EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
դյուրեկան թախիծ է բերում մարդու հոգուն, ի՜նչ խաղաղություն, ու մանկության
օրերից, մանկության իրիկուններից, նրանցից էլ կարծես թե դենը՝ հեռավոր ու
անորոշ հիշողություններ։
Էս էլ տան ծղրիդն է։ Ապրում է տաք անկյուններում, սովորաբար բուխարու
կողքին կամ վառարանի ետևը, մի որևէ փոքրիկ ճեղքում։ Գիշերները իր թաքստից
դուրս է գալի, հացի, պանրի և ուրիշ ուտելիքների փշրանքներ է որոնում, նրանով
ապրում ու երգում ամբողջ տարին։ Նրա տան մեջ լինելն ու երգելը մեր տատերը
բախտի նշան էին համարում։
Ճշմարիտ որ, բախտ է էս տեսակ երգիչ ունենալ տանը։
Հին հույները ծղրիդներին բռնոտում, ածում էին փոքրիկ վանդակներն ու
կախում իրենց լուսամուտն՛երի շրջանակներին, որ երգեն։
Եվ, օրական մի թերթ սալաթ ստանալով, գերության հետ հեշտ հաշտվում են
ծղրիդներն ու երգում ու ավելի էլ շատ են ապրում, քան ազատ ժամանակը, երբ
ենթակա են հազար ու մի փորձանքի։
Մի մեծ միջատագետ, որ և մեծ բանաստեղծ է միաժամանակ, ասում է՝ ես
ծղրիդին հաճույքով կդնեի գարնան վերածնության երգիչների գլուխը։
Եվ սրանով՝ միջատ սոխակը քիչ է մնում խլի թռչուն սոխակի փառքը։
Բայց դուք գուցե էս էլ եք փորձել։ Ուզել եք գտնել, տեսնել մեր փոքրիկ ու
նշանավոր երգչին ու չեք կարողացել։ Առաջիդ երգում է, ձենի վրա գնում ես, մին էլ
տեսնում ես կտրեց ու սկսեց հեռվից։ Էն կողմն ես գնում, հանկարծ լսում ես, որ աջից
է երգում, ձախից, ետևից․․․։
Զարմանում ես, շշկլում ես։ Ո՞րտեղ է վերջապես։
Ինչ ուզում ես՝ արա, ձենով չես գտնիլ նրան, շարունակ էսպես խաբսը կտա։
Բայց ինչո՞ւմն է հնարքը, ո՞նց է անում, որ էսպես խաբսն է տալիս։
Շատ հասարակ ու պարզ բան։
Երկու դողդոջուն, սպիտակ, բարակ, չոր ու թափանցիկ արտաքին թևեր ունի,
որոնց եզերքները իջնում են ցած։ Սրանց աջը միշտ գալիս է ձախի վրա, ու արմատում
տակից մի կոշտ ունի։ Էդ կոշտից հինգ փայլուն ամուր երակներ են ձգվում, երկուսը՝
վերև, երկուսը՝ ներքև, իսկ հինգերորդը, որ շեկավուն է և փշփշոտ՝ մեջտեղով։
Հենց սա է էն գործիքը, որ թևին քսելով ձեն է հանում ու նվագում ծղրիդը։
Կնտնտոցի (смычок) պաշտոն է կատարում։
Ներքևի ձախ արտաքին թևն էլ նույն կազմն ունի, միայն թե սրա կնտնտոցն ու
մյուս երակները վերևի կողմից են։ Էնպես որ, վերևի ու ներքևի արտաքին թևերի
երակները, խաչաձև գալիս են իրար վրա։
Կնտնտոցներն իրար քսելիս, նայած թե որ երակին կամ թևի ինչ տեղին է քսում,
նրա համեմատ էլ ձենը փոխում է։
Սրա հետ միասին, եթե նվագելիս թևերը բարձրացնում է, ձենը ազատ ու
լիահնչյուն է տարածվում, իսկ եթե թևերն
իջեցնում է, կպցնում է մարմնին, թևի ձենը խլանում է, էնպես, ինչպես եթե մատդ
սեղմես զրնգող ամանին, ձենը խլանա։ Եվ նայած, թե որ կողմից ու ինչպես է թևը
սեղմում, նրա համեմատ էլ մին թույլ է գալիս ճռռոցի ձենը, մին ուժեղ, մին զվարթ, մին
ճնշված, մին էս կողմից, մին էն։
Դրա համար էլ ձենը լսում եք, բայց չեք կարողանում նրան գտնել։
Նրան գտնելու համար պիտի գտնեք նրա բունը։ Գրեթե միշտ իր բնումն է կամ
բնի առաջը ու չի հեռանում։
Ահա, տեսե՛ք բնից դուրս հանած նրա սև գլուխը․ դեսուդեն է շարժում երկար
շոշափուկները, որ մենք բեղեր ենք ասում։ Իմացավ՝ մոտենում ենք— շտապով ետ-ետ
գնաց, ներս մտավ, թաքնվեց։ Է դուրս չի գալ։ Բայց ես գիտեմ նրան դուրս բերելու ձևը։
Էսպես դեպքերում, երեխա ժամանակ, չոփ էինք առնում, կոխում ծղրիդի՝
մատնաչափ երկարություն ունեցող բունը, խառնում ու ետ հանում։ Էլ չէինք իմանում,
զարմացած, թե զարհուրած՝ ծղրիդը շշկլած դուրս է գալիս ու դես-դեն ընկնում։ Իսկ
եթե նորից ներս էր մտնում կամ իսկի դուրս չէր գալիս, ավելի հիմնավոր բան
գիտեինք՝ ջուր էինք լցնում նրա փոքրիկ բունը կամ տունը։ Էս անգամ արդեն ուզեր-
չուզեր մեր երգիչը դուրս էր գալիս արևի տակ։
Տունը ջրով լցվեց։
Տուն որ ասում եմ— հանաք չիմանաք։ Ես չեմ եղել նրա տանը, բայց հայտնի
միջատագետների ասելով, ծղրիդի տունը թե մաքրության, թե գեղեցկության և թե
առողջապահության կողմից ավելի լավն է ու հարմար, քան մարդկանցից շատ-
շատերի տները։
Տեղն ընտրում է արեգունի ու ջրփախ մի կանաչ տեղ․ արևոտ, առողջ ու դիրքը
գեղեցիկ։ Բնի մուտքի վրա սովորաբար կախված է լինում մի փունջ խոտ կամ ծաղիկ,
որ համ դուռը ծածկի չար աչքերից, համ հովանի լինի շոգի դեմ։ Մուտքի առաջ
փոքրիկ ավլած բակը։
Ինչպես մուտքը, էնպես էլ ներսը՝ սենյակը, պարզ, մաքուր ու չոր։ Իսկ ներսի
սենյակի պատերը կոկ ու հղկած, դեռ սենյակում էլ պահարան։ Ու միշտ էլ, քանի
կենդանի է ու ապրում է իր բնում, աշխատում է ավելի ու ավելի գեղեցկացնի,
կատարելագործի։ Եվ իր ցեղակից ուղղաթևների մեջ մենակ ինքն է, որ էսպես բուն է
շինում իր համար։ նստակյաց կյանքի, մշտական բնակության համար։ Համ բակ, համ
նախասենյակ, համ սենյակ, համ պահարան։
Ասացեք խնդրեմ, ի՞նչով է տանից պակաս։ Ինքն էլ համ հիանալի նվագում է,
համ էսպես տուն է շինում․ ինչո՞վ է մարդուց պակաս։ Գլխին էլ որ լավ մտիկ անեք,
պառավ մարդի գլխի նման է։ Երևի էդ շնորհքի ու էդ գլխի պատճառով էս տեսակ մի
ավանդություն էլ կա։ Ասում է․ «Ծղրիդը մի ժամանակով մարդ է եղել։ Շատ ուրախ ու
կյանքը սիրող մարդ է եղել։ Աստծուն խնդրել է, որ իրեն հավիտենական կյանք տա,
բայց մոռացել է հավիտենական կյանք խնդրելիս էն էլ խնդրի, որ միշտ ջահել մնա։
Աստված նրա կիսատ խնդիրքը կատարել Է։ Էս մարդն ապրել է, ծերացել, թերացել,
էնքան է ծերացել, կորացել, չորացել ու կուչ եկել, փոքրացել, որ վերջը ծղրիդ է
դարձել»։
Ինչպես բոլոր արտիստ մարդիկ, ծղրիդն էլ ատում է ամբոխը և սիրում է
մենակությունը։ Մ՜ենակ ապրում է իր գեղեցիկ տանը և շատ էլ ծույլ է, ինչպես
առհասարակ երգիչները։ Մայիսը գալիս է թե չէ՝ տուն ու տեղը սարքում է թե չէ,
սկսում է երգել։ Եվ միշտ իր շեմքում։ Իրիկնապահերին դուրս է գալիս վերջալուսի
դիմաց կամ խաղաղ լուսնյակ գիշերները լուսնի լուսի տակ, իր մաքուր շեմքում
նվագում կամ, ինչպես ընդունված է ասել, երգում― ճը՜ռռ․․․ ճը՜ռռ․․․
Սկզբում երգում է իրեն համար, փառաբանում է գարնան գիշերների
գեղեցկությունը, նոր կյանքի քաղցրությունը։ Մի քիչ հետո սկսում է սեր երգել ու
քնքշալով կանչել իր գրկից հարևանուհուն՝ տան առջևը կախած ծաղկի կամ խոտի
փնչի տակ գտնվող մաքուր բակում լուսնյակի լուսի տակ ժամանակ անցկացնելու։
Հարևանուհին երգել չգիտի ու երբեք չի երգում, սակայն սիրում է երգը,
մանավանդ, երբ երգում իրեն են գովում ու կանչում։ Լսում է երգչին և լսում է իր
առաջին ծնկներով ու էդ ձենի վրա գալիս է հրավերքին։
Գալիս է, գուրգուրգուրում, գգվում են իրար, սիրում են իրար, սիրով էլ իրար
հետ կապում են իրենց կյանքը։ Բայց շատ կարճատև ու դժբախտ է լինում
առհասարակ նրանց էդ բարեկամությունը։ Մի տասը տեսակցությունից հետո հաճախ
մեռնում է մեր ուժասպառ երգիչը։ Էն էլ է պատահում, որ էս ամենից հետո իր նախկին
ընկերուհին է վրեն հարձակվում, ծեծում, ծվատում, ուտում, դեն շպրտելով անբախտ
երգչի փալաս դարձած ջութակը։ Էն ջութակը, որ էնքան սրտառուչ եղանակներ էր
նվագել իրեն համար։
Եթե կերպարանափոխության շրջանումն է պատահում, որ ծղրիդը կորցնի իր
մարմնի որևէ մասը, նորից պոկված անդամը դուրս է գալի, ինչպես բույսի կտրած
ճյուղը դուրս գա։
Տան ծղրիդը իր ապահով տեղը, իր տաք անկյունում սովորաբար երկար է
ապրում, իսկ հանդինը ենթակա է հազար ու մի փորձանքի։ Քարաթոթոշ կա, մողես
կա, մեղու կա, վերջապես էն չարաճճի ծտերը կան, որ անդադար թռչկոտում են չորս
կողմը, մին էլ տեսար մինը մոտակա թփի վրից, պը՜ժժ, զարկեց, կտցեց մեր տկար
երգչին ու տարավ շամփրեց մամխի թփի փշերին՝ իրեն համար ձմեռվա պաշար։
Բայց եթե դրանից էլ ազատվի, բնությունից ո՞ւր պիտի փախչի։
Հասնում են աշնան ցրտերը։ Հոկտեմբերյան մի ցուրտ օր էլ, վերջին անգամ իր
շեմքի առաջ, աշնան սառը վերջալուսի դեմ, երգում է ծղրիդն իր վերջին երգն ու քնում
հավիտենական քնով։ Սառը քամին չորացած խոտերով ու թառամած ծաղիկներով
ծածկում է նրա անհայտ գերեզմանը, իսկ մի քիչ հետո անհետ թաղում է ձյունի տակ
ու վրեն սուլում է ձմռան բուքը՝ վո՜ւ… ո՜ւ… Էսպես է բնության կարգը։ Ծնվեց, ապրեց
ու մեռավ, ետևից թողնելով իր սերունդը 300-600 ծղրիդ, ինչպես ասում են
գիտնականները։
Մարիկ ծղրիդը էսքան ձու է ածել մի էն տեսակ հարմար ու ապահով տեղ, որ
համ վտանգից ու փորձանքից ազատ լինեն ձվանը, համ էլ, երբ ձագերը դուրս գան,
հենց տեղնուտեղը կերակուր լինի նրանց համար։
Զարմանում են գիտնականները, թե ո՞րտեղից է ծղրիդին` էսքան խելք ու
բանականություն, որ առաջուց ամեն բան հոգում է իր ձագերի համար։ Չէ որ ինքը՝
ծղրիդը, երբեք ոչ մեր է տեսնում, ոչ ձագ՝, որ սովորած լինի, փորձով գիտենա։ Երբ որ
գարնանը ձվից աշխարհք է դուրս գալիս, մերն արդեն մեռած է լինում անցյալ
աշնանը, ինքն էլ երբ ձու է ածում, դրանից հետո մեռնում է նույն աշնանը ու չի
տեսնում, թե էն ձվից ինչ է դուրս գալիս եկող գարնանը։ Հապա ինչպես է, որ ամեն
բան հասկանում է, նախատեսում ու հոգում։ Եվ դրան մի պատասխան են տալի, թե
դա կյանքի, բնության անգիտակից թելադրությունն է, բնազդն է, ինստինկտն է։
Բայց ով դիտի, մի՞թե չի կարող պատահել, որ բացի բնազդից ուրիշ
ընդունակություն էլ ունենա մեր փոքրիկ երգիչը, օրինակ՝ գիտակցություն,
դատողություն։ Հեշտ կարող է պատահել, որ էդպես լինի, թեև ինքը՝ բնազդն, արդեն
շատ մեծ բան է և շատ կենդանիների մեջ ավելի է զարգացած, քան թե մարդու մեջ։
Ահա էսպես հոգում է ծղրիդն իր ապագա սերունդի համար, ապահովում է նրա
ծնունդն ու ապրուստը, և նոր գարունքին հայտնվում են նրա ձագերը։ Նորելուկ
ձագերը ձվից դուրս գալուց հետո չորս անգամ իրենց կաշին ու կերպարանքը փոխում
են ու չորրորդ կերպարանափոխությանը դուրս են գալիս կատարյալ ծղրիդներ։
Անմիջապես իրենց բնակարանի հոգսն են քաշում, իրար հետ կռվում են ծնողական
օջախին տիրելու համար, որն էս կռվում մեռնում է անժամանակ, որր տիրում է,
մյուսներն էլ գնում են, իրենց աշխատանքով նոր բնակարան են շինում, և դարձյալ
նույն կապույտ, ժպտուն երկնքի տակ, նոր կանանչ, ծաղկոտ դաշտերի մեջ, խնդալով
ու թնդալով շարունակվում է նույն կյանքն ու նույն երգը՝ ճը՜՜ռռ․․․ ճը՜՜ռռ․․․
Կարծես թե ոչինչ չի փոխվել։
ԽՐԻՄՅԱՆ ՀԱՅՐԻԿԻ ՕՐԵՐԻՑ ՄԻՆԸ
Խրիմյան Հայրիկը Թիֆլիս գտնված ժամանակ մի օր կանչել էր սովորականի
նման զրույց անելու, թե իր գրած ոտանավորները կարդալուֈ Պետք է ասեմ, որ շատ
էր սիրում ոտ<անավոր> գրելը և իրեն նշանավոր բանաստեղծ էր համարումֈ
— Գիշերները քունս չի տաներ,— ասում էր, — սենյակում կշրջեմ, կծխեմ ու
կգրեմֈ
Մի պայծառ, գեղեցիկ առավոտ էրֈ Մտա Թիֆլիսի առաջնորդարանըֈ
Նախասենյակում մի խումբ խնդրատուներ էին կանգնածֈ Նրանց միջից մի ծերունի
տիրացու, որ ճանաչում էր ինձ, առաջս կտրեց, խնդրեց, որ միջնորդեմ կաթողիկոսին
իրեն օգնելուֈ Խոստացա․ ներս գնացիֈ Արևը լցվել էր սենյակը, ու Հայրիկը
Աստվածաշունչի նահապետներից մեկի նման գահավորակին թիկնած ծխում էրֈ
Քեֆը լավ էր, ու դեմքն էլ պայծառ՝ օրվա նմանֈ Չգիտեմ ինչու քեֆի լավ
ժամանակները նա սիրում էր ետ դառնալ, խոսել իր երիտասարդ ժամանակից,
անցած օրերից, Վարագա կյանքիցֈ Սիրուն, սրտաշարժ պատմություններ էր անում
զանազան մարդկանցից, որոնցից ոչ մեկից ես ոչ մի տեղեկություն չունեիֈ Ես ինչքան
ձանձրույթով էի լսում նրա ոտանավորները, այնքան և ավելի հետաքրքրությամբ
լսում էի նրա տաղանդավոր զրույցներըֈ
Պատմում էր, պատմում ու վերջը տխրությամբ ավելացնում․ «Ո՜վ գիտի, հիմա
մեռեր են ամենքը…»ֈ Բայց ավելի շատ ծիծաղաշարժ բաներ էր պատմում ու այնպես
դուրեկան, այնպես սրտալի ծիծաղում, որ միայն Հայրիկին էր հատուկֈ
Այն օրը, որ ասում եմ, շատ զվարթ տրամադրություն ուներֈ Նա առհասարակ շատ էր
բաց պահում իր դուռըֈ Քիչ կպատահեր, որ մարդու մերժեր՝ ներս չթողներֈ Պատվիրել
էր, որ խնդրատուներին ներս թողնեին առանց արգելքիֈ Խոսելու ժամանակ մին էլ
տեսանք՝ մի փոքրիկ, այսպես 10-11 տարեկան գիմնազիստ ներս մտավ, գլուխն արագ
տմբացրեց, չարաճճի գլուխ տվեց ու դիք կանգնեց դռան տակինֈ
Հայրիկի քեֆն ավելի բացվեցֈ
— Օ՜հ, բարով եկար,— ասավ,— ի՞նչ կուզեսֈ
— Հայրի՛կ, ինձ ուսումնարանից դուրս են անումֈ
— Քեզի, ուսումնարանեն դուրս կանե՞նֈ
— Այո՛, Հայրի՛կֈ
— Ինչպե՞ս կարելի է, որ քեզի դուրս անենֈ
— Դուրս են անում, Հայրի՛կֈ
— Ո՞վ է դուրս անումֈ
— Դիրեկտորըֈ
— Ինչու՞ֈ
— Ասում է՝ փողը բերֈ
— Է՛հ, դու ալ չունի՞սֈ
— Չէ՛, Հայրիկ, իմ հայրը մեռած է, մայրս․․․— երեխան սկսեց իր
պատմությունըֈ
— Մոտ եկ, տեսնեմֈ
Երեխան մոտեցավֈ
— ՛Էհ, հետո լավ կսովորի՞ս դասերդֈ
— Լավ եմ սովորում, Հայրիկ,— և երեխան նորից սկսեց մի պատմություն, թե
ինքն ինչ առարկայից ինչ է ստացել և այլնֈ
— Լա՛վ, լա՛վ, դու ալ Հայրիկի պես շատախոս եղեր եսֈ Հապա չըսի՞ր, որ
կերթամ Հայրիկին կըսեմֈ
— Ասեցի, Հայրիկֈ
— Լավ ըրեր եսֈ Ինչքա՞ն կուզենֈ
Չեմ հիշում ինչքան ասավ երեխան, Հայրիկը ձեռքը տարավ կողքին դրած բանի
տակը, փողը հանեց, տվեց իրեն ու զանգահարեցֈ Ներս մտավ վարդապետըֈ
— Ծո՛, տարեք նշանակեցեք, որ ասոր ուսման վճարը Հայրիկը պիտի տա, որ
դիրեկտոր ալ չարձակի ուսումնարանեն․․․ Սրան տարանֈ Ներս մտավ մի
գաղթական կին, սևերում փաթաթվածֈ
— Հայրի՛կ, ամուսինս սպանվեց կոտորածին, հինգ երեխալով մնացեր եմ
դռները․․․
— Հա՛, խեղճ կին, այնպես ժամանակներ են, որ տղամարդիկ ալ հազիվ իրենց
տունը կպահեն, դու մի խեղճ կնիկ, ինչպե՞ս պիտի պահես ատքան երեխաներըֈ
Կրկին ձեռքը տարավ <կողքին դրած> բանի տակը, հանեց սրան էլ փող տվեց․
ճամփա դրավֈ
Ներս մտավ իմ ծանոթ ծերունի տիրացունֈ
— Հայրիկ, 40 տարի Ս․ Մինասի եկեղեցում, սուրբ տաճարում ծառայել եմ
աստծուն, այժմ քաղցած եմ․․․
— Անխելք մարդ,— ընդհատեց Հայրիկը,— քեզի ո՞վ ըսավ 40 տ<արի> աստծուն
ծառայես, որ այսօր քաղցած մնաս, 40 տ<արի> եթե մի վաճ<առականի> ծառայեիր,
այսօր կուշտ պիտի ըլլայիր․․․— ու սկսեց ծիծաղելֈ— Է՛հ, աղեկ, կհոգանքֈ
Կրկին ձեռքը տարավ կողքի բանի տակից փող հանեց, տվեց իրեն ու
զանգահարեցֈ Եկանֈ
— Ծո՛, տարեք, ըսեք ասոր թոշակ կապենֈ
Եվ այսպես ամբողջ օրըֈ
ԽՈՐՀՐԴԱՎՈՐ ԾԵՐՈԻՆԻՆ
— Այդ դո՞ւ ես,— ասաց նա և գլուխս թեթև շոյելով՝ շարունակեց իր ճամփան՝
առանց կանգնելու։
— Դու ո՞րտեղից գիտես ինձ, ծերունի։
— Քո ծնված օրից։
— Ուրեմն դու ճանաչո՞ւմ ես ինձ։
— Ես քո հորն էլ էի ճանաչում փոքրուց։
— Վա՜հ, մի՞թե…
― Ես քո պապին էլ եմ տեսել, ա՜խ, ինչ չարաճճի էր երեխա ժամանակ։
— Դու իմ պապին տեսել ես երեխա ժամանա՞կ։
— Է՜հ, բայց քո պապի պապը ավելի կայտառ երեխա էր։
— Դու իմ պապի պապին էլ ես տեսե՞լ։
— Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛․ զարմանում ես դու. դեռ նրանց պապերի պապերին էլ…
— Դե որ այդպես է, պատմի՛ր, խնդրում եմ, պատմիր, ծերունի, ի՞նչ տեսակ
մարդիկ էին նրանք, ի՞նչ գիտես նրանցից։
— Ինչ տեսակ մարդի՞կ…
Նրանք էլ քեզ նման մարդիկ էին։ Այդպես՝ քեզ նման երազներ էին երազում,
մեծ-մեծ հույսեր էին փայփայում… Գալիս էին ոգևորված իրանց հույսերով ու
ցնորքներով և մեկ-մեկ կորցնում ճանապարհին։ Ոմանք շուտ էին վհատում ու
բեկվում, ոմանք ավելի հանդուգն ու համառ գալիս էին, մինչև մի տեղ ընկնում էին
ուժասպառ ու… Օ՜, շատ եմ ծիծաղել նրանց վրա։
— Վա՜յ, խե՜ղճ պապեր։
— Բայց ես ականատես եմ եղել և նրանց սիրային տարփանքներին, ես տեսել
եմ նրանց կայտառ զավակների խաղերն ու լսել եմ նրանց առաջին թոթովանքները,
մասնակցել եմ նրանց խրախճանքներին, ձայնակցել եմ նրանց հաղթանակի
աղաղակներին, ես պսակել եմ նրանց առաքինություններն ու
մեծագործությունները…
— Ո՜վ բարի ծերունի։
— Հա՛, նրանք ինձ հետ էին։ Մի քիչ տեղ եկան. մեկը մի անգամ մտավ
գերեզման, մյուսը նրանից մի փոքր հեռու իրան ալևոր գլուխը դրեց, որը դեռ մատաղ,
որը ծերունի, որը սրահար, որը ցավագար… Քո բոլոր պապերն ինձ հետ են անցել, ու
ամեն մեկը մի տեղ մնացել։
— Ո՜ւհ, ինչքան մեծ ես դու։
— Մե՜ծ, աչքդ ինչ տեսնի՝ նրա սկիզբն եմ ես, միտքդ ուր հասնի՝ նրանից առաջ
եմ ես, ո՛ր քարը վերցնես՝ տակին եմ եղել, ինչ մեռել գտնես՝ այն ես եմ թաղել։
— Եվ դեռ ադպես արա՞գ ես գնում, ես չեմ կարողանում քեզ հասնել։
— Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛, հոգնեցի՞ր… տեսնում եմ՝ արդեն քեզ էլ եմ թողնում։ Օ՜,
դու վաղ ես ծերացել… Ե՜կ, ե՜կ…
— Սպասի՛, ծերունի, իմ ուժը, իմ եռանդը դու տարար, ես հոգնեցի, էլ չեմ
կարողանում գալ։
— Ե՜կ, ե՜կ…
ԼԵՌՆԵՐԻ ՀՈՎԻՎԸ
Լեռնե՜ր… բարձր ու կանաչ լեռներ, դուք հայրենիքն ու գահը զով զեփյուռների,
անուշաբույր ծաղիկների, սուրբ ցողերի ու շաղերի, անմահական սառն աղբյուրների,
սև-սև ամպերի, հրեղեն կայծակների, հրեղեն տարափների… Դո՜ւք — մոտիկ
աստծուն, աստղերին, լուսնին, երկնային շնորհքներին ու գաղտնիքներին, վեհ ու
վեհապանծ լեռներ…
Եվ ո՞վ է հողեղեններից այնքան ձեզ նման հպարտ, հզոր, վեհանձն ու մաքուր,
որքան ձեր հարազատ որդեգիրը, ձեր մրրիկների ու զեփյուռների, ծաղիկների ու
կայծակների ծնունդը, ձեր պահած ու փայփայած հովիվը։
Լեռների հովի՜վը, անծանոթ ու խորթ կյանքի սրտամաշ հառաչանքներին,
գետնաքարշ արարքներին, հացկատակ խաղերին ու տաղերին, հպարտ ու զվարթ,
որպես այդ ձեր վայրենի ծաղիկները։
Բայց ձեր վայրենի ծաղիկներն էլ իրանց բույրով-հրապույրով ընկնում են ծանր
ու կոպիտ ոտների տակ և ապականվում, ցեխ դառնում։
Քաղաքում՝ բարձրահարկ տան բակում, յուր սրինգն ածում ու պար էր գալիս
մի բարձրահասակ, թիկնավետ երիտասարդ։ Նրա հագին բազմատարազ շորերի
ցնցոտիներ էին, գլխին՝ ծանր քրդի քոլոզ։
Զվարթ էր նրա հովվական սրնգի ձայնը, ուրախ էր պարի եղանակը, աշխույժ
էր և պարը, միայն տխուր էին թուխ, կրակոտ աչքերը, որ երբեմնակի նայում էին վերև։
Նրանք երբեմնակի նայում էին վերև, երևի տեսնելու, թե օքմի՞ն
կա պատշգամբներում, թե չէ․ նայում էին, սակայն չէին աղերսում…
Տխուր էր և նրա առնական դեմքը յուր շիկասև, նորածիլ շրջանակի մեջ, ուր
նշանավոր էին արծվի քիթն և ուռած շրթունքները։ Եվ նա ինքն ամբողջ մի
մարմնացած վայրենի վիշտ էր, բայց յուր սրինգն ածում ու պար էր գալիս։
նրա հնամաշ շորերի ձորձերը թռչկոտելով դիպչում էին բարձր ազդրերին ու բաց
սրունքներին, հորինելով մի ծիծաղաշարժ տեսարան, որ սաստիկ վիրավորում էր
նրա հզոր կերպարանքն ու դառն տխրությունը։
— Քուրդը, քուրդը…— աղաղակեցին երեխաները, և տանըցիք նոր ճաշերն
ավարտած, թմփթմփալով սրնգի ձայնին դուրս եկան պատշգամբը, նայելու աղքատ
քուրդին։
Ավելի ոգևորված՝ քուրդը կրկնապատկեց եռանդը, աշխատում էր ցույց տալ
յուր բոլոր շնորհքը զանազան ծամածռություններ ու խեղկատակություններ
անելով…։ Եվ նա հասնում էր յուր նպատակին, վերևից հրճվում, ուրախ կըրկըչում
էին։
Բայց նրանցից ոչ ոք չէր մտածում, թե ինչու ինքը՝ պարողը, չի ուրախանում,
ինչու մենակ նա է տխուր…
Եվ ի՞նչ կավելանար աղքատ քրդին, եթե մեկն այդ հարցներ։ Նրան մի քանի
կոպեկ սև փող էր հարկավոր, առավ դուրս եկավ։
Մտավ ուրիշ բակ։
Պատրաստվում էր դարձյալ յուր պարն սկսելու, երբ մեկը հարցրեց.
— Ո՞րտեղացի ես, տղա։
— Սասունիցն, աղա։
— Հապա ո՞ւր ես եկել։
— Ես չոբան էի, աղա, թուրքեր մեր գեղ քանդեցին… իմ ոչխար լե թալլեցին…
Նա բաց արավ կռան տակը, որտեղ երևում էր խանչալի տված լայն վերքի
սպին, քոլոզը վերցրեց, ցույց տվեց գլխի պատռվածը, երևի դրանով ուզում էր ասել, թե
հեշտ չի տեղի տվել թշնամուն, և դարձյալ ծածկելով՝ սկսեց յուր սրինգն ածել ու
պարել։ — Где это Сасун, папа?,— հորը փարելով, հարցրեց օրիորդը։
— Это там далеко,— ձեռը թափ տալով իբրև պատասխանեց հայրը և
շարունակեց «ղնջռտալով» նայել աղքատ սրնգահարին, որ զանազան ոստումներ ու
ծամածռություններ անելով, պար էր գալիս ներքև՝ բակում։
Զվարթ էր նրա սրնգի ձայնը, պարի եղանակը, աշխույժ էր և պարը, միայն
տխուր էին նրա թուխ, կրակոտ աչքերը, որ երբեմնակի նայում էին վերև…
Եվ այսպես պար էր գալիս հայրենիքից հալածված, ոչխարը խլած Սասունի
լեռների հովիվը։ Նրա հնամաշ շորերի ձորձերը թռչկոտելով դիպչում էին բարձր
ազդրերին ու բաց սրունքներին՝ հորինելով մի ցավալի տեսարան։
ԻՄ ԸՆԿԵՐ ՆԵՍՈՆ
Մի խումբ ընկեր երեխաներ էինք։ Գյուղացի երեխաներ։
Ոչ ուսումնարան կար, ոչ դաս, ոչ դաստիարակություն․ ազատ էինք
միանգամայն ու խաղում էինք, ի՜նչքան էինք խաղում։ Ու ո՜նց էինք իրար սիրում, ո՜նց
էինք իրար սովորել։ Սոված ժամանակներս էլ՝ վազում էինք հացի տաշտիցը մի կտոր
հաց առնում, պանրի կարասիցը մի կտոր պանիր ու էլ ետ շտապում իրար մոտ։
Իրիկուններն էլ հավաքվում էինք, ծիծաղ բաներ ասում կամ հեքիաթ պատմում։
Մի ընկեր ունեինք, անունը Նեսո։ Է՜նքան հեքիաթ գիտեր, է՜նքան հեքիաթ
գիտեր, ոչ ծեր ուներ, ոչ տուտը։
Ամառվա լուսնյակ գիշերները մեր դռան գերանների վրա շուրջբոլոր
նստոտում էինք, հիացած պլշում Նեսոյի՝ ոգևորությունից գեղեցկացած դեմքին։ Ու
պատմում էր նա Հուրի փերիներից, Զմրուխտ Ղուշից, Լիս ու մութ աշխարհից…
— Նեսո ջան, Նեսո, հիմի էլ Կուր Թագավորի հեքիաթը պատմի, հիմի էլ Թութի
ղուշի հեքիաթը պատմի… հիմի էլ Քաչալի ու Քոսակի հեքիաթը պատմի…
Էնպես պատահեց, որ մեր գյուղում ուսումնարան բաց արին։ Ինձ ուսումնարան
տվին, ինձ հետ էլ մի քսան-երեսուն երեխա։ Ամեն մի երեխի համար տարեկան երեք
ռուբլի վարձ էին ուզում․ էս պատճառով էլ գյուղի երեխաներից շատերը, որոնց
ծնողները չէին կարող տարեկան երեք ռուբլի տան, մնացին դուրսը։ Դուրսը մնացին և
իմ խաղընկերների մեծ մասը, նրանց հետ և Նեսոն։
Առաջին անգամն էր, որ մեզ ջոկում էին իրարից և ջոկում էին ուսումնարանն ու
վարժապետը, առաջին անգամն էր, որ մենք գլխի էինք ընկնում, թե մինս ունևոր ենք,
մյուսս աղքատ։ Դեռ էսօր էլ ականջումս է Նեսոյի լացի ձենը, որ իրենց դռանը թավալ
գալով գոռում էր, թե՝ ես էլ եմ ուզում ուսումնարան գնամ։ Եվ դեռ ականջումս է նրա
հոր ձենը, որ կանչում էր. «Կա ո՜չ, կա ո՜չ, ա՛յ ոչ ու փուչ, որտեղի՞ց տամ… Երեք
մանեթ ունենամ՝ կտանեմ, հացի կտամ, կբերեմ կուտեք, հրես մնացել եք սոված
նստած․ կա ո՛չ…»:
Նեսոն ու մյուս դուրսը մնացած ընկերներս գալիս էին ուսումնարանի շեմքում
հավաքվում՝ մեզ մտիկ անում, բայց վարժապետը թող չէր անում, էնտեղից քշում էր։
Դասամիջոցներին խաղի ժամանակ էլ չէր թողնում մեզ հետ խաղան, ասում էր՝
կողմնակի, օտար երեխաները իրավունք չունեն աշակերտների խաղերին խառնվելու։
Եվ նրանք գնում էին ուսումնարանի պատի տակին նստոտում՝ սպասում էին մինչև
դասներս վերջանար, որ միասին գնայինք։
Էսպեսով էլ առաջին տարին ուսումնարանում ես մոտեցա նոր ընկերների հետ,
Նեսոն ու մյուս դուրսը մնացած ընկերներս էլ տարվա վերջը էլ չէին գալիս
ուսումնարանի պատի տակին նստոտում ու սպասում ինձ։
Մի երկու տարի մեր գյուղի ուսսւմնարանումը կարդալուց ետը հերս ինձ
տարավ մեր կողմերի գյուղաքաղաքը, էնտեղի ուսումնարանը տվավ։ Էս արդեն
բոլորովին ուրիշ աշխարհք էր։ Տները սիպտակ, կարմիր տանիքներով, ժողովուրդը
զուգված ու մաքուր, ուսումնարանն էլ մեծ ու գեղեցիկ, ու ոչ թե մի վարժապետ,
ինչպես մեր գյուղումն էր, այլ մի քանի վարժապետ ու մինչև անգամ վարժուհիներ, որ
նորություն էր ինձ համար ու զարմանալի, սակայն շատ դուրեկան։
Տեղին ու դպրոցին վայել իմ հագուստն էլ փոխեցին։ Քաղաքացի աշակերտի
շորեր հագա, գեղեցիկ, մաքուր ու էսպես կերպարանափոխված էլ տոների
արձակուրդին վերադարձա մեր գյուղը։
Նեսոն ու հին ընկերներս իմացել էին, թե վերադարձել եմ, առավոտից եկել էին
մեր տան չորս կողմը պտտվում էին ու պատատակերիցը ծիկրակում։ Դուրս եկա,
գնացի մոտեցա։ Չեմ հիշում ինչպես բարևեցինք, միայն էն է միտս մնացել, որ նրանք
էլ առաջվա նման մտերիմ ու համարձակ չէին ինձ հետ։ Ամենից առաջ ուշադրություն
դարձրին իմ շորերի վրա։ Նեսոն մինչև անգամ իմ աշակերտական կարճ բլուզն
ակնարկելով մի սրախոսություն արավ, մյուսներին դառնալով՝ ասավ․ «Կասենաս՝
պոչատ կաչաղակ ըլի…»։ Նրանք ծիծաղեցին։ Ես վշտացա, բայց բան չասացի։ Ապա
թե Նեսոն ձեռքը քսեց իմ շորերին, նրան հետևեցին մյուսները ու զարմանք
հայտնեցին, թե ինչ փափուկ են։ Էդ օրը առաջին անգամն էր, որ ես էլ ուշք դարձրի
նրանց շորերի վրա ու նկատեցի, թե ինչքան էին կեղտոտ ու պատռտված։ Եվ
առհասարակ մեր ամբողջ գյուղը թվաց աղքատ ու կեղտոտ։
Երկու տարուց հետո էստեղից էլ հերս ինձ տարավ մեծ քաղաք, ավելի մեծ
ուսումնարան։ Երբ էնտեղից էլ վերադարձա՝ իմ առաջվա խաղընկերները, որ արդեն
մեծ տղերք էին, եկան բարևեցին մյուս գյուղացիների նման ու նրանց հետ էլ հեռու
կանգնեցին։ Միայն մի անգամ, խոսակցության մեջ, երբ ուրիշները ինձ հարցնում էին,
թե հիշո՞ւմ եմ արդյոք, որ միասին կարգում էինք, Նեսոն էլ հարցրեց թե՝ «Միտդ ա, որ
ձեր դռան գերանների վրա գիշերները հեքիաթ էինք ասում…»։
— Վա՜, ի՞նչպես չի միտս… Մի՞թե կմոռանամ։ Էդ իմ մանկության ամենալավ
հիշողություններից մինն է,— պատասխանեցի ես։
Նեսոն կարծես թե ուրախացավ, բայց դարձյալ մնաց օտար ու հեռու։
Իսկ քաղաք վերադառնալու ժամանակ էնպես պատահեց, որ Նեսոյի հոր ձին
վարձեցինք, որ ես հեծնեմ։ Նեսոն էլ պետք է ձիու հետ ոտով գար։ Եվ երբ ճանապարհ
ընկանք, ես ձիու վրա, իսկ Նեսոն իր ցնցոտիներով ու պճեղները դուրս պրծած
տրեխներով ոտքով՝ ձիու ետևից, ինձ սաստիկ ծանր եկավ։ Մի քիչ անցնելուց հետո
հայտնեցի, թե ես ոտով գնալն ավելի եմ սիրում քան ձիով, ու ձիուց իջա։ Եվ
այնուհետև կամ միասին ոտով էինք գնում, կամ հերթով էինք ձի նստում։ Նեսոն սրա
վրա ուրախացավ, բայց նկատեցի, որ նա իմ արածը վերագրում է ոչ թե իմ
բարեսրտությանն ու ընկերական զգացմունքին, այլ իմ հիմարությանը։ Ես վշտացա
իմ մեջը, բայց ավելի մեծ վիշտը առաջս էր։
Ճանապարհին մի տեղ իջանք, հանգստացանք ու հաց կերանք։ Ձմերուկ
ուտելու ժամանակ իմ գրպանի դանակը հանեցի տվի Նեսոյին, որ ձմերուկը կտրի։
Ճամփա ընկնելու ժամանակ դանակը կորավ։ Նեսոն պնդում էր, թե դանակն ինձ
տվավ, գրպանս դրի։ Ես թեև լավ գիտեի, որ ինձ չէր տվել, բայց գրպաններս ման եկա
ու ճանապարհ ընկանք։ Ես պարզ նկատեցի, որ նա իմ դանակը տակով արավ, վերջն
էլ ուրիշները տեսել էին ձեռին։ Եվ ճանապարհ ընկանք սրտումս մի ծանր վիշտ, որ ոչ
թե դանակս եմ կորցնում, այլ մի ուրիշ շատ թանկագին բան, որ Նեսոյի համար
անհասկանալի էր… Իսկ երբ տեղ հասանք, ու Նեսոն պետք է ետ վերադառնար՝ ես
նրա համար մի ալխալուղացու առա նվիրեցի, բացի ձիու վարձը, իսկ նա ինձ դիմեց
թե՝ «Բա մի չայի փող չես բաշխո՞ւմ…»։
Ես սաստիկ ամաչեցի ու էդ չայի փողն էլ տվի։ Բայց նրանից հետո, ամեն
անգամ, երբ հիշում էի իմ մանկության օրերը և էն երեկոները, գերանների վրա,
լուսնյակի տակ նստած մեր խումբը ու Նեսոյին՝ հեքիաթ ասելիս, ամեն անգամ սիրտս
լցվում էր ցավով ու ափսոսանքով։
— Նեսոն աղքատ է… Նեսոն տգետ է… Նեսոն լցված է գյուղական չարքաշ
կյանքի դառնություններով… Նա էլ եթե ուսում առներ, կրթվեր, ապահով լիներ՝ լավ
մարդ կլիներ, գուցե ինձանից էլ շատ ավելի լավը… Այժմ Նեսոյին հիշելիս միշտ
էսպես եմ մտածում ու աշխատում եմ արդարացնեմ, լավացնեմ ու նորից սիրեմ
էնպես, ինչպես սիրում էի էն ժամանակ։ Ուզում եմ՝ շարունակ էն խաղաղ, աստղալի
լուսնյակ գիշերների Նեսոյի պատկերը լինի աչքիս առաջին, մտքիս միջին, բայց չի
լինում, էլ չի լինում․ իսկույնևեթ առաջ է գալիս մի ուրիշ պատկեր, մի շատ ամոթալի
ու ցավալի պատկեր։
Երբ արդեն ուսումս ավարտած, կյանք մտած մարդ էի, մի անգամ էլ մեր գյուղը
վերադարձա ու գնացի գյուղամեջ։ Գյուղամիջում ժողովուրդը հավաքված աղմկում էր
ու աղաղակում, իսկ մեջտեղը մի հաչից թոկով ամուր կապած ու գլխակոր կանգնած
էր նեսոն։
Իմ հարցին պատասխանեցին, թե գողություն է արել։ Ես միջամտեցի, բաց
թողնել տվի նրան։ Բայց իմ երևակայության մեջ նա դեռ մնում է թեժ արևի տակ
թոկերով հաչիցը կապած ու գլխակոր, իսկ շուրջն աղմկում է մեր գյուղը։
Մեր գյուղում սովորական բան է և՛ գողությունը, և՛ հաչիցը կապելը, և՛ ծեծելը,
բայց էս մինը իմ աչքի առաջից ու մտքի միջից չի հեռանում, ինչպես չի հեռանում և էն
մանուկ Նեսոն, լուսնյակ գիշերներին գերանների վրա նստած հեքիաթ ասող Նեսոն,
մաքուր ու միամիտ Նեսոն, իմ մանկության ընկեր Նեսոն։
ԵՐԿՈՒ ՀԱՅՐ
1896-ի կոտորածի ձմեռն էր։ Մի խումբ փախստականներ Սասունի կողմերից
հասան Էջմիածին։ Նրանց մեջն էր և Ա. գյուղի ծերունի տեր Սարգիսը։
— Հայրիկի աջը կուզեմ համբուրել,— խնդրեց նա Վեհարանում, ու ներս թողին։
— Բարով, տեր հայր,— աջը մեկնեց Հայրիկը։
Քահանան համբուրեց ու ետ եկավ, կանգնեց դահլիճի մեջտեղը հոգնած,
խորտակված։
— Ո՞րտեղից կուգաս։
— Սասունի կողմերեն. Ես Ա-ի տեր Սարգիսն եմ…