EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Սով ու ցավ մոռացած գյուղացիները սրտախոհ լսում էին Համբոյին և ամեն մի
քաղաքի անունի հետ կարծես բարձրանում էին գետնիցֈ
― Հաստատ ըլեն, հաստա՜տ,― հարբածի նման սկսեցին աղաղակել միասին,
հենց որ լռեց Համբոնֈ Եվ հոգեզմայլ երկար աղոթում էին իրենց հարուստ եղբայրների
հաջողության համար, օրհնում էին գիտեցած բոլոր օրհնանքներովֈ
Իսկ երբ որ ճանապարհ էին ընկնում, Անդրին մոտեցավ Գոքորին և կամաց
փսփսաց. «Էն բանը, որ ասեցի, իմ ու քու մեջ մնա, քարը վեր կալ, քարի տակին դիր,
օքմին չիմանա… Էլ մեր պետքը չի Եգոր աղի հարամ ցորենը… նալլաթ չար
սատանին…»ֈ
ՈՒՐԱԽ ԳԻՇԵՐ
Ինչքա՜ն ծիծաղեցին էն գիշեր…
Ամենքը գաղթականներ էինֈ Նոր էին Թիֆլիս հասելֈ Զանոն էլ նրանց հետ էրֈ
Իր հոր փեշիցը բռնած նա անց էր կացել ձյունոտ սարերով, ամայի, ցուրտ դաշտերով,
երկա՜ր-երկա՜ր ճանապարհֈ
Նա չէր հասկանում, թե ինչու պատահեց էն ամենը, ինչ որ ինքը տեսավ․ էն
հրացանների ճայթյունը, էն աղաղակը, էն ծուխն ու կրակը, էն փախուստը, որ
փախչում էին ամենքը, ամենքը… Եվ չէր հասկանում, թե ինչպես եղավ, որ իր
մայրիկը կորավ էն ժամանակֈ
Հայրիկը փախցրեց իրեն ու իր փոքրիկ եղբորը՝ Սուրիկինֈ Ամբողջ
ճանապարհին հայրիկը պինդ գրկած էր Սուրիկին, իսկ Զանոն բռնած էր փեշիցֈ
Ճանապարհին հաճախ լաց էր լինում Սուրիկըֈ Հայրիկն աշխատում էր նրան
տաքացնել ու հանգստացնել․
— Սո՛ւս, Սուրիկ ջան, սո՛ւսֈ— Ամեն անգամ Զանոն էլ հոր ետևից կրկնում էր․
«Սո՛ւս, Սուրիկ ջան, սո՛ւս», ու միշտ էլ ավելացնում էր․ «Մայրիկը հիմի կգա»ֈ Նա
զարմանում էր, թե ինչո՞ւ հայրիկն էլ չի ասում՝ մայրիկը կգաֈ Հայրիկը հենց ասում էր՝
կհասնենք Թիֆլիս․․․ կհասնենք Թիֆլիս…
Վերջապես հասան Թիֆլիսֈ
Մի մութր, մռայլ ու ցեխ աշնան իրիկուն էր, որ հասան Թիֆլիսֈ Զանոն
մտածում էր, թե Թիֆլիսում կարոտած մարդիկ են սպասում իրենց, որ դեմ կգան
կգրկեն, կհամբուրեն․ գուցե և մայրիկը նրանց մեջ լինիֈ Ոչ ոք չերևացֈ Ամենքը անց
էին կենում նրանց կողքովֈ Մինչև անգամ նրանք, որ մոտենում մի, բան էին տալի կամ
հետաքրքրվում, այնպես էին վերաբերվում՝ ինչպես աղքատներիֈ Եվ այստեղ իմացավ
նա առաջին անգամ, որ հայրիկն էլ հայրիկ չի, ոչ Սուրիկը՝ Սուրիկ, ոչ էլ ինքը՝ Զանո,
այլ «գաղթականներ» ենֈ Հայրիկը և մյուս գաղթականները գնացին ման, եկան, շատ
խնդրեցին սրան, նրան, ցույց տվին երեխաների վրա, որ հոգնած էին, մրսում էին,
երկար խնդրեցին, երկար սպասեցին, մինչև որ բերին էս տունըֈ
Միակ լամպը աղոտ լուսավորում էր հին մեծ սրահը, մի ծայրից մյուսըֈ
Պատերի երկարությամբ տեղավորվել էին գաղթականները, ընտանիք-ընտանիքֈ
Զանոյի հայրն էլ իր երկու երեխաների, հետ մի անկյունում էր տեղավորվելֈ Հայրիկը
թինկը տված՝ ծոցն էր առել Սուրիկին, իսկ Զանոն մի զույգ կոշիկ գրկին նստած էր
նրանց կողքինֈ Ու էնպես լավ էր զգում Զանոն իրե՜ն… էլ չկար էն երկյուղը, որ
տեսան, էլ չկային երկար, ցուրտ ճամփեքն ու սովըֈ Տաք սենյակում հաց էր կերել ու
հոգնությունից հետո մի ախորժելի հանգիստ էր զգումֈ Քունը տանում էր թեև, բայց
նա մտածում էր էն փոքրիկ աղջկա վրա, որ ժպտալով իրեն նվիրեց գոգին դրած
կոշիկներըֈ Ի՜նչ լավն էր էն աղջիկը, ի՜նչ լավն էին նրա ժպտուն, զվարթ աչքերը, ի՜նչ
լավն էր էն տաք ապահով սենյակը, ի՜նչ լավն էր էն գիշերը…
Քաղաքում մի խումբ տիկիններ հնամաշ շորեր էին հավաքել ու բաժանում էին
գաղթականներինֈ Գաղթականներից ոմանք ստացած շորերն էին շինում,
հարմարեցնում իրենց, ոմանք հաց էին ուտում, ոմանք ծխում ու զրույց անումֈ
Էն գիշեր ամենքն էլ լավ էին զգում իրենց, ամենքն էլ ուրախ էինֈ Իրենցից որը ներս էր
գալի՝ քաղաքացու մի որևէ շոր հագին կամ կրկնակոշիկները ոտներին, էս ու էն
կողմից սրախոսում էին, ծիծաղում, ուրախանումֈ Մանավանդ երբ ներս եկավ էն
խեղկատակ Մարտոնֈ Ամեն ծիծաղելի բան էլ հակառակի նման հենց նրա հետ էր
պատահումֈ Չգիտես ում խելքին էր փչել, մի հին ցիլինդր էին տվել նրան ու մի թևը
կոտրած հովանոցֈ Եվ ահա գաղթականների ուրախ ժամանակ դռնից ներս մտավ
Մարտոյի հովանոցը, նրա ետևից՝ ցիլինդրավոր Մարտոնֈ Գաղթականները առաջին
րոպեին շփոթվեցին, բայց տղաներից մինը շուտով ճանաչեց, վեր կացավ ցիլինդրին
զարկեց, ցիլինդրը գետին թռավ, մի ուրիշն էլ հովանոցը փախցրեց, ու մեջտեղը
կանգնեց էն մասխարա Մարտոնֈ
— Տո, Մարտո, քու տունը չքանդվի, տո, մասխարա…
Ամբողջ սրահը սկսեց հռհռալֈ
— Տո զարկե՛ք էդ խեղկատակինֈ
Ու սկսեցին կատակով զարկել Մարտոյին, էս կողմը քարշ տալ, էն կողմը ձգելֈ
Ի՜նչ ծիծաղ ընկավ սրահը, ի՜նչ ծիծաղֈ
Ծիծաղում էին ամենքը, ծիծաղում էր Զանոնֈ Նա ուզեց Սուրիկին վեր կացնի,
որ նա էլ ծիծաղի, բայց Սուրիկը քնած էրֈ Զվարթ աղմուկի մեջ կամաց-կամաց իր
քունն էլ տարավ ու նվերը կրծքին սեղմած քնեց Զանոնֈ
Քնեց, և ահա եկավ, երևաց մայրիկըֈ Տխուր էր մայրիկը, բայց Զանոյին ժպտում էրֈ
— Մայրի՜կ, մայրի՜կ, տե՜ս, էն աղջիկը տվեց ինձ… էնպես լավ աղջիկ է՜ր,
էնպես լավ աչքեր ունե՜ր, էնպես լավ մայրիկ ունե՜ր… մայրի՜կ… մայրի՜կ…
Ու երկար, երկար մայրիկի հետ էր Զանոն, երբ վեր թռավ մի զիլ ձենիցֈ
Գաղթականներից մինն էր, որ ընդհանուր աղմուկի մեջ երգ էր երգումֈ
«Արև շողցեր ա պայծառ,
Նախշուն ա դաշտ, ճյուղն ու ծառ,
Հրդկի վերև հավաքվեր՝
Կուճլվըլան մեր հավքեր,
Վայ լե՜, վայ լե՜…»ֈ
Այնինչ մյուս անկյունում Մարտոն դեռ անում էր իր ծաղրածությունները
ընդհանուր ծիծաղի մեջֈ Քնաթաթախ Զանոն չէր հասկանում, թե որտեղ էր գտնվում,
բայց որտեղ էլ լիներ, նրան թվում էր, թե սրահը լիքն էր մոտիկներով,
հարազատներով, տաքությունով ու լուսով, զվարթ քրքիջով, հայրիկի շնչով, մայրիկի
ժպիտով, էն աղջկա պայծառ հայացքով, հայրենի երգի մրմունջով…
Ամենքն էլ էնտեղ էին, ամենքն էլ ուրախ… Եվ ի՜նչքան ծիծաղեցին էն գիշեր
ամենքն էլ, ի՜նչքան ծիծաղեց Զանոն…
Ի՜նչ ուրախ գիշեր էր, ի՜նչ ուրախ գիշեր…
ՇՈՒՆԸ
ՄԻ ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ
Լավ չեմ հիշում՝ երկրորդ, թե երրորդ դասարանի աշակերտ էիֈ Մի ուսումնական
ծանոթ ունեինք, օտար մարդ էր, մե-մեն մեր տունն էր գալիս, մերոնց հետ զրույց էր անումֈ
Էդ ժամանակները մի էսպես դեպք պատահեցֈ Մեր հարեվան հովիվը մեռավֈ Նա երեք
շուն ուներֈ Էս երեք շունը իրենց տիրոջ մեռնելուց մի քանի օր առաջ անդադար ոռնում էին
էնքան ողբալի ու չարագուշակ, որ ահ ու սարսափ էին գցել ամենքի սիրտըֈ
— Չո՜ռ, չո՜ռ, ձեր գլուխն ուտեք, քա՞նի ոռնաք,— կանչում էր երիտասարդ հովվի մերն
ու փետով զարկում շներինֈ Շները կլանչկլանչելով էս կողմ, էն կողմ էին փախչում ու մի քանի
րոպեից հետո նորից սկսում ոռնալֈ Հովիվը մեռավ թե չէ՝ բոլոր հարևանները բացականչեցի․
— Ա՛յ, ընչի համար էին շները ոռնում․․․
Սրանից հետո մի անգամ էլ, երբ մեր ուսումնական ծանոթն եկել էր զրույց անելու,
մերոնք էս դեպքը պատմեցին ու խոսքն ընկավ շան վրաֈ
— Օ՜, չգիտեք թե ինչ տեսակ կենդանի է շունը,— լուրջ ու խորհրդավոր խոսեց նաֈ
— Շունը իմաստուն կենդանի է,— նույն լրջությամբ վրա բերեց հերսֈ
— Այո՛, շունը իմաստուն կենդանի է, լավ է նկատել ժողովուրդը,–– ասավ մեր ծանոթն
ու ավելացրեց․
— Մարդկային կյանքի զարգացումը շան վրա է հիմնածֈ Մենք դեռ լավ չգիտենք, թե ինչ
կենդանի է շունը, դեռ լավ չի ուսումնասիրված շունը․․․ Հակառակի նման իմ դասն էլ շունն
էր, ու լավ էլ անգիր էի արելֈ Իսկույն մեջ մտաֈ Ասի․— Ես գիտեմֈ Մենք շունը սովորել ենքֈ
— Չէ՛, էն քու սովորածը շունը չի,— մեղմ ու բարի ժպտալով նկատեց մեր բարեկամըֈ
Ես վիրավորվեցիֈ Ո՞նց թե իմ սովորածը շունը չի․․․ Ինքն ասում է՝ լավ չգիտենք․․․ իսկ մեր
ուսուցիչն էնտեղ․․․ իմ տետրակն էնտեղ․․․ ես էլ գրեթե անգիր գիտեմ․․․ և առանց լսելու
ասում է՝ քու սովորածը շունը չի․․․
— Լա՛վ, լա՛վ, նեղանալ մի՛, դե ասա տեսնենք ո՞րն է քու սովորած շունը,— նույն մեղմ
ժպիտով հարցրեց նա ու թևիցս բռնեց, իրեն մոտ քաշեցֈ
Ես սկսեցի.
«Շունը, չորքոտանի, կաթնասուն, մսակեր, ընտանի կենդանի էֈ Նա ունի մի գլուխ,
երկու աչք, մի քիթ, մի պոչ, երեսունչորս ատամֈ Նրա մորթին ծածկված է մազովֈ Նա ծնում է
սովորաբար 4—6 ձագ, բայց պատահում է, որ մինչև 12 էլ է ծնումֈ Շան ձագերը ծնում են
առաջին ատամներով, բայց կույր են լինում և միայն 10—12 օրից հետո են աչքները բաց
անումֈ Շունը ապրում է 15—20 տարիֈ Նա մարդուն շատ օգուտ է տալիս․․․»ֈ
Մեր ծանոթը շարունակ ժպտում էրֈ Ես սկսեցի շփոթվել, մանավանդ, գիտեցածս էլ
հատնում էրֈ
— Այո՛, այո՛, ճիշտ ես ասում, սիրելի՛ս,— վրա հասավ նաֈ— Դասդ լավ ես սովորել,
բայց․․․ Էդ շունը չիֈ
— Ո՞նց թե էս շունը չիֈ Հապա էլ ո՞րն է շունը․․․ Դուք հիմի մեր վարժապետիցը լավ
գիտե՞ք․․․
— Սո՛ւս,— բարկացավ վրես հերսֈ
— Հա՛, սո՛ւս․․․ իրենք չգիտեն ու՝ սո՛ւս․․․
Եվ, հիշում եմ՝ էն որը բավական անհամություն արի, մինչև որ վերջապես ինձ լռեցրինֈ
Այնինչ մեր ծանոթը շարունակ ժպտում էրֈ
Վաղուցվա խոսք եմ ասում, մեր էն բարի, ուսումնական ծանոթն էլ վաղուց է մեռելֈ
Նրանից հետո ես մեծացա, զանազան գրքեր կարդացի, նոր-նոր բաներ իմացա, ու սովորեցիֈ
Ու ինչքան սովորեցի՝ էնքան էլ տեսա, օր ես շատ ու շատ քիչ բան գիտեմֈ Շան մասին էլ
կարդացիֈ Համ կարդացի, համ լսեցի, համ կյանքում տեսա, և ահա էդ բոլորից հետո հիմի
գրում եմ շան մասինֈ Բայց համ գրում եմ, համ մտածում, թե ո՞վ գիտի, դեռ ի՜նչքան բան կա,
որ ես չգիտեմֈ
Այժմ առանձին սիրով եմ հիշում մեր հին ծանոթին ու տեսնում եմ՝ ճիշտ որ, էն, ինչ որ
ինձ ու իմ ընկերներին սովորեցրել էին՝ իսկի շունը չէրֈ Շունը շատ ավելի մեծ բան է եղել, քան
թե ես էի կարծում էն ժամանակ, և դեռ ո՞վ գիտի, մեզանից հետո էլ գիտությունն ինչեր է բաց
անելուֈ
Գիտությունը դեռ չի կարողացել որոշի, թե ո՞ր ժամանակից է շունը մարդուն
ընկերացել, միայն կարծիք կա, որ ձեռնասուն կենդանիների մեջ շունը մարդու ամենահին
ընկերն էֈ
Քրիստոնեությունից առաջ եղած հին կրոնները իրենց հոգևոր երգերի մեջ
փառաբանում էին շան հավատարմությունն ու մարդուն արած ծառայություններըֈ
Ասորական ու բաբելական պալատների վրա քանդակած են ասորական ու բաբելական
թագավորները իրենց որսի շների հետֈ
Նրանից էլ դենը, Քրիստոսից հինգ հազար տարի առաջ՝ եգիպտական հին
հիշատակարանների վրա զանազան տեսակի շների պատկերներ կան փորագրածֈ
Նրանից էլ դենը գնանք, նախապատմական ժամանակների քարե շրջանի մարդկային
բնակարանների շուրջը գտնված մնացորդների մեջ շան ոսկորներ են գտնվումֈ
Նրանից էլ ավելի խորը գնանք, արդեն մարդը ինքը վայրենի էֈ Ճշմարիտ է, էսօր էլ կան
աշխարհքի զանազան մասերում վայրենի ցեղեր, բայց մի ժամանակ, շատ հազար տարի
առաջ, մարդը վայրենի է եղել ամեն տեղֈ
Նայած թե որտեղ է գտնվել վայրենի մարդը՝ բաց լեռներում, թե խոր անտառներում,
գետափերին ու ծովափերին, թե լերկ, ընդարձակ տափաստաններում, ամեն տեղ էլ
հարմարվել է իրեն շրջապատող պայմաններինֈ Կերել Է ինչ որ կարողացել է ճանկել՝
վայրենի պտուղներ ու բույսեր, սերմահատիկներ ու արմտիքներ, կամ թե չէ՝ քարով կամ
նիզակով որս է արել, հում որսի միս է կերելֈ Բայց երաշտ կա, ցուրտ կա, կարկուտ կա, մորեխ
կա, պատահում է, որ բուսեղենն ու պտուղը փչանում են, վերջապես ձմեռ կա, ձմեռը հո՛
արդեն վերջանում ենֈ Կենդանի որսալն էլ հեշտ բան չի, որսը ամեն անգամ ձեռ չի ընկնումֈ
Եվ ահա հայտնվում է սովըֈ Իսկ մենք լավ ենք իմանում ինչ բան է սովըֈ Սովը մեր լուսավոր
դարում ու ամենաքաղաքակիրթ երկրներում էլ ստիպում է մարդուն ուտել ամեն բան, մինչև
անգամ մարդու միս ուտել, նույնիսկ իրեն մոտիկների միսն ուտելֈ Հենց մեր մոտիկ
ժամանակներում ամեն մի ժողովրդի պատմության մեջ էդ տեսակ դեպքեր շատ են եղելֈ Եվ
եթե մեր ժամանակներում լուսավոր ժողովուրդների մեջ մարդը կարող է մարդ ուտի, էն խոր
ու խավար ժամանակներում հո կուտեր ու կուտերֈ Եվ էն ժամանակները մարդակերությունը
ընդունված սովորություն էրֈ Մարդը ինչպես գնում էր մի որևէ կենդանի որսալու, որ բերի
ուտի, էնպես էլ գնում էր մարդ որսում բերում ուտում կամ մարդազոհ էր անում, մատաղ էր
անում իր կուռքի առջևֈ Մի խոսքով, ճիշտ էնպես, ինչպես էսօր մեզանում սովորություն է՝
անասունի միս ենք ուտում կամ անասունը մատաղ ենք անում մեր խաչերի ու սուրբերի
առջևֈ
Էսպես էլ մարդակերության սովորությունը շարունակվեց երկար ժամանակ, մինչև որ
մարդը ընկերացավ շան հետֈ Շան հետ ընկերանալով՝ մարդը նրա հետ միասին որս էր
անում, էնպես, ինչպես էսօր էլ երկու գիշատիչ գազան իրար երբեմն օգնում են մի որևէ
կենդանու բռնելու կամ ժայռից գցելու, բայց գլխավորը որսը չէրֈ Գլխավորն էն է, որ շանը
ձեռնասուն անելուց, տանու անելուց հետո, գամփռ ունենալուց հետո մարդը կարողացավ
հոտ ու նախիր կազմելֈ Հոտ ու նախիր կազմելուց հետո ունեցավ և՛ պատրաստի միս, և՛
կաթնեղեն, և՛ հագուստի ու այլ գործվածքների համար բուրդ ու կաշի, ապա թե վար ու ցանք
անելու, ծանրություններ տեղափոխելու լծկանֈ Նրանից հետո էլ կարողացավ ապահով
ապրուստ ունենալ, հանգիստ ապրել, պարապել խաշնարածությամբ, երկրագործությամբ,
զանազան արհեստներով ու արվեստներով, սկսեց իր շուրջը դիտել, ուսումնասիրել,
զարգանալ ու բարձրանալ, ստեղծել գիտություններ ու գրականություններֈ
Մին էլ ետ նայեց, տեսավ՝ վաղուց էր մարդակերության սովորությունը վերացել, էն
օրվանից, ինչ օրվանից շան օգնությամբ հոտ էր կազմել ու ստեղծել պատրաստի ապրուստֈ
Թե շունն է մարդակերության վերանալու և մարդկային կյանքի զարգացման գլխավոր
պատճառը՝ դրա համար էսօր էլ աշխարհքը լիքն է ապացույցներովֈ Արևելքն է շան
հայրենիքը, արևելքն էլ համարվում է մարդկային ցեղի լուսավորության, քաղաքակրթության
հայրենիքըֈ Եվ արևելքն էլ նրա համար է համարվում լուսավորության ու քազաքակրթության
հայրենիք, որովհետև արևելքի ազգերը անհիշելի ժամանակներից ի վեր շուն են ունեցել, հոտ
ու նախիր են կազմել, պարապել են խաշնարածությունով, երկրագործությունով ու
արհեստներով Ու զարգացելֈ Եվ հետք ու հիշատակություն չկա, թե արևելքի խաշնարած
ժողովուրդների մեջ երբևիցե եղած լինի մարդակերության սովորությունըֈ Էսպես էլ բոլոր էն
երկիրներում, որտեղ շունը վաղ է մարդուն ընկերացել, ինչքան էլ թեկուզ աղքատ ու անբերրի
երկիրներ լինեն— էն բոլոր տեղերը մարդակերություն չկաֈ Իսկ, ընդհակառակը, էն
երկիրներում, որտեղ շուն չկա, ինչքան էլ թեկուզ լիքն ու բարելի երկիրներ լինեն, էն
երկիրներում մինչև էսօր էլ շարունակվում է մարդակերությունըֈ Օրինակ՝ հյուսիսային
մշտական ձյունի ու սառնամանիքի մեջ ապրող լոպարները (լապլանդացիք), օստյակներն ու
սամոյեդները1 չգիտեին, թե ինչ բան է մարդակերությունը, որովհետև շուն են ունեցել,
եղջերուների հոտեր են կազմել ու միշտ պատրաստի ապրուստ են ունեցելֈ Իսկ
միջօրեականի կլիմայի տակ գտնվող Բորնեոյի, Ցելեբեսի ու Տիմորի կղզիների նման տաք ու
բարելի երկիրներում, որտեղ շուն չի եղել ու չկա, մնացել են մարդակերֈ
Գիտությունը մինչև էսօր դեռ չի կարողացել հաստատ որոշի և շան ծագումըֈ Ոմանք
ասում են տանու շունը առաջ է եկել մի վայրենի տեսակից, որ այժմ անհետացած է, ոմանք
ասում են գիլից է առաջ եկել, ոմանք ասում են շնագիլից (չախկալից), ոմանք էլ աղվեսիցֈ
Գիտնականներ էլ կան, որ ասում են և՛ գիլից է առաջ եկել, և՛ շնագիլից, և՛ մարդագիլից, և՛
աղվեսից, դրա համար էլ շուն կա, որ գիլի է նման, շուն կա՝ շնագիլի, շուն կա՝ մարդագիլի,
շուն կա՝ աղվեսի, և հասցնում են մինչև սկզբնական յոթը տեսակի, որոնք էլ շան անունով
ընդհանրապես կոչվում են շան ցեղֈ
Ասում են էդ յոթը տեսակից էլ հետո տարբեր կլիմաների, տարբեր կուլտուրաների ու
խառնուրդների ազդեցության տակ առաջ են եկել եղած բազմազան տեսակները, որ հասնում
են մինչև իննսունի և ցրված են ամբողջ աշխարհքում, բացի մեծ Անտիլյան կղզիներից
(Կուբա, Հայիթի կամ Ս. Դոմինո, Յամայկա, Պորտո-Ռիկո և այլն), Մադագասկարից, Նոր
Զելանդիայից, Բորնեոյից, Ցելեբեսից, Տիմորից և Ավստրալիայիցֈ Ճշմարիտ Է,
Ավնտրալիայում մի տեսակ շուն կա, որ կոչվում է դինգո, բայց էն էլ տանու չի, վայրենի էֈ
Ինչպես աշխարհագրական ու կլիմայական, էնպես էլ կուլտուրական պայմանները,
մարդու պարապմունքն ու ապրելու եղանակը ահագին ազդեցություն են արել շան թե՛
ֆիզիկական կազմվածքի, թե՛ մտավոր ընդունակությունների ու բնավորության վրաֈ
Ժողովրդական առածն ասում է՝ ապրանքը եթե տիրոջը չգցի, այսինքն՝ տիրոջ նման չլինի,
գողանովի էֈ Եթե էսպես է, ապրանքը տիրոջ նման է լինում, որովհետև նրա հետ ու նրա մոտ
է լինում և ամեն կերպ ազդվում է նրանից, էն ժամանակ շունը հո էն ապրանքն է, որ բոլոր
ապրանքներից ամենից շատ է լինում իր տիրոջ հետ ու մոտֈ Եվ որովհետև ապրանքներից
կամ անասուններից գրեթե ամենից ընդունակն է կամ, ինչպես ժողովուրդն է ասում,
իմաստուն կենդանի է, միշտ ազդվում է, կրթվում է, սովորում է և յուրացնում է իր տիրոջ
բնավորության առանձնահատկություններըֈ Առանց մանրամասնությունների մեջ մտնելու՝
նկատված է ընդհանրապես, որ գյուղացու շունը կոպիտ ու անճոռնի է լինում, բայց
հավատարիմ հովվի գամփռը ժիր ու մտացի է լինում, որսկանի շունը ճարպիկ ու հնարագետ,
անբան, պարապ-սարապ պարոնի շունը՝ ծույլ ու քմապաշտ և գյուղացու անկիրթ շանից էլ
ավելի կոպիտ, փակ, անհյուրասեր մարդու շունը՝ տխուր ու մռայլֈ
Մեր հովիվների մեջ սովորություն է՝ հաճախ իրենց հոտը թողնել շների հսկողությանըֈ
Ամեն մի հովիվ հաստատ գիտի, որ իր շունը միանգամայն կփոխարինի իրենֈ Պատահում է,
որ մթնագիշերով գելը կամ գողը վրա է տալիս, հարձակվում է, հոտը ցրվում է, կարկան է
անում ոչխարի մի մասն ու քշումֈ Աակայն հովիվը չի հուսահատվում, նա լավ գիտի, որ իր
շները կփրկենֈ Միմիայն շներն են իր հույսը և միմիայն նրանց է աղաղակումֈ Էդ ժամանակ
շների մի մասը ցրված ոչխարն է հավաքում, մյուս մասը կամ մինը ընկնում է թշնամու
տարածի, կարկանի ետևից՝ անդադար բարձր հաչելով ու կլանչելով, որ տերն իմանա որ կողն
է գնում և ազատում է թշնամու ճանկից, հավաքում ու պահում, չորս կողմը պտտում, մինչև
տերը վրա է հասնումֈ Եվ էդպես ժամանակը ոչ մի սպառնալիքով ու ոչ մի զենքով չի կարելի
ետ դարձնել հովվի շանըֈ
Իսկ սովորական գիշերը հո նա անշարժ նստած է իր տեղը, իր թևում, հոտի կողքին և ոչ
մի բանով, ոչ մի ուտելիքով չի կարելի նրան հրապուրել, տեղահան անել, մինչև վտանգ չլինի,
կամ տերը չկանչիֈ Կպատահի, որ հոտի մի կողմը մի որևէ կասկածելի շարժում նկատի, էն
ժամանակ էլ թաքուն կերթա, կստուգի, կրկին կգա իր թևըֈ Հովվի շունը հովիվն ինքն է որ կա,
և դրա համար էլ հովիվը իր շանը սիրում է իր անձի նմանֈ
Հիմի դուք նայեցեք մուրացկանի շանըֈ
Ելիազար Բլազ անունով մի եվրոպացի գրում է․ ասում է՝ կառքում, դիլիժանսում,
նստած էի, մի շուն մոտեցավ՝ թաթերը բարձրացրեց դրեց առջևս ու աղաչավոր աչքերը ձգեց
երեսիսֈ Կառապանը, որ ճանաչում էր շանը, ասավ,— «Մանր փող կունենաք, տվեք իրեն,
պարոն, տեսեք ինչ է անում»ֈ
Մի սև փող ձգեցի իրեն, վեր կալավ, վազեց մոտիկ հացթուխի խանութը, փողը տվեց,
հաց առավ ու մի կողմ քաշվեց, սկսեց ուտելֈ Բանից դուրս եկավ, որ մի մուրացկանի շուն էր,
տերը նոր էր մեռել, մնացել էր անտեր ու իր տիրոջ նման ողորմություն ուզելով ապրում էրֈ
Հիմի էլ մի ուրիշ շունֈ
Մենք հո լավ գիտենք բարձրաստիճան մարդկանց բնավորությունըֈ Նրանք
առհասարակ խոժոռ են ու կոպիտ դեպի ամեն մի մարդ, որ ներկայացրած չի իրենցֈ Ահա էս
տեսակ մարդկանցից մեկը, կոմս Բոասիե (Անդրեչի) 1774 թվին մի մեծ շուն ուներ, անունը
Պլուտոնֈ Շատ էլ սիրում էրֈ Պլուտոնը տանել չէր կարող ոչ մի օտար մարդու, ու կոմսի
հյուրերը միշտ վտանգի մեջ էինֈ Սրա առաջն առնելու համար կոմսը սկսեց իր հյուրերին
ամենից առաջ ներկայացնել Պլուտոնին ու ասել․— Պլուտոն, ահա էսինչ պարոնը, իմ
բարեկամն է, և միայն էսպես՝ Պլուտոնին ներկայանալուց ու ծանոթանալուց հետո մարդիկ
կարող էին ազատ ելումուտք ունենալ կոմսի տանըֈ Ճիշտ իր տիրոջ նմանֈ
Լոնդոնի հայտնի վիրաբույժ Բելկանին էլ իր շանից հետևյալ պատմությունն է անումֈ
Ասում է՝ մի փոքրիկ շուն ունեի, որ միշտ հետս հիվանդանոց էի տանում ու միշտ կողքիս
աթոռին նստած ներկա էր լինում անդամահատություններինֈ Մի անգամ էլ հիվանդանոց
մտնելիս, չէի նկատել, թե շունս ետ է մնացել, Հանկարծ դուռն ամուր զարկեցի, ու շանս թաթը
մնաց դռան տակըֈ Շունս սկսեց աղիողորմ կլանչել ու կլանչելով էլ, կաղին տալով վազեց,
բարձրացավ աթոռին, աթոռից էլ թռավ անդամահատության սեղանին, սեղանի վրա մեկնվեց
ու կոնծկոնծալով թաթը մեկնեց ինձֈ Նայեցի, տեսա ոտի մի մատը ջարդվել է, իսկույն
փաթաթեցի, կապեցի, ու մի քիչ անց հանգստացավ, ու իր աթոռի վրա կծիկ եկավ քնեցֈ Մյուս
օրն էլ եկավ իրան-իրան նույնն արավ ու էսպես ամեն օր, մինչև որ լավացավֈ
1881 թվին Մոսկվայում երաժիշտ Բենետտու շունը էնքան վարժ էր նվագում, որ
մասնակցում էր երաժշտական խմբի մեջ և իր տիրոջ երգելու ժամանակ նվագակցում էր
նրանֈ
1. Սամոյեդները իրենց անվանում են Խազ-օվո կամ Խաս։օվո, որ կնշանակի միայն ինքը կամ ինքը մենակֈ
Ռուսները էս բառը թարգմանել են самодин կամ само-един և ժամանակի ընթացքում աղավաղելով շինել են
самоед, որ կնշանակի ինքնակեր և տեղիք են ավել էն տարածված սխալ կարծիքին, թե նրանք իրենք իրենց
ուտում են կամ իբրև թե մարդակեր ենֈ Ճիշտ էնպես, ինչպես որ չինական սմովար բա որ շինել են самовар, մենք
էլ թարգմանել ենք ինքնաեռֈ Հ․ Թ․
ՆԵՍՈՅԻ ՔԱՐԱԲԱՂՆԻՍԸ
Կիրակոսը մրսել էր, անկողին էր ընկել, տանջվում էր տաքության մեջ։
Հարևանները հիվանդի շուրջը հավաքված օդեն լիքը զրույց էին անում ու չիբուխ
քաշում։
― Տղե՛ք, սա որ քրտնի ոչ, բան չի դառնալ, եկեք սրան մի քարաբաղնիս
անենք,― ծխի միջից առաջարկեց Նեսո բիձեն։
― Հա, էդ խելքս կտրեց,― հավանություն տվեց մի ուրիշը։
― Դրան էլ ուրիշ ճար չկա,― ձեն տվին էս ու էն կողմից։
― Կիրակո՜ս․․․
― Հը՜՜։
― Ասում ենք՝ քարաբաղնիս անենք, ի՞նչ ես ասում։
― Վախում եմ․․․ չդիմանամ․․․
― Տո՛, կդիմանաս, երեխա հո չե՛ս։
― Դե․․․ դուք գիտեք․․․ ձեզ․․․ մատաղ։
― Ա՛ղջի, պղինձը ջուր լցրեք բերեք․ մի փեշ էլ քար բերեք կրակն ածեք
տաքանան։
Պղինձը դրին կրակին, քարերն ածին կրակի մեջ ու նստոտեցին։ Նեսո բիձեն
սկսեց պատմել, թե քանի հոգի են ազատվել քարաբաղնիսով․ Մատնանց Դանելը,
Մաթոսանց Մինասը, Ծատուրանց Ստեփանը, Մաշկավորանց Միկոն, մինչև որ ջուրն
եփ եկավ, քարերն էլ կարմրեցին։
― Դե, ժամանակն ա, վե՛ր կացեք։
― Տղե՛ք, վախում եմ․․․ ― կանչեց հիվադը։
― Դու սո՛ւս կաց։ Աղջի, մի երկու հաստ լեհեբ բերեք, մի չորս ու հինգ ուժով
տղեք էլ եկեք էստեղ։ Շորերով փաթաթած եռման ջրով պղինձն ու հիվանդին դրին
իրար հետ, կարմրած քարերը լցրին ջրի մեջ․ քարերը թշշացին, ամպի նման գոլորշին
սկսեց բարձրանալ, շտապով վերմակները ծածկեցին ու չորս կողմից վրեն պինդ
նստոտեցին։
― Վա՜յ, խեղդվեցի՜,― խուլ գոռում էր հիվանդը։
― Խեղդվիլ չես․․․ տղեք, պինդ նստեցեք։ Գլուխն ու ոտները ամուր պահեցեք։
Հիվանդը աղաղակում էր, օրհասական ջանքեր էր անում շարժվելու, բայց
հինգ-վեց աժդահա տղամարդ վրեն նստած չէին թողնում։
― Ո՞ւր ես գնում, ― կանչուն էին էս ու էն կողմից, վերևից սեղմում ու հռհռում։
― Հիմի թե չքրտնի՜։
Ու Նեսո բիձեն, հիվանդի վրեն նստած, չիբուխը բերանին շարունակում էր իր
պատմությունը։
― Մի տարի էս մեր Աբգարն էլ էսպես մրսել էր։ Ղանթափու ծաղիկ բերին, չայ
շինեցին խմացրին, պրաշոկ բերին, ջուր արին, տվին իրան, քացախ քսեցին, բան չի
դառավ։
Ասի՝ տղերք, բերեք ես դրան մի քարաբաղնիս անեմ։ Թե՝ դե դու գիտես։ Բերի
մի թեժ կրակ արի, Գարան տատի պռունգը կոտրած պղինձը ջուր լցրի վրեն դրի, քար
հավաքեցի ածի շեղջը։ Ջուրն եփ եկավ, քարը կարմրեց։ Սա թե՝ վախում եմ։ Ախր նա
էլ սրա նման մի լեղապատառ օքմին ա։
― Ադա, ընչի՞ ես ասում, Աբգարը հո սրտոտ մարդ ա։
― Վա՜յ, է՛, նրա սրտոտը որն ա։ Մի աշունք ես մի արջի բուն գտա։ Եկա ասի՝
Աբգար, արջի բուն եմ գտել, արի գնանք արջին բնիցը հանենք։ Գնացինք։ Ես մի ձող
վեր կալա էս արջի բունը խըրխըթորեցի։ Մին էլ հանկարծ էն անտեր արջը դուրս
եկավ ու ինձ կալավ։ Աբգար, քոմագ հա քոմագ։ Ո՞վ կտա Աբգար․ մին էլ տեսնեմ հրեն
փախած գնում ա։ Արջի ձեռիցը մի կերպով պրծա եկա տուն։ Ասում եմ՝ ադա, դու էս
ի՞նչ արիր։ Թե՝ եկա տուն, որ թվանք բերեմ։ Սուտ։ Վախիցը փախավ։ — Էն էի ասում․
հիմի սա կանգնել ա, թե՝ Նեսո ջան, վախում եմ, ինձ քարաբաղնիս մի՛ անիլ։
Ականջ չի դրինք, բերինք կեծացած քարերն եփման ջուրը լցրինք ու հենց
էնպես, բուղը վեր ըլելով, սրա հետ կոխեցինք տեղի տակը.— վա՜, մեռա հա, մեռա։
Լսողն ո՞վ ա։ Վրեն նստոտեցինք։ Ես եմ, էս մեր Ղուկասն ա, Փիլոն ա, Գաբոն ա,
Արութն ա։ Հիմի սա տակիցը գոռում ա, ո՜նց ա գոռում․․․ էնքան գոռաց, մինչև
դինջացավ։ Բաց արինք, տեսանք ջուր ա կտրել։ էն էր ու էն, լավացավ, տեղիցը վեր
կանգնեց ողջ, առողջ մարդ։
Նեսո բիձու պատմությունը որ վերջացավ, վեր կացան վերմակները ետ
քաշեցին։ Գոլորշին օդեն բռնեց։ Բայց Կիրակոսը․․․
— Կի՛րակոս։
Ժաժ չի գալի։
— Կի՛րակոս․․․
Պատասխան չի տալի։
— Կիրակո՜ս,— ձեն տվին, շարժեցին, քաշքշեցին։ Կիրակոս չկա։
— Ա՛յ տղա, էս ո՞նց էլավ,— մոլորված արտասանեց Նեսոն։ Մյուսները լուռ էին։
— Վա՜յ, տունս քանդվե՜ց․․․— ծղրտաց Կիրակոսի կինը։ Իրար հրհրելով
տղեքը դուրս եկան կտուրը։ Ու մինչդեռ ներքև Կիրակոսի կինը սուգ էր անում, կտերը
արևում նստոտած տղեքը պատմում էին, թե քանի-քանի հոգի են խեղդվել
քարաբաղնսից․ Հանըսանց Հարոնը, Մելիքանց Վանեսը, Հախվերդոնց Աղեն,
Շիմալանց Շամիրը․․․ ո՞ր մինն ասես։
— Տո՛, դե ճակատի գիր ա, էլի, հո նրանց էլ Նեսոն չի խեղդել։
Նեսոն լուռ, գլուխը կախ արած լսում էր ու չիբուխ էր քաշում։
ՄԱՅՐԸ
Մի գարնան իրիկուն դռանը նստած զրույց էինք անում, երբ այս դեպքը
պատահեց։ Էս դեպքից հետո ես չեմ մոռանում էն գարնան իրիկունը։
Ծիծեռնակը բույն էր շինել մեր սրահի օճորքում։ Ամեն տարի աշնանը գնում էր,
գարնարը ետ գալի, ու նրա բունը միշտ կպած էր մեր սրահի օճորքին։
Ե՛վ գարունն էր բացվում, և՛ մեր սրտերն էին բացվում, հենց որ նա իր զվարթ
ճիչով հայտնվում էր մեր գյուղում ու մեր կտուրի տակ։
Եվ ի՜նչ քաղցր էր, երբ առավոտները նա ծլվլում էր մեր երդիկին կամ երբ
իրիկնապահերին իր ընկերների հետ շարժվում էին մի երկար ձողի վրա ու «կարդում
իրիկնաժամը»։
Եվ ահա նորից գարնան հետ վերադարձել էր իր բունը։ Ձու էր ածել, ճուտ էր
հանել ու ամբողջ օրը ուրախ ճչալով թռչում, կերակուր էր բերում իր ճուտերին։
Էն իրիկունն էլ, որ ասում եմ, եկավ, կտցում կերակուր բերավ ճուտերի համար։
Ճուտերը ծվծվալով բնից դուրս հանեցին դեղին կտուցները։
Էդ ժամանակ, ինչպես եղավ, նրանցից մինը, գուցե ամենից անզգուշը կամ
ամենից սովածը, շտապեց, ավելի դուրս ձգվեց բնից ու ընկավ ներքև։
Մայրը ճչաց ու ցած թռավ ճուտի ետևից։ Բայց հենց էդ վայրկյանին, որտեղից
որ է, դուրս պրծավ մեր կատուն, վեր թռցրեց փոքրիկ ճուտը։
— Փի՛շտ, փի՛շտ, — վեր թռանք ամենքս, իսկ ծիծեռնակը սուր ծղրտալով
ընկավ կատվի ետևից՝ նրա շուրջը թրթռալով կտցահարելով, բայց չեղավ։ Կատուն
փախավ մտավ ամբարի տակը։ Եվ այս ամենն այնպես արագ կատարվեց, որ
անկարելի էր մի բան անել։
Ծիծեռնակը դեռ ծղրտալով պտտում էր ամբարի շուրջը, իսկ մենք՝ երեխաներս,
մի-մի փայտ առած պտտում էինք ամբարի տակը, մինչև կատուն դուրս եկավ ու
փախավ դեպի մարագը, դունչը լիզելով։
Ծիծեռնակը դատարկ կատվին որ տեսավ, մի զիլ ծղրտաց ու թռավ, իջավ
դիմացի ծառի ճյուղին։ Այնտեղ լուռ վեր եկան։ Մին էլ տեսանք՝ հանկարծ ցած ընկավ
մի քարի կտորի նման։ Վազեցինք, տեսանք՝ մեռած, ընկած է ծառի տակին։
Մի գարնան իրիկուն էր, որ այս դեպքը պատահեց։ Շատ տարիներ են անցել,
բայց ես չեմ մոռանում այն գարնան իրիկունը, երբ ես առաջին անգամ իմացա, որ
ծիծեռնակի մայրն էլ մայր է, ու սիրտն էլ սիրտ է, ինչպես մերը։
ԾՂՐԻԴԸ
Ճըռռ՜՜… ճըռռ՜՜… ճըռռ՜՜…
Լսե՞լ եք էն թախծալի ճռռոցը, որ ծաղկի բուրմունքի ու կանաչի թարմության
հետ խառնված հոսում է գարնան դաշտերի երեսով։
Իհարկե լսել եք և ինչքա՜ն եք լսել։ Դեռ ով գիտի, գուցե էդ ժամանակ մի ծառի
կամ թփի տակ էլ պառկած խորասուզվել եք ջինջ, կապույտ երկնքի խորության մեջ,
մաքուր, թեթև երազների մեջ, իսկ չորս կողմերդ ծավալվում է համատարած՝ ճըռ՜ռ՜…
ճըռ՜ռ՜…
Հանդի կամ դաշտի ծղրիդն է՝ իր անթիվ ու անհամար ընկերներով։
Կամ գուցե հիշում եք էն մելամաղձոտ ճռռոցը, որ ամառվան իրիկունները
մենակ ու միալար հնչում է գյուղական խաղաղ տան մի որևէ անկյունից։ Եվ ի՜նչ