EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
մի օտար ջահել ու գեղեցիկ երիտասարդ…
Եվ ահա երիտասարդը աչքերը բաց է անում ու էսպես խո-
սում զարմացած աղջկա հետ.
― Լսի, սիրուն աղջիկ։ Ես էս երկրի թագավորի որդին եմ։
Չար վհուկը կախարդել էր ինձ ու դատապարտել, որ ես ծերի
կերպարանքով ապրեի անտառում, ոչ ոք էլ չլիներ ինձ հետ,
բացի իմ երեք ծառաները, նրանք էլ կովի, հավի ու աքլորի
կերպարանքով։ Եվ էդպես պետք է մնայինք, մինչև հայտնվեր
էն բարի աղջիկը, էն քնքուշ սիրտը, որ ոչ միայն մարդկանց,
այլև կենդանիներին լիներ սիրող ու կարեկից…
Էն աղջիկը դու եղար։
Քու շնորհիվ էս գիշեր, կեսգիշերին, մենք ամենքս ազատ-
վեցինք կախարդանքից, ու իմ պալատը, որ դարձել էր
անտառի մի հին տնակ, նորից դարձավ առաջվան պալատը։
Ու կանչում է թագավորազնը իր ծառաներին, որ գնան,
աղջկա ծնողներին բերեն հարսանիքին։
― Բայց որտե՞ղ են իմ քույրերը,― հարցնում է աղջիկը։
― Նրանց ես փակել եմ ներքնահարկում,― պատասխա-
նում է երիտասարդը։ ― Էգուց կուղարկեմ անտառը, էնտեղ
ածխարարի մոտ ծառայեն ու էնքան մնան, մինչև որ դառ-
նան ավելի բարի ու սովորեն մտածել կենդանիների մասին։
ԱԱՆՆԵԵՐՐԵԵՎՎՈՈՒՒՅՅԹԹ ԹԹԱԱԳԳԱԱՎՎՈՈՐՐՈՈՒՒԹԹՅՅՈՈՒՒՆՆԸԸ
Գյուղից մի քիչ ծուռը, սարալանջին, մի փոքրիկ տնա-
կում, իր ծեր հոր հետ ապրում էր ջահել Իերգը։ Ունեցած
հողերն ուղիղ էնքան էր, ինչքան որ հարկավոր էր անկարոտ
ապրելու համար։ Հենց տան կողքից սկսվում էր կաղնի ու
հաճարի ծառերի թավ ու պառավ անտառը, իսկ տան առա-
ջին ընկած էր մի հին, կոտրած ջաղացքար։ Էն հին, կոտրած
ջաղացքարին նստողի աչքին սքանչելի տեսարան էր բացվում
դեպի հովիտը, դեպի հովիտով վազող գետը ու դեպի սարերը,
որ բարձրանում էին գետի մյուս կողմը։ Իերգը, իր գործը
դաշտում վերջացնելուց հետո, իրիկունները սիրում էր նստել
էս քարի վրա, արմունկները ծնկներին տված ու գլուխը
հենած ձեռներին` նա ժամերով նստում էր ու անձնատուր էր
լինում իր ցնորքներին։
Եվ որովհետև գյուղի գործերով էլ շատ չէր հետաքրքըր-
վում ու գրեթե միշտ մնում էր խաղաղ, մենակ, իր մտքերի
մեջ խորասուզված, գյուղացիք էլ, հեգնելով, անունը դրել էին
Երազող Իերգ։ Նա էլ իսկի չէր նեղանում սրանից։
Քանի մեծանում էր` էնքան առանձնանում էր ու դառնում
լռակյաց, իսկ երբ հերն էլ մեռավ ու հին կաղնենու տակ թա-
ղեց, նրանից հետո հո էլ ձեն չէր հանում։ Այժմ առաջվանից
ավելի հաճախ էր նստում հին, կոտրած ջաղացքարին ու
նայում էր ներքև, հովիտին, որտեղից իրիկվան մշուշը
բարձրանում ու մեղմիկ սողում էր սարն ի վեր․ հետևում
էր հետզհետե ցած իջնող մութին, ծագող լուսնին ու իրար
ետևից ցոլացող աստղերին։ Նրան էնպես էր թվում, թե գետի
ալիքները երգում էին, սկզբում մեղմ ու կամացուկ, ապա թե
պարզ ու լսելի։ Երգում էին էն սարերից, որտեղից սկիզբ էին
առնում, երգում էին էն ծովերից, որոնց ծոցն էին հոսում, ու
իրենց ջրերում ապրող հավերժահարսներից։ Սրանից հետո
անտառն էր սկսում աղմկել, միայն թե ուրիշ տեսակ, քան թե
սովորաբար աղմկում են անտառները, ու շատ զարմանալի
պատմություններ էր անում։
Մյուսներից շատ պատմություն գիտեր մանավանդ ծա-
ռերից մինը, էն պառավ կաղնին, որի տակ թաղված էր իր
հերը։ Աստղերն էլ հո, որ ցոլցլում էին երկնքում, ասես թե
լցվում էին ներքև թափվելու սաստիկ տենչով, ուզում էին
թափվեն ցած էն կանաչ անտառն ու էն կապուտակ գետը
ու էնպես էին վառվռում ու թռվռում, կարծես թե էլ չէին
կարողանում դիմանան ներքևի հրապուրանքներին։ Բայց
հրեշտակները, որոնցից ամեն մինը կանգնած էր իր աստղի
կողքին, շարունակ զսպում էր նրանց. «Աստղիկնե՜ր, ա՛յ
աստղիկներ, էդպես խենթություն մի՛ անեք, ա՛յ աստղիկներ։
Դուք երեխա հո չե՞ք, որ էդպես գժություններ եք անում.
քանի՜-քանի՜ հազար տարի է` ապրում եք տիեզերքում։ Ավելի
լավ է` խաղաղ ու հանգիստ ձեր տեղը մնաք…»։
Այո՛, հրաշալի էր էն հովիտը։ Միայն թե էս ամենը տեսնում
ու լսում էր մենակ Երազող Իերգը։ Իսկ գյուղում ապրող
մնացած մարդիկ սովորական մարդիկ էին, մտքներովը էս
տեսակ բաներ իսկի անց էլ չէին կացնում։ Ժամանակ առ
ժամանակ նրանք կտրում էին անտառի հսկա ծառերից
մեկնումեկը, սղոցում, ջարդում, ծղան անում ու կրակին
վրա տալով ասում. «Դե՛, ա՛յ հիմի նորից կարող ենք սուրճ
եփել խմել։ Գետի մեջ իրանց լվացքն էին անում, որ շատ
մեծ հարմարություն էր նրանց համար։ Աստղերին նայելիս
էլ, երբ որ տեսնում էին շատ են պայծառ ցոլում, ասում էին.
«Էս գիշեր թունդ ցուրտ է լինելու, մեր կարտոֆիլը ցրտատար
չլինի՞»։ Իերգն էլ եթե ճգնում էր նրանց բացատրի, թե բանն
ինչումն է ― ծիծաղում էին վրեն։
Մի անգամ էլ, երբ Իերգը իր սովորությամբ հին ջաղա-
ցաքարի վրա նստած միտք էր անում, թե ինքը ինչքան է մենակ
բովանդակ աշխարհքում, քունը տարավ, ու աննկատելի
քնեց։ Երազում տեսավ, իբրև թե երկու արծաթ շղթաներով
երկնքից մի ոսկի ճոճ էր իջնում ներքև։ Ամեն մի շղթայի
ծերը ամրացած էր մի աստղից, իսկ ճոճում նստած էր մի
գեղեցիկ աղջիկ ու էնպես բարձր էր ճոճում, որ մին երկնքից
գետին էր հասնում, մին էլ գետնից երկինք էր թռչում։ Ամեն
անգամ, հենց որ ճոճը երկնքից երկրին էր մոտենում, աղջիկը
ուրախությունից ծափ էր տալիս ու մի վարդ էր ձգում Իերգին։
Բայց հանկարծ արծաթի շղթաները կտրեցին, ու ճոճը աղջկա
հետ` երկուսն էլ երկինք թռան, գնացին վե՜ր, վե՜ր, մինչև որ
աչքից բոլորովին չքացան։
Իերգը քնից վեր թռավ, չորս կողմը նայեց, տեսավ քարի
վրա, կողքին մի վարդի փունջ։
Մյուս օրը նորից քնեց էնտեղ, նորից նույն երազը տեսավ
ու երբ որ զարթնեց, դարձյալ կողքին վարդեր էին թափած։
Էսպես շարունակ մի ամբողջ շաբաթ։ Իերգը վճռեց, որ
էս երազը եթե էսպես նույնությամբ կրկնվում է, կնշանակի
սրա մեջ մի ճշմարիտ բան կա։ Վճռեց, տան դուռը փակեց,
բանալին գրպանը դրեց ու գնաց էն աղջկանը որոնելու։
Գնա՜ց, գնա՜ց, երկար թափառեց, շատ ման եկավ, վեր-
ջապես մի երկիր տեսավ, հեռու, ուր ամպերը հասնում էին
մինչև գետին։ Աշխույժ, ուրախ առաջ գնաց ու մի քիչ ժա-
մանակ հետո ընկավ մի մեծ անտառ։ Հանկարծ էստեղ մի
հառաչանքի ձեն ընկավ ականջովը։ Վազեց էն կողմը, որտեղից
լսվում էր ձենը, տեսավ ալեխառն մորուքով մի պատկառելի
ծերունի` գետին ընկած, երկու մերկանդամ այլանդակ մարդ
էլ վրեն չոքած` ուզում են խեղդեն։ Իերգը չորս կողմը նայեց,
տեսնի` ինչով կարող է օգնության հասնի, մի մեծ կոճղ պո-
կեց, որ պոկելուն պես դարձավ ծանր տապար։ Էս տապարով
էնպես ուժգին հարձակվեց չարագործների վրա, որ նրանք
օգնություն կանչելով ծերունուն թողին ու փախան։ Իերգը
վեր քաշեց ծերունուն, օգնեց, որ կարգի գա, ու հարցրեց, թե
ինչո՞ւ էին էն տկլոր ավազակները խեղդում իրեն, ի՞նչ էին
Եվ ծերունին պատմեց, թե` ես Երազների աշխարհի թա-
գավորն եմ, սխալմունքով մի քիչ հեռացել էի իմ տերու-
թյան սահմաններից, ընկել էի իմ ամենաոխերիմ թշնամու`
Իրականության թագավորի տերությունը։ Էս բանը նկատել
էր Իրականության թագավորը, իր ծառաներից երկուսին
ղրկել էր իմ դեմ, նրանք էլ, դարան մտնելով, բռնել էին ինձ,
ուզում էին խեղդեին…
― Դու Իրականության թագավորին ի՞նչ վատություն ես
արել, որ…― հարցրեց Իերգը։
― Ոչ մի վատություն,― պատասխանեց ծերունին,― բայց
առհասարակ նա շատ ամբարիշտ բնություն ունի, իսկ ինձ
ատելով ատում է։
― Բայց էն մարդիկը, որոնց նա ղրկել էր քո դեմ, տկլոր
― Հա՛,― պատասխանեց Երազների թագավորը,― նրանք
մորուց տկլոր են։ Էդպես է Իրականության աշխարհքի
մոդան։ Էնտեղ ամենքը, նույնիսկ իրենց թագավորը, տկլոր
են ման գալիս ու իսկի էլ չեն ամաչում դրանից։ Զարմանա-
լի խալխ են։ Բայց դու, որ իմ կյանքը փրկեցիր, ուզում եմ
երախտահատույց լինեմ քեզ ու ցույց տամ իմ աշխարհքը։
Երազների աշխարհքը ամենասքանչելի աշխարհքն է, իսկ
երազները իմ հպատակներն են։
Ասավ Երազների թագավորն ու առաջ գնաց. Իերգը
հետևեց նրան։
Երբ հասան էնտեղ, որտեղ ամպերը գետնին են առնում,
թագավորը մի թփուտում ծածկած դուռը ցույց տվեց, որ` ով
որ չիմանար, անկարելի բան էր, որ գտներ ու բաց աներ։
Թագավորը դուռը բաց արավ, իր ուղեկցին տարավ հինգ
հարյուր աստիճան ներքև, մի պայծառ, լուսավորված քա-
րանձավ, որ ձգվում էր երկար, շատ ու շատ մղոններ։ Զար-
մանալի գեղեցիկ էր էն քարանձավը։ Էլ ի՛նչ ասես, որ չկար
էնտեղ։ Մեծ լճերի մեջ կղզիների վրա կանգնած պալատներ
կային, ու կղզիները հանգիստ լողում էին վճիտ ջրերում։ Ով
ուզեր էն պալատներից մեկնումեկի մեջ մտնի` պետք է ափին
կանգներ ու կանչեր.
«Պալա՛տ, պալա՛տ, լողա՛ դեպ ինձ,
Որ հեշտ մտնեմ ես քո դըռնից»։
Ու պալատն իրան-իրան կլողար դեպի ափերը։ Կային և
ուրիշ դղյակներ, որ հանդարտ օրորվում էին ամպերի վրա։
Պետք էր միայն ասել.
«Դղյա՛կ, դղյա՛կ, իջի՛ր դեպ ինձ,
Որ հիանամ ես քո տեսքից»։
Ու դղյակը հանդարտիկ գետին կիջներ։ Պարտեզներ էլ
կային, որոնք ծաղիկներ ունեին, որ ցերեկները բուրում
էին անուշահոտ, իսկ գիշերները լուս էին տալիս։ Ամենա-
երփներանգ գույներով վառվող հավքեր կային, որ հեքիաթներ
էին պատմում, և ուրիշ շատ ու շատ զարմանահրաշ բաներ։
Երազող Իերգը զարմանքից ու խնդությունից չէր իմանում
որի՛ն նայի, ո՛րը թողնի։
― Արի՛ հիմի քեզ իմ հպատակները` երազները ցույց տամ,―
ասավ թագավորը։ ― Երեք տեսակ երազներ ունեմ․ լավ երազ-
ներ` բարի մարդկանց համար, վատ երազներ` չարերի համար,
և, սրանցից բացի, ունեմ նաև խիպիլիկ երազներ։ Սրանցով
էլ զանազան խաղեր եմ հորինում։ Չէ՞ որ երբեմն-երբեմն թա-
գավորներն էլ են ուզում զվարճանան։
Էստեղից թագավորը Իերգին տարավ մի այգի, ուր ծառու-
ղիները արծաթից էին, ածուները` ոսկուց, իսկ ծաղիկները`
անգին քարերից։ Էստեղ զբոսնում էին լավ երազները։
Առաջինը Իերգի աչքին ընկավ մի դալկադեմ նորատի
ջահել կին, ձեռքին` խաղալիքներով լիքը մի արկղիկ։
― Սա ո՞վ է։
― Էդ կինը ամեն իրիկուն գնում է մի հիվանդ երեխի մոտ,
որի մերը նորերս է մեռել,― ասավ Երազների թագավորը։ ―
Ցերեկը որբ երեխան միշտ մնում է մենակ, իսկ գիշերները սա
գնում է, հետը խաղում ու մոտը մնում մինչև լուս։ Սակայն
ե՛կ, մի քիչ էլ գնանք դենը։
Գնացին։ Մտան մի ուրիշ այգի` լիքը բարի երազներով։
Բարի երազները` տղամարդկանց ու կանանց, ծերերի ու երե-
խաների կերպարանքներով, բոլորն էլ բարի, ժպտուն դեմ-
քերով, ամենագեղեցիկ զգեստներով։ Շատերը ձեռներին
բռնած ունեին ամեն տեսակ լավ բաներ, ինչ որ միայն կարող
է ուզել մարդու սիրտը։ Բայց Իերգը հանկարծ կանգ առավ
ու էնպես բարձր ճչաց, որ բոլոր երազները ետ դառան դեպի
նրան։
― Ի՞նչ պատահեց,― հարցրեց թագավորը։
― Ահա էստեղ է իմ ծանոթ աղջիկը, որ ինձ երևում էր
էնքան հաճախակի ու վարդեր էր բերում ինձ համար։
― Իհարկե, իհարկե էստեղ է,― պատասխանեց թագա-
վորը։ ― Հենց նա ինքն է, որ կա։ Ճշմարիտ է, չէ՞, որ քեզ լավ
երազ էի ղրկում։ Գրեթե ամենալավ երազը…
Ու Իերգը վազեց դեպի իր ծանոթ աղջիկը, որ ինչպես
միշտ, իր ոսկե ճոճում նստած ճոճվում էր։ Նա էլ, հենց սրան
տեսավ թե չէ, ներքև թռավ ու վազեց գիրկն ընկավ։ Իրար
ձեռից բռնած նստեցին մոտակա ոսկի աթոռին ու հրճվանքով
անվերջ կրկնում էին, թե ի՜նչ լավ եղավ, որ նորից իրար պա-
տահեցին։ Կրկնում էին ու կրկնում և կարծես միշտ նոր էին
ասում։
― Դե՛, երեխե՛ք, հերիք է։ Քո տունը հեռու է, Իե՛րգ, ե՞րբ
պետք է հասնես։ Էստեղ քեզ չեմ կարող թողնել, մենք քեզ
համար տեղաշոր չունենք։ Դու գիտես, որ երազները չեն
քնում, այլ գիշերները գնում են վերև ― մարդկանց մոտ։ Դու
էլ, աղջի՛կս, պատրաստվի՛ր, ժամանակն է, որ ճանապարհ
ընկնես։ Ոտից գլուխ հագիր քո վարդագույն զգեստներդ ու
ե՛կ, ես քեզ կասեմ, թե ո՛ւմ ես երևալու էս գիշեր ու ի՛նչ ես
անելու։
Երազող Իերգը էս որ լսեց, էնպես մի տղամարդություն
եկավ վրեն, որ բնավ չէր ունեցած։ Վեր կացավ ու հաստատուն
ձենով էսպես կանչեց.
― Հա՛յր արքա,― ասավ,― ես էլ չեմ բաժանվելու իմ երա-
զից, իմ թագուհուց։ Կամ ինձ պետք է թողնեք, որ մնամ էստեղ,
կամ սրան պետք է թողնեք, որ մեր աշխարհքը գա ինձ հետ։
Առանց սրան էլ չեմ կարող ապրել, էնքան եմ սիրում…
Ու աչքերը լցվեցին խոշոր արցունքներով։
― Բայց, Իե՛րգ,― խոսեց Երազների թագավորը,― պետք
է իմանաս, որ սա իմ ամենալավ երազն է։ Սակայն դու իմ
կյանքը փրկել ես, Իե՛րգ, թո՛ղ էնպես լինի, ինչպես դու ես
կամենում։ Ա՛ռ քո երազը ու գնա ձեր աշխարհքը։ Բայց վերև
գնաք թե չէ` սրա գլխի արծաթե քողը պետք է վերցնես ու
դռնից գցես ներքև ― դեպի ինձ։ Էն ժամանակ քո երազը` քո
թագուհին էլ միս ու արյուն կառնի, կդառնա իսկական կին,
թե չէ այժմ նա անմարմին երազ է միայն…
Իերգը թագավորին սրտանց շնորհակալություն արավ ու
ասավ.
― Սիրելի թագավոր, քանի որ դու էդքան բարի ես, հա-
մարձակվում եմ մի խնդիրքով էլ անհանգստացնել քեզ։
Տեսնում ես` արդեն թագուհի ունեմ, բայց թագավորություն
չունեմ։ Ի՞նչպես կլինի` թագուհի առանց թագավորության։
Չե՞ս կարող արդյոք մի թագավորություն էլ տալ։ Ինչքա՜ն
ուզում է` փոքրիկ լինի, միայն թե թագավորություն լինի։
― Գիտե՞ս ինչ կա, Ի՛երգ,― պատասխանեց Երազների թա-
գավորը,― թե տեսանելի թագավորություններ ես ուզում, ես
չունեմ, բայց աներևույթ թագավորություններ ունեմ և նրան-
ցից մինը քեզ եմ նվիրում, էն էլ ամենամեծերից ու ամե-
նահոյակապներից մինը։
Իերգը հետաքրքրվեց իմանա, թե ինչ տեսակ բաներ են էդ
աներևույթ ասված թագավորությունները, բայց թագավորը
նրան պարզեց, թե ամեն բան ինքը ժամանակին կիմանա
ու շատ կզարմանա, երբ կտեսնի, թե ի՛նչ լավ է ու ինչքա՛ն
հարմար էդ տեսակ աներևույթ թագավորություն ունենալը։
― Սովորական, տեսանելի թագավորությունները շատ
անգամ շատ հոգսեր ու անախորժություններ են ունենում,―
բացատրեց թագավորը։― Օրինակի համար, ասենք թե դու
թագավոր ես, դեռ անկողնումն ես. մին էլ տեսար` առավոտը
վաղ նախարարը մոտեցավ անկողնիդ ու ասում է.
― Ձերդ մեծություն, տերության կարիքների համար ինձ
մի հազար ռուբլի է պետք։
Գանձարանը բաց են անում, տեսնում ես` մեջը կոպեկ չկա։
Ի՞նչ անես։ Դեռ հալա էն էլ կարող է պատահել, որ քեզ պա-
տերազմ հայտնեն, հաղթեն, ու էն թագավորը, որ քեզ հաղթել
է, պսակվի հենց քո թագուհու հետ, իսկ քեզ մի աշտարակում
փակի։ Իսկ աներևույթ թագավորության մեջ անկարելի է, որ
էդ տեսակ բաներ պատահեն։
― Բայց եթե էդ թագավորությունը աներևույթ է, ու մենք
չենք տեսնելու, դրանից ի՞նչ դուրս կգա,― հարցրեց Իերգը։
― Ա՛յ անխելք մարդ,― բացականչեց թագավորը,― ախր
չէ՞ որ ձեզ համար աներևույթ չի լինիլ, դու ու քո թագուհին
կտեսնեք։ Դուք պարզ կտեսնեք ձեր թագավորությունը և՛
պալատները` իրենց պարտեզներով, և՛ մարգագետինները, և՛
անտառները։ Նրանց մեջը կապրեք, կզբոսնեք, կանեք, ինչ որ
քեֆներդ կտա։ Միայն ուրիշների համար կլինի աներևույթ,
ուրիշները չեն տեսնիլ ձեր թագավորությունը։
Իերգը սրա վրա շատ ուրախացավ, որ իրենց գյուղացիք ո՛չ
կտեսնեն, որ ինքը թագուհի ու թագավորություն ունի, ո՛չ էլ
նախանձից խեթ կնայեն։ Շնորհակալություններով հրաժեշտ
տվեց Երազների թագավորին, իր թագուհու հետ հինգ հարյուր
աստիճան վերև բարձրացավ, նրա գլխից վեր առավ արծաթի
քողը ու ձգեց ներքև։ Հետո ուզեց ստորերկրյա մուտքի դուռը
ետ դնի, բայց էնքան ծանր էր, որ չկարողացավ պահի, ձեռիցը
դուրս պրծավ ու մի էն տեսակ ահագին թնդյուն հանեց,
կարծես միանգամից բազմաթիվ թնդանոթներ որոտացին, ու
Իերգը հանկարծ ուշաթափ եղավ։ Մին էլ ուշքի եկավ, տեսավ
ինքը իրենց դռան հին ջաղացաքարի վրա նստած, կողքին
կանգնած իր թագուհին, միայն ոչ թե երազ, այլ մարմին
առած, սովորական կին։
Իր ձեռիցը բռնած նա փաղաքշում էր իրեն ու խոսում.
«Ա՛յ դու իմ ազնիվ, իմ բարի, իմ հիմար Իե՛րգ, ուրեմն էսքան
ժամանակ սիրում էիր ինձ ու սի՞րտ չէիր անում ասե՜ս…
վախենում էիր ինձանի՜ց…»։
Լուսինը ելավ, ու լուսափայլեց գետը, ալիքները հնչուն
ծփալով զարկում էին ափերին, անտառը խուլ աղմկում էր,
նրանք դեռ նստած` խոսում էին ու խոսում։ Հանկարծ լուսնի
վրա մի սև ամպի պատառ եկավ, էս միջոցին նրանց ոտների
տակ մեծ թաշկինակի պես մի բան ընկավ, ու նորից լուսինն
սկսեց փայլել առաջվա պես պայծառ։ Նրանք թաշկինակը վեր
առան, ուզեցին բաց անեն, բայց տեսան, որ շատ է բարակ ու
անթիվ անգամ ծալած, էնպես որ երկար տևեց, մինչև բոլոր
ծալքերը բաց արին։
Ետ բաց արին` ինչ տեսնեն․ աշխարհագրական քարտեզի
նման մի բան։ Մեջտեղից մի գետ է հոսում, գետի երկու
կողմը` քաղաքներ, անտառներ ու լճեր։ Իսկույն գլխի ընկան,
որ էս էն թագավորությունն է, որ բարի Երազների թագավորն
իրենց համար ցած է գցում երկնքից։ Եվ երբ ետ նայեցին
իրենց փոքրիկ տնակին, տեսան դարձել է հոյակապ պալատ,
բյուրեղյա աստիճաններով, մարմարե թավշածածկ պատերով
ու բարձր աշտարակներով, փիրուզե տանիքներով։ Ձեռ ձեռի
տված ներս մտան ու կորան ծաղիկների մեջ, անուշահոտ
բուրմունքների, երաժշտության, ուրախության ու ամեն բանի
լիության մեջ։
Մյուս օրը ամբողջ գյուղը դրմբում էր, թե Երազող Իերգը
վերադարձել է ու կին է բերել իրեն համար։
― Իրեն նման մի բան կլինի, էլի՜,― ասում էին չորս կողմից։
― Էսօր առավոտ անտառ էի գնում, տեսա` շեմքումը կանգ-
նած էր,― մեջ մտավ մի գյուղացի։ ― Բանի նման չի, կա, էլի՜,
մի լղար, պուճուր աղջիկ ա։ Հագինն ու վրինն էլ հո էնպես…
― Բա ի՞նչ էր լինելու։ Սա բան չունի, նա էլ սրա նման,―
նկատեց մի ուրիշը։
Էսպես էին խոսում էն տխմար մարդիկ ու չէին տեսնում,
որ առաջները կանգնածը թագուհի էր։ Ոչ էլ է՜ն էին նկատում,
որ նրանց տնակը շքեղ պալատ է դարձել։ Եվ ի՞նչպես պետք է
տեսնեին։ Իերգի համար ամպերից ընկած թագավորությունը
աներևույթ թագավորություն էր։ Ինքը Իերգն էլ շատ չէր
հոգում, թե ինչ են մտածում իր մասին կարճամիտ ու տխմար
մարդիկ, ու իրեն համար ապրում էր իր թագավորության մեջ,
իր թագուհու հետ` ուրախ ու բախտավոր։
ՀՀԵԵՆՆԶԶԵԵԼԼՆՆ ՈՈՒՒ ԳԳՐՐԵԵՏՏԵԵԼԼԸԸ
Մի մեծ անտառի բերանում ապրում էին մի աղքատ փայ-
տահատ ու իր կինը։ Երկու երեխա ունեին, տղի անունը Հեն-
զել էր, աղջկանը` Գրետել։
Առանց էն էլ պակասության մեջ են լինում, թանկությունն
էլ որ ընկնում է էն կողմերում, իրենց օրվա հացն էլ չեն
կարողանում ճարեն։ Մի օր էլ տեղումը պառկած, փայ-
տահատը դես է մտածում, դեն է մտածում, դարդից մի կողքից
մյուս կողքի վրա է շուռումուռ գալիս, վերջը կնոջն ասում է.
― Էս ինչպես պետք է անենք, ա՛յ կնիկ, իսկի բան չունենք,
ինչո՞վ պիտի պահենք էս երեխաներին։
― Գիտես, ա՛յ մարդ,― պատասխանում է կինը,― արի առա-
վոտը ծեգին երեխաներին տանենք անտառի խորքը, կրակ
անենք, մի-մի կտոր հաց տանք ձեռներն ու էնտեղ թողնենք,
մենք ետ գանք մեր գործին։ Ճամփեն չեն գտնիլ, որ ետ գան
տուն, ու մենք էլ կազատվենք։
― Չէ, ա՛յ կնիկ,― պատասխանում է փայտահատը,― ես էդ-
պես բան չեմ անիլ, իմ սիրտը չի տանիլ, որ ես իմ ձեռքով իմ
երեխաներին տանեմ մենակ թողնեմ անտառում, վերջապես
գազանները կհարձակվեն ու կպատառոտեն նրանց։
― Ը՛հ, հիմար,― ասում է կինը,― էսպես թե էնպես, չորսս
էլ սովամահ կորչելու ենք, էն ժամանակ գնա ու դագաղների
համար տախտակ տաշի…
Ու հանգիստ չի տալի մարդուն, մինչև որ չի համաձայնվում
― Բայց էլի մեղքս գալիս է խեղճ երեխաների վրա,― ասում
է փայտահատը, կնոջ հետ համաձայնվելուց հետո։
Իսկ երեխաների քունը սովից չի տանում, լսում են ամեն
բան, ինչ որ խորթ մերը ասում է իրենց հորը։
Աղի-աղի լաց է լինում Գրետելը ու դառնում Հենզելին.
― Մենք կորանք, Հենզել։
― Սո՛ւս կաց, Գրետել ջան,― ասում է Հենզելը,― դարդ մի՛
անիլ, ես սրա ճարը գիտեմ։
Եվ ահա մեծերը քնում են թե չէ` Հենզելը վեր է կենում,
իր շորերը հագնում, դուռը բաց է անում ու ծլկում փողոց։
Լուսինը պայծառ լուսավորում էր, ու իրենց տան առջևը
ցրված սիպտակ լափուկները արծաթի փողի նման շողշողում
էին։ Հենզելը կռանում է, ու գրպանն ինչքան տանում է, էդ
քարերով լցնում է։ Հետո վերադառնում է տուն։ Գրետելին
― Հանգիստ կաց, քույրիկ ջան։ Քնի՛ր, Աստված մեզ չի
կորցնիլ։ ― Ու նորից պառկում է իր անկողնում։
Առավոտը ծեգում է թե չէ` արևածագից առաջ խորթ մերը
գալիս է երեխաներին զարթեցնում։
― Դե, շուտ արեք, վեր կացեք, ծույլեր, պատրաստվեցեք
գնանք անտառը փետ բերելու։ ― Հետո ամեն մեկին մի-մի
կտոր հաց է տալիս ու պատվիրում.
― Ահա էս ձեզ տալիս եմ ճաշի համար. տեսեք, մինչև ճաշը
չուտեք, թե չէ` միևնույն է, հետո էլ ոչինչ չեք ստանալու։
Գրետելը հացը դնում է գրպանը, որովհետև Հենզելի գըր-
պանները բերնեբերան լիքն էին քարերով։ Հետո վեր են
կենում ու ճանապարհ են ընկնում դեպի անտառը։
Մի քիչ որ անց է կենում, Հենզելը կանգ է առնում ու նայում
է ետ` դեպի իրենց խրճիթը, ու շարունակ էդպես ետ է մնում։
Հերն ասում է.
― Հենզել, ի՞նչ ես դու շարունակ ետ մտիկ տալիս ու ետ
մնում, հորանջելու ժամանակ չի, ոտներդ ժաժ տուր։
― Հայրի՛կ, ես մեր սիպտակ կատվին եմ մտիկ տալի, ա՛յ,
էնտեղ կտերը նստել է, կարծես թե մեզ վերջին «մնաս բա-
րովն» է ասում։
Խորթ մերը էստեղ խոսքը կտրում է.
― Ապուշ, իսկի էլ էն մեր կատուն չի, էն կտուրի վրի
սիպտակ ծխնելույզն է, որ փայլում է արևի տակ։ ― Իսկ Հեն-
զելը կտուրի վրա նայելու մասին իսկի չէր էլ մտածում, նա ետ
ընկնելով իր գրպանի սիպտակ քարերն էր ցանում ճամփին։
Հենց որ հասնում են անտառի խորքը, հերն ասում է.
― Դե, երեխեք, փետ հավաքեցեք, ձեզ համար կրակ անեմ,
որ չմրսեք։
Ձեռաց Հենզելն ու Գրետելը ցախ են հավաքում, բերում
կիտում։ Ցախը վառում են, բոցը վեր է բարձրանում։ Խորթ
մերը ասում է.
― Դե՛, երեխե՛ք, դուք կրակի կողքին պառկեցեք ու հանգըս-
տացեք, իսկ մենք գնանք մի քիչ հեռու փետ անենք. պրծնենք
թե չէ` կգանք ձեզ էլ կվերցնենք, միասին կգնանք տուն։
Հենզելն ու Գրետելը կրակի կողքին նստում են, ճաշելու
ժամանակն էլ որ գալիս է, ամենքն իրենց հացի կտորն ուտում
են։ Եվ որովհետև կացնի ձեն էին լսում, հավատացած էին, որ
իրենց հերը մոտիկ մի որևիցե տեղ է։ Բայց որ թրխկացնում
էր, էն կացինը չէր, մի կոճղ էր, որ փայտահատը կապել էր
մի չոր ծառի, քամուց գնում էր գալիս, զարկում ծառի բնին
ու թրխկացնում։ Ու էսպես, երեխեքը երկար-երկար նստում
են, աչքները հոգնածությունից փակվում են իրանց-իրանց, ու
խորը քնում են։
Մին էլ վեր են կենում, տեսնում են` արդեն մութ գիշեր է։
― Ո՞նց պետք է էս անտառից դուրս գանք, Հենզել։
Հենզելը սիրտ է տալիս.
― Մի քիչ կաց, հրես լուսնյակը դուրս կգա, ճանապարհը
կգտնենք։
Հենց որ լուսինը դուրս է գալիս, Հենզելը քրոջ ձեռքը բռնում
է ու գնում իր ցանած քարերով, որոնք արծաթի փողերի նման
պսպղում էին ու ցույց տալիս ճանապարհը։
Ամբողջ գիշերը էսպես մինչև լույս գնում են ու լուսաբացին
հասնում են իրենց տունը։ Դուռը ծեծում են։ Խորթ մերը բաց
է անում ու թեև շատ է զարմանում, որ տեսնում է Հենզելն ու
Գրետելն են, բայց ասում է.
― Ա՛յ դուք չար երեխեք, էսքան ժամանակ ի՞նչ եք անտա-
ռում քնել ու մնացել, մենք էլ կարծում էինք` էլ չեք ուզում մեզ
մոտ վերադառնաք։
Իսկ հերն ուրախանում է, որովհետև նրա սիրտը ցավում
էր, որ իր երեխաներին մենակ անտառում էր թողել։
Մի քիչ ժամանակ անց կենալուց ետը նորից սով է ընկնում
ամեն տեղ, ու նորից երեխաները լսում են, թե ինչպես իրենց
խորթ մերը գիշերը հորն ասում է.
― Էլ ետ ինչ ունեինք-չունեինք, կերանք։ Մենակ մի կես
հաց է մնացել, էն էլ որ կերանք` մեր բանը պրծած է։ Պետք
է էս երեխանցը հեռացնենք։ Տանենք անտառն, էս անգամ
ավելի խորը, որ էլ չկարողանան ճամփա գտնեն ու ետ գան,
թե չէ` էլ մեզ փրկություն չկա։
Էս բանը քարի նման ճնշում է հոր սիրտը, ու միտք է անում`
ավելի լավ է` էն մնացած վերջին պատառն էլ բաժանի իր
երեխաների հետ։
Բայց ինչ որ ասում է, կինը ոչ մի բան չի ուզում լսի, հենց
մի գլուխ հայհոյում է ու նախատում։ Դե, ով որ այբն ասել
է, բենն էլ պետք է ասի։ Փայտահատն էլ, որ մի անգամ ար-
դեն կնոջ հետ համաձայնել էր, երկրորդ անգամ էլ պետք է
համաձայներ։
Իսկ երեխաները, դու մի ասիլ` քնած չեն ու էս բոլորը լսում
են։ Մեծերը քնում են թե չէ` Հենզելը տեղից վեր է կենում,
ուզում է առաջվա նման էլի դուրս գնա ու պաշարի համար
գրպանը լափուկներով լցնի, խորթ մերը դուռը փակած է
լինում, չի կարողանում դուրս գնա, բայց էլի քրոջն ամեն
կերպ սիրտ է տալիս.
― Լաց մի լինիր, Գրետել ջան, դու հանգիստ քնիր քեզ հա-
մար։ Աստված ողորմած է, մեզ չի կորցնիլ։
Առավոտը ծեգին խորթ մերը գալիս է, տեղներիցը վեր
կացնում։ Ամեն մեկին մի կտոր հաց է տալիս, հացի կտորն էլ`
առաջվա տվածիցն ավելի փոքր։ Եվ ահա անտառը գնալիս
ճամփին Հենզելը գրպանում շարունակ մանրում է իր հացի
կտորը, շուտ-շուտ ետ մնում ու ցանում ետևներից։ Հերն
― Հենզել, դու քա՞նի կանգնես ու չորս կողմի վրա հորան-
ջես. ճամփեդ գնա, էլի՜։
― Հայրի՛կ, ես իմ ճերմակ աղավնուն եմ մտիկ տալիս, որ
հրեն, հա՜, մեր տանիքին նստած, կարծես թե ինձ բարև է
ղրկում։
― Հիմա՛ր,― կանչում է մերը,― էն իսկի էլ քո աղավնին չի,
էն սիպտակ ծխնելույզն է արևի տակ սիպտակին տալիս։
Իսկ Հենզելն էդ ժամանակ հացի փշրանքները հենց ձգում
է ու ձգում իրենց ճամփին։
Երեխաներին տանում են անտառը, էնպես մի խորը տեղ,
որ իրենց օրում չէին եղած, էնտեղ էլ կրակ են անում, ու խորթ
մերն ասում է.
― Երեխեք, դուք էստեղ նստեցեք, ու, թե քուններդ կտանի,
քնեցեք, իսկ մենք մի քիչ ավելի խորը գնանք, փետ հավաքենք,
հետո իրիկունը, երբ որ գործներս կվերջացնենք, կգանք ձեզ
էլ կառնենք ու կերթանք տուն։
Ճաշի ժամանակը որ հասնում է, Գրետելը իր հացի կտորը
բաժանում է Հենզելի հետ, որովհետև Հենզելն իր հացը ճա-
նապարհին փշրել էր։ Հետո ննջում են. իրիկունն էլ վրա է
հասնում, բայց ոչ ոք չի գալիս խեղճ երեխաների ետևից։
Զարթնում են կեսգիշերին։ Հենզելը սկսում է սիրտ տալ իր
քրոջը.
― Գրետել ջան, սպասիր մինչև լուսինը դուրս գա, էն ժա-
մանակ կերևան հացի փշրանքները, որ ես ճամփին շաղ եմ
տվել, նրանցով կգտնենք մեր ճամփեն ու կգնանք տուն։
Լուսինը դուրս է գալիս թե չէ` երեխեքը ճամփա են ընկնում
ետ դեպի տուն, բայց ոչ մի փշրանք չեն գտնում, որովհետև
դաշտերի ու անտառների հազարավոր թռչունները վեր էին
քաղել։ Իսկ Հենզելը շարունակ Գրետելին ասում է.
― Ինչպես որ լինի, մենք կգտնենք ճանապարհը…
Բայց ճանապարհ գտնել չեն կարողանում։ Թափառում
են գիշերը մինչև լուս, հետո ամբողջ օրը առավոտից մինչև
իրիկուն, ոչ մի կերպ չեն կարողանում անտառից դուրս գան.
հետն էլ սովում են, որովհետև ուտելու ոչ մի բան չեն ունենում,
բացի մի քանի մորին, որ էստեղ-էնտեղ կարմրին էին տալիս
խոտերում։ Վերջապես, երբ որ էնքան հոգնում են, որ երկուսի
ոտներն էլ թմրում են, մի ծառի տակի պառկում են, քնում։
Բացվում է երրորդ օրվա առավոտը, ինչ որ երեխեքը թողել
էին իրենց հորական տունը։ Նորից ճանապարհ են ընկնում
դեպի տուն, բայց ամեն մի քայլափոխով միայն անտառի
խորքն են մտնում ավելի ու ավելի խորը, և եթե շուտով
օգնություն չհասներ, անպատճառ պետք է կորչեին։
Կեսօրին տեսնում են մի ծառի ճյուղին մի սիպտակ սիրուն
թռչուն։ Էս սիպտակ սիրուն թռչունը էնպես լավ է երգում, որ
երեխեքն ակամայից մարում են տեղներն ու ականջ են դնում
նրան։ Լռում է թե չէ` թևին է անում, երեխանց կողքից թռչում
նստում մյուս ծառին, երեխաներն էլ նրա ետևից էսպես
գնում են, գնում, մինչև որ հասնում են մի տնակի։ Էս տնակի
տանիքին թռչունը իջնում է։ Երեխեքը տնակին մոտենում
են, տեսնում են` ինքը` տունը, ամբողջովին հացից է շինած,
կտուրը` գաթից, իսկ լուսամուտները` թափանցիկ շաքարից:
― Ահա՛, հենց սրանից էլ կսկսենք,― ասում է Հենզելը,―
մի լավ քեֆ անենք։ Ես տանիքից մի կտոր կուտեմ, դու էլ
լուսամուտից կեր, Գրետել. ով գիտի ինչ անուշ է, չէ՞։
Ու Հենզելը ձգվում է դեպի վերև, տանիքից մի փոքրիկ
կտոր է կտրում, Գրետելն էլ կռանում է, սկսում է լուսամուտի
ապակին ուտել։ Հենց էս ժամանակ ներսից մի բարակ ձեն է
գալիս.
― Կը՛րծ, կը՛րծ, կը՛րծ, խը՛զ, խը՛զ, խը՛զ,
Էս ո՞վ է կըրծում տունըս։
Երեխեքը պատասխանում են.
― Էս քամին է անում խիստ,
Չարաճըճին անհանգիստ։
Ու առանց սրանից շփոթվելու շարունակում են ուտել։
Հենզելին տանիքն էնքան դուր էր եկել, որ մեծ կտոր կտրեց,
իսկ Գրետելը լուսամուտից հանեց մի ամբողջ ապակի,
տեղնուտեղը նստեց ու անուշ-անուշ ուտում էր։
Մին էլ հանկարծ դռները ետ են բացվում, ու իր գավա-
զանին հենված դուրս է գալիս մի պառավ-պառավ կնիկ։
Հենզելն ու Գրետելը էնքա՜ն են վախենում, էնքա՜ն են վախե-
նում, որ պատառները ձեռներիցը վեր են գցում։ Իսկ պա-
ռավը գլուխը շարժելով առաջ է գալիս.
― Վո՜ւյ, երեխեք ջան, էդ ո՞վ բերեց ձեզ էստեղ։ Ներս եկեք,
եկե՛ք ինձ մոտ կացեք, մի՛ վախենաք, ոչ մեկիդ վնաս չեմ տալ։