EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
ու անտեղի, պետք է որոշել նրանց բնավորությունը և երբեք չշփոթել ու չանվանել
հալածանք հայ ցեղի դեմ։ Ուրիշ բան են ժողովուրդները, ուրիշ բան հեղափոխությունը,
որ ոչ էս ժողովրդինն է, ոչ էն։ Արդ՝ մեր մեջ էլ սրա նրա վրա կասկած են տանում, թե
պատկանում են էս կամ էն հեղափոխական ծրագիր ունեցող կուսակցությանը և
խուզարկում են ու բանտարկում։ Եվ որովհետև թուրք-հայկական ընդհարումների
ժամանակ ինքնապաշտպանության գործի հետ դաշնակցության անունը շատ
տարածվեց ժողովրդի մեջ, էդ պատճառով էլ այժմ կասկածում ու բանտարկում են
շատերին, հեղափոխական համարելով։ Անկասկած էս բոլոր թյուրիմացությունները
կպարզվեն, կանցնեն ու կմոռացվեն, բայց մի մեծ բան կա, որ չպետք է էդպես շփոթել
սրա հետ. էդ ազգերի լավ հարաբերությունն է, որ հիմնված է եղել դարերի
պատմության վրա։ Էդ պատմությունը չի փոխվել, և պատմությունն էդպես հեշտ չի
փոխվում։ Տաճկաստանում կամ Պարսկաստանում եթե լավ դրություն է ստեղծվում,
շատ լավ է, և, երանի, ավելի լավը լինի։ Սակայն ոչ մի կողմնակի հանգամանք և ոչ մի
ժամանակավոր խառնակ դրություն չպետք է մեզ դարձնի ապերախտ Ռուսաստանի
առջև էն խաղաղության ու բարիքի դեմ, որ մենք վայելել ենք նրա հովանու տակ և ոչ էլ
Ռուսաստանին մոռացնել տա էն սերն ու համակրանքը, որ մենք ունեցել ենք դեպի
նրան և որով փարել ենք նրա դրոշակին։
Էսպես է ասում ձեզ մինը էն բանտարկյալներից, որոնց անունով դուք Ռուսաստանի
դեմ բողոքում եք սահմանադրական Տաճկաստանից։
«ՀԱՄԼԵՏԻ» ՉԱՐՉԱՐԱՆՔԻ ՇԱԲԱԹԸ ԹԻՖԼԻՍՈՒՄ
Վերջին օրերս Թիֆլիսի արքունական թատրոնում երկու անգամ իրար ետևից
ներկայացրին Շեքսպիրի «Համլետը», հայերեն՝ պ. Ամո Խարազյանը, ռուսերեն՝ պ.
Դայլսկին։ Մինչդեռ հայերեն ներկայացման ծանր տպավորության տակ մտածում էի
հայ դերասանի և նրա խմբի ապիկարության մասին, վրա հասավ անուն հանած ռուս
դերասանը—պ․ Դայլսկին իր խղճալի թագավորով, իր տիկնիկ թագուհով, իր մուժիկ
Պոլոնիուսով, իր անկենդան Օֆելիայով, իր փետի կտոր Լայերտով, վերջապես իր
խոհարարուհի ու լվացարարուհի պալատական նաժիշտներով—ի մեծ
մխիթարություն հայոց խմբի։ Եվ էսպես համերաշխ էս երկու խումբը Քրիստոսի
չարչարանքի նախընթաց շաբաթը շինեցին Համլետի չարչարանքի շաբաթ։ Մեջները
եթե մի երջանիկ բացառություն կար, էդ հայ Պոլոնիուսն Էր (պ. Միրաղյանը) միայն։
Ես կարծում եմ ո՛չ հոր եղեռնական մահը, ո՛չ մոր շուտափույթ ամուսնությունը, ո՛չ
հորեղբոր ազգապիղծ վարմունքը, ո՛չ Օֆելիայի թեթևամտությունը, ո՛չ Պոլոնիուսի
պալատական նենգավորությունը, ոչինչ, ոչինչ էնքան վիրավորական չպետք է լինեն
դժբախտ Համլետի՝ էն առաջին ինտելիգենտի հոգու ազնվության, արքայազնի
վեհության, փիլիսոփայի խորության, հանճարեղ նրբամտության ու վշտի ծանրության
համար, որքան հայ դերասանի անճաշակ լալկանությունը, վախկոտ հայացքները դես
ու դեն, անմիտ վազվզելը պատից պատ, անտեղի աղաղակներն ու լաց ու կոծը կամ
ռուս դերասանի հիստերիկ հեկեկոցներն ու հռհռոցները, հիվանդագին գալարումները,
անդադար ծամածռությունները ու գոռում գոչումները։
Եվ ավելի ևս զարմանում եք, երբ մարդիկ էդ բոլորն անում են միաժամանակ
արտասանելով Համլետի էս խոսքերը, որ ուղղում է դերասաններին.
«... Արտասանի՛ր թեթև և ազատ։ Բայց եթե որոտաս, ինչպես մեր դերասաններից
շատերը, ապա ավելի ուրախ կլինեի, որ մունետիկներն արտասանեին իմ տողերը։
Չափից ավելի օդր մի՛ սղոցիր քո ձեռքով այսպես... այլ թո՛ղ շարժումները չափավոր
լինեն, որովհետև կրքերի ամենասաստիկ հեղեղի, փոթորկի, և այսպես ասենք,
ալեկոծման ժամանակ, դու պետք է պահես բավական ինքնիշխանություն, որ այդ
բոլորին մի տեսակ փափկություն տա։ Օ՜, դա հոգիս տանջում է, երբ տեսնում եմ մի
հաղթանդամ մարդ, գլուխը կեղծամով ծածկած, պատառոտում է կիրքը և մաս մաս
անում ստոր ամբոխի ականջները... Իսկ խուժանը առհասարակ ընդունակ չի մի բան
հասկանալու, եթե ոչ անբացատրելի մնջակատակներ և գոռում գոչում...» («Համլետ»,
թարգմ. Մասեհյանի, 102)։
Մի՞թե էնքան հեռու են էդ մարդկանց ականջները բերանից, որ իրենց ասածը չեն լսում։
Եվ խաղում են ոչ թե դրամայի ամբողջությունը, ոչ թե նրա մտքերը, այլ նրա բառերը,
առանձին — առանձին բառերը, որ, Համլետի ասածի նման, թեև տգետներին ծիծաղ է
պատճառում, բայց խոր վշտացնում է հասկացողներին։ Դերասանը արտասանում է էն
կտորը, ուր իր մեջ խորտակված Համլետը իր վերջին ապավենը, իր սերը—Օֆելիային
ղրկում է կուսանոց. ասում է՝ «Մտի՛ր կուսանոց»... և իսկույն կուսանոց բառի հետ
վազում է դեպի Օֆելիան, իր սև վերարկուով նրան փաթաթում, իբրև թե կույս շինեց
(Դայլսկի), կամ մի տեղ սրի անուն եղավ թե չէ, սուրն են դուրս քաշում, թեև Համլետը
իսկի սուրը չի սիրում և ինքն իրեն ասում է՝ «թո՛ղ խոսքերի մեջ լինի սուրը, Համլետ»,
ծիծաղ բառին են հանդիպում թե չէ, ծիծաղում են, ում մասին ուզում է ասած լինի...
Երկուսն էլ խոսք ու մին արած թագուհու տեղը բերել են մի ջահել աղջիկ նստեցրել ու
առաջը կանգնել որոտում են.— «Քո հասակում արդեն արյունը սառած է լինում ու
կիրքը հանգած…»։ Երկու անճոռնի նկար են կախել․ մինը—գեղեցիկը իբրև Համլետի
հայրն է, մյուսը—տգեղը, հորեղբայրը։ Հայոց ներկայացմանը մեկի վրա են
հարձակվում, որպես տգեղի, ռուսաց ներկայացմանը մյուսի։ Հոր ուրվականի մասին
հենց իրենք են ասում, թե մորուքը թուխ էր, բայց ճերմակ մազեր էին փայլում մեջը, և
ներկայացնում են մի կոշտ ճգնավորանման արարած մինչև ծնկները երկար, տափակ
և ճերմակ մորուքով։ Մի կույր ճգնավոր կամ պառավ սալդաթ, բայց բնավ արեսանման
արքայի ուրվական, որ իր անօրինակ վշտով հանդիսավոր ու վեհորեն անցնում է բեմի
մթության մեջ։ Եվ կարծես ավելի ևս իլլյուզիան փչացնելու, հանդիսականներին
համոզելու համար, որ նա ուրվական չի, պ. Ամո Խարազյանը ետևից սրի մի հարված
հասցրեց՝ շրխկացնելով «անխոցելի ստվերի» թիկունքին։
Խոսքը մասնավորենք հայոց խմբի վրա։
Հայերը չէին գրել թե ում թարգմանությունն են խաղում, բայց երևում էր, որ ռուսերենից
արած մի թարգմանություն էր, և էն էլ անհաջող թարգմանություն։ Ասում են՝ «ո՜րքան
բարեծնունդ արարած է մարդը», փոխանակ ասելու «ազնիվ արարած»։ Ռուսերեն
благородный բառն է, որ բարեծնունդ են թարգմանել, և անշուշտ благородие-ն է
պատճառը։ Փոխանակ Էնեաս ասելու, ասում են Էննե, փոխանակ Պյուռոսի—Պիրուս,
փոխանակ կախարդի—սքանչելագործ, հին ասելու տեղ—ասում են առաջնակարգ,
մահվան քնի մեջ—ասում են մեռյալ քնի մեջ, փոխ. իշխանավորների-իշխանասերներ,
փոխանակ՝ ի՞նչ պետք է անենք—ինչ պետք է անես, փոխ. Պելիկանի—ձկնորս թռչուն,
փոխ. հորեղբոր կինը—հորաքույրը, և այլն։ Դրա վրա ավելացրեք էս տեսակ հայերենը՝
«աչքներիս մոտով անցավ», խնջույքները լուրեր են տարածել կամ էս
արտասանությունը՝ «Ձեռդ թակավոռական հռամանը կատառեցինք» (Ռոզենկրանց)։
Եվ երևակայեցեք, որ էն էլ հաճախ կզկզում են, դերը չեն իմանում, կամ էնքան ցած ու
անորոշ են ասում, որ հանդիսականներից ոմանք արդեն իրենց համար դեր են շինել
միշտ կանչել դեպի բեմը—Բա՛րձր, բա՛րձր… Եվ եթե մեկը կա, որ հայ բեմից բարձր է
խոսում, էն էլ հուշարարն է, որի ձայնը իսկի չպիտի լսվի։ Ի լրումն ամենի, չեն իմանում,
թե ո՛րտեղ են գտնվում և ի՛նչ են խաղում։ Թագավորը կարծում է թե արքայական
ծիրանին վրացու չուխա է, փեշերը հավաքում է գցում կռանն ու վազում, ծիրանին
բռնող մանկլավիկը մնում է ետևից նայելիս։ Պալատականները ներկայանում են
թագավորին, որը գլխարկը վերցնում է, որը չէ, որը դռնովն է դուրս գնում, որր պատի
միջովը (կուլիսի)։ Որտեղ թագավորը, թագուհին ու Պոլոնիուսը գաղտնի խորհուրդ են
անում և պալատականներից ոչ ոք չպիտի ներկա լինի, բոլորը տնկված են կողքներին,
և մին էլ տեսնում եք իրենց գաղտնի խոսակցությունը վերջացնելուց հետո թագուհին
կանչում է՝ «ո՞վ կա այդտեղ նախասենյակում, ներս եկեք…»։ Վա՛հ, տնաշեններ,
դրանից գոնե հասկացեք, որ ներսը չպիտի լինիք։ Եվ ինչ զարմանք, որ էս տեսակ
թագավորն ու թագուհին իրենց պալատականներով պալատից դուրս գնալիս էնպես
վայրենի դուրս խուժեցին, որ պալատի տախտակե ու կտավե պատերի մի մասը
հետները տարան։ Եվ երանի ընդմիշտ դուրս գնան ու իրենց ամբողջ թատրոնն էլ
հետները տանեն, որովհետև էդ տեսակ թատրոն չի լինիլ և չպետք է լինի։
ՏԽՈՒՐ Գ. Վ.-ԻՆ
«Մշակի» № 81-ում պ. Գ. Վ.-ն արձանագրում է իբրև տխուր փաստ, որ ես, Պոլսի ս.
Երրորդության եկեղեցու միտինգի դեմ բողոքելով, առիթ տվի «Սուրհանդակին» մի
առաջնորդող գրելու (№ 19), որի մեջ հոդվածագիրը միտինգ կազմողներին մեղադրում
է, թե նրանք էդ ամենն արել են հեշտ ժողովրդականություն ձեռք բերելու համար և
չբավականանալով մինչև այժմ իրենց շուրջը տարածած մահ ու ավերով, ուզում են
սատանայական մի նոր դավ սարքել ռուսահայերիս գլխին։
Այժմ պ. Գ. Վ. ինձ հարցնում է, թե ես ի՞նչ զգացի, երբ կարդացի էս տողերը, որոնց
առիթը ես եմ տվել։
Ամենից առաջ պ. Գ. Վ.–ին պետք է ասեմ, որ ես, մի բան գրելիս, գրում եմ էն, ինչ որ ես
եմ զգում ու մտածում, իսկ թե ուրիշը իմ գրածի առիթով ի՛նչ կգրի, այդ միանգամայն իմ
գործը չի, ես պատասխանատու չեմ ուրիշների գրածի համար, և նույնիսկ չի կարելի
առաջուց ամեն բան նախագուշակել։ Օրինակ, ես ի՞նչ կարող էի մտածել, որ իմ բողոքի
առիթով «Սուրհանդակի» գրած առաջնորդողից պ. Գ. Վ.–ն էդքան կտխրեր կամ
«Մշակ»–ը կվշտանար, մի վիշտ, որ ինչքան անսպասելի էր, էնքան էլ ուրախալի է,
որովհետև, հիրավի, մարդիկ գուցե սխալ են, բայց նրա համար հո չեն միտինգ արել, որ
մեր գլխին սատանայական դավեր սարքեն։
Հույս ունիմ, պ. Գ. Վ.–ն չի մոռանալ և կարձանագրի իբրև ուրախալի փաստ, որ սրա
առիթն էլ ես տվի ու «Մշակը» վերջապես մի մարդավարի վերաբերմունք ցույց տվեց
դեպի իր հակառակորդները։
Բայց կենտրոնական հարցն էն էր, թե ի՞նչպես ազդեց ինձ վրա «Սուրհանդակի»
առաջնորդողը։ Համեցեք ասեմ։ Ճիշտ էնպես, ինչպես ազդել են մինչև օրս «Մշակի»
նույն ձևի ասածները։
Դարձյալ, և ինձ թվում է գլխավորը, պ. Գ. Վ.–ին զարմացրել են իմ հոդվածի մի քանի
«անտեղի մտքերը», որ ես թույլ եմ տվել ինձ, և նման բառեր։ Էստեղ արդեն պետք է
դառնամ պարոնին.– պ. Գ. Վ., ես իսկի չեմ զարմանում, որ զարմացրել եմ ձեզ։ Մենք
հենց նրա համար ենք, որ զարմացնենք ձեզ և ձեր նմաններին։ Դուք էս պետք է վաղուց
գիտենայիք, եթե չեք իմացել, այժմ իմացեք։
Օ՜, ես ձեզ լավ եմ հասկանում։ Բայց, որքան էլ տխուր լինի էս փաստը ձեզ համար, պ.
Գ. Վ., ես իմ ողջ էությամբ ապրում եմ մարդկային կյանքից ավելի մեծ կյանքով, հենց
էնպես, ինձ համար, և անընդունակ եմ մի որևէ վանդակի մեջ փակվելու ու էն տեսակ
երգեր երգելու, որ ձեզ դուր գամ։ Սակայն, եթե խոսքը կմասնավորեք կոնկրետ խնդրի
վրա, կարողություն կունենամ իմ դիրքը որոշելու։ Ահա, այժմ խոսքը հայ ժողովրդի
վիճակի վրա է, և ասում եմ. իմ սրտին շատ է ծանրանում էս ժողովրդի ճակատագիրը,
սրա պատմությունը, էն սոսկալի դրաման, որ կոչվում է հայոց պատմություն ու
էնտեղից են բխում նրա գործերի վրա եղած իմ հայացքն ու մտածմունքը։ Եվ ինձ մոտիկ
ճանաչողները լավ գիտեն իմ վերաբերմունքը մոտանցյալ դեպքերի ժամանակ, որ եղել
է շատ որոշ և ժամանակին դուր չի եկել շատ շատերին։ Իսկ առաջիկայում եթե
տպագրության տամ մի համառոտ պատմական տեսություն, որ արել եմ Խ. Աբովյանի
«Վերք Հայաստանի»–ի 50-ամյակի առիթով, դուք էլ, թեկուզ համաձայն չլինեք հետս,
գոնե կտեսնեք, որ «անտեղի մտքերը» միշտ տեղ են ունեցել իմ մեջ, և ես առաջ եմ գալի
ոչ թե «տիրող հանգամանքներից», այլ մի արյունոտ հողից, մի անօրինակ զարհուրելի
պատմությունից, մի հոշոտված ժողովրդից, ուր ինձ բանաստեղծ է արել ճակատագիրը
ու ներշնչել է անկեղծ լինել ամենից առաջ։
ՀԱՅԱՏԱՌ ԹՈՒՐՔԵՐԵՆԸ
Բոստոնի «Հայրենիք» շաբաթաթերթը մի շրջաբերականով հարցնում է մեր գրողներին
ու գործիչներին, ի միջի այլոց և ինձ, թե.
«Հայկական տառերուն՝ արաբական տառերու փոխարեն՝ թուրքերու կողմեն թուրք
լեզվի համար որդեգրվիլը, հայ լեզվին և գրականության օգտակար պիտի ըլլար, թե՞
վնասակար»։
Ես կարծում եմ էս հարցին պատասխանելու համար պետք է դեռ հարցնել, թե էդ երկու
ժողովուրդներից ո՞րն է ավելի մեծ, որի՞ լեզուն ու գրականությունն է ավելի ուժեղ։
Նրանից հետո պարզ կլինի և պատասխանը, թե նույն տառերով գրել կարդալը որի՞
համար կլինի վնասակար և որի՞ համար օգտակար։
Եթե թուրքերը հայկական տառերը որդեգրեն, դրա հետևանքն էն կլինի, որ նրանք մեր
լեզվով գրածը կկարողանան կարդալ, մենք նրանցը։ Սրանով կհեշտանա լեզվի, մտքի,
ոգու փոխադարձ ազդեցությունը երկու կողմից էլ։ Եվ անշուշտ, որ ազգը, որ լեզուն, որ
գրականությունը ավելի ուժեղ է, նա էլ ավելի է ազդելու իրենից թույլի վրա ու
հետզհետե, իհարկե, դարերի ընթացքում, ձուլելու է իր հետ։ Մի գործ, որ առանց էն էլ
կատարվում է, բայց դանդաղ, իսկ սրանով ավելի կհեշտանա ու ավելի արագ
կկատարվի։
Բայց սրա դեմ մենք ի՞նչ կարող ենք ասել կամ անել։ Ոչինչ։ Ոչ ապաքեն էսպեսով
կատարվում է ազգերի մեծ միության գործը։ Եվ գեղեցիկ է նա ու ցանկալի։ Մի բան, որ
հին ժամանակները դժար էր կատարվում, որովհետև ազգերի հարաբերությունները է՛լ
ավելի դժար էր, իսկ նոր ժամանակներում էնքան արագ է կատարվում, որ էս կամ էն
առաջադեմ ժողովրդի մի սերունդը իր լեզվով, սովորություններով, նիստ ու կացով,
ուտելիքով, հագնելիքով նկատելի կերպով տարբերվում է իր նախորդ սերունդից, և
որքան տարբերվում է նրանից, էնքան նմանում է իր հարևան ժողովուրդներին։
Իհարկե, հեշտ ու դժար փոխվելիք բաներ կան. օրինակ, գլխարկն ավելի հեշտ կփոխվի,
քան գլուխը, և վերջապես, էնպես առանձնահատկություններ էլ կլինին, որ կապված են
կլիմայի և բնության այլ երևույթների հետ ու գուցե երբեք չեն փոխվելու։
Ասելս էն է, որ կուլտուրական մաքառումից փախչելը ապարդյուն բան է, էդ տեսակ
խեղճը իրեն չի կարողանալու ընդմիշտ պատսպարի ոչ մի ցանկապատի ետև։
Կուլտուրաների ու գաղափարների ազդեցությունները ոչ մի ցանկապատ չեն
ճանաչում։ Նրանք միշտ տարածվել են հողմի հետ։ Իսկ այժմ, որ երկաթուղու, հեռագրի
ու հեռախոսի նման հողմից արագ միջոցներ էլ են հայտնվել, ի՞նչ եք անելու։
Մանավանդ որ դա համաշխարհային օրենք է և տանում է դեպի լույսը, դեպի լայնը,
դեպի մեծը, դեպի ընդհանուրը։
Կուլտուրաների, լեզուների, օրենքների ու սովորությունների ազդեցությունները, ճիշտ
է, ցավեցնում են, տգեղ են, պախարակելի են, բայց էն ժամանակ, երբ կատարվում են
բռնությունով, ֆիզիկական ուժով։ Մի բան, որ տգեղ լինելով հանդերձ, միաժամանակ
անմիտ է, որովհետև տանում է միանգամայն հակառակ հետևանքի, հայտնագործում է
թշնամական զգացմունք, վիրավորում է կոպիտ կերպով ու մարդկանց մղում է ետ
դեպի իրենց սեփական, թեև նեղ, բույնը։
Էս տեսակետն ունենալով՝ ես ոչ մի վնաս չեմ տեսնում, եթե թուրքերը որդեգրեն
հայկական տառերը, բայց մի՞թե, հիրավի, որդեգրում են, և եթե որդեգրում են, ես
զարմանում եմ, թե ինչո՞ւ լատինական գեղեցիկ տառերը թող արած մեր ավելի տգեղ
տառերն են ընտրել։ Եվ եթե դիտմամբ են խուսափում լատինական տառերից,
հետաքրքրական է, թե ինչո՞ւ։
ՀԱՅԻ ՈԳԻՆ
Անհատներ կան, որոնք ապրում են և նշանավոր են միայն նրանով, որ մի բարձր
պաշտոն ունեն կամ աստիճան։ Առեք նրանցից էդ պաշտոնը կամ աստիճանը՝
կտեսնենք օխտը կորածի մինը։ Մարդիկ էլ կան, որ առանց իշխանության էլ, թեկուզ
նույնիսկ ձախորդության ու հալածանքի մեջ, միշտ երևում են իրենց ինքնուրույն
կերպարանքով, ուժով ու շնորհքով։ Էդպես են և մարդկային ցեղերը։ Պատմությունը
ցեղեր է հիշում, որ իշխել ու նշանավոր են եղել, քանի որ ունեցել են քաղաքական
ինքնուրույն իշխանություն, զենքի զոռ ու ֆիզիկական ուժ. հենց որ կորցրել են
քաղաքական անկախությունը, հետզհետե հալվել են ժողովուրդների մեջ ու կորել։
Ցեղեր էլ կան, որ քաղաքական անկախ կյանքը կորցնլուց հետո էլ կարողացել են
պահել իրենց ազգային կերպարանքը երկար դարերի ընթացքում, ամեն տեսակ
հալածանքների տակ։ Իհարկե, ծանր է եղել միշտ էս մաքառումը և բարոյական ու
ֆիզիկական կորուստները անվերջ, բայց, այնուամենայնիվ, նրանք չեն կորել ու կան։
Էդ ժողովուրդներից մինն է անշուշտ մեր դժբախտ ցեղը, որ քաղաքականորեն անկախ
չի եղել գրեթե երբեք, որ իր գոյության տարիներից ավելի շատ կարող է կոտորածներ
համարել, և սակայն էսօր էլ տակավին կա իր, լավ թե վատ, ազգային կյանքով ու
կերպարանքով։
Գիտությունը, լուսավորությունը, մարդկային կյանքի պատմության շատ մութ տեղերի
հետ միասին, լույս կձգի և մեր անցկացած երկար ու դժար ճամփի վրա մինչև նրա
սկիզբը, որ ինչքան թանկ է մեզ համար, էնքան էլ վեր է մեր ուժերից։ Բայց մեր ուժերից
վեր հո չի նայել, քննել, ճանաչել մեր երեկն ու էսօրը։
Էսքան փորձություն ու տառապանք ունեցած մի ժողովրդի անվայել է անգիտանալ իր
կյանքը ու ծփալ, տարուբերել ժամանակի ալեկոծության քմահաճույքին անձնատուր։
Եթե էդ դրությունը հասկանալի է խավար բազմության համար, ներելի չի
ինտելիգենցիային, որ ինչքան էլ ընդհանուր առումով խորթ լինի էս ժողովրդին իր
հոգով ու կենցաղով, այնուամենայնիվ իր մեջ պետք է ունենա և ունի մարդիկ, որոնք
ապրում են էդ ժոովրդի կյանքն ու պատմությունը։ Նրանք առաջ պետք է անցնեն,
որոնեն, ցույց տան, թե որն է էս ժողովրդի ճանապարհը։
Մեզանում, հիրավի, ճանապարհներ կան որոշած, բայց դրանք էս կամ էն
կուսակցությանն են կամ լրագրինը։ Ամեն ազգի մեջ կան և միշտ կլինեն ամեն տեսակի
հասարակական ու քաղաքական կուսակցություններ ու հոսանքներ, բայց բոլորովին
ուրիշ բան է ժողովրդի ամբողջությունը։
Այո՛, լինում են դեպքեր, մի որևէ հոսանք ուժ է առնում ու ժամանակավոր էս կամ էն
կողմը քաշում կյանքն ու մարդկանց ուշքը, բայց դրանք մոմենտներն են ամեն
ժողովրդի կյանքի մեջ, որոնցից ոչ մինը առանձին վերցրած պատասխան չի տալ դրված
հարցին, և նա դարձյալ կխոսի ու պատասխան կուզի, թէ ո՞րն է էս ժողովրդի
պատմական ճանապարհը, սրա գոյության խորհուրդը, ի՞նչ է կամենում սա, սրա ոգին։
Եվ ո՞ւր որոնենք էդ ոգին։ Արդյոք Սասունի, Զեյթունի, Մոկաց, Ղարաբաղի ու Լոռու
սարերո՞ւմ, թե՞ Շիրակի, Արարատի ու Մուշի դաշտերում։ Արդյոք հին վանքերի
միստիկ կամարների տա՞կ, ուր ծավալվում է «խորհուրդ խորին անհաս ու անսկիզբն»,
թե՞ դալար մարգերում ու խաչահանգիստ հովիտներում, ուր «լուսնյակն անուշ, հովն
անուշ, շինականի քունն անուշ»։ Արդյոք «ի խորոց սրտի խոսք ընդ աստծո» խոսողի
երկնաչու պաղատանքնե՞րի մեջ, թե՞ «վերք Հայաստանիի» հայրենասիրական ողբի
հառաչանքների ու մորմոքների մեջ։
Իհարկե, էս ամեն տեղերում, էս ամենի մեջ։ Եվ ինչքան մեծ է խաղաղ կյանքի ու խաղաղ
աշխատանքի կարոտը էս ամեն տեղերում ու ամենի մեջ, խորթ արյունի ու
պատերազմի, խորթ սրածության ու ավերածության…
Ո՞րն է հայ ժողովրդի ոգին և ի՞նչ է ուզում նա։
ՔՅԱՐԱՄԻ ՀՐԱԺԵՇՏԸ
(Թուրքերենից)
Գընում եմ ես` մոտիկներիս վիշտ ու ցավ.
[Լիքը մընա վարն ու բարը] աշխարհի.
Էսօրվանից իմ հաշիվը վերջացավ,
Թող ծարուրվի . . . . . . .
5 Չեն դադարիլ ճամփաները մեր անցած,
Չեն պակասիլ ազգ ու ցեղերն
Լալ ու գոհար դառնա քարը աշխարհի։
Եղ ու մեղըր հոսեն դաշտ ու հանդերով,
10 Խոր ձորերը կըտրեն անուշ կաթնի ծով,
Բար ու պըտուղ` ծըմակներով, սարերով,―
Գարուն բացվի ձըմռան սառը աշխարհի։
Քյարամն ասավ` սուտ է աշխարհքն անցավոր,
Քանի մարդու արավ էսպես խելացնոր,
15 Ո՞վ իմանա` ինչ օրից կա մինչ էսօր,
Չի իմացվում թիվն ու դարը աշխարհի։
ՈՒՂՂԱԾ «ՎԵՐՔ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՆ»
Մի գրական-պատմական ուսումնասիրության համար վերցրել էի «Վերք
Հայաստանին», և հատկապես Բաքվի կուլտուրական միության հրատարակությունը՝
երկու պատճառով, նախ, որ շատ է տարածված, երկրորդ՝ արտատպած է Մոսկվայի
Ժամհարյան հրատարակությունից. իսկ Ժամհարյանի հրատարակությունը ուղղած ու
լրացրած է հեղինակի ձեռագրով, «որպեսզի գրքի տպագրությունը հեղինակի բարձր
անվան վայել արժանավորություններն ունենա…», ինչպես ասված է հառաջաբանում։
Բայց մեծ եղավ ցավս, երբ գտա, որ էնքան խնամքով ու զգուշավորությամբ արած
Մոսկվայի հրատարակությունը ոչ միայն չի ուղղել հնի—Թիֆլիսի հրատարակության,
ափաշկարա սխալները, այլև նրա վրա ավելացրել է նոր, ավելի խոշոր սխալներ։
Բաքվի կուլտուրական միությունն էլ նրանից արտատպելիս իր սխալներն է
ավելացրել, և, ահա, էսօր հայ ժողովրդի պաշտելի «Վերք Հայաստանին» դրված է մեր
սեղանի վրա իբրև հայ գրքերի մեջ ամենաանփույթ տպված գրքերից մինը, գուցե հենց
ամենաանփույթ տպվածը։ Հին, 1858 թ. Թիֆլիսի տպագրության մեջ սխալներ կան.
օրինակ՝ էջ 100 տպված է «խոռը վեր ածելով», փոխանակ խոտը վեր ածելով, դիբա,
փոխ. դիբ ա, էջ 258 քյանդաղ, փոխ. փիանդազ, էջ 128 վտանկավոր ճամփերով, փոխ.
վտանգավոր ճամփեքով, կամ թե չէ հնում՝ Էջմիածնի միաբանքն էնպես ցրվեցան որ
«երկու ջանիցը հինգն էլա չմնացին…», նորերում, ուղղածներումն էլ նույն (էջ 109, 120,
138, 269) և սրանց նման ավել կամ պակաս կարևորություն ունեցող սխալներ անարատ
մնացել են իրենց տեղը։ Էդ հերիք չի, որ եղած սխալները թողել են, շատ ուղիղ տեղեր էլ
փչացրել են ու սխալ են տպել։ Օրինակ՝ հնի մեջ (էջ 101) ասում է՝ «Աչքդ սառչի ոչ,
սրտիդ ու բերնիդ հուփ տուր»։ Նորերը (109) շինել են՝ «Աչքն սառչի ոչ…», հնում (111)՝
«կես սհաթ չքաշեց…»։ Նորերը (121) շինել են՝ «կես սհաթ անց չքաշեց…»։ Հնում
(129) Մոկլլուն, նորերը (138) շինել են՝ Մօկլուն։ Հնում (129)՝ «Օդը ապականվել էր
ջամդաքի հոտով ու հարամի ղշերը, որ աշխարհքի տակիցն ասես, թռել, հավաքվել
էին…»։ Նորերը (138)՝ հարամի ղշերը դարձրել են համամի ղշերը։ Հինը (130)՝
պատմություններ է անում, ու ասում է՝ «էսքան բանն անց էր կացել… մեր կողմը ոչինչ
խաբար չկար», նորերը (139) շինել են՝ «էս բանն անց էր կացել…», հինը (132) ասում է՝
«…անունը քարերը սասանեցնում էր», նորերը շինել են (141) «…անունը քարերը
սասանեցնում էին»։
Հինը (135) ասում է՝ վարժատան չէին… որ… «քունները վարպետի
անսիրտ պատմության վրա տաներ» (թե՝ Հայք էլ վաղ թագավորություն ունեին). նորերը
շինել են (144). «…քունները վարպետի անսիրտ տրամադրության վրա տաներ». հինը
(142) ասում է. «Մկամ տունն կարա իմ ոտը փակել, մկամ շե՞մ կարա իմ աչքն կապել»,
նորերը տպել են (151). «…մկամ չե՞մ կարա իմ աչքն կապել»։ Հինը (171) ասում է. «Ձեզ
մոտ ենք գալիս, ծնողք սիրելիք, ձեր տեսուն կարոտ՝ դուք միշտ պաշտելիք». նորերը
(180) ուղղել են. «…ձեր տեսուն կարոտ՝ դուք միշտ պաշտել եք»։ Հինը (201) պատմում է,
թե «գլուխ տալը հո ըսկի ադաթ չի. որն եկավ մեկ բարի լիս կամ ողորմի աստված ասեց
ու նստեց», նորերն ուղղել են (210). «գլուխ գալը հո ըսկի ադաթ չի…»։ Հինը (221) գրում
է. «…քար ըլեր կկակղեր, կրակ ըլեր կհանգչեր, ուր մնաց նրա սիրտը». նորերը (231)
տպել են. «…կրակ ըլեր չհանգչեր»։ Չափազանցություն չեմ անիլ, եթե էստեղ երկու
տող և այլն դնեմ։ Կետադրությունը հո՝ էլ մի հարցնեք, կետերը տեղ-տեղ հողի նման
ցրված են, որը որտեղ ընկել է, ընկել։ Մի՞թե «Վերք Հայաստանին» էսպես պետք է
տպվեր։ Ամենալավ «Վերք Հայաստանին» դարձյալ մնում է հինը, մինչև մի նոր լավը
կտպվի։
Վ. ՇԵՔՍՊԻՐ
(Сонеты)
Հպարտ հայացքդ ոչ ոք չի գրավում ―
- և այնտեղ սով ես տարածում, ուր լիություն էր
լինելու:
Բնությունը չի ընծայում, այլ փոխ է տալիս:
Քո զավակներով դու երկնում ես քեզ:
Երբ որ տեսնում եմ, թե ոնց է մանիշակը հող
դառնում և մազերում ալևույթն երևում,
հիշում եմ քո գեղեցկությունը, որ թառամելու է և
մեռնելու:
Խո իմ գիտությունը ես աստղերից չեմ առել (վեր
բերել) ― այլ փորձից:
Իմ տողերը տխուր են ու մռայլ ― ինչպես առաջին
կնճիռները
գեղեցկուհու ճակատին:
Նրանց փառքերը թաղված են իրանց մեջ, ինչպես
գերեզմանում:
Եվ մտքերս այստեղից
ինձ ուխտավոր են շինում ―
քեզ մոտ են բերում:
և ինչպես հանգստանամ
երբ օրը գիշերին է նեղում
գիշերը օրին տանջում:
Իմ օրհներգությունը երկրին
սկսում եմ արշալույսին
երկնքի դռների առաջ:
30.,
Օ՜ անջատում ― դու մեզ սովորեցնում ես մոռանալ:
Նա ձեզ էլ ասաց, որ բախտն ետև է մնացել ―
վիշտն է սավառնում-
Ո՜վ գեղեցկություն,
ավելի գեղեցիկ է լինում, երբ խոսքի հուրը
հայտնվում է
искренность ― անկեղծություն նրա մեջ:
Գեղեցիկ է վարդի տեսքը ― բայց
ավելի մեզ քաշում է բույրը,
որ կա նրա մեջ:
55. 57.
Իսկ այն սերը ― որը յուր սիրո գինը բարձրացնում է,
նրան դարձնում է ապրանք (վաճառելի)...
առագաստս տվի նրանց -
հովերին-
սրտիս վրա գրած են նրանց արարքները-
CXXI
Ես կանգնում եմ <1 անընթ.> ապագայում
նրա համար չեմ երևում նրանց աչքերին ― որոնք
նայում են միայն այս օրերին:
[բանաստեղծները] ես որ ծնվեցի ― խմեցի
տանջանքի աղբյուրից
Սիրտս պատռվում է, երբ մտածում եմ, թե ես էլ, որ
դրախտն ընկնեմ ― պետք է այնուհետև այնտեղ մնամ
հավիտյան, առանց փոփոխության մի տեղ, միևնույն
դեմքերը, նույն ձայները, նույն լույսերն ու բույսերը:
… միշտ ճշմարիտ ստեղծագործող և կազմակերպող- ծնող
խելքերը դուրս են գալիս այն շրջաններից, որոնք չեն
գնում մեծ ճանապարհի ծեծված շավղով ― արահետով:
Այդպիսինների համար ընդունած դրական ոչինչ
չկա- նրանք ամեն բանի վերաբերում են հարցով ու
կասկածով:
Այդպիսի բնությունները անլուր հանդգնությամբ իրանց
անձը դնում են ամբողջ մարդկության հակառակ, և
ոչինչ չեն ճանաչում, ընդունում ― ինչ որ էդ ույժն ու
իրավունքը ցույց չի տալիս, այդ անձանց առաջ:
սիրում եմ այն ամենը, ինչ որ չի արատավորված
մարդկային ոչնչությամբ:
Շելլի -244 Брандесь
Հնացած հաստատություններ և օրենքներ միացած
մարդկային չարության հետ ― ահա [կյանքի տանջանքը]
― բոլոր տառապանքների աղբյուրը:
Եթե նա [դու] երես ունենա[յի]ր, ես նրան կապտակեի:
Էսպես մարդիկ և դեմքեր կան (մեծ մասամբ
վաղածանոթ) որ երբ որ տեսնում են ― բոլորովին
հիմարանում են:
Մինչև կմեռնի անվերջ սիրելով
Կրքից դալկացած:
Ավելի քնքույշ, քան շուշանի բույրը:
Օդը սիրահարված նրան <1 անընթ.> - ետևից
վազում <1 անընթ.> ալիքների հետ:
Ծաղիկների թերթիկներն ինչպես արտասուքներ
Թափվում էին…
Այդ երևույթը ոչ թե ավետաբերի նոր բախտ է, այլ
վերջին նշան անցած անբախտության,
Ոչ թե արշալույս նոր օրվան,
Այլ վերջալույս անցած օրվան:
Որովհետև հանցանքն էլ իր տեղով թուլություն է ―
ապա թուլությունն ամենամեծ հանցանքն է:
Նրանց լրբությունն ավելի մեծ եղավ,
քան իմ համբերությունը:
ԼԵԶՎԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
Նոր-Նախիջևանի «Լույս» շաբաթաթերթի № 10-ում պ. Ա. Մեղրյանը մի հոդված է տպել՝
«Մեր մանկական գրականությունը և հայոց լեզուն», որի մեջ ցավով գանգատվում է, թե
«... ինչ որ հնչվում է ժողովրդի բերանում, լինի դա հայերեն թե թուրքերեն, թաթարերեն
թե ռուսերեն, վերցվում է և իսկույն գրվածքի մեջ է դրվում»։ Նա վշտանում է, որ մեր
գրողներից ոմանք (ի միջի այլոց Ա. Իսահակյանն ու ես) գործ են ածում «ջան, ջիգյար,
յար, յարաբ, ղարիբ», և այլն։ Եթե խոսքը էս կամ էն օտար բառի կամ մի շարք բառերի
վրա լիներ, հարկավ վեճը մասնավոր բնավորություն կունենար և միայն ճաշակի խոսք
կարող էր լինել, բայց պ. Մեղրյանը դատապարտում է օտար, այլև մինչև անգամ
հայերեն գավառական բառերի գործածությունը ու մաքուր հայերեն լեզվի պահանջն է
դնում։ Լա՜վ։ Պ. Մեղրյանին եթե տանք կարդալու էս բառերը. վարդ, վայ, վախել, նվագ,
նվաստ, նունուֆար, նամ, նոր նանիկ, նախշուն, նիստ, նշտար, նշան, նարգիզ, նավ,
նուռ, նաշ, նազուկ, մեգ, միլ, մեխ, նահապետ, մոմ, մուճակ, մուր, մուկ, մոռ, ջերմ, գրավ,
գրվանքա, կիր, կարիք, կերպաս, քիչ, քիմք, գոմեշ, ոչխար, դրոշակ, կկու, խոտ, խաբել,
կուտ, կանթեղ, կանոն, կարապ, փուռը, գավազան, հարս, տոն, տարազ, դայակ,
սապոն, սուգ ու շիվան, շողք, շվաք, գումար, շեն, շաղգամ, դաս, աշակերտ, սուր,
շուշան, սամույր, սիպտակ, սեր, սանդ և այլն, և այլն, անշուշտ նա էս բոլորը կհամարի
մաքուր հայերեն բառեր։ Եթե էդպես էլ չհամարի, կասի դրանք արդեն հայացել են։
Էդպես է, ճշմարիտ է։ Բայց հիմի մի ուրիշ հարց։ Դրանք եթե մեր լեզվի մեջ են մտել ու
հայացել, արդյոք դրանցից հետո կա՞նգ է առել էդ պրոցեսը և էլ նոր բառեր չե՞ն մտնում
ու հայանում թե՛ մեր ժողովրդական լեզվի մեջ, թե՛ գրական, ուրիշ խոսքով՝ էլ չե՞ն
կատարվում ժողովրդական ու գրական լեզվի փոխառություններ։ Իհարկե, սրա
պատասխանն էլ դրական է լինելու։ Քանի որ մի ժողովուրդ հազար ու մի ձևերով
հարաբերություն ունի ուրիշ ժողովուրդների հետ, քանի որ նրա կյանքը զարգանում է