EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
էին լաց լինում մեր տանը, քեռի Ահմադը ո՞ւր գնաց»,― մտածում էի ես։
― Ահմադը ո՞ւր գնաց, նանի,― հարցրի իմ տատին։
― Իրենց տուն գնաց,― պատասխանեց տատս։
― Իրենց տունը ո՞րն է․․․․
― Ուրիշ տեղ է։
― Ահմադը ո՞վ էր որ․․․․
― Ահմադը թուրք էր, մեր ծառան էր։ Է՜, քանի տարի մեր տանն էր․․․ Հիմի իր
իրավունքն առավ ու գնա՜ց․․․․
― Բա էլ չի՞ գալու։
― Չէ՜, բալա ջան, գնա՜ց․․․
ԱԼԼԱՀԻՑ ՂՐԿՎԱԾ
(Մի հիշողություն թուրք-հայկական ընդհարումներից)
1905 թվի աշնանն էր, թուրք-հայկական ընդհարումների ամենակատաղի
ժամանակը։ Ես իմ հայրենիքումն էի՝ Լոռու սարերում։ Մենք մի ժողով արինք ու
որոշեցինք, թե՝ լոռեցիներս չենք կռվում մեր հարևան թուրքերի հետ, որովհետև եթե
ուժեղ ենք՝ անխղճություն է դա, իսկ եթե թույլ ենք՝ հիմարություն է։ Բարձրացնում ենք
սպիտակ դրոշակ և աշխատում ենք սերն ու խաղաղությունը պահել մեր սարերում ու
ձորերում։
Բայց շուտով պարզվեց, որ սերն ու խաղաղությունը շատ են խրթին բառեր, և
լավ չեն հասկանում ո՛չ հայը, ո՛չ թուրքը։ Մարդիկ գազան էին կտրել, թողնված էին
իրենք իրենց, և ոչ միայն հայը թուրքին է ուտում, թուրքը՝ հային, այլև թուրքը՝
թուրքին, հայը՝ հային։ Եղբայրն եղբորը չէր խնայում, ընկերն՝ ընկերին, հարևանը՝
հարևանին, մեծը՝ փոքրին, զորեղը՝ տկարին։ Իհարկե, այս աշխարհքում անկարելի էր
կատարյալ սեր ու խաղաղություն պահել։
Եվ ահա մի օր էլ տեղեկություն է գալիս, թե այսինչ տեղը մի քանի
մահմեդական են սպանված։ Կենդանի մնացածները փախել են X կայարանը։
Մի խումբ ձիավորներով շտապում ենք X կայարանը։ Կայարանը գրեթե
դատարկ է։ Գնացքների երթևեկությունը դադարած է, ծառայողներն ու
առևտրականները ցրված։ Լոռու ձորերի երկարությամբ ոռնալով փչում է նոյեմբերի
ցուրտ քամին։ Կայարանի առջև, ճանապարհի մեջտեղը կանգնած է մի մենակ մարդ։
- Փախածներից մինն է,- բացատրում են կողքիս ձիավորները։
Դեռ բավական հեռու ենք։ Նա մեզ չի նկատել։ Երեսը հակառակ կողմը
կանգնած է օտար, մենակ, դատարկ, ահռելի ձորում, թշնամու հողում։
Մի որոշ տարածության վրա կանգ առանք, իջանք ձիերից։ Ես դիմեցի դեպի
նրան։ Շտապում եմ մի րոպե առաջ ուրախացնել նրան, թե ապահով է ու գտնվում է
իր եղբայրների մեջ, ուզում եմ մի րոպե առաջ վայելել այդ վայրկյանի գերազանց
հաճույքը։ Մեր ձիաներից մինը խրխնջաց։ Նա ետ նայեց, տեսավ զինված մարդկանց
բազմությունը, տեսավ ինձ, որ գնում եմ ուղիղ իրեն վրա ու սարսափահար տեղիցը
թռավ․․․ Թռավ, բայց ուր գնա․․․ Մտավ կայարանի դռան տակն ու կուչ եկավ։ Ես
վազեցի։
- Մի՛ վախիր, մի՛ վախիր․․․
Բայց նա արդեն բառաչում էր՝ սարսափով լիքն աչքերը հառած երեսիս։
- Մի՛ վախիր․․․ ինչո՞ւ ես վախենում․․․ ամոթ չի՞․․․
Բայց նա իմ բառերը չէր էլ լսում, բառաչում էր ավելի զարհուրելի, և երբ իրեն
հասա, անխուսափելի օրհասը տեսնելով առաջին, մի վայրկյան ուզեց մի բանով
պաշտպանվել և, ասես թե հանկարծ հիշելով, ձեռքը տարածեց դեպի ջինջ կապույտ
երկինքը ու սպառնալի աղաղակեց․
- Ալլա՛հ․․․
- Ալլահը կա, հապա՜․․․ Քանի որ նա կա՝ ընչի՞ց ես վախենում․ վե՛ր կաց։
Ձեռքը բռնեցի, նա վեր կացավ։ Ինձ թվաց, թե դեռ լավ չէր հավատում, և կարծես
ստուգելու համար մին էլ ցույց տվեց երկինքը։
- Ալլահ վար․․․ (Աստված կա)։
- Մի՛ վախիր, արի՛, ինձ հետ արի։
Նա սառած, դողալով գալիս էր իմ կողքին։ Հանկարծ փղձկաց ու սկսեց լաց
լինել։
-Ինչո՞ւ ես լաց լինում, ումի՞ց ես վախենում․․․ Դու մեր ղոնաղն ես․․․ մեր
ախպերն ես․․․ - Ախր չէ՞ որ ալլահ կա էնտեղ․․․
- Կա, կա․ մի՛ վախենար․․․
Ես նկատեցի, թե ինչպես ավելի սկսեց նա դողալ, երբ մոտեցանք մեր
ձիավորներին։ Երբ հասանք՝ նրանց էլ ցույց տվեց երկինքը։
-Ալլա՛հ․․․
Մի գյուղացի, որ ճանաչում էր սրան, առաջ եկավ․
-Բարով, Բայրամ,- ասավ ու սկսեց հանդիմանել։
- Այ մարդ, չես ամաչո՞ւմ, լաց ես ըլում։ Փառք աստծու, ազատվել ես, էլ ինչի՞ ես
լաց ըլում․ ամոթ չի՞։
- Ձեզ ղուրբան, ես էլ ձեր ախպերն եմ․․․
- Իհարկե, մեր ախպերն ես․․․ Մի՛ վախենար, արի հետ գնա։
Ես ներս տարա նրան այն սենյակը, որ պատրաստել էին ինձ համար, ասի, որ
ոչ ոք ներս չմտնի, առանձին խոսելիք ունեմ հետը։
Տաք սենյակում վառարանի մեջ ճարճատում էր թեժ կրակը։
- Նստի՛, Բայրամ։
Նա նստեց կրակի դեմը՝ թախտի վրա։ Ես նկատեցի, թե ինչքան էր ուժասպառ
եղած։ Ուզեցի հաց բերել տամ ուտի, արգելք եղավ։
- Երկու օր է՝ հաց չեմ կերել, բայց իշտահ չունեմ իսկի․ շատ եմ բեզարած․․․
քունս է շատ տանում․․․
Եվ ընդարմացած թեքվում էր դեպի մութաքեն։
- Մարդը չի կարող իմանալ, թե ինչ կա իր առջևը պահված,— սկսեց խոսել
ասես ինքն իր հետ։-Պարսկաստանի խորքից վեր կացա, եկա աշխատանք անեմ,
տանեմ քյուլփաթ պահե մ– էս պատահեց․․․
- Հանգստացի՛, Բայրամ, հանգստացի՛․․․
- Ամեն բան սուտ է, մենակ ալլահն է ճշմարիտ․․․
- Ճշմարիտ ես ասում։
- Ամենքս ալլահով մին ենք։
- Մին ենք,– կրկնեցի ես։
- Նա է քեզ ղրկել,- մրմնջաց վերջին անգամ։ Ես լռեցի։
Նա քնեց։ Ես նայում էի նրան, և ինձ թվում էր, թե նա հանգստանում էր ալլահի
հովանավորության տակ, որ ասես թե նայում էր վերևի ջինջ կապույտից, իսկ <ես>
նրանից պահապան էի կարգված, որ ոչ ոք չխանգարի Բայրամի հանգիստը։ Ես այն
րոպեին զգում էի իմ պաշտոնի ամբողջ վեհությունը, և ոչ ոք, ոչ ոք չէր կարող
խանգարել նրա հանգիստը։
ԽՈՍՈՂ ՁՈՒԿԸ
Լինում է, չի լինում՝ մի աղքատ մարդ։ էս աղքատ մարդը գնում է դառնում մի
ձկնորսի շալակատար։ Օրական մի քանի ձուկն է աշխատում, տուն բերում, նրանով
ապրում են ինքն ու կնիկը։
Մի անգամ էլ ձկնորսը մի սիրուն ձուկն է բռնում, տալիս իր շալակատարին, որ
պահի, ինքն էլ ետ ջուրն է մտնում։ Էս շալակատարը գետափին նստած՝ նայում է,
նայում էն սիրուն ձկանն ու միտք է անում։
— Տե՛ր աստված,— ասում է,— սա էլ, որ մեզ նման շունչ-կենդանի է, դու ասա՝
սա՞ էլ մեզ նման ծնող ունի, ընկեր ունի, աշխարհքից բան է հասկանում,
ուրախություն կամ ցավ է զգում, թե՞ չէ…
Հենց էս մտածելու ժամանակ ձուկը լեզու է առնում։
— Լսի՛,— ասում է,— մարդ-ախպեր։ Ընկերներիս հետ ես խաղում էի գետի
ալիքների մեջ։ Ուրախությունից ինձ մոռացա ու անզգուշ ընկա ձկնորսի ուռկանը։
Հիմի, ո՛վ գիտի, իմ ծնողը ինձ որոնում է ու լաց է լինում, հիմի ընկերնեիս տխրել են։
Ես էլ, տեսնում ես, ինչպես եմ տանջվում, շունչս կտրում է ջրից դուրս։ Ուզում եմ էլ
ետ գնամ ապրեմ ու խաղ անեմ նրանց հետ էն պաղ ու պարզ ջրերում։ Էնպես եմ
ուզո՜ւմ, էնպես եմ ուզո՜ւմ․․․ Եկ, խեղճ արի, ազատ արա ինձ, բա՛ց թող, բա՛ց թող
գնամ․․․
Էսպես էր ասում ցա՜ծ, շա՜տ ցած ձենով, ցամաքած բերանը բացուխուփ
անելով։ Էս շալակատարի մեղքը գալիս է, առնում է, ետ գցում գետը։
— Գնա՛, սիրուն ձկնիկ, թող լաց չլինի քու ծնողը։ Թող չտխրեն քու ընկերները։
Գնա՛, ապրի՛ ու խա՛ղ արա նրանց հետ։
Ձկնորսը սաստիկ բարկանում է շալակատարի վրա։
— Տո՛, ախմախ,— ասում է,— ես էստեղ ջրի մեջ թրջվելով ձուկն եմ բռնում, դու
իմ աշխատանքն առնում ես էլ ետ ջուրը գցո՞ւմ… Դե գնա՛ կորի՛, էլ իմ աչքին չերևա՛ս,
էլ իմ շալակատարը չես էս օրից, գնա՛, սովից մեռի՛։
Ձեռի տոպրակն էլ խլում է ու ճամփու դնում։
— Հիմի ես ո՞ւր գնամ, ի՞նչ անեմ, ո՞նց ապրեմ…— տարակուսած մտածելով,
դառն ու դատարկ վերադառնում է աղքատը դեպի տուն։
Էս տխուր մտածմունքի ժամանակ ճամփին դեմը դուրս է գալի մի մարդակերպ
Հրեշ՝ առաջը մի գեղեցիկ կով։
— Բարի օր, ախպերացու, էդ ի՞նչ ես մոլորել, ի՞նչ ես միտք անում,— հարցնում
է Հրեշը։
Աղքատը պատմում է իր գլխին եկածը, թե ինչպես՝ հիմի մնացել է անգործ,
անճար ու չի իմանում, թե ոնց պետք է ապրեն ինքն ու իր կնիկը։
— Լսի՛, բարեկամ,— ասում է Հրեշը։— Էս կաթնատու կովը ես քեզ կտամ երեք
տարվան ժամանակով։ Ամեն օր էնքան կաթը տա, որ քու կնիկն ու դու կուշտ-կուշտ
ուտեք, ապրեք։ Երեք տարին լրացավ թե չէ՝ հենց էն գիշերը կգամ ձեզ հարց կտամ։ Թե
հարցիս պատասխանեցիք՝ իմ կովը ձեզ լինի, թե չէ՝ երկուսդ էլ իմն եք, տանելու եմ,
ինչ ուզեմ, կանեմ։ Համաձայն ե՞ս։
— Մի բան, որ առանց էն էլ սովից մեռնելու ենք,— մտածում է աղքատը,— կովը
կտանեմ, էս երեք տարին կապրենք, մինչև երեք տարվա լրանալն էլ աստված
ողորմած է։ Մի տեղից մի դուռը կբացվի, կամ գուցե հենց պատասխանը տալիս ենք,
ո՛վ գիտի․․․
— Համաձայն եմ,— ասում է ու կովն առաջն անում, տանում տուն։
Երեք տարի կթում են, լիուլի ուտում, ապրում։ Չեն էլ նկատում, թե ինչպես
անցավ երեք տարին, և ահա հասնում է նշանակած օրը, որ Հրեշն էն գիշեր պիտի գա։
Մարդ ու կնիկ վերջալուսի տակ տխուր նստում են դռանը, ու միտք են անում,
թե ինչ պատասխան տան Հրեշին, կամ, ով գիտի, ինչ կհարցնի նա․ ո՞վ կիմանա
Հրեշի միտքը։
— Ա՛յ թե ինչ դուրս կգա, երբ մարդ Հրեշի հետ գործ բռնի… Հրեշի հետ հաշիվ
ունենա․… Հրեշից լավություն ընդունի…— հառաչելով զղջում էին մարդ ու կին, բայց
անցկացածն անց էր կացել, էլ հնար չկար։ Իսկ զարհուրելի գիշերը արդեն վրա էր
հասնում։
Էս ժամանակ նրանց մոտենում է մի անծանոթ գեղեցիկ երիտասարդ։
— Բարի իրիկո՛ւն,― ասում է,— ճամփորդ մարդ եմ, մութն ընկնում է, ես էլ
հոգնած եմ, հյուր չե՞ք ընդունի ձեր տանն էս գիշեր։
— Ընչի՛ չէ, ճամփորդ ախպեր, հյուրն աստծունն է։ Բայց մեզ մոտ վտանգավոր
է էս գիշեր։ Մենք Հրեշից մի կով ենք առել էն պայմանով, որ երեք տարի կթենք,
ուտենք, երեք տարուց ետը գա մեզ հարց տա, թե պատասխանենք, կովը մեզ լինի, թե
չէ՝ իր գերին ենք։ Հիմի ժամանակը լրացել է․ էս գիշեր պիտի գա, ու մենք էլ չգիտենք,
թե ինչ պատասխան տանք։ Հիմի մեզ ինչ անի՝ մենք ենք մեղավոր, վայ թե քեզ էլ
վնասի։
— Բան չկա, որտեղ դուք, էնտեղ էլ ես,— պատասխանում է օտարականը։
Համաձայնում են, հյուրը մնում է։
Մին էլ կեսգիշերին դուռը դղրդում է։
— Ո՞վ է։ — Հրեշը։ Եկել եմ որ եկել եմ, դե պատասխանս տվեք։
Ինչ պատասխան, սարսափից մարդ ու կնկա լեզուն կապվում է, մնում են
տեղները քարացած։
— Մի՛ վախենաք, ես ձեր տեղակ սրա պատասխանը կտամ,— ասում է
երիտասարդ հյուրը ու գնում է դեպի դուռը։
— Եկե՜լ եմ,— դռան ետևից ձայն է տալի Հրեշը։
— Ես էլ եմ եկե՜լ,— պատասխանում Է ներսից հյուրը։
— Ո՞րտեղից ես եկել։
— Ծովի էն ափից։
— Ընչո՞վ ես եկել։
— Կաղ մոծակը թամքել եմ, վրեն նստել եմ, եկել։
― Ուրեմն՝ ծովը պստիկ է եղել։
— Ի՜նչ պստիկ, արծիվը չի կարող մի ափից մյուսը թռչի։
— Ուրեմն՝ արծիվը ճուտ Է եղել։
— Ի՜նչ ճուտ․ թևերի շվաքը քաղաք Է ծածկում։
— Ուրեմն՝ քաղաքը շատ Է փոքրիկ։
— Ի՜նչ փոքրիկ․ նապաստակը մի ծայրից մյուսը չի հասնի։
— Ուրեմն՝ նապաստակը ձագ է։
— Ի՜նչ ձագ․ մորթին մի մարդու քուրք դուրս կգա, գլխարկն ու տրեխն էլ՝ ավել։
— Ուրեմն՝ մարդը թզուկ է։
— Ի՜նչ թզուկ․ ծնկան ծերին աքլորը ծուղրուղու կանչի, ձենը ականջը չի
հասնիլ։
— Ուրեմն՝ խուլ է։
— Ի՜նչ խուլ․ սարում որ պախրեն խոտ պոկի, նա կլսի։
Հրեշը մնում է կապված–մոլորված, զգում է, որ ներսը մի ուժ կա իմաստուն,
համարձակ, անհաղթելի, էլ չի իմանում՝ ինչ ասի, սուսուփուս քաշվում, կորչում է
գիշերվա խավարի մեջ։
Սրանք նոր մեռած տեղներիցը ետ են գալի, ուրախանում, աշխարհքովը մին են
լինում։ Հետն էլ բացվում է բարի լուսը, և երիտասարդ հյուրը վեր է կենում, մնաք
բարով է ասում, որ գնա իր ճանապարհը։
— Չենք թողնի որ չենք թողնի,— առաջը կտրում են մարդ ու կին,— դու, որ
փրկեցիր մեր կյանքը, ասա՛, ինչով ետ վճարենք քո լավությունը…
— Չէ՛, անկարելի բան է, պետք է գնամ իմ ճանապարհը։
— Դե գոնե անունդ ասա, եթե լավությունդ կորչի, ու չկարողանանք ետ վճարել,
գոնե իմանանք, թե ում ենք օրհնելու…
— Լավությունը արա ու թեկուզ ջուրը գցի՝ չի կորչիլ։ Ես հենց էն Խոսող ձուկն
եմ, որի կյանքը դու խնայեցիր…— ասում է անծանոթն ու չքանում ապշած մարդ ու
կնկա աչքերից։
ԾԻՏԸ
Լինում է, չի լինում՝ մի ծիտ։
Մի անգամ էս ծտի ոտը փուշ է մտնում։ Դես է թռչում, դեն է թռչում, տեսնում է՝
մի պառավ փետի է ման գալի, թոնիր վառի, հաց թխի։ Ասում է․
— Նանի՛ ջան, նանի՛, ոտիս փուշը հանի, թոնիրդ վառի, ես էլ գնամ քուջուջ
անեմ, գլուխս պահեմ։
Պառավը փուշը հանում է, թոնիրը վառում։
Ծիտը գնում է, ետ գալի, թե՝ փուշը ետ տուր ինձ։
Պառավն ասում է․
— Փուշը թոնիրն եմ գցել։
Ծիտը կանգնում է, թե՝
— Իմ փուշը տուր, թե չէ՝ դես թռչեմ, դեն թռչեմ, լոշիկդ առնեմ, դուրս թռչեմ։
Պառավը մի լոշ է տալի։ Ծիտը լոշն առնում է թռչում։
Գնում է տեսնում՝ մի հովիվ անհաց կաթն է ուտում։ Ասում է․
— Հովիվ ախպեր, կաթն ինչո՞ւ ես անհաց ուտում։ Ա՛յ լոշը, ա՛ռ, կաթնի մեջ
բրդի՛, կե՛ր․ ես էլ գնամ քուջուջ անեմ, գլուխս պահեմ։
Գնում է, ետ գալի, թե՝ լոշս տուր։
Հովիվն ասում է․
— Կերա։
— Չէ՛,— ասում է,— իմ լոշը տուր, թե չէ դես թռչեմ, դեն թռչեմ, գառնիկդ առնեմ,
դուրս թռչեմ։
Հովիվը ճարահատած մի գառն է տալի։ Առնում է թռչում։ Գնում է տեսնում՝ մի
տեղ հարսանիք են անում, մսացու չունեն, որ մորթեն։ Ասում է.
— Ի՞նչ եք մոլորել։ Ա՛յ, իմ գառն առեք, մորթեցեք, քեֆ արեք… Ես էլ գնամ
քուջուջ անեմ, գլուխս պահեմ։
Գնում է, ետ գալի թե՝ իմ գառը տվեք։
Ասում են․
— Մորթել ենք, կերել, ո՞րտեղից տանք։
Սա կանգնում է թե՝ չէ, իմ գառը տալիս եք՝ տվեք, թե չէ՝ դես թռչեմ, դեն թռչեմ,
հարսին առնեմ, դուրս թռչեմ։
Ու հարսին առնում է, թռչում։
Գնում է, գնում, գնում է, տեսնում՝ մի աշուղ մի ճամփով գնում է։
— Աշուղ ախպեր, առ էս հարսին, պահի՛ քեզ մոտ։ Ես էլ գնամ քուջուջ անեմ,
գլուխս պահեմ։
Գնում է, ետ գալի, աշուղի առաջը կտրում թե՝ իմ հարսը ինձ տուր։
Աշուղն ասում է․
— Հարսը գնաց իրենց տուն։
Սա թե՝ չէ՛, իմ հարսը տուր, թե չէ՝ դես թռչեմ, դեն թռչեմ, սազիկդ առնեմ, դուրս
թռչեմ։
Աշուղը սազը տալիս է իրեն։
Սազն առնում է, ուսը գցում, թռչում, մի տեղ նստում է, սկսում է ածել ու
ճտվտալով երգել․
Ծընգլը, մընգլը,
Փուշիկ տվի, լոշիկ առա,
Լոշիկ տվի, գառնիկ առա,
Գառնիկ տվի, հարսիկ առա,
Հարսիկ տվի, սազիկ առա,
Սազիկ առա, աշուղ դառա,
Ծի՜վ, ծի՜վ։
Մին էլ հանկարծ սազը վեր ընկավ ջարդվեց, ծիտը թռավ գնա՜ց, հեքիաթն էլ
վերջացա՜վ։
ԿԱՑԻՆ ԱԽՊԵՐ
Մի մարդ գնաց հեռու երկիր աշխատանք անելու։ Ընկավ մի գյուղ։ Տեսավ այս
գյուղի մարդիկ ձեռով են փայտ կոտրատում։
— Ախպե՛ր,— ասավ,— ինչո՞ւ եք ձեռով փայտ անում, մի՞թե կացին չունեք։
— Կացինն ի՞նչ բան է,— հարցրեցին գյուղացիք։
Մարդը իր կացինը գոտկից հանեց, փայտը ջարդեց, մանրեց, դարսեց մյուս
կողմը։ Գյուղացիք այս որ տեսան, վազեցին գյուղամեջ, ձայն տվին իրար․
— Տո՛, եկե՛ք, տեսե՛ք կացին ախպերը ինչ արավ։
Գյուղացիք հավաքվեցին կացնի տիրոջ գլխին, խնդրեցին, աղաչեցին, շատ
ապրանք տվին ու կացինը ձեռքիցն առան։
Կացինն առան, որ հերթով կոտորեն իրանց փայտը։
Առաջին օրը տանուտերը տարավ։ Կացինը վրա բերավ թե չէ՝ ոտը կտրեց։
Գոռալով ընկավ գյուղամեջ։
— Տո՛, եկե՛ք, եկե՛ք, կացին ախպերը կատաղել է, ոտս կծեց։
Գյուղացիք եկան, հավաքվեցին, փայտերն առան, սկսեցին կացնին ծեծել։
Ծեծեցին, տեսան՝ բան չդառավ, փայտերը կիտեցին վրան, կրակեցին։
Բոցը բարձրացավ, չորս կողմը բռնեց։ Երբ կրակն իջավ, եկան բաց արին,
տեսան՝ կացինը կարմրել է։
— Վա՜յ, տղե՛ք, կացին ախպերը բարկացել է, տեսե՛ք՝ ոնց է կարմրել, որտեղ որ
է, մեր գլխին մի փորձանք կբերի։ Ի՞նչ անենք։ Մտածեցին, մտածեցին ու վճռեցին՝
տանեն բանտը գցեն։
Տարան գցեցին տանուտերի մարագը։ Մարագը լիքը դարման էր․ գցեցին թե չէ՝
կրակն առավ, բոցը երկինքը բարձրացավ։
Գյուղացիք սարսափած վազեցին տիրոջ ետևից․ «Ե՛կ, աստծու սիրուն, կացին
ախպորը բա՛ն հասկացրու»։
ԿԻԿՈՍԻ ՄԱՀԸ
Մի աղքատ մարդ ու կնիկ են լինում, ունենում են երեք աղջիկ։
Մի օր հերը աշխատելիս է լինում, ծարավում է, մեծ աղջկանը ջուրն է ղրկում։
Էս աղջիկը կուժն առնում է գնում աղբյուրը։ Աղբրի գլխին մի բարձր ծառ է լինում։ Էս
ծառը որ տեսնում է՝ իրեն-իրեն միտք է անում․
— Հիմի որ ես մարդի գնամ ու մի որդի ունենամ, անունն էլ դնենք Կիկոս։
Կիկոսը գա էս ծառին բարձրանա ու վեր ընկնի, քարովը դիպչի մեռնի․․․
— Վա՜յ, Կիկոս ջան, վա՜յ․․․
Տեղնուտեղը ծառի տակին նստում է, սկսում է սուգ անել։
Գընացի մարդի,
Ունեցա որդի,
Գըդակը պոպոզ,
Անունը Կիկոս․
Վեր ելավ ծառին,
Ցած ընկավ քարին․․․
Վա՜յ, Կիկոս ջան,
Վա՜յ, որդի ջան․․․
Մերն սպասում է, սպասում, տեսնում է չեկավ, միջնեկ աղջկանն է ղրկում։
— Գնա՛ մի տես, քույրդ ընչի ուշացավ։
Միջնեկ աղջիկն է գնում։
Մեծ քույրը սրան որ հեռվից տեսնում է՝ ձենն ավելի է բարձրացնում։ — Արի՛,
արի՛, անբախտ մորքուր, տես քո Կիկոսն ինչ եղավ։
— Ի՞նչ Կիկոս։
— Բա չես ասիլ․
— Վա՜յ, Կիկոս ջան, վա՜յ,— գոռում է միջնեկ քույրը, նստում է մեծ քրոջ կողքին
ու սկսում են միասին սուգ անել։
Մերն սպասում է, սպասում, տեսնում է չեկան, պստիկ աղջկանն է ղրկում։
— Աղջի, մի գնա տես քույրերդ ինչ եղան։ Գնացին ետ չեկան։
Հիմի պստիկ աղջիկն է գնում։ Գնում է տեսնում երկու քույրն էլ աղբրի գլխին
նստած լաց են լինում։
— Քա՛, ընչի՞ եք լաց ըլում։
Մեծ քույրը թե՝ բա չես ասիլ․
— Վա՜յ քու մորքուրին, Կիկոս ջան, վա՜յ,— սա էլ է գլխին տալիս ու մյուսների
կողքին նստում, ձեն ձենի տալիս։ Մերն սպասում է, սպասում, տեսնում է՝
աղջիկները չեկան, ինքն է գնում։
Հեռվից իրենց մորը տեսնում են թե չէ՝ երեք աղջիկն էլ կանչում են․
— Արի՛, արի՛, անբախտ տատի, տե՛ս թոռանդ գլուխն ինչ է եղել։
— Ի՞նչ թոռ, ա՛յ աղջկերք, ի՞նչ է պատահել։
Մեծ աղջիկը թե՝ բա չես ասիլ, ա՛յ մեր․
— Վա՜յ, քոռանան քու տատի աչքերը, Կիկոս ջան,— մերն էլ ծնկանը զարկում
է, նստում է աղջիկների կողքին, սկսում է նրանց հետ սուգ անել։
Մարդը տեսնում է կնիկն էլ գնաց աղջիկների ետևից, ու սա էլ չեկավ։ Ասում է՝
մի գնամ տեսնեմ՝ էս ինչ պատահեց, որ սրանք իրար ետևից գնացին մնացին
աղբրումը։
Վեր է կենում գնում։
Կնիկն ու աղջկերքը հենց սրա գլուխը հեռվից տեսնում են թե չէ, ձեն են տալի․
— Արի՛, արի՛, անբախտ պապի, արի տես՝ քու Կիկոսի գլուխն ի՞նչ է եկել․․․
վա՛յ քու Կիկոսին․․․
— Ի՞նչ Կիկոս, ի՞նչ եք ասում։
Մեծ աղջիկը թե՝ բա չես ասիլ, ա՛յ հեր․
— Վա՜յ, Կիկոս ջա՜ն,— ծնկներին տալիս են ու սուգ են անում մեր ու աղջկերք։
Սրանց միջի խելոքը հերն է լինում։ Ասում է․
— Ա՛յ հիմարներ, ի՞նչ եք նստել էստեղ ու սուգ եք անում։ Ինչքան էլ սուգ անեք,
ինչքան էլ լաց ըլեք, հո Կիկոսն էլ կենդանանալու չի։ Վեր կացեք, եկեք գնանք մեր
տունը, մարդ կանչենք, ժամ ու պատարագ անենք, Կիկոսի քելեխը տանք, լացով ի՞նչ
պետք է անենք։ Աշխարհքի կարգ է, ինչպես եկել է, էնպես էլ պետք է գնա։
Դու մի՛ ասիլ՝ սրանց ունեցած-չունեցած չորսոտնանին մի եզն է լինում,
ունեցած փոշին էլ՝ մի քթոց ալյուր։
Գալիս են էս եզը մորթում, էս մի քթոց ալյուրն էլ հաց թխում, ժողովուրդ են
կանչում, ժամ ու պատարագ են անում, Կիկոսի քելեխն ուտեցնում, որ նոր
հանգստանում են։
ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
11990055
ՄՄԺԺՂՂՈՈՒՒԿԿԸԸ
ՄՄԱԱՄՄԻԻՆՆ--ՍՍԻԻԲԲԻԻՐՐՅՅԱԱԿԿ
― Ոչ ոք չտեսավ, թե ինչպես ծնվեց փոքրիկ մժղուկը։ Գար-
նան մի արև օր էր։ Աչքը բաց արավ, նայեց չորս կողմը ու
կանչեց.
― Ի՜նչ լավ է։
Մին էլ ոտիկներն իրար քսեց ու թռավ։ Թռչում է և ուրա-
խանում ամեն բանով։ Իսկ ներքևում խոտը կանաչին է տալի,
և խոտի մեջ թաքնված մի կակաչ ժպտում է ու ժպտում։
― Ինձ մոտ արի, մժեղ,― կանչում է ծաղիկը։
Մժղուկը իջավ ծաղկի վրա, ծծեց նրա հյութն ու ասավ.
― Ի՜նչ լավ է, և էս բոլորն իմն է։
Բայց դեռ խոսքը բերանումն էր, որ բռռացնելով եկավ
բրդոտ բոռը։
― Բը՜ռռ… էդ ո՞վ է նստել իմ ծաղկի վրա, բը՜ռռ… ո՞վ է
խմում իմ քաղցր հյութը, բը՜ռռ… Դե՛նը կորի, անպիտան մըժ-
ղուկ։
― Սպասի՛, է՞ս ինչ բան է,― տզտզաց մժղուկը,― չէ՞ որ էս
բոլորն իմն է։
― Բը՜ռռ… չէ՛, իմն է։
Մժղուկը ոտները զոռով ազատեց կատաղի բոռից։ Նստեց
խոտի վրա, լիզում էր ծաղկի հյութով թաթախված ոտիկները
ու բարկացած խոսում.
― Ի՜նչ կոպիտ է էդ բոռը, չէ՞ որ էդ բոլորն իմն է, արև՛ն էլ,
խո՛տն էլ, ծաղի՛կն էլ։
― Ո՛չ, ներեցեք, ի՛մն է,― խոսեց բրդոտ ճիճուն, որ բարձ-
րանում էր խոտի ցողունի վրա։
Մժղուկը գլխի ընկավ, որ ճիճուն թռչել չգիտե, համարձակ
ձայնը բարձրացրեց։
― Ներողությո՜ւն, բարեկամ, սխալվում ես, բոլորն իմն է,
բայց ես հո՛ չե՜մ արգելում քեզ։
― Լա՛վ, լա՛վ, մտի՛կ արա, որ իմ խոտին չդիպչես․ ձեզանից
էստեղ էնքան թռչում են որ․․․ Դուք թեթևամիտ ժողովուրդ եք,
իսկ ես ծանր ճիճու։ Դե՛, հայդե՛, գնաս բարով։
Մժղուկը թողեց ու թռավ հեռու, տեսավ ջուր։
― Էս հո իմն է ու իմը, իմ ջուրը։ Ա՜խ, ի՜նչ լավն է․ էստեղ
խոտ էլ կա, ծաղիկ էլ կա։
Եվ ահա թռչում գալիս են ուրիշ մժղուկներ էլ։
― Բարի օր, քո՛ւրիկ։
― Աստծու բարին ձեզ, քո՛ւրիկներ։ Էդ ո՞ւր եք թռչում։
― Խաղ ենք անում, դու էլ արի մեզ հետ։ Էնպես ուրախա-
նո՜ւմ ենք։
Ու գնացին։ Խաղում էին ջրի վրա, պտտվում ու թռչկոտում։
Հանկարծ, պը՜ժժ, ոնց որ մինը մի քար գցի, ճնճղուկն ըն-
կավ մժեղների մեջ։
― Վա՜յ, վա՜յ,― ժվժվացին բոլորն ու ցրվեցին դես ու դեն։
Մին էլ երբ ուշքի եկան, տեսան շատերն էին պակասել։
― Ա՜խ, անպիտան,― հայհոյում էին ծեր մժեղները,― ամ-
բողջ տասը հոգի փչացրեց։
― Վա՜հ, ամբողջ տա՞սը հոգի, էս հո բոռից էլ անց կացավ։
Մեր մժղուկի սիրտն ահ ընկավ, ու մյուս նորելուկների
հետ միասին մտավ ճահճի խոտերի արանքը, տապ արավ։
Բայց էստեղ էլ ուրիշ փորձանք։ Երեք մժղուկի ձուկը կե-
րավ, երկուսին էլ գորտը տարավ։
― Էսպես էլ բա՜ն կլինի…― զարմացած մնացել էր մեր
մժղուկը։― Մի՞թե կարելի է ապրել էսպես։
Գիշերն ընկավ, մութը վրա հասավ, ու բոլոր մժղուկները
մտան եղեգնուտի տաք տեղերը, թաք կացան։
Վերև երկինքը լցվեց աստղերով, լուսինն էլ ծագեց, ու մի-
ասին ցոլացին ջրի մեջ։
Էնպես սիրո՜ւն էր։
― Ա՜խ, իմ լուսնյա՜կը, իմ աստղերը…― շշնջում էր մժղու-
կը, բայց ահից էնպես կամաց էր շշնջում, որ ոչ ոք չլսի։
― Ա՜խ, իմ աստղե՜րը…― շշնջաց կամաց ու քնեց։
ՔԵՖ ԱՆՈՂԻՆ ՔԵՖ ՉԻ ՊԱԿՍԻԼ
Ժամանակով Բաղդադ քաղաքում նստում էր Հարուն Ալ Ռաշիդ թագավորըֈ
Հարուն Ալ Ռաշիդ թագավորը սովորություն ուներ՝ շորերը փոխած ման էր գալիս
իմանալու, թե ինչ է կատարվում իր մայրաքաղաքումֈ Մի գիշեր էլ էսպես, դերվիշի
շոր մտած, անցնելիս է լինում մի խուլ փողոցովֈ Մի աղքատ տնակից երգի ու
նվագածության ձայներ է լսումֈ Կանգ է առնում, միտք է անում, միտք, հետաքրքրվում
է ու ներս է մտնումֈ Ներս է մտնում, տեսնում՝ դատարկ ու մերկ մի տնակ, կրակի
դեմը փռած կարպետի վրա նստոտած տանտերն ու երաժիշտներըֈ Աղքատ ընթրիքի
շուրջը բոլորած նվագում են, երգում ու զվարճանումֈ
— Խաղաղություն ձեզ, ո՛վ ուրախ մարդիկ,— ողջունում է դերվիշն ու
խոնարհություն է անում տանտիրոջըֈ
— Բարով եկար, դերվիշ բաբա, համեցեք, միասին ուտենք աստծու տված մի
կտոր հացն ու միասին ուրախանանք,— խնդրում է տանտերըֈ
Դերվիշին էլ նստեցնում են իրանց հետ ու շարունակում են քեֆըֈ
Գիշերվա մի ժամին տանտերը երաժիշտներին վճարում է իրենց հասանելիքն ու
ճամփու դնումֈ Երբ երաժիշտները հեռանում են, դերվիշը տանտիրոջը հարցնում է․
— Անունդ ի՞նչ է, բարեկամֈ
— Հասանֈ
— Ամոթ չլինի հարցնելը, Հասան ախպեր, ի՞նչ արհեստի տեր ես դու, ի՜նչքան
փող ես աշխատում, որ էսպես քեֆով ես անցկացնում քո ժամանակըֈ — Քեֆը շատ
փողով չի լինում, դերվիշ բաբա,— պատասխանում է տանտերըֈ— Ամենաչնչին
ապրուստն էլ կարող է մարդ ուրախ վայելելֈ Ես մի փինաչի եմ, չուստեր եմ
կարկատում, օրը մի չնչին բան եմ վաստակումֈ Երեկոները բերում եմ, մի մասը
ապրուստի եմ տալիս, մյուս մասն էլ էս երաժիշտներին, որ տեսարֈ Նստում ենք,
ուրախանումֈ Թե քեզ նման մի ազնիվ հյուր էլ աստված հասցնում է, ավելի լավֈ
— Անպակաս լինի քո ուրախությունը, ո՛վ Հասան, բայց եթե հանկարծ
աշխատանքիդ էդ բարակ աղբյուրն էլ կտրի, ի՞նչ պիտի անեսֈ
— Ինչո՞ւ է կտրում, դերվիշ բաբաֈ
— Օրինակ, թագավոր է ու թագավորի քմահաճույք․ հանկարծ հրաման արավ,
որ էլ փինաչությունը չպիտի լինիֈ
— Է՜հ, թագավորի դարդը կտրե՞լ է, ընկնի փինաչիների ետևից․․․ կամ ի՞նչ են
արել նրան փինաչիներըֈ Երբ էդպես բան կպատահի, էն ժամանակ կմտածենք, այժմ
քնենք, դերվիշ բաբաֈ Աստված ողորմած է․ քեֆ անողին քեֆ չի պակսիլֈ Աշխարհքի
բան է՝ ինչպես բռնես, էնպես էլ կերթաֈ
— Լա՛վ, աստված տա, որ էդպես լինի,— բարեմաղթում է դերվիշն, ու քնում ենֈ
Առավոտը վաղ դերվիշը գնում էֈ Նրա գնալուց հետո մունետիկները լցվում են
Բաղդադի փողոցներն ու հրապարակները, գոռալով հայտարարում, թե թագավորի
հրամանն է, փինաչիների խանութները փակ պիտի մնան, էսօրվանից էլ ոչ ոք
իրավունք չունի էդ արհեստով պարապելուֈ Զանցառուների գլուխները կթռչենֈ
Խեղճ Հասանի ձեռքից էլ բիզը խլում են, վզակոթին տալով դուրս անում իր նեղլիկ
խանութից ու դուռը փակումֈ
Մյուս գիշերը, դարձյալ դերվիշի շոր մտած, Հարուն Ալ Ռաշիդ թագավորը
գնում է քաղաքը շրջելուֈ Դարձյալ անցնում է էն փողոցով, ուր ապրում էր ուրախ
Հասանըֈ Դարձյալ երգի ու երաժշտության ձայներ է լսում նրա տանիցֈ Ներս է
մտնումֈ
— Օ՜, բարով, բարով, դերվիշ բաբա, համեցեք, նստիր քո տեղըֈ
Նստում են, ուտում, խմում, ածում, երգում, ուրախանում մինչև կեսգիշերֈ
Կեսգիշերին երաժիշտներն իրենց վարձն առնում են, հեռանումֈ Մնում են
տանտերն ու հյուրըֈ
— Գիտե՞ս ինչ պատահեց, դերվիշ բաբաֈ
— Ի՞նչ պատահեցֈ
— Հենց էն, ինչ որ դու գուշակեցիր երեկ իրիկունֈ Էսօր թագավորը հրաման
հանեց, մեր արհեստն արգելեց…
— Ի՞նչ ես ասում,― զարմանում է հյուրըֈ— Հապա ո՞րտեղից փող գտար, որ էս
գիշեր էլ քեֆ սարքեցիրֈ
— Մի կավե կուժ եմ գտել, հիմի էլ ջուր եմ ծախումֈ Օրական ինչ աշխատում
եմ, մի մասը տալիս եմ ապրուստի, մյուսը՝ երաժիշտներին ու դարձյալ քեֆ եմ անումֈ
— Իսկ եթե թագավորը ջուր ծախելն էլ արգելի՝ էն ժամանակ ի՞նչ ես անելուֈ
— Ջուր ծախելով թագավորին ի՞նչ վնաս ենք տալի, որ արգելիֈ Եվ ինչո՞ւ
էսօրվանից դարդ անեմ դրա համարֈ Երբոր կարգելի, էն ժամանակ կմտածեմֈ Մի՛
վախենար, բարեկամ, երբեք չի պակսիլ մի կտոր հաց ու մի անկյուն, որ ես էնտեղ
ուրախանամֈ
— Անպակաս լինի ուրախությունը քո օջախից, ո՛վ Հասան,— բարեմաղթում է
դերվիշն ու հեռանումֈ
Առավոտը վաղ ամբողջ Բաղդադը թնդում է մունետիկների ձենից, թե Հարուն
Ալ Ռաշիդ թագավորն էսպես է հրամայում, ջուրը աստծունն է, և էսօրվանից ոչ ոք
իրավունք չունի փողով ծախելուֈ Պատռել բոլոր ջրկիրների տիկերն ու ջարդել նրանց
կժերըֈ
Աղքատ Հա սանի կուժն էլ ջարդում են ջրի ճամփին ու դատարկ ետ
ղրկումֈ Մյուս գիշեր թագավորը կրկին դերվիշի շոր է հագնում ու գնում քաղաքը
շրջելուֈ Կրկին մոտենում է ուրախ Հասանի տանըֈ Դարձյալ ուրախության ու երգի
ձայներֈ Ներս է մտնումֈ
— Ա՜, դերվիշ բաբա՛, համեցե՜ք, համեցե՜ք, նստիր քո տեղը, քեֆ անենք, ցերեկը
երկարացնենք, գիշերը կարճացնենքֈ Ուրախանանք, դերվիշ բաբա, ավելի լավ է
ուրախանալ, քան տրտմիլֈ
— Իհարկե, ուրախությունը ավելի լավ էֈ Ամենքս էլ մեռնելու ենք, ո՛վ կարող է՝
թող ուրախանա,— բացականչում է դերվիշն ու նստում Հասանի կողքինֈ
Գիշերվա մի ժամին երգիչներն իրենց վարձն առնում են ու հեռանումֈ Մնում են
դերվիշն ու տանտերըֈ
— Հասան ախպեր, էսօր ի՛նչ լսեցի, ասում են՝ թագավորը արգելել է ջուր
ծախելը, ճշմարի՞տ է արդյոքֈ
— Ի՜նչպես չէ, ի՜նչպես չէ, ամենքիս ջրի ամաններն էլ ոչնչացրինֈ Ա՛խպեր, դու
կատարյալ մարգարե ես եղել․ ինչ ասում ես՝ մյուս օրը կատարվում էֈ
— Հապա ի՞նչպես է, օր դու դարձյալ քեֆ ես անումֈ Ո՞րտեղից ես գտել էս փողըֈ
— Երանի թե մարդու պակասը փողը լինիֈ Փողի գտնելը հեշտ է, դերվիշ բաբաֈ
Գնացի մի գործատիրոջ մշակ մտա, օրական մի բան է տալիս, բերում եմ մի մասը
ապրուստիս եմ անում, մյուսը երաժիշտներին եմ տալիս ու շարունակում եմ իմ քեֆըֈ
Բանը մարդու սիրտն է, դերվիշ բաբաֈ
— Ես իմ հոգին, արժե, որ էդ սրտով թագավորի պալատականը լինեիր դու,—
բացականչեց դերվիշըֈ
— Վա՜հ, դերվիշ, քո ասածները կատարվում են ճշտությամբ, հիմի որ էս խոսքդ
էլ կատարվի՞ֈ
— Ինչո՞ւ չի կատարվիլ, աշխարհքում անկարելի բան չկա,— պատասխանեց
դերվիշն, ու բաժանվեցինֈ
Առավոտը վաղ տերության պաշտոնյաները կտրեցին Հասանի աղքատ տնակի
դուռըֈ — Էստե՞ղ է կենում քեֆ սիրող Հասանըֈ
— Ես եմ,— պատասխանեց զարմացած Հասանըֈ
— Թագավորի հրամանով հետևիր մեզֈ
Ուղիղ պալատը տարան Հասանինֈ Հայտնեցին, որ թագավորը իրեն
պալատականի պաշտոն է տվելֈ Պալատականի զգեստ հագցրին, մի թուր էլ կապեցին
մեջքը ու կանգնեցրին պալատի մուտքերից մեկի առջևֈ Ամբողջ օրը էն մուտքի առջև
պարապ կանգնեց Հասանըֈ Իրիկունը որ մթնեց, դատարկ ճամփու դրին տուն, թե՝
գնա՛, առավոտը ետ կգաս քո տեղը կանգնելուֈ
Գիշերը դարձյալ դերվիշի շոր մտավ Հարուն Ալ Ռաշիդ թագավորն ու գնաց
քաղաքը շրջելուֈ