EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
10 Ե՛վ ույժ, և՛ եռանդ – կորավ` ինչ որ կար,
Եկան սև օրեր ու ծանըր հոգսեր
Ու դարձրին այսպես գիշերը երկար։
Տանջվում եմ անքուն այժըմ անկողնում,
Եվ հուսակըտուր, հոգնած, ուժասպառ
15 Նայում եմ, նայո՜ւմ, դեռ չի լուսանում.
Ա՜խ, այս գիշերներն ինչքա՜ն են երկար։
1 ՀՈՒՆՎԱՐԻ
Շնորհավոր Նոր տարի...
Թեև պիտի նա մարի
Իմ վաստակած սրտի մեջ
Դարձյալ մի հին իղձ կամ տենչ,
5 Թեև պիտի ինձ բերի
Միայն ծանրություն հոգսերի,
Տան ծախքերի պրոզան,
Եվ հալածի իմ մուզան...
Բայց ինչքան էլ լինի վատ,
10 Ես միշտ ունեմ ժայռ հավատ
Դեպի կյանքն ու ապագան,
Եվ հույս ունեմ, թե կըգան
Սեր, սփոփանք, խնդություն...
Այդ հույսով էլ աննկուն
15 Ես կանչում եմ` սըրտալի –
Շնորհավոր Նոր տարի,
Եվ մաղթում եմ ձեզ համար
Նոր բախտ, նոր օր ոսկեվառ։
ԱՆԻԾԱԾ ՀԱՐՍԸ
Վաղ ժամանակ մի հայ շենում
Մի հարգևոր հարսն է լինում։
Նըրա բերնից` կեսուր-կեսառ
Չէին լըսել մի շունչ, մի բառ,
5 Չէին տեսել շուրթը մի օր...
Էսպես խոնարհ ու հարգևոր։
Մի օր մենակ օդում* նըստած
Իր ճոխ մազերն արձակ թափած,
Ազատ, անփույթ սանրում, հյուսում,
10 Հետն էլ ձենով երգ էր ասում։
«Աշխարհքը բանտ,
Մեջը անբախտ
Ես մի գերի անխընդում.
Սիրուն շորեր,
15 Ջահիլ օրեր
Ի՜նչ եմ անում էս բանտում։
Էրնե՜կ ծըտին,
Ճյուղքի միջին
Ծըլվըլում է, թըրթըռում,
*օդա(բրբ.) - գյուղական տան այն սենյակը, ուր օջախ, բուխարի են
վառում, հյուրեր են ընդունում:
20 Թըռչում` սիրած
Ընկերն առած,
Ազա՜տ, կանաչ արտերում։
Ա՜խ, սև ըլի,
Չըքվի, փըլի
25 Ծընված օրը աղջկա,
Ցավ ու խընդում
Փակված սըրտում,
Ծիծաղ չըկա, ախ չըկա...»
Մին էլ հանկարծ բացվեց դուռը,
30 Ու ներս մըտավ ծեր կեսուրը։
― Հո՛, պո՛, պո՛, պո՛, կանչեց խեղճը,
Գետին պատռի՛, մըտնեմ մեջը...
― Հոպոպ դառնաս,
Անամոթ հարս։
35 Մի տե՛ս, մի տե՛ս,
Թե լըրբի պես
Գըլուխը բաց,
Ազատ նըստած`
Ո՜նց է կանչում,
40 Չի ամաչում։
Լեզուդ լալկի,
Մազըդ թաղքի,
Գըլխիդ կըպչի
Սանրը միջի։
45 Ասավ-չասավ,
Մին էլ տեսավ`
Սանրը գըլխին
Հարսն առաջին
Հոպոպ դառավ,
50 Երդկից թըռավ,
Ու վերացավ,
Վե՜ր, հեռացավ։
Էն էր ու էն.
Խեղճն էն օրեն
55 Հանդերն ընկած`
Հոպոպ մընաց.
Միշտ էլ էն հին
Սանրը գըլխին,
Չալի՜կ-մալի՜կ,
60 Լեզուն լալիկ,
Անխոս ու լուռ,
Մոլո՜ր, տըխուր։
Բայց երբ հանկարծ
Միտն է գալիս,
65 Որ գլխաբաց,
Երգ ասելիս`
Իր կեսուրը
Բացեց դուռը,
Վեր է թըռչում
70 Սըրտատըրոփ
Ու դեռ ճըչում.
― Հո՛-պո՛պ... Հո՛-պո՛պ...
ԱՐԾԻՎՆ ՈՒ ԿԱՂՆԻՆ
Եղավ` մի անգամ անտառի միջին
Արծիվն ու Կաղնին էսպես վիճեցին,
Թե ո՛րն իրենցից շատ տարի կապրի,
Ո՛րն է դիմացկուն ու պինդ ավելի:
5 Արծիվն ասավ` ես. Կաղնին էլ թե` ես:
Երկուսն էլ համառ ու հըպարտ էսպես`
Մեծ-մեծ պարծեցան, սաստիկ վիճեցին,
Վերջը էս տեսակ պայման կապեցին:
Ժամանակ դըրին հինգհարյուր տարի
10 Արքան հավքերի, արքան անտառի,
Որ թե որոշված էն օրին հասնեն,
Էն օրը մին էլ գան իրար տեսնեն:
Ու Արծիվն իսկույն Կաղնուց հեռացավ,
Հըզոր թևերը շարժեց, վերացավ
15 Դեպի ամպերը, դեպ ժայռերը,
Ուր անց է կացնում իր լավ օրերը:
Կաղնին էլ փըռեց ճյուղերն երկաթի,
Խո՜ր ու խոր մխեց ճանկերն արմատի
Ու էնպես հուժկու կանգնեց անտառում,
20 Որ վայր չընկնի էլ հինգհարյուր տարում:
Դարե՜ր անց կացան: Եվ ահա մի օր
Արծիվը եկավ ծերացած, անզոր,
Ծըվոցը կըտրած, տըկար, հևալով,
Թույլ-թույլ թևերը հազիվ քարշ տալով
25 Տեղ հասավ մի կերպ, նայեց դես ու դեն,
Տեսավ, որ Կաղնին ընկել էր արդեն.
Ճյուղերը թեև դեռ թարմ ու կանաչ,
Ընկել էր ահեղ փոթորկի առաջ:
― Հե՜յ, կանչեց. գոռոզ, պարծենկո՛տ Կաղնի,
30 Դե լավ ճանաչիր ինձ ու քեզ հիմի.
Հինգհարյուր տարուց մի ժամ էլ դեռ կա,
Ընկել ես արդեն, անկոտրում հըսկա:
― Հինգհարյուր տարի ապրել եմ կանգնած,
Էդքան էլ կապրեմ դեռ էսպես թիկնած,
35 Մինչև լըրանա մի հազար տարին:
Պատասխան տըվավ ընկած վիթխարին:
ԳԱՐՆԱՆ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
Մի՞տդ է գալիս մեր քեֆն, ընկեր,
Էն ճյուղաշատ ծառի տակին,
Երբ գընացինք դիմավորենք
Նոր գարունքին ու նոր կյանքին։
5 Էն լավ օրից տարիք անցած,
Ես էն ճամփով անցնում էի,
Ու ականջիս դիպավ հանկարծ
Մեր աղմուկը ուրախալի...
Պարզ ու որոշ ես լըսեցի
10 Մեր կենդանի ձայներն, ընկեր,
Շըրըխկոցը բաժակների,
Աշխույժ ծիծաղ, ճառ ու երգեր...
Ու սրտաթունդ վեր նայեցի...
Բայց կարոտած աչքիս առաջ –
15 Հանդում դալար ու ամայի
Մեր հին ծանոթ ծառն էր կանաչ։
Լուռ ու դատարկ մարգի վրա,
Մենակ կանգնած շրշում էր նա...
Մի՞տդ է գալիս մեր քեֆն, ընկեր...
20 Բայց ո՞վ գիտի` ուր ես հիմա...
«ՊՈՂՈՍ-ՊԵՏՐՈՍ»
Վաղո՜ւց, երբ մոտ էր երկրին երկինքը,
Ու լըսում էր դեռ մարդկանց Տերն-Ինքը,
Էն լավ ժամանակ երկու մանուկներ
Ունեին մի չար, մի անսիրտ խորթ մեր:
5 ― Կորե՛ք, գընացեք, աշխատանք արեք,
Աշխատանք արեք ու եկեք կերեք.
Ի՞նչ եք վեր թափել անգործ ու անբան,
Հասած տըղերք եք հինգ-վեց տարեկան...
Էսպես բարկացավ մի օր խորթ մերը,
10 Ճիպոտներ տըվավ, ղըրկեց հորթերը:
Անհանգիստ հորթե՜ր, ամառվան շոգ օր
Կետ արին*, փախան, ընկան սար ու ձոր:
Նըրանց ետևից` լալով, հևալով,
Փոքրիկ որբերը` քարեքար գալով,
15 Վազ էին տալիս անտառի միջում,
Վազ էին տալիս ու իրար կանչում.
― Պողո՛ս, գըտա ՜ր:
― Չէ՜ է՜:
― Պետրո՜ս, գըտա ՜ր:
20 ― Չէ՜ է՜:
― Վա՛յ-վա՛յ, վո՛ւյ-վո՜ւյ,
― Վա՛յ-վա՛յ, վու՛յ-վո՜ւյ...
Շատ որ ման եկան` խեղճերն հոգնեցին,
Եկան` խորթ մորը լալով պատմեցին.
*կետ անել (բրբ.) - պոչը ցցած, խրտնած փախչել
25 ― Նա՛նի, ա՛յ նանի, կորան հորթերը...
― Վա՛յ, գետինն անցնեք,― ճըչաց խորթ մերը
Թող դուք կորչեիք հորթերի տեղակ,
Անտակ ձորի մեջ, անժաժ քարի տակ:
Մի արջ պատահեր, մի գազան, մի գել,
30 Որ չէի տեսել ձեր շուքը մեկ էլ...
Դե՛, ետ գընացեք, գընացեք, կորե՛ք,
Մինչև չըգըտնեք հորթերը բերեք`
Աչքիս չերևաք, ա՛յ աչքիս փըշեր,
Թե չէ` կըսպանեմ ես ձեզ էս գիշեր...
35 Ու ճիպոտն էլ ետ իրենց թաթերին,
Հոգնած ու սոված, արցունքն այտերին,
Փոքրիկ որբերը` անտառի միջում
Գիշերվան կիսին լալիս են, կանչում.
40 ― Չէ՜ է՜:
― Պետրո՛ս, գըտա՜ր:
― Վա՛յ-վա՛յ, վո՛ւյ-վո՜ւյ:
45 Անտեր հորթերը չըկան ու չըկան:
Ճարները կըտրած` խեղճերը եկան,
Լալով չոքեցին.
― Տե՛ր Աստված, ասին,
Ի՜նչ կըլնի, գըթաս`
50 Գոնե թևեր տաս,
Թևեր տաս` թըռչենք,
Թըռչենք ու կորչենք,
Որ էլ չտեսնի մեզ մեր խորթ մերը.
Մինչև որ գըտնենք կորած հորթերը...
55 Հենց ասին-չասին անմեղ բերանով,
Աստված որոտաց իր գըթոտ ձայնով.
― Ահա ձեզ թևե՜ր, սիրուն երեխեք,
Թըռչուններ դառեք, թըռած ման եկեք,
Որ էլ չըտեսնի ձեզ ձեր խորթ մերը,
60 Մինչև որ գըտնեք կորած հորթերը:
Գիշերը քնեցեք ծառերի ճյուղին,
Ծեղն ու ծղոտը արեք անկողին,
Ապրուստ էլ կերեք իմ լի սեղանից,
Երբ որ դադարգուն եղաք ձեր տանից...
65 Էսպես վերևից հենց կանչեց Աստված,
Փոքրիկ որբերը փոխվեցին հանկարծ
Ու թևեր առան,
Թըռչուններ դառան:
Ու թևեր առած`
70 Թըռչուններ դառած
Դեռ մինչև էսօր,
Ընկած սար ու ձոր,
Ծըվում են, մընչում,
Մեկմեկու կանչում.
75 ― Պողո՛ս, գըտա՜ր:
80 ― Վա՛յ-վա՛յ, վո՛ւյ-վո՜ւյ:
ԷՍՊԵՍ ՉԻ ՄՆԱ
Լինում է թե չէ, ո՞վ գիտի հաստատ.
Եվ ի՞նչն է հաստատ աշխարհքի վըրա...―
Աշխարհքում հաստատ մի բան կա մենակ,
Այն է, որ հաստատ ոչ մի բան չկա։―
5 Լինում է` իբրև գյուղացի մի մարդ,
Աղքատ, օրական ապրուստի կարոտ։
Ունենում է սա մի խելոք տըղա,
Տանում է ծառա տալի մեկի մոտ։
Տարիք են անցնում։ Էս խելոք տըղեն
10 Էնպես է ազնիվ ու ժիր ծառայում,
Որ տերն էլ սըրա վարձը շատացնում,
Ինչպես իրենը` էնպես է նայում։
Հիշում է մի օր հայրը իր որդուն
Ու վեր է կենում գալի տեսություն.
15 ― Հը՞, ո՞նց ես, որդիս, հիմի էլ էնպես
Էլ մերկ ու տըկլոր, էլ քաղցած հո չե՞ս։
― Չէ՛, լավ եմ, հայրիկ, ապրուստս միշտ կա,
Բայց ի՞նչ անես որ... էսպես չի մընա...
Գընում է հայրը։ Տարիք են անցնում։
20 Առաջ է գընում տըղեն օրն օրին,
Վերջը բարձրանում, պալատն է հասնում,
Դառնում է ծառա մեծ թագավորին։
25 ― Հը՞, ո՞նց ես, որդիս, էլ ի՞նչ ես ուզում,
Լողում ես առատ էս լիքը ծովում։
― Հա՛, լի եմ, հայրիկ, դու հանգիստ գընա,
30 Էնքան է սիրվում մեր խելոք ծառան,
Որ թագավորը բերում է սըրան
Իրեն տերության երկրորդն է անում։
35 ― Հը՞, ո՞նց ես, որդիս, էլ ի՞նչ է մընում,
Քու խոսքովն են ողջ նըստում ― վեր կենում։
― Հա՛, մեծ եմ, հայրիկ, նազիր եմ ահա,
40 Էս բարի երկրի թագավորը ծեր
Մի օր անժառանգ ընկնում է մեռնում,
Գահն ու աշխարհքը մընում են անտեր։
Ժողովք են կանչում երկրի մեծերին։
Ժողովք են գալի, խորհուրդ են անում,
45 Բերում են իրենց խելոք նազիրին
Առքով ու փառքով թագավոր դընում,
Ու մեր գյուղացին լըսում է մի օր`
Դարձել է իրեն որդին թագավոր։
Գալիս է. ― Որդի՜ս, էլ ի՞նչդ է պակաս,
50 Ամբողջ աշխարհքում մի դու ես, որ կաս...
― Փառք Աստծու, հայրիկ, ունեմ թագ ու գահ,
Իր գահին բազմած ինքնակալը նոր
55 Մահվան ու կյանքի վճիռ է անում`
Բուռը հավաքած աշխարհքը բոլոր։
Բուռըդ հավաքի աշխարհքը թեկուզ,
Թողնելու ես ողջ դարձյալ աշխարհքին։
Մեր թագավորն էլ մի անգամ էսպես
60 Մահիճ է ընկնում, ավանդում հոգին։
Լըսում է ծերուկ հայրը մի օր էլ,
Որ իր թագավոր որդին չըմնաց։
Ի՞նչ ասել կուզի ― գալիս է վըրեն,
Էլ ի՜նչ մըղկըտոց, էլ ի՜նչ սուգ ու լաց...
65 Զորքով, աշխարհքով, ծեսով, հանդեսով
Արքային վայել թաղում են անում,
Ու վեր են կենում` զըրույց անելով
Ամենքը իրենց տըներն են գնում։
Տարիք են անցնում։ Հայրը մի անգամ
70 Գալիս է որդու շիրիմի վրա։
Գալիս է, տեսնում` մարմար մահարձան,
Բայց վըրեն գրած... «Էսպես չի մընա...»։
Գընում է հայրը։ Տարիք են անցել.
Ո՞վ կարա մեզնից հաշիվն իմանա...
75 Էն օրից էսօր անվերջ, դարեդար
Զրույցն ասում է ― «Էսպես չի մընա...»
Ու չըկա շըքեղ արձանն արքայի,
Ոչ նրա քաղաքն աշխարհքի վըրա,
Մերն է աշխարհքը ու կյանքը հիմի,
80 Բայց մեր աշխարհքն էլ... էսպես չի մընա..
ԱՎԱԶԱԿՆԵՐԻ ՀԵՏԱՊՆԴՄԱՆ ՄԱՍԻՆ ՂԱԶԱԽԻ ԳԱՎԱՌՈՒՄ
(«Նովոյե օբոզրենիայի» թղթակցությունը»)
Հաջիքենդի մոտ ուղևորներին կողոպտելուց հետո, Ղազախի փախստականները1
որոնց, ինչպես պիտի ենթադրել, Ելիզավետպոլի գավառի փախստականներն էին
հրավիրել, օգոստոսի 12-ին ուղևորվեցին Ելիզավետպոլի գավառ՝ ճանապարհին մի
շարք կողոպուտներ անելով, որոնց մասին արդեն մի շարք հաղորդումներ են
տպագրվել «Նովոյե օբոզրենիայում»։ Ղազախի գավառի սահմանագծում ավազակները
բաժանվեցին երկու խմբի, որոնցից մեկը՝ թվով 5 մարդ, Ղազախի մոտից գնաց դեպի
ոստիկանական 2-րդ տեղամաս, իսկ մյուս երեքը գնացին դեպի Կոգոշկերտ գյուղ,
որտեղ տեղավորվեցին փախստականներից մեկի՝ Մաշադի Ալիարի այգում։
Գավառապետ Ի. Խ. Կանչալին, որը հետապնդում էր փախստականների 5 հոգուց
բաղկացած խմբին, տագլինյան երկաթուղային կայարանի պետից հեռագիր ստացավ
այն մասին, որ չարագործները տեղավորվել են հիշյալ Մաշադի Ալիարի այգում։
Գավառապետն այդ հեռագիրը հանձնեց իր աստիճանավորներից մեկին՝
Կենբալաևին, որը, ձիավորներ առած, գնաց փախստականներին բռնելու, բայց հիշյալ
այգին հասնելով, այնտեղ այլևս ոչ ոքի չգտավ։ Կավլարսարլուում և Ելիզավետպոլի ու
Ղազախի գավառների սահմանագլխում հայտնաբերվել է կողոպտված իրերի մի մասը՝
կտորեղեն ապրանքներ, ինչպես նաև մի թամբած ձի։ Գավառապետը շարունակել է
հետապնդել փախստականներին։ Նրանց հետքերը կորել են, սակայն օգոստոսի 18-ի
լույս 19-ի գիշերը գավառապետն իր գործակալների միջոցով տեղեկություն է ստացել,
որ փախստականները օգոստոսի 18-ին եկել են հայկական Ակսիբարա գյուղ՝ Եվինով
Խեչոյի տուն և այնտեղ թաքնվել։ Գավառապետը, որ այդ ժամանակ գտնվել է
Ակսիբարայից 30 վերստ հեռու, Ղամարլու գյուղում, իր զորախմբով, որը կազմված էր
տեղամասի պահակախմբից, ուղեբաժնի պարեկներից և կազակների ջոկատից՝
գրենադերյան գնդի պարուչիկ Կաչևսկու հրամանատարությամբ, ուղևորվել է
1 Այստեղ այդպես են կոչվում բոլոր դատից ու քննություններից խույս տվողներն ու տաժանավայրերից
փախած հանցագործները:
Ակսիբարա, ուր և հասել է առավոտյան ժամը 5-ին։ Հետապնդողները, 4 խմբի
բաժանվելով, բոլոր կողմերից շրջապատել են Խեչո Եվինովի տունը։ Դա տեսնելով,
ավազակ Խեչոյի մայրը ընդառաջ է ելել և խնդրել մի քանի րոպե տուն չմտնել, որպեսզի
տան կանայք հնարավորություն ունենան հագնվելու։ Միաժամանակ նա քնած
փախստականներին տեղեկացրել է սպառնացող վտանգի մասին։ Փախստականները
հագնվելով ու զինվելով, մի քանի անգամ տանից կրակել են ու դուրս վազել, որ
թաքնվեն մոտիկ անտառում։ Հետապնդողների և փախստականների միջև սկսվել է
համառ փոխհրաձգություն, որի ավարտից հետո պարզվել է, որ սպանվել են 2
փախստական՝ Խեչո Եվինովը և նրա ընկեր Նաբին, իսկ կազակ Բաբիչն ու Եվինովի
մայրը վիրավորվել են։ Սպանված փախստականների ընկերները՝ Դադաշ Նաջաֆ-
օղլին (Նաբիի եղբայրը), Կուրումսուլու գյուղի բնակիչ, փախստական զինվոր Եգոր
Պապիևը, իրականում Ղամբար Մամեդ-օղլին, որը կոչվել է Իսմայիլ Լիլիա-օղլի,
Խեչոյի տանը չեն հայտնաբերվել։ Նրանց գտնելու համար ձեռք են առնվել եռանդուն
միջոցներ։ Սպանված Եվինովի տունը խուզարկելիս գտել են մի քանի ժամացույց,
ատրճանակներ, սպիտակեղեն, Գևորգյան խաչ, որը պատկանել է կամ ուղեմասի պետ
Գեդևանովին, կամ ոստիկանական պրիստավի օգնական Մելիք-Օսիպովին, և
Հաջիքենդի մոտ կողոպտված մարդկանց այլ իրեր։
Մեջ եմ բերում այդ ավազակների մասին հուսալի աղբյուրներից քաղված որոշ
հավաստի տեղեկություններ.
Սպանված Խեչո Եվինովը փախստական է դարձել անցյալ տարվա սեպտեմբերին,
ոստիկանական պրիստավ Տատարինովի անհաջողությունից հետո, որը
Ելիզավետպոլի գավառապետի հանձնարարությամբ ցանկացել է Խեչոյին ձերբակալել։
Նրա ընկերը՝ Նաջաֆ-օղլին, նա ինքը՝ Նաբի Դադաշը, փախստական է դարձել իր մի
համագյուղացուն ու նրա որդուն սպանելուց հետո։ Նա մեղադրվում է բազմաթիվ
կողոպուտների և սպանությունների մեջ, այդ թվում Բորչալվի և Ղազախի գավառների
սահմանագծում շրջող մի հայ պարեկի։ Փախստական զինվոր Եգոր Պապիևը գնդից
փախչելուց հետո գավառի ոստիկանության կողմից ձերբակալվել և հանձնվել է
Ղազախի առաքման հավաքակայանին՝ կրկին իր գունդն ուղարկվելու համար։ Բայց
հավաքակայանից փախել ու Հաջիքենդի կողոպուտի նախօրյակին միացել է Խեչոյին։
Ինչ վերաբերում է Խեչոյի 5-րդ ընկերոջը՝ Իսմայիլ-օղլի Ղամբարին, ապա նա ավելի
քան 10 տարի առաջ, Բորչալվի գավառում մարդ է սպանել ու դատապարտվել
տաժանակրության։
ԿՈՂՈՊՈՒՏ ԿԸԶԸԼ-ԱՋԻԼՈ ԳՑՈՒՂԻ ՄՈՏ
Թիֆլիսի և Բորչալվի գավառների սահմանագծում, Կըզըլ-Աջիլո գյուղի մոտ, վերջերս
տեղի ունեցած ավազակային հարձակման մասին այստեղ մեջ ենք բերում որոշ
մանրամասներ կողոպտվածներից մեկի՝ Թիֆլիսի բնակիչ Իվան Ավետիքովի
պատմածից։
Պարզվում է, որ Ալայ-բեկ Մուրսակուլովի ավազակախումբը՝ թվով 5 մարդ, երեք օր
շարունակ այդ ճանապարհին սպասել է Ղափաղչի և Արախլո գյուղերի նախրապան
թաթարների վերադարձին, որոնք դրանից առաջ մորթի ապրանք են տարած եղել
Թիֆլիս։
Հենց որ այդ ձիավոր նախրապանները (5 մարդ) երևացել են, ավազակների
ուրախությանը վերջ չի եղել, քանի որ երկար սպասելով նրանք կորցրած են եղել իրենց
ծրագրածը հաջողությամբ իրագործելու հույսը։ Հենց որ նախրապանները մոտեցել են
և կանգնեցվել, ավազակներից մեկն սկսել է նրանց հանդիմանել ուշանալու համար,
որի պատճառով իրենք՝ ավազակները, ամեն տիպի դժվարություններ, նույնիսկ, քաղց
կրելով, ստիպված երեք օր հսկել են նրանց ճանապարհը։
— Մենք,— գոռացել է ավազակներից մեկը,— միշտ հայերին ու վրացիներին ենք
կողոպտում, իսկ դուք՝ թաթարներդ, մեզ ոչ մի օգուտ չեք տալիս։ Ձեր գյուղերում մեզ
անգամ խմելու ջուր չեն տալիս։ Ահա այսօր այսքան մարդու բռնել ու չարչարել ենք
(ցույց է տվել մյուս կողոպտվածներին) միայն ձեր պատճառով։
Այնուհետև ավազակները խուզարկել են նախրապանների գրպաններն ու
հագուստները և մեկի մոտից հանել են 700 ռուբ., մյուսի գրպանից 520 ռուբ., երրորդի
գրպանից 50 ռուբ.։
Մյուս բոլոր կողոպտվածները, բացառությամբ վերը հիշատակված Իվան Ավետիքովից
և մի տղայից, որի ազգանունն Ավետիքովը չգիտի, եղել են Վաշլովանի, Կոդի և
Եկատերինենֆելդ գյուղերից, իսկ հիշյալ տղան և Ավետիքովը երկուսն էլ Թիֆլիսից են
եղել, ընդ որում առաջինին ուղեկցել է չապարը, որը նույնպես կողոպտվել է։ Տղային
ավազակներն ասել են, որ եթե հայրը քաղաքից նրանց չուղարկի 1000 ռուբ., նրան բաց
չեն թողնի, բայց տեսնելով, որ տղան շատ է վախեցել, խոստացել են բաց թողնել։
Ավազակներն Ավետիքովից վերցրել են փող և 26 ռուբ. ընդհանուր արժողությամբ
զանազան իրեր։ Ձիու նոր թամքը խլելով փոխարենը տվել են հին թամք։ Իսկ ձին
խոտանել են ու վերադարձրել։
Ճիշտ այդպես են վարվել նրանք նաև մյուս տուժածների հետ. խլել են լավ ձիերն ու
իրերը և փոխարենը տվել անպետքները՝ եթե այդպիսիք ունեցել են։ Երբեմն ոմանցից
խլել են ձիերն ու իրերը և տվել նրանց, ովքեր լաց են եղել և ավելի շատ են կարիք
ունեցել ձիերի կամ իրերի։ Ի վերջո, բացի, իհարկե, փողից, ավազակները վերցրել են 5
լավ ձի, շատ թամքեր և զանազան մանրունք։
Վաշլովանի գյուղի մի կողոպտված բնակիչ շատ է լաց եղել, որովհետև նրանից վերցրել
են նոր չուխան և մեծ տոկոսով պարտք վերցրած 12 ռուբ.։ Դա նկատելով, մյուս
տուժածները ավազակների պահեստից թռցրել են խեղճի չուխան և իրեն ծածկելով
ցնցոտիներով, օգնել են դուրս պրծնել։
Ռատեվանցի մի խանութպան հարմար պահ ընտրելով, ծառայի հետ ձիով արագ
հեռացել է, բայց նրա հետևից ընկած ավազակները հասցրել են ծառային բռնել, որի
խուրջինի մեջ գտնվել են 35 ռուբ. տիրոջ փողերը։
Ավազակներից մի քանիսը գրագետ են եղել, նախրապանների փողերը խլելուց հետո,
ստուգելու համար, կարդացել են նրանց մոտ եղած ստացականները և ըստ այդ
փաստաթղթերի պահանջել խուզարկության ժամանակ չհայտնաբերված գումարները։
Ինչպես հայտնի է ավազակները կողոպտվածներին մի ամբողջ օր պահել են
Կարանլըխ-դարա ձորակում։ Նրանք գերիներին թույլ չեն տվել ծուղակից դուրս գալ,
նույնիսկ, ջուր խմելու համար։
ՇՈՒԼԱՎԵՐ, 18 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ
Ի հավելումն ավազակների հետ դեկտեմբերի 15-ին տեղի ունեցած փոխհրաձգության
մասին համառոտ հաղորդագրության, կարող եմ հայտնել հետևյալ հետաքրքիր
մանրամասնությունները։ Սեպտեմբերի 15-ի գիշերը Բորչալվի գավառապետը
Արուխլո գյուղում դիրքեր գրաված որսորդական ջոկատի պետին տեղեկացրել է, որ
Ալայ Մուրսակուլովի ավազակախումբը Տաշտիկուլյար գյուղի մոտ կողոպտել է մի
գերմանացու ձիասայլ։ Այս լուրն ստանալով, պոդպորուչիկ Օսիպյանցը, 7 զինվորների
հետ, դուրս է եկել՝ Խրամի կիրճում ավազակներին փնտրելու։ Առավոտյան 7-ի մոտ պ.
Օսիպյանցը Խրամի կիրճից ելնելով, ուղևորվել է դեպի Քոսալար գյուղ։ Հիշյալ գյուղին
չհասած շարքայիններից մեկը բլրի գագաթին թամբած ձիեր է նկատել, որի մասին
հայտնել է սպային։ Նույն ժամանակ բլրի հետևից կրակոցներ են լսվել, բայց
չարագործները չեն երևացել։ Զինվորներն անմիջապես շղթա են կազմել։ Շղթայի տեղը
միանգամայն հարթ է եղել։ Ավազակներն ուժեղ կրակ են բացել՝ շղթայի վրա
գնդակների կարկուտ տեղալով, ընդ որում աջ ուսից թափանց վիրավորվել է շարքային
Բայազիտովը, իսկ երկու ուրիշ զինվորների գլխարկները ծակվել են։
Որսորդները ավազակներին չեն տեսել, այդ պատճառով կրակն ուղղել են նրանց
կրակոցներից առաջացած ծխի քուլաների կողմը։
Դրանից հետո, պետի հրամանով ջոկատը երեք միահամուռ համազարկ է տվել և
«ուռա» գոռալով նետվել դեպի բլրի կատարը՝ ավազակների դիրքի վրա։ Վերջիններս
իրենց դիրքը թողնելով, սկսել են նահանջել։ Այդ ժամանակ պ. Օսիպյանցը բլրի
կատարին թողել է երեք զինվոր՝ նրանց հրամայելով հետևել կիրճի ելքին, իսկ ինքը,
մյուս երեքի հետ, իջել է կիրճ։ Նույն պահին որսորդները նկատել են կիրճն ի վեր
վարգող հեծյալ ավազակներին և նրանց վրա կրակ են բացել, ընդ որում՝ վիրավորել են
ավազակներից մեկին այնպես, որ նա ձիուց վայր է ընկել, բայց արագ վեր է կացել ու
թաքնվել բլրի հետևը։ Այնուհետև ջոկատի պետը շարքայիններին հավաքել է և սկսել
հետապնդել ավազակներին։ Վերջիններս, նախկին դիրքից մի 700 քայլ հեռանալով,
նոր դիրք են գրավել (թմբի կատարին) և հետապնդող որսորդներին դիմավորել ուժեղ
կրակով։
Փոխհրաձգությունը շարունակվել է մոտ մեկ ժամ։ Որսորդները սկսել են սողալով
մոտենալ ավազակների դիրքին, բայց սրանք նահանջել են ու թաքնվել հսկայական
քարերի հետևում։ Սակայն շուտով ավազակների հետքը գտնելով, զինվորները կրկին
հետապնդել են նրանց՝ ընդհուպ մինչև Խրամ։ Այստեղ ջոկատն ստիպված կանգ է առել,
քանի որ ծարավից և հոգնածությունից զինվորներն ուժասպառ են եղել։ Խրամի ափին,
Դագետ-Խաչին գյուղի մի բնակչից ավազակները խլել են երկու ձի և շարժվել դեպի
Դարբազ գյուղը։ Նրանք փոխհրաձգության տեղում թողել են երկու հրացան,
այծենակաճներ, խուրջիններ, թամք, կաշվի խուրջին՝ նոր սիստեմի փամփուշտներով
և շատ այլ իրեր։ Երեկոյան ժամը 4-ի մոտ կազակներն ու չապարները Խրամի կիրճում
հասել են ավազակներին՝ Սամգրետ գյուղի դիմաց, սակայն այստեղ ավազակները,
ձիերը թողնելով, թաքնվել են անտառում։
ՄՈՌԱՑՎԱԾ ՎԱՐԴԵՐ
Ձեր վարդերը թողիք մեզ մոտ,
Ափսոսում եմ ես սըրտանց,
Եվ նրանց բույրն անուշահոտ
Ափսոսանքով է լըցված։
5 Ափսո՜ս, ափսո՜ս... ինչո՞ւ եք դուք
Ձեր վարդերը մոռանում.
Չէ՞ կան բաներ մեր կյանքի մեջ,
Որ մոռանալ չի լինում.–
Չեն մոռանալ աղջիկ ու սեր,
10 Չեն մոռանալ վարդ ու բույր...
Առանց նրանց` կյանքը ձմեռ
Ու գիշեր է սևաթույր։
Թե մոռացան – առավոտը,
(Մի գիշեր է միայն անցնում),
15 Ո՛չ այն սիրտը, ո՛չ այն հոտը
Էլ չեն գըտնիլ նըրանցում...
Ձեր մոռացած այն վարդերը
Ուղարկում եմ ես ահա,
Դեռ մնում են ողջ թերթերը,
20 Բայց բուրմունքը – էլ չըկա։
ՀԱՅԻ ՑԱՎԸ
(Նվեր «Մշակին»)
Հայը թեև շատ ցավ ունի,
Բայց ողջ մեկ չեն նրա համար,
Մինն է նրան միայն սիրելի,
Նրա հոգուն, խելքին հարմար։
5 Առեք, ահա, մեր թերթերը.
Ամեն տեղից գրում են միշտ,
Թե` տըգետ է մեր տերտերը,
Խիղճը մեռած, բարքն ամբարիշտ։
Ձեռք ես առնում – էլ բան չըկա –
10 Մեր տերտերը ագահ, տըգետ,
Մատաղահաս մի աղջկա
Պըսակել է մի ծերի հետ։
Շուռ ես տալիս, այլ տեղ – կարդում.
Մնացել են մարդիկ խաթում.
15 Տերտերն այնտեղ լոթի մի մարդ,
Գիշեր-ցերեկ խաղում է կարտ։
Մի ուրիշ տեղ տերտերն անկին
(Աստված հայից հեռու տանի)
Քանի տարի ծուխի միջին
20 Կին է պահում ապօրինի...
Հապա այստեղ – մեր կենտրոնում`
Հայ տերտերը դրժած ուխտին,
Առանց վարձի չէ կամենում
Հողին հանձնել հայ պանդուխտին։
25 Այսպես անվերջ ու անխըտիր
Ուր որ գնաս, մի կարճ խոսքով,
Շուշի, Ղզլար, Բաթում, Իգդիր,
Կարս, Երևան, Ղազախ, Մոսկով,
Գորի, Գանձակ, Փիբ, Ասխաբադ,
30 Բաքու, Նուխի, Թիֆլիս, Թելավ,
Ամեն տեղ էլ տերտերը վատ,
Ազգի գլխին դարձել է ցավ...
Եվ խեղճ ազգը շատ մտածեց,
Վերջը մի ճար գտավ սըրան,–
35 Շատ հոգևոր դպրոց բացեց,
Մինչև անգամ` ընծայարան...
Բայց ահա մեր խելոքները
Հարց են դնում այսօր կրկին –
Խելքի՞ կըգա հայ տերտերը,
40 Եթե ուսում առնի կարգին։
Եվ շատ ճիշտ է այս կասկածը.
Թե ուսումը խելոքացներ,
Մի՞թե ուսում առած մարդը
Այս տեսակ բան կհարցըներ։
45 Այսպես մեր հին ցավը էլի
Մնաց ընդմիշտ անբուժելի,
Եվ հայ թերթը շատ տարի դեռ
Պիտի գրի` տերտեր, տերտեր...
ԳՐԱԿԱՆԱԿԱՆ «ՄԱԶԱՆԴԱ»
(Նվեր իմ բարեկամ Ղ. Աղայանցին)
Այսքան երազ, որ մենք հայերս
Ընդունակ ենք տեսնելու,
Պարզ է, որ շատ սազում էր մեզ
Լավ երազգիրք կազմելու։
5 Եվ գրքերից` միշտ հայ ազգը
Երազգիրքն է շատ հարգում,
Ինչպես կազմող տեր-հոր ազդը
Ցույց է տալիս Մըշակում։
Տեր-հայրն այնտեղ ասում է, որ
10 Էլ չթողին երազգիրք.
Ամեն կողմից ուղարկում են
Շատ նամակներ ու խնդիրք...
Երազգիրքն է, ասում է նա,
Հայի ոսկի ընկերը...
15 Եվ սրանում կասկած չըկա –
Փաստ է ասում տերտերը։
Երազգիրքը չի կարելի
Տալ ապառիկ ոչ մի հատ...
(Ինչ ապառիկ, երբ մի բանի
20 Մուշտարի կա այսքան շատ)։
Դեհ, իմ անգին Ասլան-Ապեր,
Արի թողնենք ամեն ձիրք.
Էլ չըգրենք երգ ու վեպեր,
Շինենք մի լավ երազգիրք։
25 Ա՜խ, եթե մենք գեթ մի-մի հատ
Երազագիրք հորինենք,
Այնուհետև գրչով ապրող
Կարգին գրող կըլինենք։
Էլ չենք ծախիլ մեր գրքերը
30 Ութսունուհինգ տոկոսով,
Կոպեկ կոպեկ առնիլ փողը,
Այն էլ` կանխիկ միայն կիսով։
Տեր-հոր նման քսան տողից
Երկար մի ազդ կըգրենք,
35 Մինչև նոր տիպն ընթերցողից
Համբերություն կըխնդրենք...
Եվ մեր գործից երբ կըստանանք
Այսպես առատ վարձ ու փող,
Նոր կըտպենք ավելի թանկ,
40 Եվ ավելի մեծ ու ճոխ։
Իսկ երբ տանենք գրախանութ,
Էլ չենք կանգնիլ լուռ ու խեղճ.
– Հայի ոսկի ընկերն է սա.
Ոչ ապառիկ և ոչ զեղչ...
45 Ապրիս, տեր-հայր, ինչ լավ գիտես
Մեր հայ ազգի ճաշակը.
Թե չէ` մենակ պարծենալով
Զահլա տարավ Մըշակը։
ՊԱՉՈՏՆՈՒ ՏՐՏՈՒՆՋԸ
Առաջ մեր գյուղում պաչոտնի մարդը
Իսկի չէր քաշում գյուղական դարդը,
Ո՛չ խարջ էր տալիս, ո՛չ մասրափ գիտեր,
Խարջի ավելն էլ դեռ ինքը կուտեր։
5 Ա՜խ, ինչպես լավ էր,
Էն վախտ Շուլավեր։
Շրջվել է հիմի դարը հակառակ,
Պաչոտնի մարդն էլ ընկավ խարջի տակ,
Աստված վե՞ր կունի – պաչոտնի ու խա՞րջ,
10 Ո՞վ էր իմացել էս բանը առաջ –
Ա՜խ, առաջ լավ էր,
Ափսո՜ս Շուլավեր։
Պաչոտնու եզը, գոմեշը թե ձին
Թեկուզ հենց քանդեր քյասիբի այգին,
15 Ո՞վ կհամարձակեր պահանջել տուգանք –
Այնքան ունեինք պատիվ ու հարգանք –
Ա՜խ, ինչպես լավ էր,
Հիմի թե հորթ է, պատահի այնպես,
20 Ընկնի մի հիմար աղքատի պարտեզ.
– Հե՛յ, ինչո՞ւ մարդին տալիս ես վնաս,
Դե՛, սի՛րտ, դու սրան ի՞նչպես դիմանաս –
Ա՜խ, էս ինչ ցավ էր,
25 Ամեն մարդ իրան գյուգյումն էր պահում
Գինի էր առնում իր փողի շահում,
Մեծ էր թե ինչ որ – այն էր գյուգյումը,
Ո՞վ դեմ կըխոսեր – թեկուզ մտքումը –
30 Էն վախտ Շուլավեր։
Հիմի աղքատի – հարուստի համար
Բերել են մի չափ շինել հավասար,
Վրան էլ գեղի պեչատն են զարկել,
Պետք է նրանով շիրա հավաքել։
35 Էս ինչ նոր ցավ էր –
Գեղի քյասիբին պապական ծեսով
Փող էինք տալիս 60 տոկոսով –
Դեռ խեղդում էինք պարտքերի տակին
40 Եվ հետո խլում տունը կամ այգին –
Ասում են հիմի զակոն է եկել,
Որ այս տեսակ բան թե անենք մեկ էլ`
45 Վինավաթ կըլնենք ու Սիբիր կերթանք.
Հապա էլ ինչո՞վ անենք աշխատանք –
Ա՜խ, էս ինչ ցավ էր –
Ախ, մի ժամանակ մեր ամբողջ գյուղը
50 Գիտեր պաչոտնու ահն ու երկյուղը –
Գիտեր, որ մենակ պաչոտնին էր մարդ,
Մյուսները նրան կամ ծառա, կամ պարտ.
55 Հիմի, Տեր Աստված, այս ի՞նչ է դառել,
Աղքատ և գյադա լեզու են առել,
Խոսում են, վիճում, դատում, պահանջում –
Պաչոտնու հարգը էլ չեն ճանաչում –
60 Ափսո՜ս Շուլավեր։
Առաջ ժամանակ ամեն պաշտոնում
Պաչոտնի մարդ էր ընտրված լինում
Հարուստ ու դիրքով, մազով ու միրքով –
Գործն էլ տանում էր պաչոտնու կարգով.
65 Ա՜խ, ինչպես լավ էր,
Էնպես վախտի ենք հիմի պատահել –
Նոր ձվից ելած ամեն մի ջահել,
Որ գլխին ճերմակ մի մազ չունի դեռ
70 Դառնում է գեղի սուդիա-տանուտեր –
ՎԱՅՐ ԸՆԿՆՈՂ ԱՍՏՂԵՐ
(Նմանություն)
– Հայրի՛կ, տե՛ս, տե՛ս, աստղը թռավ,
Անհետ կորավ երկընքից,
Ո՞վ էր արդյոք, որ զրկվեցավ
Կես գիշերին իր կյանքից։
5 – Ո՜հ, իմ դստրիկ, հանգիստ եղիր,
Մի հոգևոր հայր էր նա,
Գիշեր-ցերեկ մի հոգս ուներ,
Որ մեզանից փող ստանա։
Փարիսական իր գործերով
10 Աշխարհ խաբեց, զըզվեցրուց,
Այդ պատճառավ Աստված նրա
Աստղի լույսը խավարցուց։
Նա ամեն բան ծախեց փողով,
Ոտքեց ամեն սըրբություն...
15 Այժմ այնտեղ ահ ու դողով
Հաշիվ կըտա Աստըծուն։
– Հայրի՛կ, տե՛ս, տե՛ս, մեկն էլ ընկավ,
Եվ չըթողեց ոչ մի գիծ,
Ասա, հայրիկ, էլ ո՞վ հանգավ
20 Ու պակասեց մեր կյանքից։
– Ո՜հ, իմ դստրիկ, խաղաղ մնա
Կեղծավորի մի աստղ էր,
Որ ձևացավ ամբողջ կյանքում
Առաքինի, ազգասեր։
25 Ամեն անգամ նա խնջույքում
Բախտ էր մաղթում խեղճերին,
Ազգի կենացն առաջարկում,
Արտասուքը աչքերին։
Բայց խեղճերը նրա ձեռքից
30 Գիշեր-ցերեկ հալածված,
Ազգին չեղավ նա կարեկից,
Ոչ ազգ գիտեր, ոչ աստված։
Հետքից մի կարճ գիծ թողեց,
35 Աստղը թռավ դեպի Բաքու,
Էլ մյուս անգամ չերևեց։
– Ո՛հ, իմ դստրիկ, հանգիստ եղիր,
Այն գործիչի մի աստղ էր,
Որ իր սրտում ծնված օրից
40 Չուներ անկեղծ գործի սեր։
Նա աղմըկեց, անուն հանեց,
Սանդուղք շինեց իր ազգին...
Եվ ողջ ծաղրեց, երբ ապրում էր
Գըրպանները լի ոսկին։
45 – Հայրի՛կ, տե՛ս, տե՛ս, մեկն էլ ընկավ,
Հետքից թողեց մի ծուռ գիծ,
Ասա, հայրիկ, էլ ո՞վ հանգավ,
Աստղը պակսեց երկընքից։
– Ո՜հ, իմ դստրիկ, մի՛ վրդովվիր,
50 Մի խըմբագրի աստղ էր այն,
Որ իր թերթը տըպագրում էր
Անձի համար միմիայն։
Նա` կուրացած իր ցած կրքից`
Հայհոյում էր անամոթ,
55 Եվ դորա տեղ միշտ իր ազգից
Պահանջում էր բաժանորդ:
Գրողները նորա թերթից
Հիշոցներով հալածված,
Չուներ մի տեղ մի թղթակից,