EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
ինքն էլ շան ցեղից է, էլի։ Գելն էլ կազմված է էնպես, ինչպես շունը։ Գելն էլ շան պես
տարին մի անգամ 3—10, բայց սովորաբար 4—6 ձագ է ծնում, ու ինչպես շունն իրեն
համար բուն է փորում կամ մի անկյուն է գտնում ու էնտեղ ծնում ու մեծացնում
ձագերը, էնպես էլ՝ գելը։ Կամ գետնում բուն է փորում, էնտեղ ծնում ու մեծացնում իր
ձագերը կամ ընկած ծառի փչակում, կամ մերում, կամ հենց ծմակի խիտ տեղերը,
թավուտում։ Նա էլ է էնպես սիրում իր ձագերին, ինչպես ամեն մի ծնող կենդանի։ Մի
վտանգի հոտ առնելիս բերանով շատ զգույշ ու քնքուշ իրենց տեղից տանում է ավելի
ապահով տեղ։ Եվ երբեք իր բնի մոտերքում որս չի անիլ ու վնաս չի տալ, որ կասկած
չբերի էդ տեղի վրա։
Գիլի էգն էլ, ինչպես շանը, ավելի քնքուշ է, դունչն ավելի սուր ու պոչն ավելի
բարակ։ Գելն էլ, պատահում է, որ նույնպես կատաղում է, ինչպես շունը։ Եվ
կատաղած գիլից շատ են վախենում ու սարսափով հեռու են փախչում բոլոր վայրենի
կենդանիները։
Վերջապես, գելն էլ շան պես 12—15 տարի է ապրում։ Ավելի երկար շատ քչերն
են ապրում, ինչպես և շների մեջ։
Մի խոսքով, միևնույն կենդանիներն են․ մինը՝ խնամքի տակ ու կուշտ, մյուսը՝
վայրենի, հալածված ու սոված։ Իսկ սովը… Սովն ինչ ասես կանի, ձեզ մատաղ։ Սովը
մարդին էլ կդարձնի սարսափելի, ուր մնաց էն անտառի գիլին,— խոսքը վերջացրեց
— Ճշմարիտ ես ասում, քեռի Անդրիաս,— ասացի ես։ — Մե անում
սովորություն չկա, միայն լուսավոր երկիրներում շատ է պատահում, որ մարդիկ
վայրենի անասուններին ու գազաններին բռնում են, բերում են տանու անեն, փորձում
են, վարժեցնում են, բան են սովորեցնում։ Մինը երկու գիլի ճուտ էր բռնել բերել տանը
պահել։ Կարճ ժամանակում էնքան քին ընտանիացել, որ ազատ տան մեջը ամենքի
հետ քլ խաղ քին անում ու շան հետ միասին միևնույն բնումը քնում։ Մի քանի
ժամանակից ետը մինը սատկում է։ Ասում է՝ մենակ մնացածը քանի ժամանակ էր էլ
ոչ խաղ էր անում, ոչ կարգին կերակուր էր ուտում։ Տխուր վեր ընկաձ դարդ էր անում
ու ոռնում։ Իհարկե, հետզհետե մոռացավ ու էլ ետ աշխուժացավ։ Մեծացավ, ու, ասում
է, մեզ հետ էնքան էր կապվել, որ որտեղ նստում էինք, միշտ կողքներիս վեր էր
ընկնում և ուրիշներին չէր թողնում, որ մեզ մոտենան։ Ասում է՝ վախեցինք մարդու
վնաս տա, շղթայով կապե՛ցինք, իսկ մի քանի ժամանակից ետը մի շրջիկ
գազանանոցի վրա ծածեցինք։ Անցավ դրանից մի տարի ու կես, թե երկու տարի, լավ
չի միտս, էդ գազանանոցին պատահեցի մի քաղաքում։ Հետաքրքրվեցի, ներս մտա,
ասի տեսնեմ իմ գելը կենդանի է, թե չէ։ Ներս մտա հարցրի։ Դու մի ասիլ գելը մոտիկ
վանդակում պառկած է եղել։ Ձենս իմացավ թե չէ՝ վեր թռավ, ճանաչեց, ուրախացավ,
ու ի՜նչ էր անում, ի՜նչ էր անում, չեք կարող երևակայել։ Աշխատում էր ինձ մոտենալ,
պոչը շարժելով, ծմըրալով դեսուդեն էր ընկնում վանդակում։ Ինձ էլ թվաց, թե մի
մոտիկ, հարազատ արարածի հանդիպեցի և դուրս գալիս մի տեսակ ցավ զգացի։
Ինչ կասեք սրան։ Ահա պատահած դեպքը։ Եվ ճշմարիտ է ասում քեռի Անդրիասը․
գելն էլ շան պես մի արարած է, միայն վայրենի, հալածված ու սոված։
Արդեն գիշերվա կեսն էր, որ մեր զրույցը վերջացրինք։ Շները դուրսը հաչում ու
երկար ու ձիգ ոռնում էին։
— Անտերը գեղի վրա պտիտ է գալիս․ հեռանում չի։ Հանգստանալու չի, մինչև
էս գիշեր մի վնաս չտա։ Տղե՛ք, զգույշ կացեք, ապրանք չտաք ռեխը,— ասավ քեռի
Անդրիասը գյուղացիներին, որ բարի գիշեր ասելով իրար ետևից դուրս էին գնում մեր
օթախից։ Դուրսը նրանցից մինը երկար ու զիչ հե՜յ-հե՜յ աղաղակեց, ու գյուղի շները
հեռու թաղերից սկսած ավելի կատաղի սկսեցին հաչել ու ոռնալ խմբովին։
Սոված գելը պտտվում էր գյուղի չորս կողմը։
ԳԱԲՈ ԲԻՁՈՒ ՇԵՐԱՄԱՊԱՀՈՒԹՑՈՒՆԸ
Ես ու Գաբո բիձեն անցնում էինք Լոռու ձորով։
— Հե՜յ, տիրացու,— ձայն տվավ նա։
― Համմե՛։
— Հրամանքդ շատ։ Ես տեսնում եմ, որ էս վեր նոր ուսում առածները շատ
աշխարհքից դուրս մարդիկ են, դու սրան ի՞նչ կասես։
— Ինչո՞ւ, Գաբո բիձա։
— Նրա համար, որ հենց գիտեն՝ ամեն բան մենակ իրենք են հասկանում,
իրանցից առաջ էչ ոչ մարդիկ են եղել, ոչ բան են հասկացել։ Մին էլ կտեսնես բռնեցին
ու գլխիդ գելի ավետարան կարդացին․ հա՛ էս ճանճ պահի՛ր, էս աբրշումի ճիճու
պահի՛ր, էսպես մածուն շինի՛ր, էսպես ցանի՛ր, էսպես հնձի՛ր․․․ Տո՛, հեր օրհնած, մի
առաջ հարցրու, տես՝ էդ բաները դրանք էլ միտք են արե՞լ, թե չէ, նրանից ետը՝ թեկուզ
ուշունց տուր։
— Հետո մի՞տք եք արել որ, Գաբո բիձա։
— Ախպեր, ա՛յ, ես հիմի, օրինակի համար, մինն ասեմ, դու տես, մենք էլ
հացակեր մարդիկ ենք, բան ենք հասկանո՞ւմ, թե չէ։ Մի աշունք մեր Դավոն գնաց
քաղաքը խոզ ծախելու։ Մի ճանանչ մարդ աբրեշումի ճիճվի սերմ էր տվել, թե տարեք
ձեր տեղը առաջ բերեք։ Ճամփա պահեցինք մինչև գարունքը բաց եղավ։ Գարունքը որ
բաց էլավ, ոնց որ խրատ էր տվել՝ էս ճիճվի սերմը բերինք մեր խիզանի ծոցում դրինք,
որ տաքանան, դուրս գան։ Դուրս եկան՝ ասեղի ծերի չափ մանր սև զատեր։
— Տիրացո՛ւ։
— Համմե՛։ — Էդ ձեր ուսումնականները թե գիտեն աբրեշումի ճիճուն ի՞նչ
կուտի։
— Թթան տերև։
— Ապրե՛ս, դրուստ ա։ Գնացի ձորից մի շալակ թթան տերև բերի, կապեցի մենծ
տան ամբարի ոտիցն ու ճիճուն վրեն ածի։ Ինչքան մարդ եկավ նայելու, ոչ ոքի տուն
չթողինք, որ աչքով չտան, ասինք՝ թող մի տեսնենք՝ ինչ ա դուրս գալի։ Ա՛յ տղա, էդ
անտեր ճիճուները մի քանի օր կացան ու կոտորվեցին։ Հիմի թե ասենք՝ նրանի՞ց էր,
որ գոմեշի ձագը շատ էր մոտ կապած, ոտնատակ էր տալիս, թե նրանի՞ց էր, որ
հավերը տուն էին թափում՝ կտցահարում, դե ո՞նց անենք։ Հո՜ չէինք կարող հավերը
կոտորել, կամ ձագն սպանել։ Թե ասենք՝ անձրևիցն էր, որ երդիկով ներս էր թափում,
մին էլ մարդ միտք ա անում, թե բա քաղաքումն անձրև չի՞ գալի․․․ Մի խոսքով՝ բան
գլուխ չեկավ։ Տեսանք, որ մեր երկրումը աբրեշումի ճիճուն անում չի, բան չի դառնում։
Դե՛, զարմանալու ի՞նչ կա որ. էնպես երկիր կա՝ հավք չի ապրում, էնպես երկիր կա՝
ցորեն չի դուրս գալի, ամեն աշխարհք մի տեսակ բնություն ունի, բայց էս մեր նոր
ուսում առածները էսքանն էլ չեն հասկանում։
ԱՐՋԱՈՐՍ
Մի կերի տարի ես ու մեր Ավագը Մասրեքում խոզ էինք պահումֈ Հիմի մի
աշունքվա գիշեր բերել ենք խոզը իր նիստն արել ու դափի դռանը մի կրակ վառել, որ
բոցն աստծու ոտներն էրում էֈ Մի լուսնյակ գիշեր էֈ Ես պկու եմ ածում, էս Ավագն էլ
մի բայաթի է վեր քաշել, որ սար ու ձոր գվգվում ենֈ
Մին էլ Ավագը, թե՝ ա՜յ տղա, էն ո՛վ է, հրեն մի մարդ է գալի վերի կռնիցըֈ
Մտիկ տամ տեսնեմ, դրուստ որ՝ մի մարդ է գալի վերևիցըֈ Ամա ես էլ լսել եմ, որ արջը
գողության գալիս՝ խաբելու համար առաջի երկու ոտը դոշին է գնում, երկու ոտնանի
մարդի նման է գալի, ոնց որ մարդ ըլիֈ
Ասի՝ Ավագ, էս օքմին չի, արջ էֈ
Թե՝ բո՛հ, չէ-չէ՝ պոզերֈ
Ա՛յ տղա, ասի՝ արջ էֈ
Ես՝ հա, սա՝ չէ. ես՝ հա, սա՝ չէֈ Իսկ նա էլ կամաց-կամաց կողքըհան մոտենում է,
ու ձեռներիս էլ հրացան չկաֈ Մին էլ էն տեսանք՝ առաջի երկու ոտը վեր դրավ, դառավ
չորսոտնանի ու, ա՛ռ հա կտաս՝ խոզի կես տեղըֈ Խոզը ճղճղալով իրար խառնվեց,
հավաքվեց արջի վրաֈ
— Ալաբա՛շ, բռնի հա՜ բռնի, հրես հա՛ հրեսֈ
Ամեն մինս մի ածխակոթ վեր կալանք, վազեցինքֈ Մի հաստլիկ մերուն ունեին․
ականջ դնենք, որ սրա ճղղոցը ներքի փոսերիցն է գալիֈ Վազ տվինք փոսերի վրաֈ
Ածխակոթը քաշել ենք, հիմի էս անիրավին վեր ենք հատում, տալիս ենք, ինչ անում
ենք, չենք անում, մերունը բաց չի թողնում․ առաջներս խտըտած ձորն է ընկնումֈ
Վերջը, շատ տեղը նեղացրինք, չէ՛, թող արավ, փախավֈ
Առավոտը ասի՝ Ավագ, դու խոզի կշտին կաց, ես գնամ տանիցը մի հրացան
բերեմ"
Թե՝ դե՜, լավֈ
Ավագը խոզի կշտին կացավ, ես գնացի․ տանը մի հին հրացան ունեինք, վեր
կալա եկաֈ Եկա, շիտակ գնացի ներքի մոշուտնին, որտեղ գիտեմ արջի տեղն էֈ Ման
եկա, որ գտա ոչ, մի տեղ մի լավ մոշուտ պատահեց, կանգնեցի, ասի՝ մի քիչ մոշ
ուտեմֈ Միամիտ մոշ ուտելիս՝ հենց մոշենու տակիցը մինը ֆրթացրեց ու հրացանս
բռնեցֈ
Դու մի ասիլ, գնացել եմ հենց անտեր արջի վրա եմ կանգնելֈ
Որ հրացանիս լուլիցը բռնեց, ես էլ կոթը պինդ բռնեցիֈ Հիմի նա օլորում է,
ուզում է կոտրի, ես էլ օլորում եմ, որ հենց անեմ ծերը վյրեն ընկնի, հուպ տամ, ծուխը
փորն անեմֈ Բայց անտերը գլխի է ընկել, թողնում չիֈ
Ես ձգեցի, նա ձգեց, տեսա, որ բան չի դառնում, ձեռս գցեցի, ասի հանկարծ
խլեմֈ Ձեռս գցեցի թե չէ, թանթլիկը բերավ ուսովս պատ տվավֈ Որ թանթլիկն ուսովս
պատ տվավ, հրացանը բաց թողեցֈ Էնքան արի՝ հրացանի ծերը փորին դեմ առավ,
չախմախը ձեռս գցեցի, ասի՝ էս է, բանը պրծավֈ Վերի ոտը քաշեցի՝ չրթկացրի,
տրաքեց ոչֈ Մտիկ տամ, տեսնեմ՝ քարը վեր է ընկել, կորելֈ Էստեղ մեջքս կոտրեցֈ
Հրացանը բաց թողի, ասի՝ խտըտիցն ազատվեմ, եղավ ոչֈ Բռնեցինք իրարֈ
Դես քաշեցինք, դեն քաշեցինքֈ Տեսնեմ՝ անտերն, էս է, ինձ ուտում էֈ Ձեն տվի,
«Ա՛լաբաշ, հե՜յ․․․ Ա՛լաբաշ, հե՜յ․․․»ֈ
Մին էլ տեսա շունը կլանչելով գալիս էֈ Եկավ հասավֈ «Ա՛լաբաշ, օգնի, ասի,
ինձ կերավ…»ֈ Հա՛յ քեզ մատաղ, շո՜ւն, որ հասավ մեջքին տվավ էլի, ոնց որ մի գնդակ
ըլիֈ Ամա ի՜նչ, էն շունը թե նրա մեջքին տված, թե էն լեռ քարափինֈ
Ոնց որ երկու փահլևան պինդ իրար բռնեն, բռնել ենք ու աչք աչքի ենք գցելֈ
Մին էլ էն տեսա՝ կում արավ ու մարգի պես երեսիս մի մեծ թքեց՝ թո՜ւֈ Որ թուքն
աչքերս բռնեց, գլուխս դոշիս վրա կռացրի, ետնուց էլ թանթլիկով մի թունդ ապտակ
հասցրեց, ու ինձ կորցրիֈ
Տեսա՝ էլ ազատվելու գուռը չկա, ասի՝ ես առաջուց երեսիս վրա վեր ընկնեմ, որ երեսս
փչացնի ոչֈ Բերանսիվեր տակին վեր ընկաֈ Որ տակին վեր ընկա, շունն ավելի
կատաղեցֈ Արջն ընկել է ինձ վրա, շունը ետևից իրեն ուտում է, որտեղից բոնում է՝
օգուտ չի անումֈ Դու մի ասիլ վարպետ շուն է, գիտի արջը որտեղից կխեղճանաֈ
Մեջքին վեր էլավ, ականջներիցը բռնեցֈ Որ ականջներիցը բռնեց, արջը ինձ թողեցֈ
Անտերը գազազեց, շանը թափ տվեց մեջքից, վեր գցեց ու բռնեց, հուպ տվավ, թե
չանչեց, էլ գիտեմ ոչ՝ ինչ արավ, որ բաց թողեց, շունը կլանչելով ձորն ընկավ, փախավ,
կորավֈ
Շունն էլ գնաց․ մնացինք ես ու ինքըֈ Հիմի տակին երեսս բռնած միտք եմ
անումֈ Իմացել եմ, որ արջը ականջ է դնում, տեսնի շունչ կա, թե չէֈ Թե իմանում է, որ
շունչ է քաշում տակի օքմինը, ջարդում է, մինչև շունչը կտրի, թե հո չէ՝ քոթքաթաղ է
անում, թողնում գնում, որ հոտի, հետո գա հանի ուտիֈ Էս միտք անելիս մին էլ էն
տեսա՝ գլուխը բերավ գլխիս վրա դրավ, շունչը իրեն քաշեց․ ականջ է դրելֈ Ես էլ
շունչս փորս գցեցի, ոնց որ թե մեռած եմֈ Գլուխը վեր քաշեց, մի քիչ կացավ՝ մին էլ
ականջ դրավֈ Էլ ետ շունչս պահեցիֈ Սա որ տեսավ՝ ես, էս է, մեռած եմ, ինձ թող
արավ մրթմրթալով գնացֈ Աչքս ծերպ արի, ասի՝ մտիկ անեմ, տեսնեմ ուր է գնումֈ
Ասում եմ՝ հենց լինի մի քիչ տեղ հեռանա, վեր կենամ փախչեմֈ Գնաց՝ մոտիկ ցախ ու
մախ կար, փետ կար, հավաքեց բերավ վրես ածավֈ Մեջքիս վրա դրավ, շլինքիս վրա
դրավ, էլ ետ գնացֈ Գնաց, մի թեթև ցըցչորի կար, էն էլ բերավ ոտներիս վրա դրավ, մին
էլ ետ գնացֈ
Տեսնեմ՝ մի ահագին քոթուկ կա, չարչարվում է պոկի, որ բերի էն էլ վրես գցիֈ
Միտք արի որ՝ թե էս քոթուկը բերի վրես գցի, տակին շունչս կկտրիֈ Ասի, քանի ուշքը
քոթուկումն է, վեր կենամ կորչեմֈ Փորսող տալով փետերի տակիցը դուրս եկա,
փախա մտա մոտիկ մամխուտը, տապ արիֈ
Հիմի տապ արած տեղիցը մտիկ եմ անումֈ Չարչարվեց, քոթուկը պոկեց ու, ոնց
որ մարդը խտըտի, խտըտեց, բերավ թե վրես գցիֈ Եկավ տեսավ փետերի տակին
մարդ չկաֈ Քոթուկը խտըտին զարմացած կանգնեց, փետերի տակին մտիկ արավ,
չորս կուռը մտիկ արավ, հանկարծ քոթուկը վեր գցեց ու՝ թո՛ւ հա թո՛ւ, թո՛ւ հա թո՛ւ,
մարդի նման թքոտում է. ասի երևի ափսոսում է, էլի՛ֈ
Թո՛ւ հա թո՛ւ անելով, ճռճռացնելով ընկավ ներքի ձորըֈ Ես էլ վեր կացա, դուրս
պրծա դեպի Ավագըֈ Գալիս եմ, ոնց եմ գալիս, ոնց որ հետ ածած լինեմֈ Ետ եմ մտիկ
անում, ասում եմ՝ տեսնեմ, հո արջը գալիս չիֈ Հասա մեր խոզի նիստըֈ Էս Ավագը, թե՝
ա՜յ տղա, էդ ի՞նչ խաբար է, էդ ի՞նչ ես եղելֈ Ասի՝ էլ խաբարը ո՞րն է, քո տունը քանդվի,
էսենց բան եկավ գլուխսֈ Թե՝ բա հրացանդ ո՞ւր էֈ
Նոր տեսնեմ, որ հրացանս մտիցս ընկել է, թողել եմ տեղըֈ
Եկանք մի քանի հոգի հավաքվեցինք, գնացինք հրացանս բերինքֈ Հրացանիս
քարը շինեցի, պնդացրի, ասի՝ Ավա՛գ, էլի պետք է գնամֈ Թե՝ ա՛յ տղա, ձեռը վեր կալ,
կբռնի կգզիֈ Ասի՝ հիմի սովորեցի, էնպես չեմ անի, որ բռնիֈ
Թե՝ դու գիտեսֈ
Հրացանս, վեր կալա, քարը պնդացրի ու գնացիֈ Տանձի էլ կաթոցի ժամանակն
էֈ Գնացի մինչև ճաշ ման եկա, ոտնահան եղա, գտա ոչֈ Միտք արի՝ ախպեր, սա ուր
կլինի քաշված, ախր սա պետք է որ էս խոզի կողմերից հեռանա ոչֈ Վեր կացա, ասի՝
ներքևեմ մոշուտների վրաֈ
Մի քիչ գնացի, մին էլ տեսնեմ, ըհը՛, արջի հետքը առաջիսֈ Հետքն ընկա գնացի,
գնամ՝ տեսնեմ՝ հրես՝ մի բարդի կրծել է, կրծել ու թողելֈ Գլխի ընկա, որ սրանում մեղր
կաֈ Վերև մտիկ տամ՝ ճանճը արկանոցից բանում էֈ Ասի՝ հիմի թե իրեն գտնեմ էլ ոչ,
էս հո որս է ու որսֈ Մի քիչ էլ գնացի, տեսնեմ՝ առաջիս մի մորմոնջաբուն է քանդել,
բայց հողը դեռ թաց էֈ Տեսա, որ մոտեցել եմֈ Էստեղ մի անտեր ահ ընկավ սիրտսֈ
Հրացանի քարին մտիկ տվի ու առաջ գնացիֈ Հենց ոտս փոխեցի, մի թըմփթըմփոց
եկավֈ Կանգնեցի… Բացատի գլխին մի լավ մեղրատանձի կա. տեսնեմ՝ Հթես տակին
տանձ է ուտումֈ Էս կռանը մի տանձ է կաթում, դեսն է վազում, մրթմրթալով ծամում է
ու ականջ դնում, էն կռանը մի տանձ է կաթում, դենն է վազումֈ Մին էլ որ կանգնեց
տանձի կաթոցին ականջ դնելու, ծառի տակը մտա, հրացանն երեսս կալաֈ Տեսնեմ՝
հրացանի ծերը տըմբտըմբում էֈ Չէ՛, սիրտս պնդացրի, մին էլ նշան դրի, հուպ տվի…
Հրացանը որ տրաքեց, սա մի գոռաց, պըտիտ եկավ, ու առ հա՛ կտաս, ընկավ ներքի
ձորըֈ Հրացանս մին էլ լցրի, մոտիկ թմբի գլուխը բարձրացա, տեսնեմ՝ սա ջրին է
վազում, ասի՝ բաս սրա բանը խարաբ է. վիրավորը որ ջրին գնաց, ջուր խմեց՝ պրծավ,
էլ ապրիլ չիֈ
Մին ասի՝ ետևիցը գնամ, մին էլ ասի՝ անեծք չար սատանին, վիրավոր արջը գեշ է,
կբռնի, կփչացնիֈ Էն է, ինչ նա դենը գնաց, ես էլ ետ եկա, էլ գիտեմ ոչ ինչ եղավֈ
Միայն էն օրերում ձորի վրա շատ ուրուր պըտիտ եկավ…
ԱՂՔԱՏԻ ՊԱՏԻՎԸ
Ղ… գյուղաքաղաքում առանձնացած ապրում էր Սիմոն անունով մի բարի
մարդ։ Նա չէր խառնվում գյուղական գործերին. երևի գիտեր, որ իրան խոսքը չի
ընդունվիլ, նրա համար էլ պոչն իրան էր քաշել։
Սիմոնը մի կարմիր կով ուներ, մին էլ՝ մի սիրուն կին. կինն էլ շատ սակավ էր
պատահում, որ հարևանություն աներ դրացիների հետ. քաշվում էր հարուստ
հարևաններից, գիտեր, որ յուր գնալ-գալը դյուրեկան չէր նրանց համար։ Եվ,
իսկապես, հարևանների դռներն ընկնելու կարիք էլ չունեին։
Սիմոնը չութի կամ գութանի ժամանակ ընկեր էր դառնում անասուն ունեցողի
հետ, տանջվելն իրանից, անասունը՝ լծկանը, հարևանից, և յուր հողերն էլ նրանցի
հետ վարում։ Երբեմն էլ պատ էր դնում, տախտակ էր քաշում, ձուկն էր բռնում
մոտակա գետից, ծախում և կարողանում էր թե չէ, ամեն բանի էլ ձեռքը գցում էր։
Դրա համար էլ ոչ լավ ձուկը բռնող էր, ոչ կարգին պատ դնող և ոչ մի բանում հայտնի
չէր. միայն մի բան լավ գիտեր, որ լավ սրախոսում էր և ծիծաղալի առակներ էր
պատմում։ Այդ էլ վերագրում էին նրա խելքի պակասությանը, անունն էլ «շաշ Սիմոն»
էին դրել։
«Մի անգամ մի գյուղում մնի համար պատ դրի,— պատմում էր նա յուր
կյանքից,— գործս վերջացրի, ասի՝ դե փողս տվեք, գնում եմ։ Եկան պատին մտիկ
արին, ասեցին. «Ուստա՛, էս գշեր քու շինած պատի տակին քնի, առավոտը քու վարձն
էլ տանք՝ մի բան էլ ավելի, վեր կաց գնա», համաձայնվեցի ոչ. վախեցի գշերը պատը
վրես քանդվի… պատն էլ թողի, վարձս էլ, վեր կացա եկա մեր տունը»։ Բայց խո ամեն
մարդ այսպիսի պայման չէր կապում ուստա Սիմոնի հետ։ Շատ մարդ էլ հենց նրա
զվարճախոսությունների ու առակների համար դեռ վարձիցը մի բան էլ ավել էր
տալիս։ Եվ իրանց աղքատության մեջ ուրախ ապրում էին մարդ ու կին։
Այս մի փոքրիկ ուրախություն էր, որ ավելի շուտ բխում էր Սիմոնի սրտից, քան
թե ունեցածից․ բայց մարդիկ սրան էլ էին նախանձում։
— Ախպե՛ր, մենք էսքան չարչարվում ենք, մեզ համար ապրանք ունենք, դուքան
ունենք, առուտուր ունենք… է՜լ չենք կարողանում ծերը ծերին հասցնենք, սա էս ո՞նց
ա ապրում, ոչ ջեբումը կապեկ ունի, ոչ դռանը չորսոտնանի, ոչ գլխումը՝ խելք…
Այսպես նախանձում ու զարմանում էին համագյուղացիք, հարևանները
Սիմոնի ապրուստի վրա և միշտ էլ «շաշ» էին անվանում։
— Շաշ Սիմոնի թայն էլ չկաս,— նախատում էին կանայք իրանց
ամուսիններին,— տարենը երկու–երեք թազա լեհին (դերիա) ա հագցնում իրան էն
անբան կնգանը… թողում չի բոբիկ ոտը գետին տեսնի…
— Դե նրա կնիկն էլ սիրուն ա, քու թայը խո չի,— կես լուրջ, կես հանաք
նկատում էր մարդն յուր բարկացած կնոջն ու հեռանում։
Հիրավի, Սիմոնի կնոջ գեղեցկությունը մի երկնային պարգև էր, որ բաժին էր
ընկել աղքատին։ Նա մի բուրալի, շքեղ շուշան էր, որ դուրս է գալիս հաճախ մի
հասարակ մացառի, մի փոքրիկ թփի տակ և զվարթ ծաղկում է, ժպտում, առանց
մտքովն անցկացնելու, թե քուրդը բուսել է վճիտ ջրերի ափին կամ զանգակծաղիկը
փայփայված է բուրաստանում, նրան միայն մի փոքր լույս, մի փոքր արևի շող է
հարկավոր…
Ես մոռացել եմ այն պարկեշտ, ամոթխած սիրունի անունը, բայց գյուղացիք նրա
ավել անունն էլ դրել էին «Եղապատառ»։ Գյուղի ջահելները աչք էին տնկել այս կնոջ
վրա։ Քանի անգամ գանգատվել էր նա մարդուն, թե՝ աղբրումը ջուր լցնելիս Ղազանց
Գալուստը աչքերին խոր մտիկ տվեց ու ասաց «ուխա՜յ»… Վարթումանց Փիլոսը
իրանց դռնովն անց կենալիս աչքով արավ… Միրզանց Առաքելը ճանապարհին
«ղաստի» դիպավ իրան…
— Պտղատու ծառին շատ քար կգցեն… էդ ամեն կնգա էլ կպատահի, սիրտդ
կոտրիլ մի, ես էլ եմ շատերին աչքով արել,— հանաք անելով կնոջը պատասխանում
էր ուստեն։
Բայց, այսուամենայնիվ, թեկուզ հենց մենակ չմնալու, չվախենալու համար,
որովհետև պատդիր, խզարչի, ձկնորս և այլն Սիմոնը հաճախ գյուղից հեռանում,
ուրիշ տեղ էր մնում, իրանց հարևան դարբին Ակոփի փոքրիկ աղջիկը գիշերները
Սիմոնի կնգա մոտ էր քնում։
Գիշերները երկա՜ր հեքիաթ էր ասում Սիմոնի կինը յուր փոքրիկ ընկերուհու,
ութ-տասը տարեկան Մարուշի համար (այսպես էր հարևանի աղջկա անունը)։ «
Զմռուխտ ղուշի» հեքիաթն էր ասում կամ պատմում էր, թե ինչպես մայրը յուր
յոթը խորթ աղջիկներին ձգեց հորը ու ջաղացաքարը դրեց բերանին, իսկ նրանք օրը
մի չամիչ գտան, ապրեցին ու փորելով, փորելով հասան մի ստորերկրյա զարմանալի
աշխարհ… և կամ թե «Լիս ու մութ աշխարքների» մասին էր պատմում, մինչև երկուսն
էլ քնում էին։
Ահա ուստա Սիմոնի սպիտակ տնակը՝ մենակ, առանձնացած, երկու
լուսամուտի փեղկերն էլ փակած, երևում է պարտեզի մի քանի ծառերի ետևից։
Գիշերը խաղաղ է, ինչպես քունը, և կախարդիչ, քան երազ։ Կարծես թե այս գիշերն էլ
արևելյան մի հի՜ն–հի՜ն հեքիաթ լինի…
Երկու հոգի այս պահուն ծառերի տակովն անցան… մոտեցան Սիմոնի դռանը։
Թե ինչ էին անում նրանք, դժվար է ասել, միայն շուտով ետ բացվեց դուռը շրըխկալով
և երբ բացվեց, ներսից պարզ լսվեց մի սուր ճիչ, որ իսկույն լռեց, և մի կանացի ձայն
միաժամանակ աղաղակեց․ «Ո՞վ եք, ի՞նչ եք ուզում…ո՞վ եք, ո՞վ, ո՞վ…»։ Դուռը շուտ
փակվեց, ձայնը խլացավ, բոլորովին կտրվեց։
Այդ գիշեր ուստա Սիմոնը գնացել էր մոտիկ գյուղը, կարծեմ փուռը շինելու և,
երևի, խորը քնած, մի վատ երազ էր տեսնում յուր տան գլխին։
Գյուղական դատարանում ուստա Սիմոնի գանգատը լսելուց հետո, ոմանք
հանդիմանելով, ոմանք թքելով, մի քանիսը բարկանալով խորհուրդ տվին, որ ձեռք
քաշի «կեղտոտ բանից»։
— Թե որ կեղտոտ բանն ուզում չեք, դե դատաստան արեք, թե չէ՝ ես իմ ձեռովը
կանեմ…— գոռում էր ուստա Սիմոնը և կարմրած աչքերը քիչ էր մնում դուրս
թափվեին բներից։ Նրա կողքին հեկեկում էր փոքրիկ Մարուշը։
— Հա՛, անգաճը կկտրես, էլի,— ձայն տվին չորս կողմից և ծիծաղելով նայեցին
մեղադրյալին։
Սա գյուղի հայտնի լոթիներից մեկը՝ Սանդրոն էր։ Մահուդ չուխով,
երկայնաճիտ, բարձրակրունկ կոշիկները հագին, ֆուրաշկան մի ականջի վրա թեքած,
կարմիր բաղդադին վզովը ձգած, մի կողմ կանգնած, նա ժպտում էր ուստա Սիմոնի և
նրա բարկության վրա։ Հերոսին շրջապատել էին յուր ընկերից մի քանիսը, որոնք եկել
էին դատին ներկա լինելու։
— Կսպանե՛մ, ետո պատասխանը դուք կտաք,— բարձրաձայն սպառնում էր
Սիմոնը, տեսնելով, որ դատարանն անուշադիր է յուր բողոքին։
— Սպանող ես՝ քու կնիկը պահի, շաշ գետինը մտած,– ձայն տվեց մեկը, և սրան
հետևեց ընդհանուր ծիծաղը։
— Սպանիլ մի՛, ուստա Սիմոն ջան, մեղք ա, մուրազի վրա ջահել ա,— հեգնեց
մի ուրիշը՝ նոր հռհռոց բարձրացնելով։
Այնտեղ տանուտերը մերթ ծիծաղելով ու հանաքներով, մերթ սպառնալով ու
բարկանալով ստիպում էր Սիմոնին, որ ձեռք քաշի «կեղտոտ բանից», բայց այդ չէր
հաջողվում։
— Ես ասում եմ, որ արին պետք է անեմ… հիմի էս ա, որ ասում եմ…— իբրև
հաստատ որոշում շուտ-շուտ կրկնում էր Սիմոնը, սակայն բոլորն էլ գիտեին, որ նա
արյուն անող մարդ չի։
Սանդրոյի ընկերներից մեկը պատի տակը քաշեց տանուտերին, ականջումը մի
բան փսփսաց, տանուտերն էլ Սիմոնին մի կողմ քաշեց՝ ականջումը փսփսաց։
— Չեմ ուզում,— նրա ձեռքից ազատվելով գոռաց ուստեն,— չեմ ուզում։
— Դե՛ որ չես ուզում, վկաներդ բեր, գործը շարունակում եմ,– դեմքը
թթվացնելով ասաց տանուտերը և պաշտոնական դիրք ընդունեց։
Սիմոնը չվախեցավ։
— Ա՛յ վկա,― համարձակ ցույց տվեց Մարուշին։
— Դա երեխա ա, երեխի վկայությունը զակոնը չի ընդունում։
— Իմ կնիկը ճանաչել ա,— իսկույն վրա բերեց ուստեն։
— Քու կնիկը շատ կարելի ա սուտ ա ասում, զակոնը առանց ֆակտի
գանգատավորի խոսքին չի հավատում,— կրկին խիստ ու կոպիտ մերժեց
տանուտերը։
Սիմոնը հուսահատութենից ու կատաղութենից քիչ էր մնում վրա թռչեր,
խեղդեր յուր երեսին սառն հանդարտությամբ նայող տանուտերին, բայց իրան
զսպելով, հարցրեց,
— Բաս էս ո՞նց պըտի ըլիլ…
— Էնհենց պըտի ըլիլ, որ դրուստն իմանալու համար ես պետք է քննություն
անեմ, պետք է քու կնգանը տանեմ դոխտուրի մոտ, որ դոխտուրը քննի…
Սիմոնը մնաց դիք կանգնած, արյունը գլուխը տվեց, ականջները տժժացին, նա
չէր իմանում, թե որտեղ է կանգնած, չար մտքերն արդեն խռնվում էին նրա գլխում…
— Ադա՛, գնացեք սրա կնգանը բերեք,– հրամայեց տանուտերը, և մի աղմուկ
ընկավ։ Ոմանք տանուտերին էին խնդրում, ոմանք գնացողներին էին բռնում, ոմանք
էլ Սիմոնի հետ էին կռվում յուր «շաշության» համար, որ բանն այստեղ հասցրեց, և
աշխատում էին համոզել, որ գոնե այժմ ետ կանգնի խայտառակությունից։ Փոքրիկ
Մարուշը կպել էր Սիմոնի փեշերին և յուր վախեցած աչքերով մեկ խոսողների երեսին
էր նայում, մեկ Սիմոնի։
Այս ժամանակ դատարանի լուսը մթնեց, և յուր ահագին գայլենի քուրքը ներս բերեց
գյուղի հարուստներից մեկը՝ Պետրոս աղեն։
— Ի՞նչ խաբար ա, ի՞նչ եք ղալմաղալ անում,— ծանր-ծանր հարցրեց աղեն։
Եվ բոլոր պատմությունը, թեպետ հայտնի էր իրան, ուշադիր լսեց, իբրև թե նոր էր
իմանում։
Գլուխը պտտելով խոր հառաչեց գյուղի հայրը և խորհըրդավոր ձայնով
դարձավ շուրջը.
— Գետինը մտե՛ք․․․ ձեններուդ կտրեցե՛ք, անաբուռներ, աննամուսնե՜ր․․․
Այս խոսքերն այնպիսի ազդու կերպով արտասանեց, որ բոլորն էլ գլուխները կախ
արին, և եթե մի օտար մարդ լիներ, կկարծեր, թե ամաչեցին։
— Սրան մտիկ արեք, սրա՛ն,― գլուխը վեր քաշելով, ձեռքը դեպի Սիմոնը
մեկնեց աղեն,— օղլուշաղի անունը բերել ա գցել գեղամեջ…
— Բա սուս կենա՛մ… նամուսս գետինն եք կոխել… բա սուս կենա՞մ…—
դռռալով ընդհատեց ուստա Սիմոնը։
— Բաս ի՞նչ կանես, որ սուս չես կենալ…
— «Ի՞նչ կանե՜մ…», արին կանեմ, արի՜ն…
— Ա՛յ տղա, դեռ կանգնած ե՞ք, էս րոպեիս գնացեք, սրա կնգանը բերեք,—
տեղիցը վեր թռավ տանուտերը։
— Կացե՛ք,— աչքերը չռեց աղեն, և նորից աղմուկն ընկավ։ Այս ժամանակ
տանուտերն ու Պետրոս աղեն իրար մի քանի խոսք ասացին։
— Սո՛ւս կացեք,— ձայն տվեց աղեն,— ի՞նչ եք գորտան ժամատուն շինել…
Սանդրո՛, էստեղ արի։
Սանդրոն մոտեցավ։
— Մի հինգ մանեթ հանիր էստեղ։
— Ախար զուր ա, է՛, աղա։
— Ես քեզ ասում եմ՝ հանի՛ր։
— Ախար զուր ընչի՛ հանեմ։
— Ես քեզ ասում եմ զո՛ւր հանիր,— բարկացած հրամայեց աղեն։
Սանդրոն, քթի տակը ժպտալով, մի հնգանոց հանեց, տվեց աղին և ուզում էր
հեռանալ։
— Կա՛ց, ո՞ւր ես գնում… դու էլ էստեղ արի, Սիմոն։
— Գալ չեմ, էդ խելքից հեռու բան ա… ես իմ նամուսը փողով չեմ առել, որ
փողով էլ ծախեմ։
— Էստեղ մոտի՛կ արի։
— Ասեցի, որ գալ չեմ։
— Դե գնացեք, ասեցի… ես էստեղ խաղ չեմ անում… Շուտ գնացեք, սրա
կնգանը բերեք,— կրկին մեջ ընկավ տանուտերը։
— Կացե՛ք, դեռ չգնաք… Սիմո՛ն, քեզ ասում եմ էստեղ արի։
— Առաջ գնա, է՛լի,— խառնիխուռն աղաղակում էին այս ու այն կողմից։
— Գնա բարըշի, հինգ մանեթն առ, է՛լի…
— Տո շաշ, գնա, մուֆթա փող ա, առ ջեբդ դիր. մի տարի որ տանջվես, պատ
դնես, էդքան աշխատիլ չես…
— Կասես թե մենձ բան ա էլել… առաջ գնա՛…
Աղաղակելով, շշկլացնելով ու հրելով առաջ բերին Սիմոնին, մոտեցրին
Սանդրոյին. աղեն նրանց ձեռք ձեռքի տվեց, հնգանոցը կոխեց Սիմոնի բուռն ու
գոռաց՝ պռոշտի՜։
— Պռոշտի՜, պռոշտի՜,— աղաղակեցին գյուղացիք։
Սիմոնն անզգայաբար գլուխն առաջ ծռեց։
— Անո՜ւշ, անո՜ւշ,— ձայն տվին գյուղացիք։
Հաշտությունը կայացավ…։ Երբ որ սկսեցին արդեն ուրիշ բաներից խոսալ,
Սիմոնն աննկատելի կերպով, փոքրիկ Մարուշի ձեռքը բռնած, էնպես թաքուն դուրս
եկավ դատարանից, որ ոչ ոք չնկատի…
ԱՀՄԱԴԸ
Ես իմ մանկության գարունները անց եմ կացրել մեր սարերում։
Շատ էի սիրում իմ տատոնց տունը ու միշտ այստեղ էի լինում։ Իմ քեռիներից
ամենից փոքրը՝ Ահմադը, հովիվ էր։
Նա ինձ տանում էր, ման էր ածում գառների մեջ, հետը հանդից հաղարջի
կարմիր ճյուղեր էր բերում ինձ համար, իսկ իրիկունները հանում էր սրինգն ու ածում։
Ու աստղալի, լուսնյակ գիշերները, ահագին խարույկի շուրջը բոլորած, ծափ էին
տալի, խնդում էին իմ պապն ու տատը, իսկ ես թիթեռի նման թրթռում, պար էի գալի
նրանց շրջանի մեջ։
Ահմադը թուրքի անուն է, դրա համար էլ երբ մենք խոզի միս էինք ուտում, միշտ
տանեցիք հանաք էին անում, ծաղրում, ծիծաղում էին Ահմադի վրա, թե՝ Ահմադը
հայացավ, Ահմադը հայացավ․․․
Իհարկե, անունը լսողը կասեր թուրք է, բայց հենց ներս մտներ, տեսներ, թե
Ահմադը ինչպես էր ժաժ գալի տանը, հերիք էր, իսկույն կիմանար, որ տան սիրելի
տղան է։
Ում կամենում էր, տուն էր բերում, պատվում, ճամփու դնում։ Աղքատը
ողորմություն ուզեր, թե հարևանը՝ հացփոխ, իր ձեռքով տաշտից վերցնում էր տալիս։
Տան աղջիկներին ու փոքրերին հրամայում էր, ծեծում էր, սիրում էր, ինչպես և մյուս
քեռիներս։ Անասունների համար հոգին տալիս էր։ Մինը հիվանդանալիս գրեթե ինքն
էլ հետն էր հիվանդանում, էնքան էր սիրում։ Ինքն էլ էնպես սիրելի էր ամենքին։
Ահմադը հիվանդանում էր թէ չէ՝ մեր ուրախությունն էլ հետը կտրում էր։ Ու ամբողջ
օրը տատս ու պապս չորս կողմը պտտվում էին, ինչ-որ լավ բան էին գտնում, շուրջն
էին հավաքում, խնդրում էին, թե ուրիշ ինչ կուզի սիրտը։
Մի առավոտ էլ վեր կացա, տեսնեմ՝ բոլոր տանեցիք տխուր են։ Իմ տատը
արտասվելով քթքթում էր, ման էր գալի անկյուններում, ու ինքը չէր իմանում, թե ինչ
էր անում։
Հարսներն ու աղջիկները լուռ, տխուր ներսուդուրս էին անում։ Վրանի դռան
կողքին նստած խոսում էր իմ պապը, իսկ մի քիչ հեռու գլխիկոր նստած էին քեռիներս։
― Աստված լինի քու օգնականը, բալա ջան,― խոսում էր պապս։― Չոր քարին
գնալիս՝ չոր քարն էլ կանաչի քեզ համար։ Պակաս օրդ խնդությունով անց կենա․․․
Դե, վեր կաց, օրն անց է կենում, ճամփեդ երկար է։ Վեր կաց, բալա ջան։
Ահմադը չուխի փեշով աչքերը սրբեց, վեր կացավ, եկավ մոտեցավ իմ պապին։
Պապս գրկեց, համբուրեց Ահմադին, ու աչքերը լցվեցին արտասուքով։
― Քո աշխատանքը մեզ հալալ արա, Ահմադ ջան, մեր աղ ու հացն էլ քեզ հալալ
լինի, քո մոր կաթնի պես։ Մեզ մտիցդ գցես ոչ։ Թե աջողություն ունենաս՝ իմացրու, որ
հարեհաս լինենք։ Դե, գնա, քեզ մատաղ, աստված բարի ճամփա տա։
Ապա թե տատս գրկեց, համբուրեց Ահմադին, հետո մնացածները լաց լինելով
ձեռն առան։ Ապուշ կտրած փոքրերիս էլ Ահմադը համբուրեց և մի երկու կով, հորթ,
գոմեշ, ձագ, մի կտրկան ոչխար, մի բարձած էշ առաջն արած, մի երկու շուն էլ ետը
գցած, ճանապարհ ընկավ։
Մյուս քեռիներս ուղեկցում էին Ահմադին։
― Աստված բարի ճամփա տա, Ահմադ ջան, գնաս բարով, բալա ջան,― ձեռքը
ճակատին դրած՝ ետևից ձայն էր տալի պապս։
Ահմադը անցավ սարի մյուս կողմը, մյուս քեռիներս վերադարձան։ «Բայց ինչո՞ւ