EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
անքուն, անդադար ոտի տակ էր տալիս Սիսի բերդից մինչև Հաղպատ—Սանահին,
Լոռու ձորերի մի ծայրից մինչև մյուսը, թևատարած արծվի նման պտտվում էր յուր
ձորերի գլխին և սիրտ էր տալիս քարանձավներում, քարափների տակ կուչ եկած,
իրան թևի տակը մտած ժողովուրդներինֈ
— Վա՛խիլ միք,— սրտապնդում էր նա,— քա՞նի գլխանի կըլի էն ղզլբաշը, էն
դուշմանը, որ էս ձորերը ոտ կոխի… բաս էլ ընչի համար ենք մեր գլխին տղամարդի
գդակ դնում, էլ ընչի համար ենք թուր ու թվանք վեր ունում…
Իրա նման էին և իրա բոլոր ընկերներըֈ Հասան խանի չափաուլները—
ասպատակները առաջին անգամ սրան պատահեցին Գյուլլադագանա կիրճում, Լոռու
ձորերի նեղ բերանում, և գլուխները կորցրած ետ նահանջեցին․ երկրորդ անգամ
ջարդվեցին Շահալվի ձորում, որ մինչև օրս էլ «Կռվատեղ» է կոչվում, իսկ երրորդ
անգամ Հնեվանա ձորում քանդած Ուզունլարի թալանը խլել տվեցին գիշերովֈ
Այսպես անպարտելի կռվում էր, մի նոր Գայլ Վահանի նման, այս «Լոռու
ձորերի աստվածը» յուր առյուծ ընկերներովֈ
Ծերունի Մեհրաբը՝ Օվագիմի հայրը, Լոռու ձորերի նահապետը, իսկի չէր էլ
մտածում, թե հարյուր տարին անց է կացրելֈ Նրա վիթխարի, բարձր հասակը կորացել
էր, նորից ամրացել, ճերմակ մազ ու միրուքը բռնել կուրծք ու երես և աժդահայի
ահավորության հետ խառնել, միացրել ծերության պատկառանքըֈ
Թշնամու անունը նոր ույժ ու եռանդ տվեց նրան, որդու և յուրայինների
սխրագործությունները նոր սիրտ, նոր ուրախություն, և, մինչդեռ աշխարքը լողում էր
արյան ծովում, այս ծեր արծիվը, յուր ժայռերի գլխին նստած, թշնամու վրա ծիծաղում
ու իրանց պապերիցն էր պատմումֈ
— Մեր պապերն էս թավուր մարդիկ են էլել,— ասում էր նա,— մենք նրանց
թոռներն ենք, նրանց սիրտն ու նրանց արինն ունենք… Ղուշն իրան թևովը, օձն իրան
պորտովը, թշնամի անունով չպետք է մեր ձորերովն անց կենաֈ Մեր ճամփեքը
թշնամու համար փակ ու կապ պետք է լինեն, մեր տան դուռն ու մեր սիրտը
բարեկամի համար ա բաց… Նամարդի համար մենք թուր ու թվանք ունենք,
տղամարդի համար՝ աղուհաց…
Այս ժամանակներում ամեն մի քաջ տղամարդի համբավ ու գործ կայծակի
արագությամբ տարածվում էր երկրեերկիր, բերանեբերանֈ Սաստիկ ճնշումն ու
հալածանքը կատաղեցրեց, դուրս կանչեց ժողովրդի քաջերին, և ամեն տեղ հոգով արի
տղամարդը մռնչաց, աղաղակեց, զենք առավ, սուր բարձրացրեց ղզլբաշի դեմֈ
Տառապած, պաշտպանության կարոտ ժողովուրդը ոգևորությամբ նկատում ու
հռչակում էր այս սակավաթիվ հերոսներինֈ
Փամբակա, Շորագյալի, Աբարանու փախածներից ով գալիս, Քանաքեռցի
Աղասու գովասանքն էր բերում հետըֈ «Աղասի՛ն, իգիթ Աղասին… ղզլբաշի հոգին
հանեց… քրդի արյունով քար ու հող լվաց Աղասին… Ալագյազու վրա պատահեց,
հաղթեց… Անի քաղաքում կռվեց կոտորեց Աղասին… Մի տեղ առաջը կտրեցին,
ջարդեց անցավ Աղասին… Մի տեղ ուզեցին բռնել, փշրեց, փախավ Աղասին…»ֈ
Այս լուրը ոգևորեց Դսեղա իգիթներին և հայտնեցին Մեհրաբ յուզբաշունֈ
— Աֆֆարի՛մ իգիթ,— բացականչեց հիացած ծերունին Աղասու պատմությունը
լսելուց հետո,— որտեղ որ լինի, մի բերե՛ք տեսնեմ, ճակատիցը պաչեմ, քանի չեմ
մեռելֈ
Եվ կատարվեցավ ծերունու իղձըֈ
Աղասին Ղարաքիլիսու սարերից հրավիրված էր Դսեղֈ
Հին սովորությամբ անվանի հյուրի պատվին, ինչպես Աղասին էր, խաղեր,
հանդեսներ էին սարքվումֈ Ջիրիդ (ձիարշավ) էին խաղում «ղոնախի» հետ,
թագավորաորս էին անում և ուրիշ դյուցազնական խաղեր էին հորինումֈ Բացի
պատիվը դրա մեջ կար և մի ուրիշ միտք. այդ հանդեսներում ճանաչում էին իրանց
«ղոնախին», թե ինչ շնորհքի տեր մարդ է նաֈ
Մարդիկ էր ուղարկել ուրախացած Մեհրաբ յուզբաշին և շրջակա տեղերի
հայտնի քաջերին հրավիրել, հավաքել Դսեղֈ Եկել էր ճոճկանեցի Խուդին, որ ասլանի
սիրտ ուներ, գյուլլուբաղցի Դոնղուզ Ղռանը, որ լեզգու արյուն էր խմում, արդվեցի
լեզգի Պետոն, որ մազը մազից ջոկում էր գյուլլով, սանահնեցի Արութինը, որ ձին
աստղերի հետ էր խաղացնում, շնողնեցի վիթխարի Վերանը, հաղպատեցի աժդահա
Պրանը և ուրիշ անվանի քաջ մարդիկֈ Եկել էին և զանազան տեղերից փախած
ժողովուրդների մեծերն ու տանուտերերըֈ
Այս բոլորին հավաքել էր Մեհրաբ յուզբաշին Աղասու պատվին լինելիք
խնջույքն ու հանդեսը փառավոր անելու համարֈ
Սրա համար էր, որ առավոտը վաղ Մեհրաբ յուզբաշու ծաղրածու Ղազոն, որ
միևնույն ժամանակ լավ քարագնաց էր, կատվի նման մագլցելով բարձրացավ
յուզբաշու տան դիմացը, մի բարձր խոտի չարդախի աջի ծայրին ամրացրեց մի
ընկույզֈ
Ժողովուրդը հավաքվել, դուռն ու կտուր բռնել, թամաշավոր էր կանգնելֈ
Դուրս եկան տանից հրացանավորները, և արծաթաբանդ հրացանները
փայլատակեցին արևի շողերիցֈ
— Էդ ինչ եքքա (ահագին) նշան ես դրել, է՛յ Ղազո, քարով տալու համար խո
չի…,— զվարճախոսելով ու նշանն արհամարհելով առաջ անցավ ծերունի Մեհրաբըֈ
Բոլորը հանկարծ լռեցին, ծիծաղ ու աղմուկ դադարեց, շունչները պահած ընկույզին
էին նայումֈ
Հրացանը որոտաց, ընկույզը կորավֈ
— Ո՞նց էր,— կրծքին զարկելով ետ դարձավ ծերունին,— չըլնի թե միրքիս եք
մտիկ անում, էս շատ մածուն ուտելուցն ա սիպտակել, բա՛ս դուք ի՞նչ եք մտածում…
դե՛հ, առաջ արի մի հունարդ տեսնեմ, հենց արա չամաչես իմ ծերությունից,— և
հրացանը տվեց Աղասունֈ
Նորից բարձրացավ Ղազոն, նոր նշան դրեց, բայց դեռ չէր իջել աջից, որ Աղասու
գնդակը նշանը թռցրեցֈ
Այդպես և մյուսներըֈ
— Էդ չելավ, ես դրան թվանք չեմ գցիլ… տարեք հեռու մի խանչալ տնկեցեք,
կողքին էլ մի հաստ տախտակ, որ գյուլլեն պահիֈ Նշան դնենք խանչալի սուր
բերանին, էնպես, որ գյուլլեն երկու հավասար մասի բաժանվի, եթե մի մասը մյուսից
ծանր էլավ, կնշանակի չի դիպել,— ձայն տվեց Օվագիմ յուզբաշին, և համաձայնվեցին
սրա հետֈ
Այս նշանին առաջին անգամ առաջարկողը հրացան արձակեց, և, որքան
ձեռքներում ծանր ու թեթև արին, չկարողացան գնդակի երկու մասերի ծանրությունն
իրարից որոշելֈ
Պակաս չէր և հաղպատեցի Պրանի արածը, որ տախտակում տված առաջին
գնդակի ծակով անցկացրեց հետևյալ գնդակներըֈ Բայց ոչ ոք չհամաձայնվեց
կանգնելու արդվեցի լեզգի Պետոյի առաջ, որ առաջարկում էր, թե մեկը հեռու կանգնի,
գլխին մի խնձոր դնի, որ ինքը հրացան արձակի խնձորինֈ Եվ այսպես մեկը մյուսից
գերազանց հանդիսացանֈ
Ժողովուրդը ցնծաց, գովեց յուզբաշիներին, գովեց Աղասուն ու յուր ընկերներին
և հրավիրված բոլոր քաջերինֈ
Իսկ իրիկնադեմ ջիրիդ էր նշանակվածֈ
Զուռնի զիլ ձայնն ու դհոլի դրմբոցը իմացրին, թե պատրաստ է ձիարշավի
դաշտը, և ժողովուրդն անհամբեր սպասում էր գյուղից վերևֈ
— Եկա՜ն, եկա՜ն…— հանկարծ ժողովուրդն աղաղակեց, միաժամանակ շների
հաչոցն ու ձիաների խրխինջը բարձրացավ, և ահա երևաց դյուցազնական
ժամանակներին վայել մի հեծելախումբֈ Հսկա ծերունին՝ Մեհրաբ յուզբաշին,
վառվում էր կատարյալ զինավառության մեջֈ Գդակը թեքած աջ ականջի վրա, նա
տաքացնում էր յուր ամեհի ձին, և, սպիտակ միրուքը քամու հետ խաղալով, մերթ
ուսովն էր անցնում, մերթ՝ կռան տակովըֈ Նրան շրջապատած գալիս էին
յուրայինները, Աղասին յուր ընկերներով և մյուս հրավիրվածները, բոլորն էլ հզոր,
զենք ու զրահի մեջ կորածֈ
Այսպես երևացին նրանք ձիարշավի տեղըֈ Զուռնեն սաստկացավ, ամբոխն
անհանգիստ իրար խռնվեց, ամեն մեկն աշխատում էր, որ շատ հիանա այս ահավոր
գեղեցկության վրաֈ
Հանկարծ փոշին բարձրացավ սև ամպի նման, բռնեց բոլորի աչքի առաջը, և
ահագին տրոփյունը գետինը շարժեցֈ
Նրանք երբեմն-երբեմն ջոկվում էին, իրար հետ մրցում, ջիրիդ արձակում կամ
խաբսն էին տալիս, փախչում իրար առաջից, խաղ անում ձիու մեջքին ու փորի
տակին, ձին չափ գցած ժամանակ իրար գլխարկ էին փախցնում կամ գետնից բան էին
վերցնում և, ընկերախաղի տալով, աշխատում էին իրանց շնորհքը ցույց տալ, առանց
իրար ջիրիդով վնասելու կամ հաղթելուֈ
Մի ժամից հետո ամբողջ դաշտը կարծես վարած էր գութանով, կամ
հազարավոր խոզեր քանդ էին արելֈ
Ուրախության աղմուկներով հիացած ժողովուրդը փոշեղեն ամպերում
նկատում էր յուր ծերունի նահապետի ճերմակ միրուքն ու ճերմակ ձին, նրա կողքին
փայլականման Աղասուն, առյուծանման Օվագիմին և բոլորին միասին, որպես մի
բազմագլխանի մարմին, մի փախած վիշապֈ Ժողովուրդը չէր իմանում, թե որն է որին
խնայում…
Այդ չէր իմանում և ցնծության աղաղակներով գովում էր մեկին ու մյուսին,
գովում էր ալևոր Մեհրաբին, նրա կորյուններին, քաջ Աղասուն և նրա ռաշիդ
ընկերներին և մյուսներինֈ Այսպիսի հանդիսից հետո տուն վերադարձանֈ
Մեհրաբ յուզբաշին պատվիրեց, որ առավոտը գիշերով թոռչիներ (ձկնորսներ)
գնան ձորը, ձուկը բռնելու, որսորդներ գնան, որս անելու, և ամեն տեսակ
պատրաստություն տեսնեն, որ յուր «ղոնախների» հետ քեֆ է անելու Ձորագետի
ափերինֈ
Ահա սրընթաց Ձորագետը արյուն է տանում1ֈ Մութը ճալիցն, երկու ժայռերի
արանքից դուրս պրծած, սելավաջրի նման պղտոր, պրպրած ու փրփրած, տակռապոկ
արած ծառ ու մացառ, քար ու քոթուկ իրար խառնած, առաջն արած, գոռալով,
թշշալով, վշվշալով, տեղ-տեղ, ուզած տեղը թևերը փռելով, արջախնդռուկի անելով2,
կրկին իրան հավաքելով, ուռչելով ու քարերի գլխովը թռչելով, արթուրմա խաղալով,
ցալքուն տալով գալիս է Մազմանա գյոլումը կանգնում, պտիտ գալիս, շունչ առնում,
դարան մտնում և հանկարծ վերկենում, իրան թոփ արած, թափ առած, ղրղու նման
հասնում, զարկում չոքած Ավանաքարի ապառաժ ծնկներին ու, քինթը ջարդած,
լացակնքած, գլուխը քորելով, թոնթորելով գալիս է Սուրբ Նշանի դիմացն երեսին
խաչակնքում, սիրտը վեր նստացնում ու, շարական ասելով, աջ կողմի վրա
պտտվում, մտնում Հաղպատ–Սանահնա ձորերըֈ
Ձորագետի ափերին՝ բոլոր ծառերից բարձր, մի խումբ ընկուզենիներ են
բարձրանում․ ծուխը բարձրանում է նրանց միջից վերև, և քաջերի խումբն աղմկալի
ուրախանում, քեֆ է անում այն հսկայական հովանու տակֈ
Ծառատակերին՝ կանաչ խոտերում, կարմիր խալիչաները տարածել, մի մեծ
շրջան են կազմել անխնա լցրած մավի սուփրաների շուրջըֈ Ալևոր Մեհրաբն էր յուր
հարազատներով, Օվագիմն ու յուր խումբը, Աղասին և յուր ընկերները, Արութինը,
Խուդին, լեզգի Պետոն, Դոնղուզ Ղռանը, Վերանը, Պրանը և զանազան տեղերից
պատսպարված ժողովուրդների մեծերն ու տանուտերերըֈ Ուրախությունից բացվել,
ծիծաղում են նրանց խոժոռ դեմքերը, ինչպես առավոտյան արևի տակ այն սև
ժայռերըֈ
Այստեղ եկան ուղարկած որսկանները, սպանած պախրա բերին իշխանների
լիքը սուփրեն. ձկնորսները թազա–թազա ձուկն եփեցին Զորագետի ջրովն ու շուռ
տվին տերևի վրա, և քեֆն ավելի թեժացավֈ
Զվարթ աղմուկի ու ծիծաղի մեջ հնչում էր օձնեցի հռչակավոր ուստա Յանըղի
զուռնեն, և թմբուկի հետ դրմբում էին քարերն ու քարանձավներըֈ Ասողները ճգնում
էին իրանց հուժկու ձայներով խլացնել աղմուկն ու զուռնեն, բայց Մեհրաբ յուզբաշու
ծաղրածու Ղազոն տանում էր բոլորի ուշքըֈ Մատռվակները (սաղի) մեծ–մեծ գավերը
ձեռքներին, սպասավորում էին շրջանի մեջտեղը պտտվելով․ շարունակ հոսում էր
Շուլավերի կարմիր գինին, երկայնակոթ հազարփեշաները անցնում էին ձեռքից ձեռք,
և ավելի ևս տաքանալով, աղաղակում էին նրանք՝ մերթ–մերթ նստած տեղերից
դատարկելով հրացանները, գնդակները շառաչում էին բարձրաբերձ ժայռերի
կրծքերին, և ձորերը բազմապատկում, տանում, հեռացնում էին նրանց որոտը դեպի
հեռու ձորերֈ Տեր Մելիքսեթ պարթև քահանան էլ երբեմն-երբեմն մի հոգեբուխ մեղեդի
էր վառում կամ ոգևորվելով թնդացնում էր Մամիկոնյան մեծ նախարար Սմբատի
անվան երգը՝ «Առյո՜ւծ, արի՛ անպարտելի, ե՛կ, սեր իմ, ե՜կ…»ֈ Ձորագետն էլ մյուս
կողմից զանազան եղանակներով, հարբած ալևորի նման, հազար ու մի տեսակ ձայնը
փոխելով՝ երգում էր ի պատիվ թանկագին հյուրերի…, և այս բոլորը միախառնված
իմացնում, ազդարարում էին, թե քաջերը զվարճանում ենֈ
Ուրախության այս թունդ միջոցին ծերունի Մեհրաբը վերցրեց գինով լիքը
հազարփեշեն, և բոլորը ուշք դարձրին նրանֈ
— Աղասի՛,— ձայն տվեց նա,— ես ուզում եմ օխնել էն ծառը, որ քեզ նման բար
ա տվել… ո՞նց օխնեմ. աջողություն մաղթե՞նք, թե՞ ողորմաթասը խմենք…
Այս որ ասաց Մեհրաբ յուզբաշին՝ Աղասու պայծառ դեմքը մթնեց, ինչպես մի սև ամպ
հանկարծ ծածկում է գարնան արևի երեսը, նա լուռ խոնարհեց գլուխը կրծքին. նրա
հետ տխրեցին և յուր ընկերներըֈ
Բոլոր սեղանակիցները իրար երեսի մտիկ տվին հոնքերի տակից, ուզեցին
ասել՝ երևի տխուր բան հիշեցրին իրանց հյուրերինֈ
— Ուրեմն աստված հոգին լուսավորի, աստված նրա դատաստանը քաղցր
անի…– մեղմ կարեկցությամբ խոսքն հառաջ տարավ ծերունինֈ
— Աղասու հերը մեռած չի, յուզբաշի,— գլուխը վեր քաշելով ընդհատեց
Աղասու ընկերներից մեկըֈ
— Բաս ընչի տխրեցիք… ընչի՞ չեք խոսում, Կա՛րո, ի՞նչ կա…
— Տխրացրիր, ո՞նց չի տխրենք, յուզբաշի,— հառաչեց Կարոնֈ
— Աղասու հերը Երևանու բերդումը եսիր ա… Քանաքեռից աղջիկ փախցնելիս
Աղասին ֆարրաշին սպանեց ու փախավ, չոլերն ընկավ, իրան տեղակ հորը
բռնեցին… Պառավ մերը, ջահել կնիկն ու երեխաներն էլ…
Կարոյի պատմության հետ մռայլանում էր ծերունի նահապետի դեմքը, որպես
Լալվարի սարը աշնան վերջերում, և թավամազ, գորշ հոնքերի տակից աչքերը
բարկությամբ վառվում էին, որպես կայծակը Լալվարի ամպերումֈ Սևակնում էին և
մյուսները, որպես միասին ամպում են այն սարերը…
Կարոն շարունակում էր.
— Պառավ մերը, ջահել կնիկն ու երեխաներն էլ մնացել են Քանաքեռ՝ թշնամու
հողում, ղզլբաշի բերանում… տանջվում են, կանչում են, ձեռքներս հասնում չի… ո՞նց
չի տըխրենք…
— Է՛հե՜՜…— բացականչեց ծերունի Մեհրաբը այնպիսի եղանակով, որպես թե
մի անսպասելի չար գաղտնիք էր գտել,— սա էլ իգիթի նման ման ա գալի
սարերում…— և, խեթ–խեթ ակնարկելով գունատված Աղասուն, մի դառը ծիծաղով
աղաղակեց,– հա՛, հա՛, հա՛, հա՛, իգի՜թ…
Բոլորը լուռ էինֈ
— Ափսո՜ս,— մռնչաց ալևորըֈ
Նստողները գլուխները կախ արինֈ
— Ափսո՜ս,— կրկնեց նա և գինու թասը գրեց ներքև,– ափսո՛ս իմ հաց…
ափսո՛ս իմ օջախ… ափսո՛ս, որ ես պաչեցի քո ճակատից…— Ապա թե ձայնը
բարձրացնելով գոռաց.
— Մենք սրա՞ն ենք իգիթ ասում…
Ոչ ոք ձայն չհանեցֈ
— Մենք նրա՞ն ենք իգիթ ասում, որ իրան վառած կրակում ուրիշին թող անի
էրվելիս, ինքը գլուխն ազատի, փախչի, սարերն ընկնի… իրան նամուսը՝ ծնողը,
կնիկը, երեխեքը, վեր գցի թշնամու առաջին…
Դարձյալ ոչ ոք չխոսաց, թեև բոլորը համաձայն էինֈ
— Ափսո՜ս իգիթ անունը… ափսո՜ս իմ օջախ… ափսո՜ս…
Այսպես աղաղակելով տեղիցը վերկացավ ծերունին, հեռացավ սուփրից.
վերկացան յուրայինները, վերկացան կանչած հյուրերը, լռեց զուռնի ձայնը, երգը
վերջացավֈ
Մի քանի վայրկյանից հետո դարձյալ ահագին ձորը մնաց մենակ Ձորագետի
գոռոցներին, որոնք միացած, կարծես, մռնչում էին՝ «ափսո՜՜ս…»ֈ
1. Արյուն է տանում— սաստիկ վարարած է։
2. Արջախնդռուկի անել — արջի նման խնդալ, խաղալ։
ՍՈՎԻ ԺԱՄԱՆԱԿԻՑ
Երբ որ Լոռու ձորերից հայ գյուղացին Ալեքսանդրապոլ յուր կնոջ քաղած հոնով
աղ առնելու գնա, հացը պակասած ժամանակ յուր շինած թին կամենա տանել
Շորագյալ հացի հետ փոխելու կամ պարտք արած փողով ցորեն, գարի գնելու, պետք է
յուր բեռնակիր ձիու հետ անցնի Զամանլվի հովիտըֈ
Զամանլվի ահագին հովիտը կազմում են հանդիպակաց լեռները, որոնց
անտառապատ զառիվայրները երկու կողմից իջնելով, ձորի խորության մեջ
հանդիպում են սրընթաց կոհակներին Փամբակա ջրի, որ համանուն սարերից գալով,
հովտի երկայնությամբ վազում է դեպի Լոռու ձորերըֈ
Այս նեղ հովտում, գետեզերքին տեղ-տեղ բացվում են սիզավետ, կանաչ հարթ
տարածություններ անտառի մեջ. դրանցից ամենամեծը կոչվում է «Արաղի ճալա»ֈ
Սով էր տարինֈ Արաղի ճալեն շրջապատող անտառի բերանից՝ ներքևից դուրս
եկավ մի փալանած ձիֈ Մարդ մինչև կարողանար մտածել, թե այս մենակ ձին կորած
կամ փախած պետք է լինի, դուրս եկավ և տերը՝ գյուղացի Անդրինֈ Մի քսան քայլ
հեռավորությամբ նա հետևում էր իր ձիուն, որը տանում էր մեծ փալանի մեջ ձգած
յուր տիրոջ հին չուխայի մնացորդները և մի դատարկ խուրջինֈ Անդրին ինքն էլ, յուր
ձիու նման, բավական մաշված մի արարած էր, բայց նույնպես ջղոտ ու դիմացկունֈ
Աշխատասեր ու տոկուն ռանչպար մարդ էր նա և, թեև միշտ աղքատ, զվարթ
բնավորության տեր ու սրախոսֈ
Այս տարի խեղճ մարդու հացը պակսեց դեռ ձմեռվա կիսինֈ Անդրին յուր
հարևաններից փոխ առնելով, հարուստներին մուրհակ տալով յոլա գնաց, մինչև
գարունը հասավ կամ, ավելի ճիշտ, մինչև այն օրը, երբ էլ ոչ ոքից հույս չուներ փոխ
առնելու. շատերը չունեին, ոմանք վախենում էին իրանցն էլ հատնի, ոմանք էլ նրա
թախանձանքին պատասխանում էին. «Ինչ որ տվել ենք՝ դեռ գնա էն բեր…»ֈ Մի
խոսքով՝ սովի ահարկու պոզերն արդեն երևում էին դատարկված հորերիցֈ
Եվ ահա գարունը նոր բացված՝ Անդրին յուր Ղռաթի հետ (այսպես էր
անվանում ձիուն) ճանապարհ ընկավ դեպի Շորագյալ կամ, ինչպես իրանք են ասում,
դեպի «վերև»ֈ
Շատակեր Շարայի շատաբեր գավառը մոտիկ լեռնաբնակ հայերի միակ
ապավենն է հացապակաս ժամանակներումֈ Լոռին, իբրև լեռնային երկիր,
հաճախակի երկարատև անձրևներով հացը կտրում է, և գյուղացիք, Անդրու նման,
ձին փալանում են գնում Շորագյալֈ
Անդրին մտազբաղ հետևում էր իր ձիուն և ինքնիրան մտմտում.
«Կերթամ Շորագյալ, թո՜ւշ իմ ծանոթ Ղադաքոնց Մկոյի տունը… ինձ, որ տեսնի, շատ
կուրախանա՝ «բարո՜վ, բարո՜վ, քավոր Անդրի… ո՞ւր ես, ծո մարդ… իմա՞լ ես, ծո՛…
մանչերդ իմա՞լ են…», խուրջինիցս էլ էն մի քանի դաստա «ղարա» թութունը որ
հանեմ, ավելի կուրախանա… իրիկնահացիցը եդը օդի տախտի վրա թինկը կտանք ու
չիբուխ քաշելով զրից կանենք… Կասեմ, որ մեր կողմերը հացի պակասություն ենք
քաշում… ամա նա ինքը կիմանա թե ընչի եմ գնացել. առաջին անգամը խո չի… ով
գիտի ինձ չթողնի էլ, թե բերանս բաց անեմ, «ինչքան որ կարաս ձիուդ բարձիր, Անդրի
ախպեր, տար կեր, քեփ արա»ֈ
― Վա՜յ, ես քեզ մատաղ, Մկո ջան…― հանկարծ զգացված Մկոյի ասելիք
խոսքերից, լսելի ձայնով բացականչեց գյուղացին և քայլերը արագացրեց. ձայն տվեց և
ձիուն, նրան էլ շտապեցրեցֈ
― Բաս ես ո՞նց դուրս գամ քու պարտքի տակիցը, Մկո ախպեր ջան,―
շարունակեց նա,― էլ ի՞նչ ասեմ, ասելն ավելորդ ա, հալբաթ աշունքը կգա, ես
գիտեմ… ես քու լավությունը մի ետ վճարեմ, որ… ես մաճկալ Անդրին եմ. ես ինձ վրա
չեմ թողուլ ուրիշի լավությունը… հալա մի էս նեղ տարուցը պրծնեմ, քյուլփաթս
սովամահից ազատեմ… ես գիտեմ, էլի…»ֈ
― Բարի օր, ախպերացու,― հանկարծ մի ձայն եկավ ներքևիցֈ
Յուր ցնորմունքից սթափվեց Անդրին և տեղնուտեղը իսկույն կանգնելով՝ ներքև նայեցֈ
Ճամփու տակի աղբյուրի մոտ տեսավ մի սպիտակ չուխավոր մարդֈ Անդրին իսկույն
ճանաչեց, որ նա կռո է (շորագյալցի)․ միայն նրանք են սպիտակ չուխա հագնում, իսկ
իրանց երկրում այդ ամոթ էֈ
Շորագյալցուց փոքր-ինչ հեռու նրա կինը թոկի ծայրը բռնած արածացնում էր
իրանց ձինֈ Իսկ նրանց մանկահասակ աղջիկը գետեզերքին լվանում էր երեսը
փոքրիկ եղբոր, որի ուրախ ճվճվոցը խլանում էր լեռնային գետի գոռոցի մեջֈ
Շորագյալցին զարմացել էր Անդրուց, որ պելացել էր իրանց վրա, և տեսնելով յուր
պատասխանն ուշանում է, կրկին ձայն տվեց. «Առաջ բարի, ախպերացու…
ո՞րտեղանցի ես»ֈ
«Թփռշու հե՜՜շշ»,― մարդուն պատասխանելու փոխարեն Անդրին կանչեց յուր
ձիուն, որ հեռացել էր բավականֈ Հոգնած անասունը իսկույն կանգնեց և սկսեց
արածել ճամփի կողքի կանաչըֈ
Երբ որ տեսավ ձին կանգնեց, Անդրին ճանապարհից դուրս եկավ, կանգնեց
նեքևի եզերքին և սկսեց բարձր գոռգոռալ, կարծես ուզում էր վախեցնել անծանոթինֈ
― Աստծու բարին, բարեկամ, ո՞րտեղանցի ես, բարեկամֈ
― Որթնավեցի եմֈ Դու ո՞րտեղացի ես, ո՞ւր ես գնում, խեր ըլի,― յուր ձայնն էլ
բարձրացրեց վերևիցֈ
― Ես դսեղեցի եմ՝ էդ ո՞ւր <ես> տանում էդ օղլուշաղըֈ
― Ահ չկա խու ճամփեքինֈ
― Չէ՛, արխեին գնա. ո՞ւր եք գնալուֈ
― Քարնջեցի Մատնանց Գիքորը ո՞նց ա,― փոխանակ պատասխանելու
հարցրեց շիրակեցինֈ
― Լավ են, փառք աստծուֈ
― Նրանց տուն ենք գնումֈ
― Դու նրանց փեսեն ե՞սֈ
― Հրամանք եսֈ
― Դու Գոքորն ե՞սֈ
― Այ տղա, էդ մեր Նազլուն ա՞ֈ
Խոսակցությունն այստեղ ընդհատեց Անդրին և լուռ հեռացավ. գնաց յուր ձին
բերեց արձակեց գետափի խոտերում, մոտեցավ ճամփորդներինֈ
Առանց ձեռք տալու իրար բարևեցին և երեսները դեպի գետակի կողմը
նստոտեցին երկու գյուղացիներըֈ
― Բա դու ո՞վ ես, ամոթ չըլի հարցնելը,― դիմեց շիրակեցինֈ
― Որ ասեմ, կճանաչե՞սֈ
― Բալքի ճանաչում եմ, ով գիտիֈ
― Ինձ մաճկալ Անդրի կասեն. ճանաչում ե՞սֈ
― Չէ՛, ախպեր, սուտն ինչ ասեմֈ
― Հա՜, տեսնում ես, չես ճանաչում,― հաղթական կերպով նկատեց Անդրին և
ինքը հարցրեց.
― Բա ես որթնավեցի մի բարեկամ ունիմ, կճանաչե՞սֈ
― Ո՞վ ա, հալբաթ որ կճանաչեմֈ
― Ղադաքոնց Մկոյին կճանաչե՞սֈ
― Լա՜վֈ
― Ո՞նց աֈ
Հանկարծ մթնեց շիրակեցու դեմքը, կարծես թե նեղացավֈ
― Ռանչպարը, որ ուտելու հաց չունենա, ո՞նց կըլի,― ծանր հառաչելով խոսաց
նա և հոնքերը կիտեց՝ անթարթ նայելով մի հեռու կետիֈ
― Ո՞նց թե… հա՞ց չկա Շորագյալ,― սարսափելով բացականչեց լոռեցին և
սառած աչքերը սևեռեց Գոքորի դեմքինֈ Նրա աչքերում այդ րոպեին տխուր
փայլատակում էր նրա հոգինֈ
― Ո՞վ կտա,― սրտաբեկ ավելացրեց վերևից և կարճ լռությունից հետո
ավելացրեց, առանց Անդրուն նայելու.
― Հրես, կնիկս, երեխերքս հավաքել եմ, գամ անորս մոտ էս մի երկու ամիսն
անցկացնեմ․․․ մինչև տեսնենք՝ աստոծ ինչ դուռը բաց կանիֈ
Անդրին չլսեց. նա դեռ ապշած <նայում> էր Գոքորի դեմքին. «Վեր կենամ սրան
սպանեմ, կտոր-կտոր անեմ, ― անցնում էր նրա մտքովը,― ո՞նց անեմ, որ սիրտս
հովանա․․․ սա էս ինչ ասաց»ֈ
― Էդ ի՞նչ ասեցիր, վա՜յ քու մեջքը կոտրի,― հանկարծ արթնածի նման գոչեց
Անդրին,― ախր էդ ոնց էլավֈ
― Էլավ, էլի, չորայինից հացը նվազ եկավ, էլած չելածն էլ ինչ մուշտարի եկավ
ծախեցինք… ձմեռն էլ մեր քոռ բախտիցը երկարեց… մնացինք ձեռներուս ծոցներիս
նստած… սատանի ծնունդները հոտիցն իմանում են, որ սով պետքա ընկնի, գալիս են
լավ գին տալիս՝ տաշտի հացն էլ տանում… մենք էլ փողին թամահ ենք անում… ա՜յ,
շատ լավ էլա՜վ, մեր հախն ա… թող հմի սոված կոտորվենք,― և երկուսն էլ լռեցինֈ
Այդ մի դառն ու ծանր լռություն էր. և հուսահատությունը կամաց մոտենում էր
նրանց սրտերինֈ
Հեշտ հուսահատվող մարդ չէր գյուղացինֈ Նա լուռ ու մունջ գերի է կյանքի
պատահմունքների և մշտապատրաստ զոհ բնության պատահարների.― մի ախտ
հանկարծ կոտորում է նրա անասունը, կարկուտն է տանում արտը, մի արտասովոր
շփոթ խլում նրա աշխատանքի ժամանակն ու արդյունքը… նա իրան սիրտ տալով
կրկին նորոգում է յուր արորն ու գութանը և կրկին մտածում է ապրելու մասինֈ
Ապրում է բոլոր տարին ցամաք հաց ուտելով, և այդ ցամաք հացն էլ հանկարծ
կտըրվում էֈ
― Բա հմի դու ո՞ւր ես գնում,― փորն ընկած ձայնով հարցրեց Անդրինֈ
― Ասեցի անորանցս տունն, է՞լի,― նույպիսի ձայնով պատասխանեց Գոքորըֈ
― Ո՞ւր ես գնում․․․ աներդ խանը ձեռին դռնեդուռ ընկած, ալիր չի գտնում…
մեր կողմերը սով ա, սո՛վ…
― Կամա՜ց… կիմանա,― դեպի կինն ակնարկելով ահով շշնջաց շիրակեցին և
էլ ոչինչ չխոսացֈ
«Ո՞ր կողմը գնամ,― մտածում էր նա,― ո՞ւր տանեմ կինս, երեխաներս…»ֈ
«Վերադառնա՞մ…― մտածում էր լոռեցին,― բայց ի՞նչ ասեմ կնոջս… բայց
երեխաներս քաղցած առաջս կվազեն…»ֈ
― Քա՛, մթնում ա,― մի քանի անգամ արդեն Նազլուն ետևից մարդուն կանչել
էր կիսաձայնֈ Նա հիշեցնում էր, որ ժամանակն է ճանապարհ ընկնելուֈ
Բայց մարդը ամաչում էր ետ մտիկ տալ, կնոջ երեսին նայելֈ «Ինչ պատասխան տամ
սրան… որ կողմը գնամ»,― մտածում էր նաֈ
Եվ երկու գյուղացիները Զամանլվի հովիտում նստած մտածում էինֈ
― Գիտե՞ս ինչ կա, Գոքոր,― հանկարծ գլուխը վեր քաշելով խոսաց լոռեցինֈ
― Ինչ կաֈ
― Մեր գեղումը մի հարուստ մարդ կա. Եգոր աղա են ասում, մի կատաղած
շան տղա. էս րոպեին էլ ամբարներն ու հորերեը լիքը հաց ունիֈ Ով որ նաղդ փողա
տալիս՝ թաղարը երեսուն մանեթով հաց ա տալիս, ով որ չէ՝ թամասուկ ա տալիս
թաղարին քառասուն մանեթ, մանեթին էլ ամիսը տաս շահի կամ երեք աբասի շահֈ
― Պա՛հ, անիսափ մարդ,― բացականչեց կռոն,― նրանից ո՞վ կվերցնիֈ
― Տո՛ ես վերցնում էի, չտվեց,― շարունակեց Անդրին,― հմի գիտես ի՞նչ կաֈ
― Դու ղոչաղ մարդ ես, թե չէ…
― Ինչ ասեմ, ախպեր…― և շվարած շիրակեցին չգիտեր ինչ պատասխան տաֈ
― Գիտե՞ս ինչ կա,― խոսքը փոխեց Անդրին, տեսնելով, որ դժվարության մեջ է
դրել խոսակցինֈ
― Ի՞նչ կաֈ
― Աստոծ վեր կունի՞, որ մի մարդի ամբարը լիքը հաց ըլի, ու նրա հարևանը
սովից մեռնի՞ֈ
― Իսկի մարդն էլ չի էդ բանին հավանիլ,― համաձայնեց Գոքորը,― էդ
անօրենություն աֈ
― Չէ՛. արի կարճ քեզ մի ուրիշ բան ասեմֈ
― Մի բան ես ուզում ասես, սիրտ չես անում, խնամի Անդրի,― նկատեց
շիրակեցին,― ինձանից արխեին կաց, ինձ չես ճանաչում դուֈ
― Որ քեզ մի քանի թաղար ցորեն տամ, կարո՞ղ ես հասցնել Շորագյալ,―
վերջապես հայտնեց Անդրինֈ
Այս խոսքերի հետ Գոքորի սովից նվաղած աչքերը փայլատակեցինֈ
― Քանի՞ թաղար,― գոչեց նա ուրախացած,― տասը՞… քսա՞ն… ե՞րբ կտաս…
Եգոր աղի՞…
― Սուս, գոռգոռալ մի…― զգուշացրեց Անդրին,― ամա գիտե՞ս ուրիշ մարդ
չպետք է իմանա․․․ գիշերով պետք է անցկացնենք… ա՛յ այս մոտիկ սարերով… ― նա
ձեռքը մեկնեց դիմացի սարերինֈ
Այդ րոպեին մի գոռոց բարձրացավ. «Ա՛յ տղերք, ո՞վ եք, հե՜յ»ֈ
Մեր ծանոթները ցնցվեցին և ետ նայելով տեսան վերևից մի ուրիշ գյուղացի է
գալիս. նա գոռգոռալով ուշունց էր տալիս, թռչկոտում, վազում էր դեպի ցածֈ
Այս տարօրինակ ուրախ տրամադրությունը զարմացրեց գյուղացիներին. «Ո՞վ
պետք է լինի, այսպես ուրախ այս աղետի ժամանակ, երբ ժպիտը մեղք է համարվում,
եթե միայն խելագար չի․․․»,― մտածում էին նրանք. կարծես նրանց կասկածն
հաստատելու համար մոտեցողը բարձրացրեց յուր գլխարկը և հարբած քեֆ անողի
նման սկսեց աղաղակել «հե՛յ-հե՜յ»ֈ
Գոքորն ու Անդրին մերթ իրար երեսի նայելով, մերթ եկվորին, մնացել էին
ապշած, թե այդ ինչ կնշանակերֈ
― Ինչ կտաք, որ ասեմ,― մոտենալով աղաղակում էր նա,― ինչ եք տալիս, շան
տղերք, որ ասեմ․․․
― Ադա, դու սովից խելքդ թռցրել ե՞ս, Համբո, էդ ի՞նչ ես անում,― ձայնը
բարձրացրեց Անդրին՝ մոտեցողին ճանաչելովֈ
― Դու ես խելքդ կորցրել, ախմա՛խ,― գոռաց Համբոն ու մի ահագին քար
շպրտեց նրանց վրաֈ Գոքորն ու Անդրին մի կողմ փախան, և քարը թմփթմփալով
մինչև գետը մեկ գնացֈ Կռոյի փոքրիկ «մանչը» վախից սկսեց ճչալով լաց լինելֈ Յուր
քարից շատ չուշացավ Համբոն. կանգնեց երկու գյուղացիների առջև և դարձավ
շիրակեցուն․
― Էս ձորում ի՞նչ էս շինում, տո սոված կռո հարամզադա․․․ ա՛յ ես ձեզ էլ
ղուրբան, ձեր հարսներին էլ․․․ անունդ ի՞նչ ա․․․ քանի՞ տարեկան ես․․․
Շորագյալցին գույնը թռցրած՝ Համբոյի կամ ոտներին էր նայում, կամ երեսին և ոչինչ
չէր հասկանում նրանիցֈ
― Սովն էլ չի էս շաշ ու գժերի հախիցը գալիս,― գլուխը պտտելով փնթփնթաց
Անդրին և չիբուխը սկսեց լցնելֈ
― Ինչ սով, տո՛, ինչ ես դուրս տալիս գլխիցդ․․․ հրես ֆուրգոններով էնքան
ցորեն ա գալիս Ջալալօղլի, որ էս ձորերն ածես, կլցնի․․․ գնա ձին բարձիր, տար.
էնքան կեր, կիսիցդ տրաքվես․․․ ի՞նչ ես կռտոփում բայղուշի նման․․․ հլա փողն էլ
պտեն տալ, էն էլ չամչի տուր, ջեբդ ածաֈ
― Ի՞նչ ես ասում, ադա, դրուստ բան ասա, բան իմանանք,― սրտատրոփ
անհամբերությամբ հարցնում էին Գոքորն ու Անդրին,― ի՞նչ ցորեն, ի՞նչ փող, ի՞նչ ես
ասումֈ
― Դե՛ իմացեք, էլի, թե մարդ եք, իմացեք, որտեղից կըլիֈ
― Հա՜, իմացա,― հանկարծ հիշեց Անդրին,― էդ էն կըլի․․․ էն ինչ էն տարին
մեր գեղական ամբարների ցորենը ծախել տվին, փողը տարան, ասեցին՝ որ սով
ընկնի, ետ կտանք․․․ ախար ես գիտեի, որ էդ կըլիֈ
― Տո՛, չէ՛, չէ՛,― ձեռքն Անդրու աչքը կոխեց Համբոն,― Թիֆլիս, Բաքի, Բաթում,
Էրեվան, Պետրապոլ, Ստամբոլ… ես ինչ գիտեմ, մի խոսքով, որտեղ անունը հայ կա
էլի, իմացել են, որ մեր կողմերրը սով ա, հաց են հավաքել, փող են հավաքել, գիտեմ ոչ
քանի հազար թուման ասեցին, համբարքն էլ մտիցս ընկավ, ղարկում են, որ սով
ընկած տեղերը ռանչպարին բաժին անենֈ
«Փառք քեզ, աստոծ, գյուղացու համար միտք անող, գեղացու դարդը քաշողն էլ
կա․․․»,― զարմացած, իրան-իրան խոսում էր կռոն, մինչդեռ Անդրին հարցուփորձ էր
անում Համբոյինֈ
― Ադա, թե էն դու կազեթինն ես ասում, էն ինչ մի երկու շաբաթ առաջ տիրացու
Պետրոսը Ջալալօղլի կարդաց, էդ պարապ բան ա, կազեթումը սուտ ու մուտ բաներ
շատ են գրումֈ
― Ա՜յ տղա, չէ՛, չէ՛, մեր Վարթանը Թիփլիզիցը նոր ա եկել, մարդն իրա աչքովը
տեսած բան ա ասում… հմի ճամփին, ֆուրգոններով ցորեն ա գալիս, էլի, էսօր էգուց
կհասնի Ջալալօղլիֈ
― Ա՛յ շեն կենան նրանք, հա՛,― սկսեցին օրհնել Գոքորն ու Անդրինֈ
― Էդ հլա Թիփլիզինն ա,― ոգևորված շարունակեց Համբոն,― դրա եդնուց
Բաքվինն ա գալիս, նրանից ետը Բաթում, Էրևան, Էջմիածին, Շուշի, Շամախի, Նուխի,
Մոսկով…