EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Տըխուր հատակը ծածկելու համար։
Ահա պոետն էլ` տառապած մի մարդ,
Որ սըրտում էնքան գանգատներ ունի,
15 Բայց հաճախ էնպես ժըպտում է զըվարթ,
Ասես թե քեզնից բախտավոր լինի։
ՄԻ ՀԱՌԱՉԱՆՔ*
Ես տեսա հսկա
Տաղանդի մի գործ`
Անհաշտ Պոնտոսի
Ափերն ալեկոծ.
5 Տեսա ծովափնյա
Ժայռերը մեծ-մեծ,
Տեսա, հիացա,
Ու սիրտս բացվեց.
Ու նըրա միջից,
10 Որպես վանդակից
Արծիվը գերի,
Մի կարոտալի
Հառաչանք թռավ,
Ծուխ դարձավ, կորավ
15 Դեպի ժայռերը
Իմ հայրենիքի,
Դեպի վայրերը
Իմ անցած կյանքի։
*Այվազովսկու «Սև ծովի ափերը» նկարի առջև:
ՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՑԱՆ «ԼՈՏՈՆ»
Թիֆլիսի հայոց հրատարակչական ընկերությունը՝ մի գեղեցիկ «խաղալիք» է
հրատարակել հայ երեխայի համար—լոտո, պատկերներով, պատկերներն էլ չորս
լեզվով բացատրածֈ Այս ամենաօգտակար և շքեղ խաղալիքն է, որ տեսնում են մեր
երեխաներըֈ Բացի նրանից, որ փոքրիկները հանգիստ կնստեն և կզբաղվեն այղ
խաղալիքով, հանգստություն տալով և տանըցիներին, նրանք կսովորեն շատ բառեր և
առարկաների անուններ, այլև նրանց թարգմանություններն ուրիշ լեզուներով, որ
ընկերության նպատակն է եղել այս լոտոն հրատարակելովֈ
Բայց, չենք կարող չնկատել, որ առարկաների անունները և բառերի
թարգմանությունները ճիշտ չենֈ Օրինակ, երեխաները ճոճվում են, փոխանակ՝
ճլորթի են ընկնում (պատկերն այդպես է)․ գերան և մանգաղ—գերանդի և մանգաղ,
ապրանքի վագոն—ապրանքատար վագոն․ կատվիկները խաղում են—կատվի
ձագերը խաղում են, փքոց—փուքսֈ Նկարել են թակ, գրել են՝ կռան (молот), ձիու
շրջակապ—хомут для лошади, կամար—дуга (կարելի էր կլկալ ասել, ինչպես ասում
են գոմշի կլկալ, կովի կլկալ, կլիներ և ձիու կլկալ)ֈ Գրում են դույլ—ушат, կանաչ
դույլ—зеленое ведро, ջրի աման—графин, փայտյա ջրաման—шайка, պահարան—
комод, փայտյա պահարան—деревянный шкаф, կառք–карета, ուղեկառք—каляска և
Այո՛, օգտակար խաղալիք է պատկերներով լոտոն, այն էլ չորս լեզվով պատկերները
բացատրած, բայց նա նպատակին չէ հասնում՝ սխալ թարգմանություններ ու շինծու
բառեր սովորեցնելով երեխայինֈ Պետք է հուսալ, որ ընկերությունը նույն խաղալիքի
երկրորդ հրատարակությունն անելիս՝ ավելի զգույշ կլինի այդ կողմից, և մանավանդ
ցանկալի էր, որ պատկերները լինեին և մեր գյուղական կյանքից կամ հենց մի լոտո
դրան լիներ նվիրածֈ
ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
Քրիստոս հարյավ... երկինք գնաց,
Երկրում թողեց պատվերներ.
Բայց պատվերը գրքում մնաց,
Եվ աշխարհքը հեծում է դեռ։
5 Դեռ կուրացած ժանգ արծաթից`
Մատնություններ են անում,
Եվ փախչելով արդար դատից`
Միշտ ձեռքերն են լվանում։
Ապտակում են դեռ ծաղրելով
10 Անմեղության ճակատին,
Եվ հարության օր տոնելով`
Խաչ են հանում ճշմարտին։
Ո՜հ, կարճամիտ անզգամներ,
Դրանք այսօր կըմեռնեն,
15 Բայց վաղը ձեր փոշու վրա
Նոր փառքերով կըհառնեն։
ԱՐԳԵԼՔՆԵՐ
Մի շատ նշանավոր խնդիր, մի անբուժելի խոց է շոշափում «Մշակի» № 104-ի
առաջնորդող հոդվածը– «Արգելքներ կյանքի մեջ»։ Այդ գաղափարի և իրական կյանքի
անհաշտությունն է, ծրագիրների և նրանց գործադրության տարբերությունն է, որ
մենք ամեն օր տեսնում ենք մեր կյանքում։ Բացատրում են վարչական անկարգության
վնասակարությունը, և սակայն հարատևում է այդ անկարգությունը, տգետ
քահանաների դեմ են խոսում, և նրանք ևս առավել բազմանում են օրեցօր,
դպրոցական կարգ ու կանոն են ցույց տալիս ու դարձյալ քմահաճույքն ու
կամայականությանն են տիրում նրանց տեղ, և շարունակ համանման երևույթներ։
Հիրավի, ծանր արգելքներ են։ Սրանք են, որ եռանդ են մաշում, հոգի են հուսաբեկում,
սիրտ են մեռցնում և հասարակության զարգացման գործը դանդաղեցնում են, ձգձգում
են երկար տարիներով։ Սակայն որքան շատ են ցավեցնում՝ այնքան էլ հեշտ են
բացատրվում այս տեսակ երևույթները։ Ընդհանրապես նա, որ գաղափարներ է
քարոզում ու ծրագիրներ է մշակում, ոչ գործ ունի ձեռքին, ոչ գործելու իրավունք, իսկ
նա, որ գործելու պաշտոն և մտքեր իրագործելու կարողություն ունի, չի ըմբռնում այն
գաղափարները, որ կյանքի հառաջադիմությունն են պայմանավորում, չի ընդունում
այն ծրագիրները, որ բարեկեցություն են պահանջում։ Գործերի վրա նա իր առանձին
հասկացողությունն ու հայացքն ունի, որ առաջնորդում և արդարացնում են իրան։ Եվ
դուք տեսնում եք, որ հառաջադիմաթյան այդ խոչ ու խութերը տգիտությունն ու
խավարն են հարուցանում, հասկանում եք, որ կյանքի բնական ընթացքն է այդ։
Բայց ի՞նչ կասեք, որ գաղափարների պաշտոնյան և ծրագիրների մշակն է ստեղծում
այդ արգելքները կյանքի մեջ, դարձնելով գաղափարի գործն ապարդյուն և իր
առաքելությունն աղետաբեր․ ի՞նչպես կբացատրեք, որ այն մարդն է դառնում
չարության գործիքը, որը լավ է հասկանում ու տեսնում չարությունը և նրա ողբալի
հետևանքը։
Լուսաբանության համար օրինակներ բերենք։
Մի ինտելիգենտ պարոն տողերիս գրողին հայտնում էր իր սրտի ցավը և վրդովված
բողոքում էր, թե տգետ տիրացուներին կաշառքով ձեռնադրում են քահանա։ Նրան
լսելիս չէր կարելի կասկածել, թե ճշմարիտ է այս մարդու զայրույթը, բայց իսկապես
ճշմարիտն այն է, որ հենց այնտեղից նա գնացել էր նույն տեսակ մի գործ հաջողեցրել
կաշառքով։
Սրա նման շատերին ենք ճանաչում։
Մի գյուղական ուսուցիչ էլ պատմում էր, թե կաշառքն ապականել ու քանդել է
գյուղերը։ Նրա ռոճիկը տալու համար տանուտերը 35 ռ. կաշառք պահանջեց,
հակառակ դեպքում չէր տալիս գրպանում դրած գումարը։ Ուսուցչին ասացին, որ
անվայել է իրան՝ կաշառք տալը և կարգադրություն եղավ, որ եկեղեցու փողերից տան
նրա ռոճիկը, իսկ տանուտերի հետ հասարակությունը հետո հաշիվ կտեսնի։
Այսուամենայնիվ ուսուցիչը իր խորհրդատուներից գաղտնի կաշառք էր տվել
տանուտերին ու բանը վերջացրել։
Այս էլ հոգնակի երևույթ է։
Բայց ավելի լավը։
«Մշակի» նույն 104 համարում, հենց հիշված առաջնորդող հոդվածի տակ տպված է
«Վերջին շունչը» — գյուղական ուսուցչի օրագրից մի պատկեր։ Ուսուցիչը պատմում
է, թե ձմռան մի ցուրտ ու բուք օր դատավորն իրան կանչեց Օհանենց Ալեքսանի
տունը։ Ալեքսանը — վաթսուն տարեկան մի ծերունի, իր տան միակ աշխատավորը,
վերջին շունչի վրա էր։ Այդ օրհասական րոպեին նրա գլխի վերևը կտրել են
գյուղական դատավորն ու վաշխառու Գրիգորը։ Գրիգորը երեք տարի առաջ 60 ռուբլի
է տվել, այժմ եկել է այդ պարտքի տեղ Ալեքսանից պահանջում է նրա 200 ռուբլիանոց
այգին։ Այդ առանց թղթի չի կարող լինել, և վարժապետը նրա համար է կանչված, որ
այդ թուղթը գրի, դատավորն էլ վավերացնի իր կնիքով, թե այսուհետև Ալեքսանի
այգին անցնում է Գրիգորին 150 ռ. պարտքի տեղ։
— Մի՞թե 90 ռ. է տոկոսը,— զարմանալով հարցրի ես,— ասում է ուսուցիչը։
— Մեր գյուղերում այդպես են հաշվում․․․— ասաց դատավորը ժպտալով։
Հարցնում են հիվանդին, թե համաձա՞յն է։ Հիվանդը չկարողացավ խոսալ, ձեռքով
նշան արավ. չհասկացան ինչ էր ուզում ասել։ Ապա խոսեց հիվանդի՝ անկյունում կուչ
եկած կինը, թե «գրի՛ր, վարժապետ, թեև այդ փողից միայն 30 ռ. ենք ստացել․․․»։
Ես գրեցի։
Հիվանդը վերջին շունչի վրա էր։ Նրանից հետո տասնամյա փոքրիկ որդին և մաշված
ու հյուծված կինը պետք է մնային առանց մի կտոր հացի։
— Թշվառնե՜ր․․․
Հետո Ալեքսանը մեռավ, թաղվեց և այլն, այդ ոչինչ, դրան ասում են «մեռավ—
մեռոնվեց»։ Նշանավորը վարժապետի հետևյալ երեք նախադասություններն են.
— Մի՞թե 90 ռուբլի է տոկոսը, զարմանալով հարցրի ես։
— Ես գրեցի։
Այս երեք նախադասության մեջ է դրաման, ահա հենց այստեղ է ամենամեծ արգելքը
կյանքի մեջ։ Մարդն ուսուցիչ է, ինտելիգենտ մարդ է. նրա սովորած բոլոր
գաղափարները դատապարտում են վաշխառությունը, նրա կարդացած բոլոր գրքերը
բողոքում են վաշխառվի դեմ, գիտե, որ տերությունը մինչև անգամ խիստ օրենքներով
մաքառում է այդ անիրավության դեմ, նրա իմացած բոլոր տեղեկությունները
պատմում են, որ մի քստմնելի ոճիր է, որ կատարվում է մահամերձ աղքատի
օջախում, նրա խիղճը ներսից աղաղակում է այդ անիրավության դեմ, և
այսուամենայնիվ Գրիգորի ու դատավորի հետ նա կազմում է մի մռայլ երրորդություն,
որ եկել է կեղեքելու ծերունու սիրտը իր վերջին շնչին և կատարյալ դարձնելու
անապավեն ընտանիքի թշվառությունը։
Եվ այդպես էլ անում են։
Դրանից հետո նա աղավնու ձևերով անում է իր պատմությունը, հավատացած, որ
դատավորն ու Գրիգորն են մեղավոր այդ եղեռնական գործի մեջ, որ ինքը միայն մի
անմեղ բան է արել–գրել է։ Նրա խիղճը հանգիստ է, որովհետև (ասում է) «գյուղական
ուսուցիչը եթե ուզում է մի քանիսի համակրությունը գրավել (!!), պետք է գրագրի
պաշտոն էլ կատարի»։ Իսկ դատավորն ու Գրիգորը ասում են` «մեր գյուղերում
այդպես են հաշվում»․․․ Թե վատ բան էր, ինչու վարժապետը գրեց ու ոչինչ էլ չասաց։
Նրանց խիղճն էլ է հանգիստ,—բոլորը հանգիստ են։ Սակայն մի տուն են քանդել
երեքը միասին—մեկը վաշխառու, մյուսը դատավոր, երրորդն ուսուցիչ, որ այնքան
միամիտ կերպով ընթերցողին ասում է՝ նրանց թշվառության թուղթը «ես գրեցի», և,
ետ նայելով դեպի սև տունը, բացականչում է «Թշվառնե՜ր»․․․ Ես համոզված եմ, որ
այս բոլորն անցնելուց հետո դատավորն և Գրիգորն էլ մի մի ցավակցական
բացականչություն կանեին—«Խե՜ղճ Ալեքսան», կամ սրա նման մի բան, և դրանից
հետո եկեք իրարից զանազանեցեք մի գռեհիկ դատավոր, մի վաշխառու, մի
վարժապետ։
Ահա արգելքը, որ հուսահատական մտածմունքներ է հարուցանում, որոնք տխուր
ձայնով աղաղակում են ձեր սրտից, թե հասարակության կյանքի ու բախտի վրա դեռ
երկար է տևելու չարության ու տգիտության բռնությունը, որովհետև գաղափարի
մշակն էլ է նրանց կողմը։
«ՀԱՄԼԵՏ», ՈՂԲԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ ՇԵՔՍՊԻՐԻ
Անգլիերենից թարգմանեց Հովհաննես խան Մասեհյանֈ Հրատարակ․ Թիֆլիսի Հայոց
հրատարակչական ընկերության, 1894 թ. Թիֆլիս
Շեքսպիրը դարձել է մի չափ ազգերի զարգացման աստիճանն որոշելու համարֈ Եթե
մի ժողովուրդ նրան չի թարգմանում, կնշանակի տգետ է, եթե չի հասկանում,
կնշանակի տհաս է․ եթե մի լեզու նրա վրա չի գալիս, կնշանակի տկար էֈ
Այս տեսակետից մենք կարող ենք ասել, թե հառաջադիմություն ենք արել, որ,
սակայն, ինձ թվում է մի թռիչք, մի հանկարծակի թռիչքֈ
Մենք դեռ հիանում էինք «Շուշանիկի» և «Վարդան Մամիկոնյանի» նման ողորմելի
ողբերգություններով և ոգևորվելով ծափահարում Էինք զանազան անշնորհք և անմիտ
շովինիստական բացականչությունների, երբ հանկարծ մեր բեմի վրա որոտաց
Շեքսպիրի վիթխարի հանճարն Ադամյանի բերանով, և մեր առաջ դուրս եկան
«Համլետ», «Օթելլո», «Արքա Լիր» և մյուսները, այդ՝ մարդկային խորիմաստության և
ֆանտազիայի ամենավսեմ ստեղծագործությունները, որոնց բարձրությանը չի
հասնում նույնիսկ հանճարեղ քննադատի մտքի թափըֈ
Այս կայծակի րոպեական շլացնող փայլ էր, որ անցավ ապշած հասարակության
առաջից, որ միայն զարմացավ և աղաղակեց՝ առանց հասկանալու և սիրելուֈ Այս
«խավյար էր ամբոխի համար», ինչպես ասում է Համլետըֈ
Մյուս կողմից մեր գրականությունը այն վիճակի մեջ էր, որ նույնիսկ մի կարգին լեզու
չուներ իրան համար, ամեն հեղինակ առանձին լեզվով ու ոճով էր գրում, հորինելով
մի ընդհանուր ժխոր, որ անկարող էր վսեմ ներդաշնակությամբ մի բարձր միտք, մի
խոր զգացմունք հայտնելու, և հանկարծ աստվածային Շեքսպիրին խոսեցրին հայոց
լեզվով, իրար ետևից թարգմանություններից թարգմանելով «Շեյլոկ», «Օթելլո», «Արքա
Լիր», «Համլետ» և այլնֈ Եվ, իհարկե, այդ բոլոր գործերն, իրանց վրա կրելով
ժամանակի անկարողության կնիքը, թարգման չդարձան Շեքսպիրի և մեր մեջ,
չդիմացան հասարակ քննադատության դատաստանին և չմնացին ընթերցողի
սեղանի վրա, ինչպես վայել էր Շեքսպիրի ձեռքի գործերինֈ
Այս գրության մեջ էր Շեքսպիրյան գրականությունը մեր մեջ, երբ երկու տարի առաջ
Թիֆլիսի հայոց հրատ․ ընկերությունը հրատարակեց «Համլետ», անգլերենից
թարգմանեց Հովհաննես խան Մասեհյան»ֈ
Պետք է ասել, որ այդ գրքին նախընթաց մի ավետավոր լուր էր պտտում Թիֆլիսի
գրականական շրջաններում, թե՝ Շեքսպիրի մի տաղանդավոր թարգմանիչ է դուրս
եկել, և անհամբեր սպասում էին գրքի լույս տեսնելունֈ Լույս տեսավ գիրքը և հիրավի,
մի շատ սրտալի ընդունելություն գտավ թե մամուլի և թե ընթերցողների կողմից.
նրան համեմատեցին մեր ամենալավ թարգմանությունների հետ, իբրև օրինակ
առաջարկեցինֈ
Ես էլ այդ գրքին սրտատրոփ դիմավորողներից մեկն էիֈ Սրտատրոփ ասացի,
որովհետև առաջուց շատ էին գովել թարգմանչի տաղանդը, հրատարակող
ընկերությունը ձեռագիրը քննել էր հմուտ մարդկանց ձեռքով, համեմատել էր բնագրի
հետ, վերջապես այդ մի թարգմանչի աշխատանք էր, որ անգլերեն բնագրից մեզ տալու
էր ամբողջ Շեքսպիրը հայերեն, մի շատ նշանավոր գործ, որ այսքան եռանդով
հետզհետե կատարում է պ. Մասեհյանըֈ Եվ արդեն լույս են տեսել «Համլետից» հետո
«Րոմեո և Ջուլիետ», «Ինչպես կուզեք» և տպագրվում է «Լիր թագավորը»[1]ֈ Բայց խոսքը
«Համլետի» մասին էր9ֈ
Պ. Մասեհյանի «Համլետը» թերթելով իսկույն աչքի է ընկնում երկու բանի
պակասություն, և եթե դրանց չլինելը պակասություն էլ չի, լինելը նպատակահարմար
և ցանկալի էր.—մի հառաջաբան, որի մեջ պատմված լիներ նյութը և առաջ բերած մի
կամ մի քանի հայտնի քննադատի կարծիք, ինչպես առհասարակ անում են, օր. ռուս
թարգմանիչները, մեկ էլ մութ և դժվար հասկանալի տեղերի մեկնությունները, որ
կարևոր են թե թարգմանչի համար, որ ցույց տա, թե այս ինչ տեղն ինչու այսպես է
թարգմանել և ոչ այնպես, և թե, մանավանդ, ընթերցողի համար, որ կարողանար
Շեքսպիրը պարզ հասկանալֈ Այո՛, կան պ. Մասեհյանի գրքի էջերում
ծանոթություններ—բացատրություններ, բայց քիչ են դրանք և մի քանիսն էլ բնագրի
չափ մութըֈ
9 Ի դեպ. ասում են, որ Հրատարակչական ընկերությունը մերժել է պ. Մասեհյանի թարգմանած
«Մակբեթը», առարկելով, որ արդենմի անգամ տպել է պ. Մալխասյանի թարգմանությունը: Ես կարծում
եմ այն «Մուֆլու»-ներն են, որ երկու անգամ չի կարելի թարգմանել ու տպել, և ոչ թե «Մակբեթը»,
մանավանդ, որ պ. Մասեհյանը տալիս է մի ամբողջ գործ-ամբողջ Շեքսպիր:
Օրինակ. համեմատելով իր մեռած հորը իր հորեղբոր հետ՝ Համլետն ասում է.
«Նա սորա մոտ այն էր,
Ինչ որ Հիպերիոնը մի Սատիրի մոտ» (էջ 26)ֈ
Սատիր և Հիպերիոն անունները պ. Մասեհյանը բացատրել է այսպես.
«Սատիր ասելով ուզում է ակնարկել Պան աստծուն, և Հիպերիոն միևնույնն է, ինչ որ
Ապոլլոնֈ Պան և Ապոլլոն եղբայր էին»ֈ
Համլետը Գիլդենշտերնին ասում է.
«Ես խենթ եմ, երբ որ քամին փչում է հյուսիս-հյուսիս-արևմուտք, երբ քամին
հարավային է, ես կարող եմ բազեն արագիլից զանազանել» (էջ 81)ֈ
Բացատրում է.
«Այդ մի սովորական առած էր հին անգլերենում» <նույն էջի տողատակում>ֈ
Կամ Համլետը Հորացիոյին ասում է.
«Քանզի գիտե՞ս, սիրելի Դամոն,
Գահից ընկավ Դիոսը.
Եվ արդ իր տեղ ո՞վ է բազմել.
Մի իսկական... սիրամարգ» (էջ 118)ֈ
Պ. Մասեհյանը միայն Դամոնը բացատրել է այսպես.
«Համլետ Հորացիոյին այդ անունով է կանչում, ակնարկելով հանրածանոթ
բարեկամությունը Դամոնի և Պյութասի մեջ» <նույն էջի տողատակում>ֈ
Այս բացատրությունները կարդալուց հետո ընթերցողը կարող է հարցնել,—բայց ի՞նչ
էին Պան և Ապոլլոն, ո՞վքեր էին Դամոն և Պյութաս, ի՞նչ տեսակ էր նրանց
«հանրածանոթ բարեկամությունը», որ Համլետը նմանեցնում է իրան և Հորացիոյի
հարաբերությանը, կամ թե ինչ է այդ «սովորական» առածի միտքըֈ
Այսպիսի հարցեր տալու իրավունք ունի այն ընթերցողը, որին պ․ թարգմանիչը հարկ
է տեսել պատմելու թե ինչ է «Լետե գետը» կամ բացատրել է «օշինդրը» — «Շատ դառն
և նողկալի մի տունկ, որից շինում են աբսենթը» (էջ 112)ֈ Եվ ինչու այդ անունները
բացատրել և առանց բացատրության թողնել, եթե ոչ ավելի, գոնե դրանց չափ
անծանոթ՝ Երազող Ջոն, Նիոբե, Արես, Հերմես, Հեփեստոս, Դիոս, Ֆեբոս, Թելլոս և
այլն, կամ դրանցից էլ ավելի մութ և ավելի կարևոր տեղեր, օր. թե ինչ է հասկացնում
Ռոզենկրանց Համլետին ասելով.
«Այո՛, տարան, իշխան, Հերկուլեսին և իր բեռն էլ հետըֈ (էջ 80)ֈ
Ինչ կնշանակեն Համլետի այս խոսքերը.
«Քանզի, օ՜հ, քանզի, օ՜հ,
Փայտե ձին մոռացվեց» (էջ 108)ֈ
Թե ինչ է ակնարկում նա, երբ դերասանին ասում է.
«Հայդե՜,
Կռկռան ագռավը վրեժ է պահանջում» (էջ 116)ֈ
Ինչու Հորացիոյին այսպես է ասում.
«Մեր դարը այնպես սրամիտ է դարձել, որ գյուղացու ոտքի մատը մոտեցել է
պալատականի գարշապարին այն աստիճան, որ նորա ոտքի պալարը ցավացնում է»
(էջ 183 — 189) և այլնֈ
Սակայն, կրկնում եմ, որ սրանք չեն կարող թարգմանության պակասությունը
համարվել. ոչ ապաքեն Շեքսպիրը մեկնություններ չի գրել, այլ ողբերգություն․
թարգմանչից էլ պետք է այդ ողբերգության թարգմանությունը պահանջել և նայել թե
նա որքան հավատարիմ է մնացել բնագրին, որքան ճիշտ է ըմբռնել ու հայտնել
հեղինակի միտքըֈ
Հառաջաբանի մեջ պ. Մասեհյանն ասում է. «Ի լույս ընծայելով այս աշխատությունը՝
թարգմանիչը ամենևին հավակնություն չունի բնագրին արժանի մի թարգմանություն
տված լինելու», թե այդ գործը պահանջում է ավելի մեծ գրական հմտություն, թե այդ
թարգմանությանը ձեռնարկել է մի քանի բարեկամների հորդորանքով և քաջալերված
այն մտքով, որ մի թարգմանություն բնագրից՝ անհամեմատ առավելություններ ունի
մի երկրորդական թարգմանությունիցֈ
Թեև «երկրորդականը» մութ խոսք է, և շատերը կարող են «անհաջողի» մտքով
հասկանալ, և «բարեկամների հորդորանքն» էլ վնասում է գործի լրջությանը,
այսուամենայնիվ այդ բոլորը մի տեսակ կաշառք են թե ընթերցողին և թե
քննադատին, որ ներողամտություն են խնդրումֈ Բայց շարունակության մեջ ասում է․
«Մինչև այժմ մեր մեջ երևեցած մեկ երկու թարգմանությունները փոխադրված են
ֆրանսերենից, այն ինչ նույն իսկ ֆրանսիական թարգմանությունները անհաջող են՝
այդ լեզվի ոճի և ոգու պատճառովֈ Շեքսպիրի մտածությանց հեղեղը չէ կարող
ամփոփվիլ Կոռնեյլի լեզվի գեղածիծաղ, բայց նեղ ափերի մեջ»ֈ Այստեղ դուք
ակամայից հարցնում եք, ուրեմն ինքը բնագրից թարգմանելով, ինչպես և որքան է այդ
հեղեղն ամփոփել հայոց լեզվի այս անկարգ հոսանքի մեջ, որ իսկի ափեր էլ չունի, որի
պակասավորությունը, թարգմանչի ասելով, իրան շատ ավելի է զբաղեցրել, քան
նույնիսկ թարգմանությունը, և որը չի տալիս չափաբերության մի «նախընթաց
օրինակ», որ գործին հարմարվերֈ
Այսուամենայնիվ նա կատարում է իր թարգմանությունը և այն էլ պահպանելով
բնագրի ձևը, որ գործը դժվարացնում է տասնապատիկ, միաժամանակ մեծացնելով և
արժանիքըֈ Եվ, հիրավի, այս մի նշանավոր աշխատանք է, արժանի լուրջ
քննադատության, որ տարաբախտաբար տակավին չկաֈ
Ես հեռու լինելով քննադատելու հավակնությունից, որի համար անհրաժեշտ է
գիտենալ անգլիերեն լեզուն, համեմատեցի պ. Մասեհյանի թարգմանությունը
ռուսերեն մի քանի թարգմանությունների հետ և գտա տեղեր, որ կասկածելի են
դարձնում հայերենի հարազատությունը բնագրինֈ Ես այժմ առաջ կբերեմ այդպիսի
տեղեր, ամեն մի գործողությունից վերցրած, որոնք եթե համոզեցուցիչ չեն լինիլ, գոնե
հետաքրքրական կլինին, և ապա ցույց կտամ լեզվի պակասության նմուշներֈ
Ուրվականի չքանալուց հետո պահնորդները խոսում են այդ զարմանալի երևույթի
մասին և նրա հանկարծ չքանալը բացատրում են նրան, որ աքլորը կանչեց՝ ցերեկվա
Աստծուն զարթեցրեցֈ Մարսելիոսն ասում է.
«Այո, նա չքացավ աքլորի ձայնից.
Շատերն ասում են, նախքան այն օրերը,
Երբ որ մենք տոնում ենք Փրկչի ծնունդը,
Արշալույսի հավը երգում է մինչ ի լույսֈ
Այնուհետ, ասում են, էլ ոչ մի ոգի
Իր բանտից դուրս սողալ չէ համարձակում.
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․
Զի սուրբ է և օրհնյալ այն ժամանակը» (էջ 19)ֈ
Մարդ իսկույն տարակուսում է, թե ի՞նչ սուրբ և օրհնյալ ժամանակ է նախքան այն
օրերը, երբ որ մենք տոնում ենք Փրկչի ծնունդըֈ Եվ ահա ռուս թարգմանիչները գալիս
են օգնությանֈ Նրանք ընդգծյալ բառերի տեղ գրում են.
Кетчер. Говорят, в то время года, в которое празднуется рождение нашего Спасителя и
т. д.
Соколовский «… в ночь, когда рождается Спаситель, и т. д.
Гнедич. «… в ночь на рождество, и т. д.
Каншин. При наступлении времени, когда мы празднуем рождество, и т. д.
Ուրեմն՝ ասում են, այն գիշերը, երբ մենք տոնում ենք Փրկչի ծնունդը, արշալույսի
հավը երգում է մինչև լույսֈ Այդ սուրբ և օրհնյալ ժամանակը ոգիներն էլ չեն
թափառում և ամեն չարություն կորցնում է իր զորությունըֈ
Մարսելիոսի այս խոսքերին Հորացիոն ասում է.
«Այդ ես էլ եմ լսել, և հավատում եմ» <էջ 19>:
Ռուսերեն թարգմանությունների մեջ այդ տողն այսպես է.
Кетч. Слыхал это и я, и отчасти верю тому.
Сокол. ... и до известной меры не прочь тому поверить.
Крон <еберг> ... и верится отчасти.
Кан. ... и отчасти этому верю.
Հայերենի մեջ էլ պետք է լիներ ընդգծյալ բառը.- և հավատում եմ մասամբֈ
Հորացիոն մասամբ է հավատում, թերահավատությամբ է վերաբերվում առասպելին,
որովհետև «գիտուն» է, ինչպես ասում է Մարսելիոսը 13 երեսումֈ Նա չէր հավատում
ուրվականի երևալուն, թեև ընկերները երդվում էին, որ աչքով տեսել ենֈ Նույնիսկ
ինքն իր աչքով տեսնելուց հետո բացականչում է. «Ես չէի հավատալ այդպիսի
հրաշքի, թե չէին սեփական երկու աչքերըս՝ անկեղծ և զգայուն իմ վկաներըս» (էջ 14-
15)ֈ Դեռ սրանից հետո էլ Համլետին պատմելիս ասում է. «Երեկ գիշեր կարծես ես
տեսա նորան» (էջ 28)ֈ Արդ՝ եթե մասամբը չլինի, դուրս կգա, որ այս մարդը, այս
Շեքսպիրյան Թովման հավատում է մի առասպելի, որին իսկի Մարսելիոսի նման
տգետ զինվորն էլ չի հավատումֈ
Նոր թագավորը, իր ճառի մեջ հիշելով իր սիրելի եղբոր մահը, հայտնում է, թե պետք է
դեռ երկար պահեին այդ սուգըֈ
«Բայց, դատողությունը այնպես բնության դեմ
Պայքարած է, որ այդ՝ չափավոր վշտով
Մտածում ենք մենք մեր եղբոր մասին,
Բայց և առանց մենք մեզ մտքից հանելու» (էջ 20)ֈ
Ռուսները չափավոր վշտի տեղ թարգմանել են.
Кетч. Борьба рассудка с природой привела нас однакож к благоразумно грустному
воспоминанию о нем, помятую и о себе.
Крон. ... вспоминая
кончину брата с мудрою тоской,
мы вместе с тем себя не забываем.
Гнед. ... грусть
разумней стала: думая о брате
мы в то же время мыслим о себе.
Кан. рассудок... заставляет нас благоразумно скорбеть об умершем, и т. д.
Իսկ այդ չափավոր վիշտը անվայել խոսք է, վիրավորանք է թագավորի մահվան
հիշատակին, որ տակավին թարմ է, և վերջապես, անբնական է մի մարդու բերանում,
որ խոսում է իր սիրելի եղբոր մահվան մասինֈ
Երբ Հորացիոն Համլետին պատմում է, թե ինչպես և ինչպես տեսան գիշերը նրա
հանգուցյալ հորը, Համլետը բացականչում է.
Հրաշալի՜ բան է (էջ 30)ֈ
Ռուս թարգմանիչներն այստեղ ասում են странно կամ очень странно. Եվ իսկապես
Համլետը այդ պատմությունից զարմանում է, և այնքան ակնհայտնի ու մեծ է այդ
զարմանքը, որ Հորացիոն նրան ասում է.
«Տե՛ր, ձեր զարմանքը չափավորեք պահ մի և ինձ ուշ դրեք» (էջ 28)ֈ
Ահա թե ինչպես է խոսում նա հոր ուրվականի առաջ.
«… Դու, մեռյալ մարմին…
Կրկին այց ես գալիս լուսնի շողքերին,
Դարձնելով գիշերը այսպես ահռելի,
Որ մենք բընո՜ւթյան խեղկատակներըս,
Այսպես զարհուրանքով սարսենք մեր միտքը,
Եվ ահաբեկվենք այնպես խոհերով,
Որ մեր հոգիների սահմանից բարձր ենֈ
Ասա՛, այս ի՞նչ բան է. ինչո՞ւ. ի՞նչ անենք» (էջ 41 - 42)ֈ
Պատմությունը զարմանալի, տեսիլքը զարհուրելի, և բոլորը միասին սարսափելի...
Այս ահռելի մթության մեջ, այս գերեզմանական տխուր մռայլի մեջ հրաշալի-ն մի
խորթ շողքի նման աչք է ծակումֈ
Համլետը Հորացիոյին հարցնում է իր հոր մասին, թե «մորուքը գո՞րշ էր»ֈ Հորացիոն
պատմում է.
«Ճիշտ ինչպես իր կյանքում ես տեսած էի՝
Արծաթախառն սամույր» (էջ 32)ֈ
Гнед. ...темная, но в ней и седина как соболь серебрилась...
Сокол. сребристо черная.
Кан. в ней виднелись серебряныя нити.
Պոլոնիուսն, իր Օֆելիային խրատելիս, ասում է.
«Քեզ թանկ առաջարկիր,
Թե ոչ (Քո խեղճ ոճի շունչը չկտրելով),
Այդպես թյուր երթալով, դու ինձ կառաջարկես
Մի հիմարի տեղ» (էջ 37-38)ֈ
Кетч. Ставь себя дороже, или - благо пришлось к слову-поставишь и меня в дураки.
Сокол. Цени сама себя
Достойнее и выше, иль иначе,
Чтоб кончить тем же словом, я скажу,
Что кажется ни высоко ты ценишь
Уж и меня и т. п;
Гнед. Одно ты признавать
Должна в себе достоинство свое,-
Не то (вот слово то пришлося кстати!)...
Не то,-меня признают дураком.
Մարսելիոսն և Հորացիոն չեն թողնում Համլետին ուրվականին հետևելու. ասում են.
«Վա՜հ, գուցե ձեզ քարշե դեպի հեղեղը.
Կամ այս զարհուրելի ժայռի գագաթը,
Որ հակված է տակից (?), կախված ծովի վերա» (էջ 42)ֈ
Ռուս թարգմանիչները հեղեղի տեղ գրում են «в море» կամ «на море»; «в пучину моря»
կամ «в бездну моря».
Համլետը Հորացիոյին և Մարսելիոսին երդում է տալիս, որ գաղտնիք պահեն
ուրվականի երևալըֈ Նրանք երդվում են, որ չեն ասիլֈ Համլետը պահանջում է.
«Երդվեք սըրիս վերաֈ
Մարսելիոս
Արդեն երդվեցինք:
Ճիշտ է, սըրիս վերա. ճիշտ է»ֈ <էջ 51-52>
Մարդ այնպես է կարծում, թե արդեն երդվեցին սրի վրաֈ Սակայն ուրվականը գետնի
տակից կանչում է. «երդվեցե՛ք»ֈ Համլետն ստիպում է, թե «երդվեցե՛ք», վերջապես
երդվում են, և դուք տեսնում եք, որ ընդգծյալ նախադասությունը ճիշտ չէ, որովհետև
մեջը երկու ճիշտ կաֈ
Кетч. Нет, на мече, на мече моем.
Сокол. Нет, в порядке ! как следует-с руками на мече.
Крон. Нет ! Клянитесь на мече.
Кан. Да, в самом деле... но на моем мече.
Հայերենն էլ թերևս ուզում է ասել, «ճիշտ է (երդվեցիք), բայց սըրիս վերա երդվեցեք»ֈ
Պոլոնիուսը թագավորին ասում է․
«Տեր իմ, Նորվեգիայից մեր դեսպանները
Գոհությամբ դարձել են» (էջ 63)ֈ
Ռուս թարգմանիչներն ասում են. «С приятной вестью». «С добрыми вестями». «С
ответом радостным»: Իսկ գոհությունը դեսպաններին առանձին նշանակություն է
տալիսֈ
Թագավորը իր առաջին խորհրդականին այս խոսքերով է ուղարկում նրանց
ընդունելու.
«Հյուրընկալիր նորանց և ներս բեր քո հետ» (64)ֈ
Հյուրընկալիրը անտեղի բառ է. եկողները հյուրեր չէին. ռուս թարգմանիչները դրա
տեղ գործ են ածել՝ почти; прими; сделай же им честь, ты сам им сделай честь.
Թագավորն ու թագուհին խորհրդակցում են Համլետի հիվանդության մասինֈ
Թագուհին ասում է.
«Կարծում եմ, որ չըկա մի ուրիշ պատճառ թե ոչ իր հոր մահը և մեր խիստ արագ
ամուսնությունըֈ
Թագավոր
Մենք կըմաշենք նորան» (էջ 64)ֈ
Ես հակամետ եմ կարծելու, որ այս մաշենքն էլ հրատարակչական ընկերության արած
այն սրբագրական սխալներիցն է, որոնք շարունակ պատահում են՝ միանգամայն
փոխելով խոսքի միտքըֈ Բայց սրանց մասին յուր տեղըֈ
Թերևս պ. Մասեհյանը գործ է ածել «կըմաղենք» ժողովրդական բառը, որ կնշանակի
խարբալել, փորձել, մանրամասն հարցուփորձ անելֈ
Ռուս թարգմանիչներն ասում են.
Кетч. Постараемся все выведать.
Сокол. Подумаем-узнаем.
Гнед. А вот узнаем.
Кан. Мы это увидим.
Полевой. Мы все узнаем.
Պոլոնիուսը թագավորին և թագուհուն, Համլետի խելագարության պատճառի մասին
խոսելիս, ասում է.
«Դե՛հ, թող ենթադրենք,
Որ նա խելագար է, հիմա մնում է.
Որ այդ հետևության պատճառը գտնենք
Կամ թե լավ է ասել — այդ դեդևության,
Եվ այդ դեդևային հետևությունը
Ունի յուր պատճառը» (էջ 66-67)ֈ
Հետևություն և դեդևություն բառերով պ. Մասեհյանը բառախաղ է շինել և
ծանոթություն դրել․ «բառախաղ, որ համապատասխանում է բնագրի defective effect
խոսքերին»ֈ
Кетчер, Кронеберг և Каншин այստեղ պահել են բնագրի բառախաղըֈ Пол. գործ է
ածել последствие и безследствие.
Сокол. Уродство և юродство. Гнед. Присутствие և отсутствие.
Ինչ վերաբերում է հայերենին, ես կարծում եմ, նույնահնչյունության համար չի
կարելի դեդևային հետևություններ շինելֈ Մի՞թե, հիրավի, այնքան անկարևոր և
անմիտ բառախաղեր ունի Շեքսպիրը, որ նրանց փոխարինեք այնպիսի բառերով,
որոնք միայն նույնահնչյուն են, և ուրիշ ոչինչ...
Առհասարակ հաջող չեն հայերեն բառախաղերը, որոնց համար պ. Մասեհյանը
խոսում է և իր կարծիքը հայտնում «Րոմեո և Ջուլիետի» հառաջաբանումֈ
Հետաքրքրական է այդ կարծիքը. բառախաղերի մասին մի մարդու կարծիք, որ
թարգմանում է Շեքսպիրի գրվածքները, որոնք լիքն են բառախաղերովֈ
Նա ասում է. «Բառախաղերը գրեթե միշտ անթարգմանելի ենֈ
Եթե փոխադրողը հաջողի բնագրի սրախոսությունների տեղ համանման
բառախաղեր տալ,- իհարկե (!) ոչ այնքան ընտիր,- դորանից ավելին չի կարելի
պահանջել (?)ֈ Մենք ջանք ենք արել, ուր որ սրախոսությունը բառի վրա է և ոչ մտքի՝
հարմարեցնել համապատասխան բառախաղեր հայերեն լեզվից,