EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Մոլիերի Ագահը. «Դու ինձ լավ ծառայիր, ես հագիս շորերը քառասուն տարուց հետո
քեզ կընծայեմ»ֈ Եվ այսօր հայկական այս գծուծությունը խոսում է բեմին
ծառայողներից մեկի բերանովֈ
Այս տողերով, մենք էլ հանուն հայ բեմի, բողոքում ենք դերասան Հարությունյանի
վարմունքի դեմ և հայտնում ենք մեր զայրույթը համանման երևույթը դատապարտող
անհատներինֈ Գալով կրկին պ. Գալֆայանին. նրա բեմական ձիրքը ոչ թե պ.
Ծոցիկյանի երևակայության, այլ իրականության մեջ գոյություն ունի, և թող ձեռնհաս
մարդիկ օգնեն նրան, որն անշուշտ մի օր ամեն խոսքից ավելի ազդու կապացուցի
յուր ինչ լինելըֈ
25 մարտի. Թիֆլիս
Մարտի 22-ին կայացած Թիֆլիսի հայոց Հրատ<արակչական> ընկերության
ընդհանուր ժողովը մի հայհոյանք էր հայոց գրողներին և գրականությանըֈ Այդ
ժողովում գրական խնդիրները թույլ չտվին քննության ենթարկելու և վճռեցին
ԸՆԴԴԻՄԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ
Մշակի № 40-ում նրա Գրողն ասում է. «Մի երիտասարդ՝ Հովհաննես Թումանյանց,
բայց թողնենք նրան,– «զի ոչ գիտէ զինչ գործէ». նա ինքն իրան թաղեց հենց իր
հոդվածով, որի մեջ, նա, խուժանի այդ հարազատ զավակը, արիստոկրատական
ծիրանի հագած, արշավանք է սկսում խուժանի դեմֈ Սազ է գալի պոլսական առածը՝
ո՛վ դարք, ո՛վ բարք…»ֈ
Այս տողերը ես արտագրում եմ և պատասխանում, որովհետև այնպիսի խոսքեր կան,
որ տեղն եկած ժամանակ չասելը ուղղակի հանցանք է, որ կարող է մնալ ծանրացած
մարդու սրտի և խղճի վրաֈ
Ինչ վերաբերում է թաղելուն՝ ես այդ համարում եմ մի շատ անզոր և միամիտ
մասխարություն, որ միմիայն այնպիսի մարդիկ կանեն, որոնց համար Մշակի էջերից
դուրս էլ աշխարհ ու կյանք չկաֈ Այդպիսի մարդիկ նման են խլուրդի, որ ինչ բանի որ
դունչը դիպչում է, միայն այն է ընդունում, և նրանից դենը էլ բան չկաֈ Թողնելով
դրանց, այդ խելքից ու բարոյականությունից զուրկ ձգտումները, որ մաքրության
վկայական են բաժանում, գործչի ատեստատ են տալիս, կյանքի ու թաղման վճիռներ
են կարդում, թողնելով այդ ձգտումները, որոնք որքան զազրելի են, այնքան էլ
արժանի են լուրջ ուշադրության, որպես բարոյական անկման ահռելի նշաններ, ես
ուզում եմ խոսել խուժան բառի մասին, որի պատասխանատվությունն ընկնում է ինձ
Այդ՝ վերև արտագրած տողերը, վերաբերում են Տարազի № 12-ում տպած իմ
նամակին, որի մեջ Հրատարակչական ընկերության վերջին ընդհանուր ժողովի
մասին խոսելիս, ի միջի այլոց, ասել էի. «Իր խուժանական լոգիկայով նա (ընդհանուր
ժողովը) մինչև անգամ հնարավոր գտավ իր սև քվեների բազմության առաջ դնել պ.
Շիրվանզադեի պատվի խնդիրը» և այլնֈ Այստեղից շատ պարզ է, թե ում են
վերաբերում իմ բառերը. բայց եկեք տեսեք, որ աչքակապության մի եղանակ կա և
հրապարակախոս կոչված արարածների մի ցեղ, որոնց դիպար թե չէ, կսկսեն ոռնալ՝
օ՜, ժողովուրդ, օ՜, ժողովրդի իրավունք, օ՜, հասարակություն… որ ժողովուրդն էլ
կարծի, թե ճիշտ որ այդ պարոնների և իրան մեջ մի ընդհանուր բան կա, մի կապ կա,
և նրանց դիպած հարվածն իրան՝ ժողովրդին է վիրավորումֈ Այս եզվիտական
սկզբունքին հավատարիմ, այժմ էլ այդ Մշակի Գրողը իմ գրածը խեղաթյուրում է և
ինքը զարմացած, գրաբար բացականչություններով, ո՛վ դարք, ով բարք աղաղակելով,
ուզում է ուրիշներին էլ զարմացնել, թե տեսեք ժամանակն ի՛նչպես է խարաբ եղել, որ
Հովհաննես Թումանյանցը՝ Խուժանի հարազատ զավակը, արշավանք է
սկսում խուժանի դեմֈ Իհարկե, հասկանալի է, թե ինչ է սրա հետին միտքը, ինչպես է
ուզում ընթերցողին տրամադրել, ինչպես է ուզում մտքեր պղտորելֈ Բայց ես
կպարզեմ, իսկ պարզությունը այդպիսիների մահն էֈ
Նախ և առաջ մի հարց. հառաջադիմական թերթի ազատամիտ Գրող, ի՞նչ զարմանք,
եթե խուժանից դուրս եկած մարդը կռվի խուժանի դեմֈ Ձեր կարծիքով մի՞թե այդ
այնքան դատապարտելի գործ է, որ դրա համար կարելի է մարդու թաղել և գրաբար
աղաղակել՝ զի ոչ գիտէ զինչ գործէ… ո՛վ դարք, ով բարք, և զանազան պառավական
բացականչություններֈ Եվ դուք դեռ համարձակվում եք հառաջադիմականության
մասին խո՞սք ձգել, և դուք ձեզ համարում եք ավելի բարձր, քան խուժա՞նը:
Այո՛, պ. խավարամիտ (այս գրչի սխալ չի), իմացած եղեք և զարմացած էլ մնացեք, որ
տեղը եկած ժամանակ ես հանգիստ խղճով և մաքուր ոգևորությամբ արշավանք
կսկսեմ և՛ այն խուժանի դեմ, որի հարազատ զավակն եմ ես և որին սիրում եմֈ Ես չեմ
ծառայում և չեմ էլ ծառայելու խուժանի հաճույքին ու ձայնին, այլ այն
գաղափարներին, որ բարձրացնելու են նրանֈ Այս թող լինի մի հայտարարություն ձեզ
զարմացնելու համար և մի երդում այն խուժանի առաջ, որի կյանքի խորհուրդն ինձ
համար այնքան թանկ է և սուրբֈ
Բայց բանն այն է, որ դուք սուտ եք ասում, պարոն. ո՛չ առիթ կա և ոչ էլ ես արշավանք
եմ սկսել այն խուժանի դեմ, որին դուք հովանավոր եք հանդիսանում ձեր վանական
զայրույթովֈ
Ո՛չ պ. Գրող, իմ նամակում գործածած խուժանական բառը վերաբերում է ձեզ և ձեր
ընկերներինֈ Ես իսկի չեմ էլ մտածել ձեզ համեմատել այն խուժանի հետ, որի
հարազատ զավակն եմ ես, որովհետև ձեր և այն խուժանի մեջ սար ու ձորեր կանֈ
Այն խուժանը, որքան էլ որ ընկած լինի, այսուամենայնիվ այնպիսի մաքուր ու
բարձր ադաթներ ունի, որ անմատչելի են ձեր զգացմունքներինֈ
Այն խուժանի ադաթով եթե մեկն իր հակառակորդին ասում է՝ ես զենք չունիմ ձեռքիս,
ես անպատրաստ եմ, հակառակորդն իրավունք չունի իր զենքը շարժելու, հարված
տալու, իսկ եթե այդ արավ, նա համարվում է նամարդ (տմարդի, ոչ մարդ), իսկ
արարքը՝ նամարդությունֈ Եվ այս ամենամեծ նախատինքն է, ամենացած անունն է,
որ կարելի է տալ մարդուն ու գործինֈ Եվ այս արատից զարհուրում ու զզվում է ամեն
մի մարդը այն խուժանի, որի հարազատ զավակն եմ եսֈ Նա այս զգացմունքն ու ոգին
իր կաթի հետ ջամբել ու ներշնչել է ինձ, և սրանից էր, որ ես Հրատարակչական
ընկ<երության> վերջին ժողովում լինելով, այնքան զզվեցի և զզվանքս էլ
հրապարակավ հայտնեցի ձեր դեմ10ֈ Այդ ժողովում՝ պարապմունքները վերջանալուց
հետո, երբ ժողովականների մեծ մասն արդեն ցրվել էին (որոնք եթե իմանային,
կմնային և գուցե ուրիշ կարծիք հայտնեին), մնացածներն էլ ուզում էին հեռանալ, դուք
հանկարծ ձեր պորտֆելից հանում ու ժողովի մնացորդի առաջն եք դնում,
տեղեկագրից և ժողովի պարապմունքներից դուրս, պ. Շիրվանզադեի հարցըֈ Այստեղ
ինձ համար Շիրվանզադեն չլինի, ով կուզե լինիֈ Դուք ուզում եք մարդու պատվի
մասին մի վճիռ կայացնել տալ, մի խոսքով, թիկունքներդ ձայների բազմությամբ
ամրացրած, ուզում եք հարված տալ նրանֈ Դոկումենտների անուն եք տալի, վկաներ
եք հիշում, արձանագրություններ եք դնում սեղանի վրաֈ Այստեղ կանգնած է ձեր
հակառակ կողմը՝ պ. Շիրվանզադենֈ Նա ասում է. պարոններ, ես էլ ունիմ
դոկումենտներ, բայց այժմ մոտս չեն, ես էլ վկաներ ունիմ, որոնք այստեղ չեն, այժմ ես
անպատրաստ և անտեղյակ եմ ժողով եկել, ես այժմ զենք չունիմ ձեռքիս, թույլ տվեք
մյուս ժողովում քննելու, կամ մի նոր ժողով կազմեցեք, կամ մի մասնաժողով
ընտրեցեք, որ ես հնար ունենամ պատրաստված ներկայանալու և պատասխան
տալուֈ Նա կրկնում է իր խոսքը, դուք դարձյալ ձերն եք պնդումֈ Նա երեքկնում է իր
բողոքը, և, այսուամենայնիվ, դուք ձայների մեծամասնությամբ վճռում եք ձեր
ցանկացածն անել և այն էլ այնպիսի եզվիտական եղանակով, թե մենք
միայն զեկուցում ենք ուզում լսելֈ Իսկ զեկուցումը լսելուց հետո կանգնում եք ու
ձայների բազմությամբ վճռում, որ Շիրվանզադեն մեղավոր է, պարտ է, և, մեկը
կանգնում է, ասում՝ ես կտամ, մյուսը թե՝ կեսն էլ ես կտամ, և ապա հարա-հրոցով
վստահության քվե եք տալիս վարչությանըֈ
Այս բոլորը տեսնելուց հետո, կրկնում եմ, թեկուզ Շիրվանզադեն չլիներ, մի հետին
մարդ լիներ և այն էլ հայտնի մեղավոր, ես դարձյալ կզզվեի ձեզանից և նույն խոսքերը
10 Դեռ մի կողմ եմ թողնում տեղեկագրի քննությունը, երբ դուք ձեր անխոս ձայների մեծամասնությամբ
բռնանում էիք դատողությունների խնդիրների վրա, և այնպես կորցրիք կուսակցական երազներով
տաքացած գլուխներդ, որ ընդհանուր ժողով բերած հարցերից երկուսն էլ հետներդ ետ տարաքֈ
Կարդացեք տեղեկագիրը—ընդհանուր ժողովի պարապմունքները № 4։ Հ. Թ.
կասեի, որովհետև ամեն մի հանցավորի հանցանքից ավելի գարշելի ու քստմնելի
գործ է այդ ձևով դատաստան կտրելը, ամեն մի հանցավորից ավելի դատապարտելի է
այդպիսի նենգամիտ, նախապաշարումներով կաշառված և տմարդի դատավորը, և
նրա համար էլ ես ձեր վարմունքը անվանեցի խուժանականֈ Եվ չեմ դադարիլ այդպես
անվանելուց, թեկուզ և դրա համար ինձ թաղեն, ինչպես արին գերեզմանատուն
դարձած Մշակի № 40–ումֈ
ԻՄ ՀԱՇԻՎԸ ՀՐԱՏ<ԱՐԱԿՉԱԿԱՆ> ԸՆԿ<ԵՐՈՒԹՅԱՆ> ՀԵՏ
Շատերը տեսած կլինին, թե ինչպես են վիճում ռամիկները։ Վիճում են, օրինակ, իրանց
քյոխվի կառավարության մասին․ մեկն ասում է լավ է կառավարում, մյուսն ասում է՝
վատ։ Վեճը տաքանում է, և հանկարծ տեսնում ես մեկը մյուսի դեմ գոռաց. «Տո՛, դո՞ւ ես
քյոխվի վրա խոսում․ դու էն չե՞ս, որ Մադոնց Ղուկասին 20 մանեթ ես պարտ», և եթե մի
քիչ էլ ամոթից հեռու մարդ է, մի սուտ էլ ավելացնում է, թե «պարտ ես ու ատկազ ես
անում»։
Իհարկե, քյոխվի հարցում այս պարտքն իսկի գործ չունի, բայց նա հիշում է և մի սուտ
էլ ավելացնում, թե ատկազ ես անում։ Այս խուժանի լոգիկան և հատկությունն է։
Այժմ գյուղից եկեք Թիֆլիսի նման մի քաղաք, և միևնույն երևույթը ցույց տալու համար
ես ձեզ տանեմ ոչ թե Շեյթան-բազար, այլ «Մշակի» խմբագրատունը։
Ես Հրատարակչական ընկերությանը փող եմ պարտ։ Դրա մի մասը վճարել եմ,
մնացածի համար ստորագրություն եմ տվել (93 թ. դեկտ.). ստորագրություն տալուց
հետո էլ կրկին վճարել եմ (94 թ. դեկտ. տալոն № 87), սրանից հետո էլ անցյալ տարի
ընկ<երության> վարչությունից պատվեր եմ ընդունել թարգմանություն անելու (տե՛ս
տեղեկագիր, 1896 թ. երես 32)։ Այս բոլորովին ջոկ և մասնավոր մի գործ է։
Այժմ, այս տարվա մարտ ի 22-ին կայանում է Հրատ<արակչական> ընկ<երության>
ընդհանուր ժողովը։ Ես ժողովում բողոքում եմ տեղեկագրի ինչ-ինչ կետերի դեմ, թե
խմբ<ագրական> մասնաժողովը չափազանց շատ թարգմանության պատվերներ է
տվել, այդպիսով մտել է իր հաջորդ մասնաժողովների գործունեության շրջանը, և սրա
նման բաներ, որ ոչ մի կապ չունին իմ պարտքի հետ։ Այդ ժողովում հանկարծ դրին ու
քննեցին պ. Շիրվանզադեի գործը։ Ես բողոքեցի, թե չի կարելի այդ ձևով դատաստան
կտրել և մինչև անգամ այդ վարմունքր հրապարակավ անվանեցի խուժանական (տե՛ս
Տարազ № № 12 և 14)։ Սակայն այս էլ ոչ մի առնչություն չունի իմ պարտքի հետ և
ընթերցողը պարզ տեսնում է, թե ընչի մեջ է կայանում իմ դժգոհությունը։
Այս բոլորից հետո «Մշակի» խմբագրությունը հանդիսանում է Հրատ<արակչական>
ընկերության պաշտպան և հովանավոր և թերթի № 42-ում տպում է «ովքե՞ր են
դժգոհները… Հ. Թումանյան… Թումանյան ահա չորս տարի է ընկերությանը մոտ 60 ռ.
է պարտ» և մի սուտ էլ ավելացնում է «և չէ տալի»։ Դեհ, ասացեք խնդրեմ, մի՞թե
խուժանական չի այս էլ, և մի՞թե մի որևէ բանով այս խմբագրությունը տարբերվում է
այն գռեհկից, որ օրինակ բերի խոսքիս սկզբում։
Բայց ես այն չեմ հարցնում, թե ի՞նչ տեսակ վարմունք ու երևույթ է սա, ես այն եմ
հարցնում, թե ընթերցողն ի՞նչ է կարծում, ես ո՞ւմ դիմեմ, ո՞ւմից բացատրություն ու
բավականություն պահանջեմ, երբ իմ պարտքը երևում է լրագրում և զրպարտությունն
էլ հետը։ Այո՛, կարող էի դիմել և՛ «Մշակի» խմբագրությանը, և՛ դատարանի, և՛ միջնորդ
դատարանի, և՛ մամուլին, և՛ հասարակությանը, բայց ի՞նչ եք կարծում, կարող էի իմ
պարտքատերին էլ դիմել, բան հարցնել, թե ոչ։ Չգիտեմ ընթերցողն ինչպես է կարծում,
բայց ես մտածել եմ, թե առաջ դիմեմ իմ պարտքատերին, մի հարցնեմ, թե այդ ինչպես է
եղել, որ իմ պարտքը, այն պարտքը, որ իսկի քո տարեկան հաշիվներում
(տեղեկագիրներում) էլ չի դուրս գալիս, այն ստորագրությունը, որ տվել եմ քեզ և քո
գրպանումն է (գանձարանում), այսօր դուրս է եկել հրապարակ. և վերջապես ինձ
զրպարտել են, թե ես չեմ տալիս, այս մասին դու ի՞նչ կասես։ Այսպես մտածելով
ընկ<երության> վարչությանը ապրիլի 10-ին գրում եմ հետևյալ նամակը․ «Մշակ»
լրագրի այսօրվա համարում տպված է, թե ես ընկերությանը մոտ 60 ռ. եմ պարտ և չեմ
տալիս։ Որովհետև այս լուրը արատավորում է իմ պատիվը, ուստի խնդրում եմ
հարգելի վարչությանդ ինձ հայտնել, թե ինչո՞ւ և ի՞նչպես է եղել, որ այն պարտքը, որ ես
պարտ եմ ընկերությանը, այսօր դուրս է եկել հրապարակ այն թերթում, որի խմբագիրը
վարչության պ. նախագահն է և այն էլ այսպիսի զրպարտությամբ հանդերձ, թե ես չեմ
տալիս։ Ես կարծում եմ վարչությունը այդ կարծիքին լինել չի կարող, թե ես խույս եմ
տալիս իմ պարտքից, քանի որ այդ պարտքի մի մասը վճարել եմ ես, մնացածի համար
ստորագրություն եմ տվել1, իսկ անցյալ տարվանից վարչության թղթով պատվեր եմ
ընդունել թարգմանելու Բելինսկու գրվածքը Լերմոնտովի մասին, և այն ի հաշիվ հիշյալ
պարտքի, ինչպես խոսեցել եմ հատկապես վարչության պ. նախագահի հետ։ Այս մասին
խնդրում եմ վարչության կարծիքը»։
Վարչությունը ինձ պատասխանում է.
«Ձեր առաջարկած հարցերը չեն վերաբերում վարչության, այլ «Մշակի» խմբագրությանը,
որին և կարող եք դիմել»։
Կարճ և ազդու։ Բայց հասկացողի համար շատ երկար է այս կարճ պատասխանի
միտքը և սովոր ականջը կճանաչի այս ձայնը, որ պատասխանում է Հրատ
<արակչական> ընկերության անունով։ Սակայն մի կողմ թողնելով հետին միտքը, հենց
արտաքուստ նայելով, դուք տեսնում եք, թե ինչ տեսակ պատասխան է սա։ Եվ ահա ես
վարչության հետևյալ նիստին ներկայացնում եմ դրա պատասխանը։
«Վարչությունը իր № 150 գրության մեջ ինձ տված պատասխանով ակնհայտնի
դաշնակից է հանդիսանում «Մշակ» լրագրին։ Նա ոչ միայն իրան պատասխանատու չի
համարում, երբ իմ մուրհակը իր գանձարանից դուրս է եկել հրապարակ, այլև չի
կամենում պատասխանել գոնե իմ այն հարցին, թե ես խույս եմ տվել իմ պարտքից, թե
չէ։ Նա այսպիսով ինձ ղրկում է իր միջոցով ճշմարտությունից օգտվելու և
զրպարտությունը հերքելու հնարավորությունից, համաձայնում է կատարված
իրողության հետ և բացարձակ խրախուսում է մի տմարդի վարմունք, ուր բոլորովին
ուրիշ առարկայի և վեճի ժամանակ՝ անտեղի և ապօրինի կերպով լրագրում իմ
երեսովն են տալիս այն պարտքը, որ ես պարտ եմ ընկերությանը, և որը մինչև անգամ
նրա տեղեկագիրներում էլ չի դուրս եկել։ Այդ բավական չի, դրա վրա ավելանում է
զրպարտությունը, թե ես չեմ տալիս իմ պարտքը։ Ես դիմում եմ վարչությանը, խնդրում
եմ նրա խոսքն այս մասին, իսկ նա ինձ ուղարկում է... «Մշակի» խմբագրատունը»։
1 Հետո օրդերից երևաց, որ ստորագրություն տալուց հետո էլ եմ վճարել:
Այնուհետև ինձ համար մնում էր ցավելով որոշել և կտրել իմ հարաբերությունը Հայոց
հրատարակչական ընկերության հետ, որ այդպես է ճանաչում իր հետ գործ ունեցողի
իրավունքը և այդքան անփույթ է գտնվում դեպի գրողի դատն ու պատիվը, որ հայտնի
կոխկրտում են նույնիսկ ընկերության անդամները, ընկերության դատի անունով,
ընկերության գանձարանի թղթերը հրապարակ հանելով, խեղաթյուրելով և
զրպարտելով։
Ահա նամակիս հետ ներկայացնում եմ իմ պարտքի մնացածը՝ 53 ռ. 52 կոպեկ, և սրանով
վերջանում են իմ հաշիվները Հրատ<արակչական> ընկերության հետ։ Վերադարձնում
եմ նույնպես, վարչությանդ № 900 թուղթը, որ գրել է անցյալ տարի և որով ինձ
առաջարկել է թարգմանել Բելինսկու գրվածքը Լերմոնտովի մասին։ Ես միայն
զգացմունքներով կարող եմ կապված լինել ընկերության հետ և ոչ թե թարգմանության
պատվերներով, իսկ երբ զգացմունքները վերացած են մեջտեղից, մեր մեջ չի կարող
լինել որևէ հարաբերություն։
ՍՐՏԻՍ ԽՈՍՏՈՒՄԸ
Դաշնակահար պոետն երբոր
Էլ չըգրի դաշնակներ,
Սիրտը մեռնի վշտակոտոր,
Պատեն գլուխն ալիքներ,
5 Երբ մոռանա հիշել պես-պես
Անունն ու սերն ամենքի,
Գիտցեք, որ դեռ հիշում է ձեզ
Եվ այս օրերն իր կյանքի։
Գիտցե՛ք, որ նա, ալևորած,
10 (Եթե հասնի այն օրին)
Դողդողալով, ոգի առած
Պատմում է յուր թոռներին,
Թե ի՛նչ օրեր տեսավ կյանքում,
Ո՛ւմ ունեցավ բարեկամ,
15 Եվ ձեր անունն հիշատակում,
Միտն է բերում շատ անգամ։
Բայց թերևս... ի՞նչ եմ ասում.
Նա ձեզ անվերջ կըհիշի,
Եթե միայն գերեզմանում
20 Հիշողություն կըլինի։
ՆԱՄԱԿ ԽՄԲԱԳՐԻՆ
Մեծ. պ. խմբագիր
Տարազի № 14-ում տպված է, թե պ. Ա. Քալանթար և ընկ. դեռ Գր. Արծրունու
կենդանության ժամանակ (92 թ. դեկտ.) ժողովներ էին անում Գր. Արծրունուն և նրա
«Մշակը» տապալելու, սակայն Արծրունին մեռավ, և դավաճաններն ու
դավադրություններ սարքողները այսօր տեր են դարձել «Մշակին»։ Որովհետև ես էլ
եմ եղել այդ ժողովներում, իսկ այդ ժողովները իբրև նշանավոր գաղտնիքներ բացվում
են այսօր, իմ պարտքս եմ համարում մի քանի խոսք ասել։ Այդ ժողովներում ոչ
դավաճաններ կային և ոչ դավադրություն, այլ հայտնի տրտունջ Մշակի և Գր.
Արծրունու դեմ։ Այդ տրտունջը ուներ իր հիմունքները, որոնք շատ թարմ ու լուրջ էին
այն ժամանակ։ Այդ ժողովում խոսողները ապացուցանում էին, որ Արծրունին վաղուց
սպառվել է, իրան շրջապատել է գյադաներով, դարձել է մի անտանելի բռնակալ
կուսակցության գլխին, իսկ Մշակը մի անպետք թերթ, որ ոչինչ չի տալիս, խաբում է
երիտասարդությանը և այլն։ Այդ պատճառով կարևոր էին գտնում Տարազը լավացնել,
դարձնել հառաջադիմական կուսակցության օրգան և կռվել Գր. Արծրունու և Մշակի
դեմ։ Մինչև անգամ Գր. Արծրունին, ինչպես ասում են, հիվանդության ժամանակ
տեղեկություն ուներ այս բոլորի մասին, որ, ասում եմ, գաղտնիք չէր, և գաղտնիք
դարձավ միայն այն պատճառով, որ Արծրունին մեռավ հենց այդ օրերում։ Կրկնում եմ,
այնտեղ ոչ դավաճաններ կային ու ոչ դավադրություն, եթե այս բառերը գործ եք ածել
իրանց իմաստով․ այն ժողովները և դժգոհությունները, մանավանդ այն ժամանակ,
շատ հասկանալի էին, բայց նրանից հետո պատահածներն էին շատ տխուր և
զարմանալի։
Հարգանքով՝
Հովհաննես Թումանյանց
ԲԱՐՁՐԱՔԱՇ Ս. ԳՐԻԳՈՐԻ ՎԱՆՔԸ
Արաբացոց արշավանքներից հետո Մամիկոնյաններն էլ չեն երևում պատերազմների
դաշտերում, և այնուհետև պատմությունը նրանց այնքան սակավ է հիշատակում, որ
տեղիք է տալիս կարծելու, թե նրանք վերջացան։ Նրանց երբեմն որոնում էին
Տարոնում և կարծում էին, թե Մանգցի կոչված քրդերն են լինելու նրանց սերունդները։
Բայց ստույգն այն է, որ նրանք, թե նրանցից միայն մի հատված, ԺԱ դարում եկավ
բնակություն հաստատեց Լոռու լեռներում — Դսեղ ավանում։ Նրանք իրանց հետ
բերին իրանց ավանդությունները, որ տակավին ժողովրդի բերանում մնում են ու
խոսվում, նրանք բերին իրանց տան սրբությունը — Ս. Լուսավորչի մասը և ընծայեցին
Սանահնի վանքին, այնտեղից էլ հանեցին տվին Հաղպատին. նրանք ճանապարհներ
շինեցին այդ ահռելի ձորերում, կամուրջներ կառուցին «գիժ» Ձորագետի վրա,
հուշարձաններ ու աղոթատուներ կանգնեցին, և այդ բոլորը դեռ մնում են Դսեղա
ձորերում, սարերում ու անտառներում։ Որ կողմը դառնաս, որ կողմը նայես՝ ամեն մի
նշան ցույց Է տալիս նրանց հետքը, ամեն արձան նրանց մասին է խոսում։
Ահա ձորափին կանգնած սիրուն «Սիրուն Խաչը». մեխվում ես առաջին, հիանում ես
ճարտարվեստ ու նուրբ քանդակներով, և հանկարծ սիրտդ թունդ է առնում, երբ
ծաղկանկարների մեջ կարդում ես. «Յիշխանութեան տանն Մամիկոնեան» և այլն։
Խիտ անտառի միջով հազիվ անցնում, գտնում ես «Մազմանայ» (երևի «Մարծպանայ»
բառից է աղճատված) կամուրջի խելը, բայց ոչինչ չգիտես և մտածում ես, թե արդյոք
ո՛ր ժամանակին կամ ո՛վ է եղել շինած։ Բարձրացնում ես կամուրջի ծայրին,
քարանձավում խոնարհած խաչը և կարդում ես — «Ես Համլիկ որդի Սմբատայ յազգէ
Մամիկոնեան և ամուսինն իմ Մամքուն» և այլն։
Ձաղի ձորով բարձրանում ես վերև։ Ծեր ձորեցին պատմում է յուր մեծերից լսած
ավանդությունը, թե այս ձորերում մեծ կռիվներ են եղել հայոց հավատի համար, մեծ
նահատակություններ են եղել, և այսպես խոսալով նա քեզ տանում է ճգնավորի
մատուռը, որ մի քանի տարի է, ինչ գտնվել է մի անտառոտ բլրի ժեռուտ կատարին։
Հանկարծ ժայռերի ու մացառների մեջ մտնում ես մի գեղեցկադուռն խորան, և դռնակը
բացելուն պես չղջիկները լույսից վրդովված թրթռում են կիսամութի մեջ։ Նայում ես
պատին,— դարձյալ արձանագրություն։ Բայց բարեպաշտ գյուղացիք իբրև թե
նորոգել, շինել են մատուռը, դրած քարերը տաշտշել են, մեկն այստեղ են դրել, մյուսն՝
այնտեղ, իրարից գցել են, մեկ երեսը դուրսն են արել, մյուսը՝ պատի մեջը։
Այսուամենայնիվ դու կարողանում ես ջոկել, որ այդ ձորում, մի կռվում մի մեծ մարդ է
ընկել «յազգէ Մամիկոնեան...»։
Ահա հին գերեզմանատանը բարձրանում է մի մեծ, գեղեցկաքանդակ խաչարձան։ Այդ
էլ Սարգիս Մարծպանի12 որդի Գրիգոր Մամիկոնյանի շիրիմն է. «այն մեծ բարեպաշտ
իշխանի», որ ՉԼԵ թվականին թաթարների դեմ մղված կռվում «դառն մահուամբ 'ի
Քրիստոս փոխեցաւ...»։
Նրանից հյուսիս-արևմուտք կանգնած է սրա քույր և Արարատի Քուրդ իշխանի
ամուսին՝ Խորիշահի քառանկյունի մահարձանը։ Ավանդությունը ասում է, երբ
«անօրենները» (թաթարները) գիշերն անակնկալ վրա տվին ավանին, այդ Խորիշահը
սուր առավ, վազեց եղբորն օգնության, և որտեղ որ թաղված է, այնտեղ էլ
նահատակվեց։
Եվ այսպես՝ ամեն մի քար, ամեն մի նշան, ամեն մի գերեզման պատմում են, թե նրանք
այստեղ էին ապրում, այստեղ էին կռվում «՚ի ներ և ՚ի դառն ժամամնակս թաթարաց»։
ԺԱ դարում նրանք այդ ձորում շինեցին իրանց տոհմական գերեզմանատունն ու
աղոթարանը — Բարձրաքաշ Ս. Գրիգորի ճերմակ վանքը և ապահովեցին ընդարձակ
կալվածներով ու գյուղերով, որ հիշատակվում են արձանագրությունների մեջ։
Ավանդությունն ասում է, այնքան բարձր էր վանքի կաթուղիկեն, որ գլխի խնձորը
երևում էր դաշտից։ Նույնպես ըստ ավանդության, այնքան մեծ էր այստեղի
միաբանությունը, որ ձմեռը վանքի մարագի տակ մի վարդապետ գտան, որ ամառը —
կալի ժամանակ խեղդվել էր, և մինչև այն օրը նրա բացակայությունը չէր նկատվել։
Վանքի ճանապարհն, ըստ երևույթին, հնումն ուրիշ կողմից և սալահատակ է եղել։
Խոնարհված ու ջարդված խաչարձանների միջով մտնում ես ձորը։ Անտառում արդեն
ականջիդ է հասնում Ս. Գրիգորի աղբյուրի տխուր խոխոջյունը։ Աղբյուրն անցնում ես,
ճանապարհի վերևը, բրմուտի մեջ քեզ ցույց են տալիս վանքի ձիթահանքի ահագին
քարերը, վրան գրած Սարգիս Մարծպանի որդոց անունները։ Մի փոքր էլ առաջ ես
Ինչպես երևում է, Մամիկոնյանները իշխանությունից զրկվելուց հետո էլ դեռ երկար ժամանակ
կրում էին «Մարծպան» տիտղոսը
գնում, և կանաչ անտառում հանկարծ առաջդ հայտնվում են սպիտակ ավերակներ—
Մամիկոնյանների Բարձրաքաշ նվիրական տաճարը։
Սրտատրոփ մոտենում ես, կանգնում ես արևելյան պատի առջև։ Պատի հարավային
մասից մի կտոր պոկված՝ թեքվել է դեպի ձորը։ Նա վաղուց կլիներ քանդված, բայց
Օվագիմ ուզբաշին քարերով ամրացրեց ներքևից, ասում է գյուղացին և նրա վրա ցույց
է տալիս գեղաքանդակ երկգլխանի թևատարած արծիվը՝ ճանկերում գառը բռնած։ «Էդ
Աբելա գառնա»,— բացատրում է միամիտ գյուղացին, այդ գառը նմանեցնելով հայոց
ազգին, իսկ արծիվը՝ անօրեններին, որ այնքան տանջել են հայերին։ Այդ
Մամիկոնյանների դրոշակի նշանն է։ Այդ միևնույն քանդակը կա և Դսեղ գյուղի
եկեղեցու պատի վրա։
Ներս ես մտնում վանքը։ Վանքի գլուխը կործանված, լցված է մեջը, և դու կանգնած ես
սեղանից բարձր։ Ահագին ծառերը բարձրանում են բեկորների կույտերի միջից, և
ճերմակ կամարները մրցում են նրանց հետ։
Հարավային մասից մտնում ես միջին մասը, միջինից՝ երրորդը, մի շինություն, որ
երևի հերթակալ միաբանի համար է հատկացրած, և պարզ տեսնում ես, որ այդ
մասերը շինված են զանազան ժամանակներում, զանազան ձեռքերով։ Այս
հանգամանքը հիմք ու տեղիք է տվել մի ավանդության, որ պատմվում է և Սուրամի
բերդի մասին, թեև մի փոքր տարբեր։
Ափսո՛ս, որ ոչ մի կողմից հարմար տեղ չկա, և խիտ անտառն արգելում է
լուսանկարչին նկարելու վանքի գեղեցիկ տեսարանները։ Դրա համար էլ այցելող
լուսանկարիչները միշտ նրա արևելյան պատն են նկարում, որը և դնում ենք
«Արաքսում»։
Ս. Գրիգորի արձանագրությունները կարելի է կարդալ հանգուցյալ Ջալալյան
Սարգիս եպիսկոպոսի աշխատության մեջ — «Ճանապարհորդութիւն 'ի մեծն
Հայաստան», մասն Ա., եր. 108, թեև այստեղ էլ բոլոր արձանագրությունները չկան և
եղածներն էլ տեղ-տեղ սխալ են արտագրած։
ՏՊԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Հա՛, կյանքում ես միշտ այսպես եմ եղել,
Խնդացող տխուր, սրտաբեկ ուրախ.
Հազիվ ուզել եմ անհոգ ծիծաղել
Եվ սրտիս խորքից հառաչել եմ «ա՜խ»։
5 Գարնան երկինք է իմ դժբախտ հոգին –
Մերթ մութ ամպամած, մերթ մեղմ ու պայծառ,
Եվ տարերքների ուժով ահագին
Շափառուկները ճընշում են իրար։
Իմ հոգին էլ այն երկնքի նման,
10 Որ ծավալվում է ձեր գլխի վերև,
Ձեզ անհայտ, գաղտնի տեսնում է շատ բան
Ե՛վ մոտ, և՛ հեռու, և՛ փայլուն, և՛ սև։
Շեշտակի թափով, բուռն ու մոլեգին
Ամենայն կողմից ցոլանում, հոսում,
15 Լցվում են նրանք իմ անտակ հոգին
Եվ ալեկոծում, չարչարում, հուզում։
Ես հազար աչքով բաներ եմ տեսնում,
Որ թաքնված են լռության ետև,
Հազար ականջով ձայներ եմ լսում,
20 Որ դեռ սրտերում շշուկ են թեթև։
Եվ ամեն կողմից ձայներ ու ձայներ,
Քնքուշ, կատաղի, թախծալի, զվարթ...
Եվ ես ընկնում եմ, համբառնում եմ վեր,
Անզուսպ մոլեգնում կամ ծփում հանդարտ։
25 Լրբենի մի ձայն,– և ինչպես մրրիկ
Վազում է արյունս իմ երակներում,
Պայթում է սիրտս, և օձի նման
Բարձրանում եմ ես, թշշում, գալարվում։
Մի ձայն էլ ահա,– տկա՜ր, խղճա՜լի...
30 Եվ ես փոխվում եմ նորից ու նորից,
Ա՜հ, Աստվա՜ծ, Աստվա՜ծ, իմ փոթորկալի
Հոգին տանջվում է այսքան ձայներից։
ՀԱՅԻ ԶԱՐՄԱՆՔԸ
Նվեր պ. Գևորգ Տեր-Դավթյանին` իր բեմական
գործունեության քսանհինգամյակին
Մեր բեմի ծիծաղ, քսանհինգ տարի
Դու հըրճվանք տվիր այսքան սրտերի.
Անձայն թաքցըրիր ցավերըդ ներքին,
Եվ այդ հանճարեղ ծաղրը քո դեմքին
5 Դարձար հայկական բեմի պարծանքը.
Բայց այդ չըշարժեց հայի զարմանքը։
Սիրելիդ մեռավ, և նա դագաղում`
Դու խեղկատակի դեր էիր խաղում.
Միմոսի ճամուկ, երկայն գըդակով,
10 Ծիծաղում էիր հըզոր կատակով,
Զսպելով հոգուդ անհուն տանջանքը.
Այդ էլ չըշարժեց հայի զարմանքը։
Քո շըքեղ խաղով մարդիկ հիացան,
Ծափեր զարկեցին ու գոհ հեռացան.
15 Դու տուն գնացիր հոգնած, վաստակած,
Ոչ փող ունեիր, ոչ մի պատառ հաց,
Եվ սակայն տարար այդ չարքաշ կյանքը.
Դու քո ահագին, հսկա շնորհքով
20 Շատ տառապեցիր անտրտունջ հոգով,
Աղքատ, անընկեր, անօգ ու անգործ
Երկար շրջեցիր փողոցից փողոց,
Վերջը գնացիր ու մտար բանկը.
25 Բայց չըկարացիր քեզ լավ մշակել,
Եվ ինչպես շատերն էին գուշակել,
Համաշխարհայի՜ն արտիստ չըդարձար,
Ոչ ուսում առար, ոչ դպրո՜ց անցար...
Ի զուր փչացրիր քո ձիրքն ու կյանքը...
30 Այդ սաստիկ շարժեց հայի զարմանքը։
ՀԱՅԻ ՏՐՏՈՒՆՋԸ
(Ֆելիետոնի փոխարեն)
Զարմանք բան է մեր բախտն, ախպեր,
Հայ գործիչին ինչ էլ անես,
Լավ տեղ կըտաս, պատիվ թե սեր,
Վերջը պետք է դու փոշմանես.
5 Ահա, ես ձեզ համրեմ մի-մի,
Մեղքն, ասացեք, ո՞ւմն է հիմի...
Չէ, մեզանում, Աստված վկա,
Արժանավոր մի մարդ չըկա։
Պոետն, ասին, տաղանդ ունի,
10 Մենք էլ դրինք գործակատար,
Բայց տեր աստված հեռու տանի –
Հաշիվն այնպես խառնեց իրար,
Այնպես անկարգ, ցրված եղավ,
Որ խազեյնի զահլեն փախավ...
15 Չէ, մեզանում, Աստված վկա,
Մի շնորհքով... պոետ չըկա։
Դերասանին շատ գովեցին,
Այնքան ասին – գլուխ տարան,
Մենք էլ տարանք... բանկի միջին
20 Մի հեշտ պաշտոն տվինք իրան,
Մի հեշտ պաշտոն, բայց տես այն էլ
Կարենո՞ւմ է գլուխ հանել...
Մի հատ կարգին... արտիստ չըկա։
25 Վիպասանին քանքար ասին,
Մենք էլ արինք... աստվածաբան,
Բայց մի հարցրեք նրա մասին,
Թե ի՞նչ կասի սովրող տղան –
Չէ իմանում պատմել իրավ,
30 Թե Քրիստոսն ինչպես հարյավ...
Կարգին... մի վեպ գրող չըկա։
Հայրենասեր և հոգեխոս
Քարոզիչ էր մեծ ու բարի,
35 Մենք էլ արինք... պոլիտիկոս,
Ասինք` թող մեզ կառավարի.
Բայց գործերը այնպես տարավ,
Որ աշխարքը լեզու առավ...
40 Մի հասկացող... գլուխ չըկա։
Վերջը, խոսքս կտրում եմ կարճ,
Ով որ մեր մեջ ձայն է հանում,
Մենք քաշում ենք այսպես առաջ,
Բայց միշտ նրանք ետ են գնում.
45 Դուրս է գալիս մի օր հանկարծ,
Որ խաբված ենք աչքներս բաց...
Մի ընդունակ գործող չըկա։
ԵՐԿԱՐ ԳԻՇԵՐՆԵՐ
Տանջվում եմ անքուն գիշերն անկողնում,
Տանջվում հուսահատ, վաստակած, տըկար,
Եվ մըտքերն հոգիս հանգիստ չեն թողնում,
Եվ գիշերը մո՜ւթ, գիշերը երկար։
5 Ա՜խ, մի ժամանակ, և դեռ նոր էր այն,
Մայրական գիրկ էր աշխարքն ինձ համար,
Հըրճվանքը սըրտիս չէր թըվում ունայն,
Ոչ գիշերն այսպես տաղտկալի, երկար։
Էհ, անցա՜վ, գնա՜ց. և՛ ցընորք, և՛ սեր,