EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
բերել յուր ծերունի քահանայի որդուն―մի կատարյալ տգետ մարդ, մի իսկական
հովիվ―իրանցից մեկըֈ
Բողոքել են սինոդին պ. Տ. Վ.-ի դեմ, նրա խնդիրն անվանել կեղծ, արաղով գլուխ
բերած, իրան անբարոյական և այլ հազար ու մի անասելի և անպատմելի վատ
հատկությունների տեր, որ իրանց քաջ հայտնի է, և որը կապացուցանեն երդումովֈ
Այս գործը ձգձգվել է տարիներով, մինչև սինոդը քննություն է նշանակելֈ
Հիմա քննիչը նստած, այդ բողոքարկուներին հրավիրում է երդվելու և հաստատելու
իրանց խոսքերըֈ
«Մենք օրթում չենք ուտիլ, աղաղակում են գյուղացիք, էն ա մի անգամ ինչ որ գրել ենք,
հլե էն ա… գրել ենք, որ դա լավ մարդ չի, դրան ուզում չենք, էլ ինչ եք եկել հարց ու
փորձ անում…
— Խի՞ (ընչի) չեք ուզում,— հարցնում է քննիչըֈ
— Խի պտի…
— Պատճառն ի՞նչ աֈ
— Պատճառն էն ա, որ ուզում չենքֈ
— Էս ձեր խոսքերն են, ինչ որ գրել եք թղթումֈ
— Հա, հլե մեր խոսքերն են…ֈ
— Դե եկեք, երդումով հաստատեցեք, եթե ձեր խոսքերը ճշմարիտ ենֈ
― Մենք օրթում չենք ուտիլ, հլե ինչ որ գրել ենք էն ա…ֈ
Տանուտերի օգնությամբ վերջապես քննիչը երդվեցնում է կամակոր գյուղացիներին․
այստեղ արդեն երգերը փոխեցին. տես ինչ են ասում.
— Դու ինչո՞ւ չես Տ. Վ.-ին ուզում,— հարցնում է քննիչը մեկինֈ
— Ես նրա համար չեմ ուզում, որ դա տարեկան ութ հազար մանեթ փող ա ստանում,
մեր եկեղեցուն ինչի չի մի նվեր տալիս, թե լավ մարթ աֈ
— Ութ հազար չի լինիլ, գուցե ութ հարյուր է7,— հարցնում է քննիչըֈ
— Չէ՛, ես գիտեմ—ութ հազարֈ
— Ա՞յդ է քո պատճառըֈ
— Հրամանք ես. մին էլ էն ա, որ դա խո տերտերի տղա չի, որ ինքն էլ տերտեր դառնաֈ
— Էլ ուրիշ բան ունի՞ս նրա դեմ ասելուֈ
— Ոչ… էս մի՞թե քիչ աֈ
— Դու ի՞նչ ունիս ասելու,— հարցնում է մյուսինֈ
7 Պ<արոն> Տ. Վ.-ն մի տարի յուր կնոջ հետ ուսուցչություն է արել Ալեքսանդրապոլ, 800 մանեթով:
— Ես էլ էն եմ ասում, որ դա, թե տերտեր դառնալու միտք ուներ, ընչի չէր մի ստաքան
արաղ վեր ունում, գալիս իմ տունը―հլա մի երկու հետ էլ խնդրվում, որ ես էլ իրան
կողմն էի խոսացելֈ
— Էլ ուրիշ ի՞նչ գիտես նրա մասինֈ
— Էլ ուրիշ բան չի գիտեմֈ Դե նա ուսումի գնացած էր, նոր ա եկել, իսկի թամամ
ճանաչում էլ չեմֈ
— Բաս ինչի՞ ես խնդրի տակին ստորագրել―թե մենք քաջ ճանաչում ենք,
անբարոյական է ևնֈ
— Նրա համար, որ խափանեմ դրա գործըֈ
— Ընչի՞ խափանեսֈ
— Դե էնա էնհենց խափանեմ էլիֈ
Մի ուրիշն է առաջ գալիսֈ
— Ես բան չի գիտեմ, տերտեր ջան, մեր տղերքն ասին արի ձերք քաշի, ես էլ
ձերք քաշեցի․ հմի դու էլ ինչ որ ասում ես, թող քու ասածն ըլիֈ
Գալիս է հետևյալըֈ
— Մեր տերտերը 50 տարի մեզ վրա քահանայություն ա արել․ դրա խաթեր էլ
ես ուզում եմ, որ նրա տղերանցից մնին քահանա շինենք, որ նրա ծուխը
չկտրի…
Այս բոլորից հետո հայր քննիչը դիմեց ժողովրդին, յուր զարմանքը հայտնեց, որ
այսպիսի պատճառներով ժողովուրդը հակառակում է, ուզում է խափանել պ. Տ.
Վ.-ի ձեռնադրությունը, և որ ժողովուրդը չի հասկանում յուր օգուտը, առաջ է
քաշում մի տգետ հովվի և չի ընդունում մի ուսումնական մարդու
քահանայությունըֈ
— Ուսումնական ա, թող գնա իրան ուսումը կարդա,― աղաղակում է ամբոխը
և յուր անմիտ, ծիծաղելի պատճառաբանություններով, որ հիշեցի (և որ
մուծված են քննության արձանագրության մեջ), գնում է սինոդ, գալիս
կոնսիստոր―բան ու գործ թող արած, հույսերը կաշառքի վրա դրածֈ
Բորչալվեցին այնքան է սովորել կաշառքին, որ չի հավատում, թե առանց
կաշառքի կարող է գործ առաջ գնալ աշխարհքումֈ Նրա կարծիքով աստված էլ
աշխարհքը կաշառքով է ստեղծելֈ
Մի գյուղում քննչին կաշառք առաջարկեցին․ քննիչը հրաժարվեց, միայն
հավատացրեց, որ նրանց գործը լավ կերթաֈ
— Չէ՜, մեր գործը վատ կերթա, որ աջահամբույր8 չես վեր առնում մեզանից,
տրտնջում էին գործատերերը․ քննիչը, դատավորը որ սաղվաթ, փեշքաշ
չընդունի ընչի ա պետք…ֈ
Այս խոսքերը ես լսել եմ իմ ականջով գյուղի առաջավոր մարդկանց բերանիցֈ
Որքա՜ն շատ բան են ասում այս մի քանի խոսքերը ժողովրդի տեսած
արդարադատության մասին, որքա՜ն արդար ձայներ ու բողոքներ պետք է
խեղդված լինին այս տեղերում, որքա՜ն ճնշված ու տանջված չունևորը, որքա՜ն
ընկած, մեռած խղճի և դատի նշանակությունը այնտեղ, ուր ստեղծվել են այս
խոսքերըֈ
Եվ շատերը հրաժարվում էին քննությունների ժամանակ հանցավորներին
մեղադրելուցֈ
— Ինչո՞ւ չես ասում, ինչ որ գիտես,— հարցնում է քննիչըֈ
— Ի՞նչ ասեմ, տեր հայր, ինչ մեղք էլ վրեն հաստատենք, էգուց կերթա բարձր
կաշառք կտա, ինքը կպրծնի, զուր մենք վատամարդի կդառնանքֈ
Սրանք դատարկ խոսքեր չեն, անձնական փորձերից հետո է խոսում այս
գյուղացինֈ
Այս քննությունների, աղմուկների ժամանակ հանկարծ առաջ են գալիս մի
քանի գյուղացիներֈ Բոլորը լռում ենֈ Սրանցից մեկը երկյուղածությամբ ծոցից
մի թուղթ է հանում, մեկնում հայր քննչինֈ Այդ էլ ուրիշ խնդիր է. ժողովուրդը
դրանով աղերսում է հոգևոր իշխանությանը, որ իրանց գյուղում մի
ուսումնարան բացվիֈ
8 Կաշառքը զանազան անուններով են տալիս- աջահամբույր, չայի փող, ճամփի ծախս և այլն:
Այստեղ, այս անակնկալ րոպեին, մարդու սիրտ հանկարծ ճխում, թունդ է
առնում և ակամա դուրս է թռչում―«ահա քո խնդիրը» ամեն լուսից ու բարուց
զրկված ժողովուրդ, ահա քո փրկության անունը…ֈ
Բայց ի՞նչ… խոսում են, խոստանում, խնդրում, աղաչում, պաղատում և
վարժապետին տարեկան հարյուր մանեթից ավելի չեն կարող վճարել, ուժ
չունենֈ
Արդյոք այսպիսի տեղերում լավ չէ՞ր լինիլ բաց անել ուսումնարաններ
էժանագին վարժապետներով, ուսումնատենչ գյուղացու երեխան գրաճանանչ
անելու համարֈ
Վերջապես շատ է խավար, շատ է ուշադրությունից զրկված. այս ամենազուրկ,
ամենաաչքից ընկած վիճակն է Թիֆլիսի թեմի, թեև տված արդյունքովն
առաջնակարգֈ
Ուսումնարանները պոչավոր աստղի նման այստեղ այնտեղ երևում են ու
կորչումֈ Հոգևոր իշխանությունը ուշադրություն չի դարձնում, իսկ ամբոխը
ուսումնարան չի պահիլ․ դուք միք հավատալ նրա աղերսալի խնդիրներին. նա
ինքնիրան զոհաբերություն չի անիլ իրան չհասկացած բաների համարֈ Նա չար
խաղեր կխաղա այդ յուր խնդրած ուսումնարանի գլխին, կքանդի յուր ձեռքով, և
դուք կզարմանաքֈ
Այն գյուղացին, որ տարին մի քանի անգամ յուր երեխանց բերանից կտրում
փեշքաշներ է տանում զանազան աղաների, պարտք է անում—կաշառքներ է
տալիս, փորացավ է ընկնում, երբ հերթը գալիս է ուսուցչի ռոճկինֈ
Թող մեր գյուղական ուսուցիչներն ասենֈ
Դ․ գյուղում ուսուցիչն ամբողջ տարին սրանից նրանից մուրացկանի նման
ալյուր ուզելով էր ապրել․ ռոճիկը չէին տալիս գյուղացիք, երբ հ<այր> քննիչը
այդ մասին բացատրություն ուզեց հոգաբարձուներից, վերջիններս իրանց
զարմանքն էին հայտնում, որ տեր հայրն այդպիսի «պարապ բաների» ետևից է
ընկնում, այդպիսի «սարսաղների» համար գլուխը ցավացնումֈ
Օ․ գյուղում ուսուցիչը արաղ էր խմացրել հոգաբարձվին, որ կարողանա
ռոճիկն ստանալֈ Այս լսելով մյուս հոգաբարձուն էլ էր գնացել արաղ պահանջել
վարժապետից. վարժապետը մերժել էր սրան, պ. հոգաբարձուն ծեծել էր
հանդուգն ուսուցչին և ռոճկի հաշիվը վերջացել էր սրանովֈ
Այդ գյուղի ուսուցիչներից շատերն են այսպիսի ռոճիկներ ստացելֈ
Հ. գյուղացիք ուսուցչին ռոճկի փոխարեն խոստացել էին կեսօրավար ցանած
կարտոֆիլ և երկու այծ, հավատացնելով, որ այդ ռոճկից ավելի կբռնիֈ Խեղճ
թիֆլիսեցի երիտասարդն էլ հավատացել էրֈ Հակառակին կարտոֆիլն էլ այն
տարի լավ չէր եկելֈ
— Դե քու բախտիցն էր, մենք ինչ անենք, վարժապետ ջան,— վարժապետի
սիրտն առնում են գյուղացիք ու ճանապարհ դնումֈ
Անբախտ ուսուցիչը ինձ պատահեց Ջալալօղլի՝ հետը երկու քոսոտ այծ, որոնց
ֆուրգունչին չէր համաձայնվում վերցնել Թիֆլիս տանելուֈ
Այսպիսի առակներ ուսուցիչներն ավելի շատ գիտենֈ Իսկ ապառիկներ, որքան
կուզեքֈ
Հայրենակիցներիս մեղքերը թեթևացնելու համար այստեղ դարձյալ հիշեցնում
եմ նրանց աղքատությունըֈ
Աղքատություն եմ ասում, որ օրերով հունձ անես կիզող արևի տակին, գիշերը
խորոմես և տաժանելի աշխատանքից հետո հոգնած, ուժասպառ, երբ սիրտդ
գնում է սովածությունից, աստծուն փառք տաս քարից փափուկ ցամաք հացի
համար, այն էլ այնքան չլինի, որ փորդ կշտանաֈ Տանջվում են, մաշվում և
սնունդ չեն առնում, որ պակասած ուժերը կազդուրենֈ Ամիսներով յուղալի
կերակուրի երես չեն տեսնում, իսկ մսով միայն այն ժամանակ են լիանում, երբ
անասունների կոտորած է լինում, ուտում են անխտիր հիվանդացած
անասունի միսը, առանց մտածելու հիվանդության մասինֈ
Հիվանդություններն ու մոլությունները այս ժողովրդի կյանքի հարազատ
եզրակացություններն ենֈ Սիֆիլիսը (տիրամոր ցավ) և օնանիզմը հայտնի են
ամենախուլ անկյուններում, իսկ անասնամոլությունը զարմանալի տարածված
է թե ամուրիների և թե ամուսնացածների մեջֈ
Այս խորին ուշադրության և ցավակցության արժանի իրողություն էֈ Դեպի յուր
կրքերն անփույթ, տգետ, վայրենի ու մոլի ժողովուրդը քայքայվում է
բարոյապես և ֆիզիկապես, հալվում, հյուծվում է յուր ծածուկ ախտերի մեջ և
հոգացող չկա նրա մասինֈ
Ապրում են կեղտոտ, ավելի կեղտոտ, քան իրանց անասունները․ մարդիկ կան,
որ մկրտվելիս ավազանումն են լողացել, մեկ էլ մեռած ժամանակ պետք է
լողացնեն․ նրանց մարմինը 50—70 տարվա ընթացքում երկու անգամ է ջուր
տեսնումֈ
Հապա ինչպես չհիշենք արբեցողությունը, որ շարժողություն և մի տեսակ
ճիվաղային կյանք է տալիս այս այլանդակ պատկերին, թեև սա հավասար չի
տարածվում ամեն կողմֈ
Այս բոլորից հետո ձեր առաջ կանգնում է վտիտ, կորաքամակ և ապուշ նոր
սերունդը, մի խիստ, աչքի ընկնող կոնտրաստ—հակապատկեր
ներկայացնելով յուր հայրենիքի հսկայական բնության հետֈ
Մինչդեռ նույն գյուղերում մեզ պատահեցին հարյուր տարին անցկացրած
առույգ ու վիթխարի հին մարդիկֈ
Այս ժիր ծերունիների զվարթ զրույցները, սուր հիշողությունը, կտրուկ խելքն ու
դատողությունը, գործի աշխույժն ու եռանդը բարձր աղաղակում են հին
առածի մասին―«առողջ մարմնի մեջ առողջ հոգի»ֈ
Ագ. գյուղում մեզ մոտ նստած զրույց էր անում մի հարյուր տարեկան ծերունի,
երբ ներս մտավ նրա մեծ եղբայրը 105 տարեկանֈ Փոքր եղբայրը վեր կացավ,
տեղը տվեց մեծին, ինքը մնաց կանգնած մինչև մեծ եղբայրը հրավիրեց
նստելուֈ Մեզ հետ սկսեց խոսալ մեծ եղբայրը Պասկևիչից, Լիսանևիչից,
Երևանու պատերազմիցֈ
— Մենք իգհատցի ենք բնիկ,— պատմում էր ծերունին,— Զավրովանց ճորտն
էինքֈ Մի օր կալ կասելիս մեր աղեն եկավ, թե էս հադաղին եզնիքը բաց թողեք,
բերեք իմ կալը կասեցեքֈ Ողորմածիկ իմ բիձա Ջիլավն ասավ, կացի, էսա մեր
կալն էլելա, պրծնեմ, ետնա բերեմ քունը կասեմֈ Նա թե հլե չէ, էս սհաթին ձեր
կալը բաց թողեք, եկեք իմը կասեցեքֈ Էստեղ հակառակությունն ընկավ. իմ
բիձա Ջիլավը եղանով տվուց աղին կալումը վեր գցեց ու թվանքը վեր կալավ
ձորերն ընկավֈ Մենք էլ վեր կացանք տանով տեղով եկանքֈ Երմալովն
Երևանու կռվիցը ետ գալիս Դվալումն առաջը կտրեցինք, մի եզը մորթեցինք, որ
աջողութենով կռվիցը պրծել ա, եդնա խնդրվեցինք, լաց ու շիվան արինք, թե
մեզ ազատ արա ճորտութենից…
Այս խոսակցության ժամանակ հանկարծ փոքր եղբայրը մի բան հիշեց. մեծը
բարկացած դարձավ 100 տարեկան փոքր եղբորը «երբ որ տեսնում ես քու
մենձը խոսում ա — դու մեջ մի ընկնիլ…», 100 տարեկան փոքր եղբայրը
խոնարհեց յուր ճերմակ միրուքն ու գլուխն և լռեցֈ
Այսպիսի ծերեր պատահում էին մեզ գրեթե ամեն գյուղումֈ Սրանց ամեն մեկը
ավանդությունների, առասպելների, հին զրույցների, ժողովրդական
հավատալիքների մի շտեմարան, մի թանգարան էֈ
Այս պատմություններից, զրույցներից, սովորություններից շատերն եկած են
հին դարերից, մեր հին նախնիքների կյանքն ու սովորություններն են, նրանց
մտքի և հոգու ծնունդներն ենֈ
Ահա թե որտեղ է հայոց գրականության աղբյուրը․ ահա թե որտեղից պետք է
խմի հայոց բանաստեղծը, հայոց վիպասանը, հայոց գրողը, որ զորանաֈ
Բայց մեռնում են այս ծերունիները իրանց հետ տանելով իրանց գիտեցածը, իսկ
սրանց որդիքը հոգսերով ծանրացած, բարոյապես այլանդակված, նոր բառեր
են սովորում, հինը մոռանում, նոր պատմություններ են սովորում, նոր բարքեր,
նոր կարգեր—մի բաբելոնյան խառնակությունֈ Այս պատկերը կարելի է
նմանեցնել մի հարսանիքի, ուր հարբած հանդիսականներն աղմկում են
խառնիխուռն, և չեն լսում, թե ինչ է երգում երգիչը, որ շուտով պետք է լռիֈ
Ես ինչ խոսքեր, դարձվածներ, զրույցներ սրանից 10 տարի առաջ լսել եմ Լոռի,
ինչ սովորություններ տեսել եմ, այժմ դժվար եմ տեսնում ու լսում. բոլորը
նսեմացել, նոսրացել, անհետանում ենֈ
Ժողովուրդը մի դրությունից անցնում է դեպի մյուսը ինքնագլուխ, առանց
առաջնորդի և հսկողի, և այդ դրության մեջ շատ բաների հետ կորցնում է և մեր
բանավոր գրականությունըֈ
Մասնավոր ապահով մարդիկ չկան, որ ժողովեն, այնպիսի հարուստներ չկան,
որ ձեռնհաս մարդկանց միջոց տան ժողովելու, ընկերություն չկա, որ զբաղվի
դրանով, իսկ մամուլը… ճգնում է եղած ողորմելի գրականությունն էլ խեղդել
յուր հրապարակախոսական ցեխի մեջ, ուր մնաց այդ մասին հոգար յուր
գավառներում ցրված աշխատակիցների միջոցովֈ Եվ այսպիսով մոռացվում,
թաղվում, կորչում են մեր ազգային հոգու ծնունդները―մեր գրականության
հարազատ հողն ու պատվանդանը մաշվում, սպառվում, անհետանումֈ
Վերոհիշյալ գյուղերից որոշվում են այն գյուղերը, որ գտնվում են
մենաստանների―մեծ վանքերի մոտֈ Որոշվում են ավելի մեծ
անբարոյականությամբ ու ծուլությամբֈ Զզվելի պատմություններ կան
սրանցից, բայց տեղս տեղ չի, որ օրինակներով խոսեմֈ
Բորչալվի հնություններից հռչակավոր Հաղպատ-Սանահնի վանքերն են այժմ
կանգուն, որոնք, կարծես, իրանց ժամանակը լրացրած՝ աչքից ընկել ենֈ Այս
վանքերը մի ժամանակ հայոց եկեղեցական լուսավորության ջահերն էին
համարվում, արևելքի բռնակալներից հալածված հայոց դպրությունն այս
վանքերն էր ապաստանում ու ծաղկումֈ Այստեղ են ուսել ու քարոզել Հովհան
Իմաստասերը, Գրիգոր Տուտեորդին, Վանական մեծ վարդապետը, Կիրակոս
պատմագիրը, շատ կաթողիկոսներ և այլ հոյակապ, ուսումնասեր ու
ժողովրդասեր հոգևորականներֈ
Այժմ մի-մի տգետ վարդապետ պարապ-սարապ նստած նրանց տեղը աղքատ
ուխտավորների հետ վիճում են վանքի (իրանց) հասույթների,
խաչահամբույրների, աջահամբույրների համար, մատաղի մորթիները
հավաքում―կախ են անում բեմբասացության դահլիճում, ուր մի ժամանակ
թնդում էին հայոց եկեղեցու հոգեխոս հռետորների ճառերն ու քարոզները, կամ
թափում ածուխի կույտի վրա―թանգարանում, ուր պահվում էին հնության
պարծանքներըֈ
Այս գյուղերից հետո կարելի է հիշել ազնվականների գյուղերըֈ Այս սնապարծ
ու դատարկապորտ սովածներին տեսնելիս, սրանց անմիտ ու հիմար
պարծենկոտությանն ականջ դնելիս, դեպի ռանճպար գյուղացին ու
աշխատանքը տածած արհամարհանքը տեսնելիս, մարդ մտածում է՝ ինչ
պատուհաս է ազնվականությունը մարդկության համար․ դրանով կարելի է
ազգեր այլասերել, մեռցնել ֆիզիկապես և բարոյապեսֈ Այս դժբախտներին
ժողովուրդը անմահացրել է, մի երկու խոսքով— «մեծ-մեծ տներ―սոված շներ»ֈ
Այստեղ խոսքս մասնավորում եմ երկու գյուղի―Շուլավերի և Ջալալ-օղլու
վրա, որոնք ազդում են Բորչալվի թե՛ նյութական, և թե՛ բարոյական կյանքի
վրաֈ
Բորչալվի գավառական քաղաքը Շուլավերն է համարվում, որ մոտ հազար
բնակիչ ունի, Ջալալ-օղլին փոքր է նրանիցֈ
Գեղեցիկ է երեք կողմից լեռներով պատած և այգիներում թաղված Շուլավերը,
բայց Ջալալ-օղլին ավելի քաղաքի տպավորություն է անում և ավելի չքնաղ էֈ
Ջալալ-օղլեցին գիտե ոգևորվել և յուր մաքրասիրությամբ կարող է համարձակ
պարծենալ թիֆլիսեցու առաջ, իսկ շուլավերցին աննման կոնծող էֈ Երկու
գյուղի ժողովուրդն էլ զուրկ են համայնական ոգուց, խռովասեր, ամբարիշտ,
ինտրիգանֈ
Ասում են, թե մեկը Թիֆլիս գալիս ճանապարհին մի թուղթ է գտնում. վերցնում
է տեսնում հարյուր ռուբլիանոց, և ցավելով բացականչում է― «ափսոս, ես
կարծեցի գանգատի թուղթ ա»ֈ
Հիմի վեճ կա, և դժվար է վճռել, թե այս մարդը շուլավերցի էր, թե ջալալ-օղլեցի.
երկուսն էլ հավասար շանսեր ունեն այս մարդը լինելուֈ
Գալով դարձյալ ընդհանուրին՝ այս կասեմ․ առհասարակ դանդաղ ու կոպիտ է
այս ժողովուրդը, ինչպես յուր սիրած գոմեշը, ինչպես յուր լեզուն, շարժվածքն
ու երգը (թեև սեփական երգ էլ չունի)ֈ
Զուրկ է, թե՛ ապրելու և թե՛ հոգեկան վայելչությունների ճաշակից․ նա չի
կարողանում գնահատել նույնիսկ յուր լեռնային բնության վայրենի
գեղեցկությունը և անխնա այլանդակում է, շարունակ սպառելով ահագին
անտառներըֈ Դեռ վայրենու նման քաղաքակրթության արտաքին փայլերովն է
շլանումֈ Այսքան դարեր ապրած, ծերացած ժողովուրդ և դեռ չի ըմբռնել կյանքի
ներքին իմաստը, անցել է անթիվ ու անհամար փորձերի ու փորձությունների
միջով և չի հասկացել, խորամուխ չի եղել, եզրակացություններ չի դուրս բերել
այդ փորձերից, չի ստեղծել մի անհատական—զուտ ազգային կյանքի օրենք–
ադաթ, որ ավանդեր յուր որդունֈ Դորա համար էլ ինքնուրույն ոչինչ չի
զարգացել նորա մեջ…ֈ
Շարունակ ապրել է տարածության վրա և ժամանակի մեջ և դեռ որոշ
գաղափար չունի ժամանակի ու տարածության մասինֈ
Մի բան կպատմի քեզ երեկ մեկելօրից, և դուրս կգա, որ այդ երեկ մեկելօրը 20—
30 տարի է…ֈ
Հարցնում ես.— ո՞րքան է հեռու այսինչ տեղը, որ ինքը հազար անգամ գնացել է
եկել, այստեղ―մոտիկ առաջդ է, կպատասխանի․ և դու ամբողջ օրով կերթաս
ու չես հասնիլ, կամ ընդհակառակը կպատահիֈ
Պատվի զգացմունքը թույլ է նրա մեջ, ինքնասիրությունը ապականված, հոգու
առաքինի հատկությունները սասանված, խախտվածֈ Շողոքորթությունը,
կեղծավորությունը, խորամանկությունը, ստախոսությունը, քսությունը,
գաղտառությունը… կազմում են նրա բարոյական աշխարհի տիրող մասըֈ
Եվ մակերևույթից խոր թափանցող աչքերը կտեսնեն, որ նրա բոլոր սրբազան
զգացմունքները մատչելի են դարձել ամենակեղտոտ ձեռքերի, ականջները
խլացել են մաքուր ձայների համար և զգացմունքները բթացել․ նա հաց է
ուզում միայն, նվազած է նրա կյանքը, նվազած, ստորացած է և նրա պահանջըֈ
Ահա մի քանի աղքատ տեղեկություններ մեր ժողովրդիցֈ Ահա այն առաքինի,
նահապետական ժողովուրդը, այն առողջ, հսկա ժողովուրդը, որ այնքան
ոգևորում է մեր երազուն հայրենասերներին. այն մեծանուն դատավոր
«ժողովուրդը», որ իրանց կաբինետներում նստած հրապարակախոսներից
յուրաքանչյուրը յուր կողմն է քաշում, իբրև մեծ բարոյական ուժ,
հավատացնելով, թե իրան հետ է նա…
Ահա մենք…ֈ
Սակայն ինձ կասեն՝ դու մոռացար… չէ՞ որ այդ գավառում,—
գյուղաքաղաքներում, օրինակ՝ Շուլավեր, Ջալալ-օղլի, և այլ մեծ գյուղերում
լուսավորված նոր սերունդ, երիտասարդություն կա…ֈ
«Երիտասարդություն…» ահա մի խաբուսիկ, փայլուն, փքուն բառ ևս, ինչպես
«ժողովուրդը», սրան կասեն «անումը կա, ամանումը չկա»ֈ
Ահա թե որտեղ կարելի է փոխ առնել Լերմոնտովի տողերը.
Печально я гляжу на наше поколенье:
Его грядущее—иль пусто, иль темно.
… К добру и злу постыдно равнодушны,
В начале поприща мы вянем без борьбы:
Перед опасностью позорно — малодушны…
Անտարբեր ու սառը դեպի շրջապատող ժողովրդի կյանքի կարիքներն ու
չարիքները, զզված, վհատած, հավատացնում են, թե «ոչինչ չի կարելի անել
այսպիսի ժողովրդի մեջ»․ ահա թուլամորթ, փոքրոգի մարդկանց
հավիտենական երգն ու ապաստարանըֈ
Այսպես լինելուց հետո, տաք վիճաբանություններով իրլանդական հոմռուլի
վճիռն են պահանջում անգլիական պառլամենտում կամ բանվորների խնդիրն
են քննում ու պաշտպանում Ֆրանսիայում…ֈ
Ո՜հ, ազնիվ սրտեր…ֈ
Զարմանալի ժողովուրդ ենք մենքֈ Հայոց բանաստեղծին ավելի ազդում,
վշտացնում է այն, թե ինչու են սև ամպեր կուտակվել Մասիսի ձյունափառ
գագաթին―և նա շատ քիչ է նկատում կենդանի հայ գյուղացու ճակատի սև
ամպերըֈ Հայոց հայրենասերն Արտազը, Տարոնն ավելի է սիրում, քան
Արտազում և Տարոնում ապրող ժողովուրդըֈ Հայոց հոգևորականը նախնյաց
ավանդություններն է քարոզում, նրանց է պաշտոն տանում՝ ապրող ժողովրդի
բարոյական կյանքն ու հառաջադիմության պահանջները մոռացած…
Ահա մի քրմական, կույր, կեղծ, անխելք հայրենասիրությունֈ Մեր սգավորը,
մեռելը թող արած, դագաղի համար է արտասվումֈ
Այս գավառի երիտասարդությունն էլ, ինչպես ամեն տեղ alа Թիֆլիս,
մշակական ու նոր-դարական անունով բաժանված կռվում են, իբրև մտքի
հակառակորդներ․ բայց նրանց այդ գաղափարի կռիվն ուրիշ բան չի, միայն
ասիական թշնամություն, որ արտահայտվում է ամեն մի դեպքում, ամեն մի
գործի մեջֈ Այդ նեղ, չինական հայացքի ու հոգու տեր մարդկանց իդեալներն ու
կուռքերն անձնավորություններ են և «ԵՍ»-եր, սակայն նրանք չեն քաշվում
միշտ պարծենալու, որ իրանք սկզբունքների զինվորներ են, ոչ թե մի ուրույն
տեսակի ստրուկներ ու մարդապաշտներֈ
Նրանց վեճերի մշտական առարկան հոգևորականությունը, եկեղեցին է.
կարծես, թե նրանց խելքին ու դատողությանը լայաղ ուրիշ բան չկա, բայց
իսկապես՝ այս նրանց մտքի թշվառության և աչքերի կուրության ապացույցն էֈ
Ինչ որ խոսեն, անգիր արած աշուղի նման, կգան կկպչեն եկեղեցուն, թեկուզ
անտեղյակ այն նույն եկեղեցու էությանն ու գոյությանը, լրության ու
թերությանըֈ
Այդ պարոններին դուք տեսնում եք լրագիրներում. կարդում եք նրանց
գավառական թղթակցությունները․ վրդովվելով, հանուն արդարության
պասկվիլներ, պամֆլետներ, սուտ-սուտ լուրեր են գրում իրանց անձնական
հակառակորդներին անվանարկելու, կամ չարած գործերը փառաբանելով—
գովում են իրանց քեռուն ու խնամուն․ և այդ ամեն ձևով— լուր, հոդված, վեպ,
դուք էլ կարծում եք, թե հիրավի, մեր ժողովրդի կյանքը այդ է տալիս «ազնիվ»
թղթակցինֈ
Եթե այսպես չի, հապա մի ասացեք, հայոց լրագիրների ընթերցողներ—դուք ինչ
գիտեք, ինչ տեղեկություն ունեք գավառի ժողովրդիցֈ Բայց այս
երիտասարդության և նրա կյանքի մասին մի ուրիշ անգամֈ
Ժողովրդի բարոյական ու տնտեսական կյանքը ճանաչելու համար մի գեղեցիկ
միջոց, մի հեշտ չափ կա— այդ կինն էֈ
Կնոջ վիճակը հայտնում, ցույց է տալիս, ինչպես անհատի, այնպես և
հասարակության աշխարհայեցողության սահմանը, զարգացման աստիճանըֈ
Բորչալվոլմ կինը դեռ դատապարտված է ավանդական արհամարհանքին,
իբրև «առաջին մեղքի պատճառ», «դժոխքի դուռը», նզովված բոլոր սրբերից ու
սրբություններիցֈ
Քրիստոնեության բարձր գաղափարն այլանդակող տգետ կղերը այսպես
քարոզեց կնոջ դերըֈ Եվ այս առարկայական հասկացողությունը կնոջ մասին,
այս անարգանքի մշուշը, որ ավելի թանձրացրել են միջնադարյան աշխարհքից
փախած, մենակյաց, խոտաճարակ ճգնավորները, դեռ ծանր չոքած մնում է
այնտեղ՝ Բորչալվում, կնոջ վերաֈ Դեռ այնտեղ բարոյապես սահմանված
ընդհանուր հարգանք չկա դեպի կինը․ տղամարդի, անհատի
բարեհայեցողությանը, քեֆին է թողած, թե նրան ընչի տեղ կդնիֈ
Այո՛, «Մարդ գդակը վեր ա դնում հետը մասլահաթ անում, խո իսան (մարդ) ա»,
ասում է տղամարդը կնոջ մասին․ «Մարդի ծեծած—վարդի ծեծած» ասում է
ծեծված, նախատված կինը, և, այսպիսով, մեկից մի փոքր զիջում, մյուսից
համբերություն՝ մեղմանում է տրադիցիայի խստությունը, բայց սա քիչ է, շատ է
քիչ․ սա դեռ մայրը, կինը, կյանքի ընկերը չի…ֈ
Հայոց վարժուհի, ողջ 10-ը տարի
Արի տանջվելով պարտքդ կատարի,
Լռիր ու տոկա, համբերիր ու տար
Թեմական տեսուչ, Կոստո ու Կատար։
5 Թե ինչ է, մի օր ազգը քո սիրած
Գալու է քեզ մոտ, ուտելու է հաց,
Վեր է առնելու մի բաժակ գինի
Եվ շշնջալու «կենացդ լինի»։
Սակայն երբեք փառք չի եղել
10 Նպատակը քո ջանքի,
Ոչ կենացն ես դու համարել
Արդյունքը քո տանջանքի։
Այլ, որպես մերթ բանաստեղծը
Շուրջն ու իրան մոռացած
15 Ծնում է յուր հոգու իղձը
Աղմուկներեն խլացած,
Նույնպես և դու չարչարանքով
Սերունդներ ես վերածնել
Եվ տքնել ես ջերմ եռանդով
20 Մութն ու խավար վերացնել։
Դրա համար, թեև այսօր
Բաժակներ ենք մենք լցնում,
Բայց բաժակիցն էլ առավել
Մեր սրտերն են լիք-լցվում –
25 Լցվում ենք վեհ պատկառանքով
Պաշտոնյայի կրթության.
Եվ ողջունում հեռվից հոգով
Լուսավորված Հայաստան։
ԵՐԿԻՆՔ ՈՒ ԵՐԿԻՐ
Իր խոր հայացքով երկինքը մի օր
Ներքև` մայր երկրի երեսին նայեց,
Տեսավ գեղեցիկ դաշտեր, սար ու ձոր,
Անտառներ, ծովեր... և սիրահարվեց։
5 Երկիրը` թմրած, տխուր, ցրտամեռ,
Հանկարծ սթափվեց գարունքվա կյանքով,
Վառվեցին սրտում հըրեղեն բոցեր,
Եվ շնչեց հազար ծաղկանց բուրմունքով...
Եվ պինդ սիրեցին էսպես իրարու
10 Իրարից բաժան, իրարից հեռու
Երկինք ու երկիր...
Բայց ե՞րբ է սերը արգելք հարցընում.
Հենց որ գալիս է գիշերը հասնում,
Երկինքն աստղազարդ, անհամբեր, ագահ,
15 Իր հազարավոր աչքերը բանում,
Հիացած նայում սիրուհու վըրա,
Մինչև լույս նայում և չի կշտանում։
Եվ աստղ-աչքերը վառ-վառ ցոլանում,
Ընկնում են երկրի կրծքերը ջրային,
20 Որ փրփըրում են, ուռչում, բարձրանում,
Ճգնում են հասնել վեր` սիրահարին։
Եվ սիրող երկինքն ավելի վառված,
Գիշերվա բոլոր զուքսով զարդարված,
Փռում է իրեն բոլոր փառքերը,
25 Իր բոլոր տենչերն, այրվող կրքերը,
Վառվում, բորբոքվում,
Փարում է, գգվում...
Եվ երբ չի հասնում իր անհաս սերին,
Լուռ-լուռ ճպում է ցոլուն աչքերին,
30 Ցոլուն աչքերից գիշերվա մթնում
Երկրի երեսին ցողեր են ընկնում,―
Մարգարիտ ցողեր` արցունք երկնային...
Իսկ էդ ժամանակ երկիր-սիրուհին
Հազար շրթունքով սարերի ծերից
35 Համբույր է տալիս թխպոտ ամպերին,
Անհուն ծովերից, անթիվ ծովերից
Հազար կրծքերով ձգտում է յարին։
Տանջվում է ուժգին, վառվում է սերը,
Հուզվում են, փրփրում նըրա ջրերը,
40 Սակայն չեն հասնում քնքուշ փափագին,
Ծանըր տնքում են, հեծում մոլեգին...
Ամպերի տակից,
Իր մթին գահից
Բոլորը տեսնում լուսինը անքուն
45 Եվ բանաստեղծին պատմում է թաքուն,
Թե ինչպես ծովը գիշերվա մթնում
Ուռցնում է իրեն կուրծքը տարփալի,
Երկինքը հազար աչքերով ժպտում,
Եվ գաղտնի սիրո համբույր է տալի.
50 Եվ իրար համար երգեր են ասում,
Իրար փայփայում, գգվում, արտասվում,
Ինչպես կենդանի, զգայուն մարդիկ...
Եվ բանաստեղծը տխրում է սաստիկ,
Նախանձում է նա, թե ինչո՞ւ չունի
55 Ինքն էլ էն տեսակ մի վեհ սիրուհի։
Ն. ՆԵԿՐԱՍՈՎ
Լսելով կռվի արհավիրքների,
Ամեն մի ընկած նոր զոհի մասին,
Ես չեմ ափսոսում կնոջն, ընկերին,
Եվ ոչ էլ նույնիսկ իրան` հերոսին...
5 Կըմխիթարվի, ո՜հ, կինը մի օր,
Ընկերն ընկերին կանի մտահան.
Բայց մի հոգի կա մի տեղ սգավոր ―
Նա հիշելու է մինչև գերեզման...
Այս մեր կեղծավոր, ստոր աշխարքում,
10 Այսքան գարշելի գործերի շարքում
Ես անկեղծ և սուրբ մի բան տեսա միայն ―
Թշվառ մայրերի արտասուքն է այն։
Նրանք չեն մոռանալ իրանց զավակին,
Որ խորտակվել է արյունոտ արտում,
15 Որպես սգավոր ուռենին կրկին
Չի բարձրացնելու ճյուղերը տրտում։
Ս. ՆԱԴՍՈՆ
Մեռավ իմ մուսան... սակավ ժամանակ
Նա լուսավորեց օրերըս մենակ.
Ծաղկունքըս ընկան, հուրերըս հանգան,
Անթափա՜նց գիշեր, ինչպես գերեզման։
5 Ցավից, տանջանքից հոգնած սըրտիս մեջ
Իզուր եմ զըվարթ ձայներ ես փընտրում.
Ճըմլած է, ոտքած իմ պըսակը պերճ,
Կըռվում եմ աներգ ու աներգ տըրտմում։
Բայց իմ սենյակում ― կար մի ժամանակ ―
10 Որքա՜ն հըրաշքներ էին կատարվում.
Ուզեի թե չէ` գըմբեթն երկընքի
Բացվում էր գըլխիս լույսերի ծովում,
Ձըգվում էր հեռու լըճակն արծաթի,
Փայլում էր շըքեղ պալատ սյունազարդ,
15 Ու վեր բարձրանում ծոցում կապույտի
Սուր ժանիքներով լեռներ ձյունապատ...
Այժըմ մենակ եմ։ Դատարկ ու մութը
Տըխուր անկյունըս աչքիս է նայում.
Բըքոտ գիշերը` իմ լուսամուտը,
20 Ինչպես սև թըռչուն, երկյուղով բախում։
Պերճ պալատներըս ցընդեցին օդում,
Վեհապանծ լեռներն աճյուն կըտրեցին,
Վիշտ ու վերքեր են սիրտըս կեղեքում,
Ու թույլ արցունքներ աչքերիս միջին...
25 Մեռավ իմ մուսան... սակավ ժամանակ
Խավարչտին գիշեր, ինչպես գերեզման...
Հ. ՀԱՅՆԵ
ԹԱՓԱՌԻ՛Ր
Երբ որ կինը քեզ կըթողնի,
Շուտով մյուսին դու սիրիր...
Բայց ավելի լավ կըլինի,
Մախաղն ուսիդ թափառիր։
5 Կըհանդիպես կապույտ լճի,
Վերան ծառեր են թեքվել...
Կարող ես քո հոգուդ միջի
Վիշտը այնտեղ դու թափել։
Կըբարձրանաս սեպ-սեպ լեռներ
10 Հառաչելով ծերի պես,
Բայց երբ հասնես գագաթն ի վեր,
Արծըվի ձայն կըլսես։
Դու էլ իսկույն, արծիվ կտրած,
Կըզգաս ― հզոր ես դարձել,
15 Որ ազատ ես, և այնտեղ ― ցած
Շատ քիչ բան ես կորցըրել։
ԺՊՏՈՒՆ ԱՉՔԵՐ
Դու մի՛ հավատա ժըպտուն աչքերին,
Շատ անգամ նըրանք ծաղիկներ են վառ`
Բուսած կորըստյան անդունդի ծերին,
Միամիտ մարդկանց քաշելու համար։
5 Ահա պոետն էլ, պատրանքով հարբած,
Գերվեց մի անգամ ժըպտուն աչքերի,
Ու որքան տանջվեց, տառապեց խաբված,
Ու որքան սըրտում գանգատներ ունի...
Դու շատ մի՛ խաբվի ժըպտուն աչքերից,
10 Շատ անգամ նըրանք ծաղիկներ են վառ,
Ծըլում են սըրտի ավերակներից