EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Ճերմակ է նըրանց գըլխի ալիքը,
Ինչպես վաղորդյան ձյունը լեռների...
65 Հիշում են նըրանք օրերն անցկացրած,
Եվ կըռիվները միասին վարած։
― Բայց իմ ընկե՛րը, գոչեց Օլեգը.
Ո՞ւր է, ինձ ասեք, սիգապանծ իմ ձին.
Առո՞ղջ է արդյոք, այնպես սրընթաց,
70 Այնպես կըրակոտ, աշխույժ տակավին...
Եվ լըսում է, որ սեպ բըլրի վըրա
Մահու սև քընով վաղ է քնել նա։
Խոնարհեց գըլուխն Օլեգը հըզոր,
Եվ միտք է անում.― Ի՞նչ եղավ հըման.
75 Սըտախոս կախա՛րդ, անխե՛լք ալևոր,
Թե չէի լսել ես քու սըտության,
Կարեի մինչ օրս իմ ձին ես հեծնել։
Եվ ձիու ոսկերքն ուզում է տեսնել։
Գընում է Օլեգն ահա պալատից,
80 Նըրա հետ Իգորն և հյուրերը հին.
Տեսնում են ձիու ոսկերքը թափված
Բըլուրի վըրա, Դընեպրի ափին։
Փոշին ծածկում է, անձրևն ողողում,
Ու սեզը վըրեն քամին օրորում։
85 Ոտն զգույշ դըրավ իշխանը գանգին
Ու կանչեց.― քընի՛ր, միայնակ ընկեր,
Քեզնից շատ ապրեց քու տերն ալևոր.
Թարմ շիրմիս վըրա դու չես մահաբեր
Տապարի տակին սեզը ներկելու,
90 Քու տաք արյունով աճյունս հարգելու...
― Ահա՜ թե ուր էր օրհասըս պահված.
Այս չոր ոսկո՜րն էր ինձ մահ սպառնում։
Այնինչ` անկենդան գանգիցը հանկարծ
Ֆըշշալով սողաց մի օձ չարաթույն,
95 Սև թոկի նըման փաթաթվեց ոտքին,
Իշխանն օձահար գոռաց ցավագին։
Փըրփրուն թասերը շըրջան են առնում
Օլեգի մահվան տըխուր հարկինքին,
Իգորն ու Օլգան բըլուրի վըրա,
100 Նըստած է խումբը Դընեպրի ափին ―
Հիշում են քաջերն օրերն անցկացրած
Եվ կռիվները միասին վարած։
ՋՐԱՀԵՂՁԸ
Ներս վազեցին մանուկները
Ու կանչում են հորն ըշտապ.
― Ա՛պի, ա՛պի, ե՛կ, մեր թոռը
Մեռել հանեց գետի ափ։
5 ― Սուտ եք ասում, շա՛ն լակոտներ,
Գոռաց հայրը ահաբեկ.
Ըսպասեցեք դուք հալա դեռ,
Մեռելն հետո կըտեսնեք։
― Դիվան կըգա ― պատասխան տուր,
10 Ցավի միջում կըմընամ.―
Հընար չըկա, բե՛ր, ա՛յ կընիկ,
Շորերըս տուր, մի գընամ։
― Ո՞ւր է մեռելն։ ― Ա՜յ, ա՛պի, ա՛յ։
Ճիշտ որ գետի եզերքին,
15 Թաց թոռի մոտ, գետնի վըրա
Տարածված էր մի մարմին։
Զարհուրելի դիակն ուռել,
Կապըտել էր այլանդակ։
Արդյոք տանջված մի թշվա՞ռ էր
20 Հանգիստ գըտած ջըրի տակ,
Մի գետակուր ձըկնո՞րս էր էն,
Թե՞ գինեմոլ մի ջահել,
Թե՞ անըզգույշ վաճառական
Հարամու էր պատահել...
25 Ընչի՞ն է պետք... Աչք ածելով
Ըշտապում է գյուղացին,
Ոտից բըռնած, ետ քարշ տալով
Ջուրն է տանում խեղդվածին։
Ու թիակով գետի եզրից
30 Ջուրը հըրեց նա նըրան,
Ու դիակը գընաց` նորից
Փընտրի խաչ ու գերեզման։
Մեռելն երկար ջըրի միջին
Ցած էր իջնում ճոճվելով,
35 Աչքով ճամփեց մեր գյուղացին
Ու տուն դարձավ կանչելով.
― Դեսը կորեք, ա՛յ լակոտներ,
Եկե՛ք, բան տամ ձեզ ― տանեմ,
Ամա թե որ ձեն եք հանել,
40 Հոգիներըդ կըհանեմ։
Գիշերն ուժգին բուք վեր կացավ,
Գետն ելնում է, որոտում...
Մարխը արդեն էրվեց, հանգավ
Լուռ ու ծըխոտ խըրճիթում։
45 Ողջ քընած են։ Անքուն պառկած
Միտք է անում գյուղացին...
Բուքն ոռնում է... մին էլ հանկարծ
Լուսամուտը բախեցին...
― Ո՞վ ես։ ― Ներս թող, ա՛յ տանտեր, նե՛րս...
50 ― Ա՜յ, ներս ու քեզ չոռ ու ցավ.
Ի՞նչ ես շըրջում Կայենի պես,
Ո՞ր սատանեն քեզ բերավ։
Ի՞նչ անեմ քեզ, ասա՛, հիմի.
Տեղըս նեղ է, տունը մութ։
55 Ու ծույլ ձեռքով, տըրտընջալով`
Բաց է անում լուսամուտ։
Ցոլում է լույսն ամպի տակից.
Ահա կանգնած... մի մերկ մարդ.
Ջուր է հոսում նրա միրքից,
60 Բաց են աչքերն ու անթարթ։
Կախ են ընկած բազուկները,
Ողջ կարկամած սոսկալի,
Ուռած մարմնին քառչանգները
Կըպած` սևին են տալի...
65 Ահից մարեց` ճանաչելով
Իր մերկ հյուրին նա հանկարծ
Փեղկը խփեց ու դողալով`
― Ա՛յ դու ճաքես, քըրթմընջաց։
Ամբոխվեցին մըտքերը մութ.
70 Մինչև լույսը նա դողում,
Մինչև լույսը լուսամուտը
Բախում էին ու բախում...
Ամբոխն ահեղ զըրույց ունի,
Թե այս դեպքից գյուղացին
75 Ըսպասում է ամեն տարի
Միշտ նույն օրը խեղդվածին։
Խառնվում է օրն առավոտից,
Գիշեր գալի բուք ու մութ,
Ու խեղդվածը ամբողջ գիշեր
80 Բախում դուռն ու լուսամուտ։
Հայոց ապաբախտ գրողը նըստած
Ու միտք էր անում.– ինչ անեմ, աստված,
Թերթը փող չունի,– վարձ չի վըճարում,
Գիրքն առնող չունի,– գիրք չի վաճառվում,
5 [Անվարձ ու անհաց] ես ի՞նչպես գըրեմ.
Սակայն... բան չըկա, պետք է համբերեմ.
Երբ որ լրանա 40 տարի,
Ազգը հոբելյան պիտի կատարի։
– Կախարդական այն աշխարհում երջանիկ,
10 Ուր ապրում են երազները...
– Էդ ի՞նչ ես նըստել, այ... մարդ
. . . . . . անհոգ ու անդարդ,
Եկել են ահա ձմեռվան օրեր,
Պետք են մեզ պաշար, ձմեռվա շորեր։
15 – Ինձ մի՛ խանգարիր, հեռացիր, ա՛յ կին.
Կըլինի անշուշտ ամենն իր կարգին.
Դու միայն սպասիր 40 տարի...
Ազգը հոբելյան պիտի կատարի...
20 Ուր ապ...
– Հայրի՜կ, ներս մըտավ ուսանող որդին.
Ի՞նչ ասեմ հիմի ես իմ վարպետին.
Ասում էր` էգուց էլ դպրոց չըգա,
Ով փող չըբերի, ուսման վարձը տա։
25 – Հա՛, որդի, կըտանք, իրավ ես ասում.
Վարպետն էլ է մարդ, ապրել է ուզում...
Բայց թող սպասի 40 տարի...
Ո՞րտեղ մնացի... ա՛յ քու վարպետը
30 [Ջըհանդամ] գընա, հենց դու էլ հետը...
«Կախարդական այն աշխարհում երջանիկ,
Ուր ...»։
– Պարոն, դուք երբ որ ունեիք կարիք,
Էնքան բան թողի ես ձեզ ապառիկ.
35 Ախար չէ՞ մեղք ենք... մենք էլ ենք ձերը,
Դռան մեջ կանգնեց խանութի տերը։
– Հա՛, կըտամ, կըտամ... ի՞նչ ես խանգարում,
Տեսնում ես` նըստած [ես բան] եմ գըրում...
Գընա, սպասիր 40 տարի...
40 Ազգը հոբելյան պիտի կատարի...
– Ո՞րտեղ մնացի... ի՞նչ էի գըրում...
Ի՞նչ եք ներս գալիս մարդու խանգարում...
«Կախարդական այն աշխարհում...»։
– Շատ համբերելուց կըտըրվեց չարես,
45 Քո պարտքը, ախպեր, պիտի վըճարե՞ս,
Թե՞ հենց միշտ էդպես հայոց գըրողը
Պիտի կըլանի ձեռն ընկած փողը...
[– Գրում եմ, ախպեր, հանգիստ թող արա,
Չի կորչիլ տված փողդ ինձ վրա.]
50 Դե գոնե սպասիր ... 40 տարի –
Ի՞նչ եղավ [թուղթս] գրիչս... ո՞ր կողմը կորավ...
Էսպես էլ մարդի՞կ կըլնեն անիրավ...
«Կախ...»։
55 Հոգին էլ էստեղ հասավ բերանը,
Ու մեծ գըրողը կանգնեց դռանը.
– Դեհ, ժամը հասավ, պատրաստվիր, պոետ,
[Տենչերդ] հավաքիր ու արի ինձ հետ –
Վա՛հ, այսպես անժամ... դրամաս հապա՞...
60 [Ցնորք, ծրագիր,] ուսում... Եվրոպա...
Հըրեշտակն այստեղ այնպես ծիծաղեց,
Խեղճ մարդը, իսկույն դալկացավ, պաղեց...
Եվ էլ չըսպասեց 40 տարի...
Ազգը մեծ թաղում պիտի կատարի։
Սիրելի ընկեր, որ պատահեցիր
Իմ և մուսայիս վեճի ժամանակ,
Զգայուն հոգով այնքան ցավեցիր,
Այնքան ջանացիր, որ մենք հաշտ մնանք,
5 Քեզ եմ նվիրում այս տրտում` (?) էջը
Քե՜զ, որ հասկացար այն ծանր վեճը։
[Այսպիսի] ծանըր ու լուռ վեճերով
Մաշվում է մեր կյանքն.... սպառվում,
Հոգնում . . . . . . . . . .
10 Հոգու սրբազան կրակը մարում,
Անպտուղ դառնում կյանքը բեղմնավոր,
Թարշամում, ինչպես ծաղիկ մենավոր։
Այսպես է մեր մեջ գրողի կյանքը...
Եվ մեր աշխարհքում խավար (?) ու մթին,
15 Ո՞վ է հասկանում այս վեհ տանջանքը
Ո՞վ է թափանցում գրողի հոգին.
[Եվ ո՞վ է առնում իր սրտին մոտիկ...
Ո՞ւր է այն մարդը, ո՞ւր են այն մարդիկ։]
Ես ևս առած քնար գրողի,
20 Թեև շատ անշուք, երերուն (?) ու կարճ,
Անցել եմ կյանքում մի դժվար ուղի,
Կանգնել եմ անթիվ փորձության առաջ.
Վիճել եմ – անցել... և այժմ գրում,
Քե՜զ, որ իմացար, քեզ եմ նվիրում։
ԿՏԱԿ
Դե գրի, տեր հայր։ «Յանուն հօր և որդոյ...»
(Այսպես անիրավ բա՞ն եք տեսել, տո.
Կյանքս մաշելով փող դիզեմ այսքան,
Հիմի իմ ձեռքով տամ սըրան-նըրա՞ն...
5 Բայց դե ի՞նչ անեմ, հետս ո՞ւր տանեմ...
Գոնե այս վերջին առուտուրն անեմ,
Գուցե կաշառեմ աստծուն ու ազգիս,
Սրանով փրկեմ անունս ու հոգիս...)։
Դե, գրի, տեր հայր։ Ուշքս դեռ վրես,
10 Կտակ եմ անում իմ ազգիս այսպես։
Ամենից առաջ ես իմ կըտակում
Իմ մեռած եղբոր որդոցն եմ զրկում.
Կտակ եմ անում, որ նրանք երբեք
Չուտեն իմ փողից և ոչ մի կոպեկ։
15 Զուր տեղը իմ դեմ դատ էին բացել,
Թե իրանց բաժնին ես եմ տիրացել.
Լավ էր, որ հազիվ պրծա կաշառով,
Մարդիկ էլ տեսան` ընկել եմ շառով...
Գրի մեր ժամին մի հարյուր թուման,
20 Հետն էլ այսպիսի մի անխախտ պայման,
Որ եկեղեցու գավթում ինձ թաղեն,
Կնոջս համար էլ կողքիս տեղ թողեն,
Տարին հինգ անգամ պատարագ անեն,
Հոգիս անպատճառ դրախտը տանեն.
25 Սրանից հետո հոգան ինձ վըրա,
Հոյակապ արձան դնել մարմարյա,
Ոսկի տառերով վըրան փորագրած,
Թե ազգիս համար ինչեր եմ արած։
Վանքի դպրոցին գրի մի գումար,
30 Որ իմ անունով, իմ հոգու համար
Որդեգիր պահեն նըրա տոկոսով.
Ամեն տարի գան խմբով, հանդիսով,
Դամբանիս վրա գովք ու ճառ ասեն,
Ազգի մեծերի շարքում ինձ դասեն,
35 Պատկերս էլ կախեն դըպրոցի պատից,
Թեկուզ մի քիչ ցած մեր հայրապետից։
Ապա այն տունը (որ կեղծ թղթերով,
Հոգիս սևելով, սըտով ու զորով,
Իբրև պարտքի տեղ, առա այն խեղճից
40 Ու իրան լալով դուրս արի միջից...),
Իմ հոժար կամքով, իմ վերջի օրին
Այն էլ տալիս եմ մեր Մայր Աթոռին,
Որ Վեհափառը գըրի մի կոնդակ,
Անունս սփռի աշխարհ բովանդակ
45 Եվ ինձ օրհնանքի այնպես մի գիր տա,
Որ երկընքումն էլ աստված հավատա...
Դրանից հետո մի գումար գըրի
Հօգուտ մեր ազգի խեղճ ու որբերի
Ընկերությանը բարեգործական,
50 Որ գլուխն անշարժ մնա հավիտյան,
Նըրա տոկոսը մեր մեծ տոներին
Բաժնեն (իմ զրկած) խեղճ ու որբերին,
Ամեն մեկին տան մի-մի աբասի,
Որ ուտի – հոգուս ողորմի ասի։
55 – Հապա, օրհնըված, տանու տերտերին
Ժամոց չե՞ս տալիս քո հոգու խերին.
Քանի վախտ ունես, այդ էլ ասա շուտ...
Ասա` տանըցիք տան լավ կողոպուտ,
Ոսկի սհաթըդ, նոր շորերըդ տան,
60 Որ հեշտ անց կենաս դուռն արքայության...
– Լավ, տեր հայր, այդ էլ քեզ եմ կտակում,
Որ ինձ միշտ հիշես քո պատարագում,
Դագաղիս վրա մի քարոզ ասես,
Թե ինչ հոգեսեր, մեծ մարդ էի ես...
65 Այս կտակն արավ հայ բարերարը
Ու մեռավ գնաց այն մյուս աշխարհը.
Միշտ երախտագետ մեր ազգը հայոց
Նրան հըռչակեց ազնիվ բարեգործ,
Իր ժամի գավթում թաղեց ու մարմար
70 Արձան կանգնեցրեց իր գործքին հարմար
Վըրան էլ գրեց պերճ տապանագիր.
– Ո՜հ, վսեմ հոգի, դու խաղա՜ղ հանգիր
Թեև դու մեռար, բայց միշտ քո հոգին
Հըսկում է բարձրից քո թըշվառ ազգին։
75 Բայց երբ որ գնաց այն մյուս աշխարհը,
Եվ ուզեց մըտնել արդարոց շարը,
Հանեց օրհնանքի տարած պատճենը,
Տերն մեր կարդաց ու գըցեց դենը,
– Քո սիրտը հանիր, ասաց, հողեղեն,
80 Այնտեղ են գրված գործերըդ ամեն։
Եվ մարդու սիրտը կարդաց մեր տերը,
Ուր տըպված էին նըրա գործերը.
Կարդաց չա՜ր գործեր,– նաև կըտակը,
Եվ... իսկույն ղրկեց դժոխքի տակը։
ԿՈՐԱԾ ՑՆՈՐՔՆԵՐ
Հեծում է մըրրիկն իմ դալար հովտում,
Թոշնել են, թոռմել ծաղկունքն իմ սիրած,
Ձըմեռ է այնտեղ, ձըմեռ` իմ սըրտում,
Ու լալիս եմ ես ծաղկունքըս կորած։
5 Ես ձեզ եմ լալիս, հոգուս ծաղիկներ,
Է՜յ, իմ վաղուցվան սիրուն ցընորքներ,
Եկե՜ք, ետ եկեք, մի անգամ կըրկին
Կյանքով, բուրմունքով լըցրեք իմ հոգին։
Բերեք առաջվան աշխարքն ինձ համար –
10 Արևի շողեր, գարունքվա դալար,
Ջըրերի կարկաչ, հավքերի երամ,–
Իմ հույսերն անհուն, իմ սերն անթառամ
Եվ իմ սիրուհին, որ միայն դուք գիտեք,
Եկե՜ք, ետ եկե՛ք։
15 Ձեզ ո՞վ հալածեց, ո՞ր դաժան քամին,
Ո՞ր չար թըշնամին –
Շընչում է մըրրիկն իմ անուշ հովտում.
Թոշնել են վաղուց ծաղկունքն իմ սիրած.
20 Ծաղիկ ու ցընորք – բոլորը կորած...
ՇԵՔՍԲԻՐ. ՀԱՄԼԵՏ
Թարգմ. Գարեգին հ. Բաբազյան. Վիեննա, 1899,
Մխիթարյան տպարան
Թարգմանությունը ապակու տակ դրած մի վարդ է. գրեթե անկարելի է, որ թարգմանիչը
տա բնագրի հարազատ բույրն ու հրապույրը։ Սակայն միշտ պահանջելի է, որ նա
հավատարիմ մնա գործի մտքին և հասկանալի տա ընթերցողին։ Այս պահանջը
մեծանում է մանավանդ, երբ թարգմանվում է այնպիսի մի երկ, որի ամեն մի խոսքն ու
նախադասությունը, չափած ու կշռած, ունեն իրանց խոր նշանակությունն ու հաստատ
տեղը։ Այսօրինակ գործերից է Շեքսպիրի Համլետը, որ անգլերենից թարգմանել է պ.
Բաբազյան։ Այս Համլետի երրորդ հայերեն թարգմանությունն է։ 1889 թվին Թիֆլիսում
հրատարակվեց պ. Ս. Արծրունու թարգմանությունը։ 1894 թվին Թիֆլիսում
հրատարակվեց Համլետի երկրորդ՝ Հովհաննես Խան-Մասեհյանի արած
թարգմանությունը անգլերենից։
Վերջապես ահա երրորդը — պ. Բաբազյանի թարգմանությունը, նույնպես բնագրից,
տպված Վիեննայում։ Պ. Բաբազյան, որ՝ հավակնություն չունի խորհելու, թե իր
թարգմանությունը թերություններե զերծ եղած լինի, հրատարակում է այն, քանզի պ. Ս.
Արծրունու թարգմանությունը անչափ տարբեր է բնագրից, իսկ պ. Մասեհյանի
թարգմանությունը «որի վրա քննադատություններ եղան ազգային թերթերի մեջ, չի
ներկայեր այն հանգամանքները, զոր այսպիսի կարևոր գործի մը թարգմանությունը
կպահանջե»։
Չգիտեմ, բացի թերությունները, որ թարգմանիչը խոստովանում է, թե իր գործն էլ
կունենա, ուրիշ ինչ հանգամանքներ են, որ այսքան նվաստացնում են պ․ Մասեհյանի
թարգմանությունը, բայց ազգային թերթերի մեջ («Տարազ» 1896, № № 40, 41, 43, 44 և 45)
այդ գործի մասին խոսողներից մեկն էլ ես եմ եղած և չեմ հավանում պ. Բաբազյանի այդ
խոսքերը։
Ահա մենք սրտագին ողջունելով նրա աշխատությունը, համառոտ ցույց կտանք նույն
տեսակ թերություններ, ինչ որ ժամանակին նկատել ենք պ. Մասեհյանի
թարգմանության մեջ։ Եվ թող նա չկարծի, թե այս տեսակ նկատողություններով
դիտավորություն ունենք հերքելու իր, ինչպես և իր նախորդի, գործի լրջությունն ու
կարևորությունը։
Օրինակներ բերենք։
Համլետ Պոլոնիուսին ասում է.
— Այո՛, պարոն, պարկեշտ լինել ինչպես աշխարհս կքալե, կընշանակե տասն հազարեն
մին ընտրել։ 54։
Քերականորեն սխալ այս նախադասության միտքը միանգամայն հակասում է
Համլետի հայացքներին և իսկույն մատնում է իրան։
Պ. Մասեհյան այսպես է թարգմանել.
— Ա՛յ, լինել ազնիվ այսպիսի աշխարհում, այդ է՝ լինել ընտրյալ տասն հազարներից։
Հանգուցյալ Ադամյանի դերի մեջ այսպես է եղել, — Այո՛, լինել ազնիվ մարդ,
նշանակում է լինել ընտրյալ տասն հազարներից։
Բայց ջնջել է և իր ձեռքով գրել այսպես.
— Այո՛, աշխարհիս այս ընթացքի մեջ հազիվ կարելի է տասն հազար մարդոց մեջ մի
ազնիվ մարդ գտնել։
Օֆելիան Համլետի հիշատակները վերադարձնելով ասում է.
«…Անոնք իրենց անույշ բույրը կորուսին, ետ առեք զանոնք, քանզի ազնիվ հոգվո մը
համար՝ ճոխ նվերներն իրենց արժեքը կկորսնցնեն, երբ
նվիրատուք անբարեսեր կդառնան»։ 79—80։
Օֆելիայի բողոքն այն մասին չէ, թե Համլետ անբարեսեր է դարձել, այլ անտարբեր,
ինչպես որ գործ է ածել և պ. Մասեհյան։ Այսպես են տրամադրում և Օֆելիայի խոսքերը,
թե՝մի ժամանակ, երբ ընծայեցիք «անոնց կընկերանային այնպիսի քաղցրաբույր
խոսքեր, որ ավելի ևս ճոխ կընծայեին զանոնք»։ Այդ քաղցրաբույր խոսքերը հիշեցնելով
ու անտարբեր անվանելով, Օֆելիան ուզում է սիրո խոստովանություն, նորից
քաղցրաբույր խոսքեր դուրս կորզել Համլետի բերանից, որ լսեն թաքնված թագավորն
ու Պոլոնիուսը և ստուգեն, թե Համլետ անտարբեր է դեպի Օֆելիան թե չէ, սիրո կսկի՞ծն
է պատճառ, որով նա կտառապի, թե ուրիշ վտանգավոր մի պատճառ կա, որի կասկածն
անհանգիստ է անում հանցավոր արքային։
Համլետը դերասանին ասում է․
— Ըսե՛ք, կխնդրեմ, այն հատվածը արագությամբ, ինչպես ես արտասանեցի, և այլն։ 83։
Արագությամբը թարգմանիչը սահուն բառի տեղն է գործածել։ Համլետ իր խոսքի
շարունակության մեջ խրատ է կարդում դերասանական արվեստի մասին և ասում է.
նույնիսկ կրքի հեղեղի ու փոթորկի ժամանակ պետք է չափավորություն պահել
գործողությունը խոսքին հարմարեցնել, խոսքը գործողության։ Նա չէր կարող այդպես
հորդորել դերասանին։
Պ. Մասեհյան ասում է՝ թեթև և ազատ։
Кетчер. ասում է плавно. Соколовский — легко и развязно.
Հանգ<ուցյալ> Ադամյանի դերի մեջ ասված է — հեշտությամբ և ազատ։
Այս խոսակցության մեջ Համլետ հիշում է Թերկամանդ և Հերոդ (Հերովդես) անունները։
Պ. Բաբազյան ծանոթության մեջ ասում է — հին ժամանակվան դերասաններ։
Այնինչ Թերկամանդ սառակինոսների մի կուռք էր, որին վերագրում էին չար ու դաժան
բնավորություն, իսկ Հերովդեսը, Հրեաստանի հայտնի Հերովդեսն է, որ Շեքսպիրի
ժամանակները սովորաբար ներկայացնում էին միստերիաների մեջ։
Գոնզագոյի սպանությունը ներկայացնելիս դուրս է գալիս Լուչիանոս։
Համլետ բացատրում է.
— Այս Լուչիանոս անուն մեկն է, եղբորորդի թագավորին։
Օֆել.— Դուք խմբերգին տեղը շատ լավ կըբռնեք, տեր իմ։
Համ. — Պիտի կարենայի բացատրել, ինչ որ ձեր և ձեր սիրահարին մեջ կդառնա, և այլն։
95։
Խոսքը բացատրության մասին է և իշխանը պարծենում է՝ իբրև լավ բացատրող։ Բայց
ինչ ունի այստեղ խմբերգը։ Պ. Մասեհյանն էլ գործ է ածել երգիչների մի ամբողջ խումբ։
Այս хор բառն է, որ ռուս թարգմանիչներն իրանց թարգմանությունների մեջ хор էլ թողել
են։ Хор — Շեքսպիրի ժամանակները կոչվում էր այն մարդը, այն դերասանը, որ
խաղամիջոցներին դուրս էր գալիս պիեսի մութ տեղերը բացատրում, մեկնում և
զբաղեցնում հասարակությանը։ Մեր թարգմանիչները երևի այս хор-ը շփոթել են
հունական хор-ի հետ և առաջ է եկել այսպիսի կոպիտ սխալ՝ բացատրողի փոխարեն
դուրս է եկել երգիչների խումբ։
Համլետ, մոր հետ տեսակցության տեսարանի մեջ, վարագույրի հետևից սրով զարկում
է Պոլոնիուսին և բացականչում.
— Մեռած, տոլարի մը համար մեռա՜ծ. 108։
Համլետ ասում է,— «Մի դուկատ գրավ կգամ, որ սա մեռած է», ինչպես թարգմանել է պ.
Մասեհյան։ Հանգ<ուցյալ> Ադամյանն իր դերի մեջ իր ձեռքով գրել է գրավ կդնեմ, որ
մեռավ, այո մեռավ։
Թագավորը Համլետին հայտնում է, որ պատրաստվի Անգլիա երթալու։ Համլետ այդ
խոսակցության մեջ ասում է․
— Մնաս բարյավ, սիրելի մայր իմ։
Թագ.— Եվ հայրդ, որ կըսիրե քեզի, Համլետ։
Համ.— Իմ մայրս․ հայր և մայր՝ այր և կին է․ այր և կին մի մարմին է․ այսպես ուրեմն
մայր իմ։ Օ՛ն յԱնգղիա։ 125։
Այս տողերը կարդացողը կարող է կարծել, թե Համլետ մնաս բարյավ է ասում մորը,
այնինչ մայրը իսկի չկա այդ տեսարանում։ Պ. Մասեհյան պարզ է դուրս բերել.
Համլետն ասում է. …Մնաս բարև սիրելի մայր իմ։
Թագ.— Ես քո սիրող հայրդ եմ, Համլետ։
Համ. — Իմ մայրս… Հայր և մայր այր և կին են. այր և կին՝ մի մարմին են. ուրեմն՝ դուք
մայրս եք։
Համլետ՝ հորեղբայր հորն է մայր անվանում, որ «Անչափ խանդաղատելով նրա
մասնավոր ապահովաթյան համար… շուտափույթ ղրկում Է Անգլիա»։
Խելագարված Օֆելիան երգում Է.
Քանզի րոպին, սիրուն թոչուն,
Է իմ միակ ուրախություն։
Րոպին ծանոթության մեջ բացատրում է — «Կարմրալանջ թռչուն մը»։ 137։
Այս մի հին սիրային երգի կտոր է։ Պ. Մասեհյան այդ տողերն այսպես է թարգմանել.
«Իմ սիրական անույշ Ռուբենն
Է իմ միակ ուրախություն»։
Գերեզմանափորը Համլետի հետ սրախոսում ու բառախաղություններ է անում։
Համլետ բացականչում է. «Անպիտանն որչափ բացարձակ է իր պատասխաններուն
մեջ…»։
Տեղին անհարմար և միանգամայն հակասող մի բառ։ Ընդհակառակը, Համլետ ուզում է
ցույց տալ, որ նա իսկի բացարձակ չէ իր պատասխանների մեջ, և խոսքն այսպես է
շարունակում.
«Քարտես ի ձեռին խոսելու է հետը, եթե ոչ ամենափոքր երկդիմի բառ մը պիտի մատնե
մեզի։ Արդարև, Հորեշիո, երեք տարիներե ի վեր կըդիտեմ, թե դարս շատ բծախնդիր
եղած է…» 157։
Բացարձակ բառի տեղ Кетчер և Каншин գործ են ածում придирчив. Մասեհյան
թարգմանել է.
«Ինչպես նրբամիտ է թշվառականը, պետք է սրա հետ կողմնացույցով խոսել…»։
Կարճ կտրելով այս նկատողությունները, այժմ ցույց տանք բաց թողած կտորները։ Այդ
կտորները ես կարտագրեմ Մասեհյանի թարգմանությունից։
Օֆելիան Համլետի ընծաները վերադարձնելով ասում է. — «Դուք ինձ հավատացնում
էիք, թե սիրում եք ինձ»։
Համլ.— Իսկ դու չըպիտի հավատայիր ինձ, որովհետև, առաքինությունը չէ կարող
այնպես պատվաստվել մեր փտած ծառաբունի վրա, որ մի համ մնացած չլինի մեր
քիմքում։ Ես քեզ չէի սիրում։
Օֆել.— Ուրեմն ևս ավելի խաբված եմ եղել։
Խելագարված Օֆելիան պալատում երգում է.
Վկա երկինք և սուրբ Կատրին,
Ավա՜ղ, ամոթ բան է.
Ինչ մարդ լիներ, այդպես կաներ.
Իրավ, դա ցած բան է.
Կույսն ասում է. ինձ խոսք տվիր
Ինձի քեզ հարս առնել։
Նա պատասխանում է.
Քեզ կառնեի, թե դու չէիր
Իմ անկողին մտել։
Ո՞րքան ժամանակ է, որ սա այսպես է։
Հոր մահվան բոթն առած՝ Լաերտ գալիս է Դանիա և մոլեգնած ներս ընկնում պալատ,
ապիրատ թագավորից իր հայրն է ուզում։ Թագուհին մեջ է ընկնում խնդրելով —
հանդարտորեն, սիրելի Լաերտս։
Լաերտ
Արյան այն կաթիլը, որ հանդարտ լինի, անունս կկնքի պոռնըկի որդի, դա հորս
կանպատվե, և նույնիսկ այստեղ, առաքինի մորս անբիծ ճակատին կդրոշմե երկաթով
բոզության սպին։
Այս կտորները չկան պ. Բաբազյանի թարգմանության մեջ։ Պակաս տեղեր կան
նույնպես և 16, 90 և 95 երեսներում, իսկ 33 երեսում Համլետի խոսքերը հայրն է ասում։
Ապա այսպիսի նախադասություններ ունի։
…խնդրեցի իրմե, որ մեզի հետ մանրամասն հսկե այս գիշեր. 2։
Փոխանակ արթուն հսկե։
Թե գործն այս կետին պիտի հասնե՜ր… 15։
Փոխանակ ասելու — մի՞թե գործն այս կետին պիտի հասնե՜ր։
«Տեր իմ, նա իր սիրով, բայց պատվաբեր ձևերով կհոգնեցներ զիս. 25։
Փոխանակ ասելու — նա իր սերը ինձ հայտնում էր պատվաբեր ձևերով։
Շատ խորթ են հնչում այս բացականչությունները.
Հո՜լա, Պերնարտո. 2.
Բո՜ւհ, Դու կանաչ աղջիկ. 25.
Հիլո, հո՛, հո՛, տեր իմ. 35.
Հո՜, Հորեշիո. 86 և այլն։
Գրքի սրբագրությունն այնքան անփույթ է կատարված, որ մարդ չի հավատում, թե
Մխիթարյան տպարանից է դուրս եկած, կարծես Թիֆլիսի Հայոց հրատարակչական
ընկերության հրատարակություններից լինի։ Այսպիսի տառասխալներ են պատահում.
Ռիտո, փոխանակ՝ Դիդո, 66. Նիրկանյան, փոխանակ՝ Հիրկանյան,
կուզե, փոխանակ՝ կուտե. 124. գաք, փոխանակ՝ գնաք, դուրս, փոխանակ՝ դարս, 173։
Տառասխալներ, որ փոխում են ամբողջ նախադասության միտքը։
1900-ական թվականներ
Ֆ. ՇԻԼԼԵՐ
ԼՈՂՎՈՐ
Ո՞վ ձեզնից` ասպետ կամ թե զինակիր
Կընկնի այստեղից անտակ ծովի մեջ,
Ձգում եմ ահա գավաթն իմ ոսկի,
Այս գավաթն, ով որ անդունդի անվերջ
5 Խավարում գտնի ու անփորձ հանի,
Նրան հաղթության պարգև թող լինի։
Կանչեց թագավորն ու բարձր ժայռից,
Որ հակված է սև անդունդի վըրա,
Էն բարձր ժայռի < . . . . . > ծայրից
10 Շըպըրտեց ներքև գավաթն իր ոսկյա.
― Ո՞վ է այն խիզախ, համարձակ հոգին,
Որ իմ գավաթը ետ բերի կըրկին։
Կանգնած են անշարժ զինակիր, ասպետ,
Լուռ են արքայի կոչին [խելագար],
15 Նայում են ահով ահռելի ծովին,
Չըկա խիզախող գավաթի համար,
Ու երրորդ անգամ կանչում է արքան ―
Մի՞թե ոչ մինը սիրտ չունի այնքան։
Լուռ են ամենքը։ Եվ հանկարծ մի քաջ
20 Համարձակ ահեղ գալիս է առաջ...
Քանդում է իրան թիկնոցն ու գոտին
Անմռունչ, հանդարտ դընում է գետին...
Տիկնայք, ասպետներ սարսափում են լուռ.
― Ա՜հ, ո՞վ ես, ջահել, ո՞ւր ես գնում, ո՞ւր...
25 Մոտենում է նա ժայռին սեպացած,
Ներքև սևեռում հայացքն անվեհեր։
Անդունդքի ծոցից հորձանքը պրծած
Խուլ որոտալով լեռնանում է վեր,
Կուտակում ալիք, ու փրփուրն եռում,
30 Ասես թե մըթնած երկինքն է գոռում։
Ոռնում է, շաչում, ծեծում, շառաչում
Հուրն ու ջուրն ասես մրցում են այնտեղ,
Սյունաձև շոգին երկինքն է թըռչում,
Ալիքն ալիքին ճնշում է անվերջ,
35 Ոչինչ չի հատնում, ոչինչ չի անցնում,
Ծովը իրենից նոր ծով է ծնում։
Ետ քաշվեց հանկարծ տարերքը հուզված.
Ճերմակ փրփուրը միջից պատռելով,
Մինչև դժոխքի հատակը [ասես]
40 Բաց արավ ծովը կոկորդը սև սև,
Եվ պըտըտվելով ջըրերը թընդում
Ու կուլ են գընում էն սև անդընդում...
Ն. ՄԻՆՍԿԻ
ՍԵՐԵՆԱԴ
Մեր շուրջն ահավոր մըռայլ է ու սև,
Երկընքից կախված կապարի ամպեր.
Լալիս են, հեծծում ծառերն անտերև․․․
Մի՛ զարթիր, հոգիս, մի՛ զարթիր, ընկեր․
5 Մի՛ բանար աչերդ ու մի՛ հալածիր
Պայծառ երազի տեսիլն ըղձալի․
Ավա՛ղ, երազներ,
Ուրախ երազներ
Մի գամ* են գալի։
10 Երանի նըրան, որ աշնան ցըրտում
Քընած` կերազե արևը գարնան․
Երանի նըրան, որ անձուկ բանտում
Քընած` կերազե օրն ազատության։
Վա՜յ զարթածներին [անհույս ու տրտում]
15 Տանջվում են անքուն մըթնում սոսկալի․․․
Ավա՜ղ, երազներ,
Մի գամ են գալի։
*անգամ
ԶԻ ԱՍՏՈՒԱԾ ԸՆԴ ՄԵԶ Է...
(Ազգային ավանդություն)
Ահա եկել պաշարել են
Լեզգիները մեր Սևան,
Բայց չեն կարող կըղզին մըտնեն,
Կապտեն զարդերն Աստծո տան`
5 Զի Աստուած ընդ մեզ է...
[Հանդի սոված գելերի պես
Վեր են թափել եզերքին,
Իսկ մենք խաղաղ, ահա էսպես
Երգում ենք մեր մեղեդին.]
10 Զի Աստուած ընդ մեզ է...
Կապուտակ, ժըպտուն ջըրերի միջից
Բարձրանում է վեր վանքը Սևանա.
Բարձըր ու խաղաղ էն լըճից
Խաչը վեր բըռնած` աղոթում է նա ―
15 «Շնորհեա մեզ, Տէ՛ր, ի գիշերի
Զխաղաղութիւն Քո զերկնային...»
Ու խաղաղ է ծուփքը ջըրի,
Զի Աստուած ընդ մեզ է...
Լեզգու սարսափից հալածված հայեր
20 Լըցվել են էն սուրբ, ամուր օթևան,
Չի հասնում էնտեղ լեզգին տընավեր,
Ու խաղաղ երգով թընդում է Սևան.
«Ահաւասիկ ես և մանկունք,
Զոր ետ Աստուած, ալելուեա,
25 Յահէ ձերմէ ո՛չ երկիցուք»...
Իրիկուն է լուռ։ Մըշուշի միջում
Հածում է նավը ժայռերի տակին,
Սովդաքար մարդիկ տեղ են աղաչում.
― Ղոնախ ենք գալիս Սևանա վանքին։
30 «Տե՜ր, արժանի արա անհոգ
Զերեկս զայս խաղաղութեամբ
Եւ անփորձ անցո զմեօք...»
Եկեք հիւրեր օտարական...
35 ― Եկե՜ք, անկասկած, թեպետև լեզգի,
Աստծու տունն է սա, հանգեք դուք խաղաղ,
Էսպես է կարգը մեր հայոց ազգի,
Եկեք մեր օտար եղբայրներ անվախ.
«Մեք երգեսցուք զբան բարի,
40 Զբան բարի հանապազօր,
Եւ որ նըստիք ի խաւարի`
Լոյս ծագեսցի առ ձեզ հըզօր»։
Դիզված են վանքի պատերի տակին
45 Եկվոր հյուրերի արկըղները փակ,
Հայի մանուկը խաղում է կողքին,
Լսում է արկղից [զըսպված] աղաղակ...
«Եւ առաքեա առ մեզ, Աստուած,
Զհրեշտակ մեծի քո խորհրդոյ»։
50 Ճըչում է [անմեղ] մանուկն երկյուղից.
Ոտքի է ելնում բովանդակ կըղզին.
Քանդում են արագ, և ահա արկղից
Ելնում է դաժան զինավառ լեզգին․
«Պահեա զմեզ, Տէ՛ր, ի պատրանաց
55 Նենգ թըշնամոյն»։
Գիշերվա մըթնում վառվում են ջահեր,
Սևանա սեպ-սեպ ժայռերի գըլխին,
Հավաքվում են հայեր և երգում են․
«Եւ զխորհուրդըն զոր դուք խորհիք
60 Խափանէ, Տէ՛ր, աջովն անտես
Եւ զբանըն զոր դուք խօսիք
Մի՛ մընասցէ ծածուկ առ ձեզ,
Զի Աստուած ընդ մեզ է...»:
Ցած են գըլորում բարձր քարափից
65 Իրար ետևից արկըղները փակ,
Նայում են լեզգիքն հանդեպի ափից,
Ու լսում հայոց երգն ու աղաղակ․
«Յահէ ձերմէ ոչ երկիցուք,
70 Եւ դարձեալ զօրանայցէք,
Դարձեալ մատնիք ի պարտութիւն,
Զի Աստուած ընդ մեզ է...»։
Ես պատվեր ունեմ,
Որ այսուհետև
Նըվեր չըտանեմ
Ո՛չ մեծ, ո՛չ թեթև,
5 Եվ խըտիր չկա –
Ով էլ որ լինի.
Թեկուզ աղջըկա
Ծնընդյան տոնի,
Եվ մինչև անգամ
10 Թեկուզ նա ըլի
Եվ լավ բարեկամ
Եվ շատ սիրելի։ –
Ես կարող էի
Խնդրել Մուսային,
15 Թե մի բան գրի
Մեր Մարուսյային,
Բայց, ավա՜ղ, նա էլ,
Ինչ եկավ նոր «Մուրճ»,
Շատ է փըչացել,
20 Դառել թանկ ու լուրջ,
Եվ էլ ոչ մի տող
Չի գրում անփող։
ՕՋԱԽԻ ԵՐԳԸ
Քեֆ անենք, տղերք – այս պետք է մնա.
Ապրենք պարերով, խաղով ու թառով,
Կյանքներս թող միշտ այսպես անց կենա,
Թեկուզ և պակաս մի քանի տարով։
5 Գնանք մեր ջահել սըրտի ետևից,
Ուր կուզե տանի – մին է մեզ համար.
Նա էլ մեզ նըման հոգնել է ցավից,
Ուզում է հարբել մոլի, խելագար։
Իդեալներ ունենք – փակած պադվալում,
10 Ո՞վ գիտի` այն էլ մըկները կերան,
Հույսեր ունեինք, տենչեր ունեինք –
Իրար ետևից մաշվեցին կորան։
Էլ ընչի՞ հսկենք, ընչի՞ց վախենանք,
Ամեն բան անցավ իզուր, անկատար,
15 Գոնե մեր սըրտի ետևից գնանք,
Նա էլ մեզ նման այս կյանքում օտար...
Զարկեցեք թառին, թող գինին հոսի,
Պատերը դողան մեր ծափ-ծիծաղից,
Թող դըրսից նայող հիմարը ասի –
20 Այս մարդիկ չունեն ո՛չ խելք, ո՛չ թախիծ։
– Ինչո՞ւ էդպես ինձ մոռացար,–
Ասավ աղջիկն ինձ մի օր։
– Ինչո՞ւ էդպես մեզ մոռացար,–
Գանգատվեցին սար ու ձոր։
5 – Ո՜հ, մի՛ հարցնեք, հին ընկերնե՛ր,
Ինչու էլ չեմ երգում ձեզ.
Շատ եմ փոխվել էն օրից վեր.
Էնպես մի ցա՜վ ունեմ ես...
– Ի՞նչ է ցավըդ, մի ճար անենք,–
10 Ասավ աղջիկն անձնըվեր.
– Ի՞նչ է ցավըդ, տո՛ւր մենք տանենք,–
Ասին սարերն ու ձորեր։
– Ո՜հ, չէ, սիրո՛ւն, էլ ոչ մի սեր
Ճար չի անիլ իմ սըրտին,
15 Դուք էլ, անուշ սար ու ձորեր,
Չեք դիմանա էս դարդին։
Ա.ԿՈԼՑՈՎ
ԳԵՂՋՈՒԿԻ ՄՏԱԾՄՈՒՆՔԸ
Նըստել եմ շըվար
Ու միտք եմ անում,
Թե ինչպես մենակ
Ապրեմ աշխարհում։
5 Ոչ ջահիլ կընիկ
Ունեմ իմ կողքին,
Ոչ թև ու թիկունք
Մըտերիմ ընկեր,
Ոչ մի տաք անկյուն,
10 Ոչ արծաթ ոսկի,
Ոչ սարքած գութան,
Ոչ նըժույգ մի ձի...
Պակաս օրի հետ
Միմիայն մի գանձ`
15 Քարի նըման ուժ
Տըվավ ինձ հերըս.
Բայց, ա՜խ, հենց էն է։
Օտար դըռներում
Կերան, մաշեցին
20 Դարդ ու ցավերըս...
Ապրեմ աշխարհում...
1901-Ի ՏԱՐԵՄՈՒՏԻՆ
Խոսքս, տեսաք, որ կատարվեց...
Բայց թե ձեզնից ո՞րը տարվեց,
Այդտեղ արդեն գործ չունեմ ես,
Էն մոցիքուլ տերտերի պես,
5 Որ ինչ անի,
Միշտ մեղ չունի...
Ինձ հանգ էր պետք, իսկ ձեզ` փեսա.