EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
— Ա-ի տեր Սարգի՞սը…
— Այո՛, Հայրիկ։
— Է՞…
— Ես քսան հոգուց գերդաստան ունեի, Հայրիկ. տղաներս կոտորեցին,
հարսերս տարան, թոռներս կորան, տունս թալնեցին, վառեցին․ մնացի այսպես…
— Է՜, հիմի…
— Ես ոչինչ չեմ ուզում, Հայրիկ։ Ես… այնպես եկել եմ… եկել Հայրիկին ասեմ…
էլ ոչինչ չեմ ուզում…
Ու Հայրիկի առջև կանգնած էր մարդը, որ ամեն ինչ կորցրել էր ու ոչինչ չէր
ուզում։
Երկուսն էլ լուռ էին։
— Քանի՞ որդի կորցրիր, տեր Սարգիս,— գլուխը վեր քաշեց կաթողիկոսը։
— Ամենքը միասին քսան, Հայրիկ։
— Դու քսան որդի ես կորցրել, իսկ ես քսան հազար,— պատասխանեց
Հայրիկը,— այդ էլ քսան՝ եղավ քսան հազար ու քսան… Ո՞ւմն է շատ, տեր Սարգիս…
Քահանան ցնցվեց ու լուռ կանգնած էր։
— Ո՞ւմ վիշտն է մեծ, տեր Սարգիս։
— Հայրիկինը։
— Դե, ե՛կ, տեր Սարգիս, մոտ ե՛կ, աջդ դիր գլխիս, աղոթիր, օրհնիր, որ այս
վշտին դիմանամ։
Ասավ ու գլուխը խոնարհեց։
Քահանան շտապեց առաջ, աջը դրավ իր Հայրապետի գլխին, սկսեց աղոթք
մրմնջալ, ու աչքերը լցվեցին արտասուքով…
Նա օրհնում էր Հայոց Կաթողիկոսի՜ն…
Նրա առջև խոնարհած էր Հայոց Հայրիկը…
ԵՐԿԱԹՈՒՂՈԻ ՇԻՆՈԻԹՅՈԻՆԸ
1898 թվին նոր էր բացվել Թիֆլիսից Կարս գնացող երկաթուղինֈ Լոռու գյուղերից մեկում
մի իրիկնադեմ Ուհանես բիձու դռան գերանների վրա նստոտած զրույց էինք անումֈ Ուհանես
բիձեն մեզ պատմում էր, թե ինչպես սկսվեց երկաթուղու շինությունըֈ
«Մի տարի ես ու մեր Սիմոնը ներքի ճալումը ճիպոտ էինք կտրում»ֈ— Էսպես էր
պատմում նաֈ
«Մին էլ տեսանք մի քանի սիպտակ շլապկավոր մարդիկ ներքևից դուրս եկան ու
ջուրնիվեր, ջուրնիվեր գնացինֈ
— Ասի՝ հե՛ Սիմոնֈ
— Թե՝ ի՞նչ աֈ
— Ասի՝ էստեղ մի բան կաֈ
— Թե՝ ի՞նչ պըտի ըլիլ, ճամփորդ մարդիկ են, կարելի ա ճամփեն կորցրել են, իրենց
համար գնում ենֈ
— Ասի՝ չէ, էստեղ մի բան կա, ետնա կիմանասֈ
Եկանք տեսանք Տերսանց ջաղացի կտերը մի սիպտակ փետ ա տնկածֈ
— Ասի՝ հիմի տեսնո՞ւմ եսֈ
— Թե՝ էս ի՞նչ ա որֈ
— Ասի՝ հալա դեռ կաց, ետնա կիմանաս․․․
Սրանից մի քանի ժամանակ անցկացավ— մին էլ տեսնենք կազեթ եկավ, թե՝ բա՜
երկաթուղու ճամփեն դեսն են տանում․․․
— Ասի՝ հե՛ Սիմոնֈ — Թե՝ ի՞նչ աֈ
— Ասի՝ հիմի տեսա՞ր՝ խոսքս որտեղ դուրս եկավ…
— Ա՛յ լեզուդ պապանձվեր, հա՛,— ձայն տվեց էն կողմից որսկան Օսեփըֈ
— Ա՛յ աղա, ընչի՞ ես էդպես ասում, ի՞նչ մի վնաս բան ա երկաթուղին,— մեջ մտան մի
քանի գյուղացիֈ
— Վնաս չի, բա ի՞նչ ա, եկավ ձորերումը ծղրտաց, էլ պախրա չմնաց, կխտար չմնաց,
ձենիցը խրտնեցին, փախան կորանֈ
— Պախրեն ու կխտարը չէ որ, հավատա, ես էլ կկորչեմ,— խոսքն առավ մի հովիվ, որ
դագանակին հենված կանգնած էրֈ— Գնում եմ քարի գլխին կանգնում եմ, ձորերին մտիկ եմ
անում, որ էն քարափները քանդելիս տեսնում եմ, սրտիս ծերը մղկտում ա, ոնց որ թե մարդի
երեխեն թշնամու ձեռին քրքրելիս ըլեն, ու մարդ կարենա ոչ թե օգնի…
— Չէ՜, շատ բան կփչանա,– սրա հետ էլ հառաչեցին մի քանիսըֈ
Ու սկսվեց վեճը երկաթուղու վրա, թե երկաթուղին օգուտ էր բերելու, թե վնասֈ
Էդ վեճի ժամանակ երկաթուղու գծի վրա աշխատող օտարականներից մինը ձորիցը դուրս
եկավ ու մոտեցավ մեզֈ
— Բարի իրիկուն ձեզֈ
— Աստծու բարին, ուստաֈ
— Ինձ մի չափ ալյուր է հարկավոր, ձեզանից ո՞վ ալյուր կծախի,— դիմեց օտարականը
ամենքիսֈ
— Ո՞րտեղացի ես, ուստա,— հարցրեց Ուհանես բիձենֈ
— Օսմանլվի հողիցն եմֈ
— Ուհանես բիձա, հալա մի հարցրու տես ո՞ր քաղաքիցն ա,— խնդրեց մի գյուղացիֈ
— Քու քաղաքի անունն ի՞նչ ա, բարեկամ,— կրկին հարցրեց Ուհանես բիձենֈ
— Սըվազֈ
— Սըվա՜զ,— երկարացնելով ու խորհրդավոր կրկնեց Ուհանես բիձենֈ
— Ի՞նչ ասավ, Ուհանես բիձաֈ — Սըվազ…
— Պա՛հ, քու տունը չքանդվի…— ծափ տվին ու ծիծաղեցին մի քանի գյուղացիֈ
— Էնտեղից էստեղ քանի՞ ամսվա ճանապարհ է,— շարունակում էր իր հարցուփորձը
Ուհանես բիձենֈ
— Երեք ամսվաֈ
— Պա հո՜…— միաբերան զարմացան ամենքըֈ
— Համեցեք, ղարիբ ախպեր, նստի, հաց բերեն, հաց անուշ արաֈ
— Չէ՛, շնորհակալ եմ, վռազ եմ. ձեզանից ո՞վ ալյուր կծախի, մի չափ ալյուր տա՝ գնամֈ
— Ախչի, մի չափ ալյուր դուրս բերեք,— դռնից ձեն տվեց Ուհանես բիձեն,— գլուխ-գլուխ
լցրեքֈ
Հարսներից մինը մի չափ ալյուր դուրս բերեց, ուզեց դատարկի մեջը, բայց նա թող չարավֈ
— Ի՞նչ արժե…
— Ածա, դեռ ածա տոպրակիդ մեջըֈ
— Չէ, առաջ մի գինն իմանանքֈ
— Դեռ ածա, հետո կիմանաս, թե որ թանգ ըլի, դարտակելը հեշտ աֈ
Ուստեն իր տոպրակը բաց արավ, հարսն ալյուրը մեջը դատարկեց ու գնացֈ
— Դե հիմի ի՞նչ տամ,— հարցրեց ուստեն՝ ծոցից քսակը հանելովֈ
— Ոչինչ, ուստա, ոչինչ չի հարկավոր, քեզ փեշքեշ, մեր աշխարքումը ղարիբից հացի փող
չեն առնիլ, էդ տեսակ ադաթ չկա…- ասավ Ուհանես բիձեն ու շարունակեց իր չիբուխը ծխելֈ
Ուստեն մի քիչ շփոթվեց, չեմ ու չում արավ ու գնացֈ
Ուստի գնալուց հետո մի կարճատև լռություն տիրեց, ապա թե խոսեց մի գյուղացի.
— Էն օրը մինն եկել ա, թե՝ մածոն եմ ուզումֈ Հարսները մածոն դրին առաջին, կերավ
պրծավ, հիմի վեր ա կացել, թե՝ ի՞նչ արժե…
— Ասում եմ՝ ի՞նչը…
Թե՝ մածոնը… — Ասի՝ ա՛յ մարդ, գլխիցս քաշվի, էդպես բաներ մի խոսիլ, թե չէ՝ ոչխարի
էլած կաթն էլ կցամաքի…
— Ա՜յ տղա, բա ի՞նչպես անենք… էն լա՞վ ա, որ ով գա մուֆտա ուտի ու տանի՞… էս վրա
քանիսն են գալի, գիտե՞ս, թե չէ… էն օրը մնին էլ ես եմ մի խան ալյուր չափել տվել… էդ ո՞ւր
կերթա,— մեջ ընկավ Ուհանես բիձու փոքր ախպերըֈ
— Որ գա՝ մին էլ տուր…— գլուխը վեր քաշելով հանդարտ խոսեց Ուհանես բիձենֈ
— Օջախդ շեն կենա,— վռչացին մի քանի ծերերֈ
— Աչքս լուս էլի՜. Սըվազից սկսած ով գա՝ չափի տուր, կասես ես նրանց համար եմ
աշխատել… Ով գալիս ա՝ բարով, հազար բարի, բան ա ուզում՝ փողը բերի՝ տանի…
Ու սկսեցին վիճելֈ Ուհանես բիձեն էլ տաքացավ, աղմուկը մեծացավֈ
— Ո՜ւ-ո՜ւ-ո՜ւ…— ձորերում սուլում էր երկաթուղինֈ
Նոր էր մտել նա մեր ձորերըֈ
ԵՂՋԵՐՈՒՆ
Մի սեպտեմբերի մեր գյուղացի որսկան Օսեփը ինձ գիշերակաց որսի տարավ
Եղնուտի կիրճը։ Գիշերներն էդ կիրճով եղջերուներն իջնում են ձորերն ու հովիտները,
արածում են, արշալուսից առաջ ջուր են խմում ու էլ ետ իրենց «պնդոցն» են տալի։
Գնում էինք գիշերը մնանք բոստանչի Օվակիմի դափումը, որ լուսադեմին հասնենք
որսատեղը պահելու։
Ես էի, որսկան Օսեփն էր ու մեր գյուղացի մի տղա, որ Օսեփի շալակատարն
էր։
Մենք գնում էինք էն դաժան հրճվանքով, որով միայն որսի են գնում։ Ճամփին
որսից էինք խոսում։
― Որսը բախտի պես բան է,― ասում էր Օսեփը։ ― Մին էլ տեսար երևութք
էլավ ու քամի դառավ կորավ։ Անսովոր մարդը նրան հեշտ չի նկատիլ. կշփոթվի,
կդողդողա, կփախցնի։ Աչքդ առնելուն պես պետք է թվանքդ բացվի. թե չէ, որ ուզեցիր
նշան դնես, մինչև աչքդ ճպես, նա սարն անց կեցավ։
― Հապա դուք ինչպե՞ս եք որսի ման գալիս, ուստա Օսեփ։
― Լավ որսկանը ման չի գալ, նա որսը կպահի,― պատմում էր որսկանը։―
Գիտի, ո՞ր ժամանակին, ի՞նչ տեղ որսը ժաժ կգա, կգնա էն տեղը կպահի։ Թե ման էլ
գա, քիչ, էն էլ էնպես ման կգա, որ որսն իր քամին չառնի, թե չէ՝ որսն էնպես սուր
հոտառություն ունի, որ թե քու քամին (հոտը) նրա վրա էլավ՝ պրծար, որտեղ որ է
հոտդ առավ կորավ։ Էսպես խոսելով իրիկունը հասանք բոստանչի Օվակիմի դափին։
Ծերունի բոստանչին փետ էր հավաքել, կրակը վառել ու կողքին թինկը տվել։
― Բարի րիգուն, Օվակիմ բիձա։
― Այ աստծու բարի ձեզ, դուք բարով եկաք. ա՛յ տղա էդ ինչ լավ ղոնախներ եք։
Ես հենց մենակ միտք էի անում, թե մի զրիցընկեր ըլի… Էս հենց աստոծ հասցրեց
ձեզ…― ուրախացած գոռգոռում էր Օվակիմ բիձեն։
― Դու են ասա՝ որս ա ժաժ գալի, թե չէ, Օվակիմ բիձա,― անհամբեր հարց
տվավ որսկանը։
― Այ տղա, մի անտեր պախրի բուղա կա, Օսեփ ջան, գիշերները գալիս ա,
լոբին ուտում ու գնում։ Էնքան լոբիս փուչ արավ. թվանք չունեմ, շուն չունեմ…Պախրա
մի՛ ասիլ, մի սար ասա։ Չարդախ ունի (պոզեր), ոնց որ մի կաղնի։
― Էդ մինը ոչինչ. բա իսկի բուղագոռոցի ձեն չի գալի։
― Այ տղա, էլ ասում ես, ինչ անես, քնահարամ են արել։ Երեկ գիշեր էս վերի
մատներումը հենց գոռում էին, որ գետինն որոտում էր։
― Հա՜յ, հող ու ջրի աստոծ, հա՜,― աղաղակեց որսկանը։
Օվակիմ բիձեն մեզ հրավիրեց, տակներս խոտ ածավ, ինքն էլ կրկին թինկը
տվավ իր տեղը։
― Տղերք, ես որ խորը միտք եմ անում, տեսնում եմ, որ աշխարքիս երեսին
մարդիցն էլ վերը անիրավ շնչավոր չկա։
― Ի՞նչի, Օվակիմ բիձա։
― Ինչին էլ որի՞ն էս ասում. տեսնում ես՝ դուք թվանքներդ առել եք ետևներիցն
ընկել, մենք էլ ուրախացել ենք, թե ինչ ա՝ մի պախրա կսպանենք, կուտենք։ Ախր չէ՞ որ
նա էլ մեզ նման շնչավոր կենդանի ա, հրեն կեսգիշերին էրվելով գոռում ա, ձեն ա
տալի, իր կովին կանչում. չէ՝ էն էլ նրա սերն ու մուրազն ա…
― Թե ձենը դուրս կգա՜, ես նրա սերն ու մուրազը նշանց կտամ,― ծիծաղելով
բացականչեց որսկան Օսեփը։
― Չէ՜, շատ մեղք բան ա, շա՜տ, ― գլուխը շարժելով կրկնեց բոստանչին ու
ձենը ավելի բարձրացնելով, կանչեց.
― Տղերք, էս ա որ պախրիցը խոսք ընկավ, ես ձեզ մի բան պատմեմ։ ― Պատմի,
Օվակիմ բիձա։
― Մի տարի սարումն էի։ Եկան, խաբար բերին, թե բա թոռդ հիվանդացել ա,
քեզ ուզում ա, արի։ Սարիցը վեր կացա, հիմի տուն եմ գալի։ Ճամփին ծռվեցի, ասի
կարելի ա որսից, բանից պատահի։ Ման եկա, ման, մի տեղ տեսնեմ բրնուտումը մի
բան խշխշացնում ա, թփերը ժաժ ա տալի։ Ախպեր, էս թե մոշահավ ա, մոշահավի բան
չի, թե անասուն ա, ինչի՞ չի երևում։ Մի քար գցեցի թփուտը. մին էլ տեսնեմ՝ մի
պախրի ճուտի ականջներ ցցվեցին, էլ ետ ցածացան, ու սկսեց թփերը ժաժ տալ,
ճամփա բաց անել, որ փախչի։ Թվանքն երեսս կալա հենց թփերի էն ժաժ էկող տեղը։
Թվանքը որ տրաքեց, սա վեր թռավ, դուրս էնկավ ու ետ գետնովը դիպավ։ Տղերք, հիմի
մի ձեն ա ածում,մի տնքում ա, ոնց որ մեռնող երեխա։ Ուստա որսկաններից լսել էի,
ասի՝ էս ա, սրա մերը ինձ տեսել ա, էստեղից փախել, որտեղ որ է հիմի ետ կգա։ Մտա
մի ծառի տակ, ճամփա պահեցի։ Շատ մնացի թե քիչ, մին էլ տեսնեմ՝ հրես եկավ, բայց
ո՜նց եկավ, ես տեսա, դուք ոչ տեսնեք. մի խոսքով, մոր նման, թվանքի ձենը իր երեխի
վրա լսած մոր նման։ Եկավ տեսավ իր ճուտը հրես անշունչ, արնակոլոլ մի ծառի տակ
փռված։ Տղերք, դունչը մեկնել ա , ոնց ա տխուր մզզացնում, ոնց ա վերքը լիզում…
Թվանքը վեր կալա, էդտեղից քաշվեցի, եկա տուն։ Եկա տուն. եկա տեսա երեխեն
դժար ա, հոգու հետ կռիվսն ա տալի, տնքում ա։ Տղերք, էն օրը չի, էն օրվա աստոծն ա.
էնպես էն պախրի ճուտի նման ա տնքում, որ աչքս խուփ եմ անում, հենց իմանում եմ՝
դեռ էն թփի կողքին եմ կանգնած։ Վերջապես երեխեն մեռավ. հիմի մերն ընկել ա վրեն
և բառաչում ա… Ասում եմ, փառքդ շատ ըլի, աստոծ, ի՞նչ ա մեր ու էն սարի պախրի
զանազանությունը՝ ոչինչ… ամենի սիրտն էլ սիրտ ա, ամենի ցավն էլ ՝ ցավ…
Օվակիմ բիձու տխուր պատմության տպավորության տակ միաժամանակ լուռ էինք։
― Օվակիմ բիձա, չէ որ ասում են պախրեն էլ տեր ունի,― խոսեց շալակտար
Ղազարը։
― Ունի, բաս, պախրեն մեծ տեր ունի։ — Ետնա էդ դրո՞ւստ բան ա։
— Դրուստ ա, բաս։ Որսկան Փիրումն ինքը գլուխ որսկան էր, ու նրա գնդակը
իր օրումը գետին չէր ընկած։ Մի անգամ մի պախրա ա վիրավորում։ Պախր են
փախչում ա, սա ընկնում ա ետևիցը։ Քշում ա տանում հասցնում Զորավոր կաղնըքու
տակը։ Էստեղ, Զորավոր կաղնըքու տակին, պախրեն չոքում ա. պա խրեն չոքում ա,
որսկան Փիրումը թվանքն երեսն ա կալնում։ Հենց էս տժժան րոպեին Զորավոր
կաղնըքուց մի դուռն ա բացվում, մի սիրուն հարսն ա դուրս գալի․ էս սիրուն հարսը
դուրս ա գալի՝ որսկանի դեմը ծղրտում.
— Ի՞նչ ես հալածում իմ անմեղին, անիրավ մարդ, ի՞նչ ա արել քեզ։ Ագա՜հ, ոչ
կշտանաս դու, որ չես կշտանում լիքն աշխարհքում։ Թվանքդ արնով լցվի, գնդակդ
խմոր դառնա, չորանա էդ թվանքը բռնող կուռը…
Միայն որսկան Փիրումը խելոք մարդ էր, գլխի ա ընկնում, որ էս որսի տերն ա,
ձեռաց թվանքը գցում ա մի ծառի ճյուղքի, անիծելուն պես ծառի ճյուղքը տեղնուտեղը
չորանում ա։
— Օվակիմ բիձա, ուրեմն էդ ա, որ ասում են՝ որսկանությունը անիծած ա։
— Անիծած ա, բաս, մին որսկանությունը, մին էլ ձկնորսությունը, երկուսն էլ
անիծած են։ Հնուց դրած նզովք ա, որ որսկանի ու ձկնորսի փորը կշտանա ոչ։
Որսկանի վրա Քյարամն էլ նզովք դրեց։ Երբ էրվելով իր Ասլու ետևից ման էր գալի՝ մի
վիրավորված պախրա տեսավ։ Տեսավ՝ անասունը մղկտալով շունչը տալիս ա, հորթն
էլ մոլորած մնացել ա կողքին կանգնած, էստեղ սազն առավ ու մի խազ ասավ։
Մենք խնդրեցինք Օվակիմ բիձուն, որ էդ խաղն ասի մեզ համար, ու ծեր բոստանչին
իր պառավ ձենով խարույկի առաջ երգում էր մութը ձորում.
Հե՜յ, պարոններ, տեսա կանանչ գարունքին՝
Էս սարերում լաց էր լինում մի պախրա.
Սիրուն հորթը մոլոր կանգնած իր կողքին՝
Էս սարերում լաց էր լինում մի պախրա։
Գընդակն առած գընում էր փուչ աշխարհքից,
Գանգատվելով մարդու անգութ արարքից,
Արյուն տալով, մըղկըտալով իր վերքից
Աստված սիրող՝ որսին թըվանք չըբռնի,
Երկինք սիրող՝ որսի միսը թող չառնի.
Դարդոտ Քյարամ տեսավ ծովում արյունի՝
Ամենքը քնեցին, ես մնացի զարթուն։ Գիշերն էս տեսակ տեղերում անսովոր
մարդը չի կարողանում քնել, հազար ու մի ձեն է լսում, հազար ու մի բան է
երևակայում։
Էն անշուշտ գիշերվա հովն էր, որ շարժում էր սիմինդրները, բայց ինձ թվում էր,
թե Օվակիմ բիձու ասած պախրեն էր բոստանը մտել։ Գիշերվա մթության մեջ հեռվում
սև կերպարանքներ էին երևում ու կարծես շարժվում էին։
Ու անքուն էի ես։
Գիշերվա մի ժամին դուրս եկա դափի դուռը։ Պարզ աշնանային գիշեր էր։ Չոր
ցուրտը սեղմում էր։ Ձորերը խուլ թշշում էին։ Նրանք էլ ասես քնել էին, Օվակիմ բիձու
նման փշշացնում էին խոր ու հանգիստ։
Բայց Քարվան-ղռան աստղը արդեն դուրս էր եկել․ մեր ճամփա ընկնելու
ժամանակն էր։ Ես վեր կացրի իմ ընկերներին։ Նրանք շտապով հագան իրենց
տրեխները, ու վեր կացանք դեպի Եղնուտի կիրճը…
Արշալույսից առաջ մենք դարան էինք մտած Եզնուտի կիրճում։ Ես իմ դիրքից
պահում էի առաջիս ընկած բացատը։ Դիմացս կանգնած էր խոր ու անթափանցելի
մութն անտառը։
Հետզհետե գիշերվա խավարն սկսեց նոսրանալ։ Ժայռերը խոժոռ, քնաթաթախ
դուրս նայեցին աղջամուղջի միջից։ Երկինքն սկսեց գունատվել ու պարզվել։ Ապա
երևաց Եղջերուն՝ Լուսաստղը։ Վերկացավ վաղորդյան զեփյուռը։ Ծաղիկները
շարժեցին իրենց գլխիկները, խոտերը դողդողացին, տերևները շրշացին։ Անտառն
սկսեց զարթնել։ Մոտակա թփից մի ծիտ ճկաց, մի ուրիշը՝ մյուս թփից, մեկն էլ՝
հեռվից…Ես աննկատելի դուրս էի եկել իմ թաքստից ու զմայլած դիտում էի շուրջս՝
բնությունը, էն սրբազան ժամին, երբ ծագում է առաջին լույսը։
Հանկարծ մի ձայն… չորացած ճյուղ կոտրվեց մոտիկ անտառում։ Նայում եմ էն
կողմը։ Անտառը տակավին մութն է։ Աչքս չի որոշում, թե ինչ կա էնտեղ, միայն պարզ
լսում եմ զգույշ ոտնաձայնը, որ խաշամը կոխելով առաջ է գալի՝ խը՛շտ, խը՛շտ,
խը՛շտ… Բան չի երևում, բայց դարձյալ խը՛շտ, խը՛շտ, խը՛շտ, մոտենում է ավելի ու
ավելի… Եվ, ահա, դուրս եկավ…
Ես աոաջին անգամն էի տեսնում եղջերուն ազատ բնության մեջ։ Նա դուրս
եկավ մի խաղաղ հպարտությամբ, վեհ ու չքնաղ, ինչպես բնության էն ամեն
գեղեցկությունների տերն ու թագավորը։ Կիսովին, դեռ անտառի մթության մեջ
կանգնեց, թուխ դունչը գրավ գետնին, ապա թե գլուխը բարձրացրեց, վայրենի
շնորհքով ոլորեց երկայն վիզը ու նայեց իմ կողմը։
Ամենագեղեցիկ հայացքը, որ ես տեսել եմ իմ կյանքում։
Ես շփոթվեցի, ամաչեցի, ուզեցի թաքցնել հրացանս… Շարժվեցի թե չէ՝ նա
շտապով ետ թեքեց իր կարապի վիզը․ վիզը ետ թեքելուն պես հարևան դիրքից
որոտաց որսկան Օսեփի հրացանը։ Հրացանի ձայնից անտառն որոտաց ու սկսեց
ճռճռալ։ Էն եղջերուն էր փախչում։
― Հա՛յ, քո տունը չքանդվի,— ինձ հանդիմանելով դուրս թռավ որսկանն ու
վազեց դեպի մոտիկ բլուրը, տեսնի՝ ո՞ր կողմից կերևա փախած որսը։ Առավոտր
բացվում էր, և էնքան լուս էր, որ կարողացանք կանանչ խոտերի վրա գտնել թարմ
արյան հետքը։
Վիրավորված էր եղջերուն։ Արյան հետքը բռնեցինք ու գնացինք որոնելու։ —
Էսքան որ արյուն է տվեի ինչքան ուզում է գնա՝ մերն է,— հայտնես որսկան Օսեփը։
Իրիկնապահին նրան գտանք մի խոր անտառում։ Նա ընկած տեղից իր երկայն
վիզը մեկնեց մեզ վրա։ ես տեսա՝ ինչպես չէր կարողանում գլուխը պահի, շարժում էր
անդադար ու նայում էր մեզ իր պղտոր, շշկլած, անորոշ հայացքով։ Հանկարծ կարծես
գլխի ընկավ, աշխատեց վեր կենա, ծնկները վեր բարձրացրեց ու կրկին ճըղփալով
ընկավ իր արյան մեջ՝ մի ծանր, անզոր թառանչով։
Որսկանը վրա վազեց․․․ Ես ուզեցի մի բան ասեմ, ամաչեցի… Նա բռնեց
եղջերվի գլուխը, ոլորեց գեղեցիկ վիզը… Ես կրկին ուզեցի մեջ մտնեմ… դարձյալ
սիրտ չարի… Եվ ահա դաշույնը փայլատակեց․…
Ես երեսս շրջեցի, իբրե թե սարերին եմ նայում։ Ետևից մի խուլ տնքոց լսեցի…
ու, չգիտեմ ինչու, սկսեցի մտածել կյանքի ու մահվան մասին, և էնպ՜ս տգեղ էր թվում
ինձ կյանքը…
ԵՂՋԵՐՈՒԻ ՄԱՀԸ
Անտառը հառաչանքով լիքն էր։
Աշնան չարագուժ ցրտերն ու անգութ որսկանները մտել էին նրա մեջ։ Իր
մահաբեր թույնը թափելով՝ սուլում էր դառնաշունչ քամին։ Նրա շնչից գունատված
տերևները դողդողում էին, անհասկանալի լեզվով ցավալի սվսվում, դալկանում,
դեղնում ու իրանց-իրանց թափվում և թափվելով տխուր շրշում, անզոր հառաչում
էին։ Այստեղ ու այնտեղ որոտում էր որսկանի հրացանի ձայնը, անտառը թնդում,
արձագանք էր տալիս և ամեն արձագանք տալով՝ կարծես թե ահագին «վա՜յ» էր
կանչում իր խոր թավուտներից։ Ճիշտ որ վա՜յ…
Կորչում էին նրա պայծառ օրերը, ընկնում էին նրա դալար զարդերը,
հալածվում ու կոտորվում էին նրա սիրուն երեները, և… հառաչում էր նա։ Չէ՞ որ նա էլ
գիտե զգալ, չէ՞ որ այնտեղ էլ կենդանության շունչ կա, ցավ ու կսկիծ կա։
Ահա վերջին տագնապի մեջ է անտառի չքնաղ թագուհին։ Որսկանի ձեռքից փախած՝
նա վայր է ընկել բրնուտում։ Գնդակատեղից դեռ հոսում է նրա արյունը, իր աչքով
տեսնում է, զգում է այն սոսկալի փոփոխությունը, որ կատարվում է իր մեջ, իր շուրջն
էլ փոխվում է, ինքն էլ այն չի, ինչ որ առավոտն էր… Բայց այս ի՛նչ զարհուրելի բան է.
ինչու էլ այն չի, ինչու էլ չի կարողանում կանգնել, փախչել… Օրհասական ջանքեր է
անում, տանջվում է, տանջվում և ճգնում է պարզել, թե ախար ի՛՛նչ պատահեց, այն
ի՞նչ էր… Եվ շփոթ ու աղոտ հիշում է, որ արածում էր իր հորթուկի հետ… հանկարծ
մի բան որոտաց… մի տաքություն զգաց ու վայր ընկավ… ականթոթափել կանգնեց…
իր սիրուն հորթուկը… Բայց հիշողության թելը կորավ, ուշքը խառնվեց, ուժ չկա…
Նա զգաց, որ ծարավից պապակում էր, այրվում էր ներսը… Հիշեց ներքև՝
ձորակում վազող վտակը, խոնարհած ճյուղերի տակ կարկաչող այն վճիտ-պսպղուն
ալիքները… Նրա մտքով կայծակի արագությամբ միասին եկան ու անցան հովասուն
անտառներում անցկացրած օրերը և մշուշապատ առավոտները, երբ նա առողջ ու
թեթև իջնում էր այն ձորակն ու կուշտ-կուշտ խմում էր սառը ջրերից… Այժմ էլ
փափագում էր սաստի՜կ-սաստի՜կ, բայց որքան աշխատում էր՝ չէր կարողանում
բարձրանալ։ Ամեն շարժվելով ճղփում էր նրա տակ լճացած արյունը և կրկին սկսում
էր ծորել գնդակատեղից։ Բայց արյունը բարակեց, ցավն էլ առաջվա նման չէր
նեղացնում․ նա թմրեց, զգաց, որ քունը տանում էր մի տեսակ, խավարը թանձրանում
էր շուրջը, և հետզհետե աչքերը մթնում էին։
Արևն իր վերջին շողերը քաշել էր լեռների ետևը։ Ամեն ձեն ու ձուն կտրել էր
անտառում։
Գիշերվան ցուրտն ընկավ։ Սթափվեց եղջերուն, լիակուրծ ու ագահ շունչ
քաշեց, լայն-լայն բաց արավ շշմած աչքերը… վերևը փոքրիկ լույսեր ցոլացին։ Այդ
աստղերն էին երկնքում։ Նա հասկացավ, որ գիշերը հասել էր։ Վերջին ուժերը
հավաքեց, ջանք արավ, շարժվեց, մինչև անգամ ծնկները բարձրացրեց և… կրկին
ընկավ մի ծանր ու անզոր թառանչով։ Նա լսեց իր թառանչը, և այդ վերջին ձայնն էր,
որ նա լսեց այս աշխարհքում։
ԳՐԱԶԸ
Այնտեղ սարերն իրար են հանդիպել, իրենց արանքում մի մեծ ձոր են ստեղծել,
որ կոչվում է Մութը Ձոր։
Մութը Ձորը բաժամում է հայերին ու թուրքերին իրարից։ Նրա մի կողմը թուրք
սարվորն է իջնում, իր բինեն զարկում, մյուս կողմը՝ հայը։
Բայց նրանց իգիթները գիշերվա մթնով էլ անցնում այս խոր անդունդը, իրարից
ոչխար են գողանում, ձի, կով կամ գոմեշ են քշում։ Նրանց հովիվները հանդերում են
հասնում ու փետակռիվ են անում։
Մեկ էլ տեսար մի սարի ուսից տարածվեց մի զիլ, առաձգական ձայն՝ «Հավար
հե՜յ․․․»։ Այդ գուժավոր ձայնը ձգվելով՝ տարածվում է լեռներում, ու հանկարծ երկու
կողմն էլ բինեքում իրարով են անցնում։
Թուրք Ղափըչօղլին իր բինեն զարկել, ձվար էր արել Մութը Ձորի մի կողմը։
Այնտեղից խրորխտ ու սպառնալի նայում էր դիմացը վեր եկած հայերին։ Նրա
մարդիկը այդ սարերի ամենահռչակավոր գողերն էին։ Դատաստանից փախածները
նրա մոտ էին ծածկվում, սարերով անցնող ավազակային խմբերը նրա հարկի տակ
էին ապաստան գտնում։
Մի իրիկնադեմ վրանում թինկը տված նա զրույց էր անում իր սովորական
հյուրերի հետ։ Նրանք հայտնի ավազակներ էին, որ անցնում էին լեռներով։
— Էս դիմացի հայերին լավ է տղերքը տակնուվրա չեն անում,— իր զարմանքը
հայտնեց հյուրերից մի քուրդ։
— Էդքան էլ խեղճ մի գիտենալ դրանց,— պատասխանեց տանտերը։
— Դրա՞նց․․․
— Հա՛, դրանց։ Դրանց մեջ Չատի անունով մի չոբան կա, իգիթ եմ ասում, որ
մենակ էն մի տղի դեմը դուրս գա։
— Փա՛, հա՜,— բացականչեց վրդովված ավազակը ու շրըխկալով վրա նստեց։
— Ի՞նչ կտաս գիշերս էնպես անեմ, որ առավոտն էլ ծուխ չբարձրանա դիմացը։
— Կապուտ ձին փեշքեշ։
— Ձեռքդ տուր։
Նրանք ձեռք ձեռքի խփեցին ու գրազ եկան։
Սարսափելի մութն են Մութը Ձորի գիշերները։
Մի մթնագիշեր էր․ անձրևն էլ անընդհատ տեղում էր միալար։ Քնած էր հայերի
բինեն։ Երբեմն-երբեմն հովիվները այս կամ այն կողմից խուլ «հե՜յ-հե՜յ․․․» կանչելով,
իմացնում էին, որ հսկում են դեռ։
Գիշերվա մի ժամանակը մի թմփթմփոց անցավ վրանների մոտից։ Շները վեր
կացան, վրա տվին, ոչխարը խրտնեց, ձիաները փախան, տավարը ցրվեց։ Հովիվները
հավար կանչեցին, հրացանները բացվեցին, և այս բոլոր սարսափներն ու ձայները
խառնվելով մութին, հեղեղին ու ամպի որոտմունքին, հորինեցին մի դժոխային գիշեր։
— Շունը տարա՜ն, բինեն պահեցեք հե՜յ․․․― գոռաց աժդահա հովիվ Չատին։
— Շունը տարա՜ն․․․— ձայն տվին ամեն կողմից, ու սև սարսափը կալավ
բինեն։ Լեռներում ամեն մարդ լավ է հասկանում, թե ինչ կնշանակի՝ «Շունը տարան»։
Գողերը միշտ մի կամ երկու հոգով վազում են ընկնում են բինեն, ոչխար, ձի, տավար
խրտնացնում, խառնում են իրար։ Շներն ընկնում են նրանց ետևից։ Նրանք էլ շներին
հաչեցնելով տանում, հեռացնում են բինից։ Այնուհետև խառնված, անշուն բինին
ետևից վրա են տալիս նրանց ընկերները և շփոթի ու խավարի մեջ քշում են նրանց
անասունները։
Շուտով հետևեց երկրորդ հարձակումը, հարահրոցն ընկավ, հրացանները
բացվեցին, ամեն բան մթնումը խառնվեց իրար ու իրար խառնված ընկավ դեպի
ներքև։
Ակնակիր մթնում ոչինչ չէր երևում։ Փայլակի լուսով վայրկենաբար բացվում էր
ահռելի տեսարանը, բայց մարդու աչքերը որոշ բան չէին կարող նկատել այն
թոհուբոհի մեջ։ Աչքերը չէին կարող նկատել, բայց հրացանների ձայները ցույց էին
տալիս, թե որ կողմից են գնում,— հովիվների աղաղակը, որ կանչում էին՝ «Տարա՜ն,
տարա՜ն․․․ Ալաբաշ, հե՜յ․․․»։
Այդ ձայներն էլ հետզհետե հեռացան, նվազեցին, ու էլ ոչինչ չէր լսվում։
Անձրևը միալար շրըփում էր, և ամպը խուլ ճայթում ու որոտում հեռու
լեռներում։
Լուսադեմին տղերքը վերադարձան։ Դեռ հեռվից լսվում էր նրանց ուրախ-
ուրախ խոսոցն ու ծիծաղները թանձր մշուշի մեջ։ Ապրանքն ական ու անվնաս ետ
բերին հանձնեցին սարվորին, իրենք հավաքվեցին հովիվ Չատի վրանը, որ հաց
ուտեն։
Նրանք իրենց հետ բերել էին մի քրդի քոլոզ, վահանն ու թուրը։
Իսկույն տարածվեց, թե տղերքը մի քուրդ են սպանել, ու հետաքրքրած սարվորները
եկան խռնվեցին վրանի ներսն ու դռների արանքում։ Չատնի մայրը սոված հովիվների
համար կրակի վրա կերակուր էր շինում ու հետն էլ իրեն-իրեն դունդունում.
Ա տղա, նա էլ մեր կունենա՜․․․
Ա տղա, հիմի նրա մերը ճամփա կպահի՜․․․
Ա տղա, կասի, տղես ետ չեկավ․․․
Ա տղա, ճամփա կպահի՝ ետ չի գնա՜լ․․․
Գլուխներն օրորելով նրան ձայնակցում էին մի քանի ուրիշ կանայք։ Այնինչ
հովիվները սարվորին պատմում էին, թե բանն ինչպես եղավ։
— Չորս կողմից հավաքեցինք, տարանք արինք մի ձոր։ Էստեղ սրանց տեղը որ
նեղացրինք, սրանք ապրանքը թող արին, ու ամենքը մի կռան վրա փախան։ Մընին
քշեցի, տարա քարափին դեմ արի։ Որ քարափին դեմ էլավ, մին էլ տեսա ետ դառավ,
թուրը հանեց, վրա քշեց, թե՝ գլուխդ ազատի, միջիցդ կես եմ անում. դագանակը
պտտեցի, ուսախառը վեր բերի, ա՛ռ հա կտաս․․․
— Ա՛յ տո՜ւր,— բացականչեցին սարվորները։
— Շրըխկալով փռվեց,— վերջացրեց Չատին իր պատմությունը։
— Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛,— քահ-քահ խնդացին սարվորները։
Այս դեպքից մի քանի շաբաթ անց էր կացել։ Մի օր շները հաչեցին․ դուրս եկան,
տեսան մի պառավ քուրդ ձայն էր տալի բինի ներքևից։
— Ի՞նչ ես ուզում, ա՛ քիրվա։
— Չոբան Չատնի վրանն եմ ուզում,— ասավ քուրդը։
Բերին չոբան Չատնի վրանը։ Չատին հաց դրեց հյուրի առաջ։ Դեսից-դենից
խոսեցին, մինչև հացը կերավ, պրծավ։ Երբ որ հացը կերավ, պրծավ, Չատին հարցրեց․
— Խեր ըլի, ընչի՞ համար էր եկել քիրվան։
— Էստեղ մի քանի շաբաթ առաջ մի քուրդ են սպանե՞լ,— խոսեց հյուրը։
— Սպանել են,— պատասխանեց հովիվը։ — Ասում են՝ դու ես սպանել։
— Դրուստ է։
— Ես նրա հայրն եմ,— ասավ ծերունին։— Եկել եմ, որ նրա արինը քեզ հալալ
անեմ։ Դու նրան ճամփին չես սպանել, իր տանը չես սպանել․․․ Քանի անգամ ասի՝
ա՛յ որդի, ձեռը վեր կալ էդ հարամ ճամփից, հեռու կաց էդ ընկերներից․ ուրիշները քեզ
համար չեն աշխատել․․․ ինձ չլսեց։ Երևի էդպես մահը մոտեցել էր,— ասավ քուրդը ու
գլուխը քաշ արավ, լռեց։
— Հավատիդ հաստատ կենաս, որ արդարն ես խոսում,— չորս կողմից ձայն
տվին սարվորներն, ու իրենք էլ լռեցին։
— Արինը քեզ հալալ,— բացականչեց ծերունին,— միայն մայրը․․․ գիտես էլի,
մայր է․․․ չի հանգստանում․․․ Շորերն ինձ տվեք, տանեմ, շորերի վրա լաց ըլի, իր
սիրտը հովացնի, իր կարոտն առնի։
Չատին բերեց, ծերունուն հանձնեց արյունոտ քոլոզը, վահանն ու թուրը, մի
ոչխար էլ առաջն արավ ու շներն անցկացրեց, տարավ ճամփու գցեց։
— Դե մնաս բարով, զավակս,— հրաժեշտ տվավ ծերունի քուրդը։
— Գնաս բարով, քիրվա՛։
ԳԻՔՈՐԸ
Գյուղացի Համբոյի տունը կռիվ էր ընկելֈ
Համբոն ուզում էր իր տասներկու տարեկան Գիքորին տանի քաղաք մի գործի
տա, որ մարդ դառնա, աշխատանք անիֈ Կինը չէր համաձայնումֈ
— Չեմ ուզում, իմ քորփա երեխին էն անիրավ աշխարքը մի գցիլ, չեմ ուզում,–
լալիս էր կինըֈ
Բայց Համբոն չլսեցֈ
Մի խաղաղ առավոտ էր․ մի տխուր առավոտֈ Տանըցիք ու հարևանները եկան
մինչև գյուղի ծերը, Գիքորի թշերը պաչեցին ու ճամփա դրինֈ
Քույրը՝ Զանին, լաց էր լինում, իսկ փոքրիկ Գալոն մոր գրկից ձայն էր տալի․ «Գիքո՜լ,
էդ ո՞ւլ ես գնում, հե՜ Գիքո՜լ»ֈ
Գիքորը շուտ-շուտ ետ էր նայումֈ Տեսնում էր դեռ գյուղի ծերին կանգնած են
նրանք, ու մայրը գոգնոցով սրբում է աչքերըֈ Դարձյալ հոր կողքով վազում կամ
առաջն էր ընկնումֈ Մին էլ ետ նայեց․ գյուղը ծածկվել էր բլուրի ետևֈ
Այնուհետև Գիքորը ետ էր ընկնումֈ
— Արի հա՛, Գիքոր ջան, արի հա՛, հասանք հա՛,– որդուն կանչելով գնում էր
Համբոն, շալակին մի խուրջին, մեջը մի քանի հաց ու պանիր ու մի երկու դաստա
թութունֈ
Իրիկնապահին, երբ անց էին կենում սարերը, մի անգամ էլ երևաց գյուղը հեռո՜ւ
մշուշումֈ
— Ա՛յ, ապի, մեր տունն էն ա հա՜,— ցույց տվավ Գիքորը՝ մատը մեկնելով դեպի
գյուղը, թեև տունը իսկի չէր երևում, ու անցանֈ
Առաջին իրիկունը ղոնախ ընկան մի գյուղումֈ Տանտերը Համբոյի հին ծանոթն
էրֈ
Դեղին սամովարը թշշում էր տախտի ծերինֈ Մի ջահել աղջիկ
շրըխկշրըխկացնելով բաժակները լվանում ու թեյ էր շինումֈ Նա մի կարմիր սիրուն
շոր ուներ հագինֈ Գիքորն էնտեղ մտքումը դրեց, որ երբ քաղաքում փող աշխատի,
իրենց Զաննի համար մի էն տեսակ շոր ղարկիֈ
Իրիկնահացից ետը տանտերն ու Համբոն թինկը տված, չիբուխ քաշելով զրուց
էին անումֈ Խոսեցին Գիքորի մասինֈ Տանտերը գովեց Համբոյին, որ չարչարվում էր
որդուն մարդ շինիֈ Հետո սկսեցին խոսել կռվի վրա, հացի թանգության վրա, բայց
Գիքորը շատ էր հոգնած, քունը տարավֈ
Մյուս օրը քաղաք մտանֈ Գնացին ծերունի թավլաչու մոտֈ Առավոտը բազարն
իջանֈ
— Բիձա, էդ երեխին ծառա ես տալո՞ւ,— խանութի ներսից հարցրեց մի
վաճառականֈ
— Հրամանք ես,— ասավ Համբոն ու Գիքորին էն կողմը հրեցֈ
— Բեր ինձ տուր, ես կբռնեմ,— առաջարկեց վաճառականըֈ
Նրան ասում էին բազազ Արտեմֈ
Համբոն քաղաքում Գիքորին ծառա տվավ բազազ Արտեմի տանըֈ Պայմանն էն