EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
են։ Մանավանդ հաճախ պարզ տեսնում եք, որ, հիրավի, վատ մարդ չի իսկի։
Իհարկե գոյություն ունին տարաձայնության և՛ իրական պատճառներ, բայց երբ մոտիկ
ծանոթանում եք գործերին ու հանգամանքների խորն եք նայում, ափաշկարա տեսնում
եք, որ դժբախտության գլխավոր պատճառը թյուրիմացությունն է, իրար չճանաչելն ու
իրար չհասկանալն է։
Թյուրիմացությունը, անգիտությունը, անծանոթությունը մի մութը դրություն է, իսկ
ամեն չար բան մութիցն է ծնում։ Մթության մեջ կասկածում ենք ամեն շարժումից,
վախենում ենք իրարից, մեր վախը իրար հաղորդելով վախով վարակում ենք ավելի մեծ
բազմություններ, դարձնում ենք մի ահռելի երևույթ, մի հիվանդոտ դրություն, ուր
ամենափոքր առիթից սուտ ու սխալ ծնունդ են առնում հրեշավոր առասպելներ ու հեշտ
էլ դառնում են իրար թշնամի ամբողջ ժողովուրդներ։ Այնուհետև կուրանում ենք իրար
լավ կողմերը տեսնելու, խլանում ենք առողջ, բարի խոսքի հանդեպ, դառնում ենք
հակամետ ամեն չար բանի հավատալու, հետևելու, և էդ տեսակ ժամանակները դուրս
եկող ամեն մի սրիկա կարող է խաղալ ժողովուրդների ճակատագրի հետ։
Նորանցյալ թուրք-հայկական ընդհարումները հոյակապ դաս ու օրինակ են
մասսայական էս հիվանդ հոգեբանության։ Երկար տարիների խեթ-խեթ հայացքները,
ցեղական շահերի անունով բորբոքվող պայքարները, թշնամական երգերն ու
կասկածելի փսփսոցները մարդկանց, ժողովուրդների հոգու մեջ ամբարվում են
ժամանակի ընթացքում մի սև օր պայթելու՝ զարմացնելով բոլոր միամիտներին, թե էս
ի՞նչպես եղավ և ո՞րտեղից էր։
Եվ ինչպես երեխաները՝ ինչ էլ որ անեն, սիրում են մեղքը գցել ուրիշի վրա ու իրենց
արդարացնել, որովհետև ինքնաքննադատության ուժն ու ճշմարտությունն ասելու
գիտակցությունը չունին, էնպես էլ ամբոխներն ու ամբոխամիտ մարդիկ գտնում են մի
շեյթան… Ա՜, շեյթանն էր, թե չէ ի՞նչպես կարելի էր, որ իրենցից էդպես բան դուրս գար…
Խաբում են իրենց, հանգստացնում են իրենց վրդովված խղճմտանքը ու գնում են դեպի
նոր ընդհարումներ։
Ինչո՞ւ։
Որովհետև գնում են նույն հին ճանապարհով, նույն հին ձևի պայքարներով, նույն հին
երգերով թե դումայի մեջ, թե մամուլի էջերում, թե զեմստվոյի շուրջը, թե ուսանողական
շրջանում… միշտ ատելություն բորբոքելով ու հետզհետե գրավելով ավելի մեծ
բազմություններ ու ավելի մեծ տարածություններ։ Եվ զարհուրելի է, երբ մտածում ես,
որ մեծ մասով էդ բոլորն առաջանում են իրար լավ չճանաչելուց, իրար չհասկանալուց,
թյուրիմացությունից։
Ո՛վ թյուրիմացության դժոխային մութը, որի մեջ մարդիկ միշտ իրար աչքի հրեշներ են
երևում, որի խավարչտին արգանդում լուռ, թաքուն հղանում ու հասունանում են
աղետները…
Միտս եկան դարձյալ թուրք-հայկական ընդհարումները և մի երջանիկ դեպք։
Էդ ժամանակ լոռեցիները մի ընդհանուր որոշում էին արել՝ ինչ ուզում է լինի, իրենց
շրջանում պահպանել խաղաղությունը։ Եվ որովհետև տեղի թե վարչական, թե
զինվորական մարդիկ էլ շատ սիրով վերաբերվեցին ու ամեն կերպ նպաստեցին,
հնարավոր եղավ վերականգնել խանգարված խաղաղությունը և ստեղծել մի
եղբայրական կապ հարևան ժողովուրդների մեջ։ Մոտեցան, բացվեցին, և մի օր էլ, երբ
հավաքված էին մի տեղ զանազան ազգության մարդիկ ու սրտաբաց խոսում էին իրար
հետ, վեր կացավ մի պատկառելի ռուս մարդ ու էսպես խոսեց.
— Պարոննե՛ր, հայեր ու թուրքեր, էսօր, երբ ամեն բան պարզ է ամենքիս համար, ես
ներողություն եմ խնդրում ձեզանից էն կասկածի համար, որ տարել եմ թե մեկիդ և թե
մյուսիդ վրա, ենթադրելով, թե ձեր մեջ մի բան կա Ռուսաստանի դեմ… Թուրքերն էլ
հայտնեցին, թե ընդհակառակը, իրենք էին կարծում, թե ռուսները միացած էին հայերի
հետ ու նրանց օգնում էին իրենց― մահմեդականների դեմ։ Իսկ հայերը պատմեցին, թե
իրենք կասկածում էին, որ ռուսների համակրությունը թուրքերի հետ է իրենց դեմ։ Ապա
թե դուրս եկավ, որ հույն գյուղերն էլ վախեցել էին, թե իրենց դեմ մի բան կա…
Պարզվեց, որ ամենքն էլ թյուրիմացության մեջ են եղել, թշնամական զգացմունքներով
դեպի իրար, և ինչ ասեք, որ չէր ծագիլ սրանից, և ի՜նչ հեշտությամբ։
Էս ամենը մի՞թե բան չսովորեցրին մեզ։ Մի՞թե դեռ ժամանակը չի, որ իրար մոտենանք,
ճանաչենք, ներենք, սիրենք։
Մեզ չի ճանաչում ռուսը, բայց մի՞թե մենք ճանաչում ենք նրան։ Մեզ չեն ճանաչում մեր
հարևանները, բայց մի՞թե մենք նրանց ավելի ենք ճանաչում։
Մի՞թե մենք լավ ենք ծանոթ ռուս մարդու սրտի բարությանն ու պարզությանը, վրացու
հոգու անկեղծությանը, թուրքի ասպետականությանը։ Ահա թե որ կողմից պետք է
մոտենալ ժողովուրդներին, անկեղծ ու բաց սրտով։ Եվ երբ էսպես կմոտենանք նրանց
թեկուզ հասարակ մարդուն, ավելի շատ բան կգտնենք հարգելու, սիրելու, քան երբ
նախապաշարված մոտենում ենք նրանց մեծ մարդկանց։ Հարկավ նրանք էլ մեր
վերաբերությամբ։ Ինչ որ լավ բան է լինելու, լինելու է սիրով, իսկ սրով―երբե՛ք։
Էս տեսակետից պետք է սրտալի ողջունել Մոսկվայում կայացած էն Միությունը, որ
իրեն նպատակ է դրել ազգերի մերձեցումը խաղաղ կուլտուրական հողի վրա, պետք է
արձագանք տալ, ծավալել ու ճյուղավորել ամեն տեղ, ուր սիրում են ժողովուրդների
համերաշխությունն ու խաղաղությունը։
ՀՈԲԵԼՅԱՆՆԵՐԻ ԴԵՄ
Մեր մեջ հոբելյանները համաճարակի կերպարանք են առնում։ Հոբելյան են տոնում ու
հոբելյանի են պատրաստվում ամենքը թե՛ արժանավոր, թե՛ անարժան ու միշտ էլ
հրավիրում են ազգի ընդհանրությունը—մասնակցելու։ Տարեցտարի բազմանում են էդ
«համազգային» տոները և փառաբանությանների ցանկն ու ցուցակն էլ զարգանում ու
մեծանում է հետը մի շատ ինքնուրույն տգեղությամբ։
Հարգելու մարդիկ կա՞ն. շատ գեղեցիկ։ Տոնելու գործեր կա՞ն, գանք հրճվանքով ու
երգերով։ Բայց օրինակ պետք է առնել հասկացող ժողովուրդներից, հենց թեկուզ մեզ
մոտիկ ռուսները, տեսնենք նրանք ինչպես են անում։ Եթե նրանք էլ մեզ նման
հոբելյաններ կատարեին, տարեկան մի քանի տասնյակ հազար հոբելյան պիտի
տոնեին. և ամեն մեկի հոբելյանն էլ եթե դնեին ամբողջ ռուս ժողովրդի առջև ու
հորդորեին, հրավիրեին, թե եկեք պսակելու, փառաբանելու էս ինչ գրողին,
դերասանին, խմբագրին, գյուղատնտեսին, ուսուցչին, քահանային և այլն, և այլն,
երևակայո՞ւմ եք, թե ի՛նչ ազգային աղետի բնավորություն կարող էր առնել։ Եվ եթե
ամեն անգամ ամեն մեկի հոբելյանին հավաքվեին ու ճառեին, թե դու ես որ կաս և
քեզանով է որ մենք կանք, քեզանից է սկսվում ամեն բան և զանազան համեստ հաց
ուտողների մեծ ու հանճար հռչակեին աշխարհքովը մին, երևակայում եք, թե ի՛նչ
հոյակապ մասխարություն էր լինելու։
Նրանք էլ են հոբելյաններ տոնում, բայց ամեն մեկին իրեն շրջանում։ Մին էլ կարդում
եք լրագիրներում, թե էս ինչ գրական, հասարակական կամ քաղաքական գործչի
հոբելյանը տոնել են էս ինչ շրջանում։ Ուրիշ բան է, եթե նա կունենա էն տեսակ մի
մեծություն, օրինակ, մի Տոլստոյ, որի գլուխը երևում է ամեն աշխարհից, որի հոբելյանն
էլ, տոնելու եթե խնդիր լինի, ուզենան էլ, չեն կարող պարտակել մի որևէ շրջանում, և
վերջապես նրան կարող էր, այո՛, համայն ռուս ազգը գալ պսակելու աշխարհի առջև ու
աշխարհքի հետ և ասել՝ քեզ պսակելով պսակում եմ ինձ՝ ռուս ազգի ամբողջությունը,
քեզ տոնելով՝ ռուսական հոգու, ռուսական հանճարի հաղթանակն եմ տոնում։
Ժողովուրդը եթե չի հասկանամ, հասկացողները էնքան խղճմտանք պետք է ունենան,
որ նրա անհասկացողությունը ի չարը չգործ ածեն ու նրա տգետ գլուխը դարձնեն
պատվանդան իրենց համար արհեստական բարձրություններ ստեղծելու և տխուր
շփոթություն՝ արժանավորի ու անարժանի, գեղեցկի ու տգեղի, լավի ու վատի։
Շատ է տգեղ։ Օրինակ առնենք ուրիշներից։
ՄԻ ԿԱԹԻԼ ՄԵՂՐԸ
Մի գյուղացի իրենց գյուղում
Խանութ սարքել, բան էր ծախում։
Օրվան մի օր մոտիկ գյուղից,
Մահակն ուսին, շունն ետևից
5 Ներս է մտնում մի զըռ չոբան.
― Բարի օր քեզ, ա՛յ խանութպան,
Մեղրը չունե՞ս,
Մի քիչ տաս մեզ։
― Ունեմ, ունեմ, չոբան ախպեր.
10 Ամանդ ո՞ւր է, ամանըդ բեր,
Ինչ տեղից որ ինքդ կուզես,
Էս սըհաթին քաշեմ տամ քեզ։
Էսպես հանգիստ, էսպես սիրով,
Մեղրից անուշ լավ խոսքերով
15 Մեղր են քաշում. մին էլ հանկարծ
Մի կաթ մեղրը ծորում է ցած։
― Տը՜զզ, էն կողմից մի ճանճ գալի,
Էս կաթիլին վեր է գալի։
Ճանճի վըրա, թաքուն-թաքուն,
20 Էս խանութի տիրոջ կատուն
Դուրս է ցատկում,
Թաթով զարկում...
Բայց հենց կատվի ցատկելու հետ
Հովվի շունը իսկույն ևեթ
25 Հաֆ է անում,
Վեր է կենում,
Խեղճ փիսիկին
Դընում տակին,
Ձեռաց խեղդում
30 Ու շըպըրտում։
― Խեղդե՜ց, խեղդե՜ց, վա՜յ, իմ կատուն,
Ա՛յ սատկես դու, շան որդու շուն,―
Բարկանում է խանութպանը
Ու ձեռն ընկած մոտիկ բանը
35 Տուր` թե կտաս շան ճակատին,
Շուռ է տալի կատվի կողքին։
― Վա՜յ, ձեզ մատա՜ղ, ասլան շունըս,
Իմ ապրո՜ւստըս, տե՜ղըս, տո՜ւնըս...
Տունըդ քանդվի, ա՜յ խանութպան,
40 Անխիղճ, լիրբ, չար, ֆըլան-ֆըստան,
Ո՞նց թե դու իմ շանը զարկե՜ս,
Դե, զարկելը հիմի դու տես...
Գոռում է մեր աժդահակը,
Մեծագլուխ իր մահակը
45 Ետ է տանում ու ցած բերում,
Խանութպանին շեմքում փըռում։
― Ըսպանեցի՜ն... հա՜յ, օգնությո՜ւն...
Ու թաղից թաղ, ու տանից տուն
Ձեն է տալի մեկը մյուսին.
50 ― Հա՜յ, օգնությո՜ւն... ըսպանեցի՜ն...
Վերի թաղից, ներքի թաղից,
Ճամփի վըրից, գործի տեղից,
Ճիչով, լալով,
Հարայ տալով,―
55 Էլ հերն ու մեր.
Քիր ու ախպեր,
Կին, երեխեք,
Ընկեր տըղեք,
Զոքանչ, աներ,
60 Քավոր, սանհեր,
Քեռի, փեսա...
Ինչ իմանաս էլ` ո՛վ է սա,
Գալիս են ու անվերջ գալիս,
Ով գալիս է` տուր թե տալիս.
65 ― Տո՛, կոպիտ արջ, տո՛, վայրենի,
Էս տեսակ էլ բա՞ն կըլինի.
Դու առուտուր եկար անես,
Թե՞ իր շեմքում մարդ ըսպանես...
Մին ասում են` տասը զարկում,
70 Աղցան անում, մեջտեղ ձըգում,
Իր շան կողքին երկար ու մեկ։
― Դե՛, ձեր մեռելն եկեք տարեք։
Ու էստեղից բոթը գընում,
Գընում մոտիկ գյուղն է հասնում.
75 ― Հե՜յ, օգնեցե՜ք,
Մեռած հո չեք,
Ըսպանեցին մեր գյուղացուն...
Ինչպես շընաճանճի մի բուն
Քանդես, թողնես,
80 Էն ճանճի պես
Ամբողջ գյուղով օրդու* կապում,
«Բո՜ւհ» են անում, դուրս են թափում
Ամեն մինը առած մի բան.
Որը ձեռին մի հրացան,
85 Որը եղան, ցաքատ կամ սուր,
Որը թի, բահ, որը շամփուր,
Որը կացնով, որը փետով,
Որը ձիով, որը ոտով,
Որն անգըտակ, որը բոբիկ ―
90 Դեպի դուշման գյուղը մոտիկ։
― Տո՛, էսպես էլ անիրավ գյո՜ւղ.
Ոչ խիղճ ունեն, ոչ ահ-երկյուղ.
Մարդ գընում է առուտուրի,
Հավաքվում են` քաշում սըրի։
95 Թո՜ւ ձեր գեղին, միջի մարդին,
Ձեր նամուսին, ձեր ադաթին...
Գընա՜նք, զարկե՜նք,
Ջարդե՜նք, կրակե՜նք...
― Հա՜յ, հո՜ւյ, հառա՜ջ, դե՜ ձեզ տեսնե՜մ...
100 Ու դուրս եկան իրարու դեմ,
Հա՛ զարկեցին ու զարկեցին,
Կոտորեցին, կըրակեցին,
Ինչքան ավել կոտորեցին,
Էնքան ավել կատաղեցին,
105 Ջարդեցին իրար,
Ջընջեցին իրար,
*բանակ, հրոսակախումբ
Կորան, գընացին
Գետնին հավասար։
Դու մի՛ ասիլ, մեկը մեկից
110 Էսքան մոտիկ, սահմանակից
Էս գյուղերը հարկ են տալի
Ամեն մինը մի արքայի։
Մի տերության թագավորը,
Երբ լսում է էս բոլորը,
115 Արձակում է հըրովարտակ
Ժողովըրդին իր հըպատակ.
― Հայտնի լինի մեր տերության,
Զինվոր, բանվոր, ազնըվական ―
Ամեն շարքին
120 Ու աշխարհքին,
Որ անօրեն ու դավաճան
Մեր դրացի ազգը դաժան,
Երբ մենք քընած էինք սիրով,
Մեր սահմանը մըտավ զոռով,
125 Ու կոտորեց սուրը ձեռին
Մեր սիրելի զավակներին։
Արդ, սըրահար ու հըրակեզ
Մեր որդիքը կանչում են մեզ,
Եվ մենք, ընդդեմ մեր իսկ կամքին,
130 Պատվեր տըվինք մեր բանակին,
Թընդանոթով մեր ավերող
Ու Աստուծով Մեծակարող,
Հանուն արդար ու սուրբ ոխի
Մըտնի հողը մեր ոսոխի։
135 Մյուսը նույնպես իրեն հերթին
Գըրեց զորքին, ժողովըրդին.
― Մարդկանց առաջ և Աստըծու,
Բողոքում ենք մեր դըրացու
Վարմունքի դեմ և չար, և նենգ,
140 Որ ոտքելով ամեն օրենք,
Բորբոքում է կըռիվ ու վեճ
Հին հարևան ազգերի մեջ,
Քանդում սիրո դաշը կապած։
Արդ` ակամա մենք ըստիպված,
145 Հանուն պատվի, արդարության,
Հանուն թափված անմեղ արյան,
Հանուն ազատ մեր աշխարհքի,
Հանուն Աստծու և իր փառքի ―
Բարձրացնում ենք մեր ձայնն ահա
150 Ու մեր սուրը նորա վըրա։
Ու ըսկսեց կըռիվն ահեղ։
Շռինդ, որոտ էստեղ, էնտեղ։
Կըրակն ընկավ շեն ու քաղաք,
Արյուն, ավեր, ճիչ, աղաղակ,
155 Ամեն կողմից սարսափ ու բոթ,
Ամեն կողմից մեռելի հոտ...
Ամառ, ձըմեռ,
Ողջ տարիներ
Մըշակն անբան,
160 Դաշտերն անցան,
Ու, կըռիվը չըդադարած,
Սովը եկավ համատարած։
Սովը եկավ ― սովի հետ ցավ,
Ծաղկած երկիրն ամայացավ...
165 Իսկ մնացած մարդիկ իրար
Հարցնում էին սարսափահար,
Թե ո՞րտեղից արդյոք ծագեց
Էս ընդհանուր աղետը մեծ։
ՉԱՐՈԻԹՑԱՆ ԵՎ ԿԵՂԾԱՎՈՐՈԻԹՅԱՆ ԴԵՄ
«Մշակի» թղթակից Ռ. Դրամբյանին տված պատասխանիս համար զանազան
կարծիքներ հայտնեցին ինձ բանավոր թե գրավոր։ Ոմանք էն կարծիքին են, թե չարժեր
պատասխանել մի որևէ Դրամբյանի, ոմանք ասում են կարելի էր պատասխանել, բայց
առանց կոշտ դարձվածքների ու [էդքան] զայրույթի, որովհետև էդ միևնույն է, թե
[թնդանոթով ճնճղուկ ես սպանում] թնդանոթ [ես արձակում] արձակես ճնճղուկի
[վրա] դեմ, իսկ ուրիշները հավան են, գտնում են և՛ արդար, և՛ տեղին։
Ես էլ կհամաձայնեի և չէ՞ որ արհամարհել եմ միշտ…
Ես, որովհետև հայ գրող եմ, էս տեսակ դեպքի համար կբերեմ օտար գրողի կարծիք, որ
հարգելի [լիներ] լինի հայ մարդու համար։ Պուշկինն ասում է. Կրիտիկային կարելի է
չպատասխանել, երբ զուտ գրական է հարձակումն և կարող է վնասել միայն գրքի
վաճառումին։ Բայց չի կարելի ծուլությունից կամ բարեսրտությունից անպատասխան
թողնել անձնական վիրավորանքն ու [սուտը] ամբաստանությունը, որ այժմ
դժբախտաբար [էնքան] սովորական [բան] է դարձած (Пушкин, «Критические
заметки»):
Հիրավի, էսքան տարում չի պատահած, որ ես [դուրս գամ] պատասխանած լինեմ մի
որևէ [էս կամ էն] քննադատի, երբ նա չի հավանել իմ էս կամ էն գրվածքը կամ թեկուզ
ամբողջովին մերժել է իմ գրական կոչումն ու արժանիքը։ Ի՞նչ անենք, մարդն էդպես է
կարում և կարող է նա լինել ճշմարիտը [ու] ցույց տալ, որ դու ոչ այլ ինչ ես, եթե ոչ մի
թյուրիմացություն թե՛ ուրիշների համար, թե՛ քեզ։ Իսկ եթե ճշմարիտ բանաստեղծ ես
դու, թող հարձակվի, փոշի հանի ինչքան ուզում է [սրա նրա առանց էն էլ կարճատես
աչքերը կկուրացնի բայց ասած է — վերջի-վերջո]։ Վաղուց ասած է — ճամփի փոշին
ինչքան էլ վեր կենա, չի կարող սևացնի երկինքը։ Վերջապես ամենալավ գրողին էլ
նկատողություն <1 անընթ․> շատ։ Հեյնեն ասում է. Լավ բանաստեղծը նա է, որի 7
գրվածքից մինը լավն է։ [Չէ որ հետևաբար] Համ<ենայն>դեպս [երկու դեպքումն էլ] միշտ
ավելորդ է և՛ պատասխանը և՛ զայրույթը։
Բայց հայոց մամուլն ու [նրանց] հայ քննադատները ոչ մի միջոցի առջև չգիտեն կանգ
առնել, միայն թե «բազմաթիվ ընթ<երցողները>» ուշք դարձնեն իրենց վրա։ Նրանք [չեն
զգում] չգիտեն, որ մարդիկ կան, որոնց եթե աստված բերան է տվել, նրա համար է տվել,
որ հաց ուտեն, ոչ թե [խոսեն բարձր բաներից] գաղափարների քարոզիչ ձևանան կամ
գեղարվեստ ու բանաստեղծ քննադատեն․ մինչդեռ մենք գրքերի գրքից գիտենք [որ]
ասված է, թե [տուր նրանց] պատասխան տուր էդ տեսակներին, որ իրենց մեջ ավելի
իմաստուն չկարծեն իրենց, և ես պատասխան չտալու իրավունք չունեի։
Իսկ թե իմ պատասխանն ընչի էր զայրույթով կամ կոշտ [դրա մասին մի քիչ հետո,
առայժմ] դրա պատճառը ակնարկել էի, սակայն [շատերը դարձյալ] ոմանք լավ չեն
գլխի ընկել և ես այժմ ավելի կպարզեմ, քանի որ տեղն է եկել։ Եվ կտեսնեք, որ իմ
զայրույթի պատճառը շատ ավելի խորն է ու լուրջ1, էս մասնավոր դեպք չի բնավ, և ոչ
էլ [մի խեղճ ու կրակ] որևէ Դրամբյան։
Երևակայեցեք թե ես մինչև անգամ օգտված լինեի հենց Հայկունու ժողոված
ժողովրդական նյութերից, հետո ի՞նչ... [և ոչ էլ Դրամբյանի]։ Մի Դրամբյան չի
հասկանում, կբացատրեի ու [ամենքն էլ կտեսնեին, որ ես վարվել եմ շատ օրինավոր, և
ոչ էլ Դրամբյանի տգիտությունն է պատճառը] նա էլ կհասկանար, նրանից ավելի
հասկացող համարված չհասկացողներն էլ։
Անպատկառ է խոսե՞լ. դրա վրա էլ թափ կտայի ձեռքս և դարձյալ չէի զայրանալ։ Մի
խոսքով, ոչ թե նրա արածն է ինձ զայրացնում, այլ նրա հոգին, ոչ թե Դրամբյանը, այլ
դրամբյանիզմը։ Դժբախտաբար ես ճանաչում եմ էդ հոգին»... մեր մարդասեր հոգին
[թունավորի]... չար հոգի, որ թույն ունի իր մեջ և միշտ գալիս է «կծու խայթիչ լեզվով»
միշտ վնասելու, սպանելու մտքով և որովհետև [ամեն չար ու ամեն չարություն] չարը
միշտ կեղծավոր է լինում միաժամանակ և երբեք իր կերպարանքով չի առաջ գալի․ սա
էլ գալիս է «գրականությունը մաքրելու» խոսքով, «գրականության սիրով»...
1 քան թե կարծում են շատերը առհասարակ։ Հետո կտեսնենք, որ դրա պատճառը ոչ թե մի որևէ խեղճ ու
կրակ Դրամբյան է, [որ էսօր ինձ ասում է] այլ էն չար հոգին, որ վաղուց խոսում է ու թունավորում ու
պարծենում իր կծու խայթիչ լեզվով և սեր ու հարգանք է կեղծում։
Իսկ եթե մի որևէ գաղտնի դրդում են ունենում, միշտ լինում է ստոր, օրինակ
«գումարներ են դիզում․․․» [փոքրիկ մարդու հոգին էլ մեծ լինի] («Մշակ», № ) կամ՝ «եղն
ով ուտի, ճմուռն ով»։
Բայց ձայնից իսկույն ճանաչում ես [մարդը գազանը] մարդուկը։
Ինչպե՞ս կարող է պատահել, որ գրականությունը մի քիչ սիրող ու հարգող մարդը
թեկուզ նրա ամենահամեստ ներկայացուցչին, էլ չեմ ասում հայտնի դիրք ունեցող
մեկին, ինչպես ինքն է [ասում] գրում, հենց առաջին բերանը բաց անելիս, հենց առաջին
հարցը տալիս [սկսեր] ծեփեր շանտաժով, ավերիչ ժանտախտով ու բոյկոտով...
[Սակայն ներքևում կանենք էդ դառն ու տխուր խորհրդածությունը մեր մարդու չար
հոգու մասին, իսկ] Առայժմ տեսեք, նախասենյակիս մթնում կրքից դողալով ատամները
կրճտացնում է [էն] փոքրիկ դեղնած արարածը, իսկ ետևից հրում են չարաժպիտ ծանոթ
դեմքեր...
Ետ է եկել։ Բայց [իր հաստ ու նեղ]... ճակատին կրում է առած հարվածների հետքերը ու
ավելի անհամարձակ է էս անգամ, և [էնքան է խեղճացել, որ] մինչև անգամ
քաղաքավարի լինելու խոստումն է անում՝ [բաց անում բերանը] «Ես ձեզ էնպես չեմ
պատասխանի, ինչպես դուք ինձ․․․»։ Մի ասող լինի՝ հապա որտե՞ղ էր էդ
քաղաքավարությունը, երբ գրում էիք ձեր առաջին [բառավիժությունը], «լուրջ
կրիտիկան»․․․
[Վերնագիրը դնում եք «գրական մեծություններ»] ու [սկսում եք] բերաններդ բաց եք
անում շանտաժով ու ավերիչ ժանտախտ<ով>, վերջացնում բոյկոտով։
[Բայց] Սակայն չլինի խաբվեք ու կարծեք, թե էդ մարդը կարող Է թեկուզ դիտմամբ,
գրազով մի քանի րոպեով մարդավարի մնալ. չէ, իսկույն էդ քաղաքա<վարի>
խոստումին հետևում է, թե՝ «Ես ձեր մեջ մարդ արարածը չեմ հարգում», ետևիցն էլ մի
«Օ՜, երբեք․․․»։
Սիրելի Դրամբյանը, ինչպես երբեք, չի դավաճանում ինքն իրեն։
Բայց պատմությունը կուզի իմանալ՝ հապա ի՞նչ է հարգում XX դարի հայոց լուրջ
կրիտ<իկոս> Դրամբյանը․․․ Իսկույն ինքն ասում է. «թուղթը․․․ թղթի սրբությունը և
«բազմաթիվ ընթերցողներին»․․․ Ա՜խ, ինչպես հրճվում է մարդ, երբ տեսնում է
վերջապես խխունջը դուրս եկավ իր պատյանից։ Ո՜վ իմ անկեղծ Դրամբյան, սքանչելի
է․․․
Բայց լսեցեք մի հրաշալի խոստովանություն, ասում է՝ ես էսպես վարվում եմ միայն
«բազմաթիվ ընթերցողների» հարգանքից․․․
Ո՜վ սքանչելի է ձեր էդ խոստովանությունը։ [Ես գիտեմ, որ բոլոր ձեզ նմանները միայն
մի նպատակ ունեն, որ մտնեն էդ] ոչինչ չեն սիրում, ոչինչ չեն հարգում՝ ո՛չ գրող, ո՛չ
գրականություն, և էդ բոլորն ասում են միայն «բազմաթիվ ընթերցողների» համար...
էստեղ դուք անկեղծ եք միանգամայն։ Հենց, ես էլ էդ եմ ուզում ապացուցանել, որ դուք
և ձեր նմանները հիրավի, ոչինչ չեք սիրում, ոչինչ չեք հարգում, բացի «բազմաթիվ
ընթերցողներից» (թուղթը պարապ խոսք է...)։ [Դուք ամեն] Ո՜վ էդ «բազմաթիվ
ընթերցողները...»։ Ա՜խ, էդ «բազմաթիվ ընթերցողները» [ինչպես ուրիշ խոսքով ասում
եք՝ «ժողովուրդ»], էդ զարհուրելի տարփուհին, որի սիրուն տիրանալու համար էնքան
ոչնչություններ անում են ամեն բան իրար ձեռքից խլխլելու համար, [դուք և] ձեզ նման
էնքան շատերը դուրս [եք] են գալի [իրենց] փոքրիկ պատենից ու ընկնում [եք] են
փոթորիկների առջև, շեղվում [եք] են [իրենց] համեստ ճանապարհից ու գլխի վրա
ընկնում զանազան մեծ [ասպարեզներ] հրապարակներ և սխրագործություններ ցույց
տալու տենչով հարբած [գլուխներդ] գլուխները փորձանքի [եք] են տալի [և
սիրահարված] կանգ [չեք] չեն առնում ոչ մի հիմարության և նույնիսկ ոճիրի առջև,
միայն թե [նրա] էդ բազմության առջև ավելի մեծ ու «ղոչաղ» [երևաք] երևան, քան թե
[կաք] կան։
Ահա թե ինչու դուք էլ գավառի մի համեստ անկյունից վեր եք կացել եկել, որ մեյդանում
«բազմաթիվ ընթերցողների» առջև բոլոր «գրական մեծություններին» միանգամից
զարկեք՝ դրա՛մփ, ու մեջտեղը կանգնեք, «ղոչաղ» Դրամբյան․․․
Ո՜վ «ղոչաղ» Դրամբյան․․․
Ո՜վ զարմանալի Դրամբյան։
Եվ ինչպես երջանիկ ու մեծ էիք մի քանի օր․․․
Եթե ասեմ ես դրանից բան չեմ հասկանում։ Իսկ բազմաթիվ ընթերցողնե՞րը․․․
Սակայն չեք [էլ] ուզում, որ ձեր մեջքը գետնին [տաք] դիպչի, այնուամենայնիվ ու ահա
եկել եք կրկին [չափվելու, փորձելու ձեր ուժերը]... ասելու, և ասում եք ձեր «վերջին
խոսքը Հովհաննես Թումանյանին»։
[O՜, պարոն. մեր մեջ վերջին խոսք լինել չի կարող։ Կռիվը միշտ եղել է ու կլինի,
որովհետև մենք տրամագծորեն բոլորովին տարբեր ու ներհակ արարածներ ենք և
հակառակորդներ ի ծնե։ Ես էլ ձեզ հակառակ, մարդ արարածն եմ հարգում, քան թե
«բազմաթիվ ընթերցողներին», և էն, ընչի վրա որ սիրահարված ենք, նա մեր մեջն է ու
մեր ամենամեծ հաճույքը բխում է մեր ներսից և ձեռք բերելու համար
սխրագործություններ անելու փորձանքին չենք ենթարկված և շատ քիչ ենք հոգում, թե
ինչ կասի Мария Алексеевна-ն, մանավանդ որ էդ М. А.-ն շատ է հիմար]։
Ինչ վերաբերում է [ձեր] նրան, որ դուք չեք վհատում ու նորից գալիս եք, խոսք չունեմ
ասելու, և պետք է պարծենամ, որ էդպես մի անվեհեր [մարդ] հակառակորդ ունեմ, որ
[իսկի] ոչ վախն է հասկանում ինչ բան է, ոչ էլ հասկանալն է հասկանում ինչ բան է։ Իսկ
գալով նրան, որ դուք ձեր վերջին խոսքն եք ասում, սխալվել եք...
[Օ՜, պարոն Դրամբյան] Պետք է ասեմ, որ ես իմ անցյալ հոդվածում [ձեզ անվանել էի
անմահ, դուք ինչպես երևում է] թեև մի քիչ տաք, բայց ինչ խոսք որ գործ եմ ածել, ունի
իր անկապտելի իրավունքն ու նշանակությունը։ Դուք զուր եք կարծում, թե նրանց մեջ
կա թեկուզ մի հատ հայհոյական բառ։
Ճշմարիտ, երանի թե մեծ լինեիք, թեկուզ [իբրև] չար լինելով հանդերձ։ Մարդու
հոգեառն էլ պետք է մեծ լինի, թե չէ գիտե՞ք ինչ բան է, երբ գործ ունեք մի պստլիկ ու
տափակ Դրամբ<յանի>› հետ, որի բոլոր ուժը իր տգիտությունն է ու գեղջկական
համառությունը։
Ես էնտեղ, ի միջի այլոց, ձեզ անվանել էի նաև անմահ, անվերջ Դրամբյան։ Տեսնո՞ւմ եք,
դուք էլ մինչև էսօր երևի չեք իմացել, որ դուք էդպես մի մեծ բան եք։ Ինչպես երևում է,
դուք լավ չեք հասկացել կամ ինձ չեք հավատացել, որ անվերջ եք դուք, և եկել եք ասելու
ձեր վերջին խոսքը։ Դուք ոչ վերջին խոսք ունեք, ոչ վերջ։ Մի՞թե վերջ [ունեն
չարությունն ու կեղծավորությունը] ունի չարությունը։ Իսկ չարությունը ունի շատ
առանձնահատկություններ՝ կեղծավորություն, բթամտություն [համառություն]
նախանձ, ստախոսություն և նրանք քեզ ընտրել են իրենց անոթ, համառ, համառ իր
ընթացքի մեջ...
Անվերջ կլինեք դուք, անվերջ կլինի ձեր խոսքը, «կծու, խայթիչ լեզվով» միշտ նոր ու նոր
գրական «մեծությունների» թունավորելու համար և անվերջ էլ [կգոռան] կմռնչան
նրանց [ազնիվ] զայրույթի [տաք] շանթերը ձեր բութ ու մութ ճակատների դեմ... Հին
կռիվ։
Եվ շատ խեղճ հոգիներ կզարմանան, թե ինչպե՞ս էս բանաստեղծը խոսում է և բերանից
երգեր չեն դուրս գալիս, այլ [շանթեր] զայրույթ...
Խե՜ղճ մարդիկ. կարծում են ինչ լեզվով ու ինչ քնքշությամբ բալլադներ ենք գրում, նույն
լեզվով ու նույն քնքշությամբ պետք է պատասխանենք իրենց դրամբյանների ու
գազեթների չարությանը... [Ո՛չ, դրա համար ուրիշ բարբառ ունենք նրանց ավելի
հասկանալի։]
Ահա եկել ենք նորից նույն հին տեղը՝ «Մշակի» №-ում [նորանոր գյուտեր եք արել]
նորից ծամծմելու, ինչ որ մի անգամ ծամծմվեց ու մնաց կոկորդում։ Շատ լավ․ առած
կա. քոռամուկը ինչքան հող փորի, իր գլխին կածի։ (Առած, բայց Հայկունուց չեմ առել
դարձյալ)։ Համեցեք։
Ներս համեցեք։
Ի՞նչ պետք է անենք։ Մարդը կրիտ<իկոս> է դարձել [ինքն էլ,] <1 անընթ․> դողդողում է
իր անզոր կատաղությունից։
Մարդ և՛ զայրանում, և՛ խղճում է միաժամանակ։
— Ի՞նչ եք ուզում, պարոն Դրամբյան, ի՜նչ...
Ասում է՝ ես...
— Լա՜վ, ի՞նչ եք ուզում։
— Ինձ պատասխան պետք է տաք...
— Իհարկե, իհարկե պատասխան պետք է տամ։ [Ձեզ չեմ արհամարհիլ]
[Ի՞նչ պետք է անենք] Մարդը կրիտիկոս է դարձել ու փորձանքի մեջ է մնացել ինքն էլ,
մենք էլ։ Ուշադրություն պետք է դարձնենք, պատասխան պետք է տանք, չէ՞ որ հայ
ուսուցիչն է, առաջադիմական թերթի թղթակիցն ու քննադատն է, վերջապես մեր
ինտելիգենտն է։ Չի կարելի արհամարհել։ Ավա՜ղ, [էսպես է] չի կարելի։ Մեր եղածն էս
— Ի՜նչ եք ուզում, պարոն Դրամբյան, [ինչ...]
Առաջ թե ինչ էր ուզում, հասկանում էի, բայց այժմ ինչ է ուզում, չեմ հասկանում։ Առաջ
նա գոնե գտել էր, որ ես «բառացի» վերցրել եմ «Ծիտը» Հայկունու ժողովածվից,
«Չախչախ թագավորն» ու «Մուկիկն» էլ մի քիչ փոփոխել եմ, դրա համար էլ ինձ
անվանում էր և՛ շանտաժիստ, և՛ բանագող, և՛ ավերիչ ժանտախտ, ծերումն էլ՝ բոյկոտ։
[Եվ էսպիսով մենք մեղանչել էինք «գրական մեծությունների» դեմ, պատասխանատու
էինք հայ ժողովրդի, նրա վարժապետների, կրիտիկոսի և հառաջադիմական մամուլի
առջև։ Բայց ինչքան էլ մեղադրածներ լինեինք...]
Բայց իմ անունը Հովհաննես Թումանյան է, և ես պատասխան էի տալու էն ամենի
համար [ընչի տակին կամ գլխին], ինչ որ կրում է իմ ստորագրությունը։
Եվ [ահա] ես ցույց տվի, որ «Ծիտը» ես Հայկունուց չեմ վերցրել, այլ ես էլ հայ եմ ու
գավառցի, զբաղվում եմ հեքիաթներով և ձեռիս տակ էլ ունեցել եմ ահա էսքան
վարիանտներ, որոնցից [օգտվել եմ] կազմել եմ, և միառմի ցույց եմ տալի իմ
վարիանտում։ Ամենայն ուրախությամբ ու իրավունքով, ասում եմ, կօգտվեի և Ս.
Հայկունու վարիանտից, բայց նա հետո է ձեռս անցել, չեմ օգտվել, ցույց եմ տալի
[տարբերությունը], որ նա մինչև անգամ [ուրիշ] իմից տարբեր վարիանտ է, թվում եմ
տարբերությունները, որոնցով վարիանտները ջոկվում են իրարից, թե ինչպես մեկը իր
ոտը մտած փուշն է տանում, պառավին ասում, որ հանի, իր թոնիրը վառի, որով
իսկապես ինքը ցավից ազատվում է, բայց [նրան] պառավին իբրե թև լավություն է
անում ու վրեն մուննաթ է դնում, վերջն էլ գցում փորձանքի մեջ։ Իսկ մյուսը միայն իր
գտած փուշն է տալի։ Կան վարիանտներ, որոնց մեջ հերոսը զոհ է գնում իր
ժուլիկությանը, կան, որոնց մեջ մնում է վերջը դատարկ, ինչպես իմ առածը, և կան,
որոնց մեջ հաջողում է, հարսի տեր է դառնում, ինչպես Հայկունունը, թեև դրանք բոլորն
էլ սկսում են՝ լինում է, չի լինումով, ու մեջները կա՝ գնում է, գնում, և սրանց նման
ընդհանուր դարձվածքներ։
Մինը իր հարսը նվիրում է աշուղին ու ինքը դատարկ գնում, որ ետ գա ու շառով տա,
իսկ մյուսը իր հարսը ուղղակի փոխում է աշուղի չոնգուրի հետ։ Մինը իր արկածները
վերջացնում է նրանով, որ մնում է առաջվա նման դատարկ, իսկ մյուսը աշուղի աչքը
հանում է ու դառնում է հարսի տեր, և այլն, և այլն։ (Տե՛ս «Մշակ», №№ )։
Ի՞նչ եք կարծում, ինչ պատասխան ստանամ սրան։ Ներողությո՞ւն, սրա համար մի
գրողի շառ են արել։ Էս ո՞ր աշխարհքումն ենք ապրում։ [Ինձ նրա համար բանագող]
Խոստովանությո՞ւն, որ սխալված են։ Վա՛հ, մի՞թե դրամբյանները կարող են սխալվել։
Լռությո՞ւն, ո՛չ, էդքան էլ խելք չունեն։ Այլ ոչ ավել, ոչ պակաս, էս տեսակ
բացատրություններ։ [Նախ էս իմ ցույց տված տարբերությունները]
— Դրա՞նք են որոշում վարիանտները, հա՞․․․ Դրանց անվանում է «աննշան, ոչ էական
տարբերություններ» [և ասում է՝ ես դրա համար «հատկապես ասել էի՝ վերջը մի փոքր
կրճատել է»։ Իբրև թե վերջի կամ կրճատելու մասին [է խոսքը] խոսք կա էստեղ ու կրկին
հաստատելու համար, որ «բառացի նույնն է», բերում է «էական» նմանությունները։]
[Եվ էս բոլորն] Ընչի՞ է անում, որ արդարացնի, թե ես իրեն զուր չէի բթամիտ անվանել...
[Կարդացեք, ի սեր աստծո։] Եվ բերում է [հետևյալ «էական» նմանությունները] բոլոր
վարիանտների եղած սովորական դարձվածքներից։
«Լուսաբեր» Հայկունի
Լինում է չի լինում մի Կըլի-չըլի մե այհլոր։
ծիտ։
Կամ թե չէ՝
Պառավ, առ էտ փյուշ ա,
Նանի՛, Նանի՛, ոտիս տարմով թյունդիրտ կպու։
փուշը հանի, թոնիրդ վառի։
(և այլն, տես «Մշակ», № )