslanlitis et Valens, el tout le grand eclat
que fait M. Baylepour pousseraboul le saint docteur
est fonde sur des paroles qui sont du seul cru de M.
Duhois etetrangeres au texle el au sens du saint
docteur. Pour repondre, dit-il, au syllogisme de iivique
arien, il faudra nier que ,.parce qriun empereur regarde
tine chqse comme un mal, il soil en droit de la
punir. He ! qiii doule que saint Aoguslin ne nie aisement
une mauvaise proposition qui lui est fausseraent
altribtiee par son traducleur ? iliois en niant cela,
ajoute-l-il, on met dans un lel disordre saint Auguslin,
etc. II n’y a que laire de mellre en desordre le saint
Augusiin francais, il y est depuis quil a eie com- _
pose ; pourlelalin, il ne recevra aucune atteinie. // *
faul, continue-t-il, que sainl Augustin change sa proposiiion.
II y en a bien d’autres a changer dans le saint
Augustin francais ; mais la proposition dont il s’agit
neserapoint changeedansle lalin,elle n’yfu( jamais.Le commeniateur, apres avoir lutte conlre M. Dubois
sous le nom de saint Augustin, revient a la vraie
pensee du saint docieur (ce ifelait pas la peine de lui
en atlribuer une aulre) , et il lui reproche de supposer
ce qui esl en question, savoir, que les donatistes
sont veritablement scbismatiqties. Ne favait-il pas
demontre mille et mille fois ? Apres lant de couferences
et de dispules, lant de lellres et d’ouvrages
considerables oii la matiere avait eie epuisee, que
manquait-il a leur inslruction et a leur conviction ?
Mais M. Bayle assure que si on eut allegue d’assez
forles preuves, ils se seraient riunis au gros de Carbre
de bon gri. II n’a pas lieu de se faire plutot leur ga- .
rarit que de lous ceux generalemenl qui efrent sur
quelquedogroede la fbi, des mahometans memes, des £
idolatres, des athees. Cest pourquoi, comme on sait
par expeiience quil n’y a poiut d’errants qui ne liennenl
souvent bon eonire tout ce qu’on peut leurdjre
pour les deiromper, voila la cause de Dieu el de
1'Eglise de Jesus-Christ qui, selon M. Bayle, est destiluee
cfassez fortes raisons pour elablir le moindre
des dogmes orthodoxes. Sur ceprineipe, lorsqifapres
une dispute de religion, quelle qu’en soit la matiere,
chaque parti persiste a soutenir son sentimeiit, le
commentateur conclut qu’on ne doit inquieier personne.
Tel est le critique et fadversaire de saiui
Augustin.Sa reputalion de grand, de profond et de bel esprit
est universellement eiablie. II a donc mauvaise
gracedefaire si souvent semblanl d’avoirla conception
difficile et dure. Je ne comprends rien, dit-il, d
ce que dit sainl Auguslin, que, quand tneme on ne devrait
pas persiculer les mauvais chriiiens, on ne pourrail
se difendre par td comre les puissances 'itablies de .
Dieu pour la punilion des michants. En v6rile, dans *■
quelques siecles dici, ce sera un grand probleme si
le savant et fameux M. Bayle est fauteur du Commentaire
philosophiqne. D’un cote, Ies preuves qu’en
apportent fauteur de sa Vie et fediteur du recueil
de ses divers ouvrages parailront demonsiratives " ;
d’un autre cbte aussi, la lecture du Commenlaire
philosophique persuadera aux criliques que fautetir
ne savait pas le lalin ; car, ne pouvant coinpiendre
la pensee de sainl Augustui dans la traduclion francaise
de ses lettres, il eiait comme forcc de consulter
le texte latin, sil avait ete en etat de Penlendre
par lui-meroe. A la preiniere vue son embarras aurait
cesse.il aurait relorme la miserable traduction
de M. Dubois.Saini Augustin s’objecto qu’il n’est pas permis aux
cbreiiens de persecuter les mechanis, et non pas
qu’on ce doit pas persecuier menie les raauvais chreAliens, comme M. Dubois le lui fait dire : At entm et
malbs Chrisiianos non licel persequi, Cest la difficulte
commune qu’on propose dans f ecole, et qu’oii tire dn
preiiepte par Iequel il est defendti de rendre le mal
pour ie mal, coiniiie si ce precepte elait contraire a
1'autorite publique qui punit les mechants ; et saint
Augustin repond quirn ne pent pas se defendre par
la contre les puissances eiablios de Dieu pour la
punilion des mechants , parce que ie preceple
de ne rendre point ie mal pour !e mal ne regarde
pas la conduile des princes et des magistrals, lorsqifils
agissenl en lanl que ministres de Dieu pour la
pnnition des mechants.Cesprit de critique, qui a souffert tanl d’eclipses
dans M. Bayle lorsquil composait son Commeutaire
philosophique, semble vouloir rcpar.iilre. II nous
comrounique sa ddcpuverte toucbant la sburce oii M.
Bossuet a puise la demande quil fail a un de ses
dipcesains, en qyel endroit de 1'Ecriture les beretinques et les sehismatiques sont excepuSs du nombreP de ces mallaiteurs conlre l.esquels saint Paul meme
a arme" les princes ? Je n’aurais pourlant jamais pense ;
qtfun homme dn caractere de M. Bossuet, qui avait
tant lu 1'Ecriture, eut besoin d’apprendre ailieurs ce
qui y esl ou ce qui n’y est point. Quoi quil en soit,
M. Bayle prelend d’abord qu’il n’etait pas necessaire
d’excepter les heretiques du nombre de ces malfaiteurs
: sans doute parce qu’a son avis c’est une ve"rit^
connue et avotiee ile tout le inonde que le mal qui se
fait directement, immediatement et uniquement contre
Dieu, ne doit etre compte" pour rien par les cliefs
de la socieie civile.De plus, le commenlateur produit un passage qu’il
assure etre tres-suffisant pour r^pondrea saint Auguslin
et a M. Bossuet: Faitet du bien d lous, mais principalement
auxdomestiquesdelafoi(Gal,y\, 10) .Cerlai >
nement M. Bayle neparlepasserieusement, et ce ifest
. que pour ne pas demeurer tout a fait sans replique
quil allegue ce mot de saint Paul. N’est-ce point l,aC encore la dilficulte qu’on tire du preceple de la charile
envers le prochain, pour atlaquer le pouvoir
qifont les magistrats de punir les malfaiteurs ? Si ce
precepte, en lanl qu’adresse' aux parlicuiiers, ordonne
de faire du bien aux heretiqiies, n’ordonne-t-il
pas aussi de faire du bien aux brigands et a tous les
autres malfaiteurs ? Si en laut-qu’adresse aux princes
etaux inagisirals il n’oblige point a epargner lesbrigands
ni lous les autres malfaiteurs, pourquoi obligerait-il
a epa*gijer les hereiiques ?XXXIV.Soyons a. peu pres aussi courts que M. Bayle sutcet article : Ne faut-il pas avoir perdu loute honie, pour refuser de se soumetire d ce que ia vtrili or'donnepar lavoix de iempereur (S. Aug., epist. 105,j alia* 166, ad Donaiist., cap. 2, n. 7)  ? Tout ce queM. Bayle a a dire la-dessus, e'est que cela ne peuts’appliquer qu’a un homme qui est persuade qu’elfec,livement 1'empereur intiine les ordres de la verite.i P Mais n’esl-ce point assez que cet homme en doivei eire persuade, et que par sa pure faute il n’en soitpas persuade ? Ne tient-il qifa s’enteter pour etre a, couvert de loute poursuiie et meme de toul blame ?I Quoi ! ou niera sans piideur lout ce qu’on voudra, etoi) evitera jusqu’au repioche d’avoir perdu loute1 hoiile ?: xxxv.s Jesuis encore a trouver quelque chose de raisonnabledans les reponses du commentateur. Quellecensure porte-t-il de ces paroles : Si c’esl le so n quei nous prenons de vous re.irer de ierreur el de la perdilionqui rcnd voire haine plus ardenle contre nous, preine*-no« s-en o Dieu, qui fail aux pasteurs, dans fEcrilure,ce re. roche menaganl : Vous riavez pas fftii: revenir ce qui iiait iyare, et vous riavez pas ili cher ;cher ce qui itaii perdu (Ezech., xsxiv, 4 ; S. Aug., ibid.,- cap. k, n. 15)  ? Par ce discour » saint Auguslin repreIu59 ' SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 1010gente aux donatisles que les evSques ne pouvaient,
pas se dispenser de recourir a fautofite des princes,
ponr faire rentrer dans Ie sein de 1'Eglise, hors duquelil
n’ya point desalul, lousceuxquis’obstinaienS
a demeurer dans le schisme ; qu’ayant ce moyen entre
les niains de retirer tant cfames de fegaremeni et
de la voie de perdition, ils se seraient rendus coupables
de ne pas femployer ; qu’eh cela ils n’avaient
point eu d’aulres vues que de remplir leurs devoirs
et de ne point s’atlirer les jusles reproches que Dieu
fait dans la propheiie d’Ezechiel aux mauvais pasteurs.
Quoi ! parceque leprpphete Ezechieln’a point
en vue les donatistes, quil ne fait point menlion
diieiesie et de schisme, ses paroles ne sont pas plus
applicables a la question presenle qriaux intirets
du grand Mogol, et saint Augustin les aura citees
mal & propos ? Ainsi le preiend M.. Bayle, qui, a celte
occasion, parle de dragonner les avares et les impudiques.
Vaine declamation, qui sera refutee
ailleurs.XXX VI.INe serai-je pas oblige du moins une seule fois de
passer condamnation sur quelque raisonnement peu
juste de saint Augusiin, que M. Bayle aura releve,
par exemple sur celui-ci: S’il ne faut forcer personne,
non pas ineme d faire le bien, souvenez-vous que iipiscopat
est un bien, puisque 1'Apbtre le dit. Cependanl
i/ y en a plusieurs d qui ion fait viotence pour
les obliger d faccepter. On les prend, on les emmene
par force, on les tient enfermis, jusqrid ce qiion leur
ait fail vouloir ce bien-la (S. Aug., episl. 175, alias
204, n. 2). M. Bayle appelle cela uneraison du vieux
temps. Cesl-a-dire qu’a son avis, comme fusage
n’est plus de faire des eveques malgre eux, il faudrait
abolir la mode de mettre en oeuvre ia voie de contrainle
pour disposer lcs heieliques il devenir bons
calboliques. Mais les quatre diflerences qui ne lui
permettent pasde condamner la conlrainte au regard
de fepiscopat, Ioin de tonder une disparite qui fasse (
reprouver la conlrainte au regard de la profession
de la vraie foi, eiablissent au contraire une disparite
qui niontre que la coutume de conlraindre les heretiques
est meiilcure que f auire, Aussi saint Auguslin
conclut-il de ia sorte : Ccmbien est-il plus convenable
de vous arracher par force d’une erreur pernicieuse,
a laquelle on ne saurait demeurer altache sans
etre ennemi de soi-meme ! Examinons ces quatre
difierences, el nous verrons qu’elles fournissent
chacune un argument a minori ad majus, qui renforce
celui de saint Auguslin.1. Celui qu’on conlraignait d’elre iveque iiail persuadi
que iipiscopat iiail une excellenle chose, laquelle
pourtant n’est point necessaire au salut ; ainsi on ne
lui aurait fail aucun lort en ne le contraignanl pas.
Mais si ceiui qifon contraint de se faire catholique
est persuade que la religion cathriiique est mauvaise,
il selrompe, parcequenon-seulementelleestbonne,
inais encore necessaire au salut ; par consequent on i
lui ferait tort de ne pas essay.er a son egard une
conlrainle qtii fut capable de f amener a une persuasion
voionlaire de la verile et de la necessite de
cette religion.2. Ceiui qui refusait un ivechi ne le faisait quepar
modestie. Cesl une grande verlu, dont on pouvait le
laisser en possession. Mais celui qui refuse d’entrer
dans la vraie Eglise le fait par malice ou par ignoratice ;
fune et fautre est un vice dont, par charite,
on doh le deiivrer.5. La contrainle itait tres-propre a lever les scrupules
d’un homme d qui la dilicatesse de sa conscience
faisait redouler fepiscopat. N’est-elle pas propre a
dissiper les prejuges, bannir les passions, faire apercevoir
et hair la seduction, qui reliennetit dans fheresie
et le schisme ?4. Ceiui qui se serail roidi d refuser un iveclii riaurait
point iti poussi d bout, el apies quelques inslancesA on aurail cesse de le tourmenler. Peul-etreaussilaurait-on
traiie en rebelle, el on avait droitde le punir
de sa desobeissance a f Eglise. A plus forte raison
fobstinalion dans fheresie etdans ie schisme meritet-elle
de rudes chaliinenls.XXXVII.J’ai eu soin de repeier souvent et dinculquer que
les raisonnements de saint Augustin lendent uniquement
a justifier la charile des ev^ques qui ont sollicile
Ies lois contre Ies donatisies, et non pas a eiablir
le droit que fempereur avait de porter ees lois.
Je crois avoir demontrd plusieurs fois ce poitit important.
En voici nne nouvelle preuve : On sait biehque
comme ce tiest que la mauvaise volonte qui damne les
hommes, ii riy a que la bonne volonti qui puisse les
sauver ; mais iamour que nous devons avoir pour eua
nous permel-il de les abandonner d teur mauvaise volonti
 ? N’est-ci pas une cruauti que de leur laisser la
bride sur le cou ? et ne faut-il pas, autanl que ion peut,B empecher les hommes de faire le mal, et les forcer d
fairele bien (S. Aug.,ibid.) 1Le commentaleur repond
qu’on ne peut reussir a cela que par iinstruction et
ta persuasion. Qui en doute ? Mais la coniraiiile lfestelle
pas fort souvent une cause du moins eioignee de
finstruction et de la persuasion ? Forcer a faire le
bien, ajoule-t-il, est contradicloire. Maisforcerace qui
dispose, ce qui prepare, ce qui conduit a vouloir et
a faire le bien, ne fesl surement pas. II n’y a poiol
de mouvement dans fame qui,emp !oye avec sagesse,. ne puisse contribuer au changement de la volonte.
M. Bayle est trop philosophe pour 1'avoir nie autrement
que par la necessile de soutenir une mauvaise
cause.XXXVIII.Saint Augustin continue ainsi: S’il faut loujours
abandonner la mauvaise volonte d sa liberti naiurelle,
pourquoi tant de fliaux el d’aiguiltons si sensibles pour
forcer les Israililes, malgri leurs murmures et leurC opinialrete, a"avancer vers la lerre de promission
(S. Aug., ibid., n. 5)  ? Ensuile le saint docleuf rappelle
les exemples de saint Paul, qui fut renverse
par terre et aveugle pour etre converti ; des peres.i
qui fEcriture ordonne d’employer les coups pour
dompter fopiniatrete de leurs enfants, et les faire
entrer par force dans la bonne voie ; des pasleurs qui
doivent courir apres les brebis egarees, et les chercher
quand elles sont perdues, etc. J’ai, dit M. Bayle,
tant rifuti cela, que j’en suis las, Francliemenlil s’est
lasse a ne rien faire. II a beau distinguer les actes
pour lesquels la bonne volonle est requise, de ceux
ou il n’est pas besoin qu’elle ait part, afin de metlre
au nombre des derniers ce que Dieu exigeait des
Israelites par rapport a la conquele du pays de
Chanaan, et de decrier^jusqifau bout Ies comparaisons
de saint Augustin, il imposera aux personnes
qui ne lisent les lettres de saint Augustin qu’en francais,
mais non pas aux autres.U SiM.Dubois,entradiiisantle lextedusainldocietir,
a supprime, pour faire sa cour atix jansenistes, des
mots esseniiels,fal !ait-il tourner a la honto dusaintdocteur
une pure politesse envers des getis qui se disent
seuls partisans de sa gloire ? Ceux-ci ne veulent point
que la crainte puisse detourner du mal la volonte
humaine, ni que Ies Jsraeiiies se soienl jamais abslenus
de faire mal. Saint Augustin assure expressemenl
fun et faulre en cetendroil : Quare Israelitce
recusanies el murmurantes tam duris flagellis a tnalo
prohibebantur, el ad terram promissionis competlebanlur ?
M. Dubois omet dans sa traduclion a malo
prohibebaniur, et comme si des la ces mois eiaient
effaces de toutes les editions de saint Augusiin, le
commeritateur met bardiment au nombre des actes
pour lesquels la bonne volonte ifest pas requise ce
que Dieu exigeait des Israelites par rapport a la
conquete de la terre de Chanaan. II lire avantage
de l’omission inlideledu traducteur, quil prend poui1041 EXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE. 1042ie silence de 1'auteur, et commesi les lettres latines
de saint Augustin etaient lettres closes pour lui, il
suppose que, de Taveu meme de ce Pere, les fleaux
donl Dieu afffigeait les Israelilesdans ledeserl avaient
seulemenl pour fln de les faire marcher au combat,
el non pas de les rendre dignes de la victoire par le
retrancliement de leurs murmures et de leurs desobeissanees.Apropos des prelendus disciples de saint Augustin,
ils doiveril souffrir aussi impaiiemment que M. Bayle
ia comparaison qui est tarit de fois’ reiteree par le
saintdocteur entre la contrainle donton.use envers
les heretiques, et la violence que fu Jcsus-Christ a
saint Paul. Celle comparaison est evidemment aussi
absurde que la trouve M. Bayle, si sainl Auguslin
n’entend pas que la contrainledonton use erivers les
heretiques est loujours accompagnee d’une grace interieure
de Jesiis-Christ qui prepare Ies voies a finstruclion,
qui jette les semences et les fondemeuts au.
moins eloignes de Ia conversion. Car tel est le raisonnement
de saint Augustin : Ce fut un effet de la
bonte de Jesus-Cbrist que de renver-ser saint Paul et
de faveugler pour le converlir ; donc c’est un effet
de la bonte des empereurs que de confisquer les
biens des heieiiques, d’exiler leurs persomies, et de
leur faire souffrir d’aulres maux semblables pour
les convertir.La consequence ne peut etrelegitime qu’en supposant
que la grace qui est uecessaire ati changement
des cceurs ou aune disposition capable diimener ce
changemenf, ne manque jamais d’accompagner les
mauvais traitemenls que fon fail aux hereiiques,
afin de les reduire a abandonner leurs erreurs. Certnnemeni
on prouverait mal cetle consejuence en
disant: La grace est jointe quelquefois et au regard
de certaines ames privilegiees, a lsi vioierice dont on
use envers les heretiques, comme elle eiaii joinle a
la violettce que Jesus-Christ fit a saint Paul ; donc n
la violence faite a saint Paul est un effet de Ia Iionle
de JesuS-Chrisi, la violence dont oh ustfenvers toute
une seCie diieieiiques, sans en excepter aucun, ni
des chefs ni de la multitude, est un elfet de la charite
des empereurs. - -Yoilkneanmoiiis comme saint Augustin raisonnerait
dans fbypoihese janseiiiste. -U ne faut pas Oubiier une insigne calomnie de
M. Bayle conlre saint Augustin. 11 reproche a ee
Pere de dire que le fracas etait necessaire a JesusChrisl
potir operer la conversion de saint Paul. Cest
veriiablemenl une pure calomnie, dont le mot ii a
fallu, qui est de M. Dubois, et non pas de saint Augustin,
est tout le fondement. Le reste de cet article
est refute aillenrs , ou ne merite pas de reponse.XXXIX.Les paroles de sainl Auguslin que M. Bayle rapAportesiciconcernent 1'explication de ce mot’ de
l’Evangi !e : Contrains-les d’entrer (S. Aug., ibid.,
n. 10). Cest la matiere des deux premieres parties
du Commentaire philosopliique, auxquelles M. Bayle
nousrenvoieXL.Si ion compare ce qriune seviriti eharitable leur fait
souffrir avec les exces d quoi leur fureur les porle, on
riaura pas de peine d voir qui sont les- perticuleurs
d’eux et de nous. lls le seraienl mlme d,notre igard
sur cela ; car quoi que ce soit qne des peres et des
meres puissent faire pour ramener leurs enfanls d leurs
devoirs…, celane se peul jamais appeler persicution ;
et au conlraire, des la que des enfanls viveni mal, ce
sont eux qui persiculent leurs peres et leurs meres,
qmnd d’uilleurs ils ne se porteraient a aucune violence
contre eux (S. Aug., epist. 89, aliasj 167, n. 2). De
trois censures que M. Bayle fait de ce passage, la
_ premiereest que la severite qni est appelee charita"
ble par saint Augustin ne devait pas envelopper /innocent
avec le coupable, c’est-a-dii'e, ainsi que fenlend
M. Bayle, fhereiique tranquille etpaisible avee
liiereiique furieux et sanguinaire. II fallait doncque
le comroentateur commenQat par detruire ce que le
saint docteur dit un peu plus haut de ces hereliques
tranquilles et paisibles, que quand ils n’auraient
point d’autre crime que celui du schismeet defheresie,
on ne laisserait pas d’eire bien fonde a lespunir
pour cela : Et hocquidem adversus eos dicerem,
quos solacaligo hcerelici errorisinvolveret, proquo sacrilegio
posnas dignissimas luerent, nec lamen ulla
quemquam vioienta insania tmdere auderent.Uhe autre censure est qu’ ?7 y ades rencontres oh
les peres et les meres mirilenl le tilre de persicuteurs ;
el, selonlesentiment du commentateur, c’estsurtout
lorsquils itiquietent leurs enfants pour le fait de la
religion. Mais saint Augustin a raison de lfetre pas
de cet avis, si les peres et les meres suivent la docC
trine de PEglise, et que les enfanls donneni dansje
parti de ferreur. Le question sur le droit [de contraindre
est en ce cas la meme, soit dans les familles
pSrticulieres,, soii dansun Etat. Aussi cet exemple
n’est-il pas allegue par saint Augustin pour faire
voir la justice des peines decern6es par les erapereurs
conlre les donatistes, mais seulement pour
faire sentir quece sontdes chatiments paternels.La troisieme censure regarde le motde persiculion
et de persecuteur, que saint Augustin ne veut pas
qtfon puisse prendre en bonne part, quoique luinieme
il ait deroge a cetle regle plus d’une fojs. J’ai
femarque qtfil ne 1'a-fait que dans les endroits ou
il etait necessaire quil se conformataux expressions
de 1'Ecriture dont il appuyait ses raisonriements,De toul ceci on jugera si M. Bayle a eu lieu de sa
vanter tfavoir bien relance sainl Augusliri.Examen des efforls que fait M. Baylepour ditruire 1'objection que saint Augustin fait auxpaiens au sujet de la mort de Lucrdce.A farticle de LUCRECE, M. Bayle, qui se plait a
■lonner cause gagnee aux infidples, aux heretiques, a
tous les ennemis de la religion qui ont ete combaltus
par les saints Peres, rapporte et vante utie objectiou
que saint Augustin fait aux paiens sur la
mort de Lucrecej comrae une des plus raisonnables,
et il s’efforee de mpntrer qu’elje est mauvaise. Le
saint docteur dit que se luer soi-merae est un crirae,
cl i ! fortifie son argument par les eloges qu’on don^nait
 h Lucrece. U raisonne ad hominem eonlre les
paiens, et leur allegue les lois de leurs tribuuaux.D Elles les eussent obliges a punif un Piomme qui aurait
lue Lucrece : vous seriez donc obliges, continuet-il,
a la punir, si on faccusait devant vous de ce
qu’elle s’est tuee ? Que si vous repondez quil n’est
pas possible de la punir, vu qu’elle n’est point preserne,
pourquoi ornez-vous de tant d’eioges la ineurtriere
d’une personne vertueuse ? Cest ainsi que
M. Bayle expose fobjection de saint Augustin. Mais
voyons le texte : Sed quid est hoc quod in eam gravius
vindicatur, quce adulterium non admisil ? Nam ilte
patria cum patre pitlsus est : hcec summq est mactata.£045 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 1044mpplie.io. Si rion est illa impUdicilia, qua invita opprirmlur,
nori esl hcec justilia, qua casta punilur. Vos
appello, leges judicesqne Romani. Nempepost perpetrala
facinora, nec quemquam sceleslum indemnatum
impune voluistis occidi. Si ergo ad vestrum judicium
quisquam deferrel hoc crinien, vobisque probarelur,
non solum indemnalam, verum eliam caslam et innoientem
initrfeclam esse mulierem, nonne eum qxii id
fccisset sevetitale congrua plecterelis ? Hoc fecit illa
Lucretia, illa, illa sic prmdicaia Lucrelia innocenleiii,
casiam, vim perpessam Lucreliam insuper inieremit,
Proferle senlenlianii Quod si propierea non poteslis,
quia nonndstat qiiam punire possilis, cur inierfeclricem
innocenlis el castw lanta prmdicatione laudalis
(S. Au<jfMS(., lib. i de Civ. Dei, cap. 19)  ?N’en deplaise a M. Bayle, i) dissimule totite la
force du raisonnement de saint Angustin, laquelle
est conlenuc dans ce principe : Nec quemquam scetesltim
indemnalum impune voluislis occidi: Vous n’avez
pas voulu qu’un scelerat meine put etre impunemem
mis a mort, k molns quil ifeut ete condamne
dans les formes par les juges depositaires defautorite
publique.Cela pose\ voyons si, comme M< Bayle Tassure,
lesmagisiraisroniains, que saint Augustin apostropbe
et qifil demande pour juges de la question,
1'eussent aisement desabuse, en lui faisant voir que
les lois qui ne donnaient nulle aulorite aux particuliers
sur la vie les uns des autres, n’biaient point a
chaque personne le privilege de disposer de sa propre
vie. Quoi donc !;eut repondu saini Augustin’,
parce que *os lois, ne pouvant punir ceux qui se
"tueraient, lfont pas expressement defendu qu’on se
tnat, vpus dites qu’elles n’blenl point a chaque personne
le privilege de disposer de sa propre vie ? He !
he sulfit-il pas qu’elles supposent que personne n’a
le privilege de disposer de sa propre vie ?Car pourquoi, je vous prie, ne vouiez-vous pas
qtfun sceieiat meme puisse elre impunement mis a
mort, a moins quil ifaileie condamne daits les for- (
mes par les juges depositaires de fautorite publi<que ?
N’estce point a cause que la vie de chaque citoyen
appartienta la republique, et que par consequent
c’est a la reptiblique seule qif il convient d’cn
disposer, el de pronoiicer sil est expedient de retranclier
ce membre pour le bien de louL le corps ?
Toul homiue qui perit esl un bon ou un mativais
eitoyen ; sil est un bon citoyen, sa mort est pour la
republique une perte donl fauteur est coupable,
que ! quil soit, ou lui-meme ou nn antre. Sil esl un
. mauvais ciloyen, sa mort ne biisse pas d’inl6resser la
republique ; et quel qu’en soit fauteur, lui-meine ou
un autre, il a commis un atlentat contre le droit qtte
la republique avait de juger si ce citoyeh eiait assez
mauvais pour s’en detaire, conlre le droit qifeile
avait de le corriger et d’en tirer ensuite quelque
utilite.Mais,repliquentIesmagislratsromains,queM.Bayle
faitparler: dgnorez-votisfadrairaiionqu’ona loujours .
eue pour les Catoo, pour les Brutus el les Cassius, •
et pour tant d’autiesillustresRoniainsquionlprefere
la mort a unevie qui les eul rendus temoins de fdppression
de la liberte, ou qut les eut exposes a la
discreiioii de Imrs ennemis ou a un etat languissant,
i etc ?Celte declamation ifest pas capable de fermer Ia
bouche a saint Augusiitif Lib. i deCivit. Dei, cap. 25)  ;
elje puis le faire repbndre de la sorte : Au licu de
1'admiration, ces moris fastueuses ne meritent qiie
la honte et finfamie ; ne i'ai-je pas bien prouve a
fegard de celle de Caton ? Elles doivent etre rcgar^
dees comme de veritables trahisons de ces faux bra^
ves envers leur patiie, qui seiile avait le doimiine
legilime des jours qu’i !s se sonl fetranches el quils
ewieni ohliges de se.conserver pourelle, parcequil
n’etait,pas absoluinent impossible quils eussenl encore
fbccasion de la servir. Que Varron, apfes laA bataille de Cannes, se fut rendu a Annibal, ou qtfil
se fut iue, Roriie qui le remercia de n’avoir pas desespe"re
de la republique, n’eut-el !e pas ete egalement
trahie ? Que le grand Camille se fut lue au lieu d’aller
en exil, n’eut-il pas,ete coupable de la prise du Capitole
par les Gaulois, qui sans lui s’en seraient rendus
maitres ? Combien de liberaieurs vous a peutetre
enleves cette furieuse sagesse qni fait les homicides
d’eux-memes ? Si, au lien de fhonorer, vous y
aviez atlache plus de bonte qifa la vie la p !tis dereglee,
et- que la crainte de ceite honte vous eut conserve
seulement la courtisane Fulvie, qui decouvrit
la conjuration de Catilina, n’auriez-vous pas raison
de justilier par cet exeniple 1'infamie dortlvous auriez
couvert la mort de Lticrece ?Voici la forte instance que M. Bayle rael dans la
bouche des magisliats romaius, et quil estime devoir
pousser a bout toute la suffisance de saint Augustin
: i La nation que vous regardez comme lejj peuple favori du vrai Dieu ne b'ame poini Saiil, son* premier roi, Jiin des plus vaillants princes de son
siecle, d’avoir prevenu en se luam le deplaisir de
tomber entre les mains de son viclorieux. Son successeur,
1'un de vos plus grands prophetes, ne laissa
pas de lui donner de tres-grands eioges. Les livres
de cetle meme nalion ne donneni-ils pas des louatigesa
un brave qui avait imite faclion du roi Saiil ?
Et apres eela venez-nous dire : Tout homme qui aurait
lue Lucrece serait punissable ; elle festdonc de
s’elre luee. Apprenez a mieux raisonner. » M. Bayle
choque ici Ia vraisemblance ; 1'urbanite romaine
n’aurait pas permis a ces magistrats de dire a saint
Augustin, Apprenez a mieux raisonner.Qiioi quilen soit, ce Pere leur aurait replique :
Et vous, apprenez ce que c’est que le royaume de
Dieu, vous me failes naitre foccasion de vous fenseigner.
Il esl un Seigneur souverain, premier priticipe
el derniere fin de toules choses, createur des
iiommes et seul arbilre de leur vie- ; ils ne 1'ont reGcue que de fti, elle n’est que pour lui, elle ifappartienl.et
ne doit etre sacriliee qu’a lui, Atteniifau repos
et a la paix de toute socieie legitime, dont il est
le Pere, il a communique a ceux qui gouvernent les
Etats une autorite subalterne et depetidante de ia
sienne, a laquelle il a attache le droil du glaive pour
la terreur des niechants, Mais personne ne doit attenler
sur soi-meme sans 1'ordre ou la permission de
ce Maitre supreme, 'i qui la vie de chaque horame
appartieni. Ceite verite n’a poijit ete inconnue aux
sages de la Grece ni aux vbtres: lisez leursecrits, ils
vous apprendront que c’est un crime a fhonime de.
quitter ce monde sans fordre de Dieu qui fa fait
naitre, comme c’est un crime a un soldat de quitter
son poste sans fordre du coinimuidant qui fa place:
Velatque Pylhagoras injussu imperaloris, id est Dei,
de prcesidio et slalione vitce decedere (Cic, de Seneclule,
n. 75).En effet, la raison naturelle, qui assure le droit des
juges el des roagistrals sur la vie de ceux qui sont" coupables des grands crimes, dicte a tous les hommes
que nul n’a le merae droit sur la sienne, parce que
personne h'est son maitre. Ainsi, quoique Dieu puisse
exiger ou permellre que nous prelions notre minislere
a fexecutipn de farret de mort quil aurait
porte contre nous, il est manifeste que nous devons
etre assures pour cela de sa volonte par une revelalion
exlraordinaire et bien marquee. Dites, si vous
osez, que Lucreee S’est donne la mort par fordre ct
la pefmission de vos dieux, j’attaquerai la vanite de
cette allegation en demoiitrain la vauiie de vos dieux,
ei vous verrez si j’ai appfis a raisonner.Pour nioj i'ose dire que le brave Razias ne disposa
poini de sa vie ; il obeit seulement a la volonte de
Dieu, qui lui inspirail d’eire finstrtiment du sacrilice
qui ! lui demandait dans des conjonctures Pu un
grand exemple de fhorreur que meritaienl lidolatrie
et les idolalres etait necessaire. Aussi expifa-t-il eii104SEXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE.10« 5aitestant que Dieu setil etait maitre de la vie des
hommes : Invocans dominatorem vitte el spiriius (II
Mach., xiv, 46).Au regard de Safll, je n’ai pas besoin de recourir
a une pareille inspiraiion, puisque la gloire de sa
mort est ineerlaine et bien dispulee. Son successeur,
diles-vous, l’on de nos plus grands prophetes, lui a
donne apres sa mort de tres-grands eioges. II fallait
ajouter, pour rendre celte preuve solide : Et ilsavait
certainement que ce pvince s’eiait lue lui-meme
quand il lui donnait ces eioges. Mais David ne faisait
que recevoir les premieres nouvelles de Ia defaite
et de ia morl de Saul par 1'avis d’un Amalecite qu’il
fit mourir sur-le-champ, pour s’etre vante qifa la
priere de ce inalheureux roi il 1'avait mis a mort ;
David avait donc appris tout au plus que Saul avait
conlribue a sa morl en priant 1'Amalecite de ia lui
procurer. Sur quoi je fais ce raisonnement: David
n’a pu louer Saiil de s’etre tue lui-meme, mais seulement
de s’etre fait luer par un Amalecite ; or, il ne
f a pas loue de cela ; car, ou il croyait veritable cette
circonstance de Ia mort de Saul, quil avait prie un
Amalecite de le tuer, ou il ne la croyait pas veiitable:
s’il ne la croyait pas verilable, donc il o'a pas loue
Saui de s’elre fait luer par un Amalecite ; sil la
croyait veritable, il ne l’a pas anprouvee, puisquil a
puni de mort 1'Amalecile. En effet, ii y a contradiction
de juger Saiil digne de louange pour s’etre fait
tuer.par un Amaleehe, et de juger en tneme lemps
1'Alnalecite digne de mort poiir avoir tue Saul a sa
priere et par son commandement.M. Bayle, que je suis pied a pied, met ici fin a sa
prosopopee ; imilons-le. et examinons plus simple »
menl la- critique qifil fait de ce dilemme de saint
Augustin : Ila hcec causa ex utroque latere coarctalur,
ut si extenualur homicidium, adulterium confirmelur ;
si purgalur adulterium, homicidium cumulelur : nec
omtiino invenilur exilus, ubi dicitur: Si adullera, cur
taudata ? si pudica, cur occisa ? II preiend qu’on ne
peut attenuer f homicide de cettedamesans aggravef
son aduliere, ni attenuer son adullere sans aggraver
son homicide. N’a-t-il pas raison ? I ! a prouve par
son argument ad hominem que .personne n’a droit
de se tuer, et il ajoute qtfun innocent a encore
moins ee drbit quiin coupable ; que s’il eiail permis
de se luer, cet affreux privilege conviendrait plutbt
aux scelerats qu’aux personnes verlueuses. Cela me
fait ressouvenir d’une epigrarome que j’ai lue quelque
part ;k Faut-il tant demander, pourquoi s’est-il pendu,
Ce maraud,,ce voleur si digne du supplice ?
Croit-on quil lui fut dSfendu
De faire ua acte dejustice.II y a du vrai dans le plaisant de cetle pensee
el elle fait sentir la juslesse du raisonnement de
« aint Augustin. Pour fair voir que ce Pere 11'avait
pas examine assez diligemraent la cause de Lucrece,
il ne suffil pas de dire que son argument prouve
trop, il faul le montrer un peu mieux que par la
comparaison dont M. Bayle se sert.
' II suppose une dame tres-chaste, qui, dans un cas
a peu pres semblable, ne se serait pas tuee, mais
aurait concu un si grand chagrin, qu’elle conlractat
une maladie mortelle, et enfin qu’elle mourut ; et il
pretend que si nous suivons le dilemme de saint
Augustin, tout ce qui serait donne de louanges a son
affiiction serait ble a sa chastete: Si pudica, cur mortua
 ? comme si son affliction prouvait qu’elle ne ful
pns chaste. II n’y pense pas, ii lfentend pas le di■"lemme de saint Auguslin ; il croit que le saint docteur
raisonne ainsi : Si Lucrece etait chaste, elle
n’a pas pu se tuer, ou si elle a pu se tuer.elle n’elait
pas chaste. L’absurdile de ce raisonnemeut est en
effet tres-sensibie par la comparaison de faulre
dame, de qui il faudrait dire, en suivant le dilemme
' de saint Augustin : Si elle eiait ^haste, elle n’a pu
s’affliger, ou si elle a pti s’afffiger elle 11'etait pas
chaste. Mais saint Auguslin raisonne auttement,
et voici ce quil veut dire : Si Lucrece etail chasles
elle n’a pas dti se luer, il n’etait pas raisonnahle
qu’elle se tuat ; ou si elle a du se tuer, s’il etail
raisonnable qu’elle se luat, elle n’etait pas chaste.
Ce dilemme n’est plus applicable Ji fautre dame,
parce qifon suppose que Lucrece se lua librement,,
au lieu qu’on doit supposer que le chagrin de 1'autre
dame n’elait pas entierement libre, afin quil fut
une preuve de sa chasteie. Car si on le suppose
libre, M. Bayle ne pourra pas se dispenser d’ap£prouver ce raisonnemenl-: Si elle eiait cliaste, elle
n’a pas du s’affliger, il ifelail pas raisonnahle
qu’elle s’affligeat ; ou si elle a dtt s’affliger, sil etait
raisonnahle qifelle s’affligeat, elle n’etail pas chaste.
M. Bayle refuserait-il son approbation a un. raisonnement
qui est fonde sur les principes de morale que
M. Descartes, pour qui il a quelque estime, eiablit
dans ses lettres a la princesse Elisaheth, oii il enseigne
qu’on ne s’afflige raisoiinablement que diin
■raal arrive par sa faute (Letlres 4 et 6).Examen de Vendroit qui a donne" a M. Bayle Voccasion de dire que saint Augusiin a-4tiplus heureux que sage.A fariicle de ROKARICS, qui est un des endroils ou.
M.Bayle raisonne beaucoup, el ou la plupart de Ses
raisonnements sont plus dangereux que jusles, il
cntreprend de faire voir que fopinion de M. Descartes
sur fame des betes est tres-avanlageuse a la vraie
foi, au regard des ulilites theologiques, qu’elle repand,
dit-il, sur plusieurs principes importanls, que
fon ne saurait soulenir avec force des qu’on admet
que les beles ont une ame sensilive. 11 reconnaitque
sainl Angusiin a eie de ce dernier senfimenl et quil
a admis ces principes ; d’oii il conclul que si le saint
docteur ne s’est pas mal trouve de ces deux choses,
qui evidemment ne peuvent pas s’accorder ensemble,
il a dte plus heureux que sage. Pour verifier cette
contradiction de saiut Augustin avee lui-meme, il
emprunte d’Ambroise Victor (a)  etdu P. Malebranche
1'echanlillon des principes que saint Augustin souDlenait, el qui sont incompatibles avec farae des beles:
1° que ce qui n’a jamais peclie ne peul point souffiir
le mal ; 2° que le plus noble ne peut avoir pour sa
fln legitirae le moins noble ; 5° quecequi est spirittiel
est immortel.M. Bayle ne s’arreie point. au troisieme principe,
parce que, selon lui, quoi qtfen dise le P. Malebrancjie,
saint Augustin a cru que 1'ame des betes
etait corporelle. Cependant, pour refuter le P. Malebranche
sur ce point, M. Bayle cile a la marge deux
ouvrages qui iie sont point de sainl Auguslin, savoir,
le livre de la Connaissance de la veritable vie, et le
livre de 1'Esprit el de faine. II ne laisse pas d’avoir
raison, ce nie semble, et si la chose eu valait la
peine, je crois qu’on prouverait aisement, par des
lemoignages non suspects, que le saint docteur a
cru fame des betes corporelle. Cest donc M. Bayle(a)  Ambroise Victor est le nom snppose d’un pretre de fOratoire nomme Andre Martin.1047SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI.1048lui-meme qui est ici plus heureux que sage. Quant
a saint Augustin, est-il bien sur quil ait admis le
premier des principes en questibn, tel que Baius,
Janseiiius, Ambroise Victor, le P. Malebranche et
M. Bayle Ientendent ? II ne faut pas s’en fier a leur
parole, ni a Jeur maniere dinlerpreter saint Augustiu.
Ce qui n’a jamais peche ne peut point souffrir
le mal eternellement ; ce qui n’a jamais peche ne
peut point souffrirle mal dont il a droit d’etre exempt:
voila qui est exaclement vrai, voila quelle est la pensee
de saint Augustin, et rien plus., Pour toute preuve de ce que j’avance, ne suffit-il
point d’alleguer que saus cela le saint docteur serait
entre en contradiction avec lui-meme, conlradiction
si sensible, que c’e.st un prodige non-seulement qu’il
ne.Pait point apercue lui-mSme au premier aspect
d’un animal souffrant en sa presenCe, mais surtout
que les peiagiens n’y aient pas pris garde, et ne la
lui aient pas reprochee ? Nous sommes assez bons
dans fecole pour nous payer d’un tel arguroent, qui
« 'estpas, je favoue, si neufquece trait cavaiier:
saint Augustin a eie plus heureux que sage.Mais M. Bayle a-l-il concu corabien & ce sujet
saint Auguslin a ete plus heureux que sage ? Non
apparemment ; il a ignore une contradiction plus
grande et plus eiiorme, danslaquelle lesaintdocteur
est lombe, sil- a cru sans aucune modification ni
restriction que ce qui n’a jamais peche ne peut point
souflrir le mal. M. Bayle se contente de lui parler
ainsi : Vous raisonnez mal quand vous diles : Les
pelils enfants endurent du mal et meurent, ils sont
donc criminels ; car vous supposez un principe faux
et dementi par la condiiion des beies, savoir, que
ce qui n’a point peche ne peut souffrir le mal. II y
avait de quoi relancer bien plus fortement le saint
docteur en lui disant: Avez-vous oublie que vousmeme
vous avez prouve que les petits enfants peuvent
endurer le mal et mourir sans etre criminels ? et
qu’ii eelle occasion vous avez' fait voir aussi que les
beles, quoique incapables de pecber, sont neanmoins
jusiement accablees de travaux et livrees a loules
sorles de souffrances ?En effet, lorsque saint Augustin enlreprend de
demontrer aux manicbeens la justice des maux
qu’endurent les petils enfanls, il ne suppose que
des principes qui ne lui soieut pas dispuies par ces
hereiiques. Cest pourquoi il ne fait aucune mention
du pecbe originel, quils refusaient d’admettre ; ii ne
marque pas le moins du monde que les iniseres
de fenlance fussent la peine de quelque peche:
il raisonne dans fhypolliese de finnocence, et il croit
assez bien defendre la divine providence conlre ses
caloiuniateurs malhabiles, ainsi quil les appelle,
en disanl que les douleurs el la mort sontdes maux
passagers, qu’a fegard de ceux qui les eprouvent
dans le bas age, elles seront un jour comme si elles
n’avaient jamaiseie ; quepar consequent Dieu n’eiait
pas oblige de les epargner aux pelits enfants, quand
ineine eiles ne pourraient leur etre utiles, parce
qu’elles peuvent servir a rendre nieilleurs leurs
parents etieurs proches qui sont temoins de leurs
souffrances : Cur isla non ftant, quando, cum iransierinl,
pro non factis erunt, in quibus facta sunt ; piopler
quos aulem facla sunl, aul meliores erunt, etc. (Lib.
III de Lib. Arb., cap. 25, n. 68).De plus il ajoute : Qui sait quelle recompense
Dieu reserve aux pelils enfants, dont les souffrances
amollissentla dureteduco3ur,exercent la foi, donnent
lieu a la charite compatissante des personnes avancees.en
age ? Quis auiem novit quid panulis, de quorum
crucialibus duritia tnajorum coniunditur, aul{exerceiurftdes, aul misericordia probatur in secretojudiciorum suoruni bonce compemalionis reservet Seus
(Ibid.) l 11 ne manque pas de faire ressouvenir son
Jecteur quil fatil entendre lout cela dans fhypothese
de finnoceiice. Qnt quamquam nihil recle fecerint,
tamen nec veccanles aiiquiil isla perpessi sunl (Ibid.).A Saint Augustin n’en demeure pas la, il defend ensuile
la divine providence meme en ce qui concerne
les douleurs et les Iravaux des betes. Quomijnam isli
calumniosi et talium quceslionum non sludiosissimi
examinalores, sed loquacissimi venljilalores, etiam de
pecorum doloribus et laboribus solent tninus eruditorum
sollicilare fidem, cum dicunl: Quid etiam pecora vel
meruerunt mali, ut tania paliantur incommoda, vel
speranl boni, quia tantis exefcentur incommodis ? Sed
htec dicunt vel setitiunt, quia inijuissime de rebus
exislimant, etc (lbid.,n. 69).Cesparo !es contiennent
clairement la negation de ce principe : Ce qui ria
jamais pichi ne peutpoint souffrir ie mal, et saint
Augustin en reconnait la faussete par fexemple
meme des betes ; qu’eiait-il besoin que M. Bayle
prit le soin de la lui faire senlir, et quil deployat
son talent de raisonner pour contraindre le saint
docteur par Ia force de la consequence a convenir
de ce quil a% enseigne en termes expres ?
„ Mais comment’Jansenius se tire-t-il d’affaire ? II
** est bien embarrasse. Et d’abord il passe sous silence
1'objection que fournit le sentiment de saini Augustin
sur fame et les fcouffrances des betes, contre fopinion
qui lui est aitribuee toucbant les souffrances
des petiis enfants, lorsque ce Pere s’en sert pour
prouver Ie peche origine !. II n’a imagine aucune
couleur propre a reveiir une mauvaise defaite qui
servit a eluder une si grande difficulte. Descartes
n’etait pas encore venu. Sans cela Jans6nius ifaurait
pus balance a dire que saint Augustin croyait la
forme substantielle materielle au terops quil disputaitavec
les manicheens, et qifil tenaitpour la machine
quand il combattait les pelagiens.Ce quil repond a fautre objection n’est pas de
meilleur aloi. II pretend que Ie saint docleur, en atlaquant
les pelagiens, a corrige les imprudentes
paroles qui lui etaient echappees lorsquil refutait
les manicheens : ld quod incautius fuderat
emendavit, quil s’est reproche sa bevue, hallucinaQ
tionem suam redarguit, qu’il est sorli de ia reverie ou
il etait lombe , instar somnii fuit (Jans., lom. II,
lib. iii, de Sialu nat. purce, cap. 19). Je tiens
M. Bayle en flagrant deiit: il est plagiaire, il a pille
en cet endroit la pensfie de Jansenius, quil a tournee
un peu plus agreablement, en disant que saint Augustin
a ete plus heureux que sage.Au reste, devinez, si vous le pouvez, sur quel fondement
Jansenius a avance que le sainl docieur avait
vari6 par rapport aux souffranees des petits enfanls,
et qtfapres avoir cru quils souffriraienl justement,
quand meme on Ies supposerait sans peclie, il avait
embrasse le sentiment contraire. Vous n’en viendriez
jamais a bout, il faut vous le dire. Saint Augustin
declare dans une de ses lettres que la maniere donl
il a justilie la divine providence contre les manicheens
ne suffit point pour convaincre les pelagieus.
II s’agissait de repondre a la meme objection, que Ies
uns et les autres liraient de forigine de 1'ame. Ce
n n’etail.pas une difiiculte considerable de la part des
" nianicheens, parce quil n’etait pas necessaire de
prendre parli sur forigine de fame, et que, n’elant
pas question de leur prouver le peche originel, le but
de la coiitroverse etait de d^fendre la justice et ia
bonte de Dieu, soit que les hommes naquissent innocents,
soit quils apportassent au roonde quelque
peche que leur 3uie erit coulracte dans leur naissance
ouauparavant. Avec les pelagiens, au contraire, c’etait
une necessite de determiner le verilable etat des
choses ; il lfetait pas permis de faire ahstraction du
peche originel, il fallait montrer que fame, au moment
de sa creation, se trouve souillee diine lache
qui la rend digne de passer par toutes les miseres
qui sont roainienanl attachees a la vie buroaine. La
transfusion de ce pecbe et de cette tache etait extremement
difiicile a expliquer, et il s’agissait de 1'eiabiir
pour justilier .les miseres des petits enfanis.
Voila ce que Jausenjus prentj pour une retractation,1049EXAMEN DES CRITIQUES DE BAYLE.1050pour un changeraent d’opinion. Sed cum ad eas pmnas
venlum est parvulorum, magnis, mihi crede, coarctor
angustiis, nec quid respondeam prorsus invenio :
non sotum eas pcenas dico quas habet post hanc vilam
illa damnalio quo necesse est trahantur, si de corpore
exieriht sine Christianmgraticesacramento,sed easipsas
quce in hac vita dolentibus nobis versanlur anle oculos
(Epist. 166, ad Hieron., otim 28, cap. 6, n. 16).
Admirez !e raisonnement de Jansenius : saint Augustin
aulrefois en dispuiant contre les manicheens
n’eiait pas embarrasse au snjet des souffrances et
des miseres <le fenlVince, maintenanl, en dispulatit
contre les peiagiens, ilest embarrasse, donc i). seretracte,
et il abandonne corame fausse Topinion qu’il
avait soutenue.Saint Augustin serait hien surpris de ce raisonneihent,
surlout s’il voyait Jansenius rapporter un second
texte de sa meme leltre qui sert de coromentaire
au premier, et verifie 1'exposition que je viens
de faire. Ego quidem non de inqeniis, sed sallem de
poenis parvulorum, quas in hac vila patiunlur, dixi aliquid
in libris illis de Libero Arbitrio, quod quale
sit, et cur mihi in ista quam habemus in manibus
qucestione non sufjiciat, inlimabo, el eum de terlio libro
locum decerplum his litleris inseram (Ibid., cap. 7,
n. 17). Tous les jansenistes , a fexemple de leur
maitre, par une espece d’enchantement, Iisent ces
mols, ln ista quam habemus in manibus quceslione,
comme sils eiaient ecrits en une languc qui leur frit
inconnue ; leurs yeux voient des (ermes qui ont ce
sens : « Ce que j’ai dit dans le troisieme livre du
Libre Arbilre ne suffit point pour la queslion presenie
que j’ai a trailer contre les pelagiens ; > et lenr
esprit ne voit qoe cette proposilion generale : Ce
que j’ai dil dans le troisieine livre du Libre Arbilre ne
suffu point ; cela est miraculeux.Jansenius appuie beaucoup sur !es paroles suivanles
: JVimc vero unam volo si possum ralione recta
eligere ex omnibus, el proplerea hujus ipsius de qua
nunc agimus defensionem in liis quce commetnoravi de
illo libro verbis meis alienlius inluens validam firmamque
non video (Ibid., cap. 6, n. 19). Saint Augustin
dit qui ! veut enfin s’altacher a une des quatre opinions
quil avait proposees sur 1'origine de 1'ame
dans le troisieme livre du Libre Arbilre ; et, qu’a ce
dessein, considerant avec altenlion la maniere dont
il avait defendu Ia justice diviue dans liiypothese de
la creation des ames au momeni que les corps etaient
formds, il ne trouvait poinl solide la priucipale raison
dont il s’eiait servi alors. En quel sens ne la trouvait-il
point solide ? par rapport a la question presente,
quil failait -irailer conire les pelaglens, en
raisonnant sur le verilable etat des choses, en supposanl
le peche originel.Cette raison etait que Dieu, dans le secret de ses
jugements, reserve quelque recompense aux pelits
enfanls, pour les dedommager de ce quils auront
souffert. Cette preuve, comme Ie remarque saint
Augustin, ne pouvait veritablement convenir qu’aux
enfants qui mouraient ou par le martyre ou apres
avoir recu le bapteme, mais non pas a ceux qui
avaient le malheur de perir sans eire regeneres en
Jesus-Christ. Non enim-frustra etiam infantes illos
qui, cum Dominus nosler Jesus Chrisius necandus ab
Herode qucereretttr, occisi sunl, in honorem martyrum
receplos commendal Ecclesia (Ibid., n. 18, et lib. m
deLib. Arbit., cap. 25, n. 67). Or le saint docteur
eiaii reduit a faire cette distiuction et celte allenlion
en dispulanl avec les pelagiens ; il lfeiait pas
oblige d’y avoir egard dans ses erfils conlre les
manicheens. Que dis-je ? il ne lui etait pas libre de
parler du peche originel comme d’un dograe certain.Car Jansenius a beau vouloir obscurcir la difference
quil y avait entre ces deux coniroverses, il
est evident a tout homme qui est au fait de liine et
1'autre lieresie, que taint Augustin etait dans une
espece ditiipossibilite d’allaquer avcc succes lesA manicheens par fautorite' des Ecritures et en supposanl
fetat present des choses, et que ponr prendre
son avantage, il eiait le plus souvent force de
recourir a la pure raison et de fexercer sur differentes
hypotheses quil imaginait. Au lieu que pour
refuter fes peiagiens le saint docteur etait oblige de
s’arreter a fetat present des choses, parce quil
s’agissail de leur faire confesser le-dogmc du p^che
originel ; et contre eux les preuves de 1'Ecriture,
lant de 1'Ancien que du Nouveau Testament, avaient
toute leur force : cette remarque est de saint Augustin
meme : Qute dispulalio conira Manichceos habenda
est, qui non accipiunt Scripturas sanclas Veteris
Inslrumenti, in quibus originale peccatum narratur
, et quidquid inde in lilteris apostolicis legitur,
delestabili impudentia immissum fuisse contendunt a
corruptoribus Scripturarum, tanquam non fueril ab
aposlolis dicium. Conlra Pelagianos autem hoc defendendum
est, quod ulraque Scriptura commendat, quamj> se accipere profilenlur (Lib. i Relract.,cap. 9,in fine).
Ainsi le saint docteur a prouve contre les peiagiens
que les souffrances des petits enfants etaient
justes, parce qifelles eiatenl la peine du peche, et il
a prouve contre les manicheens que ces memes souffrances
elaient justes, soit qifelles fussent r soit
qu’elles ne fussent pas la peine du peche. Et cette
doctrine qifil a soutenue conlre les manicheens,
non-seulement il ne l’a jamais retractee, mais il fa
conlir.mee dans ses derniers ouvrages, a la vi.ie des
pelagiens et des semi-peiagiens, sans craindre quils
lui reprocbassent de s’etre contredil. Car qui oserait
nier que ce quil a assure touchant la concupiscence
et fignorance doive elre e"galement entendu des miseres
aitachees a 1'enfance de fhomrae ? J’ai cru,
dit-il, devoir reiuter de lelle sorte les manicheens,
qne, soil qu’elles fussent la peine du peche originel
dans les petits enfants, soit qu’elles ne le fussent
pas, elles ne servissent pas neanmoins de fondement
a ferreur qui compose fhomme du meiange de deuxC natures, 1'unebonne et fautre mauvaise: Quiacontra
quos mea dirigebalur oratio, sic mihi visi sunl refellendi,
ut sive essel pozna peccati originalis in parvulis,
quod veritas habet, sive non esset, quod noniiulli
errantes opinanlur, nullo modo lamen quam Manichceorum
error inducit, duarum nalurarum boni scilicet
el mali permixlio crederetur (Ibid.).Jusquici j’ai encheri sur la conlradiction preiendue
qui a fait dire a M. Bayle que saint Augustin a
eie plus heureux que sage, mais en roe reservant de
montrer que le saiut docleur n’a nulle part enseigne
le principe, Ce qui n’a jamais peche ne peut point
souffrir le mal, au sens que fentendent Baiiis, Jansenius,
Ambroise Victor, Malebranche et Bayle.
Avant que d’enlrer en preuves la-dessus, voyons si,
conitne fassure M. Bayle, c’est un principe de la
derniere evidence, et qui ccnle des idees que nous
avons de la justice et de la bonte de Dieu. Cela serait
bien facheux pour la religion ; car, a rooins queD la proposition ne soit modifiee et chang^e en une
autre toute differente, la foi de lincarnation est renversee,
on demontre avec la derniere evidence, on
eiablit sur les idees que nous avons des attributs
divins une monstrueuse heresie, on conclut neces•sairement
fun de ces deux blasphemes, ou que
fhumanite sainle de Jesus-Chrisl, ayant pusouffrir
le mal, a peche ; ou que, n’ayant jamais p6che, elle
n’apusouffrir Ie mal.jEvidence de Servetet de Socin,
idees marcionites ouphotiniennes,votre clarte^ trompeuse
n’a jamais lui dans fespril de saint Augustin.
Quiconque croit que 1'Agneau sans lache a souffert
pour les peches du monde, esl oWiged’admetlre
une reslriclioti qui detruil la generalil§ du principe
lant vante ; tout chretien doit confesser que ce qu.i
ifa jamais peche a pu souffrir un mal lemporel par
cliariie et pour faire du bien aux autres, et que cetle
souffrance d’un innocent a pu etre ordomi6e de Dieu,
puisauil est de foi que Dieu a commande a Jesus1081 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 30SSGhfisl de s’offfirpbiir nous aux tourments eta lamort. iAHons plus loin. Etait-il impossible que dans felat
dinnocence liiomme connut le prix de la patience
et de la force, de fhnmilite, de la foi, de la chafite,
que la misere et la douleur donnent lieu de praliquer
diine facon particuliere, qui rehausse fexcellence
et qui accroit le meiite de ces vertus ? Sii favait
connu, n’aiirait-il pas pu souhailer ifetre afflige d’un
mal teniporel, qui le rendit capable d’un genre de
perfection si heroique ei si agreable a Dieu ? Quelles
idees claires repugnent a ce sonhait et le represenlenl
comme choquant !a raison ? Or ce mal que
riiomme rechercherait Iegitimement par charite
pour luimemeet afin d’ncquerir un bien, Dieu n’aurait-il
pas droit d’y assujettir fhomme ? Ne le pourrait-il
poiut sans injustice el par un effet de sa
bonie ? Quoi ! la noblesse de la fin que liiomrne se
proposerait en desirant de souffrir justifierait son attrail
pour les souffrances, et elle ne purgerait pas
dinjustiee oti de cruaute Ie dccret de Dieu qui, dans i
la rneme vue, ohligerait rhomme a souffrir ?ie puis (Ourner ici contre Jansenius ses propres
paroles. Jamais personne, dit-il (Tom. II, lib. de
Slaiu nat. purce, cap. 19) , qui aura le scns commun
ne trouvera qifon afflige un homme injustement,
lorsque, lui blant une obole, on lui rend une pieee
d’or ; ou lorsque , 1'egratignant legerement, on lui
procnre une sant6 parfaile, ou lorsque, lui faisant
un petit deplaisir, 'on lui donnc une grande joie ou
une grande sagesse. Dieu donc affligerait sans injuslicefhomme
innocentenleconlraignantde passerpar
tbuies les miseres de cette vie, pour le faire aboutir
ala possesioh d’un tres-grand cl tres-excellem bien.Mais , dira-l-on ,' les petils enfants souffriraient
sans vertu ct ssns merite , et ccux qui mourraient
avaiit f&ge de faison ne reciieilleraienf aucuii fruit
oe leurs maux ; sous un Dieu bnn el jusle 'ces petits
innocenU seraienl purementmiseiables. Voila la difficulie.
Saint Augusiin l’a resolue : il pretend qifune
misere qui passe et que le deiaut de connaissance '
dimjnue extremement, lfest pas a comparer avec
1 uiilite quien revient a tout le genre htimain. Car
ia consideralion de fetat luiroiliant et douloureux
de fenfance rappelle les jeunes gens et les liommes
faits a la bassesse de leur origine , el leur inspire
des sentiments de moderation et de modestie. Elle
leur apprcnd a ne poinl s’enorgueillir el se prevaloir
de leur sanle , de leur science , de leur foiiune , de
leur pouvoir, el de lous leurs talenis (S. August., lib.
ni de Lib. Arb., cap. 25, n. GS). Par quelles idees
claires demonlreM-l-on que Dieu ne peui, sans deroger
a sa justice el a sa bonle, vouloir le mal lemporel
de quelques partictiliers, qui serait la cause ou
1'occasion du bien eternel de plusieurs autres ?Je laisse les raisons que saint Atiguslin et les
theologiens catholiques etnploient pour faire voir
que fassujettissement aux souffrances et a la mort
vient du fond de ia nalure de fhoinme, et que fimpassibililS
et’l’immortalite dont fhomme innocent
aurait joBielaieni unegracesinguliereet surnaturelle.Ici tous les jaiisenistes el les malebranchistes unissent
leurs voix avee celle de M. Bayle, pour s’ecrier:
Voila donc loules les preuves du peche originel que
saint Augustin emprunte des maladies el de la moi t,
a quoi les petils enfanls sont assujettis, absoliiuieni
tombees par terre ?11 s’en faut bien ! elles stibsistent loujours el elles
conservent une force invincihle, non pas isolees,
mais prises avec tous leurs tenants et leurs aboutissanls,
el rapporlees a leur principe, qui est que le
premicr homme avait reou dans sa creation !e droit
a fimpassihilile et a limmortalite : le sainl doeteur
a soin de le repeter, de finculquer, de feiablir solidement,
non pas uue fois ou deux, mais sans cesseA et a lout propos. Je ne sais s’il s’est jamais copie
plus souvent en usant des infimes (ours etdes mfimes
termes dans des lextes fort longs. Ainsi, totites les
fbis qu’il vient a dire que Dieu ne serait ni bon ni
juste, si 1'homme innocent etaitnesujet aux miseres
que nous eprouvons dans la vie, il faut sous-cntendre
ce syllogisme : H est conlre la justice et la bonte de
Dieu d’bter a fhnmme un privilege dont il avait ete
mis en possession dans sa premiere origine : or,
fhoriime dans sa premiere origine avait ete mis en
possession du privilege de ne ooint souffrir et de ne
point niourir, etc.Dans le sysleme que Jansenius altribue a saint
Augustin, ) a justice et la bonte de Dieu elaient blessees
de la meme sprle, soit qu’Adam avant son peche
n"eut pas ete exempt des maux que nous appelons
nalurels, soit que sa posterile, sans avoir part ason
peche", herital de lui ce trisle apanage. 6'ou vient
donc que le saint docleur, raisonnant contre les pe■blagieiis qui niaient fun el 1'autte, ne dit jamais que
Dieu aurait cesse d’etre jnste, si Ie premier homme,
sortant de ses mains , se fut (rouve assailli d*une
foule de miseres semblahles aux nbtres ? et qifau
contraire il oppose loujours sans y manquer la justice
et la bonte de Dieu a ferreur pelagienne , qui, en
supposant !a justice originelle des enfanls d’Adam,
les faisait naitre dans une pire condilion que celle
ou leur pere avail etd creeV ? Celte reraarque est impoftanie
et decisive.Qu’on demande a saint Augustin : Sinos premiers
parenis, fideles a Dieu , n’avaienl point eie chasses
du paradis lerrestre , et que les hommes se fussent
mulliplies dans ce sejour, devenu par les nieVites
d’Adam et d’Eve fheritage et ia patrie de toute leur
posierite, n’aurait-on point vu la de feromes qui
eprouvassent Ies incommodiles de la grossesse, Ies
doiileurs et les. peiils de fenfantement, le malheur
d’une fausse couche ? N’aurait-on point vu d’enfants
qui pleurassent en venant au monde, qui fussentG longtemps sans pouvoir paiier, et ne commtneassent
a le faire qu’en begayant ; a qui favantage de sinstruire
et de se former coatat tant d’annees d’un
travail rebulanl et d’une rude dependanee ? N’y aurait-on
point yu diiommes disgracies de la nalure,
que les defauts de fesprit et du corps rendissent des
objets de compassion aux plus inhumains , de risee
a la malignile des uns , diiorreur a !a delicatesse
des autres ? Les maladies de toiite espece qui font
gemir sur un lit de douleur des cadavres anitnes et
des speclres vivants plutot que des hommes ; les divers
genres de mort donl le plus doux est si terrible,
dont ll y en a de si effrayanls et de si desesperants ;
la pauvrete et la famine , qtti reduisent une infinite
de pei sonnes a des exireiiiiles si affreuses et si etranges ;
la discorde et la guerre, qui causent des ravages
et des desastres si deplorables ; tous ces maux auraiehi-ils
bte inconnus daris le paradis terrestre ?
Saint Auguslin repond (a) que ces queslions sontJJ ridicules et insensees. El sur quoi se fonde-t-ii ? eslce
sur ce que Dieu ne peut peimellre sans injuslice
et sans cruaute que des creatures innocenles soient
assujelties a de telles miseres ? Non. Le sainl docleur
se reserve a employer cette preuve lorsqu’on supposera
finnocence des enfants qui sont nes d’Adam,
apres que son peche fa fait bannir du paradis terrestre ;
elle esf de riulle valeur, si on suppose qu’Adam
, innocent et resle dans Ie paradis lerrestre,
ait eu des enfants. Saint Augustin en ce dernier cas
ne nous rappelle point aux idees que nous avons de
la jusiice el de la bonte deDieu, mais seulement a
fidee que 1'Ecrilure sainte nous donne du paradis
terrestre ; elle fappelle un paradis de delices (paradisum
voluptalis).
Le seul mot de paradis signilie un jardin deli(a) 
9,16
S.Aug.iib. i Oper. Imp., n. 67 ; lib.w, n.#154 ; tib. iv, n. 114 ; lib. v, n. '22, 25 ; lib. vi,n. S.I0S5 DISSERTATION SUR LA LOI DE MOISE. 1054cieux, sur quoi saint Augustin dit agreableraent aux j
peiagiens: Si on peignait un paradis tel que vous
le failes, personne ne dirait que c’est un paradis,
quand meme il lirait ce mot inscrit au-dessus du
tableau ; et ii ne dirait pas que le peintre s’est trompe,
mais il Ie prendrait pour un fantasque qui a
voulu se diyertir et se moquer. Cependant aucun de
ceux qui vous connaissent ne serait surpris, si, dans
le litre, on sjoutait votre nom, el que finscription
fut lelle : LE PARADIS DES PIXAGIENS. Cerle si lalis paradisus
pingerelur, nullus dicerel esse paradisum, nec
si supra leghset hoc nomen inscriptum ; nec diceret
errasse picloremf sed plane agnoscerel irrisorem. Verum
tamen eorum qui vos noverunl, nemo miraretur, si adderetur
nomen veslrum ad litulum , et scriberetur :
PARADISUS PELAGiAN0nusi(Z/ifc. lii Oper. lmp., n. 154).Une aulre preuve qtie le saint docleur fait valoir
est fondee sur le bannissement du paradis, qui est
la peine que nos premiers parents encoururent imraediatement
apres leur chule. D’ou il concltit que si
personne ifavait peclie, les maux ifatnaieiH point
peiieire dans un sejour si heureux , puisque mems
apres le peche ils ne ptirent y avoir entree. Piulbt
qae dinlroduire les maux dans le paradis terreslre,
Dieu en chassa les habitants au rooment qifils merilereni
d’etre malheureux. Responderel (Ambrosius) 
liisc omnia, si nemo peccasset, nutlo modo fulura fuisse
in lanice bealiludinis loco , ubi nec posl peccalum esse
poluerunl, ejectis inde illis quorum prmvaricaiione
mataista secula sunt (Lib. IV Oper. Imp., n. 114).Enfin il tire une troisieme preuve de ces paroles :
Vidilque Deus cuncla quce fecerat, el erant valde bona
(Gen. i, 51) : Dieu vit toutes les clioses quil avait
faites , et il les irouva tres-bonnes. Or, dil le saint
docteur a Juiien, pourquoi ne faites-vous pas atlenlion
que de lous les endroits du moude le paradis
lerreslre etail sans doute le meilieur que Dieu eat
fait ; et nennnioins , dans ce sejour si deiicieux et si
charmant, oiinousdevons croire que les arbres, les
herbes, les fruits, les grains, les beles ne pouvaient
avoir aucun defaut ni aucune mauvai.e qualile, vous
y introriuisez par rapport aux hommes lous les vices
defespril el ducorps : "Cur non altendis ineo libro ubi
legitur Deum fecisse omniabona valde, omnium locorumoplimum planlalum fuisse Paradisum ? Ettamen vos in tanlce bealiludinis ut decoris locum , ubi
nec tigni, nec feni, nec pomi, nec cujusquam vel frugit
vel pecoris vitium esse poluisse vet posse credendum
est, omnia kumanorum corporum el ingeniorum vilia
non dubitalis inducere (Lib. vi Oper. Imp., n. 16).Saiut Augustin etait bien bon d’eplucber ainsi lesA expressions de 1'Ecriture et de s’emb&rqtier dans ces
raisonnements : il avait une voie hieii plus courte et
plus eflkace , pour bouleversiT le paradis des pelagiens ;
il tfavait qifa dire : Ce quijtia jamais picht ne
peut point souffrir le mal ; c’est un principe de la
derniere evidence , il coule necessaireinenl des idees
que nous avons de la justice et de la bonte de Dieu.
Mais le saint docteur nVt-il point parle de la sorte
quelque part, par exetnple a fendroit qui se presente
, et dont les premieres paroles n’ont pas ete
imprimees sans ratson en lettres majuscules : Justum
enim erat ut imago Dei, nullo fuscaia et obsoleta
peccato , tali insereretuf corpori, quainvis de terrena
materie crealo atque formato, ut ei de ligno vilcv subministrata
vivendi siabililas permanerel (Lib. vi Oper.
Imp., n. 59). Les lettres majnscules m’ont d’abord
fait peur ; mais comme ce ifest pas saint Augustin
qui les a mises, je me suis rassure, je me suis tresforl
persuade que le justum eral signilie il ttail con.
_ venable., " En elfet, saint Augustin ne veut pas direque fimmortaliteetait due a liiomme innocent, mais que lebienfait de 1'itnmorlalilc lui fut accorde avec quelquesorle de bienseance. Cest en ce sens que Virgile adilfJusium pugnce tempus (Virg.,Mneid. x, uers. 11) ,l et Pline 1'Anciei). Jusliore venia , justissimus casus ! (Piin., Hist. nal., lib. m, n. 1 ; lib. xxxvl, n. 10). ; Lisez lii suite , et vous verrez que le juslum erat de ; saint Augustin, bien loin d’blre la couclusion de ceprincipe, Ce qui ria point pichi ne peut soujfrir le: mal, esl prouve par fexemple d’EIie et tfEnocli, quii ont eie transportes dans le paradis lerrestre afin det ne point mourir: Nam qucero a le in quali corporel nunc esse exislimes Eliam el Enoch ? animali an spiritali ?cur non vis credere Adam et Evam el posterosi eofmn , si prceceplutn Dei nulla prcevaricaiiotu violalrent ; quamvis in corpore animali ita fuisse vicluras, uti nunc vivunt isii ? quandoquidem ibi erant illi, quoi translati sunt isii, unde ul moferentur ejecti sunt illit Q (S. August., ibid.). Voici donc quelle' est la penseei de sainl Augustin: 11 etait convenable qu’Adam eti EveiNnoceiitseusseiitlemeineprivilegedonijouissenti maintenaiit Elie et Enoch , el qifils ne mourussentpoinl, puisquils etaienl dans le nieviie lieu oii ces( deux saints onl eie trarisportes afin de ne pas mouirir. Car pourquoi Dieu aurait-il refuse a finnocences de nos premiers parents une grace qnil a accorJeex a la saintete de ces proplietes, et qui parait avoir« ete attachee au sejour dont ceux-la onl eli chassesa cause de leur prevarication, et oiiceux-ci bnt ete » fegus a cause de leur lidelit6 ?TRACTAIUS TERTllfS. M ia wtllii: deii101 dl h.Monsieur,
L’approbation que vous donnez a mes efforts pour
rechercher le vrai sens de saint Aiigustin , me (latte
si agreablement, que je ne puis refuser de vous satisfuire
en nfappliquaut, coniriie vous le souhaitez,
a eeiaircir le sentioient itiste et precis du saini docDteur toucliant la nature de Ia loi mosaique. M Bayle
jouira donc de qiielque treve, jusqu’a ce que je me
sois explique avec vous sur la difference qui se
trouve a cet egard entre f Augustin d’Ypres el f Auguslin
dilippone: car vous nie permettrez de vous
adresser njes pensees et mes paroles dans le cours1055SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI.1056de ce travail, afin que le desirtoujours present d’ecfire
des choses dignes de vous , roe soutienne et
111'aninie.Je dois d’abord vous remeltre devant les yeux
toules ies controverses qui ont jamais eie agitees
dans 1'Eglise au sujel de fancienne loi, el suivre en
cela 1'ordre des temps. A quoi bon cet ecart, me
difez-vous ? Cest que rien n’a catise tant d’embarras
et de confusion dans cetie maliere, que la diversite
et la contrarieie des erreurs qui se sont sttccede
les unes aux autres : car .les anciens seclaires ontA fourni des arroes aux plus recems pour atlaquer la
foi calholique ; et, ce qui merite une particuliere attenlion
, les traits que 1'Eglise a heureusement employes
a vaincre les premiers ont ete saisis par les
derniers et tournes contre elle-meme. II est donc a
proposqueje distingue quatre sortes de controverses
snr la loi de Moise, el que jefixe feiat de la question
entre les apblres et les Juifs, entre les Peres et les
manicheens , entre sainl Augustin et les pelagiens,
enlre les defenseurs de la foi du concilede Trente
et les heretiques de nosjours.
ETAT DE LA QDESTION ENTRE LES APOTRES ET LES JDIFS.
Prenez garde , je vous prie , que les apblres ont
parle de la loi de Moise en disputant, et avec les
Juifs qui croyaienl en Jesus-Chrisl, et avec les Juifs
incredules. Certaines gens qui brouillent lout, lors
roeroe quils affectent de parler plus simplement et
plus clairement, 'ne feront jamais cette remarque,
qui est.neaiimoius tres-imporlante.Les Juifs qui avaienl embrasse Ie christianisine
commencerent par se mettre en tele la pensee presoniptueuse
que le Sauveur du motide n’etait accorde
quiiux meriteset ala consideration de leur race, et
qtfainsi le royaume des cieux ifeiait ouverl qifa
ceux de lcur nalion, que la luniiere tle 1'EvangiIe se
repandait dans 1'univers pour les illustrer, la grace
pour les favoriser, a fexclusion de tous les auttes
peuples. Voila ferreur que fApblre deiruil, quand
il enseigne que les vrais enfants d’Abraham ne sont
pas nes selon la chair, mais selon fesprii (li.om. ix,
7). Le ciel avait parle, et ia revelatioii, qui avait
ainenb les Gentils dans le chemin de la foi el du salut,
ne fiiiit pas neanmoins la dispuie.Les Juifs qui s’etaient faits chretiens s’opinialrerent
h pretendre que, pour le devenir, la qualite dc proselytes
de la loi de Moise eiait necessaire aiu genlils,
et que lout le monde etait oblige de joindre la
circoncision au bapieine, et de s’assujettir a loutes
les observances et ceremonies que le judaismepreserivait.
L’Apblre s’eleva contre cette scconde erreur,
, et il montra avec force que les fideles eiaienl decharges
du joug de fancienne loi, par la raison que cette
loi etait impaifaite et desormais inutile.Tout le fbnd et tout le corps de la doetrine de
saint Patil sur la nature de fancieniie loi est conieiiu
dans cinq de ses Epitres. La principale question qifil
traiie dans 1'Epitre aux Romains est, selon saint Auguslin,
si 1'Evangile de Nolre-Seigneur est echu aux
seuis Juifs par le meiite de leurs ceuvres, ou si, sans
aucuns merites precedenls, la justification de la foi,
quiesl en Jesus-Chrisl,esioflcile a toutes les nations ?
Utrum Evangelium Domini noslri Judceis solis venerit,
an vero nullis operum merilis prcecedenlibus, omnibus
genlibus venerit juslificatio fidei, quce esl in Christo
Jesu (In Expos. inchoala Episl. ad Rom., n. 2).L’Apblre se sertde deux raisons pour prouver que
les Juifs ifont point recu la grace de 1'Evangile
comme une recompense des ceuvres de la loi. La
premiere est que la loi ne les a pas rendus meilleurs,
puisquils s’en sont tenus a fhonneur de favoir re^ue,
sans se metire en peine de fobserver. Cest
pburquoi il fait de justes reproches a ces pievaricateurs,
en ces termes : Vous donc qui enseignez les
autres, vous ne vous enseignez pas vous-niemes ?
Vous qui prechez quil ne faul pas deiober, vous derobez,
elc ? Qui ergo alium doces, le ipsum non doces ?
Quiprcedicas non furandum, furaris, etc. (Rom.
ii, 21)  ? Et erisuite : Vous qui faites gloire de la loi,
vous deshonorez Dieu par ) a iransgression de la loi ?
Car, coiinue il esl ecrit, le nom de Dieu est 'blasphemea cause de vous parmi les gentils ? Quiin lege
gloriaris, per prcevaricalionem legis Deum inhonoras ?
Nomen enim Dei per vos blasphematur inler genles, sic*
ut scriptum esl (Ibid., 23, 24 ; Isai., LH, 5 ; Ezec/t.,
xxxvi, 20)  ?
La seconde raison est que ni ) a justification, ni le
B bienfait de la foi et de 1'Evaugile de Jesus-Christ ne
peul etre le salaire des praliques et des observances
legales ; et saint Paul le prouve par fexemple d’Abraham,
dont la justification ne fut pas le fruit des
ceuvres dela loi, mais de la foi en Dieu , qui lui fut
imputee a justice, avant que la circoncision lui fut
donnee. Vous voyez que f Apbtre, dans cetle Epitre,
atlaque surtout la premiere erreur des J uifs qui avaient
reconnu Jesus-Christ pour le Messie. Dans celle qui
est adressee aux Ephesiens, il annonce aux genlils la
consolante vdrite quil avait soutenue cn letir faveur,
savoir, quils etaient appeles a 1'Evangile et a fespdrance
de la vie eternelle aussi bien que les Juifs.Pour ce qui est de la seconde erreur, il s’aitaclie
principalemenl a la combatlre dans 1'Epitre aux Galates
etdans fEpitreaux Colossiens. Les uns el les
autres avaient passe du judaisme a la religion chretienne.
11 enseigne a ceux-la, qui avaient repris tous
les anciens usages de la religion de leurs peres, qu.e le
Q chrislianisme les a delivrtSs de la servilude de la loi de
Moise ; et pour les rendre dociles a le croire plutbt
que quelques docteurs qui Ieur avaient parle autrement,
il releve fautorile de son apostolat. Les Colossiens
avaient trop d’attachement et de deference
pour ceux qui avaient ei6 jusqu’alors ies cliefs et les
princes de leur Synagogue ; 1'Apbtre avait sujet de
craindre quils ne se laissassenl persuader quil fallait
joindre a la foi en Jesus-Chrisl le rite el le ceremonial
du judalsme. 11 leur dit que Jesus-Christ est
le clief de 1'Eglise, le chcf de loules les principautes
et de toules les pnissances, qui a le droit de cummander
et d’exiger qu’on lui obeisse preferablement
a tout autre, et que par consequent on ne doit plus
desormais faire aucun cas de toutes les ordonnances
de la loi.Enfin, tout le sujel de f Epitre aux Hebreux est de
' monlrerqueJesus-Ghrist, parsadignite, estau-dessus
de Moise et des anges, que son sacerdoce a eie annonce
par les saintes Letlres, et quil esl plus excelD
) ent que celui d’Aaron. Tout cela, pour conclure que
les anciens sacrifices et le sacerdoce d’Aaron ont ete
abroges par Jesus-Cbrisl, et que le.sacerdoce de la
religion chreiieiiue, le sacrifice de la croix et de nos
autels ieur ont succede.Dans la plupart de ces endroils, sainl Paul instruit
ct deirompe lellement les Juifs fideles de leurs erreurs,
qu’au meme temps il confond 1'increduiiie' des
autres, qui rejeiaienl 1'Evangile el disaient n’en avoir
pas besoin pour elre justes et arriver au salul. 11
n’est pas indiflerent de remarquer lesquels de ces
deux sorles de Juifs f Apblre a surlout en vue, quandml&1SSERTAT10N SUR LA LOI DE MOISE.1058il enseigne que ni ) a juslice ni le salut ne pe.uvent
wnir de la loi. <Voita le point delicat, je vous en avertis. On se rit
de nous comme de miserables scolastiques, qui nous
repaissons de vaines subtililes et crnyons. payer le
monde par de frivoles deiaites et de chinieriques distinctions,
quand nous assiirons qiie 1'Apbtre iie nie
point que dans 1'Ancien Testament le secours de la
grace fut joiot a celui de finiimalion de la loi, mais
quil avail ses raisons pour considerer la loi loute nue
et sans la grace, quoiqu’elle ifen fiil pas dbpouillee.
11 avait lieu de faire celte precision ; ear la graee est
le propre fond de la loi evangeiique, et loute celle qui
fut donnee dans 1'Ancien Teslament etait un fruit anticipede
la nouvelle alliance, alaquelle Jesus-Christ,
auteur de la grace, appartenait lout enlier.On nous replique avee dedain : CApbtre songeait
bien a ces precisions metaphysiques ! Parlait-il des
choses lelies qu’elles sont dans" la tete diin meditatif,
ou telles qu’ellessont en elles-memes ?La mauvaise bumeur ou la mauvaise foi de nos
adversaires soufffira-t-elle patiemment que je leur
demande a mori tour : Quel est le but de saint Paul
quand il enseigne queni la justiee ni le salut ne peuvent
venir de la loi ? N’est-ce pas de convaincre les
ennemis de 1'Evangile que la loi evangeiiquc est necessaire,
et quil faut absolument la recevoir ? A qui
dotic en veut-il, sinon a ces Juifs incredules qui, ne
connaissant point la justice qui vienl de Dieu, et
cherchant a etablir la leur, ne-sont point soumis a
celie qui viem de Dieu ? Ignorantes enim justitiam Dei
et suam quwrehles slaiuire, juslilice Dei non suni subjecti
(Rom. x, 5). Saint Paul ne dispute-t-il point contre
cetix qui avaienl en horreur la loi de Jesus-Christ,
et qui soutenaient que la loi de Molse leur sufiisait ?
Or ces Juifs ne regardaienl-i !s point, ne faisaient-ils
point valoir leur religion, independamroent de tbut
rapport a Jesus-Christ ? et ne la concevaient-ils point
comme etant destiluee de tous les avantages qtfelle
pouvait tirer de son affinitb et de sa liaison avec la
religionchretienne ? et par consequent ne forcaientils
pas sainl Paul a raisonner dans leur hypothese, et
a considerer 1'ancienne loi comme separee des secours
de graces que la foi dti Messie, qui eiait un
vceu d’embrasser 1'Evangile, y avait verilablement
attaches ?Car,,d’ailleurs, saint Paul joint son temoignage k
celui de Moise.pour noiis assurer qu’en vue de JesusChrist
Dieu accordait la grace aux fideies ohservateurs
de la loi. La Dn de la loi, dit 1'Apbtre, c’est
Jesus-Christ, alin que ceux qui croienl soient jiistifies.
Aussi Molse a ecrit que fiiomme qui praliquera la justice
qu’ordonue la loi aura par elle la vie : Finis legis
ChriAus, ad jusliiiam omni credenti. Moyses enimscripsil,
quoniam justiliam qucv ex lege esl qui feceril homo,
vivel in ea (lbid., iv, 5 ; Levit., xvm, 5).Ce n’est point assez, pour faire connailre felat de
la question entre les apbtres et les Juifs, d’avoir dislingue'
les erreurs et les veriles qui faisaient la maliere
de la conlroverse, ni d’avoir observe que deux
sorles de Juifs s’opposaient a la doctrine des apdlres:
il faut bter fequivoque du rool de loi, dont on abuse.
L’equivoque est une grande ressource pour tous cettx
qui soutiennent une mauvaise cause, c’esl de la faussc
monnaie dont ils se servent au lieu de la bonne qui
leur manque.Le mot de loi a trois sens differents, quand on
fapplique a 1'Ancien et au Nouveau Testamenl: car
on le prend quelquefois pour significr les commandements
et les preceples qui composent le droit positif
divinde 1'Ancien et du Nouveau Testament, en tant
que ce sont precisemenl des regles de moeurs et de
conduite quiont laverludedirigeret laforced’obliger.
Outre cela, on se sert de ce mot pour exprimer fassemblage
des choses qui appartienuenl a la religion,
dans funetdans fautre Testament, soit preceptes,
soit ceremonies sacrees. Enfin, le mot de loi marqueA aussi un etat bu une societe diiomraes qui, sous Ie
gouvernement de !a divine providence, tendent par
les memes moyens que Dieu leur a donnes a une liti
surnaluref.e, el on exprime ainsi la condilion des
Juifs ou des chreiiens.Stiint Paul prend le mot de loi au premier sens
dans tout le cbapitre vn de 1'Epitre aux Romains, ou
il dii que la loi dcrite est devenue une occasion a
plusieurs de pecher plus grieyement’, parce qu’un
malheureux penchanl porte f homme a faire ce <]ui
lui est defendu. La loi de 1'Evangile, entendue de
celte maniere, ne coiilient pas plus la grace que celle
de Moise.Saint Paul se sert du mol de loi dans le second
sens, quand il dit r La loi qui a pr^cede a ete rejetee,
parce qu’elle eiail laible et inutile ; car cette loi n’a
rien porte au comble de la perfection. Reprobalio fit
prcecedenlis mandali propter infirinilatem ei iiiulititatem ;
nilul enim ad perfecium adducil lex (Hebr., vn,
18, 19). Suivant cette signilication, la loiancienne" est vide de graces, comine le marque saint Paul, au
lieu que ia loi nouvelle en a quantile de sources tresabondantes,
qui sont les sacfements institues par Jesus-Christ.Au regard du iroisieme sens, saint Paul le designe
toules les fois qtfil oppose les Juifs aux chretiens, la
condition des adorateurs du vrai Dieu formes par
Moise, a celle des fideles eleves dans l’ecole de Jesus-Christ.
La loi ancienne, represenlee sous cetle
idce, c"est-a-dire comrite un etat ou se trouvait ie
peuple de Dieu avant la venue du Sauveur, eiait dans
ta verite, non-seuleiiient ennoblie par la foi du Messie
futur, mais eticore suflisainment pourvue etenrichic
des gr&ces dont les homines qui composaient cctte
 »ocieie avaient besoin, pour lendre et arriver a une
iin surnalurelle. Cependant 1'Apbtre, dans fopposition
quilfait, met pour difference essentielle du judaisnie
et du cliristianisme, que celui-ci est la loi de
' grace. J’en ai deja fait voir la raison, mais c’est iciC le lieu de fexpliquer.L’obstination des Juifs ineredules a rejeter 1'Evangile
et a vanter fexcellence de 1'Ancieu Testament,
a fexclusion du Nouveau, mettait fApolre dans la necessile
de revendiquer a la religion chr^tienne lous
les avantages et les biens spiriluels que ) a religion
juive avait possedes, comme les fruils anticipes d’un
fonds qui appartenait a la religion chrelienne. Or,
la personne de Jesus-Christ, ses meiites et ses salisfcclions,
et par cousequcnt lous les secours de
graces <]iti avaient ete distribues a tous Ies horames
dans tous les temps par le prix des meriles et des
satisfactions de Jesus-Glirisl,eiaieiitie propre hien de
la religion chreiienne. Saint Paul devait donc nonseulement
opposer Jesus-Christ a Molse et aux anges
qui avaient dicte la loi sur le mont Sina, et son sacerdoce
'* celui d’Aaron, comme il fait dans 1'Epitre
aux Hebreux, mais il eiait oblige encore d’attribuer
uni jtiemcnl la nouvelle loi au Saint-Esprit.^. Car, quoique le Saint-Esprit ait etendu ses opera_tions
salutaires, ait repandu ses dons et le bienfait
de la sanciification dans lotis les ages du genre humain,
cependant, parce quil est fesprit de JesusChri^t,
il apparlient au Nouveau Testameiil, et cetle
source de feau qui rejaillil a la vie eternelle etait
donnee avant tous les siecles a f Eglise. de JesusChrist
en propre. Cest pourquoi, quand on conclut
de la doctrine de sainl Paul, que la loi nouvelle non ■.
seulement enseigne et ordonnece quilfaut faire, mais^
qu’elle fournil aussi les secours et Ies forces necessaires
pour agir, et qu’au contraire la loi ancieiino se
bornait a enseigner et a ordonner, sans preter aucune
aide a la faiblesse de fhonime, cela signifie que le
tresor ou se puisenl les graces est contenu dans la
ioi nouvelle, et flu'elles sont un bien eiranger el em-.
prunte au regard de fancienne loi.Vous me deinanderez a quoi aboutissent enfin (ousles
raisonnements que saint Paul fait sur ce sujet ?10S9 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. liCOA annoncer aux Juifs que, sils refusent de se rendre A
a la vocation de Jesus-Christ, ils ne doivent plus
desormais ssperer de part a la gr&ce et a la justification,
quils avaicnt pu recevoir jusqualors par un
epanchement des richesses de f Evangile sur les
lemps qui font precede ; a leur declarer que Dieu a
resolu de decharger son petiple des pratiques onereuses
de la loi ecrite, et de priver de la grace quiconque
s’attachera a les observerdans la stiite, parce
qu’il a fraye a tout le monde, par la foi en JesusChrist,
une voie de salut plus aiseeet plus douce.J’ai commence a toucher ici le preinier des cinq
avantages qui, selon saint Paul, relevent la loi nouveile
au-dessusde 1'ancienne, eldontil se sertcomme
cfaulanl de puissants molifs pour engager sa nation
a reconnailre un nouveau legislateur, a preferer Jesus-Christ
a Moise. Persoune, dil-il, n’est justilie devantDieu
par la loi : In lege nemo juslificabilur apud
Deum (Gal. iv, 11). Sila juslice vient de la loi, c’est
donc pour rien que Jesus-Christ est mort: Si ex lege
juslilia, ergo qralis Chrislus tnortuus est. (Gal. n, 21). "Le second avantage qui ! i appelie et qu il inculque
a tout propos, est que 1'Ancien Testnroent n’a eie
que la iigure du Nouveau, et que celui-ci nous presente
la realite' des choses dont fautre ne donnait
que 1'ombre : Vmbram enim habens lex futurorum
bonorum, non ipsam imaginem rerum (Hebr. xix, 1).
Le troisieine consiste en ce que la l’oi de Moise
eiail loule char/ielle et ne proruettait que des biens
lerresires et lemporels, au lieu que la loi de JesusChrist
est toute spirituelle et ne propose que des
recompenses ceiesies et eiernelles. Une esperance
plus avanlageuse, dit saint Paul, par iaquelle nous
approchons de Dieu, a succede a la premiere : lntroductio
vero melioris spei, per quam proximamus ad
Deum (Hebr. vn, 19). Mais souvenez-vous encore ici
que fApblre a seuleineiit egard a ce qui appartenait
specialement a fancienne loi, a ce qui lui e"tait propre,
a ce qu’elle tirait de son fonds, et non pas a
ce qui lui revenait de 1'attenle et de la foi du Illessie, C
a ce qu’elie empruntait de la nouvelle loi par sa destmaiion
a prevenir, commeune aurore, cette grande
el parfaite Iumiere qui avant que de uaitre se communiquait
dejS au rooude : car il est incoiueslable,
ainsi que nous verrons ci-apres, que fesperance des
biens celesles cteiernels, non plus que lesecours de
ia grace, ne roanquail pas aux Israeliles ; muis il suflit
que cette esperance et ce secours fussent etrangers
a la nature de leur religiori consideiee absolument
en ellc-meroe, et sans aucun rapport avec la religion
ciireiienne, pourempeeherquifsifentrassenl dans la.
comparaison que fait saint Paul de ce que les deux
Testamerits ont de propre et de special.Le quatriemeavantage de la nouvelle loi sur fancienne,
est que ceile-ci est une loi de servilude, qui
par la crainte des peines lemporelles irrilail pluibt
qu’elle ne repjimait la concupiscence, et que fautre
au conlraire est une loi de liberte et d’auiour. Saint
Paul, en paiianl de.la loi de Moi^e, fait une particu- j.
liere atiention aux menaces qu’elle emploie pour
delourner les hommes du crime. II fappelle un minisiere
de mort, un ininisiere de condamnaiion (//
Cor. vn, 9). Tous ceux, dit-il, qui sonl assujellis aux
ceuvres de la loi, la malediction lombe sureux: Quicunque
ex operibus legis sunl, sub maledicto sunt (Gal.
III, 10). Celteexpression, etre sous la Joi, esse sub
lege, dontil se sert souvent pour signifier fassujetlissement
a la loi de Moise, IIOUS en donne pour
l’ordinaire 1'idee d’une loi vengeresse etmenacanle.
II dit ailleurs qu’elle n’enfantait que des esclaves :
In serviiutem generans (Gal. iv, 24). Mais conimenl
parle-l-il aux Juifs devenus cliretiens ? Vous n’avez
point recu fesprit de servitude, pour eire tout de
nouveaa dans Ja crainte, mais vous avez regu 1'esprit
d’adoption des enfants de Dieu : Non enim accepisiis
spiritum servitutisin iimore, sed accepislis spifitum
adoptionis filiorum (llom. vm,T5).A Cependant, si fon demandait : Y a-t-il des hommes
assez hardis pour appeler verite ce qui delruit
la doclrine de saint Paul ? On devrait reponure :
Ce sont ceux qui mettent celte erreur au nombre
des verites: i Moise el les prophtiies, les pretres et
les docteurs de la loisont morts sans dontier d’enfants
a Dieu, n’ayant fait que des esclaves par ia
crainte. > Car si d’un cbte f Apdlre, consitlerant seulement
la vertu qui elait dans la loi de Moise, dit
qu’e !le ne pouvait faire que des esclaves, de fautre
cbte, il suppose. quini remede qui elait donne a tous
les Israeliles pour effacer la (ache du pecbe originel
en faisait les heritiers el les cnfants du royaume.
Jesus-Christ lui-mbme les nomme ainsi (Matih. vin,
12)  ; c’est pourqtioi saint Paul, joignant la qualite de
(ils adoptifs de Dieu, que les Juifs recevaient de Ia
grace du Sauveur, avec la condition d’esclaves oii la
loi les reduisait, les compare a un pupille qui est
sous la conduite tfun luteur. i Tout le leinps, dit-il,
que fheritier esl enfant, il ifest dislingue en rien deB fesciave, quoiquii soit le niaitre de tout ; mais il
depend des luleurs et de ceux qui agisseut pour lui,
jusqtfau le.nips marque par son pere. Nous aussi de
meme, lorsque nous ciions petits enfanls, nous vivions
coinme des esclaves sous le joug de la loi :
Quanto tempore hceres, parvulus esl, ninil differt a
servo, cum sit dominus omnium, sed sub lutoribus et
acloribus est usque ad prcefiniluin lempus a patre. Ita
et nos cum essemus parvuli, sub elemeniis tnundi eramus
servienles (Gal. IV, 1, 2, 5). ».Mais ifetes-vous pas indigne" d’un aulre abus
qu’on fait de la doctrine de saint Paul sur cet arlicle,
quand on avance : c Qu’un baptise est encore
sous la loi comine un juif, sil accomplit la loi par ! la seule crainte ?» On en veut i\ la crainte de 1'enfer ;
etfApbtre n^aninoins nii jamais en vue queles peines
temporelles qui etaient deeernees par le droit
divin de 1'Ancieii Testatnent ; il est bien eloigne de
penser aux peines etenielles de fautre vie, qtiand ilC appelle lejudaisine une loi de crainte, par opposilion
au cliristianisme, qui est une loi d’amour. H nous
etiseigne au contraire qne la crainte des chatiinenis
que Dieu exercera dans feicmile est une de ces
graces du Saint-Espiit qui apparliennent a la loi
nouvelle, el dont la loi ancienne n’a joui que par
communication et par emprunt, puisque celte crainte
a eu ses figures d.uis f histoire du peuple de Dieu,
attssi bien que fesperance du bonheur celeste.En elfet, apres avoir dil que la plupart des Hebreux
qui sortirent de la eapliviie d’Egypte deplurent
a Dieu et quils perirent dans le deseri, il ajoute :
i Or, ces choses ont eld des ligures par rapport a
nous, afin que nous ne nous ponions point au mal
comnie ils s’y porlerent : Hac autem in figura facta
sunl noslri, ut non simus concupiscentes malorum
(I Cor. x, 6). j Ensuiie il decrit les terribles puuilions
que ces ingrats s’allirereni, et il repete encore
la ineinc conclusion : < Or, c’etaieul des ligures que
n toutes ces choses qui leur arrivaient, mais eiles ont■ " ete ecrites pour nous iristruire : Iltec autem omnia in
figura condngebanl illis. Scripta sunl aulem ad correplionem
nostram (Ibid., 1.1). ;»S’obsiinera-i-on, malgre cela, a soutenir que la
realile aussi bien que la Ogure de la crainie des chaliments
eternels, convenait proprement a fancienne
loi ? Qu’on lui adjuge donc eti roeme temps la realite
aussi bie.n que la figure de fattente des recompenses
eiernelles. M fun ni fautre ne se peut, le partage
est regle. Toules les figures so'nt du ressort de la
loi ancienne, el loutes les clioses figurdes sont fapanage
de la loi nouvelle. Mais celle-ci est donc une ; loj de crainte aulanl qu’une loi d’amour ? Quelle abssurdite ! s’ecrie-Hm. Comm’e si dans une ioi d’amour
il.eiait necessaire que loutfutamour, etnon pas plutb.t
que tout tendit a famour ! Or, c’est famour meme
que Dieu nous porte, et 1'envie qu’il a d’eire aime de
nous, qui a iuspire et qui a dicte les meoaces d’une
lOGi DISSERTATION SKR LA LOI DE MOISE. 10ft »eiernUe de supplices que nous font de sa part les autcurs
sacresde fun et de faulre Teslament. II npus
a mis enlre fenfer et lui, afin que la crainte de notre
perte lournal notre coeur vers lui, et nous obligeat
de vcnir uous jeterentre ses bras ; et.qu’ainsi famour
que nous nous portons a nous-memes servii sa (endresse
pour nous, en nous engageani d’ ;ibord a faimer
comme notre unique et souverain bien, et ensuiie
a considerer de pres combien il esl aimable,
pour nous elever au plus parfait amour.Enfin le cinquieme avantage, qui rend le Nouveau
Testament preierable a 1'Ancien, est le culte interieur,
fadoralion en esprit et en verite, qui en fait
fame el la principale parlie. Car les deliofs, les actions
et les ceremonies sensibles conslituaient toute
1'essence du judalsme : c’eiait une religion incominodeel
accablante par la multilude deses pratiques,
qui etaient toutes corporelles et de pure montre.
« Pourquoi, dit saint Pierre, tentez-vous Dieu, jusqu’a
charger les disciples d’un joug que ni nos peres
ni nous n’avons pu porter ? Quid tenlatis imponere
jugum sup.er cervices disciputorum, quod neque palres
nostri neque nos portare poiuimus (Act. xv, 10)  ? »
— i Ce cuile, dit saint Paul, se reduisait a des viandes,
a des breuvages, a des purilicalions et a des observauces
qui ne regardaient que la chair : Solummodo
in cibis, ei in potibus, et variis baptismatibus et
jusiitiiscamis (Hebr. ix, 6,10) , >pour exprimei lageneA oii on eiait tenu par cette foule d’observances qui revenaienl
a chaque momenl.Le meme saint Paul represente la loi de Moisc
comme un maitre qui ne permet a un jeune disciple
auctine demarche ni aricun mouvenient que son ocil
severe ne regle et ne gouverne: Lex pcedagogus nosler
fuit (Galal. iu, 24) , et sainl Augustin compare
Jes choses temporelles et sensihles qui faisaient la
matiere propre et particulieredecette loi,aux jouets
des petits enfants, qu’on ne manque pas de Ieur bter
quand ils sont grands (S. Aug., serm. 502, cap. 1,
n. 1, alias 5, de Diversis).II est pourtant certain que la loi de Moise prescrivaitdes
actes inlerieurs ; mais ces preceptes etaient
trop parfails pour elre attribues a 1'esprit propre de
cette loi ; et f Apblre n’en devait faire aucune mentioii
en disputant conireles Juifs ; car loute la controverse
eiait precisement renferm^e dans ces deux
quesiions : Quel cas on doit fairede ia loi dcMoise
-. en fopposant a la loi du Messie, c’esl-a-dire en re"
tranchant a la premiere etrevendiquant a la seconde
tous les biens spirituels qui viennenl du Messie ? Que
reste-l-il a !a loi de Moisede la consideration ou elle
etait par la seule attenle du Messie, quand lc Messie
est arrive ? La premiere question regaidait !es Juifs
incredules qui refusaient d’emhrasser la religion
chretienne ; la seconde question regardait les Juifs
jideles qui voulaient meler le judaisme avee le chrisiianisme.ETAT DE LA QUESTION ENTRE LES PERES ET LES MANICHEENS.Plusieurs de ces derniers adversaires ne se rendirent
pas a rautorite" des apbtres, et, s’obstinant a faire
entrer la Synagogue dans 1'Eglise, ils se irouverent
separes de fune et de 1'autre. Cerinte et Ebion se
mirent a leur lete ; c’est pourquoi les Peres furent
obliges de contiuuer quelque lemps la meine dispuie
sur ies ceremoniesjudaiques, et de montrer quelieen
etait f inulilite et la vanite apres 1'etahlissement de
1'Evangile.Mais d’uri autre cble il s’elevait une erreur toule
contraire, qui fil bientbt changer la controverse.
Simon le Magicien. Menandre, Saturnin, Basilides,
et dansla suile Carpocrale, Cerdon, Marcion, cononrent
(anl diiorreur pourla loi deMoise, quilsla jugerent
indigne d’avoir pour auteur un Dieu bon et biein
faisant, et quils ne balancerenl point a dire qu’elfe
eiaii fouvrage d’une inlelligence maligne et funeste.
Cesl un des pointsde la doctrine impie qui fut transmise
a Manes parles ecritsde deux imposteurs moins
connus, Scythianus el Terbintbus, dont il recueillil le
pernicieux heritage. La secte quil forma fut comballue
avec succes par plusieurs saints docteurs,
surtout par saint Augustin, qui fil servir a favantage
de 1'Eglise le roallieur quil avajt eu de s’etre
atlaclie dans sa jeunesse a celte heresie, et defavoir
professee durant neuf annees euiieres.Yous ne me le pardonneriez pas, si je nfarretais
ici a exposejr et a developper exactement le.fond de
toute la doctrine qu’on ailribue en particulier aux
manicheens, par la seule raison que leur zele a la
mettre en vogue el a la perpeiuer les a distingues de
leurs predecesseurs ; et si je nfeiendais sur le sysleme
des deux principes, I'un hon et fautre mauvais,
qui, suivant les reveries des marcionites et des manicheens,
existent de toute eternite, partagent le
regne du monde , se haissent el se font une guerre
muluelle avec des rev.ers et des avantages reciproques.
Cela serait, a votre avis, enlieremenl etranger
au sujet dont il est mainlenant questioii: mais trouGvez-vous qnil soit superflu de remarquer qu’on ne
doit pas confondre cette erreur capitale avec celle
dont j’ai a parler ? Croyez-vous que je ne sois pas
meme oblige d’avertir que lesmanicheensont contreditlafoicatliolique,non-seulementendisant
quela loi
de Molse avait un mauvais principe, ipais encore en
soulenanl que la loi de Mplse etait mauvaise en ellememeetdesanalure ?Silareinarqueestsuperfluepourvous, elle ne le sera certainement pas pour dautres.
Dans ce raisonnement que faisaient les manicheens:
VAncim Teslameni esl mauvais, donc ce riest pas le
Dieu bon , mais le Diett mauvais qui eii esl iauleur, il
faut reconnaitre deux heresies differenles et independantes
f une de fautre, celle des deux principes
et celle qui reprouvs comme mauvais 1'Ancien Teslanienl ;
au lieu que dans le raisonnement qui suit :
Le Nouveau Testamenl esl bbn, donc ce tiesl pas le Dieu
mauvais, mais te Dieu bon qui en est iauleur, il n’y a
qu’une seule lieresie, qni estcelle des deux principes.j. Voila, medirez-vous, ce qui s’ ;ippelle perdre son
lemps et ses paroles. Quel Iecieur a besoin qu’on lui
fasse apercevoir ce qui saute aux yeux ? Mais ne satez-vous
pas qu’au regard de ces sortes de matieres,
mille gens , de beaucoup d’esprit diiilleurs, ont la
conception difficile et le jtigeinent relif ? Combien en
connaissez-vous qui se pevsuadent quils ne pensent
pas sur la liberte comme les roanicheeiis, parce quils
ne pretendent pas que la necessite d’agir, quils adroettent,
vienne de deux aines, fune bonnc et faulre
mauvaise, qui aient ete donn6es a chaque homme
par le Dieu bon et le Dieu mauvais ? Or ceux-la memes,
quoiqu’en plusieurs points ils lfaieni pas une
idee beaucoup plus avantageuse de la loi de Molse
qtie Ies manicheens, ne s’jmagineront-i !s pas etre
d’un sentiment fort eloigne de celui que lenaient ces
hereiiques touchant la nature de fancienne loi, tandis
quils confesseront qu’elle a eie etablie par le
vrai Dieu ?
Comme les roaniclieens faisaient auleur Ue 1'Aa-
l::Ca SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTiNl. 104cieu Testament un Dieu mauvais el malfaisanl, ils
ddtestaient non-seulement la religion des Juifs, mais
aussi lous les livres qui en contenaient fecononiie et
Ies monuments. Ils disaient que 1'Ancien Teslament
etait contraire a lui-meme , quil eiait contraire au
Nouveau Testamciit, quil elait blarae et condarane
par le Nouveau Teslament.Les objeclions de la premiere espece ne sonl pas
fortes. Elles opposent Ia loi qui imerdisait tout travail
les jours de sabbat, a fordre que Josue recut de
faire porter 1'arche d’alliance autour des murailles de
Jericho un jour de sabbat ; la defense de fabriquer,
d’avoir, de conserver aucune statue ni figure de quoi
que ce solt, au commanderoent qui ful fait & Moise
de construire et d’elever un serpent d’airain, et a
celui dorner farche des figures de deux cheiubins ;
la connaissance de toules choses que Dieu siuiribue,
& fignorance qui parait dans la queslion quil fit au
premierhomme apres son peclie: Adam, oueles-vous ?
et dans celle quil fil aCain apres le meurtre d’Abel:
Ouest votre frere ?Tertullien et saint Augustin (a)  se donnent la peine
de r&oudre ces difficultes et d’aulres semblables,
qui furent proposees d’aboid par les marcionites, et
repeiees par les manicheens. Le travail, disenl ces
Peres, qui est une ceuvre de religion ou de charite,
n’etait pas defendu le j’our du sabbat. Les slalues et
 !es ligures qui lfeiaient point un objel didolalrie
n’eiaient poinl proscriles, et jamais un reproche ne
fut pris pour une marque dignorance. Les memes
heieiiques objectaieut encore en ce genre quele Dieu
des Ilebreux avait cominande la foriiication au propheteOsee,
qifil avait conseille et autorisele vol que
son peuple avait fait aux Egypliens , quoiquil ait
deiendu liin el fauire peche dans son Decalogue.
Mais, dit saint Augustin, pourquoi appejer fornication
un mariagequi la fit cesser ? Pourquoi appeler
vol ce qui fut un juste salaire (S. Aug., lib. xxu conIra
Fauslum, cap. 71 et 80).Pour ce qui est des conlrarietes preiendues qtie les
manicheens croyaient irouver entre 1'Ancien et le
Nouveau Testanieht, saint Augustin les rapporte la
plupart dans son livre conlre Adimanle , et il les
conciliea merveille. Moise dit dans la Genese, que
Dieu par lui-meme a cree le ciel, la lerre et la luroiere
(Gen. l, 1)  ; el 1'Evangile dit que le raonde a
eie fait par Jesus-Christ (Joan. i, 5). Saiut Auguslin
repond que tout chretien , en lisant la Genese, reconnail
dans le Dieu createur un elre subsistant en
irois personnes , dont la seconde est Notre-Seigneur
Jesus-Christ (S. Aug. contra Adim, cap. 1). Moise dit
dans la Genese que Dieu se reposa apres la creation
du monde (Gen. n, 2)  ; et Ie Sauveur dit dans I'Evarigile
: MonPere agit continuellemenl (Joan. v, 17).
SaintAuguslinrepond qtiece reposniarqiieseulement
lafin dela creation, el quil ifexclut poinl faction
par laquelle Dieu conserve et gouverne coniinuellement
le monde (S. Aug., contru Adim., cap. 2.) Moise
dit que Dieu fit liionime a son image et a sa re:semblance
(Gen. i, 26 , 27)  ; et le Sauveur dil aux Juifs :
Votts etes les enfanls du dimon (Joari. vui, U). Saint
Auguslin repoiid que fiinitation donne des enfauis a
ceux qif on prend pour modeles, ainsi que la docirine
aux maitres qui instruisent (S. Aug., conira Adim.,
cap. 5, n. 1). Rien de lout cela ne parait au saint
docteur faire une difliculte considerable.Permetlez-moide m’arreter un peu plus aux ohjections
deia troisieme espece : le but que je uie suis
propose le demande, elles le touchent et linteressent
davantage ; car je ferai voir dans la suiie que la nouvelle
doctrine touchant la loi de Molse rentre dans le
manicheisme et le fait revivre.Les manicbeens se flatlaient de demontrcr par le
Nouveau Testament que la matiere et la lin de f AnAcien eiaient mauvaises. Pour en juslifier la maiiere
les saints docteurs emploient ce temoignage de Jesus-Christ ;
Je vous le dis en eiriliiavanl que le eiel el la
terre viennent d manquer, loul ce qui esl de ta loi s’accomplira,
sans qu’il en manque nn seul iola ou un seul
point (Matth. v, 18)  ; et ces deux autres de saint
Paul ; La loi est sainle, le priceple aussi esl saint,
juste et bon (Rom. vn, 12, 16). Je conviens que la
loi est bonne ; en effet, que pourraient reprendre les
heretiques dans les preceptes qu’on appelle moraux,
ou menie dans ceux qui etaient seulementde police ?
II ne faut que les concevoir pour en reconnaitre l’equiie"
el la sagesse..La loi du talion et celles qui permettaient le divorce
et 1'usure avec les eirangers sont Ies seules
que les ennemis de 1'Ancien Testaroent aient ose
censurer. La premiere, disaient-ils, est expressement
condamnee par ces paroles de J&us-Christ: Totis
avez appris qriil a iti dit: OEil pour mil, denl pourRdenl. El moi je vous dis de ne point faire de risislance," sion vous maliraile (Mallh. v, 59). La seconde est
reprouvee par celles-ei : Or, je vous dis que quiconque
renverra sa femme, hors que ce soit pour adutlere,
el en epousera une autre, devient adultere lui-meme ;
et que celui qui epousera celte qrion aura renvoyie devient
adultere aussi (Malth. xix,9). Enfin latroisieme
loi est blamee par cet autre texte de 1'Evangile: Pietez
saus rien esperer.Les manicheens se trompaient. Jesus-Christ ne
blame point la loi du lalion, roais la fausse tradition
des scribes et des pliarisiens, qui en perroeitaieot aux
paniculiers fexecuiion, laquelle devait elre reservee
aux magistrats. Car 1'Evangile, qui ordonneaux particuliers
le pardon des injures, defend-il aux magistrals
d’en prinir les auteurs (S. Augusl., contra Adim.,
cap. 8)  ? Quant a la loi du divorce, le Sauveur luimeme
en fait f apologie en disant: Cest a cause de la
dureii de volre cceur que Moise vous a permis de renVoyer
vos femmes (Matih. xix, 8). D’ou 1'on doitconCclure.ceme semble,qu’unetelle permission ifexemptait
pas de peche ceux qui en usaieut, mais qu’elle
ne faisait que les souslraire a la crainte des peines
temporelles, et que cette loi elail purement polilique,
qui, a raison du bien public, reservait au jugement
de Dieu seul la punilion du divorce. Cest dans ce
meme sens que saint Tliomas a enlendu la loi qui
permeiiailaux Juifs 1'usure avecles elrangers, pour
eviter un plus grand mal, et afin que favarice, a laquelle
ils etaient fort enclins, ne les portat poinl a
ruiner leurs freres (S. Thomas, 2-2, qu. 78 a. 1,
ad. 2).Uri habile homme m’a autrelbis objecle qtie Beze
et Piscator, tous deux protestanis , etaient les setils
garants de ce que je pense sur la loi du divorce. Mais
il se trompaii. Tertullien, Origene, Cbromalius, saint
Jerbme , le Venerable Bede, Euthyinius , Theophylacte,
sont ciles par Maldonat en laveur de fopiniou
qui m’a plu , el il avoue qu’elle est probable, quoiquil
embrasse Ie senliment contraire. II est vrai queD ce savant interprele de 1'Ecrilure semble se delier
d’avoir bien entendu le texte de ces Peres, nisi male
intelligendo fatlar. Mais suremenl ii est enlre dans
leur pensee, et avec celte clause il pouvait ajouler
saint Chrysoslome, qui parle plus obscuremeni. Et
pourquoi n’appliquerait-on pas a la loi du divorce ce
que saint Thomas dit de la loi de fusure : Non fuit
eis concessum quasi licitum, sed permissum ad majus
malum vitandum ? ce qui parait etre l.e sens naturel de• ces paroles de Jesus-Clirist, ob duriliam cordis. J’avoue
que la polygamie eiaii verita'b !ement pcrmise
aux Juifs, roais c’est-a-dire quiin mari ne pechait pas
en ayant plusieurs femmes, el non pas qu’une feinme
avait droit d’epouser plusieurs inaris.
Au regard des Iois qui ifdiaicnt que ceretnoniales,(a) Terlul., tw. ii contra Marc, cap. 21,22,24,25 ; S. Aug., lio. 1 conlra Adiin., cap.ci2 ; conlra adversar.
tegis et proph., cap. 20.1065 DISSERTATION SUR LA LOI DE MOISE. 1066si fon fail atlenlionau genie grossier et inconstant, A
au caractere dur, indocile, intraitable du peupIedTsraei,
au fnrieux penchant qui le portait a fidolatrie,
et quil avait coniracte en Egypte par un long commerce
avec la plus superstitieuse de toutes les nalions,
on sera oblige de convenir que, pour detourner
les Israelites du culte des faux dieux, il eiail necessaire
non-seulement de le frapper surlagrandeuretla
majeste de son Dieu par fappareil et feclat des solennites
el de tout le culte exterieuf que la loi prescrivait,
mais encore de fattacher et de le ramener
sans cesse a son Dieu par la diversite el la multitude
des sacrifices, dcs oblations, des expiations ; de 1'assujettir
et dele c ;iptiverpardes observances, des ceremonies
de toutes les sorles, qui Iui rendissenl la'
religion toujours presenle et sensible.A ces considerations ajoutez le rapporl mutuel
des deux Testaments, qui exigeail que f Ancien exprimat
et figurat en mille facons differentes les verites,
les mysieres, les avanlages et la perfection du r,
Nouveau. Sacriftciorum onera et operaiionum et oblationum
negoliosas scrupulositates nemo reprehendat,
quasi Deus sibi talia proprie desideraverit…., Sed iltam
Dei induslriam senliai, qua poputum pronum in idololalriam
et transgressionem ejusmodi officiis religionis
suce voluil aslringere, quibus superslitio sceculi agebalur,
ut ab ea avocarel iltos, sibi jubens fieri quasi desideranti,
ne simulacris faciendis delinquerel… (Terlull.,
lib. n contra Marc, cap. 18). Sed in ipsis commerciis
vilce el conversaiionis humance, domi el foris ad usqiie
curam vasculorum omnifariam distinxit, ul istis legatibus
disciplinis occurrentibus ubique, ne nullo momentovacarent a Dei respeclu Quam legem non duritiapromulgavit aucloris, sed ralio summce benignilatis, populi
potius duriliam edotnantis, et rudem obsequio ftdem
operosis officiis dedolanlis: ut nihil de arcanis altingam
significanlis legis, spirilalis scilicet et propheticce,
et in omuibus argumentis figuratce (Id., ibid., cap. 19).Cependant, disaient les manicheens, le Dieu des
Hebreux ne convient-il pas lui-meme qu’il a donne C
a son peuple des preceples qui ne sont pas bous, et
des jugements ou ils ne .trouveront point la vie ?
El ego dedi eis prcecepla non bona, et judicia in quibus
non vivenl (Ezech. xx, 25)  ? II s’agit bien la des lois
portees et des reglements de police ou de religion
eiablis par Moise pour le gouvernement du peuple
hebreu ! Dieu parle de la juste vengeance quil a
exercee sur son peuple infidele el prevaricateur, en
le livrant au pouvoir de ses ennerais, et en permettant
que les nations qui favaient reduit en servitude
le iraitassent avec rigueurel inliumanite, lui imposassentdes
loisdrires, exigeassent de lui des tributs
exorbiianls, faccablassent de fardeaux et de miseres,
jusqu’au point de lui rendre la vie insupporlable.
Voila le vrai sens des paroles du prophete : car dans
plusieurs versels qui precedent, Dieu dit que les lois
quil avait donnees a son peuple sont bonnes, et que
leur observation est une source de vie, Quce faciens
homo, vivel in eis.Outre Iepassaged’Ezecliielque je viensd’expliquer, "
on en objecte un autre de saintPaul que voici : Nam
si illud prius culpa vacasset t non utique secundi locus
inquireretur (Hebr. vm, 7). On peut fentendre en deux
manieres: ou bien en prenant le mot culpa non pour
un defaut proprement dit, qui fasse juger fancienne
alliance reprehensible, mais pour un manque de perfection
qui la rende rooins eslimable ; ou bien en
rapportanl ce mot, non pas a la nature de fancienne
alliance, mais a ceux qui la recureni, el aux lsraeiites
avec qui elle fut contraciee.Ainsi le sens est que la loi evangelique n’elit point
eie necessaire, si la loi de Moise n’eut point eib imparfaite,
suivant la premiei e interpreiaiiou, qui est
appuyee sur le lexie qtii prdcede, ou il esi dit que la
nouvelle alliance est plus excellente, et qu’elle est
fondee sur la promesse de choses plus excellentes :
Melioris Testamenti mediator est, quod in tneliotibus
PATROL. XLVH.
A repromissiombus sancilum est (Hebr. vm, 6). L’aulre
sens est que l.a loi evangeiique n’eiit point ele necessaire
si la loi de Moise eut ete observee fidelement
et sans aucune prevarication, suivant Ia seconde iuterpretation,
quieslde saint Chrysostome (HomilAl
in Hebr.). ,Liiutorite' de ce Pere n’empeehe point Cornelius
a Lapide et nos autres interpreles de rejeter ce sens
comme evideroment faux, parce que, sans egard a la
fidele observation ou a la criminelle transgression de
ia loi, il fallait que fombre fit place a Ia veriu§, et
qu’a fetat de servitude, a des sacrifices insuffisauts,
succeilat la liberte evangelique et la precieuse victime
du Nouveau Testament.La raison de sainl Chrysostome falt neanmoins
une diflicul(6 assez considerable pour meriter une
rbponse. Ce Pere fonde son explication sur ces paroles,
Vituperans enim eos dicit. 11 fait reroarquer que
ie texte de sainl Paul dont il est question se rapporteg au passage de Jeremie, qui est cite ensuile, et que
1'Apbtre designe ce rapport, en avertissant que dans
ce passage Dieu ne blame pas PAncien Tesiament,
mais lesJuifs quile recurentet nefobserverenlpoint:
Vituperans enim ipsum non dicil, sed vituperans eos
dicit (Chrys., ibid.). Ainsi saint Clirysostoine croit
avoir droit d’expliquer ces paroles de saint Pattl:
iVam si illud prius culpa vacastel, non utique secundi
locus inquireretur, par ces autres paroles du lexte de
JeVemie, ofi Dieu reproche aux Israeliles de n’avoir
pas tenu ferme dans son alliance, et leurdeclare que
c’est pour cela quil a pris le dessein de contracter
une alliance nouvelle avec la maison disraei et de
Juda : Consummabo super domum Israel et super domumJuda leslamentum novum quoniam ipsi nonpermanserunl in leslamento meo (Jerem. xxxi, 52).Cela me persuade qu’il faut reunir les deux inlerpretations
ensemhle, eti modifiant neanmoins la seconde,
de sorle que le mot culpa signifie et fimperfection
de la loi mosaique, et la faute des IsraelitesC qui ne l’observerent point ; c’est-a-dire que la pensee
de 1'Apblre est que la loi de Jesus-Christ dtait
necessaire a cause de fimperfection et de 1'insuffisance
dela loi mosalque, et que Dieu avait outre cela
une autreraisond’abroger 1'Ancien Testameni, etd’y
substituer Ie Nouveau, savi.ir, finlideiite des Israelites.
II est clair que ce second motif ifest qifaccessoire,
mais il ne laisse pas d’elre vrai, car Jeremie
1'assure. Et peut-on douter que saint Paul ne reconnaisse
ce motif et n’y fasse atieniion dans ces paroles:
Nam si illud prius culpa vacassel, non ulique secundi
locus inquireretur, puisquil prouve une verite que cesi meines paroles con tiennen t par le pnssage de Jeremie:
Vituperans enim eos dicit, etc. ? Jai remarque quil
fallait modifier la seconde inlerprelation, en enten ;dant que si les Israeiites n’avaient pas tneprise eti viole leur loi, PEvangile n’eut pas ble necessaire pari ce motif-la, quoiquil eut ete necessaire a cause delimperfection et de finsuflisance de la loi ancienne..n Les nouveaux heieiiques paraissent etre d’accord" avec f Eglise sur farticle precddent. Cest en vaini pourtant quils se flattent de repondre plausiblementi a quelques-unes des diflicultes que je viens de resou ;dre ; et il leur est absoluineut impossible de justifier
en geneial la maliere de !a loi de Moise, parce quils: soutiennent avec les manicheens que la fin en est
mauvaise. 11 est donc important que j’examine aveci exactilude ce que les maniclieens enseignaient au regard
de feiablissemeut d’une loi et d’une religion
particuliere pour les enfants de Jacob. La doctrine
nuanime des Peres esl que Dieu pril ce moyen pour
empeclier que la foi du Sauveur futur, quil avait promis
a Adam el a Eve iiiimediatetnenl aprcs leur pe ;che, ne s’eioignii entieremcnt parmi les hommes.
H voulut donc procurer la conservation et faccrois ;semenl de celte ioi, en separant des aulres nations et
formaut avec uu soin paniculier un peuple choisi qui ; par la voix de ses prophetes predit faveiienient, ics341067SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI.1068caraeteres, |es aeljpns, la vie, la mprt, le regqe et la 1
glplre du Chijst ; qrii le iigur&t et le repr.esent&t par
sa religion, ses Ipis, ses pririces/ ses pontifes, ses
maihieiirs, ses succes, sa cpridition et ses evenehients
soif dansia paix,'sbit dans la guerre ; qui le vit naiire/dans
son sejn ei fuf le premier a le reconriaitre,
et ensuije 1'anqbneat, le montrat au feste de Tiiniversi
fie h'eiaif pas seulement, dil saint Augustiri,
une ottdeuxperspnnes ou quelques lipmmes eh particulierr^eiaitlaflatibn
entiere, (out le rqyaume,
qifori ideyait regarder comrae un grand prpphete, qui
anophgalt fe fihfist e.t le Christianisme j Vt non sqtumfile
duiillihomo, seduhiversqipsdgeiis, tqiittnque
regnum prppheta fieret Christi Chrisiianique iegni.
tpsMreghtwiiMgnus^ fuil (S. Aug.,ii$Yxfain’Faustitni,'ftipp ;, &'el 15).
'' LejfPere ? pppbsiiieni cette fin de fAncien Testame*rit’si
samte'et si saiutaire, a celle que fimpieie
des" mariicli^ens iuppcisait au Diett des Hebreux,
quf etait le desseiniie fiuire premiefemenl a spn peu-,
p|e, Vt ensuite pair le rrioyen desbn peuplc aiix au- '
tres nStibhs qiii rieTadpraient pas ; suf qupi les h.6reliques
objec(aieni*cesparoles d’Isa'ie : Je suisle Sel■grieuf
quicrei ; le mal : Egp Dominus creans maluni
(Isai. xtv, 7) , et ces autres du prophete Ariios: II n’y
a aucun mal dans la yille que le Seigneuf ifait faii:
Sierii mqlumin civitate, quod pqminus noti fecerit
(Amos ui| 6). '"'Les Peres repondaient, en distinguant le mal du
peche et Te mal deia peine, que ceiui-la venait jde la
inaiice fhi diimbn~et de fabus que 1'hoinme faisait de
sa liberte, etqiie Pautre eiait prdonne du seul verilaljle
Dieu, qrii eprouvalt les horiimes par les tribulatioris ;
6u qui usait d’,une juste rigifeuf en punissant
1'idolairie des riatiohs et firifidelite de son peuple.Quelie justice, ajoutaieni les manicheens, quecelle
qui fait pprier aux eiifanis la peine due aux p^clies
4es peres ? 5 Et c’est la' contluite tie Dieu dans tout
PAncien Teslamerit, et dont iiienie il fait gloire. Je
 »uis, dil-il, le Seigneur ton Dieu, fort et jaloux, qui (
Tisite 1'iniquile des peres dans les erifanls jusqu’a la
troisieme et la quairieine gbn6ra|,ion : Egd Ddminus
Deusiuus, foriis, zetoles, visitaijs iniqullatein pqtrum iii
fitios in terftamet qudriam generatidnem (Exocl. xx, 5).
II deciare neanmoins par son prophete Ezecliiel,
repond Tef tullien aux marcionites, qpe le fils ne pbfterait
point finiquite' du pere, el que le perei'iie pprterait
ppint f iniquite du iils : Filiusnon 'portubil iniquilaiein
"pqlris, ei pqler non poridbit ihiquilqtem jitii
{Terlul., lib. iiiohlraMarfionem,cap. 15 ; Ezecli: xyiii,
20). Cpinme les marcionites ni les manicheeiis ifpnt
point fbnde siir ces parples un reprpche de contfadictiori,
its pnt du y voir une explicatiph capabje de
les satisfaire.Dieu n’enveloppe dans sa vengeance
les eiifarils avec les peres que quarid il).a bpriie aux
chatimeiits "tempbrels ; etil a droii' dihteresser les
hommes a lui pbeir paria consideratibh dii bbiihe.ur
ou iluJrnalheur''deleiii■ posterite, quilsairoenispuverii
plus riii'eiix-^ipeines:.'' ;  ! ''"'Quoi qu’pn piii dire, ces heretiques ne trpuvaient]
pas sujiporiable la ^everilb de Dieu, qui eclate dans
ibuies ies partieS de iiijstbire du peuple de Dieu (Sl,
Aug^lib.icontraqdvers. legis etpiqphelqrum, cap. iW,
n. 2b*). ils’n’eriyisageaie'ni.'point sans freniir et se reyoltef
cb  !delugeJ !uni'versei des eaux qrii fit ilisparaitie
deia ierfeundeluge uriiversel de cririies par iariiort
de presque ious lps iibiiinies ; celfe pluie de leu qiii
cbiisuniaysi absofunieiit’deiix villes iliiaihes, que lii
piacpmeniejoiti elies ayaieritbieppriieriqueiquesorie ;
etant 3e.ye) fue stefile et/iiihabitable "a jariiais ; l.es
rijifac^s^pfpdigues’ et la riatup etbnnee du renvprr
seni^ni  !de sesibis les plusiiiviplabies, qui cpiisbriima
la jfeprofialiori d’un r'pi' eridurei' ; la' terre qui fondit
spris ieS pieds d’une irb,upe, de rebelles et de sacrilegesi'"st’'jsg
'ierijslbulit tpijt vivaritsdaiis soi.i sei.n ; rine
iiiultilulie, tie■'"^erpeiitii 'doiji. les liaiejiies eriflanimees
elies cihelies iiiorsures’ changeierit lesriiurmufesAd’up peupLe ingra| ;fin de larnentablesgemissemenis ;
• le feudq ciel prpnipt a faire respecler Dieu dausses
riiinistres, et a^uivre la voix des’ prpphetes en toiiibant
sur la tete desiinpies.'terjuliieri erii be^ri ddpjpyer son dloquence pour
faire yoir l’affinite necessalre quj "etait entrelajustice
elia bonfe de Dieu. et que ) a puniljpfi du crime
eiait un y^riyible bien (fertul., lib. ii cpntra Marc,,
cqp. 11) j Marcionne.lajssa p.pintdeppiisser sp.qinipiete
jusquia ganoniser paiij, Core, Dathan ei Abirpn,
etious les scelerats qui ayaient £te les mallieureuses
viciimesde^a coleredu Dieu"dps Juifs (Tiieod6r.,'lib^
i futi)  ; hcjires ;, cqp. 24).' Cet lipriesiarque iniagjnait
daris le D|eu des chretieris pins dp douceur" et tfindulgerice,
tfofnpjd par 1'abus quil faisail tjfci cet endrpjt
de j’Evaiigile bu'il est racbnte pe ies apoires
Jacqries et Jeari ayaritypplu, a fiinitpfipn du pfopliete
Elje,'faire desce&dfeie feu du ciel siir lcs Saroartr
taiiis, quj ayaierit refusea^ Jesus-Chris Tenir4e*jde
R feur yille, ie Sauyeur leur 4it: Vpus rie sayez de quet
" espYilydus &eY-:Nesciti spirilus esiis (Luc.IX, S5) ii".''"_" ' ' * '": '"' Marcion ne considerail pas {es vues admirables de
la dfvine p.fbyidence'j quiavait prepare de loin 1'jetablissepent
(fririe religipn paffaiie, ou Pqn ne y6cu|
que 3e la foi, pri j’on !ii'esper&t que dps recpmpenses,'
et"l’pn rie iraigriit quedes cliatimenls fulurset d’uu
avitfe mbnde. ll "iie pbncevait pas que, pour pfevenif
les’dpuVes’quefefaitnaitrelelite et ppiir empgclierqiie les meciiarits ne prissent la longanimite
et la patienc » de Dieu a les spuffrir potir une niarque
qu’il n^esfpeint et qri'il ne peut rien sur eux^ sa diyine
sagesse avait fait preceder une autre religion,
donl fbeoiioniie tou(e iniraculeuse demontra que cet
ririivers ri'est"pbi"nt gpuvierne par le hasard ori par
uhe aveuglei nature, rqais par une inteHigence souvefaine,
par uri prealpur tbuirpuissant, ^ia parol.e driqiiel
on peut se fier quand II promet des biens etquil
iiienace des maux eterrieis ; puisqtfun grarid peuple,
G tbujburs subsislant nialgre sa reprobation, atteste,
par lcs monumenis incbniesiablps de son histoire,
que durarit plusieurs siecles il a tenu sori bonlieiir
pii spri nialheur temporel d’une suite coritinuelle de
prpdiges quele seul nras qui a fait lanatureei qui
la soulient pouvait opisrer.Cej.ifetaient la que les gages et les signes des biens
et desriiaux que la fpi chr^tiennenous pfoppse. Ainsi
pri pouvait dire aux marcioiiites et aux maniche.ens:
pieii est plus severe qiie vpiis’ ne pensez ; vous avez
torl dc vous afreter a des ombfes et a des figures,
pour peindre les rigueurs de sa vengeance. Les maux
temporels ne sont pas plris des chaiiments dignes de
la jristi.ce de Dieu, que les bieris terrestres ne sont
iin prix prbpprtipnne a sa bonte et a sa uiagnifieence.
S’il a "cesse de prometlre et dassurer a ceux qui le
seryerit la rosee du ciei, la graisse de ia terre et la
ppssession des richesses de ce monde, a-t-il oublie
pbuf ceia sa liberalite envers les justes ? Pe meme,
_ sil. ne creuse plus d’abimes spus les pas de ceux qui
" 1'jOffe'riserit, Vi'1 ne la.nce plus de feux et de ionnerres
guf je.urs tetes, sil lfenvoie plus de monsires pour
ies devorer, eii est-il moins redoutable a lous les p,echeufs
(S. Aug., lib. I cqnlra ativ. legis et prophel.,
%>.T6, n. 29)  ? Crpyez-yous que les habitants de Sodbine
et de Gomorrhe aierit 6te traites plus s6verementque
iaut diuipudiques qui semblentaujourdimi
vivre et mourir en paix ? Croyez lout le contraire: le"
feiidu piel iie corisunia poinlsi promplemeiit ces scer
icrais, ils en vircnt el jls en sentirent les approclies.
Ayant que de leur lermer tous les passages el de peijetrer
partout, il leur clonna ie iemps de laire jquelqiiesellorts
pour echapper. Ces moments eiaient ppur
eux des moments de grace et de misericorde, doni ils
orit pu proUier. Mais inaintenant, quand Dieuestlas
de souflrir Jes pechetirs, de derix iustanls qui scsuiveni
iminediatemeiit, fuu esl le dernier. instant d’une
folle joie et tiiine ! irotiipeuse securile daiis felat dii•069 DISSERTATION SUR LA LOI DE MOISE. 1070peche, et 1'autre est le premier instant de leur dam- t
hation eternelle (Ex Aug., ibid.).N’ometlons pas !e grand scandale des sectateurs
de Marcion et de Manes. Le Dieu de 1'Aricien Tesiament,
disaieril-ils, est un Dieu qui se plail a faire
des eoupables, qui aveugle, qui ehdurcit, qui trorope
les hommes, pour les conduire a' leuf pefte ; et ils
citaieni plttsieurs endroits des Ecfittires de 1'Ancien
Testanierit, dontCaivln’, qui aime a se revetif des
depouilles des nianicheims, fait le meme abus pour
fendre Dieu auleiir du peclie\ Parexemple, Dieu
est dit avoir endurci Pbaraon (Exod. ix, 12) et avqir
inspire a David le dessein de faire le denonibrement
de tous ses sujets ; Ce qiii atlira suf Iui et sur tout
son peuple uri fleau lefrible ( // Reg. xxiv ). Dans
une visibn propheiique, Michee vit le Seigneur qui
epvoyait 1'esprit de mensbnge poiir tromper Acfias"
{/// Reg. XXII , 20).II y a quantiie de textes a peu pres semblables
meme dans le Nouveau Teslament.comme saint Au- •
gustin l’a remarque en refulaql les roanicheens ( S. '
Aug., lib. i contfa advers. legis et prophet. cap. 16,
n. 28). La'regle de ce sainl docteur et des autres
Peres est que, toules les fois que 1'Ecriture sainte
parait atlribuer a Dieu ce qui rie convienf qu’a la
hialice dti dehion ou des hommes, le texte sacfe doit
etre entendti d’rine siriiple permission.SN’est-il’ auciiri' mbyen de fermer la bouche a Calvin,
qui raille de. cette explication en la metlant siir
le comj/te des seuls scolastiques, et qrii s’avise de
faire ici Ie scrupuleiix a recevoir un seris tanf soit
peu force des paroles de 1'Ecrilure ? Essajons. Je
dis d’abord que cetle inlerpretation.est tres-confofnie
au genie de la langue sairile, suivani lequel ce-.
iui qui a souffert une chose qu’i ! avait le pouvbir
d’empeclier est repre^enle coinme fayant faile. Les
Chaldeens, a linstigaiipn du dbmon, avaient enleve
les troupeaux de Job, et Dieii n’avaii fait siriiplement
qrie ie permeltre ; c’est ce que 1'licriture -declafe
en termes iexpres. Cependant Job dit: Le Sei-'
gneur me les avail donnis , le Seigneur me les a enlevis
(Job. i, 21). L’auteur des Paralipomenes eerit
que ce fut une suggeslion du demou (jui poria Da vid
 a ordonner le denohibrenient de ses sujets ( /
Paral, xxi, 1)  ; et neaumoins, camme nous venons
de le voir, 1'auteur de fhistoire dcs Rois ecrit que
Dieu le poussa a celte entreprise.Tajoute qu’ii y a une raison tres-considerafale
pour laquelle, dans la langue sainte, Dieu est dit
commander, decerner, faire tout ce quil permet
simplement: c’est pottr donner it entendre que nonseulement
il ne pept rien arriver sans que Dieu 1'ait
prevu et ne se spii deieimine a. le souffrir, mais encore
qtietoute la malice des ange.s et deshpmmes, loin
de nuire au moipdre de ses desseips , devient pat
son infinie sagesse un mpyen qui concourl efficacer
ment a ies accom ; lir ; ien sorte qu.e tous Ies pecl.ies
et tous ies crimes qui se cqmmettent contre Ig voionte
divine, Dieu les dirige a une bonne fin, avec
iant de justesse, iine certitude si infaillible, quils
ii'entreraient pas mieux dans le plan de sa conduite,
quils ne serviraient pas mieux au bien quil se propose,
sil ayait decerne, s’il avail cbramande, fait
lui-mgme daris ciette vue lous ces peches el tous ces
crimes/Ecputez cependant Calvin, qui dit d’un air iripmpharit:
i Sf 1'aveugl.enient el la folie d’Achab est un
jugement de Dieii, la chimere d’une pure permissioti
s’eyaiibuit, parcequil serait ridicule qu’un juge
perriiit seulement et ne decernat point par un arret
positif ce qu’if veut fair'e,'et n’en ordonnat polnt
1'execution ^ses miriistres’: Si Deijudicium esl exr
ccecaliq ei amenliq Acliab, nudcc pefmissionis evqnescil
(igmenium, quia ridicuium esset judicem tanlum permitlere,
ndn etiarii deceriiere quid fieri velit, et tnanAdareexseculionem minislris(Calv., tib. i tnst., cap.18).
Cela n’a poinl paru si ridicule a saiut Augustin ;
el la raison est que cc Pere n’a point cpnfohdu Ie
souverain juge de 1'univers avec les hommes, qui,
n’etant point maltres de tous les evenemenis, ne
peuvent punir par de pures permissions. Selbri le
saint docteur, quand on entend cei paroles de 1'Ecriture,
Cest moi le Seigneuf, qui ai seduit ce prophete
: Ego Dominus decepi prophetam illum, ou ce
texle, Dieu endurcit qui lui plait: E/ quem vult indurat,
on doil penser aux merites de cblui dont Dieu
a permis fendurcissement"et la seduction. Cum auditis,
ego Dominus seduxi itlum , et quem vult indurat,
ejus merita cogilale, quem sic obduran dc seduci
Dominus permisit (S. Aug., lib. de Gratia et lib. arb.,
cap. 25, n. 45).Pour ce qui esl du passage suivant, sur lequel
les maiiicheens appuyaient beaucoup aussi bien que
les marcionites: Le Dieu de Ce monde a aveuglen fesprit des infideles. Deus hujus sceculi exccecuvit
mentes infidelium (II Cor. iv, 4) , il est Clair que saint
Paul ne parle point du veritable Dieu, mais du d6mon
, a qui le monde paien deferait des honneurs
divins, et quil adorait dans les idoles (a).Les maniclieens avaient donc la folie de croirc que
le menie Dieu, qui avait arme les Juifs pour exterminer
les peuples de la terre de Chanaan,.causait finfidelite
des nations ,'et ils detestaient ces sanglantes
executions, ces saccagements de villes, ces massacres
de tanl de milliers diiommes, ces guerres impiloyables
, que Moise et Josue firent par ordfe"de
Dieu pour punir des impietes dont Dieu meine, suivant
fopinion des maiiich6ens, elait fauteur.Le chapitre xri du livre de la Sagesse senible ayoir
6le ecrii expres pouf confbndre ces heretiques et
ceux de nos jours qui ont adopt^ une partie de leur
systetne. L’auteurde ce livre se pfopose de niontrer
que le Seigneur se conduit en toutes chosesavecun
esprit de bonte et de dbuceur, que c’est pour celaG quil menage sa cblere et la lbpantl peu a peu sur
ceux qui s’egarent, daris la vue de les corrigef, et
qu’en mbine temps il les averlit, et leur parle interieiirement
des exces quils commettent, afiii que ,
renonganl a leur roalice, ils se determinent a croire
en lui. Quelle preuve apporte-t-il de ce quilavance
ainsi en genbral et sanS restriction ? La maniere dbnt
Dieu en a use envers les anciens habitants de Ia teri-e
sainte, qui s’etaient rendus odieux et abominables a
ses yeux par leurs cfimes enormes, leurs malefices
et leufs enchantements, leurs sacfifices injustes et
cruels, le meurlre de leurs propfes enfants, quils
egorgeaient sans pliie, dont ils devoraient les entrailles
ef buvaient le sang, profanaleurs sacrileges d’un
pays qui appartenait Baiiiculierement au Seigneur
et quil s’etait consacre: car Dieu, ayant resolu de
■ venger tantde victimes innocentes el indefendues, qui
rencontraientlesauteurs de leur mortdans ceux dont
ils avaient recu la vie, et voulant perdre ces sceleDrats par les mains des Hebreux, afin de mettre ceuxci
en possessiou de la terre du monde qui lui etait
la pliis chere el qui avait ete le lieu du pelerinage
d’Abraham, d’Isaac et de Jacob, considera neanmoins
que les coupables etaient des hom.nies qttil
avait crees ; c’est pourquoi il les ^pargria en quelqtie
sorte, et leur moutrant de.presla tprraidable armee
de son peuple, quil relint a 1eur vrie durant fespace
de quaranie annees dans le desert, il la fit preceder
par une horrible nueede guep^es, qui infectaioute la
terre de Chanaan e't fit perir irisensibleiuent une
grande partie de ses habitanls. Quel fut eri cela son
dessein ? Ce ifest pas, conlinue le Sage, quilfut
impossible a Dieu de sounietire aux j’u'stesies iriipies.
p »r la voie des afmes, ou de les exterir.iner tous
ensemble, eii leur envoyaht, auTieii dinsectes, une
irbupe de betes ferocespbur l^s, devorer, 'eu meirie(« J H. Irenmut, ttb. m, cap, 7, n. i ; hb, iv, cap.W, n. 21 ; S. Aug., hb. contra Fauslum , e. 2.1071 SDPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 1072en prononcant seulement uneparole ; mais il procedj
par parlies a fexecution des jugemenls qifil exercait
sur eux, alin de leur proctirer le temps et f oecasion
de faire penitence, quoiqoil nignoral poini
que c’etait un.e nation perverse, et qriayarit suct
fe.rreur et le crime avec le laii, la mechancele
s’eiait enracinee dans leur coeur par la force de
leilucatioii, des exemples et de fhabilude, en sorte
qu’elle leur eiait devenue comme naturelle ; et quoique,
par consequent, il vit bien qifils s’eiaient mis
par leur.faute dans une esbece dimpossibilite de
changer et de se convertir jamais. Car ce fut une
race maudite des le commencement dans Ia personne
de leurs peres Cham et Chanaan, dont ils
devaienl imiter 1'impieib.Vous ne serez point de ceux qui nfaecuseronl
ifaffaiblir cel endroit par 1'adoucisseinent de mon
commentaire. II est evident que le Sage ne marque
ici qifune grande difficulle, et non pas une impossibilite
reelle. En effet, si lcs Cliananeens ne pouvaient
point changer nise convertir,pourquoi, dit-il
auparavant que Dieu leur menageait le temps el
foccasion de faire p6nitence : Dabas locum pamiteiitice
(Sop.xn, 10)  ? Pourquoi de fexemple particulier
des Chananeens conclut-il en general que Dieu
clialie de telle sbrte les pecheurs eh ce nionde, quil
leur donne le temps et le moyen de faire penitence:
jDocuisti populum tuum per latia…. quoniam judicans
dcis locum in peccatis pmnitenlim (lbid. ,19) 1
Pourquoi enfln declare-t-il expressement qtte Dieu a
donne aux Chananeens !e pouvoir de changer et dt
renoncer a leur malice : Dans tempus et locum pei
quce possent mutari a matilia (Ibid., 20)  ? Vous m’approuverez
de representer ici lout entier le texle que
j’ai paraphrase, afin qu’on juge de ma fidelite a rendre
le sens.0 quatn bonus et suavis est, Domine, Spirilus tuut
in omnibus ! Ideoque eos qui exerrant partibus corripis,
el de quibus peccant admones et atloqueris : ut
relicta maiilia credant in te, Domine. Iltos enim an~
tiquos habilalores lerrce sanclce tuce, quos exhorruisti,
quoniam odibilia opera libi faciebant per medicamina
el sacrificia inju&la, et filiorum suorum iiecatores sine
misericordia, el comestores viscerum hominum, et
devoratores sanguinis a medio sacramento iuo , et
duclores parentes animarum inauxiliatarum, perdere
voluisli per manus parentum nostrorum ; utdignam
perciperent peregrinationem puerorum Dei, quce tibi
omnium caripr est terra. Sed et his lanquam hoininibus
pepercisti, et misisli antecessores exercitus lui
vespas, ut ittos paulalim exterminarenl. Non quia
impolens eras in bello subjicere impios juslis, aut
besliis smvis , aul verbo duro simul exterminare ; sed
partibus judicans dabas locum pcenitenlice, non ignorans
qupniam nequam esl natio eorum, et naluralis
malitia ipsorum, el quoniam non poterat rimtari cogitatio
illorum in perpcluum, Semen enim eral tnaledictumab
initio, etc. (Sap. xn, 1-11).Cobstination constante dans le mal que ces peuples
barbares et impies opppserent a la misericorde
de Dieu lassa enfin sa patience, et il les livra a
1'epee des Jsraeiites. Cela deplait aux manicheens ,
dit saint Augustin (Lib. contra Adim., cap. 17, n. &).
Ces heretiques trouvaient mauvais que Dieu fut
juste, ou quil eut le droit de commettre a des homroes
f execution des .arrets de sa justice ; et parce
que dans les Actes des apotres il est raconte qu’Ananie
et Sappliire furent frappes de mort a la parole
de saint Pierre, c’etait une de leurs raisons pour
rejeler ce livre.Saint Augustin s’applique donc a faire voir que la
vengeance est legitime quand elle est aulorisee de
Dieu, et surtout quand avec cela elle ne regarde
que lesint6rets de sa gloire et de son culte, pourvu
toutefois qu’on 1'exerce sans aucun sentiment de
haine et par pure obe^issance aux ordres de Dieu.A Or, dit le saint dpcteur, !es manicheens ne prouveront
jamais que ceux d’entre les Juifs qui etaient spiriluels
halssent les nalions que la juslice divine leur
commandait d’exterminer et de deiruire. Vnde isti
convincenl animos virorum spirilualium , qui in ilto
populo fuerunl, quod eos oderant qui per ipsos divina
juslitia jubebanlur auferri (S. Aug.,ibid. n. 5).Les manieheens pouvaient faire ici a saint Augustin
une objection considerable, tiree des senliments de
haine et de vengeance , des maledictions et des
imprecations horribles qui sont repandues dans Ies
Psaumes.On doit repondre, ce me semble, que ces’ scntiments
ne sont point proprement personnels, ni du
choix de celui qui les forme, soit que David luimeme,
ou le peuple disraei, ou un Israelite en
partjculier parle dans les Psaumes ; que celte haine
et ces traits de malediclion sont adresses par le
Saint-Esprit a des pecheurs desesp^res, dont fatta„chement a fimpi^lb etait peu different diine repro"bation consommee ; que ces imprecations sont des
actes de conformite a la volonte de Dieu, et une
approbalion des justes arrels que Dieti a pories contre
des ennemts de son saint noin, quil avait prevu
devoir etre irreconciliables ; et enfin, ne faut-il pas
convenir que les chreiiens sont dans une disposiiion
de cceur et d’esprit totite pareille, quand ils disent a
Dieu : Que votre volonte soit faite sur la lerre comroe
daus le cie ! ?Je ne saurais me persuader que David, transporie
de zele conlre les mechants, adresse ses menaces et
de funestes paroles a Saiil, son beau-pere et son roi,
dont il n’a jamais parle qtfavec le plus profond respect
durant lout le cours des injustes persecutions
que ce prince furieux s’acharnait a lui faire ; je ne
crois point quil en veuille a son fils Absalom, pour
qui sa lendresse paternelle redoubla quand il ,se vit
oblige d’exposer ce fils rebelle a perir ; ou a Semei,
Doeg, Seba, Achitopliel, ses sujets, donl les crimes nefj purent alterer sa bonte et sa douceur. Lesseuiiments
quil a exprimes dans les Psaumes demeuiiraient-ils
le caractere et les moeurs que fhistoire sainte lui attribue ?II me parait plus que vraisemblable que les ennemis
et les persecuteurs que David anathematise sont
toujours les idolatres, dont par ordre de Dieu les Hebreux
etaient charges de punir les crimes, bu qui en
haine de Dieu faisaient la guerre a son peuple.Si fon trouve de la difficulte a expliquer dans ce
sens le psaume cvui, faut-il pour cela blasphemer
avec Grptius, qui favorise ouvertement la cause des
manicheens, el ose dire que 1'espril qui regne dans
ce psaume n’est pas celui de 1'Evangile ? JS’est-il
pas plus naturel de reeonnaitre avec les saints Peres
que tout y est propbelique et ne lait qu’annoncer
la detesiable fin du perfide apbtre qui a trahi Jesus-Chrisl,
et des Juifs qui 1'ont crucilie ? Mais trouverez-vous
solide la pensee qui me vient ?" Vous savez quil est de la foi que 1'entree des Israelites
dansla terre promise est la liguredelareception
de tous les elus dans ie ciel (Hebr., iv). Celtesainle
haiiie du peuple deDieu conire les nations que Dieu
avait proscrites, ne serait-elle p ;ts urie dependance de
cetie ligure ? etn’aurait-elle pointetedestinee a representer
lahaine el lindignation loulesainte que 1'Apocaiypse
et quelu.ues autres livres sacres altribuent
aux bienheureux, qui durant touie fetariiite se conformeront
aux sentimenis de vengeance quils verront
dans Dieu pour les malheureuses victimes de sa
colere ? Quoi quil en soit, elle peut etre aussi legilime,
et elle n’empeche point que la loi de Molse ne
soit digne en elle-meme et de sa nature d’eire f ouvrage
d’un Dieu bon et bienfaisaut ; ce qui est la principale
question qui fnt agitee sur ce sujet entre les
manicheens et les saints Peres.ETAT DE LA QUESTION ENTBE SAINT AUGUSTIN ET LES PELAGIENS.Ce ne fut pour ainsi dire qu en passant et par occasion
que saini Auguslin eut quelque dispute avec les
. pelagienssur la loi de Molse. Le grand point par rappoi
t a cette maliere qui fut discute enlre le saint docteur
el les ennemis de la grace, regardait la loi en
geneial ; el il s’agissait de savoir si la loi, quelle
qu’elle fut, suffisait pour le salut sans la grace. Cest
pourquoi saint Augustin prend presque toujours ici
le mot de loi, non pour designer fetat des Juifs ou
les praliques et les ceremonies instituees par iMoise,
mais pour signifier les commandements el les preceptes
qni composent le droit positif de f Ancien et
du Nouveau Teslaroeni. II ne laisse pas cependantde
ramener quelquefois Ia controversede saintPaul avee
les Juifs, et de prouver en particulier conlre les peJagiens
la faiblesse et finuiilite de fancienne loi pour
etablir la necessite de 1'EvangiIe, et pour conclure de
la necessite de 1'Evangile la necessile de la grace.II sera digne de votre curiosiie que je vous fasse
remarquer plusieurs choses que 1'Apbtre dit unique ?
ment de fancienne loi, dans la vue de convaincre les
Juifs quils doivent absolument recevoir la loi nouvelle,
et que saint Augustin applique et eiend a loute
sorte de loi, afin tle demontrer aux pelagiens le besoin
que nous avons dti secours de la grttce.Dans 1'Epitre aux Romains, saint Paul enseigne
qu’a cause du penchant que nous avons a faire ce qui
nous est defendu, la loi ecrite a donne lieuaux Juifs
de pecher plus grievemeni. A 1'occasion du precepte,
dil-il, le peche m’a seduit, et par le precepte nieme
m’a donne la morl : Peccalum occasione accepla per
mandalum seduxit me et per illud occidil ( Rom. vn,
11). Saint Augusiin expliquece passage dans un sermon
quil fit ouvertement contre Ies manicheens et,
coinnie les RK. PP. Denediclins 1'ont tres-bien remarque,
tacilement contre les pelagiens^dont fheresie
ifeiait pas encore lout a fait publique, mais se
glissait a petit bruit.Quel exeinple croyez-vous que te saint docleur appor(e
pour faire comprendre le sens de ce passage et
pour en rendre la verite sensible ? La loi qui fut donnee
a nos premiers peres dans fetat dinnoceiice.
Vous en jugerez mieux par ses propres paroles.« Cest
ainsi, dit-il, quil arriva dans le paradis ; alors se
vcrifia cette pensee : Le peche m’a seduit a foccasiou
du preceple. Yoyez le discours insinuant que le
serpent lint a la femme. II lui demanda ce qtie Dieu
avail dit ; elle lui repondit : Dieu nous a dil: II vous
est permis de manger les fruits de lous les arbres qi »i
sont dans lc parauis, mais vous ne toucherez point a
ceux que porte farbre de la science du bien et du
ina'. Si vous en roangez vous mourrez : voila lecommaiidemeni
de Dieu. Le serpent repliqua : Vous n’en
uiuurrez point, car Dieu savait qtfau rooment que
vous en mangerez, vos yeux s’ouvriront et vous serez
comme des dieux. Rien tfest donc plus vrai que
cette pensee : A foccasion du preceple, le peche nfa
seduit, et par le preceple meme m’a donne la mort:
Sic faclum est primo in paradiso. Fefellil, inquil, me
occasione accepla per mandalum. Vide serpentem mulieri
susurrantem. Qutesivil ab ea quid dixerit Deus.
Respondil illa, Dixit nobis Deus : Ex omni ligno quod
estin paradiso edetis ; de ligno aulem boni el mali non
edetis. Ex eo si ederitis, morte moriemini. Hocestenim
Dei mandalum. Conlra serpens : Non, inquit, morle
moriemini. Sciebat enim Deus quia qua die ederitis,
apeiienlur oculi vestri, et erilis tanquam dii. Occasione
ergo accepla peccalum per mandatum fefellit me et per
illud occidit (S. Aug., serm. &, de Verbis Aposloli,
[nunc iop, n, 11). iA Saint Augustin fait ici un coup merveilleux ; il confond
loul a la fois cinq heresies, le manicheisme, le
pelagianisme, le lutheranisme, le calvinisme, le jansenisme.
Voici le trait quil lance contre le manicheisme,
et dont les trois heresies modernes ne se
trouvent pas bien : « L’enuemi, continue-t-il, s’est
servi de fepee que vous porliez, pour vous tuer ; il
vous a vaincu, il vous a donne la mort par le moyen
de vos propres armes. Recevez le precepte, sacliez
que ce sont des armes qui ont el6 donnees, non a
volre ennemi pour vous titer, mais a vons pour tuer
votre ennemi : Gladio quem portabas te inimicus occidit ;
armis luis le vicit, armis tuis te interemit. Recipe
tnandatum ; scilo esse arma, non quibus occidat te, sed
quibus a te occidalur inimicus (S. Aug., ibid.). tMais, ajoute-t-il, et c’est maintenant le pelagianisme
quil abat. c Ne presumez point de vos forces.
Voyez Ie peiil David qui marche contre Golialh ;
voyez cel enfant qui attaque ce geant ; sil attend la
T, vicloire, c’est au nom du Seigneur. Vous venez a moi,
" lui dit-ii, avec le bouclier el la lance ; et moi je viens
a vous au nom du Seigneur tout-puissant. Cest ainsi,
c’est ainsi, et non autrement, ce n’est point du
tout autrement que fennemi est lefrasse. Celui qui
presttme de ses forces est lui-meme terrass^ avant
le combat : Sed noli prcesumere de viribus tuis. Vide
parvum David contra Goliam, vide parvum contri ingenlem,
serf in nomine Domini prcesumentem. Tu venis
ad me, inquit, cum clypeo et lancea, ego in noinine
Domini omnipolentis. Sic, sic, atiler non, omnino aliler
non, prosternitur inimicus. Qui prcesumil de viribus
suis antequani pugnel, ipse prosternilur (S. Aug,,
ibid. ). >Saint Auguslin dit contre Ies manieheens que le
preceple nous a eie donne comme des armes dont il
nous est libre de nous servir pour resister a f ennemi
et le vaincre. Et contre les pelagiens il dit que
neanmoins nous ne devons pas presumer de nos forces,
et il conclut tout cela de la cliute de nos preQ
miers peres. N’ai-je pas raison d’avancer qu’avec le
manicheisme et le pelagianisme le saint docteur detruit
les trois heresies niodernes qui veulent que depuis
la chute de nos premiers peres le precepte ait
blesse necessairement et itievilablement lous ceux
qui font transgresse, ct que la presomption du pecheur
suppose loujours un defaut de grace ?Vous jugez bien que ce ifest point la leclure de
Jansenius qui m’a indiqu6cetendroitdesaintAugustin.
Jansenius ne s’esl pointavise de lecilernulle part.
II a fait sageraent: car feveque d’Ypres pretend que
lorsque saint Paiil dit qu"a f occasion du precepte le
pecbe seduit fhomme et lui donne la mort, on doit
entendre, suivant f inlerpreialion de saint Auguslin,
que cela arrive avant la grace. Nous soulenons au
contraire que ni fApblre ni le saint docleurVexcluent
la grace qui rend le precepte possible, e} que nous
appelons sulfisante, et qtfils en font seulement abstraclion,
parce quils raisonnent dans fhypothese
n des Juifs et des pelagiens, qui ne reconnaissent
" point la grace de Jesus-Clirist. Or, dans le texte
que je viens d’alleguer, saint Augtislin prononce
entre Jansenius et nous , et il decide en notre faveur
: car il se sert de la transgression du precepte
donne a nos premiers peres dans le paradis terrestre,
pour demontrer la verite de ce que dit saint Paul,
qu’a foccasion du precepte le peche seduit fbomme,
et lui donne la mort par le precepte meme. Saint
Paul ne parle donc pas, selon saint Augustin, d’un
precepte impossible et dont la trausgression exclue
la grac* sufftsante : ne sait-on pas que Jansenius ac*407SSUPPLEMENTUM AD OPERA S AUGUSTINI.1076corde liberalement a nos premiers peres cette grace
suffisante, dont il a dit tant de mal, quil a entierement
decrie et qu’il a rendu ridicule le presenf quil
Ieur a fail ?A coup sur, certaines gens trouveront que saint
Auguslin prouve ifbp eh cet eridfdit, el ils estihierortt
qu’il niivait pas le don de propheiie ; car s’il favait
cli, he se sefait-il pas cbrttente' de ladefaiie des iriaiitcliefehs
et flfes peiagieris , tjui foht toujoufs cotisiT
deie eommfe ieiif ehriemi mbftel ? Aufau>il ett le coeiif
de dfesafeontief par avance Liitlifef, Calviii, Jahsfenius
cl leiifs discipies,- qui devaierit se dire disciples de
saihl AugustiB ; et lui pretef lettrs pensees pbur se
fevetif de sa gloire ?Le.passa^ favbfi d.e ces faux augustjriieiis,. a ce'
seril iitre qttil leur a parri ifes-pibpfe a ehfabiisef,
e.st cfelui-ci, qtte je ne niiis tradUife avarii que d’en
determirief 1'exacte* sigliitication, qtii est disbuUjfe.:
Lex siibiriifavit ut dbuhdafei delicium.(Rptri. V, .20.).
li esl claif qrie PApbirfe enlehd paflfer OB. la lbi de
Molsb : aiissi Jahseriiiis emploie-t-il ce passafe pbtif
montref, qrielle fut.la.Iih qiie Dieii se pfpposa eii iristitiiant
faiicierine, loi, et le sens qifil dbnrife aux piifbies
de sairit Paii) deiriande qifoh les liaduise ainsi:
Of lii lbi est survenue, afih qtte lfe pechfe fui.pliis abbndant(
Joris, iom.lll, lib.i, capp. 9, it) , .11, pp. 40,
seqq.). Siceia esi, il laudra donc dife aiissi qiife la
lpi de fEviingile esi siifvferiue, afiri qiie le pj&ne' fut
pjiis aboridaht ? caf saint Aiigustin a explique plus
a'jine fois ce texie des preceples qui obligent inaiiiteiiarit
les ciiretiehs, efil soulifent bifil se vefifie, spit
qtiand les hbrhnjes iiegligeht ce qiie pifeii c.bmiriaride,
soit lofsgiie, presumant de leiirs forces, ils riimplo^
fei.i.t poirit ie secburs de la gfScfe, fet ajoutent fofgueil
a. firifirmile : Lex subinifdvii ui qbunddfei delicium,
sive cufn) iomiries negligunl quod Deus fubel, sive cuih
de sMis viribus pfasufnenies ddjuiarium gf&iiie rion iiriplofani,
ci dddurit inftrmiiqii superbiam (Episi. 89, dd
Hii.,hmc lSi,h. 16, ei lib. i MSifnplic., n. 15) '.Un jansehisife bien instruit dfes principes de son
maitre repondra. seriettsement que les chreliens.designes
par sainl Anguslin sont de.vrais Juifs, et .que
toutes les fois qu’on peche moriellement on.est Juif.
Poiir moij je ne ptiis le croire, et j’aime. mieux suivre
tous les inlerpreles catholiques, eh m^aliaclianl a
cetle .aulre traductibh, qui seule fest fconforme a la
dbcirine de fEglise : or la lPi est survenue,.fert sorte
que le pfeche en fest devenu p) us ahohdant. Que Janseiiius
soit curieuxj lant qtiil lui plaira* de multiplier
la nation juive s jamais il ne me persuadera qrie ;la
lecture de saint Augustin lui ait iuspire un gobt si
bizarre.Saiht Paul use sduveht de l’expfessibtt qlii sriit
ilre sous ia toi ; fet c’est torijpufs de ia Ibi de SlPise
qifil parle. Vbiis rfetes point sOiis la lbi, ihais sbris la
giace, dit—il aiix Rohiaihs: IVo » eriirit esii's sub lege, sed
siib gfaWd "(Rbfn. vi, ii)  ; c’est-a-dife, vbus ii'etes poiiit
soiiniisji la loide Mblse, quj paf les mferiaces des peihes
ttiiriiibfelles iffite iacOiivbilise ; fnajs vous fitessous ie
jiiiig de 1'Evarigile, qui Vbus excitfe a bifen fairfe par la
pfomesse des rijcbmpenses 6tefrielles. Cela rie souffre
pSs ik hibiritire diffibiilte, Si fbn compare enseriible
fbiis Ifes eridfoils bu cfeite expressiori sfe lfb:.ve' ; caf
&k pdfbies: Fcicius swrix :…, ifs quisrib lege srint,
qtidM slib leije noii essenv, cum ipse rioii essem sub lege,
m 'eoh ijui sub leg'e eruttt tucrifacerem (1 COf. ix, 21) ,
j rie doil-bh pas !fes fendre de la sbrie eh fraiicais: Je
riife siiis fait avec cettx qui eiaieni sbiifriis a !a ioi,
cbriiriie si j’y ferisse ele souiriis, qubiqiifejfe iiele fiissfe
ji:is, poiif gaghfer "ceux qiii elaierit sbUniis a lii Ibi ?
Ces aiitfSs pafqles: Misit Detis Filiuni siturii, factuiii
c£ '(ityliefe, mciiifti sub lege, ui 'ios qui siife ietje erahi
/editiiirei (Gdl. it, l)  ; iie dbit-on pas les expririief
aiiisi en ribife iangrie': DleU a feiivbye sbii Fils, lie
(i'iirie teriiirieij rie sutei a la lbi, pbuf rac’hei'ef cfeux qiii
elaieiii siijeis a 1$ loi ? E » % iftotj 'etr^ Sijils la' 1bi,A dans le langage de 1'Apbtre, c’est etre oblige ou se
croire obligfe de professer Ia religion juive.Majs saiiit augustin s’est approprie cette facon de
parliif iiaris iine signification bien differenle. Etre
sous la loi, selon ce Pere, n’est pas etre assujelti aux
observances de 1'ancienne loi, mais c’esi la meme
chose que violef par sa faute une loi quelle qifelle
soit ; ot par consequenti pour eniendre Cfes pafoles de
saint Paul aux RomaihS: Non estis sub lege , sed sub
grcttia, dans ie sehs oii saint Augustin a trouve bon
de les prendrfe, il faut ileur donnereelleexplication:
Vous h'etes point domihfes par la loi, commfe paf un
jdge qui « onvairic e't gourmande des criminels ; mais
la gface de Dieri, doht vous suivez les modvenierits
avec fidelile, regrie seule en vons. Le saint docteuf
expose fclairerinent sa pensee en c6s termes: GelUi qui
accbiriplit la lbi n’est point sous la loi, hiais avec la
loi ; et celui qui est sous la loi n’6st point aide^ riiais
accable par la loi: Qui legem implei, non est sub lege,
sed cum lege: qui aulefn sub lege esl, noh juvatttf', sed" premitur a iege (Trncti 5 in Jban.i n: 2). Et ailletirs :
Etre dbmirie par \& M ; fc’esl cfe qui s’appelle elffe sous
la ioi ; brj la loi doihirie ceux qu’elfe pUhit ; et elle
punil tous les prevaricaieursi Sub iltu esie dictiittur
quibus dominatuf ; eis autem doniinoiur gubs’ ^iimi ;
pniii ! auletri prcevarkaiofei tmines (Lib. i dd SimpL,
qucesii 1, »i lS) iAu restej oh ne peht blamef saiiil Aiigiistih de
s*etre sefvi des parbles de f Apbtre diihs uii sehs tjtii
n’est pas oxacieiirent conforhife a leur sighificatiori
nathrelle ; partfe que les petisees quil a substituees a
celles que pfeseiite la lettre du texle sacf6 siiccbrdent
parfaiteiiient bien avec les prihcipes e't ffespfit
que saint Pahl S ffepandus dans toutes ses Epilfes.
Sainl Paul cbnsidere la lbi mosalque eh elle-menie,>
el la separe des avantages qtie f Evangile lui communiqtiait
pariaffihite elpar liaison, afin d’avbir lieti
d’opposer les deux lois enseihble. Telle est la mariierb
de sairit Augiistih: ll cbnsidefe en elie-mefne la loiQ divine quelle <ju'e !le sbii, gt il la separd de la gface,
afin d’aveir lieu d’oppbsbf Ia lei a la f racfe.11 avait droit et il fetiiit fbrce de faire Une precisioti
pareille a eelle. Ue 1'Apbtr'e: car aucune loi, pas
niethe la loi cliiijlienlife ; quand on la fegafdesbhs l’idee
commune de loi, et en tant qu’elle est uri asseniblage
de pifeceptesj aucurie loij dis-je, ehvisagefe sbus
ce rappbrti ne cbntient la gfacfe et ne donnfe des fbfces
pouragir ;Que si fbh appellefEvangile la lol de gracfe ; il fest
evidertt qif alofs Ori he cbnsidfere point 1'Evahgile preciseiiieht
Coriime Urife lbi ; roais plutbt comme unetat
el une societe diiommfes qui ont Ife Fils de Dieu faif.
hommepour maitffe et ppuf chef ; Lfe saiiit dbcteuf
avait dbiic drcit de fairfe une tfelle precisipn, roais outrfe
cela ii y etaitforcie.Les pelagiferishiaifentlariecessilfedelagface, comme
les Juifs iSiaient la hecessite de f Evangile: ceux-lasoutehaienl
que ia Ibi eii geheral suffisait pour le salut
sans la gface, cbrilhife fefeux-ci soutenaient que la !oiD nibsaiqhe suffisait sahs 1'Evangile. Sainl Augustin
elait dohc oblige de faisbhrief dahs fhypothese des
peiagiens pbdf eii dijinoritrfef la faussete, et de supppser
la Ioi toute hue et dfestiluee dri secours de ia
gface ; i}iiPiqu’feilfe he le ffit pasj parce que 1'hypoti.ese
bfes pelagifens fetail fatisse ; afin de faiffe vbir fihsuffisance
tlfe la Ibi cbnsideffee de la sbrtfe ; et de conciure
qiife la gfaCe feiail iifecessaife: lout Ue iheme que
sairit Paui fetait bbligfe dfe faisbhrifer darisfhjpbthese
dfes Juifs incfedules, pbuf eii dfenibntref ia 1'aUSsele,
fet de suppbsef 5a lbi hibsalque tbute riue et destituee
dfes ffttits tiriticipes dfe saiut (jWelle fecfevail de 1'Evarigilfej
quoiqri'611e ne le fut pas, paffcfe qite fllypolbese
des Jiiifs irifcredulfes felaii fiirissfe ; allii de faire voif
linsuffisanee de la loi deMbise cbhsideree de la sorle
ei de cbiiciiife ijufe lsEviii|ilti fetait necessalre.II est pduftarii vfai qiie tiahs l’e fil du tiisebUfs, qu '
n’a pour objel que la loi en genefal, saint Augustirj’10TJ DISSERTATION SUR LA LOI DE MOISEf 1078s’eng'age queid,uefois insensiblemeht a parler de fan- d
ciennfe lois G'n ne doit pas en etre surpris ; quand on
sait que sa grande methode est de recourif a des
exemples qui confirment avecavantage et de la.maniere
la plus forie et la plus sensible ce qu’il a
avarice: Faut-il demonlrer le pouvoirde la gface, ses
plus beaux triomphes et les aclions heroiques des
saintS ; ou elle eclale avfee le plus de magnificence,
vicrinehi s’offrir a hii ; est-il question au conlraire de
prouver fimpuissanee de la loi en geheral ; qui coiriprend
et la loi doniiee a Adam, et la loi promulguee •
par MOise aux Israeiiles, et ies preceptes memes imposes
adx chfetiens, son choix va saisir fespece de lbi
la plus faible et la plus incapable par sa natufe
d’aidef fet de soutenir la volonte, qui est la loi de
Mblse.D’autres" fois la suite de ia dispute le fait entrer
dans la cohtroverse de saint Paul avecles Juifs, comme
eianl seiriblable a celle quil agitait contre les peiagiens,
et alors il ne parait plus opposer ensemble la 1
grace et la !oi divine en general, rnais la loi fevangfeliuue
et ia loi riiosalque ; a fimitation 8e sairit Paul,
quil he manque pas de suivre exactement en reduisant
la loi mosalque auxbornes etroiles de son fond
parlictiiief et de sa propre nature:La faison de eetle coriduite du saint docteur est
que veritablemeht ferreuf pelagiennB deiruisait la
difference que saint Paul a etablie entre fancienne et
la nouvelle Ibi: car si les hommes n’avaient besoin
que de 1'averlissement extefieur de la loi pour jouir
d’un plein pouvOir de se rendre bons eljustes, ce qui
eiait la pretention des peiagiens, laioi evangeliqtie,
consideree ineme comme un eiat, ne fournirait pas
plus deseeottrs pour le salut quela loi de Moise: elles
prbciireraieiit egalemeht fune eifaulre une grace de
cannaissanceetdiristrUction, laquelle setile il plaisait
a Pelage derequerir et admettre.Cet heresiarque s’efforijait d"effacef dti coeur des
fideles la foi de la grafce de Dieu qtte Jfesus-Christ a
meritde Sli gerire humaiu (S. Atig., ipisi: 106 ;; nunc '
18C, n. 1). 11 disait ijifavarit la loi bn s’estsauve pai
Jes forces dela haturei eiisUite par lesecbursde la loi,
fet erilin paf Jesus-Christ ; comme si le sang dfe JesUsChrist
n’eul pasele necfessaire aux homnieS des deux
ages superieurs, c’est-a-ilife a ceux qui vivaient avaht
la loij et au teriips de la loi (Ideiii ; lib. I ad Boriif:,
cap. 21, n: 39)  ; 11 fetombait donc dans fefreur des
Juifs qui niaieqt la hecessite dfe 1'Evahgile et de la redenfptibri
de Jesus-Ghfist ; il demeritait et il detrUisait
cfe qiii est dcfit, II y a nh seul Dieu et un seul tnediateiir
enlre Dieu el tes hbiiimes, Jisus-Chrisl honiine
(I Titri. li ; 5). Dans itms ces endroits fet dans les buvrages
qUe saint AugUslih a publifes avarit qu’on entendit
parler des pelagreiis, il ne s’est pas ecarte le
moinS du monde dfe la significatibri halufelle du texle
de saiht PaUl dans fEpiife aux Rbmains:II y avait dbnc entfe gainf Augustin et lfes belagiehs
deux questibns: la preiniefe, si la lbi, quellfe qu’eile
fui, pouvail etfe utile au salttt sans la grace ; la sfe- j
conde, si les Juifs ont pu se sauver par le seul secbtifs’
de la loi de Mblse. La doclfine de fimpeccarice et de
la perfectibh de la justice entrait pour beaiicoupdans
ces deux questibhs, bu poiir riiieux dife elle prbduisil
une ifoisieihe qufestioii qriii est important de devfelopper.Dans prfesque tohs les endfoits bu sairil Aiiguslin
examineo ;rifel est le bui de laloi, qufelle fin Dieu s’est
propbsee eri tidnHaiii la loi, il s’agit de la perffectibn
de la jusiicfe ; e'esi-a-dire que le saini docieUf iefute
alors le dbgtiiii dfe 1'ihipeccance pelagieririe, qui(a) EpikU 1ST, 6lii'n89, n. 2 ; episl. 190, olim 1S7,
ii. 7 ; siffn. 26, blim 11, de Verbis Aposl. ; cap. 8, n.
9 ; sefm. ISS, olifix 6, de Verbis Aposl., trap. 4, n. 4 ;
serin. 1S6, olim 13, de Vefbs Aposi., cap. % n: 2 ; ci
tracl. 3 in Joah., ri. 2. Lib. de Perf. just. cap. 5, n.
ll, In psalm. txxxiii, n. 10 ; in 'psqliri, cii, n. 15 ;A consistait a soutenir que 1'homme en celte vie pouva.it
vivre exempt de tbut peclie et sans lfe secours de ja
grace. Par le mot de pfechfe Pfeiage et saint Augustin
,s’accordaient a entendre mfeme toute tentation intdrieure
et tbut mouvement deregle de f appeiil sensuel,
coinme je fai deuwntre ci-dessus.
, Ce que .j’avance.ici de nouveau est.incontestab.le.
Dans la iettre 1S7 a Hilaire ; ,dans ia lettre 190 a
Optat ; dans les sermons 26, 155,156 ; dans fexplicalion
des psaumes LXXXIII, CII, cxvm ; dans le troi•sieme Ifaite sur saint Jean ; dans le livre de la Perfection
de la Justice ; dans le livre de 1'Esprit et de
lalettre ; dans ies iivres n.et vi de 1'Ouvrage Imparfait,
conire Jtilien ; dans le iivre des 83 Questions ;
, dans le commeutaire sur 1'Epitre aux Galates ; dans
, !e liyre premier contre Fauste ; dans le livre u contre
PAdversaire de la loi el des prophetes ; dans le
premier livre des Actes avec Felix (a) : dans tous ces
ouvrages, saint Augustin parle de Ia fin que Dieu■n s’est proposee en donuant la loi, el en voila beaucoup" plus que Jansenius n’en a cite. Or, presque partout,
excepte peut-etre quand il refute les maniclifeens, le
saint docteur ne parle de Ia loi qifen traitant de
1'impeccance pelagienne, ou en y faisant une manifeste
allusion.. Lisez principalement les deux letlres a Hilaire et a
Optat, les trois sermons, les trois Commeniaires des
psaumes, et rienhe vous paraitra plus evident. Mais
est-ce de fetat des Israeliles, est-ce de lout 1'Ancien
Testamenl que saint Auguslin recherche et dfetermine
avee tant de soin la fin et le but ? A-t-il en vue tout
le corps du droit. judaique, et tous les preceptes, tant
moraux que ceremoniaux ou politiques ? Non, il riduit
la loi a ce seul mot du Decalogue, Non concupisces ;
il ne fait mention que de ce seul precepte,
et il l’a pour unique objet, quand il decide quel est le
but et la fin de la loi: les passages rapporles par
Jansenius meme ne perinetleiit pas d’en douter, et je
puis assurer que saint Augustin n’omet presque.jaGmais de fesprimer et de le reprfesenter a son lecteur.
Aussi cette loi, Non concupisces ; Vbus ne convoiterez
point, est la partie negalive du precepte de la
perfeetion de la jusiice ; qui, selon saint Augustin,
s’etend a defendre lfe sentiment meme et la tentation
ihterieure du mal, et ce qu’on appelle les premiers
mouvements de la concupiscence.Vous seriez mainieiiant curiettx de savoir quelle
fegle suit saint Augustin, afin de marquer au juste !e
vrai bul et la fih precise de la loi, Vous ne convoiterez
poiiit, Non concupisces. Deux difficultes le dirigent,
fune quil faisait aux pelagiens, faulre que les
peiagiens lui faisaient.Comme le saint docleur soutenait que non-seuleriierit
la grace etait necfessaire a f horoine pour relraneher
de sori coeur la convoitise, hjais que Ia grace
necessaire a liiomme pour eteindre absolument dans
sori cceur toute cohvoitise lui etait ordinairement refusee
fen cetle vie ; ou, ce qui est la tafeffle chose, quejj le preceple de la perlection de la justice etait iropossible
ici-bas el ne s’acComplirait que dans le ciel, ies
pelagiens lui demandaient: Pourquoi donc Dieu a-t-il
porte cetle loi. II ne pouvail pas fepOndre loul sim’
plement et sans s’expliquef: Dieu a porle cette loi
afin qu’on fobservat et qu’on faccohiplit ; il se serait
contreuiilui-meine. Gependantijuifempecliaitdedonher
cette reponse: Dieu a porte Ia Ibl: Vous ne couvoiterez
point, Non coricupisces ; afin qU'avec Ie secours
de la grace bri lui obeit eh iife doiihant jamais
aucun cbrisenteirieiil aUx nibuvemeiits deregifes de
la concupiscence, ct enfaisant tous Ifes feffbfts.dont onin psal. cxvin, serni. 27, hi 2: LiS di Spir, el lilt.,
iap. 6, n. 9. Lib. n Oper. Imp. ; H: 219 ; lib. 6 Oper.
iriip.,n. 1S. Lib. 85Qii^s/., q. 66, ri.i. Lib. xix contra
Faustum, c 7. Lib. n contra A&vers. legis, etc,
cap. 7. Lib. 1 de Aciis cvtfn Felice, cap. 11.1079 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 1080« Jtait capable poitr en supprimef les saillies et en diminuer
le regne ?La difficulte que le saint docteur faisait lui-meme
aux peiagiens ne lui permeliait pas de prendre ce
parti. Caf il leur disait: Si, comme vous !e preiendez,
1'homme, par les seules forces de la naitire, esl en
etat de reprimer lous les mauvais penchants que la
concupiscence excite, pourquoi Dieu faisait-.il une loi
posilive qui dfefendit loute convoitise ? La loinatulellene
suffisait^ellepas ? Qifeiait-ilbesoin quil gravat
sur des lables de pierre ce quil ayait ecrit au
■fond des coeufs ? Saint Augustin reprochait donc aux
jifelagiens que dans leur hypolbese on ne pouvaii rendre
raison pourquoi Dieu avait ajoute la loi posiiive
a la loi naturelle, qui desapprouve le dereglement et
la revolte des sens, au lieu que dans le systeme catholiqufe
Ie moiif qui avait engage Dieu a cela etait
aise a trouver.L’allegaiion de ce motif elait la vraie reponse a la
questiou mutuelle que lui et les pelagiens se faisaienl:
Pourqm.i Dieu a-l-il inslilue la loi ? el ce
motif ne devail avoir rien de commun avec ia loi naturelle,
puisqifil s’agissait d’assigher une utilite de
la loi positive qu’on ne renconirat point dans la loi
liiiiiiielle ; cl par consequent ce motif ifetait point
foheissance et fobservalion de la loi, qui conveuait
egaiement a fune et fautre loi: ce motif etait un bul
propre el une fin paniculiere deraloi posiiive, en
tant que diflerente de la loi naturelle. Le voici.Dieu vbulait faiie sentir le besoin que liiomme
avait de la grace, et il s’est servi a ce dessein de la
loi positive, dont fintimalion plus expresse et plus
claire, jointe aux menaces, irriiant la concupiscence,
devait natiirellement avertir fhomme de sa faiblesse
et fengager h implorerle secours de son liueraieur,
oti, si te ifeiait point assez pour fbumilier
devant Dieu, ses chules frequenies et enormes
devaient acliever de dompter son orgueil.Au res:e,' de peur dinterrompre le lilde ce discours,
qui eiait necessaire alin de vous metlre dans I
le veritable point de vue oii il faut envisager ce que
pensc saint Augustin sur le but et la fin de la loi, je
me suis abstenu de nfappuyer d’aucun temoignage.
II est ndanmoins a propos de convaincre les plus
obstines que je n’ai point iroagind, mais que j’ai
puise dnns la lecture des ecrils du saint docteur ie
plan que je viens d’exposer.« Pourquoi, dit-il, la loi etait-elle donnee, si la
nature suffisait ? Et cependant la loi meme n’a pu
suifire, tanl la nature elait infirme ; la loi a eie
donnee, mais non pas tel !equ’e) leputvivifier: Quare
autem dabalur lex, si sufficiebat nalura ? Et tamen nec
lex sufficere potuit, ila infirma erat ipsa nalura ; data esl
lex, sedquce non posset vivificare (Serm. 26, olim. 11,
de Verbis Aposloli, cap. 8, n. 9). » La loi est ici opposee
a la nalure ; il s’agit de la loi positive, en
tant qu’elle est ajoutee a la loi nalurelle, et saint
Augustin cherche le but propre et.la fin particulierc
de celte loi, lorsquil continue ainsi: « Pourquoi j
donc la loi a-t-elle eife donnee ? Laloi, dit fApbtre,
a iti ilablie d cause des privaricalions, et en sorte
quelle vous rendil privaricateur. Pourquoi en sorle
qiielle vous rendil privaricaleur ? parce que Dieu
connaissail votreorgueii ; il savaitque vous disiez :
Oli ! s’il y avaitquelqriun qui minslruisit ! Oh ! sil y
avail. quelqu’un qui me remonlrat ! Voila la loi qui
vous dit: Vous ne cohvoilerez pas. Vous avez connu la
loi qui vousdefend laconvoiti e ; etla convoitiseque
vous ne connaissiez pas s’est elevee ; elle etaiidans
vous, mais vous lignoriez. Vous avez lacbe de vaincre
cel ennemi interieur, et ce qui etait cache est
devenu manifeste. Homme superbs, la loi vous a fait
prevaricateur ! Reconnaissez el louez la grace de
votre Dieu : Quare ergo data est lex ? Lex, inquil
Apostolus, prasvaricationis gratia po.ila est, ut te
f.iceret praivaricatorem. Quare ul le faceret prsevaHcuiorcni
1 qitia iioveral Deus sttperbiam tuatn ; twvei-A f°-t quia dicebas : 0 si sit qui doceat ! 0 si sit qui mihi
oslendat ! Ecce lex dicit libi: Non concupisces. SHrrexii
ie concupiscentia, quam non noveras: inerat enim, sed
:e nesciebatur. Cxpisli conari vincere quod ineral,et appai,
ruit quod latebat. Superbe, per legem faclus es prceva■n
ficalor ! agnosce gratiam, el eslo laudator ( S, Aug.,
la ibid.). >ji La loi dont saint Auguslin dispute est ici rednite,
i- comme partout ailleurs, au precepte posiiif divin,
i- Vousne convoiterezpoint, IVon concupisces, qui est la
u partie negative, selon le meme saint Augustin, du prex
cepledelaperfeciiondelajusiice. Etpar consequent,
i- dans tout ce sermon, ou il oppose la loi a la grace,
e il entend la grace qui est necessaire non-seulement
it a faction, mais encore a Ia perfection de la justice.
:- Ceux qui se pers-uadent que, dans la pensee
it du saint docteur, la prevaricalion ou le pfeche esl de
fintenlibn de la loi, serontdelrompes au cas quils
a le veulent bien, en lisant le passage suivant, qui rei_
 garde certainement la perfeclion de la justice ; car
e " sainl Augustin repond a cette qhestion dililaire:- « Si dans cette vie quelqu’un peut faire de si grands
e progres dans la perfection de la jtislice, quil passe
I Je resiede ses jours sans etre sujet aaucun peche :
t Si ergo quosris ulrum in hac vita quisquam ila in JDSTIt
Ti* PERFECTIONE proficiat, ul hic sine ullo vivat
l omnino peccalo (Episl. 152, olim 89, cnp. 1, n. 2). »
ii Et dansla suite cle sa reponse il parle ainsi : « Lafin de la loi, ponr ceux qui s’en servent legitimee
menl, est d’etre un secours qui leur apprenne ou a
a quel point ils onl recu le don de la justice, alin quils
s cn rendent graces a Dieu, ou ce qui leur manque en,
core de ce don precieux, afin quils prient Dieu instammentde le leur accorder. Mais au regard de ceux
i- qui ecoutent ce que dil la loi, Vous ne convoiterez
r point, de maniere quils sc persuadent que « 'est
s assez pour eux d’etre instruits, et quils croient quele secours de la grace de Dieu ne leur donne point lepouvoir d’executer ce qui leur est ordonne, d’oii II
s G s’ensuit quils ne se meltent pas en peine de demane
der a Dieu ce secours, la fin de la loi pour eux est
e qrielle est survenue, en sorle que le pichi devinl plus
. abondant, ce qui a ete dit des Juifs: Nam et ipsa tex
s in hoc qdjutorium dala esl illis, qui ea legilime utuni
lur, ul per illam sciant, vel quid justilice acceperint,
e unde graiias. aganl, vet quid adhuc eis desit, quodinslanter pelant ; qui autem sic audiunl quod ait lex,
1 Non concupisces, ut hqc quia didicerint sufficere sibi
i arbilrenlur, nec adjulorio gralice Dei ad faciendum sibi
B quod juslum esl dari sibi virlutem credanl ei pelanl,
e Ad hoclexsubinlravil ul abundarel delictum,quod dicc
lumesl de Judceis, etc. (S.Aug. ibid., n. 2). >
l Ce texte prouve que, suivant fopinion du saint
, docteur, la fin prochaine et immediatede la loi, Vousne convoiterez point, Non concupisces, est 1'averlisi
scment qu’elle uous donne de prevenir la transt
gression formelle et le peche propremenl dit par
j fhumble aveudenotrefaihlesse, que celte loi nous
i T) fait apercevoir, et dont Dieu veut que le sentiment
, soit pour tout le monde une iiivitation de recourir a
s la grace : car qui peut douter que Dieu ne porte ja3
mais une loi sans vouloir que cliacun de ceux quil y
i souroet s’en serve legitimement ? Quand donc le saiut
: docteur dnydans le passage precedent et dans beauf
coup d’autres, que la fin de la loi est pour Ies ori
gueilleux f humilialion ou leurs cliutes honteuses les
i jettent, il parledunefin eioigneeet mediate, qui est
 ; le supplement de la preraiere. En effet, il suppose
s Ia loi violee par ces orgueilleux, et par consequeutime fin immediate et prochaine rendue inutile.
t Ne seriez-vous pas de ceux qui accuseront de suht
tilile peu solit.le.la raison qui in’a fait avancer que
3 saint Augustin n’csiimait pas quil fallut prendre fobl
servation el facconiplissement de la loi positive,
3 Vous ne conyoiterez point, Non concupisces, pour lebul.propre et la. fin pariiculiere de cette loi ? Vous- ' aimeriez peut-etre mieux que j’assurassc avec quel-1081 DISSERTATION SUR LA LOI DE MOISE. 1082ques theologiens calholiques d’un grand nom, que
le saint docteur laisse par pure omission la fin principale
et directe de la loi, qui est 1'obeissance qu’elle
exige etquil considere celte fin comme nulle, en ce
qu’elfe n’a point eu son effet. II s’attache, dit-on, a
ce qui est arrivfe, d’autant plus quil y trouvail un
tour heureux, pour demontrer la necessite de la
grace.Le texle que je vais rapporter decide en faveur de
mon sentiment. « L’homme, dit saint Augustin, qui
fut cree juste et droit, recut dans le paradis une loi
pour lui apprendre que fobeissance est ou la seule
ou la principale vertu de la creature raisontiable ;
mais il se rendil lui-meme mauvais en violant celte
loi ; et parce quil pouvait bien se depraver par luimeme.^mais
non pas se guerir et se reformer,
1'homme deprave recut aussi une. loi dans le temps et
lelieu que la sagesse divine jugea a propos de choisir,
non alin que cette loi put le corriger, mais alin
qtfelle lui fit sentir sa dcpravalion ei fimpossibllile
ou il elail de se coniger par lui meroe, quoiquil eut
recu celte loi: /n paradiso enim legem accepit homo,
qui factus est reclus, ul raiionabilis creaturm vel sola
vel prtecipua virlus esse obedienlia docerelur. Sed ejusdem
legis prcevaricalione a se ipso factus esl pravus. Et
quoniam viliari per se ipsum potuil, non sanari, etiain
poslea eo lempore el eo loco quando esse faciendum et
ubi esse faciendum Dei sapientia judicavil, tegem eliam
pravus accepil, non per quam corrigi posset, sed per
quam se pravuiri esse el nec accepta lege a se ipso
corrigi posse senliret, etc. (Lib. vi Oper. Imp.,
n. 15). »Saint Augustin oppose en cet endroit la loi qui fut
donnee a Adam de s’absteuir du fruit de farbre de la
science du bien et du mal, k la loi ecrile, qui fut promulguee
par Molse, et qui deiend la convoitise. 11 dit
que la fin propre et 'particuliere de la loi qui fut
donuee a Adam eiaii fobeissance ; et il ne considere
pas cette fin comme nulle, quoiqifelle n*ait pointeu
son effet ; pourquoi considererait-il cetle ineme finA comme nulledans la loi qui fut promulguee par Moise,
parce qu’elle n’a poinl eu son effet ? De plus, ne declare-t-il
point, par fopposition quil eiablit entre les
deux lois, que fobeissance ne fut pas la iin propre
et particuliere de la loi de Moise, comme eile le fut
de Ia loi d’Adam ? Et d’ou veut-il que vienne cette
difference, sinon de ce que fhomme, jusle et droit
dans son origine, ifavait besoin que de lois positives
qui eprouvassent son obeissance, et iion pas qui l’eclairassent
sur les devoirs de la loi naturelle ; au
lieu que fhomme, deprave par le peche, non-seuleinent
manquail de forces, mais dc lumieres, et ne
pouvait salisfaire a la loi naturelle sans une grace
medicinale qui lui devait etre refusee sil ne la demandait,
et quil nimrait point demandee sil 11'eUt
senti sa faiblesse. Ce sentiment est donc le but propre
ei la fin parliculiere de la loi positive, Vous ne
convoiterez point, Non concupisces, en lant que celte
loi esl distinguee de la loi naturelle.j » Oulre cela, il faut remarquer qifici surtoul saint° Augustiu entend par fobeissance a la loi un accomplissement
plein el entier, qui eslce quil a coutume
diippeler la perfection de la jnstice. Car certainemeni
il traite, dans le texte que je viens de decrire,
de la liberte qui est necessaire a la perfeclion dc la
juslice, elil oppose les deux lois, c’esl-a-dire celle
qui fut donnee a Adam et celle qui ful promulguee
par Moise, alin deconclure contre Julien que la loi
de Molse ne prouve point que nous ayons dans notre
etat la liberte qui est necessaire a la perfection de la
juslice. Si elle prouvait cela, ajoutc le saintdocteur,
celle loi ne concernerait pas celui qui dit: Je nefais
pas !e bien qne je veux, et au contraire je fais le mil
que je ne veux pas. iVon igilur lex qurn in liiteris per
Moysen data esl testimonium est liberte voluntalis ; nttm
si ila esset, uon ad eam ptrlinerel ille qui dicii ; Non
quod volo facio bonum, sed quod odi malum hoc ago
(S. Aug., ibid.). Toul ceci doit donner un grand jour
at la c »ntroverse suivanle.C4TAT DE LA QUEST10N ENTRE LES DEFENSEURS DE LA FOI BU CONCILE »E TRENTE ET LES HERETIQUES DENOS JOUItS.Vous me demanderez qui sont ceuxquej’appelleles
defenseurs de la foi du concile de Trente. Ecoutez
d’abord ce texte du concile: « Personne ne doil user
de celle paroletemeraire et defendue avec anatbeme
par les Peres, savoir, que f observation des commandemenis
de Dieuestimpossible a un homme justifie.
Car Dieu ne commande point des clioses impossibles,
mais en commaudant il avertit de faire ce que vous
pouvez, et de demander ce que vous ne pouvez pas,
et ilaide afin que vous puissiez…. Dieu lfabandonne
point ceux qui sont une fois jusiifies par sa grace, h
inoins quils ne fabandoiinent les premiers…. Si
quelqu’un dit que fobservation des commandements
de Dieu est impossible meme a un hoinroe justifie,
et qui esl dans !a grace de Dieu, qu’il soit anallieme
: Nemo temeraria illa el a Palribus sub anaIhemale
prohibita voce uti debel, Dei prmcepta lwmini
juslificalo ad observandum esse impossibilia.
Nam Deus impossibilia non jubet, sed jubendo monet
et facere quod possis, el petere quod non possis, et adjuval
ul possis… Deus namque sua gr&lia semel justificatosnon
deseril, nisi ab eis prius deseratur… (Conc.
Tridenl., sess. 6, cap. 2). Si quis dixerit Dei prcecepla
homini etiam justificato et sub gralia consiitulo esse ad
observandumimpossibilia, analhema sit (Eadem sess.,
can. 18). > Voila quelle est la foi du concile de
Treme<Ceux qui parlentou qui ecrivent pourdefendre cette
docirine sont les defenseurs de la foi du concile de
Trenle ; et tels sonl tous les auteurs et les Iheologiens
vraiment catholiques, que Luther etCalvin ont nommes
papisles, et que les sectateurs de Jausenius
trailent de molinistes, quand roeme ils niiuraient
D rien de comroun avec Molina que fattachemeni a la
foi du concile de Trente, et quand ils seraient puremenl
scotistes ou thomistes. Ce n’esl pas aux vrais
molinisles a s’en plaindre, cela leur fait honneur.
Quoi quil en soil, toutes les ecoles el les academies
qui ont un respect sincere pour le saint concile de
Trente se sont totijours accordees a corobalire le
dogme pernicieux ct impie de lirapossibilite des
conimandernenls de Dieu, que les nouvcaux bereiiques
ne se sont pas contentes d’cnseigner en general,
mais quils pretendent demontrer par 1'exeinple
d’un grand peuple choisi de Dieu pour en elre conible
de benedictions temporelles, et en elre abandonne
au regard des cboses du salut. Et il s’agil de
1'impossibilite des commandemenls de Dieu dans des
hommes justifies’ ; caril ifest pas conteste, je pense,
que la plupart des Juifs ne fussent juslifies des 1'eufance
par la circoncision, ou par quelque aulre ceremonie
inslituee de Dieu pour elre le remede du peche
originel.
Jaiiseniuss’est beaucoup plus etenduque Lulher etIMSUPPLEMENTUM AD OPElU S. iufjfj§fil« .Caiviri suif c^MmU^TMlLutjief..pr,wlfai. iit V eiusTes’ ; i
iqm,e'{ Ciimni,, i'n Gal. iii ; Caivin, j.ib.ll, Ihsl., cdp. ]) , e"t
iiseriibie|tvpirpou^taclierai dbric iiriiquemenl a lfe ffefuier, fei je le suiyfai
pied a pipd ; il est methqdique. I ! parle d’aljbfd dfe la
fm que Dieu se pfbpbsa en iiisiituarit. fiincierine.lol ;
ensnite des feepmpenses qiie Dieu pfpmpt aux Ddeles
obsepvateurs de 1'aricierine toi ; apies cela, des
secpufs j dps graces qu’oii pouf rait s"imagirifer qufe
Dieri accorda pour reiidre ppssible 1'bbsef vaiibri de
f.ancienne loi ; enfin, de fetat de la, Synagogue.
J’exaroinerai ces quatre ariicles, et je finirai par uri
parailcle du manicheisine et du jansenisriie par rap.port
aTancienne loi.. I. De lit fin ijiie Dieu se pfopbsd en instfftifoni td loi
hncienrie.En instituant 1'ancierine loi, Dieii eut qiiatre fins
en vue, selonla doelrine dei'Jiglisecaltibliqiie: deux
li.ns d.ernieres et eloigiiees, deux fins prochaines et :
immediaies ; L’bonneurde Jfesus-Chfisiiiii la fin der- '
niefe que Dieu se.proppsa pouf lui-infeme ; je fai explique
ci dessus. Le saiut elernel fut la iin derniere
que Dieu se proposa popr les Israelites, ; j’en traiterai
dans farticle suivant. L’observation de Ja loi et.le
rfelranchemeni du pecSie fut la fin pfbchaine , pririCipale
et direcie. Le senlimenl. du besoin que les
Iiommes ont.de la grace lut la fin prochaine, subordonnee
el indirecle ; caf la loi.irritant la cpricupiscence ;
.ce.besoin devait eire seiiti paf la seule tenia.tiori
tfagir « ontre la.loi (et il iaut remarquer quri
tetle lehtation  ; da.ns le langage de saint Augustin,
estappeleeUii.peclieetuneprevaricalipn.parcequ^ellfe
est coritraife a la loi de limpeccance et de la peffection
de la justice)  ; combienpius le besoin de ia
-grace devait-il eire senti par I'hu|nilialibn pit reduLit.
les Israeiites la mulliiude des peches quils
comroirent par Ieur propre faule. corilre facjtion et
la pratique de la justice, a foccasion de la loi !Cette fin subordonnee et indirecle s’etendit donc 1
jusqu’au dessein de tircr lettr propre bien de leurs
'pfeclies. Cbirinife Difeu pFevbyiiil finfldfelitfe et la prevaricaiion
de son penple, sa sagesse resolnt de tourner
a favantage de ces ingrals leur malice mem »;
el il ne tint qu’a eu- ; d’en proliter, et dfe fccoiilliiitre ;
dimplorer la grace du Liberateur. L’effet et le fruit
de lii loi que jfe' vifens de mafqner fht dbiic subslitue,.
par la misericorde iiifinie de Dieu, a fobservalion de la
 loi que la plupart des Israelites negligerent. Et a
jparler.exaetement, il.ne fut poinlr,ianl la fin pour
r laquelle Dieu insliluaja ioi> qiie Ia.fin pour laquelle,
seloh notre maniere de concevoir les choses, ii pefsista
dans la volonte de finstiluer, nonobsiani, la
prevoyahce qu’il avait du violement et de ,la transgressioh
de la loi ; Cesl la raison qui ) 'engagea,
.noii pas a decerner et a vouloir, roais a perme.tre
) es exces et les desbrdres oii se porterent les Juifs ;
. c’est une ressoufce qriil leur, reserva. .,Saint Paui en firit une ample meiitibn dans 1'Epitreaux Romains, oil il niontre que ; par le mallieureuxpeiicbant que nous avons a faire cequi nous est defendii,la loi ecriie a etfe une bccasion a plusieiifs. de pecher plusgrievement, et que, par une juste■ perhiission de DifeUj Jes Israeliles, -a.yant renbnce-a spn culte pour embrasser fidolairie, et s’eianl: plonges dans loute sefte devices ; avaient tort depreiendfe qu’on les pfeferat aux gentils a causede la prerogative dfe la loi quils. aVuient si miilbbserVefe. Rien ifesl plus propre a demontref la ne.cessile de la grace que cette secontle fin ou ce((e, seconde ihlention de DieU cn insliluant la Ioi. Aussisairit Aiigiisiin. eh parlfe-tril parteut et.si soUvent,• iijiii ! a doiiiie a plusieurs la meine occasion d’errer,que la lbi avait doiinee de peciier ; ce qui ifesl poinlariive par la faute ni de snint Augustin ni de la loi:i car qu’il me sbtt fiermlt d’appliquer avec la proporlioj) cojiyei) able a Ja dgctrjoo de sajnt Auguslin ceA ^uSsaihlPayiditaela ibl: Cfeitedbcifihe.fesibbhiie,
jusiejei saihtfe. L’ahus qu’pn a fait de jiirie fet de
J^iitfe vieht ,ijriiquemeiit de.la' pfesomption ei de
1'brgufell des hbriimes. Difeii l’a perriiis, aiiti qtte ia
cPiifiisiOji de s’fetre trompes si gfossiefeinent fit
fecbrihaitfe aux iiiveriteufs des riotiveaux^ dpgmes la
iiecfessiie d’uii juge dans ies contfovefsfes de la foi,
ipomme la honte des peches ,ou les Juifs sont tbmbes
a du ieiif faife recoririaitfe ia hecessite dfe ia gface.
Uii pareii avfejiglehierit, des iitis et des aiitffes""s’opT
jibse a f iieufeux.effei des.desseios de Dieti.' Qiiarid Dieu dpniia la Ibi de Molse, dit Janseniiis,"son desseiii nfe fiii nas que les Juifs vecusseht blehferi fobservant, riiais que leiir orgueil fut doniple parla niultitude. des peches et des prevaricatioiis quilsayaitbien deyoir suivffe diine loi que ce pettple nejiouvait pas accpriiplif : Consitiutn Dei feformdhdoJudceorum pop.ulo salnberrimum in danda lege fuit,nonutper gratiqrii sufficieniem, qiice adesset tpsis, eamSj qbssrvqndo recle vivereiit, quod eos nondum posse" prcesciibai, sed ut muiiitudine peccatorum ei pftevdricaiionutn,qucepef legem quain implere non ppfefdntseculura sciebaniur, eoruin superbia frangeretur (Jahs.,<o »i, Iil,lib. i, c, 11, p. 45). > ,, Mais rie m’accusera-t-pn poinl de fraduife irifidelement ?II n’y a ppint d’apparence : Janseiiius d ;tque ie dessein cle.Dieu ne fut pas-qiie iesjuifs ye-ctissenibieri en observant ia loi par la.grace suffisahte,et encofe moins sansdoiite par la grace efficace.Ainsi iLprete^d que Dieu ne vottlait pas ab"solumentqueles Juifs observassentla loi. IJ dlt queles Juifs ne pouvaient pas encore observef la loi:cet.encore designe lont le temps que la loi a. dure ;,voiia, pourquoiil ajoute apres cela lout siinplementque les Jriifs ne pouyaient pas observer Ia loi. 11 ditque ce desseiii de Dieu fut fort saluiaire, je laissea penser coniment,. Eiifin ii met lout cela a son ofdinairesur le compie de saint Augustin.■ _ . Quoj, ! janseniiis. npus feraii-il.acc.roire que sairitG Augusiiii a contredit’formeliement fEcriture ? Dieudit a son peuple : Observez toutes les choses que jevous commaude aujourdiiui ; Observa cuncta qncehodie mando tibi (Exod. xxxiv, 11)  ; Molse dit a cememe peuple de la part de Dieu : Gardez les comiiiaiidehlfeiilsdu Seigneur voire Dieu, Custodile tnandalaDominiDei veslri (Deul. iv, 2). Apprenez-les et. mettez-Ies eri pratique ; Discile ea el opere complele, . (IMd., v,. 1). Soyez soigueux a les pratiquer, Cave .diligenler ut facias (Ibid., VIII, 1). Tous les livres dela loi spni pleins.de pareiljes expressions ; saint AugusiiriIfes avait lues, ei on liii attribue ce commenlaire:. Dieu a.d’' i-Obsfervez, gardez, praliquez, sarisaybtr le desseih qu’oii bbservat, qu’on gardat, qu’onpraiiquat ses cbinriiandeiiicnis ? Jansenius rious ffer.iiit-ilaccroifeque ,saint Augtisiin a cbritredit Iadbctririe et la ifatiition de ious les Pefes qui 1'ontprecede ?. .Saini Jiistin, qui eiait prbche du temps des apontres’ pariait ainsi aux Juiifs : « Vous coucevfez que ja" durele du cceuf de .votre naiibn fit que Dieu vousimposapitr.le ihinistere de Molse, iin si grand npmbfede jois, aiin que ia mullitude des observances vousliiil en la presence de Dieu dans toutes vbs actions,et queyous apprissiez a ne commettre jaiiiaisaucuneinjustice,.ni aucutie iriipiete,: Propier dufiliaiii cofdispopuli veslri cuncias hujusmodi sanciionesDeuni per Moysenvobis lulisse inleltigitis ; ul per complurq isld ihstilulain actione qmni ob oculps vesirps essel Deus,acnequeinjusle fdcereneqite hnpie,qgere acciperetis (S.Jus.tinus, Dial, cuni Tryph., p, 205, n: 40 ; edit. Gotimieiinijan, ,1593). i. Saint Irfeneej. peu eibigne du meme ^terops, dit que
la.loi qui.fut dpnnee ades esciaves inslruisait fesprit
4>ar, l.es choses exterieures ej, .corporellos, et
qu’.ell.e 1'atlirait,cpmme par ^ine chainea fobservation
des preceptes, afin qrie 1'liomme appril, a:Seryir
Pieu ; Lex quippe servis pbsila per ea qucefpr^ &W 11085DISSERTATION SUR LA LOI DE MOlSEs1086corporalia, anitnam erudiebat, velul per vinculum at- ■
trahens eam qd obedientiam prceceplorum, uldiscerel
homo servire Deo (S-. Iren.,lib. iv, cap. 15, n. 2).Saint Jean Chrysostome, qui vivait un peu.avant
saint Augustin, demande quel etaitle bul de la loi,
et il repond qifelle lendait a- rendre liiomme juste.
Cetaii, ajou(e-t-il, Ia fin de la loi, tout se rapportait
a cela, tout se faisait pour cela ; les solennites> les
preceptes, les obialionsel tout lereste etaient pour
rendre fhomme jusle : Quid enim lexvult ? hominem
jusfitm facere…. Hicilaque legis quidem finis erat, atquehucrcspiciebanl
onmia,ad hoc omnia fiebant, sive
sotemnilales, sive mandala, sive oblaliones,,et si quce
sunt reliquai ut homojustus redderetur (S. Chrysost:,
hoin, 17 in Rom.).On veut que saint Augustin demente ces saints
docteurs et lant d’autres que je pourrais citer,- qui
s’etant instruits avecdoeilitedans le sein de f Eglise
catholiquej et fa}Tant eclajree p3r leur doctrine, ont
merite d’en etre lout ensemble et les enfants el les
Peres: c’esi feloge que saint Augtistiu leur donhe
(S. Aug., lib. iv Oper. Jmp.> n. 112). Jansenius
nous feirait-il accroire que saint Augustin a contredil
le bon sens ? Qui a jamais oui parler d’une Ibi
portee a dessein qu’on ne 1'accomplit pas ? Une loi
ifcst-elle pas la volonte meme dulegishiettrloucliant
ce qni en.fait la maiiere ?
. Celle idee naturelle que nous avons de la loi ifestelle
pas appliquee a !a loi de Moise par le Saint-Esp.ritf
Chez les auleurs sacres, la-loi et la volontede
Dieu n’est-ce pas la, menie chose ? Dieu a frit connaitre
arix enfaiits disrae ! ses volonles, dit David :
Notas fecil vias suas Moysi, fillis Israel volunlales snas
(Psal. Ciij 7). Enseignez-iiioij dit-il au Seigneur, a
faire votre volonlfe, c’est-a-dire a accomplir votre
loi: Doce me facerevoluntatem luam(Psai.ccxw, 10).
Et on ose avancer qu’au sentiment de saint Augustirtj
Dieu n’a pas eu dessein qu’on accomplit sa loi,
c’est-a-dire que Dieu n’a pas voulu ce quil a voulu.Pourqui Jarisfenihs prend-i ! saint 4Ugustin ?Groitil
que, parce quil a eu soin de revetir sa pensee des
expressibns du saiht dbcleUr, ori sefa Hibfris eri droit
de festimer un vrai dfelife et fegafement d’un esprit
devoue a ferreur ? Jansenius nous fefait-il accfoire
que saint Auguslin s’est cbnlredit lui-meme ? Le
saiht docteur non-seulement reconuait que la loi db
Dieu ifest pas distinguee dc la volonle de Dieu, VoIhntas
Dei ipsa est leik Dei (Serm. 5 in psal. xxxvi,
« . 5) j mais il reprotive clairement fopinion contraire,
dont Janseiiius n’a pas craint de mettre la faussetdet
fhorreur a fabri du nom respectable de ce grand
saini:Les pelagietis avaienl reproche au saint docteur
d’avoir dil que la loi de fAncien Tes(aineiil ifavait
poiril eie donnefe afin qu’elle conifibuat a la juslificatioh
deceuxqui faceompliraieiit, mais afin qu’elle
detint lii cause d’un peche plus grief: Legem Veteris
Tesinmenti tms aiunt dicere non ob hoc datam fuisse ut
jiistificaret bbedieiiles, sed ut gravioris fierel cattsa de-.
ticti (S: Aug., tib. in ad Bonif., co/i.2, n. 2). Or ; saint
Aiigustiii tfaitfe ce reproebe de calomnie, et ilavoue
que Ia lni a eie donnee ; afin qu’elle contribuat a !a
jnstifibation de ceux qui faccompliraient, poutvu
qu’on cbnvienne que 1'obeissance qtfon rend a la loi
est un effet de la grace ; il accuse les peiagiens de ne
pas entendrfe son senliuientloucliant la loi: Prorsus
non intelligunl quid de lege dicamus…. Quis enim dicat
ncn jitstificari eos qui surit legi obedieriles, qudndo
nisi justificarenlur rion possent esse obedientes ? Sed
dicimus lege fieri ul Deus qitid velil audialur: gratia
vero fieri ut tegi obediaiur (S. Aug., ibid.).Je vous prie de relire attentivement la proposition
que les peiagiens attribuaiehta saiht Auguslin ; el de
juger si ce ifest pas !a meme que Jansehius attribue
au saint docteur, et si Jansenius he prend pas celie
proposition dans le nieme sens qhe les peiagiens la
prenaient. L’evdque dTpres est dohc jci convaincuA d’avoir cherche a verifier les reprochesque les pfelagiens
faisaient a saint Auguslin.et davoirdonne
leurs calomnies oour les verilables sentiments du
sainl docteur. . , .Certainemenl saint Augustin eiait bien eloigne de
ce dogme iropie et absurde, qui ddnne a la voloptfe
iegislative de Dieu, pour fin principale, directe et immediate,
fabondance et la multiplication du peclie.
Cesl la seconde partie de la proposilion de Jansenins,
qui est rapportee ci-dessuSj et que^ d’accord
avec les pelagiens, il impute a saint Augustin. Je dis
que ce dogme esl impie et absurbe : ne blesse-t-il
point la sagesse autant que la saintfete et la bonte
infinie de Dieu ?Je tombe d’accord que rien n’est plus convenable
a ces trois dtvins attributs que de tirer le bien du
inal, de faire servir a fexeeulion des plus nbbles et
des plus aimables desseiris la desobeissance des
hommes et leur resistance a la volohte de Dieu, !a_
quelle est renfermfee el exprimee dans le precepte.
" Mais choisir le peche, .se le proposer pour objet
principal, direct et imroediat en qualite de moyen et
de disposition , qui jjirepare Ies voies a la grace ;
vouloir positivement que les hommes wient mechants
et criminels, afin que leur mechancete et
leurs crimes les amenent a la justiee et a la saihtete,
est-il rien de plus oppose et de plus iiijurieux a lous
les attributs divins ? Saint Augustin etait-il capable
d’admettre ou d’approhver une lelle idee^ dont le
travers ifesl pas moindre que fhorreur ?Janseiiius neanmoins avance avec une extreme
hardiesse que celtedoctrineest tres-bien etablie dans
1'Ecriture, et qtie saint Augustin l’a repandue en une
infinite d’endroits de ses ecrits, comme felant digne,
a cause de son impoflance, d’etre fortement inculquee
au peuple chretien (Jans.j tom. III, lib. i, cap.
. 11, p. 43). Ne dirait-oii pas que Jans^nius n’a rieu
ici prete a saint Augustin que de fort ediliant ? Vbus
avez vu que la premiere.partie desa proposiiion est
g formellement cohtfaire a 1'Ecriture ; el la seconde
n’est-elle pas reprouvee par ces paroles : Les honimes
impies ne sont pas necessaires a Dieu ? Non■ enirii necessarii sunt ei homines impii (Eccli: xv, 12).
Jansenius dira-t-il au Sage : Yous n’y pensez pas,
Dieu avait besoin que loute votre nation fut ihipie,
pour faire desirer Ia grace'(Ecouiez-le, lui et ses disciples, qui citeht d’abord
quelques textes de saint Paul, pouf nous accabler
ensuite d’une foule de passages de saint Augustin.
L’Apbtre n’assure-t-il pas que la loi a ele eiablie a
cattse des crimes, Lex propler prcevaricationes posiia
est (Gat. III, 19)  ? que 1'Ecrilure a tout compris sotts
lfe peche, Conclusil Scriplura otnnia sub peccaloilbid., 22)  ? Ne marque-t-il pas assez nettement,
ans plusieurs endroits de son Epitre aux Hoiuains,
que ia loi a ete eiablie a cause du peche ? Mais pourquoi,
quand 1'Apotre dit simpleiueot que la loi a
eie etablie a cause des crimes ; entehdent-ils que !a
-, loi a eie etablie pour faire commettre des crimes et■ les punirj ? Pourquoi, quand il dit que l’Ecriture a
lout compris sous le peche, enlendeut-ils que la loi
ecrile a uniquement pour but le peche, et non pas
plulbt que 1'Ecriture saiute a euveloppe toul le
moiide, tant les Juifs que les gentils, dans la conviclion
manifeste du peche, et qtfelle a montre que
tous, sans distinction ni exception, etaient coupables ?Les jansenisles se flattent d’avoir le don dinielligence
au regard des ecrits de saint Paul ; saint Paul,
Saint Auguslin etla verile sont incontestablementde
leur cbte ; ils le disent, liez-vous-en a leur parole, et
ne manquez pas de les appeler paulisles, augustiniens
et le parti de la veiiiei Dusse-je pourlani leur
parailre ridicule, je liens que ui leurmaitre ni eux
n’ont pas si bieu pris quelessaints Peresle veritable
. sens de 1'Epitre aux Romains.
SainlJeaiiChrysostome, expliquantcesiiaEOles: Lex
1087SUPPLEMENTUM AD OPEKA S. AUGUSTINI.1088subinlravil, ul ttbundarel delictum, a soin d’averlir
que la parlicule ut ne mafque point en cet endroil la
^ause, mais le simple evenement •. car, dit-il, « la
loi n’a point eife donnee afin que le peche devint
plus abondanl, mais plutot alin de le diroinuer el de
le .retrancher : il en est autrement arrive, non par la
nature de la loi, mais par la Iftcliete et la fatile de
ceux qui ont reeu la loi : Hic htec vox UT non dicit
causam sed rei evenlum Aenolal. Nequeenim latatex
est ul abunduret, sed lata ut minuerel et tolleret peccatum ;
evenit autem nor.a legis natura, sed ab eoruin ignavia
el socordia qui legem accepere (S. Chrys., hom, 10
in Rom. v, 20). iTheodoret, dans fexposition quil fait de ces paroles
: Qtie dirons-nous donc ? esl-ce que la loi est
pecbe ? Rien moins. Mais je lfai connu le peclie que
par la loi: Quid ergo dicemus ? lex peccalum est ? Absit.
Sed peccatum noncognovi, nisi per legem (Rom, vn,7).
« CApbtre, dil-il, a montre qu’une pareille interrogation
etail un blaspheme, quand il a employe cetle
cxpression negative \rien moins. Ensuite il montre
1'uliiite de laioi, enajoutant : Mais je riai connu le
ptchi que par la loi. Non-seulement il ne dit pas : La
loi .apprend a commetlre le peche, mais il dil: La
loi accuse le peche : Blasphemam hanc perconlationem
esse docuil, cum usus est voce negaliva, Absit. Poslea
docet tegis utililatem, sed peccalum non cognovi nisi per
legem. Non solum dicit: Lex non esl peccati magislra,
absit ;hed e conlrario peccali ctccusairix (Theodorelus
in Rom. vn, 7). • 'Saint Jean Chrysostome, eiant venu a ces mots :
A foccasion du pricepte, te pichi riia siditil, « Si c’est
le crime de Ia loi, dit-il, que Ie peche ait commence
a son oecasion, on trouvera la meme chose dans !e
Nouveau Testameot : Quod si crimen legis hoc esl,
quod peccatumper eam occasionem esse cmperit, idipsum
etiam in Novo Teslamenlo reperielur (S. Chrys. Itom.
12 in Rom. p. 156. edit. Paris. 1635). t — < Pourquoi
vous eionnez-vous, dit saint Ambroise, que la loi
dontie la morl a quelques-uns, puisque favenemenl
salutaire du Seigneur.parlequel nousavonsetferaehetes,
donne aussi la mort: Quid miraris, si lex quibusdam
tnorli sit, curit morli sil el Domini salularis advenlus,
per quem redempli sumus (S. Ambr., lib. i de
Jacob et vila beala, n. 14)  ? »Les janseiiistes ne feront point beaucoup de casde
ces autorites. Pour les accommoder, il faudrait reduire
tous les ecrivains sacres a sainl Paul, lous les
iriterpreies desaint Paul a saint Auguslin, et lous les
interpretes de saint Anguslin a Jansenius avec Luther
ei Calvin ; si fon veul, ils ne chicaneront point,
pourvu qu’on rapporle finterpreialioii de ces beresiarques
sans les nomnier. La bienseance le deitiande.
Le malheur est que saint Paul s’accorde
avec tous les autres eerivains sacres, saint Augustin
avec lous les aulres Peres, et que Janseiiius ifa rien
de commuu avecsaint Augustin, que des expressions
detournfees de leur verilable sens.Car sur quel fondement Junseiiius attribue-t-il a
saiht Auguslm d’enseigner que le dessein tres-salutaire,
dit-il, pour reiormer le peuple des Juifs en
leur donnaiii la loi, ne ful pas quils vecussent bien
en observani cette loi par le secours de la grace ?
sur ce quesaint Atigustin dit quil est impossible d’eleindre
tout a fait en cette vie la concupisceuce, et
que par conseqiieht la loi du Decalogue, iVon concupisces,
Vous ne convoilerez point, qui fut donnee a
Moise sur le inont Sina, rie peul etre en cel.te vie parfaiiement
observee, el qu’elle ne l’a pas meme ele
par saint Paul, a qui Dieu refusa la grace de !e delivrer
des iniporluniies que lui causait faiguillou de
la chair: sur ce que saint AugUstin, distinguant la
loi positive, Vous ne convoiterez point, Non concupi:
sces, de la loi nalurelle, doni elle est fexpression, et
voulant lui assigner, une fin propre et particuliere, la
caracterise par le seniimenl, qu’elle fait naitre ; du
iifesoiu qwj l’homim> a d’ctre secouru pour accomplirA la loi naturelle: sur ce que saint Auguslin, qui ne
s’est jamais defife qifon le ferait penser quiine
loi n’est pas une loi, c’est-a-dire qu’elle n’a pas
pour fin principale et directe son accomplissement,
du moins imparfait, s’est attache ades firis subordonnees
et indirectes.On ne sauraittrop considerer quele saint docleur
etait oblige d’en user ainsi en disputant soilconlre les
manicheens, soitcontre les pelagiens ; car il avait a
• juslilier conlre les premier,s la sagesse et la bontfe de
Dieu, qui avait donne une loi, quoiquil previt qu’elie
ne devait pas felre observee. Cest pourquoi, comme
la premiere intenlion de Dieu, qui etait qu’on obeit
a la loi, ifavait eu son effet que dans un petit norabre
de justes, il fallait que. saint Augustin roontrat
que la loi avail etfe utile meme au grand nombre de
ceux qui Pavaienl negligee et violee, en ce qu’el !e
les avait fail siittrailier devant Dieu, reconnaitre et
avouer leurs pfeches, ct ainsi les a disposes a recou_rir a la grace, afin d’obtenir misericorde. Cest fex"plicalion naturelle des lemoignages qiie Jansfenius
cite du Commeiiiaire de 1'Epitre aux Galales (Num.
24) , et des ecrits de saint Augustin contre les inaiiiclieens
(Lib. xix contra Fauslum, e, 7 ; lib. n contra
adv. legis, etc, cap. 1 ; lib. i de Actibus cum Feiice,
cap. 11).Outrecela, lesainl docteur ayant ademontrer l’insuffisance
de la loi sans Ia grace, les pelagiens le reduisaient
a ne pouvoir le faire qu’en s’appuyant de
cette fin subalternede la loi, qui esl diiumilier et de
confondre fhomme apres sa chute ; ce qui prouvail
que lachuteavait ete causee parfabsence de la grace,
qu’une orgueilleuse confiance dans les forces de la
nature et les seules lumieres de la loi avait ecariee.
Cest la veritable explication du passage que Jansenius
a cile du livre de 1'Esprit et de la lettre (Cap. 6,
n. 9). La fin que Dieu se proposa a lui-roeme en instilULint
laloi doit vous paraiireenlterementeclaircie ;
et vous n’attendez pas que la fin quil proposa auxC Israelites souffre beaucoup pius de difficulie.II. De la fin que Dieu proposa aux Israililes
en instiluant la loi.J’entends parla lin que Dieu proposa aux Israelites
la recompense quil promitaux fideles observateurs
de la loi mosaique. Janseitius assure que dans
1'AiicienTeslanienirien absolument de spirituelifest
promis, niais seulement des choses charnelles: JVihil
omnino spirituale in Veleri Tesiamenlo promittitur,
sed sola carnalia (Jans., tom, III, lib. in, c. 6,
p. 278).La Synagogue, ajoute-l-il, consideiee comme
Synagogue, ^'elaitqu^uiie trohpe de peuple lerrestre,
et une assemblee d’hommes charuels, qui ne s’occupaient
que de biensterreslresel charnels, et qui dans
) a seule vue de les obtenir adoraient un seul Dieu:
Synagoga, considerata ul Synayoga, non eral aliud
quam terreni populi turba,lwminumquecarnalium eongregatio
solis lerrenis el cumatibus incubantium, etnpropler illa sola colenlium unum Deum (Jans., ibid.)." Que veul dire Jansenius ? Quoi ! fesperance du
royauroe des cieux ifetait pas joiute a la foi du Messie
futur, dont les Juifs faisaient prolession ? La liberalite
de Dieu envers ce peuple cberi se bornait
aux avantages el aux douceurs qifonpetit goriier dans
ce bas monde, et ne s’etendail pas au dela du cours
etdu termede laviepresente ? Quand Dieu dictaita
Moise ces paroles, pour les adresser en son nom a
tout le peuple disraei: Gardez mes lois et mes jugements ;
toul homme qui sera fidele a les observer
aura par eux la vie: Cuslodiie leges meas alque judicia,
quce faciens Jwmg vivel ineis (Levit, xviu, 5) ,
ne promeiiail-il que larecompense diine vie leinporelle ?
Saint Paul a neanmoins enlendu ce texie de
la justilication, qui conlient le droit a la vie eiernelle.
« La fin de la loi, dit-il, c’est Jesus-Christ,
afin que ceux qui croient soienljustifies. Aussi Moise
R ecrit que liiomme qui prsiiquera la justice qu’oc1089 DISSERTATION SUR LA LOl DE MOISE. 1090donne la loi, aura par elle la vie: Finis enim legis .
Christus, adjuslitiam omni credenli. Moyses enimscripsit,
quoniam jusliliam quceex lege est qui fecerithomo
vivel inea(Rom.x,&, 5).Celle belle senlence, Lejuste vit de la foi, dont le
nieme saint Paul fait si souvent usage, n’attesie-t-il
point qifil l’a empruntee de PAncienTeslament, Sicut
scriplum est, justus autemex fide vivit (Rom. i, 17 ;
Gal. in, H ; Hebr. x, 58)  ? Consultons le texle cite
pnr 1'Apotre: Voila ce qui va arriver, celui qui est
incredule n’aura point daiislui-nieme une Sme droite ;
mais le juste vivra de la foi: Ecce qui incrcdulus esl,
non erit recta anima ejus in semeiipso ; jusius aulem
ex fide sua vivet (Habac. n, 4). L’Apotre et le propbete
Habacuc parlent d’une vie quf'est le gage, le
commencement et favant-goUl de la vie eiernelle,
el le prophete la promel aux fideles Israelites, a tous
ceux qui de son temps ifeiaieni pas du nombre des
incfedulcs. Ecoutez un autre prophete , qui s’explique
ainsi: < Voila le livre des cominandements de
Dieu, et la loi qui est pour feternite. Tous ceux qui
la pratiquent parviendront a la vie, elc.eux qui font
abandonnee aboutiront a la morl: Hic liber mandalorum
Dei, et lex quce est in ceternum ; omnes qui tenent
eam pervenientad vilam ; qui autem dereliqnerunl
eatn, ad morlem(Bafuch. lv, 1).
■ Coroparez ce texle avec la demande que fit un
Juif, qui, s’approchant de Jesus-Christ, lui dit:
« Bon Maitre, qu’ai-je de bon a faire pour obtenir la
vie eierneile ? Magisler bone, qmid boni faciam,ut
habeam vilam celernam ? > et avec la reponse du Sauveur:
« Si vous voulez parvenir a la vie, gardez les
commandements: Siawieintiis advilam ingredi,serva
mandata (Malth. xix, 16). i Vous conviendrez que
les paroles du prophele et celles de Jesus-Christ ont
le meme sens.De plus, rapprochez !a demande que fit le Juif du
discours que le vieux Tobie adressait a son lils:
< Nous sommes les enfants des saints, et nous atlendons
celte vie que Dieu doit donner a ceux qni ne se
departent jamaisde la foi qu*ils ont en iui: Filii sanclorum
sumus, el vilam iltam exspeclamus quam dalurus
est Deus his qui fidem suamnunquam mulant ab
eo (Tob. n, 18). Vous mepriserez la vaine defaite de
Jansenius, qui pretend que la vie « Hernelle ne ful
promise et proposee avant Jesus-Christ qu’a des
homraes extraordinaires, lesquels nitppartenaiont
poinl a la loi de Moise. Car n*est-il pas evident que
le vieux Tobie et le Juif qui.interrogea Ic Sauveur
exprimaientla creanceel fesperance commune de la
nalion ?Le Sage dit que les justes vivront eiernellement:
Jusliautem in perpetuum vivent (Sap. v, 10). Le second
des eufanls Machabeesdisait en expirant: « Le
Roi du moude, apres la mort que nous souffrons
pour la defense de seslois, nous ressuscilera a la vie
eiernelle: Rex mundi defunctos nos pro suis legibus
teiernce vitce resurreclione suscilabit (II Mach. xn,
44). > Ce n’eiail point la un sentiment particulier ,
mais public ; il servit de motif aux oblations que le
grand Machabee fil faire pour les morts ; il se conserva
par la tradilion dans la plus saiue parlie de la
Synagogue jusqu’au temps de Jesus-Clirist, ou le
dogme de la resurrection distinguail les Juifs orthodoxes,qu’on
appelait pharisiens, de ceuxqui eiaient
heterodoxes, et qu’on nommait sadduceens. Saint
Paul, en parlant de ce dogme, ne se contente point
de dire: Pespere ce que Dieu a promis a nos peres:
/n spe quce ad patres noslros repromissionis facla est
a Deo (Act. xxvi, 6) , mais il ajoute aussilot: Et a
quoi nos douze tribus esperent de parvenir: Inquam
duodecim tnbus noslrce nocle ac die spermtl devenire
(Ibid., 7). II esl donc de la foi que Dieu avait promis
aux patriarches de 1'Aiicien Tesiaroent et a loute leur
posterite la resurrectiou a la vie eternelle pour recompense
de leurs bonnes ceuvres ; il est donc de la
Kii que Pesperance de parvenir a la vie eternelle parA les bonnes oeuvres subsislait dansles douze tribusau
temps de sainl Paul. Et sans douleelle avait toujours
subsisie, et ifavait jamais ete entierement eieinte.
Que veut-on davantage ? Opposera-t-on saint Auguslina
1'Ecriture ? s’en est-il jamais ecarte ? et quand
elle nous esl favorable, nous sera-t-il coniraire ?Ce saint docleur enseigne qifavant la loi el au
temps de la loi on a ete juslifie par la foi du Mfedialeur
en vivant avec pieie, quoique la loi, dit-il, parut
avoir des promesses chamelles dans les figures des
choses spiriluelles: Quamvis in figuris rerum spirilualiumItabere
VIDERETUR promissacarnalia (Lib. xde
Civ., cap. 25). II repete ailteurs la ineme pensee ; et
parcnnsequenl il a cru que dans la veiite !a loiavait
des promesses spirituelles, et que des Israeiites ne
pouvaient que par Ieur faule siirreter a 1'appareuce et
se conlenier de la ligure (Lib. iv Qucest.in Num.,
q. 33, n. 1).
Mais Jansenius va nous accabler de passages deg saint Augusiiii. Et que prouvent ces passages ? que le■ royaume des cieux appartenait en propre au Nouveau
Tcstaiiioni, aussi bien que la grace et s-on au
(eur ; que c’elai( un bien etranger a 1'etal de la loi,
mais pourtant attaclie et assure a fobservalion lidele
de la loi ; quil ifetaitpoinila recompensedes ceuvres
puremeut legales, mais de fesprit interieur dont la
grace les animait, laquelle grftce eiait elle-meme un
fruit anticipe de la reli^ion clireiiemie ; enlin, que ce
royaume etait promis etaltendu comtne le Messie et
avec le Messie ; quil devait eire ouvert et possede
hors de feiat de fancienne loi et dans celui de la loi
nouvelle. Cest poui quoi les Peres ont raison de dire
que ie royaume des cicux n’a eife preche que dans
1'Evangile, et qifon n’enteud parler du royaurae des
cieux que dans 1'Evangile ; car on ne publia que ce
royaume eiait proclie qu’a favenement de JesusChrist
(S. Hier., dial. 1 adv. Pelag., p. 50 el 51 edit.
Rom.,an.lS16).
Jan^enius, quia lanl medite sur les erreurs de PeGlage, n’a-t-il point remarque que cel bferesiarque, en
iiiani le peche originel, niait en meme temps que la
nature humaitie etit perdu par la prevai ication d’Adam
le droit au royaume eelesle ; et que par consequent
ce droit nous eut eife rendu par la reilemption
du Sauveur ? A-l-il ignore quil etail esseiitiel au pelagianisme
de mainlenir qu’avec 1'innoeence originelle
le gage assure de la jouissance de Dicu et d’une
eternitfe de bonlieur s’eiait loujours conserve parmi
les hommes, ct ifeiaif pas plus le propre fond de la
loi cvangclique que de la loi de nature et de la loi de
Moise ? bi cepoint impoiiaiii du sysleme pelagien ne
lui est pas echappe, coiiiinent ifa-l-il point coiicu
quesaint Augusiin, voulanfcontredire P6lage, ii'avait
pas besoin de soutenii' que le royaume des cieux
n’elait pas proniis a lous les vrais adorateurs du
Dieu d\Abr:ihau) , disaac et de Jacob, mais seulcment
qif d ne leur eiail pas promis en vertu d’une
autre alliauce et d’une aulre loi que celle de Jcsusj »Christ.Voulez-vous voir si lesainldocteur ifa pas plusdit
qtiil etaii necessaire dc dire ? Consultiz les temarques
quil a faites snr les actes du concile de Diospolis.
« Un recita, dit-il, un autre aiticle, que Pelage
avait ecrit dans sa profession Ue foi, savoir, que le
royaumedescieux avait ete promis datisfAncteiiTestament.
Peiage repondil qu’on pouvait prouver cela
par les Eci ilures, cl que lcs hereiiques le niaieni alin
de decrier 1'Ancien Tesiamenl. Apres avoir recu cetle
reponsede felage, leconcile ditqtiecela eucore ifetail
poinl eloigne de la foi ecclesiastique (Lib. de
GeslisPelag.,cap. 5, n. 13). > Queiles re^tionssaint
Auguslin fait-ii la-dessus ? II distingue deux notions
de 1'Aucien Testameiit: la premiere, qui signilie la
loi donnee a Moise sur le mont Sina, la seconde,qui
signific tout lecorps des Ecriiures saintes, oii sont
conienus les iivresde la loieldes prophetes. Au premier
sens, dil-il, le Vieux Testament esl une ioi de
lo9i SUP&LEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTIl^i. 1092servitude, coniment lfe royaume des cieux, qui est
propfe de lalibertfe, iuiappartiendrail-il ? Mais le
royaunie des cieux, ajoute-t-il, a puetre promisdans
le Vieux Teslament, si foh eritend par ce mot les livres
de la loi et des prophetes de la meme nianiere
qu’oii y trouve la prohiesse du Nouveau Teslament, a
qui le royauine descieux apparlieni. Le saint docteur
declare ensuile que eeiix qhi yivaient sous f Ancien
Teslamenl elaient aussi compris dans la promesse du
Nouveau, au regaril des avariiages anticipes dontils
pbuvaient jouir,et des secoiirsde graces qui les aiflaient’adeveniries
heritiersdii NpuveauTestament:
Isldrii distincliqnem, qui elimi illo iempore per Dei
grdtiaminteiligentes, filiipromissionis effectisunt, Novi
Tesidmenti hceredes in pccultp Dei judicio deputali
surii (Ibid,, n. 4).< Je Vexamine peint encore si la grace donl il est
parle dansce texte, suivant la doctiine du saintdpcteuf,:eiait
offertfe a tous les Israeiiles. II me suffit de
demonirer. quMl n’est point contraire au but que seproposelesaint
docteuf, de pretendre quecettegrace
eiaitfefferle a tput le iupnde, ni par consequent dfe
soutenir que le royaume des cieux eiait promis a
lous les lsfaeiiles.L’unique brit de saint Auguslin , en distinguant
deux nptions differenles de 1'Ancien Testament, est
de detruire f egalite que Peiage inellail entre PAncien
et ie Nouveau : Novo fitinjuria, si Veteri rnquelur.
Or , cette egalite est’ detfuite des lors que le
fbyaume des ciferix n’est pas prorais aux Juifs en
vertu de falliance que Dieu iif avec eux sur le mont
Siria par le riiinisiefe de Molse, quoiqu’eIIe leur ful
prbmise en verlu de 1'alliance que Dieu fit avec ie
geiire iiumain sur le Calvaire, par fefiilsion du sang
de Jesus-Christ, dbnl fefficace, si j’ose nfexprinief
de la sorle, fut feiioaclive , et se fit sentir.dans lous
ies temps. Etc’estce qu’exprime la distinction etablie
par saint Auguslin. •I' Car "si" la promesse d ?une autre vie n’esi ni une
parfie "ni une coridition essentielle de falliance i
que Dieu fit avec ie peuple bebreu sur le mont Sina,
et si ellfe se Irouve seiilement daris les endfoits des
livres de laioi et des propbfeles ou. faffinite de l’An« ien
et du Nouveau Tesiament est desigiiee, lfest-il
pas claif que Paulre vie n’est pas un bien qui vienne
ie la loi el qui appartienne a la loi ? Et saiiu Aiigrisiin
a pu dire que le Vieux Tfestament ne promettail
qu’uiie felicile terrestre , sans exclure les Juifs
de la paii queDieu leur a faiteou leur a offerte par
ariticipatiori des promesses de 1'Evangile : Non invenilur
promiili APERTISSIME nisi terrena felicitas ( S.
Aug. loc. cii.) ,Comment Jansenius a-t-il pu imaginer que saint
Anguslin fit une pareille exclusion ? Qu’on demande
a feveque d’Ypres et a ses disciples si c’est mal fait
que diiimer- les biens lemporels pour eux-memes,
etde les regarder comme sa derniere fin ? Ils s’ecrieront
qifon lerir fait injure de douter un moment quils
n.e tiennent cela pour un tres-grand crime ; et concevez,
si vous pouvez, que c’est Jansenius lui-meme
et ses disciples qui pensent el qui osent faire penser
a saiut Augusiin que Dieu a proposeau peuple hebreu
la prosperite, les richesses et les avantages de la
vie presenle, alin quils aimasseut ces biens pour
eux-meines, el quils les regardassenf comme leur
 ;defniere fin, et que Dieu 11'eut aucune volonle ni aucune
iniention que le commun des Israelites prit ces
 ;bierisconiine des images et desfigurespropresa leur
'representer^ a ierir laire desirer etesperer les biens
:spiiiluels et etefiiels. Les jansenistes croieul-ilsqu’uri
liiaspberiiecessera de fetre, quarid, a fimitalion de
Calvin, ils en auront fait saint Augusliii complice et
auieuf ? Et ifest-ce pas un vrai blaspheme que ce
 ;seiitimerii, ou fori est ohlige deiiier quii sbil permis
■de s’atlachef et’d’aspirer a ce que Dieu promet, ile
Tprnianiere quil le promet, et d’avouer que Dieu a
^pbfie les lsraelites au crime par ses promesses ?A Au conlraire, dans le systeme caiholiqne , cetle
naiion pouvait legitimement demander a Dieu el attendre
de lui cpmme une recompense temporelle de
sa piete, comme urie marquede sa bienveillance et
du soin patefnel de pieu a son e"gard , les richesses,
la puissance,ies succes, ies agrenienls etle repos
de !a vie , parce que leur demaiide et leuf attenle,
nori-seulement etaienlqn temoignage dp la foi qtfils
avaient que Dieu eiaiile riiaiire ei le dispensaleuf
de ces biens, mais encore parce que ces bieris eiaient
lesigages d’unc faveur plus solide et d’une liberalite
plus digne dp lasaintete et de la sagesse de
Dieu.Gependant approfoiidissons un peu, je vous prie,
Ja nature des pfomesses des biens lemporels’ que
Dieu 111 aux Juifs. Elies sont principaleinent detaila
lees dans le xxvmf chapitre du Deuleroiiome. Dieu
s’engage a elevfer le peuple disrael au-dessus de toules
les nations, sil observe avec fidelile la loi qui. venait d !e(re promulguee. II lui assure faboridanceB des recoltes, la fecoridite des troupeaux, le profit du
comirierce, le succesdes armes, ) a Superiorile sur
lous les peuples voisins. Si vous marchez, dans. la voie
de mes priceples , dit-il ailleurs, si vous gardez et si
vous pratiquez tnes commandements, je vous enverrai la
pluie d propos, volre lerre produira 'des grains d foison
, et vos arbies seront chargis de friiits ; iabonddnce
de tq moisson sera suivie de celle de la veiidattge,
eldla vendange succidera un ienips cotrimode et d
souhaii pour ies semailles, elc. Je vous donnerai la
paix, elc. Uipie de vos enneriiis ne passera point jus- ■
qridvbs fvonlieres, its fuiront et seront abatlus devant
vous, etc. (Levit. xxvi).Je ne vois rien la de personnel et qui siidresse a
chacun des israeiiles en particulier : ces promesses
regardent toute la republique, elles ont pour objet
le bonheur commun de 1'Etat, et nullenient celui
qui distinguerail un homme des autres, et qui rendrait
sa condition plus agreable que celle de ses compjpatrioies. Car cfoyez-vous, je vousprie, qu’en vertu
de ces promesses lechamp d’un Juif qui s’acquillait
exactemenl des devoirs de sa religion frit loujours
de meilleur rapporl que le champ d’un autre Juif qui
vivait en impie, et que quand une terre changeait de
niaitre, elle etait feconde ou sterile suivant la bonne
ou-la inauvaise vie du possesseiir ; que la pluie et le
beau temps venaient a propos sur les heritages d’un
hpnnete homme, tandis que la secheresse ou les inondatioiii
desolaient ceux de son voisin qui eiait sceierat ;
que dans une incursion d’ennemis les ravages
el les pillages fussent miraculeusement difiges et
 ;mesures, en" sorte quils tombassent sur Ifes biens. des lamilles a prpporiiou qifelles etaient plus ou
moins crimjuelles ; que fhypocrisie ne pUt avoir lipu
dans le peuple d’|srael, et qu’en visitant les terres,
les vignes , les troupeaux qui appartenaient a un
cliacun , on cor.nut evidemroent fetat de sa conscience ?
Non, saris doute , et il ne fut pas, vrai ppur_ la premiere fois du temps de Jesus-Cbrist’ que UieuD-fait lever son soleil sur les gens de hien et sur les
mecliants-et qu’il fait tomber ia pluie sur les ju.stes
et sur les pecheurs : Solem suutn oriri facil super
bonos el malos, ~el pluil super justos et injuslos
(Matih. v, 45). LesTobie, les Mardochee, les Ezechiel
partageaient les maux de la captiviie avec ceux
qui favaieot attiree par leur idolatrie ; et si fEci itufe
fait mention de plusi.eurs justes combles de benediciions
temporelles, ne represente-t-elle pas aussi
plusieurs impies beiireux ? Dansle t.emps de la plus
grande prosperitedu peuple dTsraei, n’etait-il aucuiii
prevaricaleur de ia loi qui parlicipat au bonlieur- public ?
El dans le temps de la plus grande caiamite ,
ri'eiait-il aucun bon et iidele lsraelitfr qui souffrif du
commun malheur ?Ces promesses de recompenses temporelles ue regardaient
donc que le corps de la republique, e.t non
pas les pai liculiei s : il S’agissait de benedictions uni-
i$) 9§ DISSJRTATiON SpR LA LOJ DE MO}SE. 109iversejles et repandues sur la nation entiere, de biens A
cbmmunV ei publics, dbiit chaque' Israeiite, bon ou '
mauvais, dfevait jbuir, pourvu que le culte de Dien et
1'bbservatipn de laioi fussent en vigueur, que la pieie
et la reiigion fusse.nt dpminantes, et que le pltis
grand nbijibr.e, eri 'uri mof ; cqniribuat paf spn applicatibri
et par sbhzele a mairitenir les bonnes moeufs
et les"gfatlq,ues ijui etaieni commaiidees. Cela elant
afrisi, q !ie) ie flevait donc eire la recompense des parllcuilefs,
qiii etaierii obligtls de servir Dieu ',' et de
reriipiir tbiis leurs devpirs, non-seulement avecla
muKitude, mais encore malgre Ia multilude', et de
resister aiitorrent du mauvais exempledansletemps
de perversiqn ? Dieu n’ayait-il rien a leur doimer ? II
faut le dire, ou avbuer qu’oulre les biens teroporels
qui etaieni promis a la nation, fesperance du cjel
et de ia vie elefnelle etait groposee a chaque Israeiite.
' ' '"'""'' ''' ' "Appellera-t-on encore ici a saipt Auguslin, qui ne
sc eonfenjeI pas d’assurer que Dieu destina aux Juifs r>
des reepnipenses cliarncilesettempprelfes, niais qui "
ajoute que efesseBls biens etaieht prbpoftionnes a
1'esprit charnel et grossier de ce penple, et que les
biens spirituels el eternfels etaient au-dessus de sa
portee ? Ndium esse jani \debet carnali qdhuc populo
corigrueiiter camqlia et lemporalia prcemia fuhse protnissq
( Lib. pohlraAdim., cqp. 18) , c’est-a-dire
qufil fallait ^meper les "Juifs a (a reallte paf les figures,
et pronietlre a la nation des/ bierischariiels
et temporels, afin que les parliculiers aspirassent aux
biens spirituels et eternels. Car Dieu vouiait empecher,
diiie saintdocteur, quils ne perissent loiit
a fait, ne penilus inierirent (Tracl. 5 in Joqh., n. 19).
Etait-ce leur perte temporelie et nbn pas plritot leur,
perte eternelle, que, selon la pfensee du saint docleur,
Dieu voulait empecher ?Au rpste, il ifest pas questipn de raisonner ici sur
ce qui est arrive, raais sur le desspin et"liriientiou
de Diep. Qu’on accuroule doric autant qu’onyoudra
de temoignages de saint Augustin qui enbncent le C
fait, savoir que les Juifs s’atiacherent veritableriieni
aux seuls biens charnejs el temporels, on ifavancera
pas plus que si fon pretendaii que Dieu leur doniia
pour fin fidolatrie, parce quils adbrereiit les idoles,
La decisiou complele de topt ceci depend des deux
articles suivants.111. Des secours de grdcesque Dieu accorda sous la loi
de Moise.Aprcs aypir ludans l’Apgustin de Jansfenius, a la
iete du chapitre 11 du livre premier de la Grace du
Sauveur, ces paroles :« On decouvre le roystere dti
conseilde Dieu, qui iui a fait porlerla loi, laquelle
n’opere que la prevarjealion et la colere : Aperitnr
mysleriutn divini consilii, quo legem tulil, quce non
nisi pravaricatiottem. el ir.am operalur (Jans., tom,
III, l. I, cqp. i, pqg. 43)  ; > je ne fus pas etonnfe de
voir que dans. le titre du chapitre 7 du iivre m, Jansenius
se prppose de montrer que i les hommes qui
vivaient sous la loi n’eurent point de grace suffisante I
pour fobserver, ni pour accomplir aucun des preceptes
: Non affuisse hominibyssub lege viventibus grar
liam sufficienlem servandi legein vel ullum prceceplum
ejus (Ibid., p. 284). >Mais je fus surpris au dernier point quil eut iniitule
ainsi le chapitre 8 du mettie livre : « L’etat liguraiifet
prophetique de 1'Ancien Teslament n’apportait
pas aux Jiafs une grace sulfisante, mais empechanle
: Slofus Veteris festamenti figuralivus el propheticus
non afferebal Judceis graliam sufficienletn, sed
liiPiMENTEM (Pag. 288). t Que ses disciples viennenl
nous dire mainienant quil ne faut poihl de grace
pour pecher ; car c’est ainsi (juils nous insultent,
quand de 1'existence du peche nous concluons celle
de la grace suffisante, comme si nous donnions a
eetle grace un autre ohjet que ie pouvoir de s’abslenfr
du peclie. Voila leur mailre qui adtnct une graceA pour faction meme du pfechfe, grace efficace du pe"che,
 qifil nomme empichante. Que veut-il dire ? Ap« .
pelle-t-il graee empechante un empechement a") a
grace ? N’en doutez point, il rentre par la finement
dans le dogme dg Calviri, qui ouvertement et formellement
fait Dleu auteur du pfeche. Car vous croiriez
peut-fetre que Jansenius prehd celte grace empichqnte
pour iine grace du demon ? Pbiiit dti toul,
il la fait provenir de fetat figuraiif et proplielique
oa Dieu avait mis lfes Juifs, fet par consfequerit il veut
que ce soil une pufe grace de Dieu.Celtegrace ne mabque poini a present parmi les
liprames. Wallez pas croire qufe feiat figuratif et
prophetique ait cesse apresia veriue de Jesus-Christ,
et qiie le monde spit delivrede cette sburce malhettreuse
de graces empechantes. Jansenius’hiet generalement
lous les pccheurs dans iih etat uguratif et
prpphetique ; je vpus en aideja avertis) tout pecheur
est Juif selon Ie nouyeau systeme, et dans le langage
■n du parti je suis devenii Juif, el je suis toiribfe en pfe"'
che niortel, c’est la mfeme chose. Pouf le tferme de
grace empechante, je ne sais pas trop sii a fait foriune:
il rie parait point dans les ; dcrits pubjjcs des jansenistes’.
Je ne doute pas nfeanmpins que ce ne sbit la un
des mots lins doni fexplicatibn est reservee a ceux
qui se montrent dignes d’elre inilies daris leurs plus
secrets mysteres. " " ' 'On peut dire en deux sens que la grSqe ne setrouvait point daus 1'Ancien Testament: le premierconsiste a enseigner que la loi de Moise n.e donnaitpoinl atix homuies par elle-meme et par sa prpprevertu les secours de graces interieurs qui etaient necessairespour fobserver, et qifelle n’avait pascoiiSTtifue les Juifs dans un etat auquel le fond de cesgraces appartient. Le second sens esl de sputenirque Jesus-Christ, auieur du Nouveau Testament, nefit aucune part 3 ceux qui vivaient sous la loi deMoise et au peuple juif, du tresor de grace que deslors il pouvait repandre sur eux, comme un fruitC anticipe du merite de sa mort et de sa passion. Lepremier sens esl la pensfee de saint Paul et de saintAugustin, le second sens est la pensee de Jansenius.Tous les heritiers de TAncien Testameut, dit-il,^laient extremement eloignes, non-seulement dinvoquerJesus-Christ et dimplbrer le secours de sagrace, mais meme de reconnaitre ni fun ni faulre:i Effectum est ul quemadmodum ab ipso Christo, ilaquoque ab ipsa gratia non solum invocanda, sed etiam, agnoscenda longo intervallo omnes hceredes Veleris Tes[iamenli distarent (Jqns., tom. III, lib. ui, cap. 8, p., 292). Une telle grace, dit-il aiileurs, etail diametrale,iiient opposee a 1'insiitulioii de la loi et aii hul de'. Dieu : Talis gratia lationi legis ac scopo Dei capitqtiter(repugnabat (Eod. lib.,cap. 15, p. 271)  ; et la raisonquil en apporte, c’est que 1'Ancien Testainent ri'avait[ "pas ete eiabli afin que ses prpmesses et Ta' Udelite'. a fobserver missent en surete le' salul elernel desi Juife, ni meme leur servissent de moyeri prpchain. D pour y parvenir : Non eq de causa ut per hujusmodi' Testamenli promissiones el observationem eorum satustelerna in lulo collocarelur, vel eliam de prppinquo CM !raretur (lbid., p. 278).Je ifai garde de demander serieusement si Janseiiiuscroyait a 1'Ecriture, mais je supppse pourun moment quil n’y crtil point, aurait-il trouve unmeilleur moyen pour la tourner en ridicule ? Dieufait ce reproche aux lsraeliles : « Jusqu’a quandrefusez-vous d’observer nies commandements el ma/ loi ? Vsquequo non vultis cuslodire niandala mea ell legem meam (Exod. xvi, 28)  ? > Jansenius est leuri avocat, et il leur fournit celte reponse : Jusqifa ce, -qqe vi us-rafeme, Seigneur, yous vquliez que nnns less observions. Mais en nous laisant des commandeinenls, » votre dessein n’a pas ele que nous les gardassions,- ct la volonte que nous aurions de les garder seraitB 'diametralement opposee, aussi bien quo voire grace,1095SUPPLEMENTUM ADOPEHA S. AUGUSTINI109« Ji finstit.utioii de la loi el au bul que vous vous etes
propose en nous la donnant.David blame sa nation de la sorle : « Ils n’ont
L point garde le Testament de Dieu, el ils n’ont point
voulu marcher dans la route quil leur avail tracee
par sa loi: Non custodierunl lestamentum Dei, el in lege
ejus noluerunl ambulare (Psalm. LXXVH, 10). > Jansenius
leur suggere encore une bonne excuse : Nous
savions que ce leslament n’elail poinl fait pour elre
garde ; et si la roule que nous avons lenue est cpntrairc
a la loi, elle est conforme a la fin de la loi.
Nous n’avons pas voulu ce que Dieu ne voulait pas.
Pourquoi rious reprimande-l-on et nous blame-t-on,
comme si Pon supposait que nous avons Ia'gr&ce,
ou comme si 1'on ignorait que nous ne favons pas,
et qifil fepugne meme que nous fayons, que nous la
demandions et que nous la comiaissions ?Mais Dieu avaitbtelouleressource a la jusiifieafion
des infracteurs de la loi et h fheresie de Jansenius
par ce fameux. texte d’Isai'e : « llommes de Juda,
soyez juges enlre moi et hia vigne. Qu’ai-je du faire
de plus a ma vigne que je ne lui ai fait ? Et nfaccusera-l-on
de 1'avoir negligee, parce que je roe suis
atlendu qu’elle produirait de bons raisins, et que
neanmoins elle n’a produit que des lambruciies:
Viri Juda, judicaie inler me ei vineam meam. Quid cst
quod ulira debui fqcere vinece mece, el non feci ei ? An
quod exspectavi ui facerel uvas, el fecit labruscas (Isai.
v, 4)  ? > Dieu reconnait ici quil a du donner anx
Juifs la gr&ce qui leur etait necessaire, parce quil
exigeait et quil attendait veritablement cfeux le fruil
des bonnes oeuvres, et il les fail juges eux-memes
qoit n’a pas manque de la leur donner.Jansenius se propose la difficulle qifon tire de ce
passage contre sa doctrine, et il avoue sans peine
qu’il s’agii ) a de la graee, et que non-seulement
Dieu reconnait avoir dri la donner, mais qifil atteste
meme 1'avoir donnee. Vons concluez sans doute, ou
qifii se rend a la verite ou qifil est bien embarrasse ;
liin ou faulre devrait elre : mais point, il a pilie
du peu de jugement quil y a a lui faire une pareille
objeclion : Miror, dit-il, quo judicio locus iste ad hoc
propositum adducatur (Tom. 111, lib. tn,cap. 17, p.
361).Notts sommes asscz bons, nous aulres, pour nous
persuader que dans cet endroit de f Ecrilure il est
qtiesiion de la grace due cl donnee aux Juiis pour
leur rentlre possible faccomplissement de la loi de
Moiise. Aveuglemenl pitoyable. 11 paruit a Jansenins
que Dieu purle de la grace quil a dri donner et quil
a donnee a Adam pour lui rendre possible faccomplissemenl
du precepte par lequel il lui avait defendu
de loucher a farbre de la science du bien
et du mal. Et par ou.cela lui parait-il evideht ?
N’est-il pas clair, dit-il, qtfune grSce qui esi due
ne peut etre que celle qui convient a fhomme inriocent ?
II nous ramene forf mal a propos son paradoxe
errone sutla nalure de la grace b'Adam : car.comrne
une chose peut elre due en deux manieres, ou bien
absolument et en verlu d’un droit proprement dit,
ou bien coiisequeinmeiit a une promesse et nne voionte
libre qui ait preceiie, n’est-il pas plus evident
que le passage disale doit eire explique diine grace
donnee anx Juifs, et non pas d’une grace donnee a
Adam, quil ifest clair que ce passage doit etre explique
tlime grace duc absolumenl et en vertu d’un
droit proprement dil ?Sans nfarreter donc a detruire 1'erreur qui a fait
nier a Jansenius la gratuite de la grace d’Adam, je
vtiis deinontrer, comme sil en etaii besoin, que ce
passage n’a aucun rapport a Adain, el que Dieu n’a
<u en vue qnc les seuls Juifs.L’explication que Dieu lui-meme donhe a ses paroljs
ne prfevaudra-t-elle point sur le commeutaire
de Jassenius ? Celui-ci apporte nn fort beau passage
dc sait »t Augustin, par lcquel il prouve qu’on peut
reprocbff a liiomme le j eclie originel, et de la ilA eonclut quedahsle passage d’Isa'ie Dieu reproche
aux Juifs le peche originel. Ainsi la vigne, selon Jan-s
seniiis, est la figure d’Adam, ou du genre humain
dans Adam, que Difeuavait plantee dans Je paradis ler-'
restre, et qui avait recu une* culture qui lui etait
due ; et Dieu, selon Ibi, reproche aux Juifs qu’il avait
aitendu que cette vigne porlat de bons raisins, et
qu’elle n’avait porle que des fruits sauvages. II pouvait
faire ce reproche a touies les nations du monde.
Dieu dit au contraire : « La vigne du Seigneur des
armees ert la maisotl disrael, et lout homme de la
tribu de Juda est le rejeton quil a cultiveavec complaisance ;
ei j’ai altendu de la droiture, et voila de
liniquile ; dela juslice, et voiia du scandale: Vinea
enim Domini exeniluum dotnus lsrael esl, el vir Juda
germen ejus deleclabile ; et exspeclavi ut faceret judicium,
el ecce iniquilas ; et jusliliam, et ecce clamor
(lsai. v, 7.) >
Ce texie a un manifeste rapport a un autre de JfePremie, oii Dieu parle ainsi atix Israeiiies : < Je vous
ai plantee comme une vigne cboisie, et coinposee de
germes francs et saris defaut ; corament avez-vous
donc degenere eni.re mes mains, vigne sauvage : Ego
autein planlavi te vineam eleclam, omne semeli verutn ;
quomodo ergo conversa es mihi in pravum, vinea aliena
(Jerem. n , 21)  ? > Dans l’un et dans faulre endroif,
et partout ailleurs, c’est le peuple disrael qui est
representfe sous la figure d’une. vigne plantee par les
mains de Dieu dans la Palestine, el non pas le genre
huinain dans le paradis terrestre. David dit au Seigneur:
« Vous avez transporte une vigne de l’Egypte,
vous avez cbasse les nations de ce pays, et
vous fy avez plantee : Vineam de Mgypto transtulisti,
ejecisli gentes et plantasti eam (Psal. LXXIX ,
•9). ,Enfin, fendroii meme disale dont nous dispntons
est employe par Jesus-Christ dans une de ses paraboles,
et uniquement applique aux Juifs. c I !y avait,
dit leSauveur, un pere de famille qui planta une viCgne : apres favoir environnee diine haie, il y crensa
un pressoir ct y batit une tour: Homo eral paterfamilias
qui plantavit vineam, et sepem circumdedil, et
fodit in ea lorcular, et cedificavit turrim (Matlh. xxi,
33) i > Totts ces terraes sont empruntes disaie, car
le prophete coramerice ainsi: « Mon bien-aime eut
une vigne qui etait situee sur un cbteau tres-ferlile ;
Apres favoir environiiee d’une haie et en avoir dte"
les pierres, il la plarila de ceps clioisis, il batit une
tour au milieu, et il y creusa nu pressoir : Vinea facla
esl dilecio mco iri cornu fitio olei, el sepivit eain,
el lapides elegii ex illa, et plantavit eam eleclam, et
mdificavit lurrim in niedio.ejus, et lorcular exstruxit in
ea (lsai. v, 1). > Touie la difference quil y a enire
la parahole disaie etcelle de Jesus-Christ, c’est que
dans Isaie la vigne represenle la nation juive, au
lieu que dans 1'EvangiIe la vigne represenie la vraie
Eglise que Dieu avait etablie dans la nation juive,
laqttelle est elle-meihe figuree par les vignerons ;D niais la culture de cette vigne est supposee d’une et
d’aulre part dans la Palestme, et non pas dans le. paradis terrestre. Vous trouverez pent-etre que je
nfeiends trop la-dessus ; je n’ai pourtant pas encore
fait.Jemesouviens diinpredicateurjanseiiisle quidans
ses discours infroduisail queiquefois Dieu adressanl
la parole aux chreliens, ct qui ne manquait jamais
alors de meitre dans la bouche du Seigneur un pas« ■,sage
 de saint Augustin avec ces mots : Comme dit fort
bien mon serviieur sainl Augustin.Il faut que je nfaccommode au gout de ces messieurs ;
ils ne croiront point que Jansenius soit bien
refute au regard de sa mauvaise interpretation des
paroles disaie, a moins que je ne joigne fautorile de.
saint Auguslin a celle de Dieu et de Jesus-Christ.
« De petii- qu’on ne se persuade, dit le saint docteur,
que Dieu paiiail diuie vigne telle qu’on en voit ordiliairemenl,
il conciut ainsi: La vigne du Seigneur1097 DISSERTATION SUR LA LOI DE MOISE. « 98des armeesest la maison disraei, e( 1'homme de Juda A <
est son jeunfe plant oiieri. U faisait donc des repfo- <
ches a cette meine vigne, dont il s’etail attendu quil <
recueillerait du raisin, et qui n’a produit que des
epines: Ne quis putaret de vinea ista visibili dicere, I
sic conclusit: Vinea autem Domini Sabaoth domus <
Israel est, et homo Juda novelletum dileclum. Ergo ip- 1
sam vineam increpabat, quam exspeclavit ut facerel 1
uvatn, fecit autem spinas (S. Aug., in psal. xxxv, n. <
8). > Si saint Augustin avait ecrit ceci de peur qu’on s
ne se persuadat que le texte disale ptit etre enlendu <
d’Adam et d’une vigneplantfee dans le paradis ter- I
restre, aurait-il mieux rempli son dessein ? iQue dirai-je maintenant de cet endroit des Actes <
desapotres ou saint Etienne atteste que Ies Juifs ont j
toujours eu une grace suffisante ? Oui, une grace suf- ;
lisante ; ce n’est point en raillant sur le mot qu’on l
fera disparaitre la chose du texte sacre, qui 1'cxprime
nellement :car qu’est-cequ’une grace suflisante ? c’est ]
nn mouvement du Saint-Esprit qui nous excite et *, i
lious offre le secours necessaire k 1'observation de la " \
loi, et auquel fhomme resiste ; or saint Etienne reprochail
aux Juifs que de tout temps leur nation avait
resiste a ce mouvement. « Getis indocilesret incirconcis
de coeur et d’oreilles, vops rfesislez toujours
au Saint-Esprit ; ce qu’ont fait vos peres vous le
faites aussi: Dura cervice et incircumcisis cordibus el
auribus, vos semper Spititui sanclo resislilis : sicul patresvestri,
iia et vos (Act. vn, 51). >Jansenius n’a fait aucune mention de ce passage ;
il s’est repose sur fexplicalion de Calvin , que ses
disciples ne devaient pas manquer de consulter. Or
voici le commenlaire de Calvin : « Ceux qui rejellent
avecobstination les veritfes que Ie Saiut-Esprita dictees
aux prophetes, sont dits resister au Saint-Esprit ;
car il nes’agit point ici des rfevelalions secretes
que Dieu inspire iuterieurement a chacun, mais du
ministere exlerieur : Resislere Spirilui dicuntur, qui
eum in prophelis loquentem contumaciler rejiciunl. iveque
enim de arcanis revelalionibus hic agilur, quas Deus Q
cuique inlus inspiral, sed de externo ministerio (Calvinusin
Acla, cap. vn).Mais, disent nos controversistes, en ecrivant contre
Calvin (Slapleton., tom. III, Anfidot. Apost. inacla,
cap. vn) , n’est-il pas trop clair que saint Etienne
parle de la revelation et du mouvemenl inierieur du
Saint-Espril, pour avoir besoin de le prouver ? L’opferalion
propre du Saint-Espril, n’est-ce pas d’femouvoir
interieurement quand ) a predicaiion extericure
se fait entendre ?Si le Sainl-Esprit ne touche
point le coeur, opere-l-il quelque chose dans ceux qui
fecoulenl ? el sil ifopere rien dans eux, peut-on
dire quils lui resislent ou quils lui obeisseni ? Celui
donc qui meprise le discours d’un prophele ou d’un
predicaleur, sans eprouver dans soi aucun mouvement
interleur, ne resiste pas au Saint-Esprit, il
resisle a la personne qu’il ecoute et aux raisons
qu’elle apporte: celte personne non plus que ces
raisons ne sont pas le Saint-Esprit. Oulre cela, si -.
resisler au Saint-Esprit n’est rien autre chose que •"
resister au ministere et a la predication exierieure,
II faudra donc dire aussi qu’obeir au Sainl-Esprit
n’est rien autre chose qifobeir au minislere et a la
predication exlerieure, et cette erreur quadrerailelle
avec fhypothese de Jansenius ou deCalvin ? Enfm,
pourquoi saint Elienne appelle-t-il les Juifs,
ripn-seulement incirconcis d’oreilles, mais encore
incirconcis de coeur, s’il ne veut exprimer que leur
rfesistance aux paroles dout leurs oreilles felaient
frappees, el non pas celle quils opposaient a la
grace qui cheichait a sinsinuer dans leur coeur ?Calvin el les jansenislcs abusent ici du langage de
saint Auguslin , qui suppose presqtie parlout qifentendre
du iceur ou dans le coeur c’est loujours se
reudre el olieir a la grace ; car, quoique le saint docleur
signilie ordinairement par ces mots les touches
dc la grace aeceptee et consenlie il ne laisso pointP.iTROL. XLVII.A de reconnaitre des senliments indeiiberfes du cceur,
qui vienrient de Ia grace, et qui ne sont pas admis,
comme je le ferai voir dans la suite.Arretons-nous peu a 1'autorM des autres saints
Peres. Je n’en produirai que deux. Saint Cyrille
d’Alexandrie, expliquant ces paroles disale : Comment
la cite fidele est-elle devenue une prostituee :
Quomodo facta est merelrix civilas fideiis (Isai. I, 21)  ?
« Cette ville, dit-il, qui a recu lant de moyens de
sinstruire, et de plus des secours spirituels en abondance,
s’est laissee aller peu a peu a 1'infidelild et a
1'apostasie : fidele autrefois, et soigneuse de pratiquer
les oeuvres de la justice : Quce tot ad inletligendum
occasiones accepil, imo vero quce spiritualibus adjumentis
abundavit: in defectionem et aposlasiam deflexit,
olim fidelis etjuslitice operatrix(S. Cyrill. Alex. ;
Comm. in Isai,, lib. i, orat. 1).Voici ccmment s’explique saint Leou : « Dieu apporta
aux miseres du genre bumain un remede qui-. ne fut point feffet d’un dessein recemment forme,■" ni d"une compassion lardive. Mais des le commeneemenl
du monde il eiablit une seule et meme cause de
salut. Aussi la grace de Dieu, qui a constaniraeiit
servi a la justiftcalion de tout ce quil y a jamais eu
de saints, n’a point commencfe, mais s’est accrue a
la naissance de Jesus-Christ. Et ce mystere d’une
grande misericorde, dont tout le raonde a ete rempli,
fut siefficace memedans les figuresqui fannoncaient,
que ceux qui le crurent, lorsquil etait simplement
promis, n’en tirerent pas moins d’avan(ages que
ceux qui le possederent quand il fut enfin accorde :
Non enim novo consilio Deus rebus humanis nec sera
miseratione consuluii ; sed a constitulione unam eamdemque
causam salutis inslituit. Gratia autem Dei, qua
semper est universitas jusiificala sanctorum, aucta esl
Ghristo nascente, non cepta. Et hoc magnce pietalis sacramenlum,
quo tolus mundus impletus est, tam potens
etiam in suis significationibus fuit, ut non minus adepli
sinl, qui illud credidere promissum, quam qui susCcepere donaium (S. Leo, serm. 5 de Naliv.). > Combien
sainl Leon aurait-il eu d’horreur pour le dogme
de Jansfenius, qui fait regarder l’eiat figuratif el propheiique
comroe une gr&ce empechante, c’est-a-dire
comme un empfichement a la grace et quelque chose
de pis !Mais je combats des adversaires avec Iesquels je
lfavance pas le moins du monde , tandis que je differe
a examiner a fond le sentiraent de saint Augustin.lVoici
farret de leur condamnation prononce par
ce saint docteur :« Qui d’entre les catholiques dit ce
que les pelagiens publient que'nous disons , savpir,
que le Saiut-Esprit ne prfeta point son secours a la
vertu dans 1'Ancien-Testament: Quis enim catholicus
dical, quod nos dicere jaclilanl, Spiritum sanclum adjulorem
vitiutis in Veteri Teslamenlo non fuisse (S.
Aug., lib. III ad Bonif., cap. 4, n. 6)  ? Ce sont les janseiiistes
qui le disent, ei c’est sainl Augustin luimeme
qui les relranche du nombre descatholiques.
_ Cest saint Augustin lui-raeme qui reconnait la grace: •" stiffisante dans 1'Ancicn Testamenl, quandil assure
que « les Juifs , presumant trop d’eux-memes, rej’elaient
la grace, et que pour cela ils ne croyaienti point en Jesus-Christ : De se prtesumenles graliam
repellebant, el propterea in Chrislum non credebant
(Lib. de Gral. et lib. arb., cap. 12, n. 24) , > quand
il deiSare qu’outre la gr&ce de la vbcation, qui fut ofiferte a Esaft, Dieu « lui aurait donnfe celle de vouloir
et de courir, sil n’eiaii point devenu reprouve' parL le mepris quil fit de.la grace de la vocation : Quii ei etiam velte el currere vocando prtestaret, nisi vocatione
contempta reprobus fierel (Lib. i ad Simplic q. ! 2, n. 10). >Que voudriez-vous davantage pour convaincre les ; plus obstines sectateurs de Jansenius ? Que saint Auguslin
eut fait mention un peu plus souvettt de la3 grace suf(isan(e qui a eie accordee aux Juifs, alin quet les jansenistes ne pussent se jouer des temoignages35J099 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. H00que je viens de citer, par le distinguo de la grace et.
deia'vocation exlerieure ? Mais lorsque Saini Augustin
nomnie simplement la graefe et la vocation, n’entenoSil
pastoujoursia gracfeetia vocation inlerieure ?
Dpiinferait*i !iui-mfeme daiis 1'cSquivoque quil a taiit
cbndamnee dans les peiagiens ? Quel bon sens y auraitril
dans les deux textes precSdeiits , sil parlait
de ! fa grikee et de la vocalion exterieure ? Les Juifs
auraieni cru en Jfesus-Christ, s’ils if avaient pas fejete
ia grace exterieure ? Dieu aurail donne a Esaii
la gr&ce de vbulbir et de courir s’il n’avait pas meprisela
vocation exterieufe ? Cest-a-dire Dieu auraft
donne aux Juifs -el !a Esaii la grace interieure, s’il
la leur avait donnee ? Le dislinguo est donc miseiable
ei insoutenable. •Cependant la multilude des temoignages ne man-'
que pas, et quoique je ine deieririihe pour celte fois
a suivre la coutume de Jansenius, en decrivant une
iongueiiste de textes de saint Augustin, vous veifez
qrie }'e ne Pimite point en dfecrivarif, cdmme il le fait,
ffordinaire, une lorigue liste de textes qui ne prou- ;
vent rien de ce quil pretend. Le reprocbe que je lui
fais ici ne sera-t-il poirit pleinement verifie, lorsque
j !aurai eniploye avec succfes les memes passages qttil
rious obiectfe, et que je ferai voir la grace suflisante
des Juifs etablie la ou il eri a vu la prbseription ?
: Avanf toute chose, il me faul exaclement expliquer
une desdivisions dela gface que Jansenius a
pris aiache d’pbscurcir. II y a une graee imparfaite,
faible, commericee el eloignee ; et il y ena une autre
paffaite, forle, entiere el procliaine. La pfemiere ne
se bbrne pas aux mouvements indfeliberes qu’aVarit
lodi mferite le Sairit-Esprit causedans. notre eiitendement
et dans notfe volonte, aiiii d’exciter dails
noris un commencement de bonne volonie: mais cettfe
gritce comprend aussi les mpuvements deliberds qui
viennent ensuite, et que la grace cboperante nbus
aide a former, lbfsque noUs vbulbns le bien que nptts
ne pouvons pas faifeencore." La secoride grftce est
ceile qui nbus donne assez de ftrce pouf execttter le (
bien et pour accomplirie precepte.* La grace dfe Dieu, dit sainl Augustin, est toujours
borine, el elle fait qufe f homme est de bonne volome
aprfes avoir eie de roaiivaise volonte': Gratiavero Dei
semper est bona et per hanc fil nt sit liomo bbnce vo~
luxitatis (S. Aitg., lib. de Gral. et lib. arb., cap. 15,
n. 31). > Voila la premifere grace, que j’appelle imparfaite,
faible , commencee et eloignle. Le saint
docteur coiitiiiufeetdecrit aiqsi la secbnde gr&ee, que
je nbmme parfaile , fbrte , enliere et pfochaine :
i EUe fait aussi qtte ceite bonne volonte s’augmente
et devient si grande qu’elle peul accomplir tous les
pfecfeptes divins qu’elle voudra, quaiid ellevoudra,
foftementel parfaitement: Perhanc fit ut ipsa bonavoluntas,qum
jdmctepii esse,augenlur,etlammagna fiat,
ut possit impiere divina mandata qum voiuerit, cum
valdeperfecteque voiuerit (S. Aug., iliid.). >La gr^ce bonimepcfee liffe de 1'homroe qui est (idele
a y cbfrespPhdffeielibre aveu de sa prppre infirriii- ,
tfe, qufe la lbiiui'demontre en deux manieres, \P ]
iorsqu-elle esfprbiriulguee, car albrs la connaissance
dn peche delendu pafla loi irrite la concupiscence,
et celle-ci goufmande et lyrannise la raison qui se
ifouve iroplfaible pour lui resister. Les jusles aussi
bien que les pfeciieurs eprouvenf cette misere,, qui
rie vient pas du defaut de la loi, mais de la corfuption
de la nature ; ei la loi ancienne n’a rieti eri cela
de-pafticulier, le m^me elfel cbnvien.l a la lbi nouvelife.
2° La loi demontre a 1'hom’me son infirmitfe,
qhanidil trarisgresse ia ioi elquil cbnseiit aux riiouvemfetits
deregles de ia feoricupiscerice ; etaiors la ibi
est une occasion de mprt et de peche, npn par feliememe,mais
paf lafaute des iiommes. ' "■"il feSt mairitenant aise de pfbuvef que dans tous
les eridroits ou sairitAugiistiri dit que" la l’oi a eie
dorinee pbur copvairicfeiiioriinie de son infirmite ct
de sa faiblesse il suppose tbujours urie grace coroAmencee eteloignee, qui accompagne la loi et qui en
est ihseparable. Car, selbn <saint Augusiin, ou laioi
demontre a fhoriime soninfirmite par firfitation de
la concupiscence, laquelle lui fait senlir ce qui lui
manqrie, pour pouvoir accomplir la Ioi ; ou celle
meme loi faif sentir afhommeson infirinile par Ia
prevarication qu’il comrriet,et qui, Phumiliant, 1'bblige
a recbnnaitfe quil a'irbp compte sur ses forces. Or.
dansfun et 1'anlre cas:, le saint docteur sUppose tbujours
qu’une grace cbinineiicee fel eibignee est inseparable
de la loi, rPourquoiia loi est-elle survenue, en sorte qiie le
peche devini plus abondant ? « Cest, dit le saiiit
docieur, afiri qiie fhomme, convaincu etconfortdu
par Ce mbyfeii, concui quil n*avait pas seulement
besoin diin maiireqhi feclairat, raais d’uri'Dieu
toutipuissani qui lfe seeourut, qui Ife dirigeal dans
ses voies, pouf le sousiraire a l’fenipire du :peclie, fet
qui le guefit, sil avait recours a sa divirie miserij,cordfe:'« 7t eo modo ionvklus aique confusuS. viderel" non tantuni doctorem sibi esse necessarium, sed adjutorem
Deutn, a quo ejusitihera dirigentur, nedomineiur
ei orimis iniquitas, el confugiendo ad opem divince
misericofdice sanetur (Lib. de Spir. et litt., c. 6, n. 9,
cit. aJarisenio, lom. III, iib. i, cap. 11, pag." 43). J
Dieu'avait doncinteniion, Dieu voulaitquefhomnie
concut le besbin quil’avait du divin secours ; Dieu
avait intention, Dieu youlait que fhommfe eut recours
a sa divine misericorde. Quel eiait leierme el
1'effet de ce(te iniention et de cette volonte d■> Dieu,
si ee n’est lagraceqiii rendaiifhommecapable de
cbncevoir son besbih et dimplorer la misfericorde.
de Dieu ?Quand, sur le mont Sina, Dieu donnait avec lant
d’appareil une lpi quil savait bien devoir etrevioleev"s’arrela-t-ii
au seul dessein d’abattre 1'prgueil
des Jnifs par la hbnte de leur prevarication ? el ne
se pfoposa-t-il pas une autre fin uherieure, qui lui
etait plus gloneuse erimeme temps qu’elle leur etaitG plus: ttlile ? Sans doute, dii saint Augustin ; car sil
avaiten vttfe diiumilief son peui>ie par la transgression,
il preiendait bien que ceite humiliation ies portat
a cherchef la grace de la charite, quils ne pouvaieht
reeevoir que  ! dans fhumiliation, etsansiaquelle
il leur eiail absolumenlimpossible d’accomplir
les preceples de la loi: Superbicnli ergo populc lex
positaesi,' ul quoniam graliam charilalis nisi humilialus
uecipere non possel, et sine hac gratia nuilo modo
prmcepta legis impleret, iratugressione. humiliarelur el
qumferet gratiam (Comm. in Gal. num. 24, cit. a
Jans. ibid., pag. 45). En pertiiettant donc le peche,
Dieu preparail son penplea recevoir la gr&ee de la
cliarile ; II avaitiritention, il voulait que dans 1'elat
du peche ce peuple Cheicliai la grace. El cerlainement
il n’avait pas inieiition, il ne voulait pas que
les Jriifs clierchasseiH la grace de ia charite par des
effofts naturels et piir leurs propres forces. Ne s’ensiiit-il
pas que cette intcniion et cette voionte derv Dieri prevenait les Jriifs d’une grace commencee ei
eloignee, quileur rertdit possible ) a recherche d’une
graCe entiere et prochaiile ? Mais puisque finlention
et la volonte de Dieu eiaientque les Juifscherchassent
la grace de la charite,i'efai figuratif de ia Synagogue
nerepugnait dbnc pas a la charite ? "'"''Cpmmentcette fellexion ifesi-elle pas venue a l’esprit
de Janseiiius ? Comment ifa-t-il pas compris
par les paroles suivantfes, quil cite aussi bien ijue
les pfecfedenies avec exactiiude, coramenty iiis-je,
n’a-Wl pas cbmpris que, selon la doctriiie de sairit
Augustin.ie■F.il.s de Diett a yerse son sang.potir deliyreries
ivXis, pbUr lfeur remeltre leUrs peches, pour
ies reconcilief aDieiielleur donner une nbuyelle
vie ; el que, dans iajviie de procurer aUx prevaiicateurs
de laloi, au temps meme de la loi, tous ces
avanlages spiriluels, il leur avait reserve apres leur
chute une grace cbmmencee et eloignee, qui les
ohligeal d’avouer qu’i !s avaient besoin de la grace et1101 DISSERTATION SUB LA LOI DE MOISE. « 02de la misericorde du ISeigneur : Vt ipse mediator liberarel
jam coacles confileri, opus sibi esse gratiam el
miserkordiam Doinini ; ut sibi peccala dimitlerenlur,
el in nova vita per eum, qui pro eis sanguinem fudit,
regoncUiarentur Deo (S. Aug., ibid,).Je lis encore dans Jansenius un texte de saint Augustin,
ou il estdjt que Ia loi fit des prfevaricateurs,
afin qu’eiant bumilies par ce moyen, ils apprissent a
appartenir a la grace par la foi, et afin quils ne fussent
plus soumis aujoug de la loi par le peciife, mais
as-ocies a la loi par Ia juslice: Reos etiam prmvaricationis
effeceiat, ut eo modo humiliali discerent, ad
graliam pertinere per fidem, ut jam nqn essent tegi
subdili per realum, sed tegi sociali per juslitiam (Lib.
xtxconlra Fauslum, cap.l, cil.aJans. ibid.). Jansenius,
en niant quecette Dn delalnifut accompagnee
d’aucune grace suflisante, veul que les paroles de
saint Augustin soieul entendues ainsi : La loi fit des
prevaricateurs, afin quils apprissent ce quils ne
pouvaient apprendre, et quils fussent ce quils ne
pouvaient eire: Cela n’e-t-i ! pas singulier ?Passohs a un autre endroit. « La loi, dit saint
Augusiin, fut donnee a des hommes superbes, et qui
presumaient iput de Ieurs propres forces, afin que,
ne pouvant accomplir la loi qui leur ayait eie dpnnee,
ils fussent recoiiiius prevaricateurs, et qu’eiant
devenus coupables sousla loi, ils demandassent m.isericorde
a 1'auteur de laioi : Dala est enim lex sitperbis
liomiuibus et viribus suis loium tribuentibus, ut
cum implere non possent legem datam, prcevaricatores
invenirentur, el facli rei sub lege,' petefent misericordiama
tegis condilore (Lib.w de Aclis cum Felice,
cap. 11, cil. a Jansenio) : c’est-a'-dire, selon Janseiiius,
afin quils demandassent misericorde sans
pouvoir la demander, ou bieii afin quils priassent
sans la grace de la priere : fun esl absurde el fautre
pelagien ; ei par consequent cette (in de la loi
marque une grace sulfisante au moins pour la priere,
non pas une grace snffisante qui ne suffil pasv Les
jatiseiiisles s’en sontmoques avecraisou, commej’ai
raison de me moquer d’une intention qui ne serait
pas une inieiilion, et d’uiie volonte qui ue serait pas
une volonte, que Jansenius attribue a Dieu, quaiid il
pretend que Dieu pertnit les peches des Juifs afin
qu’ils recourussent a ia grace et demandassenl niisericorde,
sans les prevenir d’aucune grace commencee
et eloignee.Je parle ditne grace vratiiient suflisanie et (le
croira-t-on ?) d’une grace i|ui eut .soft tffet. Qui le
dil ? Saint Augustin. Oii trouvera-t-tni un pareil lemoignage
du saini doctetir ? Etuimez-vuus, c’esi Jarisenius
qui le rapporte a la suite du texte que je viens
d’exposer : jugez-en vous-metne. « La nianifestalion
dupeche humiiia (le Juil) superbe, fhumiliation
le rendit peiiiiem, ct, par sa penitcnce, il obtint misericorde
: Apparens autem peccalum humiliavil superbum,
humilialus superbus factus est pcenilens, de pteniteniia
impetraia est misericordia (S. Aug., ibid.).i
La grace enliere et prochaine cst venue apres la
giace coiiimencee et eloignee, la grace eflicace apres
la grace suffisante.Poursuivons. Dieu, dit ailleurs saint Augustin, en
donnant une loi quii prevoyait que les Jutfs ne gardeiaieni
pas,« avait en vue que leur inlirmite, qui-ne
serait p ;is guerie, mais convaincue par la loi, cherchat
le remede de !a grace : Vl graiice medicinam
non sanala pet leyem, sed convicia mfirmilas qucereret
(Epist. 190, oliin 157, ad Oplalum, n. 7, cit. a Jans.,
ibid., p. 46). > Dieu crnes ifavait pas en vue que les
Juifs verifiassent fopiuion des semi-peiagiens, et
qu’ils chercliassent la grace sans le secours diine
aulre grace qui les prevint: « La loi, dii eiicore ailleurs
saint Augusihs, tient pour coupables ceux qui
n’accomplissent pas ce qui leur e=l commaiide, afin
que, gemissant sous le poids de leurs peches et ne
pouvnui accomplir ce qui lettr « st coiuiuande, elle
les lourne vers la grace du Liberaleur : Non implenAt.es jussa reos tenet, ut eos gementes el non valenles
implere, quas jussa suni, ad gratiam Liberatoris aliquando
convertal (Lib. 83 Qucesl., qucesl. 66, n. 1, cil.
a J,ans., ibid.). > Remarquez ces mots, Afin qui la
ioi tes tourne vers la gfdce. La loi tpute seule ? Nou,
cela serait semi-pelagien ; mais la loi jpinte avec la
grace comniencee et eioignee. -Tous les passages que j’ai examihfes jttsqu’ici dans
1'ordre que Janseuius les a decriis expriment une
grace suffisanle, laquelle, etant dpnnee aux Juifs
apres leurs prevaricatioris, lesdisposait a se convefr
lir. Si fon y prend garde, ja plupaft montrent aussi
qu’une pareille grace ne leur raanqiia ppint avant
leur cbute, mais que le plus souvenf leur orgueil et
leur presompliori la' rendit inulile. Saris revenir a
aucun des textes ci-dessus exposes ou fndiques, celui
qui 6e presente nous apprend que 1'ordre etabli
de Dieu « fui que la grace vint apces la loi, et qu’elle
trouvat 1'homme non-seulement sans lorces, raais„ aussi deja confessant sa faiblesse et disant : Je suis■** bien malheureux ! qui me deliyrera de ce corps
mortei ? alin que le riiedec.in vint a propps : Vt veniret
gralia posl legem, inveniret hominem, non solutn
jacentem, sed eliam confitenlem et dicentem: Miser ego
horno, quis me liberabit de cprpore morlis hujus ? ut
opportune venirel medicus (In psal. LXXXIII , n. 10,
cit. a Jans., ibid.). >Je voudrais lrien deniander airx jaiiseiiistes laquelle
des deux, ou la nalure ou la grace, fait niiilfe ce sentiment,
et dire ces paroles ; Homme inforjune que je
suis ! qui me delivrera de ce corps de mori f Sils repbndentquec’est
lagrace, je cpnclus du iemoignage
p.rfecedenl que la loi etait accpmpagnee d’une grace
comraencee et eioignee, qui preparait les voies a une
grace consouimee et parfaite ; sils repondent que
c’est Ia naiufte, je conclus quiis foni sainl Augustin
semi-pelagien, puisquii nous declare que ce sentimenl
et ces parojes eiaient une disposition a la venue
du divin medecin. IIs ne disconviendrpnf point qu’aCvoir pitie et faire misericorde ne soit dans Dieu la
meme chose que donner sa grace ; lel est au moins le
langage constant de saint Augustin : or, dit le saint
docteur, en cela merne que la loi commaiide, fauteur
de la loi a pitie, il fait misericorde: Lex ergo
jubel, daior legis miseretur in eo quod lexjubet (Tract.
5inJoan., n. 2, cit. a Jqns. ibid., pag. 47). La loi
n’est donc jamais sans quelque grace, elle en est inseparable.Eti verite, dans lout ce chapitre, ou Jansfenius a eu
dessein d’eiablir etde bieri munir un principe d’ou il
put ensuite conclure que toute grace de Jesus-Clirist
etait incompatible avec 1'etat des JuiTs’et de l’AncienTestament,
ilsemble quil se soit eiudife a fassembler
une multitudedetextes desaint Augustin, liisplus
piopres a detruire les conseqiieiiCes qu’0 se proineliait
de fonder sur ce principe. Je lis, ala suite du
lexte precedent, que ceux-lii memes a qui la loi fut
donnee implorerent le secoutsdu Liberateur apresjj leur chtite: Facti fei sub lege imptoraverunl Liberatoris
auxilium (S. Aug„ ibid.)  ; que fhoiimie life sotis
la loi crie yers Dieu avant la yeriue dii medecin :
Jom clamat de ligaturd (Ibid.). Je vois apres cela que
fhomme, devenu prevaricaleur par la loi, est exliorle
a reconnaitre la necessite de la grace : Per
legem faclus es prmvaricator, agnosce gfaiiam (Serm.
26, oiint ii,de Verbis Apostoii, cap. 8, n. 9, cit. a
Jansenio, p. 47). Je vois ensuite'noii-seulemeut que
la lin de la loi etait qu’on clierchat le medecin, ut
triedicus qumrerelur, maisqu’effeClivemerit lemedecin
a ele cherche, qumsiius esi triedicus (Serm. 15,6, otim
15, de Verbis Apost., cap: 4, n. 4, cit, a Jansenio,
p. 48). Ce seiiJ la, dit ailleurs le saint, en repetant
la meme pensee, les voies secretes que Dieu fit connailre
a Moise, par lequel ii donna la loi: Isite sunt
vice occultce, quds nolas fecit Mpysi, per quem legem
dedit (Enarr, in psal.cn, n, 15, cit. a jans.
pag. 48).1105 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 1104Les lecteursde saint Augustin, qui n ?ont point fait A
asscz de reflexion sur sa maniere de penser et de
parler touchanl le dogme de la perfection de la justice,
se figureront que celte grace, qui donne le sen-'
liment de la misere et de la maladie du peche qui
excileie desir de la guerison, quifait implorer et recliercher
 !e secours du medecin, laquelle grace, selon
saint Augustin, est toujours offerte avec la loi, et qni,
co.mme on le voit dans les passages que je viens de
citer, est quelquefois purement suffisante, quelquefois
anssi eflicace ; ces lecteurs, dis-je, se ftgureroiit
que cetle grace est supposee par le saint docteur ne
siirvenir presque jamais qu’apres la chute dans le
peche formel, et le consentement donne a la tentation,
par lequel fhomme s’est rendu proprement
coupable.Jansenius fournit a propos un lemoignage qui semble
fait expres pour les detromper. « L’auteur des
Psaumes enseigne, dit saint Atigusfm, que la loi a eie
donnee pour convaincre les pecheurs, el pour les „
disposer a recevoir la grace en invoquant le divin
medecin. Cest aiiisi que fut convaincu cei homme
que 1'Apotre nous represente en ,sa propre personne,
iofsqnil dil: Homme inforlUne que je suis, qui me
delivrera de ce corps de fnort ? Docel datam iegem, ut
convincerenlur peccatores, el ad gratiam accipiendam
tnedicum invocarenl. Vnde ille conviclus esl, quem in
se tranSfigurat Aposlolus dkcns: Infelix ego hotno,
quistne liberabit de corpore morlis hujus (Jans., ibid.,
p: 49)  ? > De quelle sorte de peche la ;grace de Dieu,
jointe toujours a la loi, opere-t-elle ici la conviction
du desordre indelibere de la concnpiscence, du peche
oppose a la perfection de la Justice, du peche materiel,
donl les plus grands saints ne sont pas cxempts ?
Ceiemoignage dfemontre donc que la loi esi toujours
accompagnee d’une grace qui previent la chuie, et a
laquelle resistent les orgueil.Ieux, que saint Augustin
dit ne pOuvoir etre humilies que par de verilaliles
et delourdes fautes.Je crois que yous etes las de passages qui disent G
tous a peu pfes la nieme chose ; mais vous eteseionne
sans dqulfe que Jansenius n’ail point pris garde que
lous ces textes altachaienl a la loi, el assuraient aux
hommes qui recevaient la loi une vferilable grace.
Cessez de vous etonner : il y a bien pris garde, i !
s’en est evidemmenl apercu. Car tous ces lextes
expriment fintention que Dieu avait de faire reconnaitre
aux hommes, a qui il donnail sa loi, la
necessite de la grace, d’exciter daris leurs coeurs le
desir,et de les engager a la recherchedeceltegrace.
Jansenius a concu qu’une pareille inteniion dans
Dieii etait une volonte sincere de donner sa .grace
aveC la loi, qu’elle etait nne offre presente et reelle
de la grace commencee et eloignee. II a reilechi sur
les paroles du sainl docleur, qui significnt que cette
inteniion de Dieu a souvent eu son eflei, et que les
hommes qui avaient recu la loi, senlant aussitbt leur
faibiesse, ou eiant enlin humilies par la honte de
leurs pechfes, ont confesse Ie besoin quils avaient
du secours de Dieu, fonl implore, et l’ont meme ob- "
lenu, se sont convertis et ont ete justilies. Humiliatus
superbus factus esl pcenilens,.depoenitenliaimpetrata
est misericordia (Lib. n de Actis cum Felice,
cap. 11, cif. a Jansenio, ibid., p. 46).Je redouble vetrfe etonnemenl au lieu de le fairo
cesser. Vous rappelez ces paroles de Jansenius: Les
lieriliers de 1'Ancien Tesiameni etaienl extremement
eloignes, non-seulemenl dinvoquer Jesus-Christ et
dimploreT le secours de sa grace, mais meme de reconnaitre
ni fun ni faulre : Effectum est ut quemadmodum
ab ipso Chrhlo, ilaquoque ab ipsa gralia non
so/utn invocarida, sed etiam aynoscenda longo intervailo
omnes hmredes Veteris Testamenti dislarenl (Jans.,
lom. 111, lib. III, cap. 8, p. 292). Vous voyez bien
que Jaiiseiiius regarde comme une grace ie pouvoir
de reconnaiire la grace et dinvoquer son secours ;
votre embarras est de le concilier avec lui-mcmc.A D’un edtfe, pour reirancher toule grace a f Ancien
Testament, il lui ole tout pouvoir de reconnaitre et
diniplorer le secours de la grace ; d’un autre cbte,
il fait une inngue lisie de passages de saint Augustin
qui prouvent que Dieu, en donnaut la Ioi aux hommes
par le ministere de Molse, a preieiidu quils reconnussent
sa gr&ce et en implorassent le secours ;
qifavec la loi il leur a donne une grace commencee
et feloignee, qui souvent a eu son effet et les a conduils
a niie grace prochaine et entiere. Cependant au
fond Jansertius ne se contredil point.II faut vous initier dans le secret mystere de ses
pensees. Voici celle qifil altribue au saint docteur :
Les Juifs rccurenl la loi, afin que les chreiiens recussent
la grace. Les Juifs firent de vains efforts
pour accomplir la loi de Moise, afin que 1-s chreiiens
fissent des efforts utiles pour accomplir la loi de JesusChrist.
La loi irrila la concupiscence des Juifs, afin
que les chretiens sentissent leur propre faiblesse, et
„ que ceux-ci implorassent le secours de la grace,
dont ceux-la avaienl eu besoin. Les Juifs furenl orgufeillfeux,
afin que les chretiens devinssent humbles.
Les Juils furenl malades , afin que les chretiens
fussenl gueris. Les Juifs lomberent, afin que les chreliens
se relevassent.Quelle extravagance ! direz-vous. Saint Augustinne dit-il point des memes hommes que la loi leur futdonnee, qu’elle irrita leur concupiscence, qu’ils sentireiilleur faiblesse avanl ou apres leur chute, quilsfurent liumilies, quils implorerent le secours de lagiace et !e remede aux maladies de leur ame, quilsoblinrent ce secours et ce remede, quils furent guefis,quils se releverent de leurs chules et oblinrentmisericorde ? 11 ditcela des mfemes hommes, c’est-a ;dire du mfeme genre Iiumain, vous repondra Janseinius ; el qu’aurez-vous a luirepliquer ? N’a-t-ii poiniune raison admirable de dire que Ie dessein de Dieuful tres-salutaire pour reforraer Ie peuplc juif, c’estii-direle genre huiriain, dont le peuple juif faisaift G partie, en sorte neannioins que la reformation ne fuli pasdans le peupiejuif, mais seulemenl dans iepeu !ple chretien ? Consilium Dei reformando Judmorum: poputo saluberrimum (Jans. tom. 111, lib. i, cap.il,p. 45).
 ! Jansenluscroil parlerlelangagc de saint Angustin ;> el le grand art de ce faux interprele du saint ilocteur
est d’expliquer de fetat des Juifs tout ce que ie sainli dit de laloi ; par exemple, ces paroles : Li loi
s commandait et n’accomplissait pas, parce que !a oiilfeiait pointlagrace, la chairresislait inviucibleriient:
 ; Lex enim jubebat et non implebai, quia caro, ubi non
s eral gratia, invictissime resistebal (S. Aug. serm. 55,
 ! olimii,de Verbis Apostoli,cap.l,11.1). En cet endroitet en niille aulres setnblables il s’agil de la
i vertu propre de la loi consideree sans la grace, au> lieu quii est id question desJuifs qui ont recu laloi.
11 y a une extreme difference entre ces deux proposiitions : La loi ne secourait point, et, Ceux qui vivaient ; sous la loi eiaient sans secotiis ; la prcm^ere esl de■v saint Augustin, et la'seconde cst de Jansenius quinous fait uii portraji affreux de la Synagogue eulant que Synagogue. Je vais fexpliquer.IV, De iiial de la Synagogue considirie comme
, telle el en lani que Synagogue.\ Sainl Augustin distingue dcux sortcs de personnes
t dans le peuple hebreu: Les uns etaient Juifs lerresL
ires et cliarnels, qui bornaient leurs vues et leurs desifs
aux seuls biens temporels que Dieu leur avatt
promis, et dans lesquels ils ne voyaienl point que
i ies biens eternels fussent ligures et anuonces. Les
) autfes etaient les bons Israelites, ou les Juils spiri,
luels, qui avaient fimelligence des mysieres reprei
sentcs dans toutes les pratiques et les ceremonies tle
 ? leur religion, ct qui s’affeciionnaient a cette intclli ;
genc.e (8. Aug., lib. xv contra Faustum, cap. 2).Si fon ifcii rapportc a Jaiiseiiius et ii ses disciples,1105 DISSERTATION SUR LA LOI DE MOISE. 1100la demiere espece de Juifs, c’est-a-dire les sainls
et lous les hommes pieux de 1'Ancien Testaroenl,
n’appartiennent pas a 1'Ancien Testamenl: car un.
desprincipaux dogmes dcs jansenisles est quil n’y a
jamais eu qu’une seule et unique Eglise, savoir,
f Eglise chreiienne, quils assurent avoir commence
avec Ie mondeet avoir subsiste dans tous les temps.
« Rien de si spacieux, disent-ils, que 1'Eglise de
Dieu, puisque lous les elus et les justes de tous les
sieclesla composent. > lls onl bien appris et retenu
la lecon de Ienr maitre, qui intitule ainsi I'un de ses
chapitres:« L’eial de f Aneien Teslainent,comme tel
ifeiaii pas un elat.de justice et de salut, roais plutot
de peche et de mort: Slaius Veleris Testamenii, ut
lalis, non erai justilim et salulis, sed polius peccali et
monis (Jans. tom. III, lib.m, cap. 9, p. 294). > Et
ailleursil parie ainsi: « La Synagogue, consideree
comme Synagogue, n’eiait quime troupe de peuple
terrestre et une assemblee diiommes charnels qui
ne s’occupaient que de hiens terreslres et charneis,
et qui, dans la seule vue tle les oblenir, adoraient
un seul Dieu: Synagoga, considerala ul Synagoga,
non aliud eral quam lerreni populi lurba hominumque
carnalium congregatio solis terrenis incubantium el
propler ilta cotentium solum Deum (Ibid., cap. 6,
p. 276).>Celte doctrine, que j’ose dire etre impieet
horrible, est faussement attribuee a saint Auguslin,
et on preiend la soutenir par son autorite a la faveur
d’une equivoque dont j’ai deja averli.En effet, il y deux manieres d’entendre cclle expression,
appartenir a l’Ancien Testament, etre sous
la loi. La premiere est de s’en lenir au sens de saint
Paul, quand il dit: Je proteste a tout homme qui se
fait circoncire quil esl oblige de praiiqtier la loi
loul enliere, Tesiificor autem rursus omni liomini circumcidenli
se, quoniam debilor esl universm legis faciendie
(Gal. v, 5). > Suivant cetie notioii, qui est la
plus naturelle et qui est de 1'Ecriture sainte, apparleiiir
a la loi etetre sous la loi, c’est avoir contracte
f obligation de garder la loi, en vertu du pacte et de
Pailiauce que Dieu a faits avec les Israeiiies. Tous les
enfants de Jacob, les plus saints patriarches et les
pmpbetes appartenaient de cette sorte a la loi et
euienl sous la loi: car si saint Paul dit d’eux totts
et de lui-nteme: « Avant que la foi parut, nous etions
sous la Ioi, qui nous servait de garde et de defense,
en atteiidaiil la foi qui devait etre reveiee : Prius autem
quam venirel fides, sub lege cuslodiebamur conclusi
itt eam fidem quce revelanda erat (Gal. tu, 25). >
Et ailleurs ne comprend-il pas lous les Israelites,
tant liens que mauvais, en declarant que « lottl ce
que dit la loi, c’est a ceux qui sont sous sa loi qu’elle
le di( ? Quoniam qumcunque kx toquilur,iis qui in lege
sunl loquitur (Rom. m, 19). tLa seconde maniere d’entendre cette expression,
appartenir a la loi et etre sous la loi, est de suivre le
sens que saiut Auguslin a doiiue. II s’eii scrt pour siguilier
qu’on if ubeit point a la loi et qifon la viole.
« II me parait, dit-il, qu’une grande questiou csl de
savoir ce que c’est qifetre sous ia loi, quaiul 1'Apbtre
prend ce lerme en inauvaise part, et quil blame
la chose qui est designee : Magna iniiii videlur qucesi.o
quid sil esse sub lege, sic quewadmodum Aposlolus
cidpai ( S. Aug., Episl. ad Hieron. 82, olim 19, cap.
2, n. 20). > II reconnait donc une aulre nolioii de ce
terine, selon laquelle TApolre la prend en bonne part
et ne blame poinl la chose designee. < Je rie crois
poiut, continue-t-il, que f Apbtre songe alors a la circoncisioii,
ni aux sacrifices, ni aux aulres ohservances
qu’on pratiquait aulrefois, et t[ui ne soul poitit eu
usage parmi les chreiieus : Neque enim hoc eum propter
circumcisionem arbilror dicere, aul illa sacri/icia,
qum lunc facta a patribus, nunc a clmslianis non ftunl,
el cceiera hujusmodi (S. Aug., ibid.). Cette noliou
suivant laquelle appartenir a la loi et elre sous la loi
se prend eu bonne part, est donc celle qui marque
1'obligatioii d’accoroplir ia loi de Moise, coninie de seA faire circoncire ; d’offrir les sacrifices, et de garder
toules !es ceremonies et les observances prescrites
par le Levitique.Sainl Augustin ne nie pas, mais plutbt suppose
cette notion. II declare ensuite que le sens quil adopte
regarde uniquement la loi, Vous ne eonvoilerez pas,
que les chretiens ineme doiveut observer, et que la
predication de 1'Evangile a mis dans le plus grand
jour : Sed hoc ipsumquod lex dicit, Non concupisces^
quod fatemur cerle christignos debere observare, alque
evangelica maxime illuslralione prmdicari (lbid.). Ce
n’est pas simpleraent etresous la loi et appartenir a
la loi, roais etre sous la loi et apparlenir a la loi,
pour sa faute el en qualite de coupable, qui est l’idee
que se forme saint Augustin , et selon lui saint
Paul en queiques endroits. Le saint docteur fapplique
a lous les hommes, soil juifs, soit chretiens, que la
loi, Vous ne convoiterez poinl, fait coupables, parce
quiis ne faccomplissentpoinl, tandis que, ignorant
la necessite de la grace de Dieu, dont ils ont besoin"■ pour obeir aux preceptes, ils se laissent aller a une
orgueilleuse presomption de leurs forces : Hos ergo
damnabililer dicil esse sub lege ; quos reos facit lex,
tton impUmles legem, dum non inletligendo gralim beneficium,
ad facienda Dei prmcepta quasi cle suis viribus
superba etalione prmsumunt (Ibid.).Mais sil y a deux manieres d’appartenir a f Ancien
Testament el d’elre sous la Jloi, il y a aussi deux manieres
d’appartenir au Nouveau Testameiit et de
lfeire point sous la Ioi : la premiere est la meina
chose qtfetre dfecharge du joug de la loi de Moise
en ce qui concerne les observances, parce qu’on
en est affranchi par le bapteme, oii 1'on a contracte
fobligaiion de se soumettre a Ia seule loi du.
Nouveau Testament, que Jesus-Cbrisl a porteeel que
les apdtres ont publifee. La seconde maniere d’appartenir
au Nouveau Teslament et de n’etre point sous
laloi, est de correspondre a lagracede Jesus-Christ,
qui a prevenu les honimes dans tous les teraps, pourC les aider ajObserver (idelement et religieusement la loi
divine, quelle qu’elle soit, et-la loi mfeme de Molse.
Cest seulement en ce dernier sens qifa parler le
langage de saint Augustin, Molse et les autres saints
personnages, qui ont vfecu avant favenement du Sauveur,
appartenaient a l’Evangileetn’etaient pointsous
la loi. Ils n’etaient pointsous la loi, c’est-a-dire, ils
ne la violaient point, ils ifencouraientpointles peines
decernees par la loi ; la loi ne les tenait point
sous elle comme des coupables sur qui elle avait droit
d’exercer sa puissance coactive ct vindicative ; ils
appartenaient a 1'EvangiIe, c’est-a-dire, la grace, qui
les prevenait, qui les aidail dans leurs actions, et le
ropume des cieux, quils raeritaient par leurs honnes
ceuvres, eiaient le fonds et le propre bien de l’Evangile.
Parlicipants des beuedictions que le Messie
prorais altirait sur le genre liuraaiu depuis le commencement
du monde, ils furent fails les eufants de
la promesse, destines a posseder le royaume des
cieux, que fauteur du Nouveau Testanient devail ouvvrir par sa passion et par sa morl ; ils fureut repules,
dans le conseil secrel de Dieu, pour Ies heriiiers du
Nouveau Testanient : Filii promissionis effecti sunt,
Novi Teslamenti hmredes in occullo Dei juclicio deputali
suni (S. Aug., lib. de Geslis Pelagii, c. 5, n. 14).
ftiais cessaient-ils pour cela d’etre de f Ancien Testaiuent,
daus le sens verilable, propre, exacl el rigoureux ?
N’en elaieut-ils que parce quils vivaient au
temps deMoise ?,N’en elaienl-ils point surloutetprincipalement
parce quils etaienl obliges de gardef cette
loi ? Leur saintete ne consistait-elle point en ce quils
niareliaient, sans qu’ou leur put rien reprocher, dans
la voie de lons les coinmandenients el de toules les
lois que le Seigneur avail imposes a son peuple, comme
il est dit de Zacharie et d’Elisabeth (Luc i, 6) T
eii ce que non-seulement ils allaient a Jerusaleia
dans lous les temps tii',irques p ;tr la loi, pwtir
adorer Ig Seigueur Dieu disrael dans son teinple i110 ?SUPPLEMENTUM AD 0PERA S. AUGUSTINI.« y-8friais encore en ce qu’ils offraiferii avec fideiite toutes
lfes pfemices eties decimes, et qiietous les troisans
ils dislribuaient toute la decime de leufs reverius aux
prbselytes 'fet aux « irailgers, comme il est ecrit de
Tobie {Tob. i, f3)  ? en ce qu’fe eiaient prets a donnef
Hetir vieet a soUffrfr les plus crufeis toufriients
pbur  ;ne pas viblfer la mbindre des ordoriiiances iegales,
ebirime fiferil le saint vieillafd Eleazar et les
enfants Maciiabees (// Machv, 6 et 1) 1"Qujand saM AugUstin dk que ces saints etaient
chfetiens en feffel, ei quil rie lettf en manquait que le
riom, quelle est fea petisee ? Eadeni igiiur fides et in
illis qiti hondum iiorriine ; <sed re ipsa fuerunl antea
Chfisiiani,'et ih istisifui tiOn solum surit ; vcrum etiam
VoedMuf (Lib. nvadBoiiif., cap. 4, it. 41). Preiendil
« juils rife fissent pas plus de cas que nous faisons
mairitenanl de la cifconcision ■, des pttrifications, des
abstiiiences :et du choix des viandes, des neoroenies
etdfes autrfes soiehttifes jiidaiques ? Veiit-il quils aient
etfe bnplisfes, cbnnfmeSj’qriils se confessassem a leurs.
preires comme rtbtts, iquils aierit sanctilie le dimanchfe
au 'lifeu du sahbat ? 'Ceia cst faux et abswde. II
entend seulfeiiienl que feau vivfe de la grace^ dont la
sburce est dahs ie ■ciifistianisme, rejaillissait sur eux
et le.s feridait dignfes de la vie eieriiellej dbnt le prix
est dans le christiarii^iife. Voila poufqubi aussi, to« s
ces gehs-id, dit saihi Paul, d qui leitr foi a fcndu un
tiiiioignage si aUVhentique, iiont poirit regu (au temps
de 1'Ancien Testaliieiii) 'ce qui avait iti pfomis ; Dieu,
ffaf sa providenee', dispOsant quelqiie ctiose 'de meiileur
fttiif hous, afin quils ixeparvinssent pdiril sanshous d la
consdnithdiion duborilieurel de la gtoire'(Hebr.xi, ?>9).Quel abus de faife servir 'cette dbctfihe de saint.
Arigusfih pour decrier, SahS ahcun respect de 1'instilutiori
diviuei Un etat et urife 'socifete dont Dieu avait
fbfmfe 16 plaii, regle 1'e'cohomie, dispose le gouvernemeni
exlferifeuf tant au f egard de la religibn que de
la policei La Synagogue ; fen tant que Synagogiie,
comprenait lous ceux qui fetaient dbliges de pratiquer
ia loi de Moisfe ; elle etait coriiposee non-seuleraent
des Jriifs chafnels, qui n’avaierit qUe les dehbfs el
les appaferices du culte et du service de Dieu, mais
ehcore des vrais adorateurs qui, s’acqiiillant avee
exaclilude de tous les devoirs prescrits par ) a loi ;
etaient aiiimes iftierieufement d’uri esprit dfe piele ;
lfequel apprbchait de la phrele evangelique: Car la
Synagogiie, eh taht que SynagogUej doil etre consideffee
indepfendaminent de lasainlfetfe bu de l’ihi) jieie
des srijels qui se irbttvaieht daiis sbri seih ; felle n’a
du rappbft qu’a la nature et a la tjpalite seule dfe falliance
que Dieu fit aveb les Israelii.es, et il me senible,
pour la bifen delihlf, que c’fetait la riiUliiiiidfe btt
la communaute.des ehfanls d’lsrael, eh tant quiis
eiaieiit ehgages a gafdef les lois tet les bbriditibris dfe
Palliarice quils avaifehl corilfaetee avec Dieu par Ife
ministere de MoiseiToiit cela supposfe, jfe dfemontre que 1'Anfeien Testameni ;'coriime
tfel ; ifeiaii pas,- aiiisi t[ue ; Jansenius
Passure, Uri eiat de peclie et de iiiort, niais qUil eiiiit
pluldt Un fetat de vie et-de salut ; que la Syiiagogue,
en tant qUe Syriagogue ; fetdit boime en elle-hieme el
de sa natiife, qu’elle etait digtie de Difeu. Caf enfih
1'Ancien Testanieiit, commfe tel, et la Syhagogue, eri
tani que Syhagbgue, c’fest 1'Ancieh Testariieni et ia
SyriSgoguef eoiiimfe iiyaril Dieu pbrif autfedr, etfefl tant
que lidfee de cet fetat et de celtfe societe fest eonfdfme
au dessein qufe Dieu avait et.a la fiii quil se |,rbposait
en linstituartl ; Cela esl clalf, oii bieii il faiii dirfe que
Dieu n’est pas fauteur de f Aiieieii Tft« tailiei) t,Oii bieri
il faut avouer qu’on ne peut corisjderer 1'Aticifeii Testament
et la SynagOgiie selbn ieur idee prfecise et
formelle, sans les fegardef expresseirient comriie
ayant Dieu pouf aulfeUr,' et en farii qiifr ceite idee est
cbiiforme au desseiii que Dieii avaii et a ia fin qu*il
se pfoposait en iristituaiit cet feta't.
. Uertaiiiemehi ftomme, en taiit quiioirime, fest envisagfe
selon le rapport essentiel qtfil a a sriri aritetif,A el on le prend pour un ouvrage qui est entiefemeiit
conforme ari desseiri qiie Dieu avait et a la fin quil
seproposait en creanlfhomme. Or, peut-on soulenir
que 1'Ancien Testament fut un etat de peche et de
morlj peut-on nier quil ne fut un eiat de justice el
de salut, 'et que la Synagogue ne fril bonne et digne
deDieu,quand oii seles represenle comme ayant
Dieu pouf autenr el en tanl que c’etait un etat cbnforme
au dessein que Dieu avait et a la fin quil se
proposait en finstiiuant ?Nos advfersaires nieront-ils, avec les manicbeens,
que Dieu soit 1'auteur de 1'Ancfen Testament ? En tous
cas, vpici uii passage de saint Augustin qui le prouve:
« Difeu. a donc fait 1'Ancien Teslament, parce quil a
plu a Dieu de couvrir jusqu’a !a plenilude des temps
les promesses du ciel sous le voile des promesses de
la tefre, qui semblaieht etre proposees pour recompenses
, et de graver sur des tables de pierre
une lbi ,toute spirituelle, afin de !a donner a unB peuple avide de biens ! terrestres, et qui'a cause de■" cela a^ait le cceur dur: : Vetus igilur Teslamenium
Deus eoiididil, quia Deo ptaciiit usque ad plenitudinem
temporis proniissis lerrenisianquam in prmmio constiiuiis
promissa velare ccelestia, el populo terrenis bonis
inhianti, ac prdpteiea durum cor habenti, quamvis
spiritalem, Vamen in iabulis iapideis legem dare (S.
Aug.,iib: ni ad Botiif. ; cap. 4, 10). >De pluSi 1'Ancien Teslament, comme tel, la Synagogue,
en lant que Synagngue, n’avaient-ils pas
Jesus-Cbrist poiir clief ? N’etaienl-iis pas 1'Eglise de
Dieu ? « Jesus-Clirist, dit sairtt Ambi'oise, etait le
chef de fancienrie Synagogue, que Moise a fondee et
etablie : Christuseral caput veteris Synagoga:, quam
Moyses fundavit et cohdidil (S. Ambr., Enarr. in
psal. xu'n> « . 62). > Saint Auguslin fappelle !'Assembiee
du peuple de Dieu, el ilajouie, que ; « quoiqu’oii
dise proprement Ia Synagogue des jiiils fel I'Eglise
des chretiehs, cfepeiidant Ie hom d’liglise esl
quelquefois donne a la Synagogue : Quamvis enimG propfie dicaiur Syhagoga Judmdrum-, Ecciesia vero
Clirislianorum…, iarifen et iilarii diclam inveiiiinus,
Ecclesiani (S. Aug.. Eharr.in psal. txxvn, n. 5). >
Le meme arguhient fevient: Une societe dont JesusGliristestle
chef,el qui est 1'Eglise de Dieu, est-elle un
eiat de peche fel de riiort ? N’est-elle pas plutbt uh eiat
dejustice et de salul ? N’est-elle pas essentiellemenl
bbnne ; digne dfe JesUS-Christ et digne de Dieu ?Ffeuilletfez les saihtes Ecritures, parcourez les
buvrages des sainls Pefes, combieh iie iemoignages
) ie trouvercz-vOus point ou les Hebreux, les
Isfaelites.ies Juils, a raisou de la rtature etde la
coristliution-de lfeur republiqtie ; sbnt nbmnles ttue
hation sainte et ife peuple de DieU ! Quels titres pour
un eiai de peche et de mbrl, pour une societe diiomnies
uiiiqiiement attaclies a la lerre, et barinissaiit
par pfolession fel par eiat les pensees du ciel !11 ne sert de rien a Jariseniiis d’accumuler des texles
dfe saint Augtistin sans noiiibre, qui pruuvent queJJ la plupart des JUifs fetaient pecheurs, charnels, et
quils n’avaient ni foi ni espefance au regard des
biens spirituels.et eterhels ; c’est contre toute r.iison
et avec impiete que lui fel ses sectateurs font retomber
suf la Synagbgue, en tant que Synagogue, qui
etait foeuvre de Dieu, le criine et la horite du gros de
la natioii ; comiue il sefaii def.iisbiinable et impie
d’iitiril) uer a 1'Eglise chreiietirie les vibes ei ifes desordrfes
qrii regheni aujburdiiui parriii les cliretifeiis.II y a des theologiens qiii fepbhdent, gtif fjiielquesuns
de ces passages de saint Auguslin les plus dilficilfes,
quil a exagere, qtfil a parie tfop duferiient
qtiEirid il a dit, par exeuiple, qufe fppiriioh febmriiune
delaSynagOgiie etait qufe Dieil lui doririait, cbmme
urife' recoriipense bien riiagtiifique," ifes riclifesSes fet le
borilieur de ce monde,: et ijuil ri'avait f ifeii dfe iiieil-"
leur doiitil put gfatifief cfeux cjiii 1'aimaient et fe sefvaierit
avfec zeie : Putdpii lioc p'fbJ tiiagiip dtifi Beiirfi,
riic Hqbefi iiielius qdod 4'cire pajiMi diligentibus 'si ei« 09 DISSERTATION SUR LA LOI DE MOISE. **i !0servientibtis sibi (S: Ang.,inpsal. LXXII, n, 6). Esi-ii
croyable ; disent ces tbeoiogiens, que la piupari des
Israelites fussent dans uhe erreur si grossiere et si
absurde, qtfelle ne saurait etre atlribuee meme aux
naiens ?Quoi qVil en soit, il est toujours tres-assure que le
Saint docteur ne regarde point en cet endroil la
Synagogue, en tant que Synagogue mais en tant
qu’elle etait composee diiommes charnels par
leur propre faute ; qui avaient des sentiments indignes
de Dieii, que la perversite de leur coeuf, et
non pas la deiectuosite de leur loi et de !eur religion
leur inspirait. El c’est bien a tort que Jansenius impute
a un si grand et si savant defenseur de la foi
une monstrueuse heresie ; par linfidele commentaire
qu’il fait des (extes du saint docteur, dont la pensee
est differenle du sens que lui donne soh faux inlerpreie,
corame le jour fest de la nuit.Dire que la plupart des Juifs, et ceux meiiie a qui
rifen ne, manquait des dehors exlerieurs de la pieie',
elaient dans une telle disposiiion d’esprit quils if esperaient
de Dieu que des biens terrestres et des
avantnges mondains, ce n’est pas dire, ee me semble,
que ia Synagogue, en tant que Synagogue, et par
consfeqoent en tant que fouvragede Dieu, eiait.urie
assemblee d’hommes charnels ; ce tfcstpas dire que
la destination spfeciale de la loi de Molse eiait de
promeilre tout ee qui entrelientet fomente la cupidite
(errestre pour prix des actions dont elle est le
principe.Et qu’on ne dise pas avec Jansenius (Toin. ///,
lib. m, cap. 6, p. 280) que saint Auguslin faitmanifestement
eutendre la mfeme chose par ces paroles:
« L’AncieiiTestament, qui coulient despromesses terrestres,
semble porter a ne point aiincr Dieu graiuilemteni,
mais le molif de 1'aimer est ce quil donne
sur la terre : Itlud enim Vetus Testamentum habens
promissa terrena, hoc videlur suadere, ne gratis colatur
Deus, sed quia aliquld dat in terra ideo diligitur
(S. Aug. Enar. inpsat.hxxix,u. 14). > Ce mot videlur (
(II semble) avertit de ne pas cohfondre la !oi avec
Pabus qu’on en fait, fesprit de la loi avec finlelligence
ciiarnelle de la lettre. « Car la loi, dit le sainl
docteur, cst spirituelle ; elle ne contraint pas les
hommes a fexpliquer dans nn sens eharnel ; mais il
faht s’en prendre aux vices de ceux dont les sentimenls
chatnels corrompeni ce quils oht reen, a quoi
ils ajoutent plusieurs choses de leur inventioiij par
lesqueiles, comme dit leSeigneur, ils rcndentinutile
le commaiidement de Dieu ert faveur de leurs tradilions
: Lex enim spirilualis esV, nec cainaUler se cogit
inlelligi ; sed illoruin vilium esl qui el illa qum acceperunt
caniatiter senliunl, et multa eliam slia tradiderunt ;
dissolvenies, sicut Dominus dicil, mandatnth Dei propter
iraditiones suas (Expos. in Gal. ; n. 1) , »Je finis cel article par fexamen d’un passage de
saintAugustin sur lequel Janseiiiusappuie beaucoup :
« Celui, dit le saint docteuf, qui s’e soumet a la loi
de Dieu dans lavue do recevoir de lui les biens ter- _
reslres, est heritier de 1'Ancien Testament : Qui *•
propter illa lerrena suscipil iegem Dei, ipse esi hmres
Veteris Tesiamenti (Lib. de Gestis Pelagii ; cap. £,
n. 14). » Toute fespeiance des Juils, toute leur charite
envers Deiu, tout Ife cnlte quits lui deferaient,
furent donc charnels, et par consei|ueiit vicieux, conbltient
les novatcurs, et cela ne venait poinl de 1'abus ;
mais de la nature meme de 1'Ancien Testament.Sils prenaient la peine d’eclaircir un peu leurs
idfeeSj ils apercevraient qtfil y a trois differentes mantercs
d’aimer et de servir Dieu en vue des reeomT
penses lemporelles. Lapremiere est de faimer etde
le sefvir aveb la ffesolution de rfe faiiuer et de ne le
servir pas ; sii refusait des biens temporels ou sil
les erilfevait. Cet ariiour est vicieux el condamnable:
hiais ; loin qriil f(il pfopre de fancienne loi ; elle ie
dfefendait et le reprouvaitexpressement, puisqu’elie
ordonnait d’aimer Dieu par-dessus loutes choses.ii A La seconde maniere d’aimer et de servir Dteu en
s vue des recompenses terrestres est cel !e qui exclut
>i !a disposition perverse dont je viens de parler,
x fen faisant seulement absiraction des seulimeuts
que fon pourrait avoir, et ne reflechissant nule
Iemenl a la situation d’esprit et de coetir bu l’on se
a - trouverait, si ceux qui aiment et qui serventDieuifait
vaient a attendre de lui aucunes recompenses temr
porelles. Cet amour est imparfait, parce qU'il nc
suffit point pour la justice ; et comme il n’est pas
 ;t heanmoins opposfe, mais plutbt quil prepare et conii
duit a la justice, il ifest point vicifeux ; car il detourne
- du pfeche et il incline a 1'obsfervation de plusieurs
>i prfecepies. La loi ancienne ne commandait point cet
e amour, elle y donnail seulement occasion enpropbe
sant des recompenses lemporelles.La troisieme maniere d’aimer et de servir Dieupar ce motif esl quand on lui demande et qu’on Csipere de sa Iiberaliie les biens et les avartiages de ce, T, monde, comme un prix imparfait el passager de lapretede fhomme, et comriieunesimple marquede la' bienveillance de DieU, qtf on aime d’ailleurs et qu’oni sertpotirltti-meme,qu’oii prfefere sans balanceratous' les biens creeV, cequi met 1'ame dans une disposition' touie semblable a celle oii etaillfe sainl homme Job,' qnand ildisait: Dieu nia donnices biens, Dieume les a■ otis, que le nom du Seigneur soit beni (Job, i, 21). Orla loi de Moise commandait expressement cette dis*position par ces premiers mots dti Decalogue :« Vousaimerez le Seigneur volre Dieu de tout vblre coeur,et de toule votre ame,et de toule votre fbrce: DiligesDominum Deum luum ex loto corde luoetex tota anima'• lua elex lola fortiludine tua (Deui.\i, 5).>Enlendez-vous les jansenisles qui disenl que leprecepte de 1'ainour de Dieu futintime aux Juifs afini qiieieschreiiensseuls l’observassent ?Est-il pbssible ? ! La grace qui fest necessaire pour accompiir le prfeceptede fatnour de Dieu fut donc aussi promise auxJuifs, afin que les chretiens seuls l’obtinssenl ?Et lesG Juifs demaiidaient souvent a Dieu cette memfe grace,afin quil faccordat aux seuls chreiiens ?Ces paroles du Dettteronome ne coniieiinfeht-elles
point une promesse que Dieu fait au peuple hfebreu,
de lui donner la gracequi esl necessaire pour accbmplirle
|jrecepledel’amourdeDieu ?« LeSeigneurvotre
Dieu circonciravotrecoeuret lecosurdevos enfants,
afin que vous aimiez le Seigneur votre Dieu de fbut
votre coeui' et de toute votre &me : Circumcidet Dominus
Deus tuus cor lunm el cor seminis lui, ul diligas
Dominum Deum tuum iii lolo corde tuo et in loia
anima lua [Deul. xxx, 6). > Un psaume qifon peut
prouver avoir eie chante daris le temple paf tout le
peuple hfebreu au moins une fois chaqtte arinee, et
qui eiait, ainsi que lous les autres psaumes, uneformule
de priere a fusagedes Israfelites, necommericet-il
pas ainsi: t Moh Dieu, qui etes ma force, que je
vousaime ! Diligamle,Domine,fortiludomed(Psal.x\n,
1)  ! > Hs ont prie, et nous avons obtenii ; on leur a
„ promis, el nous avons recu ; on leur a commande ; et
° nous avons obfei : car a leur egard cetle priere etait
un peche, cette promesse etait une tromperie ; ce
precepte etait un piege : voila la doctrine jansenisle.
. .Mais pourquoi donc sainL Auguslin appelle-t-il hferitier
de 1'Ancien Testament celUi qui sesoumeta la
loi de Dieu dans la vtte de recevoir de lui les biens
terrestres ? parce que la coulume de saint Augusfm
est de prendre f Ancien Testameul sfelon ce cjuil a de
propre et qui ne lui est poirit cdmmun avec le Nouveau
Testament ; ce quil a pu fairfe a fexemple de
s ;iint Paul, et ce quil a du faire acahse des pfelagiens,
comme je fai monlre ci-dessUs. Pour vous tenir
parole sur les quatre coiuroverses que je vous ai
promis de vous developper, il ne me reste plus qifa
vous faire un parallele du maiiicheisme ei du janse
nisme par rapport a 1'ancienne tbi.1111 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 1112V. Parallele du mariichiisme et du jansthisme par
rapport d iancienne thi.i Le pivot, ainsi que l’exprime Jansenius, sur leqnel
lournaitia volonte de ceux qui vivaient sous la
loi de Moise, ifeiail point la foi qui opere par un
veritable amour de Dieu ; mais, comme saint Auguslin
Paenseigne plus d’une fois (qrielle imposture !) ,
c’eiait la cupidite terrestre, aqui la loi, par sa propre
destination , promettail toul ce <1iii enlreticnl et fomenle
celte cupidite, pour prix des actions dont elle
est le principe : Cardinem enim voluntntis rapiebal,
non fi.de, qum per veram Dei dilectionem operalur, sed,
ttt non semel Augustinus docei, tcrrena cupiditas, cujus
fomentum ac prmmiutn lex illa ex professo promitlebat
(Jans., tom. 111, cap. 6, sub fin., p. 285). >Et que doit-on penser de eette cupidite terrestre ?
Ecouiez encore Jansenius : « Aimer Dieu, dit-il, pour
les biens charnels^eifest point un amour graltiit,
inais mercenaire, el par consequent impur, charnel
et vicieux : Propler carnalia diligere Deum, non gratuitus,
sed mercenarius amor est, ideoque impunis,
carjnaiis,. viliosus (lbid., p. 279). > Ailleurs, le sujet
et le titre d’un de ses chapitres est celui-ci: « On ne
pem sans peclife s’arretcr par une affection d’ ;imour
a une erfenliire : Affectus amoris non polesl sine peccato
hmrere in crealura (Jans., lom. II, lib. n deStalu
ttaturm lapsce, cap. 12, p. 547). >Commc donc, suivant celte doctrine de Janseiiius,
la loi de Molse, par sa propre desiinaiion, excitaitet
nourrissait la cupidite terrestre en Iui presentani des
alleehemenls et des amorces, el en lui proposant des
recompenses ; comme, dans les principes du nieme
auteur, famour des choses terreslres ou charnelles
est vicieux et impur, et qu’en un mot 1'aft’ection
qifon a pour toule chose crfeee est un peche, il s’ensuit
evidemment que la loi de Molse, par sa propre
destination, portait au pfeche ; il s’ ensuit encore evidemroentque
plus un Juif eiaitatiaclieasa religion,
plus il fetait soigneux de seconforiner a.fesprit et a
lintention de sa loi, plus aussi en fobservant, il
avait d’ardeur pottr les clioses lerrestres el charnelles,
etplus il commettaitde pfeches.Janseiiius avoue et tire lui-meme cette consfequenee ;
craignatit qu’elle ifecbappat a son leclenr, il declare
que « lout ce qifil a dit de fesprit charnel des
enfants du Vieux Testament ne doil pas elre enlcndu
des mauvais Israeliles, mais pluiot de ceux qui semblaient
etre les plus gens de bien: Nec vero ista
omnia,- qum carrialibus istis animis filiorum Veleris
Teslamenli diximus, de improbis intelligeuda sunl, secl
po'lius de iltis qui probiores esse viderenlvr (Jans.,
totn. III, lib. m, cap. 6, p. 279). > Avec cela rappelez-vous
ce que dil Janseiiius de la fin el du dessein
de Dieu dans fetablissement de la loi de Moise. Ce
Jril, assure-t-il, la multitude et fabondance des pfeches
que Dieu se proposa pour bul en Pinstiluant.II ify a donc pas le moindre doute que les manichfeens
etles jansfenisles ne convienneni en ce quils
pensent les uns et les autres que Ia loi de Moise cst
mauvaiseen elle-meme, et qifelle a fetfe insiituee a
mauvais dessein et a mauvaise inlention. Sils different
en un point, savoir, en ce que les manicheeiis
veulent qu’un Dieu mauvais, el les janseiiisies que le
hon et le. vferitable Dicu soit auteur de cetto loi, la
cause des jansenistes n’en devient pas meilleurfe.Exigerez-vous de moi les preuves de ce que j’avance ?
En premier lieu, le consemement el faccord
de Jansfenius et de Mancs a enseigner que la loi de
Moise est mauvaise en elie-meme et de sa nature ne
vous paratt-ilpas aussiclair que le jour ?Peut-on donner
une notion plus preciseel moins equivoque d’une
loi mauvaise par elle-m4me et de sa nature, qu’en
disant qu’elle est prepremenl et specialement destinee
a fomenter eih recompenser une vicieuse cupiiile ?
QuePAncien-Tesiainent, commetel, c’est-atfife
eii lui-uieme ei dfe sa nature, est un eiai deA peche et de mort ? Qne la Synagogue, en lant que
Synagogue, c’est-a-dire par sa nature et son insiitulion,
est une assemblfee diiommes charnels ? Manes
ifaurait-il point etfe fort satisfait de cela ? Tous Jes
lieresiarques qui ont mfeprisfe ou blame l’ancienne
loi,, auraieut-ils demande rien de plus ? Qu’y trouvaienl-ils
k reprendre, sinon qifelle commandail le
crime et qifelle fomentait Ia cupiditfe ?,Or, voila ce
quc dit Janseiiius: il enseigne donc que la loi de
Moise est maovaise en elle-meme et de sa nalure.En second lieu, Jansenius el Manes ne conviennent-ils
pas tous les deux que la ioi de Moise a efe
etablie a mauvais dessein et a mauvaise inleution ?
Car, demandez a Jansenius si le dessein de Dieu, en
donnant la loi, ne fut pas que les peches se muliipliassent
et devinssent abondants ? N’est-ce point a
cause de cela quil soutient que la gr&ce etail diametralement
opposee a finslilutioii de la loi et au but
que Dieu se proposail en feiablissant ? Linsligation_ invincible au pfeche est diametralement opposfee a la" grace ; donc la loi deMoise est diametraleroent opposee
a la grace, Tel fest ie raisonnement de Jansenius
(Tom. III ; lib. in, cap. 5, p. 271). II croit donc
avec Manes que Pauteurde la loi a voul.u directemeui
et forroellement le peche en faisant la loi, et
par consequent que Ia ioi a fete faite a mauvais dessein
et a mauvaise inlention.En troisiemeiieu, n’est-il pas plus supportable de
dire quiin Dieu mauvais est auteur du pfeche et du
crime , que d’assurer,cela du Dieu bon ? N’est-il pas
plus insense de faire travailler ie Dieu veritable et
iiifiniment sainta etendre et a augmenler leregne da
finiquile et de la corfuption , que de charger de cet
emploi les divinites fausses et profanes, qui ne sont
autres que les dfemons ?II ne faut pourtint point condamner Jansfenius
sans entendre ses moyens de defense, et sans examiner
les termes dont il a use quelquefois pour diminuer
fhorreur de ses senlimenls : « La loi, dit-il, aQ rendu le pechfe plus abondant, et elle a opere la colere ;
ii>ais la maniere dont cela s’est fait met Dieu a
couveri de lout reproche. Car il csi ainsi arrive par
accideni au regard de Dieu: Et modus quidem quo
accessu- legis abundavil peccatum, realusque hominis
cumidalior faclus est, Deumextra omnem culpamcollocat.
Hoc enim per accidens contigil ex parle Dei
(Jans., lom. III, lib. i, c. 10, p. 42). > — « ,La loi,
ajoule-t-il, tend par elle-meme arestreindre les saillies
impeiueuses de la cupidite : Legis ergo accessu »
per se quidem lendil ad reslringendum cupidiiatis impeium ;
elle tfest point par elle-meme le foyer qui
enflamme une ardente passion, mais plutbt une digue
qui l’arrete : Lex enim per se nou fomes, sed litnesarcloris
est (Jans. ; ibid.). >Je ne puis comprendre, je favoue, que ce qui vient
de la nature de Ja loi, ce qui est la destinalion propre
de la loi, ce qui convient a la Synagogue comroe
Synagogue, eta 1'Ancien Tesiaroent comme lel, ce qui
esl conforme au but el au dessein forniel que DieuD avait en donnant la loi ; je ne puis compreudre, disje,
que lout cela soit arrive par accident au regard de
Dieu et de la loi ; je ne puis comprendre que la loi
par elle-meme ait tendu a une chose, et que sa nature,
sa propre destination ftit de lendre a une autre
chose ; ou plutbtje comprends que Jansenius a vouln
jeter de la poussiere aux yeux, et que, pour ne point
trop effaroucher ses Ifecteurs, il a semfe de lemps en
temps dans ses ecrits quelques termes contradicloires
a ses principes et a loule sa doctrine. 11 se prfeparait
une ressource telle quelle contre le scandale et
les clameurs.Cependant, j’ai d’ailleurs beaucoupde peine a me
persuader que Janseriius ail craint ou respectfe ses
lecteurs ;car, voulant dire que 1'Ancien Testament
etait bon , en ce quil etait la figure du Nouveau, de
quelle facon s’exprime-t-il ? II .ne fut rien auire
chose, dit-il hardiment, qriune espece dc grande co1113S. AUGUSTINl LIBER DE ORAtlONE.1114ineiliequi se jonait, non point tanl pour clle-meme
que pour ce qu’ejle representait, savoir, pour le Nouveau
Testament et pour 1'Eglise, qui est la princesse
(c’est Jansenius qui parle) et fheritiere du Nouveau
Teslameiit. Les acteurs etaient les Juifs, nation propre
a faire personnage : Nihil aliud fuisse Testameif
tnm itlud perspicuum est, quam MAGNAM OOAMDAM
COMOEDIAM, qum non lam propter se ipsam, quam propter
id, cui prmfigurando deserviebal, hoc est propter
Testamenlum Novum , ejusque principem et hmredem
Ecclesiam, ab illa genle lanquam ab hoc idonea agerelur
(Jans:, tom. UI,lib.\, nag. 282). '•Peut-on parler de 1'Ancien Testament et de Dieu
sonauteur aveeune irreverence plus insolente ? N’estce
point la braver la pielfe des lecteurs et insulter a
letirs lumieres, en faisant mine de les menager ? Et
que nousdemontre cette indignecomparaison, sinou
que vferitableineut Dieu choisit, se proposa, procura
les crimes,.afin quils fussent les images, et les figuAres des choses saintes ? Mais la gentillte meme ne
put snpporter un pareil exces dans les auteurs de ses
comedies ; elle ne leur pardonna point d’avoir mis
sur la scene des infamies dont Pallusion et ia moralitfe
eiait honuete.Car, comme dit fort bien Maxime de Tyr, prfesenter
une chose infame pour servir d’alleg'orie a une
chose bonne et honnete, et donner en speclacle ce
qui est nuisible pour faire entrevoir ce qui est utile,
cela ne convient point a qui veut faire le bien, mais
plutbt a qui veut faire le mal, parce que dans ce procedfe
fulililfe est obscure et cachee, le dommage est
present et assurfe : Rem bonam et honeslam sub re
lurpi subjicere, ei quce niilia sunl per^ ea qum delrimenlosa
sunt ostenlare, tton est ejus qui prodesse velit
(quippe utilitas esl ibi lalens et obsettra) , sed potius
obesse cupienlis : hoc enim esl in promptu (Maxim.
Tyrius, orat. 8, edit. Henr. Slephan., pag. 50, iuB Grmc).Sangti augustiniQUATUOR OPUSCULAEDITA PRIMUM A FONTANIBibliothecje riccardiakle prjefecto,I« COLLECTIONE coi TiTtiLcs : Novce delicice eruditorum, seu, veterum « VEXSOTOK CollectaneaOPUSCULUM PRIMUM \SIVELiber de oratione.Evangelica prsecepta, fratres dilectissimi, niliil
aliud sunt quam magisteria divina, fundamenta asdii
licandae spei, firmamenla roborandae fidei, nulrimenla
fovendi cordis, gubernaeula dirigendi itineris,
prsesidia obtinendse salutis, quae dum doeiles credentium
mentes in terris instruunt, ad coelcsiia regna
perducunt. Mulla per prophetas suos dici Bominus
vohiit et audiri, sed quanlo majora sunt quse Filius
Dei loquitur, quse Dei sermo , qui in prophetis suis
fuit, propria voce lcslatur, non jam mandans ut paretur
venienti via, sed ipse veniens, et viam nobis
aperiens ostendit, qualiter qui in tenebris mortis errantes
improvidi et prius cseci fuimus, suse graliiri
luce illuminali iter vilas ipso Domino rectore leneleraus.
Qui inler caaiera salularia sua monita etprsecepta
sua divina quibus populos suos consuluit ad
salutem, etiam orandi ipse foruiaiii dedit ; ipsequid
precareniur monuit ei inslruxit ; qui fecit vivere, docuil
et orare , ea benigtfuale scilicet qua et cactera
dare et conferre dignatus est ul, dmn prece ei oratione
quam Filius docuit apud Patrem loquimur,
facilius audiamur. Jam prsedixerat horam venire
quando veri adoratores adorarent Palrem in spiriiu, et
iuiplevit quando promisil, ut qui spiritum el veritaClem de ejus sanctificatione percepimus, de Iraditione
quoque ejus vere et spiniualiier adoreinus. Quae
enim polest esse magis spiritualis oratio quaiu quaa
nobis a Christo, a quo nobis ei Spiritus Sanctus missus
esl ? Quae vero magis apud Pafrem precaiio, quam
quae a Filio, qui est veritas de ejus ore prolata , ut
aliter orare quam docuit non ignoranlia sola sit, sed
culpa, cum ipse posuerit et dixerit, Rejicitis mandatum
Dei ut traditionem veslram slaluaiis. Oremus itaque,
fratres dilectissimi, sicut magisler Deus docuit:
amica el familiaris est oratio Domini de suo rogare,
ad aures ejus ascendere Christi orationero. Agnoscat
Pater Filii sui verba cura precem facimus ; qui liabitat
inlus in pectore, ipse sitet in voce ; cum habeainus
ipsum apud Patrem advocatum,.pro peccatis nostrisD pelimus, advocati noslri vefba propinamus. Nam
cum dicat, quia quodcumque pelierilis Palrem in no•
mine meo dabit vobis : quanto efficacius impetrabimus
quod pelimus Christi nomine, sipelamus ipsiusoralione ?
Sit ciiim orantibus serino et precatio cum
disciplina quietem continens ctpudorem. Cogitenius
nos sub conspectu Dei slafe ; placeiidum est divinis
oculis el habitu corporis, et modo vocis ; nain ut
imprudeutis est clamoribus strepere, ila congruit e* Mendowm oriiiiine nec semper inlellectui pervium, quamvis iri multis locis correxerimus,EDITJ
lilS SUPPiEMENTUM ADOPERA'S ; AUGUSTiNI. 1116cohtra vefecuhdibreni riibdestis" pfecibus bfare ; Dfenique
magisterio suo Dominus secreto orarfe nps
praecfepitiri abditiset sfecrfetis Ibcis ; in eubiculis iiostris,
quod magis congruit fidei, ut sfciariiul Dfeiim
ubique esse praesenterii, audire omnes et videre, et
majestatis suse pleniuidinem in abdita quaeque et.
occiilta pehetfaffe, sicut scfiptum fest: Eigd Deu% dpproximans,
et non Deus de lottginqho ; si abscoridilus fuerit
homo in dbscbndilis j erge ego non videbo eum ?
Nonrife ccMuni ei terrdm ego 'implib 2 Et ilferum: In onirii
loco ocuii Domini coritemplariiur bb\rids ei inalds. Et
quando in unum cum fralribus convenimiis et sacrificia
divina cuni Dei saccidole celebramus ; verecundise
etdisbiplina ?. ltiemores esse" dfeberiius, hori passim
ventilare preces noslras inconditis vocibiis, riec
peiilionerii, comftiferidaiidahi modesle Deo, tumultuosa
loquacitate jaclare, quiaDeus non vocis> sed cordis
audilorest, nec adinonehdusest clairiofibus qiii cogitationes
videt, probanle Domino et dicenie : Quid
cogitalis nequam in cordibus veslris ? et alio loco :.
Scitml omnes quia ego scrulUldr renis et cordis, quod
Anna in primo Regum libro lypum porlans custodit
etservat, quae Dominum ■ pbn ciaiiibrosa' petiiione,
sed tacite et modeste inter ipsas peetoris laiebras
precatur. Loquebalur prece occulla, sed manifesta
fide loquebaiur, riori vbfee sfed cordfe, tjuia Sii: Ddiriinum
sciebat audire: impetrayit efficaciler quod petiil,
quia fideliter posliilavil. Deelarat haec Scriptura diviria
qiise dlcit: Lbqucbdiuf in cbfde sub, ei labia iilius
non movebantur. Item legimus iii pstlriio': Difeite in
cordibus vestris, et in cubilibus vesiris cuihpungimini.'
Per Jeremiam quoque ha-c eadem Spiritus sanclus
sugtterit at docet dicens : /n sensu autem debel adoYari
libi Dominus. Adorans auieni, fralrfes dtleclissimi ;
nee illud ignofet quemadmodum in leinplo eum
Pbafiseeo Publicanus oravefit, rion elevatisin coelum
impudenter bculis nec manibus insolenler ereetisj
pectus pulsahs et peccata intus inclusa cbntestans
tlivinse misericordiffi implorabat auxilium ; Et cum
Pharisaeus sibi placeret, sanclificari hic magis me~
ruil qni sie oravit, qui spem salutis non in fiducia
Vnhoeenliai siise posuil ; eiim innocens nemo sit, sed
peccata corifessus liiiniilitefoi'avit,-etexaudivit branlem
qrii hnriiilibus ignoscit ; quod Domiiius in Evangelio
posuit ei dixil: Hidtio ascerideruril in lemplum
ttdorafeiunus Phdrismus) aller publicdnus ; Ptiariswus tum
 'sieiisSet- ; tatid dpnd se precabdtur: Deus, -gratids
ttgo Ubi ; quia ■ rion suiii sicut cteleri liominum injusti ;
fapiorcs ; adulteri qupmodo ei publicaniis iste : jejuno
bis m sdbbalo, decimas do oiiinium quce pcssidio: PuMicatiuS
d’e idrigiriquo stabat el heque Octltos ad ccetnm
vbtebdt Vevufi,' sed p'erc’uliebqi peciui x\xum\ dicens:
Detisipropitiuseslb thihi peccalori ; dico vobis ; descen.
■iit M&jiisiificaius in dorriufn suairimagis qitairi ilie PhaWiceus,
'quiatiriinisqiti se exiottil humiliabilur el quise
Hiiiniiiai exdltdbituf ;Qua're nPs ;ffatres carissiroijdiviha
lbcutione dicentesfF. discehtes],postquamcognovimhs
ad ofalionem qualiter acfeedere debeamus ; cognoscainus
, dicente Domino, quid oremus: sic. inAqiiit ; 'ofdie : Pdter hostef qui es in ctslis, sarictificelur
npriten iuuiri, adieriiat\fegnurii iuiim, fiai voluntas lua
sicitt in ccelo elin ierra: panem nostrum quotidiannm
dahebishodie,'eldimiltenobisdebitanostra, sicutel
nos 'Mrhiitimus ilebiibribus riosiris ; el tie nos inducas
in tentationem, sed libera nos a malo. Amen. \Artte omiiia pacis doctor atque ttnitatis magister
sirigiliatim noliiit fet privatirii prfefeeih dici, 'quasi qui
prefeatur, pro se tariinm precari videatur. Ne dicamus
Pater meusj neqoe panem meum da mihi hodie,
nec diriiilti sibi tanluiii hriusquisque posliilfct. ttt iii
teniaiioneni hbri iiidiicaluf atqufe a malo liberetur
pro solo se roget ; publica est enim nobis et com
niuriis Pratio et quarido Oramus non pro uno ; sed
pro pbpiilo totb oramus , quia populus totris unusB siimus. Deus pacis eteoncprdiaB magister qui docuit
unitalera, sie orare etiam docuit, unde pro omnibus
voluit, qiiompdo inuno omnes ipse portavit.Hanc oratioriis legfehi servaverunt tres pueri in
camijno ignis inclusi, consonanles in prece el spiritus
cohsierisione-cohcordes. Hoc declaratdivinae Scripturse
fides ; et, dum docet quoinodo oraverint tales, dat
eiemjilum quod imitafi iii precibus debeamus ut lalfes
esse possimiis. Turic, inquit, illi tres quasi ex uno
ore Iiymnuiii dicebanl et benedicebant Dominum.
LPqtifebatitur quasi ex hno oie fet riondum Cliristus
illos docuerat orare, et idcirco orantibus fuil impelrar
bilis et efficax sermo, quia promerebatur Deum pacifica
el simplex et spiritualis oratio. Sic et apostoloi
cuiii discipiilis post ascensum Domini novimusC orafe : Efani, iriquit, perseverantes unanimes in oraiione,
cum mulieribus el Maria qtm fuit mater Jesu el’
fratribus ejMs.Perseverabant in oratione unanimes,
oritionis kilicfei fet instanliam simul et concordiam
declarantes quia Deus inhabitare fecit unanimes in
domo. Non admiif.it in divinam et a3ternam domura
nisi eos apud quos unanimis oratio. Qualia auleiii
siut, fratres dileclissimi, Orationis Dominicae sacramentaiquam
multa , quam magna, breviler in sernione
oollecia ; sed in virtule spiritualiter copiosa
ostendam , ui niliil omnino praeterroissum sit quod
non ;in precibus atque orationibus nostris cceleslis
docirinae compendio apprebendatur. Animadvertite,
sic, ait, orate : ,Pater riosler qui es in cceiis. Homo novus, renatus,D Deo suo per ejus gratiam restilutus , PATER primo i.n
Idcp dicit quia filius esse jam ccepit. In sua, inquit,
propria venit et sui eum non receperunl ; quolquot autem
eum reteperunt,dedit eis poteslatem filios Dei fieri,
qui credant in nomine, ejus, qui autem credit in nomine
ejus et factus est Dei Fiiius , hinc debet incipere,
ut gratias agal, profileatur se Dei Filium dura
nominat patrem sibi esse in ccelis, Deum contestelur
quoque inter prima slatim nalivitatis suaa verba, renuntiasse
se terrBno et carnali patri et palrem splum
nosse esse et babere cospisse qui sil in coelis. dum
scriptiim est: Qui dicunl patri, et malri, Non novi te,
et filios suos non agnoverunt, bi custodierunt verba
tuaet lestamentum tuumservaverunt. Item DominusinHi7 S. AUfeUSTINi LlBErl DE OtlATIONl 1118Evangelib srib praecepii, he vbcehius nobls patreriiin tfefra, qiioa sit seilicei nobis unus Paler qui estlri coelis. Et aiscipiilb qui menlionem patris feceratfespohiiit, Sihe mofiui sepetiant morluos: dixeratehirii patferii suiiui riiortuum , cum sit credehtiuhipatfer uniis. Neqiie hbc sbluni, fratres dileciissiriii,ahiiiiadveftefe et ihteliigerfe debemus qiiod appellairiiispatfem qrii sit ih ccehs, sed conjurigiraus etadjiciinus, Pater nosier, id est enruni qui cfeduritqiiod per eum sahctifieaii el gfalioe spiritualts naiiviialereparati, filii esse coepefunt. Quse vbx Judaensrestririgit et percutit, qui sibi Chfistuni per propiieiasahriuriliaium et ad se pfius missum, non lanlumsprCvefunt iiifidelilef, sed eiiam crudeliler iiecaverunl:qui noh possurtt patrem Deum vocnre, ciiiiiboriiirius eos confuMdat et redarguat dicens: Vos depaire didbotb ndii esiis, et coricupisceniius pairis vestfifacere vuliis , ille eriim homicida fuil ab inilio el intierifafe noh stefif, qiiia verilas rioh isl in illo: ei perIsalarii prophefahi Dbniinus clamat indignans : Fitibsgeriui cl e.vattdvi: ipsi aulem spreveruni the ; agriovitlos pBssessofeln suiiin et usinus prwsepe Domini sui,Israel rne hrin cogiiovit et poputus meuS rion inlellexti:vm,g'eks veccdlrix, populus plenus peccalis, semehnequath ; filii 'sc’eleia'ti, dereliquisli Dominum Deuintuurii et indignaiionemmisisti sehieh lsrael. Iti quofumexprobfaiibiieiri Chiisliani quandb oramus, Paternostfer prtmb in locd dicimus quia nbsfer esse ccepitet Judsebriini qui eum dereliquerunt esse desiit. Necpeccaihf popiiliis pbtest esse filius, sed qriibus femissiopeccaiofiiiri datuf, eis filiorurii nomen adscribilur,eis seternilas repromiltitur, DominP ipso diCetite:bninis cfui faeii pdccaium sefvui esl peccali,'servus attleni rion tiiafiel in miernum ih donio. Quantaauieiri Domini indulgfentia, qiianta Circa nbs dighalibhisejus et bonitati^ hberlas ! di sic nbs voluerit• bratibitfeni celebrarfe in cohspectu Dei, ul Deiim patrfemvocemiis et ut iesi Clifistus, Filius Dei, sic etnbsfilios niincupemui. Quod nomen heino nostrumaiideret altingere, nisi ipse sifc nobis permisissfetiirare. Meminisse ilaque, fratres dilfectissimi, elscifeilfebehius, quando Deiiih Patrferii dicimus, qiiod quasiFflii Dei agere dfebehios, ut qubiiiodb hobis placeainusdfe Deo, sib sibi et ipse plSceai de nbbis, conveisferiiurquHsi Dei teriipla, ut Deum in nobis cbiislet habitafe,iiecsit dfegferfer actus nosier a spirilu, ut qiiispirituaits ct coelesies essfe coepimus nonnisi spifitualiafet c<felestia cbgiteinus et agamiis ; Quia et ipseDOniiiius dixit, Eos qui clarificanl tne clarificabo, elqui me sperriel sperhelui: Beatus qufique apostplusih Epistbla suii expbsiJii dicens : JVon 'estis vhlfi,, empli enim estis preiio inagn’6, liarificdie, tbtliie elpefiaie Deuthin borde vesirO: Pbst hoc diciniiis ; Sahciificetufnomeiliuum , nriti qiibti Ppifemtis ut saiictificeturin orationibus nPstris ; sed qiibd petahiiis aDeo ut nomferi ejus sanetificetur iri hobis. Csbiefuriia qho sanctificatiif Deiis ijui ipSfe sarietiilbJlt ? SeilA quia ipse dixit: Sancti estbte qiibhiairt ego sanctus
sum, id petiriius et rogariius ut iqui iri bapiistno sanctificali
sumus in feo qriod esse ccepinius persevereinus,
et hoc quotidie depfecahiuf ; opris’ esi enim nobis
quotidiana sanctificatioiie , ut qrii qiiotidie deliriquimiis,
delicta nbstra sanctificationfe assidua ffeprirgemiis.Quie autem sit sanctilicatib quae vobis Dei dignatibrie
cbnfereiur [/''. cbriiefaiuf] Apbstblus 5 pfjedicat i\\-
ceris: Neque fornicarii, neque 'idoiis serviehtes, fieque
adulleri, nequehiolles, rieque mdsculorum appeliiores, neque
fures, rieque /rtiudu/enfi, rieqite ebriosi, neque nialedici,
nequeraptbres regnuiri Deicbnsequentiir': et liocquidetn
fuistis , sed abtuti eslis , sed jusiifichti esiis, sed
sahctificati estis ih nomine Dothini nostri Jesu ChristiB el Spiriiu Dei noslri. Haec sariciiiicatio ut ih nobis
permaneal oramus. Et Domiriiis qiiidem et judex
noster a se juslificato et sanato comniinatur jam nbn
delinquere ne quid eideterius eveniat. Hane continuis
bratibnibus precem facihius , hoc diebus ac nfjclibus
pbstulainus ; et vivificalio quse de Dei gratia sumitur,
ipsius proleciione servetur iri ofaiibne. Sefejuitiir * :
Adveiiiat regiium luum. Regrium etiani Dei rfepraisenlari
nobis petiiiius siciit fet nomeh ejus ut
sanclificetur in nobis 1 postulanius. Naro Deus qiiando
ribli regnat ? aut apud eiim quando ihcoepit qiiocS
seroper fttit et esse riori desitietf Nbsirurii reghum
petihius advenire a Deb nobis repfbmissum, Cliristi
sahguine et passiorife quiesiliihi, ut qui in SOBCUIO
ante servivimus, postmodum Cliristb (ioiniiiante reCgiieriius, sic.ut ipse pollicetur ei dicit: Vehite, benbdlcti
Palris tnei ; percipite regnum quod vobis pafaiuth est
db brigine inuhdi.Polest verb, fralres carissimi, ei ipse Christus esse
regnttm Dei, (|iloniam venire qilblidie ciipiirius,
ciijus advenlus tit cito hobis repraisfentetuf bpiamus.
Nam cum resurreciio ipse sit, quia in ipso resurgiroiis,
sic et regtium Dei pofest Ipse inlelligi, quia
ih ipso reghalufi suriiiis. Berie regnuih Dei pctinius,
id esi regnum cceleste, quia esl ei lerrestre regnum ;
sfed qui renuntial saecuio hiajor est librionbus ejiis et
ffegno, fet idfeo qui se Deo et Ciifisib dical, nbn ierfena,
sed ccelcslia rfegna desiderat. Coniintia iiuieih
PraiionC el pffece opus esi, hfe excidamus a regrib, cofelesii, sicut Jiidaei, quibhspriiis prbhiis’siim fuerat,
exciderunl Dbiiiinb mariifestante et pfobahte : Muili,
iriquil,Denien/ofc Uriente el Occidente el dccumberit cuiti
Abraham, lsadc et JacOb in regiio cailofum ; filii auiem
regni ejicientuf ih tehebids exlefiores , illic efii
plofatio et siridor dentium. Osiendit cjuia ahtfea filii
ffegni erant Judaei, quando et fiiii Dei pefsfeveraMnt:
poslquaiti cessavit cdnira feos iibmeri piiiefiium, cesSavit
et regtium, et ideo nos Christiaiii qui iii bratidhe
appellamus Deurri Pairem et coepimijs feurii nbsse ;
ht regnum Dei nobis veiiiat bramus. Addiihus qhbqtie
ct dicihius: Fiat voluhtds lua 'sicul ih ttelb et in
teffa ; nori ttt sbluiri Dfehs fdciat quoil vult ; sed ui.* Forte melius legeretur e,t .distingnergtur hoc riipdo: Hoc… posluiamus, ul vivif….servelur.In oratione sequitur
Paiilo post expuhgeuJum videttif ei ribbis ahtfe et notrien. Ebif.4110 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINL UiOnos facere possimus quod vult: nam Deo quis ob- J
sistit, quominus quando velit faciat ? Sedquia^a diabolo
obsistitur quominus per omnia noster animus
alque actus Deo obsequalur, oramus et petimus ut
fiatin npbis voluntas Dei. Quodulfial in nobis opus
est Dei voluntate, id est opere ejus et prolectione,
quia nemo suis viribus fortis est, sed Dei indulgentia
et misericordia tulits est. Denique Dominus et iniirmitafem
hominis quam portabat ostendens ail: Pater,
si fieripotest transeat calix isie omejetiam exemplum
discipulis suis tribuens ul non voluntatem suaro, sed
illam Dei faciant, addit dicens : Verumtamen non
sicut ego volo, sed quod lu ; el alio loco dicif: JVon descendi
de ccelo ut faciam voluulalem meam, sed ejus qui
misil me. Quqd si Filius obaudivit ut faceret volunlatemPatris,
quanlo magis servus obaudire debet, ]
ut faciat Domini voluntalem ? Sicut in epislola Joannfes
quoque ad faciendam Dei votunialcm liortalur
et instruit dicens : Nolite diligere mundum, neque ea
qucv in mundo sunt ; si quis dilexerit mundum, non est
charilas Patris in co, quia omne quod in mundo esl,
concupiscenlia cqrnis est et oculorum, el ambitio smculi,
et tnundus transil et concupiscentia ejus. Qui aulem
fecerit voluntalem Dei manet in aeternum quomodo
et Deus manel in seternum ; quare si in aeternum
manere voiumus, Dei,qui aelernus est, voluntatem
faeere debemus. Voluntas aulem Dei, quam el Chrislus
docuit et fecit, est humilitas in conversatione,
stabilitas in fide, verecundia in verbis, in factis justitia,
in operibus misericordia, in moribus disciplina:
injuriam facere non nosse et factam posse tolerare, i
cum fralribus pacem tenere, Deum ex tolo corde
diligere, amare in illo quod pater est, limere quod
Deus est, Christo nihil pneponere omnino quia nec
nobis’ille quidquam praeposuit, charitali ejus inseparabiliter
adhaerere , cruci ejus forthcr ac fidenter
assislere, quando de ejus nomine et lionore certatur
exhibere in sermone constanliam qua confirmamur,
in quaestione fiduciam qua congredimur, in morle patientiaro
qua coronamur, hoc est cohacredem Ctirisli
velle esse, hoc est praeceptum Dei sequi, hoe est
volunlalem Patris facere, hoc est voluntalem Palris
implere. Fieri autem petimus volunlalem Dei in
ccelo et in lerra, quod utrumque ad consuminalionem
noslrae incolumitatis et salulis pertincl. Nam
cum corpus in terra, et spirilum possideamus in coe- lo,
 ipsi ccelum el tcrra sumus et in ulroque , id est
corpore et spiritu ut voluntas Dei fial oramus. Est
enim inter carnem el spiritum colluctaiio, el discordanlibus
adversum se. invicem iis quotidiana congressio
est, ul non quae volumus, illa faciamus, dum
spiritus ceelestia qtiaerit et divina, caro terrena et
saecularia concupiscit : et ideo pelimus inter duo
istam opera ct auxilio Dei concordiam fieri ut el spiritu
et came voldiitas Dei geralur, quaeqite per etun
renata esl anima cpnservetur id quod aperie aique
mainfeste aposiolus Paulus sua voce declar.it: Caro,
inquicns , concupiscit adversus spiritum, spiritus adversus
carnem, hmc enim invkofri adversantur sibi ; utA non, qucecumque vuliis, illa faciatis. Manifesta auiem
sunt facta carnis quae sunt adultefia, fornicatioues,
iminuiidiliae, spurcifia, idololatriae, VeneGcia', honiicidia,
inimicitiae, couieiitiottes, aemulationes, animositatcs,
provocationes, simulationes, dissensiones,
ha^reses, invidiae, ebrietates, comessationes, el his
similia, quae qui talia agunt regtium Dei non consequentur.
Fructus autem spiritus ga"udium,, charitas,
pax, magnanimitas, bonitas, fidcs, niansuetudo, conlinenlia,
castitas ; et idcirco quolidianis atque continuis
oralionibus precamur et in coelo et in terra
volunlatem Dei fieri circa nos, quia haec voluntas Dei
est ut lerrena coeleslibus cedant, spiritualia caina'libus
praevaleant. Polest etiam sic intelligi, fralres
carissiroi, ut quoniam mandat et monet Domiuus et
B inimicos diligere et pro bis quoque qui nos persequuntur
orare, petamus et pro illis qui adhuc terreni
sunt et necdum coelesles cceperunl esse, et ul circa
illos voluntas Dei fiat, quouiam Christus boniiuem
conservandO) et reintegrando perfecit. Nam cum discipuli
ab eo non jam terreni appellentur, sed sal
lerw, el Apostolus primum hominem vocet de liraoi terrae, secundumvero de coelo ; merito et nos qui
esse debemus Patri Deo similes, qui soleiu suum facit
oriri super bonos cl malos et pluit super justosi et injustos, sic Christo monenle oremus ut preceni■ pro oninium salute faciamus. Ut quomodo in coelo,
in nobis per fidem nostram voluutas Dei facla esl, ut
esseraus •coelo, ita et in lerra, hoc est in non credenlibus
fial voluntas Dei, ut scilicel fiant coelestescx
C aqua et Spiritu nali, procedente oralione postulamus
et diciuius:Panem nostrum quotidianum da nobis hodie ; quod
potesl spirilualiter et simpliciler inteiligi : pelimus
enim id quod ulililer proficit ad salutera. Nam
panis vitaj Cbristusest ; et panis hic omnium non est,
sedncster est ; et quomodo dicimus, Pater noster,, quoniam intelligcntium et credenlium paler est, sic
el panem noslrum vocamus, quia Christus noster,
cum corpus ejus allingimus, panis est. Hunc autem
panem dari nobis quotidie postulamus, ne qui in
Christo sumus et Eucharistiam quotidie ad cibum
salulis accipimus, intfercedente aliquo graviori delicto,
dum abscissi et non communicantes a coelesti
pane prohiberaur, a Chrisli corpore separemur, ipsoD praedicante et monenle: Ego sutn panis viim qui de
ccelo descendi ; si quis manducaveril ex hoc pane, vivel
in mternum : pariis autem quem ego dedero caro mea
esl pro scvculi vila. Quando ergo dicit in aeternum vi*
vere si quis ederit de ejus pane, utique mauifeslum
est eos vivere qui corpus ejus attingunt, el Eucharistiam
in fe communicationis accipiunt. llaque contra
timendum esl et orandum ne duro quis nbscissus
separatur a Christi corpore, abscissus lemaneat a
salule, commiuanle ipso et dicente : JVisi ederiiis
carnem filii hominis et biberilis ejus sanguinem, non
habebitis vitam in vobis. Et ideo panem nostrtnn, id
est Chrislura dari nobis quolidic pelimus, ul qui iii
Christo maiiemus etvivimusa saticiilicatione etcor-1121 S. AUGUSTINl LIBER DE ORATIONE. 1129pore ejus non recedamus. Potest vero et sic intelligi, l
nt qui saeculo venunliamus et divitias ejus et pompas
fide gratise spiritualis abjeeimus, cibum nobis
tantum pelamus et victum, cum instruat Dominus et
dicat: Qui nen renuntiaveril omnibus qum sunl ejus,
non poiest esse meus discipulus. Qui anle Christi
discipulus ccepit esse, secundum volurifatem magistri
sui renuntians omnibus, diurnum debet cibum petere,
nec in longum desideria petitionis extendere,
"ipso iterum Domino praescribente et monente : Noliiein
craslinum cogitare, cr.aslinus enim dies ipse cogilabit
sibi, sufficil enim diei malitia sua. Merito ergo
Christi discipulus victum sibi in diem postulat qui
de craslino prohibetur cogitare, et quia conlrarium
sibi sit et repugnans esl ut quaeramus in sseculo diu
vivere qui petimus regnum Dei velociter advenirc. I
Sie et apostolus beatus monet formans et corroborans
spei nostrae ac lidei firmitalem. Nihil, inquit,
intulimus in bunc mundum. Certum est quod neque
auferre possimus : habentes itaque exhibitionem et
tcgumenlum, bis contenli simus. Qui autem volunt
divites fieri, incidunt in lentationem et in mnscipulain
et desideria mulla et nocentia quae mergunl liominem
in perditionem et in interilum, radix enim
omnium malorum est cupiditas, quam quidam appelentes
naufragaverunt a fide et inserunt se doloribus
mullis : docet non lantum contemnendas, sed et
periculosas esse divilias iilis, esse radicem malorum
blandientium , caecitatem mentis huhianae occultata
deeeptione fallentium. Unde divitem stultum saeculares
divitias cogitanfem, et se exultantium fructuum I
largifate jactantem redarguit dicens : ,S(« //e, hac nocte
exposlulalur anima luaate:qumergo parasii, cujus
erunt ? Lsetabatur slultus in frnctibus nocte iila morilurus,
et cujus vita jam deerat de victus abundanlia
cogitabat. Csntra autem Dominus perfectum et consummatum
docet eum fierijqui, omnibus suis venditis
alque in usus pauperum Jdislributis , thesaurum sibi
condal in coelo, qui patienlem eum dicit posse se sequi,
qui gloriam dominicae resurrectionis polest imilari,
qui expeditus et succinctus nullis laqueis rei familiaris
involvitur, et solutus ac liber facultates ad Dominumantepraemissasipsequoquecoinilatiir.Adquot !ut possit unusquisque nostrum pararese, sic discit
orare, et de orationis lege qualis ea debeat agnoscere ;
neque enim deesse quolidianus cibuspolest justo, cum
scriplum sit: Non occidet Dominus fameaniniamislam ;
et iterum -.Junior fui, ei senui, et non vidijustum derelicium,
nccsemenejus qumrens panem.Ilerum Dominns
repromittit et dicit: Nolile cogitare dicenles, Quid edemus,
aul quid bibcmus, uul quo vesliemur ? hmc autem
naliones qutenml: scit enim Paler vester quia omnium
horum indigelis :qumrile pritnum regnum Dei et justiliam
ejus et hmc omnia adjicientur vobis. Quaerentibus
regtium Dei et justiliam ejus omnia promitlit apponi
tt jam cum sint Dei ouinia, habenti Deum nihil deerit,
si Deo ipse non desit. Sic Danieli in Ieonum lacu
jussu regis incluso prandium divimtus procuratur et
inter feras esurienles homo Dei pascilur.Sic aliter EliasA in fugaet sollicitudine[F.soliludine] corvisministrau- \
tibus el volucribus cibum apportantibus in persecutioiie
nutritur. Oh humanse maliliae delestanda crudelilas !
ferae pascunt et aves pascuntet homines insidianlur
et saeviunt. Post hoc et pro peccatis noslris deprecamur
dicentes : Et remiile nobis peccala nostra , sieui
et nos remitlimus debitoribus nostris. Primo subsidium
cibi pelitur et venia delicli, ul qui Deo pascitur,
Deo vivat, nec lantum praesenli et temporali vitae,
sed aelernac consulitur, ad quam veniri polest si
peccaia donentur, quae debita DPminus appellat, sicut
in Evangelio suo dicit: Dimisi libi omne debilum quia
rogasli me. Quam necessario autem, quam pruderiter
et saiubriter admonemur quod peccalores sumus,
qui pro peccatis rogare compellimur, ut, diim indulBgentiam a Deo petimus, conscientiae animus recorixetur,
ne quis vel sibi innocens placeat et seextollendo
plus pereat. Instruitur el docetur se peccare qtiotidie
duni pro peccalis jubetur orare ; sicut denique et
Joanncs in epistola sua sequitur dicens : Si dixerimus ; quod peccalum non habemus, nos ipsos seducimus, et
verilas in nobis non esl ; si aulem confessi fueririius
pcccata noslra, fidelis et juslus est Dominus qui nobisi peccata dimitlat. In epistola scilicet uirosque complexus
est, ut rogare pro peecatis nostris debeamus,i et impelremus indulgenliam cum rogamus ; ideo et ; fidelem dixerit Dominum ad dimittenda peccata ,
fidem pollicitaiinnis suse servantera quia qui orare
nos pro debiiis et peccatis docuit, paternam misericordiam
promisit etveniam secuturam adjtmxit ; planei C ct addidit legcm circa nos condilione et sponsione
conslringens, ut sic nobis debila dimilti postulemus,t scientes impetrari non posse quod pro peccatis petimus,
nisi et ipsi circa peccatores nostros paria fe<i ccrimus. Idcirco et alio in loco dicit: In qua mensura
mensi fuerilis, in ea remelielur vobis: et quis5 conservus post dimissum sibi omne debitum, coniservo suo noluit dimittere, in carcerem religatur,- quia indulgere conservo noluit quod sibi a Domino
indtiltum fuerat amisit, quse adhuc Christus fortius
praaceplis suis majore censurae suse vigore praedixit:i- Ciwn steteritis, inquit, adtorationem, remitliie, si quid
i habelis adversus atiquem, ul Paler vesler- qui in cmlis
t esl remittat vobis peccata vestrci. Si atttem non remise ;
ritis, neque paler vester qui in cmlis est remiltel vobis
d D peccata vcstra. Excusatio tibi nulla in die judicii
superesl , cum secundum luam sentenliam judi-. ceris , cl quod feceris , hoc et ipse paliaris. Pacifis
cos enim et concordes atque unanimes esse in domopraecepit Deus, et quales nos fecit secunda nalivk
t taie, lales nalos vult perseverare, ut qui filii Dci'
i esse coepimus in Dei pace maneamus : et quibtis"Spiritus sanetus unus est, unus sit el animus et sens
sus ; noii elenim sacrificium Deus recipil dissideni
tis, sed ab allari recedere et prius fratri reconciliarijubetur pacificis precibus ut Dcus possit sibi esse
ii pacatus. Sacrificium Deo majus est pax nostra et
t fralerna coricordia, et de unitate Patris el Filii ct
s Spiritus sancti plebs adjuvala, quam viclimae. Neijue1125 SUPPLEMENTUM.AI) QPERA S. AUGUSTINI. \IUenim in saerifieiis .quae Cain et Abel primi oblulerunt,
munera e.orum Deus, sed corda intuebatur,, ujt
ille placeret in munere gui placebat in cprde. Abfel
pneificus et justus uni Deo sacrificans innacenter
dpcuit et caeterps, quando adaltare murius offerunt,
sic veiiife cuni Dei timare, cum simplici corde, cum
lege justitias, cum co.ncordiae pace. Merito ille dum
in sacrificio Dei lalis est, ipse postmodum sa.crificitini
Dep faclus est, ut maftyruni. primus ostendens
iniliaret sanguine suo gloriosam dominicam passionem
qui el justitiam Dpmini habuerat et pacem. Tales
denique a Deq coronahtur, tales cum Domino in.
die judicii jiidicabunt ; caelerum discordahs et dissidens,
etpacem cum fralribus npii habens,secundum
qupd beatus appstplus et Scriptura sacra tes|antur,
nec sj pro Christiapp, nomine pccisus fuerit, criinen
dissensio.nis.fraternae poterit eyadere, quia' sicut scriplum
est : Qui fralreij% suum odit, homicida esl, nec
ad regnum coelorum pefyenit, aut cum Deo yivit.
lipniicida ; non enim potest esse cum Chrislo, qui
imitatpr Cain et Judae maluitcsse quamChristi. Quale
delictuin est, quod nec baptismo sanguiiiis potesi
ablui ! quale crimen est quod martyrio non polesl
expiari ! Illud qupque necessarip monet Doniinus ut
jn pratione dicamus : El ne paliarisnps induci in tentqtipnem ;
in parte ostenditur vel adyersarius conlra
no.s npn posse, ,nisi Deus anle permiserit, ut omnis
timorr npster necessario atque omnis obseryatio ad
b,eum convertaiur in depreeatipnibus noslris quando
niiiil ,malo liceat, nisi pplestas trib,uatur. Proba t boc,
diyina Scriptura quae dicit: Venit, Nabuchodoiiosor
rex Babylonim in Uierusalem el. expugnabat eam et
trqdidit eam Dominus in mqnibus suis. Datur autem
potestas adversus nps malo secundum peccala noSlra
sicut scriptuni est : Quis dedil in direplionem
Jacobel lsrael his quiprtedaverunt iltum ? nonne Deu.s
quia peccqverunt et nolebqnl iii viis ejus qmpulare,
audire legem ejus, et superinduxit super eos iram animadversionis
sum ? Et ilerum Salonipn.e pcccanle et
a proeceptis atque a viis Dpniini recedenle positum
est ; eiexcitavil Dominus Satqn ipsi Salotnoni. Potestas
vero adversus nos dupliciier datur, vel ad po3nam
cum delinquimus, vel ad gloriam cura probamur ;
sicuti de Jpb facium videmus,. manifestantc
Dpmino ac dicente : Ecce ontniq qmcumque hqbel in
niams tuas do, sed ipsum vide ne tqngas. Et Dominus
in Evangelio loquilur tempore passionis : Nullam
hqberes potestalem adversus tne, nisi dqtum essett
iibi desupejr. Quandp aulein rogamus ne. in tenlationem
incidanius, admpnemur iiifirmilatis et ipibecillitatis
noslrae, dum sic rogamus ne quis insplenter
extollat s.8,'ne quis superbe atque airroganler aliquid
assumat, ne quis aut confessipnis aut passionjs glpriam
suam dicat, cum Dpminus ipse humiliiatem
docens dixerit : Vigilale et orale, nevemalis in ten-.
lalionem ; spiritus quidem pramptus esl, caro auteminfirma,
Ut dum prKcedit humilis et, fjU.bmjssa cqnfessip
et datur tptuni Dfio quidquid suppliciter cum tlniore
et honore Dei petitur, ipsius pietale praesietur. PostA isla omnia consummaiione orationis venit laus illa
uniyersas peliliones nostras ei preces collecta brevitate
concludens, in npyissimp etenim posuimus : Sed
libera nos a malo, comprehendentes adversa cuncla,
quae conlra nos. in hoc mundo mpli.lur ininiicus, a
quibus potest esse fida ct firma tutela si nos Deus
liberel, si deprecantibus atque implprantibiis opem
ejus ipse praesle.t. Quapdp autem di.cimus: Libera nos
a inalo, nihil remanet quod ultra adhuc deheat poslulari,
quando solum protectionem Dei adversus
malum precamur, qua impetrata cpntra omnia quae
diabolus et mundus operanlur securi stamus el tuli.
Quis eniin ei de: saeculp melus est cui in saeculo
Deus lutpr est ? Quid miruni, fratfes carissimi, si
pratip lalis est. quam Deus docuit, qui magisierioB sqo omiiem petilionem npslram salutari sermone
breyiavit ? Hoc per Isaiam prophelam fuerat ante
praediclum cum pfenus Spiritu sancto de Dei rnajeState
atque pielate loqueretor : Verbxm consummans,
inquit, el breviqns in .jusliliam, brevialum sermonem
faciet Deus in totp.orb.e lerrarum.Na.ro cum Dei Seimo
Dominus Jesus Chrislqs venerit omnibus, et colligens
doctos pariter et indocios omni sexui atque aeiaii
praecepta salufis ediderit, praeceptorum suorum fecit
grande compendiuni, ut in disciplina cailesti discentiuin
memoria non labpraret, sed quod essel sim-.
plici fidei necessarium velociter disceret sicque condpceret
quid sit vita aeieriia, sacramenlum eriim vitae
magna et divina brevilate complexus est ; et quod
vitain seternain veljel innuere oslendit dicens: VtC cognoscant te tolum verum Deum et quem promisisli
Chrislum.. Item cura de iege et prophelis praeeepla
prjma et majora decerperet: Aurfi, inquit, Israel,
Dominus Deus tuus Deus unus est: diliges Dominum
Deum tuum de lolo corde tuo, ei de lota anima tua, et
de lota viftute lua : hoc primum, el secundum similc
esl huic : Diliges proximutn tuum sicut te : in his duobus
praceptis loia lex pendet et prophetm. Et iterum,
Qumcumque votueritis •« / facianl vobis homines bona,
ila et vos facile iliis : hwc enim lex el propheim. Nec
yerbis laiiium sed faclis Dpniinus orare nos docuit,
ipse prans frequenter et deprecans et quid nos facere
oporterel exempli suf contesiaiione demonslranSj.sictil
scripluin est: Ipse aulem fuit recedens
in soliludines el qdorans ; et iterum : Exivil in tnpnlem4 ? orqre, et fuil pernoctaps in oxaiione Dei. Quod si ille
orabat qui sine peccatp erat, quanlo inagis peccatores
pportet orare ? lil si ille per lotani noctem jugiter vigilans
coniinuis precibus orabat, quanto niagis frequeutanda
pralipne debemhs upcle vigilare ? Orabat autem
Ppminus et rogabat non pro se ; quid enim pro se in"nocens precarelur ? Sed pro deliclls nostris, sicut et
ipse declarat cum dicit ad Pesrtim : Ecce Saianas expelivit
vosul cribraretsicut liiiicum ; ego autem rtigavi
■pro, le ne deficiqi fideslua. Et pro.omnibus postmodum
deprecatur dicens : Nqn pro his aulemrogo solm.n, sed
.pro illis qui credituri snnt pet ; ver.bum illorum ki me ; ut
pmnes unum sini sicut\tu Pater in me el ego in ie,- ul
el ipsi in nobis sint. Magna cerle ante Dcuro propierH2S S. AUGUSTINI LIBER DE ORATIONE " IWsalutem nostram Chrisli benignitas, pariter et pietas, A
ut non cpntenlus qupd nos sanguine suo redimeret, i
adhuc pro nobis araplius et rogaret. Rogantis autem !
desideripm vide quod fiigr.it, ut gupmodo unum sunt i
Paler et Filius, in una unilate sic et nos nianeamus ;
ul hinc quoque ppssit intelligi quantum delinquat
qni unitatpm scindit et pacem, cum prp hoc rogayerit
Dominus, nolens scilicet pjebem suam de schismaticis
vivere, cum spiretad regnum Dei discordiam
non venire. Quando autem stamus ad oratipne.m ,
fratres dilectissimi, vigilare el incnmbere ad preces
debemus ; cogilatio omnis carnalis et saecularis abscedat,
nec quidquam animus quan) id solum cogitet
quod precalur. Ideo et sacer.dos ante orationero
praefatipne praemissa parat fratrum mentes dieendo:
Sursutn corda, ut dum respondet plebs, Hqbeinus, ad- B
Dominum , admpneatur njhil se aliud quam Deum
cogitare debere. Claudatur cpntra adyersarium pectus
et soli DeQ placeat, nec ad se hqsleni Dei temppre
prationis adire patiantur, Obrepii. ^nim frequenter
et penetrat et subtiliter falle.ns precps nostras
a Deo ayocat, ut aliiid liabeamus in cor^e,
aliud in voce, quando inlentione sincera Dominum
debeat non vocis sonus, sed animus et sensus orare.
Quae aulem segnitia est alienari et capi ineptis cogitationibas
el profanis , cum Dominuin deprecaris ,
quasi aliud sil quod roagis deiigas cogitare, quani id
quod cum Deo loqueris ! Quomodo audiri a Deo tepostuias,
cum te ipse non audias, el vis esse Dominum
memorem tui cum rogas, quanuo tu ipse lui menior
non sis ? Hoc esl ab hoste iiitotumnon cavere,hoc est C
quandporas Deum, majeslatem Dei negligentia offendere,
hoc est vigilare oculis et dprmire corde , cum
debeat Clirisiianiis,etcum dormit oculis, corde vigilare,
sicut dictum est ex persona loquenlis Ecclesiae
in Cantico canticorum : Ego dortnio et cor meum vigilat,
quapropter sollicite et caule admonel Ap.ostolus
dicecs : lnstate oralioni vigilantes in e.q, dpcens
scilicet et ostendens eos impetrare quod pos/ulaiif a
Deo posse quos Deus in oratipne videat vigilare ;
orantes autem non infructuosis, non nudis precibus
ad Deumyeniant ; inefficax enim petitio estcum precatur
Deum slerilis oratio. Nam cum omnis.arbor non
faciens fructum excidatur et in ignem millatur, utique
serroo non habens fructum promereri Detim non
potest, qui nulla operatione fecundus est. Et ideo *
diviua Scriplura instruit dicens : Bona est oratio cum
jejunio el eleemosyna, nam qui in judicii die praemiuin
pro operibus et eleemo^yuis redditurus est,
hodie quoque ad oratipnem cum pperatione veuienti
• benignus auditor est. Sic denique Cornelius cenlurio
cum oraret meruit exaudiri ; fuit enini multas faciens
eleemosynas in plebe et semper orans Deum. Huic
circa boram nonam adstitit oranti angelus testimonium
reddens sui opefis et dicens : Corneli, orationes
luce ei eleemosynm tum ascenderuni gd memoxiqm coram
Domino. Cito eae orationes ascendunt quas ad
Dominum merita nostri operis important. Sic et Ra-'
phael angelus Toniifi. semper orami et semper opeAraiititestis fuit diceps : ppera Dei revelare et confi'
leri honorificum est, nam cum orabqs et sero ego qbluli
memoriqm oratiqnis veslrm, iti cpnspeclu clarilalis Dei,
et cum sepeiires lu moriuos siniiliter, et qu\a non es
cqncilalus exsurgere et derelinquere prandium luum et
qbisti el condidisti mqrtuum, missns s« ni ientqre le, et
ilerum misit me Deus curqre le et Saram nurum tuam.
Ego, snni Raphael unus ex septem angelis justis qui assislimus
atite Deum et conversqmur qnte clarilaleni Dei.
Per Isaiatn qupque Dominus admonet et docet similia
fpntestans : Splve, inquit, omnem nodum injustitim,
resolve suffocqliones imporiantium convicinorum, rfinttfte
qiios^atos in requiem, el oinne injustum dissipa,
frqnge esurienli panem luuni, egenossine tecto induc in
doinum luam ; si videris nudum, vesti, et dontesticos sei
B minis lui non despicies. Tunc erumpet lemporaneum
, lumen luum, et vestimenta fua cita orientur et prmibit
anie le justitiq el claritas Dei circumdabit,. Tunc exclam »bis,et
Dominus exattdiel te ; dum qdhuc loqueris,
djcet: Ecce adsum. Adesse se promittil, et audire ac
proiegere qui injustitiae nodos de corde splventes, et
eleeinesynas circa domeslicos Dei secundum ejus
i prsecepla facientes, dum audiant quod Deus prsecepit
fieri ipsi quoque a @eo merenlur audiri. Deatus
quoque aposlolus Paulus in necessitale pressurae
, adjutus a fratribus, opera quae sunt sacrificia : SatuI
rqius sum, inquit, recipiens ab Epaphrodilo ea qum a
vobis missa sunt in odorem suavitalis sacrificium acce1
plum et placitum Deo. Nam cum quis miserelur paur
peris, Deo fenerat, et qui dat minimis Deo donat et
t C spiritualiter Deo suavitaiem odoris sacrificat. In oraliouibus
celebrandis itiveniinus tres puerps cum Da i
 nielein Dde fortes et in captiviiate victores, hora
tertia, sexta , nona , sacramento scilicet triniiatis
e quae in novissimis temporibus manifestari debebat.
Nam et prima hora in tertiam veniens consummaluni
'- promissae olim numerum trinitatis oslendit ; ilerums
que ad sextam per quarlam procedens, decla>rat ala
teram trinitatem. El quaudo a sepiiroa nona com ;
pletttr per ternas horas, trinitas perfecia iniineralur.
s Quae horarum spalia jam praedeterniinantcs adoraitores
 Dei statutis et legitimis ad preces temporibus
n serviebaiit, et manifesta poslmodum res est sacraimenta
 olim fuisse, quod ante sic justi precabantur.
n Nara super discipulos hora lertia descendit Spiritus
o ** sanctus, quigratiam dominicae prPmissionis implevit.
n Ite.m Pelrus hora sexta in tectum superius ascendens
:- signo pariter et yoce Doniini monentis instructus
t, est ut oranes ad gratiam salutis admilteret ctini de
li emendandis gentihus ante dubitaret. Et Dorainus
io hopa sexta crucifixus est, et ad nonani peccata nostra
is abluit ; et ut re.diroere et viyificare nos posset, lunc
ic . yicloriam suam passio perfecit. Sed iipbis, ffatres
9- carissimi, praeter horas antiquitus obseryatas,
es prandi nunc et sp,atia et sacramenta creyejunt, nam
o- el mane orandum, ut re.5.urrecUo.Dom^
ad pratione cetebretur, qqpd olim SpirUus sa^ctus dea-'
signabal in psajmo dicens : Rex meus el bjeus tneus,
e- quoniam ad te orabam, mane exaudics voccm meam ,1127 ■ " * SUPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSfLNf. 11518mane adshiam tibi et conlemplabor te. Et iterum per
proplielam foquitur Dominus : Diluculo vigilabuni ad
nie dicentes: Eamus et revertamur ad Dominumnosirum:
Recedenle iterum sole ac die cessahte necessario
rursus orandum est ; nam Deus noster sol est
et dies verus, el soie ac die saeeuli recedenle quando
oramus et petimus ut super nos lux veniat, denuo
Chrisli precamur adventum lucis aeternae gratiampraebiiuriim.
Christum autem diem dictum declaraf in psal.
Spiritus sanctus dicens : A Domino faclum esl istud et
esl mirabile in eculis nostris, et rufsus : Istd est dies
quam fecit Domihus, exullemus et jucunderiiur in ea.
Hein quod sol appellatus sit, Malachias propheta
leslatur dicens : Vobis autem qui limelis nomen Doinini
orietttr sol justitiai et in aliis obscuratio. Quod si
In Scripluris sanctis sol verus et dies verus Cnristus
est, hora nulla Cliristianis excipitur, quominus freqilenler
ac semper Deus debeat adorari ; ut qui in
Christo hoc est sole et in die vero surous, ihstemus
per lotam diem precibus et oremus, ut quando mundi
et legis decursis Vicibus alternis nox resoluta suceedit,
nullnm de noeiurnis tenebris esse oranlibus
damnum possit, quia filiis lucis et in ipsa nocte dies% est.l Quando enim sine lumine est, cui lumen in
corde esl ? aut qiiandp sol et dies non est, cui sol et
dies Christus est ? Qui.autem in Christo, hoc est in
lumine semper fuimus, nec noctibus ab oratione
cessemus, sicut Anna vidua sine intermissione rogans
semper et vigilans perseverabat in promerendo Deo,
sicut in Evangelio scriplum est: Non recedebat, inquit,
de lemplo jejuniis et orationibus serviens nocte et
die ; non videruntscilicet qui nec iliuminali sunl, vel
Judaei qui deserti lumine in tenebris remanserunt.
Nos, fratrfes dilectissimi, qui in Domini luce semper
srimiis, qui: meruimus et lenemus quid esse accepta
gfatia coeperimus, computemus noctem pro die, ambulare
semper in lumine nos credaraus, non impediamur
a tenebris quas evasimus, nulla sint horisJJ noclitrnis precum damna , nulla orationum pigra et
ignara dispendia ; per Dei indulgentiam recreali spiritualiter
et renati imitemur quod futuri sumus, babituri
in regno, sinc interventu noctis, solis diem
sempiternum ; quasi in lumine vigilemus oraturi
semper et acturi Deo gratias: ac per boc et lric quoque
orare et agere gratias non desinannis.OPUSCULUM SECUNDUM,SIVELiber de quatuor virtutibus charitatis.Desideriumcharitatisvestraja nobis exigit dcbilum
Sermonis officium ; sed tarita sunt quae terreant et
revocent animum hostrum ut, si velimus parere dfesiderio
veslro, non sit sine periculo nostro. Locutiirus
namque de charitale, silenlio non praleream quae
Loha ex ea procedant, etquae eamcomitenlur ; sed
temporis coarctatus angusliis, qtio me conferam in
priniis nisi ad sanctae ipsius vestigia charilatis, eamque
deprecer ut dbnet mihi aliquid dignum de se
dicere, quo et meum suppleam ministerium et vestrum
satiem desiderium ? Inter caeteras autem virtutes
ejus, quas commemorat apostolus Paulus, ait
rpjod carilas non mmutatur, non agit perperam, non
irritalur,non cogitdl malum ; et postremo has quatuor
ejus virtutes brevi sermohe comprehendit dicens,
Omnia lolefat, ohtnia credit, omnia sperat, oninifl
suslinei. De his igiiurquatuor virlutibus sanctae cliaritatis
loqtii convenit sanctitati vestrae, delectatque
primitus intueri, quemadmodum quatuor cardines
« rbis coritinens tptum possederit mundum. Requiramus
igilur, siplacet, aliquorum exempla sanctorum,
•eorum scilicet, qui liis virlutibus possessi sunt, et feis
singulis iia singula tribuamus, ut omnes in omnibus
esse noscamus, quoniam oranis qui pie lolerat, recte
« redit, aliquid[F./eff.creditatque]sperat, elquisperat
sustinet, neabsquespe cadat.Sed jam quinaniislistmt
'videamus, quorum fidem iequanlum desuper adjuva"niur
assequi valeamus. Virtus sanctae charitaiis quacC omnia tolerat emicuit in sancto Noe: quae omnia c »edit
in sancto Abraham : quae omnia speratin patribus
nostris, id esl in populo Israel, unde ipse Dominus
exorlus est ; quae omnia sustinet, in ipsocapite Domino
nostro Jesu Cbfislo, qui est vera charilas quae
nunquarii cadil. Nec caeteros sanctos ab his virtulibus
veslra charitas depulet alienos quos pro brevitate
temporis et pro sermone soscepto ila praelermissosesse
cognoscite ut tamen cerlissime noveritis
omnes esse in Christo et in oranibus Chrisliim. Sed
jam videamus quemadmodum sanctus Noe possederit
virlulem chariiatis quae omnia toleral. Slalim ac
ille admonitus fuit, confugit ad lignum et post camporum
amcenorum faciem angustus se recludit arce :
tolerat coeli fremitum, solutum aquarum fragoremD et nimborum, et post ista omnia qui solebal gaudcre
consortio hominum socius quodamroodo cfficitur
serpentium ac ferarum, nec expavescit vir iste quod
cuni eo feraV sint in arca , imo ibi agnoscit ordinemsuum
feriias, quia se cognovit humaniias, et
jubenti homini obediunt, quia hominem superiori: Domirio obedire cognoscunt. Osiensum est in Noe
qubd Adam pfaeceptum Domini conlemnendo perdidferit,
et demonstratum est posse homines eliam
bestiis dominari, si subdant se obedientise condiloris.
Exspectat et tolerat sanctus iste fniein diluvii,
nec aritequam finialur causa ferarura arca relinquitur.
Tolerat bonus mala et donec in linfl1129 LIBER DE QUATUOR VTRTUTIBUS CHARITATIS. 1130etiam corpore separenlur, intus inanens corde noncorpore separalur. Si quaes aniraa quae cupis possiderevirtutem cliarilatis quae omnia tolerat, relinquerounduro, confuge ad crucis lignum ; non metuas procellaset lurbines hujus diluvii, non mergeris si lignoportaberis. Novit gubernare qui dignatus est creare:tanlum absit virliis charitalis quaa omnia tolerat, nullares ab arce solida te divellat, permane bouus et toleresmalos ; melius est enim ut intus positus propterbonos loleres malos, quam foris exiens et pereas etbonos relinquas et malos. Si ergo sunt tecum ferae,id est si suht tecum in Ecclesia prava docentes ,falsa sentientes, baerelici vel schismatici, aut etiamipsi roali catholici, raore ferarum auimas devorarequaerentes, toleretur usque in finem saeculi tanquamfinem diluvii. Rugiant licet, fremant dentibus, atqueipsam arcam confringere conentur. Non pavescas,finito diluvio illos rapiel inanis et spinosa silva, atquete fertilis suscipiet terra. Post finem saeculi impurapieniur ad tenebras exteriores, ibi erit FLETDSET STRIDOR dentitmi, pios suscipiet terra viventium.Nam el ipse sauctus Noe post finem diluvii obtulitsacrificium Deo, sed de animalibus mundis et non deimmundis. Simul enim et munda et etiam immundaanimalia in arcam inlrare poluerunt ; sed mala adsacrificiuro Dei non pervenerunt. Sed jara hinc aliquandotranseamus ut caetera perscrutare valearous.Procedat in medium sancUis ille Abrabam, et suonos doceat possidere exemplo virtulemcharitalis quseouinia credit ; qui non est cunctatus ad unam vocationeinrelinquere patriaro, sedem, domuni, familiam.Omnia relinquunlur ut Domino praecipienti pareatur.Exi, inquit Deus , de cognatione tua et de domo tuaet veni in lerram quamcumque osiendero libi. Nec apudse cogitavit isle sanctus et dixit, Quo eam ? cui mecommillam ? in quani terram vadain ? Sed ut audit,surgit, currit, feslinat, accelerat ; terram promissamiion videt, sed credendo eam firmiter retinet. Ambulatrecto itinere, nec oberrantibus vestigiis alibi quamdebuit declinavii, quia qui eum ad ignotam terrammiltebaf, ipse , inquam, qui roittebat, non dimittebat,nec eum ipse fefellit. Reddilur merces credenli,ad lerram pervenil, dilatatur, mulliplicalur, ex jpaupercefficitur dives, ex ignobili potens, ditatur omnibusbonis et iu illo implelur quod Dominus in Evangeliosuis discipulis proraisit diceus : Si quis dimise- \rit domum aut agrum aui parentes causa nominis mei,in hac vita centuplum accipiel el in futuro sceculo vilamconsequelur miernam. Curoulatur adhuc hujusfidei merces, et seni promitlitur filius. Adest iliivirtus cliaritatis quae omnia credit ; audit, exultat,amplius diligit, suscipit filium de conjuge slerili,quatii spe parieudi destitutam sterilitas aetasque jamfecerat, atque in illo benediclionem omnium gentiumpromissam firmissime tenet ; sed adhuc eum charilasprobal probatumque coromcndat et quemadmodumuibil Deo pr,3eferal posterius monstrat. Voeat euinDoroinus de coslo dicens : Abraham, Abraham, ct illelanquam servus obediens, Ecce adsum, ait, et Do- .
* PATROL. XLVTI. I
A minus, Accipe, inquit, filium tuum illum quein diligis
Isaac, et vc.de in lerratn excelsam, et offeres eum holocaustum
in unum monlium quem dixero libi. Neque
hac quidem jussione turbatur ant frangilur servus
fidelis. Adest enim ei virtus charitatis quae omnia
credit. Stirgit, domum pergit, asinum stravit, ligna
concidit, gladium et ignem sumit, puerum simul
adducit et. pergit ad locum. Nunc intentus factus
Isaac palrem interrogat dicens , Pater, ait, at ille ,
Quid est, fiti ? Et filius : Ecce , ait, ignis et ligha,
ubi est ovis quam immolalurus es ad holocauslum ?
Et pater respondit : Deus providebit sibi ovem ad
sacrificium, fili. Magnum hoc et grande video sacramentum
: aliud Abraham corde gestabat et
aliud filio promitlebat, sed neque quse promittebatB filium fallebant, neque aliqua infirmitas cor tjus’a
proposito immutaverat. Quid plura ? pergit viara, videt
locum de Ionge et statueiis puefos suos ibi, eis
lalia verba profert dicens : Sedete hic cum asino, ego
autem et pueribimus usqueilluc, et cum adoraverimus,
revertemur ad vos. 0 sancte Ahraham, quid est quod
dicis, cum aliud tibi de puefogerendum sit ? Numquid
aut te, aut tuos fallis ? Non, inquit, sed quod prophetice
vel dico vel gero virtus charitatis est in me manens
quae omnia credit el facit et dicil. Audio enim
eam sine sirepitu vocis intus"ad cor loquentem et dicentem
niihi: Tu quidem licet resurrecturum credens
pleno et perfecfo voto puerum ducas immolandum,
filius tuus iu isto Sacrificio non cremabitur, quia resurrcctio
Dei Filio reservatur. Merito hujus viri fiCdem Jacobus apostoius commemorans ait.: Credidit
Abraham Deo et reputatum est illi ad juslitiam et
amicus Dei appellatus est. Amicos ut novimus conjunctio
aiiimorum facil. Unde quidam sapiens hujus
mundi ait: Velle atque idem notle ea demuin firma
amiciiia est. Ergo amicos, ul novimus, conjunctio
animorum facit ; quemadmodum autem isle sanctus
conjunxerit animum Deo, ut ejus amicus appellaretur
juvat nosse. Sicut enim Deus Pater unico Filio
non pepercit, sic jubenle Deo ut immolafetur ei filius
quem dederal illi, devoto is corde obtulit eum.
Sed quae sequunlur videamus ; deleclat enim nos adjuvante
Domino hujus historiae plenam vobis reddere
nolionem. Postqunm relictis pueris ad locum sacriti,cii pater cum filio venit, aiam constittiit, ligna comDposuit, deponit humana paternae pielatis indicia, iti-duitur
 sacerdolis devota constanlia, educit gladium
ut perimat filium. Quid vobis videiur, fraties ? Nihil
hic senlimus humanum : uno totum cognoscimus dU
vhmm ; sed et ille filius qui paulo ante ovem requirebat,
sub ingenti silentio lalia in se fieri sentiebat,
et ita patieris invenitur, tanquam jam ille esset, qui
sicut ovis ad immolandum ductus est ; et tanquam
agnus coram londenle se siue voce, sic noti aperuit
os siiuni. 0 ct tu, sancte Isaac, indica nobis sileutii
hujus lani grande secretum. Paulo ante nihil in te
fieri sentiebas, et a patre arietem requirebas ; nuiie
aulem manibus ligaris, in aram imponeris, liguo
quodammodo suspenderis el modo taces ? Taceo, in36
llpl SUPPLEMENTUM AD pPERA S. AUGUSTINL 115-2qtiit. Dic quare, pbseprp noverimus. Vultis nosse, A
ait, quare friodp taceo ? Quia figuram illius gesto qui '"
voliintaie poiiit animam suam, non necessitate. in
hoc tam grandi el mystico sacramento fidei et
Abraham sanclus apparuit probatus, et filius in
praesenii est liberatus. Sj qua es anima quse cupis
sequi vestigia fidei palris nostri Abraham, exi de
terra tua et cognatiorie tua : relinque populum tttiiii) ,
et dpmum patris tui, id" est Ddeliler fenuntia diabolo,
ppmpis eius et angelis ejus, et sequere viam
rectam quae te perducat ad terram in qua ditescas et
emineas et efficiaris socius Abrahae. Sed cum ista
omhia ieceris, si virtus charilatis quae oirinia credit■■ '■■'.'■ •■' H: tl ! ! :■■ >:\'. ' ;K, ■ :■■■■■ I ^i--' ;"est iu te, adhuc lentabit te et probatum coronabit te,■■'' i'--: ;i 'l’ !'..::: ! ! ;■■(' ■ ,. ;,. ■ -i !i !i-( "-'■'expetit a le sacrificium dilecti tui. Quid a te expetit ?
Quod Abraham illi dictum est: Da roihi unigeiiilum T-■ J~: I ' ;'■  !;:. . !':■■ :::: i I'.' : ■ '.' '■ - ' '. ■■ ! ■dilectum Uium. Tibi dicit sapientia, Da milii, fili, cor
tuum, ipse est dilecius unicus ; quid mefuis offerre
cor tuuiri ? Offer sacrificium contriiionem cordis Domino
Deo tuo, et dic cum propheia, Holocaustis non
deleclaberis. Sacrificium Deo spirilus coniribulalus,
cor contrilum et liumiliaium, Deus, non despicies. Nihil
metuas tali sacrificio oblatb, et tibi acceplum erit, et
quod obluieris integrum pefmanebit. Aliam virtutem
charilatis quae omnia siiperat placel nunc inspicere,
quam superius pjebi Israel et patribus nostris assignasse
cognoscimus. Ejus nanique virlutis voxest
in yersu illo prbplielico : In le speraverunt palres nostri,
speraverunt et liberasti eos. Et ipsi ex jEgypto
(ugere jubentur, tefra eis lac el mel fluens promiititur,
per mare Rubruin transeiint, ad heremuni ve- C
niunt, ducebat eos spes eharjiatis tit discerenl Deum’
amare eraiis. Reddituf his merces fidei ; non enim
pptest non reddere qui se dignatur facere debitorem.-Post
,li<?remiim mella e petra fluxerunt ; panem
cqeli manducavertint ; non sunt privaii a desiderio
SUO qnod sperayerunt, ierram eiiam promissioriis acceperunt.
Exurgat anima quae hujus charitatis virtute
comprehensa est: effugiat ex ^Egypto, id fest
ex hujus saecuji desiderio, pergat ad mare Rubruni,
scilicet Christi baptismuin ; ideo rubrum quia Chfisti
sanguine purgaium . Persequantur hostes, peccaia
scilicet cum suo auetore diabolo, tanquam ex Mgypto
cuin stio rege Pharaon.e saeviant, sequantur fugientes,
q.uid metuis ? Usque ad aquani scevient ; ingredieris
tu, ingredientur et illi postte, sed aqua I
retro conversa illis erit in perniciem, iibi proficiet
ad saliitem. ^llos pbruet, te aliluet.illos damnabit,
te4iberab,i,t. JPost hoc suscipies mel de peira quo famemet
si.timtuam saties ; Peira enfrn efat Christus,
ex cuiu.s prseceptis tanquam fex fonlibus dulcedinls
S.atieris, gustabis etiam panem, illuiri scilicet qui dicit:
Ego sum panis vivus qut de ccelq descendi. Guslabis
ei videbis quoniam suavis est Domirius, et si in
te erainet virlus charilatis qnae omnia sperat, per hferemuin
necesse est te transire, id est nlaris hbq
mundo lanquam no.n utens, e.t in hac vita peregririhm
le noveris esse, si terram promissioriis cuplsiritrare ;fia3C
lerra esl de qua pfbpheta cantat et diApit '■ Credo videre bona Dotnini in terra viventium. UIlima
viftus charilatis restat qtiae omnia sustiriet, et
miiiquam cadit. Haric ipsi caplti nostro Doinino Jesu
Ciiristo convenire uovimus, et ideo in tiltimo ponitur,
qtiqniqm finis legis est Christus. Quauta autero
ipse pro riobis susfinuit puto charitatem veslram
ignorare nori posse. Tairien exinde aliquid dicam, si
tamen de tantb aliquid digne dicam. Prius illud quod
Deus liomo, quod vferbum cafb factum est, quod
multa bona fecit, el mala perpessus est, quod mortuos
suscitavit, fet morluus’ est ; quod singhlari illa
palientia pertulit diabolicum lentatorem, discipulum
traditoreiii, quod ipsum Judam priusquam traditorem
pertulit furem, et ante expenroenttim vinculorum,
crucis, ac niortjs, labiis ejus dolosis non negaBvit osculum pacis. In ipsa aulein mbrle quanta sus■■■ '■■ ;■•, : !<:■, !) ' !■:■:.. :r)  {« ; ,. ;.iu ,,-■ ■■ \T i(.,., !i ! .,.,tinuit ? Pertulil pdiorum flammas, ministras pessimi
cordis limmas. Clamaverunt Judaei, Crucifiqe, Crucifige,
et ut rei iiianerent Judaei, innocens ab eis crucifixps
est Fiiius Dei. ; ad crucem ducitur, expalmatur
qui esl pajiria yictbriae, spmis coronaiur qui
spipas peccaloruni nosirorum yenit confringere ; ligatur
quisplyit compeditos ; ligno suspenditur qui
erigii, elisos ; aceio pbtatur fbns vita-, disciplina caediirir,
salus vuirieraiuf, vita mofitur, occiditur ad
tefhoiis yitai a niorife,"ut in perpeluo a vita bccidatur
raors. Quid hic’Judaei inhac niorte Christi ?
Exultaverunt quasi victores, et dum terrenuni et caducuni
regnuni timhferunt perdere, regem coeli et
terrae nori dubitaverunt occidere. Sed riec sicut nu>,■ •■■tt< ; ;■ ;:■■ .'i i-i: ;. ;-t: :•■) i-, . ;.■ , .,-. : … . .. ' „-. . ~ .C tayerunt, viclores fexsliterunt. Si fenim vicefiint,
regnum quomodo perdi^efunt ? Qubinodo nunc usque
servi remat) seruhi ?'lsta naroque causa est qua Cliristus
ab eis occisus est. Dixerunt naroque apud se
prineipes Judaeofuro, rit evangelista naifai: Videlis,
inquiunt, quia tolus rimndus posl eum dbiil ; si dimiserimus
eum vivere, vehienl Romani et lolleni nobis el locum
el regnum ; et Christum occiderunt, el locura et
regnurii perdiderunl.' Quid vohis profuit, o insani Judaei,
quod laulum scelus commisistis ? Numquid quia
Chrisio Domirio, ut decuit, servire nolutstis, facti
estis mati sefvi' bbnbrmri sefvorum Cliristi ? Pfer
ipsbs cbnterit conturiiaciain vestram, per ipsos dissipat
(Tonsilia vestra, per ipsos tribuit scelfera in capita
vestra. Ipse attietn Dominus quem vos intereDmistis non vbs sefvos, sed liberos esse cupiebat
quando dicebal: Si vbs Filius liberaverit, luncvereliberi
eriiis ; vos aritem Deiim et liomiuum regem, et
ipsani verani libfertatem non solum repudiaslis, verurti
etiam’ negare cupientes claraastis: Non liabemut
regem, nisi Ccesaretri. Sed ne iu boc qnidem gibfiemirii
qiiod Clirisium bccidistis, actuni est de vobis
potius’et riescitis. Auditfe jpsiim Dominum dieehtem
per pfopheiahi: Ego dbrmivi ei sbmnuin ccepi, somnuni
appeilaiis riibftfeuV a vobis illatam. Cacteruin quaiis ! niOrs potuit esse tfidiiana, maxime illius qui peii eumdem proplieiam alio lbco dicit : Numquid qui
dermtihon adjicieiut resurgal ? Ego, inquit, dormivl,
egb qui potestatein babeo poneridi animam meam1153 HOMILIA IN DOMINICA II ADVE^TUS. 1154ego dormivi, non quia ssevistis, non quia insanistis ; ,
ego implevi quod volui, vos in scelere remansjstis. '
Quis exigit tanla de Deo noslro, fratres, pro nostra
rederoptibne et salute, nisi charitas quae nunqiiaih
cadit ? 0 charitasquaemagnas vires habes, el deccelo
Deum deposnisti ; o cara sanitas, o sancta et vera
cliaritas quae tanta es in terris, quanta eris in coelis !
Quae tantum potes in hac pugna mortalitatis adhuc
sollicita, quanlum poleris iri illa perfecta pace secura
 ? Evigila itaque omnis aniraa christiana, et si
in te eminel virlus charitaiis quae omnia suslinet,
Domini tui imitare vesiigia. Chrislus enim, ait
apostolus Petrus, pro vobis passus est relinquens vobis
exemplum ut sequamini vesiigia ejus: et si ille proptef
te de ccelesti sede ad terrena descendit, tu prbpierte
lerrena fuge, appete coelestia. Si dulcis est mundus,
dulcior esj Chrislus ; si amarus est mundus, pfb le
omnia sustinuit Chfistus. Via tibi factus est ipsfe
salvator, surge, arobula, habes quo ; noli pigrescefe ;
sed forte quaeris quo ? Vides eriim vianv et quaeris
quo ducathaec ipsa via ? Ad veriiatem et ad vitam.
Si amas veritaiem, si amas vitam, et cupis ad vefiAtatem et’ ad yitam yenire, a yja npji er,rare. Videp,,
inquis, viam et ciroio amjiulare ; sed. amara est : Arcla
enim via et qngiista est qum ducit ad vitam ; Christus
Iransivit, et adhuc aspera est ? Transierunt senes,
transierunt juvenes, transierunt puellae qug ?
viam quam times et (iorres iritam tibi fecerunt. Ani bula
 ergo viam securus : arabula, quid enim metuis
in hac via ? Mortem ? et mprtem times qui ad vitam
curfis ? Bonus es ; bene in hac vita curris. Mors tibi
janua est quae te repraesentat npn quae auferat vitam.
Ambula ergo viam, imp ipse qui propter te
facttis est via, ipse le ducat per se ipsnm ; ipse est
enim via, veritas et vita. Dic ergo lu, o anima fidelis ;: -. ,( -t ; ; '•■ : ° r ! • i ," ;■et pia, dic secura, dic et cum proplieta yeraciter exclama: Dedttc me, Uomine, in viaiua, el ambulabo inB venlate tua: lunc ad te secnrns perveuiam, si nsque ; . " i, , : lt:l.i i I : 11. 11 ;..' : il’ .-. <. :i ^' '■in finem tuam gratiam non deseram. Haec, fratres di■' !• ;• '.'■ ?' It: >',•:. '. :.l|f,l !^.-FI- I.- ■■■.''' ' ■ ''lectissimi, quae a Domino lpsius chariians dicla sunt
sanctilati vestrae, iia iiaerearit sensihus et cordibus
vestris. ut eadem ipsa charitas fructum in vobis opei.' !. ■ I.: r >'■ . .f,",: H….H <:■ ! t, >:':.: rnslnvemal, non folia laudis.OPUSCULUM TERTIUMSIVEHomilia in dominica ii adventus.Ecce ex qua Tribu nasciturus esset Chrislus ex
lecfione evangelica docemur. Ex David aufem stirpe '
secundum carnem fuiurum esse, ita praenuntiatuni
est in psalmis : Juravil Dominus Davicl in verilale, et
non frustrabilur eum, de fruclu venlris lui ponam super
sedem luam. Et rursuin : Scmef juravi in sanclo meo
si David menliar, semen ejus in miernum manehit et
thronum ejus sicut sol in conspectu mep, et sicut luna
perfecia in mternum, el lesiis in cmlo fidelis. Et iteni in
libro Paralipomenon : Et facium est verbum Domini
ad Nalhan prophelam dicens : Vade el dic servo tneo
Dqvid : Hmc dicit Dpminus : Annunlio tibi quod mdificalurus
est domum sibi Dominus ; cumque impleveris
dies tuos ut vadas ad patres luos, suscitabo semen
luum poslte,quod eril de filiis luis, elstabiliam regnum
ejus. Ipse mdificabii inihi domum, et firmabo soiium
ejus usque in mternum. Ego ero illi in patrem, el’.
ij-.se eril mihi in filium, et misericordiam meam non
auferamab eo, sicutabstuli ab eo quianle te fuil ; et
slaluem eum in domo mea, el in regno meo usgue in
sempiternum, et thronum meum firmissimum in perpeluurit.
Haec omnia qui in Salomoije putat fuisse impleta,
multuni errare videtur ; nam qnaliter in Salomone
iiilelligendiim esl quod dictuni est: Postquam
dormieris cum palribus luis, suscitabo semen luum
ppst le, quod erit de filiis tuis, et stabiliam regnuni
ejus ? Nuriquid de illo Saloraone creditur proplieiatrim ?
Minime ; 'fle enim yivente patre suo coepit
regnare ; iiam hic diciuir : quia cum impleti fuerint
dies tiii et dormiefis^ cum palribus luis, suscitabo
semen tuum’, ei quo inielligittir alium fuisse promissum.qui non ante mortem Dayid, sed post mor"
tem ejus prsenuntialus fueril suscitandus, qui aedificaret
domum Doniiiii non de parietibus mauufaclis,
' sed de lapidibus viyis et pretiosis, id est sanctis et
fidelibus, nam et i||ud qiio^d siibjecit: fidelis erit donius
ejus, et regnum ejus usque in sempiternum coram
me, attendat et aspiciat quisquam non de Salomone
esse praenuntiatum ; Salomonis naroque domum
fuisse plenam mulieribus alienigenis colenlibus
idola, et ipse ab eis rex idololatriae seductus, atque
dejectus, qui dum bonus fuisset in initio, malum exi
tum habuit. Ergo quis est iste cujus domus est fidelis
in perpetuiim, elqui post mortem David promittebatur
suscilandus ? Ille est utique de quo ipse David
in psalmb octuagesimo oclavo aestuans et proclamans
dicit: Tu vero disiulisliChristum tuum. Non
D est ergo Salomon, sed nec iste David, sed dilalattis est
Clnistus. Ecceapparuit certcpromissionespraedictas
non in Salomone, sed in ChrisioDominonostro, qui es
Dayidgenereortiisesi,fuissecomp !etas,dequoperIlieremiam
ipse pominusdicil: Eccediesveniunt,elsuscilabo
Davidgermenjustum, elregnabitrex,el sapiens eril ; et
facietjudiciiimcljusliliam super lerram. Indiebus illis
salvabitur<Juda, et Israelhabilabilconfidenter, elhoc est
nomen quod vocabunt eum, Dominus juslus noster. Et
Isaias de Ctuisto qnia ex semiue David nattts est
secunduni carnem sic in consequeniibus prophetiae
suae dicit : Iti die illa radix Jesse qui stal in signum
pbpulorum, ipsum genles deprecabuntur, el erit sepulcrum
ejus gloriosum. In signum populorum stat radix
Jesse, quoniam Christus signaculnm crucis exprimii4*5S SUPPLfcMENTUM AD OPERA S. AUGUStlNL H3t ?in frontibus eofum. Ipsum gentes deprecabuntur,
quod jam obiutiim cernitur fuisse completum, Sepulcrum
autero ejus in tantum est glofiosuih, ul excepio
quPd rcdempti per mortem ejus gloriam exhibemus,
eiiam locus ipse coruscans miraculis gloriae
sua ;, ob eam causam ad se omneni contrahit mundum.
Hic locus in hebraeo habet: Et erii requies ejus
glofiosa, utique quia moriens caro ejus non vidit
corniptionem, secundum seiitentiam psalmi, quia
non esl derelicla anima ejus in inferno, nec datum est
sanctum ejus videre corruptionem. lste est qui per
Natlian ex semine David promiltitur, qui etiara el
,per Isaiam prophetam ita pramuriiiatur : Egredielur
virgade radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet.
Hsec virga de radice Jesse virgo Maria est, de radice
David exorta, qu ;e geuuit florem Dominum salvatorem,
de quo etiam seqnitur : El requiescet super eum
Spirilus Domini, spiritus sapienlim et tnlelleclus, spirilus
consilii et fortituclinis, spiritus scienlim et pielalis,
et replebit eutn spiritus timoris DominiMeo aulem tanta
donaSpirilussupereumpraedicantur,quiaiii eonon ad
mensurara babitat Spiritussicutinnobis, sed totainest
pleniludo divinitalis, et gratiarum. lste est qui non
secundum visionem oculorum, et auditum aurium judical,
sed est justitia cingulum lumboruni ejus el fides
dnctorium renum ejus ; in cujns ecclesia habital lupus
cuin agno ; ille utique qui solebat ab eo rapere
praedain, etdum ad eam converlitur cum innocenlibus
coromoratur ; in cujus ovili pardus cura hacdoA aceubat, permixti scilicot subdoli cuin peccaloribus,
ibi vel etiam vitulus ex circumcisione, leo ex saeculi
polestate, oves de populari ordine simul commorantur,
quia in lide commuiiis est coramixtio omniuin.
Puer aulem parvulus minans eos ille est utique
qui se humiliavit pro nobis in parvulis. Bos aute.m
et leo simul comedenl paleas, quia prineipes cum
subjectis plebibus comniunem habent docirinaiii. Deleetalur
quoque infans ab ubere super foramine aspidis,
dum gentes quae solebant venena praedicare
aliquando conversae etiam parvuli Christi fidem delectanlur
audire ; caverna eniro reguli corda sunt iafidelium,
in quibus ille serpens tortus requiescebat,.
quem , ablactatus conipreliensuin exinde sajJtivum
traxit, ut in monte sancto ejus, quod esl Ecclesia,B non.noceret. Jam vero quia ore prophelico de Mohab
nascenli Chrislo perhibealur lestimonium , idem
Isaias tesiatur, poriam enim, inquit, super his qui
fugerini de Mohab teonem, el reliquus lerrm : emitte
agnum, Domine, dominatorem terrm, de petra deserli
ad monlem filim Sion. De hacenim gente Mohabitarum
egressus est agnus immaculalus qui tollit pcccati
mundi, qui dominatur in orbe terrarum. Petra
autem deserti Ruih significat quae destitula morte
mariii de Booz genuitObed, etObed Jesse, etde Jesse
David,etdeDavidicastirpenatus eslChrislus.Montem
aulem filiae Sion aul bistorialiier ipsanf urbeni Hierosolymam
dicit, aul juxia tropologiara Ecclesiara in
SDecula, id est in virtutum sublimitaie collocataro.OPUSCULUM QUARTUM,SIVESermo in cirgumcisione domini.Incarnationis divinae mysterium, nostraeque recordationis
cgregium sacramentum ob hoc a nobis annua
revoliitionecelebralur el colitur, ut tanti commemoralio
beneficii quod nobis indignis fuerit impensum
oslendat, et quid tanlae gloriae debeamus admoneat.
Proinde, fratres, quanliim audivimus Dominum Jesum
Christum pro nobis miserieorditer bumiiiatum, tanto
magis agnoscamus ineffabiliter gloriosum, in quO
namque suam circa nos insuperabilem charitalero Dei
unigenitus evidenler ostendit, in quo pro nobis humilitaiem
verae carnis, veraeque roortis, non coactus necessltate
sed bonitalemiseratus assumpsit. Quid enim
boni feceramus, fralres, ut tanlum nobis beneficium
praeslaretur ? Qu:e nostra bona merita fuerunt ut unigenilus
Dei homo (ieri dignarelur, ut Altissimus immolarelur,
ul iiideficiens Angeloruni panis foemineis
uberibus lactarelur, ut saeculorum rex contumeliis
afficerelur, ut vila seterna mori patieniissime digtiareiur ?
Altende igiiur, homo.lantaebenigniiatisdignalioiiem,
ut graliarum persolvas huniiliter actioiiero.
Scito aulem te nou lioiiorificeiitiain, sed conlutneliani
divince gratiab reddere si coeperis de tanti beneficiiC magnitudinedubilare ; imo illa omnia quac de liumilitate
alque biimanitale Domini Salvaloris audivimus, veraessesinealiqualisesitationecredamus.
Etideomagis
gratias agamus, fratres, qui cum merereraur poenam
percepimus graliam,qua graliafactumesi iildum mors
debetur perditis, vita gratis donaretur indignis. Altissimi
namque Salvaloris humilitas non ipsi aliquod
intulit delrimentum, sed iricremeniuni nobis contulit
roagnum, nec excelsuiri dejecit, sed dejectos erexit ;
ulenim plenum Dei Filius operaretur redemptionis nostrae
negotiuro, non solum dignatus esi Creator totius
carnis de carne Virginissecundum verilatem cartiis naluraliter
nasci, et Detts lactor homhiis homo verus
ex hohiine fieri, quirietiam pannis itivolvi in angustissimo
piaesepio, humanis manibus bajulari. 0 clemenDlissiuiiDei gloriosa benignitas, o altissimi Dei cxcelsa
huinilitas ! llle a matre nutriebatur infantulus, qui
mairem sibi creavit immensus ; ipse a pareulibus in
suum templum puer parvulus porlabatur, qui Deus
inagnus in eodera templo a samctis hominibus rogabalur ;
et idem pro se sacrificium praecepit offerri,
qui sine peccato pro iiPstris venerat impietatibus ini-5157 SERMO 1N CIRCUMCISIONE DOMINI, 1158mpiari. Considera igitur, homo, quid debeas excelso /.
Creatori ttio, humiliato Redemplori tuo. Yerumtainen,
carissimi, hoc semper christianae fidei tenere
cousuevit integritas, ut si quid a Christo secundum
canonicam Evangelistarum narrationem faclutn legiJIIHS,
vel audimus, historiara priroum veram esse sine
dubilatione credamus, deinde in hislorica veritate
spiritualem quoque intelligentiaro requiramus. Cum
cnim divinae textus historiae verus esse creditur, Manichaeus
in sua severitate confundilur, qui dum in
Christo Dei Filio veritatemnon credit camis, scripluris
sanctis et veteribus et novis crimeii nilitur im- ,
ponere falsitatis. Nam cum Veteris Testamenti deifi- ,
cam niiser execratur historiara, in Novo Teslampnto
ipse sibi denegat utique medicinam. Non vult enim
credere humanam carnem a Deo plasmatam, neque j
circumcisionem carnis imperatam a Deo nostro sanctis
palribus, iiec victimam de carnibus animalium
Deo vivo ct vero priscis temporibus immolalam, nee
sabbalum ex Dei praecepto ac voluntate servatum.
nec Domino templum, Deo jubente, fabricalum ; itaque
dum in Scsipturis satictis non discernit teraporum
qualitatem, spernit et despicit Dominicae
Incarnalionis saluberrimam veritatem. Quapropter
ut Manichaeus evidentissima ratione vincalur,
et victus ulinam convertalur, ex hodierna
evangelica lectione veritatem Testamenli Veleris defendamus,
ut ex hoe et Vcferis et Novi Deum unum
manifestissiine comprobemus. Ecce sancto evangelista
narranle cognovimus Christum Dei Filium verum honiinem
nalum , Christum Dei Filium veraciter cir- C
cumcisum, pro Christo Dei Filio sacrificium de carnibus
secundum morem tunc divinae institutionis
oblalum, sive aulem circumcisio camis, sive carnalium
sacrificiorum regula, in Veteri Teslamento cognoscitur
instituta. Cur igiiur, dilectissirai, non credatur
juslissirae in Veteri Testamento, quoniam Dei
manibus plasmatus est homo, quando in Novo Teslamento
ut non in aeternum periret homo ipse unigenitus
Dei pro nobis faclus est verus homo ? Cur
non credatur Deus etiam circumcisionem carnis ad
aliquid significandum congruo lempore jussisse fieri,
cum earo Dei Filius in suo corpore fecerit celebrari ?
Cur autem nOn sibi Deus noster praeterito tempore
populum Judaeorum typicas jussisset victimas camis
offerre, quando ipse Deus unigenitus ex Judaeis tem- D
poraliler natus seipsum pro nosiris peccatis secundum
carnera dignatus est immolare ? Altendat igitur
Manichseus utriusque leslamenli manilfestissimam, et
concordissimam veriiatem, et conversus stiam abjiciat
vanitatem. Videat in Veteri' Tesiamenlo significalionem
futurorum, in Novo revelalionem praeteritorum ;
Chrislam autem Detiro amborum Testamenlorum,
in Veteri Testamento quod exbibiturus fuerat
promiltenlem, in Novo quod promiseratexhibentem ;
uec in promissione mendacem, nec in donatione
fallacem, sed ubique bonum, ubique jtistum, ubique
sanctum, ubique potentem, ubique clementem. Iu
Veteri Testamenlo carnis, ofqtte humameanimaepo>A tentissimum Creatorem ; in Novo ejusdem carnis,
atque animae clementissimum susceptoretn, ac sis primo carnis animaeque factorero, poslinodum vero
i carnis animaeque salvatorem. Haec Manichaeus audiat,■ conferat, agnoscal, et credat, credensque ad Eccle) 
siam catholicam redeat, ,in qua beneficium verae
s salutis inveniat. Per haec autem quae Dominus gessit
i in corpore constitutus non solum ulriusque Testamentidignalus est concordiam demonstrare, verum
i etiam christianorum mores salubriter voluit informare,ul quod in illo pro nostra salule gestum cor,
poraliler inluemur, nos quoque spiritualiter imite,
mur. Ideo nam parvulus in terra natus est Christus,> ut humilitatem disceret chrislianus ; ob lioc etiam pai
renlibus camis suae subditus erat, ut honorificenliam
i B semper patri et matri omnis chrislianus exhibeat.Jdeo autem Christus vilibus involutus est pannis, uti « hrislianus non declaretur vestibus preliosis ; pro:pterea vero Christus in terra pauper voluit apparere,ut divites christiani discerenl lerrenas divitias nonamare, sed eleemosynas pauperibus erogaudo possentsuas divilias in coelo servare. Per cifcumcisioneini vero quam Dei Filius in carne suscepit, noslri cordiscircumcisionem in spiritu praemonstravit, quam circumcisionemnobis sermo legalis indicit, dicente1 Moyse : Circumcidite prmputium cordis vestri, et circumcidiminiDomino Deo veslro. Cui praecepto con1cordat beatus Paulus apostolus dicens : iVon entin' qui in manifesto Judceus, nequer qum in manifeslo incarne circumcisio, sed qui in abscondiloJudmus, et cir■C cumcisio cordis in spiritu, non lillera, cujus laus non
ex hominibus, sed ex Deo est. Proinde circumcisionem
in corpore habuit Christus, ul spiritualiter in
corde habeat chrjslianus, ob hoc namque ille qui
nullum habere potuit omnino peccalum deposuit praeputiutn
carnis, ut nos abjiciamus desideria pravilalis.
Christus igitur manibus est portalus ad templum,
ut christianus bonis operibns conscendat in coelum.
Sacrificium pro se offerre volnit Chrislus ut ad altare
Domini se offerat chrislianus ; maxime autem bene
vivendo seipsum Deo offerre feslinet, et mundum
sacrificiuro se divinis obtutibus curet exhibere ; in
ipso enim pro Chrislo oblalo sacrificio, quoddam
spirituale sacrificium nobis agnoscirous indicari.
Par, inquit, turlurum el duos pullos columbarum. InB hocgenere avium, dilectissimi fralres, magnum nobis
commendatur catbolicae fidei sacramentum ; in columba
enim charitas aguoscitur, et in turture castilas
invenitur. Turtur namque servat intemerataro uni viro
fidem, columba vero aliarum cohabitantium non deserit
unitatem. Christianns igitur tunc vere spiritalis
turtur efficitur si veram trinitatis fidem firma credulilale
conservet, et hsereticae pravilatis sensum tanquam
fornicationis inquinamenta repudiet. Tunc vero
erit columba si longanimiter usque in finem in catholiea
societate permaneat, et contra tenlationis
scandala immobili firmitale consistat, ut nec liaere
tica fornicatio corrumpat in corde fidei castitatem,
nec amara dissensio ecclesiastieae charilatis dissipei1139 SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGIJSTINI. 1140unitatem ; haec enirii cailiolica Ecclesia est, quae fidem
uni Deo tanquam legitimo viro reservat, et
congregatioiiem multoruui ih cliafifate miiltiplicat. Jn
hac turturfe et ebluiriba ; dilectissimi fratres ; sbllicite
permanete, lianc charitatem vobis oriinibus cusiodite
iit eam iifec arianus vifelet ; nee donatista cOnculcet,
nfec manichaeus cpinquinet: hi eriim, velut accipitres
mali unitaiein columbae cupiuiit dissipare, et casiitatem
turturis desiderant violare. Nalu uiariichaius
iii Cliristo veram non credit carnera ; ariauus veTam
in eo minuit divinitatem, donatista vero dissipatcatholici
cOrporis unitatem. Manichaeus sacrahierittim
iion Videt Rederaploris, ariahus magnitudiriem iiPn
cogitat Salvaloris ; donatisla vero, lanquaiii lupus rapa.v ;
boni non dubital gregehi dissipare pastofis. 111
ergo, sicut dixi, lanquain accipitres mali miseros et
variitatis cupidos, aut veritatis ignaros occidere Ciipieiites,persequenlurcoIumba3cl) arilalem,exeeranlurJurluris casliiatem ; et quos possuni aut ore devorant,
aut ungiiibus lacerant, id est aut sermonibiis depravant ;
aut persecuiionibus cruciant. Vos ergo, dilec ?
tissimi fralres, in fide custodite catholicam verilaleuij
in charitate servate catliolicam pacero ; ille enim
gratum Deo offert sacrificium qui charitalem fraleriiairi
et verum calholicte *fidei servavcrit sacramenAtuiri, ubi unus Dfeus ; uria Tfihitas colitur, nec Pater
niajof Filio est,' riec Patffe mihbr, secundum divinitaterii',
Filius praediceiiif, hec ab eis discefnituf subsiaiitia
saricti Spifitiisj qiii cum Patffe et Filio natufaiitef
iinus fest Deiis. Una est eiiiiu Tfinitatis" sanctae
bbteriila,: quia iri tribtts pefsohis itiia riianet naturalis
substarilia ; una est feiiirn potestas, quia uiia majestasi
uria Cffeaiofis* dominatio, b]uia una treaturae
cbnditib ; quidquid ehlrii Paffef cfeavit ; pfer Filium
fabficavii, et iri Spifitii sahcfb fifiriavil, Filius autem
iiiitus est de gigrierile, Spifiiiis sanctus procedit de
peririariehte ; riec tariifen riaiceridb Filius divisit Patrfein,
riec Spiritiis pfofeederidb minuit Deuni, quia
nec ariget haereticlo ciihi iiasceriilb Filius non est miriofaius,necSpirilussariciuspfocedehdoeslseparaliis,]J iii sfe eriiii]' beaia iila Tririiias’ inaiiet, quia ibi subsiaritiaiiffif
uiiitas pfefhiaiiet ; et (jubriiarii nihil fest
in Trifiiiatis divifaitate creaiurri, propterea ibi nihil
est titique sejiafatuih: tlabc, dilectissiriii fratfes, fidfelitfer
ienfete, iii liis jugiter permariete. HaeC sit iu
corde cPgitaiib, iiaec in bfe cbrifessid. Tenete fidem
qiiaiii accfepistis in iibiiiiiie Tfinilatis, servate uniiateni
spifitiis iri vinculo pacis, ul tiifiures et columbae
spiriiualiter iri domo Dei seropef esse possiiis.Smcti au6ustiii sermones qtjaf tfotiNUNC PfllMUM AB iLLtisfRISSiMO 1 CARbiNALi MAIO EDJTi.(Spicileg. Kotn. tom. VIII.) 'ln sequentes sermones monitum editows,ipiit riiiiltumque esi, ex qiti iriedilos priscorum Ecclesice putfuth serriiones ; laiinos el grmcos, linguis etiam
syriaca el arabica scriptos, sed de grmco fonte smpe manahles, cOlligere co&pi, Igilur el in mea ,Scripto.rum
veterum co.llectipne,, ,et in Aucloribus. clqssicisfet in hgc eliqm Spicilegio, ..nqtinuUos. pro re natq et quasi
gustus gfaiia vulgdvi ; vetuti eliaih nuric ih hujus vblumihis caice quatuor mihi collocdre plqcei magni Augusiini
sefmohes ; qhbS e perveiuslis meriibrariis ; heque ex uno qudhdoque sed ix pluiibus repeliiis exerhplaribus, dnle
■ quinquehnium delibavL ; quosqite.adhuc anecdotos reor, posl HbbileS Mahrinorum labbres, el post vindobonensia,
florentina,casinensiqRommetParisiisedita,addiiqmenta^ ….. .,,.,Priritus de Peiro jussu bomihi super mqre ambulante, tetiimpiiium habel a Pomdio illo, tjui ferme quadfdginla
annis ctim divb Augusiihb vixit, ejusque viiatri et scriplofiim ihdiculum cbnciiihdvii. ls quippe inlet divi sertriones
memorat hunc cuiii hujusmodi tilutb: De eyangelica lectibrie, ubi Doftiino jubenie Peirus super mare ambulavil.
Bis egp Possidii verbis, lum etiam anliquissimi codicis auctorilate freius, hunc genuinum esse Augustini sermonem
prorsus non dubiio.De utilitdte jejuriii r.onciOnaium fuisse Aiigusiiniim tesiaiuf Pbssidius ;quod muiibties ab Ulo fdcturii fitisse,
ieriurh esi, tecufferilibus dnriis. Ex liis serriibnibus unus exstal iri editibne maurinuT. VI ; p. 615. Alter hic
noster credendus est, quem secundo loco ponimus in sex priscis codicibus comperlum, cujus est lilulus Quanlum
valeat jejunium.Ji41SERM. IN LOCUM S. MATTILEI EVANG. ET DE JEJUNIO.1142Terfius, Denuptiis in Chana Gaiilem, servalus estin anliquissimo codice, cujus primam paginam jatndiu altrilam et
evanescenlem, chemicis adjumentis qnanlum licuit inslduravi, multoqne labore ac patientia legi ; non ita lathen
ul sine aliquol lacuriis sit, quas expleri aitquando posse vix pulo. Comparavi quidem hunc sermonem cum
Auguslini traclalibus octavo el nono in Joannem, ubi ideni argumentum evolvitur ; re lamen vera nosler hic tolus
diversus est. Item Beda in commenlario ad Pauli Epislotam priqrent ad Timoth. cap. iy, quein ex Augusliiii, ut
scimus, opetibus consarcinavit, haud sermonem npslrum, sed iilos ih Joh. prm oculis habuit. Nihilo iamen minus,
quisquis beati Augustini 'siyluni ; prmseftim iri serihonibus, parumper callel, Itunc tjuem in manibus habemus tractatum,
sine dubio inter sinceros reponet. Prmlerquam quod ilta qum statim sub inilio adversus Manichmbs dicuntur,
quis non ab ore Augustini procedere agnoscil ? ….,,,,'■…-,. , …Qudrtus denidue seririo, cui iiiulus De missa cotidiaria, nomen item Augusiihi gertt in perveluslo exemplari ;
dictumque appdrel, dum adhuc ethnici judmique inter chfisiianos versdrentur. Neque res igitur, neque mlds,
neque ipse, ni fqllor, stylus obslanl, qUpminus auctoris, quem sermo prm se fert in titulo, fwtum esse credatnus.
Nam nec cunclos Auguslini traclalus indiculp suo comprehendisse Possidium, exploralum esl. Cmterum hiatus
aliquol, obscurasque diit dubias iectiories in hoc prcesertim qc superiore sermone, nemo qumso mtretur . ; codicis
enim origirialis, dunl editibnem riioliebar, prmsentem facultatem noii hdbui ; cui deinceps ihcbmmodo, ul spero,
medebor.., .Hmc iqntum tn prmsenti ; iatius pqsteq rem hanc et alias expositurus, et gralias eliam illis acturussiqui me in
his laboribus dc vesltgaliohibus fdvore suo adjuveruhl, vel adjuluri sunl.SERMO PRIMUS.De evangelio ubi beatus Petrus in mari tempestalemsuslinuil in ndvi: Malth. xiv, 22 seqq.Nutritbs birundo pttllos suos cum yolandi arti dispohit,
paululum quiderii iri aere diniillit, qiiibus
tamen ipsa viciria fesi, rie fbfte decidant trepidando,
adhuc ihfirmi vblahdb. Iia et salvaipr noster Jesus
Cbrislui discipiiios subs quasi teriefos pullos de riidulis
quietis feriiisit mariiiis lluctibus aidpfobaiidos.
At ubi cbepit pinrias devoiibnis eorum marina prbeella
turbare, et venlosa tembeslas dissipare, ipse potehs
est sequi navigio qui imperat venlo. Fecit sibi potentfissiriiam
monopedani (a) , singularfem quadngam,
riiirahdani suis vestigiis plaieani curiipbrieris, hbn
riiarmbfibus ornatant sed fluctibus pictam, non saxis
sed plahtis. Non longe recedit, qui pie praeraisil.
Ambuiabarit soli et non soii, ieroptandi, probaridi,
visitandi. inve/iit bccasionein quasi subtilis fur efifaclor,
qui excilai terapestatem, qui nori aimat frahquiliilaiem
 ; et quasi absente magistro discipulos
teniplat, venios indat, excitat mafe, et sequeniem
hoii videt gubernatorerii. Fit servis aiiseriife doroino
argutatum (b)  sine causa haufragium, seil tehetur pietaie
navigiuiri. illi iiiterea manus fextehdunt, lacrimal
fundjint, vela deponunt, striderit funes et restes,
ut Petrus solvatuf et diabblhs alligetuf. Ubi
exciariiant, inquit, Domine salvkbr es rioster ? Praemisisti
rios, et dimisisti ribs. Ecce naiifragator, ribi
es tu potenlissime gubernafor ? Ecce lempeslas, ubi
es pielas ? Ecce mare latrat. utji es lu agnus Deiqni
lulisti peccala inundi ?Continuo advenit Domihus, cum pifetate subfidens
ad teneros pullbs. Veriiis turbanlibus dissipatis, venii
potenler, appeliat clemeritef, subs qubqrie feficit
sapientef. Vident ei lurbariiur, qui rion vidfendb turbabanliif.
0 iheriarrabilia, fratrfes fhei ! Ubiqiife irietiis,
aiii de peficulo, aut de' miractilo. Sed fuiit (c) 
illis timbfem qui mitigavit tempestaiem. NbJife, in(a) Adribterit vricabuluhi lexicographi. Sic autem
dicilur ob velocitatem. Confer Cangium voc. Monovedce.(b)  Ita videbalur in cod. Intellige aulem subsiliens ;X quit, limere ; ego siiiri. Magiia fit eis corisolatib, Domioi
persouae inlerpretalib. Domiiie, clamanf ; securi
sumus, si tu es: non tiiriemus, si tii es. Et Pfetfus
ait: Possum facere qttod facis, si lu es ; sed proba
niihi vere si tu es ; et jube me veiiire supef aquas,
si tu es. Domitie, ad te dixi: sirie ie riori pfoesuirisi ;
si jubes, dixi ; sed si juvaveris, qubd dixi. Si hbn
juvas, noli jubere ; sed si juvas, digriare jtibere, ot
jube me ad te venire sriper aquas.' Et Doiriinus e contra
: Veni ad ntfe, si praesiiriiis de mfe. Laetiis Dominus
viiltuque jucundo favens, fexpectans piscatoremsut« ii,
confessoretn suum, praesuthtorem’ suum, ducem
suum, magnttm comiteih stitim, el primum Carbunculum,
lapidem prclidsiim, hon ionge expectans sed
prope propter pietateni:B Petro itaque mare subripit ifepidanti. Sensit iriare
in Petro fidem deficere, et coepit iriajore undartitii
lirigua latrare. Solvitur qubd efat iirriiatum, quia
fidei solutum est firmamenlum. Ve !ut cera sole ca*lente
 soluta, sic cbepit unda laxari moilila. Sensit
petram pelagi Pelrus vacillare (d)  jam debilem fluescentem
: et depfessis vesiigiis atque palpitantibus
membfis, cxtensis palmis, exclaimat fet dicit: Adjuva
nife, Doiiiirie, et ritiserere riifei. Sfempfer mihi limbr
est sirie ie, et iri riavicuti et super unda praesumsi
venire ad ie. Quafe tollair a le ? Adjuva me, ad navem
fevoci, ascende riiecuiii ; veniatn teciim. Ille Dominus
virtuiuin nobiscum, soscepibf noster Deus Jacob,
Peirum allevavit,' (irmavit, ambulare intrepiduin
fecit, trfepidarilfes discipulos feffecit, cbmpescuit proCcellam, guberriavit haviculani. Ipsam suarii spbhsaui,
riosiram matrero, franquillet Ecclesiairi ; et mter
isiairi tempestaiem ipsuiri habfeamus semper gufiernatofem,
queni Petrus habrilt deferisbfem ! Amfen.SERMO II. ' * .Quanlum valeat jejuniuht.
Mbyses quadraginta diebus ei qu&dragirifa lioctibusnisi mavis agitatum, aut quidlibet aliud.(c) Nempe abslulit.(d)  Cod., volitare.1143 ■ SUPPLEMENTUM AD OPERA S. AUGUSTINI. 1144in efemo jejun.avil, ut legem Domini mererefur ac- A
cipere. Impelraverunt jejuuia quod venler saturus
desperabat. Denique videte, fratres carissimi, quid
sit inter jejunium et saturitatem, inler ventrem vacuum
et pulmonem epulis sesluantem. Moyses, quia
jejtinavit, Dominum vidit ; et populus quia comedit
et bibit, idola fabricatus est. Quid de Moyse loquor,
el de israelilica mullitudine ? Ipse pnnceps generis
nostri Adam quamdiu non comedit, in paradiso fuit:
statim ut comedit, de paradiso ejectus est. Qui in
paradiso Dei, virgo fuerat, ejectus de paradiso cognovil
uxorem suam : semper enim saluritati juncta
lascivia est: vicina sibi sunt saginae membra  !atque
luxuriae ; pro membrorum ordine, ordo vitiorum eligitur.Helias sanctus, cui elementa famulata sunt, qui coe- E
uin tribus annis et sex mensibus clauserat, ad cujus
vocem supernum descemlit incendium, cum eum Jezabai
vellet occidere, et fessus sub umbrosa arbore
jaceret iu soliludine, angelus ad eum miltilur, et
praecepit nl sumeret paululum panis e.t aquoe ; quadraginta
enim dierum jejunio per desertum ad Sina
monlem profeclurus erat. Numquid enim Dominus
omnipotens, quicoelum etlerram fecerat, cujus universa
creatura est, non polerat mufsa per angelum
aut vina transmitlere, aut condilos cibos, aut marinas
delicias, aut volucrum suavitates ? Sed sciebat proplielam
suum non aliter posse lemplaliones diaboli
vincere, nisi jejuniis erudiretur.Ejecit nos, fralres carissimi, de paradiso cibus,
reducat esuries. Daniel ille fulurorum conscius, et C
adventus Domini et eversionisflierusalem manifestissimus
praedicalor, ideo vir desideriorunr appellatus
est, quia panein desiderii non comedit, et polum
cbncupiscenliae non bibit ; magis enim Chrislum quam
epulas desiderabat. Joannes praecursor Domini locustis
in eremo nulrilus est, non animaliuro carnibus
et volucrum suavitalibus. Poterat utique juxta Jordanis
fhienta piscium sibi exhibere delicias ; sed poenitentiam
praedicaturus doctrinam rigoris el jejunii
exemplo suo magis debuit docere quam voce. Cum
in Evangelio quidam daemonioplenus, Domino fuisset
oblatus, quem purgare apostoli nequiverunt, inierrogantes
audiunt: Istiusmodi genus non ejicitur nisi
orationibus aique jejuniis.Videie, fralres, quanta sit virlus jejuniorum., utJ
id valeant jejunia facere, quod apostoli neqtiiverunt.
Dimittanlur vetera ; unusquisque se ipsum consideret
et perpendat quanla sit orandi differenlia inter vac.uum
ventrem et refectum, inter rubentem faciem
et ora pallentia, inter salivam virginem et labia crapulis
dissoluta, inter oppressum epulis sensum et
iuedise tenuitale vigilantem. Non dico duplicata et
mulliplicata jejunia, non dico hebdomadas, sed saltem
singulos dies absque ciborum luxuria transigamus.
Cessent lavacra, vina, vel deliciae ; non quod
creaturam Dei judicemus esse damnandam ; sed qui(a) Num pro stramenlo ?(b)  Ita cod., facinHS facineris, ut pignm’pigneris.A lofo anno nobis viximus, sallem paucis diebus Deovivere valeamus, adjuvanle nos ipso qui cum Patreet Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum.Amen.SERMO III.De evangelio ubi DOminus de aqua vinum fecii.
Joan. cap. n.Nuptise, in quibus Christus et muueralor el c-mviva
discubuil ; munerator scilicet in origine, conviva
factus in genere, ut qui in primordio copulae
novellae concesserat nasci ex homine liominein, ipse
quoque nasci dignarelur ex virgine…. Aures uoslraa
pulsattc nunc e sancto Evangelio sonuerunt: die,
inquit, tertio nupliae factae sunt in Ghanan galilaea,
el erat mater Jesu ibi ; invilatus est autem Jesus ctnnB discipulis ad nuptias, Si Manicbaeorum latebrosa voluptuosae
turpitudinis fceditas de nuptiis perconletur,
Deus eas, inquit, non fecit. Si ergo Deus uupiias
non fecit, quomodo in eis Christus cura discipulis
sais invitatus adeubuit ? Sed jam opaci hujus mysterii
nubilum ventilemus. Die, inquit, lertio nuptiae
faclae sunt in Chaiian galilaea. Splendescente igitur
super obscurum, delictis offuscantibus, mundum Trinitatis
die, Cbristus vfenit ad nuptias. Tunc aulem
anima quoe dc limi fuefat jara affricta consorlio, per
farnicatiohem obleclantis pomi adulterum demutata
marilum, polluiae soeietalis nuptias celebrat. Audi
Paulum hujus malae conjugationis iterum vincla formidanlem
: timeo, inquit, ne stcutserpens Evara fefellit
asuitia sua, ita corrumpantur mentes vestrae a^ sirnplicitafe et castitate quae est in Christo Jesu Domino
nostro. Dum itaque in unius discubilionis instrumento
(a) jaclati diabolus et aniraa lascivirent,
invilalo Jesu…. dum vino luxuriae defecerunl. Genetrix
autem Christi illa, quse facinerosi (i>) concubitus
pactum exhorruit, quae non solum corpore verum
etiam mente virgo permansit, intererat invitala,
condilione generis non participatione criminis, universitatenascendi non societale peccandi, quaeChrislo, non quae mundo consentiret jucundo.Haee igitur mater Chrisli Iongum muudi miserata
laborem, quae se noverat de palmile fidei magnuui
duxisse…. botrum, a proprio gertnine coepit exposcere
vinum. Quando autem angelo credidit, lunc pro
mundo suggessit: lunc inchoavit agere saeculi causavi,■ " quando non trepidavit ad iiunlium. Ecce eniiu ancilla
Doroini, fial mihi secnndum verbum tuum. Mox cx'■ semine sancti Spiritus propagata in saltu virginali
primitiva vitis"effloruit, quae umbraculis opacata coeilestibus subfrondet…. nis occultum botrum procreavit.
Pependil salus in fidei apice, et lurguit botrus….t Ecce postmodum ex malricis utero racemus divinaet prolis animalus…. natus est. Christus verus botrus
continebat equidem intra se vitae vinum…. crucis.
accessefat prelum. Dicit mater ejus : Vinum nen ha1bent. 0 virgo sapientissima ! modo meruisti, germiinatam sobolem (c)  propreare, et jam bolrum… ria(c) CoA.,subutem,1145 SERMO DE AQUA 1N VINUM CONVERSA. 1146expritnere ? Equidem non polest nisi germen germini A
obviare, et (palmiti suo) resistere. Sed qui de ligno
carpsit supplicium, in ligno debet expectare remediura ;
et qui in arbore inlicitam demessuit] frugem,
expeclare (a)  debet ad crucem, ut ubi…. hauserat
siccitalem, ibi salutis accipiat potionem. Vinum, inquit,
non habent. Attende virgo, paulisper, praeparet
judaeus lignum , descendat clavus in bolrum, et,…
poterit vinum. Quid ante tempus curris ad lacum,
cum necdum impresserit Judas protervum super uva
calcaneum ? Ipse esl enim ille Judas destruc/or sacratae
vindemiae, qui -XXX- pactus argenleis botrum
divinse prolis judseis…, impiis venundavit (6). De
quo in psalmis jam fuerat decantalum : Nam et horoo
pacis meae, in quem speravi, qui edebat panem
meum, ampliavit super me calcaneum. Aderit, virgo, B
cerfa dies qua prematur fructus tuus, el tuara ipsius
animam pertranseat gladius, ut constiterit de botruo
(c)  pendente quem profuderas ex radice.Vinum, inquit, non habent. Et Jesu: Quid mihi et
libiest, mulier ? Nondum venit hora mea…. Uiique
non faii (d)  sed voti hora, non necessilatis impositae
sed volunlatis inipensse…. non quo cogeretur raori,"
sed quo pro mundo dignarelur mori. Quid niihi et
tibi, mulier ? An obiitus es matrera ?…. An discernis
potentiam luam ?…. neret. Nulla est tibi cum matrecommunitas ? An oculi tui dcbn…. majestas ?Creatorem fe designas ? An cred—nunc locui….
ctorem propellere insliuc… periere nefandissim….
opus dum cum…. asti praestigiuro. Exfulit hic Clirislus
super roatrem divinitatem suam. Non negavit"
matrem suam, neque se natum negavit e carne, sed
majestati suae suam subdidit genetricem. Et ideo
ait: Quid mihi et tibi, mulier ? Nondum venit hora
mea. In miraculo enim deilas malre allior praedicatur ;
in hora autem, mortis commuiuias intimalur. Interim
Chrislus insipidos haustus merificat (e)  : faluus
latex fundebatur in hydrias, et hauriebanluf inebriata
flumina. Quae est isla tam repenlina conversio ? In
aqua vinum nascilur, in unda sapor latenler exoritur:
germinat suavitas in vinis, et nusquam fructificat
vitis ; nulla exprimitur uva, et fervescunt sine
palmite vina0 magni pulchriludo miraculi ! Inseruntitr divini
praecepti vires, et in aqua nascilur fructus. Hoc fecit
Christus in latice, quod certo tempore facit in vite.
Quis enim alius radicem ex imbre maritat ? Quis alius
per occultas venaruro fibras slellatos palmites laqueat ?
Quis turgentes botros ac velut in apices geranialos
impinguat, nisi is qui universa provocat et
multiplicat ? ut quod adstringilur in semine diffundatur
in germine, et quod lalet in grano silvescat in
folio. Interea Ecclesia, quae in mensa saeculi cum(a) Expectare pro spectare, i.n aliis quoque vidi
interdum codicibus. Nisi forte praestat scribere expeclare
a cruce.(b)  Ita cod.(c)  Ita eod. botruo. Et quidem aliquoties, sed non
constanter, botruus et botruum in iioc sermone, nec
non alibi apud Augustinum.i Aalieno viro polluta cubilabat, repentinis a Christo
> haustibus muneratur. Transeunt ad Clifistum nuptiae.Qui enim vilavit, ipse dotavit. Arripuit Chrislus
, convivium, et Ecclesia niutavit sponsum. Pavit Chrit
stus, el exclusus est iuimicus. Miscuit sui sanguinis
- potionem, et duxit uxorem. Aptavi inquil vos aposlot
lus uni viro virginem castain exhibere Christo. Fcceilla quondam fecunda nunc formosa, anle adultera
, nunc matrona, stat a dexlris Dei in veslilu deauralo,
i circumamicla varietate, per aquam roundata, persangpinem purpurata, per resurreciionem Domini
l candidata, pretiosis gemmis gratiae varietata (f) : et
5 sicul dixit Scriplura, fulvi sunl oculi ejus a vino, et
) dentes ejus candidiores sunt lacte. Potemus ergo et
I nos vinum ejus cum lacte ejus, si volumus et in fide
, B pulchrescere, et in virtule candescere, et in ornatu
3 sanclae Ecclesiae radiare.Accipite grande aliud a parvo inyslerium. Aliquandoet Judaea vinum in cOnvivio suo non habuit,
t quia munus sacrati sanguinis non accepit ; et dura
3 legi nuberet, non invenit oranino quod biberet. Ves
nit Christus, mutavit legem in graliam, illam infla,"
tricem, istam adjutricem. Fudit in legem sanguinis
t poculum, et fecit moriendo convivium. Gustavit ars
chitriclinus, id est mundi Dominus, aquam vinum
 ! factam, et dicit: Omnis homo primum vinum bonum
 ? ponil, et cum inebriati fuerint homines, i*l quod deteriusesl ; tu autem servasti vinum bonum usqueadhuc. Et lex enim sancta, ut mandatura sanctum et■ jusluro et bonum ; sed lex et prophetae usque ad■ " Joannem prophetaverunt ; et ideo adveniente Douiino
1 vina mosetica defecerunt, et vina sanguinis proi
fluxerunt. Illa acceperunt lerminura, ista sumsei
runt initiiim. Denique hoc est iuitium signorum quaa
i fecit Jesus, quando pavit gentes occisus, et de vinosui sanguinis fecil convivium vuluerattis.
t Hunc bolrum in terra promissioiiis seu in cespite
t virginilatis exortum, aliquando Judaens in palanga (y) 
i tanquam in praesagio futurae crucis infixeral, suhquo curvaretur, nou ex quo reficeretur. Jam enira deeis psalmus (uerat praelocutus : Obscurentur oculi
i eorum ne videant, et dorsum eorum seroper incurva.Portabant igilur botruiu duo, unus anterior, et aller
i posterior ; in medio pahuitis germinis propago p.eni
debat. Primus indicabat populum Judaeorum, secun.
dus designabat populum gentium. Judaeus quidem
i antcibat. sed contra botrum dorsa ponebat. Gentilisposlerior ambulabat, sed botrum fidei oculis adtendebat,quia in pendenle credebal. Posuerunt, inquit
 ; Doroinus de Judaeis, ad me dorsa et non facies stias.Primus aversabatur, securidus pascebatur ; ille hai
nelabat sub delieti onere, iste bibebat ex aclhere.
i Judaeo ergo botrus posterior, gentili erat anterior ;(d)  Contra fati doctrinam saepe scripsit Augustinus.(e)  Animadverte pulehrum vocabulum.(f)  Nota rursus vocabulum, nisi est pro variegata.(g)  Num. xin, 24. Et quidem palanga, vel phalanga,
dicebant praesertim Afri pro fusle, teste Pli ■
niVapud Eorcell.1147 SUPPLEM. AD OPP. S. AUG.USTINI.—SERMO DE MISSA. 1U8illis jn-. flne{ nobis in principio ; illos.sequebatur ad
suppliciuin, nos inyitabat ad cibum. Itaque illi desiccaii
sunt ,et aruerunt, nos vero comedimgs et bi.bimus
et refecti sumus, per ipsiim Jesiim Chrisiurn
qui vivit cum Patre el cum Spiritu sancto in saecula
Baeculorum ; Amen.„ SERMO iy.
De missa cotidiana.
Corigfegalio beatiiudinis vestfae ; ffatres cafissiiiii,
facil hos iiiniib gaudio esse rfeplefbs. Sed qiiia. pavet
pectus Catenis cofpofis obligafiihi ; rioii possiim dicere
quanliiiri splendtir aiiiirii vestri delectat aiidiffe.
Tamen adgredior, ut arrha a Deo data clariofe, et■ pigtibre splerididissimi luihiftis reftilgente, palpitat
sensus inei diceniis la). Pelo ut veslfis atinbus ihseralis,
fratres mei, offieia sacerdotis ; quibus per viscera
misericordiae incommoduni (b)  nori desinet parlurire,, dicenle aposlolo Paulo : Filioli mei ; quos iteron »
parturio, donec Christus formetur in vobis. Sed iflis
ait aposlolus, qui novellae fidei, et rudis adhuc erfedulitatis
hrimitiae deiinebaiitur iti corde piahtaria.
Verum ; propitio Deb, quia ita aprit (c) vos fidei praerogativa
veterescit, ut et nova sit, ideo novitatein
tenet, ul vclus sit: qiiia sic scriptum est: Vihiim
Doiirim vetereseil ; et cum suavitate bibetur. Tamfen
celare non polrii et diustius suppurgatum (d). Nolui
videre qttdtl lugeam \ nolui videre quod doleam.
Clamo quia paslor sum non merCenariiis ; qui viso
lupo fugit ; et oves ut perearit derelinquit. Clamo quia
limeo ; clamo qriia dbleo : clamando fenim et me excuso,'
et vos non perdo. Nam si tacuerO, et me rion
exctiso, fet vos perdo. Ait enim Deus pef Esaiam pfoplietam
: Exclaroa' ; inquit, in fortiiiidine ttta, et noli
parcere : sicut tuba exalta vocetn tuam, ahriunlia
plebi roeae peccata eorum ; et domui Jacob facihora
eorum. Ita enim dfevbtio vestra fefriguil, fratres inei,
ilt fet illul sentiam , fet meiiiam ; Quod Dominus ait:
eo qiiod facinris aburtdet ; reffigescil eafitas raultoruift ;
piitb iri vesifk devotione complefi. Dura enim
vos iii doiriibus veslris sfedere sectamini deserlam
facitis dttiiiurii Dei.Et audi qiiid pef prophetam divina i.stiusmodi ihdignatio
oiiiiiiiim melitcs bbjurgat ; Audi, chrisliane,
quod tiirifeSs ; aiidi ; fiinorate ; qubd caveas: Pro eo.
quod doirius sua deserta sit, ideoqrie coeluiri absli-,
nebit pluvias ; et terra non dabil fructum siium, et
indiiciim gladiurii super Opera mariuum htjminum,
ijuii Deiis iri ecfelesiis non audiiur. Quis ad hoc ; fra ;tres riifei, iiitentus hon viscefibusconlferiiescal ? Qiiis
nori tanlis’ commiiiatioiiibus percussris arescat, quando- sic audiat Doniiriuiri iridignaiilem ; e'o quod domum
siiairi dfesertam faciatis, (ei doinus df) ationis a coriventu
religioso sit vacua ? Plena est populis plalea, et
siiell eccieSIa'. ifliqufe, prMeii^ hpriio, Wori tibi Uicilur
ut ad donium Dei omni hora convenias. Si in riia ;j(a)  Sic yidfebatur ih codibe, cujus mihi hunc revi8ehdi>copia:rion est.(b)  ld esl molesiiam per suum zelum creare.A tuliiiis vix una hora est, si in diebus feslis vix duae
horae sunt, ecce parum est quod a te exigit auclor
tuus. Et non yis.esse beatus ? Vis tibi cflelurif et terraih,
mare, et omnia eieiriehta bmnibus tempbfibus
deservire, et nori.vis una hofa yei duabus lioris domiriicae
devoiioni vacare ? Castigetur efgo pigfilia
vesira, ul pfocreatioiies suas ribii pfefdat ieffa. Inducelur
gladius. supier opefa mariuuhi ilibriirii, ijuia
Deus in ecclesiis non audiiur.Condemnat nos pigritia npstra, fratres mei. Cnrrit
matutinus ad synagogam Judaeus, iestinat el vigilat ad
templura paganus, ef non vigilat aut fesiinal ad eccle.siam
christianus. Magna cpnfusio est christianis,
qui provocantur venire ad domum Dei exemplo et
, contemplatione .pejori ; ut plus si Judaeus in sua ob"servatione sacrilegus, .quam christianus in sua religione
devotus. Vigilat gentilis ad idola profanus, et
non vigilal aul festiriat christianus ad ecclesiam pro
quo crucifixus est Christns. Propterea castigat Deus
tefram, ul homo accipiat disciplinam : ut homo corripialur,
terra dar…. dicere. Vos facilis domum meam
desertam, et ego desertam faciam terram vestram.
Vos, in veniendo ad me npn datis mihi honorem, et
egp.vestrum intercidam laborem: quia qui honorificat
me, inquit, et ego hbnorificabo eum.Sed dicturus es iriihi forsitan : dives sum, et faciiltatibus
cunctis abundo, nihil indigeo, quid petere
possurii ? Ergo ex le dives es ? autcttiu divitiis nalus
es ?qui niagis quarilum dives es, tantuni adeum,> cujus sunt diviiup, manicare debes: quia meum esl,
inquit, aururii et argentum ; et cui voluero dabo illud.
Habes quod non accepisti ? Si ergo accepisti,
quid gloriaris quasi hon acceperis ? Cefte si accepisli,
nihil habuisti', quia nudus ex utero matris luse in
hoc saecultim devenisii ; pannis obsitus, extrema
cgestate confeeliis, et jani sicut natus moriturus.
Habes testem beatuih Job dicentetn : nudus exivi de
VCntre inatris nieae, nudum lheoportet ire in lerram.
Curris ad domum fceneratoris, adiilaloria verba componis.-et
non curris ad domum Dei gratuito largiloris ?
Quse esl in vobis lanta pigritia ; fraires mei, ut
ad domum Dei minime vigiletis ? Tibi dico, quisquis
es, rustice pigef : pigrilaris ad donium Dei venire, et
non pigritaris terrarii tuam excolere ? Etnisi desuper_ tibi dederit pluviam, non poleris rurapere terram.
Nihil libi de suo prsestare poterit, nisi desuper acce■perit.
Scriplum est enim : Dcsursum descendil a patre.
lurriinum, apul qneni non est transmutatio necvicissitudinis obiimbratio. Sicut et in’ Evangelio scriii•pluih est: Verum quaerite regnura Dei primo et justitiam,
et baec omnia adponentur vobis ; Ergo, fratres
mei ; ad ecclesiam Dei yigilare debetis. Hoc expectat
Deus, ut illi tantummodo fatearis, et non sunt morae
litsariferis, niSi cohfessiohfehi tham solummodo quaeiitiifus.
Expiibit ;(c.) Prisca.orthpgraphia est, ulinffa illui, aliul.
(d)  Slc yidfeiialuf iri cbdice.SolildqulorumSANCTO AUGUSTiNO ADSCRIPTORUMCAPUT POSTREMUM,K J. TROMBELLI E TENEBRIS ERUTUMJOANNES CHRYSOSTOMUS TROMRELLI LECTORI.Novimus qiiideni Iibrum eum, qui Augustini solUoquia
inscribitur, ab Auguslirio Hipponerisi Episcopo,
ac praeclarissimo Ecclesiae Doctore non esse cbmposilum
: at nbvimus etiam , a laudabili Scriptofe eum
prodiisse. Gratum iiaque, tit pulb, Lectori erit, si
quae ih codice, queiri e selecta sua bibiiotheca inilii
clono misit nbbilissimus, alque humanissimus vir
Faustinus Avbgaidfo, Coiues Brixiarius, eideiii libellojj adjecla invenimus, evulgemus. Plurimis quidfem in
Iocis, imo idenlidem codex ille a Soliloquiorum editionibus
diversus esl: at nos postrenium dumaxat
ejus libri caput, quod noudum est edituro , proferendum
censuimus. De prelio laroen, alque auciorilate
hujusce addilamenti Lectori dijudicandum relinquimus.
En ea itaque quae post voces illas canos meos
invenimus (a).IJVClPlT soliloquiorum caput postremum.Phis ut Deus te ducat ad subiinia sua, inlrodtic
eiim ad inlima tua ; ceriuro eniro tibi sit, quod delictum
luuin niinis diligis, si quamvis fortasse summe,
rionduiri euni iamen singulariter diligis : quod
est, si alienam aliquam consolatioriem quaeris, vel
fecipis. Cogita ergo, quid sil, quod in vila fua ardentius
dilexisti, anxius concupisti, quod te jucuiitiius
afiicieBat, ceterisque omiiibus profundius deleciabal,
vei pbtuitdelectare. Considera ergo, si earidem
affectionis vioientiara , deieclaliohis abundaiiUam
senlis, quandoin suromi dilecloris desiderium inardescis,
quando in ejiis dilectione requiescis : dubium
eriiin hori esf ; ijuod iltbm affectibriis thae sinum
horidhm teriet, si ihtimae dilectioriis tuae acuieiis aniniaiiri
luani iri divinis affectiHus hiirius penfetrat, fepidius
exagitat,' quam iii alieriis affectibus aliquando
penfetrare, vel exagiiare soletot, vel posset aliquo
roodo tfacius (b)  alicujus affici: tu quoque ab eo mirius
diligefis, si ad theoficos illos fexcessus rioridum
yocaris ;' vel vofeaiiteni seqiii hotidum merueris. Jdm
non dicdni^ iiiqiiit’ ; voi Servbs ', sed amicos meos,
qiiia bmnia,' qumcuhque itudivi a Palre riteo, nold feci
vobis (t). Sublihiitas fergb diviiiarum revelationiim
est irianifesturii iridiciumi ; quod perfecte diligis ; vel
diligeris , si iri summorurii desiderio ad siiperna faperisj
et iii anagbgicds illos conatus raeiitis alifehatione
transis. Et qui huic contemplationis virtuti vtilt
vafcafe, necesse est ; iit discat requlescfere non solurii(a)  Cohfef bperum: S ; Augustini editionfem nostram
toui. VI col. 865-898. EDIT.B ab operibus malis, sed etiam a cogitationibns supervacuis.
Opus etiam est compuhctione , suspiriisque
magis, quairi argumehtis : cfebris gemittbus magis,
quain copiosis argumenlationibus ; lacrymis, quam
sentenliis ; oralione, quam lectione ; graiia iacryniatuiri,
quam scientia litterarum ; coelestium potius
contemplatione , quam terrestrium occupatione. 0
lux raenlium Deus, expelle a me stultitiae noctem,
et dona mihi sapienliae diem : erue veritales, et justtiiae
soleni de profundissimis naturae tuae sinibus
omnerii intellecltim superanlibiis in aethere animi
mei: super lerram cofdis mei extingue pbanlasias
corporum, et phantasmata variarum cogitationum
mearurii. Crea prolem intelligentiarum tuarum in
ufero mentis meae. Effunde spiritum tuum supe »C aquas infirmitalis meae, ut conversus ad le, coriformis
Filii lui, videam te in te, et omnia srib te. 0 tu
purissima vefitas, tu vlde te in irie, tri intellige te
in me. Pef rae enim non video nisi vana , fluxa , et
eadiica, nec video nisi falsa, et corporea plaismala:
per me nihil sum ; nisi mors , et abyssus tenebrosa,
et imperfecta. In te sum quod sum ; iri te vivo quod
vivo : in te infelligoquod’intfelligo, qtiia tu es summa
intelligentia, essentia suiiima ; vila sumtna , Pater,
6t Filius, et Spirilus Sanctus. unitas tripiex, infinila,
fet sine fine Deus unus in secula seculorum.
•Amen.(b)  tortasse legendum est ttactu.(c)  Joan. xv, 15.Slrmols ouatir samo m&lstio attributi*.i. - JFratres si conresurrexislis cum Chrislo, qum sursum
sunt querile, ubi Chrisius estin dextera Dei sedens, etc.
(Cotoss. 111, 1). Domini nostri Jesu Chrisli honorabilem
sollempnitatem sua favente clementia, fratres
karissimi, fideliter veneremur pietatemq. ejus ineffabilem
ad memoriam revocemus, qui non solura
nostrae redemplionis causa humanam carnem suscepil,
verum etiam diversa genera poenarum. pro nostra
salule subira dignatus est. Et licet post multum
inercioe cl pigtiliae nostrae somnium non inviti, sed
Volontariac sanctae et Cbristiance religionis dulcedine
provocanle in sanctissime sollempnilatis cotnventu
expergefacti, libenter et devole cum omni sollicifudinC
Tesurgamus secundum illud quod Apostolus ait
in presenti lectione : Si conresurrexistis cum Chrisl »,
qum sursum mnt querile,,ubi Cliristns est ad dexleram
Dei sedens. Qum sursum sunl sapite, non qum super
terram. Acsi dicatur : Nos qui ad imaginem sanctae
Triniiatis conditi stimus, trina submersione baptizaii
per invocationem ejusdem sanctae Trinitalis, ad
eamdein renovamur imaginem: Et qui trino peccato
roaxime decidimus in mortem, idesl in cogitatione
iniqua, in dilectatione carnis consensu operum malornro,
tertio elevati de fonte, remissione omnium
peccalorum precepla [percepta], per Cliristi graiiam,
sicul ipse tcrtia die resurrexit, nos resurgamus ad
vitam. Nos vero si consurgere cupimus curo Christo,
prius rooriamur mundo el concupiscentiis carnalibus,
et deponamus veterem hominem, id est malam voluntalem,
vcl usum pravum et delectaliones pessimas ; induamu »
nos benignitatem, el proximis nostris cum
omui devolione bona faciamus ; et posl Domini dilectionem
nihil amori proxiroi preponainus, sed ut nos
ipsosilhx dilifamus.■ Sequilur : Qum Sarsum sunl sapile, non qum super
terram ; tantum ea quae eelestia sunt, non quae terrestria
querentes ; terrae mori, vivcre autem Domino ;
celeslem sectari sapientiam, non tencnairi,
Nam subdilur : Moriui enim eslis, el vila nostra abscondita
esl cum Christo in Dotnino… Curo enim mortui
erirous mundo et facultalibus ejus atque desideriis
ejus, vita nostra abscondita est cum Christo in
Domino, quia filii Domini sumus. Undc sequitur :
Cnni enim ChristuS apparuerit vila vestra, lunc et vos
epparebilis cum ipso ingtoria. Nondum cnira apparef
quid aut quales fuluri surous ad judicium ; cum
auiero Christus ad judicandos vivos etinortuos apparuerit,
lunc et nos simul ciim ipso apparebimusA in gloria resurrecturi. Nobis enim et pro npbis
nascltur Chrislus, patitur et resurgit, ut nos in vitam
per ipsum renascamur, in tribulationibus et cum eo
conpatiamur, et cum.eo virtutibiis resurgamus. Omnia
per ipsum in hac nocte restaurata sunf ; in hac
quippenocte quasi primitiae dormientiura resurrexif,
ut nos omnes poslea resurgamus. Iti bac ergo nocle
captivilas nossra solyitur, vila in Adam amissa restauratur ;
in hac noctfe proloplauslus Adam peregrinus
redit ad patriam paradysi. Ab hac enim nocle Dominicae
resurreetionis paradysus omnibus patet ;
nnlli claudilur nisi a se ipso ; nulli aperilur nisi a
Christo. Et ideo cum omni solliciludinecaveainus ne
propter opera diaboli quae perfrahunt ad interiium,
apertura nobis iter regnicelestis nos ipsi claudaraus ;5 sed pplius peropera justiiiae'et misericordiae planum
nobis iter faciamus ad regna celorum. Ergo humililate
nostra humililaiem pro nobis Domini nostri in
memoriam revocemus ; humiliter in isla vigilemus,
humiliter oremns ad eiim qui nobis gloria sui nominis
inluminavil hanc noctem. Cui dicimus : Dominus
meus, inlumiha lenebras meas ; illumque rogemus
ut prebeat lucem cordibus nostris, utquemadroodum
gaudenlibus oculis istum splendorem Iiiminum cernimus,
ita bujus noclis praeclaram gloriam inluminata
mente videamus ; ipsumqiie precemur ut exaudiat
nos vigilantes ih sollempnitate sua, qnod dormiunt
[sic mss.] pro salute nostra.Vigilemus ergo et oremus, forinsecus et inlrinsecus
hane vigiliam celebremus. Dominus nobis loquiGtuc in Iectibnibus suis ; Domino loquamur in precibus
noslris. Si eloquia ejus obedienter audiamus, in
nobis habitat quem rogamus: cui est honor el g !oria
in secula seculorum. Arrten.II.Fratres, expurgqle velus jermenlum, ul sitis nova
consparsio, situt eslis azimi, elc. (iCoc v, 7). Resurrectio
Dohiini nostri Jesu Christi, fratres karissimi,
fidem no-ilra.m Toboral cum facia creditur, memoriam
ejus renovat cum soHempnfteir celetralur. De-nique cum an|e annos plurimos Christus resurrexit,
non absurde dicimus, quando anniversario reditu
ista sollempnitas presenlatur: Hodie Dominus resurrexit.
Quod ergo annis omnibus iteralur cum omni
devotione agere debemus. Et quod factum est semel
ut redimeremur, hoc institutum est ne obliviscere,muf ; nam qui istum diem digne cupit celebrare,
meriiinere debet quod apostolus Paulus ait in presenti
lectipne : Expurgate velus fermenlutri, ut sitis* Ex his quatuer sermonibus duos priores, in loca S. Pauli adornatos, titulo autem et nomine carentes,
suppedilavit doctissimus biblioibecaj Abrincensis praefectiis, qui eos, nobis rogantibus, ex manuscripto IX
vel X saeculi n" 2904, non sine ingenli labore exscribere digualus est. In fronte hujus manuscripii, manu, ut
perilis videtur, Mabi.llonii, sctiptum est: Quod lecliones in Pauli epistolasAuguslini sint. Duos posteriores
ex allero ejusdem bibliolhecse manuscriplo excerpsit M. Felix Ravaisson, opuscujoque inseruit cui litulus •
Rapporls tur les biblioihiques des dipartements de iOuest. Paris 1841. EDIT.
liss SERMONfiS QUATUOR S. AUGUST. ATTRIBUTI. il64nova consparsio, sicul eslis a&imi. Excludendum est
ergo omne fermenlum peccati de cordibus noslris
ut pura mente et recta conscientia tamquam panes
azimi efficiamus, ut recte Pascba Domini celebrare
possmius. Verum si fermenlum peccali el malitiae
in corde teneamur, non meremur Pascha Domini
celebrare ; et ideo Apostolus ail: Expurgate velus
fermentum, ut sitis nova consparsio, sicut esth aiimi.
Azimi surous, si alieni sumus ab omni conscriplione
peccati. Modicum euim fermenium, ut Paulus ait,
totam massam corrumpil. Et ideo expurgare et abicere
debemus a nobis omne fermentum peccati, ut
frui tantae Paschae sollempnilale mereamur. Quia
ergo parlicipes nos facere tantse Paschae Domiuus
voluit, oremus ul sacramenta ejus digne sumamus, ut
jure benedictionem consequamur. Haec est, fralres
karissimi, dies Dominicae resurreclionis, et nostrae
initiuro redemptionis, hmc est, mquam, dies quam
fccil Dominus ; exultemus el lelemur in ea. Hanc
omnes voce consona, lelo spiritu, corde contrito
celebremus, et agamus spiritalem in psalmis et bymnis
letitiam, in memoriam passionis et resurrectionis
Christi in spe futurae vitae letitiam *: Ecce ista
die quando audivimus Alleluia, quodam modo letalur
spiritus nosler, et jocunditafe lolus perfunditur ;
alleluia naroque laus in excelsis Domino dici_iur,
quod nobis convenit ut devola mente omni tempore,
die laraen isto precipue laudem in excetsis
Domino decantemus ; id est non solum ore, sed
etiam opere perfecto Dominum Deum nostrui » voce
cl corde in laudibus exaltare sludeamus, ut nos in i
celesli vila per illum exalture mereamur, qui cum
Domino Palre et Spirilu sancto vivit el regnat unus
Deus per inrnortalia secula seculorum. Amen.III.. Exulla, ccelum, el in laelitia esto, lerra. Iste dies
vobis amplius ex sepulchro radiavit quam de' sole refuUil.
Ovet et infernus, quia vila ad se descendenle
a sua impietale resolutus est. Gaudeal, quia in sedibus
suis descendente Domino visitatus est. Exullet.
homo Aditm, quia ignotam lucem post saecuia longa
vidit. et inler profundae noctis caligines suffocalus tenebris,
respiravit. 0 pulchra lux ! quae de candido.
cueli fastigio promicasti, et post fluenia purpurea sedentes
in tenebris efumbra morlis subita clarilate vesfisti.Confestim
 igitur aeterna nox inferorum,Cbristo
descendente, resplenduit. Siluit stridor ille !ugentium ;
cecidere vincula dampnatorum. Altonitae
mentes obslupuere tortorum ; omnis simul impia officina
conlremuit, cum Chrislum repenle in suis
sedibus vidit. Quisuam enim, inquiunt, isle terribilis
et niveo splendore coruscus ? Nunquam lalein nosler
excepit Tarlarus ; nunquam in nostram .cavernam talenivomitmundus.Judicem
videmus, non supplicesa ;
puguare venit, non succumbere, eripere, non ma:nere.
 Ubinam, pulatis, janilores nostri dormieranf,Redundare videlur vox letitiam. EBIT. A:rAcuni iste debellator nostra claustra vexabat ? Istc si
reus esset, audax non esset. Si eum aliqua delicta
fuscarenl, nunquam fulgore suo nostras leueuras dissiparet.
Sed si Deus est, qui in sepulcb.ro faeit ? Si
homo cst, quare captivos solvil ? Numquidnam iste
cum auctore iiostro pacta composuit ? An forle etipsum
adgressus vicit,et sicad regna nostra transivil ?
Cerie morluus erat, cerle victus eral. Illusus est
praelialor nosler in mundo ; nescit quam stragem
procuraverit in iuferno. 0 crux illa, fallens gaudia
vestra, et parturiens damna noslra. Per lignum ditati
sumus, per lighum evertimur. Perit poiesias illa,
cunctis semper populis formidata. Nullus sub cede
noslra caplivus nunc palpitat. En quod gemendum
est et insullat. Nusquam antiqui flelus, nulli jam reBsonant cjulalus. Turbidum specus obmiittiit. Putasne
iste sine nostro excidio redit ? Nemo uuquam ad
nos vivus intravit. Nemo sic audax fuit. Nemo sic
carnittcesterruit. Nunquamin boc hiatunigracaligine< caecojocundum lumen apparuit. An forte sol de mundo
migravit ? Sed nec coelum nobis astraque parent, et
taroen infernus lucet. Quid agimns’Quo vertimur ?
Defendere contra istum crnentas domus et obtinere
cavernae nostrae custodias non possumus. Male intrati
sumus . Tantam lucem obtinere uequimus ; opprimere
tanta virlule praediium non valemus. Nostra
quoque colla urgeri conspiciraus,cide nostro insuper
nunc interitu formidamus. Noctis nostrae tenebris
contenti simus. Antris nostris occulimur. Quare radiis
prodimur ? Quare violentia disturnamur ? QuaroC iri noslris sedibus captivamur ?Mox igilur Cbrislus in ipsos crudeles poenarum
ministros aciem dirigit, atque implacabiles turmas
framea divina concidit. Premuntur diri sub torlore
carnilices, et rabidiores adactis stridoribus contabescunt.
Ipsa quoque anlra ferrei cubilis intrantur, et
fortes a foftiore aelernis vinculis colligantur. Hoc et
Dominus ipsepromiserai, dicens : Nemoinlral indomum
forlis el vasa ejus diripiei, nisi prius alligaverit
forlem, et lunc vasa ejus diripiet. Tristes igitur mox
lugeniesque diurno squalore turbae populique vexali
concurrunt, et redemptoris noslri vestigiis provolvuntur.
Ecce apostolica dicta probanlur.: 17/ in no'.mine Domini omne genu fteclatur cceleslium et terrestrium
el infernorum. Mox ergo captivae animae, dcD custodiis relaxatae tartareis, proruunt, regi saeculorum
moasta supplicalione deplorant: « Venisti tandem,
o clemenlissime Jhesu ; succurre jaro et parce
defessis. Nunc, Chrisle, saevas extingue niinas, jam
miserandos resolve gemitus. Redemisti vivos cruce
tua ; eiipe et mortuos morte tua. Pari nobiscum labe
mundus inlerierat. Ad adventum luum omnis creatura
suspirabat. Tibi nostra lormenla suspirabaht. Te
semper infernus iste pallebat. Dum hic es, absolve
reos ; dtim ascenderis, defende luos. Tu solus caput
dracouis comroinuere potuisti. Tu porlas aereas et
vectes ferreos voluisti conlerere. Pateat, quaeso, pre-
llSS SUPPLEMENTUM AD QPERA §. AUGUSTINI. U-IGcantibus japua: Jnx npn desit pja. Et sjL redis ad
cprpus, majeslaiejua non priyetur infernus. >J>ps’ guditas jtague preces, ppsl cpmpositas leges,
ppst demersps ajta vpragine [Leq. voraginis. ?) fossa
toripres judex npsler lipdie de inferis Jaureatus exjvit.
Nec canditatum offieium defuit ; sed laeta cuin
principe sup pmnis beatortim ,toga prqcejsit. Repedal
igitur ad sladium triumpliator jterum yiyus, ut
npyeritpmin>.mundus,qupcl rpdii.t ab inferis Chris-tus.
 GlorieMur ergo credenles ; plaudent mani-_
btis omiiis gens, quia rex npster in gaecuiq triumpliayij.,
qui cum Patre et Spjritu sancto yivit et regnaj
Deus, prp nqbis crucifixus et resuscitatus, in
saecula .saeculoruiii. Amen.IV.Sermo inluslrissimi docloris sancli Augusiini, de re'
surrectione Domini nosiri Jhesu Christi dedicaius.Mve, dies aeternis frequentande convenlibus. Te
 !;. * .. i:.''. ;( ! '_ !!. !! J ■,'■ -m:t’] ;l ;:':': i ;> f ;' !' ! !■ !;■.: i lipriente, yita resurgit • le radiante, lumen redif, et
in nalales luos, inferni exclnsa caligiiiej sol justiliae
reyiyiscjt. Noneguideui moritur Deus, nec aeternilas
fine laxatur, aut j.umen’ raajestaiis exiinguitur ; sed
c.iim a Dep mprsappetituf,per hpminem hpmini subvenitiir.
Ppst’..trinjDphb.s igiliir cracis, pflst vexiija
yiclricia Christqs oyans inferps petit (jebellaturus et
moriem, qujmprtis^frajtres,. praelium, el facies nova recuperatae yictori« !
De lignp Ciirisius yicit, unde diabolus ante yicerat ;
et suis armis prosirajus esl qui prpstrayerai ; ipsaquejllijacla
estpoena quaefueratanteyictoria.Pugnavit
igitur prp mundo Deus, et celata pauliiium majesiate,
ui. daref hpsti fiduciam, yirtuteiri simulayii ijr_firmam.
^gebatur enim causa saeculi pef sapieniiairi Dei.Tenebatur.ut
Mriclus, audie|at
et 'cbrispuebatur ut .ighobilis’ et cajptiyus.'|lfe yefp'
suas viresad hbc occuliando pfemebSti, dbnec riiorturis
yincefet quem pafabat. tleffenafjat polentiam,
ut totam iroplefet in confilctu jusfitiani, et pienani
iri fesurgfehdo victofiam. Hiric ad afbbfeni venifjuriile.
jufa irioftis exierant. libi vero ascendlf arcerii scelefis,'
ibi surijecit’ fastigium iniriiici virtutis.'Wla qubhdamihafef
et bfigPpbfehariimnesciasuscepitjustum,
figii,*affligit ; ribri^fest c’iiipii, et" saevil pPe*ha.'0 crudelissimfe^juslicida !
amisisti 'causae tiiaesubsidla. Reclariiat
coritfa te*crux ipsa, mofiis et vulnefis officiria
repulsat. Non agnbscb,' ihquit|'rfeuiri es^e quem puriib ;
nori siirit ista riifei gfermiriis poriia ; nichji liic  !capulirieam ;TallerisquiafetuihiiiiIiic’biiseiisalieritiih.OTistehabet ex mfep ; quare peiidil nie* ?' Similitudinem
speciei videb,"riam virus irifeb vefnaciilum nbnagiipsco.Tiihc
ilie^orfis iri pfaelio, jhsiiis ihpatibulo,
iniiocehs in alieno tbruieiito, cornua peccati inanibus
niuiidis obtrivit, el duni se totuin in ligho figit, acuAleum mortis obtundit, et peccatum qupd arbor genefabat
occidit. Sahguis^mbx "fusus a latefe diluit,** ;it !t •:-<:-■'. ;! 1 ?! I - !:S ;.^ u- !.iif«  !:• j\ <)  !,' ,i ■ -■'.'quicouid antecrimeninfecit, etex pollinis ramusculiscrux candida radiavil ; Cucumt cruor imiocuus
s sfus •"■ :P(III-:VF -:■■].".■. '., f.vr »' •- i ■ ■■j. t .■■:<■.:per pcenajes Jigni noxias fibras.et medicante pariunt
ddnceps sacramenta salutis, quae praebuerant raorlis
alimeiifa yicturis. Adhuc lanien (Iia^) 'oius nescius
vicisse glof iatuf, et yictum videt cfucifixum , videt
mortuum, insuper et percussum, et qiiasi de opima" 'bii !!-.. .iisi-lij i ! c f- !i" !i !:i (fi ' ii: ! ? .'n i ;n fi-.y.:cede letus, nihil est ultra sollicitus. En. liiquit, llle-'t.-J '-i.iilir !|S ■,■ !" V. !5-i' !i ! ;!■ •■ , I<;lt: [t£. ■*■'■>'■qui se Dei sobolem praeferre solebat, qui sibi fidfem'■ii f }.>'.- i:H<iilJ>:< P'i*.:: H" .:-y !!:iinM :. tii'< '■ w.O'miraculiscoriciliaverat, qui socioset participes meos.-■j i' !fif ?,.( .r\Y:Vji'.'t.ia:rM ;;t m> em-, 1 ; :,•■:<%,:'* … -, »decorponbus animisque humanis deiecerat, qui me
lnsuper praelip lemptare est ausus. Mundum, qtiem
ab orieine teneo cfefianiinis lege ei victoriae iureB capliyura, meis manibus eximefe gestiebiat. Modo,
c si fprtis estjyiricat ; riibdo, si praevaifet, surgat ; modb,
sibeus estifeviyiscat.O dTabble ! ighare ' exitus
ttii, |ailit ie istayicloria ; gaudia tiia non erunt Ieia
sed tfislia. In perniciem tuamjfudebrum lingiias armasti ;
te illis jaciitis peremisii/lllud quiderii qubd
passus "est vblui'4 nbbisque coiisuliiit.' Nam tum cuni
justuin bccidisii, febs quos tenueras ariiisisti. Sed
paulhiiiiri paterfe ; ribli irispleritius nec imipfudentius
exui%e. Ecce femrii ioferi cohtremiscurit yiyumi
quem ln gaudebas occisuffi. Jam" ille antiquos carceres
' fregit, jam praedas tuas diripuit, el cruenios
minlstfps tiiae 'ferpcitatis afllixit. Hbccine est yicisse,
an yiiani ad liioftups transmisisse ? J^orie hic, sceieratissinie,
ratioiieiii ; penset jtisticia magistra judiGcium. Mortiiicasti a priricipio mundum qufem ipse fe:..: ! ■: i ■ ;!' ,■ !': !! !-. !. !! '-'*.ri ;^:, ,| ;! !(:^,, ;: ;; !: i, 'cerasreuni ; commissam noxam iusta ullio sequebai'P !. !- ;;v,'.:ii ;.-::. ;.,- ;. V f:i ! I i !i ! 1 .'.■*.• !.:=. ; ■tur. Hnnc aulem nec sua nec aljetia culpa devinxerat.■i ■ ■ r/ ±-r--i ; E7i !., .': - -i ! !i !;^' :',t-i -\:~ -■ \ ■ ■ ^-( f-{ :■,:Cur ingessisti mprtem, ubi non ihyeneras crimen !
Cur supplicium intulisii, ubi deliclum invfenire non
potuisti ? Injuste ergo jtistum pro injusto punisli ;
jusie injustum pro quo justum necaveras amisisti.
Muiet jam feus coridicibnferii, quia cahsa riostra partferii
ieriuit mfefibfem. Ofta est’ irisfervitute liberlas,
facta est inclominatione captivitas. Sublatum est jugumcondicibnisantiquae ;
huric indulgentia regnat
pifetatiset gratiae. Cliristus enim surgens a morluis
de sfepulclifo, ribbis thodie radiavil ;nec aniina lardavii'iri
infferhb, iifeccarb remahsit iii tuinulo,
siCut scripluiri esf |: Quid non defelinques aniP
mairi rheam ih inferno , neque dabis sancium tuum
videte cbrruptioneth. Ecce nunc Christiis mox ut voluil
resurrexit.Cbi est iriors quam iiiimieus ingessit ?
Magnttrii' est, fratres^ pielatisMridieiumV quod sic morieiido
Christus viyificavit ssecttlum, ut eum non leneffet
riiofs ipsa capiivum. Efgo fet causaim nostram
misericordi Bonita'te :peregii^et suse pblentiae nihil
adeniit, quia, statiin ut eir'plachiiV fet revixit, qui
vivit et reghat Deus per bmnia saecula saeculorum.
Airieh." '"■■'' '"'' '-''■■"■>' :-"' " ' ■-■■■■■■■■EEQTIOKES YAMAHTESSERIPIJI GENUIMIM SAfCTI PHUSfll !A benedigtinis editorum.COLLECT__E EXCODD. CASSINENSIBUS ET FLORENTINIS AB A. B. CAILLAU ET B. SAINT-YVES.SERMO II.
Habemus codicem Bibl. Florentinae, nempe Sancjae
Crucis, plut. XVIII dext. cod. iv, fol. 126.EDITI.
N. 1. NotisSima pielqs
patfis hoslri Abrahm’.Ibid. El est quidem ita
mifabilis.Ibicl. Quiq de sumtnq
desperaiione.' '' ' '"'* 'Ibid. Nihil tam senex,
pessihie.Ibid. Cujus cor electum
esl. t""' ' ■ , ! •'lbid. Devolioni obedienlis.' ■"" ' '  !" "'Ibid. Ipsa mihi ergo.Ibid. Exigit ut occidam.,
''Ibid. Jam in suscepto.Ibid. Quid Deus juberido ?
. " ''' -N. 2. Legi velefi, Scriplurm
sancim.Ih id.Pliillippo , unde
ememiis panes ul manduceni
hi ? el sequituf !N. 5. Expeclat qudire
quipaiituf.N. i. Quid ergo dicimus ?
'N. 6. Sed faciamus.N. 7. pwersa opera,
sed ars uria. " '"' "" 'Ibid. Tales ergo viros.
Ibid. C/ir|sf« s inveniatur.Ibicf. Quidquid Scriplura
dicit de Abraham.
Ibid. Et prophetia.N. 8. Sictit el immolare
fiiium jussns oblemperal
Deo, mafe.Ibid. DAnde cum jam
peni ferifeiuf.' '' " ''"'Ibid. Et hon tamen sine
sqcrificio.N. 9. Sine operibus legis.
Ldlro qui, fetc.''CODEX.Cod. Poiissima palrii
nosiri Abralim fides. Vide
variant. Maurin.Id. Et est quidem ila
mirabile. Vide ibid. ;Id. Quia de suhtmq. eum
desperatiorie.' " : !, !Id. Nihil jam senex.Id. melins cum ediiis,
cujus cof ereciumest ; Vide
variant. Maurin, ' "eId. Devblidni oblemperantis.
' " "'"'"Id. melius , ipse ergo
tnihi. '' ' 'Id. Exigit ut occidatur.Id. meiius, jamenim in
susceplo. '"" ' ' ; 'W.Quqm Deusjubendo ?,
Male ;• sfeif e't male editi ;
evidensestlegendum esse
quia." Id. Legis veteris, Scriptufm
sancim. ' ' ° "'Id. Phiiippo habente
pdnes, ddleillis riidntfucare ;
et sequitur.Td. Expeeiaiaytdirequod
patilur. ' "' '"'-' ''  ;'Id. Quid ergp dicemus ?Id, Si faciamus.1(1. ut" in yariaht. Maurin.,
diveiso ' qpefe , ''sed
arleuiia. '"' " "'Id. Taiis ergo viros.16. Chrislus intelligatur
: alia desunf. Viile
va'r. Maufiri.' " "Id. Quidquid scriptum
esl de Abraham.ld. Prophetia ; desideratur
ei.'M. Sed sicut immolare
filiuin jussus est, iia obleinperal
Deq, optime.Id. pemum cum jqm
perie ferireiur. ''' ""''Id.: melius , el lamen
non sine sacrificio.Jd. Sine operibus leyis.
Qtidmodd" ? ''.e<c.''''l__eiefa
quao ieguniiiriii edit. pe-:
nitus uesuiit, el eoiuinA loco liabentur haec : Qupmqdo ? inlendile, fratres. Credidit
aliquis ; percepti ficfeisacrametita ih"teiipei mof'
iuus est.rDefuii illt’operand’i"iiih'fus’. Qtiid Uicenius ?
quia nonjustificatus ? Deinde sequuntur alia aiiuhtje
assiimpta, nempfe !iex sermonfe i !_'i.^ !;_p'e^jjj choriiis ;
de quo infra'.' "'"■ "' '"■ '' ■"■  !* "' '" ' '<■■<.<■■*SERMO IX.Hic adsqnt duo codices, nerope Cassinensis II,
fol. 116, et Floreniinus Bibl, Sancta. Crucis, plut.
xvin dext., cod. iv, fol. 126 versus medinm sermpnis,
pt ppte qui cutri praecedenti conjuhg^.tU !,,Edit. N. 3. Quid ad me
pertinet ? forlem rnefacial.N. i. lllud vero malum
late serperis plus occupavit:■ " - '■  !| 511 Ibid. Virum ad forum
quia invenlus est.N. 6. Ei nitUam simititudiriem.
'"'"""'lbid. Creaturam aliquarri,
per quem. 'Ibid. Qtua ipse unus
Deus: - '"  ;!-' "Ibid. Mites, simus in
Deo. " : -Ibid. Quod diximus,
quod carnaliter.' 'Ibid. jVai.i quia Spiritus
sanctus dicilur [■qriidainr
codice-sVSepfi/oriiiis
diciiur\ , proplered’seplimuiri
idiem’ saricMficahit
- Detts, quaildo fecit omriia
G 'Operct sua', sicuiin GenWi
scriptum legimus. Non ibi
habes nominatam sahclificdtioiiem,nisi illo die ubi diciiur, Requievil Deus
aboperibussuis. Norienim, elC" ? ■ "Cod. iv. Sed guid qci
me' perliriet ? foriem ritt
faciet. '■Id: Hoe vilium late serpens
piuies’ occupdvii. '"■''Id. Virum ad forum qui
invirilus’ esi'. ""' '■'"' 'Id. liifereomnescodd.,
et nitUam.' Vlde v,|'f. Maririri.'"
'''' ,', !'v "' ''-""■Id. Crealuram aliquqm,
Cuhi pir ipsUthi " •''"'"Id. 1' Quid vero ipse unus
Dius. '"■ ' " '"■''- ''■• ■ '■""Id. Mites, ut simus in
Dio. '",tw "■' '■ '•'13 ; Quod diximus, quia
carhaliief:'' ""■' ' '' • '*"'li. Nam proplerea sep.
limum diem sanciificavil
Deus, qudrido ihier omriia
opefa sud ipsum 'iariiiMinodo
shnctifickvit, iti !ifhoretfuievil.':Nbheriim, etc. ;
et deinde requievit ;neS\egilur
ab operibus suis.' Ibid. E_ sic dicilur, Bequievh.
■■•■■•■.■•. !'1bid. Sepiimus iste dies
non habet vespefam, tibi
Deus sahcli/icavit iequieih.
Dicilur ibi, etc. ' '' '"Id. El sicut dicitur, Requievii.
"' "' '-"■" ■Id. habet solummodo :
de septimo dictum est,Factutn
esi rnarie.' Cod. au- .
tem n, septimus iste itiea
nOh habei iiesperdm. Namet in prima die dieilur,Faclum’esi've'spefe ; etih
secundo, el inierlio , ei in quario, et in quinlo, efin
sexto die dicilur, Factumeslvespire. feniiur ad septimum,
ubi Deus Sdnbtificdvit requiem. Dicitqribi, e|c.lbid. Qutdqutd facimus,
si facimus. """■■N. TiQuibusparere poter.il.
■ ■' '"Ibid. Ad dileclionem
proxhni. "' '■ ''"■vhd.'iV, "qriiaquid boni
facimus, si irimenfdciinus:Id., ht omiies alii codd_,
quibus parcere polerit.
'" 1 d. Pertirieni ad "dilfcliohem
pfoxihii: '  !im SERMONUM GENUlNORUM S. AUGUSTINI. H6J

Ibid. Si in psallerio dtcem
cherdarum volumus r
canlare canticum novum. i
t
N. 8. El quvcumque obiemperabant,
timore ob- ]
lemperabani pmnm. tIbid. Canianii enim voluplas
est, timenti onus I
esl.Ibid. Nondum delectat
eastitas. x iIbid. A faciis tempetat.lbid. Coneupiscentiam
ipsam damnans.N. 9. Tali cogilaiione
ul dicant sibi.Tbid. Si fieri posset, et
reliqiia usque ad mitteret
in gehennas.Ibid./d est,verbum Dm.Ibid. "Sed aliter inipressa
esl in nummo, aliter
in filio, aiiter in solido
aureo imago imperaloris.Ibid. Te ut muteris /iortatur.Ibid. Tu odisse te qualis
es.N. 16. Sic odium, concupiscentia,
luxuria.Ibid. Et pejorem, male.N. 12. Nec amara sunt.
lbid. Illa erubescit viro,
tunon embescis Christo.
Ibid. Si quis volutalur.Ibid. Btande accipitur*
Ibid. Vicius a libidine
Ibid. Si spectares.. N. 13. Has pugnas facis
in occullo, et non, etc.Ibid. Tange easdemdecemchordas, el feras occides.. Ibid. Hmresum, qum idpulaverunl, absque sensu.lbid. Bestia falsitalis.lbit’1. Societate versaris.
Tangens, elc.Id. Cuntemus in psalte- A
rio decem chordamm, si
volumus canlare caniicum
novum.Id. El quisquis oblemperabat,
tiniore pmnce id
agebat.•ld. Amanti enim voluptas,
limehti onus.Id ; Nondum illutn deteclat
caslilas.id. A malis faclis temperat.Id. Coneupiscenliam
suam damnat.Id. Dieendq sibi.Id. solummodo kabet:
0 si indulgetet Deus, et -
« ojj mitleret in gehennam. 'Id. Jd est Deus verbum
Dei.Id. Sed aliter impressa
est in nummo, aliler habetur
in filiq ; caetera der
sunt, et quidem beue.Id. Te ut iiniteris hortatur.Id. Odisse ie talem qualis
es.Id. Sic odium, sic concupiscenlia,
sic luxuria.Id. Pejorem sine et,
bene.ld.. Nec amara sinl.Id. Illa erubescit viros,
tu non erubescis Chtistum. .ld. Si quis voluplalus
fueril. IId. El carus accipitur.ld. Victus libidine.Id. addil in aniphithea'
tro. Vide var. Maurin.Id. Has pugnas fac in
occullo, ut non, etc.
- Id. Tangis easdcm decem
chordas, et feras occidis.Id. Hmresum ; cselera
bene desunt. ;Id. Bestia fallacilalis.Cod. ii. Socielale versaris.
Nulla bestia subr£-
pit in humanitatem ; humanaentm societas ex eo conpcitur, ut unusqutsque
ea qum sua, qu& justa possidel, securus postiieat.
Tanqens, etc. Hocslossam crediderim.Ibiii. Quol bestiqs occidis ?
Nam mutta capifa
sunl sub his capilibus.N. 14. Vxorem non habeo.Ibid. Quo nervo ligemus
fugilivum istum ?N. 15. Per diffluentias
libidinis ; altendis, etc.JS. 16. Meliorem habeqs
lu serisum, quam.te Deus.
Jubel Deus servo luo, elc.Id. Quol bestias occidi
el capila diximus ? Cod. iv.
iVaijj mullm bestice sunt
sub Itis capilibus.Cod. iv. Adhuc uxoremnon
habeo.Cod. n: Quo cervum
istum ligemus ?ld. Per diffluentias libidiniit
cui fil injuria nisi
Deo. AUendis, eic.Id. Meliorem Itabeas tu
servum, quqm te Deus,
Meliorem si vis habere servum,
quam Deus habeatte, dignior esl Deus, qui -habeal servutn bonumquam
tu. Te bonum servum non exhibes Deo, el escigis a
servoiuo ui borius sit circa le, qui non vis esse bonus
circa Deum. Ecce jubet Deus servo luo, etc.A li 17. iVoiJ possitnf,
nisi subrepere.Ibid. Besiim mullx minulm
necant.Ibid. iVoii sim. quidetn
majores.lbid. Ex quo tibi abundal.N. 18. Aliud est ubi toleres
vilam.lbjd. Si ibas ad mathematicum
et ad cmleras pestes
sacr.ilegas, jam dtsineArbiiraris,
elc.N. 19. Nec sic ores
qiiemadmodttin iste Pharismus._ lbid. Et nondum [usus,B etc.Ibid. Ideo iu tnagnum
uliquid facis ; sed quia
gaudeiur ad qucedam, eic.N. 20. Servat libi pater
luusllbid. Filios luos patrimohio
luo.i Ibid. Illi debelur ad
quem perrexil ; Christo debelur,
adipsumenim perrexit,
et ipsedixil, etc.
j Ibid.An non polest 'mtilti,Q in cmlum ? Polesl prorsus.
Audi ipsuth Dotnimmdicenlem.Cod. iv. iVo » possunt
non subrepire.Id. Bestim tnultm minuim
hominem eccidunt.Id. A'o« sunl quidem
beslim majores.ld. Ex _._> quod libi
abundat.Id. Aliud ubi colores vilam.Cod. II. Si ibas ad augures,
noti pergere,maxime
cum hoc peccalum gravius
sit, ei sit bestia qum gutlur
frangat. An arbilraris ,
elc.Id. addit, nec sic descendas
de lemplo non
juslificalus.Id. Et nondum erat redemplus.
Et quid dico ,
nondum erat redentplus ?
Nondum erai fiisus, eic.Id. Et lu altquid facis,
sed quia illo nihi facienle,
magnum aliquid le fecisse
arbilraris ; et quia sic qattdettir,
elc. Cod. IV. Quid
gaudelur ob qtttedctm, elc.
Cud. iv. Servavit libi
puler tuus.Id. -Fi.tis luis paltimonium
tuum. Vide var.
Maurin.ld. llli debetur, ad quem
perrexi ; Chrislo debelur,
quia ipse dixii, elc.Id. An noit poiesl milti
in cmlum ? Pptest prorsus,
sicut dixit Dominus. Cod.
II. An non polest mitti in
tmlum ? Polesl vrorsus.Audi quia quod das, in ccelum mittis, etc., . lbid. Tenebitur hic ubi
potest perire, non .JiJi.itur
illuc ubi Chrislus est custos ?lbid. Prmcessit. An idokneus est, elc.N. 21. Ecce non jubet
Christus.Ibid. Sed eoS ipsos moribtis
veslris twrteinini.
j Ibid. In eleemPsynis
propterjninula peccala.Cod. iv. Non teneatur
hic ubi polesl perire, sed
illuc riiiitaiur, ubi sine periculo
serveiur.Cod. li. Prceceisit. Partem
illius Chrisio commenda.
An idoneus, elc.Cod. iv. Eccc nuncjubel
Chrisius.Id. Sed eos ipsi moribus
veslriis adhorlemini.Id. ln eleemosynis, r.edimendo
minula peccala.In cod. u totus numerus 21 differt, exceptis duoD
bps ultimis senlentiis ; sic enim apud hunc legiluf:
Videlis ergo, ffalres mei, Chrisli misericordiam’ ; Deo
gralias, quiaper pericula isla motlifeta vivenles auditis.
Nemo vos fallal ; oditista Deus, vindical isla Deits.
Ideo patcit, ul mutemini ; ideo nunc non vindical islci
Deus, utconvettamini ad iilum. Nam vindicabit postea,
si conversi non fueritis. Ideo non vindicat, ui vias veslras
mutelis, ut coytigete valealis in conspeclu ejus
motes vesitos. Ontnis ibi securilas, ubi nihil lale paliaris,
nihil lale toletare, nihil iale devitare jubearis.
Non ftangis panem egeno, quia nemo ibi esurii ; non
vestis nudum, quia omnes immorlaliiale veslili sunt ;
nOn suscipis peregrinum , quia omnes in palria sua vivunl ;
tion visilas agrum , quia omnes perpeiuo saniHCl LECTIONES VARIANTES. 1162lunt: non sipem morluum, quia sempet ibi viviiur ; J
r.on eoncordas litigioso, quia mtetna ibi pax. Omnis ibi
securitas, etc. Vide serm. xi, n. 1.
SERMO XX.
Legitur ejus pars quaedam post fragmentum Quaestionum
Evangeliorum, in tribus codicibus Florenlinis,
nempe Bibl. Laurent., plut. xviu, cod. xxni,
fol. 93 ; ibid. cod.xxiv, fol. 118 6 ;et Bibl. Mugell.,
cod. xvi, fol. 124.Edit. N. 1. In ejus gmtiammanifestabimus
vobis.N. 2. Nam et inde oravit
quodam in psalmo.lbid. Pone, Domine ,
custodiam ori meo, et ostium
conlinenlim circum labia
mea.Ibid. Sedpersuasumest ?
Non excusetur.lbid. Nam si adverlit,
evettit.Enar. in psalm. L, n. 14,lbiil. Quoniam anle me
est, tie sil ante te.N. 3. Ut quoniam peecavit
et graviier peccavit.Ibid. Trahendum omnibus
cupidilatxbus. Facit
quidquid libel.Ibid. Jiursws recreala
anima, si his verbis crediderit,adesperaiionismalo,inveniet aliam foveam.Ibid. Quid "dicemus ?
quia non quando se converterit,
curat Deus pmnilentiam ?
DimittitDeus omnia
peccala 'prmterita.Ibid. Ul facianl homines
quidquid volunl, promissa
venia, promissa impunilale,
cutn se converierint ?
Laxanl, etc.Cod. xvi. In ejusgratia
ministrabimus vobis.Cod. xxiu. Nam idem
oravil quodam in psalmo.Codd. jPone , Domine ,
cuslodiam ori meo, et oslium
circumslantim labiis -
meis, vet conlinentim circa
labia mea.Cod. xvi. Si persuasum
est, non excuselur.Sic et nostri codd., sed
potius legendum viderelur
cum ipso Auguslino
Si advertil, animadveriit.lid. Quoniam ante me
est, non sit anle te.lid. Ei quoniam peccavil,
et gravilet pecpavit.lid. Ttahendum omnibus
cupiditalibus, facete
quidquid libel.Iid. Rutsustectealutanima
m his verbis ;\libetain a
desperalionis malo, invenit
aliam foveatn.Cod. xvi ct xxiv. Quid
dicimus ? quia non quando
se converteril, curat Deus
pcenilenliam , ei ditnittii
Deus omniq peccata ?lid. Ui facianl homines
quidquid volunl. Promissa
venia, promissa impunitate,
cum se converterint,
laxant, etc.SERMO XXVI.
Habelur hic sermo in cod. Cass. n, fol. 179.Bened.Titul. De vetbis
psalmi, etc.Cod. addil: Habilus in
basilicaTheodosiana.Uanc
additionem emiseruntedit. Gaume, sed non indicaveruntDnginem.N. 9. Quate autem da- Id. Quare daia esl lex.
balur lex.SERMO XXV !II.Habemusbunc sermonem in cod. Cass. n, fol. 132,
in quo magni momenti variantes reperiunlur lectiones.
Plura ex cod. Romano correxerunt cdilores novi
(FF. Gaume) , unde concludendnm Italicos codices
non ita esse despiciendos, corrigendosque esse aliquando
Maurinenses ; et correcliones eorum plures
confirmat hic noster codex.Bened. N. 2. Est lumen
eordi nostro cui dicimus :
Auditui noslro, elc.Ibid. Nusquam deest,,
nec de transmarinis, etc.Cod’. JEst lumen cordi
nostro , cui dicimus : In
lumine iuo videbimus iumen.
Est sonttscordinoslro
cui dicimus: Anditui ■, etc.Rom. Nusquam deesi,
npn de aquis prmparalut
nobis, necde transmarinisf
elc.PATROL. XLVH.A N. i: Tolum divideretis
vobts, lanto minus haberetis.N. 5. Si poluit hoc facere
inlelleclus meus de
voce mea. Ecce enim, etc.Id. foium divideretis ;
vobis, quod posuissem , et
quaniopluresesselis, tanto
minus haberelis.ld. Si potuit hoc face.re
jntelleclus ineus de voce
mea, non poluit verbum
Dei de carne sua.Hic adjungimus quasdam alias variantes ex cod.
Romano CST , quem citant edit. Gaume.N. 1. Ventribus. Jejttni
sumus.lbid. Esuriamus, jejuni
stimus, cum aliqua, etc.N. 2. El lux est, el odpr
esl.Ibid. A ncgptiatoribus
apportantur.
_ N. 5. Ecce enim sonum
" non revoco, sed si voto audiri,
etc.Ibid. Assumplo quasi
sono ei impono inlelleclum.Cod. Rom. Venlribus
jejunamus.Id. Esuriamus. Cumatiqua,
etc. ; reliqua desunt.Id. Et lux esl, et vox
est, et odor est.Id . A negotialoribus
appoflalur.Id. Ecce enim sonum
profero ;sed cumprotulero,
jam non revodo ; sed si volo
audiri, etc.■ Id. Et assumo sonum,
el quasi impono inlellectum.SERMO XXX.
Legitur in cod. Cass. n, fol. 179. Concordat in
OHsnibus cum eclilis, excepto tiiulo. Sic enim inscribitur
: Sermo habilus in basilica Trialarum die Domi,
nico, quae desunt apud Maurinenses.
SERMO XXXVI.
( Exemplar babemus detractum ex Bibl. Sanclae
f Crucis Florent., plut. xvm dext., cod. iv, fol. 120.'. Edit. N. i. Compunclo
C corde de scelere.N. 5. Sil hutnilis ; plus
gaudeal, elc.
Ibid. AT« i inflelur, non
. exlollalur.N. fi. In gremio Abrahm
comparabat.
Ibid. Opima voluntate.
lbid. Pro epulis ariditas,
el desiderium, elc.Ibid. De mensa divitis.
i Sed, etc.t Ibid. Sed illius egestas
prmieriens, hujus pmna
permanens.Ibid. Ubi sunl veri divites.^. ' N. 7. Non habeanl au>vrutn juslitiw.N. 8. Quando exigunt
■ reddi sibi.N. 10. Sed menle plus
3 cernitur.5 Ibid. JVo.i esi tkesauro
inleriore solidalus et plenus.i Ibid. Quod relicturusi sum.Ibid. Cum tnihiminaris) auferre quod intns habeo ,
vere vis auferfe quod inlus, habeo.r N.H.Utsitillodohanletdives impletus.Ibid. Oculos suos homoCod. Compunclio cordi »
de scelete.ld. Sichumilisplusgaudeat,
etc.Id. Non infletur, si exlollalur.Id. In gremio Abrahce
operabalur.Id. Optima volunlate.Id. jPro eputis aridilas
erat ei,el desiderium, etc.
Vide var. Maur.Id. De mensa divilis in.
digenlia fuit. Sed, . etc.
Vide ibid.Id. Sed illius egeslas
prmleriil, hujus pcena permanet.
Vide ibid.Id. Ubi sinlveri diviles.
Vide ibid.Id. Nonhabeanllhesaurum
juslitice.Id. Quando illatn exigunt
reddi stbi.ld. Sed plus mente perpenditur.
Vide var. Maurin.
'Id.jVou esf thesaurus intus
solidalus ei plenus, !d. • Quod reddilurus
sum.Id. Cum mihi minarh
auferre Quod habeo, vere
vis auferre quod intus habeo.Id.Ubi sit illo donante
dives tmpleius.Id. Oculos suos. Uomo
37H6S SERMONUM GENUINO&UM S. AUGUSTINl _MC_yeccalor. Attendebat, etc.
jjid. Paupetem se ille
cffgnovit.peccalor allendebat, elc.Id. Pauperem se iile cogilavit.SEftMO XXXVII,
Legitur in cod. Ca'ssin. vn, ffel. 380.Edit. N. 3. Mulieris
hujus, Quanlum enim perlinet
ad doclrinam el eloquium
unde frilgel, lapis
vretiOsus erat Cyprianus.N. 7. El tunc dedil eis
escas.N. 26. Ipsa sequelur.
AudiamuSiaudiamus quemadmodum.N. 29. Feeil, fecit di§na
esl recipere.Cod. Mulieris hujus.
Quanlum enim perlinel _.__
doclrinam el eloquium unde
fulgel lapis pretiosus (doclrina'enim
Domihica fulgei) ,
lapis pretiosus eral
Cyprianus.Id. El lunt dedil iscas
domui in noctibus.Id. Ipsa sequitur. Audiamus ;
ita vivatis in illa
et cum illa ; audiamus
quemadmodum. Vide var.
Maur.Id. Fecit, digna est recipere.SERMO XLH.Legitur in cod. Cassin. u, fol. §0.Edit. N. 2. Et pro modicis
rebus, pro ftivotis,
pro morialibus, etc.N: 3. Scilis ftuctus mei,
ulvobiscum sim.Cod. El pto modieis tebusprofert
nobis,pro mortalibus,
etc.Id. Sciiisfructusmeiqui
sint, ul vqbiscum sim.SERMO LXVII.Legitur in cod. Cassin. vii, fol. 439, et cod. xvn,
fol. 24.Edit.N. 4. Siveergo nos
accusemus, sive Deum laudemus
, bis Deum laudatnus.
Si pie nos accuSamus,
Deum ulique laudamus.
Quando, etc.semus, Deumque laudemus.N. 7. Coaptat sibi ,
unam facit Dominus, etc.Cod. vu. Sive ergo nos
accusemus, sive Deum laudemus
, semper illi gralias
agere sludeamus , a quo
graliagratisdalur, cuicum
que datur. Bis ergo Deum
laudamus, si pie nos accuQuando,
etc.Cod. xvn. Coaptavilsibi
carnem, unam fecit Dominus,
otc.SERMO LXXII.Legitur in cod. Cass. xvn, fol. 27, ubi n. 2, eorum
loCO : Quisquis igitur homo hodie bonus est, id esl, arbor
bona, tnala invenla est et bona facta est. Et si
tjuando venit, malas arbores eradicare vetlel, etc, legitur
: Quisquis igitur est mulandus homo, ul opera mutenlur ;
vet hodie homo bonus est, id esl, arbor bqna:
tnala invenla esl el bona facta est. El Si quando invenit
malas arbores, eradicare veilet.SERMO LXXXIH.Legiturrn bibl. Florent., plut. xvm, cod. XXIJI,
fol. 118 ; in eadem Bibl., plut. xvm , cod. xxiv', fol.
141 ; in Bibl. Mugell., cod. xvi, fol. 137 ; el in Bibl.
Cass., cod. xvn, fol. 28.Edit. N. 1. Cum enim
hoc dixisset Dominus Jesus
Petro, subjecit.Ibid. Omnis ejus familia
et ipse venderelur.Ibid. Non decetn millia"
talentorum.Cod. vii. Cum enim hoc
dixissel Dominus Jesus ,
Petrus subjecil.Cod. xvi. Omnis ejus
familia et ipse venderentur.Codd., exceplo cod.
xvi. JVOJI decem miilia lalenla.A Ibid, Ccepit « MJJJ suffocatum
trahere, etc.Ibid. Omn.a dimisi libi.N. 2. Ecce, fralres, res
in aperto esl, admonilio
utilis ; et valde salubris
obedienlia debelur.N. 7. Quisquis incipit 6
bapiismdi liber exit,Ibid. In legeautemmodus
fixusesl ; transgressio
aiitem peccatum est.Ibid. Adep ritagnum myslerium
figuralum esl.Ibid. A septenatio tainejj
nwmefo JIO » tecedi"
„ tut.
D Ibid. Illud undetim dui
seplies.Ibid. Melius ist cum
clamas ore.N. 8. Corripiamus verbis,
et si opus esl, el vetbetibus,-Ibid. Sic etgo isla 'monuerim…
qui pe.ccaverinl…
dilicjamus,de corde
nostro chariiaiem in eos
non dimiilamus.Codd. vn et xvi. Ccepit
suffocareeum, Irahere, etc.
CaRieri ul in editis.Iid. Oinne debitumdimisi
tibi.lid. Ecce, fralres, res
in aperlo est ; udmonitio
utilis est valde el salubris ;
obedienlia debelur.Codd. Quisquis incipil
a baptismo liber esse.lid. In lege autem modus
fixus est ; transgressio
peccatum esl.Cod. xxiv. A.Deo magnutn
myslerium figuratum
esl.Cod. xviel XXIII. Aseplenatio
tamen numeto non
recedunt.Iid. Illud undecim ducla
seplies (sic).Cod. xxiv. Melius esl
enim cum clamas ore.Codd. Corripiamus verbis^
si opus esl, verberibus.lid. Sic ergo isla monui…
qui peccaverunl…
diligamus de corde noslro,
charitalein in eos non dimillamus.SERMO LXXXVIII.Habeturin cod. Cass. vn, fol. S4, ubi pro hisverbis,
n. 7 , IVi/u7 illo teriipore fuit ignominiasius quam
mors crucis, Non enim fruslra, etc, legilur : Nihil illo
C tempore fuil ignominiosius quam mors Chrisli. Non
enim crux tunc honorabilis erai, sed ignominiosa. Non
enim frustra, etc ; quod glossam alicujus notarii credideriih.SERMO XCVHI.Habetur a n. 2 ad medium n. _> in cod. xvi Bibl.
Mugell. Florent. fol. 127.Edit. N. 2. Quotidie
suscilalis gaudet.Ibid. yiiors .Jiwis.M.is
nec qumrebatur.Ibid. jDicfj sitnt smpe
■dormientes et morlui visibiiiler.lbid. Nemo tam faciD
le… quam facile Chrislus.N. 3. Tres autem morluos.lbid. Mirati sunt lanium
quia facta sunl.ibid. Esuriens poma
qumtivit inarbore,Ibid. Sed sunt qui fru- '
clum volunlate dare non
possunl ; nessime.N. S. Elnl ftt,ut novimus,
ut quolidie homines
in se experiunlur, aliquando,
elc.Ibid. Isti qui in faclum
processeriinl,Ibid. Viiws redditur.
Potuit progrtdi.Cod. Quotidie resuscitatis
gauclel.Id. Mors invisibilis alibi
nec qucerebalur. Vide
var. Maur.ld. Dicti sunt smpe dor'
mientes, mortenles visibililer.Id. JVa.n tiemo tam facile…
quam Christus.Id. Tres enim tnorluos.Id. Mirali sunt tantum
qum facta sunt. !d. Esuriens poma qumtebat
in arbore.Id. Sed stmt qui fructum
volunlate dare possunt ;
optime.ld. Et fii, ut novimns,
ut quolidie homines in se
escperiunlur ; aliquando,
etc.id. lsli quia in faclum
processerunl.Id. Vivus redditus potuit
progredi.H6S LECTIONES VARIANTES. £166SERMOXCIX.Legitur in Bibl. Mugell. Florent. cqd. xy , fol. 87,
a secunda sententia n. 1 ad primas phrases n. 8.Edit. N. 1. Mala ulique
fama.Ibiil. llli sanando idoneum
esse.Ibid. Fudit lacrymas,
sanguinem cotdis ; el lavii.N. 2. Hoc apud se ce>
gitabal et dicebat.N. 3. Jam hinc intelligat
Phatismus, si non polerat
videre peccantem, qui
potuit audire cogilanlem.N. i. Concupiscenliis
suis carnqlibus favent.N. 57 Quid ergo, inquit
facere debui ? 'Ibid. Sed Dominus qui
hmc vera proposuit.N. 6. Noveral quid sanarelur.Ibid. Pelra est tefugium
hericiis.Ibid. Accipit unxilium,lliid. Moitt el voce vettra
intellexxsse.N. 7. Jam nunc quia
« . potuimus , qumsiionem
profundamin lanlilla lemporii
breviiale solvimus ;
uul si nondum solvimus ,
debilores ', ui dixi, leneamur
: illud poiius, etc.Ibid. llli aulem nove »
rant hominem non posse
dimittete.Ibid. Solvit qumstionem
motus ipsotum.N. 8. Ego sano quemcumque
bapiho.Cod. Malm utique fanim.Id. Illum ad sanandum
idoneum esse.Id. Fudii lacrymas’,et
lavil.Id. Hoc gpud se cogitans
dicebal.ld, Jam hic intelligat
Pharisceus ; si non potueral
videre peccantem. ,
quomodo poluil videre cogilantem ?'Id. Concupiscenlias suas
carnales faciunt.Id. Quid ergo , inquist 1
facere debui ?Id. Sed quia hmc Dominus
vera proposuit. ■-.Id. Noverat quod sanaretur.Id. Petra est refugiutri
herinaceisId. Accepil auxilium.Jd, Mntu et voce, vera
iillellexisse.Id.Jam nunc quanl.um.
potuimus qumslionem pro-*
fundam in lantilla temporis
btevitate solvimus ; aut
si non solvimus , debiloresf,
ul dixi, tenemur : illud
potius, eic.ld. lili auiem novetant
hominem peccata non posse <
dimiltere.Id. Solvil quastionem ei
motiis ipsorum, Vide vai 1.
Maur.Id. Ego sttno quoscumque
baplizo.SERMO. Cll.Habelur in cod. Cass. vn, fol. 74,ubi haec differunt.Edit. N. 4. Quomodo
moriuntur qui rapiunt res
alienas ? Verujji, etc.Cod. QuOmodo morimi'
lur qui rapiunl res alienas,
el qui servos vel ancillas
suas cupiunt tradere insm’i-tum altenum ? Verum, etc.N. 5. Sive ambulantes ;
altendite pauperes.Id. Sitie ambulantes,
sive servis vel ancillis vestris
benefacienles.Altendi*,
te pauperes. 'SERMOCIV.Legilur in cod. Cass. cxi, fol. 112.Edit. N. 4. Dum sunl
vilm : de iltisvos Copiosius
cogitale.. Cod. Dum sttnt vitee,
quas descripsi breviter ut
potui : jam vos de ill.is
copiosius cogilale.Ad finem, post haec ultima verba : lncrementum
dat Deus, sequitur : « Extollens vocem quwdam mulier
de lurba dixil __/_: Beqtus venlex qui te portatiii et
ubera qum suxisti (LuC si, 27) , « Vere beaia Maria,
quia lanquam in sactatio ventris tui porlavit cum myAslerio sacerdotem. Nam quidquid t’a imcuium futurum
erai id lotum de ejus bealo venlre ptocmit. Proeessit
enim sacetdos el hoslia, Deus resuttectionis, elsacerdos
oblationis, et hostiapassionis. UocaulemloluminChtisto
agnoscimus ; Deus esl, quod ad Palrein rediit ; pontifex,
quod seipsum viclimam obtulit pto nobis. Marim
ergo beatus ulerus, non uierus [Cod., beatumuterum,
non uterum], sed templum fuit Christi. Quid est autem
iritmlo, nisi quod super cwlos mstimandum est, ubi
quasi in secreliore labernaculo myslerium rfJDmitas disponitur ?Supetmlos
plane beatus uietus Marim.msti■
mandus est, quia CreatoremFilium Deiadcmlos remisit.
Inde venit ut paieretur, hinc rediil ut regnahs adorelur :
inde humilialus descendif, hinc ad Palrem glorificatus
ascendit. Meliusplane lemplum cotporis, quam cceli:
jff residens enim Clitislus in cmlis ibi esl letribilis, hic
■ autem mansuelus ; ibi peccaia vindicqns, hic peccata
condonans ; ibi polestate judicis utitur, hic per dileclionem
inter fratres konoratur, aique ut siims beati, qui
audiunt verburo Dei et custodiunt (Luc. xi, 28) portalut…'.
Ideoque bonum est eum adorare cum invitat,
itt possimus non cum iimere cum judical.SERMO CVII.Duobusreperiturin cod » Floreiit., nempeplut. virr.,
cod, xyitr, fol. 106, et plut. xvnt, cod. xxi*, foh 127.- Edit. N. 9. Daillum:
caveie ab omni avaritia.-N. 10. Numerala sunt :et cave ab omni avarilia,-, Pariwjj est avaritia pecu^nim : cave avaritiam vitm.lbid. Nudus foris, inlus
vestilus. Nudus foris a
pannis, el puiribitibus pannis ;
intus vestitus ; roale.Ibid. Quid si dical, cum
conlempseris. •Ibid. Melius iu occides
carnem meam.Cod. XSIIL Tollo illud:
eavele ab omni avarilia.
Videvar. Maur.Cod. xxiv. Numerata
sunt : et iile qui tanta
sustinuit dicil tibi : cave
ab omni avaritia, Parum
esl ab avaritiq pecunim -:
cave ab avarilia vitce.Id. Nudus foris , intus■vestitus. Nudus foris apannis , et imputribilibuspannis intus vestitus ; perfecte.ld. Quid si dicat, si contempseris.ld. ^JIfe.iiis tu carnem
jneoftj. Vox occides, quae
ah omnibus codd. abest.male addita est a Benediclinis. Vide var. MaurIbid. Fotte hoc rion dicis.
Unde non dicis ? Vivere
vis : plus vis vivere,
quam Deus conslituit ?
Cerlecaves ab omni avaD
rilia.Id. Forle hoc non dtcts:
Unde non ditis ?vis vivere ?
vivere vis ? Cum Deus constituit,
cerle cave ab omni
avarilia. Cod. xx.mconcordal,,
excepto quod habet
caves, procave.SERMO CVIH.. Habetur in eod. Cass. vii, fol. 100.Edit. N. 1. De hoc au^
tiistis modo Evangelium,
quid monueril nos, cautos
nos faciens, el volens esse
expeditos et paratos ad
exspecianda novissima.Cod. De hoc aiidistis
modq Evangelium , quid
monuerit nos el admonuerij,
cautos nos faciens, et
volens esse expedilos et
paratos ad spem novissimam.SERMOCX.Legitur in cod. Cassin. n, fol. 49.' Hic qutedam deesse videnlur, nisi lcgas, ul sinl betiti qui audiunl verbum Det et cmstodiunt iltutt.
ll<37 SERMONUM GENUlNORUM S. AUGUSTINI 1168Edit. N. 1. Qui intra
Ecclesiam orat pro eis qui
tunt exlra Ecclesiam.Cod. Qui inlra Ecclesiam
oral. Omnis Ecctesia
sancla orat pro eis qui
sunt ei intra Ecclesiam con<templores, et extra Ecclesiam infidetes.N. 2. Sex diebus Deus
perfecit opera sua,Ibid, Ciirua erat, sursum
aspicere non poterat: quia
Sursumcor,sine causa audiebat,-Id. liecotite ; sex diebus
Deus perfecit opera sua.Id. Curva erai, terrm
inhiabat, lerram diligebat,
in lerra spemsuam posueral,
sufsum aspicere non
polerat, quia sursum corstne causa ertgere msttmabat.N.. 3. Nalus virginem
reliquisti. Sed non], etc. qN. i. Non resurrexerat,
prmdictum est et imple- %
tum esl: nomen ejus, etc. e
dl.Id.. JVafus virginem tequisisti.
Sednon, etc.Id. Non resutrexerat,
prmdiclum esi et impletum
esl ; in ccelum non ascenderat,
anie dictum esl etimpletum est: nomen ejus, etc.SERMOCXII.
Habctur in cod. Cassin. n, fol. 187.Edit.n.-..iVescienfesparfltieriwit.
Paratajam, etc.lbid. Prophetm, Venite
ad ccenam.N. 6. Cras enim moriemut.
Quis huc inde, etc.Manducemus el bibamus,
huc inde, etc.N. 7. Inlende et vide
qttamcandidumesl: hoc ad
ocuios pertinet. Audi, efc.Ibid. Uiique quoniam
tensus sunt.N. 8. Veniant de sepibus
hmrelici, hic inveniunt
pacem.Cod. Nescientes paraverunt.
Sic enim conslitulum
fuerat, ut immolaretur
Christus. Paratajam, etc.Id. Prophetm. Dixerunt
aposloli: Venitead emnam.ld. Gi-as enim moriemur.
Talia in epnlis suis dives
ille superbus dicebat :
cras mim moriemut. QuisId. Atlendeetvidequam
candidum est. Audi, etc.Id. Ulique, quoniam quinque
sensus sunl.Id. Veniant de sepibus
hmtetici et schismatici ;
coge intrare ; hic pacem
inveniunt.SERMO CXIII.
Habelur in cod. Cass. n ; folii indicatio deest in noStris
charlis.Edit. n. 2. Et veriirel
lecumadjudicemhominem
quemlibet.Ibid. Tanta vis est juslilim,
ui el tibi displiceat.N. 3. Ecce quomodo currit,
qui currit facere amicos.Cod. Et veniret tecum
adjudicem hominem, proconsulem,
vicarium, elc.ld. jpan.a vis est justilim,
ut judex quem tu ipse
corrupisli, eliam libi displicerel.Id. Ecce quomodo currit,
qui curavit facere amicos.Plures circa Dnem adesse vanantes annotat amahuensis,
qui illas per negligentiam non exemplavit.SERMO CXIV.Legitur in cod. Cassin. cx, fol. 205 ; cod. pariterCassin. cv, fol. 131, sive I36,etin qualiiorcodd. Laurent.,videlicet plut. xvn, cod. xxxix, fol. 179 b ; ibid,cod. XL, fol. 186 b ; ibid. cod. XLI, fol. 173 ; ibid.1 Non legitur in Evangelio haec Simoni Petro fuisse
dicta.* Sic cod. cx ; cod. xxxix, Chrislus.
s Cod. cx, admonemur.4 Id., lamen.* Cod., male, quem.* Cod., cx, addit nobis et deinde tollit nos.7 Cod., xxxix male, esse.8 Cod.,cx, male, facere.A cod. jtLii, fol. 202. Varianfes lectiones, hic ut alibi,
volueram annolare ; sed licet cogitationes concordent,
verba toties et tantum differunt, ut brevius el
utilius crediderim integrum illum sermonem in lucem
emillere, quem hic habeas :In illo tempore: Respiciens Jesus discipulos suos
dixit Simoni Petro ' ; Si peccaverit in te fraler luus,
vade, el corripe eum inter le et ipsum solum ( Luc.
xvii, 3, 4.). Et reliqua.1. In Evangelio sancto, modo cum legeretur, audivimus,
ubi nos de remissione peccatorum admonet
Dominus Jesus". Hinc oranesadmonentur" exDbmini
jussione ; nos autem 4 ministrisumus verbiDei, et sancti
Evangelii, cuiuemo sinegloria servit 6, quod nemo
sine pcena conlemnit. Ipse ergo Dominus ait’, quodB modo nos omnes audiyimus : Si in te, ait, peccaverit
frater tuus, corripe illum inter te, et ipsum solum. Ei
si pmnilentiam egerit, dimille illi, non solum semel,
sed sepliis. H_rc ratio certissima est. Septem quippe
diebus venientibus, euntibus et redeuntibus, totum
volvitur teropus. Qui enim septies in die dimitti jussit,
totius temporis peccala indulgeri praecepit.2. Si quis ergo es’ qui Chrislum cogitas, et cupis
accipere quod promisit ? noli piger esse ; fac quod
praecepit. Scis quid 8 promisit 9 ? vilam aeternam. Scis
quid pnecepit ? da fratri tuoveniam 10. Diciltibi : 0
homo, da fratri luo veniam, ut ego dem tibi indulgentiam
sempiternam. Regni ccelestis promissio omnibus
nota est, ut aeslimo, ubi nos Creator promisit aequa_les fuluros cum angelis suis, ut sine fine in illo splendore
vivamus, in regnoccelorum. Hoc libenler accipis ;
quare quod sequitur facere non vis ? Iloc, quod jnberis,
fratri tuo indulgentiam dare, a Domino Deo tuo
tu non vis accipere ; si non vis acciperell, bene faeis
non dare. Quid est hoc, nisi poscenli ut indulgeas fratri
tuo, si tibi cupis a Domino ignosci ? Aut certe si
non babes quod libi ignoscatur, bene facis qui fralri
tuo non ignoscis. Etiam si non habes peccalum, quod
tibi ignoscalur, tu lamen ignosce ; quia et Dominus
semper ignoscit, qui peccatum nunquam scivit. Omnis
liomo ,s peccator esl, eliam si ipsa die natus est.5. Dicturus es: Bene ignoscit Deus ; jam’s ego non
sum Deus ; homopeccatorsum.Deogratias,quiaconfiteris.
Agnosce, ut et tu 14 indulgenliam possis acciT.
pere. Horlatttr nos beatus aposlolus Petrus in Epistola
sua dicens : Christus passus esl pro nobis, relinquens
nobisexemplum,utsequaminivestigiacjus(I Petr.n,21).
Et utique non habebal peecalum, et mortuus est pro
peccalis nostris, ei sanguinem suiim fudit pro iniquitatibus
noslris. Suscepit pro nobis peccatum, quod
non fecit, et nos omnes a debito peccati1S liberavit. » Codd. quod ma/e.10 Aliqui codd. male, tunicam.11 Haecdesuntin cx, et xxxix, sed in cv etalibi leguntur." Plerique codd., natn ; sed in uno legituf omms.13 Codd., »iam. "u Deesttuincvetcx.18 Codd., peccato. w -.1469 SERMONUM GENUINORUM S. AUGUSTINI 1170Non debebat mori, sed nec nos debuimus vivere, A
quia peccalores sumus. Nec ipsi mors debebatur, nec
nobis vita. Quod nobis debebatur indulsit, et quod
ei non debebatur suscepit. Sed quia de reraissione
agitur peccatorum, ut non eamus per longum, imitemur
Christum Dominura. Audi Apostolum dicentem :
Donate - vobis, sicuf et Deus in Christo donavit vobis a
(Ephes. iv, 52). Haec verba Apostoli sunt, non ,nostra:_Es_o_e
imilatores Dei,sicut filii charissimi (Ephes.
v, 1). Filius es, an seryus ? Memento quiaetservos
oportet esse obsequentes, et filios non decet esse degeneres.
'Filius dkeris ; si renuis patris jussioneh) ,
non consequeris ejus haerediiatem.4. Hoc dicerem, si nihil peccati haberes, quod tibi
ignosci desiderares. Modo autem tibi dico, o homo,
si juslus sis, homo esa ; si laicus sis, hotno es ; si mo-I
naebus sis, homo es ; si clericus sis, homo es. Vocem
aposloli Joannisaudidicentem. Videqualis sit quem 4
dico, ut audias illum qui super pectus Domini
accumbebat, quem diligebat Doroiuus plusquam• caeteros. Audi quid dixeril: Si dixerimus quia peccaium
non habemus. Non dixit : Si dixeritis, sed Si
dixerimus ; se adjutixit in culpam, ut perveniret 6 in
indulgentiam. Ait ergo : Si dixerimus q.uia peccalutn
non habemus, nos ipsos decipimus 6, el veritas in nobis
non esl (Joan. i, 8). Ergo habemus peccata ; si volumus
consequi veniam, demus 7 fratribus nostris indulgentiam.
Inimicitias in corde noslro non re-.
tineamus,' quia inimiciliae relentse faciunt commolionem.5. Volo te ignoscenlem, quianovi tesemperveniam (
postulantem. Rogas tibi ignosci ; juberis dimittere.
Non agnoscis quod dicis, cum Dominirai depreceris.
Modo veni, etora ; ubi oras 8, ibi te convinco in
verbis tuis. Nonne quolidie dicis : Paier iiosfer, qui
es in cmlis ? Non 9 enim polesesse innumerofiliorum,
si non dicas : Pater noster, qui es in cmlis, Sequere :
Sanciificelur nomen tuum. Die adhuc : Adveniat 18 regnum
tuum. Adhuc sequere : Fiat voluntas tua, sictit
in coelo, et in terra. Vide quid adjungas : Panem notlrum
quotidianum da nobis hodie. Ubi sunt divitiae
luae ? ecce mendicas. Sed haec alia causa esl ; unde
agimus, inde agamus. Dic adhuc : El dimitle nobis
peccata noslra, sicut el nos dimiltimus debitoribus
nosiris (Matth. vi, 9-12). Venio ad verba mea et
lua. Dicis : Dimille nobis debita nostra et peccata. J
Quo jure ? quo pacto ? quo chirographo recilato ?
Sicnt et.nos dimitlimus debiloribus noslris. Conditio
posita est ; lexfixa est. Dimitte nobis, dicis Domino,
sicut dimitlo. Ergo non dimittet ", si non dimittis.1 Codd. xxxix, cv ei cx, Dohantes.
1 Sic codd. cv et cx ■ cod. xxxix, male, nobit, hic
et antea.
' Codd., male, si tamen/jomo.correximus eseditis.
1 Codd., cv et cx male, qum.
' Codd., cvetcx mali, indulgerelur.• Id., seducimus.r Sic. codd. cv etcx ; cod. xxxix male, debemus.
8 Codd., ulores.* Cod., xxxix male, nonne.A Si vis ut tibi dimittatur, ignosce fratri, qui ad terevertitur.
Hahc precem Jurisperilus coelestis diclavit ;
non le fallit ", si facias quod te docuit. Omnis qui
contemnit Domini disciplinam, perdit causam, et invenit
13 poenam.Tu ipse, cum oras, mentiris, iu ipsa
oratione convinceris. Neque enim ut te Deus convincat,
lestes a te ll quajril. Qui has preces dictavit, ad
vocatus est luus. Si negaveris, testis est tuus, si contemnis,
judex est tuus. Ergo dic, et fac ; nullatenus
possunt verba hujus orationis transiri ; aut nunquid
hunc versum delere exinde possumus. Jam ergo dicamus
: Dimilte nobis debila el peccala nostra, et non
dicamus 16: Sicut el nos dimiitimusdebiloribus nostris ;
Conlinuo, et Dominus dicit nobis : /n qua mensura
_ mensi fueriiis,in eadem remetietur vobis (Mailh. vn, 2).E Hiincversum delere de animo non debes.ne et tudelearis
de libro Dei. In orationeista dicis, Dd ; dicis -•, Dimilte,
ut quod non habes accipias, si tamen fratri ignoscas.
Ipsum Salvatorero audi alio loco dicenlem : Dale, et
dabitur vobis ; dimiltite, el dimillelur vobis (Luc. vi,
37, 38). Et ne vos diulius teneamus, si volumus nobis
Doiiiiiium misereri, misereamur indigenti ; si volumus
nobis peccala dimitti, dimittamus et nos fratri
peccanti.SERMO CXVUI.
Legitur in Bibl. Laurenl., plui. xii, eod. xiv, fol.
272 b, et in Bibl. Venet., cod. LXIX, fol. 47. Sic in■ codicibus se habet in titulo : Incipit sermo ejusdem
(Auguslini) de Nalivitate Doniini. — De eo quod Evangelisla
dicil : « In principio erat Verbum ; > et quodC jn Genesi scriplum est: « /n principio fecil Deus ccetum
et terram, t unde ostenditur qui [cod. quia] in
principio erat, sine inilio esse [Id. esl] ; quod aulem in1principio [actum esl, propterea inilium habere, quia
non erat, ei facium est.SERMO CXXVI.Leguntur hujus sermonis numeri 2, 3, 4, el dimidium
quinti, in Bibl. Laurent., plut. xu:, cod. vui,
foL 187_. ;quae orationis pars anneclitur sermoni
Benedictino CCCLXXX, sicut et in aliis codicibus an~
tiquis. Vide notas Maurin. ad hunc sermonem.Edit. N. 2. Q« anf« m
sinl perversi et properando
viliosi.N. 3. Speranlium subI) 
stanlia.Ibid. JVisi ex illo quod
nonvides.Ibid. Interiorem habitaiorem
iiileriorum oculorum.Cod. Qiiam sint petvetsi
et improperandi viliosi.Id. Sperandarum substantia.Id. iVisi ex illo quem
non vides.ld. Inleriorem habilaiorem
oculorum.l* Id., veniat.11 Sic codd. cv et cx ; cod. xxxix, ut caeleri ,
dimillam.
15 Cod. unus mala, dictavit.13 Codd. cv et cx, i'n« enief.14 lid., adfe.18 Cod. xxxix, dicam, male.
'• Sic codd. cv et cx ; deest vox dicts ii> cod.
xxxix.1171 SERMONUM GENUINORUM S, AUGUSTINI 1172Iliid. Namquande qliguandoinme
cogilas ; quae
vefba in nota corrigereId. Nam quando aliunde
nimis cogitas.« tudent Benediclim, quOs videsis.lbid. lntende faela, el
qumre factorem.Ibid. Qum faeta sunt,
conspiciuntur._N. i. Sed assiduitale
viluerant.Ibid. Q« am ut nascatur
komo, moriendo, etc.Ibid. Panibus saginasse
tot millia.Ibid. Impleri segetibus
iettas.Ibid. Quw aqua eral vinum
factitm, viderunt homines
et obsiupiieruni.
• lbid. Unde esl homo ipse
qui miraiur ?ubi erc\l ?unde
processil ?Ibid. Venii ille cui dictum
est: Tnnova sigria ; cui
dicium est: Mirifica, etc.
. Ibid. ASquumjiotest esse
qudd non vutt.Ibid. Hominem, qui eral
%n luce.N. 5. Sed quam parvus.Ibid. Non te deseruit,
qui vocavii.Ibid. Intlicia sunt Crea■toris
ipsa crealura ?Ibid. Ecce nasciiur, ecce
de femina procedit.10. Intentle factur.am,
ei qumre factorem.Id. Qum facta sunt, intellecla
conspiciunlur.Id. Sed assidnilale viluerunt. !d. Quam ut nascalur
Iwino, qiii non eral, »16riendo,
etc.Id. Panibus satiate loi
millia.Id. Impterisegetibusierrairi.Id_ <Qui aquam viderunt
vinum factam, videruntet
obslupuerunl.Id. UndeestipsequtmU
ralur ? videal unde processit ?Idv Venil ille ad isluin
locum, cui diclum esl:
Mirifica, ctc.Id. /Equum polesl esse
quod ilte non vult.Id. Hominefn, qui hon
eral in luce.Id. Sed quam parvus faceret.Id. Erudit qui vocavit.Id. Indicia sunt Crealoris
in ipsa crealura ?Id. JEcce nascitur, ecce
corpus assumit, ecce de
femina procedit.SERMO CXXXH.
Legituf in cod. Cassin. vu, fol. 522, ubi N. 2, horum
verborum loco, Refrenat infirmioris sexus ipsaveteeuridia,
scribilur, Reftenat ihfirmiorem sexum ipsa
terecundia.SERMO CXXXVII.
Legitur in cod. Cassin. vn, fol. 528.Edit. N. 1. Dum tamen
non nimia impielale prmcidantur.N. 3. Iste dicebat se habere
vires, qui non habebal.Cod. Dum lamen non
nimia infirmilate prmcidantur.Id. Dicebat Petrus se
habere vires, qiias twn
habebat.SERMO CXXXIX.Legilur in Cod. Cassin. vn, fol. 144, ubihanC correctionem
reperimus. Benediclini n. 3 hanc dimidialam
sentenliam habent : Honio sapiens, iri mlernitale
tempora inquiris ; ubi non sunl lempora, qumris mlates ;
codex autem opiime dicil : Homo sapiens, in mlernilate
tempora qumris, ubi non sunt tempora ; qumris
telates, ubi non sunt mtates.SERMO CXLII.Legitur in Cod. Cassiii ; vii, fol. 156, ubi confirmatur
varians lectio quae ic. Benedictina editione adducitur
his n. S verbis, Ergo delumescatj addendo
postea tria haec verba, si cupis ingredi.SERMO CXLVII.Legiluf ih cba. FlOrent. COXLIH, Bibl. Mdil., fol. 299,
et Bibl. Mugell., cod. xiv, fol. 111.A Edit. N. 1. Omnium
apostolorum meminislis.Ibid. Dicil autem apo■stolus,
quoniam, etc.N. 2. Modo quid ? Inlerrogat
eum Dominus.Ibid. Et dicit ei.Ibid. Respondit ille :
Etiam, Dotnine.Ibid. Et iterum Dominus
hoc intefrogavit, et
tertio hoc.Ihid. Qui sciant oves
Christi pqscere.N. 5. Firet quo lu Jion
iis.lbid. Pro Chrisio fueral
crucifigendus.
B Ibid. Timere non debuit.
" Videbai enim, etc_Codd. Omnium apostolorum,
fratres charissimi,
meministis.Iid. Diclum est auterii,
<tfuoniam, etc.lid. Modo quid interrogat
eum Dominus ?Cod. CXLIII. fiicit ei.Codd. Respendit eiille:
Etiam, Domine.lid. Iterum, el lerlio Dominus
hoc inlerrogavil.Iid. Quia sciebal oves
Chr.isti pascere.lid. Ducet quo tunen
vis.lid. Pro Chrisio erat
crucifigendus.Iid. Timere non debuit,
quia videbal, elc.SERMO CLlV.Legitur in cod. Cassin. n , fol. 160, ubi n. 7, pro
his verbis, quianondum erantin perfeclione, habetur,
^fuia nondum erant securi, nondum erant in perfeclione.SERMO CLV.Legitur in cod. Cassin. n, fol. 152, ubi sanatur
evidens edilionis Benedictinae mendum. Ibi eniro n.
4 liabeltir : Lex enim morlis non ipsa dicitur, lex pec-<
cali el mortis non illa lex dicilur qum dala est in
monle Sina ; hiceerte adest vitiosa iteratio quae tollitur
in codice, in quo scriptum est: Lex enim morlis
non ipsa dicilur, quce data est in monle Sina.SERMO CLXVlII.Legilur in duobus codd. Florent., nempe Bibl. Mugell.
cod. xi, fol. 37 b, et Bibl. Fesul. cod. xi, fol.237.Edil. n. 1.' Lectionibus,canlicis, sertnonibusque,
etc.Codd. Secundum. Vasis
eleclionis confessionem alque
doclrinam, quoniam
ftdes misericordim Dei donumest, leciionibus, Canticis, etc.N. 5. iVatij si gloriaius
esl Abrakam, ex fide gloriatus
esl.Ibid. Misericordiam cbnseculus
sum. 0 confessio !N. 4. Spectemus, fraIres,
"eum ; jnagniim speD
ctaculum.Ibid. Erai infidelis ; parum
est. Erat, elc.N, 5. Orare fide non
possetis, nisi fidem haberetis.Ibid. Quomodo prmdicabunt,
si non mittantur.lbid. Et addat bonq quce
nori habemus.Ibid. lnveriisti unde dares ?
Homo mendice ; unde
habuisli ? Ergo unde dares
aliquid habuisti ?N. 6. Una vOce ilisus it
levatus ; elisus, elc.Iid. Non sic gloriatus est
Abraham ; ex fide gloriatus
est.lid. Misericordiam consecutus
sum, ul fidelis essem.
0 confessio !Cod. Mugell. Spectemus,
fraires, magnnnt spectaculum.Codd. Eral infidelis ;
parum esl infidelis. Erat,
elc.lid. Orare fide non poleslis,
nisi fidem habeatis.Hd. Quomodo prmdicabunt,
nisi miltantur.lid, Et addere bonaqum
non habemus. Vide var.
Maur.lid. /iiveuistj uhde dares ?
Homo riiehdice, habuisli
ergo iinde dares ?
aliquid habuisti ?lid. Una voce elisus et
levalus est ; elisus, etc.1173 LECTIONES VABIANTES. 1174ibid. Deposittt tunica t>eteri,
peccalis pannosa.Cod. Fesul. Deposiia
tunica veleris peccati pannosa.SERMO CLXXVIIf.- Hic sermo reperilur in cod. (Jass. XJ, fol. 11, et
a n. 7 in duobus Florentinis, nemque Bibl. Mugell.
cod. xi, fol. 31, et in Bibl. Fesulan. cod. xi, fril.
'229 b. Pulchcrrimus hic sermo ita scribilur in codicibus
Fforeiitinis, ut in eo citetur ipsemet Augiistinus,
cui tamen certe tribuendus est ; unde concltidi
potest aliquando sermonem posse legitime auctofi
tfibui, licet ipse auctor citetur in opere ; fiocautem
aliquando fieri potuit amanuensis incuria aul ignorantia.Edit. n. 2. Ubi ponerel
consulebat, non de cujusquam
vicini agris.Ibid. Quod relicturus
es ? Ecce increpatus est.N. 3. NumqUid eriim
Deus stullis dalurus est
regnum ccelorum ? Quibus
auiem, elc.Ibid. Conjicere hoc videmur
: aperte hoc manifesteque
videamus.Ibid. Qupd immkericors
erat. Numquid enim,
etc.•N. 5. Cogiias spoliare
pagnnum, et veslire Chrislianum._N. 7, Bealum sancla
Scriptura -dicit, qui post
aurumi, etc.Ibid. Etnon fecil. Tu
aulem dicis : Nunquam
negavi rem aiienam. Quia
forie nemo libi commendavil ;
aul forle commendavil,
sed sub lestibus commendavit.
Dic mihi, reddidisti,
etc.Cod. Cass. Ubi poneret
cogilabal, nulli violenliam
facere, non de, etc.Id. Qttod reticiurus <es ?
Prcecedanl ergo magis quo,
secuturus es. Ecce increpalus
est.Id. Numquid enim Deus
siullis daturus est regnum
cmlorum ? Probanl hoc ilim
quinque virgines qum exlra
jatiuam leguntur exdusm.
Quibus autem, elc.Cod. Cass. Conjicere
hoe videmur : considerare
aulem altentius debemus,
ut hoc apertius videre possimus.Jd. Quod immisericors
erat, non quia aliena rapuit,
sed quia de ptoptiis
erogare noluit. Numquid
■enim, etc.Id. Cogitas spoiiare hmrelicumvel
Judceum,einon
veslire Christianum.Coud. Florent. /n Scripiuris
divinis legimus, fratres
eharissimi ; quod beatussit
qui post a..r« .n, elc.I id. El non fecii. Fratres,
inlerrogemus conscienlias
nostras, et videamus si ila
cupiditatem contemnimus,
ttt islius beaiiludinis participes
esse possimus. Forte
aliquis intra se cogitat et
"iticit: Nec furtumriecviolehtiam
facio,nec rapinam.exerceo, nec resoltenas aliquandp negavi. torte tdeo
non negasli, quialibi nemo commendure voluit, aul si
comihendavit, sub testibus" commendavit. Dic rnihi, si
reddidisli, etc.Ibid. Moiiuo qui commenddvit.Iljid. Quia posl aurum
nonisli ;-quia, _etc.lbid. Si forle alienum
sacculum.lbid. Verbitm Dii uitdis.Ibid. Lmlissime <commovefis.Ibid. Propoho ergo.
<Deiis dicii.ibid. Quam ptimo poputo
dedit.lbid. Nondnm Chrislus
erat mortuus, inventienem
tanguamalienum esse reddendam.
Si quisquam.lid. Mortuo eo qui conimendavil.lid. Quia post aurum
non abisii ; qui, etc.Iid. Aul si forte alienum
sacculum.lid. VerbumDii-libenter
audis.lid. Latissime commoneris.\\t\. Corisideraquodpro•pono.Deus
dicit.lid. Quam prioripqpulo
dedii.lid. Nondum Chrislus
ertti morttius, ut 'quicumqut
•rehfcujuscumqu.e inveneril ;
titnquttm alienam
cilo restilual, quia *sineA dubio et ipse si perdidisset, hoc sibi dealio fieri voluissel,
secundum iliud quod scriptum esl’: Omnia qumtmique
vullis ul faciant vobis /ipmines, et vos illis ,facilesimiliter. Si quisquam.Ibid. Debere reddere.N. 8. Quoniam dona
Dei sunl ?Ibid. Dicam quod fecerit
pauperrimus homo, nobis
apud Mediolanum <consli■tuiis ;
tgm pauper, ut proscholus.Jid. Debel reddere.€.od. Fesu'1. Quomodo
Dei dona sunt ? Cod. Mugell.
.Qi.on.aiji, ulin edit.lid. Dicam quid fecerH
homo quidam pauperrimus,
eb lempore quo sanclus
Ambrosius Mediolani
eral episcopus, ubi tunc
prmsens etat eliam Auauslinusnondum episcopus ; tam pauper ille ut proscliolaslicus.
Additio scrib.entis. Cod. Fesul. babei proscalus ;
melior vox proscholus, iit in eflit.Ibid. Sed plane Chrislianus,
quatnvisille esset
TJ paganus grammalicus ; melior
ad velum quam in c.« ■thedra.
 Pauper ergo isie
invenit sacculum, nisiforte
me numerus fallil, cum
solidis ferme ducenlis: memor
legis proposuil, etc,Ibid. Ei ne forie qumrer&l
ttlienum, qumsivit.lid. Sed piane verus el
perfeclus Chfislianus. Sed
meliOr fuit ille qui ad velum
slabat, quam qui in
cathedra sedebat, Pauper
er0o isle invenil sacculum
■ducentoruin solidprum :
merrior tamen divmm legis
proposuit, etc.lid. Et ne forle qumreret
alienum, non suum, qumsivit,
Sic lesenduin. nuamviscodd. habeant sed pro J ?OJI.lbid. Saltem rogavit vel
quinque acciperel.Ibid. Siomachabundtts
.homo.Ibid. Quod vo^jferebalur
accepii: continuo, etc.N. 9. Quid est ? Si ali=,
quid egi incordibus vestris,
C.si verbum Dei insedit in
vobis, si requiem invenil
apud vos, facile hoc,, fratres
mei : nolile .pulare
damnum vos pati, si feceritis ;
magnum luerum est,
si fecenlis quod dico. Perdidi
viginti solidos, perdidi
ducentos, quingentos,
Quid perdidisli ? De domo
tua perierant : aller perdiderat,
non tu. Terra,
etc.Ibid. 'jPosifi. ille, oblilusest
ille, cecidil <ab iilo ;
lu invenisli alibi. Quis invenisii
 ? Clirislianus. Quis
invenisii ? qui legem audisli,
Christianus qui lef) 'gem
audisti, Quis invenisii ?
Qui cum audires
multa laudasli, lu invenisti.
Si efg'o veracitet laudasli,
redde quod invenisti.
S’i autem non reddidisti
quodinvenisti, qiicindo
laudasli. teslimonium contra
le dixisli. Estole, elcIbid.Nam qupd invenisti
et non teddidisli, rapuisti.
'Ibid. Quantum poluisti,
fecisli ; quia.plus nqti ,potuisti,
ideo nen plus fecisti.Ibid. Qui alienum neIid.Sallem rogavit ul
xel quinque acciperel.Cod. Mugell. llle mmachalus,Cod. riorent. Quod offerebatur
aecepit, et conlinuo,
etc.fid. Considerate, jfmtr.es,
tam gloripsum exemplum,
et tam mirabile factum.
Egi aliquid in cordibus
veslriSf.si verbum Dei retjuievii
in animis veslris.
Facite hoc, fratres mei.
Nolile pulart vos damnum
pali, si quod .« vobis invenlum
fueril. reddideritis.
Credile quia tnagnum lucrum
esl, si fecerilis quod
Mggero. Forte uliqnis veniens
in domo luaperdidil
solidos. Terra, elc.lid. Posuit -ille', oblitus
esl, vel cecidit ttb itto, ;,invenisli,
qui in lege audisti
invenlionem esse red■dendam.
Quiinvenisli, qui
cuth audires verbum Dei
iaudasli, redde quod mvenisli.
Si aulem non red*
dideris quod invenisli,
quando taridasti, iesiimonium
conlrate dixisli. Eslote,
etc. Sic ambo codd.,
excepto quod cod. Fesul.
babet, quis invenisii pro
qui itivenisti, et co'd. Mugell.,
non reddes pro nen
reddideris.lid. Nam si invenisli et
non redclidisti, rapuisti.lid. Quantum potuisli,
feeisti ; quia plus non invenisti,
tdeo plus non rapuisti.lid. Qui alienum neqatH75 SERMONUM GENUINORUMS. AUGUSTINI 1176gat,si possit,et tollit.Ibid. Timor prohibet.Ibid. et n. 10. Sed mqlum
metuis. Quid est maanum
. limere malum ?si posset, el tolleret. Vide  ;
var. Maur.Cod. Mugell. Timor te
■ cohibet.Iid. Sed malum metuis.
Et latro, etc.Maqrium est, non facere malum: magnum est, amarebonutn. Nam el latro, etc.N. 11. Sed desidera videre
Deum.Ibid. Quia dictum est,
dileclissimi.Ibid. Si enim atnas videre.
Deum tuum, si in
hac peregrinatione illo
amore suspiras ; ecce probal
te Dominus Deus tuus,
quasi dical tibi: Ecce fac
quod vis, elc.lid. Sed desideres videte
Deum.lid. Quid dictum est ?
dilectissimi.lid. Si atnas videre
Deum luum, in hac peregrinalione
illum loto amore
suspira, illum desidera,
Ecce (adduul codd. male,
fdc quo) te probare vutt
Deusluus, ut appareat pro
. quibus rebus diliqas eum,ulrum pro seipso, an pro rebus lerrenis, quas ttbt prmslitit.
el dical tibi, Fac quod vis, elc.Ibid. Gralias amasli. Si
ergo sermo meus.lid. hic multa habent
quae non leguiiturin edit. ;
sic : Gralis amasli. Hocideo diximus, fralres, quia sunt homines ita negli'
gehtes el lepidi, et, quod pejus est, eliam infideles,
•qui dicuni: Utinam hic mihi Deus in hoc smculo omnia
bona iribuat ! Non ad me pertinet quid in futuro de
riie fieri velit. 0 infelix anima ! Etiamsi le Deus mitlat
in pmnam, el lantummodo faciem suam ie videre- non
permittal, numquid nonmelius fuerdt lenon fuisse natum
 ? Cum vero fieri non possit, ul qui faciein ejus non
metuerit videre, ignem miernum evadere possit, quare
sic amas prmsentis smculi voluptatem, ut non expavescas
teierni ianis atdotem.Ibid.Aduocafe ptece, humilitale,dolotepmnitentim.Ibid. Hanc scintillam
boni amoris flate in vobis.hd. Advocale prece hw.
militalis, dolore pmnilentim.
Sic Lovan., el quidem
bene.. Vi'de var. Maur.
, lid. Hanesciniillamboni
amoris , de qua Dominus
dixit: Ignem veni millerem lerram, el quid volo, nm ut araeat, fiate JJJ BOBIS.
lbid. Fena consumit. Iid. Ligna consumet,SERMO CLXXXVI.
Legitur in cod. Cass. cvi, fol. 159, ubi, n. 1, pro
nis verbis, Exsultent genles. Islum diem nobis non sol
iste visibilis, sed Crealor ipsius invisibilis consecravit,
habetur, Exsulient genles, quia Maria islum diem, non
sol iste visibilis consecravit.SEBMO CXC.Legitur in cod. Cass. cxvi, fol. 102, tibi haec variauslectio habelurn. 1. Post haec verba, Uipropter' nos posset esse sub sole, additur haec senlenlia, qucedeest in edit.: Nec ita sub sole, ut non ei super soletn.SERMO CXCI.Legitur in cod. Cass. xn, fol. 5, cum exordio quod
Betiediclini omiserunt in lexlu, sed addiderunt io
varianlibus, quas, hic ad uliiitatem lecloris eo magis
refereiidas duximus, quod in pluribus codex, dilferat.Unigenitut Chrislus Dei Filius , verus sol justitim,1 Edil., hic vitam hominum moresquediscernit.
* lid., capitur.
3 lid., peccalo.A ita ierris itluxil, ut non deseteret ccelos, el ibi ceterne
manens, et hic lemporaliter transiens ; ibi sempiternum
eonsliluens diem , hic humanum patiens diem ; ibi sine
horarum cursu perenniter vivens, hic sine peccati incursu
lemporalilef moriens ; ibi permanens vita sine
occasu, hic vilam nostram a mortis liberans casu ; ibi
majeslalis suce calore Angelorum menles accendit, liie
vila hominum mortem discernil '. lbi lux carpilur *
quam veccator a nullus exlinguit, hie homo nascilur,
qut peccato v cuncla dislinguil. lbi Deus cum Deo,
hic Deus et homo. Ibi lumen de lumine, hic quod
illuminat omnem hoininem (Joan. 1,13.). Ibi verbo
cmlosexlendit,hicviamperveniendi ad ccelos ostendit ».
Ibi mysterium nalivitatis sum cum Patre firmavit,
hic membra carnis sum in matre (ormavit. Ibi ad dexBleram Patris sedens, hic in prmsepio jacens ; ibi angelos
pascens , hic in terra parvulus esuriens ; ibi perfectis
polestatibus manens indeficiens panis, hic cum
nalis infanlibus alimento indigens laclis ; ibi bona
faciens . hic mala paliens ; ibi nunquam moriens, hic
posl mortem resurgens, et morlalibus mternam vitam
condonans. Deusfqclus est homo,ut homoDeus fieret.
Formam servi accepit Dominus, ut homo verteretur in
Dominum ". Cmlorum habitalor et conditor habitavit
in lerris, ut homo de lerris migraret ad ccelos.Edit. N. 1. Qui per
eum taniaaccepimus dona.
Propler hoc, etc.Cod. Qul per eum lanta
accepimus dona. Sed humilitas
ejus nostra sublimu
tas esl, el crux eiusnoslravtclorta esl, tlltus palibulum noster iriumphus esl, illius
mors noSlrd viia esi. Propter hoc , etc_ N. a. Exmbete Lhnsto.
*J Ecclesia ergo, elcId. Exhibere Chris.lo.
Timeo aulem ne sicut serpens
Evam fefeliii asluttasua, corrumpanlur mentes veslrm a simplicilate el
castilate qum est in Christo. Ecclesia erao. etc.N. 4. Si ulrumque habere
velitis.lbid. Et virginitas perseveret.Id. Si atterum habere
velilis.Id. Et virginitas perseverel
in Christo Jesu Domino
nostro.SERMO CCII.Legitur in cod. Cass, cvt, fol. 248, ubi, n. 2,
pro his, Sursum angelos non deserens, el deorsum ad
se homines per angelos colligens , et cmteslibus, elc,
habenlur sequentia : Sursuni non deserebat angelos,
et deorsum adse homines-vocabal, per angelos, et cum
hominibus secundum hominem in terris degebat et
TJ cmlestibus, etc.SERMO CCVUI.Legitur in cod. Cass. xn, fol. 88, ubi h.ee initio
habentur, quae desunt in editis : Plura nobis simul
recitala sunl, et de omnibus his dicere nec lemporis
brevilas, nec miseriarum magniludo permitlil. Licebit
iamen ex ingenlibus [Cod. exigenlibus] campis paucos
floscuios" legere, et non quanlum ager exuberat, sed
quanlum odoralui sufficiat capere ; sicut el cum quis
accedit ad fontem, non ei tantum haurire necetse est,1 lid., peccala.6 Cod., male, ascendil.6 God.,male, tn Domino.1177 LECTIONES VARIANTES. 1178quantum vena dives effuderit, sed quantum arescentes
siii mitiget fauces, ne forte plus jusle sumpla fial
potantis salutis unda pernicies. Et quoniam solemne
iempus, etc.
Deinde haec insnper variant.Edit. N. 1. Dimicatutus
accipiat.N. 2. Ubi nihil de apothecis,
nihil de sacculo.Cod. Dimicaturus accendat.Id. Ubi nihil de apothecis,
nihil de horreo,
nihit de cellario , nihil de
sacculo, etc.SERMO CCXVII.
Legilur in cod. Cass. xu, fol. 93.Edit. N. 1. Genuitquidem
fontem fons, sed el
generans fons, et genitus
fons: quemadmodum, etc.N. 2. Audistis quid pro
nobis oraret , imo quid
vellet. Dixil: Pater, quos
dedisli mihi, volo ul ubi
sum ego , ibi sint ipsi.
Volo, inquil, ut ubi ego
sum, et ipsi sint mecum.N. 5. Post resurtectionem
laudalio.-.. God. Genuit quidem
fontem fons , sed ei generans
fons, et genitus fons,
unus est fons : quemadmodum,
etc.Id. Audistis quid nobis
oravit, imo quid se velle
dixit : Paler, quos dedisti
mihi, volo ut ubi sum
eqo, ibi sinl el.ipsi. Volo,
Paler ; quod vis facio, fac
quod volo. Quid ?ul ubi ego
sum, el ipsi sint mecum.Id. Posl resurreclionem
laudatio. Nonnulli Christianorum,
fratres, mstimantesDivinitatispraceptareligiosiusobsetvate, prmtermissa
devolione quadragesimce, cujus nunc tempus persolvere
curani , quinquagesimam se facere mentiuntur:
cum id neque divinisjubeaiur, neque Iraditum sil aucloritaie
majorum. Sola igitur animi faciunt prmsumplione.
Et dum putanl se devotius agere, supersliliotiut
conversanlur. Dicit se observare Quinquagesimam, qui
forle Quadragesimam iniplere vix possil. Bonum est
quidem cunclis lemporibus jejunare, sed melius Quadragesimam
jejunare cum Christo. Hanc enim Quadragesimam
nobis Dominus suo jejunio consecravit. Quod
dixi jejunio, non jejuniis. Vnum enim [Cod. esl] jejunium
Domini fuit, qui conlinuatis quadraginla diebus
el noclibus cibum omnino non sumpsit. Quisquis ergo
Chrislianus consecrandam jejunando non impleverit
Quadragesimam, prcevaricalionis et contumacim reus
tenebitur, quod legem divinilus pro salule sua datam,
prandendo ipse rescindit. Rescindis enim legemfqui
exemplum jejunii Domini non custodis. Qualis aulem
Chtislianm es, qui Domino jejunanle, prandis ? Qualis
Chrisiianus es, qui, Chrislo esuriente te [Cod. tu] reficis ?
Ille pro salute tua famem suslinet, tu pro peccatis
luis jejunare formidas.Abslineamusaviliis carnis,
ul repleamut de divitiis mtetnis. In ilta enim vila ipsum
etit negolium noslrum in regno Dei videre, amare,
laudare. Quid enim ibi acturi sumus ? In isto smculo
opera alia sunt necessilalis , alia sunl iniquilalis. Necessitalis
opefa qum sunl ? seminare, arare, novellare,
navigare, molere, coquere, lexere, et si qua similia necessitaiis,el
illa opera nostra bona necessilaiis sunt
[Cod. esl]. Frangere panem esurienti non habes tu
necessilalem, sed habel ille, cui frangis panem ; recipere
peregrinum, vestire nudum,redimere caplivum, visitare
eigrum, dare consiiium deliberanti, liberare oppressum,
omnia isla ad eleemosynam perlinent ; opera suni necessitalis.
Iniquilalis qum sunl ? furari, lalrocinari,
inebriari, alea ludere, fmnus exigere. Et quis enumetat
omnia facta iniquitatis ? In illo regno non erunt
opera necessilatis, quia nulla ibi ertl rnuetia, non etunt
opeta iniquitalis, quia nulla ibi etit moleslia. Ubi nulla
erit miseria, non sunl cpera necessitalis ; ubi nulla
malitia, non sunl opeta iniquilatis. Quid enim faciurus
ul manduces, quando nemo esurit ? Itta ipsa eteemoAsynarum opera quomodo faclurus ?Cui ftangis panem,
ubi nemo eget ? Quem visitas mgrum, ubi perpelua
saniias perseverat ? Quem sepelis mortuum, ubi immortalitas
nunquam moiilur ? Peteunl opera necessilatis ;
opera autem iniquitalis si hic feceris, itlic non pervenis.
Quid ibi faciuri sumus, dicite mihi ? dormiluti ?
Hic enim homines non habenles quod aganl, dotmiunl ;
ibi somnus noit esl, quia nulla defectio. Non etgo opera
necessitatis acturi, non dormiluri, quid facturi svmus ?
Nemo expavescat Imdium ; nemo putet et ibi futurum
imdium. Numquid modo tmdias sunus esse. Omnia in
steculo habent fastidium : sanilas non habet faslidium.
Si sanilas non liabet fastidium, immortalilas habebit
fastidium ? Qum eril ergo aclio noslra ? Amen, et alleluia.
Hic enim agimus aliud, ibi aliud, non dico die
et nocte, sed die sine fine. Qum modo poleslates ccelorum ?
Seraphim sine tmdio dicunl: Sanctus, sanctus,
sanctus Deus Sabaolh (Apoc. iv, 8). jffoc dicunt sine
Imdio. Numquid modo fatigatur pulsus venm lum ?j, Quamdiu vivis pitlsus habet vena tua. Aiiquid facis, et
faligando (aligaris, et requiescis, et redis ad opus, et
vena lua non faligatut. Quomodo vena lua non fatigatur
in salule lua, sic lingua tua, et cor tuum non faligalur
in laudibus Dei, in immorlulitale tua. Audile
testimonium negoiii vestri. Quid est negoiii nostri ? hoc
negolium, olinmestl. Oliosttm negoliumquid ? laudare
Det.un. Audite inde sententiam : Beali qui habilant in
domo lua (Psal. LXXXIII, 5)  ; psalmus hoc dicii: Reali
qui babilant in domo tua. El quasi qutereremus unde
beati ? Multtim auri habebunl ? Qui mullum aurum habent,
mullum sunt miseri: Beali sunt isti, qui habitant
in domo tua. Unde beati ? Hmc esl beaiitudo iliorum :
Jn saecula saeculorum laudabunt le (Ibid.). 0 pax
sine faslidio ! o indefessa dulcedo, Domine Deus noster !
Forma nos ad te, reformans ad videndum le, quoniam
cum viderimus le, non averlemur a ie. Amabimus le,
et fruemur le, el sine lassiludine amabimus te ; regnanle
Domino notlro Jesu Christo, cui esl Iwnor el
gloria, per infinita smcnla smculorum. Amen.G SERMO CCXXV.Legilur in cod. Cass. xcix, fol. 37 a tergo,
ubi, posl haec verba, A quo tanto opere ? addunlur
haec necessaria , quae desunt in edit., A carne C/irisli.SERMO CCXXVIII.Legitur in cod. Cass. vn, fol. 218.Edit. N. 1. In illis est
novala ; et in var. edit.
sensum claudicare asserunt.Benediclini proponunt correctionem, ficles est
novala.Cod. In tllts nova vtta,
Vera et perfecla lectio.Ibid. Noli facete, baplizalus
es.N. 3. Ttactavimus detactamenlo oralionis doj) minicm, quomodo pelanl ;et de sacramenlo fontis etbaplismi.Id. Noli peccare, baptizulus
es.Id. Tractavimus de sacramenlo
orationis dominicm,
qtiem, et quomodo,
et quales debeant invocare,
traclavimus de sacramento
fonlis et baptismi.SERMO CCXXX.
Legitur in cod. Florent., Bibl. Fesul., cod. xx,
fol. 122 b.Edii. N. unic. Ita illo
adjuvante faciamus.Ibid. JVOIJ tamen sine
causa de aliquo prmcipue.lbid. _Ve feceritis in
concupiscentiis.Ibid. Hoc si facitis, toto
corde canlalis.Cod. Ita illo juvanle
facimus.ld. Nontamensinecausa
de atiquo die prmcipue.Id. JVe fecerilis in desideriis.ld. jffoc si faciiis, ioto
corde cantate.1 Vid. S. August. Enarr. in psal. cx, n. 1, et m psal. CXLVII, n. 3.1179 SERMONUM GENUJNQRUM S. AUGUSTINI 1180Ibid. Si vultis este dies
quem fedt-Domims.Ibid. El habebhis lucem
verilatis, qute nunquam
occasum faciet.Id. Si vultis esse dies
quam feci.ld. El habeie lucem
vetitatis , qum nnnquam
occasum fctcial. Vid. var.
Maur.SERMO CCXXXV.Legitur in cod. Cass. cccv , fol. 2 ? a tergo, ubi,
n. 4-, post baec verba, Vm qui non ctedidetunt, desunt
haec sequentia, Erit enim magnus iimor, quae videntur
esse glossa.SERMO CCXLVIII.
Legitur in cod. Cass. vit, fol. 246.Edit. N. 3. Gapjunfur
ergo pisces magni centum,
etcN.5. Fit numerus deeemet
septem. Si eomputts,
elc.Cod, Capiunlur ergo
pisces magni. Quol ? cenlum,
etc.Id. Fit numerus decem
el seplem. Jam isle nuinerus
quid est decem et seplem ?
Si compules, etcSERMO CCLXV.
Legitur in cod. Cass. vu, fol. 254.Edit. N. 2. Aiii rien
credentes irriserunt. Non
enim omnium esl fides.N_ 9. Ei ab hac maxime
chatitale qum in cmlis csl,
de -"coiio misit Spiritum
tanclum.N. 11. Ipsd charitate
plena est gallina iila propter
pullos infirmala.Ibid. Coltigere, non dividere.
Quia habeo, etc.Cod. Alii videntes irriserunt:
Non enim de -iali
faclo quod ascendit in ccelum
omnium esi fides.Id. Ui ab huc chariiate
proxitni proficiamus ad
ejus charitalem qui in cmlis
est,deccelo misil Spiritum
sanctum.Id. Congregat nos ipsa
eharilaie plena gallina illa
propter pullos infirmala.Id. Coiligere , non dividere.
Qui enim exlfit
colligit, dividit , el quimecuni ; ihquil, non colligil, spargit. Colligere, non
dividere ; quia habeo, etc.SERMOCCLXVI.Legitur in cod. Cassin. vn, fol. 2S4.Edit. N. 4. Crediderunt
multi in Samaria, cfedentes
baptizali sunt. Ut
autem auditrunl aposloli,
miserunt ad eos Pelriim et
Joannem, ul baptizaits manusimponerenl,eleismanusimponendo , impetrarent
Spiritumsanclum invocanies.
Simdn admiratus, elcCod. Crediderunl multi
in Samaria , credenles
baplizati sunl. Ul autem
manus imponerel Phiiippus,
et’eis manus imponendo
, impeiraret Spirilum
Sanctum , plus erat
ad diaconi minislerium.
Proinde consequens erat
tit fides Samarim ab aposlolis
nuntiaretur. Nuniiatqesl ; venerunl, el baptixatis manus imposuerunl ; benedicli,one
sua superillos Spirilum sancium invilaverunt. .
Venit ad manus iriipositionem apostolotum super illos ■
Spiritus sanctus,' sed voluntarius, non coactus. Txtnc
Simon admiratus, elclbid. Ille qui in Sama- Id. llle qui in Samariaria baptizaverat, et ne- iprmdicaveral, qui in Samini,etc. maria. baplizaverat, et nemini,etc.N. 5. Quia el inler Id. Legant texlum te_aposlolos Philippus nomi- Clioriis, el "videanl euriidemnalur, eiqui proprie, etc. Philippum riominari, quiproprie,etc.N.ij.Eumtjueticcefsen- ld. Eumque accersendupi.Tunc autem^ etc. dum, ei quod prceciperel faciendum.Tuncuutem,eXe.Ibid. Sed mihi Deusos- ld. Sed mihi Deus ostendilneminem commu- iendit ; quando ostendit ?nem, eic. ubi ostendil ? Neminemcommunem-, elc.A N. 7. Posset enim a calumnpintibus
vel non intelligentibus
dici Pelro :
Male fecisli date Spiriiurii
sanclum, etc.Id. JPossct enim a calumniantibus
vel non inlelligentibus
diciPeiro: Male
fecisli incircumcisis dare
baplismum. Numquid’ possei
dici Deo : Male fecisli
dare Spirilum sancium ?SERMONES CCLXXX, CCLXXXI, CCLXXXH.Legitur sermo ccLxxxi roagha ex parte in dttobus
codd., uno Cass., nempe xu, fol. 1282, altero
Florentin. , Bibl. Fesulan., cod. xx, fol. 262. In
utroque titulus habet De sancta Vicloria , aut, In
Natalisanctm Victorim. Plura assumuutur ex sermone
CCLXXX, plura eiiam ex serm. CCLXXXU, plura ia
Edii. non leguntur. Hic differentias anuotare cura^,
vinius, nec impossibile est sanctum Augustinum.,
notas quas de SS. Perpetua et Felicitate scripserat,
sanctae Victofiae laud-andae accommodasse,
eum praecipue in cod. Theodoricensi citetur quidam
sermo, ile sancta Vicloria his verbis : Itein
sermo B. Aur. Augustini episcopi de Natali sanctm
Victorim virginis, ut videre est in notis Operuni
sancli Ahgustini, edii. Bened. tom. V.SEBHO CCLXXX.Editi. N. 1. Et victore
vestigio ; deihde qu-pdam
adduni duo codd. beatae
Pefpeiuae propria.Ibid. Femince cadenii…
ascendenti._S.^. Timc cum bestiis.GIbid. Quorum voces in
cafriem hiartyrutri.Ibid. IVitiic plane jatri
riulta.Codd. Et viciorim ves%io.Quae
adduntur beatae
Perpetuae propria desunt
usque ad haec verba : Ila
caput.Iid. Feminm cadenlis…
ascendenlis.Cod. xn. JTUJJC ceiit
cum besiiis.Codd. Quorum uoces I'JI
cqrne marlyrum.lid. post h_ec verba, non
habent plura, quoe desunt
nsqiie ad has voces n. 4 :Mdrtyres Cftrist » pro noiriine ac justitia Christi, et
deinde , praetermissis duobus verbis, utrumque vicerunt,
pergunt dicehdo, riec mori, etc.N. 4. Sed exercitationi
sufficerei.N. 5. 'Quamvis jam nullis
possil smcitli hujris felicilhlibus
vet suavilaiibus
c6ihpurari,parvapatiicula
pfdihissionis agitur,imo,
elc.
f, Ibid. Ubi cofptiribus red-
diiis.N. 6. Qtibd ejus corporis
frietribrd sumus, cujus
elitli, etc.Ibid. Edrri&emque ampiectiniur
unilatem. Sic
ierminalur.lid. Post liaec verba praetermittunt
niiilia usque ad
bas voces, Quid, cum re.
soltttm, etc.lid. Quamvis jamnullis
possii sceculi hujus festiviialibus
vel suavilalibus
cothparari, parva esl particula
promissionis , imo,
etc.Sie etcod. xx ; cod. xii,
•ubi in corpore.€od. xu. <Quod ejus corporis
membra sumus, cujus
sunl etilli, elc.Codd. Eumdem ampleclimui-
unitatem (Cod. xn,
male , humaniiatetn ).
Deihde sic persiint •: /uhoc ergo tanto agonesancla Victoria<fion sexu invalido
retardata, nvn femiriea cogitalione enervata, non mtmdo
biandieiue triolliia,\non ritindnie penerrtta, "non sm-
vierite devriid, ceridvit fdriiter,'spirilu ctirhem , spe
iimorem, diabolum fide, riiiindum chariiate vincens.
His dfmis exercitus nosiri regis iitvictus est ; his armis
accincli mililes Ghrisli, nori coriservalis, seil trucidalis
COrporis membris, hec occidendo, sed moriendo triumpharunt,
et victoriam de diabolo meruerunl.1181 LECTIONES VARIANTES. 1(82SERUO CCLXXXI.Edit. N. 1, NomenPerpetum
et Felicilatis , sanctarum
Dei famularum.Ibid. In feminas. Le$endum
esset in feminis.Ibid. Fragililas feminea
non defecit.N. 2. Delectal auleni
piam menlem tale speclaculum
contueri, quale sibi
beaia Perpetua de se ipsa
revelatum esse narravit, virum
se faclamcertassecutn
diabolo. Illo quippe certaminein virum perfectum eliamipsa eurrebat, etc.Codd. JVotnen sanclm
Viciorim, Domini famulm ;
et sic deinceps mutato
noroine, singularique modo
adhibito.
Iid. In femina.Iid. Femina non defecit.Iid. Delectat autem piam
mentem lale spectaculum
conlueri, beatam Victoriam
in virum perfeclum
adversus diabolum in illo
cerlatnine currere, etc.Ibid. Merito itle veius.lbid. Per feminam deceperat
virum.Ibid. Per virttm eam superare
tentavit.lid. Merilo eiillevetus.lid. Per feminam vicerat j
virum., Ciid. xii posl haec verba
addit: Per judicem sciticet
smvum, cui beata Vicl.orianec ad lempus cessil ; opitulabatuf enim ei quem virgo
pepererat. Et ideoilla inferioris hominis cautissimo et
firmissimo robore omnes ejus obtudit insidias, impetusque
confregit. Cod.xx, prima praetermissa senlentia,
ultimaih phrasim lnibet, excepto qtiod horum verborum
loco, Et ideo ilia, scritiil, Sed illa. Deinde duo
codd. fragtnentum assuunt sermonis CCLXXX, n. 1,
Et virtore vestigio, ut videre est supra.SERMO CCXC.
Legitur in cod. Cass. xi, fol. 87, ubi hoc rino
differf, quod, n. 4, pro his Editorum verbis : Quomodo
fieiislud , quoniam virum noncognosco ? Et angelus
: Spiritus sanctus superveniel in te, el virtus
Altissimi obumbrabit libi. Ecce quomodo, etc ; pro his, *
inquam, verbis melius in cod. habetur : Quomodo
fiet tstud , dum virum non cognosco ? El angelus professus
est virgini: Ecce quomodo, etc.SERMO CCXCI.
Legitur lh cod. Cass. xn, fol. 231.Edil. N. 1. Quem diem
celebramus hodiernum vobisdici
non opus est, quia
omnes, cum legeretur Evangelium,
audistis. Hodie accepimus
sanclumJoannem.Ibid. Impletur Spirilu
sancio.Ibid. jVascifur, dat patri
vocem.Ibid. Quid enim aliud
quam gratia ?N. 2. _Vam manus Domini
cum illo.Ibid. Jacob erant. Anie
Joannem certe cmlum ei
lerra erant. Quid erit qui
in principio erat ?lbid El Verbum erat,
non qualecumque, sed Deus
erat Verbum.Ibid. Quid ipsa manus
Domini ?N. 3. Venil angelus Gabriel
ad Zachariam , non
ad Etisabelh uxorem ejus,
malrem Joannis: venit,Cod. Quem diem celebremus
hodiernum a nobte
dici non opus esl , quia
omnes, cum legerelur Evangelium,
audivhnus. Hodie
accepimus nalum sanclum
Joqnnem.id. Implebilui ; inquit,
Spirilu sancto.Id. Nascilur filius, natusreddit
pairivocem.ld. Quid enim aliud
quam gratiam ?Id. -Vam manus Domini
esl cum illo.Id. Jucob erant. Anle
joannem Adatn eral. Ante
Joannem cerle ccelum et
terra erant. Quid erit qui
in principio erat Verbum ?Id. jEt 7_.ri.ijjj- eral,
non ubicumque , sed apud
Deum ; el Verbum eralnon
qualecumque , sed Deus
erat Verbum.Id. Quid esl ipsa manus
Domini ?Id. Venil angelus (desunt
male iu cod.) Gabriel
ad Zachariam, non ad Elisabelh.
Zacharias eral pah.inquam,angelus Gabriel
ad Zachariam, non ad
Elisabeth. Quare ?ter Joannis ; Elisabelh ,
\ixor ejus , malef Joannis.
Venil Gabriel ad Zachariam
, non ad Elisdbeth.
Quare ?SERMO CCXCII,
Legitur in cod. Cass. xi. fol. 193, et cod. cxi,
fol. 74.Edit, N. 3./nJ-jfMJfalem.
Dominus Chrisius quare
est baptizaius ? Dominus
Chrislus Dei Filius unigenitus,
quare est baplizatus ?
Inveni quare esl natus,
et ibi invenies quare est
baplizalus. Ibiquippe,evc.<N. 4. Quia Domini est
salus. Nam vana, etc■nIbtd. Neque eitim Joan,
nis non eratSalvator Christus.Non
hoc dicitipse,elc.N. S. Ecce qui baptizat
inferior esl ; qui baptizalur,
diclurm sum, metior ? Hoc
forle., etc.Cod. cxi. Iniquitatem.
Dices mihi : ' Dominus
Chrtslus quare esl baptizatus
 ? Dominus Chrislus natus
ex virgine venil, quare ?
Et ibi invenis quare baptizatus.
Ibiouippe, elc.Cod. xi. Quia a Domino
est saliis, id esl, a Domino
datursalus.Nam vana,ele.Id. Neque enim Joannes
non erat salvandus. Salvatot
ergo Chrisius, Nam
hoc dtcit ipse, etc.Cod. cxi. Ecce qui baptizal
inferior est ; qui baplixatur,
diclurus sum, melior ?
Si nec qui baplizal
inferior est, nec qui bapH'eatut riielior, dicturus sum quia Creator quam creatura
{non) sii.melior. Hoc forte, elcN. 8. Sed non in hoc se
discipulum demonstravit.
Qui de cwlo, inquit, etc_Ibid. Et audit eum, el
ideo stai, etc.CId. Sed non m hoc se
discipulutn demonslravit.
Et ubi se discipiiium demonslravil
 ? Qui de ccelo,
inquit, etc.Godd. arnbo : Et audit
eum. Ergo discipulus est
qui slat et audit magistrum.
Et ideo slat, etc.SERMO CCXCtV.
Legitur in cod. Cass. vn, fol. 280, et in cod. FIorentin.
plut. xvm dext., « od. \, fol. 51.Edit. N. 1. Disputdtionesquorumdam
qummodo,
eic.N. 2. Parumper atlendite.
Parvulus * inquiunt,
etsi nonbapiizelur, mcriio,
etc.Ibid. Quid de vitamterna
 ? Habebunl, inquiunt.
Qvare habebunt ? Quia
'nullum peccatum hdbent.N. 3. Hac tegnum no.
minat, hac cum diabolo
•D damnalionem.lbid. Recede de medio,
sed noli in sinistram. •N. 4. El hcec quidem
fuistis. Et unde jam non
sunl ?N. 6. Damnas tarrien
quem separas a regno cmlorum.
Damnas : non enm
pefcuiis.N. 7. Ego prorsus exclamo.Ibid. Sed scio, inquis.
Unde scis ? Quia Dominns
dixil.Cod. v. Dispulationes
quorumdam,. qui modo,
etc.Cod. vii. Parumper altendile,
Quid dicant, dico,
Parvulus, inquinni, merilo,
etc.Cod. v. Si quidem vitam
mternam habtbunt, inquiunl.
Quait habebunl ?
Quia nullum peccaium habuerunt.Id. Hinc regnum nominat,
hinc cumdiabolo damnalionem.ld. Recede de medio,
sed noli sinislram.Id. Et hoc quidem fuistis,
Et vide, jam non
sunt.Cod. VII. Damhas eum
quem separas a.regno ccelorum,
Damnas quem dissocias
a societate sanclorum.
Jam non eum perculis.Cod. v. Ergo protsus
exclamo.CoA.yu.SedscioJnquis.
Quid scis ? Non iturum
parvuium in regnum ccelorUm.
Uride s’cis ? Qw<*
Dominus ditcit.1183SERMONUM GENUINORUM S. AUGUSTINI1184N. 8. Unde vicisti bono
illius.Ibid. _Vam quem vicisli.N. 9. Ita dividendo duas
personas induceremus.Ibid. Noli, inquil, separare,
quem volo copulare.Ibid. Sed et in cceto, qui
ambulal in terra.N. 10. jffoc crgo dicert
voluil, Nemo ascendit, nisi
qui descendit.N. U. Fundit sanguinem
Christus in remissionem
veccatorum.N. 13. Acfam primus accepit
morsum.Ibid. Ut de peccato
damnaret peccalum in
carne : de peccato peccaiuin.N. 14 ; JVisi itle qui natus
est sine vitio. Ab hac,
elc.N. 15. Unum aliquid
aeutissimum.Ibid. Respondeo pror%us:
Non primus peccavit
Adam.N. 18. Ibi et maritum
habes infidelem, ibi habes,
etc.lbid. Sanctificalur muUer
infidelis in fratre.
Numquid, etc.N."i9. Quia veleri lege
jton licebat.N. 20. Quia poslea diligenda.Cod. v. Unde eum vi- A
cisli bono illius.Id. Nam eum quem vicisti.Id. lla dividendo duos
induceremus.Id. Noli, inquil, separare,
quod volo copulare.Id. Sedel in cmlo, qui
ambulabal in lerra.Cod: VII. Hoc enim dicere
voluit, Nemo ascendit,
nisi qui ejus membrum,
factus fuerit. Nemo enim
aseendii,nisi qui descendit.Cod. v. Fundit sanguinem
Chrisius in remissionem
omriium peccatorum.Id. Adam primo accepit
morsum. _,Id. Ut de peccalo damnaret
peccantem in carne :
de peccato peccantem.Id. Nisi qui nalus est
sine vilio homo. Ab hac
etc.Id. Unum aliud acutissimum.Id. Respondeo: Prorsus
non primuspeccavitAdam.Id. Ubi habes el marilum
infideiem, ibi habes,
ctcId. Sanclificatur mulier
infidelis in fr.alre fideli.
Numquid, etc.ld. Quia in veleri lege
non licebat. (jld. Ut in var. Maur.
Quia poslea diligentia.SERMO CCXCV.
Legitur in Cod. Cass. xn, fol. 235.Edit. N. 1. Vis nosse
dequa petra Petrus diculur ?
Paulum audi.N. 2. Si cor tangit, ut
peccali confessio foras
exeal. Sed parum adhuc
ligalus est. Dominus, etc.Cod. Vis nosse de qua
pelra Pelrus ? Dical Paulus ;
audite.Id. Sic Dominus cor
langit, ut peccali confessio
fotas (Cod. male foris) 
exeal. Sed parum adhuc
prodesl confessio peccaiihominis adhuc liqatt. Dommus, etc.N. 5. Numqutd ennn
Pautus pro vobis crucifixus
esl2N. 6. Te Imdis , nam
Ecclesia, etc.lbid. Trepidabal famam
lupi.N. 8. Quid qumrunl ?
Mirius habent, si adhuc
laudes hominum qumrunl.
Si adhuc taudes hotninum
qumruhi, nondumvicerunt.Ibicl. Sed quis in e\s ?
Ille qui dixit : Stne me
nihil poiesiis (acere.Id. Numqutd enim Petrus
et Paulus pro vobis
crucifixus est ?Id. Te Imdis, non me ;
Ecclesia, etc. ~.Id. Trepidabat famau
lupi.Id. Quid qumrunt ? Si
aliquid qucerunt, minus
habent. Si adhuc laudes
hominum qumrunt, non
mundum vicerunl. Vide
var. Maur,Id. Sed quid in eis ? Dominus
noster Jesus Chrislus,qui
dixil: Sinemenihil
polestis facere ; quivntl et regnat cum Patre, tn unilate SpirUus sanctt,
Deus, per omniasmcula smculorum. Amen.SERMOCCXCVI.Lcgitur in cod. Cass. xi, fol. 231, ubi titulus habet,
De Evangelio in quo ail, Simon Joannis, diligis me ?Edit. N. 1. Recens sanclt
Evanqelii leclio.Iljid. Majoramatorquam
negator.Ibid. Sid tuncnonpotuil
sequi passurus.Ibid. Dominuspostquam
resurrexil, docel Petrum.Ibid. lnordinate amans,
defecil.Ibid. Promisit passionem.N.2. Non dixisset, Propitius.Ibid. Iri quo et resurrecturus.lbid. Redi reiro, Satanas.Ibid. Tergillacrymis pietalis
cordis negaliones.N. 3. Ut lcr confiterelur
amor, quod ler negaveral
limor.Ibid. Et commendalis
Petro ovibus suis, el commendalo
sibi Pelro cum
ovibits suis jamprmnuntiat.N. 4. Preiiosas, emplas
non auro.lbid. Idoneum essel pre*
lium.N. S. Ibi cerla vicloria.N. 6. Qum suni proposita.lljiid. Qumlibelquantalibet
iribuidtio.Ibid. Ibi sunt sed in te
nonsunl,Ibid ; Ulinam iu te essint,
quisquis ita loqueris,
quisquis ita desipis, quisquis
vocatus in spirilu
carnaliier sapis. Prorsus
adhuc palieniiam doceo,
nondum sapieniiam. Paliens
esto, Dominus vult.
Qumris quare vetil ? Differ
SecretUm cognilionis, slrenuitatem
obedientim prmpara.
Ferie te vult ; ferlo
quod vult, etc.Cod. Prmsens evangelica
lectio,Id. Tam amalor quam
negator.Id. Sed tunc non potuit
sequi passum.Id. Dominus posl resurrectionem
docet Petrum.ld. Inordinateamat,sed
deficil.Id. Promiliit passionem.Id. JVOH dicerel, Propilius.Id. In quo erat et resurreclurus.Id. Redi relro, Salana.Id. Tergit lacrymis pie*
lalis sordes negationis.Id. Ul ter confilcatur
amor ; quia ler negaverai
limor.ld. El commendatis Petro
ovibus suis, jam prmnunlial.Id. _Von prefio emptas,
non auro.Id. Idoneum esset pretio.Id. lbi secura victoria.Id. Qum sint proposila.Id. Qucelibet et quanlalibel
Iribulalio.Id. lbi suni,ibi sunt, sed
in le non sunt.Id. Utinam in le essenl,
quisquis ista loqueris, quisquis
isla desipis, quisquis
vocalus in spintu adhuc
carnem sapis,[quisquis lalis
es,ulinam in ie essent memotirn
aposlolorum ! Ulinam
lu cogilares apostolos !
Videres utrumnam eis lerrena
[elicitas promiisa fuerit
an mlerna. Audi Aposlolum,
si vivil in le memoria
ipsius. Elenim quid
esl ? Quod enim temporalaesi leve iniiuiaiionis noslrae, ni nicredibiieiu raouum,
el snpra incredibilem modum, aeternum gloria. pondus
operatur in nobis, non respicienlibus quae videntur,
sed quae non videntur ; quaeenim videhtur, temporalia
sunt, quae autem non videntur, aeterna sunt
(// Cor. iv, 17, 18). Jn ipso Pelro temporalis fuil caro,
el non vis ul temporalis sil lupis Romce ? Pelrus apostolus
cum Domino regnat ; corpus aposloti Petri quodam
loco jucet. Memotia est excitansamorem ad mlerna,
non ut terrm inhmreas, sed ut cum Aposiolo ctelum
cogites. Dic mihi, si fidetis es, recole memorias apostolorum,
memoriam eliam Domini Dei tui, cerlejam
sedentis in cceio. Audi quo te mitlal Aposiolus. Si fe« 
surrexistis ctim Cliristo, quae sursum stttit sapite,
ubi Christus est in dextera Dei sedens !; quae sursiim
sunt quaefiie, non quae super lerram. Mortui enim
estis, et vita vestra abscomiita cst cum Christo in
Deo. Cuni'Christus ppparuerit, vila vestra, lunc et
vos cum ipso apparebitis in gloria (Col. 111, 1-4).
Uno verbo hoc audis : Sursum cor. Doles ergo el ;./o« 
ras,.quia ruerunt ligna el lapides, et quia mortui sunt
morituti ? Da mihi aliquem mottuum semper viclurum.
Doles quia ceciderunl ligna et lapides, et quia tnortui
suntmoriluri ? Si sursum habescor, quid ibi mortuum
est ? Quid ibi cecidit ? Si surswn habes cor, ubi est ihe-H85 LECTIONES VARIANTES. 1186taurus tuus.ibi est cor tttum, Deorsum caro tua est,
etsi expavetcil caro lua,non moveatut cot luum. Sed
tamen, inquis, nolebam. Quid nolebas ? Nolebam ui
Roma lania palerelur. lgnoscimus, quia nolebas. N.oli
tu Deo irasci, quia volebat: Tu homo es, el ille Deus.
Tu dicis, Nolo, ubi ille dicil, Volo ? Non te t./e damnat
propter Nolo luum ; el tu blasphemas Volo ipsius ?
Sed quare hoc Deus voluil ? Quare hoc Deus voluit ?
Inlerim servi voluntali Domini Dei lui ; amicus factus,
tcies contilium Domini Dei lui. Quis lam superbus sit
servus, cui Dominus cum aliquid jusserit ut fiat, dical
ille, Quare ? Dominus apud se Itabet consilium. Paret
obsequium ; si profecerit, si bene egerit, si ___. semo amicus
faelus fuerit, sicut dixil ipse Dominus : Jam vos
non dicam servos, sed araicos (/ Joan. xv, 15) , forte
et consilium Domini sui discet. Inlerim antequam sciat
consilium, libenter ferat arbilrium. Prorsus adhuc palientiam
doceo, nondum sapienliam ;patiens eslo.. Dominusvult.Qumrisquarevelii ?
Differosludiumcognitionis,
differo strenuilatem. Obedire para ; ferre le vuli, quod
vuil ; feno quod vull, etc.Ibid. Si esl in vobis lenis
el milis patienlia.Ibid. Dominicam rolttntatem.
Lenia quippe non
ferimus.Ibid’. Aspera 'toletamus,
ad lenia gaudemus.lbid. -Bf conlinuo convettil
tenisum ad obedientiam.Ibid. Sic et lu nolebas
forte amitiere peculium
tuum, quod hic reliciurus
eras : atlende ne cum relinquendo
remaneas.N. 7. fionia afflicta esl.< Ibid. Quis hoc dicit ?
Chrislianus.Ibid. Quando voluit
Deus.lbid. Ulilto careamus ;
cteterum libi alia meditatio
esl.N. 8. Cum in tentationibus
variis’ incideriiis. Dicis
itaque, o pagane : Dii
prmsidesRomam modo non
servaverunt, quia non
sunt ; lunc servaverunt,
quando eranl.Ibid, Non audislis prophetas,
nbn audistis ipsum,
etc.Ibid. Mala fulura ?
Quanium acceditmlas mundo,
tantum propinqualur
fim.N. 9. Audi quare modo
plus vaslatur.Ibid. Ocutum ad tios.lbid. Evangelium prmdicalur
iolo mundo ; verum
est. Antequam, etc.Ibid. Vapulabit pauca.Ibid. Ecce quid erat
ante mundtts. Nunc vero
quid ? Servus autem sciens
voluntalem domini sui, et
faciens digna plagis, vapulabil
mulla. Ei ulinam
multa vapulet, non semel
damnetur. Quidrecusasvapularemulla,
etc.Id. Si habital in vobit
lenis et milis palienlia.Id. Dominicam voluntatem.
Npn solum lenem ;
lenem quippe non ferimus.Id. Asperam toleramus,
ad lenem gaudemus.Id. Et convertil sensum
ad obedienliam.Id. Sic et lu nolebas ;
quid ? forte amiltere pecuiiuin
luum, quod reliclurus
eras: allende neeum
relinquendo remaneas.Id. Roma afjligilur, aul
afflicla esl.Id. Quis hoc dicis ?
Chrislianus.Id. Quia voluit Deut.Id. Ulillo careas ; cmlerum
tibi alia meditalio
sit.Id. Cum in tentationes
varias incideritis. Quando
tibi talia m templo recilala
sunt, Dii prmsules Romce
non servaverunt, quia.non
sunt, diceres, lunc servaveruni
quando eranl.Id. JVOII audistis propjietas,
non audislis aposloios,
non audislis ipsum, elc.Id. Matafutura, quando
accedel mlas triundo, quando
propinquabil finis,Id. Ait quare modo plus
vastatur.ld. Oculum ad nos convetlamus.Id. Evangelium prmdicatur ;
lolus mundus plenus
est. Antequam, etc.Id. Vapulabil paucis.Id. Ecce quid erat ante
mundus. Servus neseiens
volunlalem domini sui, et
non faciens digna plagis,
vapulabit paucis. Servus
aulem sciens volunialem
demini sui ; ecce qualis est
tnodo mundus. Jam quod
sequitur vobis dicite, imo
nobis dicamus : ServusA sctens voluntatem domini sui, it non faeiens digna,
plagis vapulabit multis. Et utinam muliis, vapulet, et
non semel damnetur. Quid recusas vapulare multis, etc.Ibid. Thesauros incmlo,
ubi tteque mrugo, elc.lbid. Tui'n lerra thesaurixas,
ille in cmlo jubet,
dicens.lbid. Quid servas in
terra ? Quod cuslodit Chrislus,
non tollil Golhus.Ibid. Et sapientior Domino
luo, condis in lerra.Ibid. Sursum eondere,
volnil. Et tu, Ego in lerra
condo. Paralus ergo eslo
vapulare mutta.
■n Ibid. Dicis quod libi facil
Dominus.N. 10. Ut lu fluas, ille
mentialur.Ibid. Iniquitatibyt nosltis,
murmuri nosiro.lbid. Pcenitentim itam
exercet IJI se.Ibid. Quiasi tu libipatcis,
ille libi non patcet ;
quia si et ille tibi patcat,
petis.lbid. Siciit enim sctiptu ») 
est.Ibid. Vidit felicem peccalorem,
quolidie mala facientem,
et nihit mali patienlem,
et in Spirilu
sancio (in margine suo) 
horruil, et doluit, el diC
xit. Irritavit, etclbid. Provocat Domi« um ;
pro tnagnitudine
irmsum non requirel. Ideo
non exquirei, elc.Id. Thesaurum inccelo,
ttbi neque tinea, neqtte
mrugo, etc.Id. Tu in terra, ille in
ccelo, dicens.Id. Quid servas ? Quod
custodit Christus, numquid
tollitGothus ?Id. Etsapientior Domino
tuo, non nisi in lerra thesaurizare
vis.Id. Sursnm te condere
voluit ille. Ergo in terra
condens, paratus esto vapttlare
multis.Id. Dicis quia quod facil
Dominus.Id. Ut tu defluas, ille
vero mentialur.Id. Jniquilatibus noslris
jet murmuri noslro.Id. Pmnilens iram exercet
in se.Id. Quia si tu libi parcis,
ul ille libi parcat, peris.Id. Sic enim scriptum
est. ■Id. Vidi felicem peccatorem,
vidi quolidie mala
facieritem, el in Spiritu
sancto blasphemanlem ;
horrui, dolui. Irtitavit,
etc.Id. Provocavil Dominum ;
pro magnitudine
irm sum non exqukel. Hoc
sequitur : irritavit Dominum
peccator ; pro magmtudtnetrm sum nonexqutrel. Ideo non exquiret, elc.lbid.ivamst exqutreret,
flagellaret ; et fortaste
emendaret.N. H. Quid 'prastabal
Petrus ?N. 12. Dico charitati
vetlrce, lorla sunt, torla
tunt ex hpc viscera nostra.
Fatemur vobis, non nobis
placei lalis diligenlia. Scio
quia zelo Dei fecerunt et
Ecclesim. Pulatis quiq nin
litl faclum esl, quia hoc ad
" omnes sonuil ? Rogo vos,
hodie sonueril vox ista, ut
illud quod male sonuit,
ebrual ea res qum bene
sonuil. Hanc operam dale,
hoc sonet, hoc prmdicemus,
hoc prmdicamus.
Veniant, admiilantur, etc.Id. JVam si exquireret,
flagellarel: si flagellarel,
emendaret.Id. Quod prmstabal et
Pelrus.Id. JDICO charitati veslrm,
torta suni ex lioc viscera
noslra. Falemur vobis,
non nobis placuit talis
diligentia. Scip quia zelo
Dei fecerunl ; scio. non
dnbilo, quia ieio Dei /ecerunl,
sed et illud debent
altendere aposloli Pauli,
quomodo plangit eos etiam
qvi zelum Dei habeni, sed
noh secundum scientiam
(Rom. x, 2). Ecce non
est admissus hodie ; crat
morieiur. De cujus manibus
exigilur ?. Dictums et :
Sed finail, Respondeo :Sed pelit. Ego oslendo quod petit ; tu ostende quia
fingit.Christiane, jamvolo doceas et me.Unde scis
qnia fingit ? Quia rebus suis timei. Novimus multos timuisse
rebus suis, et ideo factos caiholicos ; cum accepissent
libertatem, redieruht ad illos quidam, quidam
vero manseruni. Qudmdiu non intraverunt, ribus suis
timueruni, el cum irilraverunt, discendo manseruni.
Unde scis ergo, ne isle qui timet rebus suis, inler illot
crit qui ficii iiwentisunt,maxime accedente tanla luceH87 SERMONUM GENUINORUM S. AUGUSTlNl 1188Derita.is, tanta convictione falsitatis ? Qutd vis de corde _
judictire, homo ? Ideo sudavimus, ideo luboravimus,
Ideo veritas demotulrala esl invicla, til sit qucerentibus
initnica ? Laboravinius ul verilas ostenderelur, falsitas
convincerelur. Adjuvit Dominus: faclum est. Forle
pro quo faclum esl, quadam consideralione mutalus
est. Quare de corde vis judicare ? Ego video petentem,
el tu accusas fingenlem ? Gbrisliane, quod vides admitte,
quod non vides Deo dimilte. Breviler caritali
veslrm dico : pascendas oves Domini ab ipso Domino
audivimus, et scimus quod de ovibus per Ezechielem
dicat: Ne ovis pvem impingat, ne ovis ovem impellat ;
ne fortis languidam preniat (Ezech. xxxiv, 1
seqq.). Attende quod Apostolus dicol : Corripile inquietos,
cousolamini piisillaniraes, suscipiteinfirmos
(/ T-iess. v, 14). Corripite inquielos, fiat hoc ; Consolamiiti
pusiltanimes ; fial hoc ; Suscipiie infirmos, fiat
hoc. Patienles esiote ail omnes (Ibid.) , fiat hoc: Ne
quis iiialiim pro malo alicui reddat (litid., 18) fiat
hoc. Tanla dicit. Non ibi attendimus, nisi, Corripite
inquietos. Altendite ; Corripite inquietos. Numetate:
Consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes
estote ad orones. Videte ne quis roalum pro
malo alicui reddal. Tu non attendis, nisi, Corripile
inquietos. Vide ne lu sis inquietus, ne, el quod est
pejus, el inquietus esse velis, eteorripi nolis. Rogamus
vos, per Christum, obsecramus, ne fvndaiis laborem
nostrum. An pulalis quia inde nobis habemus placere
quia vicimus falsitalem ? Victoria semper verilalis esl.
Nos quid sumus ?■ Vicla falsilas ; oiim victa est. Sed
Deo gratiasquia apeiie vicla est, eltnanifestata hominibus.
Abundavit cultus ; qitare impedilur frucius ? De
cmtero, fratres, isla non fianl. Nemo sic atneiEcclesiam,
ut invideal lucris Ecclesim. Nudius leiiia aut nudius
quarta factumesl hoc quod dico, el non levites sonuit
ad omnes, qnia non admitlanlur Donatistm, qtiando
veniunt ad Ecclesiam. Pulatis-quia niltil mali factum
est, quia hoc ad omnes sonuit ? Rogo, ideo sonuii
hodie vox istu, ul illitd quod male sonuit, obruat ea
res qum bene sonuerit. Dale operam, hoc diximus, hoc
prmdicamus. Veniant, admilianlur, etc.SERMO CCXCVII.Legitur iu duobuscodd. Cassin., nerape cod. vn,
fol. 315, etcod. xxx, fol. 323. Iu hoc autem uiiimo
non habentur nisi duo numeri, quintus videlicet et
sextus ; caelera desunt.Edil. N. 1. Animam
meam pro le ponam. Prmsumptionem
ferebat.N. 3. Pelrus etiam senex
mori nolebal. Mori
quidem nolebal.N. 4. ltespondibas, Vo^
lo. Cohibe tinguam iuam
a malo. Modo dic, Volo.
Declina a mqlo, et fac bonutn.
Dic, Volo. Si aulem
hoc vis, quare opus,
et ad mercedem curris.Cod. vii. Animam tneam
pfo le ponam. Prcesumptione
fervebal.Id. Petrus eliani-senex
nolebat mori ; alter eum
cinxit, et abstulil quo ipse
nollet, Mori quidem, etc,Ll. Respondebis, Volo.
Cohibe linguam tuam a
malo. Modo dic, Volo.
Labia itia non loquanlur
dolum. Modo dic, Volo.
Declina a malo, et fac bonum.
Dic, Volo. Si aulem
hoc non vis, qumro quidvelis ? Opus prmletmiltis, et ad mercedem cunis.N. 5. JE( donaioreth gratid) 
de vita sua corifessione
liiudanlein.Ibid. Sed plus ommbus
iliis labordvi. Rependisli
ergo graiim Dei ?Cod. xxx. Et donatorem
gratim debilm sua confessione
laudantem. Melius
legereiur debiia, ut in
var. Maur. quas videsis.Codd. ambo. Sed plus
onmibus iltis laboravL
Quasi rependit gratice Dei.
Gratia Dei, inquit, sumqutid stirii, et gratta ejus in me vacua non fuit ; sed plus
omnibus iltii laboravi. Rependisti ergo yralim Dei ?N. 6. Quo juvanle ? Go&.xxx.Quojuvante ?
Quid liic ciicis ? Cursuhi, Quo ? dic, Dico, "inquil,
Ctc. cursum, elc/Ij, Ibid. iPrimo quam fidem ?
quam iibi ipsi dedisti
 ? falsutn est, ete.N. 7. Nam cuslodire
te non sufficis. Si desertus
fueris, dormilabis et
dormies. Non ciulem dor-
mitat, neque dormil, qui
cuslodit Israel.N. 9. Captivus ductus
esl ab homine. Libera tne,
Domitte, ab homine malo.N. 11. Non respicienlibus
quce videnlur. Qum
enim videnlur, etc.Cod. vn. Primo quam
fidem ? quam tibi ipsi dedisti ?
Si fidem tu libi cledisti,
falsum est, etc.ld. Aram cuslodire te
non sufficis. Cusiodis, sed
si dereliclus fueris, dorinilabis
el dormies ; non au<
lem dormiet, neque dormitabil,
qui cuslodil Israel.ld. Caplivus duclus est
ab homine. Rem magnam
psalmus optavif.Liberamc,
Domine, ab homine mato.Id. JVO.I respicienlibus
qum videntur, si dantur,
sed qum non videntur.
Qum enim videnlur, etc.SERMO CCXCVHI.
B Legitur in cod. Cass. cix, fol. 43 et 44.Edit. N. 1. Et ad nos
isla verba venerunt, et ad
sanitalem, etc.N. 4. Qui non sum dignus
vocari aposlolus.
Quare ?Cod. Et ad nos isla
verba venerunt, ei Afros
de somno exciiaverunl, el
ad sanitaiem, etc.Id. Qui non sum dignus
vocari apostolus.
Non es dignus, et facit.
Non ergo quid tibi debebalur,
reddidit. auia dignumhonore prmstilit, cui supplicium debebalur. Non
sum dignus vocari aposiolus. Quare ?SERMO CCCIV,
Legitur in cod. Cass. cix, fol. 94, ubi, n. 1, hornm
verborum loco, inteliexil hoc, fralres, sanclus
Laureniius ; iniellexit ac fecii, habetur, imellexisiis
hoc sacramentum, fratres mei ? Bealus Laurentius inlellexit
ac fecit.
G SERMO CCCV.Legitur in cod. Cass. xn, fol. 251.Edit. N. 4. JVe ergo
desperatione frangereniur.ibid., ad calcem, Chrislus
teneaiur.Cod. _Ve ergo despetatione
ftangeremur.Id. Ghrislus teneatur.
His vocibus exceltenlissimi
Salvaioris, et araiia eius.et Spiritu ejus inspirali (Cod. inspiral) , amore ejut
accensi sunt’ tnartyres. Tuba veriiatis vicerunt, promisso
felicitalis (God. j’… tatis) pervenerunt ad gloriam
mternitatis, per DOmihum-nostruin Jesttm Christum.SERMO CCCVI.
Legilur in cod. Cass. xu, fol. 255.Edit. N. 3. jVemo est: tcimen. quocumque viim genereetecto, qui non beatamvitam cupiai. Beataj\ ergo vtla, elc.God. jVemo est tamen,
quocumque viim genere
electo, qui non beatam
vitam cupiat, et ideo sie
vivat, quia incle se bcalum
putat. Beaia ergo vita, etc.j SERMONES CGCVII et CCGVHI.Hi sermones, qui in duos dividuntur in textu Bei
nedictinorum, sed unum lantum efQciunt in nostris
codicibus, sicut et in var. Maurin., leguntur in cod.
i Florent. plut. XVIII, cod. xxm, fol. 177 b, ei in
i Bibl. Mugell., cod. xv, fol. 149 b.SERM. cccvn.Edit.N. 1.'
-Von s-Bitiref, Honordbal.ld. ibid. Quando aulem
parturiebat.Id. ibid. Filtam saltantetn.
Et rex, elc.ld. N. 3. Locutus est
ei angelus,Id. ibid. Per memeliptum
juro.Codd. _Ven sa.t>.ret, et
honorabal.Cod. xv. Quando aulem
parturiit.Id. Filiam sallalricein.
Rex, etc'ld. Loculus esl enim ei
angelus.Cod. xxiu. Per memetiosum
iuravi.1189 LECTIONES VARIANTES , 1190Id. ibid, Obaudisti voeem
meam,
Id. ibid. Exhibel vetax.ld. ibid. /u psalmis dt
Domino.Id. N. 4. Nonesl peccatum
vetutn jutate. Sed
quia, elc.Id. ibid. Jutare, longe
esi, etc.Id. ibid. Sed Dominui
juravii, inquit.Id. N. 5. /n i'pso luctalione.SERM. cccvm. N. 1.
TemereJuravil : quis ttesciat
 ? Tamen lapsus esi,
juravil.ld. N. 2. Hotninis sanguine
implere.Id. ibid. Commemoto
ergo charilalem vestram.ld. ibid. Malam, malam,
malam, et vatde malam.Id. N. 3. Quia dixit
Dominus Jesus.Id. lbid. Quando a nobis
exigerelur, etc.Id. N. 4. Et falsum
esse.Id. N. 5. Et nonne tnelius
eral, ut rem luam
quam exigebas perderes ,
quam animam hominis istius
falsa juraiione perinieres ?Id. ibid. Absiulerilis.Cod. xv. Obqudisli voci,
mem.Cod. XXIII. ExhibeLur'
verax.Cod. xv. /n psaitnis
vere de Domino.Codd. ambo. JVon quia
esl peccalum verumjurare,
sed quia, eic.lid. Jurare, Lohge
est, etcCo.d. xv. Sed Dominus,
inquis, juravil.Id. /n ipsa lucta.Cod. XXIII. Temere juravit,
quia riescivit. Tamen
lapsus est, qui juravit.
Vid. var. Maur.Id. Hominis sanguine
imptesse.ld. Commemero ergo
charilati vestrw.Id. Malam , »ia.am ,
valde mulam.Id. Quid dixil Dominus
Jesus ?Id. Quomodo a nobis
exigeretur, etc.ld. (alsum esse.Id. Melius rem luam,
quam exigebas, perderes,
tjiiam animam hominis
faisa juratione perimetes.Id. Abstuletilis prmstanle
Domino nostro Jetu iChritlo, qui cum Patre et Spirilu sanclo vivil el regnat
in smcula smculorum. Amen.SERMO CCCX,Legitur in cod. Cass. xn, fol. 270.Edit. N. 1. 'Sjjirifus
sanctus doceat nos in hac
Iwra qum oporleat dicere :
diciuri enim sumus aliqttid
de laude Cypriani
gtoriotistimi marlyris, cujus
nalatem hodie, sicut
nostis, celebramus.Ibid. Id est, Natales,
ul Natates.Ibid. Hoc nomen frequentat
Ecclesia, ut, elc.Ibid. Sed iilum diem
noji celebraremus, elsi nossemus.
lllo enitn die, elcIbid. Isto autem die iicif
omne peccalum.N. 2. Ex occullissimo
naturm tinu.Ibid. Propter Natalem
Cypriani bibit.Ibid. Et tanto dulcius.Ibid. Ci.ijjuHir ab obsequentibus.Ibid. Ubiillaerectaest,
ibi prosiratus est.N. 3. Unde nos celebraremus.Cod. Gloriosissimi martyris
Cypriani sacratissimam
passionem in meriib^
ria nobis revocat hodierna
solemnilas. Nalalem quippe
ejus hodie celebramus.Id. Id est, ut Natalei.Id. jffoe noiiien frequental,
ut, etc.Id. Sed quando nalus
sit, eliamsi sciremus, non .
celebraremus. /n illo enim
die, etcId. Isio die finivil omne
peccatum.ld. Ex occullissimo ac
profundissimo sinu.Id. In honorem Cypriani
bibit. ■|d. Et tanlo jucundws.ld. Cingatur a veneranlibus.ld. Ubi illa surrexil,
iste prostratus esl.Id. Quando (aut roelius
quomodo) nos celebraremus,1 Yide serm. cccxvi, o. 3.A N. 4. Et ad alta loca.
Ibid. Leclionis: qlatres
celebreinus hunc diem, e't
ita omnes unanimiter supplicemus,
ut in Ecclesia
majore cointnunem palrein
audire el videre mereamur ;habiluri el desermOne ejus gaudium, et de passionis
ejus gloria profectum, per Dominum noslrum
Jesum Chrislum. Ameh.Id. Ad qlia loca.Id. Leetionis. Atacres
ergo celebremushuncdiem,
et cujus triumphum honoramus
in terra, meritum
cognoscamus in cmlo.SERMO CCCXVII.Legitur in cod. Cass. xi, fol. 212, et cod. pariter
Cass. xn, fol. 127.Edit. N. 1', Coronafus ;
illas terras, etcB N. 2. Cmcilas erueifigebat:
el crucifixus eis de
sanguine suo cpllyrium faciebal.N. 4, Nemo accendit
luccrnam, el ponil eam
sub medio, sed super candelabrum,
ut luceat omnibus
qui in domo sunt. Domus’,
mundus esl.Ibid. _Et ego mundo.N, 5 ad calcem. Domino
commendavit.Codd. Coronalus, factus
est in marlyrio primus,qui
videbatur in ecclesiaslico
ordine esse postremus. IIlas
ierras, elc.Codd. xn. G'« .ei crucifigebant,
et poslea quam
cfucifixefuni, de sanguine
suo Chrisius collyrium illis
fecit.Codd. Sic luceat lumen
veslrum coram hominibus.
Ecce lucel lumen Slepliani,
ut videani omnes qui
in domo sunt. Domus,
mundus esl.Id.iEl ego mundq. Cae-*
tera differunt, sed incuria
amanuensium non fuertint
tianscripla.Cod. xn post baec ver*
ba, Domino commcndavit,
addit quae seuuuntur :« Dilexit ergo Stephanus inimicos suos. Nam qui pro
Q se rogans stetit, pro illis genua flxit *. Utique quod
scriptum est, hoc implevit verus imitator aominicae
passionis, et perfectus est Christi discipulus approbattis,
quia quod ex magistro audierat, in sua passione
complebat. Dominus enim cum penderet in
cruce, ait : Paler, ignosce illis, quia nesciunl quid faciunt
(Luc, xxiii, 54). Et bealus Stephantis, cum
jam pene lapidibus obruerelur, sic ait: Domirie Jesu,
ne staiuasillis Iwc peccalum (Acl. vn, 59). Oapostolicum
virum, jam ex discipttlo magistruin ! Oportebat
enim priinum mariyrem Christi doctrinam sequi
magistri. Rogat pro impiis, rogat pro blasphemis,
pro lapidatoribus suis. Quia ergo difficile erat pro
talibus exaudiri, accessit infirroitas, ut lifmaretur
chariias. Genua fixa extorsit. Putatis iilum non
exauditum, quando ait: Domine, ne staluas iltis hoc
peccalum ? Exauditus est, mulli ex ipsis crediderunt.
Sed non vos mitto longe. Saulus ille qui in omnium
manibus lapidabat, qui lapidantium vesiimeula serjv
vabat, exauditus esl pro illo Steplianus. Postea sae- !
u viebat accepiis scriptis in Ghristianos, pergebat saeviens,
sanguinem sitiebat ; caedes nnhelabat ; et Dominus,
qui pro illo exaudiebat Sleplianum : Saule,
Saule, inquit, quid me persequeris (Acl. ix, 4)  ? Quem
occidisti, rogavit pro te, et eligo le, ut confitearis
me, et rooriaris pro me. Sancli ergo SlephaniNatalem
cum debila Veneralione colamus. Celebravimus
Natalem Doraini, celebremus el servi ; frequeniaviiuus
Nativilatem Salvatoris, frequentcmus et Natalem
imiriyi is ; Dorninuro euim nostrum peperit incorrupta
Maria, et Stephanum gloriosum ad palmas martyrii
sancta mater provexii Ecclesia. ISERMO CCCXXVII.
Legilur in cod. Cass. xn, fol. 34.Edil. N. 1. Caiifavimus
D.eo, niariurum voce.Cod. Natale bcalissimi
marlyrts Stephani caniavimus
Deo voce martyrum.U_H SERMONUM GENUmORCM S. AUGUSTINI U92Ibid. Victus est promiilens
mundus.lbid. De gente non sancla,
talronum, homicidarum,
sceleslorum omnium.
Pali lalia, elc.N. 2. jDiscipuli mei dimiserant
me, discipuli mei
desperaverunt de me.Ibid. Ad calcem. Cum
bona causa hinc exeamus.Id. Victus est promillens
mundus magna munera.Id. De gentenon sancla.
Latronum, homicidarum,
scelestorum omninm gens
est non sancta. Pati lalia,
elc.Id. Discipuli mei dimiserunt
me, discipuli mei
despexerunt me.Id. Cum bona causahinc exeamus. Sanctus ad•mirabilis manyr Siephanus,cujus hodte solemnttalem celcbramus, quam bonam
fidem habuil ! Israelila mutavit causam, dimisit
synagogam Satanm, iu Christo ctedidit, catholicm otdinalus
est Ecclesim diaconus, manits capiii ipsius imposuerunl
aposloli ; coronam in capiie a Christo accipere
tneruit, cui esl honor et gloria in smcula smculorum.SERMO CCCXXX.Legitur in cod. Cass. xvn, fol. 515.Edit. N 1. Qui frifruif
voluntatem. /n hoc, elc.
Legitur in nota, ex edit.
Maur.: Forle aliqua hic
praetermissa, quae supplentur
ex cod.Cod. Qui iribuit voluntatem,
et augens in cordibus
nostris causam noslram,
gratiam suam inseminet,
nutriat, constabitiatcharitatem.Inhoc,
elc.
Forte, legendum ujj-tutem,aut aliquid simile pro causam, et loco horum verboruni,
iiu.riafjconsfadi.iat, ponendum sic, n_.ln’« fgue et
slabilial.N. 5. Popitlo dico, non
uni homini ; elsiomnes tne
audire possinl, non dico
uni, se.d humano generi.
Rediergo, etc.N, 4. Audistis , quid
beatus Petrus responderit.Id. Populo dico, non
uni homini ; non dico uni,
sed humano generi ; elsi
 »ie omnes audire possent,
omnibut dico. Redi ergo,
etc.Id. Audistis, el, quanlum
exislimo, meminislis,
quid beatusPetrusresponderit.SERMO CCCLH.Legitur in cod. Cassin. xi, fol. 106 et seqq.Edit. N. 5. Miratur
Cnitn intetrogari se a prmscio,
sed etiam loties intefrogari.N.H.Miitenlibus. Plane
hottem elc.Cod. Miratur enim inlerrogari
se lertio, sed
eiiam irislatur toties intetrogati.ld. Jlfittenlifiiis. Populusillehabuil
hoslem Amalech.
Planehoslem, elcSERMO CCCLXX.
Legitur in cod. Cassin. cvi, fol. 151, et in cod. c,
fol. 48 a tergo, ubi Praesenlationi Domini accommodatur,
qtiae discrimina annotanda bic parvi duximus.Edil. N.2._./an« if vitgo
posf pattum. Exsultent
viduce.lbid. Et in senectute
sua exspectabat infanliam
Salvalotis.N. 5. Quanlum desiderium
habebant anliqui
sancli.lbid. jPutas hic me inveniet ?
putas isti oculi,
etc.Ibid. SalutareDei Dominus
Jesus Ckristus. Annuntiate,
etc.Cod. Mansil virgo post
partutn, el illibaia post
filium. Exultenl vidum.Id. Ocloginla namgue
gerens anhos exspeclabat
infanliam Salvaloris.Cod. C. Quanlum desiderium
habebani antiquitus
sancli.Codd.Putas hicmeinveniet
ista naiivitas ? pulqs
islioculi, etc.Id. Salulare Dei, Dominus
Jesus Chrislus. liieo
salulare Dei se vidisse gralutando
non tacuit. Annuntiate.
etc.A. N. 4. Noninvenilquemadmodum
ad Chrislum
perlineat.Ibid. Ad illum pertinuit
propter nos nasci, ad nos
perlineat, etc.qui tollil peccata mundi,Id, An invetuei auod ad
Chtistmn pernneai ?Id. Ad illum pertinuU
pro nobis itasci, de qtto
Joannes in Evcmqelio dixit,
Hic esl agnus Dei, hic esi
qui cum Palre el SpiriluSancto vivit el regnat Deus in smcula smculoritm.
Amen.SERMO CCCLXXI.Legitur in cod. Cassin. cvn, fol. 25 a tergo, el
xcix, fo). 54,Edit. N. 1. tfodje lux
incrementuin accipit ; cum
humano generi in hoc ulique
die vera lux venerit:
v.1 recle dies tramitemque
n solis augeal, quo nobis
liunc, etc.N. 5, Quomodo anima
miscelur corpori, ul homo
fial.N. 4. jPossif ascendere.Cod. cvii. Hodie lux
incremenlum accipit ; quo
nobis sol verus illuxil,
recie tenebras noclis im>
minuil, qui nobis hunc,
etc.Id. Quomodo animm
corpus , e. anima corpori
miscetur ,ut homo fiat.Cod. xcix. Possii ascendere,
per Dominum nostrumJesum Lhnslum , qm ex vtrgtnah utero carnem
sumens hodie mundo apparuil, cui sit-laus, honot, virtus,
decus et imperium per infinita smcula swculorum.SERMO CCCLXXII.
Legitur in cod. Cassin. cvi, fol. 117, ubi redintegratur
dimidiaia phrasis apud Benediclinos omissa, n. 1,
ubi post verba morlalitalis humanm, legitur in hac autem,
elc Deesthoc necessariun. comparationis nietnbrum
: tn illa manens Chrisius, sicul de illo _t_.WptK.ii
est, ipse est vertts Deus, et vita mlema- in hac auC
tem , etc. Quanti momenti sit illa correctio allendal
doctus lector.SERMO CCCLXXX.
Legilur in Bibl. Florent. plut. xm, cod. vm, secunda
parte, fol. 187 b, et indicalur pariier in Bibl.
Venet., cod. LXIX, calalog. fol. 50.Edit. N. 1. Quielis et
parva vox sufficit.Ibid. Hodiernum diem
beati Joannis Baplistm solemnitateitluxisse
tradil et
credil Eccletia.Ibid. Oclavo calendatumjanuatiatum die, elc.U N. 2. Ul crearet letnporalem ;utvrmslarel aterttam.Ibid. Sed lumor. Ul
ergo generis humani istum
lumorem sanarel, etc.lbid. Ei nondum erant
homiries qui Deum viderenl
in homine, nec polerant
videre nisi hominem ; nec
tamen spem suam ponere
debenl in homine. Quid
ergo fieret ?ibid. Faclus itt homo.
0 homo, elc.lbid. Vermis, non homo.Cod. Florent. Omnibus
sanum sapientibus liquet
quod quielis el parva vox
sufficere poiesl.Id. Hodierno die beali
Joannis Baptistm solemnilalem
illuxisse iradil et
credit Ecclesia.Id. Oclavo kalendas januarii
esse, eic.Id. Ui crearet temporales…,
ut prmslarelmiernas.
Vide var. Maur.Id. Sed tumor. Quod
autem lumet, videlur magnum,
scd non est sanum.
Ut ergoistum lumoremhutnani
generis sanaret, elcId. Quia ergo nondum
eranl homines qui Deum
viderent in homine , nec
poieranl videre nisi hominem,
nec lanien spem sttam
ponere debebanl in Iwmine,
quid fieret ?Id. Factus esl homo,
lgilur lu, o homo, etcId. Vetmis, el non homo.H93 LECTIONES TARIANTES. 1194Ibtd. Veritati non credimus
de Joanne ?N. 3. Qui possel dicere
ila.N. 4. _Ve sonus inaniter. !bid. Ecceego priustibi
edidi lerram.Ibid. Subseculus ait :
Facia erat quidem, elc.Ibid. A*unc tiero audis:
ln principio eral Verbutn.
Quid qumris, elc.Ibid. Vellem, si de imo
loquereris,. m sursum cor
lenderes.Ibid. Quid de humana
naliviiale dicii Joannes ?
El Verbum caro factum
esl. Dicat et Paulus.N. 5. Si polero, dicam :
si dicere non polero, etc.lbid. Quid est hoc, qui
posl me erat, ante me faclus
est ?Ibid. Non intelligis, nisi
formalum esse qui non
eral.Ibid. Quofiesfcc.us ? Et
ipse fecit otnnia.Ibid. Ante me factus,
secundum id quod Aposlolus
aii.N. 6. Sequilur , quia
prior me eral.Ibid. Quid enitn si diceret
dignum ?lbid. Sed Joannes homo,
Chtistus Deus el homo.
Deinde inveniebatur
transpositio plurium versuum,
qnosin locumsuum
retulerunt Benedictini.Ibid. Ctescil enim aliquid
ut proficial.lbid. Referamus fotlassis
ad gloriam , et inlelligamus.N. 7. Vos eslis lumen
tnundi.Ibid. Tesf.moii.iim veritalis
de Domino suo,
qtiod habebat a Domino
suo.Ibid.Tomeij lucernanon
sunt dicii discipuli. Altende,
forle dicli.lbid. Tanquam cujus
vox, vcLquorum vox prmcesserat.Ibid. Quas tenebras in
apostolis ? Fuimus et nos
aliquando, elc, ubi plura
deesse fatentur Benedictiiii.Id. VeW.afi credimus de .
Joanne.Id. Cum posset dicere
ita.Id. 2Von sonus inaniter.Id. Ecce ego prius tibi
dedi lerram.Id. Subsecutus ail :
Terra erat invisibilis et
incomposila. Facta eral
quidem, etc.Id. JVUHC ergo cum audis
: In principie eratVerbum,
cur qumris, etcId. Vellem, quidquid
sic (cod. sit) de imo loquereris,
u. (cod. el) sursum
cor lenderes.Id. Quod de huntana
nativitate dicit Joannes ,
et Verbum caro factum
est, dicat el Paulus.Id. Si potuero dicam.:
si dicere non poluero, etc.Id. Quid est hoc, qui
posl me venil, el anle me
factus esl ?Id. JVon inlelligis, nisi
fortnalum esse quod non
erat.ld. Toiies est faclus,
ipse qui fecit omnia ?Id. Anle me factus est
secundum illud quod Aposiofus
ait.Id. Sequitur quare, quia
prior me eral.ld. Quid enim si se dignum
diceret ?Ibid. Reperilur eadem
interruptio , qu_e verbis
prseeedenlibus male alligabatur
hac senlentiola :
hic tnodo iniminutus esl,
el cievil ille.Id. Ctescil enim aliquid
ul perficialur.ld. Redeamus fortctssis
ad gloriam, ut intelligamus.Id. Vos estis luxmundi.Id. Testimonium verilalis
Dotnino suo quod habebal
de Domino suo.Id. Tamen lucerna non
sunl dicii apostoli. Alten ».
de forte dici.Id. Tanquam cujus Vox
prmcesserat.Id. Quas tenebras (Cod.,
male tenebitis) Chtistus
illuminavit in aposlolis, et
per aposlolosin nobis. Fuimus
enim et nos aliquando
in Obscuro loco. Quapropternecessartum vtdelur el justum, ul secundum apotioli
Petri dictum, Atlendamus prophelico sermoni
quasi lucernm lucenti in obscuro, donec dies eluciscat
et lucifer orialur in cordibus noslris. Deinde sequilur,
ut.in codd. Benediclinis, et leguntur nunieri 2 et se.
quentes usqne ad quinti mediam partem, nerope ad haec
verba conlempturus eras forte qui nasceretur. PosteaPATROL. XLVII.\ reditad serm CCCLXXX, n. 8, prmcepium namquejam
fuerat. elc.Ibid. Transpositionis
verba prima sunt haec :
Quomodo illius reprobi et
blasphemi , qui prius fui
blasphemus, elc.lbid. Hwc duo : Dominus
et Joannes.Ibid. Ut non obsil sibi.N. 8. Joannem passum
mariyrium.Ibid. Prmceplum jam
fueral, ul si quis sine setriine
moreretur, qui magis
propinquus essel, acciperet,
etc.lbid. Suscilajidum fratris
ad frairis nomen.Id. Paulus qubndatn reprcbua
et blasphenius,
quia sicul ipse ait: Prius
fui blasphemus, elc.Id. Ecce 'duo : Dominus
el Joannes.ld. Ul non obessel sibi.Id. Joanium passum
martyrem.Id. Prwceplum namque
jam fueral, ul fraler defuncii
acciperel, etc.Id. Suscilandum frairi
ad frairis nomen.B SERMO CCCLXXXI.Legitur in cod. Cassin. cix, fol. 50, ubi, n. unico,
loco eorumquae edita sunt ab his verbis, Nonsanaretur
inflalio superborum, usque ad h_cc : cuin quanla
ilaque Iwiilia, etc, habentur sequentia : Quam facile
quippe ac proclivi morbo dives, siprius aChristovocarelur,
putaret acdiceret in se eleclam opulentiam, nobitis
geneiositalem, senalor dignitalem, rex poiestalem !
Quanlo ergo nunc melius, tanlo ordinatius. Prius erexit
de teira inopem , el de stercore pauperem sublimavil,
ul collocarel eum cum principibus populi sui, ut tnunus
inlelligenliw et doctrinm non solum Dei esse, sed eliam
ex Deo esse appareret.SERMO CCCLXXXII.Q '- Legitur in cod. Cassin. xi, fol. 214, ubi n. 3 , horumverborumloco,
Didicit legendo,perfecit implendo.
Qui cum,etc, habelur ; didicil legendo, implevit diligendo,
quia cum, elc.SERMO CCCLXXXIX.Legitur in cod. Cassin. CLXXIII , fol. 74, ubi n. 1,horiiin verborum loco, Ergosolus panis non egei pane ;melius habetur, Deus ergo solus, qui est vivus panis,non eqet pane.SERMO CCCXCI.Legilur in cod. Cassin. xi, fo !. 172.Edit. N. 1. Mox enim ul
homo smculo nastitur.Ibid. Venenoso denfe
serpentis.
n N. 5. JVu/.a species vos
ierreslrls.Ibid. Nullus quarumlibet
chordarum.Ibid. Suavilas,nultiamplexus.Ibid. Conuersafio i//.us.
Si amaiores.Cod. Mox enim, ut homo
secundum Adam nascilur.Id. Venenc suadenii serpentis,
minus bene.Id. Nullq species velcmlestis
corporis.Id. Nullus quarumlibet
faucium, quarumlibet chordarum.
,ld. Voluptas, nulli antplexus.Id. Conversalio illius,
nec Imdium convkius illius.
Si amatores.SERMO CCCXCVI.
Legitur in cod. Cassin. xvn, fol. 205, cum hoc litulo
qui deestin edilis, Z) c consotalkne cujusdam episcopi
ad ptebem ejus, habilus xv calendas maias in
basilica Ftorentia apud Hipponem Diarrytum. De hac
autem urbe et de"basiIicaF.orentiavide serm. CCCLIX,381191) VARIORUM OPUSCULORUM S- AUGUSTINI H(j6n. 9. et nolam Benediclinorum ad infimum paginae
Biarginem.Edit. N. 1. Quifecilrefirit,
et recreal qui creavil.ibid. Nobiscitm vivere
volumus, et in hac asperrima
vila a comilibus deseri
nolumits ; sed prwvenientes
nos, elclbid. Horlanturexemplo
suo.• ibid. Recle enim ibi non
parum vibiiur, ubi cum
mullum dicitur, non finitur.
Nam hic elquod,eie.Ibid. Pro niliilo depulabilur.Ibid. Quami alii foriasse
quod per mulios annos
non dimidiarunt.N. 2. In hoc enim habema.s.Ibid. Sed quomodo audivimus
leciionetu divinam.Ibid. Tempora longa.
Ergo illic tempora cotnpulemus
, sicul compulalur
dies.Ibid. Ad laudandum el
colendum.Ibid. Memoriaipsiusornqlissima
vos erilis.Ibid.. Vivat sepullus in
vivis sepulcris. Sepultura
enim, etcCqd. Qui fecit, et reficit,
el iecreabit.Id. Nobiscumviverevellemus,
at irihac asperrima
via acomiitbiis deseri nollemus ;
sed qui nos prmvenienles,
elc.Id. Horlanlur el exemplo
suo.Id. Ivil enim ubi non
parUmviviiur,ubi quod diciiur
mullum , non habel
finem.Namhiceliam quod,
etc.Id..Pro nihilo compulabitur,Id. Quantum alii fortasse
per multos annos non
mediarenl.ld. J !VOS ergo habemus.Id. Sed qitid audivimus
de lectione divina.Id. Temp.ora longa. Longa
ergo itli lempora compulemus,
sicut computat
Deus.Id. Ad laudandum, ad
faciendum.Id. Memoria ipsius ornala
vos estole.Id. Vivil sepultus, si
vivil sepultum. Sepullura
enim, elc.A Ibid. Vix loqui sinerentur.Jbid. Donavit nobis
Deus.Ibid. Ut funus ejus deduceremus.. Ibid. Et nosler animus
iri recordatione tanli viri,
efsi habet’ humanum mwrorem,
non habel infidelem
desperalionem.Id. Vix loqui permiltetemur.Id. Donavil nobisDominus.Id, Ul funus ejus comitateinur.Id. Et vesler animas in
reCOrdatione tantilviri habeat
humanum mmrprem,
sed non habeai infidelem
desperalionem.FRAGMENTUM DE NATALI CHRISTI.LegiturcumnominesancliAugustiniincod. XII, fol.
31 ; quaesivi illud apud beatum doctorem nec inveni.« Oinnes Scriplurae, quas nunc audivimus, carissimi,
laeiitiam nobis publicam, et coinmune gaudium
nuntiaruiit. Psalroista eniro dicil *. Extultate Deo
adjutori nostro (Psalm. LXXX , 2). Apostoltts vero :
Gaudete in Dominci semper (Phil.w, 4). Kvangelista
•P aulem ait: Evangelizo vobis gaudium magnum (Luc. n,
10). 0 beatam diem hanc in qua juxia auetoritatem
scripturarum gaudentes et exultantes nalalem Domini
nostri Jesu Cliristi et cum psalroista agimus,
et cum evangelista colimus, et cum apostolis prophetisque
Celebramus. Magnum utique hodie Christiani
poptili exultatioquai scripturarum sacrarum exemplo
agilur, et ideo beatum est hoc die gaudium noslrum,
quia hoc fecit gaudens poptilus, quotl jubelur. Quam
saiicta esset plebs Ecclesiae istius, si semper hoc faceret
qiiod imperatur a Christo. Unde obsecrovos,
fratres, ul semper jussionera Domini facialis, ut p_ossitis
in oranibus in aelernitale gaudere. Sicut enim
hodie in hac festivitate natalis dominici laeti sumus,
sic qui voluntatem Domini sui fecerit in hoc saeculo,
Seniper festivitatem Domini cum angelis celebravit
in coelo.Enarrationes in psalmos.ENARRATIO II 1N PSALMUM XXXII.SERIIO PRIMDS.Leeitura n. lOad n. 12 versusfinem, in Bibl. Mugellan.cod. xvi, fol. 85 b.Edit. N. xi. Ne puletis
autem, fratres, quia ista a
se J.OSSKIK, elc.Ibid Jl/iser.co) -s est injustis
 ? Numquid et judicium,
elcIbid. jBeafi, iriquil, misericordcs,
quoniam.ipsorum
miserebilur.Cod. JVe puletis tiulem,
fralres, quia isla a se possinl,
elc.Id. Misericors esl et justus.
Numquid aut judicium,
etc Vide var. Maur.Id. jBetifi, inquit, inisericordes,
quoniam ipsorum
miserebilur, Deus.ENARRATIO IN PSALMUM XXXVI.SERMO PRIHUS.Legitura n. 1 versusfinem,usque ad meditimn. 5in
Bibl. Laur. plut. xm, cod. vm, elin cod. Venet.xxix,
fol. 154 6,catal. fol. 47.Edit. N. 2. Ex hoc apparet,
quia de quibusdam
hominum generibus, qum
per.similitudines in Evangeiio
modo proposila audiviinus
, sic concluditur '■:
Unus, etc.Ibid. Professionem videitt
homines, cor novit
Deus.Ibid. Sed genera hominum
duo dicit. El si, etc.Ibid. Sic in leclo, sicin
molendino.Ibid. Sed neque ego eoCod. Laurent. Ex hoc
apparel, quia de quibusdam
hominum generibus
simililudinem jn Evangelio
modo proposilarii audivimus,
quwconcludit: Unus,
etcId. Professionem vident
liomines, cor non videnl.Id. Sed genera hominum
duo. Ei si, etc.ld. Sic de leclo, sic de
molendino.Id. Sed nec ego quodC quod dixero prmscribo alteri
ad meliorem inletlectum,
iiec ille inihi ad
utrumque accipiendum, si
ulrumque cum fide concordat.Ibid. Credo, quod hmc
figura ad plebes perlineat:
quia prmpositi reguqt, plebes
regunlur. Et molendinum
pulo dicium mundum.'"lbid. Sunt ergo qui de
actionibttSi etc.Ibid. Quibus dicitur :
Esurivi…. quibus dicitur ■
ibi: Esutivi. !S. 5. Ipse tibi hanc, de
quo isla muftnutas, lem- ■
petavit potionem : tanlum
_ ne recuses, etc.
" Ibid. Noli wttudari.Ibid. Tanquam fwnum
cilo atescenl. „dixero, prmscribo alteri ad
meliorem iiuetleciiim, nec
ille mihi, aui ulrumque accipiendum
, si utrumque
cum fide coneordat.Id. Credo quod liwc figura
ad plebes pertineat,
quw a prwposilis regunlur.
Ei molendinum puto
dici mundum, etc.Id. Sunt ergo in molendino,
quideaciionibus,ele.Id, Quibus dicelur: Esurivi….
Quibus dicetur :
Esurivi. Vide var. Maur.ld. Ipse libi hoc, de quo
murmuras, tempetavit, larhen
ne tecuses, etcId. Noli subwmulari.
Id. Tanquam fwnutn velociter
arescent.ENARUATIO IN PSALMUM L.Legitur in Bibl. Mugell. cod. xi, fol. 40, et in Bibl.
Fesul. cod. xi, fol. 240.Edit. N. 1. MuHitudinis,
etc, usque ad finem,
isle psatmus ostendit.Godd. arabo prorsiig
dififerunt, et tale habent
exordium, quod in quibusdam
accediintad edttaetin plunbtts ab ltsdemrecedunt: Quoliescunque, fratres
carissimi, aliquos ex filiis vestris hd speclacula vel
furiosa, vel cruenla, vel lurpia, quasi ad aliquod opus
bonum currere vana persuasiorie el pestifeto amote cognOScitis,
vos qui jam Deo ptopitio ista non solumU97 "LECTIONES VARIANTES. 1196luxuriosa sed eliam Crudelia obleclamenta despicitis, .
casligare eos et abundantius pro eis Domino supplicare
debelis, quia illos cognoscilis ire in vanilatem el insaaias
mendaces, ei negligere quod vocaii sunl. Qui si
fotie in ipso circo aliquaex causa expavescam, et conlinuo
se signani, et stanl illic porlantes in fronte unde
qbscedtrem, si hoc in corde portarent. Omnis enim tjui
ad aliquod malum epus curril, si forte pedem impege■i't,
signat os suum, et neseil quod includit polius dcemonem,
quam excludit. Tunc enim bene se signarel, et
diabolum de corde suo repellerel, si se ab illo opere nefario
revocaret. Undeilerum atque ilerutn rogo vos,
fratres carissimi, ut pro eis loiis viribus supplicelis,
quaienus ad ista damnanda inielleclum accipere mereaniut,
et affectnm ad fugienda, el misericordiam ad
ignoscenda (cod.male ad agnoscendum). Opporiunum
erit (sic cod. Fesul. ; cod. Mugel. erat) propter assiduam
compunctionem pwnilenlim psalmum quinqudgesimum
nobis (cod. Fesul. Dofcis) omnj die caiftare. Loquamur
tamen et ad illos quos frequenter ab Ecclesiw
convenlu spectacula voluptuosa subducunt. Rogo vos,
lamen, carissimi, ut quoliescumque eos tale aliquid facere
videritis ad vicem noslram severissime castigetis.
Sii ad eos vox nostra memoria veslra. Corrigile arguendo
(cod. Fesul. corrigendo arguile) , consolamini
alloquendo, exemptum prmbete bene (sicedil., vox isia
deest in cod.) vivendo. Aderiieis qui adfuitvobis. Noh
enim vobisisla periculaprmtergressis fotis misericardim
Dei prmcisus est. Qua venistis, venient ; qua transisiis,
iransibunl. Molestum esiquidem et nimium periculosum,
et pro cetto exiiiabile, quod a ttobis frequenter
admqnili, non ignorantes, sed scientes peccant. Atiter
autem itle quinon novit quod fugial. Sed nec de talibus
desperari (codd. desperafe) debere evidenter oslendiidivinm
tnisericordim magniludo, qum non vult moriem
peccatoris, sed ui convertatur et vivai. Denique in beqlo
David hoc manifestissime impletum esse cognosciritus
(sic cod. Fesul, cod. Mug. cognovimus) cujus peccalum
cuth dolore quidem dicimus el iremore, elc Caetera
seauunlur ntlesittir in edit. initio num. 2.N. 2. Bujus tnulieris
uxoris aiienw pu/c/tritudine
capfus, etc.Ibid. Missus est ad eum
Naihan propheta, missus a
Domino.K. 3. JVon ergo cadendi
exemplum.Ibid. Si David, cur non
et ego ?Ibid. ATon imifaris ejus
sanciiiatetn, sed imilaris
tuinam.Ibid. Alii vero audientes
salubriter, in casu (oiiis
metiuntur infirmitatem
suain ; etquod damnat, etc
Vide var. Maur.Ibid. Devitare cupienles,
ab aspeclu securoabslinent
oculos : non eos defigunt
in pulchriludine, etc.Ibid. Ut parvi nolint videre
unde possinl cadere.
Reprimunt enim, elcIbid. Non levanl oculos
faciles. *Ibid. Attende securus.lbid. Numqttid lu fitrlior
quam David ? Admonet,
elc.lid. Beatus enim David
uxoris alienw pulchriludine
capfus, elc.Iid. Missus esl ad eum
Nalhan propheta a Domino.Iid. _Von enim cadiridi
exemplum. Cod. Fesul. ut
edit., _Von ergo.lid. Si aulem David adulierium
commisit, cur
non et ego ?lid. Non imitaris ejus
sanctitalem, sed ruiriam.Iid. Sed boni viri, Ecclesiw
filii, et in Chrisli
amore perfecli, audienles
tatn sancti viri ruinam,
metuuniinfirmiialemsuam,
et quod damnat, elc.lid. Deviiare cupientes,
absiinenl oculos, non eoi
defigunt in pulcliriludinetn,
elclid. Ut parvi non cadant,
imo timeanl videre
unde possinl cadere. Reprimunt
ergo, elc.Cod. Mug. Non levant
oculos facile, Fesul. ut
edit. faciles.Codd. -iMendis securus.Iid. Nunquid lu foriior
Dacid ? Dixi enim quod
nec David forlior, nec Saiomone
poles esse sqpienAlior. Si enim illos tttm sanctos viros incauta familiaritas
mulierumetperniciosa blandimentavicerunt ; quid dese
cogitant illiqui cum exlraneis mulieribus non solum conversari,
sed etiam in una domo tnanere, convivio earutn
aul frequenier, aul semper ittteresse nec meluunt, nec
erubescunt. De talibus et polcst el debel dici, quod de
vidua deliciosa dixil [Cod. Fesul. dicit] Apostolus, quia
vivens mortua esl. Admonet, eic.•N. 4. Hoc peccatum non
fecit David, etc.Ibid. Tanto in Deum
intentior, quanlo miserior
videbalur. Utile quiddatn
esl ttibutalio ; uiile medici
ferramenlum, quam diaboli
tentamentum. Faclus
est, etc Vide var. Maur.lbid. Pressura caruil.lbid. Valet hoc ergo
■** exemplum.N. 5. Sed factuni esl:
dixerim hwc eis qui non
cominiseruiU.Ibid. Si vero aliquisjam
lapsus hmc audil, et aiiquid
in conscienlia tnali
teneris ; verba psalmi hujus
advertali: aiiendat quidem
vutneris, etc.Ibid. jVon desperel medici
majestatem.Ibid. iVemo ej’<*o dicat,
Si jam aliquid inali feci
damnandus sum.Ibid. jFntar hoc swculo
in voluplale, in lascivia,
in cupidilale nefaria.Ibid, Isle ergo psalmus,
C sieut caulos facil, etclbid. Audi flentem et lacrymasjunge ;
audi correcium
el condeleclare.Ibid. Missus est enim
ad islum virum Naihan
prophela : altende regis
l humilitalem. Non respttii
 ; verba prmcipientis, non
dixit: Audes mihi loqui
regi ? Rex sublimis Prophelam
audivil ; plebs ejus
humilis Chrislum audial.Rex sublimis prophetam
Chrislum audiat.N. 6. Audi ergo hmc, et
dic eum illo.', -^ Ibid. Subveni gravi vulnerisecundum magnam
, medicinam tuam.
i . lbid. Iste David nonposset dicere.
Ibid. et 7. Sed mugnammisericordiam. Ma:
gis magisque, elc. usquead haec verba Vide enimquem invoces. !Ibid. Responderit David
, responderint lapsi,
responderint cum David,
ut misericordiam mereantvr.lid. Adulleriitm enitn
sitntil et homicidiutn non
fecit David, eic.lid. Tanto in Domini
utisericordiam intenlior,
quctnto miserior videbalur.
Al nbi factus est, etcIid. Pressuris caruil.Iid. Valeal- hoc ergo
exemplum.Iid. Audianl hmc qui
hoc tnalum non commiserunt.lid. Si veto aliquis jam
lapsus hwc audivit, et nimio
sceleris pondere oppressus
desperare jam cwpit,
allendat vulneris, etc.Iid. Non desperet medici
polestalem. .Iid. iVemo dicat, Ego si
fam aiiquid mali feci,
damnalus tum.lid. Fruar smculo in voluptate
lasciva, in cupiditate
nefaria. ■lid. Deus enim noster,
sicut cautos facit, eiie.Iid. Audi fienlem, et
collacrymare ; audi correclum
ei collmlare.lid. Missus est enim ad
David regem Nalhan prophela.
Ille aulem non consideravil
regni sui sublimitatem,
sed humilis el milis
non. respuit verba prwcipientis.
Non dixil a.d prophetam
: Tu cum sis pauper
et humilis, quomodo
ausus es loqui mihi regi ?
audivil ; ptebeius humilislid. Audi ergo hwc, quicumque
aliquod crimen
capiiale fecisti, el dic cum
illo.lid. Subveni gravi vulneri
secundum magnam
misericordiam luam.Iid. jffoc jDanid nou posset
dicere.lid. Sed magnam miseticotdiam.
Dic etgo, Miserere
mei, Deus, secundum
magnam misericordiam
tuam. Sed vide
qnem invoces. Caeiera, desunt.lid. Respondeat David,
<espondeant lapsi, respondeant
cum David, ut misericordiam
consequantur.
Sic cod. Fesul. ; cod. Mugel.
ut in edil.im VARIORUM OPUSGULORUM S. AUGUSTINl 12C0N. 8.« Quando ad me
missus esl propheta, et de
ove pauperis, etc.Ibid. Atille profert iratus
sententiam.Ibid.. __>_ ovem reddendam
ih quadruplum. Severissime
atque juslissime.
Sed peccatum, etc.Ibid. FeiTamentum feeit
de iingua ejus. Hoc
fecit, etc.lid. Quando ad me missus
esl propheta qui de
ove pauperis, etc.Ii'd. Profert ille iratus
sententiam.lid. Et ovemreddendam
in quadruplum. Severissime
alque justissime judicaviti
Sed peccatum,
etclid. Ferramenlum fecil
Deus de lingtta ejus. Caeteroruin
loco, quae desiderantur
in codice habentursequentia : JEf nos ergo, fratres cartsstmt, agnoscentes
iniquilates nostras, quanlum possumus, centra
tnalas concupiscentias repugnemus : jejuniis, vigiliis,
orationibus et largioribus eleemosynis mala quw fecititus
redimamus, et cum Dei adjuiorio ita bonis operibus
studeamus insistere, ut nos ad peccala pristina non
possint concupiscenliw nostrw retrahere ; sed perseverantes
in omni opere bono, cum pt.ophela Domino gratias
tefetenles dicamus : Dirupisti vincula mea ; tibi
sacrificabo hosliam laudis.ENARRATIO IN PSALMUM LXXXHl.Legitur ejus pars aliqua, nempe uumeri 16, post
exordium ex sermone CCLXXVIII eductum, in Bibl.
Mugel. cod. xv, fol. 22, ubi hoc solummodo annotandum
occurrit, quod horum loco : Ecce habes misetieotdiam.
Noluit iunc Deus, elc. hahelur utrum
melius, judicabit lector : Ecce habens misericordiam,
noluit tunc _Deus,.etc.ENARRATIO IN PSALMUM. CXV.Legituf in cod. Cassin. CLXXVIH, fol. n. 3, post
liaec : Proinde verissime dictum est : Omnis homo mendax,
additur : In tanlum enim twnerunt mendaces, in
quantum non erunt homines ; quoniam dii erunt et filii
Allissimi.DE SERMONE DOMINI IN MONTE.LIBER PRIMUS.Pars ejus legitur, nempe a n. 2 ad n. 15, versus
medium, in-Bibl. Mugell., cod. xv, fol. 248 et 249.Edit. N. 2. Per prophetam
dicitur, Justilia, etc.N. 7, Quoniam ipsorum
miserebitur.N. 10. Ouifcus nodis per
carnalem consuetudinem
ac peccala lenealur.lbid. Sexlo gradu esl
cordis munditia.lbid. Poslremo esl septima
ipsa sapienlia.Ibid. Oclava tanquam
ad caput redit.Cod. Dicit Prophela,
Justitia, etc.Jd. Quia ipsorum tniserebilur
Deus. Vide var.
Maur, et sic deinceps,
n. 12.Id. Quibus nodis fcod.
male modis] per carnalem
consueludinem, ac peccati
laqueis tenealur.Id. Sexio aulem gradu
est cordis munditia.Id. Postrema est septima
ipsa sapienlia.Id. Octavaveroquudicitur,
Beali qui persecutioncm
patiunlur propler jusliltam,quoniamtpsorutnestregnumcmlorum, tanquam
ctd eaput redil.Ibid. Itaque tn prtma
et in oclava nominatum
est.Ibid. Gumjam dicitur,
Quis nos separabil ?N. 11. Ut dimiltamus
siCut nobis dimilti volutms.Id. Itaque in prima et
in octava senlentia nominatum
esl.Id. Cam jam quwrilur,
Quis nos separabit ?Id. Ul dimiiiamus aliis
sicut nobis dimilli volumus.A Ibid. Tatmtam pnrgato.
oculo quo cerni possit.Nj 12. Mitibus hmreditas
data est.Ibid. Quod invalidioribus
exhibent.Ibid. Pacificis Dei simililudo
tanquam perfecte
sapienlibus formatisque,
etc.. N. 14. Cuin maledicere,
hoc sil malum dicere.Id. Tenquam purgato
meniis oculo quo cerni
possit.Id. Milibus hwrediias
competil.ld. Quod ipsi invalidioribus
exhibenl.Id. Pacifici dicttnlur filii
Dei, ad similitudiiieni,
tanquam perfecli sapientes,
formati, elc.Id. Cum maledicere hoe
sit quod malum dicere.1DF.M LIBER.Pars ejus ilerum legitur a line n. 21, ad finem
n. 28 in Bibl. Laurent., plut. xvn, fol. 220.Edit. N. 22. Ei ideo si
levius est reum esse judicio
T. quam reum esse concilio ;
■** ilem levius, etc.N. 26. Ei vade, prius
reconcitiare frairi tuo.Cod. Ideo sicut levius
esl reum esse judicio quam
reum esse concilio, ila levius,
etc.Id. Et vade prius reconciliari
fralri luo.LIBER n.
Legitur quaedam ejus pars , nempe a n. 46 versus
finem usque ad penullimara sententiam n. 58, in
Bibl. Laurent. plut. xvn, cod. xxxvi, fol. 255.Edit. N. 49. iVon habere
sollicitudinem aniinm vestrm.Ibid. El ad ipsa conquirenda
nostra delotqueafut
intentio.N. 52. JVee Salomon in
omni glotia sua sic vesiitus
est.N. 56. Nolile cogilare
f> de crastino.N. 57. /n illis autem
diebus descenderunl ab Jerosolyriiis.Ibid. Fament magnam
fuluram in universo mundo,
qum et facla esl sub
Claudio Cmsare. Discenlium
aulem ulquist/ue abundabat,
slatuerunt unusquisque
eorum in ministerium
mitlere presbyleris habitanlibus
in Judea fralribus,
qui elmiserunlper tnanum
Barnabm el Sauli.Ibid. Ut Itabeat unde
tribuere cui opus esl.Ibid. Respicite volatilia
cwii.Cod. _Von habere sollicitudinem
in animam veslram.Id. JE. ad i'sfa conquirenda
detorquealur intentio.Id. Nec Salomon in om
tti gioria sua sic cooperius
esi.ld. Nolile ergo solliciii
esse de crastino.Id. In illis aulem diebus
supervenerunl abJerosolyma.Id. Famen magnam futuram
in universo orbe,
qum el facta est sub Clauclio.
Discipuli autem, prout
quisque habebal, slaluerunl
in ministerium mitiere habitantibus
in Judma fralribus,
quod et fecerunt miltentes
per manus Barnabte
ei Sauli.Id. Ul habeal unde Iribuaicui
opus est. Vid. var.
Maur.Id. Respicite, inquit, volatilia
cwli.D IN JOANNIS EVANGELIUM.TRACTATUS PRIMUS.Legilur in Bibl. Laur,, plut. xxx sinist., fol. 60 b
a n. 1 versus initium usque ad n. 11 versus medium.Edit. N. 2, Quwestjustilia
quam colles excipiunl
 ?Ibid. Ab ipsa sapienlia
illuslrarenlur.N. 3. Quo quisqui navini
cum impulerit, solvilur.N. 4. Non valenlibus
percipere quw sunt Dei.N. 7. Sed forle hoc dicelis.Cod. Qum est ista juslilia
quam colles excipiunl ?Id. Ab ipsa sapienlia illuminarenlur.Id. Quo quisque naisim
cum impuleril, solvetur.Id. JVon vatemibus percipere
qum sunl Spiritus
Dei.Id. Sed (orte hoc dicitis.1201 LECTIONES VAtUANTES. 120SIbid. Quale cor levet,
videat ; quia ad Dominum
levat.N. 8. Ergo et Dei Verbum
sonuii el peraclum
est ? Quomodo omnia, etc.Ibid. Manel, hoo irunseuniibus
sonis.N. 9. Videtis quw laceam,
ne diu, etcId. Quale cor level vi- .
deaf, el quo level ; quia ad
Dominum levat.Id. Ergo si el Verbum' Dei sonuit, et peractumesl, quomodo omnia, etcId. Maneni hwc transeunlibus
sonis.ld. Jubetisqueut taceam,
ne diu, etc.TRACTATUS IV.Legilur in Bibl. Laur., plut. xxx, sinist., eod. 1,
fol. 97, a n. 10 usque ad linem.Edit. N. 10. Peccalum
mundi. Jam inlendile..Cod. Peccala mundi.
Unde jam inlendile. Vid.
var. Maur. Codex nosterhabet semper peccata pro peccalum, quod habetur in
edit.Ibid. Sed quisinnocens ?
quanlum innocens ?Ibid. Omnes ex illa tra- .
duce.Ibid. Carnem ianlum
tumpsit.N. 11. Cuin sit homo
ipse plenus peccato.N. 12. Intendal tnodicum
charitas vestra.N. 14. Ut quiaille suscepil
a servo.Ibid. Quis noslrum polesl
ex aliqud parle comparari
Chrislo ?Ibid. JVe melior baplismus
Joannis viderelur.N. 16. Si enitn non noveral
eum a quo volebat
baptizari.Ibid. Si jam baplizalttm
cognovit.Id. Sed quis innocens,
autquanlum innocens ?Id. Omnes ex illa radice.Id. Carnem ianlum assumpsil.. Id. Cum sit ille homo
plenus peccato.. Id. intendal modo charitas
veslra.ld. Ul quod ille suscepit
a servo.Id. Quis veslrum polesl
exaltari, aul ex aliqua parle
comparari Chrislo ?Id. _Ve major baplismus
Joannis videretur.Id. Si enim non noverat
eum a quo voluit baplizari.Id. Si jam baplizalum
Dominum cognovit.TRACTATUS XII.Legilurin Bibl. Mugel. cod. xvi, fol. 57, a n. 11
versus finem usque ad sermonis lerminum.Edit. N. 11. Exatlavit
terpenlem in eremo , ila
etc.Ibid. Hic autem ait ut
hdbeant vitam wlemam.N. 12. Sanarevenit wgrotum.
Ipsese, elclbid. Qitid diclurumsperas
nisi, judicatur ? Jam,
inquil, judicatus esl.Ibid. jVouit enim Dominus
qui sunt ejus ; novit,
etc.Ibid. Quare judicatus ?
quia non credidit.N. 13. Quomodo quidamopus
bonum fecerunt,
utvenirent.Ibid. Eos sanai qui morsi
fuerant.Ibid. Si el lu accusas ,
conjungeris Deo.lbid. Aon te adulas.N. 14. Paulalim per
senlinam inlrat.
Ihid. Ne obruant pecCod.Exaltavit setpentem
in deserio, sic elc.Id. Hi auiem « I habeanl
vilam wiernam.Id. Sanare venit mgrolum.
Sed ipse se, etc.ld. Quid dictwum speras,
nisi, judicelut ? Addilurus
erat ; jam, inquit,
judicalus est.Id. Novii enim Dominus
qui sunl ejus, quos ad
vilam prwordinavit wternam ;
novil, eic.Id. Quare judicalus est ?
Quia non credil. Yid. var.
Maur.Id. Quomodo quidam
bonum opus [ecerunl el venerunt.Id. JEgros sanabat qui
morsi fuerant.ld. __>'. el tu accuses,
conjungeris Deo.Id. JVOU libi adularis.
Sic et veteres editi. Vid.
var. Maur,ld. Paulatim fluclus per
sentinam inlrat.id. _Ve obruant peccalaA cata gemendo, jejunande.Ibid. In rebus prosperis
ne exlollai.gemendo, pmnitendo, jejunando.Id. In rebus prosperis,
ne te exlollat.TRACTATUS XVI.Legitur in Bibl. Laur. plut. xvn, coa. XL, fol. 121,
et plttl. xvni, cod. xxiv, fol. 139 b, a n. 3 versus
medium usque ad finem quoad cod. XL ; cod. enim
xxiv concludit ante haec verba num. 7 , In illa enitn
condilus esl, etc.Edit. N. 3. Cor diffidenlis
non videmus.lbid. El invenil ea hora
sanatum.lbid. Et domus ejus. Ad
solum sermonem, etc.Ibid. Appellalum esl
*■ » quasi porrodicium.Ibid. JVisi secundum
carnem quam accepit in
lerra.Ibid. Denique illi ambulantem
Dominum Jesum
in terra (acienlemque miraoulaviderunt,elvix,elcIbid. Tam mutli credidimus,
quw signavidimus.Cod. XL. 6'or diffidenlis
non vidimus.Id. Et invenit euin ea
hora sanatum.Id. El domus ejus lota.
Ad solum ejus sermonem,
elc.Id. Prodicium ; cod.
xxiv porrodigium. Vid.
var. Maur.Cod. XL. Nisi secundum
carnem quam accepit a nobis.Codd. ambo, Denique
illi viderunl ambulantem
Dominum Jesum facienlemque
tniracula.. ; vide- 1
runl et vix, etc.Cod. xxiv. Jam multi
credidimus, de signis non
salagimus ; de signis nonconquerimur ; aut quw stgna vidtmus ? bt deinde su-:
bilo, caeteris omissis, Evangelio credidimus, etc.Ibid. Arn//a signa vtdimus,
nulla exigimus.N. 4. De genle scilicet
r Domini.lbid. Et quod Dominus
ante laudavit, et in nobis
implere dignalus esl.N. 5. Ego venio el curabo
eum.Ibid. Quod dixil huic
regulo: Vade, etc.ibid. Et ubi isli ? In
requie.Ibid. Ut in Abrahm sinum
adjulus ille, etcN. 6. Quia multi ab
otienle ei occidenle.Ibid. Doce quia prwci|
dentur.'■ N. 7. Quidam homo,
D mediator Uei cl hominum
homo, maler Sion dicit.
Quare, elc.Codd. ambo, Nulla vtdimus
signa,nulla exigimus
miracula.Cod. XL. De genere scilicet
Domini.Coild. arobo. Et quod
Dominus ante taudavit, in
nobis implere dignatus esl.Codd. ambo, Ego veniam
et curabo eum. Vid.
var. Maur.Cod. xxiv. Quod dixeral
huic tegulo :Vade, etcCodd. ambo. Et ubi sunt
isti ? In requie.Cod. XL. Ut in Abrahce
sinumjusius ilte, elc Vid.
var. fvlaur.Codd.ambo, Quia mulh
ab oriente ei occidente venient.Iid. Doceo le, quia prmcidenlur.Cod. XL. Quid homo ?
medialor Dei el hominum.
Homo, mafer Sion dicet ?
Quare, etc.TRACTATUS XVII, XVIII ET XIX.Legitur eorum pars in Bibl. Laurent., plut. xvn,
cod. XL, fol. 209, et in Bibl. JEdi\., cod. CXL fol.
185 b. Incipiunt versus initium n. 15, tracl. xvn, et
quibusdam assumplis ex n. 3, Tracl. xvm, transeunt
ad n. 8, pergunlque usque ad finem. Legitur pariter
in quiuque aliis codd., nempe Bibl. Laurenl,, plut.
xvni, cod. XLI, fol. 191 ; plul. xxi, cod. x, fol. 167
b ; p !ut. xxx sinist., cod. 1, fol. 250 ; Bibl. ^Edil.,
cod. cxxxvm.fol. 211 b ; et ibid., cod. cxui, fol.
155 _J ; sed ita ut ajii longiores sinl, alii breviores.1203 VARIORUM OPUSCULORUM S. AUGUSTINI 1204Godd. XLI, et cxxxviu principium sumunt versus finemn.
13, et, ontisso tract. xvm, transeunt adtraclatum
Xix, unde sese exlendunt usque ad n. 19: Quaedam
etiam passim habentur in cod. xxxvi, piut. xvn,
jfol. 11,6, Bibl. Florent.Edit. Tract. xvn, n.
13. Sed qui turbat.Ibid. Tamen sanandus
est turbala aqua.N. 1-4. Verum est quod
requievit Deus ab Operibiis
suis:N. 15. Dominum salvaidrem
nostrum.lbid. Sabbati dies vdbis
ad significalionem prwceptusesl.■ N. 16. Et inde hwresis .
est pulsa de Ecclesia.Ibid. Qut Patrem indicabat
Deum.Ibid. Si se ipse wqualemfaceret
Deo.
Ibid. Esse mqualis Deo.Ibid. Sed erat in illa in
qiia nalus erat. Et nos,
etc.Tract. xvni.n. 10. Redimus
fortead nos. -Ibid. Quid itis soliludinis
vias ? erratis vagando.Ibid. Dimitte et corpus
tuum, redi ad cor tuum.N. 11. Propinquasli,
intendistii palpitasti.Ibid. Si curari desliteris.Tract. xix, n. 1. Quid
demonstrari Verbo. Omnia
quippe dicla sunl hic ; qum
si inteltiganlur, etc.Cod. x. Sed quod lurbat.Cod. XLI. Tamen sanus
est lurbaia aqua ;- cod. I
sanalus est ; cod. x, ut
edit.Cod. XLI. Verum est
quod requievit Deus ab
omnibus operibus suis.Codd. i el x. Dominum
el salvatorem noslrttm.Cod_ i. Sabbali die vacare
vobis ad significalionem
pfwceptits esl.Codd. omnes, excepto
cxxxviii, Ei inde hwresis
pulsat Ecclesiam. Vid.
var. Maur.Cod. XL. Quia Patrem
indicabal Deum ; cod. i et
x, dicebal Deum.Cod. XL et XLI. Si seipsum
wqualeni faceret Deo.Cod. XLI. .Esse se mqualem
Deo.Id. Sed erat in ilta in
qua natus erat mqualis
Deo. Et nos, etc.Cod. XL. Redeamus
forte ad nos.Id. Qui aditis sotiludinis
vias, erralis vagando ?Id. Dimittecorpusluum,
redi et ad cor tuum:Id. Propinquasti, intendisli,
palpasti.Id. Si curari restiteris.Cod. XLI. Demoiislrari
resVerbo non polesl ; omnia
quippe, ul diclum est,
per ipsum facla sunt. Hwc
si auis intelliaat (cod.male hic qnis inletliqatur) , etc.Ibid. De pecloribus chnslianis.N. 3. Antcquam faciat,
demonslral Filio.N. 5. Multum movet ;
intenti eslote.N. 6. Qui enim aliud
tibi videlur ila senlienti,N. 9. Et morlui in
Christo resurgent primo.N. 10. jVom isfa resurreclione,
si fecle cfedidimus.Ibid. Non, inquit, quia
vivunt, audiurit,Ibid. A^on omnes qui
audient, vivcnt.N. 11. Nunc percipit
quod amiserat.Ibid. Remolum ab igne
iorpescere.Ibid. Sed in luna, in
lucernis.N. 12. Pascua meiilis
sunl.Cod. XLI: /n cordibus ;
cod. CXXXVIII, de cordibus
christianis.Codd: ambo. Anlequam
faciat, demonslrai ei.Iid. Muilum memovel,
intemi estoie.lid. Quid enim aliud
libi videlur isla sentenlia.
Sic et xxxvi.lid. El morluiin Christo
resurgenl primi.lid. iVam si islam resttrrectionem
recle ctedimus.lid. JVon, in^uif, quia
vivunt, audient.lid. JVon omnes qui atidiunt,.vivunt.lid. Arunc recipil quod
amiserat.Cod. XLI. Remolum ab
icjne lepescere.Codd. Sed in lumine,
in lucernis.Iid. Pasctia menlis sumimus.A Ibid. Qui est illi sapien ■
tia, justitia, claritas.N. 14. Amtcus spoiisj
stat, el gaudio gaudel.Ibid. Fidem de resurreclione
cqrnis.Ibid. Quem opponemus
contradictoribus ?Ibid. Qum se aiiquam
religionem hominibus inserere
prmsumpserunl.N. 15. Nam scio esse
corpora in monumentis jacentia.N. 17. Ahimwtwn sunt
in monunieniis, nec jusldrum,
nec iniquorum.
** » - Ibid. Superius quundo
ail.Ibid. Sednononinesobaudiunt
Evangelio.N. 18. Et erit diremplio.Ibid. JVon rapinam arbilralus
est esse wqualis
Deo.N. 19-\jVon tneam qum
resislat Deo.Ibid. Aron faciuni volunlaiem
suam, quamvis
quod volunl faciant.Iid. Qui est illi sapienlia,
jusliiia, charilas.Cod. XLI. Aniicus sponsi
qui slal…. gaudio gaudet,
sine et.Codd. De fide resurteclionem
carnis. Vid. var.
Maur.lid. Qum opponimus
conlradictoribus ?lid. Qua. se aliqua religione
hominibus inserere
prwsumpserunt. Vid. var.
Maur.Iid. JVarn scio sine vita
corporum, corpora in monumenlis
jacenlia.Cod. XLI. Animte sunt
in monumenlis, nec justorum,
nec iniquorum.Codd. Siiperjus quomodo
ait.Cod. XLI. Sed non Omnes
obediunl Evangelio. Et
sic deinceps, bene.Codd. El eril discrelio.lid, ATon rapinam arbilratus
esse se wqualem
Deo.Cod. i. JVOJJ meam, non
qum resistat Deo.Id. _Von faciunl volunlalem
suam, quamvis volenles
faciant.TRACTATUS XX.Legitur in tribus codd. Florentinis, nempe Bibl.
Laurent. plut. xvn, cod. XL, fol. 169 b ; ibid. plut.
r xxx siuist., cod. i, fol.J206 ; et Bibl. __Edil, cod. CKL,
fol. 150 b ; sed alii longiores, alii breviores. Quaedam
etiam passim reperiunlur in cod. xxxu, p !ut. xvn,
fol. 116." Edit. N. 1. Quod amando
biberat, evangelizando
ructaret.Ibid. lia secreta sunt et
profunda intelligentiw.Ibid. Quod eum audislis
modo dicere.N. 2. Commemorandi
estis.Ibid. Post laborem fabricali
mundi. .lbid. IVisi cui » redieris
ad similitudinem in qua
r,faclus-esi.Ibid. Qui dixii el fpcta
sunt.Ibid. Cui atlestalur et
psalmus.Ibid. Qui in jubendo
tiunquam laboraverat.N. 4. Et quasi coruscatione
magnw lucis horrescens.N. 6. Sed per maceriam
cecidisti.N. 7. Secundum intelligenliam
luam tardam el
grossam.N. 9. Et averletel mentem.Ibid. Et alia Filius sjmilia.Cod. i et XL. Quod
amando biberat, evangelizando
eructaret.
. Codd. lla secrela sunt
et profundw intelligentiw.
Vid. var. Maur.Cod. XL. Quod eum audiiis
dicere.ld. ComineiJiorandujti
esf.Cod. xxxvi. Post labo*
rem fabricw mundi.Codd. jVisi cum redieris
ad simitiludinem Dei
in qua factus est.Cod. xxxvi et XL. Q ;ii
jussit et facta sunl.Cod. i. Gui rei allestalur
el Psalmus.Id. Qui jubendo nunquam
laboraverdt.Id. Et quasi coruscaiionem
magnw lucis horrescens.Id. Sed per maceriarn
descendisti.ld. Secundum inleltigentiam
iuam tardam el
crassum.Id. El everteret mentem.Id. FHius timilia et
alia.1205 LECTIONES VARIANTES. 1200N. 10. Percusso dere Id. Percussit aerem et A corporis in hac vita atque mm et corporis in hac vitatransttt.Ibid. Si ferit Deus cwlum,
quod manet.lbid. JPafer enim fecit
per Filium.N. 12. Atlende et ipsa ;
volvunlur, etc.Ibid. Compara ipsitm
animum primo.Ibid. Cilo poluisti cogir
tare quod facturus est sol.
Ab orienle, etcN. 13. Ipsa ratione animi
sui.Ibid. Quid separationem
qumris in opere ?transitt.Cod. xxxvi. Si fecit
Pater cwlum quod manet.Id. Pater enim fecit et
Filiut.Id. Attende et ipsa, velut
fulgura volvuntur, etc.Id. Compara cotpoti
ipsum animum primo.Id. Cifo (forte cilius) potuisti
cogitare quod faclurus
est sol, quam ille faclutus
esl. Ab oriente, elcId. Ipsam ralionem
animi sui. Vid. var. Maur.Id. Quid separaiionis
qumris in opere ?TRACTATUS XXII et XXIII.Leguntur aliqua ex parte in quinque codd. Florenlinis,
nempe Bibl. Laurent. plul. xvn, cod. xxxvi,
fol. 90 6 ; ibid. fol. 116, queni indicamtts xxxvi b ;
•Bibf. JEdil cod. CXLII, fol. 101 b ; ibid. fol. 103, et
eadem Bibl. cod. cxxxvm, fol. 179 b.Edit. Tract. xxn,N. 3.
Moto corde, non moto
corpore, moto in melius.Ibid. Apprehendenda esl
vera ? migrandum esl a
falsa. Etqua migrandum ?
quo ?N. 6. _Vec potest euacuari
divina senlenlia.Ibid. Modo inlerim fac
transitum vitw.N. 7. Una erit hora de
duodecim horis unius diei.N. 9. Parliceps factus
vilce, non eras quod-accepisti.N. 10. Proinde quia in
te tenebrm erant, cum illuminuberis.N. 15. _De mojiumenfis
aiitem, audienl vocem et
procedent qui bene fecerunl,
etc.N. 14. Quod audis, hoc
dicis.Ibid. Ergo judicium
meutn justum est.Ibid. Qui est dp Pqlre,
non esl de se. Si de se
Filius esset, etc.N. 15. VoluhtatemFilii.Tract. XXIII. N. 2. Non
adsatiandcs amicos.Ibid. lbi ulique Deus
perhibuit ieslimonium.N. Z.Omnis crgo prophetia
anie Domini advenium.Ibid. JVon polest civilas
abscondi supra monlem
conslitula.N. 5. Verbum Dei unicus
Patri.Ibid. Propter consorttum
quoddam animw etCod. xxxvi _.. Jlfofu
cordis, non molu corporis ;
motu in nielius. Vid. var.
Maur.Id. Siautem apprehendere
ueram, migrandum
esla falsa, el quiamigrandum
est, quo ?Id. _Vec potes -evadete
sententiam divinam.Id. Jlfodo interim fac
irarisitum, vive.'Id. Una erat de duodecim
horis unius diei.ld. Partieeps faclus
vitw, non eras, quando
accepisti.ld. Proinde quiin lenebris
eras, cum illuminaberis.Id. De monumenlis autem
audienl et procedent.
Quo ? qui bene fecerum,
etc.Cod. cxLit. Ul quod
audis, hoc dicas.Id. et xxxvi. Ergo judiciummeum’
justuni est,
verum est.Iid. Quod esl de Patre,
rion esi de se. Sic non esl
de se Filius. Si de se Filius
esset, etc.Iid. Cum omnibusmanuscfiptis
i) o/un_fl_em Chrisii.
Vid. var. Maur.Cod. CXLH. JVOU ad saturandos
amicos.Id. UbiuliqueDeusperhibuit
lestimonium.Id. Omnis efgo prophela
anle Domirii advenlum.
Sic el xxxvi.Codd. ambo. _Von potest
civilas abscondi supra
tnoniem posila.Codd. cxxxviuet CXLU.
Verbum, DeiunicusPalris.Cod. cxxxvui. Propler
consorlium quoddam anicomplexu.lbid. Qum Deus est.Ibid. Superior enim
anima.Ibid. Prwstat aliquid
inferiori.N. 6. Conlemptis cwteris
vel etiam transcensis.Ibid. Non rapinam arbitratus
est esse wqualis.atque complexum.Codd. ambo. Quod
Deus est.Cod. cxxxvni. Snpe
rior esl enim anima.Codd. Animau: pnsstat
aliquod inferk-r'.lid. Conlemptis cwteris
vel eliam transgressis.lid. Non rapinam arbitratus
est esse se wqualem.TRACTATUS XXV.Legitur, nempe a n. 10 usque ad finem in Bibl.Laurent. plut. xxi, cod. x, fol.142 6, et Bibl. Mdil,cod. CXLII, fol. 133 b ; brevior aulem habeiur ing ejusdem Bibl. Laurent, plut. xvii, cod. XLI, fol. 175.Edit. N. 10. Quod in
consequentibus illucescit.Ibid. Si scires qui pelil
a le bibere. Et sic postea.Ibid. Cum illa diceret :
Unde tibi.N. 11. Verbum Dei
commendat humilitatem
suam.Ibid. Quod non confundatur
cum ewteris.N. 13. Sed Paier meus
dedit vobis panem de cmlo.
Verus, etcIbid. Qui significabaiur
contemnilis.
Q N. 15. Ipsa. Quid quwrimus
utrum ipsa sil ?Ibid. Aliud suspicari
quam loquitur.N. 16. Cura superbiam
et nitlla erit iniquitas.Ibid. Tola humililas tua
ut cognoscas te.N. 17. Fons vitw. Non
foris extra te, etcIbid. Itle jusle vivit « l
laborat.Ibid. Isle. Deum habet,
qui perire non polest.Ibid. Sed si sit rectus
corde.
** lbid. Ideo ille quid dicebat
 ?lbid. Et lapsus est per
eum qui anle ceciderat.Ibid, Auditui tneo dabis
exullationem el twiitiam.N. 18. Humilitatem deceo.Ibid. _Von millit foras
nisi superbia.Ibid. Quomodo exit foras…
a veritate ?N. 1.9. Geminam iiiam
resurreclionem delineet.Cod. x. Qui in consequenlibus
illucescit.Id. Si scires quis petit
a le bibere. Et sic postea.Cod. CXLH. Cum illa
dicerel. Unde libi aqua ;
cod. XLi,[<7nde libi aquas.Cod. XLI. Verbum Dei
commemoral humititalem
sudm. Sic et CXLII.Cod. XLI. Quo non confundalur
cum cwleris,Codd. XLI et CXLII. Sed
Pater tneus dedil vobis panem
de ccelo verum. Verus,
elc.Id. Quod significabalur
contemniiis.Cod. CSLII. Ipsam quidem
quwrimus vlrum ipsa
sil ?Id. Aliud suspicari ,
quam quod loquilur.Codd. x et CXLII. Curata
superbia , nulla eril
iniquitas.Cod. CXLII. Tola humiittas
lua esl , ut cognoscas
le.Id. Fons vitw, el in lumine
tuo videbimus lutnen.
Non foris exlra le, etc.Codd. Iste juste vivil el
■ laboral.lid. Iste el eum habet,
qui perire non poiest.Cod. x. Sed sii teclus
corde.Cod. CXLII. Ideo il.le dicebai.Codd. Lapsus est per
eum qui anle cecicieral.Cod. x. Audilui meo dabis
gaudium, exullaiionem
et ItBtitiam.Cod. CXLII. Humililatem
egp doceo.Cod. cxtn. iVon mitivtur
foras nisi superbia.Cod. x. Quomodo non
exit foras… a veritate ?Codd. Geminam illam
resurrectionem declarei.TRACTATUS XXVI et XXVII.Legitur mutilalus sive in Bibl. Laurent., plut.1207 VARIORUM OPUSCULORUM S. AUGUSTINI 1208svn, cod. xxxvi, fol. 197 ; sive in Bibl. Mugell. cod. Jxvi, fol. 60 b et seqq.Edit. Tract. xxvi.N.T.
Qui esurit hunc panem,
esuriatjusliiiam.N. 5. Ut qui cogitat,
ctcId. Ipsum trahil Paler
et Filium.Ibid. iVon, inquit, Deus
verus.Ibid. Jffomo solutn est
Christus.Ibid. Quem Patertraxit,
Tu es, inquil,Christus, etcN. 6. Manducabit quod
esnrit, salurabilut eo quod
sitit.N. 7. Intusdatur,inlus
coruscat.N. 8. Ittum doceo qui
audil verbum meum ; illum
docet et Paler, etc.Ibid. Si illum docet Pater,
etc.N. 9. Sed nunquam vidimus
Patrem.N. 10. iVain compendio
dicere poluit.N. 11. Numquidnosnon
morimur ?Ibid. Quemadmodum
nos sutnus motiluri.Ibid. Quanium aulem
perlinel ad illam mortem,
de qua TERRET Dominiis.lbid. Peccala elsi sunt
quoiidiana, vel non sint
morlifera. Anlequam ad
allare, etc.lbid. Dimitlis, dimiltetur
libi.Ibid. Novit ille quid
agat.Ibid. Paires aulem istorum,
etc.N. 12. OmnesinMoysen
baptizati sunt.Ibid. Quomodo autem
eumdempolumspiritualem ?
Bibebant, elc.V 15. Fieri enim polest
« t senio.N. 17. Rediguntur ex
multis. Namque alitid in
unum ex mullis granis confil ;
aliud in unum ex multis
acinis confluit,N. 18. Procul dubio
nec manducat [spiritualiter]
etc, usque ad n. 19.Tfact. xxvn, N. 3. Si
hmret, ul non deseralur.Cod. xvi. Qui esurit
hunc panem, esurit jusliliam.Cod. xvi. Et qui cogilal,
etcId. lpsuin trahil Paler ad
Filium.Id. jVon esl, inquit, Deus
verus.Id. jffouio solus est
Christus.Id. Quem Paier traxit,
dixit: Tu es Chrislus, etcId. Manducabil id (cod.
male eo) , quod esuriit, saturabitur
eo quod sitiit.Id. Inlus dicilur, inlus
coruscai.Id. iilum doceo qtti audit
verbuin meum ; si ego,
cumhomo sim, illumdoceo
qui audit verlrum meum,
illum docet el Paier, etc.Id. El siillum docet et
Pater, etcId. Si nunquam vidimus
Palrem,Id. jVam compendiose
diceri poiuit.Cod. xxxvi. Numquid
et nos non nwrimur ?Id. Quemadmodum et
nos sutnus moriiuri. Sic
et cod. xvi.COd .x xxvi. Quantum aulem
pettinet.'.. TERREBAT
Dominus.Id. Peccala el si sunt’
quotidiana, vei non sunl
morlifera, antequam ad
altare, etc.Cod. xvi. Si dimiilis,
dimittitur tibi. Cod. xxxvi
_ttn.t.f __ur,sed non babelsi.Cod. xvi. Novitille quid
agas.Cod. xxxvi. Pnfres ergo
istorum, etc Vid. var.
Slaur.Id. Omnes in Moyse
baplizati sunt. Cod. xvi
per Moysen.Cod. xvi. Quomodo
aulem eumdem polum spirilualem
biberunt ? Bibebant,
etcCod. xvi. Fierienim polesl
ul vel senio.Id. Rediguntur. Ex mullis
namque granis unus panis
conficilur ; el ex mullis
racemis unum (deest haec
vox incod.) i>inumcoM/J« .t.Id. Haec [omnia habet,
etiam quae clausulis includunlur,
ut in veleribus
editis. Vid. var. Maur.Id. Si sic habetur, ut
non deseralur.TRACTATCS XXXI ET XXXII.Legilur finis traclatus xxxi a n. 7, et principium
traclatus xxxn usque ad finem, in Bibl. Lriur., plut.
XVII, God. xxxi, fol. 230 b.A Edit. Tracl. xxxi, n. 9.
Semper enim ibi erat Christus,
quo fueraireddilurus.N. 10. Unde tiunqudm
discedit, unigenitus.Ibid. In obauditu auris
obaudivit mihi.N. 11. Sed cum impiis
judicalus.Tract. xxxn, n. 2.
Quando Evangelisia exposuit.Ibid. Magisque indicant
seipsos.N. 7. Absil ul isla perfidia
ienietur cornostrum.N.S.Sieuf ipse iderh dicil.Ibid. Livor separal, sa_
nifns jungit.
■B N. 9.QuJd significavit ?
Ut in resurrectione noslra
charitas nostra' flagret, et
ab amore swculi separet,
ul toia, etcCod. Semper enim ibi
erat Chrislus, quo fuerat
rediturus,Id. Unde nunquam discessil
unigenitus.Id. obauditu auris obedivil
mihi. Cod. non babet
in, sed male.Id. Sed cum impiis depulatus.Id. Quoniam Evangelisla
exposuit.Id. Magisque judicant
seipsos.Id. Absit utislaperfidia
tenlet cor nostrum.Id. Sicul ipseilem dicil.Id. Livor separal, charilas
jungil.ld. Quia significavit ut
in resurrectione noslra charitas
flagrei, et ab amore
sceculi separetur, el.lola,
elc.TRACTATUS XXXIII.Leguntur ejus duo primi numeri in quinque codd.
Florentinis, nempe Bibl. Laurent., plut. xvn, Cod.
xxvi, fol. 157 ; ibid. Cod. XL, fol. 228 b ; Bibl. __Edil.,
cod. GXXXVIII, fol. 257 ; ibid. cod. CXLII, fol. 185 b ;
et denique Bibl. Sanctae Crucis, plut. xxx sinist.,
fol. 138 b ; in iis autem nihil singularereperitur, quo
emendetur textus a Benedictinis editus, nisi quod n. 2
pro his-verbis de Nazarelhcivitate, multo melius habetur
in cod. CXXXVJII, de Nazarelh Galilwa civiiale.n TRAGTATUS XL, XLI ET XLU.Legitur ultima pars tractatus XL a n. 8, et plura
longiora aut breviora sequentium fragmenta in Bibl.
Laurent., plut. xvn, cod. XL fol. 147 ; in cod. XLU
ejusdem plut. xvn ; in ejusdem plut. xvn, cod. xxxvi,
fol. 68 b ; in ejus quoque bibl. p !ut. xxx sinist. cod. i,
fol. 196 6 ; et in Bibl. _<£dil. cod. cxxxvm, fol. 161,
et cod. CXLII fo !. 59 b.Edit. Tract. XL, N. 8.
Cognitio, el immortalilas,
et wtemitas non habet hu.
militaiem.Ibid. Quomodo nec in
arboris radice, non apparet.N. 9. Nummus a thesauro
oberravimus. Er-,
rore." Ibid. Venii qui reformet.
N. 10. Quod audis et
laudas.Ibid. Quod intrasli, ilerfl_/ !Slbid.Germina lua ihirent
in horreum.Ttaci. XLI, N. 1. Veritas
panis esl, menles reficit,
etc.Ibid. Lalebat in carne:
lalebal autem non ut ne,
garetur, etc.N. 2. Et cqptioni veslrw
vos ipsi, etc.Cod. XL. Cogniiio, et
immortalitas, et wiernilas
non habent humilitalem.ld. Quomodo nec in arboris
radice apparet,Id. Nummus athesauro.
Oberravimus ; errore, elc.Id. Venilquireformaret.ld. Quod audisli et laudasli.Id. Quo inlrasli, iler
agis. Vid. var. Maur.Id. ld. Germina lua inIrenl
in horreum luum.Codd. xxxvi, XL ,
cxxxviu el CXLII. Veriias
pavis est meniis ; reficit,
elc.Codd.ietxxxvi.LafeAa/
in carne, lalebal.autem in
carne,non ui negarclur, etcCod. i. El caplionis vestrm
laqueo vos ipsi, etc,
Sic et XL et xxxvt et
cxxxvm et CXLII.1209 LECTIONES VARIANTES. . 1210Ibid. Sic quwrit Deus
in hemine suam.N. 3. Dominus autem
quid responderit, etc.lbid. Sereus esf, uiinam
hominis, elc.Id. Sic quwrit Deus in
homine imaginem suain,
exceplo quod in quibusdam
legitur hominibus.lid. Domirrus auiem
quid (cod. male, quod) 
eis tesponderit, elc (cod.
l, responderat.) Cod. XL. Servus est,
sed titinam hominis, etc.
Cod. xxxvi servus esl ;servusessel ttlinam hominis, elcIbid. Cum poimssel
dici: Verum dico vobis.Ibid. JVec semel lamen,
sed bis , etc.Ibid. Ex ipsa geminatione
cognosciie.N. 4. Quid dicens ?
Amen, amen dico, etcIbid. Coji.ru peccalum,
Deum liberaiorem inlerpeiiemus.Ibid. Sine pretio, sed
veslro, quia tneo.N. 5. Solus enitn iri
hac carne venil sine peccalo.Ibid. Tanquam vos
Chrislus obsecret. Quid ?
Reconcialiari Deo.Ibid. Necesse est servi
sint.Ibid. Quomodo aulem
reconciliamur, nisi, etc.Ibid. Ait enim per prophetam.Ibid. Eum ipsum, inquit,
Chtislum Deum, etc.N. 7. Diabolum significans
venlutumin Judwis.lbid. Quia si nollem,
nec passus essem.N. 8. JVe de peccali solulione
diffideremus.Ibid. Audi spem luam ;
Filius manel in miernum.Ibid. Cum servi essetis
peccati, liberi eralis jusliliw.N. 9. JEger levetur ;
sic Deus, etc.N. 10. Aliqua immunditia
fornicaiionis.Ibid. JVon enim quod
volo ago ; sed quod odi
illud facio.Ibid. Quidquid pecca- ,
tum esl a nobis.Ibid. Quamdiu adhuc
servus facis , nen te delectat.N. 12. jVon ait: Non
sil, sed: Non regnet.Ibid. Teneot arcem imCod.i. Cum poluisset
inlerprelari et dici,Verum
dico vobis. Sic et XL, et
cxxxvm, et c).Lii.Cod. XL. JVec semel
saliem, sed bis, etc,Cod. CXLII, Ex ipsa geminalionecognoscilur.Id. Quidait,Amen,amen
dico, etcCod. XL et CXLII. Contra
Dominum peccalum,
Deum liberatorem inlerpellemus.Cod. cxxxvm. Sedsine
iiesfro pretio, quia meo.Cod. i. Solus enim in
hanc carnem venil sine
peccalo. Cod. CXLII pariter,
in Itanc carnem.Cod. XL. Tanquam vos
Chrislus obsecrei pro me,
reconciliamini Deo. Cod.
CXLII, per me.Cod. XL. Necesse est ttt
servi sint.Id. Quomodo autem reconciliamur
Deo, nisi, etc.Id. Ait enim propheta.Id. Eum ipsum, inquit,
id esl Dominum nostrum
Jesum Christum.Cod. xxxvi. Diabolum
significans fulurum in Judwis.Cod. XL et xxxvi. Quia
si riollem, nec paterer.Cod. XL. Ne de peccali
absolulione diffideremus.Cod. xxxvi et XL. Audi
spem luam: Filius manet
in domo iri mternum.Id. Cum servi esselis
peccati, liberi fuislis justitiw.Cod. xxxvi et CXLII.
Mger relevelur : sic
Deus, elc.Cod. cxxxvni. Aliqua
immunditia,fornicationes.Cod. xxxvi. Non enim
quod volo, hoc ago. Cod.
cxLH,sed quod odi malum,
illud facio.Cod. CXLII. Quidquid
peccatum est nobis.Cod. xxxvi. Quandiu
non te delectal , adhuc
servus facis.Cod. CXLII. JVOIJ dicere
audel: Non sit, sed: Non
regnel.
God. xxxvi et alii,
A perator inlerior.Ibid. Perficere aulent
non.Ibid. JVo/i fe dare concupiscentiis.N. 15. Quando nullm
inimicitiw, quando, etc.Ibid. Absorpta csf mors
invictoriam. Ubiest, mors,
conlentio tua ?Ibid. Jamvivemus,jam
non moriemur in illo qui,
etcIbid. Stabulario commendavil.
Cui slabulario ?r. Tract. XLii. N. 1. Quwrilis
me iiilerficere. Agnosco
carnis originem.N. 2. Dominus autem
patrem Deum vult intelligi.lbid. Quis sil eorum
pater, tunc inlelligemus.N. 4. Anfe Abraham
ego sum.N. 6. JVOS sumus ; in
parenlibus nostris, elc.N. 8. Nunquam Deus
sin.e Verbo fuil.Ihid. Per quem faclutn
est cwlum el terra, nonquod
prwteriit, etc, Pessimeet
conlra grammaiicam.I'bid. Divinitas ejus,quoimus, humanitas ejus quaG imHs. Haec absque sensu.N. 10. Omnia quw fecil
non habuit unde faceret.N. 11. Ecce unde filii
ejus ; quia talia, elcIbid. llle Iwmicida eral
ab initio. Ecce quod est,
etc.Ibid. Ergo ille erat Iwmicida
ab initio. Videle
genus, elc.. Ibid. Homicida dicilur
diabolusnongladio armatus,
non ferro accinctus ;
ad Iwminem venil, etcN. 15. llle ; quis ?
Diabolus ; homicida, elc.Teneat arcem in lempore
inlerior.Cod. xxxvi. Perficere
autem non invenio , sic etCXLlI.Cod. cxxxvni." Noli te
donare concupiscentiis.Cod. xxxvi et alii.
Quando nullw inimicitim
erant, quando, etc.Iid. Absor.pta est mors
in victoria. Ubi esl, mors,
vicloria lua ?lid.Jam niuemus , jam
non moriemur ; vivemus
inilio qui, etc. 'Cod. cxxxvin. Slabutario
commendavil. Cui
commendqvit, stabulario ?Cod. CL. Quwrilis me
occidere. Agnosco carhit
originem.Id. Dominus aulem paIrem
suum Deum vult intelligi,Id. Quis essel eorum
pater tuncintelligemus..Id. Anlequam Abraham
fieret, ego sum.Id. Noseniniinparenli.
bns noslris, etc.Id. Nunquam Deus sine
Verbo suo fuit.ld. Per quod faclum
est cwlum et terra, non
quod prwteriit, elcId. Divinitas ejus qua
manemus, humaniias ejus
qua imus.Id. El omnia quw fecit
non habuil unde faceret.Id. Ecce unde filii. Filii
ejus quia lalia, etc,Id. Ilte homicida erat
ab initio, Et unde erat
homicida ab initio ? Ecce
quod est, elc.Id. jErgo ille eral homicida
ab initio, quia primum
hominem occidit.
Videte genus, etcId. Homicida dicilur
diabolus, nongladio armatus,
non ferro accinctus,
ad hominem venit, etcId. lile, inquit, diabolus
homicida, elc.DTRATACTUS XLV. .Legitur a u. 2 versus medium usque ad n. 8 versus
finem, in Bibl. Mugell., cod. xvi, fol. 68 b.Edit. N.2. Dicanl ergo
Pagani: Bene vivimus.Ibid. Quid eis prodest
unde glorianlur ?lbid, Vel per cmcilalem
nesciunl, vel inflalione
contemnunl.Ibid. fVisi agnoscat viiam,
quodest Christus.N. 5. .Ratiocinationes
aculissimas concludentes.Cod. Dicanl ergo Pagani,
velJudmi,vel Hwretici,
Bene vivimus.ld. Quid eis prodesl ?
unde glorianlur ?ld. Vel per cmcilalem
nesciunt, vel per inflationem
contemnunt.Id.Nisiagnoscat niiain,
quw est Chrislus.\A. Ralioeinanles, acutissimos
syllogismos concludentes.
liil VARIORUM OPUSCULORUM S. AUGUSTINI 1212 ;' Ibid. Sitam sapientiam
buccis erepantibus ventitqnies.Ibid. 5i vuttis Veate
vivefe.N. 4. Videamus illos, si
fprte intrant per osiium ;
qui, etc.N. SiSedsiFilius, hbh
esl Paief.Ibid. Nomen habes, fem
Mnhabes.Ibid. JVOH solum Cliristuni
vetuth ptwdicel.Ibid. iVdrjj riiulii qucerendo
gloriam suaht, eic.
. Ibiri. Oporiel huiriiliel
se.[ _V. 6. Iile, iriquii, ftir
esiei lalro. Ovessuas, etc.lbid. Quod sit osiium,
ei qui Ul pastof,N. 7. 'Quidirgo iriierest
inler iilos et nos ?N’. 8. Absit. Nonpfwier
illurii verieruht.Id. Suam sapientiam
buccis cencrepantibus ventilanies.Id. Si vultis bene vivere.Id. Vidiamus illqs, si
forle inirant per Os.iiim iri
ovite, qui,.eie.Id. Sed si esi Fiitui,
non est Pater. .Id. Noinen hhbei, rem
tion habel.Id. Non sotuiri autehi
Ghrisliirn vefum prwdicet.
■ Id. Nam fnulti qucerentes
gloriam sugm.Id. Oporiet tii huiniliel
se.Id. Qui non inlral per
oslium ; ilte, inquit, fur est
et ihlro. Oves siias, etc.ld. Qiiid sil bstium et
quid sit pdSlor.ld. Quid efgo est iritef
illpsetnos ?Id. Absil. Non ante
i//umi'_..ier-ij.t.) TRACTATUS XLVIII.Legilur in Bibl. Laurent. plut. xxx, cod. i, fol.
257 b, ubi irtcipit ad n. 2, et concludit versus linem
n. 6.Edit. N. 5. Ingressi sutnus
credendo, egfedimur
moriendo. ,Ibid. Solel quwdam
herba dici semper viva.N. 6. Quid dedit -Filio
Paler majus omnibus ? Ut
ipseilli, elcIbid. Quia ita nalus est.
Ei non est ul dicas,'o.le.. Ibid. Qui sapit, sapiat ;
qui non capit, credal.lbid. Nutrialur , ei caviet.Cod. Ingressi sumus
eredendo, et egrediemur
moriendo.■ Id. Solet qumdam herha
dici semper vivit. Tide
var. Maur„Id. Quid dedil Filio
Pater majus omnibus, nisi
ut ipse ilti, elc.Id. Quia ifn iiafus esf
ut semper hnigenilus Patris
eSsel. Et nOn ett-ut
dicas, etcId. Qui sapit, capiat
(cod. male capif)  ; qui
non capil ; credat. Vid.
var. Mauf.Id. JVutj-iatur ut capiat.TRACTATUS L ET LI.Legitur in Bibl. jEdih cod. CXLII, fol. 199 b, ekplanaiio
plurittm versuum capilis xii sartcli Joannis,
quae in multis acceditadtraciatusL elti sahcti Augustini,
ih muiiis auiem recedit ; liinG.illura ihtegrum
referendum hic credlmus, quamvis hiliil alihd complecti
videatur, quam sancti Augustini centones, sed
IIoii sine grato ordiiie dispositos.HOMILiA.IN VEBBA EVAWGELII SECUMDUM JOANNEM : Anie sex
diis Paschm venii Jesus Beihaniam, ubifuetalLazurusmOriuus
querii tisuscildvil JiSus {Joah. xn, 1
et seqq.). El reliqua.SYN0PS1S.i. Cceiia Christi apud Lazarum suscitatii&i. -^ u Maria
tiiiguento ungit cofpus Chfisti. — m. Judae murmttr et
Mariae encomiuih. — w. Lazari resurrectionem aagre fe.renles Judaeoriiu) pfincipes, ipsum volunt occidere. —
v Ramis palmarumet populi clamoriiius honoratur
Christus.—• vi. Jesus super asekus sedens quiil significet.
— vh. Christi verba ad popnlum. —- VIH. Ejus clarlBcafio
facfa de ceelO. — ix. Princeps mtindi ejectiis
foras. — x. Chfistiis %xalta.us omnia trahit ad seipsum.
xi. Ambiilandum in lumine, non ih tenebris.i A I. 0°i sftx diebus omnia fecit, qhi sexia die homihem
condidit, sexta aetate redimere venit, sexta
feria, sexta hora moriturus. Anle sex dies Paschae
Venit Betlianiam ut Lazari resuscitatio arctius tneinoriae
traderetuf omnium, et inexcusabiies Judaei
confunderentur, de morte traclanies tanti suscitatbris.
Petit eiiam a nobis obedientiam liihniilus
cervorumJiSempef obediens Patri usqile ad ihorteih,
dum sua pfesentia sublimat Bethaniam, quasi agnus.
ad victimam venturus Jerosolymam, ut verum Pascha
habeamus. Fecefunt aiifem et ccenam ibi, et Matihm
miiiisttabat. Lazatus vero unus eral ex discumbenlibu »
cum eo (Jvaiu, \\i, %). Lazarns interfuit coenie ^
ne putarefur esse pbantasma quod mortuus resurrexerat.
Licet oroiies virtiites, quas in terris DeiB Filius majestatem isuam proditurus implevit, mirari
tantum (Cod. male non)  valeant homines, non (Id.
inale irt.j verbis defliiire possiht, excedit tamen omne
miraeuluni, quod circa Lazarum fecit, quem ab ipso
infenii inquilino fSic cod., forte inquilinio) , ab ipsa
Sede pallente, destructa lege lariarea, mancipium
mortis redire ad superos jussit. Et ut miraculum divinae
virtutis accresceret, dum discumberet in convivio,
convivis ihterrogiihtibus eum trisiia loca poenarum
sedesque alta nocfe obscuras indicavit Lazarus,.
diligenti nairatione per ordinem, et ita inferi, longis.
temporibus ignoraii, landem invenerunl proditorem.
Mystice Dominica coena fit in fide et devotione justorum.
Martha minislrat, dum quilibet fidelis opera
devotionis Domino impendit. Lazarus, id est suscltati(J de gfavibus peccatis cUm his qui mahserurtt ih jiislitia
epulantur, laeti depraesenlia Domint.II. Matia ergo accepit alabastrum unguenti nardi
pislici (Cod. male spicdli)  preliosik et fracto aiabastio
effudit super capul JtSU tecUmbentis, el unxil pedes
ejus, el exlersit capiltis suis, et domus impteta est ex
odore unguenti (Joah. xn, 5). Alabastrum genus est
roarmpfis candidi, vafiis colofibus intertincti, quod
ad vasa unguentaria cavari solet, et incorrupta servare
unguenta dicitur. Nardus est frufex aromatiCa
gravi, ut aittnt, et crassa fadicfe, sed brevi ac nlgra
fragilique, ac cypressum redolente, folio parvo densbque,
cujuscacuminain aristas sespargunt. Pigmentarii
hardi spiCas et fhlia celebraiit. Uhde Marcus unguenti
nardi spicati fj__rarc..xiv, 5) preliosi. UnguenI) lum eniin iilud quodj atlulil Maria Domino. non
solura deradice-iardii verum eliam, quo preliosius
essei, de spicisetfoliis confectum erat. Feruht autem
physiologi de nardo ; quod principalis sit unghentis.
istthl quidem tnulta ejus genera, sed omnia berbie
(sic) pfaetei, IhdiCuhi, itjuod pretiosius est. ioaniies
autem detenninate scripsit, libram unguenti nardi
pistici. Pisticialoco dicitur, et inlerpretalur fidelis,
non alia scilicet admixtione cofrupti. Mystiee autem
liaec devotio Mariae, Fidem significal Ecclesiae, Ioquentis
in Cantico canlicorum : iOutn esset rex in accubitri
suo nardus mea dedit odorem suvm (Cant. i, 11.).
Qutfi verba et raanibus complevit Mariae, etspiritualiter
quotidie implet in suis membris : Deo autem1213 LECTIONES VARIANTES. 1214gratias qui semper odorem suw notitiw per nos in
omni loco manifeslat ; quia Chrisli bonus odor sumus
Deo (II Cor. u, 14, 15). Est enim unguentum suavissima
gratia sancti Spirilus stiaviler redolens, effusa
in cordibus fidelium. Libra autem unguenti ex nardo
pislico, justitia esl ex fide pura. Pislis enitn graece »
Fides dicitur latihe, et nardus redolens confessionem
fidei suaviter redolentem signilicat. Alabastrum ungueiili,
corpus est (idelis animae ; fractum vero alabastrum,
carnale est desiderium quod frangilur ad
caput, ex quo omne corpus Ecclesiw comp.aqinulum est
(Ephes. iv, 16). Cum ergo Ecclesia potentiam divinitatis
Christi praedicati caput recumbentis unguenlo
perfundit (Cod. male profundil)  prelioso. Becumbentis
dicit, id est humiliantis se ut eum tangeret
fides Ecclesiae. In roajeslate enim sua non intellectus,
per formam servi visibilisest factus. Qui ergo
assumptam humanitalem, sacri eloquii pia praedicatione
veneratur, in pedes Domini fundit unguenlum :
capillos (Cod. male capilis vero)  vero lingit qui
rationabili verborum composilione ab Incarnatione
Verbi omnes haereses procul pellit. Sicul enim natura
corporis ad ornatum sui congrup moderamine
capillos profert ; sicet ratio competenlem verborum
ordinem dictat in suum decorem. Dorotis impleta
est ex odore, id est mundus ex bona fama.III. Dicil ergo unus ex disciputis ejus, Judas Iscariotes,
qui erat eum iradilurus : Quare hoc unguentum
non veniit irecentis denariis, et dalum est egenis ?
Dixilaulem hoc, non quia deegenis perlinebal ad eum,
sed quia fur eral el loculos habens, ea qum niiltebanlur
potlabat (Joan., xu, 4-6). Sub praetextu avaritiae,
mysterium loquitur fidei, Etenim nostra fides sensibus
decem per corpus et animam et spirilum triplU
catis, quasi trecentis emitur denariis_, Hoc eniro designatur
in decem triplicatis, quod in trecenlis. Nos
ergo sicut Gedeo.n tanquam trecenloruro viroruin
numeruro assumentes, Allophyloruro castra, pauperes
spiritu, fractis lagunculis nostris, curo tubis et
lucernis destruamus, et sicut Abraham cum trecentis
viris spolia ad vesperum dividamus. Ubi dicitur Judas
fur fuisse, admonemus fures et sacrilegos tolerare.
QuarehabuitDominus Ioculos, nisi quia Eccle.sialoculos
 habitura erat ? Quare furem admisit, nisi
ul Ecclesia fures toleraret ? Peculalus dicitur furtuin
de republica. Qui aiiquid de Ecclesia ftiratur Judae
proditori comparatur, de quo solo per synecdochem,
sub plurali numero, diclum credunt, quod Marcus
ait: Ftemebanlin eam. Erant autem quidam indigne
ferentes inlra semetipsos et dicentes : Ul quid perditio
hwc unguenti facta est (Marc, xiv, 4, 5)  ? Alii propter
pauperes ifidignati sunt, quod forsilan verbis Judae
persuasum est eis ; Judas vero propter lucrum.
Sciens aulem Jesus, ait illis : Quid molesli eslis mulieri ?
Opus bonum operata esl in tne ; nam semper
pauperes habelis vobiscum, et cum volueriiis poleslis
illis benefacere ; me auiem non semper habebilis
(Matih. xxvi,' 10,11, et Marc. xiv, 6j 7.). Bonis et
jnalis loquitur de prsesentiacorporis sui. Sedet enimA addexteram Patris postquam ascendit in coelum, et
secundura corpus non est hic (hmc non reele dicla videntur) ,
qui praesentia majeslatis semper est-liic Si
lamen ad bonos pertines, semper habes Christum in
praesenti per fidem, per signum, per baptismalis
sacramenlum, per altaris cibum et potum. Unde
alibi dicit eis : Ecce ego vobiscum sum ustjue ad consummalionem
smculi (Matlh. xxvni, 20). Mittens
enim hwc mulier unguenlum hoc in corpus meutn, ad
sepeliendum me fecit (Id. xxvi, 12). Non est perditio
unguenti, sed officium scpulturae. Palientia Domini
non arguit Judam avaritise et non pauperuro causa
dixisse quod dixit, sed ohsequium Mariae commendat.
Quod Joannes ait: Sine illam ul in die sepulturw
mem servet Ulud (Joan, xn, 7) , tale est ac si dicat-:B Sine illam facere quod facit, utcuslodiat iiludfactum
in corde suo usque in diem septilturae meae, et tunc
sciet, quia istud obsequium est praevenlio corporis
mei sepeliendi. Unde secundum Marcum dicitur:
Quod habuit, id est potuil ; hoc fecit. Prwvenit ettim
ungere corpus meum in sepultura. (Marc. xiv, 8) ,
subaudi (Cod. male subaudis, et sic infra) ponenduro ;
ac sic dicat : Sine illam modo ad sepulluram praeparare
me, more Judaeorum, dum potest ; quod tune
volet facere, etnonpolerit: Amendico vobis ; ubicumque
prmdicalum fueril hoc Evangelhtm in tolo mundo,
dicelur et quod hmc fecit in memoriam ejus (Id. 9)  ;
subaudi et quod Judas contra locutus est, dicetur in
coiitumeliam ejus. Haec enira laudabiliter expendit,
quod sibi pro odore suae carnis lurpiter adhibueratG (Cod. male lurpilur adhibueril) , illicilis aclibus intenia,
priustiuam Domino familiaris fleret. In lolo
mundo, non tam mulier isla , quam Ecclesia praedicalur.
Attende notitiam futurorum.qiiod passurus
Dominus post paucos dies, sciat Evangeliuro suum
toto orbe celebrandum. Notandum quia quaniam fa7
mam Maria adepta est, tantam infamiam Judas est
adeptus : sed Dominus bonam laude dignam remunerans,
futuras impii contumelias lacendo praeteriit.
IV. Et cum esset Bethaniw Jesus in domo Simonis
leprosi (Mard M\, 3) , cognovit turba n\ulia ex Ju<-
dmis quia illic est, et venerunl horipropler Jesitm
tantum, sed « f Lazarum videfent ; quem susciluviitt
morluis (Joah. xn, 9). Curiosilas eos adduxit,.nOn
charilas. Simon quondam fueiat leprosus » sed tuncD eralmundus, quia a Domino sanatus, manente adluic
ei pristino nominej sicut Matlhaeus etiain nnnc
appellalur Publicanus ; ficet desierit esse pubiicanus.
Quidam per Simonein intelligunl fideles a Domino
inuiidatos a peccatis. Inlefpretalur enim obediens
vel miindus. Per peccalum awtem priroi hominis
facta fuit terra domus Simonis leprosi. Cogitaverunt
autem principes sacerdotum, ut Lazarum inlerficeleiu,
quia multi.propter illum abibdnl ex JudwiSy el credebanlin
Jesum (Joan. xii, 10,11). 0 slullacogitalio, et
c_ecas_evilia ! Qui(morluum) suscilare poluiiLazarum,
non posset suscitare occisura ? Quando Lazard infere »
balis necem , numquid auferebalis Domino potestatcm ?
Sed alittd vobis videtur morluus, aliud occisus.4215 VARIORUM OPUSCULORUM S. AUGUSTINI 1216Ecce uirumque Dominus fecit, et Lazarum morluum,
et se suscitavit occisum.V. In trastinum aulem lurba multa, quw veneral
ad diem feslum, -cum audissent quia vetiit’ Jesus Jerosolymam,
acceperuntranws palniarum, et processerurit
obviam ei, et clamabanl: Hosahna ! benedictus qui venit
"%n nomine Domini Rex Israel (Joan.- xn, 12,15).
Rami palroarum laudes sunt significantes victpriam,
qua erat Dominus lnorlem moriendo superalurus,
et trophaeo Crucis de diabolo mortis principe triumphalurus.
Vox autem obsecrantis est Hosanna ; sicut
nonnulli dicunt qui hebraeam linguam noverunt,
magis affeclum indicans quam rem aliquam signilicans ;
sicut sunt in lingua lalina quas inlerjeciiones
vocant, "veltit cum dolehtes dicimus, heu ! vel cum
delectamur, dicimus vah ! vel cum miramur diciroos,
0 rem maguam) Tuhc enim 0 nihil significat,
nisi. mirantis affcelum ; quod ideo credehdum est
iia esse, quia neque graecus, neque latinus, hoc interpretari
poluit, sicut illud, qui dixerit fratri suo
Raca (Malih. v, 12). Nam et haec inlerjectio esse perhibetur,
affeclum indignantis oslendens. .Benedictus
aulem qui venit in nomineDomini, rex lsrael.
Sic potius accipiendum est, ut in nomine Domini, ih
noroine Dei Patris inlelligalur, quamvis possit etiam
in nomine suo, quia ipse Dominus est. Unde alibi
scriptum est: _W_.it Dominus a Domino ; sed verba
ejus melius nostrum dirigunt intellectum, qui ail:
Ego veni in nomine Pairis mei, et non suscepistis me.
Alius veniel in nomine suo, hunc suscipielis (Joan. v,
45). Humililalis enim magister est Chrislus qtii/iHmiliavit
semelipsum faclus obediens usque ad mortem,
mortem autem crucis (Phitip. n, 8). Non iiaque amittit
diviniiatcm, quando nos docet humilitalem. In
illa Patri est aequalis, in hac nobis similis. Per quod
Patri est aequalis, nos ut essemus creavit ; per
quod nobis est similis, ne periremus redemit. Has
ei laudes dicebat turba : Hosanna, benedictus qui venit
in nomine Domini, rex lsraet. Quam crucem
menlis invidentia principum Judaeorum perpeti
poterat, quando regem suum Chrislum tahta multitudo
clamabal ! Sed quid fuit Domino regem Israel
esse ? quid magnum fuit regi saeculOrum , regem
fieri bominum ? Non enim rex Israel Chrislus ad
exigendum tributum, vel ferro exerchum afraandum,
hostesque visibiliter debellandos ; sed rex
Israel quod menles regat, quod in aeternum consulat,
quod in regnum coelorum credentes, sperantes,
amanlesque perducat. Dei ergo Filius aequalis
Palri, Verbum per. quod fiacta sunt omnia, quod rex
voluit dici [Deesl dici in cod.] Israel,. dignatio est
non promotid : miseralionis judicium est, non pote.stalisaugmentum ; qui eniro appellatus est in terra
rex Judaeorum, in ccelis eslDominus angelorum. ■VI. Et invenit Jesus asellum, et sedit super eum
(Joan. xu, 14). Hic-breviter dietuni est. Nam quem■admodum sit facium apud alios evangelislas ple-nissime legitur. Adhibelur vero huic facto propheticniiitestimonium, ui appareret qiiod maligni prinAcipes Judaeorum eum non intelligebanl, in quoimplebantur
quae legebant. lnvenit ergo Jesus aseilum,
el sedit super eum, sicul scriptum est: Noli limere,
filia Sion ; ecce rex tuus venit, sedens super putlum
asinw (Ibid. 15). In illo ergo populo erat filia Sion:
(ipsa est Jerusalem, qtiae Sion)  ; in illo, inquam, populo
reprobo et caeco erat tamen filia Sion, cui diceretur
:Noli timere. Ecce rex tuus venitsuper pullum
asiniE. Haec filiaSion cui divinilus isla dicunlur, in
illis erat ovibus qnae vocem pastoris audiebanl ; in
illa erat multitudine quae Dominum venientem tanla
devotione laudabat, lanto agmine deducebat ; ei dictum
est: Noli limere, illum agnoscequi a le laudatur ;
et noli trepidare cum patilur, quia ille sanguit
fundilur per quem tuum deliclum deleatur, et vita redBdatur. Sed pullum asinae inquo nehio sederat (hoc
enim apud alios evangelistas invenerunt) ,inlelligimus
populum genlium, qui legem Domini non acceperat ;
asinam vero, quia utrumque jumentuui Domino adductum
est, plebem ejus quae veniebal ex populo
lsrael non indomitam plane, sed quae praesepe Domini
agnovit. IIwc non cognoverunt discipuli ejus
primutn , sed quando glotificalus ett Jesus, id est
quando virtutem suae resurreclionis ostendit, lune
tecordali sunl quia hwc erant scripla de eo (Joan. xu,
1@)  ; recolertles quippe secundum scripturarum (elo-.
quia) quae ante passionem vel in Domini passione
complela sunl, ibi et hoc invenerunt quod secundum
eloquia prophetarum in pullo asinae sederit.
. VII. Tesiimonium ergo perhibebat lurba quw eratC cum eo, quando Lazarutri vocavil de monumenlo, et- suscitavileum a morluis. Propterea el obviam venit ei
turba, quia audierunt eum fecisse hoc signum.Phaiismi
ergo dixerunl ad semelipsos : Videlis quia nihil proficimus,
ecce mtindus totits post eum abiil (lbid. 17,18).
Prophelabant, sed nescientes. Quid mirum si post
eum vadit mundus,' per quem factus est mundus ?
Erant autem gentiles quidam ex his qui ascenderant,
ut adorarent in die feslo : hi ergo accesserunt ad Philippum
qui erata Belhsaida Galilmm, et rogabam eum
dicentes : Domine, volumus Jesum videre. Venil Philippuset dicitAndrmm Andreas rursum et Philippusdixerunt Jesu. Jesus aulem respondit eis dicens :
Venit hora ut clarificetur Fiiius hominis (Joan. x »,
20,-25).- Ideo ita respondit DomiHus, ut insinnaret^ plenitudinem credituram post. passionem suam, eo
in ccelis gloriflcato. Amen, amen dico vobis, nisi granwn
frumenli cadens in lerram morluum fueril, ipsum
solum manet ; si autem mortuum fuerit, mullutn fruclum
affert (Ibid. 25). Se dicebat granuro mortificandum
infidelitate Judaeorum, sed multiplicandura
fide populoruro. Et quia grano frumenti specialitsr
se comparat, mos coepit Ecclesiae de hoc solo grano
confici corpus Domini. Qui amat aniinam suam perdel
eam, el qui odit animam suam in hoc murido, in
vilatn wlernam cusiOdit eam ('Id.,ibid,). Hortalur nos
ad sectanda vestigia suae passionis, qtfasi dicat: Si
■ cupis vilam ienere in Chrislo^ noli tnorlem timere pro
Clirislo ; noli amare animani in hae vila, ni perdas in1217 LECTIONES VARIANTES. 1218<__lern« niffl. Mira sententia, quemadmodum sit hominis
amor in animatn suam, ut pereat ; odium, ne
pereat ! Si male amaveris, lunc odisti ; si bene
oderis, tunc amasti. Felices qui oderunt custodiendo,
ne perdant amando. Sed -vide ne.le ipsum velis interimere,
ul quidam perversi male hunc versum
inlelligentes. Cum autem causae articulus venerit,
ut proponalur libi, aut faciendum esse conlra Dei
praecepium, aut moriendum, lunc potius elige te
roori, quam vivere, ut in hoc mundo habeas odio
animam tuam, et in vitam aelernam eam custodias.
Si quis mihi ministrat me sequalur (Joan. xn, 26)  ;
hinc Petrus ait: Christus pro twbispassus est relinquens
nobis exemplum ul sequamur vesligia ejus (Peir.
■II, 21). Ef u6i ego sum illie el minister meus eril
(Joan. xu, 26). Praemium ministrandi illi est esse
cum ipso, sine quo nunquam est bene, et eum quo
nunquam est male. Unde apertius subdit: Si quis
mihi minislraverit, honorificabit eum Pater meus (Id.
ibid.). Quo honore, nisi ut sit eum Filio ejus
non aequalis divinilali sed consocialus aeternilali ?
Cum auditis, fratres, illic et minister meus erit, nolite
tanlum modo bonos episcopos et clericos cogitare,
sed vos etiam pro modo vestro ministrate Chrisio
eleemosynas faciendo, et ejus doctrinam quibus potueritis
praedicando. Unusquisque enim palerfamilias
debet in suos exercere disciplinam monendo, docendo,
corripiendo, benevolentiam iropendendo.VIII. _Vunc anima mea iurbala esl. Et quid dicam ?
Paler, salvifica nie ex hac hora (Joan. xn, 27). Praedicta
passione et ad eam supposita exbortatione,
quasi data voce fortitudinis suae, subaudit affectum
infirmitalis nostrae, quam vere suscepil, sed ex voluntate
pro nobis, ne de hac infirmitate desperemus.
ln qua etiam docet quid dicere debemus, et quo confugere
si [Cod. male, quasi] conturbelur anima. Quid
dicam ? quem invocem ? quo fugiam ?in quem sperem
 ? In Patrem qui salvat, cujus voluntalem meae
praepono [Id. propono], quia propterea ut hsec patiar
veni in horam hanc Unde clarificatio sequitur et
milii et roembris roeis. Et hoc est quod dicit : Sed
ptopterea veni in horam Itanc. Pater, clarifica tuum
nomen [Id.,27,283. Salvum me fac ex hora passionis,
peto, sed passionem non recuso. Ergo clarifica me
suscitando, quod est gloria nominis tui. Venil ergo
vox de cwlo : Et clarificavi, el iterum clarificabo (Id.,
ibid.). ClariGcavi aulequam facerera raundum, id est
clarum genui, et in creaturis ralionalibus clarificare
proposui. Vel ita : Clarificavi cum de virgine natus
est, a Magis adoratus est, a sanctis agnitus est, a
specie columbae declaratus esl, in monte transfiguratus
esl. Clarificavi [Cod. male, clarificavil\, cum multos
sanavit, cum de paucis panibus roultos pavit,
iluctibus imperavit, mortuos suscitavit. Et iterum
clarificabo, cum resurget a mortuis, cum ccelos
ascendet, cum judex ab universis cognos.cetur, ut ei
onine genu fieclatur. Turba ergo quw stabat el audierat,
dicebat lonitruum 'faclum esse. Alii dicebant, angelus
ei locutus est. Respondil Jesus et dixit: Non ptoptetA me vox hwc venil, sed proptet vos \ld., 50J. Ostendit
hanc vocem non sibi indicasse quod sciebat, sed
eis quibus indicari oportebat.IX. iVunc (Cod. hic homiliam dividit, sed manifesla
esl cum praecedente conjunctio) judicium ett mundi,
nunc princeps hujtis tnuhdi ejicielur foras (Joan. xu,
51 etseqq.)  et reliqua. Judicium hic dicit discrelionem
redemplorum, non damnationem quando in die
judicii damnabil impios. Per principem roundi exponit
de quo judicio dixit. De justis veteribus ejeclus
quidem diabolus fuerat, sed quod tunc in paucissimis
factum fuit, nunc in multiludine, praedicantibus aposlolis
faclum est.Merito illuminatio Christi principem tenebrarum
de homine expulit, quia nullura jus in eo habuit. Ne6que enira quia eum fraude maligna decipiendo a Domiiii
sui subjectione alienavit, aliquam potestatem
super eum debuit accipere ; potius , si quam prius
haberet, debuit amiltere. Qui enim concessa sibi
polestale abutitur, ejus privilegium perdere meretur.
Item nec Deus mancipavit illi hominem, nec homo se
ei mancipare potuit. Quanquam enim aliquis servus
a Domino fugial suo, non tamen alteri se jure tradere
potest. Quod ergo diabolus, velut mundi princeps,
ab Adam usque ad crucem Cbrisli regnasse dicilur,
id est quia filii Adaro, gravi jugo peccati pressi, diabolicis
tentationibus facile consentiebant, hoslia autem
crucis grala Deo Patri ex dilectione quam infudit
humano generi, servilutem peccati removit, ut
vere liberi siraus, quia Fiiius nos liberavit. Unde diaCbolusplus horoini invidens, et ideo magis puniendus
tentare tamen nou cessat, sed aliud est intrinsecus
regnare, aliud forinsecus oppugnare. Nam aliud est
civitatem captam inlus possidere, aliud telis eminus
jaciatis oppugnare. Cum dicitur diabolus princeps
hujus mundi, non creditur esse dominus coeli et
terrae ; sed mundus intelligunlur mali homines loto
orbe diffusi. Sic enim solemus vocare malam domum,
ubi sunl mali homines: bonam, ubi sunt boni.
Nam et. muodus dicilur de [Cod. iri\ bonis in mundo
diffusis. Unde Apostolus : Deus erat in Chrislo mundutn
reconcilianssibi(HCor.\,\Q). De quibus ejicitur
diabolus.X. El ego si exaltalus fuero a lerra, omnia traham ad
meipsutn. Hoc aulem dicebat significans qua morle esDsel moriturus (Joan. xu, 52, 55). Quae oiiinia,ni_i ex
quibus diabolusejicilur ? Non dixit onines, sed omnia,
quia non hoc relulit ad universiialem lioininum,
sed ad creaturae ihtegritales, id est ad spiritum, et
animara, el corpus quo inlelligimus, quo vivimus,
quo visibiles surous. Qui enim dixit, Capillus de eapile
vestro non peribit, omnia trahil post se. Aul si
omniahomines intelliguntur, omniapraedestinala ad
salutem possurous dicere. Aut certe omnia gencra
bominum trahit ad se ut caput, sive inlinguis, sive
in aetaiibus, sive in gradibus honorum , sive in diversitalibus
ingeniorum , sive in professionibus licitarum
ar.lium. Si exallatut fuero, id est, cum exaltatus
fuero : non enim dubitando loquitur. Exalta-1219 VARIORUM pPUSGUtQSUM i3. AUGUSTINI 152,3lionem dixjt passionem in cruce, et respicit ad hoc A
nuod dictum est superius, granum mortuum muluim
frucium afferre. Respondil ei lurba : Nos audivimus
ex lege, quia Chrisins tnanel in wlernum. El quomodo
lu "dicis, opertet exaltari Filium hominis ? Quis est iste .
Fiiius hominis (Jban. xn, 54)  ? Memoriter tenuerunt
quod dixerat Dominus : Venil hota ul clarificelur Filius
hominis. Nam hie non ait: Si exallatus fueril Filtus
hominis, sed ait: Ego si exaltalus fuero. Putant
ergo contraria esse Christum manere in aeteniura, et
cxallari in cruce.XI. Dixit ergQ eis Jesus : Adhuc modicuin lumen
in vobis esl ; ambulate dum lucem habetis, ut non lenebrw
raortis uos comprehendant (Jpan. xn, 55)  ; tenebrae
sunl, si sic credideritis Christi aeterpitatem, ut
negelis morlis ejus humiliialem. Ambulate ergo ex B
fide iri fidem, toiiim intelligeiido, ei moriturum
Christum, ut redimat, et victurum in aeternuni
ih coelo, quo perducat. Ambulate, inquil, dum lucem
habelis, id esl, prqficite credeiiles quae dico,
dum lucem verborum meorum minislro vobis. Tenebfae
enim igiioraniiae et taoriis perpeluae erun.t,
non credere roihi. Et qui ambulal in tenebris, nescit
quc vadat [Cod. vadil]. Dufn lucem habetis ctedite ju
lucem, ul fdii lucis sitis. Ilwc ipculus esi Jesus et
abiit ei abscondit se ab eis (Id., ibid. et 56). Non ab
eis se abscondit qui credere incaeperant, sed ab eis
qui eum occidere cupiebant, consulendo noslrae infirmitati,
non derogando suae potestati.TRACTATOS LI.
c
" Legitur pars quaedani ejusdeni in Bibl. Ltiurent.,
plul. XVJI, cod. xxxvi, fol. 277 , et ibid. plut. xxx
sinist., cod, n, fol. 145 b, a n. 8 versus medium
tisque ad finem.Edit. N. 9. Se aulem
dicebat. Ipsum etal gtanum,N. 10. Redi retro ,' Satana.N. ll./le/inguensnotis
exempium, ul seguantur.Ibid. Ul iipefis quo minislratur
illi.N. 2. Hinc esl illud
quod, elcCod. n. Se aulem dicebat
ipsum esse granum.Id. Revetlere retro, Satana.Jd. Relinquens vobis
exemplum, ut sequamini.Godd. ii et xxxvi. Et
operis quo minislratur illi.
Vid. var. Maur.Cod. >.xxvi.. Hinc est
enitn illad quqd, etcTRACTATUS LII.Legilur in Bibl. Mugell.,'cod. xv, fol. 162 _,anj
6 ad 11 exclusive.Edit.N. 7. Quod sciebat,
fost paisioneriiei giofificalionem
suam.N. 8. xSie ef itlud quqcl
dicium est.N: 9. Admonel Aposlolus,
unde j)  »eu lcedani ;
commemorat, etc.Ibid. Ne rios inferas in
tentationem. ■
■ lbid. Ejectum diabolum
intro iletum tevocare,N. 10. Sedquando moGod.Quodsciebai,post
passionem, et resurrectionem
, et glorificalionem
suam,Id. Sicut illud quod dictuin
ist.Id. Admonet Apostolus,
unde non Iwdanl, commemorans.Id. _Ve nos inducas in
lentationem.Id. Ejeclum diabotum
iniromiilere, iierumque revocare.ld. Sedquando detestah.tesvel bonorum hominum
vel malorum. ' ■ <triur, vel pjrebamus nwres
btnorum kominum vel tnalorum.
Deest in cod, v<_xprobamus, quam requirit sensus.TJRACTATUS LIII.Leaitur in Bibl. Laurent. cod. XLII, fol. 277 b.Edil. N. 1. Quo Chri- .
sfum a_/ernuiu esse didicissent.N. 2. Brachium ejus
Verbum ejus essel. Sed
Dominus, eic.lbid. Dei Verbum eral.N. 5. Quomodp verba de
rebus aliis ad res alias
transferantuf.N. 4 ; Accipile quod poB
tuerimus. fN. 10. Fides qulem
Christi esi.Ibid. Qi.iu ergo ignoratis
Dei justiliam.Cod. Quo Chrislum in
wlernum didicissent tnanere.
\Id. Brachium ejus Verbum
ejus esset ; quia Verbttm
ejus non est.cogilabile
vel soiiabile. Sed Dominus,
etc. Vid. var. Maur.Id. Deuserai Verbum.Id. Quomodo. verba de
rebus aliis ud res alias
transferanlur.Id. Accipite quod dicere
poluerimus.Id. Fidesautem Chrisli,
ut sacramenta, esl.Id. Qui ergo ignorans
Dei justiliain.TBACTATUS LXXVIII.Legilur in cod. Cassin. vn, fol. 165, et in Bibl.
Laurent., plut, xvn, « od. xxxvi, fol. 522, ubi hoe
unum deprebendi, qiiodn. 5 pro his verbis, humanam
quq w.ajor esi Pater, in duobus codd. uno consensu
habetur, humanam qua minor est Pafre.THACTATOS CXX.Legitur in Bibl. Laurent., plut. xiv, cod. n,, fol.
195, ubi inulio diversus ,est ab edjtis.Edit. N. 1. Ut frangerenlur
eorum crurri, et idlo
ierentuf, non crura tolletentur.
Sedhi, elc.Cod. Ul frangerentur
eorum crura et lollerentur.
Sicut enim dies illa sabbati
in lege magna etat,
sicut et hic evanqelistaJoannes commetnotal, ila el dies tedemptionis Domini1maghus fuit univetso humario generi. Quod vefo dicit
rogaverunt Pilatum ut frangerenlur crura et tollerehlur,
pon ul crura lollerentur petierunt, sed hi, etc.Jbid. Dtem feslum sui
diurni cruciaius, etc.N. 2. Ut non diceret,
Latus ejus petcussil,[• lbid. Et appetlala est
. vita maierque vivorum,
'• Il) id. Magnum quippesigriificavit bonum, anteslmagrium ptwvuricatioflismalum, Hic tecundus, etc,i.O' 'N. 4. Ferens mixturam
mtjrrhm et aloes quasi li-'
sf , brqs cenium. Non ita dU
'- stijijfuendum est, elc.
nId. jDiem feslum sui diulurni
crucialus, etc. Vid.
var. Maur.Id- Ul non diceret, Latus
ejus unus mitilum percussit.Id. Et appellata est Eva
malerque vivovum,ld. Magnum quippe significavit
Adam bonum
ante magnutii prcevaricalionis
malum in habilujacenlis
ac dormienlis. Ei hic
secundus, etcId. Sicut mos esi Judmis
tepelire. Joseph isle occuitus
discipulus Domini
Jesu Chrisii,qui ab Arimalliia
castro erqt, figuramcastimontaltum gerebai ; quia sicul tlle corpus Domim
mtruit bajulareetin sepulcrum suum’ponere, iia el illi
qui cqstilalem corporisaique animw habent,ipsi mereniut
corpus Chrisli et sanguinem accipere juxla Paulum
apostolum: Probetergo Se iiOtho,el sic de pane Domini
edal, et de ccdice bibat (1 Cor. xi, 28) _ Quia qui
\unv,m ex his indigneacceperit, reus erit judicii. El quia
dicit :Venil Nicodemus qui venerat ad Jetum nocle
primum ferens mixturam myrrhw el aloes quasi libras
centum, non ita distingueridum est ; elc.Ibid. Ventiiasse autem Id. Venisse auiem poslpostea.
, ea.1221 ; LECTIONES VAfti_4NTES. 12S2lbid. Fete omnifcus gentibus
declatalut. Accepefunt
ergo et sequentia usqtie
ad haec verba n. 5,
Er.at autemin loco,etc.ld. Fere omnibus genii-.
bus declaralur. Hoc loco
Nicodemus figuram sanclorum
gessit prwdeslinaierum,
qui ante baptismum
in ignoranlia fuerunl, secivemunt ad Dominum cum mixtura myrrhw et aloes,
id est cum se iecognoscunt, monificanl se a vitiis et
concupiscentiis, atque prwsente swculo, el abnegant
temetipsos, el sequunlur Christum. Et quia hie libras
cenluni, ei mixturam myrrhw et aloes secum Nicodemum
delulisse Evangelista dicit, (hic enim [Cod., quia
enim] cenlenarius numerus perfeclus est, et integritas
numeri in eodem comprehenditur) , perfectum numerum
angelorum et hominum designavit. Erat autem in
loco, etc.N. 5. Quandojam propter
parasceven, quam cwnam
puram Judcei latine
usitalius apud nos voeanl,
facefe lale aliquid non (icebat.
Una auiem, etc.Id. Quontam propter
parasceven, quam cwnam
puramJudmi,Laliniusilalius
apud nos prwparationem
vocanl, facere iale aliquid
non licebal. Quid
enim aliud per horlum nisiEcclesia Christi inlelligitur ? Hortus quippe clausus el
fons signatus (Cant. iv, 12) ipsa est Ecclesia Catholica.
Quid vero per sepulturam, nisi conscientia uniuscujtisque
hominis habilanlis in Ecclesia Dei designatur,
ubi repoititur corpus Chrisli ? Et quia, sicut diximus
monumentum novum ideo dictum esf [cod. esse], quia
nullus alius moiiuus in eo fueral, ita el anima in qua
Christus inhabiiat, a peccato morlifero, velut a viliis,
esse aliena debel. Caetera desunt._ TRACTATUS CXXHI.Legitur in quatuor codd. Florent. nempe Bibl.
Laurent. plut. xvn, cod. xxxv, fol. 54 ; plut. xviu,
cod. xxin, fol. 144 ; ibid. cod. xxiv, fol. 162 b, et
plut. xxx sinist. cod. i, fol. 147 _., quos habemus
transcriptos a n. 4 ad finem. Reperiunlur iterum
plut. XVII, cod. XLIII, fol. 158 b, et Bibl. JEdil. cod.
CXLI, fol. 125 b, et fol. 155. Sed horum ullimorum
tenorem nobis iion transmiserunt Ilaliani scriptores.Edil. N. 4. Animam
suam positurus pro suit
omnibus.Ibid. Quia vivit quem
morluum dolebas.N. 5. Si me diligis, non
te pascere cogila.Ibid. Erunt enim homines
seipsos amanles.Ibid. Quo mori nolumus,
el quando cum Christo virere
volumus.lbid. JVam crucifixus
non quo nolebat abiit.Cod. l. Animam suam
posilurus pro suis ovibus.
Vid. var. Maur.Cod. xxxv. Quia vivit
quem morilurum dolebas.Cod. xxiv. Si me diligis,
non luas pascere te cogita.Codd. xxin et xxxv.
Erunl homines seipsot
amantCs.Cod. XXIII. Quo mori
nolumus, et quo cum Christo
vivere volumus.ld. JVaro vinclis manibus
crucifixus non quo
nolebal abiit.LIBER DE DOCTRINA CHRISTIANA.Legitur pars quaedam lib. i, nempe a n. 9 ad 15
exclusive, in Bibl. Laurent., plut. xu, cod. xiv, fol.
220 _>.Edit. N. 9. Omnibus ad
tontemplandum, etc.Cod. itaincipit verbii
aliunde assumplis. Hwi
dicimus el hwc docemus.tharissimi, quod Deus lux esl mentium, non corporum.
Beati, inquit, mundo corde, quoniam ipsi Deum videbant ;
omnibusque ad conlemplandum, elc.N. 11. Qued infirmum
est Dei, forlius esl hothinibus.Id. Quod infirmum es
Dei, forlius esl quam lio
miries.A- N. 15. Humilitalem ad ?,
hibuit ad sanandum. .Id, Humi(itqiem exhibuit
ad sa.ndndum.LIBER DE DIVERSIS QUJESTIONIBUS OCTOGINTA
TRIBUS.
QUJESTIO LIX.
Legitur quaestio LIX in Bibl. Mugell , cod. xi, fol.
98.fr.Edit., Quaest. LIX. N.2.
Quid aulem significat
oleum,mirumvidetur. Ilem
quod sapienles pelentibus
non communicant.N. 5. Propter autem se
-.omo^.nijr.ii/.Sicedit.Gaume.
Benedictini ul nos.lbitl. Et eis vana gau ?
dia lanquam fatuis concin
liando.Cod. Quid autem significal
oieum ? Mirum videtur
quod sapientes petentibus
non communicant.Id. Piooef autem se
homo, inquil. ■■Id.jE. eisvanam gloriam
tutiquam • fatuis conciliando.ftO/ESTIO LXII.Legitur in eadem Bibl. Mugell., cod. xi, fol. 100.Edit. Quaest. LXiiDomine,memento
mei, dumveneris
in regnum tuum.Ibid. Quomodo ergo
ineffabili poleslale dominantis
Dei alque justitia
deputatum est, e.lc.Ibid. Qua omnes divinw
aeiiones tocorum lemporumque
ordine ac disiinctione
pulcherrima peragunlut.Cod. Domine, memenlo
mei, cum veneiis in tegnum
tuum.Id. Quomodo ergo ineffabiti
poleslaie dominanlit
Deiad jusiitiamdepulaium
est, elcJd. Qua omnes divittm
actiones, locorum lemporumque
ordines, disiinctione
pulcherrima peraguniur.SERMO/) e urfcis excidio.
Legitur in Bibl. Fesul., cod. xx, fol. 45 b.(____Edit. N. 1. Per quos
tria hominum genera sicjnificat
Deus.lbid. Quomodo ergo
polerant de imminente
tribulatione liberari.Ibid. Sed in Noe significanlur
boni prwpositi.N. 2. Utrum sidecem juslos
in civilate compeieril.lbid. _Vec viginli,nec
decem ? Si autem incredibile
est, quare non Deus,
etclbid. Hoc ipseDominus
prophetarum el apostolorum.N. 5. Multa in hac urbe
y. esse commissa.lbid. jPtttracens utcere,
sanie fluens.Ibid. Quoderaigravius ?
hocne an illud bellum ?Ibid. Sed ideo minqr
pwna, quod absens anima.lbid. Sed qum moneret
blasphemiam.Ibid. Apeiie malum tuadel
inimicu. #Ibid. Mala npn susiinebimus ?N. 4. Sed nescio utrum
minor qloria fuit sancli
Job.N. 5. Quicumque RomwCod. Per quos iria hominum
genera siynat Deus.Id. Quomodo ergo potuerinl
de immhiente iribulalione
liberari.Id. Sed in Noe sicjnali
sunt boni prwposili,Id. Ulrum si decem justos
in civiiale repererit.Id. Nec viginti, nec decem
satiem ? Hot incredibiie
esl. Quare non Deus,
etc.Id. jf/oc ipse Dominus
prophetarum et aposlolorum
Jesus.Id. Multa sub hac dissolulione
in illa urbe esse
commissa.Id. Putresceiis ttlcere,
sanie effluens.Id. Quid erai gravius ?
hoc qn illud bellunt ?Id. Sed ideo minor
pwna, imoideo nutla pwna,
quod absens anima.Id. Sed quw moveret
blasphemiaiti.Id. Aperte malum suadet
amica.Id. Mala quare non sustinebimus ?
..Id. Sed neseio utrutri
minor gloria fiietit sancti
Job.Id. Quicumque Romce
jtjfS VARIORUM OPUSCULORUM S. AUGUSTINI 1244qui se audeat jtistum dicere,
a menon audit, etc.Ibid. Ut libi adhiberel
curandi diligentiam.lbid. Mortui suni enim
in bona vita, el verajusiitia.N. 6. Qualis civitas esl
humilium qum. ista dicil ?Ibid. El perniciem illius
ignis evaserat. -JN. 7. Quod dico audiunl
nonnulti forsiian qui noVerunl,
el sunlin hoc populo.Ibid. Missis qui renuntiarenl,
sollicita qttw prwdicia
fuerat, etc.N. 8. Ulrum ista ira
Dei, an polius misericordia
fttit.N. 9. JE/ caducw omnes
swculi vanilaies.quisi audeatjusium dicere, _.
ame audiel,etc. Vid. var.
Maur.Id. Ut tibi adhibefetcu-'
ralionis diligenliam.1x1. Moriui sunl envm
in bona vita el.vera, eijusta.Id. Qualis civitas est
humilium, civiumque sanctorum ?Id. Et periculum illius
ignis evaserat.Id. Quod riieo audierunl
nonnulli, el forsitan noverunt,
el sunt in hoc populo.Id. Missis qui renunliaretil
sollicile,quwprwdicia
fuerat, etcId. Ultum islaitaDei, ,
an potius misericordiaJ
fueril.Id. Et caducw omnes
twcidi voluplales.. LIBERDE NATURA BONI.Legitur in Bibl. Laurenl., plut. xvii dexl., cod. m,
fol. 127 b.Edit. Cap. ni. Hwc erqo
tria, modus, species, ordo.■Cap. v. iVafura quw
cttm prmtto est.Cap. vn. Peccanles igitur
in suppliciis ordinantur.Cap. x. Quocumque ordine
sunt, quia Deus est,
etc.Cap. XII. JEf in Deo
tanta mala.Cap. xv. Ef aperlissime
Derifati repuanaiiies.Cap. xix. Sic ab illo est
omne quod naturaitter esl,
quoniam omne quod naturaliier
est, bonuiri est.Cap. XXI, Quia modus in
eis aliquis reslilil.Cap. xxiii. Quia sunl
aliena el incongrua,Cap. xxv. Qtwd enitn teveta
est aliquid, quid interesi.Cap. xxx. JEt maxtmorum
et minimorum.Cap. xxxix. _____ ternus autem
ignis, non sicui Deus
aterhus, quod etsi sine fine
sit, non esi tamensine inilio ;
Deus autem eliam sine
inilio est. Deinde quia licet
perpetuus, etclbid. Cum possil mulari.Cap. XLI. Ac fecunditates
habuisse,Ibid. Et dimensis membris
alque habilaiionibus.Ibii.AulquOdlibel aliud
sine aliqua societate.Cap. XLII. Nihil omnino,Cod. Hwc tria, modus,
species, ordo.Id. Natura quw cum
prteslo sit.Id. Peccalores igilur in
suppliciis ordinanlur.ld. Quocumque ordine
sunl, tunl quia Deus est,
elc. <id. Et in summo bono
tanla mala.Id. Et apertissime veritcili
resistentes.Id. Sic ab itlo ett omne
quod nalurale esl, quonidm
omne quod nalUrale esf,
bonumesl. Vid. var.Maur.Jd. Quia modus in eis
aliquis resislit. Vid. var.
Maur.ld. Quodsint atiena et
incongrua:.Jd. Quod enim est, revera
esi, nec aliquidinlerest,Id. _Ef maximorum ei
minutorum.lA.JEternusaulemignis, '<
non sicut Deus wternus,
dicitur, primo quia, elsi
propterea dicitur wternus,
quia sine fine fil, non est
lamen sineinitio ; Deus aulem
Sine inilio est. Deinde
quia licet perpiluus, etc.
Vid. var. Maur.Id. Cum lamen possit
mulari.Id. Ac fecundilalis Itabuisse.
*Id. Et diversis membtis
alque habilationibus.Id. Aut quodlibet aliud
sine aliqua satietate. Vid.
var. Maur.Id. Nihil omnino, siA sed si qliarum, eic. |Cap. XLIH. Et inimicm
exislerenl sanctw luci.Ibid. Hoc quam nefas
sit dicere qui videt, anaihemei.aliarum, etc. Vid. var.
Maur.Id. El inimica exislerent
sanclw luei.M. Hpc quod nefas sh
dicete nalurw Dei a natura
Dei sic subveniri,qniqudil
analhenializet. Vid. var.Maur. Cod. habet semper analhematizare pro anathemare.
auod lesilur ubiaue in edit.Cap. XLIV. Hoc genus
nefandissimi etroris.Ibid. Sum vilalis subslanlim.Ibid. Virginum inlemeralam
simililudinem.Ibid. Hac occasione laxata
cvadil.Ibid. Et caloribus diver"
sis inficilur.Cap. XLV. Vilalem illam
subsiantiam, parlem
DeLGap. XLVI. Id quod poslulabanlur
prmbere.lbid. ldem lumen jugiter
relenluros.Ibid. Ex fera genilorum
genie. ■ .lbid. Nihil eliam ipse
adjiciens.Jbid. In eadem enim
consiruebanlur.Ibid. jEiernamque prmponant.Id. Hoc genus nefandissimum
crroris.Id. Sits »i_a/is substaniia.
Vid. var. Maur.Id. Virginum intemperalam
similiiudinem. Vid.
var. Maur.ld. Hac occasione laxala
evanescit.Id. Et coloribus diversis
infigitur. Vid. var. Maur.ld. Vitalem illam subsianliam,
qu-am partem
Dei.Id. ld quod posiulabatur
prwbere.Id. ldein lumen jugiter
recepluros.Id. Ex fera genitorum
tnente. Vid. var. Maur.Id. Nihil eiiam ipse adducens.Id. In eadem enitn consliluebantur.Id. JElernamque prmponant,
te prwstanlequi vivis
et regnas per omnia swcula
swculorum. Amen.LIBERC DE D/ERESIBUS AD QU0DVULTDEUM.Legitur in cod. Cassin. CCCCLVI, fol. 64 a lergo.Edit.Cap. xi. Esse profundum
el si7enfi_.ro quod
profundum, etc.Cap. XXIII. Tam faisa
de Chrislo sensisse, uf dieeref
eum.Cap. XLII. Isti sunl nefancla
facientes.Cap. LVII. Nescio quam
phanlaiiscam ei ridiculam
fdbulam narrctre. <Cap. LXV. iQui dicebat
Deum non facere maia.Cap. Lxxxvm. Necuride
possit accipi, scinnts. Quod
D si tu scieris, etc.Cod. Essel profundum
el silenlium matrem, quod
profundum, etc. Vid. var.
M.aur.Id. Tam fabulosa de
Chtislo sensisse, ul diceret
Cliristum.Id. Sttnt isti inenarrabilia
(acienles. Vid. var.
Maur.Id. Nescio quw phantaslica
et ridicule (abulosa
narrare. Vid. ibid.Jd. Qui dicebat Deum
non creasse mala.Id. jVee unde accipi
(cod. decipi) scimus. Cerlissimus
homo studiosus,
etc. Sicut legitur in var.
Maur. quas videas.Sequuntur autera iii codtce duae aliae ha_reses,
Nestorianoruni scilicet et Eutychianorum, sicuti in
cod. Benedictinorum sancli Mauri. Vid. var.LIBRICONTRA- SECUNDAM JULIANI RESPONSIOSEM.Leguntur in cod. Cassin. CLXIV, fol. 1, ubi mulla
menda occurrunt, sed inter illa quaedam occurrunt
variantes lectiones qu_e non videnlur respuendae.Ldit. Lib. n, cap. xv.
Prmvaricatione primi hominis
in naturam .verterit.Lib. ni, cap. LXXXII.
JJnde ergo non exsufjlatam,
non exorcizatam imaginem
suam.Cod. Per prwvartcationem
primi hominis in naturam
verterit.Id. C/ude ergo non exsuffialam,
nen exorcizalam,
non bapiizatam imaqinem
tuam.1225 LECTIONES VARIANTES. 1226Ibid., cap. cxi. Caiholica
saniiale fulgenies.Id. Catholica sanctilate
fulgentes.LlBER DE DIVERSIS QU_EST10NIBUS.Reperitur inter chartas D. Frangipane una quaestio
quae supplenda dicitur fol. 4, tom.VI, Benedict., sed
locus aliter non indicatur, nec recta videtur vaga illa
indicatio. Hanc autem qtiaestionem apud sanctum
Augustinum invenire non polui. Sic autem se babet
in cod. Cassin. CLXH, fol. 20 a tergo.DE MAGIS PHARAONISNon oportel nioveri cum magicis artibus miracula
fiant plerumque siroilia miraculis, quae fmnt per
sanctos Dei servos, sicut scriptum est in Exodo,
quod magi Pliaraonis fecerunt nonnulla similiter,
sicut fecit Moyses. Non ergo htec oportet mirari, ;
qnia omnia, quce vis-ibiliter fiunt, eliam per inferiores
polestates aeris hujus non absurde iieri posse
creduniur. Sed hocinterest, quod cum sancli talia
faciunt, in nomine Dei Domini omnium rerum de
sublimioribus parlibus jubeiur inferiori creaturae.
Cum auleni mali hoinines magicis arlibus operanlur
similia. in manus suas dantur, cum exaudiuntur a
daemonibus. Digni sunt eium, qui tali exaudilione
decipiantur, ut poena illis fint hoc quod videniur impetrare
beneficium, cum eis exhibent quasi privatim
inferiores potestates qua_dam miracula, ut eos habeant
subjugalos, permissu tamen divinae providenliae,
ul pro meritis animarum sua cuique tribuantur.EX LlBRO DE SUSANNA.Haec excerpta sunt ex libro de Susanna in Com.:'
Bedae sancti Augustini ; atlamen pervoluto D. Augustini
opere hujusmodi librum haud reperi ; duxi ideo
bic exemplari.Quid Hebraei reprobant historiam Susannae, dicentes
eam in Dauielis volumine non haberi ? Debemus
diligenler inquirefe nomina schini et prini, quae
latine ilex ei lentiscus interpretantur, si sint apud
Hebraeos, et qnam habeant etymologiam, ut a scbino
scissio, et a prino, seetio, sive serratio dicalur lingua
eorum. Quod si non fuerit inventum, necessitate
cogemur et nos acquiescere eorum sententiis, qui
graeci tantum sermonis hanc volunl esse pericopen,
quae graecam tantum habe.il etymdlogiani, et hebraicam
non habeat. Quod si quis oslenderit duarum ista-,
rum arborutn scissionis et divisionis, et in haebrea,
etymologiam, lunc poterimus eliara hanc scripturam
recipere.QUJESTIO DE PROVIDENTIA DEl.Legitur cuiii nominesancti Augustini in cod. CLXVIII,
fol. 112 a tergo, nec illo indigna est, licel merum
esse videalur fragraentum.lliac maxime credendum est, quod pielas praedicat,
manifestum futurum esse jiidicium, quia nunc videmus
luimanas felicitates et clades indiscrele bonis
et roalis, velutsine ullo judieio, esse coromunes,
cum Dei justilia, cujus sic cminel in rebus exiguis
providentia, nullo modo relinquat sine ullo judicio
passim fluilare majora..Quid autera majus est nonPjtTROL. XLVIIA solum in ista humana, verum etiam in angelica
crealura, quam ut mali jusle miseria punianlur,
boni vero beatitudine perfruantur ? Quod ergo nunc
malo homini quasi bene est, occulta poena est, felicitas
falsa. Quod aulem boitiini bono male [cod.
malo. ] est, non prabmium pietati negatur, sed ad
majora praemia patientia pietatis augetur. Item quod
aliquando, et in hac vita malo homini male est, aut
eniendatio est, aut afflictio peccatorum ; quando auleui
bono homini bene est, non est illius superuae
patriae certissimum gaudiura, sed Imjus periculosae
peregrinationis qualecumque solatium. Haec alque
hujusmodi si cogitaret infldelis impietas, in gubernandis
ei ordinandis rebus humanis divinara providentiam
non negaret. Nec in snis tenebrosis et*g mortileris viribus, contra lumen et vifam sapientiae
perduraret. Illud ergo attendat homo infidelis , quod
dicere non potest ab hominibus instilutum, ne Deum
neget rebus humanis ordinem dare, qui docuit apiculam
cellas favorum tam mirabiliter ordinare. Ipsi
quippe homini quis dedit inordinatis rebus offendi,
et rerum ordine delectari. Nonne hocin su_e animae
natura invenit, quae sibi ipse non fecil ? Nam quare
ordine non invenlo in rebus humanis, Deum res
humanas gubernare non credit, nisi quia rebus inerdinatis
ordinata [cod. inordinatas, nee deinde ordinatas
habelj praeponere naturaliter novit. Ergone
homo judicat ordinalionem potius quam perturbationem
operibus convenire divinis, et Deus
ordinatum judirium non habet de hominibus unir »versis, qui ordini sensum creavit in singulis ?
Stabit plane, babet ; non dubilat pietas, etsi non
comprehendit inlirmitas. Opera fabrorum ea nempe
laudamus, quae inspicere possumus , mechanicorum
autera stupemus, et nisi aperta atque monstrata fuerint,
eos impossibilia potuisse miramur. Cur ergo
de judiciis Dei temere judicamus, et divini operis
ordinem, ubi non potuerimus videre, festinamus
negare, laudantes providentiam .Crealoris in arborum
foliis, et eara non putanles esse in rebus humanis
 ; nec potius investigabiliter et latenter ordinem
rerum humanarum currere credimus, quem vel
imroensum comprebendere, vel occulluro inspicere
non valeinus ? Sed rerum divinitus institutarum
ordines manifesti, ex quibus conjiciuntur occulti,■rv feriunt etiam oculos impiorum.QU.ESTIO DE REBUS QUALITER UTATUR SAPIENS.
Legilur in cod. CLXVIII, fol. 115, cum nomiiie
sancii Aiigusiitii, apud quem similia quaedam videas
Quaest. Evang. lib. u, n. 11.Quisquis autero rebus praetereuntibus restrictius
utilur, quam sese habent raores eorura cum quibtts
vivit, aui intemperans, aut superstitiosus est. Quisquis
vero sic eis utitur, ut metas consuetudinis bonortim
inter quos versalur, excedat, aut aliquid significat,
aut flagitiosus est ; in omnibus enitn talibus
non usus reruro, sed libido in culpa est. Quid igiiur
locis, et lemporibus, et personis convenil diligenter
• attendendum esl, ue temere ilagitia reprehendamus.39J227 APPENDIGIS AUGUSTINIANI 122 »Fieri enim potest, nt sine aliquo vitio cupiditatis vel.
voracitatis pretiosissirao cibo sapiens uiatur, insipiens
antem foedissimae gulse flamhia in vilissimum
ardescat. Et satius [Cod. satuts, et deinde vesci ]
iniisque more Domini pisce vescitur, quam lenlicula
more Esaiae nepotis Abraham , attt herbis [ in cod.
habetur vox quae legi non potesl ; divinando posuimus
herbis] more jumentorum. Ndn enim proplefea
contihenliores noWs sunt pleraeque beslia., quia
vilioribtis alunlur esCis". Nam in omnibiis lnijusmodi
febiis iioh ex eariim natura , qhibhs iniinur, sed e
causa uiendi [ Gofl. malie altendi ], et modo appetehdi,
vel probandurii est vel improbanduni, quod
facimus.APPENDIX.SERHO LVI.Legitur in cod. Gassin. xi, fbl. 92, ubi n. 4, liabetur
ut in prioribus ediiis post Jiaec verba foriiler vieerit,
quae seguvptur: Erubescil siquidem despici, nisi
superet hostem forti victpria. Vid. var. Maur.SEttMO LXXII.Legitur lum in cpd. Cassin.xi,fol. 58, tum in cod.
Florent., Bibl. ganctae Grucis, plut. xxx sinisL,cod. n, fol. 158.Edit. N. 1. Audivimus,
el quodam modo. •' '" JIbid.. Navicellam periclitantem.
>Ibid. Periclilantibussubvenientem.
<lbid. Miraculum exspectavimus.
'Ibid. Myslicw significalionis
exsctilpere. itbid. Aiisffusis favoritrii
cellis. « \b<d. Ascendii ergo Dominus
nqster Jesus Chri- <
ttus, ut icctumesl,in frion- i
iem sbtus.Ibid. Qufd enim in hoc
« juii do, etc. ?Ibid. Quis vetp in cceluth
ascehdit. <Ibid. Cur autem solus
atcendii ? Quia, ietc. icurras) , cito respondeo quia,Ibid. iVunc autem so\um
caput. i■ N. 2. Quia insurgunt
(luctus , pbtesl ipsa haiiicula.Ibid._Vat) ice//am quippe
islam.lbid. Turfcu/enfujnmdre.Ibid. Quando aliquis
impiw volunlqtis. •lbid. Ut suspensq arbori.lbid. Et non deficiat,
auia, etc.Hiid. Dicit efiam beqtusJoannes. . 'i"lb'id. Eiputaconfesiio.lbid. yesfisi/ue iehdatur.Cod. ii. Audivimus
Evangelium, et quodafn
riiodo.ld. Nnviculam periclilantetn.Id. Perictitqntibus succurreiUctri.
ild. Miractilum speclatimus.Jd. MyUicw sigiificalionis
scrutari,Id. Obsirusis fdvorum
cellis.Id. Asceiidif grgo, sicut
audistis, DpminusChrisius
solusiiri inOnlem.ld. Quid auiem in hoc
mundo, etc. ?Id. Quis vero in ccetum
aScenderit,Codd. ambo. Cnr autem
solus ascenderit, si
requirqs (cod. xi male ret,
eicCod. ii. JVUJIC _ainei{
solum caput, ]Id. Quia insistunl fluetus,
potetl navicula.Id. ^Vavieulam quippe
illam.ld. Tutbatum mate.|d, Quqndo tex aliquis
impim .voluntaiis,ld. Etsusperisa arbori.Id. Et non deficiet quoniam,
etc.Id. Dicit et alius teslis
ejus.Id. Et pura conversio.Id_ Yenlitquetendatur.I A Ibid. .
Ibid. _Et .
I
Dum eatrihric atque
illuc circumferunttamen oporle1
bat Christttmi
Ibid. /n« 'pienfi6us ab
Jetusalem.i nostrq cpdice. Vid. vaf., 1
( N. 5. Deo donanie iqllicila.1 Ibid. Sed etiam ipse
s dicit.Ibid ; Gubefnahti, inile
. navigium.Ibid. Si tribulqtiqnis
precellg cohsurgii.
Ibid. Obiieiiaieres Omj.
« ino contemnendi sunl,Ibid. Quid est, qhamdiu
in havi sedes ? Qudmdiu
crucem Chrisii, etc.iIbid. Ab ejus navicula
noh fCcedis.Ibidi Diabolus aspirqns
bacchalur-.Ibi_i. Resistite firmi in
fide , exerceniuf, etc.lbid. Campi doctof.N. 4. Venil ergq Christusin
navem suamquqriq
vigilid nociis.'Ibid. Vigilia uha ires
horas habet.(i Ibid. Per singulas vigi--
lias distributis.i_bid.//oc es(, penejam
hocte, finita'. Sic 'veniei,
etcld. _Dum jactando "eam
per diversa cireum/terun..Id. El tamen opottebat
Chrislum, ait ipseDominus
Chrislus , oportebat Christum.ld. Quae sequunlur, et
foerunt a Benedictinis resliluta
concordant cum
Matir.Id. Christo do.cenle sotr
licita.Id. Sed eliam ipse nobis
prwcepii dicens.Id. Gubernale navigium.Id. Sed si tribulalipnis
procetia consurgal.Id. Oblreclaiores ontnino
vilandi et conleinnendi
sunt.Codd. ambo. Quid esl
quamdiu in navi sedes ?
Quamdiu in ligno hwres,
quamdiu crucem Chiisti,
elc.ld. Abejus navicula noh
recedens.Iil. Diabolusarchipirala
bqcchalur.Id. Resistile fortes in
fide, exerceaiilur, etc.Leg. Campi ducior.Cod. II addit et visita'
yit eam.Godd. ambo. Sicut
enim unq nobiscum solelis
audire, vigilia una, etc.Cod. n. Per singulas
distributis. !d. Hoc esl peracta jam
nocte,jam consuiriplo temvore
lenebrarum . venitChrislus ad discipulos, qui turbabantur in tnari ; sicpeniei, elcIbid. Venil eniin nttnc,
siciii audislis, valde niirabiliier
ambularis siiper
aquas.Ipid. Cum vero qppropinquareinavicutw.■ lbid. El exclamaverunt,
pulanies phantasma. Quibus
Dominus ait : Haiete
fiduciam.
.lbid. Agnoscite qitem
**■ videiis. Aci iianc vdcerii
exsiliil Petrus et ait: Domine,
elc.Id. Venil enim mpdo
valde mirabiliter, sicut
audistis , id est atributans
super aqnas.Id. CMIJI ergo Dotninus
ndviculw suw appropihquare
cwpisset.Id. El pulaverunt phaiitasma.
ContinuoDominus:
Habete, inquit, ftduciam.Id. Agnoscite quem videlis.
Audiant Manichmi,
audiant iiterubescarit, confundantur
ut corrigantur,
mtiientur ne damrieniur.Habete, tnquit, fiducwm , egosum, twhle Itmere. Ad
Itanc vocem cbrifi.niio hudax ille Peirus exsitiil, el ait:
Domine, clc Sicet cod. « ,Ibid. Super aquas. Si
tues, tiqn miror gupd so/jr
dqm carnem supef liguenlis
"slemehti ierga 'suspihiis".
Quid emrhrmirum,si,-eic.lliid. et N. Jl. Fqc qupd
rnirer, ambutei ■Peirits.
Fac quod hnfef, jube me£ocl. n. Supet aquar.
Nqn miror jquia ambu ! <
super aquat ; non mit ur
'quia suspehdis soMatn
tarnem super liquentit terga
elemenii. Quid enim
si, etc.Id. Facquod mirer, ambulel
Pelrus. Jtibe me venife
di ie tuper uauas.1229 LECTIONES VARIANTES. 1230venire ad te super aquas.
Scio enim, etc.Phrasis inlegra us.que ad
texlus evangelici iteratiohem
deest hic in codi, etdeiude ponitur post haec verba ut undame porlet. Si
tu es,iube me veniie ad le supef aquas.N. 5. Quomodo enim
mihi in niari non eril via,
si lu.jusseris, qui propier
nos factus es via ?Ibid. Quasi mors fidei
fuit: sed ubi exclamavil,
elc.Ibid.jV/in titubarel,nisi
crederet, sed nec clamarel.nisi
crederei.lbid. Posset te ventus
elidere.Ibid. Fluclus operire.
JP/US erat, etc.Ibid. Ui si nosin aliquo
teniationum venlus conatur
subvertere, vel unda submergere
, clamemus ad
Christum.Ibid. Porriget ille manum.Ibrd. El continebil nos
dextera ejus.ld. 'Commodat enim
mare mihi viam, si hoc
jusserit via.Id. Quosi mors fidei
fuit. Sed cum cwpisset
mergi, exclamavitadChristum.Ubi
exclamavit, etc.Id. JVoii tilubqret, si
plene crederet , sed nec
clamaret, si npn credetet.Id_ Posset ie flaius elidete.Id. Fluclus opetite.
Qnare ergo ? Ptus erdt, \
ieic.Id. Ut si nos in aliquo,
dum in his fluclibus drnbulamus
, navigamut, vel
conatur unda subvertere,
vet ventus impingerei, clamemus
ad Chrislum.Id. Porriget enim manum.Id. Et tenebit dextera
ejus.SERMO CI.Legitur in cod. Cassin. xi, fol. 9, ubi loco horum
verborum n. 5, quatuor linew quibut vas illud dependebat,
habetur: qualuor ergo tinew quibns vas connectebalur.SERMO CXVII.Legitur in cod.Cassin. xi, fol. 202.Edit. N. 1. Quj contra
se pugnanl. Aperiant, etc.Cod. Qui contra se pugnanl.
ltaque pugnenl ut
se expugnant, et sic expurgani.uauaemus, iwtamut, monemus , hotlamut, ut
apetidnt. etc.N. 7. Deleclaiionem inferl,
non poieslatem.Id. Delectqlionem inferre
polesl, non violeniiam.SERMO cxix.Legitur in cod. Cassin. xn, fol. 31, ubi lisec ad
finem superadduniur.Alacres celebremus hunc diem, ut cujus nativilalem
colimus in mundo, ejus consorlium desideremut in
cctio. Scio enitn hoc omnes homines desiderare, ul
Domiiiutn et Salvatorem nostrunt in wierna gloria
cum gaudio mereantur aspicere, sed si opera non dissenhant,
ubi vota concordant. Ipse enim cu<n secura
conscienlia prwsentiatn ejus videre polest, qui eius
prwcepla contpleveril, sicut ipse dixit: « Si quis diligil
me, tnandatum meum cuslodit. > Et ideo, fralres carissimi,
jusliliam (qciendo, caslilalem servando, eleemosynas
largius erocando, .pfwceptq ejus fideliler impleamus
, ul qd gloriam illius felicilet pervenire possimus,
quod ipse prwsiabit, tfui cum Patre , etc.£ !_RMO CXXI.Legilur in Bibl. Laurent. plut. xsxin, cod. iv.
Deest .prificipiniii usqne ad haec verjia Prwdicamus.etc.Vide
notama Benedictinis principioailkam.A Edit. N. 1. Prwbeamus,
efSimeOni, etcN. 2. Qui Deo filios
faceret.Ibid. El hunc fudit for$na
servi in terris.Ibid. Mortali alvo.Ibid. Impefalofefh su
scepit.N. 3. Christus vobis hodie.JN. 4. Nulfo humano
poltutus aniplexu. Vi,de
miraculum malris Dominici
corporis. Virgp poncipit,
virgo gravida, virgo
•T, cutn parturit, virgo post
partuin.Prwcldra ergo itla
pirginiias, et gloriosa fecundiias.Ibid. Fas enim erat, etc.Cod. Prwbedmus. Reliqua,
nec male, tlesijiit
usque ad verba : -fwdie
ergo, clcJd. Quw Dep fiiium facerei.
" 'Id. Eihuncfudilfwmma
virum in tertjs.Id. Mortalis alvo."1(1. Melius propter rythmum,
snscepif imperatorem.Id. Chrislus nobis hodie.Id. NuUo libalus amplexu.
Spiritum sqnctum
pastus veiitef exc.epit, innpccns
corpus eyessit.Gloriosa
virginilas, el prwclara
fecundilas.Id. Quae sequnntur ita
differunt, ut sutitis visuiit
Yueiit iniegre excudere :« Fas erat, ut Domino nascenie merito cfesceret
castitas, nec per ejus adventum violarelur integritas,
■quivenerat sanare corrupta. Deus ab angelis proditur,
et agnus pastoribus demonslralot’. Nulla parienli
Mariae ex humaniiatis olliciosilate solatia.
Ibat exonerala felicior Maria.et malrem se laetam cognoscit,
quae se nescit uxorem. Sed ihlantis gentts
fteta miratur ; Spiritum sanctiim siiscepisse congaudet ;
nec quia peperit innupta lerretur, sed quts
genuerit confisa laelatur. Ergo magna credimus, quae
magna viftute gener.antur. Recte in ejqs adventu ccelestia
venerainur, quera de [Deest de ip cod.J coelo
venisse cognoviraus, quem creatum Dei Patris et
Spiritus sancli virlute comperimus, ut firmarettir
Divinitas in utero castitatis. Qtiae est virgo lara
sancta, nisiista per quam Deusvenirediguaiur ? Quae
tam speciosa , ut Detira qu_erat sponsum ? Quac tain
fortis, ui tanlara possit generare virtulem ? Quae lam
, casta, ut sit virgo post partum ? Nonne in figura Mariae
habilura vidimus Eeclesi_e ? Haec paril non dolorem,
sed gaudium ; hoec ntiilrit non corporis ubere,
sed lacte doctoris [Cod. male docirinis]. Vident priini
pastores nostrac lucis auctorem , atqne omniutn credenlium
redemptorem. Obvolutum pannis, humaiiae
cmveisationis mirantur tolerare jacturam. Oporluerat
hsec in nalivitale [Cod. nalivitalibus] pali, qui se
per homiuem passus est nasci. Probantomnes angeJorum
nuntium, inoffensam fidem publicant, cunctis
clamant, non solum esse quod cernilur, sed esse majns,
quod Deus in homine videretur. Currit passim
fama isla per populos, et universorum aures extens.iJ
nativitatis fidelis penetrat sermo. Loquunlur onmes
lestimoninm veritmis, nec ambiguum ducitur, quod
paslorali eloquenlia [Cod. indulgenlia] divulgatur.
Et novum Doinini nostri Jesu Christi venlurse nativiiatis
miractilum in saeculo prius [Cod. primis]
est pastoribus annuntiatum. Ad hoc auietit, dileclissinii,
Dei Fjlius liumanae fragtlitatis dignatus est corptis
assumere, ut de eadem carue, quae superba1231 APPENDICIS AUGUSTINIANI 1232erat, (fiabolum vinccret Reus. Nihil ergo tua profuerunt,
inimice, consilia. Ecce sumus liberi, ecce
manemus in Christo securi. Captivilas tua nobis attulit
dominatnm. Dum quaeris nos perdere, dignatus
est Dei Filius sua nos divinitate salvare ; quos sic
defendit, ut redderel fralres, sic amavit, ut facerel
cohaeredes Ghristus Dominus noster qui vivit et
regnat cum Deo Patre, et Spiritu sancto in saecula
saeculorum. Amen.SERMO cxxm.
Legitur in cod. Gassin. cvi, n. 6.Edit. N. 1. JVu//a tritlitia
patiutienti.Ibid. Pondushabetenon
potetat: Facta est, etcCod. Nullacruciamenla
ingerit parlurienti. 'ld. lnter. verba poterat
et facta est, repeiil prima
sermonis praecedentis,nempe cxxi, verba pmdwamus, adjunctis quae m
editis n. 1 leguntur, et in praecedemi codice deesse
annotavimus, exceplo quod pro Joannis purgalioni,
liabeiur Joanni baptizanti, additurque ef Jordani purgaio.SERMO CXXVIII., Legilur in cod Cassin. xcvm, fo !. 10 alergo ; incod.
pariterCassin. cxvu, fol.48, in quo habetur exor^um
quod Benedictini indicarunt in admoniiione ; in cod.
Cass. cvi, fol. 520 ; et parlim in Bibl. Mugellan.,
cod. xv, fol. 23.Edit. N. 1, Hodienalus
est sine paire in lerris.Ibid. Mater facta, sed
incorrupta.N. 2. jDicamus sanclw
virgini, Mariai malri Domiiii
noslri Jesu Chrisli ;
dicamus, elc.N. 3. JVunc ; Domine,
dimittts servum tuum.Ibid. Qui plenus erat
■ pietaie. Simeon senex, etcCod. xcvin. De te, Deigenitrix, nattis est sine patre
in lerris.Id. Maler fwta, sed tncorrupta.Id. Dicamus sanctw virgini
Mariw mairi Domini
nostri Jesu Chrisli: ave,
gratia olena ; dicamus,
etcCod. xv. Et nunc, Domine,
dimilleservum tuum.
Et sic iiiierius.Cod. xcviti. Qui plenus
etal pietate. Rogo, fraires
carissimi, auid sit iste senexSimeon, qui magnitudinem senliebat in parvo ;
quod videbat, quod intelligebttt, mundum regebal ; ipse
ferebai, et Christus regebat.Siineonsenex, etc. Cod. xv
quia plenus erut pietate…el<iem(lequodvidibat,mater
porlabal ; quod jinlelligebat,mundum regebat. Ipsaferebat,
et Christus regebai. Simeon senex, etc Sic et
cvi, et cxvii.Ibitl. Chrislus regebat
Simeonis seneciulem. Dictum
ei fuetat, elc.Cod. xv. Chrtslus regebal
Simeonem in seneclule.
Quid ergo dixh Simeon ?
Audite. Nunc , Domine ,dtmilte servum tuum tn pace ; tn pace tnquatn ; quam
comnundaturus es ' discipulis tttis : Pacein meam do
vobis, pacem relinquo votiis. Dictum ei fueral, etc. Sic
et cod. xcvm, excepto quod Iiabet dimitiis pro dimiile,
male tollil quam posl inquam, poiiit commendalus
Joco verbi commendalurus, el adjicit dicens ante discipu/is.
Ita el cxvn, et cvi.lbid. Nalus esl Chnstus
et impletum esl desideriitm,
elc.. Cod. xv et cxvii. l\atus
est Qdris/us ; ille veniebai,
el iste ibat ; el nisi veniret
ille, isfe ire nolebal. Jamsenecius maluta excludebal, sed snicera pietas dettnebat.
Al ubi nalus est Chrislus, al ubi eum portatum
manibus i) irfi.,_e. divinam infanliam pia scneclus agnovit,
accepit eum in manibus suis et dixit: Nunc dimittis,
Domine, seftmm luum in pace.'lmpletum est desiderium.
etc Vid. serm. S. A112. CLXIII, n. 4.A Ibid. Ipse adsenem.heminem
venit.Ibid. Servum tuum in
pace.Ibid. el n. 4. Saluiare
tuum. Prophetw, etcN. 4. Hwc sunt lestimonia
nalivilalis luw, Domine
Jesu.Ibid. Subsiernerenlur
flucius maris calcanti ,
cederenl imperanti.Ibid. Moriuus le vocante
resurrexissel.lbid. Terra le resurgenie
tremuissel.N. S. Ubique enim
_ Chrislus.■ Ibid. Adoratns esl in
templo puer Christus a
setie Simeone ; gestalus est
in ulnis, etc.Ibid. /11 verberibus pulcher
 ; non ctirans, etc.Ibid. Aspiravit dies ,
effugatw sunt umbrw.N. 6. Si expavescis,
quisquis es audilor, elcN. 7. Nunliatus esl
Eliswo.Ibid. El ail illi.Ibid. Finere in illa non
poluerunl.Ibid. Audi legem mutalam,
si vis mutari ; si non
vis mutari, in vetutlale,
etc
G . Ibid. Paler tuus crucifixil
Chrislum, lu odisli.Ibid. Audire expectatis
a nie ; audite, etcIbid. jOeus dohavit graliam.
Gratia, elcIbid. Reddita ; quia qui
creavil, sanal.Ibid. Ruit ille, quia
dimisil manentem.Ibid. Descendit ad> jacentem.Id. Cod. xv. lpseadseniiii
venil.Id. Servum luum, Domine,
iu pace.I !. Pnst salulare tuum
omiitUp.irasim propheiw,
etc, usque ad hwc sunl,
elc.Cod. xv. Hwc sunl iestimonia
ttta, 0 Jesu. Cod
cxvii, Domine Jesu.Id. Slernerenlur fluclus
maris,campi cederent
imperanti.Cod. xv. Mortui levocante
resurrexitsenl.Id. Terra le morienle
tremuisset.Id. Ubique enim eis
Chrislus.Id. Adoratus esl in templo
ptter Chrislus ; a sene
Siineone gealalus esl in
ulnis, etcId. In verberibus ; pulcher
non curans, etc.Id. Aspiratii. dres, et
fugalw sunl utnbrw.Id. Si expavescis qni et
auditor, etc.ld. Nuntialur Eliswo.Id. Et dixitei.Id. Vivere ex ea non
potuerunl.Codd. xv, et cxvn. Audi:
Mula te, si vis mulari ;
in vetusiate, etc.lid. Paler luus crucifixit,
lu odhii.Cod. xv. Audite ; exspeclatisa
me ; audite, elcId. /) eus donavit gratiam
suam. Gratia, etcId. Reddila, Qui creavil,
sanat.Id. Ruil ille qui dimisit
manentem.Qtiae sequuntur desunt
in codd. xv et cxvn
usque ad haec verba versushnem vemamus ad eum ctecknilo.N. U. Quare de ejusnativitate liliganms ? an utmedicum vocanleni nonaudiamus ?Ibid. Celebremus ergonndlalem Doinini, fratres" carissimi, adventurh Deiei hominis celebiemus, ut nos ad Deum revertamur,
Igitur diem feslum celebremus, etc.Id. Quaredeejusnalivilate
litigamus, aul medicum
vocantem non audia.
mus (lege audimas)  ?
, :td. Celebremus ergo
diem feslum, etc.lbid. iVojj formaiionis,
sed reformalionis.Id. jVon informationit,
sed reformalionis.SERMO CXXXV.Legilur in ce'd. Cassin. cxvi, fol. 156.N. 1. Inielligere possumus,
fratres, eic.Ibid. Exullamus Chrislum
Dominum nalum ;
el jatn eum twlamur pro
salute humani generis baptizalum.Ibid. Vix nalus eslhominibus.Cod. iVou explicare
possumus, fratres, etc.Id. Exullamus nalum
Salvalorem, el jam nunc
eum Iwtamur esse renalum.Id. Vix aliquando nalus
esl Dominus territ.1235 LECTIONES VARIANTES. 1254Ibid. Essetque conlinuaia
fettivitas.Ibid. Incorrupla malre
progenitum.Jbid. Ista nobis contulit
sanciificalionem.Ibid. llta unumprocreauif,
el virgo est ; ista general
plures, el pura est.N. 2. Pessime et contra
sensum qui lunc Mariam
casligavil.Ibid. /n quo mihi bene
complacui. Hmc prima
prwclarior. Ptwclarior
plane esl secunda, quam
prima mtivnas. Male et
absque sensu.lbid. Isla cum divinilatis
professione Dominum baplizavil.N.' 5. Cwlum sublilitale
suspendit, terram mole fundavil.lbid. Joanues Baptisla
comminalttr.Ibid. Quw tiormam justw
discretionis excesserit.N. 4. Ubipuriorest fonle
ille qui mergilur.lbid. Exco omiiium gurgilum
tractus cunclorumque
fontiumvenas myslerio
bapiismatis consecravit.lbid. Nobis ftuenla
mundarel. Deinde integer
numerus sequiiur qui
deesC in cod., et qui est
de Magis.Id. Esseique nali conli- A
nuata festivilas.Id. lmpollula matre
covceptum.Id. Ista nobis contulit
sanctiiatem.Id. llla unum procreavit,
et pura est ; isla quolidie
generat plures, et
virgo est.Id. Oplime qui lunc castificavit
Mariam.Id. /n quo mihi bene
complacui ; ipsum audile,
Prwclariorplane est secunda,
quam prima naiivilas.Id. Isla cum divinitatis
professione, gioriose Do- • »
minum baplizavil.Id. Cwli subtilitatem
suspendil, lerrw molem
fundavii.Id. Joannes beatissimus
proleslalur.ld. Quce normamjustam
excesserii.Id. Ubi purior ipso
fonl ; ille qui mergitur.Id. Ex eo omnium gurgilum
tractus consecravil.Id. JVoois fluenla mundaret
ipse qui est benedictus
in swcula smculorum.
Atnen.{SERMO CXLII.Legiiur in cod. Cassin. cvi, fol. 561 a lergo, ubi
n. 1 horum verborum loco: Secretius sibi soli, aut si est
alius infirmus, cum ipso sibi in domo sua prwparet
quod accipial, el itlos qui sani sunl el jejunure prwvalent
adprandiumnon invilei, habelur: Secreiius aul sibi
toli aut alii infirmo simitiler facial prmparare, quia
non ei oporlet aliquem sanum rogare ad prandium.SERHO CLXXVII.Legitur in cod. Cassin. xcix, lol. 207, ubi n. 1 magnum
corrigitur Benedictinorum menduiti, qui pnsuerunt
haec verba : Omnes enim quasi quibusdam compedibus
nos premunl, pro Dmmones enim, etc Cujus
correctionis quanta sil necessitas inlelliget quicumque
locum ipsum adierit. ]SERMO CLXXIX.Legitur in cod. Cassiu. vni, fol. 190.Edit. N. 1. Ascensionis
ergo Dominicw inclytum
el regale mysierium, quod
(f. guoj Chrisius lerram
ievavil ad ccelum, canil
eliam lotus mundus, el
fesiis agit gaudiis Iriumplws
Domini sui : quia
erexil a terra inopem, et
de slercore exaltavil pauperem,
eumdemque levavil
ad Palrem. Quis igilur
illuc, elcCod. Viclor mundii viclor
diaboti, vicior inferni
absque twsura polenlim vulneratur
a tnulliludine, viclima
in cruce explevil arcanutn
pro hominis liberalione
consiiium, ita ui quasi
viclus veniret ad slimulum
[f. tumulum] ; sed exlulit
seditt celata majeslas,atque
occisum Iwmitiem ab inferis
reduxtl incolumem, el
conlinuo perduxil ad sum
gloriw sedem. Quis enim
illuc, etc.A Ibid. Super asira prwclarus
: et poli, elcN. 2. Namque in tmts
poli twla carminibus regia,
etcN. 5. Siquis se ad Christum
lenueril, ei unius substantiw
Palrem el Filium et
Spiritum sanctum confessus
fueril , cwii januas
per ipsum securus intrabil.
Amen.Id. Super astra prwctarus.
Ferebaiur ecce ab
arigelis venlura caro , et
poli, elcId. Namque in imis
|Cod.roale/acj’i/mis] laxala
cardinibus regia, elc.Id. Si quis ergo, spreta
perfidiw caligine, ejus se
prwceptis ac jussis, toiis
nisibus oblemperare volueyil,
cmli paradisique januas
securus intrabii, etc.
Amen.SERUO CLXXXV.Legitur in cod. Cassin. vm, fol. 254, ubi n. 2, prohis verbis: Necesse esl igilur ut unius sit cum Christosubslanliw, quem videmus, etc, habelur : Necesse estB igiiuruluniussilsubsianliw,uniu$ naturw cum Chrislo,quem videmus, etc.SERMO CLXXXVI.Legitur in cod. Cassin. xcix, fol. 229 a tergo, et
in cod. pariter Cassin. cccv, fol. 102, ubi post haec
verban.Ll -.Chrisii pium ascensum, additur: Hodie celebramus
visitanlis sancti Spirilus sacramentum ; et
deinde post hacc alia, propinans servismunera liberlatit,
plura adjicit scriptor, quae roeiidosa sunt in cod. cccv,
sed plana in cod. xcix, et quoruin talis esl tenor :
jBeue, inquil, hunc diem Tobias [God. cccv Tobis, cod.
xcix nobis] ille Dei amicus lemporaliler cwcalus, qui
lumen quasi non habebal, et lumen justitiw prOpinabatt
notum habebat, quando dicebat: lbam, inquit, ad Penlecosten
diem festum, qui esl tanctus a seplimdnis. SiC
mililer Paulus beatus, etcSERMO CXCV.Legiiur sive in cod. Cassin. xi, fol. 22, sive in
Bibl. Mugellan., cod. xv, fol. 33, ubi incipil solummodo
ad haec verba : Vidi porlam, etc.Edit. N. 1. Ingressus
esl ad discipulos per ostia
clausa ; qui halus esl, etcCod. xi. Cui in multis
concordat cod. xv, licet
in eo plura desint, et sit
absqtie seiisu : Ingressusest ad disciputos per oslia clausa , sed per quam eyressus
est parvus ad crucifixotes suos. Ad ctucifixoret
suos per mew virginitalis cgressus est oslia clausa ; ad
di&cipulos autem, clauso cwnaculo, oslii ingressus estctaustra ; qut nalus est, etc.
N. 2. Quonwdo meruisti
dici nurus Domini, etc ?_. Ibid. Et placui homini
v Deo.Ibid. Incessu mirabili,
aspeclu lerribili.N. 5. Ut utero gravescam
pudico.Ibid. Exopto ego Deo
meo.Ibid. Modum conceptionis,
quod in Verbo fierel
Salvatoris. 0 inquit, etcIbid. Dilecla Dei, filia
Dei.Ibid. Vei quomodo fiet
in le.N. 4. Vidii,.,, etatleGodd.ambo. 
etc ?
Quomodo
meruisti dici mater Dei,Cod. xv. Et placui allissimo
Deo.Id. Ingressu mirabilit,
aspeclu terribilis.ld. Ut ulero gravida
sim pudico.Id. Exoplo ego me Deo
meo ; forte me placere.Id. Modumconceptionis,
qui in verbo fierel Salvatoris.
El ita ait ad eam : 0,
inquil, etc. Cod. xi, et ita
eam alloquilur: 0, inquil,
etcCod. xv. Dilecia Dei,
famula Dei.Id. Vel qaomodo fiul in
le.
Ambocodd. Videt….et
3255 AFBENDICIS AUGUSTINIANI 123ftnudrifaciem ; posiremurh,
vidit, etc.altenuari faciem quotidie,
oblilterari palloribus colorem
virqineum ; deslituiiCod. xv male id esf] rubore faciem, post modum
God. xv postremo] videt, etc.liiiti.El quam non meruerat
 »n conjugii honbre.Ibid.-^sluans ac dispuluns,
dicil.Ibid. Quod in illo M<osdico
libro legis sententiali
esi verbo. prwfixum,
quod quwcumque, etc.lbid. Coramque lesiibus
replicavetit...Ibid, Uirosque ergo libidinarips
liac Mpysessenferitiq
fetiri jussli.Ibid. Aufereiis oppro
brium.Ibid. Quia et David fitfamesse ;
etc_Tbid, Et tegali me fun ?
ciutri sacerdolio.lbid. Sed quoniam nihii
mirurit c$t, nihil novum,
nihil absconsum,
quod non teoelelur.Ibid. David regem. in
Bfitsabee Uriw Cethmi
mulierem audacia ex.lutil
Tigalis. .Ibid. Corisiliumqnmfo,
riec plenuminvenio.Ibid. Adullerium quidem
non consentio.Ibid. Quia secunduifi"
Ubrum Moysi.
, Ibid. Si lacuero, matum
consentio.Ibid. Dimittam tacite
eonjuginm.- Ibid. Cogilavil. ul essei
qllerius, cum jam essel allerius.
lij var. Maur. alii
codd. Cogitavit ut essetCotl. xv. ___'. quam tiondum
merueral in conjugii
honorem-habere.ld. JEstuans, dispulai
dicens.Id. Quod in itlo tibtq
Moysi legis-, senlentiaii
verbo perscripto, citm.legerelur
audivi: quwcumque ;
etc.Idv Coramque teslibus
nen replicaverit.ld. (Jirisque ergo,^ libidinariis
hanc Mqyses sentihiiahi
fenft siriiutqtie adullsros
perire mahdavit ;ld. Auferte.opprobriitm.Id. Qaia J5avid filium
me esse, etc. Vid. var.
Maur. !d. Et deregali me sacerdolib
nal.uth.ld. Sed qupnidm riihil
miiuni est, nihil aliscondilum,
nihil novum, nihil
opertum quod tioii reveieiur.Id. jOawid jea ; Uriw
Celhwi mulierem aula exluiil
regali.Id. Gonsilium quwro,
nec penilns invenio.Id. Adulierio quidem
rion consendb.Id. Quia secundum libri
Moysi senlemiam,.Id. Si lacuero, consentio.Id. Dimillam eain a
tnep conjugio.ld. togiiavil qudd esset
adulterium, ciim tamen essei
alterius, etc.acluttera,. teu adulterii tea} a !n , cogitavit ut esset
adnlterium, cum iam esset mysleiium.\. 5. Jnvoca, Virgo,
Dominum.… N. 6. Joseph,inquit,
fiti David,.lbid. Qitid aulem sunt
.Dei mitqbitia ? ,ibid. Anms sicca quain
pliminiiis.Ibid. Iri eremo sine se■minatore,
ipse fecundavil,
etc.Ibid. Semper de ea securus.Ibid. Quod conceplum
est in iucro ejus.
, l.bid, Et generans virginitas
Mariw. -Iliid. Deccelo esiprwdieala.Ibid. Quia solus meruisti
virginale possidere conjugium.Ibid. Itaseparatuses…
<ut paier., etp,.td. invoca, roga, sancta.
Maria, Dgmiiium. .
ld. Joseph, fiii David.Id. Quw aulem sunl
mitabitia ?Id. Annis iiccala plhtimis,id. In erehio sine dtalione,
ipse iinprwghdvit,
etcId. Semper tte ed eslo
securus.ld. Quod in utero Cjus
esl nalum.Id. Et prmgndris Marice
virginitas.ld. De cwlo esl indicaia.Id. Qui solum meruisli
virginalem affeclum possidere
conjuqii.Id. Separalus es… et
pqter, elc »A" SERMO cxcixLegitur ih cotl. Cassin’. cix, fol. 8 a tergo, ubi
n. 5pro his verbis: Vacathic, fralres, humanus sefmo,
silet prwdicalio ttaclaloris, quando, etc, babet:Vacat
hic, ftaires, opus tiiiinahum, sermo silel, tacit prmdicqiio
irdcidioris, qudndd, etcSERMO ccv.Legitur in cod. Cassih. cix, fol. 8 a lergo, ubi
n. I pro: Geinitiwfesiivitatis occufsu, liabetur: Geminw
festivuatis occursum.SERMO CCXIX.i-egiluHh cod. Cassiii. xu, fol. 39, ubi liorum
yerborum loco n. 2 ;. Grande miraculum, crudele spectaculum,
melius babetur, Grande martyrium, crudele
spectaculum.
g ; SERIUO ccxxi.L.egitur iWcod. Caissin. cxvn, fol. 69.Edit. N. 1. Magnifica,-
mus ergo martyres, sed
prwcipue illos, qui, nascen-.
te Christo, in ipso exordio
non loquendo, sedmoriendo
confessi, ad regna pirpetua
cwleros ptmveiiemni,
Videle ; etc.Cod. Magnificamtts etgo
marlyres, non quia gtavibus
subjacuere suppliciis,
sed quia justiliw causa eadem
toleravere supplicia.
Nam plurimos sceleratorum
vejores pwnas vidimus
esse perpeasos. Sed
thhil eis vrosunt. auid.mariyres causa juslificat, scelestos conscientia sua
damnat. Summo igilur et prwcipuo loco propler fidem
habendi sunl beati martures. Vidpie. etc.Ibid. Melchisedech. Recle
sub aliari, etc.<Q. Ibid. Pro Christo prtmitim
martyrum.N. 4. Sicut dictutri esi ;Ihid. Cttleslibus hono^
rtmtut,.Id. Melchisedech. Recli
sub ara marlyres collocaiitur,
quia super aram Chrislus
impoiutur. Recte sub
aliari, etc.Id. Qui pro Chrislo primiliw
manyrum.fd. Sicut dignum esl.ld. Cwlesiibus honorantur.
Amen. Caetera desunt.SERMO CCXXVII.
Legitur in cod. Gassin. xn, fol. 277.Edit. N. 2. Adest lacuna
post haec verba: Quw
plantaiituf per totum mundum ;
reslaurata esi ab.
editoribus, sed iniiras
Jjene.Ibid. Crudeli incendio
concremabani, non quasi
spicw solvebantur.Cod. Quw planlaturper
lolum mundum, in cwmeteriis
(God. cimileriis] ecclesiarum ;
venit messis,
illa tubu cwlesiis, tnonuinentutn
[fort. inomenticm]
iefribiie resrirreclionis. Redeutit
spica ; etc.Id. Crudeli incendio
concremabant, et citteres
eoriim per venlos et auras
purgabanl, non quasi spicw
sulvebanlur.SERMO ccxxxi.
Legitur in cod. Cassin. cxxm, fol. 154, ubi plura
irisunt quae desideranlur in edilis.Edil. N. 1. Regehercii
dd saiuleih. Hiec e£i, ete.Cod. Regeneral ad saiutem ;
pei qudmChristus
plus" restiiuit iri qratia ,quam parit naturd, et Adw irarisgressoris deyeaerem
proiemhi adopiiqnem divinm^ palernitatis assiimpsil, et
"de pdrddiso exlimredes, cwltfeddidit coliwrides. Hwc
est, etc. 4. Facie dd fdcteni.
tunc beaia, etc.Id. Facie ad faciem.
Cum, iriquam, uhaquwque
anima fidelis el tancta, inillo smculo plenq qonorum operum jrucltbus, dwtms
fuerii pmsentdtd conspeclibus, exhibens in se, imoJ237 LECTIONES VARIANTES. 1258[Cod. iijjaj seipsqm exemplum [Cod. exenium] Deo j
suo, pfbferens digtia cwto et vatentia cwli beneficia,
mulliplicia munera, gemmas tnisericordiw, jusliitw
tnargariias, diversprnm odoramenta tnerilorum, id est
aromata compunctionis, ei suave otentis balsama easlilaiis ;
prwferens, sicut dixi, aurum infiniium nimis, id
dst integrum in se reconsignans (sic) pii inastimabile
prelium redemptoris, spirilualibus cordis el corporis
oblationibus inserendam vocem propheiicw obtationis
assumil: Introibo in domum luam cum holocauslis.
Tunc beaia, etc.Ihid. Quam rtimor
quem audivi. Et fevera,
etc. .Id. Quarii i-umor quetri
audioi. 0 Domine,' luis
operibus [Cod. tribuialiohibus].
maqha quidem spe"rareprwsumpsi, sed majora percepi. Vincit manifesia ;
quam cerno, dulcedo magnilitdinem cocjilalionis tnew ;
iensuni superat expectationis affcclus. Et revera, etc.lhid. /Eslimari non pM« st.
Habebil, etc.ld. jEstiiiiari non potesl.
Vid$bit homo meiila
sua insusvicabili rclribuiionumlargitale increscere [Cod. deo-escere]. Habebit,
etcSERMO CCXLIX.Legitur in cott. Cassin. xn, fol. 114.Edil. N. 4. Nam quid
faciemus ; elc.Cod. Anle htec verba
sic inci(iil: Nam ipsa Verilas
ver Ezechiei prophetamtws admonet dicens : Si impius egerit pwnilentiam,
el deinde ad verbum desCribit loctitn t-zechielis,
cap. XVIII, a v. 21 ad 25 ; et ruisiiiii a 50 ad linem
capitis, ac postea sic pergit : Si autem ad medicamenlum
pwniieniiw non fuerimus conversi, quid faeiemus,fralrcs carissimi ?Ibid. QMam Oenm maluisti.Cum expulsus, etcId. Quam DominumDeum
maluisli. Sed anliqua
prwlereo. Moius posteamtsencordta, cutn expulsus, etcIbid. Occisurus ascencli.
Cum essetn impassibilis,
elc.lbid. Ab attditu malo
non mereberis iiberari. Qui
lunc eril, elcld. Occisutus ascendi.
Cum essem incommutabilis,
pro te hoino faclus sum ;
cum essem impassibilis.Id. Ab audilu malo non
merebeiis liberari, sed auditurus
cum luis similibus:
Discedile a nte, maledicli,tn tgnem wlernum, qui paralus est dtabolo el angelis
ejus ■ ; deicelides cum itlo in wternum yeltennw ignein,
quem mihi vitw luw caplus dutcibus laqueis, el bonis
(allacibus [Cod. fallacits] prwlulisii. Qui lunc erit, etc.SERMO CCLIll.Legiiur in cod. Cassin. xi, fol. 2, ubi n. 1 pro his
verbis pene acatholicis : Quia scit noh nos posse redire,
qui per superbiam lapsi sumus, haec calholicainagis,
el magis rationi cotisentanea habeniur : Quiascit
twn nos posse tedire, nisi per humilitulem, qui per
supefbiam lapsi SUIJIIIS.SERMO CCLXXVII.Legitur in cod. Cassin, xn, fol. 107, ubi incipit ab
bis tantuni verbis i). 1 : Scripimh esi: Domitii est
lerra, elc.lidit, N. 1. Si dubilas,
perdidisti. Decimw, elcCod. Si dubilas, perdidisli.
Audi lamen, increduie.
Domino ioso reddenierationem : Offeres [Cod. ofjer], iitquit, decimas
omnium fruciuum luorum, el veniet levita, quia [Cod.
qui] non esl illi portio neque [Cod. porlione quw] sors
lecum, el proselylus, el orphanus, el vidua ; munducubunt
etsalurabunlut ; elbenedicel leDominus Deus luus omnibus
diebus vilw tuw (Deut. xiv, 28, 29). Audi etiam
sacrumenlum : Sacrificiis libumen imponilur. Deci%nm,
etcV Ibid. Quod si decimas
noh habes fructuum ierrCnorum,
quod habet agrieota.Ibid. Redde quia nasci
meruisti. Sicenim, et c_etera
usque ad n. 2. Audi
efgb, etc.Id. Quodsi decimasnon
kabes fruciuum omnium<
tertenorum, quia non es
[Cod. est] agricola.Id. Ilorutn loco ita iiabet:
Redde quia nasci mefu.sfi.
Qum ut vera essecognoscas
, pfocuraioreni
snum Dominus sic vrwmoneliacerdotem: Accipies oblaiionem fitioruin lsraei, quod
dabUnt in visitatione sua. Dabunt el pro redemptione
ariimarum suarum, ei non erunt in eis morbi neque casus
(Exod. xxx, 12). Hwc aulem eril obtatio : Omnis
.qdveniens a vicennali anno el supra, dabit oblaliotiem
Deo (Ibid. 14). Ecce legitima est Offerendi. Si lecum,
isenea ; [Cod. senes] avare, consideres , nunquam Deo
vircisli. Idem, idem tiominus dicit: Placale pro animabus
vesifis \Levit. xvn, 11). Elilerum sacerdoii : Accipe
pecuniam filiorum lsrael, oblationes quas [Cod.
p quod\ dabunt in placalione sua, el dabis ea in opus labernacttli
tesiimonii, utsinl filiis Isrhilinmemoriam, ei
in placationem pro animabus suis (Exod. xxx, 16).
Audi erao, etc.N. 2. Non prmmium
"poslulat,sed honorem.Noh
de luo aliquid petit.Id. JVon prwmium poHulat,
sed honorem ; uon
oblationibus pascitur, sed
viw [forte decimcv] nostrwvecligai est quod offerimus pro salule. Non de luo alitihid
tietil:lbid. __.( fallere me exislitrialis,
inlus in thesauris
vestrisei in dontibtis veslris
erit direptio. Dabis impio
fiiiliti, efc.Ibid. Et effundam vobisbenedictionein meam desuper: el non vobis corCrumpenlur fruclus lerrwveslrw.N. 5. Ecce annus jam
finitus est, redde Domino
pluenti mercedem. Redime
le, homo.ld. JE. fallere me existimalis.
Annus jam cousum,
plus esi, et decima: ; tneas
intulistis in tliesauris vesiris.
Quisquisergo, avare,
divinuprwcepia coutemuis,
dabis impio iniliti, elc.Id. Et effuiidam vobi »
benediclionem meam desuper,
donec ubundenl vo"bis
omniabona, etseparabo
vobis ad cibum, et non
corrumpam frucucm lerrw
veslrw.Id. Ecce attnus consummalus,
el incipit alius. Rsdde
Doinino pliienti petisionem.
Cur reddis Cwsari ?
ef pluere non voiest Cwsar.Non habes, debitor, per Cwsurem quod excuses ;
sic et ipsi pats facla esl ; ul el decima Domino non negetur.
Dicit enim Dominus Chrislus : Rediltte Ccesari
qum Cwsuris suitl, et Deo qnw Dei sunl (Malllt. xxu,
21). Cwsar non particeps Dei est quia debitum percipit,
vel prior est nominatus, sedhomines perfidos Chrislus
irridcns prwlulit [Cod. perlulii] retigioni. Redime
te<. homoIbid. \iiam simul el
prettum perdas. Sine causa
j » Iwc dimilds uxori, quw
forsan alterum habebit mafitum.
Sine causa hoc marito
dimitis, muiiei ; qui
fotle aliam sine mora cupit
habere uxorem.ld. Vilam simul el prelium
perdas [Cod. male
perdidisti]. Frustra hoc
avaris legas hwredibus ;
frusira nv-pturw fursilan
conjugi ; jrustra tnurito
mandas hwc, inulier, qui
aliam ducere cupit [Cod.
male cmpit] uxorem.SERMO CCCVl.Logilur in cod. Cassin. xn, fol. 117.Edil. N. 1. Ad calcem
implere lolis viribus slu-.
deainus. Deinde inciph
ii. 2 his verbis : El ideo,
et ca-leia usque ad ine-'
: diiilii ii. 4 : Tu umbras et
nebulas smcuii hujus, elc,Cod. Intplere lotis viribus
sludeamus. Ftaites dilectissimi,si
luboratnut pro
catne nostra, luboremus ei
pro animabus nostris. Si
currimus pro carne, orna.
mus carnem, saliamut1239 APPENDICIS AUGUSTINIANI 1240quorura loco habentur in
COd. quae hic adsuni.carnem quam post paucos
annos , aut forsilan dies,
vermes devorabunt in sepulcro,
quanto maqis nondebemus despicere animam nostram, qnw [Cod. male
quam] Deo et angelis in cwlo prwsenlaiur ? Cogitemus,
fralres,quiaquodcarocopiosis deliciis satialur, etabundantevino
[Cod.male vtnuml inficilur nimis , pabulum
luxurimministralur, esc.ii) _.r.) _i_ius [Cod. v.rmimn] tninitlralur,
ac providelur. Ilem rogo vos, fralres, aspicite
ad sepulcra divilum, el quoliesjuxlailla Iransitis, considerate,
et diligenter respicite, ubi suut illorum diviiiw ?
ubi ornameiita ? ubi anituli, vel inaures ?ubi diademalapretiosa ?Mbi
honor vanilatis ? ttbi luxuriwvoluplas ?
ubi speclacula,vel furiosu, velcruenla, vei turpia ? Certe
transierunl hwc omnia lanquam umbra. El si ptBnilenlia
non subveneril, solain perpetuo opprobria el critnina remanserunl.
Considerule diiigenter, et videle superborumsepulcra,
etagnoscile quianihil in eis aliud, nisi
soli cineres, el fwlidw vermium reliquiw remanseruiii.
Hcec ergo, homp, diligenter allende, et dic libi, lu ipse
loquere tecum: 0 miser ! El iste aliquando pro cupiditate
currebal. El iste dum viveret in scecuiiim, libidini s-rviebat,
el ecce nihil ex illo, nisi fwlidi el horribiles pulveres
remanserunl. Si velis,.o Itomo, audire, ipsa ossa
tibi arida polerunl prwdicare. Clamal ad ie pulvis alterius
de seputcro : Ul quid,infeiix, iantil-qr'$ro smculi
cupidilale discurris ? Ui quidsuperbiw.veLUixuriw [Ood.
tuperbia vet luxuria] infelicia colla subiriiitis ? Ul quid
te ad serviendum crudelissimis donihis, id esl viliis et
criminibus tradis ? Clamat ad te morluus de seputcro :
Tu umbras et nebulas swtuli hujus, etc.N. 5. Nonne ego quw
accepi, lerrena accepi ?
Cwteslia reddatn, dabo
wiernum prwmium.IM. Nonne ego quod accepi
reddo ? lerretvt accepi,
cwleslia reddo. Transilura
accepi, auerni reslituam.
Mea uccepi, nieipsum reddo.
Dabo wt. tir.Ibid. Rogo vos, fralres,
uiisla recipianlur in animis
vestris, el iia proficianl
peregrinis.Id. Uogo vos, fralres,
ut isla adtnonilio , imo
suggestio noura, ila recipiatur
in animis vestris, et
iia proficiat peregrinis.SERMO cccxvi.
Legitur in cod. Cassin. xi, fol. 258, et cod. cxxm,
fol. 152.Edit. N. 1. Laurentium
marlyrem, cujus, etc.lbid. Quod coronam
marlyrii.N. 2. Sperabant magnam
claritalem, gloriosam re-.
quiem ; sperabant cwleslem,
etcCod. cxxin. Lauremium
archidiacoaum et marlyrem
bonum, cujus etc.Id. Propler quod coronain
marlyrii.Codd. Sperabanl tnagnam
clarilalem, spernbant
gtoriosam requiem, sperabantquod
oculits nonvidit,
nec auris audivit, nec incor hominis ascendit, quw prwparavil Deus diligeniibus
se, snerabant cwtesiem, elcIbid. Tropwa victricia
reportarunl. Laverunl sancli
stolas, ctclid. Tropea viciricia
repoiiarunl. lbidetn bealus
Joanncs aposlolns jam de
ipsis audiveral in Apocatypsidicens : Hi sunl qui venerunt cx magtta tribulalione,
ei lavarunt stoias suas, et cnndidus fecerunl eas
in sanciuiite Aqni. Laverunt slolas, elc.lbid. Christiaids pauperibus
erogasli.Ibicl. Et Hippolytuin ad
fidem Chrisli mirabititerconveiiebas.N. 5. /n confessione
beaium Stephannm.lid. Christianis ariificibus
vendidisli, pauperibus
erogasti.lid. Et Hippolylum ,
custodem luum, ad fidem
Chrisli mirabiliter convertebas.Cod. cxxm. /n confessione
martyrem Chrisli
primum, beatutri Slephanum,\ Ibid. Magna conslantia
confilehles.Id. Magna fiducia con"
filentes.I.IBER DE P.ECTlTODItVE CATIIOLICJE JCONVERSATIOMS.Legitur ab initio fere n. 16 usque ad finem, in
Bibl. Laurent., plut. ; xxxni sinist., cod. iv, fol.
84 b.Edil. N. 16. /) um habes
liceniium, pwnite.Ibid. Quia nulla esi lum
grandis culpa.Ibid. Unusquisgue quocl
fecerit bonum, hoc accipiet
a Domino.Ibid. Hwc te, chrisliane,
prwcepla revocenl.lbid. Vir lincjuosus non
dirigelur in terra.
•" N. 17. Et sanabo coniriliones
veslras.Ibid. Sed peccatores in
pwnilenliam.Ibitl. Quid ad hwc respondet
humana (ramlitas ?lbid. _Ve.'/ue. diviliw ,
qum nunc inangutis abscondilis.
*Ibid. E_ advenam el pupillum
noliie calumniari.N. 18. El de cogilalionibus
judicat.1'bitl. Dico, inquil, vobis
non jurare omnino,
neque perterram.Ibid. Illud omnimodis
.. piwciiventes.
C Ibid. Necnon el illud
quod voce veriialis in
Evangelio comminatur.Ibid. Ei qui niodo nec
unum quidein sufferl digitum
in ignem mitiere.N. 19. Sed ui revertalur
el vival.Ibid. Quando conversus
ingetnueris, salvus eris.lbid. Qiti observat jugiter
quw egerit.lbid. El vos ergo, si
forie ignoranler admisislis.N. 20. Saniialem servare
non valet.Ibid. JVam qumcumque
" mala esse videntur et nocent.Ibid. Per quam reperilur
wterna latitudo.Ibid. At quare pauper
vobitcutn, elcIbiii. Ei Aposlolus :
Deponentes, inquil, etcN. 2i. Ut cum hinc migraverilis.Ibid. Si forte pulatis
quod finis mundi.Ibid. ilfitiaquein longo
lempore disponit agenda.Ibid. Slatim aut in paradiso
pro bonis merilis,
aut cerle, etc.Cod. Dum est licenlia,
pwniie.ld. Quia nulla est tam
gravis culpa. # …Id. U'nitsquisque quodciimque
(eceril bonum, hoc
ferei a Domiiw.Id. Uwc le christiana
prwcepta revocenl.Id. Vir titiguosus non
dirigeiur super lerram.Id. Et sanabo aversiones
veslras. Vid. v:ir. Mnur.Id. Sed peccatores ad
pwnilenliam.Id. Quid ad Itwc respon*
des, huinana fragilitas ?Id. Neque divitiw qnas
nunc in angulis abscondiiis.Id. Et pupiltum el advenam
notiie condemnnre.M. Et de cogiiationibus
malis judical.Id. Dico, inqwt, vobis
non jv.rare omnino, neque
per cwlutn, neque per terram.Id. IUudomnibusmodis
prwcaventes.Id. Necnon el illud quod
vox verllalis in Evangelio
comminatur.Id. El qtti riiodo nec
unutn quidetn digiium suwn
suffert in ignem miiti.Id. Sed ut convertalur
et vival.Id. Quando conversus
fueris el ingemueris, lunc
sabms eris.. M. Qui observat jugiter
quw geril.Id. JEZ nos ergo si quid
foiie ignoranlia admisistis.Id. El servare saiuritalem
non valel. Vide var.
Maur.ld. Namque, cum mala
esse videnlur ei nocenl.Id. Per quam reperietur
teierna latiludo. .Id. Aul quare pauper
vobiscum, etcId. Unde el Aposlolus :
Deponenies, inquil, etc.ld. Ul cum ab hac vita
migraveritis.ld. Sed foiie putatis
quod finis mundi.ld. Mullaque longo
tempore disponit agenda.
Yid. var. Maur.Id. Stalim aul in paradiso
pro bonis meritis col■\Qcqxur,
qul cerle, etc.1241 LECTIONES VARIANTES. 124« Ibid. JEZ hocjam in vila
veslra hic disponite.Ihid. Nolile ergo, fratres,
mundumjam diligere
quem lanta cernilis cum
velocitale transire. Notile
in- ejus amore anchoram
cordis jatn figere, quein
sic ad ftnetn, etcN. 22.. iVemo jii ioco
illo ylorioso indigel veslimenlo.N. 23. Omntumque Iwminum
erubescere, qui hic
nec unumquidem liominem
in se peccantem vull aspicere.lbid. Tunc nimintm
prwcineniibus Angelorum
tubis.Ibid. In eo sexu unusquisque
quo naltts fuit.lb'd. Cum virtute magna
et majestate.Ibid. Et plangent super
se omnes tribus lerrw.lbi.L Poslea misertus
sum tui, carnem assumpsi.Ibid. Condilus lalui in
tepulcro.liiid. Tunc eril dura
separalio.Il.id. Nunquam pxnas
finiliri.lbid. Juxla vero qualilalem
culpw, pwnam ibi
unusquisque sv.sliuel geliennw.
Non ibi auditur,
elcN. 24. Supplicia unpiorum
el gloriajuslorum.
lam vero, elc.Ihiil. Dominus autem
quanium palris pielate…,
tiintum judicis majeslale
, elc.lfiitl. Potesl pwnilenti
gralias indulgere.N. 25. JVOII VOS jam diviliarum
onera, elc.N. 26. Cui vicem rependere
non possumus.Ihid. Quia milis sttm el
humitis corcte. Oporlel igilur,
etc.Ibid. Sed divinus nos
aspeclus semper a peccalis
arceal.Ibid. Sed etiam eogitationes
consideral el videl.Ibid. Nullum ponenlem
manum in aralro.N. 27. Ibi ergo feslinemus
ubi jam non limeiur.Id. El hoc jamin vila
veslra disponile.Id. Nolileergo, fratres,
tnundunt jam diiigere
quem sic ad finein, elc.
Caeiera addiderunt Benedictini
ex libro de Vanitate
saeculi, sed desunt in
codice.Id. JVe.jio illic ullo glorioso
indiget vestimeiilo.Id. Omniumque hominum
et angelorum erubescere,
qui li.c nec unum
quidetri hominem inspeclanlem
vuit inspicere.ld. 7'unc nitnirum resonantibtts
Aiujelorum tubis.Id. ln eo sexu unusquisque
in quo nalits fuil.Id. CHIU virlute mulla
el majestate.Id. Et plangent se omnes
tribus tcrrw.ld. Posiea miseiius tui
carnem assnmpsi.Id. Condilus jucui in
sepulcro.ld. Tunc eril mala el
dura separaito.Id. Nunquam pwnas fugiluri.Id. Juxla vero qnalitatem
cutpw, pccnam ibi
unusquisque suslinet gehennte,
et siinilis culpw
reisuis similibu-i jungunlur
cruciandi. Non ibi au- .
ditur, etc.Id. Supplicia impiorum
et gloria justorum vobis
denuntiala sunt.Id. Dominus aulemquanto patris pielalelanlojudicis tnajeslale, etc.Id. Potest pwnilenliam
yratis indutgere. Vid. var.
Maur.Id. JVOJJ nos jam diviliarum
ottera, etcId. Cui ticem repensare
noii possumus.Id. Qjiia milis sum et
humilis corde, el invenielis
requiem animabus veslris.
Oportet tgiiur, etc. ,Id. SeU divinus nos respectus
sempet a peccatis
arceat.Id. Sed eliam sectela
cotdis consideral et videt.Id. Nullum ponentem
manum in aralrum.Id. Ibi ergo suspiremus,
ubimorsjam non limelur.LIBER DE ASSUMPTIONE BEAT_£ MARLE
VIRGINIS.Legitur in Bibl. Magliabech., cod. LXXXI, fo). 68.Edit. Praef. Quibus credidimus
el certi sumtis.lbid. Tamen ipsum ex
parle quod esl, dicalur ul
esl.Cod. Quibus credimus
el cerli sumus.Id. Tamen ipsum ex
patie quod esl, dicam ul
esl.i A Cap. i. Obsecre, ut pro
me interprecelur.Ibid. Quanlum Deus doinaverit, loqui suscipienles.Ibid. Sed quia quwdamScriplura sancla indagalionumsludiis qumrendai reliquil.Ibid. Dum vera indagalione
fuerint patefacta.Ibid. Et myslicum intelleclum
insinuet.Cap. n. Ad quod ipsa
convenientia rei, etc.lbid. Unde divinaScriplura
nihil commendat.lbid. Sine ciua necesse
esl nec valeat aucloritas." Cap. III. Quod si de
moiie dicilur.Cap.iv. /Erumnam Maria
suslinuil.Ibid. Hoc enim poluilsfficere
de tnalre, quia elegit,
etc.Ibid. Quanlum gratia
Mariw demonstrat, etr.Cap. v. Ipse ergo idemque
cwlos ascendit ; et
deinde sequitur semper
tertia persona.Ihid. 0 niagnain el inwslimabil-em
boniiatem Dei !Cap. vi. Quanlum igilur
conlueor.Ibid. Posl vermem, ul
dignum esl, abjeclissimus
Q pulvis.Cap. vii. Si enim hwc
generalis senlenita.lbid. Otnnis qui sauum
sapit, intelligit.Ibid. /n prwsepio reclinavil.lbid. Non recesserit consectalu,
non solum gressibus
pedum, etc.Ibid. JVon enim potuit
divinilatis ejus nisi esse
credula.Cap. vin. Consideraiis
igitur his universis, el vera
ratione, confitendum censeo.lbid. Apud Chrislum
gloriose ad wlernilalis gaudia
assumplam, benigni"
fafe, etc.Cap. ix. Quam me cum
Aposloto digna teverenlia
videordebere admirari,dicens.lbid. Tamen quemadmo.
dum me dicere debuisse
credidi.Ibid. Si uutem ul tion
debui, ignosce lu el tui ?Id. Obsecto, ut pro me
interpellel.Id. Quantum Deus docuerit,
/oi/« i incipientes.Id. Sed quia quwilam
Scriptura sancia verum indaganlibus
quwrenda reliquil.Id. Cum vera indagalione
fuerinl palefacta.Id. El tttyslicum inlellectum
instruat. Vid. var.
Maur.Id. Ad quw ipsa convenientia
rei, etcId. De qua divina Scriplura
nihil commendal.Ibid. Sine qua nihil est
nec valet auctoriias. Vid.
var. Maur.Id. Qiiod si de morle dicalur.M. jErumnas Mariasuslinuii.Id. jf/oc e »im po/ui/ efficere
de malre, qui elegit,
elcId. Quantum gratia Dei
Mariw monslrat, elc.I !. Ipse ego idemque
coilos ascendi ; et deinde
sequitur semper priroa
peisona.Id. 0 magnam et incestiniabilem
charilalem Dei.Id. Qitanfuin ergo inlueor.Id. Posl verment, ul diclumest,
abjeclissimus pulvis.Id. Si esl enim generalis
hwc sententia.ld. Omnisquisane sapii,
intelligil.Id. In prwsepe reclinavit.Id. jVon recesseril, conseclala
non solum gressibus
pedum, etc.Id. JVOIJ enim potitit,
nisi divinitalis esse credula.Id. Consideralis ergo
liis universis, verq, ralioue
confitendutn censeo.Id. Apud Chrislum ad
gloriosw wternilalis gau.
dia assumptam, benignitale,
etc.Id. Quam mecum Aposlolo
digna reverenlia videor
debere admirari, dicente. !d. Tamen quantum me
dicere debuisse credidi.Id. Si autemnon uidebui,
ignosce tu el tui.
SERMONES AD FRATUES IN EREMO.
SKRMOXLV.Legitur in Bibl. Laurent., plut. XVJ, Cod. xx,
fol- 158.Edii. Qui ad conversionem
nos admonel.
lbid. Et ilerum sur.git.t_oa. Qui de conversione
nos admonel.
Id. Et iletum resurqit.1115 APPENDICIS AUGUSTJNIANI 1244Mi, NequejuMiis dibet
etse securus, nec petcoioi
deiperdfe.Miid. Mrilti divilias deteliriqiiiint ;
vilia tton reiinqhunt.Ibid. Quidmihiprodest,
cum jejunio si luxuriosus
ium ?' Id. Neque fustus debet
esse securus ; rieqite peccator
despefafe.ld. Mulli divilias telinquunl,
vilia non relinquilnl:ld. Quid mihi prodesl,
quod jejune, si luxuriOsus
sum ?SERMO XLVIII.Legituf in Bibl. _$_dil., cod. x, fol. Gfi.Edit. lnipsodeniquehothirie
depoiild erat.Ibid. Nec ih eoderii ilitfti
permariehs , nunc dives,
eic.lbid. Ecce qubihodo stabilis,eccc
quomodo permanens.Ibid. Ignarus Dei gralia ;
et itf var.: Foriasse ig.iaf« s
ke qraiia.Ibid. Ut quoliescumque
iomideres ex ligno.lbitl. Numquid ludendo
hoc edixit ?Ibid. jRafio ionis tn calore:
et hwc quatuor tnox
posl peccaturii ad inviiem,
etc.Ibid. Quid, fratres, inventmus,
vel quw ?lbid. In ventre vermes srdfurien/es,
 generatos ex
visceribus.. Ibid. Ecce quid sumus,
'il quid jam erimus.lbid Antequam veniaht
d}es illi amari, pleni tnisetice.
.Ibid. iVisi cbncordaveriirius
cum velulis hoslris.Ibid. Cujus sapientia
demonstratur.Ibid. JVec pauveribus,
iii jusseras, sufficienter
tribuendo.ibid. Si "ptuvia deiicendil,
omnia periclilari asseris ;
si tempetiein adesse
pfospicis, solem vel pluviam
adesse desiderabis.lbid. Adliuc cwlum atnbis,
et ipsum penelrare
affectas.Ibid. El sicut voluistis,
tih fidi., lbitj. 0 adihirabilis infideiitas
IIbid. Pro quibus Dcuin
offendis.Cod. In ipso denique
horiiinc repOsila erai.Id. /'"/ nunquam in eodem
slatu peiinanes, nunc
dives, etc.Id. jEcce quomodo slalilis
es, ecce quomodo permanes.Id. lgnarus de gralia,
Hinccoiifirmatur supposilio
Benedictihorum.Id. Ut quacumtjUe hora
comederes de liqno.Id. Numquid ludendo
hoc dixiilId. Raiio icjnis in calore
esse diciiur : quatuor hwc
aiilem posl peecatum mox
ad invicem, etc.Id. Quid, fratres , inve<
niemus, vel quw ?Id. /u tiisccriZ/us vermes
scalurienles, generalos ex
eis.ld. Ecce quid sumus ;
ecce quidjam erimus.Id. Anlequam venial
dies itlaainara, plenamiseriw.Id. iVisi concordiam
cum veiulis nosiris habere
poterimus.Id. Cujus sapienlia ubique
demonslratur.Id. jVec pauperibus, ut
jusseras, sapienier dislribui.ld. Sipluvia, omnia perdita
asseris ; si leihperiem
adesse prospicis, per solein
iiel piuviani veriire prwdicabis.Id. Adhuc cwlum opias ;
sed si terrtnn, mare, aerem
et cwlum habueris [Cod.
dinbis],adhucipsiimcwlum
penelrare affeclas.Id. Et sicul voluisiis, ila
fiat vobis .-.ld. 0 thirabilis, sivi miserabilis
infidelitas ? Hoc
notam esse rescribentis
crediderim. • ■Id. Pro quibus Deum
swpe offendis.A Ibid. Dtio quoque farhelici
pascebanlur iri fovea
oculorum.Ibid. Ubi cdpilli solares ?Ibid. Ubinam, quwso ;
sunt i.wc omnia, a quo recessil
tanta jaclantia ?lliid. Ad quid venimus
prospicile.lbid. Filios quos palres
summe ditexerunl.Ibid. El chirographum
infirmanlibus prwbet.Ibid. Et sic diviles moriuntur
in inferno.Ibid. Agas pwniteniiam,
disponas dontum tuam.Ibid. Z) e siomaciio pro
peccato gulw, de spermale
n renum scorpiones, elcIbid. Domos vesttas paupctibus
apetite, el sic
deinceps cum imperativo.Id. Duo quoque (amelici
pascebanlur iri foveis oculorum.Id. Ubi lupilli solares 1ld. Ubinam,quwso,stmt
hwc omnia ? Quo recessit
tanla jacianlia ?Id. Ad quid deveniemus
prospicite ?Id. Filios quos pulrcs.
summe dilexerant.Id. Et chirugraphuminfirmanlibus
coiistitu.il.Id. hl sic diviles moriuntur
ei tepeliunlur ininfe^no..Id. Agas pwititenliam „
dispone domum tuani.ld. De sloniaclw ascarides
[Sic cod., forle caniharides]
pt.o peccalo gutw,
despina tenum scorpiones,
etcId. Domos veslras pauperibus
aperiatis, el sic
deincepscuinsubjunelivo.SJERMO LV.Legilur in Bibl. M6'±, cod. x , fol. 52 b.Edit. Commendai nominis
sapientiam.lbid. Frequensfuit lectio
et exhorlcuio.ihid. Ut ergo, fralres,
dislinctio irium statuum
clarius clucescat, conalus
eis accommodemus in hunc
tnodum.Ibid. El irilroducit eum
E in tegnuni Dei.Ibid. Deducilur justus,
ul sii Christus cum eo.Ibid. Ef Lalro secum
habei Chrislum.Ibid. /n confessione rubor,
in affliclione labor.Ibid. Tunc, dedhxii Dominusper
vias rectas ; canlare
poterimus, fralres.Ibid. Quoniam ad philosophiam
factus rion es.Ibid. Ad usumcum brutisposuh, non ad oblectamentum.Y, Ibid. El si dicetur a tw"bis, Doinine, quid facies ?Ibid. Hwc auiem yeneralitet
exposila, spiritualiler
lamen ad commimorationem.Ibid. jPost modum jjerduxit
eum per viam admirationis.Cod. Commendal hominis
tapienliam. Forle le*
geinium /lontini, vei nobis.Id. Frequens fuil fecfio,
frequens exhortalio..Id. Ut ergo , fratres,
definilio trinm slaliium…
congruos sive cognilos eis
(eonatus) accomiitodemus
in hunc modum.Id. Iniroducens eum in
regnum Dei.Id. Deducitur juslus ut
sil cum Christo, et Citristut
cum eo.ld. Latro secum habebul
Cliristutn.Id. Inconfessionepudor,
in afllictioiie sive salisfaclione
labor.Id. Tunc deducit eum
Dominus pet vias rectas ;
tunc cantare polerimus ,
fralres..Id. Quoniam ad philosophiam
vel physicam factus
non es.Id. Ad usum tantunt cum
brutis posuil, non gd obteciamentum.Id. Et si dicelur u nobis,
Dotnine, quid facis ?Id. liwc qutem generqliler
exposila, specialiter
tamen ad commendaiionem.Id. Posf modum petduxit
eum, sive eduxit
per viam admiralionis.
VARIANTES SEllMONUM AUT TR_\CTATUTJM SANGTO ATJGUSTINO TRIBCTORDM,
QUORUM NOTI SUNT AUCTORES.LIBER DE FIDE AD PETBUM.(jEst sancli FulgeDlii in appendice saneli Auguslini.) 
Legitur in duobus codd. Florent. , nempe Bibl.Laureut., plul. xvn, cod. xxxix, fol. 155, et Uib'1.
^Edil. cod, CXLI, fol, 121 b, ubi liabelur a n.i4.
Kdit. N. 4. Quianeiho Codd.QuianeiiiOalttrum
alium aul pxwcedit wler- aul prascedit wlernilale.
nilate.N. 8. Et quia divina Iid. El quia divina sunt.
dicla sunt.4245 LEGTIONES VARIANTES. 124 ?N. 18, Qupd ntsi ex naluta
Patris nalus esset.Ibd. Insimilitudinehominum
faclus.,N. 20. Ptoinde hwc omnja
qum diximus de Filio
Dci fitmistima fide retitnens.Iliid. JVon enim rapinte
fuil itla.. Jbid. De quo rialus est
veras et Verilas Deus.Ibid. Eodetn autem twn
habente, nps procttji dubio
nihil possemus accipere.N. 21. Prout ipseprwcipiebat,
obedknies el verbis
£t faclis.N. 22. JVo » aufem solus
Deus, quia hoc, etcIid. Quia nisi ex naiura
Palris nattts esset. Vi'd. var.
Manr..Cod. xxxix. ln simitiiudinem
hotnintim factus.Id. Proinde hwc omnia
quw diximus de Filio Dei
firmissima fide retine. Vtd.
var. Maur.Id. Nonenimrapinafuit
illa. Vid. vaf. Matir.Id. De quo nalus est verus
el Veri.as Filius Deus.ld. Eodem aiitem non
habenle Filio, firmissima
fide reline, quod hmc uliqueoinniainunitalenaturwnon habente [ Cod. roale
habens], nos procul dubio
nihil possemus accipefe.Id. Prout ipse prwcipiebal,
el verbis et (actis.Id. /Von autem solus
Deus Filius, auia hoc etcSERMO DE ADVENTU.
(Esl in sancti Maximi in appendice serm. m, Edil. Rom.) 
[_Pa.ro/. iom. LVIf, col. 845.]
Legiturin Bibl. Laurent., plut. xiv, cod. i, fol. 10 ;
dicitur etiam exsiare in’ ifiBus codd. Cassin.jcum nomine
sancti Augustini, cui tamen non videtur tribtfendus,
slcuf nec sanclo Maximo, propler siyli differeritiam.
Ih nos.ro codice adsuht niagni momenii
variantes iecliones.Edit. Ex David autem
tlirpe Secundum carnem
facturus.lbid. Et non ftusltabilUt
eam.Ibid. El sicul luira petfecta
in wternum ; et lesiis.Ibid. Aununfiafto ergo
tibi.lbid. Hwc omhid quisque
in Saiomone.Ibid. Nam quod aliter
in Salomone inletligendum
est ; nec adest punctuin
iiiierrogattoiiis.Ibid. Fidelis esl domus
ejus.lbid. Saloihon naniqUe
domum plenam fuisse mutieribus.Ibid. Sedttclus alqtie
delectus , qui dutn bonus
fuisset inilio,lbid. Ecce apparuerunt
prwdicaliones prWdiclw ,
Hon in Salomone, sed in
Christo Domiiio…. fuisse
compleiw.Ibid. El faciet judieium
et juslitiam super lerram.Ibid. Quia Christus signaculum
crucis exprimet
in frontibus eorum.Ibid. Quoniam ebtutu
cernilur fuisse complelum.Ibid. Oninem ad se attrahit
tiiundum.Cod. et Cass. cvi. Ex
David autem"siirpe secundum
carnem fuiurus:Cod. i. Et non frustrdbitur
eum.Id. El sicut luna perfecld
iii wisinum manebit,
et testis.Id. Anhuntio ergo libi.Id. IIwc omnia quisquis
in Salomone.Id. Nam qualiler in Salomone
inlelligendum est ;
et in fine ponilur intefrogationis
punctum.ld. Fidelis erit ddnfus
ejus.Id. Salmrion namque
domum plenam habtiit muUeribuS.Id. Seducius atque dejectus
est, qui duni bonus
fuisset in iniiio.Id. Ecee apparel promissiones
prwdjctas , non
in SaUnxone, sed in Christo
Domino noslro…. fuisse
complelas.Id.Ei: faciel judiciurit et
jusiitiam in terra.ld. Quando Chrislus signaculum
crucis exprimit
iri fronlibus eonim. Sic Ct
codd. Cass. cvi et cxvn.Id. Quod jani hoc lOliim
cernilur (uisse completum.ld. Omnem ad se coiitraltat
mundum.A Ibid. Sed tota in eo eslpleniludo. , … ,lbid. Et fides cinciorium
lumborum ejus.Ibid, Incujusovilepardus
cum hwdo accubal.Ibid. Perntixii scilicet
tubdoli cuni, peccaloribus
ibi, ut eliatn vilulus ex circumcisione….
morantur.Jbid., Quia princeps cum
$ubjeclis plebibus communein
liabenl docirinam. Delectabilur
quoque. etcIbid. Snper his qui fugerini
de Moab, elreliquias
terrw.Ibid. Qui tpllit peccalamundi, qtci dominqtur in„ orbem lerrarum." Ibid Z) e Boozcjenuit 0bfith, et Obeih genuitJesse, ei de Jesse David.Id. Sed tota inesl pleniiudo.,
, .Jd. El fides cinclorium
renumejus.ld. In cujusovili pardut
cuin liwdoaccnbut.Id. Pennixlisciticetsubdoli
cum peccaloribus. Ibi
eliam vitulus ex citcumci-,
sione.. .. moranlur.Id. Quia principes cum
subjectis plebibus communem
habentdoelrinam. Delectatur
quoque, etc.ld, Super Itis qui fugerint
de Moab , el reliquiis
lerrw. Sic el Yulgata.ld. Qui tollii peccalum
mundi, qui dominatur in
orbe terrarum.M. De Booz geuuit 0belh,
et de Obeth Jesse, et
de Jesse David.SERMO DE PASCHA.
(Esl sancti Maximi serm. deTempore x__-xvi,e lit. Iloniaii.) 
Legilur in Bibl. Laufenf., pltit. xn, cod, xiv, fol.
262 6, ubi plures suht et pVob_e|variaules leciiones.Edil. Eadem lamen dies
est sanclitalis.Ibid. Perpeti tanten luce
fulget.Ibid. Nam sicut bealus
Apostolus : Jesus, etc.liiid. Ipse nobis hodie
geniins est.Ihid. Hodie, inquit, genui
le. Hoc est non quod,n elC-
Ibiii. Et indeficiens tumencuncta scecuti peipeii
luce contineat.ibid. Quia apudeum riec
ptwletila labunlut.Ibid. Quo auiem lethpor'i
dicluin est Fitio.Ihid. Recle ergo lunc
hodie dicitur.Ibid. llecte dies dicitur,
cujus Judworum actio teriebrosa
obscurare non potuit.lbid. Lwtemur ergo' el
exulleinus in hac die , in
qua nobis Doniinus annua
devotione veneraluf.Cbd. Eadem lamen nobis
esi dies sanciilalis.Id. Perpelua lamen fulget.M. _Vom sicutbealus Apostolus
dixil: Jesus, elcId. lpse enim genitus esf
hodie.Id. Hodie, inquil, genui
le. Hodie, nori quod , etc.Id. Et indeficiens lumen
cuncta swcula perpett luce
continedl.%ld. Qnia apitd Diuni
nec prwlerila labunlur.fd. QHO aufei.t tempore
diclum sil Filio.Id. Recle ergo tunc hodie
fecitatur. !d. Recie dies dicilur,
cujus Verilatem Judworum
faclio lehebrosa obscurure
rion polttit.ld. Lwtemur ergo ei exullemus
in hac die , carissimi,
cjiiam dniiua devotione
Venerhiiiur, etc, ut
scribitur in’ fiaginenlt.Laurentiaiio. Sed deinde multa praeiermiitit u.-que ad
•D haec verba : Sicut auiem prwsentis lemporis festa ; etcllucl. liefert aulem el
traditio swcularium titlerarumhoc , quemdanihabuisse, etc.Ibid. Pulo hwc illi cwlesli
alhlelw, qui coutra
Jacob legilur fuisse luclalus,
lolum illijuslius aplari
posse ; mslimo hwc iitius
personw verius convenire.
Quia cnm lempore in arena
mundi cuin publico hosle
conflixit ; qui ad liOc gessil,
ut gloriosiiis surgefel ;
ad hoc cectdit, v.t oinnes
levarei.Ibid. Ergo cum vicisselId. Referi aulent et lra~
dilio swcularium lilteraruni
lidbuisse quemdam, [cod.
fnale quoddam].ld. IlwcillicwSestialhteim,
qui coiilra Jacob legilur
fnisse luctaius, justiut
aplari posse wstiino ; hoc
illius personw melius cunvenire,
qui hoc in tempore
inarenamundicuinpublico
hoste cpnfiixii ; qui ad hoc
cessil ul gloriosior surgefet ;
ad lioc cecidil ut omnes
elcvareiId. Erqo cum vicisset1247 APPENDICIS AUGUSTINIANI 1248Jacob, benedici lamen se a
victore posse cognovU.Ibid. Quale mysterium
in ceriamine I lnfirmior ceStimalur.Ibid. Benedixit viclus
■qui, elc.lbid. Quia el si adversarii
resipiscanl, etcIbid. Quid illud eliam
esl, quod post illam colluctationem
Jacob benedictionem
accepit, el claudus
incedil.Ibid. JHoc, quia de Jacob,
id est de stirpe Judworum.Ibid. Hocindicabalposse
eum a morte vinci.Jacob, benedici lamen se a .
viclo posse cognovit.Id. Qualeinyslerium ! In
certamine infirmior wslimalur.Id. Benedicil viclus qui,
etc.ld. Quia etadversariis,si
resipiscant, elc.lcl. Quid eiiam illud est,
quod postquam illam benediciionem
Jacob accepit,
claudus incedit.Id. Hoc esl quod deJacob,
id est de Judmorum
genere.I'd. Hoc indicabal posse
quidem eum a morte vinci.SERMO DE LATRONE.(Est apud Combeftsium sub nomine sancli Ambrosii
vel sancli Maxirai, Bibl. Concionat., tom. III, fol. 821 bis,
et L apud sancti Maxinii Editionem Homaiiaui) [Patrol.,
tom. LVIl, col. 545].Legitur cum nomine sancti Auguslini in duobus
codd. Florentinis, nempe Bibl. _4_.dil., cod. cxxxvm,
fol. 258, et cod. CXLIH, fol. 195 b.Edit. Combef. Quoniam
hodie Evangelii lectio de
Latrone fecit inenlionem ,
videamus auis ipse lalrotit. S. Max. edit. Quoniam heslerno die de lalrone fecitnus
meitiionem. clc.Codd. Audial in prmsenli
dilectio veslra,fralres,
quis sil isle lalro, etcEdit. Ecce reus diciiur,
ticut cui damnari ad tempus
expediunt [Sic ' Coni bef.
 Edit. Max. expedivii].Ibid. Si nqn conlradilus
essel ad pwnam.Edit. Max. Plus incipit
avere quod sperat, cum
Latinio.Edil. omnes. Poluit enim,
nisi de futuris cogitasset,
qui inChristotemei
credideral, deprwsenlimagis
supplicio aeprecari.Ibid. Quod in Chrisium
in cruce posilum credidil.Iliid. llli ad fidem profecil.Ibid. Dicii enim idem
Aposlolus: Ipsis autem vo -
calis Judwis atque Grwcis
Dei vitiutem el Dei sapientiam.Ibid. Cum veneris in regno
luo.Ibid. Pro alienis sceleribus
hwc vulnera susiineret.Ibid. Eum esse in dolore
: livore ejus, etcId. Ecce reus, sicut diciiur,
cui [co:l. roale qui]
damnari id lemporis expedivii.Id. Nisi iradilus esset ad
pmnam.Id. Cum Combef, et
omnibus codd. Plus incipit
dolere quod speral,
nempe quod limet.ld. Poluit enim nisi de
fulurts suppliciis cogitasset,
qui in Christo crediderat,
deprecari.Id. QuiC/irisfumjncruce
positum Dominumcredidil.Id. llli ad satutem profecit.Id. jDicif enim et idem
Apostolus , ipse vocans
Chrislum Dei virlutem el
Dei sapientiam.Id. Cum tieneris in regnum
luum.td. Et pro alienis sceleribus
hmc vulnera suslineret.Id. jEum csse in dolore,
el livore ejus, elc.SEIIMO DE EODEM.(Est sancli Alaximi u, in Edit. Roman. [Palrol., t. LVII,
cof. 547].) Legitur in eodem codice ac praecedens.Edit. Cur lantorum criminuin
inveteralus lalro ?Ibid. Ut peccata ejus
yratia prwvenerit.Cod. Cur lanlorum criminum
malilta inveteralui
lalro ?Id. Ul peccala ejus qra<
lia prwveniret.A lbid. Sequeris poslea.Ibid. Tanquam discipulus
ille differlur.Ibid. Etiam ad consorlium
ille diligilur.lbid. Impossibileest Peiro
sequi Dominum : etiam
facile latroni est etse cum
Domino.Ibid. Ipsa hora qua paradisus
Dominum suscipit,
suscipil ei tatronem.lbid. Sed hanc lolam
gloriam laironi, etc.lbid. Plus enim credidisse
Christo, quam smculo
deliquisse.Ibid. /n Iwc enimtotius
forma salulis esl ; salvatoB
rem lunc majeslalis Dominum
recognoscil, cum videlur
humililatis patienlia
cruciari.Id. Sequeris autem postea.id. Tanquam properus
ille differtur.ld. Et jam isle deligiiur
ad consortium.Id. /d impossibile erat
Pelro sequi beutn , el jam
facile est islum esse cum
Domino.Id. lpsa hora qua paradisus
Dominum suscepit,
suscepil et lalronem.Id. Sedhanc tanlam g.oriam
latroni, etc.Id. Plus esl enim credidisse
Christo, quam swculum
dereliquisse.M. /u hoc enim tolius
forma salulis, quod [cod.
male qui) Salvaiorem tunc
majestalis Dominum cognoscit,
cuni videretur ejus
'lumilitas pati. Caelera desunt.SERMO 1N NATITIVATE JOANNIS BAPTIST__E.(Est sancli Fulgentii apud CombeBsium, lom. VII, fol,
69, col. 1) [Palrol,, lom. LXV, col. 922].Legilur in Bibl. Laureni., plui. XIII, cod. vm,
fol. 200 b ; ubi in mullis differt ab editis.Edit. Nullius quippe
celebrat Ecclesia diem quo
carnem: assumpsil,quinimo
illud frequenial quo, elclbid. Sanclus Joannes
C ex ulero et in ulero Spirilu
sancto repleliis tripudians
agnovit, reverendissime
salutuvil. Quamobrem
mittitur prwco, etc.Ibid. Qui prwdicet Salvalorem.Ibid. JE. erunl quw
prava sunt direcla, et quw
aspera sunl in vias planas.lbid. Videbil omnis caro
Saivaiorem Dei noslri.lbid. Humililat prwcipilur
montibus, el a superioribus
viis ac semilis
lortuosis rectiludo el planilies
imperalur. In hominum
corcla fidei prwco
cotnponilur , et hutnana
U mortalilas delerretur. 0
carnalis infirmilas, quid
faclura es in adventu serenissimi
[F. sciierissijni]
judicis, cum de luis factis
raiionem reddere cwperis,
quw non vis nunc prwdicationem
suscipere lanli
prwconis clamaniis aique
dicenlis: Ecce jam sccuris
ad radicem posita esl arboris
 ; ei : Omnis arbor
quw twn facit fruclum bonum
exscindelur el in
ignem mitletur ? Cujus
i jjriEConis quanla sublimitas
nascentis sil, in hoc
apparuii. Dutn enim esset
sterilis tnater advocaCod.Nullius quippe
sancli prwler ipsius celebral
Ecclesia diem , quo
carnem assumpsit, quinimo
frequenlal, quo, elc.
• Id. Saucius Joannes ex
ulero in utero salulavit, el
per oculos mentis, Spiriiu
sanclo repletus agnovil.
Mitiitur ecce, fratres carissimi,
prwco, etc.Id. Quiprwcedat Salvatorem.Id. Et eruni omnia prava
in direcia, et aspera in
vias planas.ld. Videbil omnis caro
salutare Dei noslri.Id. Humiliias prwcipilur
montibus [Cod: inalo
omnibus\, el asperioribus
viis ac semitis torluosis,
mollis planities imperatur.
Slralam in hoininum cordibus
fidei viam prwco
componil, el humana fragililas
expavescit. 0 Uumana
infirmilas, quid factura
es in advenlu judicis
quw non poluisti vocem
susiinere prwconis.
Nam in huc lanla sublimitas
nascenlis apparuit.
D.ttin essel tterilis maief,
loquebatur paler ; fit fmla
sletitis, ei efficilur paler
elinguis. Subilo igkurGabriel
ille secrelorum fainiliurissimus
divinorum, wihereis
[Cod. male wternis]
vectus in auris, alacritcr
el piacido ailudem
volatu, astilii coram, sictnte
altoquitur Zachuriam424fl (LECTIONES VARIANTES. - 1250tus pro poptilo eloquentistimus
fueral paier. At vero
cum slerilis fecundarelur
maler, mulus el absque
voce efficitur palei ; Quitempoie poniificatus sui, dum pro populo intra Sancla
Sditclorumintrarel, ul Domino incensum offerrel, ecce
subilo Gabrielem illum secretorum famiiiarissimum
divinorum, per wtheravolanlem, inler allaria perlurbalus
conspicit assislentem. Quem cum cerneret placido
vullu, lali fovit alloquio trepidanlem : Zacharia, ne limeas ;
exauditw elenim sunt, etc.dicens : JVe limeas, Za- }
charia ; ecce auditw sunt,
etc.Ibid. Et nxor mea processii
in diebus suis. Et
Angelus: Crede, Zacharia,
angelo.Ibid. El uxor mea processit
in diebus suis. 0
beate Zacharia, ipsa esl fides
tanli ac venerandi £acerdoiii
lui, ul non credasnuntio loquenti, crede Zacharia, anqelo.Ibid. _De sterilibus prqducere
filium.lbid. Qui assislo ante
De um.Ibiil. Ad le loqui, et
hwc tibi evangelizare.lbid. In lempore suo.
0 mira poiestas ! Non
credit Zacharias sterilein
jussu Domini pariluram,
el divino prcvcpto vinculum
ejus meiuit accipere
lingua. Tullilur a palre,
doitec genereiur a maire,
elclbid. Obslupuil in cithara
corporis pulsabulum
vocis.Ibid. Denegavit Zacharias
muneri animum.Ibid. Ille in promisso
filio litubabal, exspecla ■
bal, elcIbid. Illico in ore compedes
laciturnilalis accepit.Ibid. Signans quod
prwceplo divino ligaverat.
Solvitur, elc.Ibid. Adesl igitur prophela
iu luce, ex visceribus
malernis lucerna educilur ;
de nomine ambigilur ;
paler quidnam vocateliif,
inquiritur, el quia
loqui non polerat, pugillares,
ul accipiat, poslulat.
Scripsil nomen Joannis,
el nodus illico diruplus
est vocis, Et iit Voci
nomen imponerelut, vocisjanua, quw tlausa fuerai reseratur. Auspicalur, elcId. _9e sterili filium producere.
<.Id. Qui aslo ante Deum.Id. Ad le loqui, el hwc
libi nunliare.Id./n tempore suo. Non
credii Zachanas sterilem
jussu Dei pariluram, el
mox perdidil linguam.
Tollitur verbum a patre,
donec filius generelur a
matre, etc.Id. Obstupuil nunc in
cilhara cordis vocabulum
vocis.Id. Negavit Zacharias
munus nuniianlis.Id. llle in promisso filio
litubabat, el angelus ei
verbum de lingua secabat.
Exspeclabai, elc.ld. lllico, more compedis,
prwceplum lacilurnilatis
accepil.Id. Nec solvil quem tigaveral,
sed tunc solvitur,
etcId. Adest igilur prmfata
dies ; lener in lucem
parlus effundilur ? Ambigilur
de vocabulo ; iiuerrogalur
paler, qui loqui
non poteral. Posluiat pugillarem,
ut scribal voca*
bulum Joannis, et vox nodis
dirumpilur ; vocis janua,
quw clausa fuerat,
aperilur. Auspicalur, etclhid. Et quem incredulilas
feceral tntifum, orieutis
nativitas filii loquendi
prwstitit beneficium. Vox
Verbum, etc.Ibid. Gignitur Vox ex
sterili sene.Ibid. Vigorem tenovat
juveniiein.liiid. Condiiio fmdetis
conjugalis.Ibid. Celebremus etgoId. El cui incredulitas
linguam fecerat mutam,
nativitas filii teddidit absolutam
 ; loquendi quoque
conlulil beneficium, et
lacilurnitalis tolvit sitentium.Id. Gignitur vox ex sletili
et sene.id. Vigorem reparal
juvenilem.Id. Condilio fwderalis
conjugii.Id. Celebremus erqoA hunc diem, carissimi fratres,
in augmento fidei,
spei et carilatis, non nugacilalis,
nequiliw el vanilatis,
ne cum prwcursorem
Domini conlrislaverimus,
iralum ipsum judicem,
cum veneiit, sentiamus.hunc diem, non profanit
ritibus paganorum, sed
Iranquilla devolione fidelium ;
nec inquieta turba
planlaiurpiquaiial letram ;
nec vana supersiitioue
munda immundis operibut
viiiemus ; sed frequenlemus
hunc diem in augmenlo
fidei, spei el cariialis,ne cum prwcursorem Domini coniristaverimus,
iralum judicem seniiamus, quivivil in swcula swculoruin.
Amen.
SERMO IN FESTO SANCTORUM APOSTOLORUM
PETRI ET PAULI.
(Est sancti Leonis, apud Combefis., tom. VII, fol. 251,
eOl. 1) [Pa/rol. lom. IIY, col. 429].Legitur in tribus codd. Florentinis, nempe Bibl." Laureni., plul. xvu, co.tl. xxxix, fol. ISi ; plut. xxxsinist., cod. u, fol. 126 ; et plut. xxxiusinist.,cod. iv,fol. 1C8 b ; in duobus primis noroen liabet Augustini,in ultiino saucti Leonis.Edit. Et divinilatis mysleria.Ibid. Apostolici ordinis
primum.ibid. Evangelica quidem
reseranle historia.-lid. Qui in cwlis esl.
Ideo beatus eslid. Transivit qixidem in
aposlolos alios vis islius
potestalis.lid. Petro enimsingulariter
hoc credilur.Iid. Simoni, inquil, Simon.G _ „Godd. _Et divinalis suw
mysteria.Cod. iv. Apostolici ordinis
dignitale primum.Codd. Evdngelica referente
historia.Ibid. Qui in cwlis est.
Id esl idco beatus es.Ibid. Transivit quidem
etium in aposlolos alios jus
islius poledatis.Ibid. Pelro enim ideo
singulariter hoc crediiur.lbid. Simon, inquit,
Simon.LIBER DE ORATIONE.(Est sancli Gypriani celeberrimus tractatusde Oratione.
Dominica [Palrol. lom. IV, cul. S19-52U].) Legitur in Bibl. Laurent., plut. xn, cod. n, fol. S0 ;ibid. plut. XVIII, cod. IV, fol. 16 b ; et Bibl. Fesul,,cod. XXII, fol. 328 ; indicatur etiam iti Bibl. Venet.,caial. LXVIII, fol. 45.Edit. N. 1 (apud nos).
Firmamenla corroborandw
fidei.Ibid. Sed quanto majora
quw Filius.Ib.d. Qui in prophelis
fuit.Ibid. Et osiendens ; ul
qui in leriebris.D Ibid. Luce graiiw luminali.N. 2. Populo suo consulil.Ibid. A. De iradilione
quoque ejus vere.N. 5. Ad aures ejus
ascendere Chrisli oralione.Ibid. Quando peccatol
res pro deliclis nosltis
petimus, advocati noslti
s ti_.r_.-i vromamus.Ibid. Quodcumque pe>
lierimus… dabil nobis.Codd. Fundamenla wdificandm
fidei.Iid. Sed quanto tnajora
sunl quw Filius.Iid. Qui in prophelis
suis fuit.lid. Ostendilqualiler qui
in tenebris.lid. Suw graliw luce
illuminali.' lid. Populo suo consutuii.
Excepio xxn, qui
habet ul edit.Cod. xxn. /) e traditione
quoque ejus eum
'vere.Codd. Ad autes ejus
ascendere Chrisli oralionem.Iid. Quando peccatores
pro debitis nostris petimus,
odvocaii noslri verba propinamus.lid. Quodcumque peliC’
ritis…dabitvobis.im APPENDIGIS AUGESTINIAM i2foN. -4. Congruit verecundo
modestisprecibusordre.Ibid. In abdilis et semolis
locis, m ciibiculis
ivsis.Ibid. In abdiia qupque
et occulla penetrare.Ibid. Et scient qmnes
ecclesim qiiia ego.N. 5. Declaral Scripturq
dhina.Ibid. Et labia ejus mqvebantur.Ibid. Dicile in cordibus
el in stratis veslris, et
transpungimini.N. 6. Non allevalis in
ccelv.m.Ibid. Vnus piiarismus ,
et unus publicanns.Ibid. Sicut cwleri homines.Ibid. Decimas do omnium
qumcumque possideo.Ibid. Quia omms qm se
exlollit Immiliabilur.N. 7. De divina leclione
discenles.Ibid. Ei ne nos patiaris
induci iri tenlationem.N. 8. Post ascensum
Domim inv.eiiimus orasse.lbid. El Maria quce fueral
mater Jesu.N. 9. Qualia atitem
mnl… comprehendanfur.
Sic, elc.Ihid. Dedit illis poleslalem
ut ftlii Dei fiercnt.N. 10. Id esl eoriim
qui credunl, eorum qui
etc.lbid. Filios generqvi .el
exaliavi.Ibid. Paler noster dicimus.Ibid. Quibus reinissa
peccatorum datur.N. 11. Clarificqle fil porXaie
Deuih.N. 12. Sedquodpe'dinus
abeo.N. 14. Et nmndus tran"sibit
et concupiscenliaejus.N. 1(i. Manifesta aiuem
sunl, opera carnis. tJN. 18. Quia Christus eoruin
qui corpus ejits"cP) Hingunlpanis
esi.Ibid. Dum abstenti et
iwn coinmmiicantes.Ibid. Si quis edefil de
ej us pane.Ibid. Prdcul renianeat a
■saliiie.N. 19. Quinon reriuntiatomnibus.Jbid. Secundym magiialri
suimceni . .Iid. Congruit verecun- l
diorem modestis precibus
orare.lid. In abditis et semolis
locis, in cubiculis nostris.
'lid. In abdilq qumque
et bccuitd penelrdre.lid. Et scienl omnes
quia e.go.Cod. ssii. Declaral
hoc Scriplura divina. Cseleri,
declaral hcec,Codd. El labiq ejusnon
mqvebanlur.lid. Dicile in cordibus
vestris, et in cnbilibus ve$lris
compungimim.lid. Non elevaiis in crnlum.
]lid. Unus pliarismus,
uller publicanus.lid. Sicul cmteri homi.num.lid. Decimas do omnhim
qum possideo.Coa. xxn. Quia omms
qui se exallat, humiliabitur.Codd. Divina locutionedisceriies.lid. Et ne iiqs inducqs
in lentationem.lid. Post ascensum Domini
novimus orasse.lid. El Maria qumfuit
maler Jesu.Iid. Qur.liaautemsint…
ypprehenilqntur animadvertiie.
Sic, eic.lid. Dcdil cis potestatem
filios Dei fieri.<id. Idesteorumquicredunl,
qni etc.Iid. Filiosgenujetexaliavi.lid. Palcr noster primo
in loco diciniiis.Iid. Quibiis reniissio
peccatorum (iaittr.Iid. Clarificale. tollite
et portaie Deiim.Iid. Seil qupd petqmus
a Deo.Iid. El mimdus transit
•<el ■concupisceriiia ejus.lid. Manifesta aulem
sunt facla cnrnis.lid. Quia Clirjstus noster.cuiiicfirpusejusqtfin-gimus’, panis est.lid. Dum abscissi ctnon
eommuriiccmies.lid. Si quis nianiiiiaf
verit ex hoc pqne.
" Tid. Abscissus remaneat
q salute.Ild. Qui non renuntiaverit
omnibus.lid. Secundum volunlatem
magiiiri sui.A lbid. Crastinus enim
ipse cogkabil sibi.Ibid. Verumnec auferre
possumus.N. 20. Sceculares copias
cogilqqlem.Ibid. Hacnocleexposlulatur
anima lua.Ibid. Viclus abundanliam
cogitdbal.Ibid. , C. Et gloriam
Dominica ; passionis ifnitari.N. 21. Et hac omnia
apponentur vobis.Ibid. Aique, o humanm
maW.im, ete.
JJ N. 22. El remitte nobis
debilanoslra.ibid.., C. Vl dum indulgeniia
ile Deo jielitur.Ibid. Nosipsos decipimus.N. 23. Et ub altari revertemem
prins fratri reconciliari
jubet.H.&i.lnitiarelsanguinis
sui gioria Dominicain pdssionem.■ N. 2S. Iramanhnaiionis$1103. ; Ibid. Sedipsum cave ne
iangas.Ibid. Gloriam suam dufiat.N. 27. Diugesproximum
'■ rr tibi tanquam leipsum.N. 50,. Ecce Satanas
ppslulavit ui vos vexaret
quoinodo irhicnm.N. 52. Et ciim seiielires
tu mortuos simpiiciier.N. 55. Qucindo quis
miseretur paiiperis, Deum
fmnerat.J !i. 35. A Domino faclus
est iste, el esl admirabilis.lid. Craslinus enim clm
ipse cogitabit sjbi ! " :lid. Cerlum estquod nec
quferre possimus.lid. Soeculares dividas
cpgitanlem.lid. Hac nocte expostuialur
anima lua a te.lid. De victus abundanlia
cogilabcil.lid. Et gloriam Domiiiicm
resurreclionis imitari,Iid. Et hmc omnia adjicienlur
vobis.lid. 0 humanm malilim,
elc.lid. ElremillenobispeC’
cata noslra.lid. Vt dum indiugenliam
a Deq petimus.Iid. Nos ipsos seducimus.lid. El qb qttari recedens
prius frqjri reconcitiari
jubelur.lid. Iniiiayet sqnguine
suo ghriosqni Jiominicdrn
passionem.Iid. Iram animadversipnis
suce.lid. Sed ipsum vide ne
tangas.Iid. Gloriam suam dicat.Iid. Diliges proximum
luum sicul te.Iid. Ecce Sqtanas exp,ethit
ut vos cribrarel sicut
trilicum.lid. Et cum sepelires tu
morluos simililer.lid. Cum quit miseretur
pauperis, Deo fcenerat.lid. A Domino faclum
est islud, et est admirabile.SCALA PARADISI.) (Est Guidonis seu Guigouis Carthusiensis apud August.,
,iom. VI Benedictinorum {p.alrol. I. XL, col. 997].)  ? Legitur in Uibl. Laurent., plui. xvn, cod. ix, fol.s 124 b, ubi primum liabetur ut in admonilione Bonediclina: Dilectqmo fralri Gervasio frater Guido, delcs<rv« faW ih Domino. Deinde caelera sequunlur ui ibi adsunt' usijiie ad yerba Cum die quaiam, etc. In quo prooemiosicnt et in aliis quaedam differunt.i Edit. Prooei ». Amareleexdebito.lbid. Vt qui talia expetierido.Ibid. Mearum judex sisi cogiiationinn et correclor.Ibid. Vl novellwplantalioniprimiiivos(SicGiintn.,« on Benedici., 'iui ut nos) t fruclus colligas, qiioniamde servitule Plla.aonis tedelicala solitudine.Caput primuni. Animo
cogitanti se subiio obtuleTunl.Coii. Amare te, frater,
ex debito.Id. Vt tu qui latia expe<riendo.Id. Mearum judex sis
et correptor cogitatidnum.Id. Vt noveitm plantationis
primilivos fruclus
coliigas, quam de servilute
Pltaraonis te delicaiq solUcitudine.Id. Ariitiio cogitanlis se
subiio obtulernrit.125-3 LECTIQNES f AIJIANTES. 1234'Ibid. Gradibus disltncla
paiich.IbicJ- Ita erdine et muriere"suni
dislincti.Ibid. Mentis in Deum
suspensm qumdam elevatio.Cap. n. Restat ut eorum
offtcia videamus.Ibid. Vnum de mullis
fuvponam exemplum.Ibid. Sed suave, et muh
lipiici sensu referlum.lbid. Quatn poslquam
anima ditigenier inspexeril.Ibid. El invenire potero
mundiliam hanc.Ibid. Quibus visio Dei,
quaz est vila, etc.Ibid. Incipii hancunam
masticare.Ibid. Quasi in torculari
ponit. >Cap. m. Quam bonum
et delectabile est.Ibid. Qua vestivit eiim
matcr sua synagogq.Ibid. Sed ego dd hmc
rudis, vas in quo, etc.Ibid. Apud sexjuomodo
pessit.Ibid. Quia silit dulcedinem,
quam in cordis munditia
medilatio esse monsirat,
sed non prmgustat.Ibid. Qum animam cui
tnhwsil.Ibid. Sed sapienlia pducis.Ibid. Cui vult et quomodo
vult.Cap. iv. In fractionp
panis niagnq cognitiq est,
et quanlo plus te cognosco,
plus le etc.Ibid. Sed ipsas preces
eprum non exspeclat.Ibid. Fonificandp, yjvificando
et inebriqrido, ac
sobriam reddendo.Ibid. lia eonsumuntur
el absorbentur.Cap. viii. Et antequam
ptene senliamus.Ibid. Sed si vidiis plene
saturari.Ibid. Ilubentes sursum
corda, ubi ego sum in dextera
Dei Patris.
Cap.ix. Nonlongeabibit.Ibid. Speciosjiif fprnia
prm filiis homrrium.'Cap. x. Sicut in prm ?
dictis exemplis prmnolainm
esl, videri potest, quomodo
prmdicti gradus cohmreanl.lbid. Limites a sqnclis
palribus constilulos irqnseamus.Id. Grqdibu* ijuidem
distinctq pqufijs.Id. Ita ordine el nierilo
sunt disiiiwti. Vide vaf.
Maur.Id. Menlis in Deum sjispensm
qumdam supcr se
elevatio.Id. Restai ul eorurii
circa nos officia videamus.Id. Vnumdeinultissupr
ppnamus exemplum.Id. Sed suavi et muttiplici
sensu referlum.ld. Quam postquam
anima ditigenter inspexit.1(1. El invenire valeam
mundiliam hanc.Id. Cui visio Dei, qum
est vita, elc.Id. Incipit hanc uvam
mqsticare.Id. Quasi in torcular
ponit.Id. Quam bomm etde{ectabile
erit.]d. Quaveslivit eum maler
sua.Id. Sedego adhucrudis
tiro, vas in quo, etc. Vid.
var. Maur.Id. Apud se quomodo
haberi possit.Id. Quia non senlit dulcedinem,
quam in coi-dis
mundilia meditatio esse
monslravil, sed nori prcbYtat.
Vid. var. Maur. "'ld. Qum qnimam cui
inest.Id. Talis sapienlia paucis.Id. Cui vult el quando
vutt.Id. In frqctione panis
cpgnittis es’qiqg}s,et(iuanlo
[Cod. ihaie quantiim\ plus
te cognosco iqnlp (UjL tanlum
plus te etc.Id. Sed in ipsas preces,
non exspectat.lcf. Eprlificandq vivifiearis,
et incbriando sobriam
reddens.Id. Ita superanlur el
labsorbenlur.Id. El antequam plene
senliatur.Id. Sed si vultis plene
satiari.Id. Mqbete sursunt
cordq yesiriL ybi ego synj
in dextera'Dei sedens.'Id. Noit longe abit.Ifl. Specipsiis est forn\a,
-prm piiis’ horiiinuin.Id. Sicut in pmmissis
exemplis prmtwtatum esl,
videre potes, quomodo
prcedicti gradus sibi invieem
cohmreant.Id. Ljmites q.sanclis patribus
conslilutqs transcendamuf.A IJ) id. El ul ei qdvefaenti
' et prmslolanti ad dslium
aperiamus.Ibid. Nisi qum appetenda
monslrabal.Cap. \i. Quando non
tiocatus se infundit.Ibid. Urare ipsum ut adjuvet
infirmilatem.Ibid. AscendU de virtu.
te in virlutem.
■ ' Ibid. Cuiinhocsupremo
Xjradu.Ibid. Ecce cum Jacpb
plerumque Racliciis.Ibid. Qua relevalus fue■ril
usque ad cmlos.
r> Ibid. Levileret ordiqqle
■P descendat.Itiid. Secundum modum
liberi arbilrii.Ibid. Tanlpjatn Deo vicinior.Cap. xn. Qucirla culpqbilis.
Cur culpabilis ?Ibid. In mundi circumitu.Ibid. Aures qum modo
audieritnt verba.Ibid. lierum converil ad
vana eloquia.Ibid. Pacem in idipsum.1(1. Vult ut gratim sum
advenieriii a'd ostium aperiariius.Id. Nisi qum appelenda
monslrabantur.Id. Quando non vocutus
se ingerit, quqndo non in -
quisilus se infundit.Id. Amare ipsum , rit
vdjuvet infirmitalem. Vid.
svar. Manr.Id. Ascendet de virlule
in virluteiri.M. Cui in Iwc summo
igraclu.ld. Ecce p/fm Jacob.pulchrm
Raeiieiis.ld. Qua elevalus fuerat
usque ad casios.Id. Leviler el inordinale
descendat.jii. Secundum motum
liberi arbilrii. Vid. var.
Maur.Id., Tanlo, tamen ut
mihi videiur, Deo vieinior.Id. Quarta culpabilis,
et vere culpabilis.Id. In mundi circuilu.Id. Auresqum modo qudieranl
verba.Id. Iieruiri converti ad
turpiloquia.ld. lJacem in idipsum.
Deinde sequuntur quse
apud Benediciihos reperiunlurin admonitione hnic tractaiui praelixa.& DE PQENITENTiA CIBO ANJMJS ET LOCUTIONE
DIVINA.Fragmenta haac, qua3 leguntur ih cod. ctxsni,
fol. 86, videnlur esse excerpta quaedam ex variis
" feancti Augustini locis. Blnc <ponuntur iri appendicem.De Pmnitentia.I. Po3nitentia « ist quando ;et pro qdibiis poenitudinem
gerimus, et in quoriim recordatione cohfundiinur,
vel horimi similia opera non adntif.imus. —
II. Cseterum quandiu -vel ipsoruiii velliis siinilium
■delectatione puisamur, noverimus nos necdtim ad
calcem poenitudinis venisse. — III. QuOd si titillatio
'et delectatio hoxia divinoTuerit rore cousopita, non
diflidamus nos pervenire posse. —IV. Indicium saI*
nationis consuinmataeqiie jjpsniientjae gst, si non solum
delectatio ulla vel titillatio, sed nec memoria
praeteritorum facinorum menleih ndstram interpellaverii.
— V> Sed liaec oblivio et oblitteratio peccatorum
rjtepbj.ineri n.on polest, nisi loca et personas
et omnes bccasiones peccandi vitare et declinare
frius curayerjt ; verbi gratia, si quilibet mulie.rum
lamiliaritate noxia se decBptum dolueril, ad satisfataiouem
et ad oblklerationem suse deceptionis transire
nequibil, nisi ipsarum consortium decljnaverit.
— VI, Et baec quidem oblivio salutaris super illis
intelligenda est peccalis quae Mosaica lege puniuntur.
—'VII. Caeterum peccala miuora sine quibus vivere
nequimus, quotidie poenjfeiido anfe inen.Us .ojculosJ28S- ORDORERUM 1256revocare debemus ; dicentes : Dimitte nobis debita .
nostra (Matth. vi, 12). etcDe Cibo animm.I. Cibus anjmse contemplatio Dei est. Sed sciendum
est quod mens huinana ut in contemplatione divina
nulriatur, seipsam oculo suo videat necesse est.
Id est, consideret absque officiis exterioris hominis
qualis et quanta sit. — II. De hinc transeat ad contemplandam
beatorum angelorum claritatem, flagranliam
el securitalem. Nam in his se ipsa mens di\ino
munere adjuta lalius dilaiare valet. — II.
Abhinc transeat ad considerationem circumscripti
luminis ; id est ad considerandam omnipotentiam Deilatis ;
sed in hac consideratione casliganda est mens,
ne aliquam sibi corpoream simiiiludinem fingat in
Deo. Quamdiu aliquam simililudinem cogitaverit, non
cst hoc Deus ; sed cum agnoverit substantiam Deitatis
incomprehensibilem, iiienarrabilem, invisibilem, incircumscriptam,
ubique tolam, nusquam exclusam,
hoc est Deus.De Loculione divina.I. Duobus modis loquitur Deus ; id est aut per se,
aut per subjectam crealuram. Quando per se, sine
verbis cor docetur, ul illud : Dixil spiritus Phiiippo,
etc. (Act. VIII, 29). — II. Quando vero per angelum,
aliquando verbis ut illud: Clarificavi (Joan. xii,
28) , etc ; aliquando rebus sine verbis , ut Ezecbiel
vidit eleclrum (Ezech. i, 27)  ; aliquando verbis et
rebus, ut ilJud : Deambularis Dominus dixit ad Adam :
Vbi es (Gen. m, 8, 9)  ? Aliquando imaginalione oculis
cordis ostensa, ut Jacob scala (Id. xxvni, 12)  ;
aliquando eliam corporeis oslensa imagine, ut Abraham
tres angelos [Id. xym, 2)  ; aliquando per ccelestem
subslantiam, ut vox de nube (Malth. xvn, 5)  ;
aliquando per lerrenam substanliam, ut per asinam
Baiaam (Num. xxn, 28)  ; aliquando terrenis et coalestibus
simul junciis subslanliis. Ignis in rubo
(Emd. iii, 2) signiflcatio erat quod lex ignea non
combureret spinas peccatofum Judseorum, sive, quod
divina natura assumeret spinas nostra ; mortalitatis,
sed tamen, eadem liunianiias non erat consumenda,
nec miiianda ; aliquandp per angeli occultam illustratiouem,
ut illud : Angclus qui loquebatur in me
(Zach. iv, 5) etc. Decem modis loquunlur hominesA inler se ; iisdem modis loquitur scriplura divina de
Deo. Loquimur enim de substaniia, et qualitale, et
quantitate, et ad aliquid, el de habitu, ct de situ, de
loco, de tempore, de facere, et pati. El quando his
modisde Deo loquimur, aliquando proprie, aliquando
•relative. Quando dicimus : Deus magnus, bonus, facere
proprie dicitur. Et hoc atiendendum est, quod
non esl illi aliud esse et aliud magnum esse, aliud
bonuhi esse. Deus ipso qiio est, bonus esl ; ipso qno
est, magnus est. Relative vero dicitur Pater ; refertur
ad filium. Translative dicilur habitus in Deo, ut
illud : Abyssus sicui vestimentum (Psal. ciu, 6) , elc ;
situs^ ut illud : Qui sedes super Cherubim, etc.
(Id. LXXIX, 2)  ; locus : Si ascendero in cmlum, tu
illices (ld. cxxxvm, 8) , etc ; tempus, utillud: Anni luiB non defwient (Id. ci, 28)  ; pati : Laboravi sustinens
(Isaii, 14)  ; et, Pmnifel me fecisse (Gen. vi , 71. In
Dei natura cui semper ideni esse esl, non cadit mutalio,
quia niliil accidens est illi. Crealurse liabent
accidentias^ per quas aut magna aut qualiseumque
fiat mulalio ; apud Deum vero, sicut scriplum est,
nulla est transmutaiio (Jac. i, '17) , sicnt Paulus dicit:
Non esi in illo, est et non ; sed esl, in illo est
(IlCor. i, 19). Et Moysi dicit: Qui est, misil me ad
vos (Exod. in, 14).In libros de Hmresibus.
Hi versus adsunt in cod. CLXVIII , fol. 46, ubi
■contineiilur varia opera , quse omaia divo Auguslino
adjudicantur, uli videre est in ejus opeiibus ; nescio
tainen quomodo adscribi possint sancto doctori.
C Scriptum hoc carmen videlur, ut ponatur ante duos
libros de Ha^resibus tractantes, forte librum de Hseresibus
ad Quodvultdeum , et librum adversus
quinque Haereses.Si quis nosse cupis qnantum mendacia vitamHumanam vilient inticianlque nialis ;
Dicere cuucla grave est, tamen adsit viva volunta%His poleris geminis edidicisse libris.
Decipiunt miseros variis malesuada a figurisPromilLuntque novum posse deum fieri ;
Aut alios paulo submissius arte wefandaDe| ;onuul, formis ut careant propriis.
Hic ceiat rabiem sub ovina pelld lupinam ,Ille tegit sancia caliidiiate canem.
Iste nimis justus frendet [Cod. freDdens]feritate leonis,Hie simulat sanctum, subdola vulpicula.
Vilare ul possis contngia tanta malorum ,Hunc lege devota sedulitate librum.
Nam si nequitius fueris depressus ab istis, _^^_Diviuae mentisquam male imago peris !--'-ffvts^v° Videtur vox quasdam deesse, verbi gratia dicta aut aliqua similis.Ordo rerum QCM in hoc tomo continentur.Noiitia in S. Auguslimjm. 9VAWORUM EXEHCITATIONES IN S. AUGUSTINIOPERA. 197■'•■• JN TOMUM PIUMUM.Desiderii Erasmi censura in libros RetractationUm etConfessionum. lbid.AnimadversionesihlibrosRetractationum. 201Animadversiones in libros Confessionum. 201Animadversioaes in libroscontra Academicos. 218Aniiiadversiones in librum cleVita beala. 2i9Animadveisiones in libros de Ordine. 220Desiderii Erasmi CenSura in Soliloquiorum libros. 222J. 1'hereponi animadviersiones iu eosdem libros. 223
Animadversioiies in librum de Immortalilaie animse: 2241257 ORDO RERUM QUJi IN HOC TOMO CONTINENTUR 1258Animadversiones in librum de Quantitate animse. 224
Animadversiones in librosde Musica. 225Animadversiones in librum de Magistro. 228Animadversiones in libros de Libero Arbilrio. Ibid.
Animadversiones inlibros de Genesi. 233Desidefii Erasmi censura in libros de MoribusEcclesias
catbolicae et Manichseorum. 251Animadversiones in eosdem libros. 253Animadversiones in librum de v.era Religione. 236
Desiderii Erasmi censura inRegulam diviAugustini. :57
Animadversiones in eamdem Kegulam.. 238IN TOMDM SECUNDUM.Erasmus pio lectori. 239J. Pherepopi animadversiones in epistolas. 241Joannis Phereponi animadversiones iu eamdem epistolam.3191H TOMDM TEIITIDM.Erasmusleclori. 535Animadversiones in libros de Doclrina christiana. Ibid.
Animadversiooes in librum ImperfectumdeGenesiadlitteram. 341Animadversiones in libros xudeGenesi ad litleram. 342
Animadversiones in libros Locutionum. 319Animadversione.s in Quasstiones in Heplateuchum. 330
Censura Desiderii Erasmi in Speculum. 554Animadversiones in Specu-um. lbid.Auimadversiones in libros de Consensu evangelisiarum ;355Ejusdem animadversiones in libros de Sermone Dominiin monte. 359Animadversiones In libros Quasstionuin EvangeLorum.
1 362Animadversiones in tractatus in Joannem. Ibid.Animadversiones in iractatus iu primam Kpistolam Joannis.365Animadversiones in Exposilionem Epistolae ad Romanos.lbid.Animadversiones in Expositionem Epistolae ad Galalas.366IN TOMDM QOARTUM.Erasmus ad lectoremv 367Animadversiones in Enarrationes in psalmos. lbid^IN TOMUM QDINTDM.Erasmus leclori. 377Joannis Ulimmerii canonici regularis monasleriiS. Marlini
Lovaniensis praefatio dedicatoria ad Sermones S. Auguslini,
aliaque opnscula a se edila Lovanii, apud Hieronymum
Wellaeum anno Domini MDLXIV. Ibid.Jac. Sirmondi S. J. presbyteri praefatio ad S. Aurelii
Auguslini sermones uovos numero XL, ex diversis an.iquis
exemplaribus collectos, ejusdem Sirmondi studio et opera,
editosque Parisiis apud Sebast. Cramoisy, Yia Jac, sub
Ciconiis, 1638. 382Animadversiones in sermones. Ibid.1N TOMDM SEXTDM.Desiderius Erasmus ad lectorem, de QuaeslionibusLXXXIII. 409Animadversiones in easdem Quaesliones LXXXIU. 410
Animadversiones ad diversas qusestiones ad Simplicianum.412Animadversiones in librum de Oclo Dulcitii quastionibus.415Desiderii Erasmi censura libri de Fide. Ibid.' Animadversiones in librum de Fide et Symbolo. 416
Animadversiones in librum de Fide et Operibus. 417
Animadversiones in Enchiridion ad Laurentium. 418
Animadversiones in librum de Agone cbristiano. 425
Animadversiones in librum de catecbizandis Rudibus.Ibid.
Desiderii Erasmi censura in librnm de Continentia. 426
Animadversiones in eumdem librum. Ibid.Animadversiones inlibrum de Bono conjugali. 427Animadversiones in librum de sancta Virginiiate. 428
Desiderii Erasmi ceusura iu librum de Bono viduitatis.429Animadversiones in eumdem librnm. Ibid.Auimadversiones in libros de Conjugiis adulterinis. 430
Animadversiones in librum de Mendacio. 431Anunadversiones in libruro conlra Meudacium ad Contealium.432Animadversiones in librum de Opere monachorum. 455
Animadversiones in librum de Cura pro mortuis. 43i
Animadversiones Desiderii Erasmi. Censura in hbrum dePatientia. 435Animadversiones ineumdem librum. Ibid.Desiderii Erasmi censura in Sermones ad fratres in eremo.
436IN TOMDM SEPTIMUM.Joannes Ludovicus Vives inclyio principi Henrico V-IIl
Anglise regi, Hiberniae Domino, etc. 435•Jo. Lodov. Vivis Valenlini, in suos commentarios ad libros
de Civitale Dei. 459De veleribus interprelibus hujus operis. 445Quinam bomiuum fueriut Golhi, et quomodo Romam
ceperint. 452Animadversioues in libros de Civitate Dei. 458W TOMDM OCTAVDM.Desiderius Erasmus lectori. 805Animadversiones in librum de Haaresibus. Ibid.Animadversiones iii trncutum Adversus Judjeos. 508
Animadversioues in librum de, Utilitate credendi. 509
Animadversiones in librum conlra epislolam Manichsei.514
Animadversiones in libros conlra Faustum Manichasum.515
Animadversiones in libros de trinilaie. 520IN NONUM TCMUM.Animadversiones in llbros coutra epislolam Parmeniaui.
S25Animadversiones in libros de Baplismo contra Donali
las. 552Animadversiones in libros contra litteras Petiliani. 5341N TOMDM DECIMDM.Joanncs Phereponus lectori. 535Praefalio ad librum de Gestis Pelagii, anno MDCXI primum
editum Auguslie Vindelicorum. 536Adventoria amic.ssimo ac doctissimo viro P. Francisco
Macedo, 111 Patavina iicadeinia elhices interpreli ; in qua
deinscriptione libri S. Augustini de Gralia Cliristi, Albine,
Piniane el Melania disseritur ab Henrino nobis Veronensi
Augusliniano, in acadeniia Pisana ecclesiasticai uistoriae
protessore. 537Animadversiones in librum de Correptioneet Gralia. 561Claudii Menardi prsfatio in II priores libros Operis imperfecti.
564Animadversiones in Opus imperfectum contra Julianum.
56tiJoannis Ulimmerii prafalioad Jacobum Pamelium sacr.
lilterarum licentialum ac Brugis canonicum, de indiculo
Possidii. 568Animadversiones in viiam Augustini. 569YlNDICLE AUGUSTINIAN/E, auclore de Noris. 5 ? 1Pwfalio. Ibid.CAPDT PEIMBM. — Refelluntur argumenta quibus nonnulli
contendunt doctrinam sancli Augustini de prasdestinatione
et gratia esse difficilem et ob ;curam. Sanctissima Clementis
X pont. opt max. pro saucto doctore seiitentia. 575CAP. II. — Recenliores accusant eamdem sancli Augustini
doctrinam antilogiae. Bejiciuulur. SS8CAP. III. — Recentiores sai.cti Augustini doclrinam contra
Pelagianos excessus insimulanl. 593§1. Quid nomine excessus recemiores inlelliganl inquirilur.
Sancloium ThommacBonaveniurwtestimoniaeisdem.
non suffragari. Excessus perperam Augustino objici. 595§ II. An sanctus Auguslinus excesserit, scribens concupiscentiam
ralioni contrariam esse malam, et defectum naturm
humanm ex peccalo originuli ortum, neutiquam vero
bonum naturale iltius. 001§ III. Ulrum sancius Augustinus excesserit, deducens.
peccali originatis reatum ex innumeris humaiim vitm miseriis.
Insiyiie V » Thomat pro 'Augustiniuna sententia leslitnonium.
616§ IV. An sanclus Auguslinus dispulans de virtulibus infidelium
excesserit. 620§ V. An sanctus Augustinus asserens parvulos puniri
mitissima pcenu sensus iri inferis, per excessum loculus tdi.630§ VI. 4.11 Augustinus disserens-de lege veleri conlra Pe~
laqianos excesserit. ' 670"§ VII. An sentenliasancti Auguslini de prwdeslinatione
ad gloriwn anle omnem meritprum prmvisionem sil per
excessum prolala. ' 680§ VIII. An sanctus Augustinus excesserit, docens capulam
conjugalem solius voluptalls gratia esse peccalum veniale.
. 682CAP. IV. — Recenliores sanclo Augustino plures errores
perperam objiciunt. 68S§1. An sanclus Augustinus erraverit, putans animas 1 ationales
el angelos esse corporeos. 686§ II. An sanctus doclor asseruerit solem el aslra esseanimala.
6881259ORDO RERUM QUiE IN HOC TOMO CONTINENTUR,1260:%JII. "Augustintis Ae qrigine itnitrim dubitans perperani
irfbris drguitur. Ostendiiur sunctos Palres ea in dubilaiioneAuguslino
plurdsmcula adhmsisse. 691' §'1V. An fuefit senlentia sancli Auguslini pueros baplizatossine
reali Eucharisliw sUmptione non posse salvari ?
■ 701§ V. JYOII errasse sanclum doclorem exponenlem illud
Apostoti Rom. xiv, 23 : Omne quod non est ex fide peccatum
est. Ecclesia calholica, Romani ponlifices ac Palres
sancti Auguslini inlerprelalionem approbarit. 706§ VI. Sanclus Auguslinus nunquain censuil cogitationes
tnorosas esse dunlaxal peccalum veniale, ut recentiores
eidemfalso imponunt. 712§ VH. An sanctus Augustinus pulaveril baplismum dalumsine
intemione csse validum. 713§\UIiUirum Augustinus dixerit lellurem nonesserotundam,'riultosque
dari antipodas. 719" §TX. An senteniia sancli Auguslimde simultanea rerum
crealionesii erronea. . 720§ X. Sarictits Auguslinus non errftverit asserendo peccatnm
originale esse causam reprobationis. 723§ XI. An erraverit Augustinus docens occisionem grassaloris
morlis intenlantis non esse licitam. 735§ XII. Sanclus Augustiims in libris Reiraetationum nihil
absse de d-vina graiiaassertum in libris conlra Petagianos
scriptis expmxii. 743CAP. V. -^Recentioreslriginta quinque doctorum tesiimonia,
nempe pontificum, cardinalium, episcoporum, aliorumque
contra sanctum Auguslinum producunt ; quorum
iides expenditur. ' 745§ I. Baronii ac Sadoleti testimonia expensa. Ludovici Donii
pro Sadolelo conlra sanctum Auguslinum dicta refetluntur.
747• § II. Sancli Bonavenlurm et Cajetani dicla examinanlur.
753§ III. Cardinales Perronius, Talerius ac sanclus Carotus
Borromceus minus recte conlra sanctum Augusiinumadducli.
754§IY. Falli eos gui sanclum Auguslinum interduminiquiorem
libero arbilrio fuisse calumiiiantur. . 756§ V. Falli itein eos qui dicunl sanclum Augustinum contra
Arium ad Sabellium, el conlra Sabellium ud Arium declrnasse,
758§\l. Expenduntur illorum testimonia, qui sancimn Augusiiimm
riovilaiis accusanl. ■ 760§ VH. Teslimoniis Dfiedonis, Taperi, Medinm et Vallosilli
conlra sanctum Auguslinum producta falsala esse, nec
fitteliler recensila. 762§ VIII. Viguerii, Soli, Fabri- Sorantii teslimonia discussa.
766§ IX. Joannis a Bononia, Arborei, Aragonii, Pennoli,
Eslii, Vegm el Toslali leslimonia examinata. 768§ X. Dpminici Bannez testimonium allius conlra Augustinum
exuggeratum discutilur. 773§ XI, Sanctus Bernardus perperam conlra Augustinum
ab Annato adduclus. 782§ XII. Sanctum Auguslinum contra Augusliiium producunt.
785CAP. YI. — Elogia a summis pontificibus Augustinian »
doctrinae contra Pelagianos delata a sinistris recentiorum
interpretationibus vindicantur. 788CAP. VII. — Augiistinianfe doclrinEe contra Pelagianps
per sedem apostolicam approbalio a recentiorum pravis
inierpretamentisdetehditur.. 806CAP. VIII. — Receniiores ex epistola sancli Cceleslini
papseD. Auguslini auctoritatem limitant. Refelluntur. 818CAR. IX ET ULTIMOM. ^- Centum ac triginta quinque recen^iorum
conira D. Augustinum convicia, dicleria ac censurae
ab eodem sanclo douore et sanctis Patribus rerjnjggp'J^lTRACTATUS TBES quos gallice adornavit Merlin in defensionem
S. Augustini. 883Epislola dedicaloria. Ibid.TBACTATUS PRIMUS, sive,YERITABLE CLEF DES OUVRAGES DE
S. AUSUSTIN. 885Piemiere paflie. — \Mauvnise foi de Jansinius a cilerS.
Auguslin. Principe gfrieral de Vher&sie de Janseriius faussement-aitribueparluid
S. Augustiit. Fausse clefdesouvrages
de S. Auguslin donnSe par Jansinius. , 889Seconde pariie. — La doclrine de la perfection de la
juslice esi la verilableclef des ouvrages de S. Augustin
conlre les P&agiens. ' 923TBACTATUS SECONDDS, sive, EXAMEN DES CRITIQUES DK
BAVLE. 989Premiere partie. — Examen du reproche que Bayle fail
dS. Auguslin,d’avoir donni dans le relachemenl delamorale.
Ibia.■ Seconde partie ;—Examen de celle fanfaronnade de
Bayle: J’ai relance S. Augustih. 995Troisieme partie, — Examen des efforls que \ait Bayle
pour delruire Vobjection que S. Augusliiifait aux pdiens au
sujet de la mprl de Lucrece. 1041Qualrieme partie. — Examen de Vendroit qui a donni d
Bayle 1'occasion de dire que S. Auguslin aeli plusheureux
quesage. 1045TBACTATUS TERTIUS, sive, DISSERTATION SDR LA LOI DE
MOISE. . 1055Premiere partie. — Etat de la queslion enlre les apdlres
el les juifs. 10S5Seconde partie. — Etat de la queslion entre les apolres
el les Manichiens. 1061Troisieme partie. — Elat de la quesiion entre S. Auguslin
et tes Pelagiens. 1073Quatrieme partie. — Elal de la question enlre les difenseurs
de la foi du concile de Trenle ei les licretiques dejios
jours. 1081OPUSCULA QUATUOR n Eontani primum edita.tl113OPUSGULUM 'PBIMUM. '— 0e oraiione. Itqd.OPUSCULUM II. — De qualuor virtutibus charilatis. 1127OPUSCULDM III.—Homilia iu Dominica II Adventus. 1135ORUSCULUM IV.— Sermo iii Cireumcisione Domini. 1155SEBMONES QUATUOB a cardinali Maio editi. 1139Monitum ediloris. Ibid.SEBMO PRIMUS.—De Evangelio, ubi S. Petrus lempesla-r
lem sustinuit ir na\i. 1141SERMO II.—Quahlum vaieat jejunium. 1142SERMO III. — De Evangelio ubi Domiuusde aqua viium
fecit. 1144SEBMO IV.— De missa quolidiana. 1147VARIANTES LECTIONES sermonum aliorumque opusculorum
S. Auguslini. 1157,FINIS TOMI QUADRAGESIMI SEPTJMI.