EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Թե` իմացե՛ք, որ էսպես
Կարմիր շորով մի խիզան
Ընկավ ձորը, մի կածան…
125 Դուրս թափվեցինք մենք գյուղից,
Հեռու կանգնած, երկյուղից,
Տեսանք` ահեղ էն ձորում
Ոնց էր լալիս ու գոռում
Մարոյի հայրն ալևոր,
130 Մայրը ճըչում սըգավոր։
Շատ լաց եղավ և Կարոն…
Մեռա՜վ, գնաց մեր Մարոն։
Սակայն անբախտ նըրա դին
Պապի կողքին չըդըրին։
135 Գյուղից հեռու մինչ էսօր
Փոս փորեցին մի խորին,
Առանց ժամ ու պատարագ
140 Մեջը դըրին Մարոյին,
Էն սև քարն էլ տաշեցին,
Բերին վըրեն քաշեցին։
Շատ եմ տեսել, երբ սըգվոր
Մայրը մենակ, սևաշոր,
145 Կորանալով էն քարին`
Ձեն էր տալիս Մարոյին․
― Ո՞վ քեզ ծեծեց, Մարո ջա՜ն,
Ո՞վ անիծեց, Մարո ջա՜ն,
Ո՞ւր փախար դու, Մարո ջա՜ն,
150 Տուն արի՛, տո՜ւն, Մարո ջա՜ն,
Խո՛ր ես քընել, Մարո ջա՜ն,
Չե՛ս զարթնում էլ, Մարո ջա՜ն…
Կորանալով էն քարին`
155 Խունկ էր ծըխում, մոմ վառում,
Որ գիշերվան խավարում
Փայլփըլում էր մեն-մենակ
Հեռվից երկար ժամանակ։
ԳՈՒԹԱՆԻ ԵՐԳԸ
Արի՛, գութան, վարի՛, գութան,
Օրն եկել է, ճաշ դառել,
Առը շուռ տուր, խոփիդ ղուրբան,
Օրհնյալ է Աստված, հորովե՜լ:
5 Քաշի՛, եզը, ուսիդ մատաղ,
Քաշի՛ , քաշենք, վար անենք.
Ճիպտի՛ն արա, քըշի՛, հոտաղ,
Մեր սև օրին ճար անենք:
Պարտքատերը գանգատ գընաց,
10 Քյոխվեն կըգա, կըծեծի,
Տերտերն օրհնեց, անվարձ մընաց,
Կըբարկանա, կանիծի:
Էն օրն եկան թովջի արին,
Հարկ են ուզում տերության.
15 Ի՞նչ տամ կոռին ու բեգյառին…
Վարի՛, վարի՛, իմ գութան:
Ձեռըս պակաս, ուժըս հատած,
Հազար ու մի ցավի տեր,
Ինձ են նայում մերկ ու սոված
20 Մի տուն լիքը մանուկներ:
Առը շո՛ւռ տուր, խոփիդ ղուրբան,
Օրհնյա՜լ է Աստված, հորովե՜լ:
ԱՐԵՎ ԵՎ ԼՈՒՍԻՆ
(Ժողովրդական ավանդություն)
Ասում են, իբրև, երկնում կապուտակ
Կա մի լուսեղեն սիրուն ապարանք.
Այնտեղ եթերքում, ամպերի գլխին
Ամուր, անսասան կանգնած է նա մին:
5 Նրա դռներին պահնորդ չէ հսկում,
Ոչ մոտից անցնող, ոչ ձայն է լսվում.
Միայն դյութական ամրոցի միջին
Տաշտըն առաջին չոքած է մի կին:
Խմոր է հունցում, և բազուկները
10 Վերև են քաշած մինչ արմունկները.
Խմոր է հունցում և անուշ երգում,
Որ փափկահնչյուն լռին եթերքում
Անոսր այերը* թեթև տատանում,
Կամաց հեռանում է, անհետանում:
15 Ահա համրընթաց, ձյունափայլ, ճերմակ
Ամպերը կտրած միմյանց քամակ,
Ինչպես գնայուն լեռներ ահագին
Ունկնդիր են այն քաղցրալուր երգին:
Այն հրաշագեղ կինն երկնաբնակ
*երկիրը շրջապատող օդային տարածություն
20 Ունի երկու հատ գեղեցիկ զավակ.
Եվ ահա կանչեց իր սիրուն զույգին,
Ձայն տվեց թե չէ` դուրս եկան կողքին:
Աղջիկ է մեծը, անունն` Արեգակ,
Նմանը չըկա երկնքում հրեշտակ.
25 Աչքերը սև-սև, մազերը գանգուր,
Հոնքերը կեռ-կեռ, ասես մի-մի թուր.
Իսկ փոքրը` տղա, անունը Լուսնյակ,
Շարմաղ, ինչպես ձյուն, իրավ լուսունակ:
Ապա թե խոսեց մայրը լուսածին.
30 ― Գնացե՛ք, որդիք, Արեգակ, Լուսին,
Մեկդ գիշերը, մյուսդ ցերեկը,
Լուսավորեցեք խավար աշխարհքը.
Դե՛հ, բավական է, գնացեք, որդիք,
Հերիք խավարում խարխափեն մարդիկ:
35 ― Ես ցերեկը կերթամ, ասաց Լուսնյակը,
Լուսավորելու խավար աշխարհքը,
Եվ այնտեղ ինչ որ տեսնեմ, նկատեմ,
Կըգամ քեզ, մայրիկ, մին-մին կըպատմեմ:
― Վա՜հ, չէ՜, ես պիտի գնամ ցերեկը,
40 Խոսեց վրդովված սիրուն Արեգը.
Միթե աղջիկը կըշրջի՞ գիշերը,
Որոշիր, խնդրեմ, մայրիկ, մեր դերը:
― Լսի՛ր, իմ Լուսին, չէ՞ խելոք ես դուն,
Հորդորեց մայրը յուր համառ որդուն,
45 Արեգն աղջիկ է, նա կըվախենա,
Դու քաջ տղա ես, գիշերը գնա:
Սակայն Լուսինը պպին էր կանգնել,
Սիրուն քրոջը չուզեց զիջանել.
Եվ այդ ժամանակ մայրը լուսածին
50 Բարկացած դարձավ համառ Լուսնյակին. ―
― Բավական, Լուսին, պատանի դու վես,
Գնա՛ քո գործին, հեռացիր աչքես:
Ասաց, Լուսնյակի երեսին սիպտակ
Խմորոտ ձեռքով զարկեց մի ապտակ:
55 Խռովեց Լուսինն ու լացակնքած
Դուրս եկավ իսկույն իր գործին գնաց.
Բայց ապտակ կերած օրվանից դեսը
Խմորոտ է նրա քիթն ու երեսը:
Սակայն ամաչկոտ Արեգակն այժմ էլ
60 Մարդուց էր քաշվում ցերեկով շրջել.
Եվ ահա մայրըն Արևին տվեց
Մի բուռը ասեղ, այսպես պատվիրեց.
― Հողեղեն աչքեր թե որ նայեն քեզ,
Այս ասեղներով նրանց կըծակես:
65 Արևը շիկնած, մեծ ապարանքից
Դուրս եկավ երկինք, ամպի արանքից
Նայեց աշխարհքին, կենսատու շռայլ
Իջավ, լուսացավ երկիրը մռայլ,
Եվ զվարթացավ բնությունն ամեն:
70 Բայց մինչև այսօր ոչ մի հողեղեն
Չէ կարող նայել նրա լույս դեմքին,
Աչքեր է ծակում, ասեղ կա ձեռքին:
Մեկը ցերեկը, մյուսը գիշերը,
Ջոկ կատարելով իրանց դերերը,
75 Երկար ժամանակ իրար չըտեսան,
Սաստիկ կարոտով տանջվել սկսան:
Եվ տվեց Աստված իրարից բաժան
Քույր ու եղբորը մի ժամ տեսության.
Այդ տեսակցության ժամին կարոտած
80 Քույրն ու եղբայրը գրկում են միմյանց.
Իսկ քույր ու եղբայր երբ որ գրկվում են,
Մարդիկ մի առ ժամ լուսից զրկվում են:
ԱՄԱՌՎԱ ԳԻՇԵՐԸ ԳՅՈՒՂՈՒՄ
Լուսընկա գիշեր,
Երկինքը պայծառ,
Անհամար աստղեր
Ցոլցլում են վառ:
5 Քընած է արդեն
Հովտի մեջ գյուղը,
Մըթնած ու լուռ է
Գյուղացու հյուղը:
Հոգնած գյուղական
10 Ընտանիքն ահա
Սրահում, կալում,
Կամ կըտրի վրա:
Երկընքի դիմաց
Գրկված են քընած,
15 Վերևիցն, ասես,
Ժըպտում է Աստված:
ՀԻՆ ՕՐՀՆՈՒԹՅՈՒՆ
Կանաչ, վիթխարի ընկուզենու տակ,
Իրենց հասակի կարգով ծալպատակ,
Միասին բազմած,
Մի շըրջան կազմած,
5 Քեֆ էին անում
Եվ ուրախանում
Մեր հըսկա պապերն ու մեր հայրերը`
Գյուղի տերերը:
Մենք, առույգ ու ժիր գեղջուկ մանուկներ,
10 Երեք դասընկեր,
Նըրանց առաջին գըլխաբաց կանգնած,
Ձեռքներըս խոնարհ սըրտներիս դըրած,
Զի՛լ, ուժեղ ձայնով նըրանց ըսպասում –
Տաղ էինք ասում:
15 Երբ զըվարթաձայն մեր երգը լըռեց,
Մըռայլ թամադեն բեխերն ոլորեց,
Նըրա հետ վերցրին լիք բաժակները
Բոլոր մեծերը
Ու մեզ օրհնեցին. – «Ապրե՛ք, երեխե՛ք,
20 Բայց մեզ պես չապրեք...»
Ժամանակ անցավ, նըրանք էլ անցան,
Զըվարթ երգերըս վըշտալի դարձան.
Եվ ես հիշեցի մեր օրը լալիս,
Թե մեզ օրհնելիս
25 Ինչու ասացին. – «Ապրե՛ք, երեխե՛ք,
Բայց մեզ պես չապրեք...»
Խաղաղությո՜ւն ձեզ, մեր անբա՛խտ պապեր,
Ձեզ տանջող ցավը մե՛զ էլ է պատել:
Այժըմ, տըխրության թե քեֆի ժամին,
30 Մենք էլ` օրհնելիս մեր զավակներին`
Ձեր խոսքն ենք ասում. – «Ապրե՛ք, երեխե՛ք,
ՆԱՀԱՏԱԿ
Փարթամ Կովկասի պարզ երկնքի տակ,
Երկնաբերձ լեռան զառիվայրի կրծքին,
Հանգչում է վաղուց մի սուրբ նահատակ,
Կուսական և թավ ծմակի միջին։
5 Քանդված է մատուռն, քարերը ցրված,
Եվ ավերակի վերա սգառած,
Կանաչ բաղեղով խստապինդ գրկված
Նիրհում էր ուռին ճյուղերը փռած։
Խոնարհված էր խաչն յուր պատվանդանից
10 Եվ ընկած հեռու սուրբ ավերակից,
Իսկ գերեզմանը մեծ նահատակի
Մամռոտ նայում էր խաշամի տակից։
Գիշերներն այնտեղ կանթեղ չէր վառվում,
Այցելում էին նրան երեները,
15 Եվ միշտ հանգստյան երգ էր հորինում
Քամին, շարժելով լայն տերևները։
Այդ լուռ ու խաղաղ վայրում մենացած,
Երկար ժամանակ Աստուծո մարդու
Անշուք շիրիմը մարդկանցից մնաց
20 Անհայտ և անզարդ, առանց այցելու։
Մինչև որ մի օր Աստուծո հրամանով,
Երազ եկավ մի արդար մարդու մոտ,–
Թե այս ինչ տեղը թաղված է մի սուրբ,
Ցավերով լիքը երկրին անծանոթ։
25 Այսպիսի հրաշքով նա հայտնվեցավ
Մարդկային ազգի փրկության համար,
Եվ հռչակավոր ուխտատեղ դարձավ,
Բարձրացավ խորան գեղեցկակամար։
Նա անտրտունջ, ասում է հին բանը,
30 Ինչպես քրիստոնյա բարեպաշտ և քաջ,
Պահելով Տիրոջ սուրբ պատվիրանը,
Գլուխը թեքեց թշնամու առաջ։
Եվ արդար մարդիկ տեսել են աչքով,
Ասում է նույնպես ավանդությունը,
35 Որ լույս է իջել երկնային հրաշքով
Եվ բժշկում է հիվանդությունը։
Հաճախ բերանովն արժանավորի
Հայտնել է երկրին Աստըծո կամքը,
Եվ ժողովուրդը գլխովին տեղի
40 Ձոնում է նրան իրան հարգանքը։
Բայց և շատ անգամ յուր զորությունը
Նա ցույց է տվել մի պատժով արդար,
Քանդելով մեկի ողջ տեղ ու տունը,
Մարդկանցն անհայտ մեղքերի համար։
45 Նա է մեղավորին տալիս պատիժը,
Արժանավորին ուզած բարիքը.
Նա է սահմանում, գործքին համեմատ,
Մահկանացուի գլխի գալիքը։
Ահա թե ինչու հայ ժողովուրդը,
50 Խաչ կամ նահատակ անունը տալով,
Զուր է համարում մարդկային ջանքը,–
Նրա մեծ զորքի վերա հուսալով։
Կամ երբ որ տերտերն յուր տուփը ձեռքին
Հայտնվում է նրան կրկին և կրկին,
55 Առատ շահելով, հանուն սուրբ խաչին,
Նա հավատում է թե` փրկեց հոգին։
Անցնում է անցվոր այն մատրան մոտից
Երկյուղածությամբ և խաչակնքում,
Չարատանջ օրով դառնացած սրտից
60 Այսպես լիասիրտ աղոթում մտքում.–
«Ո՜վ սուրբ Նահատակ, գլխովդ պտույտ գամ,
Դուն հասցնես ինձ ապրուստ օրական,
Քո մեծ զորքովդ, անգութ, անզգամ
Թշնամուս ջնջես և առնես կոխան»։
65 Հայոց ժողովուրդն ահա խռնված
Հետևում է յուր ծերուկ տերտերին`
Խաչից խնդրելու, որ բռնված
Երկինքը խնայե իրան արտերին։
Թե մի վարակիչ ցավ է տարածված,
70 Մարախն ուտում է գյուղացու ցանը,
Այս «երկնառաք պատուհասի» դեմ
«Օրհնած հողն» է միակ դարմանը։
Արևը կրակ է թափում վերից.
Հայուհին ընկած խաչի առաջին,
75 Արյուն արցունք է չափում աչերից,
Օգնություն հայցում, – հիվանդ է որդին։
Եվ զարդարում է ջերմեռանդ սրտով
Ծառի ճյուղերը յուր կտրած մազով.
Ուխտում է երկար պաս ու ծոմ պահել,
80 Ինչպես ազդել է խաչը երազով։
Ահա մի ծեր կին մաղախն ուսին,
Որդի չի ծնում մանկատի հարսին,
Պիտի յոթն գյուղ «խաչի սեր» ման գա,–
Ամուլ արգանդին խաչը պտուղ տա։
85 Տատի ետևից քողը երեսին,
Ոտքերը բոբիկ, կուչ ու հուպ գալով
Գնում է հարսը գրավը ձեռքին,
Իրավ չըգործած մեղքերը լալով։
Ահա ուխտավորն ահով ու դողով
90 Խմբված լսում է պատգամավորին*,
Որը պատմում է, իրան ծեծելով,
Ինչ է կամեցել երկինքը որին։
Սրան մուրազը, նրան աշխարանք,
Կամ պահանջում է զոհեր ծանրագին.
95 Մյուսին ցեղե-ցեղ նզովք, բանադրանք,
Որ հայհոյել է յուր ընկնավորին։
Ուր չոր քարն էլ է ծլում, կանաչում,
Տեղացու սիրտը միաժամանակ
100 Մի գաղտնի երկյուղ հալում է, մաշում։
Նա իրան ուժին դեռ չէ հավատում,
Նա դեռ իրանից դուրս է որոնում
Բարօրությունըն յուր չարքաշ կյանքի
Եվ գոհացումն հասած զրկանքի։
*Պատգամավոր կամ ընկնավոր, շատ տեղ «նղավող» են ասում,
որովհետև դեռ Դելֆի պատգամախոսի նման ուշաբարձվում է, ապա
փրփրած, իրան ծեծելով հայտնում «աղայի» – խաչի կամքը: (Այս
ծանոթագրության մի մասը պահպանվել է նաև ինքնագրում-խմբ.):
Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ,
Բայց ես չըգտա նրան կյանքի մեջ,
Եվ քաջալերված պատիր խոստմունքից,
Կյանքի դեմ իզուր վարեցի ես վեճ:
5 Կարծում էի, թե մարդիկ անհամբեր
Ուրախությամբ ինձ սպասում էին,
Եվ ամեն քայլում խղճմտանք ու սեր
Մարդոց սրտերը միշտ հուզում էին:
Կարճատև՛ ցնորք, որ անցար արագ,
10 Ինչպես մի քամի, առավել չընչին,
Եվ ահա ընկած իբրև մի նավակ,
Որ կամեր լողալ ավազի միջին:
Դուն անցար, այո՛, դարձյալ աշխարհը
Կառավարվում է յուր օրենքներով,
15 Եվ դիմակ առած մեծ բարերարը
Մարդիկ է սպանում գաղտնի զենքերով:
Մահացու ախտով վարակվածն ահա
Անարատության հագած վերարկու,
Եվ խավարասեր ամբոխը նրա
20 Զազիր գործերին կանգնած խնկարկու.
Եվ հազարավոր անմեղ հոգիներ
Հալածված են չար կրքերից անսանձ,
Եվ, ի նախատինս բանականության,
Արդար է միայն զորեղը մարդկանց:
25 Ահա գետնաքարշ և չարախնդում
Խումբերըն անսիրտ մարդ-հրեշների
Վխտում են անվախ` հրապարակներում,
Իբրև առաջնորդ մարդոց մտքերի:
Ահա, խնդության ձայներ են թնդում,
30 Իբրև արձագանք չարության խոսքի,
Ի՞նչ են կամենում, էլ ի՞նչ են խնդրում
Պատուհասները մարդկային ազգի:
– Ի՞նչ եք կամենում դուք, մարդիկ ստոր,
Մա՞հը, կործանո՞ւմն արժանավորի.
35 Եվ այդ բոլորը միայն մի կտոր
Հացի համար. սակայն, ո՞վ գիտի,
Գուցե խավարը ձեզ տվեց պաշտոն
Բանականության բռնավորների,
Եվ դուք, անմիտներ, ամբողջ մարդկություն:
40 Ձեզ հավիտենական կարծում եք գերի:
Խեղճե՜ր, նայեցե՛ք, ահա ձեր դիմաց,
Առանց նայելու ձեր կտոր հացին,
Բանականության զավակը կանգնած,
Սպասում է նա մոտ լուսաբացին:
45 Երանություն էր խոստացել հույսս ինձ.
Սակայն չըգտա նրան կյանքի մեջ.
Բայց չեմ վհատել. անսպառ մեկ իղձ
Դեռ ինձ մղում է դեպ հառաջ անվերջ:
Հառա՜ջ, կռվելով, և կըգա մի օր,
50 Որ կընկնի ներկան վատշվեր, դաժան,
Նրա ավերի վերա փառավոր
Ապագան լուսո կըկանգնի նշան:
ԻՂՁ
Ինչո՞ւ չեմ թռչուն, վայրենի մի հավ,
Որ հիմա գլխիս վերևից թռավ.
Ինչո՞ւ չեմ կարող երկնքում ճախրել
Եվ ազատություն միմիայն սիրել։
5 Ես դեպի Տարոն կըսլանայի,
Ուր ծաղկում են դաշտերն իմ պապերի,
Դատարկ ամրոցում միգապատ լերանց
Հանգչում են մոռացված աճյունքը նրանց։
Այնտեղ հին պատից մնում են կախած
10 Նրանց լայն վահանն ու սուրը ժանգոտած,
Կըթռչեի սրի, վահանի վրայով,
Եվ կըսրբեի փոշին թևերով։
Եվ պարթևական լռած քնարի
Ժանգոտ լարերին ես կըզարկեի,
15 Որ նրա ձայնը դարձյալ հոգենվագ
Հնչեր մշտալուռ կամարների տակ։
Ճակատագրի խիստ օրենքների դեմ
Իզուր է խնդիրս,― ես այդ լավ գիտեմ
Իմ և բլուրների միջև հայրական
20 Սարեր ու ձորեր, կապույտ ծովեր կան։
Վերջին շառավիղը դյուցազունների
Ահա տարագիր, ցոփ կյանքի գերի.
Այստեղ ծնվեցա, բայց ուրիշ հոգով...
Ա՜խ, ինչո՞ւ չեմ ես թռչուն վայրենի։
1889-1902
ԼՈՌԵՑԻ ՍԱՔՈՆ
Էն Լոռու ձորն է, ուր հանդիպակաց
Ժայռերը` խորունկ նոթերը կիտած`
Դեմ ու դեմ կանգնած, համառ ու անթարթ
Հայացքով իրար նայում են հանդարտ։
5 Նըրանց ոտքերում` գազազած գալի`
Գալարվում է գիժ Դև-Բեդը մոլի,
Խելագար թըռչում քարերի գըլխով,
Փըրփուր է թըքում անզուսպ երախով,
Թըքում ու զարկում ժեռուտ ափերին,
10 Փընտրում է ծաղկած ափերը հին-հին,
Ու գոռում գիժ-գիժ.
― Վա՜շ-վի՜շշ, վա՜շ-վի՜՜շշ…
Մութ անձավներից, հազար ձևերով,
Քաջքերն անհանգիստ` հըտպիտ* ձայներով
15 Դևի հառաչքին արձագանք տալի,
Ծաղրում են նըրա գոռոցն ահռելի
*Հըտպիտ - խեղկատակ, ծաղրածու, միմոս
Ու կըրկնում են գիժ-գիժ․
― Վա՜շ-վի՜շ, վա՜շ-վի՜՜շ…
Գիշերը լուսնի երկչոտ շողերը
20 Հենց որ մըտնում են էն խավար ձորը`
Ալիքների հետ խաղում դողալով,
Անհայտ ու մռայլ մի կյանքի գալով`
Ոգի է առնում ամեն բան էնտեղ,
Շընչում է, ապրում և մութն և ահեղ։
25 Էս տախտի վըրա աղոթում մի վանք,
Էն ժայռի գըլխին հըսկում է մի բերդ,
Մութ աշտարակից, ինչպես զարհուրանք,
Բուի կըռինչն է տարածվում մերթ-մերթ,
Իսկ քարի գլխից, լուռ մարդու նման,
30 Նայում է ձորին մի հին խաչարձան։
Էն ձորի միջին ահա մի տընակ։
Էնտեղ այս գիշեր Սաքոն է մենակ։
Հովիվ է Սաքոն, ունի մի ընկեր.
Սատանի նման` նա էլ էս գիշեր
35 Գընացել է տուն։ Սարերի չոբա՜ն ―
Գյուղիցը հեռու, հազար ու մի բան,
Ով գիտի` պարկում շընալի՞ր չըկար,
Ա՞ղ էր հարկավոր ոչխարի համար,
Ուզեց զոքանչի ձըվածե՞ղ ուտել,
40 Թե՞ նըշանածին շատ էր կարոտել ―
Ոչխարը թողել` գնացել է տուն։
Այնինչ` համկալը հենց առավոտը
Դեպի սարերը քշեց իր հոտը։
Ու Սաքոն անքուն,
45 Թաց տըրեխները հանել է, քերել,
Գուլպան բուխարու վըրա կախ արել
Ու թինկը տըվել,
Մեն- մենակ թըթվել։
Թեկուզ և մենակ լինի փարախում,
50 Աժդահա Սաքոն ընչի՞ց է վախում։
Հապա մի նայի՛ր հըսկա հասակին,
Ո՜նց է մեկնըվել։ Ասես ահագին
Կաղնըքի լինի անտառում ընկած։
Իսկ եթե տեղից վեր կացավ հանկարծ,
55 Գըլուխը մեխած մահակը ձեռին`
Ձեն տարավ, կանչեց զալում շըներին
Ու բիրտ, վայրենի կանգնեց, ինչպես սար,
Էնժամ կիմանաս, թե ընչի համար
Թե՛ գող, թե՛ գազան, հենց դատարկ վախից,
60 Հեռու են փախչում նըրա փարախից։
Ու իրեն նըման իրեն ընկերներ
Ապրում են սիրով երեխուց ի վեր։
Աստծու գիշերը գալիս են հանդեն,
Փետ են հավաքում, վառում են օդեն,
65 Շըհուն ու պըկուն խառնում են իրար,
Ածում են, խաղում, խընդում միալար…
Բայց խուլ ու խավար օդում էս գիշեր
Մենակ է Սաքոն ու չունի ընկեր։
Բուխարու կողքին լուռ թինկը տըված
70 Մըտածում է նա… ու մին էլ հանկարծ,
Որտեղից որտեղ, էն ձորի միջին
Միտն եկան տատի զըրույցները հին…
Միտն եկան ու մեր Սաքոն ակամա
Սկսավ մըտածել չարքերի վըրա,
75 Թե ինչպես ուրախ խըմբով միասին,
Ծուռը ոտներով գիշերվան կիսին,
Թուրքերի կանանց կերպարանք առած,
Երևում են միշտ միայնակ մարդկանց…
Կամ ինչպես քաջքերն այրերի մըթնից,
80 Երբ նայում է մարդ քարափի գըլխից
Կամ թե ուշացած անցնում է ձորով,
Խաբում են, կանչում ծանոթ ձայներով,
Ու մարդկանց նըման խընջույք են սարքում,
Զուռնա են ածում, թըմբուկ են զարկում…
85 Ու տատի խոսքերն անցյալի հեռվից
Ուրվաձայն, երկչոտ հընչեցին նորից.
― Կասեն` Սաքո՜, մեզ մոտ արի,
Արի՛ մեզ մոտ հարսանիք.
Տե՜ս, ինչ ուրախ պար ենք գալի,
90 Սիրուն-ջահել հարսն-աղջիկ։
Ինձ մոտ արի` ձվածեղ անեմ…
Ինձ մոտ արի` բըլիթ տամ…
Ես քո հոքիրն… ես քո նանն եմ…
Ես էլ ազիզ բարեկամ…
95 Սաքո՜, Սաքո՜, մեզ մոտ արի,
Էս աղջիկը, տե՜ս, ինչ լավն ա…
Տարա-նի-նա՜… տարա-նա-նա՜ ՜…
Ու խոլ պատկերներ տըգեղ, այլանդակ,
100 Անհեթեթ շարքով, խուռներամ, անկարգ,
Ծանրաշարժ եկան Սաքոյի դիմաց
Երևութք եղան, անցնում են կամաց,
Խավար ու դանդաղ, ըստվերների պես,
Չար ժըպիտներով ժանտ ու սևերես…
105 Սրընթաց պախրա՞, թե գայլ գիշատիչ
Շեշտակի անցավ փարախի մոտով,
Այծյա՞մը հանկարծ մոտակա ժայռից
Անդունդը մի քար գըլորեց ոտով,
Գիշերվան հովից տերև՞ն էր դողում,
110 Երկչոտ մուկի՞կը վազեց պուճախում,
Թե՞ ոչխարների թույլ մընչոցն էր այն,―
Սաքոյին թըվաց, թե մի ոտնաձայն
Եկավ ու կանգնեց փարախի վըրա,
Կանգնեց ու լըռեց…
115 Ականջ դըրավ նա…
― Ո՞վ հող թափեց բուխուրակից․..
Էն ո՞վ նայեց լիսածակից․․․
Էս ո՞վ կըտրից անցավ թեթև,
Շունչ է քաշում դըռան ետև․․․
120 ― Ո՞վ ես, էհե՜յ․․․ ի՞նչ ես անում.
Ի՞նչ ես լըռել, ձեն չես հանում․․․
Պատասխան չըկա․ լըռության միջում
Ձորագետն է միայն մըրափած վըշշում։
― Հա՜, իմացա, Գևոն կըլնի․
125 Իմ շան ահից ո՞վ սիրտ կանի․․․
Վախեցնում է… հա՛, հա՛, հա՛, հա՛․․․
― Գևո՜ ՜…
Ձեն - ձուն չըկա։
Միայն ահավոր լըռության միջում
130 Ձորագետն է խուլ, մըրափած վըշշում։
Եվ ո՞վ կըլինի զարթուն այս ժամին․
Քընած է աշխարհ, քընած է քամին․
Անքուն չարքերը չեն միայն քընած,
Վըխտում են ուրախ` ձորերը բըռնած,
135 Խավարում կազմած դիվական հանդես,
Վազում, վազվըզում ըստվերների պես,
Մինչև որ մենակ մի մարդ կըգըտնեն,
Ճիչով-քըրքիջով… փարախը մըտնեն…
Աչքերը հանգչող կըրակին հառած`
140 Ծանըր է շնչում հովիվն ահառած,
Ու վայրի հոգին լեռնական մարդու
Ալեկոծում է կասկածն ահարկու։
― Չէ՛, քամին էր էն… էն գիլի շըվաք…
Էն աստղերն էին աչքերի տեղակ,
145 Որ լիսածակից ներս էին ընկել…
Ուզում էր վերև մըտիկ տա մեկ էլ`
Ու սիրտ չի անում։
Ականջ է դընում…
Գալիս են կըրկին թեթև, կամացուկ
150 Դըռան ետևից փըսփըսում ծածուկ.
― Էստեղ է նա,
Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛․
Տե՛ս-տե՛ս, տե՛ս-տե՛ս․
Նայիր էսպե՜ս,
155 Մըտիկ արա՜,
Սաքոն շարժվեց փըշաքաղած,
Դեպի շեմքը նայեց, դողաց…
Շըրը՛խկ… հանկարծ դուռը բացվեց,
160 Թուրք կանանցով տունը լըցվեց,
Տունը լըցվեց թուրք կանանցով,
Ճիչ-գոռոցով, հըռհըռոցով…
Ահռելի ձոր է։ Մի կըտոր լուսին
Նայում է գաղտուկ, թաքչում ամպերում։
165 Էն մութ, ահավոր գիշերվա կիսին
Վազում է Սաքոն Լոռու ձորերում։
Չարքերը ընկած նըրա ետևից,
Հերարձակ խըմբով, ճիչ-աղաղակով`
Հասնում են մեջքին, բռնում են թևից,
170 Զարկում են, զարկո՜ ւմ օձի մըտրակով…
Քաջքերն էլ այրից զուռնա-դըհոլով
Ճըչում են, կանչում ծանոթ ձայներով.
― Սաքո՜, Սաքո՜, մեզ մոտ արի,
Արի մեզ մոտ հարսանիք,
175 Տե՜ս` ինչ ուրախ պար ենք գալի`
Սիրո՜ւն, ջահել հարսն-աղջիկ։
Ես քու հոքիրն… ես քու նանն եմ…
180 Ես էլ ազիզ բարեկամ…
Սաքո՜, Սաքո՜, մեզ մոտ արի,
Տե՜ս, ինչ ուրախ պար ենք գալի․
185 Այնինչ Դեբեդից ալքեր են թըռչում,
Ալիքներն ելնում, ալիքներն ուռչում,
Խավարի միջին ծըփում են կայտառ`
― Բըռնեցե՜ք, փախա՜վ Սաքոն խելագար…
ԱԼԵՔ
Ի՜նչ փարթամ է Արմենիան,
Ի՜նչ սիրուն է, աննման.
Լեռներ չքնաղ, հովասուն
Կատարներով պսպղուն.
5 Ծեր ծմակներ ծառախիտ,
Ջրեր անուշ ու վճիտ.
Դաշտեր բերրի, արգավանդ.
Եվ լիություն երկնավանդ.
Երկինքը ջինջ, բաց կապույտ,
10 Ամպերն ազատ և անփույթ,
Թեթև, անհետ, իբր անուրջ,
Պտտվում են նրա շուրջ.
Չնաշխարհիկ այն երկրին
Մարդիկ դրախտ կոչեցին։
15 Ոչ դրախտ է, ոչ եդեմ,
Բայց Աստուծո, բախտի դեմ,
Չէ տրտնջում տեղացին,
Այլ յուր ամոթն երեսին,
Հարևանի հետ միշտ հաշտ
20 Ունենում է սար ու դաշտ։
Նա առողջ է և զվարթ,
Դեմքը կարմիր, ինչպես վարդ,
Բայց թե ուժը յուր բազկի
Չէ գործ դնում չար ճամփի.
25 Իրան դառը քրտինքով
Աշխատում է անվրդով։
Հենց եզերքն հորիզոնի
Վաղորդյան շառագունի,
Գոհանում է Արարչից―
30 Մաճկալը բռնած մաճից,
Երեսին խաչ է հանում,
Գնում իրան վարն անում,
Հովիվն էլ դեպ արոտը
Քշում տանում է հոտը.
35 Եվ խաղաղ էր նրա կյանքը,
Կարծես, Աստծո օրհնանքը
Նրա վերա իջել էր։
Անդորրությամբ աճել էր
Այս ժողովուրդը բարի.
40 Սակայն, ահա, այս տարի
Հայտնվեցավ թուրք Ալին,―
Մի պատուհա՜ս երկնային։
Ալին ծեծեց… Ալին տարավ…
Ալին այսօր թալան արավ.
45 Ալին երեկ մարդ սպանեց.
Ալին սարիցն ապրանք քշեց.
Կրակ տվեց սրա դեզը,
Խլեց նրա մի լուծ եզը.
Ալին հանդում քաղվոր ճանկեց,
50 Մի նորահարս առևանգեց.
Ալին խլեց… Ալին կերավ…
«Ո՞վ է Ալին, այդ լիրբ թուրքը,
Հարցրեց մի օր քաջ Ալեքը.
55 Ի՞նչ է շինում մեր սարում նա,
Որ սպանի կամ գողանա»,―
Եվ սնաչից* կախ արած
Հրացանն առավ ու գնաց։
«Ալե՜ք, Ալե՜ք, ո՞ւր ես գնում,
60 Վա՜յ իմ գլխին, ի՞նչ ես անում.
Այն գազանից հեռու կացիր,
Արի՛, որդի՛, արի, դարձի՛ր,
Գեթ խնայիր քո խեղճ նանին.
Քեզ կըսպանի այն հարամին։
65 Հարևաննե՜ր, ինձ օգնություն
Եկե՜ք, հասե՛ք, Աստծու սիրուն.
Եկե՜ք, հասե՛ք, որդուս կալեք.
Փախա՜վ, գնա՜ց, Ալե՜ք, Ալե՜ք…»։
Խեղճ պառավը դողդողալով,
70 Յուր ծնկանն ու գլխին տալով,
*Սնաչա - վրանի մեջտեղի միակ սյունը, որի վրա ամրացնում են
ճիպոտները վրանի (հեղ.):
Նայեց, մինչև Ալեքն անցավ
Դիմացի սարն, անհայտացավ։
Բայց տեսե՞լ ես այն լեռները,
Որոնց հպարտ կատարները,
75 Թանձր մեգով փաթաթված,
Ճերմակ ձյունով են միշտ պատած.
Գագաթներիցն այն ձյունապատ,
Պսպըղալով, ինչպես արծաթ,
Աղբյուրներիցը գոյացած
80 Վտակներըն իջնում են ցած
Եվ ոռոգում են լիառատ
Հովիտները դալարազարդ։
Երկնահամբույր այն լերանց
Օդը բուրմունք է ծաղկանց.
85 Հովիվ Ալեքն այն սարերում
Է մեծացել, միշտ ոչխարում։
Յուր սիրելի շների հետ
Դեպի լանջերն խոտավետ
Ամեն Աստծո առավոտ
90 Ոչխարը տանում է արոտ.
Իրիկները մութն ընկնելիս
Բերում, ուրթումն* արխաջ** տալիս,
Նստում իրանց պարզ վրանում
*Ուրթ - այն որոշյալ տեղն է, ուր արձակում են վրանները
սարվորի (հեղ.):
**Արխաջ - ոչխարին գիշերվան մնալու, հանգստանալու տեղն է (հեղ.):
Ու ղովտիցը* շհուն հանում,
95 Ածում, կանչում, զվարճանում,
Մինչև հոգնում է, քունը տանում։
Նա բարի է, խոնարհ և հեզ,
Իրան անմեղ գառների պես,
Բայց և… ահա այսօր
100 Հրացանն առավ ու գնաց, որ
Ղաչաղ թուրքին անե հարցում ―
Ի՞նչ է շինում այդ սարերում։
Վերջալույսի վառ շողերը
Կանաչ լերանց այն կողերը
105 Ոսկեզօծել են, և կիզում,
Բարի գիշեր են ասում։
Այս ժամերին այն սարերում,
Երբ տավարը կիթ են բերում
Հարայ հրոց է միշտ լինում.
110 Սակայն այսօր թուրքի բինում,
Որ մարդկանցից էլ դատարկ է,
Ուրիշ աղմուկ, աղաղակ է.
Շուն չէ հաչում, կով բառանչում,
Կանայքն են միայն «հարա՜յ» կանչում։
*Ղովտ - սրնգի երկայնությամբ սնամեջ փայտ է, նրա մեջ են պահում
սրինգը - շվին (շհու) (հեղ.):
115 Իսկ այն ո՞վ է այս ժամանակ
Կանաչ հովտում պառկած մենակ,
Անփույթ փռել է ձեռքերը։
Ապա ո՞ւր են յուր զենքերը.
Եթե, իրավ, իգիթ է նա,
120 Թող վեր կենա, ճամփեն գնա,
Թե մի ճամփորդ է նա հոգնած,
Կամ թե հովիվ անուշ քնած։
Սակայն ահա, նայի՛ր, վերի
Մոտիկ բինից թուրք սարվորի
125 Կարմրազգեստ մի խումբ կանանց
Արագաքայլ գալիս է ցած.
Եկավ ահա, եկավ հասավ,
Եվ հենց արնոտ այն դին տեսավ,
Ճիչ արձակեց մի ցավալի,
130 «Վա՜յ իմ Ալի, իգիթ Ալի…»։
«Հավա՜ր, հասե՜ք, այն անիծված
Շուն էրմանին դեսը գնաց,
Ա՜խ, թե թվանք ունենայի
Մի գնդակով կըսպանեի։
135 Այն Ալեքն էր, ճանաչեցի,
Դիմաց սարից նկատեցի,―
Վրա տվեց երբ այն դալին,
Թվանքն առավ իգիթ Ալին,
Ու քիչ մնաց, պրծած բան էր,
140 Որ դուշմանին պիտի սպաներ,
Բայց ընկերներն իսկույն կորան
Եվ էրմանին հաղթեց նորան։
Նրանց գլխին կընկա լաչակ,
Անունները դրած ղաչաղ,
145 Չամաչեցին գեթ փափախից,
Փախան անսիրտ հայի վախից…
Գնդակահար ընկավ Ալին,
Նրա խանչալն և այնալին,
Որ արծաթով էր պատած զուտ
150 Տարավ հաղթողըն այն անգութ,
Տարա՜վ, փախա՜վ… դեսը գնաց…»։
Ձեռքն Ալեքի ճամփին մեկնած
Մղկըտալով բոթաբերը
Մինչ պատմում էր այս խոսքերը,
155 Տխուր ողբով յուր իգիթին
Գովաբանում և Ալեքին
Անիծում է թուրքի կինը,
Իսկ մարդիկըն իրանց դինը
Վըկա կանչում և երդվում են ―
160 Թեկուզ Ալեքին չըգտնեն,
Գեթ մի ուրիշ հայ սպանել.―
Ալնի ղսասը միայն հանել։
Վերջին շողերն արևի
Կատարներին ծառերի
165 Դողդողացին ու հանկարծ
Թռան ծայրերը լերանց։
Ժանգառքն արդեն ընկնում է,
Քաջ Ալեքը գնում է.
Մութն ու լուռ է ծմակը,
170 Միայն նրա ոտի տակը
Չոր խաշամն է խշխշում,
Երկչոտ երեն խլըշում
Արագ փախչում է դեպի
Մթին խորքերն անտառի։
175 Հավքերն էլ կամաց կամաց,
Րիգնաժամը վերջացրած,
Ճղների վրա թրթռում,
Թառ են լինում ու լռում։
Բայց ահա լուռ ծմակի
180 Միջին հանկարծ Ալեքի
Սուր ականջին հասավ մի
Քաղցրամրմունջ մեղեդի։
Սակավ ևս առաջ գնաց,
Եվ ահա նրա դիմաց
185 Դուրս եկավ մի ձիավոր,
Տեսքով պարթև, փառավոր,
Անզեն նստած վեհապանծ,
Անփույթ կերպով վար թողած
Լայն քղանցքը սև շորի
190 Կողքերից երիվարի.
Իսկ ալեխառն մորուքը
Ցրիվ բռնած ողջ կուրծքը
Անհոգ ձայնով ինքն իրան
Երգում էր մի շարական։
195 Տեսավ նրան Ալեքը,
Զվարթացավ, աջ ձեռքը
Բարձրացնելով դեպի վեր
Ձայն տվեց. ― Օրհնյա ի Տեր։
― Աստված օրհնե քեզ, որդի.
200 Բայց չէ որ մի տղամարդի
Համար, անշուշտ, շատ են շատ
Ամեն զենքից երկու հատ։
― Ճիշտ է, տեր հայր, սակայն դուն
Չըգիտես, որ մինչև տուն
205 Ավարն հաղթողն է տանում.
Որ այնքան ձայն էր հանում
Չարիքներովն անսովոր,
Այն թուրք Ալին հենց այսօր
Մամմադի դրախտը գնաց,
210 Իսկ զենքերն ինձ մնաց։
― Սիրուն ավար ես արել,
Բայց ավարիցդ առավել
Գործքդ է սիրուն, ես իմ հոգին,
Գովեց տերտերն Ալեքին։
215 ― Փառավորիս դուն, տերտեր,
Լավ խոսեցիր․ աջըդ բեր,
Մի համբուրեմ, որ մեղքիս
Թողություն էլ ես տալիս։
― Ապրես Ալեք, շատ ապրես,
220 Թող Աստված զորացնե քեզ,
Որ Ալնի պես լիրբ թուրքին
Գիտես պատժել յուր կարգին:
Վկա է սուրբ օծումս,
Մի նշխար կա ծոցումս,
225 Իբրև պարգև կենարար
Քեզ եմ տալիս դրա համար։
Դուն ոչ թե մեղք ես արել,―
Մի սուրբ պարտք ես կատարել․
Անիրավ մարդու դիմաց
230 Վրեժխնդիր է և Աստված։
Վրեժխնդի՜ր է և Աստված,―
Ծեր անտառը որոտաց։
ՎԵՐՋԻՆ ԽՈՍՔԸ
Հեռո՛ւ, ո՛վ սուրբ խաղաղություն,
Մենք քեզ համար չունենք անկյուն
Մեր հալածված հայրենիքում
Եվ մեր ցաված սրտի խորքում:
5 Գնա դեպի այն լեռները,
Ուր որ հովիվն ու գառները
Ապահով են պատառողից,
Մենք ազատ չենք ահ ու դողից:
Գնա՛, հանգիր այն դաշտերում,
10 Ուր որ իրար էլ չեն տիրում
Եղբայր-մարդիկ, և հերկելով
Քեզ օրհնում են սուրբ երգերով:
Գնա դեպի երանավետ
Այն վայրերը, ուր կյանքի հետ
15 Խաղ չեն անում զվարճության
Կամ հեշտության համար միայն:
Իսկ մենք ցավով լեցուն սրտով
Անկարող ենք միշտ անվրդով
Ե՛վ քուրդերի լուծը տանել,
20 Ե՛վ քեզ օրհնել, փառաբանել:
Մենք քեզ, իբրև մի լոկ անուն,
Երանությամբ միշտ հիշելով
Պիտի կռվենք մեռցնող սրով:
Ի՞նչ ես կատաղել անմեղ արարքից,
Միամիտ ամբոխ, ես ի՞նչ արեցի.
Ուզում ես անհետ քշել աշխարքից,
Որ ես իմ պարտքը միայն կատարեցի:
5 Արժանավորի առաջ խոնարհած
Ես պատարագ եմ մատուցանում,
Եվ չար նախանձից ահա կուրացած
Դուն ինձ քարկոծել ես ցանկանում:
Հապա քո աստվածը որտե՞ղ է բնակվում,
10 Այնտե՞ղ արդյոք, ուր դուն էլ չըգիտես,
Նա՞ է որ միայն սարսափ է զարկում,
Այդպիսի աստված ո՞վ քարոզեց քեզ:
Միամիտ ամբոխ, մոլորված ես դուն,
Ես անգիտությամբ կուռք չըպաշտեցի.
15 Ես այն մարդու մեջ տեսա Աստըծուն,
Ահա թե ինչու երկրպագեցի:
Ես նայում եմ. իմ առջև
Ահա տիրոջ աշխարքը.
Բերրի դաշտերը մինչև
Հեռու լերանց այն շարքը:
5 Լայնարձակ, դալարագեղ
Տարածվում են և կորչում
Մշուշի մեջ, իսկ այնտեղ
Ճոխ անտառն է կանաչում:
Ուր որ ազատ շրջելով
10 Ապրում են երե, գազան,
Եվ թռչունքը ճախրելով
Երգ են ասում գոհության:
Ահա, շքեղ դաշտի միջով
Գալարվում է և անցնում
15 Հանդարտ գետը մրմունջով.
Հեռո՜ւ, հեռու է գնում:
Նրա դալար ափերում
Մինը հազար է բերում.
Սակայն ահա, մյուս կողմում
20 Կապույտ ծովն է մեղմ ծփում:
Ինչքա՜ն ճոխ է, հրաշալի
Այս աշխարհը լայն, արձակ,
Ամեն մի շունչ աչքը լի
Կապրի այստեղ համարձակ:
25 Ես նայում եմ, և մի միտք
Հղանում է ինձանում.