EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Ինչո՞ւ համար են մարդիկ
Իրար զրկում, սպանում:
ՄԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ
Երբ որ գարշելով տեսնում եմ շուրջս
Մոլեգնած կյանքի պատկերը ցավոտ,
Հաճախ, մանկություն, խռոված հոգուս
Ներկայանում ես ինչպես առավոտ:
5 Եվ մանկան նման արտասվում եմ ես,
Երբ այս օրերում, չարությամբ լցված,
Քեզ, սուրբ մանկություն, հիշում եմ ինչպես
Երազի տեսիլք անհետ չըքացած:
Ինչպես արևի ճաճանչը վերջին
10 Թռչում է հանկարծ, տիրում է խավար,
Այնպես շողացիր և անցար կրկին,
Մնացի անզոր, ցոփ կյանքին ավար:
Թե հնար լիներ մի անգամ դարձյալ
Դառնալ քո գիրկը... ա՛խ, ի՞նչ եմ ասում,
15 Այդ անհնար է.– արդեն հանդերձյալ
Կյանքի ճամփան է իմ առջև բացվում:
Բայց մինչև այնտեղ, սոսկալի՛ ուղի,
Ահա բռնություն, պատիվ անարգած,
Ահա հառաչանք, արտասուք աղի,
20 Ահա սև նախանձ և սեր սակարկած...
Կըմեռնեմ և ես այս ցավերի տակ
Ինձ հետ տանելով շատ իղձ ու փափագ,
Իսկ այս աշխարհից և ոչ մի պսակ –
Միայն քո անմեղ, քո սուրբ հիշատակ:
25 Մի տխրատեսիլ գուցե գերեզման
Անցվորականից խնդրե մի բերան
Ողորմի ասել... ո՞վ գիտե, և այն
Կըլինի՞ արդյոք, կընայե՞ն նորան...
Ների՛ր, ո՛վ կույս, որ հուզեցի
Խաղաղ կուրծքդ կուսական,
Մեղսոտ սրտով ես չուզեցի
Կործանել քո ապագան:
5 Այն մի անմեղ խաղ էր, հոգի՛ս,
Պատանեկան հասակի,
Որ անցնելով պատճառ դարձավ
Քո աչքերիդ արցունքի:
Ես գուշակել չըկարացի
10 Կյանքի վճիռն անարդար,
Անգիտությամբ ես հարուցի
Այդ փոթորիկն անդադար:
Ների՛ր, ո՛վ կույս, բուռն եռմունքին
Պատանեկան կրքերի,
15 Ների՛ր, հոգիս, որ մատնեցին
Քնքուշ սիրտդ վշտերի:
ԿԱԼԻ ԵՐԳ
(Լոռեցոնց)
Կալ արա, գնանք,
Ա՜ եզը ջան.
Հորովե՜լ,
Հո՜ րո՜ վելա՜։
5 Արի՜, ման արա,
Այ քեզ մեռնեմ,
Դարման արա,
Ղադեդ առնեմ։
Ոտիդ արա,
10 Ոտիդ ղուրբան,
Ուսիդ արա,
Այ ախպեր ջան։
Էլել ա, էլել,
Կալն էլել ա,
15 Հարել ես, հալել,
Հորովելա։
1890-ական թվականներ
Ջ. ԲԱՅՐՈՆ
ՄՆԱՍ ԲԱՐՅԱՎ
Մնաս բարյավ, և թե կուզես`
Դե հավիտյան մնաս բարյավ․
Որքան լինիս դու անիրավ
Վեր չի կենալ սիրտս քո դեմ։
5 Օ՜, թե կուրծքս ես բանայի,
Ուր գլուխդ դրել ես դու`
Այժմ արդեն անդառնալի
Կորած քնով` հանգել ես դու ―
Նորա ներքև կարենայիր
10 Գաղտնի մտքերըս որոշել,
Այն ժամանակ կիմանայիր,
Որ շատ խիստ ես դու ինձ պատժել։
Աշխարհքն, այո՛, գովում է քեզ,
Ծափ է հարում քո արարքին,
15 Բայց այդ գովքը պարսավ է քեզ
[Բայց այդ] ծաղր է իմ տանջանքին։
Իմ մեղքն, [իրավ], ինձ խորտակեց,
Սակայն մի՞թե այլ զենք չըկար.
Եվ այն ձեռքը, որ ինձ գըգվեց,
20 Նա պետք է այս հարվածը տար։
Ոհ, մի՛ խաբվիր ունայն հուսով ―
Կըթարշամի սերը կամաց,
Բայց դժվար է կամքի ուժով
Սիրտը սրտից պոկել հանկարծ։
25 Քո սիրտն [այնպես] զարկում է դեռ,
Իմն էլ թեև [միշտ] ցավատանջ,
Խոր կեղեքված ու կարեվեր ―
Դողում է դեռ ինչպես առաջ...
Էս խոսքերը վիշտ են ամբողջ
30 Մեծ, քան վիշտը սգավորի,
Մենք երկուսս էլ կենդան ու ողջ
Ու ապրում ենք ― ինչպես այրի։
Արդյոք երբ դու ուզես հրճվել
Թոթովանքով մեր աղջըկա,
35 Կըսովորցնե՞ս «հայրիկ» կանչել,
Երբ նրա մոտ հայրիկ չըկա։
Կամ նա երբ որ քեզ համբուրի,
Փարի քնքուշ թաթիկներով ―
Պիտի հիշե՞ս ― ով էր գերի
40 Ու երջանիկ լոկ քո սիրով։
Գուցե հանկարծ հիշես մեկին
Քեզնից հեռո՜ւ, արհամարհված
Ու տըրոփե սիրտըդ կրկին.
Ինչպես երբեմն ― ինձ նվիրված։
45 Իմ հանցանքն էլ գուցե հիշես ―
Որոնք միայն քեզ են հայտնի,
Տանջանքներս էլ հիշիր նույնպես,
Եվ հույսերըս [անդառնալի]։
[Զգացմունքներս ողջ խորտակված
50 Գոռոզությունս, որ ընկճեցիր,
Նույնիսկ հոգիս քեզնից լքված
Թողնում է ինձ ― անշունչ մի իր․․․]
Ողջ անցել է։ Զուր են խոսքերն,
Եվ իմ խոսքից զուրը ― չըկա.
55 Բայց [վրդովված միտքն` ապստամբ]
Դուրս է հորդում նա ակամա։
Մնաս բարյավ։ Այսպես կըտրած
Իմ հարազատ կապերն ամեն,
Մերժված, մենակ, սիրտըս կոտրած,
60 Էլ ի՜նչ մահ է ինձ [հարկավոր]։
ՎԱՅՐԵՆԻ ՊԱՊՈՒԱՍՆԵՐԻ ԵՐԳԸ
ՖՐԱՆՍԻԱՑԻՆԵՐԻ ՎՐԱ։ ԻԴԱՐԱ
ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒՀԻՆ ԵՐԳՈՒՄ է ԵՂԵԳՆԻ
ՁԱՅՆԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ
Երգ սիպտակների վրա
Երբ մեծ նավերով սիպտակներն եկան,
Մենք ընդունեցինք մեր եղբարց նման։
Մեր հին ծառերը նրանք կտրեցին
Իրանց նավերը ափից կապեցին.
5 Բայց այդ ոչ մի բան չարժեր մեզ համար։
Նրանք, համայնքի պղնձումն ինչ կար,
Բոլոր հատիկը կերան < . . . . >
Դրանով էլ էինք մենք դեռ բավական։
Բայց մեր լավ հողերն սկսեցին խլել,
10 Որ պտղում էին առանց հերկելու.
Ծառա շինեցին տղամարդ ու կին,
Ինչ որ ունեինք` ողջը խլեցին։
Նրանք մեզ երկինք-երկիր խոստացան,
Ու բացի վշտից չտվին այլ բան։
15 Մեր նավակները ուր կանգնած էին։
Բոլոր ծոցերը նրանք բռնեցին`
Գետերի ափին ― ծառի հովանում,
Ուր մեր խրճիթներն էինք մենք [շինում],
Նրանք շինեցին իրանց գյուղերը,
20 Հափշտակեցին մեր հին տեղերը։
Արդ` ոտքում են մեր դաշտն ու մեզ քամահրում։
Մենք հնավանդի փայտով ենք փորում,
Ուրիշ բան չունենք նրանից ավել,
Եվ այդ էլ սակայն ուզում են խըլել։
25 Եվ անշուշտ նրանք անբախտ են եղել,
Որ մեր համայնքի կողմերն են եկել
Հեռու աշխարհից ―
Ծովի էն ափից.
Սիպտակ մարդի՜կ, ի՞նչն է ձեզ քաշում,
30 Ի՜նչ քամի է ձեզ մեր կողմը քըշում,
Սև տենչանքներին զոհ ու կերակուր...
Բայց թե հերիք չեն այդ բոլորը ձեզ,
Ահա պոետի սիրտը վշտակեզ...
35 . . . . . . . . . . .
Եվ մի՞թե պիտի գեղեցիկ մի օր
Ծովերը անցնեն ցեղերը բոլոր...
Լո՛ւռ կաց, իմ սրինգ, յուր վըշտի վըրան
40 Արդեն բավական խոսեց Իդարան։
Մ. ԿՈՆՈՊՆԻՑԿԱՅԱ
ՎԵՃ
Սիզիֆն ու Պրոմ<եթեոսը> զրույց էին անում․
Սիզիֆ
Բախտավո՞ր է քո ցեղը։
Պրոմ.
Օ՜, ո՛չ. անբախտ է իմ ցեղը։
Նա էլ է քարեր շպրտում դեպի բարձր։
Քարերից էլ վատ։ Նա յուր մտքերն է ձգում դեպի բարձր,
իսկ այն մտքերն գլորվում են ցած․ նա բարձր է ձգում յուր
կամքը, և կամքը գլորվում է ցած, նա բարձր է ձգում յուր
հոգին, և հոգին գլորվում է ցած։
Եվ չի՞ հոգնում։
Չի հոգնում։
Ուրեմն նրանք մարդիկ չեն, նրանք հսկաներ են։
Արձագանք
Հսկանե՜ր...
Լեռնե՜ր, ներշընչված դարձյալ ձեզանով,
Թընդում է հոգիս աշխուժով լըցված,
Եվ ջերմ ըղձերըս, բախտից հալածված,
Ձեզ մոտ են թըռչում հախուռն երամով:
5 Ձե՜զ, ձեզ վերըստին, ամպամած լեռներ,
Կյանքի տխրության ամպերի տակից
Ես ձայն եմ տալիս ու ծանրաթախիծ
Հոգուս ձայները ձեզ բերում նըվեր:
Քեզ մոտ եմ գալիս, իմ հի՜ն տրտմություն,
10 Վեհափառ դայակ մանուկ օրերիս,
Այնժամ էլ, չէիր ինձ հանգիստ տալիս`
Սըրտիս ականջին խոսելով թաքուն...
Ո՜վ, որ կանչում ես գիշեր ու ցերեկ
Հազար ցավերով, հազար ձևերով,–
15 Ոգևորության հըզոր թևերով
Քեզ մոտ եմ գալիս, հայրենի՜ք իմ հեգ:
Գալիս եմ, բայց ոչ ուրախ երգերով
Քո ծաղիկներին ծաղիկ ավելցնեմ,
Այլ դառն հեծության հառաչանքներով
20 Էդ անդընդախոր ձորերըդ լըցնեմ:
Ձորե՜ր, ա՜յ ձորեր, սև, լայնաբերան,
Սըրտիս էս խորունկ վերքերի նըման.
Աստծու հարվածի հետքերն եք դուք էլ,
Ձեզ մոտ եմ գալիս, ուզում եմ երգել:
25 Դուք էլ խոսեցե՜ք, դուք էլ պատմեցե՜ք,
Ձեր անդունդներով եկեք չափվեցե՜ք,
Դուք է՞լ եք, տեսնեմ, էնքան մեծ ու խոր,
Ինչքան իմ հոգու թախիծն ահավոր...
ՉԱՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԻԶԲԸ
Երբոր աշխարհքն ստեղծեց Աստված`
Ու լիացրեց, բարով լցրեց,
Պետք է սրան մի տեր, ասաց,
Ինձ պես հզոր, մաքուր ու մեծ։
5 Գնա, ասաց հրեշտակին.
― Ցուրտ հյուսիսի, տաք հարավի
Ելքից, մուտքից վառ արևի,
Հող բեր խառնենք,
Բարեխառնենք
10 Մաքուր, անբիծ ու մեզ նման
Մի արարած ստեղծենք բանական...
Ու սլացավ անմեռ ոգին
Դեպի ծայրերն աշխարհքի։
Եվ աշխարհքի չորեք կողմից,
15 Չորեք կողմի մաքուր հողից
Առավ, իր փեշն ածավ
Ու ետ դեպ Աստված վերադարձավ։
Ճամփին հանկարծ սև սատանան
Դեմը ելավ ― կանչեց նրան,
20 ― Ի՞նչ ես տանում։ ― Հող է, ասաց,
― Ո՞վ է ուզել,― Իմ Տերն` Աստված.
― Հապա տեսնեմ ― խոսեց կրկին։
Փեշը բացավ անմեղ ոգին
Ու չարն իսկույն մեջը թքեց,
25 Ու քրքիջով անհետ չքվեց։
Ուշացել էր, էլ ժամանակ չըկար.
Չար սատանի թուքը միջին
Բերեց ոգին հողն Արարչին,
Եվ այն հողից մեր Տերն առավ
30 Կազմեց մարդուն
Եվ մաքուր, անարատ
Շնչեց նրան մաքուր,
Վսեմ հոգի, միտք ու խորհուրդ,
Բայց հակառակ նյութը չարի
35 Հենց այն օրից մնաց խառնուրդ…
ՄԵՀՐԻ
― Սիրելի Մեհրի, չէ՛, ամեն երկրում
Մարդիկ այսպիսի նեղություն չեն կրում.
Այս ի՞նչ երկիր է. տեր չըկա կարգին,
Ամեն ավազակ տեր է մեր գլխին…
5 Դողալով մնում է մարդ ամեն վայրկյան,
Թե ահա իսկույն, ուր որ են, կըգան,
Կնոջս տանից կառնեն-կըտանեն,
Որդիս կըխլեն կամ ինձ կըսպանեն…
Հալալ հաց չունենք թուրքիցն անկշտում,
10 Դառն աշխատում ենք ու դատարկ նստում.
Գետինը ձգած սերմը չենք վերցնում…
Այս ընչի՞ կյանք է, դե՛ քեզ եմ հարցնում։
― Ես գիտեմ, Մհե, ինձ ու՞ր ես ասում,
Այսպես է, հոգիս, դուն ի՞նչ ես ուզում…
15 ― Մեզանից հեռու, ասում են, որ մի
Աշխարհք կա, Մեհրի, բարեկարգ ու լի.
Այնտեղ չէ իշխում գազանի կիրքը,
Այնտեղ չէ հարգվում կեղծավոր դիրքը,
Եվ մարդիկ այնտեղ իրար հետ սիրով
20 Ապրում են հանգիստ, թուրքից ապահով.
Իսկ փողըն այնտեղ հողի պես լի է,
Ես էլ կըգնամ, շատ կարելի է…
― Օ՜, այս ցավերիցն ես դուն հեռանում,
Ապա ե՞ս, Մհե, ինձ ի՞նչ ես անում…
25 ― Քեզ… քեզ կըհանձնեմ Տիրոջ խնամքին,
Իսկ ես հնազանդ նրա սուրբ կամքին,
Կըգնամ, հոգի՛ս, աշխատանք կանեմ,
Գուցե շուտով գամ ու քեզ էլ տանեմ…
― Այստեղ աշխատի՛ր, մի՛ գնալ, Մհե,
30 Ինձնից հեռանալ չեմ թողուլ, չէ՛, չէ՛,
Լավ է միասին մեր ցավը քաշենք,
Քան իրար կարոտ, սիրտներս մաշենք…
― Սիրելի Մեհրի, ինձ հետ հավասար
Դուն քարշ ես եկել, ընկել քարեքար,
35 Միշտ պակաս օրով, կիսակուշտ փորով,
Շատ անգամ տկլոր, բոբիկ ոտներով։
Ի՞նչ ենք աշխատել, ցո՛ւյց տուր ինձ, հոգիս,
Ի՞նչ, ի՞նչ ես տեսնում տանս կամ հագիս.
Բայց ուրիշ բան է, թե այնտեղ գնամ,
40 Տես ինչպես պիտի շուտ հարստանամ։
― Այն հարստությունն ես ի՞նչ եմ անում
Ա՜խ, Մհե, Մհե, դուն չես իմանում,
Ինչ է ինձ տանջում, թե որ իմանաս…
Այն օտար երկրում որ հիվանդանաս,
45 Գոնե, ո՞վ պիտի քեզ սառը ջուր տա,
Պատռածդ կարի, կեղտդ լվանա…
Ազիզ օր կըգա, դուն անտուն, մենակ,
Կուչ կըգաս սրա-նրա պատի տակ…
Լցվեց, հեկեկաց Մեհրին դառնագին.
50 Սիրտ տվեց Մհեն.― «Բան չըկա, ա՛յ կին» …
Մի աշնանային ցուրտ իրիկուն է.
Ծխոտ ու փլեկ հին գլխատուն է.
Ածխակոթերը մլում են տխուր.
Օջախի շուրջը նստոտած են լուռ.
55 Ծեր սկեսար կողքին հարսն է կուչ եկած,
Մհեն նստած է երկուսի դիմաց։
Հազիվ են նկատվում նրանց դեմքերը.
Տխուր են մարդ ու կին, տխուր է ծերը,
Հոնքերի տակից փայլում էր թախիծ,
60 Եվ ահաբեկված մի գաղտնի վախից,
Բերանն անատամ, դողդոջուն ձայնով
Այսպես բաց արավ` իրան պահելով.
― Ո՞ւր ես կամենում գնալ, իմ Մհե,
Այնտեղ ի՞նչ կա, ի՞նչ, նպատակդ ի՞նչ է,
65 Ինչո՞ւ ես թողնում քո հոր օջախը,
Ալևոր հորդ, քո օղլուշաղը։
Ես ծերացել եմ, առաջվանը չեմ,
Որ ամեն ցավի ետևից թռչեմ.
Արդեն հասել են մահվանս օրերը,
70 Դուն էլ գնում ես, ո՞վ է մեր տերը։
Կաց այստեղ, որդի, հորըդ ականջ դիր,
Ձեռքդ չեն բռնում, այստեղ աշխատիր։
― Այստեղ ի՞նչ կա, հայր, որ ինչ աշխատեմ,
Հենց թեկուզ, ասենք, մնամ, աշխատեմ,
75 Ի՞նչը կըպրծնի անօրեն թուրքից,―
Մարդու հացն անգամ խլում են ձեռքից։
― Ոչ ոք չի դիպչիլ քո արդար հացին,
Տուր փարեն` պրծիր չարեն, ասացին
Մեր լուսահոգի խելոք պապերը։
80 Կատարի՛ր, որդի, նրանց պատվերը.
Սոված չես մնալ, բախտավոր կըլնես,
Թուրքն էլ քաղցր աչքով միշտ կընայե քեզ։
― Աշխատանք չըկա, հայրիկ, աշխատանք,
Եղած չեղածն էլ որ թուրքերին տանք,
85 Իսկ մե՞նք ինչ անենք, սոված կոտորվե՞նք.
Մինչև ե՞րբ պիտի այսպես չարչարվենք։
― Մեր ցավն է, որդի, մենք պիտի տանենք,
Դուն ո՞նց ես ուզում, ուրիշ ի՞նչ անենք.
Եթե ձեռքիցդ մի բան է գալիս,
90 Դե արա՛, ո՞ւմ ես էլ մտիկ տալիս,
Թե չէ, ինչո՞ւ ես կորչում հողեց հող,
Ո՞վ է քեզ համար այնտեղ կտրել փող։
― Չըգիտես, հայրիկ, այդ ինչ ես ասում,
Այն երկրում փողը թիով են դիզում.
95 Դուն չես հավատում Մկոյի խոսքին,
Որ այնտեղ խանով են չափում ոսկին։
― Խանով ոսկին քեզ համար չեն չափում,
Ցնորքներ են, որդի, քեզ շլացնում, խաբում.
Դարձի՛ր այդ ճամփից, լսի՛ր ծեր հորդ,
100 Պանդխտության մեջ կըսևացնես օրդ։
― Ես չեմ ուզում, հայր, օրեր սևացնել,
Այլ մեր սև օրին մի ճար հասցնել.
Ես պիտի գնամ, և երբ որ Աստծով
Կըվերադառնամ ջեբս լի ոսկով,
105 Կըգովես որդուդ, թե ինչպես ճարեց
Այդ հարստությունն, քեզ մխիթարեց։
― Դուն գիտես, որդի, գնա՛, Տեր ընդ քեզ,
Բայց տե՛ս, մտիցդ երբեք չըձգես
Պապիդ օջախը, քո հայրենիքդ,
110 Ծերունի հորդ, ջահել կնիկդ.
Թե սրանց, Մհե, դուն կըմոռանաս,
Իմացի՛ր, թեկուզ թագավոր դառնաս,
Օր չես քաշելու քո արած մեղքից։
Բարի ճանապարհ. թող քեզ ուղեկից
115 Լինի այն հրեշտակն, որ երբեմն տարավ
Տովբիթի որդուն դեպի Մարաստան.
Իսկ ես հայրական սրտով վիրավոր
Քեզ համար աղոթք կանեմ ամեն օր ―
Է՜հ, գնա՛, որդի, գնաս-գաս բարով…
120 Վերջացրեց խոսքը ծերունին զոռով…
Տանջվում էր, տանջվում խղճալի Մեհրին.
Խառնվում էին նրա վշտերին
Եվ սնունդ էին տալիս անհամար
Կասկածանքները տխուր ու համառ։
125 Սարսափում էր նա, երբ ամեն վայրկյան
Մտաբերում էր ժամըն անջատման.
Մի օր էլ մնաց, մի օրը վերջին,
Որ ճամփու դնե Մեհրին Մհեին։
Եվ արտասվելով խեղճ կինը կարեց
130 Մի սիրուն ղայլուխ ու վրեն շարեց
Գույնզգույն հուլունքներ վզի շարանից,
Մարդուն հիշատակ տվեց իրանից։
― Դե՛հ, մնաք բարով, ծերունի հայրիկ,
Նազելի Մեհրի, սիրուն հայրենիք,
135 Սրտակից տղերք, ընկեր-հարևան,
Մոտիկ բարեկամ, արյուն-ազգական…
Ասաց սրտաբեկ երիտասարդը,
Եվ, անիծելով իրան չար բախտը,
Ճանապարհ ընկավ. այնինչ ջրատար
140 Մեհրին ետևից նայում էր երկար։
Մհեի հայրն էլ, զառամ ծերունին,
Դողալով հենված յուր գավազանին,
Բերանը բացած, ձեռքը ճակատին
Նայում էր ապշած Մհեի ճամփին։
145 Դեռ երևում էր սև կետի նման,
Այն էլ չքացավ, և ամենայն բան
Վերջացավ պրծավ. ծերուկն ու Մեհրին
Ապշած ու քշված, կանգնած մնացին։
Մհեին ճամփու դնելու համար
150 Հավաքվածները, իբրև մխիթար,
Մեհրուն ու ծերին հուսադրական
Խոսքեր խոսացին, կամաց հեռացան։
Բայց երկա՜ր, երկար, մի ձայն թույլ, չնչին,
Այսպես խոսում էր նրանց ականջին.―
155 ― Սիրելի Մեհրի, մնացիր բարով,
Աչքերդ լցրած, տխուր երգերով
Չըհիշես էլ ինձ, մոռացիր, հոգիս,
Չըկանգնես երկար, չընայես ճամփիս.
Թե աչքդ մնա, կըխաբե նա քեզ,
160 Թե հանկարծ շեմքում ոտնաձայն լսես,
Հանգի՜ստ, սիրելիս, գիշերվան ժամին
Գիտե միշտ խաբել խաբուսիկ քամին։
Գուցե թե գիշերն անքուն աչքերով
Ուզես իմանալ վիճակս աստղերով,
165 Եվ հանկարծ մինը ծոր տա ու թռչի,
Մութ հորիզոնի սահմանում կորչի,
Խռոված հոգով և հազար ու մին
Մտածմունքներով մտնես անկողին,
Մի տխուր երազ կըգա կազդե քեզ,
170 Որ քո Մհեին էլ տեսնելու չես…
― Իսկ դուն, ո՜վ անբախտ և չարատանջ մարդ,
Դո՜ւն, իմ ծերունի հայրիկ ալեզարդ,
Երբ որ կըխնդրես արդեն չորացած
Քո բազուկներդ երկինք տարածած
175 Ու էլ չես գտնիլ ծերության նեցուկ,
Որքան արտասուք կըթափես ծածուկ.
Ո՜հ, ինչպես պիտի քո ճերմակ միրքի
Վրայից հոսեն հորդ արտասուքի
Աղի շիթերը, թրջեն վշտակոծ
180 Մազոտ, մերկ կուրծքդ, և ինչպես սև օձ,
Կըթունավորեն օրերդ ծերության
Գաղտնի կասկածներդ Մհեիդ մահվան։
Քո որդու ձեռքի հողին անբաժան
Կըխփես, հայրիկ, աչքերդ հավիտյան.
185 Անմխիթարանք և որդուդ կարոտ.
Բայց և քո տխուր գերեզմանի մոտ
Չի կանգնելու քո Մհեն երբեք…
Դուք այնտե՜ղ, այնտեղ իրար կըգրկեք…
― Վարդիթեր քույրիկ, գիշերս երազում
190 Դռնիցն ականջիս մի ձայն է հասնում,
Տնքում է երկա՜ր և ծանր հառաչում,
Հանկարծ մի կամաց Մեհրի է կանչում։
Դուրս եկա, տեսնեմ` Մհեն է կանգնած
Մի սև ձի հեծած, թռավ ու գնաց.
195 Ետնուց կանչեցի` Մհե՜, կաց, արի՛.
Հենց այս կանչելումն աչքս բաց արի։
Էլ ետ չընայեց, սև ձիուն հեծած,
Սև շորեր հագած, սև ճամփով գնաց.
Քամու նման էր այն սև ձին վազում.
200 Ի՞նչ է, Վարդիթեր, սև ձին երազում։
― Մեհրի, Տեր Աստված բարին կատարի,
Տիրամոր առաջ մի ջուխտ մոմ վառի։
― Երեք օր առաջ Շողերի գարին
Թեև մոտիկ էր ցույց տալիս բարին,
205 Բայց չար հարամին (նա այսպես ասաց)
Ճամփա չէ տալիս առաջը կտրած։
― Մեհրի, Տեր Աստված բարին հառաջի,
Գրավ խոստացի՛ր սրբի ու խաչի։
― Իսկ այս առավոտ մի ագռավ եկավ
210 Երդիկին վեր եկավ, սիրտս դող ընկավ,
Երբ բերան բացեց, գլուխն ուտե իրան,
Բոթաձայն կռավեց ճիշտ երեք բերան։
215 Ճամփա է տանում դեպի Հայաստան․
Այն ճամփու վրա կա մի գերեզման,
Որ միշտ հայացքով լուռ, ողորմելի,
Անցվորից խնդրում է մի ողորմի։
Չունի այն քարը չարաշուք դրած
220 Ոչ տապանագիր, ոչ անուն գրած,
Որ մարդ իմանա, թե այս վայրենի,
Ամայի վայրում ո՞վ պիտի լինի
Հանգստանալիս անտաշ քարի տակ։
Արդյոք խստակյաց մի սուրբ նահատակ,
225 Փախած աղմուկից մեղքոտ աշխարհի,
Եկավ և այստեղ, այս ճանապարհի
Վերա հաստատեց իրան օթևան,
Իբրև Աստծուց կարգած պահապան․
Թե չար մարդիկը, դեռ կիսաճամփի,
230 Կտրեցին թելը ճամփորդի կյանքի.
Գուցե մարդկանցից քշված, հալածված
Ավազակը վես յուր գլուխը ցած
Դրեց այստեղ, և այս ճամփու տակին
Ավանդեց իրան մեղավոր հոգին...
235 Մի օր մի քանի հայ անցվորական
Քրտնքամխած այն ճամփովն եկան,
Կանգ առան այնտեղ ու շունչ քաշեցին,
Փոշոտած դեմքից փոշին սրբեցին։
Դեպ այն շիրիմը նրանցից մեկը
240 Երկչոտությունով մեկնեց յուր ձեռքը
Եվ այսպես հորդոր կարդաց մյուսներին.
― Եղբայրք, ողորմի տվեք Մհեին.
Սրանից առաջ մի քանի տարի
Եկանք տեսանք, որ այս ճանապարհի
245 Վերա հավաքված գիշակեր թռչուն,
Գիշատող գազան, մի լեշ են ուտում,
Քշեցինք նրանց,― տեսնենք մի դիակ
Ի՜նչպես սոսկալի, ի՜նչպես այլանդակ
Շատ տգեղ էին և զարհուրելի
250 Սիպտակ շարքերը բաց ատամների.
Դատարկ աչքերի փոսից էլ, կարծես,
Տխուր հայացքով նայում էր նա մեզ։
Դեմքին ու լեշին երկար նայեցինք.
Վերջը շորերից միայն ճանաչեցինք,
255 Եվ պատառոտած նրա դիակը
Քարշ տվինք հասցրինք այն ծառի տակը։
Թաղեցինք այնտեղ և փախանք թաքուն։
― «Աստված ողորմի Մհեի հոգուն».
Մի բերան ամենքն ասացին սրտով
260 Եվ ահակալած հեռացան փութով։
Գնում է ճամփան մտնում մի ավան,
Տխուր, կիսավեր հայի բնակարան,
Եվ այդ ավանի նույնիսկ առաջին
Տան շեմքում կանգնած դեռահաս մի կին,
265 Երեսը ծածկած բարակ քուշուշկով,
Առաջին ճամփին նայում է ուշքով.
Այդ ճամփով մի օր նրա սիրելին
Գնաց հեռու տեղ, չըդարձավ կըրկին։
Տարիներ անցան, և աչքը ճամփին
270 Մնաց նայելիս նորահարս Մեհրին.
Ձեռքերը ծոցին, աչքերը լցված
Նայում էր, խոսում նա տարակուսած.
― Ա՜խ, մի ծիտ դառնամ, թռչեմ ու գնամ,
Գտնեմ Մհեիս, տեսնեմ մի անգամ.
275 Բայց ո՞վ կըտա ինձ թռչելու թևեր…
Երնեկ իմանամ, երնեկ մինն ասեր,
Թե այս րոպեին նա ինչ է անում։
Գո՞րծ ունի արդյոք, հաջո՞ղ է գնում,
Արդյոք մի անգամ ինձ միտն է բերում,
280 Գիտե՞, թե օրերն ինչպես եմ համրում.
Ով գիտե, գուցե այնտեղ մի սիրուն
Խանում կին սիրեց, մոռացավ Մեհրուն,
Կամ, գուցե, հիվանդ տնքում է հիմա,
Չորս կողմը նայում` յուր Մեհրին չըկա․
285 Թե չար թշնամին, ձեռքը չորանա,
Սուրը բարձրացրեց Մհեիս վերա.
Չըլինի թե վաղուց, Մեհրի ու աշխարհք
Մոռացած, թողած, նա սև հողի տակ…
Ա՜խ, ինչո՞ւ է, ինչո՞ւ այսքան տանջանքը,
290 Միթե սա՞ է, Տեր, Քո տված կյանքը.
Միթե ա՞յս էր ինձ համար պատրաստած,
Ի՞նչ արի քո դեմ, անարդար Աստված։
Գնաց ու գնաց, չըդարձավ կրկին.
Բայց, ահա, մի օր նկատեց Մեհրին,
295 Որ հեռվից մի բան սևին է տալիս.
«Ղարիբությունից ոքմին է գալիս»,
Մտքումն ասաց Մեհրին և ծովծով
Աչքերի արցունքը սրբեց գոգնոցով։
Սիրտը սկսեց արագ բաբախել,
300 Վաղուց էր, խեղճ կինն այդպես չէր եղել։
«Օ՜, տառապածի ողորմած Աստված»,
Մրմնջաց Մեհրին աչքերը լցված,
Ուրախությունից արցունքը հետին
Ցավերը պիտի ողջ թափեր գետին։
305 Արդեն եկավորըն եկավ մոտեցավ,
Քանի մոտեցավ այնքան շատացավ.
Եվ ահա, մի խումբ թուրք ավազակներ,
Գյուղը քանդեցին, արին տակն ու վեր.
Լեղապատառ տուն ընկած Մեհրուն
310 Տանից հանեցին, նստեցրին ձիուն.
Նրա ալևոր սկեսարն ընկավ
Թուրքերի սրից և իսկույն հանգավ․
Ծերի անեծքի հետ ի միասին
Տարան թուրքերըն յուր խոնարհ հարսին։
315 Ճամփա է տանում դեպի Հայաստան.
Գերեզմանի մոտ մի ծառ է կանգնած.
Այն հովանու տակ ահա մի հոգնած
Ձիավոր իջավ, և նորա թարքին,
320 Իրան փաթաթված, նստած էր մի կին.
Եվ տղամարդը զենքերում կորած,
Կանաչ խոտերում երբ ձիուն թողաց,
Դարձավ դեպի այն վաստակած կինը,
Ցույց տալով մատով մոտիկ շիրիմը.
325 ― Մեհրի, ճանաչի՛ր իգիթ Օսմանին.
Նայիր առաջիդ այդ գերեզմանին.
Այդտեղ թաղած է, մի քանի տարի
Առաջ, իմ ձեռքով մեռած գյավուրի
Հոտած մարմինը. երբ որ նրան ես
330 Թալանում էի, հայհոյում էր մեզ։
Շատ համարձակ էր այն լիրբ գյավուրը,
Բայց երբ Օսմանի կտրուկ կեռ թուրը
Նրա գլուխը ուսերից պոկեց,
Էլ բան չըխոսեց և խելոք պառկեց։
335 Գրպանում, ծոցում ոչինչ չըգտա,
Աղքատի մինն էր, միայն այս առա.
Ասաց գրպանից հանեց ղայլուխը,
Մեհրու արյունը տվեց գլուխը.
― Ես պիտի քնեմ, Մեհրի, դու մնա,
340 Լավ նայի՛ր, որ ձին հեռու չըգնա.
Մինչև հովն ընկնի, այնպես վեր կենանք,
Աստըծուն կանչենք, մեր ճամփեն գնանք։
Մեհրին քարացած, որպես շանթահար
Այն գերեզմանին նայում էր երկար
345 Ուշքը վերացած, ոչինչ չէր տեսնում.
Ուրիշ երկրում էր ականջին հասնում
Անլուռ աղմուկը մոտիկ առվակի,
Արձագանքն իրանց պատող ծմակի.
Այնինչ աչքերը փայփայում էին
350 Զվարթ երեսով առողջ Մհեին։
Նայում էր Մեհրին, նայում էր միայն,
Եվ ահա բարակ, ողորմուկ մի ձայն
Հասավ ականջին այն գերեզմանից.―
«Առ իմ արյունը, Մեհրի, Օսմանից»։
355 Սարսափեց, դողաց ու միանգամից,
Ինչպես որ հանկարծ զարթնում են քնից,
Սթափվեց Մեհրին, նայեց դես ու դեն,
Ինչպես նայում է վախեցած երեն,
Եվ մի միտք նրա դեմքըն այլայլեց.―
360 Խոշոր աչքերում վրեժը փայլեց,
Վայրենի ձևով, զգույշ ու կամաց
Մի քանի քայլով թուրքին մոտ գնաց,
Ձեռքերը փռած, քնած էր թուրքը,
Ծանր ու երկար շնչում էր կուրծքը.
365 Կամաց խանչալը պատենից քաշեց,
Օսմանը հանկարծ բազուկը շարժեց,
Թեթև թռիչքով ետ թռավ Մեհրին,
Խանչալը պահեց գոգնոցի տակին
Եվ անշարժ մնաց, մինչև որ դարձյալ
370 Օսմանը սկսեց հանգիստ խռըմփալ։
Փայլեց պողպատը վառ արևի տակ.
Եվ Մեհրին, ինչպես հոգեհան հրեշտակ,
Խանչալը ձեռքին մնաց խոր քնած
Իգիթի գլխին մի րոպե կանգնած.
375 Դարձյալ դես ու դեն խենթի պես նայեց,
Զգույշ կորացավ, շունչն իրան պահեց,
Խանչալի ծայրը դնելով կրծքին
Յուր բոլոր ուժով հարեց դաստակին։
Օսմանը գոռաց, վեր թռավ տեղից,
380 Մեհրին սարսափած փախս առավ վախից.
Վագրի թռիչքով ցատկեց Օսմանը,
Հասավ ու բռնեց թիկունքի ծամը.
Ետ դարձավ Մեհրին ահից կատաղած,
Դարձյալ թուրքի դեմ խանչալը շողաց,
385 Մռնչաց ուժգին. մազերը թողած,
Կրակոտ աչքերն արյուն կոխած,
Կիսաշունչ թուրքը թուրը պտտեց.
Ծղրտաց Մեհրին, աչքերը մթնեց.
Վայր իջավ թուրը, նրա հետ Մեհրին
390 Մի թույլ ճիչ հանեց, խանչալը ձեռին,
Կուրծքը պատառած, արյունաթաթավ,
Մհեի շիրմի վերա վայր ընկավ.
Վայր ընկավ նաև Օսմանը,
Եվ երեք դարձավ մի գերեզմանը։
395 Դեռ իրար կողքի հանգչում են այնտեղ
Չար սպանողն ու սպանվողն անմեղ.
Եվ ամեն տարի գարունը գալով
Հավասար պճնում է նրանց դալարով։
ՈԻՍՄԱՆ ԱՆԱՌԱԿ ԶԱՎԱԿՆԵՐ
Ֆիզիկական մշտնջենավոր տառապանքի դատապարտված Սիզիֆն ու աստվածային
տանջանքի ենթարկված Պրոմեթևսը զրույց էին անում։
— Բախտավո՞ր է քո ցեղը,— ստորերկրյա անդունդից հարցրեց հսկա Սիզիֆը,
շարունակելով քարեր շպրտել դեպի [վերև] բարձր լեռան գլուխը, որոնք կրկին ցած էին
գլորվում և նա դարձյալ այսպես անվերջ վերև էր ձգում։
— Ո՛չ, անբախտ է իմ ցեղը,— բարձրից որոտաց աստվածների շղթայակապ գերին։
— Նրանք է՞լ են քարեր ձգում դեպի վերև, որ [կրկին ներքև] միշտ ցած են ընկնում,—
կրկին հարցրեց չարատանջ հսկան։
— Ո՛չ,— պատասխանեց Պրոմեթևսը,— դրանից էլ ավելի վատ։ Նրանք իրանց սրտերն
են ձգում դեպի վերև, և այն ընկնում է ցած, նրանք իրանց հոգիներն են ձգում դեպի
վերև, և հոգիներն ընկնում են ցած, իրանց մտքերն են ձգում դեպի վերև, և այն մտքերն
ընկնում են ցած..․
Ճակատագրական զարհուրելի անեծք, որ դրված է մտավոր աշխատանքի գործի վրա։
Ճշմարիտ, որքա՜ն դանդաղ են հաղթանակում մտքերն ու զգացմունքները․ այնքան
դանդաղ, որ կարծես թե ապարդյուն են անցնում։
Այսպես [դժվար] ծանր է եղել կուլտուրական առաջադիմության ուղին, այսպես դժվար
է եղել փչացած մարդու վերանորոգությունը։
Բայց մենք այդպես չենք սովորել մտածել ու հասկանալ, այդ հուսահատական է մեր
անհամբեր սրտերի և մեր ազատ թռչող մտքերի համար։ Մտավոր հեղաշրջումները մեզ
համար մի տեսակ ֆեյերվերկներ են եղել—հեշտ ու արագ, հանկարծակի ու
արմատական... մենք [տեսել ենք] ականատես ենք եղել փոթորիկների, որոնք խառնել
են իրերը, փոխել են գրությունները, ձևերը, տարազները… մենք հավատացել ենք, որ
ամենայն ինչ կատարյալ է, և մինչդեռ միամիտ հրճվելով տոնում էինք բարձր ու
լուսավոր մտքերի հաղթանակի տոնը, ահա հենց այդ երջանիկ ցնծության ժամանակ,
իրերի ճշմարիտ ոգուց և բնավորությունից - լսվում է ճակատագրական հառաչանքը -
այն մտքերը դարձյալ ընկել են ցած…
Ահա ձեզ Թիֆլիսը։ Մի՞թե [Թիֆլիսը] նա չի ներկայացնում մի այդպիսի մեծ հանգած
հրախաղի տեսարան, ուր կարճատև շլացուցիչ լույսից զրկված թամաշավորները
միայն այժմ են զգում, որ իրանք ոչ մի գիտակցական մասնակցություն ու կենսական
դեր չունեին [սարքված] անցած հանդեսում, ուր այնքան աղմկում էին։ Եվ ամեն մարդ
գնում է իր տունը, իր մութ գործին։
Այն մարդիկը, որոնք առիթ են տվել այս տողերին մեր [մեզ համար] կյանքի համար
կարևոր մարդիկ են [համարված] նկատված, նրանց վրա թանկ հույսեր կան դրված [և
նրանք ընդհանուր առմամբ համարված են նահատակներ...]
Դրանք ուսուցիչներ են. այս իսկի գրչի սխալ չի, ուսուցիչներ եմ ասում։ Նրանք մտել են
կյանքի մեջ հայտնի հրահանգով ու ծրագիրներով, որոնցով հայտնվում են որպես
լուսավորության առաքյալներ, վայրենի բարքեր կրթող, բարոյական սկզբունքների
ջատագով ու ծավալող և անհաշտ ոխերիմ ամենայն խավարային գործերի։
[Մենք միշտ լսել ենք - նրանք նահատակներ են, ուսուցչի անունը խաբեց շատ]
Նրանք նահատակներ են - մենք միշտ այս լսեցինք։
Բայց կյանքը գաղտնիքներ [չի] պահելու սովորություն չունի, նա կատարում է յուր
անտարբեր ընթացքը, երևան է հանում ամեն բան, և գործերը հայտնվում են իսկական
պատկերներով։ Դուք տեսնում եք, որ այդ երևակայական նահատակը ո՛չ միայն
անբարեխիղճ ուսուցիչ է եղել, և փոքրոգի մարտնչող, այլև վաշխառվի պնակալեզ
արբանյակն ու [նրա հրեշավոր] մուրհակների գրագիրը, և կեղեքիչ պաշտոնյայի
պատրաստակամ գործակատարը, իսկ հաճախ հենց մի քստմնելի վաշխառու։
Ամեն մարդ, ես հավատում եմ, որ կարող է սրանցից մի քանիսին հիշել։
[Բայց] Սրանցից ավելի տխուր պատմություն ունեն այն «ուսում առած»
երիտասարդները, որոնք քահանա են դարձել։ Նրանք այն գաղափարական
նպատակով քահանա դարձան, որ ժողովրդին բարձրացնեն իր ընկած դրությունից, իր
եկեղեցուն հավատարիմ ծառայեն և այսպիսի հազար ու մի խոստումներ, որ անդադար
անում են նրանք և միշտ էլ [հիշում] ակնարկում իրանց խնդիրքների մեջ, թե
մանկության օրից ուխտած են․․․
Բայց էլ գաղտնիք չի, [դրանք] որ այդ խոստումները միայն մի տեսակ կաշառ էին
նպատակի հասնելու համար, իսկ նպատակը եղել է հեշտ ապրել և գռփել [եկեղեցու
անունով] ժողովրդին ավելի անաստված, քան յուր հանգուցյալ տգետ նախորդը։
Պսակի ժամանակ հարսանքատերերին խեղդել, թաղման ժամանակ մեռելատերերին
կողոպտել, շարունակ լաց լինել քրիստոնեության համար և միշտ որոնել ու հնարել
եկամուտների նորանոր աղբյուրներ։
Ուրիշ ի՞նչ փոփոխություն մտավ մեր հոգևոր դասակարգի մեջ սրանցով և արդյոք
մեղմացա՞վ ժողովրդի արդար տրտունջը—արդյոք ժողովուրդը Ավետարանի իմաստը
հասկացա՞վ։
Պակաս [վտանգավոր] չեն այն ինտելիգենտ մարդիկ, որոնք սկսում են պարապել
վաճառականությամբ։ Դրանք էլ խիղճ ու գիտություն վաճառում են առաջին
մուշտարուն և այնուհետև ճգնում են գերազանցելու իրանցից առաջ եղող փերեզակին։
Չէ՞ որ վաճառական է—պրծանք գնաց։
Ներսիսյան դպրոցն ավարտած մի պարոն, որ վաճառական է դարձել, ծիծաղելով
պատմում էր, թե 40—50 տոկոս աշխատանքով է ծախում իր ապրանքը և աշխատում
էր մեզ զարմացնել, թե ինչ ճարպկություններով է կարողանում խաբել տգետ
մուշտարիներին։
Կան, որոնք թղթակից են — գրում <են> սուտ ու բամբասանք, որ անարգեն,
անվանարկեն մեկն ու մեկին՝ անձնական վրեժ լուծելու համար։ [Եվ շատ հասկանալի
է, թե որքան <3 անընթ․> վնասակար է այս ընթացքը, որ գործերին տեղյակ մարդկանց
աչքում գցում է մամուլի վարկը]։ Մոլորեցնում են մամուլը, խաբում հազարավոր