Exqrch/javanese-Komodo-pixelgpt huggingface dataset:
Candhi-candhi Siwa ing Banjarnegara (Dieng) digawé wektu iku
Nalika reh-kaprajan diasta déning Rakai Pikatan (wangsa Sanjaya), Candhi Rorojonggrang utawa Candhi Prambanan wiwit diyasa
Taun 750-850 M, wangsa Syailendra (Buda) tekan Sriwijaya nguwasani Jawa Tengah
Wangsa Syailendra iki nggawé candhi-candhi: Candhi Borobudur, Candhi Sewu, Candhi Kalasan lan liya-liyané
Kira-kira taun 800 M, Krajan Mataram Hindhu (wangsa Sanjaya) wiwit kedheseg lan nyingkir ing arah wétan
Taun 925 M, punjering papréntahan krajan pindhah ing Jawa Wétan, Jawa Tengah ditinggal
Sawisé Karajan Majapahit (Hindhu) ambruk (iku sakiwa-tengené taun 1518 M), kraton-kraton Islam katon ing Demak, wiwit iku Agama Islam disebarke ing Jawa Tengah bebarengan punjering kraton mbalik ing Jawa Tengah manèh
Taun 1569 M, Kasultanan Demak ambruk, punjering Kraton Demak pindhah mring Pajang cedhak Sala, Jaka Tingkir (putra mantune Raja Demak Sultan Trenggana) dadi Ratu Kasultanan Pajang gelare Sultan Hadiwijaya
Wektu peprentahan Sultan Hadiwijaya akèh rerusuh, uga akèh kang mbalela
Perang kang gedhé dhéwé ya iku antarané Sultan Hadiwijaya lawan Haryo Penangsang
Sultan Hadiwijaya ndawuhake Danang Sutawijaya supaya numpes Haryo Penangsang kang mbalela, lan kasil merjaya Harya Penangsang
Sultan Hadiwijaya maringi bebungah awujud lemah ya iku bumi Alas Mentaok (=Mataram; Kuthagedhé, Jogjakarta) mring Danang Sutawijaya
Taun 1575 M, Danang Sutawijaya (Putra Kyai Gede) jumeneng nata kang kapisanan ing Mataram (Islam) kanthi silih asma Kanjeng Gusti Panembahan Senapati Panatagama Kalifathollah Tanah Jawa
Taun 1582 M, Kasultanan Pajang dikepung Karajan Mataram
Taun 1586 M, punjering Kraton Pajang dipindhah ing Mataram
Taun 1613-1645 M, Reh kaprajan diasta déning Sultan Agung Hanyakrakusuma ing Pleret (saiki Kacamatan Pleret wewengkon Kabupatèn Bantul)
Taun 1755 M, Prajanjian Giyanti, Surakarta Hadiningrat (Kraton Kasunanan) lan Ngayogyakarta Hadiningrat (Kraton Kasultanan) dijumenengake
Jawa Tengah duwé status Provinsi wiwit jaman Walanda kang katata sajeroning 5 laladan (gewesten) utawa Karesidhenan ya iku Eks
Karesidenan Pekalongan lan Eks
Sing dadi laladan swapraja (vorstenland) ya iku Kasunanan lan Mangkunagaran
Masing-masing gewest iku katata manèh saka kabupatèn-kabupatèn.
Taun 1946 pamerentah Indonésia netepke laladan swapraja Kasunanan lan Mangkunagaran dadi karesidhenan
Taun 1950 liwat Undang-undang laladan-laladan kabupatèn lan kotamadya ditetapke, penetapan undhang-undhang iku saiki dièngeti minangka dina lair Provinsi Jawa Tengah, ya iku tanggal 15 Agustus 1950
Miturut cacah jiwa taun 2205, penduduk provinsi Jawa Tengah ana 31.820.000 jiwa
Sadurungé miturut cacah jiwa taun 1990, kang ndunungi 28.516.786 jiwa
Dadi kang ndunungi Jawa Tengah munggah kurang luwih 11,6% ing 15 taun
Kabupatèn/kutha kang paling padhet ya iku Kabupatèn Brebes (1,767 yuta jiwa), Kabupatèn Cilacap (1,644 yuta jiwa), lan Kabupatèn Banyumas (1,603 yuta jiwa)
Suku mayoritas ing Jawa Tengah iku Wong Jawa
Séntra populasi urban kang gedhé iku laladan Semarang Raya, laladan Surakarta Raya lan laladan Brebes-Tegal-Slawi
Resminé, ing 1990 mayoritas populasi Jawa Tengah utawa kurang luwih 96%, iku agamané Islam
Sing gedhé dhéwé kapindho iku agama Kristen Protèstan kang dilakoni déning 2% kang ndunungi Jawa Tengah
Sisané manut agama Katulik, Hindhu utawa Buda
Sanadyan mayoritas kang ndunungi Jawa iku wong Muslim, uga akèh kang manut kapracayan Kajawèn
Clifford Geertz, ing bukuné bab agama Jawa mbédakaké apa kang diarani wong santri lan abangan
Geertz nganggep yèn kaum santri iku wong Muslim tangat lan wong abangan iku wong Jawa kang nominal kang uga nglakoni tradhisi asli luwih akèh
Wong-wong Walanda uga nyebaraké agama Protèstan lan umaté lumayan akèh
Banjur misionaris Walanda Katholik saka ordho Yésuit, uga olèh kasil lumayan suksès, mligi ing tlatah Jawa Tengah kidul lan Ngayogyakarta ing awalé abad angka 20
Van Lith disarèkaké ing pasaréan Yésuit ing Munthilan
Sawisé prastawa G-30-S PKI ing taun 1965, warganagara Indonésia diwajibaké nganut agama supaya ora dicap kuminis déning pamaréntah
Mulané sawisé iku agama Hindhu lan Buda tumuwuh manèh ing Jawa Tengah
Banjur agama Kong Hu Cu uga lumrah ing antarané komunitas Tiong Hoa
Wiwit taun 2006, agama iki uga diakoni dadi agama resmi
"Uga pirsana Wong Jawa" Ètnisitas
Mayoritas populasi ing Jawa Tengah iku wong Jawa
Cacahé kurang luwih 98% saka penduduk total
Banjur saliyané wong Jawa, uga ana kanthong-kanthong komunitas Sundha ing Kabupatèn Brebes lan Cilacap
Toponimi Sundha ing tlatah kéné lumrah tinemu, kaya ta Dayeuhluhur ing Cilacap, Ciputih lan Citimbang ing Brebes lan malahan uga Cilongok kang papané wis cukup adoh ing Banyumas
Ing punjer-punjer urban, kaum minoritas kaya ta bangsa Tiong Hoa-Indonésia lan Arab-Indonésia uga akèh tinemu.
Laladan panggonané wong Tiong Hoa diarani pecinan lan wong Arab akèh manggon ing Kampung Arab
Kampung Arab kang misuwur contoné ing Pasar Kliwon, Surakarta, kutha Surakarta
"Uga pirsana basa Jawa" Basa
Amarga penduduk kang paling akèh ing Jawa Tengah iku wong Jawa, mula basa kang utama ya iku basa Jawa
Ing Jawa Tengah ana sawatara dhialèk kang dicaturaké
Ana rong dhialèk utama: "basa Jawa Kulonan" utawa "basa Ngapak" (antarané basa Banyumasan) lan "basa Jawa Tengahan"
Basa Sundha uga dipigunakaké ing tlatah pawatesan provinsi Jawa Kulon, mligi ing Brebes lan Cilacap
Malahan miturut sawatara sumber, basa Sundha dhek mbiyèn dipigunakaké nganti tekan Dièng
Manawa tenan, mantan wates basa Sundha iki kurang luwih sarujuk karo wates isoglos kang mbédakaké dhialèk Jawa Tengahan karo Jawa Wétanan
Ing tlatah kutha-kutha utawa urban, basa Indonésia lumrah dipigunakaké
Pertanian minangka sèktor utama perékonomian Jawa Tengah, dadi panguripan mèh saparo saka penduduk Jawa Tengah
Kawasan alas nyakup 20% wewengkon provinsi, mligi ing tlatah lor lan kidul
Laladan Blora-Grobogan minangka pangasil kayu jati
Ing Jawa Tengah uga ana sawatara indhustri gedhé lan menengah
Laladan Semarang-Ungaran-Demak-Kudus minangka kawasan indhustri utama ing Jawa Tengah
Kudus kaloka minangka punjer indhustri rokok
Cilacap dadi tlatah indhustri semen
indhustri logam ana ing Ceper lan Tegal
Blok Cepu ing pinggiran Kabupatèn Blora (tapel wates Jawa Wétan lan Jawa Tengah) ana cadhangan lenga patra kang cukup gedhé, lan kawasan iki wiwit jaman Walanda wis kaloka minangka laladan tambang lenga
Pusat dagang tekstil kang kondhang mligi bathik ana ing Pasar Klewer Surakarta, uga ana bathik corak pasisir ya iku ing Pekalongan lan Lasem
Pusat jajanan lan panganan kas Jawa Tengah kang rasané mak nyus meh kabèh kuta ing Jawa Tengah duwé ciri dhéwé-dhéwé
Kaya ta thengkleng Sala, jenang Kudus, sate Tegal, soto Pekalongan lan soto Bangkong ing Semarang
"Uga pirsanana Budaya Jawa" Budaya
Jawa Tengah dianggep dadi jantungé Budaya Jawa
Ing provinsi Jawa Tengah akèh pawiyatan luhur kang misuwur, mligi ing kutha Semarang lan Surakarta
Pawiyatan luhur nagari antarané: Universitas Diponegoro (Undip), Universitas Negeri Semarang (Unnes), lan Universitas Islam Negeri Walisongo ing Semarang; Universitas Negeri Surakarta (UNS) ing kutha Sala, uga Universitas Jenderal Soedirman (Unsoed) ing Purwokerto
Universitas swasta kang misuwur antarané Universitas Kristen Satya Wacana (UKSW) ing Salatiga, Universitas Islam Sultan Agung (Unissula) lan Unika Soegijapranata ing Semarang, Universitas Muhammadiyah Surakarta, uga Universitas Panca Sakti ing Tegal.
Jawa Wétan Jawa Wétan (Carakan: ꦗꦮꦮꦺꦠꦤ꧀, basa Indonésia: "Jawa Timur")punika satunggaling provinsi ing Indonésia ingkang mapan wonten ing sepertiga pérangan wétan pulo Jawa
Provinsi punika namung gadhah wates daratan kaliyan provinsi Jawa Tengah ing sisih kulon; lautan Segara Jawa lan Samudra Hindia nyawiji ing sisih lor lan kidulipun, déné selat sempit Selat Bali ing sisih wétan misahaken Jawa kaliyan Bali kanthi jarak kirang langkung
Mapan wonten ing sisih wétan pulo Jawa, provinsi punika ugi nggadhahi pulo Madura (ingkang nyambung kaliyan Jawa liwat jembatan paling dawa ing Indonésia, inggih punika Jembatan Suramadu), kathah ugi pulo-pulo Kangean lan kelompok pulo cilik sanèsipun ingkang mapan langkung wétan (ing sisih lor Segara Bali) lan kepuloan Masalembu ing sisih lor
Ibukuthanipun punika Surabaya, kitha ingkang paling ageng nomer kalih ing Indonésia, pusat industri ageng ugi pusat bisnis penting
Banyuwangi punika kabupatèn ingkang paling ageng ing Jawa Wétan lan ugi paling ageng ing pulo Jawa
Provinsi puniki ngemot wewengkon kanthi ukuran , lan miturut Sénsus taun 2010, wonten 37,476,757 tiyang ingkang manggen ing kana, dadosaken piyambakipun dados provinsi kalih paling akèh pendudukipun ing Indonésia; Sénsus taun 2020 nuduhaken paningkatan dados 40,665,696 tiyang, déné angka resmi ing pertengahan taun 2022 wonten 41,149,974 tiyang
Méh sapérangan patang tiyangipun manggen ing wilayah métropolitan Surabaya Ageng
Jawa Wétan dipunpanggeni déning golongan étnis ingkang béda-béda, kados ta Jawiné, Maduré, lan Ciné
Kebanyakan tiyang ing Jawa Wétan nganut Islam, kanthi persentase ngantos 94% saking gunggung penduduk
Agama sanèsipun ugi diamalaken, kados ta Kristen, Buddha, lan Konghucu ingkang umumipun diamalaken déning wong Tionghoa lan para pendatang saking Indonésia Wétan lan Sumatra Lor, lan ugi Hindu ingkang diamalaken déning wong-wong Tenggeré wonten ing Taman Nasional Bromo Tengger Semeru lan wong Baliné ingkang manggen ing bagean paling wétan provinsi ingkang wewatesan kaliyan Bali
Budaya Jawa Wétanan iku rada béda karo Budaya Jawa Tengahan sing akèh diwarnani karo Kraton Surakarta lan Ngayogyakarta Hadiningrat
Apa sing diarani budaya Jawa Wétanan iku kasebar wiwit sisih wétan Kali Brantas ing Kertosono, Nganjuk
Yèn ing sisih kulon kali, tansah warna Jawa Tengahan
Kajaba iku, budaya Jawa Wétanan diwatesi karo Kali Bengawan Sala ing Babat, Lamongan; Kandangan, Kadhiri; lan lor Kali Lesti ing Kabupatèn Malang
Cakupan Budayaning Arèkan iki ya nganti tlatah Jember sanajan kacampur karo budayaning Madura
Tlatah budaya Jawa Wétanan iki paraké ing wewengkon Mancanagari lan Sabrang Wétan sing prabawa Kratoné ora kuwat
Tenger-tenger khasé yaiku: Kagunan budayaning Jawa Wétanan iku diwiwiti saka budaya para tani, sing asalé ora saka kraton
Kagunané asalé saka rakyat lan dirasakaké akrab karo warga
Warnané kagunan Jawa Wétanan iki yaiku: Tokoh
Tokoh-tokoh Jawa Wétan iki uga kalebu sing asal kelahiran Jawa Wétan.
Ula marani gebug Ula marani gebug utawa ula marani gepuk iku tegesé, nemaha marang kacilakan
Kaya ta maling sing marani wong-wong sing padha ngincim-incim dhèwèké
Saloka iki ana gegandhèngané utawa mèmper tegesé karo bebasan liya sing uniné: kutuk marani sunduk.
Kalédonia Anyar Kalédonia Anyar iku pulo sing dumunung ana sakiduling Samudera Pasifik
Uga diarani "Kanaki" sing dijupuk saka jeneng padunung asli kapuloan iku
Nagara kapuloan iki kalebu wewengkoning nagara Prancis saliyaning Polinésia Prancis
Tlatah iki statusé diarani 'Tlatah sabrang sagara' (diarani "overseas country") wiwit taun 1998
Jenengé asalé saka basa Latiné Sekotlan
Ibukuthané ana ing Noumea
Tlatah iki uga salah siji panggonaning Wong Jawa ing tlatah manca
Wong Jawa ing Kaledonia Anyar biyèn uga dadi kuli kontrak, utawa nggolèki panguripan luwih apik ing tanah sabrang
Pindhahing wong Jawa menyang Kaledonia uga padha karo wong Jawa Suriname, nanging pindhahing wong Jawa ing Pasifik wis mandheg wiwit taun 1949
Wong Jawa ing Kaledonia Anyar tansah nganggo Basa Jawa kanggo cangkriman dina-dina, nanging bocah-bocah lan nom-nomane saiki wis ora bisa nganggo basa Jawa, mung bisa ngomong basa Prancis waé.
Pawon Pawon utawa padangan kanthi barès tegesé siji panggonan, lumrahé ing jero omah kanggo aktivitas ngolah lan nyadiakaké bahan panganan utawa pangan
Aktivitas iki diarani olah-olah utawa masak
Nanging tembung pawon bisa uga tegesé aktivitas iki, utawa asil saka aktivitas iki yaiku panganan
Kanthi tuwuhing budaya lan teknologi, wangunan pawon tansah owah
Perencanaan pawon modhèren saiki mèlu prinsip segitelu sing nyatakaké yèn 3 guna utama pawon yaiku panyimpenan (kaya kulkas), persiapan, lan masak
Prinsip iki nandhesaké supaya antara ktelu fungsi mau, ora silih ngalangi nanging uga let antara kaloroné ora pati adoh
Sawetara wangun pawon sing umum yaiku Anakalané, pawon uga duwé papan kanggo mangan utawa sarapan
Akeh masakan sing dhadi pangane wong Jawa wiwit jaman kalabendhu
Pramila, kaca iki nyoba mitulungi panjenengan sakabeh kanggo ngangkat masakan Tanah Jawa
tembung "Pawon" sajatiné nduwé arti "panggonan kanggo masak", yèn ing basa Indonésia yaiku "dapur." Koki
Tukang masak mbutuhake mung katrampilan praktis kanggo nyiapake sajian tartamtu, nanging uga kawruh teoretik jero babagan organisasi produksi panganan, karakteristik produk.
Lemud Lemud utawa nyamuk iku akèh arané ing tlatah Jawa
Ana kang ngarani jingklong, lan ana kang ngarani lamuk
Nyamuk kalebu cacahing "gegremet", utawa "Insecta"
Jinis-jinising lemud kang wis dikenal manungsa yaiku : Jinising lemud sajatiné ana 2700, saka 35 genusé, lan lemud wis ana ing donya kira-kira 170 yuta taun
Ing Indonésia, lan tlatah Jawa, kang diweruhi ana 3 rupa, yaiku Anopheles utawa "Lemud Malaria", Culex utawa "Lemud biyasa", lan Aedes utawa "lemud demam berdarah"
Titikané lemud yaiku : nduwé suwiwi kang wujud jaring, awaké cilik menik-menik, lan dawané akèh-akèhé 15 miliméter utawa luwih
Aboté lemud iku kira-kira 2 nganti 2,5 miligram lan bisa mabur 1,5 nganti 2,5 km/ jam
Sing nyesep getih iku mung lemud babon.Yèn lemud lanang ora nyesep getih, nanging nyesep sari tetuwuhan utawa woh-wohan
Lemud babon duwé moncong dawa kang diarani "proboscis" kanggo norèh kulit kurbané lan nyesep getihé
Isa kéwan-kéwan mamalia, utawa kéwan melata, lan manuk uga manungsa
Lemud babon nyesep getih kanggo kalangsunganing urip endhogé
Yèn ing pakanan racaké, kaya sari woh utawa tetuwuhan ora ana protéin kang dibutuhaké kanggo endhog, dadi lemud babon kudu nyesep getih kanggo nerusaké silsilahé
Akèh-akèhé lemud babon padha nyesep getih, nanging ana sajinis kang ndilalah ora nyesep getih babar pisan
Yaiku lemud jinis Toxorynchites
Lemud racaké urip mung rong minggu utawa kurang yèn hawané cocog saka anakan nganti dadi lemud
Lumrahé lemud ndèlèh endhogé ing panggonan-panggonan kang banyuné ora ngalir, kaya ta got, bak adus, sendhang, alas bako, utawa panggonan banyu liyané
Lemud aedes racaké malah ndokok endhogé ana ing banyu kang resik tur bening nanging ora ngalir
Lemud akèh nularaké rupa-rupa lelara kaya : Malaria, Tapak Gajah utawa Demam Berdarah
Pramila iku akèh cara digawé kanggo ngilangaké lemud saka panguripaning manungsa, nganggo obat nyamuk, utawa ngresiki saindhenging papan panggonan dhéwé-dhéwé
Obat nyamuk maneka macemé, kang diobong, disemprotaké, diusapaké ing kulit utawa nganggo listrik
Lan bahan aktif kang digawé kanggo ngracik obat lemud iku kaya ta : DEET, lenga ekaliptus, lenga piretrum, sitronela lan sapanunggalané.
Laler Laler kalebu jinis gegremet, kang asalé saka subordo Cyclorrapha ordo Diptera
Sacara morfologi laler dibédakaké saka lemud (subordo Nematocera) dhedhasar ukuran anténané; laler duwé anténa cendhèk, sauntara lemud duwé anténa dawa[#endnote_]
Laler lumrahé duwé sapasang swiwi asli sarta sapasang swiwi cilik kang dipigunakaké kanggo njaga stabilitas nalika mabur
Laler gumantung banget marang pandelengan kanggo lestari urip
Mata majemuk laler kapérang saka éwonan lensa lan peka banget marang obahan
Sapérangan jinis laler duwé pandelengan telung dhimènsi kang akurat
Sapérangan jinis laler liya, tuladhané "Ormia ochracea", duwé organ pangrungu kang canggih banget
Laler akèh jinisé, kaya ta: Loro jinis laler ya iku "laler omah" lan "laler ijo" paling lazim ing uripé manungsa
Sing ukurané gedhé dhéwé ya iku laler ijo
Loro-loroné mangan lan urip ing saubenging manungsa, nularakaké rupa-rupa lelara lan uripé kemproh tur sarwa reget
Laler tangkar-tumangkar kanthi generatif utawa kawin
Sawisé ovum diawohi lan mateng laler wadon bakal ngendhog
Mila laler kalebu kéwan ovipar
Laler biyasa ngendhog ing woh-wohan utawa bathang, lan anaké diarani sèt
Nanging ing nagara-nagara manca, sèt wis akèh dianggo dadi obat, mligi kanggo nambani lelara saka baktèri amarga sèt mung mangan bathang waé
Lelara kang racaké ditularké laler ya iku: Lan sapanunggalé
(2005) Pengenalan ordo dan beberapa famili serta anggota spesiesnya (format PDF, diakses 8 Maret 2006)
"Slide" matakuliah Pengantar Perlindungan Tanaman
Departemen Proteksi Tanaman, Institut Pertanian Bogor.
Ula Ula utawa sawer ing basa krama, kalebu bangsaning kéwan rumangkang utawa rèptil
Kajaba iku, uga kalebu cacahing ordho sekwamata ("squamata") lan sapaduluran karo kadhal
Ula iki kagolong kéwan kang adhem getihé dadi kudu akèh mépé ing cahyaning srengéngé kanggo manasaké awak, ora ana cèkèré lan awaké dawa banget
Kabèh ula mangan daging utawa diarani karnivora, milai saka kéwan cilik-cilik kaya kadhal, tikus, endhog, nganti kéwan kang gedhé kaya kidang, babi lan baya
Ula ana kang matèni pakané nganggo upas, dadi sadurungé ngeleg kurbané, dhèwèké nyakot dhisik nganggo siyungé kang duwé upas, banjur yèn kéwan kurbané mati ula bisa mangan kurbané ing cara kang adhem ayem
Kajaba iku ana ula kang matèni kurbané nganggo uletané kang reket, lumrahé dhèwèké ngguleti kurbané banjur dicengkrem nganti kentèkan ambegan lan sawisé mati, banjur dilebokaké langsung ing awaké
Ula ora bisa nyacah panganané, nanging dileg langsung lan sabubaré mangan, ula bisa pasa ora mangan apa-apa, milai saka setengah wulan, nganti bisa wulan-wulanan
Ula uga nduwé cangkem kang amba, ula bisa mangap nganti 180 drajat, dadi bisa mangan kurban kang luwih gedhé ketimbang awaké
Kajaba iku, kanggo ngawasi saindhengé, ula nganggo ilaté kanggo ngrasakaké kaanan utawa kurban, lan infra abang kanggo ndeleng ana manungsa, kéwan utawa kaanan kang mbebayani, tur ula iku tuna rungu, ora bisa ngrungokaké swara-swara
Jinisé ula upas, yaiku: Lan jinisé ula gedhé yaiku: Jinisé ula liyané, yaiku: Ula kang paling dawa ing donya, yaiku kang jinisé "Anakondha"
Uripé ana ing tlatah Amérika lan dawané bisa nganti 11 mèter.
Kopi Lampung Kopi Lampung iku lagune Didi Kempot
Lagu ini nyaritakake wong ngombé kopi Lampung
Secangkir wedang kopi, kopi Lampung, punika kopi asli, gula batu napa gula tebu, srupat sruput ing wanci dalu
Wancine udan grimis, saya wangi ya saya ngriwis, grimis kok ya ora wis-wis, banjur kelingan kowe wong manis
"Refrein" Merak-Bakahuni, numpak kapal, kapale feri
Adoh-adoh kowe tak-parani, muga-muga kowe 'ra lali
Merak-Bakahuni numpak kapal, kapale feri
Aku cinta setengah mati, kelingan yèn ngudhak kopi
"Koor" Ngombe wedang, wedange kopi, Nggelar klasa ing wayah wengi
Secangkir wedang kopi, kopi Lampung, punika kopi asli, gula batu napa gula tebu, srupat sruput ing wanci telu
Wancine udan grimis, saya wangi ya saya ngriwis, grimis kok ya ora wis-wis, terus kelingan kowe wong manis
Basa Sundha Basa Sundha (Aksara Sundha: ᮘᮞ ᮞᮥᮔ᮪ᮓ "Basa Sunda") iku basa Austronésia
Basa iki dipituturake déning kurang luwih 42 yuta jiwa, lan basa nomer loro kang dhuwur dhéwé ing tlatah Indonésia
Basa iki dicaturaké ing pérangan kulon Pulo Jawa, sisih kiduling Banten, Jakarta lan tlatah Pantura (Pasisir Lor Jawa)sisih kulon
Ing tlatah pasisir lor Jawa (Pantura) liyané, racaké basa Jawa kang dicaturaké
Ing Jawa Tengah, basa Sundha uga dicaturaké ing tlatah Cilacap, mligi ing kacamatan Dayeuh Luhur, lan tlatah Brebes ing sisih kidul
Amarga kena pangaribawa budaya Jawa, dadi ing Basa Sundha uga ana undak-usuk utawa gradasi babasan
Wiwit saka Basa Cohag utawa kasar padha karo Ngoko, Basa Loma padha karo Madya nganti Lemes kang padha karo Krama
Carabasa Basa Sundha uga akèh, miwiti saka carabasa Sundha Banten lan Lampung, Sundha Cirebon, nganti carabasa Sundha ing Jawa Tengah, piwates ing Bantarkawung, Brebes lan diwatesi basa ing Kali Pemali, kang mula kecampur karo Basa Jawa
Nanging basa baku kang bisa ditampa déning sakabèhé penutur Basa Sundha kang wiwitane saka carabasa kutha Bandung yaiku carabasa Sundha Priangan, utawa kerep ingaran basa lulugu jaman mbiyèn.
Basa Madura Basa Madura iku basa kang dipituturake déning wong Madura
Basa iki digunakaké in pulo Madura, Jawa Wétan lan tlatah-tlatah liyané
Tlatah panyebarané Basa Madura
Basa Madura kang ing basa asliné diucapaké "medhureh" dicaturaké mligi ing tlatah Madura, kapuloan Kangéan, Masalembo, lan tlatah wétaning Jawa Wétan, kaya ta ing Surabaya, Pasuruan, Malang, lan mayoritas ing wewengkon Prabalingga, Situbondo, Bondowoso, Lumajang, Jember lan Banyuwangi
Kajaba iku, uga akèh wong Madura ing tlatah Kalimantan
Kira-kira cacahé ana 10 utawa 15 yuta jiwa
Lumrahé, basa Madura ing undhak-usuké uga padha karo Basa Jawa
Ana alus lan kasar
Nanging ing basa iki, dibagi dadi telung rupa
Basa Madura dhéwé uga kebagi dadi rupa-rupa, kang diweruhi kaya ta:
Basa Sangsekerta Basa Sangsekerta/ Sangskretā (Jawa: ꦨꦴꦰꦱꦁꦱ꧀ꦏꦽꦠꦩ꧀), ("saṃskṛtam" , asliné ing aksara Déwanagari संस्कृता वाक् saṃskṛtā vāk, "basa rinengga") iku basa Indo-Éropa sing lawas dhéwé lan isih disinaoni
Sejarahé kalebu sing dawa dhéwé, tèks tuwa dhéwé ing basa iki, "Rgwéda" dianggit ing watara taun 1500 SM
Basa Indo-Éropa liyané sing bisa nandhingi 'umuré' basa iki saka kulawarga basa Indo-Éropa namung basa Hitit
Basa Sangsekerta iku basa suci utama agama Hindhu lan Buda
Saiki basa iki kalebu salah siji saka 22 basa resmi ing India
Banjur ing praja Uttarakhand
basa Sangsekerta Klasik iku basa sing wis dibakokaké déning Pāṇini, ing layang paramasastrané ing watara abad kaping 4 SM
Posisi basa iki ing anak bawana India lan Asia Kidul Wétan mèmper karo posisi basa Latin lan Yunani ing Éropa minangka basa Klasik
Basa Sangsekerta ndarbèni pangaribawa sing gedhé marang sapérangan gedhé basa ing anak bawana India lan uga ing Asia Kidul Wétan
Basa Sangsekerta saka mangsa pra-klasik diarani basa Sangsekerta Wéda
Basa iki sing dienggo ngripta "Rgwéda" lan mbokmanawa wis dienggo wiwit taun 1500 SM
Tembung Sangsekerta, ing basa Sangsekerta "Saṃskrtabhāsa" tegesé basa sing sampurna
Tembung kriya sipat "sáṃskṛta-" bisa dipertal minangka "rinoncé, ginawé, diwangun kanthi jangkep, alus, apik, éndah"
Tembung iki turunan saka tembung "wod" "saṃ-skar-" "ndokok bareng, ngripta, nyepakaké, nyiapaké, nyedyakaké" kamangka "saṃ-" tegesé "bareng, padha" (kaya ing basa Jawa "sami") lan "(s)kar-" "makarya, nggawé"
Tembung iki kanthi umum tegesé "digawé rampung, paripurna, bubar" lan bisa tinemu ing Rgwéda
Banjur ing basa Wéda minangka tembung aran nétral "saṃskṛtám", iku tegesé uga "préparasi, papan sing disiapaké" lan dadi "papan ritus sing katutup, papan kurban"
Minangka tembung kanggo "basa agung" utawa "basa rinengga", tembung sifaté namung muncul ing basa Sangsekerta Wiracarita lan Klasik, kaya ta ing Manusmrti lan "Mahabharata"
Basa sing dirujuk minangka "saṃskṛta" utawa "basa budaya" tegesé mesthi basa "suci" lan "adiluhung" lan namung ditrapaké kanggo kaperlon agama lan diskusi ngèlmiah ing India Kuna
Karepé, tandhingané basa prākṛta-, utawa basané wong cilik sing ora tau sinau
Basa Sangsekerta iku anggota saka sub-rumpun Indo-Iran saka kulawarga basa Indo-Éropa
Saduluré sing cedhak dhéwé iku basa-basa Iran: basa Pèrsi Kuna lan basa "Avesta"
Sajeroning kulawarga basa Indo-Éropa sing luwih amba, basa Sangsekerta raket karo basa-basa Satem, mligi basa Slavik, Baltik saha Yunani
basa Sangsekerta kaya déné sing direkam déning Panini, iku tumuwuh saka basa Wéda
Wiwitané basa Wéda iku ing watara taun 1500-1200 SM
Basa Wéda iku basa sing kanggo nganggit Rgwéda
Para ngèlmuwan lumrahé mbédakaké basa Wéda saka basa Sangskerta Klasik utawa "basa Panini"
Loro-loroné dianggep dhialèk sing séjé.
Sanadyan lorone mèmper, nanging ana sawatara prabédané ngenani fonologi, kosakata, paramasastra lan sintaksis
Mangsa Weda iki miturut para nimpuna dipungkasi nalika kitab Upanisad kaanggit
Ing watara taun 1000 SM, basa Wéda wis ngalami transisi saka basa ibu dadi basa kapindho
Kanggo mèh 2000 taun, ana sawijining tlatah kabudayan tunggal ing Asia Kidul, Tengah, Kidul Wétan lan uga Asia Wétan sing nampa pangaribawané basa Sangsekerta
Korpus basa Sangsekerta Pasca-Wéda sing gedhé mligi bisa tinemu ing wiracarita misuwur Hindhu; "Ramayana" lan "Mahabharata"
Sanadyan mangkono, ing pustaangka pustaka iki uga ana wangun-wangun basa sing séjé saka paramasastrané Panini
Nanging iki dudu déné unsur-unsur pra-Panini
Wangun-wangun iku bisa diarani "inovasi" utawa prabawa saka basa Prakreta
Suruté Basa Sangsekerta ing India