EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Ասում է, թաթներիցը բռնում ու ներս տանում։ Տանում է,
լավ նախաճաշ է տալիս․ էլ կաթը, շաքարահաց, էլ խնձոր, էլ
ընկուզ։ Հետո երկու տեղ է գցում մաքուր, ճերմակ։ Հենզելն
ու Գրետելը որ պառկում են, էնպես է թվում, թե դրախտն
ընկան։
Դու մի՛ ասիլ` պառավն էսպես բարի փաղաքուշ է ձևանում,
բայց իսկապես մի չար կախարդ է եղել, ամեն կերպ հետևում
է երեխաներին և դիտմամբ էլ տունը հացից է շինել, որ նրանց
հեշտ գրավի դեպի իրեն։ Ով ճանկն է ընկնում, սպանում է,
եփում, լափում, էդ նրա համար մի ուրախություն է։
Կախարդների աչքերը սովորաբար կարմիր են լինում ու
հեռու չեն տեսնում, բայց զարմանալի սուր հոտառություն են
ունենում, ճիշտ գիշատիչ գազանների պես։ Անց կենող մարդու
հոտը հեռվից են իմանում։ Երբ որ Հենզելն ու Գրետելը նրա
տնակի մոտերքը թափառելիս են լինում, նա հեռվից արդեն
նրանց հոտն առնում է, չարախնդաց ծիծաղում ու վռչում։
― Է՜, սրանք արդեն ճանկումս են… սրանք էլ ինձանից չեն
պրծնիլ…
Առավոտը ծեգին, երեխաներից առաջ, չար կախարդը
մի շուտով տեղիցը վեր է թռչում ու երբ տեսնում է նրանց
էնպես խաղաղ քնած, լիքը, վարդագույն թշերով, իրեն-իրեն
մռմռում է.
― Ուխա՜յ, ինչ անուշ պատառներ են…
Հենզելին բռնում է իր ոսկրոտ ձեռներով, քարշ է տալիս,
տանում հավանոցը գցում, վանդակավոր դուռը փակում ու
թողնում էնտեղ գոռա, ինչքան սիրտը կուզի։ Ինչքան էլ գոռա,
էլ ի՞նչ պետք է անի։ Հետո գնում է Գրետելի ետևից, հրում է
ու ճղճղում.
― Դե՛, շո՛ւտ, վե՛ր կաց, ծո՛ւյլ աղջիկ։ Գնա ջուր բեր, եղբորդ
համար մի որևէ համով բան եփիր։ Հրեն հավանոցում փակել
եմ, պետք է նրան կերակրել, որ մի լավ չաղանա ինձ համար…
Պետք է չաղանա, որ ուտեմ…
Գրետելն ուզում է լաց լինի, բայց էդ բոլորը զուր էին․
մնում է սուսուփուս պառավի հրամանները կատարել։ Ու
սկսում է Հենզելի համար համով կերակուրներ եփել, իսկ
իրեն` Գրետելին, բացի չոր ոսկորներից բան չէր տալիս։
Ամեն առավոտ պառավը գնում է հավանոցի դուռը կտրում
ու կանչում.
― Հենզե՛լ, մատդ դեսը մեկնիր, տեսնեմ` չաղացե՞լ ես, թե
չէ։
Հենզելը մատի տեղակ միշտ մի ոսկոր է դուրս մեկնում,
պառավն էլ որ լավ չի տեսնում, չի կարողանում ջոկի, մտա-
ծում է, որ Հենզելի մատն է, ու զարմանում է, թե ինչպես է, որ
Հենզելն իսկի չի չաղանում։
Էսպես չորս շաբաթը անց է կենում, Հենզելը էլի մնում է
նիհար. պառավի համբերությունը հատնում է ու էլ չի ուզում
սպասի։
― Դե՛, հա՛յդե, Գրետել, գնա ջուր բեր․ չաղ լինի թե նիհար,
միևնույն է, էգուց Հենզելին մորթելու եմ, եփեմ ուտեմ։
Ինչքան է դարդ անում խեղճ Գրետելը, ինչքան է դարդ
անում ջուր բերելիս, արտասուքը էն ջրի նման աչքիցը թափ-
վում է:
― Ողորմած Աստվա՛ծ, դու մեզ օգնության հասնես,― կան-
չում է նա։ ― Երանի թե անտառումը մեզ գազանները պա-
տառոտեին, գոնե ես ու Հենզելը միասին կլինեինք։
― Զուր սիրտդ մի՛ մաշիր,― ասում է պառավը,― միևնույն
է, էլ ոչ մի բան չի օգնի։
Առավոտը վաղ Գրետելը պետք է վեր կենար, պղինձը
կրակին դներ, ջրով լցներ ու տակին կրակ աներ։
― Ամենից առաջ դեռ մի թխվածք անենք․ ես արդեն փուռը
վառել եմ ու խմորը հունցել։
Ասում է պառավն ու տանում է խեղճ Գրետելին փռան
առաջը կանգնեցնում, հրում է դեպի բոցավառ փռան բերանը։
― Մտի՛ր,― ասում է,― գնա տես, փետերը լա՞վ են դարսած,
լա՞վ են էրվում, խմորը գնդելու ժամանա՞կն է, թե չէ։
Ուզում է` Գրետելը կռանա թե չէ, բոթի գցի փուռը, ծած-
կոցը դնի, որ Գրետելը փռումը խորովվի, հետո հանի ուտի։
Բայց Գրետելը գլխի է ընկնում, թե պառավի մտքումը ինչ կա,
― Ես չեմ իմանում ինչպես անեմ, որ մտնեմ մեջը…
― Հիմար անասուն,― բարկանում է պառավը,― չե՞ս տես-
նում ահագին փռան բերանը․ ըհը՛, մտիկ արա, քիչ է մնում`
ես էլ մտնեմ մեջը…
Ու ճիշտ որ, տմբտմբալով մոտենում է փռանը, մինչև ան-
գամ գլուխն էլ փռան բերնից ներս է կոխում։ Էստեղ Գրե-
տելը հանկարծ ետևից էնպես է ներս բոթում պառավին,
որ ընկնում է փռան մեջը, իսկույն ետևիցը ծածկոցը ամուր
դնում է ու փակիչը ետևից գցում։
Պառավը ոռնում է, ո՜նց է ոռնում… Բայց Գրետելը ետ է
վազում, ու անխիղճ վհուկն էլ էնպես էրվում է պրծնում։
Գրետելը իսկույն վազում է Հենզելի մոտ, հավանոցի դուռը
բաց է անում ու աղաղակում․
― Հենզե՛լ, Հենզե՛լ, մենք ազատվեցինք, չար պառավը կոր-
ծանվեց…
Դուռը բացվում է թե չէ` թռչունի նման, որ վանդակում
փակված կլինի ու դուռը բաց կանեն, Հենզելը դուրս է թըռչում։
Ո՜նց են ուրախանում երկուսով, ո՜նց են ուրախանում…
իրար ճտով են ընկնում, թռչկոտում են, համբուրվում են և,
որովհետև ոչ ոքից վախ չունեին, գնում են մտնում պառավի
տնակը, իսկ պառավի տնակի բոլոր անկյուններում դարսված
են լինում մարգարտով ու անգին քարով լիքը սնդուկները։
― Էս մեր դռան լափուկներից հո ավելի լավն են,― ասում
է Հենզելն ու գրպանները ինչքան որ կտանեին, լցնում է, իսկ
Գրետելն ասում է.
― Ես էլ եմ ուզում մի բան տանեմ տուն,― ու նա էլ գոգնոցն
է լցնում պռնգեպռունգ։
― Դե հիմի գնանք, հեռանանք էստեղից,― ասում է Հեն-
զելը։ ― Քանի լուս է, պետք է դուրս գանք էս կախարդված
անտառից…
Մի քիչ որ ճանապարհ են կտրում, հասնում են մի գետա-
կի։
― Մենք ի՞նչպես անցնենք էս գետն,― ասում է Հենզելը։ ―
Ոչ անց ունի, ոչ կամուրջ։
― Գոնե մի նավակ էլ չկա,― վրա է բերում Գրետելը։ ― Ահա
մի սիպտակ բադիկ է լողում․ արի խնդրեմ, գուցե մեզ օգնի,
անց կացնի…― ու կանչում է.
Բադի՛կ, բադի՛կ, սիրուն բադիկ,
Լող տուր դեպ մեզ, արի մոտիկ,
Շվարել ենք Հենզելն ու ես,
Առ քո մեջքին, անց կացրու մեզ։
Բադիկը մոտենում է ափին, Հենզելը նստում է բադիկի
մեջքին ու քրոջը կանչում է, որ նա էլ գա գավակին նստի։
― Չէ՛,― պատասխանում է Գրետելը,― բադիկը չի կարող
երկուսիս էլ միասին տանի, ծանր կլինի։ Ջոկ-ջոկ կտանի։
Էդպես էլ անում է բարի թռչունը։
Ջուրը որ անց են կենում ու մի քիչ ճանապարհ են գնում,
անտառը հետզհետե ծանոթ է թվում, ու, վերջապես, նկատում
են իրենց հորական տունը։ Էստեղ սկսում են վազել ինչքան
ոտներումը ուժ ունեին, ներս են թափվում ու ընկնում են
իրենց հոր վզովը։
Հերն էլ մի հանգիստ ժամ չէր ունեցել էն օրվանից, ինչ երե-
խանցը թողել էր անտառում, իսկ խորթ մերը արդեն մեռել էր։
Գրետելը իր գոգնոցը բաց է թողնում ու միջի եղածը հոր
առաջին շուռ տալիս, էնպես որ մարգարիտներն ու անգին
քարերը շաղ են անցնում տանովը մին, իսկ մյուս կողմից էլ
Հենզելն է բուռնեբուռը հանում ու թափում իր գրպանից։
Էստեղ էլ ամեն ցավ ու հոգս վերջանում են, ու ապրում են
միասին ուրա՜խ ու անհոգ…
ՃՃԵԵՐՐՄՄԱԱԿԿ ՕՕՁՁԸԸ
Մեզանից շատ առաջ մի իմաստուն թագավոր է լինում։ Ոչ
մի բան չի մնում նրանից ծածուկ․ ամենագաղտնի բաների
մասին էլ կարծես թե քամին նրան տեղեկություն էր տալիս։
Էս թագավորը մի տարօրինակ սովորություն է ունենում.
ամեն ճաշի, երբ սեղանը վեր են քաղում, ծառան մի ծածկած
աման է ներս բերում, ու թագավորը ամանը բաց չի անում,
մինչև որ ծառան էլ չի գնում, ու ինքը չի մնում մեն-մենակ։
Էսպես քաշում է բավական ժամանակ։ Մի անգամ էլ էս
տանող ծառային էնպես մի հետաքրքրություն է տիրում,
որ էլ չի կարողանում ինքն իրեն դիմադրի, ամանը առնում
է տանում իրեն սենյակը։ Սենյակի դուռն զգույշ դնում է,
ամանի խուփը ետ քաշում։ Տեսնում է միջին մի եփած ճերմակ
օձ։ Էլ չի կարենում իրեն պահի, մի կտոր կտրում է, դնում
բերանը։ Լեզվին է տալիս թե չէ` հանկարծ պատուհանի
տակիցը մի զվարթ ղժվժոց է լսում։ Ականջ է դնում, տեսնում է`
ճնճղուկներ են, զրույց են անում, զանազան պատմություններ
են պատմում անտառներից ու դաշտերից։
Դու մի՛ ասիլ` էս մեր ծառան օձի միսն ուտելուն պես կեն-
դանիների լեզուն հասկանալու շնորհք է ստացել։
Էնպես է պատահում, որ հենց էդ ժամանակ թագուհու
հրաշալի մատանին կորչում է, ու կասկածն ընկնում է էս
նույն հավատարիմ ծառայի վրա, որ ամեն տեղ ազատ ելու-
մուտք ուներ։ Ասում են` կա չկա, սա է գողացել մատանին։
Թագավորը ծառային կանչում է իր մոտ, սպառնում, որ եթե
մինչև մյուս օրը գողի անունը չտա` գլուխը կթռչի։ Էս ծառան
ինչքան երդում-կրակն է ընկնում, թե ինքն անմեղ է, բան չի
դառնում։ Էսպես սպառնալիքով էլ բաց է թողնում ու մինչև
մյուս օրը ժամանակ է տալիս։ Ահուդողով խեղճը բակն է
իջնում, միտք է անում, թե ինչ անի, որ պրծնի էս փորձանքից։
Գնում է տեսնում` բադերը բակում ջրափին հավաքված,
իրար կողք կտրած հանգստանում են։ Տափակ կտուցներով
մաքրում են փետուրներն ու մի հետաքրքրական զրույց են
անում։ Պատմում են, թե էսօր որը որտեղ է որոնել առավոտը
ու ինչ համով կեր է գտել իր համար։ Մինը վեր է կալնում, թե.
― Իսկ ես ագահի նման կուլ տվի թագուհու մատանին, որ
պատուհանի տակ ընկած էր, դրանից ստամոքսս մի տեսակ
ծանր է, ճնշում է…
Ծառան տեղնուտեղը վրա է թռչում էս ասող բադի վզիցը
բռնում, վազում խոհանոց։ Խոհարարին ասում է.
― Հապա մի էս բադը մորթի… բավական գերացել է…
― Հա՛, ճիշտ ես ասում,― պատասխանում է խոհարարը,
ձեռքին ծանր ու թեթև անելով,― ուտելու համար բավական
նեղություն է տվել իրեն։ Խորոված անելու ժամանակն է։
Ասում է ու վիզը թռցնում։ Փորն իստակելիս, ըհը՛, դուրս է
գալիս թագուհու կորած մատանին։
Իհարկե, սրանով էլ պարզվում է հավատարիմ ծառայի ան-
մեղությունը։ Բայց որովհետև թագավորն էլ ուզում էր իր մեղ-
քը մի տեսակ քավի, առաջարկում է նրան մի բան խնդրի, ինչ
որ սիրտը կուզի։ Խոստանում է` պալատական ինչ պաշտոն էլ
ուզի` տա։
Ծառան հրաժարվում է ամեն պատվից ու պաշտոնից,
միայն խնդրում է, որ իրեն մի ձի տա, մի քիչ ծախսի փող և
ազատություն, որ գնա ճանապարհորդի, աշխարհք տեսնի։
Թագավորը համաձայնվում է. ձի էլ է տալիս, ճամփու
ծախս էլ, ու մեր ծառան ճանապարհ է ընկնում գնում։
Գնում է, գնում, շատ է գնում, թե քիչ, էդ էլ Աստված գիտի,
մի ջրի ափից անց կենալիս տեսնում է` երեք ձուկը, ոնց է
եղել, ընկել են ափի ծանծաղուտը, եղեգնուտի մեջ թպրտում
են ու անջուր տանջվում։ Թեկուզ և ասած է «անխոս ձուկը»,
սակայն մեր հերոսը պարզ լսում է, թե իրեն տեսնելուն պես
ինչպես են խոսում էն ձկներն ու գանգատվում իրենց դառը
վախճանի վրա։
Էս որ լսում է, մեղքը գալիս է։ Ձիուց իջնում է, սրանց վեր
առնում, ետ ածում ջուրը։ Խեղճ կենդանիները ուրախ-ուրախ
սուզվում են ջրի տակը, ապա գլխիկները դուրս են հանում ու
կանչում.
― Մենք քու արած լավությո՛ւնը չենք մոռանալ, ազնիվ
տղա․ երբևիցե մի օր էլ մենք քեզ պետքը կգանք։
Երիտասարդը էստեղից վեր է կենում գնում։ Մի քիչ գնում
է, մին էլ թվում է, թե հենց իրեն ոտների տակից մի բարակ,
նվազ ձեն է գալիս։ Ներքև է նայում, տեսնում է` մրջյունների
մի բազմություն է ղժվժում գետնի վրա, ականջ է դնում, որ
խեղճերը սարսափած լաց են լինում ու էսպես խոսում.
― Ա՜խ, ինչ կլիներ, որ էս մարդիկ ու կոպիտ կենդանի-
ները մեզնից հեռռւ ման գային։ Հիմի էս հիմար ձին, առանց
ափսոսալու, իր ծանր սմբակներով կկոխկռտի իմ մարդկանց
ու մեր բնակարանները։
Երիտասարդի մեղքն եկավ։ Ձիու գլուխը ծռեց դեպի կողքի
շավիղը, իսկ մրջյունների թագավորը ետևից կանչեց.
― Շնորհակալ եմ, բարի հոգի։ Թե Աստված կտա, քո պարտ-
քի տակ չենք մնալ մենք։
Էն նեղ շավիղն էլ, որ բռնում է տղեն, դեպի անտառն էր
տանում։ Անտառն է մտնում, տեսնում է` երկու պառավ ագռավ
իրենց ճուտերին բներից ներքև են թափում ու կռավում են.
― Հենց միշտ հո մենք չենք ձեզ կերակրելու։ Գնացեք, ձեզ
համար կեր ճարեցեք, ապրեցեք։
Թշվառ ճուտերը, խոտերի մեջ թափված, թևերին են անում
ու խղճալի ճվճվում.
Մենք խեղճ ճուտեր, փոքրիկ ձագեր,
Ո՞ւրտից գտնենք մեզ տեղ ու կեր,
Ո՛չ թև ունենք, ո՛չ բուն ունենք,
Մենք ո՜ւր գնանք, մենք ի՞նչ անենք…
Երիտասարդի մեղքը գալիս է, առանց երկար ու բարակ
մտածելու ունեցած-չունեցած հացը հանում է, տալիս ագռավի
ճուտերին, որ ուտեն։
― Շնորհակալ ենք,― կանչում են ագռավի ճուտերը։ ― Քո
արած լավությունը մի օր ետ կվճարենք։
Ու վեր է կենում երիտասարդը էս տեղից ճամփա ընկնում,
գնում։ Գնում է, գնում, հասնում է մի մեծ քաղաք։ Տեսնում
է՝ էս քաղաքում ժողովուրդն իրարով է անցել, լցվել փողոց-
ները, մի անասելի-անպատմելի աղմուկ-աղաղակ, հարահրոց։
Մինն էլ ձի նստած` փողոցեփողոց անց է կենում ու կանչում.
― Թագավորի աղջիկը իրեն համար փեսացու է ընտրում։
Ով ուզում է նրա փեսան դառնա, մի դժար գործ պետք է
կատարի, թե կատարեց` լավ, թե չէ հո` գլուխը կթռչի։
Շատերն էին փորձել թագավորի աղջկա առաջարկը կա-
տարելու, միայն իրենց կյանքն էին զուր խորտակել։ Բայց
մեր երիտասարդը հենց թագավորի աղջկանը տեսնում է թե
չէ` էնպես է խելքը կորցնում նրա գեղեցկությունից, որ ամեն
փորձանք ու ամեն վտանգ մտքիցը հանում է, գլխիցը ձեռք է
քաշում, ներկայանում թագավորին, թե` քո աղջիկը ուզում եմ։
Էստեղից թագավորի հրամանով տղային տանում են ծովի
ափը ու մի ոսկի մատանի գցում ծովի մեջ։ Թագավորն ասում
է.
― Էս մատանին պետք է ծովի անդունդից հանես։ Թե հա-
նեցիր, հո իմ աղջիկը քոնն է, թե չէ` առանց մատանի լուս
աշխարհք դուրս եկար, նորից կգցեն ծովը, մինչև որ կա՛մ
հանես, կա՛մ խեղդվես։
Ամենքը ափսոսում են գեղեցիկ երիտասարդին, որ մենակ
կանգնած էր ծովի ափին։ Ու ծովափին կանգնած` նա միտք է
անում, թե` ինչ անեմ, Տեր Աստված։ Հենց էս ժամանակ տես-
նում է ալիքների մեջ երեք ձուկը լողում են դեպ իրեն․ էն երեք
ձուկը, որոնց կյանքը ինքը փրկել էր մի ժամանակ։ Մեջտեղի
ձուկը բերանում բռնած մի խեցի է բերում, բերում է, բերում,
դնում երիտասարդի առաջին։ Երիտասարդը վերցնում է,
տեսնում է` ոսկի մատանին մեջը։ Ուրախ-ուրախ մատանին
առնում է, տանում տալիս թագավորին, էն հուսով, թե խոս-
տացած պարգևը պիտի ստանա։ Բայց գոռոզ թագավորի
աղջիկը հենց որ իմանում է, թե երիտասարդը ծագումով
իրեն հավասարը չի` երեսը շուռ է տալիս ու մի նոր խնդիր
առաջարկում։ Իջնում է այգին ու ինքն իր ձեռքով տասը
տոպրակ կորեկ շաղ տալիս, ասում է.
― Մինչև էգուց առավոտ արևի ծագումը պետք է էս կորեկը
հավաքես, էնպես, որ ոչ մինը չկորչի։ Թե հավաքեցիր, հո լավ,
թե չէ` գլուխդ կթռչի։
Այգում նստում է ու միտք է անում երիտասարդը, թե ինչ
հնար գործ դնի, որ կարողանա էս մի առաջարկն էլ գլուխ
բերի։ Ոչ մի ճար ու հնար չի գտնում ու տխուր-տրտում նստած
սպասում է, թե հրես առավոտը լուսին կգան կտանեն գլուխը
տալու։
Միտք է անում, միտք, մինչև թմրում է, քունը հաղթում է,
ու էս մտքի մեջ էլ քնում է։ Առավոտը աչքը բաց է անում, որ
տասը տոպրակ կորեկ կողք կողքի դիմհար տված առաջին
շարած են, գետնին էլ մի հատ կորեկ չի մնացել։ Դու մի՛ ասիլ`
էդ գիշեր մրջյունների թագավորն իր անթիվ ու անհամար
մրջյուններով եկել է, ու երախտագետ մրջյունները շաղ տված
կորեկը հավաքել են, լցրել տոպրակները, իրար կողքի շարել։
Թագավորի աղջիկն ինքն իր ոտով գալիս է այգին, իր
աչքովը տեսնում է, որ երիտասարդը իր էս առաջարկն էլ է
կատարել, զարմանում է, բայց իր գոռոզությունից չի կոտր-
վում, ասում է.
― Թեև երկու առաջարկս էլ կատարեցիր, բայց դու չես
կարող դառնալ իմ ամուսինը, մինչև ինձ համար չբերես
կյանքի ծառի խնձորը։
Երիտասարդը իր օրումը լսած էլ չի լինում, թե ինչ բան
է կյանքի ծառը կամ որտեղ է բուսնում։ Վեր է կենում, մի
ճամփա ընկնում, գնում, թե` որտեղ դուրս կգամ` դուրս։
Գնում է, աշխարհքեաշխարհք անց է կենում, մի իրիկուն
էլ մտնում է մի անտառ, հոգնած՝ մի ծառի տակ նստում է ու
ննջում։ Հանկարծ լսում է, որ գլխի վերևը ծառի տերևները
խշխշում են։ Էս խշխշոցն ու վերևից մի ոսկի խնձորի` իր
բուռն ընկնելը մին է լինում։ Սրա հետ միաժամանակ երեք
ագռավ ծառի ծերիցը թռչում իջնում են ծնկներին ու ասում.
― Մենք էն երեք ագռավների ձագերն ենք, որ դու մի ժա-
մանակ սովամահից ազատեցիր։ Երբ մեծացանք ու իմացանք,
որ դու կյանքի ծառի խնձորին ես ման գալիս, թռանք, ծովերն
անցկացանք, սարերն անցկացանք, հասանք աշխարհքի
ծերը, ուր բուսնում է կյանքի ծառը, ու էս խնձորը բերինք
քեզ համար։
Երիտասարդը ուրախանում, աշխարհքով մին է լինում,
խնձորն առնում է ու բերում տալիս թագավորի աղջկանը։
Թագավորի աղջիկը խնձորն էլ որ տեսնում է, ասում է.
― Էլ խոսք չունեմ։
Խնձորը կես են անում, միասին ուտում, ու էստեղ աղջկա
սիրտը լցվում է սիրով դեպի երիտասարդը։ Ամուսնանում են
ու երջանիկ, բախտով-թախտով միասին ապրում մինչև իրենց
խորին ծերությունը։
ՄՄՈՈԽԽՐՐՈՈՏՏԸԸ
Մի հարուստ մարդու կին հիվանդանում է։ Տեսնում է` մահը
մոտենում է, կանչում է իր մինուճար աղջկանը, ասում է.
― Զավա՛կս, եղի՛ր լավն ու բարի, էն ժամանակ Աստված
միշտ քեզ կլսի, ես էլ երկնքից մտիկ կանեմ քեզ ու անբաժան
քեզ հետ կլինեմ։
Ասում է ու արևը ապրողներին բաշխում, մեռնում։ Աղջիկն
ամեն օր գնում է մոր գերեզմանի վրա լաց լինում և մնում է
միշտ լավն ու բարի։
Ձմեռը գալիս է, ձյունը սիպտակ սավանով ծածկում է մոր
գերեզմանը, իսկ գարնան արևը շողալուն պես հերը ետնակին
է ուզում, աղջկա համար խորթ մեր է բերում։ Խորթ մերն էլ
իրեն հետ երկու աղջիկ է բերում, դրսից սիրուն ու սիպտակ,
ներսից չար ու սևահոգի։ Ու խորթ աղջկա համար սկսվում են
սև օրերը։
― Մի՞թե էս կուռկուռն էլ մեզ հետ միասին պետք է տանը
պարապ-սարապ նստի։ Ով ուզում է հաց ուտի, պետք է աշ-
խատի։ ― Ասում են խորթ քույրերն ու տանիցը դուրս են
անում, քշում խոհանոցը։ Լավ շորերն ու կոշիկները հագիցը
հանում են, հին գուրչեր ու փետե ոտնամաններ են հագցնում․
ծափ են տալիս` վրեն ծիծաղում. «Մի էս իշխանուհուս մտիկ
արեք, է՛, տեսեք` ոնց է զուգվել, զարդարվել…»։
Խեղճ աղջիկը առավոտից մինչև իրիկուն պետք է խոհա-
նոցում չարչարվեր։ Առավոտը ծեգին պետք է վեր կենար,
ջուր կրեր, կրակ աներ, կարեր, կարկատեր, եփեր, թա-
փեր։ Խորթ քույրերն էլ շարունակ նրան վշտացնում էին ու
վիրավորում, ծաղրում էին, ընտրած ոսպն ու սիսեռը շաղ
էին տալիս, մոխիրն էին ածում, ու նա նորից պետք է նստեր
հատիկ-հատիկ հավաքեր։
Իրիկուններն էլ, երբ որ բանը վերջացնում էր, անկողին
չուներ, կրակի առաջին` մոխրի վրա էր պառկում։ Դրանից
էլ միշտ մոխրոտ էր լինում, ու դրա համար էլ քույրերը ավել
անունը դրին Մոխրոտ։
Մի անգամ էս Մոխրոտի հերը, ուրիշ տեղ գնալիս, խորթ
աղջիկներին հարցնում է, թե` ի՞նչ եք ուզում, որ ձեզ համար
բերեմ։ Մինն ասում է` «Ինձ համար սիրուն շորեր բեր»։ Մյուսն
էլ, թե` «Ինձ համար մարգարտե մանյակ բեր»։
― Իսկ դու, Մո՛խրոտ ջան, դո՞ւ ինչ կուզես, որ քեզ համար
բերեմ։
Մոխրոտն էլ ասում է.
― Հա՛յրիկ, էն ծառի ճյուղը, որ վերադարձիդ կդիպչի քո
գլխարկին, էն ճյուղը կտրի ու բեր ինձ համար։
Հերը գնում է, խորթ աղջիկների համար լավ շորեր է առ-
նում, մարգարտե մանյակ ու թանկագին քարեր է առնում
ու ճամփա ընկնում դեպի տուն։ Վերադարձին մի ծմակով
անցկենալիս մի ընկուզենու ճյուղ դիպչում է գլխարկին,
գլխարկը վեր գցում։ Էն ճյուղն էլ կտրում է, հետը վերցնում,
որ Մոխրոտին տա։ Տուն է հասնում, խորթ աղջիկների ուզածն
իրենց է տալիս, ընկուզենու ճյուղն էլ տալիս է Մոխրոտին։
Մոխրոտը շնորհակալ է լինում հորից, տանում է էն ընկուզենու
ճյուղը մոր գերեզմանի վրա տնկում ու լաց է լինում։ Էնքան
լաց է լինում, էնքան լաց է լինում, որ արտասուքով էն տնկած
ընկուզենու ճյուղը ջրում է։ Ու ընկուզենու ճյուղը դուրս է գա-
լիս, մեծանում, մեծ ծառ է դառնում։
Մոխրոտը օրը երեք անգամ գնում է էն ծառի տակ լաց
լինում ու աղոթք անում։ Ամեն անգամ էլ մի ճերմակ թռչուն
գալիս է էն ծառին վեր գալիս ու, Մոխրոտն ինչ որ սրտով
ուզում է, էն սրտով ուզածը վերևից գցում է ներքև։
Մի անգամ էլ թագավորը մի հանդես է սարքում, որ երեք
օր, երեք գիշեր պետք է քաշեր։ Իր տերության բոլոր գեղեցիկ
աղջիկներին հրավիրում, հավաքում է էն հանդեսին, որ իր
տղեն նրանց միջիցը իրեն համար հարսնացու ընտրի։ Խորթ
քույրերը որ իմանում են` իրենք էլ են հրավիրված, ուրա-
խանում, աշխարհքով մին են լինում, Մոխրոտին ձեն են
տալիս.
― Արի, Մոխրո՛տ, արի՛, մեր մազերը սանրի, մեր կոշիկները
սրբի, մեր կոճակները մեր գցի, գնում ենք թագավորի
պալատը խնջույքի։
Ինչ որ ասում են, ամեն բան Մոխրոտը կատարում է, բայց
սիրտն ուզում է, որ ինքն էլ պար գա, ինքն էլ ուրախանա,
խորթ մորը խնդրում է, որ իրեն էլ հետները տանեն պալատը։
― Ը՛հ, հողեմ գլուխդ,― ճչում է խորթ մերը,― ակաս-մակաս`
էդ մոխրոտ տեղովդ հենց դու էիր պակաս թագավորի պալա-
տում։ Ոչ հագիդ հագուստ ունես, ոչ ոտիդ` ոտնաման, դու էլ
ես ուզում պալատում պար գա՞ս, տո Մոխրոտ։
Դեռ էդպես խնդիրքը մերժում է, վերջն ասում է.
― Դե լավ. մի աման ոսպ եմ ածել մոխիրը, երկու ժամումը
թե կջոկես, հետներս քեզ էլ կտանենք, թե չէ` հո չենք տանիլ։
Մոխրոտն էս լսում է թե չէ` ետևի դռնիցը դուրս է թռչում
պարտեզն ու կանչում.
Իմ ընկերնե՛ր, աղունակնե՛ր,
Երկընքի տակ թըռչող հավքեր,
Թըռե՜ք, եկե՜ք ամեն կողմից,
Վեր քաղեցեք ոսպը մոխրից.
Լավն` ամանը, վատը` ձեզ կեր,
Իմ ընկերնե՛ր, թըռչուն հավքե՛ր։
Էս ասելն է լինում։ Մին էլ էն է տեսնում` խոհանոցի լու-
սամուտից երկու ճերմակ աղավնի ներս ընկան, նրանց ետևից`
տատրակները, տատրակների ետևից էլ` մնացած թռչուն-
ները։ Ծլվլալով իջնում են ուղիղ մոխրի վրա ու, կը՛տ-կը՛տ,
կտուցներով սկսում են ոսպը մոխրից վեր քաղել, վատերն
ուտել, լավերն ածել ամանի մեջ։ Մի ժամ էլ չի քաշում` բոլոր
ոսպը ջոկում, հավաքում են, ետ թռչում գնում։ Մոխրոտը
ամանը առնում է, ուրախ-ուրախ տանում տալիս խորթ մորը,
ասում է` հիմի ինձ էլ հետը կտանի։ Խորթ մերն ասում է.
― Չէ՛, չեմ տանիլ, ոչ հագիդ հագուստ ունես, ոչ ոտիդ` ոտ-
նաման․ ի՞նչպես պետք է պալատումը պար գաս։ Դու խաղք
ու խայտառակ կլինես, մենք էլ քեզ հետ։
Մոխրոտը լաց է լինում։ Էն ժամանակ խորթ մերն ասում է.
― Դե լավ. երկու աման ոսպը մի ժամում թե մոխրիցը ջոկե-
ցիր, հետներս կտանենք, թե չէ` հո չէ։ ― Մտքումն էլ ասում է.
«Էս հո իսկի չի կարող անի»։
Երկու աման ոսպն ածում է մոխիրը, իսկ Մոխրոտը ետևի
դռնից պարտեզն է վազում.
Կանչում է թե չէ` խոհանոցի լուսամուտից թռթռալով եր-
կու ճերմակ աղավնի են ներս ընկնում, նրանց ետևից` տատ-
րակները, տատրակների ետևից էլ` մնացած թռչունները։
Ծլվլալով իջնում են մոխրի վրա ու, կը՛տ-կը՛տ, կտուցներով
սկսում են ոսպը մոխրից վեր քաղել, վատերն ուտել, լավերն
ածել ամանի մեջ։ Մի ժամ էլ չի քաշում, բոլոր ոսպը ջոկում,
հավաքում են, ետ թռչում գնում։ Մոխրոտը ամանն առնում է,
ուրախ-ուրախ տանում է տալիս խորթ մորը, ասում է` հիմի
անպատճառ ինձ էլ կտանի հետը։ Խորթ մերն ասում է.
― Ինչ ուզում ես` արա, մին է, քեզ հետներս չենք տանելու․
ոչ հագիդ հագուստ ունես, ոչ ոտիդ` ոտնաման, ի՞նչպես պետք
է պալատում պար գաս։ Դու խաղք ու խայտառակ կլնես, մենք
էլ քեզ հետ։ ― Ասում է, երեսը շուռ տալիս, իր երկու գոռոզ
աղջիկներին առնում գնում։
Մոխրոտը տանը մնում է մեն-մենակ։ Վեր է կենում գնում
մոր գերեզմանի վրա, ընկուզենու տակին կանգնում ու կան-
չում.
Ժաժ ե՛կ, իմ ծա՛ռ, ձըգիր զառ-վառ
Ոսկի-արծաթ շոր ինձ համար։
Կանչում է թե չէ` ճերմակ թռչնակը ծառի վրիցը ոսկեկար
ու արծաթակար մի ձեռք շոր ու ոտնամաններ է գցում ներ-
քև։ Մոխրոտն իսկույն հագնում է ու շտապում պալատը։
Արծաթակար ու ոսկեկար զգեստը հագին` էնքան գեղեցիկ է
լինում, որ խորթ մերն ու քույրերը չեն ճանաչում։ Ասում են`
ով գիտի ինչ թագավորի աղջիկ է։ Մոխրոտն իսկի մտքերով
անց էլ չի կենում. ասում են` հիմի նա տանը նստած, կեղտոտ-
կեղտոտ` մոխրիցը ոսպն է ջոկում։
Թագավորի տղեն որ տեսնում է, իսկույն դեմն է գալիս,
ձեռիցը բռնում է, հետը պար է գալիս, ու էլ ձեռը ձեռիցը բաց
չի թողնում։
Էսպես մինչև իրիկուն պար է գալիս, իրիկունն էլ, որ ուզում
է տուն գնա, թագավորի տղեն ասում է.
― Ես քեզ ճանապարհ կդնեմ։
Շատ է ուզում իմանա, թե ո՞վ է էն գեղեցկուհին, ի՞նչ տա-
նից է, ո՞ւմ աղջիկն է։ Բայց ճամփին Մոխրոտը հանկարծ
թռչում է, մտնում իր հոր աղավնոցը, կորչում։ Թագավորի
տղեն սպասում է, մինչև որ Մոխրոտի հերը գալիս է։ Ասում է`
էն անծանոթ գեղեցկուհին քո աղավնոցը մտավ։
Ծերունին միտք է անում. «Չլինի՞ թե մեր Մոխրոտն է էս
գեղեցկուհին…»։
Աղավնոցը քանդում են, տակնուվրա են անում, ոչ Մոխ-
րոտ կա, ոչ ուրիշ օքմին։
Դու մի՛ ասիլ` Մոխրոտը մի կողմից աղավնոցի գլուխն է
բարձրացել, մյուս կողմից ներքև թռել ու մի ակնթարթում ըն-
կուզենու տակ կանգնել։ Էնտեղ իր ճոխ զգեստները հանել է
դրել մոր գերեզմանի վրա, ու թռչնակը ետ է տարել, իսկ ինքը
վազել է խոհանոց, նորից մոխրի վրա պառկել։ Խորթ մերն
ու աղջիկներն էլ գալիս են տեսնում` ինչպես որ թողել են,
էնպես էլ` Մոխրոտը, գուրչերը հագին, մոխրի վրա պառկած,
կողքին էլ ձիթի ճրագը մխում է։ Մյուս օրը հանդեսն էլ ետ
նորոգվում է։ Հերը, խորթ մերն ու քույրերը դարձյալ նոր
շորեր են հագնում ու գնում, իսկ Մոխրոտը շտապում է իր
ընկուզենու տակն ու կանչում.
Ճերմակ թռչնակը առաջվանից ավելի գեղեցիկ մի ձեռք
շոր է գցում ներքև։ Էս շորերը հագին Մոխրոտը որ չի հայտ-
նվում խնջույքո՜ւմ` շափաղը պալատի պատերովն է տալիս,
հանդիսականները մնում են բերանները բաց։ Դու մի՛ ասիլ`
թագավորի տղի աչքն էլ հենց ճամփին է լինում։ Տեսնում է թե
չէ` դեմն է վազում, ձեռիցը բռնում է տանում ու միմիայն նրա
հետ է պարում շարունակ։ Ուրիշ պարեկներ էլ որ մոտենում
են, ասում է` չէ՛, իմ պարընկերը սա է, միայն սրա հետ պետք
է ես պար գամ։
Էլ ետ մութը որ ընկնում է, աղջիկն ուզում է գնա իրենց
տունը։ Թագավորի տղեն ետևիցը գնում է, որ աչքով պահի,
տեսնի, թե ում տունն է մտնում։ Մոխրոտը վազում է ընկնում
իրենց տան ետևի պարտեզը։ Պարտեզում մի տանձենի է
լինում, լիքը հասած, հրաշալի տանձերով։ Սկյուռի նման
ճարպիկ էն ծառն է բարձրանում ու ճյուղերի արանքում
էնպես է կորչում, որ թագավորի տղեն չի էլ կարողանում
նկատի, թե որտեղ թաքնվեց։ Սպասում է, մինչև Մոխրոտի
հերը գալիս է։ Ասում է.
― Էն անծանոթ աղջիկը էլ ետ աչքիցս թռավ ու, կարծես
թե` էս ձեր տանձենուն բարձրացավ…
Հերը միտք է անում. «Չլինի թե էս մեր Մոխրոտն է…»։
Հրամայում է, կացինը բերում են, տանձենին կտրում են.
վրեն ոչ ոք չկա։ Մտնում են խոհանոցը, տեսնում են, ինչպես
միշտ, դարձյալ մոխրի վրա պառկած է։ Դու մի՛ ասիլ` ծառի մի
կողմից բարձրացել է, մյուս կողմից իջել, լավ շորերը տարել է
տվել թռչնակին, հին գուրչը հագել ու էլ ետ եկել մոխրի վրա
պառկել։
Երրորդ անգամն են տանըցիք գնում խնջույք։ Մոխրոտն էլ
երրորդ անգամ վազում է մոր գերեզմանի վրա, իր ընկուզենու
տակ կանգնում ու կանչում.
Էս անգամ ճերմակ թռչնակը մի էն տեսակ ճոխ ու շքեղ
զգեստ է գցում ներքև, որ աշխարհքում հողեղեն մարդը ոչ
ունեցել է, ոչ կունենա. իսկ ոտնամանները` զուտ ոսկուց։
Էս զգեստը հագին, զուգված-զարդարված որ հանդիսի մեջ
դուրս է գալիս, ամենքն էլ արմանքից ու զարմանքից քշվում,
վերանում են։ Իսկ թագավորի տղեն սկսում է հետը պարել,
շարունակ պարել, ով որ էլ մոտենում է, ասում է.
― Չէ՛, մենակ ես պետք է պարեմ սրա հետ…
Էլ ետ որ մութն ընկնում է, Մոխրոտն ուզում է գնա, թագա-
վորի տղեն էլ ուզում է ուղեկցի, բայց էնպես ձեռաց սահում
է ու չքանում, որ տղեն չի էլ կարողանում ետևիցը հասնի։
Միայն թե թագավորի տղեն էս անգամ խորամանկություն
էր բանեցրել։ Հրամայել էր, որ պալատի սանդուղքները ձյու-
թեն։ Սանդուղքները ձյութած են լինում, ու, շտապ իջնելու
ժամանակ, աղջկա ձախ ոտնամանը կպչում է սանդուղքին,
մնում։
Թագավորի տղեն ոտնամանը վերցնում է ու վրեն զարմա-
նում, թե ինչքան է փոքրիկ ու ինչքան է սիրուն, էն էլ զուտ
մաքուր ոսկուց։
Մյուս օրը վեր է կենում, ոտնամանն առնում, գնում Մոխ-
րոտի հոր մոտ։ Ասում է` կա թե չկա, նա պետք է լինի իմ կինը,
ում ոտին էս ոտնամանը կգա։
Խորթ քույրերը ուրախանում են։ Իրենք էլ փոքրիկ, սիրուն
ոտներն են ունենում։ Մեծ քույրն իսկույն խնդմնդալով իր
սենյակն է վազում․ մերը կողքին կանգնում է, ինքը ոտնա-
մանը ոտի վրա փորձում է։ Փորձում է, բայց փոքր է գալիս,
ինչ անում է, չի անում, մեծ մատը ոչ մի կերպ ներս չի գնում։
Մերը դանակը հանում է, իրեն է տալիս, ասում է.
― Ա՛ռ, մեծ պճեղդ կտրի․ վախիլ մի՛, որ թագուհի դառ-
նաս, ոտով հո չե՞ս ման գալու։
Աղջիկը դանակն առնում է, մեծ պճեղը կտրում, ոտը կո-
խում է ոտնամանի մեջ ու, մի կերպ ցավին հաղթելով, դուրս
է գալիս թագավորի տղի մոտ։
Թագավորի տղեն ասում է` իմ հարսնացուն սա է, որ կա։
Էս աղջկանը գավակն է առնում, ձին քշում։ Բայց ճամփին
էն գերեզմանի մոտից անց կենալիս` ընկուզենու վրից երկու
ճերմակ աղավնի կանչում են.
Ղո՜ւ, ղո՜ւ, տղա՛, չե՞ս նըկատում,
Ոնց է ոտից արյուն կաթում.
Փոքր է ոտին ոտնամանը,