EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
[Սրան հենց իր [լեզվով] լոգիկայով բռնելու համար ուզում եմ մի խնդիր առաջարկել,
որ լուծի, [մի բան] որ իհարկե չէի անիլ ուրիշ] բայց էս տեսակներին հենց իրենց փորած
փոսը պետք է գցել, որ հասկանան, թե ինչ են արել։ Վճռեցեք, ով խորիմաստ կրիտիկոս,
արդյոք «բառացի» չի գողացել Հայկունին իրենից 22 տարի առաջ հրատարակված Գ.
Տեր-Աղեքսանդրյանի «Թիֆլիզեցոց մտ<ավոր> կյանքից» իր «Աշըղ այհլորը», ինչու,
գիտե՞ք, որովհետև էս տեսակ «էական» նմանություններ կան.
«Թիֆլիզ. մտ.կյանքը» Ծտի վուտի փուշը
Էջ 412 Ըլում է, չի ըլում, մէ ծիտ
է ըլում... Կըլի-չըլի, մե այհլոր...
Ս.Հայկունի
Աշըղ այհլոր
գնում է, գնում ու տափումը տեսնում, կեթը կը տսնի օր կօ մէ չոբան նստիր ի,
վուր Օչխրապնիրը աթարը բրթում են պտըտուրը փրթիր ի կաթի մեջա՝
կաթնումը ու մածնումն ու ուտում ին։ ուտելի:
Կամ թե չէ, կուզեք էդպես համեմատեմ [1903] դարձյալ Հայկունուց տարիներ առաջ
լույս տեսած ինգիլոյական ռուսերեն հեքիաթի հետ (Воробей):
Ս. Հայկունի Старуха же не подождала воробья и тою
терновою иглою растопила печку и
Պառավը փյուշը կառնի, թյունդիրը կը
испекла хлеб.
կպուցի, կը վառի, յուր խացր կը թխի։
Այհլոր կէթը կճեճ կանի, կիկեա, Воробей же тем временем вернулся и
պառվուն կասի. стал требовать свою иглу.
[— Старуха, где моя игла?]
[— Պառավ, իմ փյուշը տու, ես էթաս էմ]։
Инг., ск.
Կէթը-կէթը, կը տսնի որ, կօ մէ շյուն Много ли, мало ли шел, наконец пришел
մորթիր են խարսնիս էն անելի, կա- в один дом и видит,—там свадьба
в разгаре, но вмес тоскотины, для
[-Առէ՚ք, էտ ոչխարը մորթէյ,
угощения гостей закалывают собак.
խարսնիսն արեք...]
Тут воробей и говорит хозяйке:
[— На свадебную пиру...]
Կուզեք հիմի մյուս հեքիաթը (որ Լուսաբերինն է) համեմատեմ ձեզ նման։
Հայկունի,1907թ Գ. Շերենց,
«Վանա սազ», 1885 թվական
Աղվես ու պառավ
Պառավ ու անձեղ
(կաչաղակ)
— Պառա՛վ, պառա՛վ, իմ պոչ տու, կցեմ,
Պառա՛վ, պառա՛վ, իմ պոչ տու կցեմ,
կցմցեմ, էթամ խասնեմ իմ
կցմցեմ, էրթամ իմ ընզեյրներաց
ընկերտանքին ընձի չասեն.– «կօլտօ-
խասնեմ, որ չասեն ճէլատ-պօլատ
մօլտօ յուստէն կուգաս
անձեղն էկավ:
Հայկունի Պառավը կասի՝ կնա իմ
— Գնա՛, կասա, իմ կաթ բի: կաթ պե... Անձեղ կասի՝ կո՛վ, ձի
— Կո՛վ, կո՛վ, ընձի կաթ տու, կաթ տո՛ւ, տանեմ տամ պառվուն,
տանեմ տամ պառավին, պառավ իմ պառավն իմ պոչ տա, կցեմ, կցմցեմ,
պոչ տա, կցեմ, կցմցեմ էթամ խասնիմ իմ էրթամ իմ ընգերներաց խասնեմ...
ընկերտանքին։ Կով կասի՝ կնա՝ ձի խոտ պե՛...
— Գնա՛, ընձի խոտ բի։ — Ա՛ռտ, ա՛ռտ, ձի խոտ տու, տանեմ
տամ կովուն, և այլն:
— Չայիր, չայիր, ընձի խոտ տու, տանեմ
տամ կովին, և այլն:
Կամ թե չէ կուզեք համեմատեցեք Սրվանձտյանի «Համով հոտով»
վարիանտին «Անձեղն և յուր պոչիկ», որ հրատ<արակվել> է դարձյալ Հայկունուց շատ
տարիներ առաջ.
Հ ա յ կ ո ւ ն ի, էջ 9 — Գնա ձիկ խոտ բեր։
— Պառա՛վ, պառա՛վ, իմ պոչ տու, կցեմ, — Արտի՛կ, արտի՛կ, ձիկ խոտ տու,
կցմցեմ, էթամ խասնեմ իմ տանիմ տամ կովուն, կովիկ ձիկ կաթ
ընկերտանքի՜ն… տա, տանիմ տամ պառվուն, պառավն
իմ պոչ տա, կցեմ, կցմցեմ, երթամ իմ
— Գնա՛, կասա, իմ կաթ բի։
ընկերներաց հասնեմ։
— Կո՛-կո՛վ, ընձի կաթ տու, տանեմ տամ
— Գնա՛ ձիկ ջուր բեր:
պառավին, պառավ իմ պոչ տա, կցեմ,
կցմցեմ [և այլն նույն կարգով՝] էթամ
խասնեմ իմ ընկերտանքին…
— Գնա՛, ընձի խոտ բի։
—Չայի՛ր-չայի՛ր, ընձի խոտ տո՛ւ տանեմ
տամ կովին, կովը ընձի կաթ տա, կաթը
տանեմ տամ պառավին, պառավ իմ
պոչը տա. կցեմ, կցմցեմ, էթամ խասնեմ
իմ ընկերտանքին…
— Գնա՛, ընձի ջուր բի։
Սրվանձտյան, Էջ 381
կցմցեմ, երթամ իմ ընկերներաց
հասնեմ։
Պառավնե կ՝ասե. Գնա, իմ կաթ բեր։
— Կովի՛կ, կովի՛կ, ձիկ կաթ տու, տանիմ
տամ պառվուն, պառավն իմ պոչ տա,
կցեմ, կցմցեմ երթամ իմ ընկերներաց
Ես տեղով ու երեսով ցույց տվի, թե էդ նույն հեքիաթներից քանի-քանի վարիանտ եմ
ունեցել ձեռիս տակ նախքան Հայկունին ու կազմել եմ նրանցից և միաժամանակ
տարբերությունները մեջ բերելով ցույց տվի, որ իմ պատմածն ու Հայկունու գրի առածը
մինչև անգամ հակառակ վարիանտներ են։ Որ վերջապես [մինչև անգամ] թեև ավելորդ,
նշանակել եմ ժողովրդականից [ցույց եմ տվել դարձյալ տեղն ու էջը] «Լուսաբեր», 1907
թ. Ա տարի, էջ 71, հոդված 27 և բացատրել եմ, թե ինչու հետևյալ հրատարակության մեջ
հանել եմ («Մշակ» №№ ):
[Սրան ի՞նչ պատասխան ստանամ, որ լավ լինի] էհ, սրանից հետո հիմի ի՞նչ է ուզում։
[Մինը մյուսից ապշեցնող]
Կարծում եք ներողությո՞ւն, որ դրա համար շանտաժիստ է անվանել, ո՛չ, էս ո՞ր
աշխարքումն ենք ապրում։ Խոստովանությո՞ւն, որ սխալվել է. [ո՛չ] դրամբյանները
մի՞թե կսխալվեն։ Լռությո՞ւն, էդքան էլ խելք չունեն։
Ո՛չ մինը, ո՛չ մյուսը, այլ նորանոր, մինը մյուսից ավելի ապշեցնող սոփեստություններ,
հիմարություններ ու ստեր։
Եվ ասում են էս մարդը ուսուցիչ է։ Մարդ ակամայից մտածում է, մի՞թե սրա նմանները
շատ կան մեր ուսուցիչների մեջ...
Տարրական մարդավարությունից զուրկ, տարրական գիտելիքներից բոբիկ։
[Նախ] Իմ ցույց տված թվականը (1907 թ.) խառնում է մյուս տարիների հետ (որ ասել
եմ, հանել են) ու աշխարհքովը մին, առանց ամաչելու, հայտարարում է, թե էդպես չի։
[Խնդրում եմ] էնպես որ ես ստիպված եմ խնդրելու, եթե ընթերցողներից մի պարապ
մարդ կլինի ու ձեռը կընկնի «Լուսաբեր» Ա տարի, 1907 թ. տպագրությունը, թող նայի 96
էջ, 17-րդ տողը, տեսնի արդյոք տպա՞ծ է «Ծիտը» ժողովրդականից, թե՞ չէ։ Ես իրեն ասել
եմ՝ իմ ծիտը և այլն․․․
Հիմի գանք հեքիաթների վարիանտներին ու նրանց տարբերություններին։
Ասում է՝ մի մարդու հարցնում են բաղնիք տեսե՞լ ես, թե՞ չէ։ Ասում է. տեսել եմ, խոզի
նման պոզեր ունի։
[Ուզում է իբրև թե խոզով բաղնիքը բացատրի, դուրս է գալի, որ ոչ էս է հասկանում ինչ
բան է, ոչ մյուսը:]
Հիմի սրանն է. ոչ հեքիաթն է հասկանում, ոչ նրա վարիանտն ու վարիանտների
տարբերությունը։
Ես ասում եմ՝ էդ հեքիաթը վարիանտներ ունի, մի վարիանտով, որ ես եմ վերցրել
(մանրամասնություններն էլ հիշել եմ) հերոսը վերջում դատարկ է նստում, մյուս
վարիանտով, որից մեկն է և Հայկունու գրի առածը, հերոսը վերջում հաջողում է, հարսի
տեր է դառնում:
Կա և երրորդ վարիանտը, ուր հերոսը խորտակվում է, ինչպես հունականը։ Բայց էս
թողնենք։
Ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչ է <պատասխանում էս> ուսուցիչը.
— Դրա՞նք են որոշում <վարիանտները> հա՜…
Եվ մնում եք ապշած։
Ասում է. «դրանք աննշան, ոչ էական տարբերություններ են» և իրար [ետևից] հետ
արտագրում է ու դնում «լինում է չի լինում», «կըլի չըլի» «գնում է, գնում, տեսնում է մի
հովիվ», «ասում է՝ նանի» և սրանց նման բոլոր-բոլոր վարիանտներում եղած
սովորական դարձվածքներ, որով իբրև թե ապացուցանի կրկին իր ասածը՝ [դա
«բառացի» Հայկունու վարիանտն է։
Եվ մարդ չգիտի պնդերեսության վրա զարմանա, թե տգիտության]
էդ էլ հերիք չի:
Արտագրում է ու [ինձ պատասխանատու համարում] երեսիս բռնում էն տեսակ
[կտորների համար] կտորներ, որոնց ոչ տակը, ոչ գլխին չկա իմ անունը։ (թեև էդ
կտորներն էլ հիմի կտեսնենք։ «Լուսաբերի» էս կամ էն գրքում տպված է էս ինչ
հեքիաթը, էն ինչ առակը. «Պոչատ աղվեսի», «Ագռավի ու պանրի» վրեն չի գրած
ժողովրդական կամ թեկուզ հենց Ամիչիսի կտորի դեմ2, կտորները բերում դրա համար
գրել «գրական մեծությունները բանագող» կամ ինձ շանտաժ, ավերիչ ժանտախտ և
բոյկոտ։
էդ ո՞ր գրողի փառքն ավելացավ դրանցով փա՜ռք են վաստակում և հայավարի արնով
են ընկնում ]
Դուք, ասում է, «պարտավոր էիք նաև «Չարի վերջը», «Մուկիկի մահը», «Չախչախ
թագավորի» հեքիաթը էլ չի ասում, թե Հայկունուց են, հիշել, որ ժողովրդական են, և
այլն։ Եվ Հայկունուն ինձ օրինակ բերում, թե նա մինչև անգամ հիշատակում է, թե իրան
այս կամ այն առակը, հեքիաթը ով է պատմել որտեղացի է պատմողը և այլն»։ [Սրա
ասածներում ամենից խելոքն էս և այն է, որ ուրիշները կարծեն թե էլ ուրիշ բան կա]:
[Բայց դուք տեսեք էն, ինչ որ անուն-անուն հիշում է]
[Վարժապետ, դուք ձեր խելոք հոդվածում խոսում եք նրա դեմ, թե ինչու եմ ես կազմում
զանազան վարիանտներից, որովհետև ասում եք «այդ դեպքում ժողովրդական
բանաստեղծության քաղցրությունը, համն ու հոտը կանհետանա, ժողովրդի
ստեղծագործությունը կայլանդակվի և որ գլխավորն է, մենք նրա մեջ չենք գտնի
ժողովրդի հոգու պատկերը»։ Առաջինը, որ մի վարիանտիցն էլ կգնա, շատիցն էլ:
էսքան շատ բան հասկանալուց հետո (որ ինձ շատ է զարմացնում) դուք ինչպե՞ս եք
պահանջում, որ իմ [վերապատմածի] հեքիաթի կամ առակի կազմած կամ ոտանավորի
վերածած [նյութի] գործի վրա գրեմ «ժողովրդական»։]
Տեր աստված մեզ էլ սրանով է պատժել, որ շարունակ տարրական բաներ ասենք սրան։
Վարժապե՛տ, Հայկունին էլ է լավ արել, ես էլ եմ լավ անում. էն ժողովրդական հում
նյութերի համար է, որ գրում են, թե որտեղ են լսել, ով է պատմողը, քանի տարեկան է,
2 Այստեղ թերթիկի անկյունը պատռված լինելու պատճառով պակասում է մի պարբերություն:
որովհետև նա պրոտոկոլ է, նրանով ժողովրդագրական, լեզվական, հոգեբանական,
պատմական՝ մի խոսքով գիտական, ուսումնասիրություն են անում փոփոխակների,
վարիանտների, բառերի, ձևերի, անունների վրա։ Իսկ մշակածի, գրական լեզվի
վերածածի, կազմածի, ոտանավոր դարձածի ծանրության կենտրոնը [միայն] իր
գեղարվեստական արժանիքն է: Մի տեղ խնդիրն Էն Է, թե ինչ են ասում, իսկ մյուս տեղ,
թե ինչպես են ասում։ Մի Պուշկին չի գրում, և իսկի նրան չեն Էլ հարցնում, թե «Сказка о
царе Салтане» կամ «Сказка о рыбаке и рибке» որտեղից ես վերցրել, կամ որ վրեն չես
գրել որտեղի՞ց ես առել Էդ նյութը, [շանտաժիստի] այլ ասում են՝ տեսնենք [ինչ ես
պատմել] գեղարվեստական ի՞նչ արժեք ունի, ի՞նչ ես դուրս բերել, ժողովրդականի
համն ու հոտը գնացե՞լ Է, թե՞ մնացել։
Ահա տեսնում եք, ես եմ պատմել «Մուկիկի մահը»:
Ասում եք ես պարտավոր էի վրեն նշանակել «ժողովրդական», որ չեմ արել, դրա համար
էլ դուք ինձ [անվանում եք ավերիչ ժանտախտ] հայհոյում եք։
Հիմի տեսեք. [առաջինը] գլխին նշանակել եմ [«ժողովրդական»] ով Դրամբյան. բաց
արեք «Հասկեր», 1908 թ. № 3, էջ 99 [վրեն] տպած՝ «Մուկիկի մահը», ժողովրդական»։
[Բայց միևնույն է] Բայց զուր։ Ես ինքս մյուս տարին էդ «Մուկիկի մահը» հանել եմ
«Լուսաբերից» ու տեղը դրել «Մի կաթիլ մեղրը»։ Ինչո՞ւ, գիտե՞ք, որովհետև անհաջող էր
դուրս եկել։ Ասե՛ք, խնդրեմ, ես ինչ իրավունքով դրա գլխին դնեի «ժողովրդական» կամ
«Չարի վերջի» կամ «Չախչախ թագավորի», թեկուզ հաջողած լինեի։ Եթե մի սխալ կա,
էդ էն է, որ «ժողովրդական» ենք անվանում, ո՛վ Դրամբյան, մանավանդ երբ «բառիս բուն
նշանակությամբ է մշակված», ինչպես դուք եք ասում, ոչ թե էն, որ չենք անվանում,
որովհետև իրոք արդեն ժողովրդական չի, ճիշտ էնպես, ինչպես դուք թեև կարող եք մի
հայ գյուղից լինել, բայց իրոք այլևս գեղջուկ Դրամբյան չեք, այլ մշակված ու դարձած
[նշանավոր] լուրջ կրիտիկոս Դրամբյան։
Բայց ի՜նչ, աստծու ողորմությունը հասել է, որ դուք ծանոթ չեք արևելյան կամ
արևմտյան, հունական կամ հելլենական առակախոսներին՝ Եզոպոսին, Գոշին,
Ողիմպիանոսին, Լաֆոնտենին, Վարդանին, Կռիլովին և [սրանց նման] կամ
հեքիաթախոսներին, թե չէ գիտե՞ք դրանք ի՜նչ ավերիչ ժանտախտներ են, ի՜նչ
շանտաժիստներ են, ի՜նչ բանագողեր․ էլ նույն ագռավներն ու նրանց պանիրները
նույնությամբ, էլ նույն աղվեսներն ու գայլերը և, լավ միտս ընկավ, նրանց մեջ մի առակ
էլ կա՝ «էշն ու սոխակը», [որտեղ], որի մեջ էշը սոխակին սովորեցնում է, թե ինչպես
պետք է երգել։ [Ով Դրամբյան, աստված եթե ձեզ բերան է տվել նրա համար հո չի տվել,
որ էսպես բաներից խոսեք, այլ նրա համար, որ հաց ուտեք] [Բայց Դրամբյանը
պատմում է, խրատում է, թե ինչպես պետք է գրել] սակայն] Հայոց Դրամբյանը առանց
էդ ասածներին նայելու շարունակում է դատել ու խրատել, թե էդպես չեն գրիլ, այլ
ՄԵԾ ՑԱՎԸ
Անցյալները խոսեցինք էն մասին, թե մեր հարևան ժողովուրդները մեզ չեն ճանաչում,
մենք էլ նրանց ու հաճախ ընկնում ենք ցավալի թյուրիմացությունների մեջ («Հորիզոն»,
№ 40):
Բայց կա ցավի ավելի մեծը, ավելի ամոթալի մի դրություն: Մենք մեզ էլ չենք ճանաչում:
Երկիր ունենք―չենք ճանաչում, պատմություն ունենք―չենք ճանաչում, ժողովուրդ
ունենք―չենք ճանաչում, գրականություն ունենք―չենք ճանաչում, լեզու ունենք―չենք
իմանում:
Մտածում ենք. ի՜նչ մեծ պակասություն է դատարկ աշխարհագրական էն
տգիտությունը, որ մեր երկիրը չգիտենք: Չենք հասկանում, թե էդ չգիտենալով ինչքան
բան չգիտենք: Չէ՛ երկիրն է իր առանձնահատկություններով, որ պայմանավորում է ու
բացատրում և՛ պատմություն, և՛ գրականություն, և՛ գեղարվեստ, և՛ տնտեսական
վիճակ, և՛ մարդկային հայտնի տիպ ու հոգի: Նա է որոշում ազգերի ճակատագիրը,
առանց նրա բնավորությունը հասկանալու, ո՛չ կարող ես անցյալդ ըմբռնել, ո՛չ ներկադ
հասկանալ, ո՛չ ապագադ տնօրինել:
Պատմություն ունենք―տգետ ենք: Եվ դժբախտաբար դեռ մի կարգին պատմության
գիրք էլ չունենք, թեև քիչ ժողովուրդ կունենա էնքան նյութ իր պատմության համար,
ինչքան մենք ունենք: Նախնական մշուշի մեջ թաղված դարերի մասին չեմ ասում, այլ
էն ժամանակների ու անցքերի, որոնց վրա ընկնում է ճշմարիտ պատմության լույսը:
Չգիտենք: Չգիտենք մենք ի՛նչ ենք եղել, ի՛նչ ենք արել, ինչո՛ւ և ինչպես, ի՛նչ օրով, ի՛նչ
ճանապարհով ենք էստեղ հասել:
Եվ ի՛նչ զարմանք, որ էս դրության մեջ գտնվող մարդը, իր անհատական խեղճությունն
ու դատարկությունը հեշտ կտարածի իր ամբողջ ցեղի ու նրա անցյալի վրա,
կարհամարհի իր ցեղը, իր անունից կամաչի, կուրանա, իրեն թույլ կտա իր ցեղին
վերաբերյալ ամեն ստորություն, և շատ-շատ կդառնա մի միջազգային ոչնչություն, որ
աշխարհքում ոչինչ չի հարգում սկսած իրենից: Կամ թե չէ կընկնի մյուս ծայրը, իր ցեղը
կհամարի աստծո ընտրյալ ժողովուրդը, «12 խաչապաշտի, եթմիշիքի միլլեթի գլուխը»,
և կույր ազգասիրական տենչով բռնված չեղած մեծություններ ու փառքեր կզառանցի`
հասկացողություններ, ժամանակներ ու դեպքեր իրար խառնելով, մի վիճակ, որ հաջող
քառյակով ծաղրել է հանգ. Ռ․ Պատկանյանը, թեև ինքն էլ ազատ չէր էդ
պակասությունից։
Հայկ ու Նապոլեոն մի գրոշի համար
Սաստիկ թունդ խոսքեր ասացին իրար․
Հայկն ուներ հրացան, Նապոլեոնն աղեղ․
― Ո՞վ հաղթեց․― անշուշտ մեր Հայկը ահեղ։
Հիմի ժողովրդից հարցրեք: Մինը երգում է, թե նահապետական պարզ ժողովուրդ է,
մյուսը հայհոյում է, թե փչացած խալխ է, մինը հավատացնում է, թե ազատամիտ
մշակական է ու ամեն հարցում իրեն հետ ու համաձայն, մյուսը պնդում է, թե տիրացու
ազգ է, եկեղեցուց ու հոգևորականից դուրս ոչինչ չի հարգում, այնինչ երրոդը ասում է`
սոցիալիստ է․․․
Եվ մինչև էսօր չիմացանք ու չգիտենք, թե ի՛նչ բան է էդ խորհրդավոր սֆինքսը, որ
տխուր նստած է Ուրարտուի հին արձանագրությունների կողքին` աչքերն արցունքով
ու վշտով լիքը:
Հապա գրականությո՞ւնը:
Հայոց ամբողջ նոր գրականությունը հազիվ թե մի քանի ամսվա ընթերցանության նյութ
լինի, և, սակայն քանի՞ հոգի կգտնենք, որ ծանոթ լինեն իրենց մայրենի
գրականությանը: Միշտ կտեսնենք բերան արած կրկնում են էս կամ էն գրողի անունը,
գովում, երկինք են հանում կամ պախարակում, ցեխն են կոխում: Հետաքրքրվեցեք,
հարց ու փորձ արեք, կտեսնեք ծանոթ չի, կարդացել չի. էստեղից մի կտոր, էնտեղից մի
բրթուջ, հաճախ ծուռն ու սխալ: Եվ ո՜րքան գրական տգիտություն, ի՜նչ կոպիտ ճաշակ,
ի՜նչ գռեհիկ վերաբերմունք դեպի գրականությունն ու գրողները: Ի՛նչ վիրավորանք
քննադատելիս, վիճելիս, օգնելիս, հոբելյանը կատարելիս, մինչև գերեզմանի եզերքը,
մինչև թաղման օրը: Իսկ գծծիությո՞ւնը․․․ Ամբողջ նոր գրականության արժեքն ի՞նչ է,
գիտեք։ Անշուշտ չգիտեք,― մի հարյուր ռուբլուց էլ պակաս։ Ամբողջ գրականության
արժեքը․․․ Եվ քանի՞ մարդու տան կգտնեք ամբողջ ժողովրդի մեջ․․․ Հայը սովորաբար
ցավում է փողը ծախսելիս, բայց գրքի տալի՜ս―էդ ծախսը ուղղակի չի հասկանում՝
մանավանդ երբ գրքի գինն էլ մի ռուբլուց ավել է։
Լեզուն հո․․․ գրականության մեջ անկազմ ու անկերպարան, մամուլի մեջ աղքատ,
ողորմելի մի երկու երեք հարյուր բառերի չոր ու ցամաք շարան, շատ անգամ էն էլ ծուռն
ու սխալ։ Մի քիչ կրթված տուն ենք մտնում, ներողություն են խնդրում, որ հայերեն
չգիտեն, կամ թե չէ, ամենալավ դեպքում, եթե գիտեն, շարունակ լսում եք՝ «նրա մոտ
ձայն չկա․․․ հրացանից արձակեցին․․․ Ձեզ կարելի՞ է ուտել․․․ («Вам можно кушать»)
ու նման մարգարիտներ։
Էսպես է դրությունը: Եվ եթե ճշմարիտ էսպես է, սրանից հետո էլ ի՛նչ ուղիղ
ճանապարհի կարող է լինել էս դրության մեջ գտնվող ժողովուրդը, ի՛նչ
արժանապատվության զգացմունք կարող է ունենալ և ի՛նչ հարգանք հենց դեպի իրեն:
Եվ ի՛նչպես կարող է պատահել, որ մեզ սիրեն ու հարգեն օտարները, երբ պարզ
տեսնում են, որ մենք, որպես առանձին ժողովուրդ, չունենք ինքնուրույն պատկեր ու
բովանդակություն և հանդիսանում ենք միմիայն իր աղավաղումը։
ԿՈՒՅՐԵՐԻ ԿԱՐԾԻՔԸ
(Արևելքի առակներից)
Օրը ցերեկով
Երեք-չորս հոգով
Կույրերը եկան
Փըղին դեմ ընկան։
5 Մինը, որ մարմնին դիպավ հաստ, ահեղ,
― Հե՛յ, զգո՛ւյշ, կանչեց, մի պատ կա էստեղ։
Մյուսը, որ ոտն էր շոշափել իր դեմ`
― Ի՜նչ պատ, ծիծաղեց, էս կոճղ է կարծեմ։
Երրորդի ձեռը կընճիթն էր ընկել.
10 ― Օձ է, օ՜ձ, գոռաց, էլ ի՜նչ եք կանգնել։
Մինչդեռ չորրորդը պոչիցը բըռնած
Քահ-քահ խնդալով ծաղրում էր նրանց.
― Վա՜հ, ճիշտ որ կույր եք. չիմացավ ոչ ոք։
Ոչ էս է, ոչ էն, այլ կախած մի թոկ։
15 Չէ՛, պատ է,― չէ, կոճղ ― չէ, օձ է,― չէ, թոկ...
Ու աղմըկելով ամեն մինը ջոկ,
Ինչպես որ եկել
Դեմ էին ընկել,
Էնպես էլ կույր-կույր ետ դարձան կըրկին ―
20 Սարի պես փիղը պարզ լուսի տակին։
ԶԱՐՀՈԻՐԵԼԻ1 ՍԵՐ ԵՎ ՀԱՐԳԱՆՔ
[Մեր մամուլի մեջ] Ամեն անգամ, երբ [դուրսը, մի որևէ ժողովուրդ] խոսք է լինում օտար
գրողների կամ գրականությունների մեջ պատահած [լավագույն] լավ երևույթների ու
վերաբերմունքների մասին, մեր մամուլը, առանձնապես «Մշակը», միշտ կրկնում է.
«Ահա թե ինչպես են [վերաբերվում] օտարները սիրում ու պահպանում իրենց
գրողներին ու գրականությունը - իսկ մենք ինչ ենք անում…»։ Բայց ամեն անգամ,
պարբերաբար, կարծես հենց շարած պահում են էդ տողերը։ Եվ ամեն անգամ էլ, ու
առանձնապես «Մշակը» էդ տողերից հետո դուք տեսեք թե ինչ է անում։ Եվ,
բնականաբար, էսօր էդ թերթն ու հայոց գրեթե բոլոր գրողները թշնամական
հարաբ<երությունների> մեջ են։ Եվ էդ է պատճառը, որ ով մի որևէ գրողի դեմ մի
անկարգ խոսք ունի ասելու, գնում է մտնում էնտեղ կամ ուրիշ խոսքով էնտեղ մտնելուց
հետո էլ չի կարող մնալ վայելչության սահմաններում, պետք է անպատճառ [կծի], բայց
իհարկե, ավանդական սիրո ու հարգանքի [հավաստիացումներից]
հավաստիացումներ անելուց հետո։ [Եվ ահա, հայոց գրականության ու գրողի համար
հերիք չեն եղած դժբախտ հանգամանքները, դրանց վրա ավելանում է և [մեր մամուլի]
էդ [մարդկանց] սերն ու հարգանքը, որ ես ուրիշ կերպ չեմ կարող անվանել, եթե ոչ
միայն զարհուրելի] [փարիսեցու]։ Ես իմ գրական կյանքում մի քանի անգամ
դժբախտություն եմ ունեցել էդ թերթի «սիրո ու հարգանքի» [սաստկությունը զգալու և]
դեմ ինձ պաշտպանելու։ Իսկ շարունակ ականատես եմ եղել, թե ինչպես սրան ու նրան
են աշխատել շարունակ խեղդել ու կեղտոտել իրենց սիրառատ ու մրառատ գրկի մեջ։
Իսկ էսպես կոչված ընթերցող հասարակությունը… — նրանք լավ են ճանաչում էդ
հասարակությանը— իսկ վաղվա մասին չեն հոգում։ Վաղը— թեկուզ ջրհեղեղ։
Ահա հենց էս մոտիկ օրերից [նմուշի համար] մի երկու նմուշ։
Տոնում են պ. Ա. Քալանթարի հոբելյանը։ Է՜, շատ լավ։ Էդտեղ հո հայոց գրողներին
չպետք է վիրավորեն, մանավանդ որ նրանց «միշտ հարգում է» «Մշակը»։ Բայց դուք
1 «Զարհուրելի» բառի վեր կա նաև՝ «փարիսեցու»։
տեսեք ծերը որտեղ է գնում։ «Մշակը» Քալանթարի մասին լավ-լավ բաներ է գրում։
Դարձյալ իրենց ու իրենց կարդացողների բանն է: Մինն առաջարկում է դպրոց հիմնել
պ. Քալանթարի պատվին, մյուսն առաջարկում է, կարծեմ Գենջյան, դպրոցների դպրոց
հիմնել, մրցության մեջ պ. Տ. Նազարյանը գերազանցում է ամենքին— առաջարկում է
հիմնել մի կոլոնիա— Քալանթարապատ, մեկը և՛ դպրոցների դպրոց, և՛ թատրոն, և՛...
վերջապես [թեկուզ] [ամեն բան] ամենքը մեջը։ Պարոն Գ. Բալասանյանն էլ անում է իր
առաջարկը և գրում է, որ նյութականը չպիտի մոռանալ («Մշակ»...)
Դրանից հետո փող են ուղարկում…
ԷՍ ԷՆ Է
Էս էն տունն է, որ շինել է վարպետ Օհանը։
Էս էն ցորենն է, որ պահած է էն տանը,
որ շինել է վարպետ Օհանը։
Էս էն մուկն է, որ կերել է էն ցորենը,
5 որ պահած է էն տանը,
Էս էն կատուն է, որ բռնել է էն մկանը,
որ կերել է էն ցորենը,
որ պահած է էն տանը,
10 որ շինել է վարպետ Օհանը։
Էս էն շունն է, որ գըզել է էն կատվին,
որ բռնել է էն մկանը,
15 որ շինել է վարպետ Օհանը։
Էս էն կովն է` կեռ պոզավոր,
որ հարու է տվել էն շանը,
որ գըզել է էն կատվին,
20 որ կերել է էն ցորենը,
Էս էն աղջիկն է, որ կթել է էն կովը,
25 որ գըզել է էն կատվին,
30 Էս էն տղան է, որ ուզել է էն աղջկանը,
որ կթել է էն կովը,
որ գզել է էն կատվին,
35 որ կերել է էն ցորենը,
Էս էն տերտերն է, որ պսակել է էն տղին,
որ ուզել է էն աղջկանը,
40 որ կթել է էն կովը,
45 որ պահած է էն տանը,
Էս էն աքլորն է, որ զարթեցրել է էն տերտերին,
որ պսակել է էն տղին,
50 որ կթել է էն կովը,
55 որ պահած է էն տանը,
Էս էլ էն վարպետ Օհանը,
որ մորթել է էն աքլորին,
որ զարթեցրել է էն տերտերին,
60 որ պսակել է էն տղին,
65 որ բռնել է էն մկանը,
ՁՄԵՌՎԱ ԻՐԻԿՈՒՆԸ
Հողմը մեգով երկինքն առնում,
Գալարում է բուքը ձյան,
Մին` մանկան պես լաց է լինում,
Մին` ոռնում է զերթ գազան.
5 Մին` վայրենի սուլում պես-պես,
Աղմըկում է տանիքում,
Մին` ուշացած ճամփորդ, ասես,
Լուսամուտն է նա թակում։
Մեր խըրճիթը աղքատ ու հին,
10 Ե՛վ մըթին է, և՛ տըխուր.
― Ի՞նչ ես նըստել պատի տակին,
Իմ պառավըս, էդպես լուռ։
Հոգնե՞լ ես դու փոթորիկի
Ոռնոցներից խելագար,
15 Թե՞ նիրհում ես քո իլիկի
Բըզզոցի տակ միալար։
Արի խըմենք, բարի ընկեր
Իմ սև, ջահել օրերի,
Խըմենք դարդից, բաժակըդ բե՛ր,
20 Սիրտներըս բաց կըլինի։
Երգի՛ր, ո՞նց էր ապրում խաղաղ
Հավքը ծովի էն ափին,
Երգի՛ր, ո՞նց էր աղջիկը վաղ
Ջուրը գնում մինչ արփին։
25 Հողմը մեգով երկինքն առնում,
Մին` ոռնում է զերթ գազան։
― Արի խմենք, բարի ընկեր
30 Իմ սև՜, ջահել օրերի,
Խըմենք դարդից, բաժակըդ բեր,
Սիրտներըս բաց կըլինի։
Ֆ. ՌՅՈՒԿԵՐՏ
Մի երգ կա մանկուց, մի երգ կա մանկուց
Դեռ իմ ականջում.
Ա՜խ, ինչքան հիմի, ա՜խ, ինչքան հիմի
Հեռու է հընչում։
5 Ճախրում էր ծիծառ, ճախրում էր ծիծառ`
Գարունը բերում,
Աշխարհքը պայծառ, աշխարհքը պայծառ
Ծաղկում էր, բուրում։
Հայրենի դաշտե՜ր, հայրենի դաշտե՜ր,
10 Ա՜խ, ո՜նց եմ ուզում,
Ձեր գըրկում մին էլ, ձեր գըրկում մին էլ
Թըռչեմ երազում։
Երբ որ հեռացա, երբ որ հեռացա`
Լիքն էր ողջ ու շեն,
15 Երբ որ ետ դարձա, երբ որ ետ դարձա`
Դատարկ էր արդեն։
Գալու է գարուն, գալու է գարուն ―
Աշխարհ լըցվելու,
Բայց իմ սիրտն, ավա՜ղ, բայց իմ սիրտն, ավա՜ղ,
20 Էլ չի բացվելու։
Եվ ոչ մի ծիծառ, և ոչ մի ծիծառ
Չի բերի իր հետ,
Ինչ որ կորցըրի, անդարձ կորցըրի
Անցած երգի հետ։
ՎԱՅՐԷՋՔ
Քառասուն տարի բըռնած ճանապարհ`
Շիտակ, անվեհեր
Գընում եմ ես վեր –
Դեպ Անհայտը սուրբ, աշխարհքը պայծառ։
5 Քառասուն տարի ճամփովն ահարկու
Անցել եմ էսպես
Ու հասել եմ ես,
Խաղաղությանն եմ հասել ես հոգու։
Թողել եմ ներքև, մեծ լերան տակին,
10 Ե՛վ փառքը, և՛ գանձ,
Ե՛վ քեն, և՛ նախանձ –
Ամենը, ինչ որ ճընշում է հոգին։
Եվ էն ամենը, արդ նայում եմ ես –
Տեսնում եմ նորից
15 Իմ լերան ծերից –
Էնպես հասարա՜կ, դատարկ են էնպե՛ս...
Եվ ես իմաստուն ու բեռըս թեթև,
Անհոգ ծիծաղով,
Երգով ու տաղով
20 Իջնում եմ զըվարթ իմ լերան ետև։
ԳԱՐՆԱՆ ԱՌԱՎՈՏ
Բարի լուսի զանգեր զարկին
Զընգզընգալեն անո՜ւշ, անո՜ւշ.
Լուսը բացվեց մեր աշխարհքին
Ճըղճըղալեն անո՜ւշ, անո՜ւշ։
5 Հովտում առուն խոխոջում է
Գըլգըլալեն անո՜ւշ, անո՜ւշ.
Քամին բարակ շընկշընկում է
Զըլզըլալեն անո՜ւշ, անո՜ւշ։
Կռունկն եկավ երամ կապած
10 Կըռկըռալեն անո՜ւշ, անո՜ւշ,
Կաքավ քարին տաղ է կարդում,
Կըղկըղալեն անո՜ւշ, անո՜ւշ։
Հարսն ու աղջիկ հանդերն ելան
Շորորալեն անո՜ւշ, անո՜ւշ.
15 Ծաղկանց բուրմունքն անմահական
Սըլսըլալեն անո՜ւշ, անո՜ւշ։
ԳԵՏԱԿԸ
– Ո՞ւր ես վազում
Այդպես արագ,
Ա՜յ դու կայտառ,
Սիրուն գետակ.
5 Կանգ առ, խաղանք
Էս ծառի տակ։
«Չէ՛, փոքրիկըս,
Գնամ պիտի.
Տե՛ս ջաղացը
10 Գյուղի մոտի,
Պետք է ուժ տամ,
Որ պըտըտի։
Ցածն էլ հովտում
Անուշահոտ
15 Ինձ են մնում
Ծաղիկ ու խոտ,
Հոգնած-ծարավ
Տավարն ու հոտ։
Սառն աղբյուրը
20 Բարձըր սարի
Դրանց համար
Է ինձ տալի
Իր զով ջուրը
Կըլկըլալի։
25 Իսկ կամուրջի
Տակն էլ որ գա,
Կա լվացքը
Պառավ կընկա,
Պետք է լվամ
30 Քանի լույս կա։
Դե՜, տեսնո՞ւմ ես,
Մնա՛ս բարով,
Ճամփաս ցանած
Հազար գործով.
35 Դադար չունեմ
Ես մինչև ծով»։
Նորից եկան էն հավքերը
Հեռվից եկան էն հավքերը,
Որ գարնանը կուգային։
Կանանչ կապա են հագել,
5 Կանանչ ճամփա են եկել,
Կանանչ մարգին ման կուգան։
– Կանչե՛, հավիկը՛ս, կանչե՛
Կանչե՛, լավիկը՛ս, կանչե՛,
Կանչե՛, կանչիդ ես ղուրբան։
10 Նորից եկան էն հավքերը,
Որ ամառը կուգային։
Կարմիր կապա են հագել,
Կարմիր ճամփա են եկել,
15 Կարմիր վարդին ձեն կուտան։
Երգե՛, հավիկը՛ս, երգե՛,
Երգե՛, լավիկը՛ս, երգե՛,
Երգե՛, երգիդ ես ղուրբան։
Նորից եկան էն հավքերը,
20 Հեռվից եկան էն հավքերը,
Որ աշնանը կուգային
Դեղին կապա են հագել,
Դեղին ճամփա են եկել,
Ու խաշամին ման կուգան։
25 Խոսե՛, հավիկը՛ս, խոսե՛,
Խոսե՛, լավիկըս, խոսե՛,
Խոսե՛, խոսքիդ ես ղուրբան։
30 Որ ձմեռը կուգային։
Ճերմակ կապա են հագել,
Ճերմակ ճամփա են եկել,
Ճերմակ ձյունին ման կուգան։
Ձենե՛, հավիկը՛ս, ձենե՛,
35 Ձենե՛, լավիկը՛ս, ձենե՛,
Ձենե՛, ձենիդ ես ղուրբան։
ԱՎԵՐԱԿՈՒՄ
Մոլոր, մենակ ես շըրջում եմ
Ավերակում հայրենի,
Աչք եմ ածում ու հիշում եմ
Անցած կյանքը վաղեմի։
5 Է՜, այստեղ էլ ժամանակով
Շեն ու կենդան է եղել,
Ուրիշ օրով, ուրիշ կյանքով,
Ուրիշ մարդիկ են ապրել։
Ահա նըրանց տեղ-տըները
10 Լուռ-լուռ փոսեր ցիրուցան,
Ահա նըրանց շիրիմները,
Մամռոտ, անշուք, աննըշան
Ահա մեծի ապարանքը
Ու ամրոցը կիսավեր,
15 Ահա նըրանց խաղաղ վանքը,
Աղոթում է կարծես դեռ...
Մթընշաղը գետինն առել,
Լուռ է աշխարհք-արարած.
Բեկորներին աչքերս հառել
20 Մըտածում եմ շըվարած։
Հին դարերի մըշուշի մեջ
Նըշմարում եմ ես ահա
Փարթամ քաղաք, տներ անվերջ...
Մեծ պալատներ... ու սըրահ...
25 Ու սըրահը ճոխ զարդարված
Վառվում է ուշ գիշերով...
Էն սըրահում, լուսավորված
Բյուրեղյա թանկ ջահերով`
Հայրենիքի ազատանին
30 Հավաքվել է խընջույքի,
Տոն է տոնում, տո՜ն հաղթության
Իր հավատի ու զենքի...
Ու փափկասուն տիկինները
Հանդիսավոր ընթացքով
35 Ճեմ են առնում, աչք են ածում,
Սեր են թափում հայացքով։
Պարիկները պար են պարում
Ու տոփում են համարձակ,
Ու թընդում են մեծ սըրահում
40 Երգ ու նըվագ ներդաշնակ...
«Վո՜ւյ...», «վո՜ւյ...», բուն էր, վայեց ահա...
Մութն է։ Ու ես գըլխիկոր
Էն ավերակ քաղքի վըրա
Կանգնած, ինչպես մի բեկոր...
ՁԵՎՆ ՈՒ ՀՈԳԻՆ
Ամեն երևույթ ունի իր արտաքին կերպարանքը—ձևը և ներքին իմաստը– հոգին։
Ապրողը, գեղեցիկը, կատարյալը դրանց ներդաշնակությունն է, բայց էդ
ներդաշնակությունը, դժբախտաբար, շատ է դժար, և մարդիկ սովորաբար վազում են
հեշտին, իսկ հեշտը ձևն է։ Երբ չեն կարողանում ըմբռնել մի որևէ բանի ներքին
իմաստը, հոգին, կամ թե չէ կորցնում են ժամանակի ընթացքում, պաշտում ու
պաշտպանում են ձևը, առանց հասկանալու։ Եվ հաճախ մեծ գաղափարների
անուններով լոկ ձևեր են պաշտում։
Եկեղեցի ասելով գմբեթավոր էն շենքն են հասկանում, ուր սրբերի պատկերներ կան,
վառած մոմեր ու տերտերներ, թեև հենց բառը— եկեղեցի բոլորովին այլ բան կնշանակի։
Նույնիսկ էն մոմերն էլ որ վառում են, մի ժամանակ մթության մեջ միտք է ունեցել, բայց
էսօր օրը ցերեկով վառելով պահում են միայն ձևը անմիտ ու անխորհուրդ։
Հոգևորական ասելով երկար շորեր են հասկանում ու երկար միրուք։ Եվ եթե նա
Ավետարանը փչացնի —ոչինչ, բայց եթե միրուքը խուզի, անշուշտ մեծ իրարանցում
կձգի հավատացյալների մեջ։ Քրիստոնեություն ասելով մկրտություն, պատարագ,
պսակի ու թաղման, տնօրհնեքի ու գերեզմանօրհնեքի և այլ արտաքին ծեսեր ու
արարողություններ են հասկանում։
Էդպես է պատահում և նոր գաղափարների հետ։
Ուսումնարան ասելով ավելի շուտ շենքն են հասկանում, քան թե ուսուցիչ ու