EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
— Հը՜, հո չե՞ս բարկանում։
— Չէ՛, ո՞վ է բարկանում, ես միայն ուզում էի ասել՝ ուշանում ենք․․․
— Հա՛, էդ ուրիշ բան, է․ թե չէ՝ պայմանը պայման է։
Մինչև ծառան տրեխները հագնում է, մինչև արտն են գնում, ճաշ է դառնում։
— Էլ ինչ հնձելու ժամանակն է,— ասում է ծառան,— տեսնում ես՝ ամենքն էլ
ճաշում են, մենք էլ մեր ճաշն ուտենք՝ հետո։
Նստում են, ճաշն ուտում։ Ճաշից հետո էլ ասում է․ «Մշակ մարդիկ ենք, պետք է
մի քիչ քնենք, հանգստանա՞նք, թե չէ»։ Գլուխը կոխում՝ է խոտերի մեջն ու քնում մինչև
իրիկուն։
— Տո՛, վեր կաց, է՛, մթնեց, է՜, ուրիշները հնձեցին, մեր արտը մնաց… Վա՜յ, քու
դեսը ղրկողի վիզը կոտրի, վա՜յ, քու կերածն էլ հարամ ըլի, քու արածն էլ… Էս ինչ կրակի
մեջ ընկա…– սկսում է գոռգոռալ հուսահատված տերը։
— Հը՞, չլինի՞ թե բարկանում ես,— գլուխը վեր է քաշում ծառան։
— Չէ՛, ո՞վ է բարկանում, ես էն էի ասում, թե՝ մթնել է, տուն գնալու ժամանակն է։
— Հա՛, էդ ուրիշ բան է, գնանք, թե չէ հո մեր պայմանը գիտես․ վա՜յ նրա մեղքը, ով
բարկացավ։
Գալիս են տուն։ Տեսնում են՝ հյուր է եկել։
Ծառային ղրկում է թե՝ գնա ոչխար մորթի։
— Ո՞րը։
— Որը կպատահի։
Ծառան գնում է։ Մի քիչ հետո լուր են բերում հարուստին, թե՝ հասի, որ քու
ծառան ամբողջ հոտդ կոտորեց։ Էս հարուստը վազում է, տեսնում է՝ ճիշտ որ, ինչ ոչխար
ունի, բոլորը ծառան մորթել է։
Գլխին տալիս է, գոռում․
— Էս ի՞նչ ես արել, ա՛յ անաստված, քու տունը քանդվի, ինչ իմ տունը քանդեցիր…
— Դու ասիր․ «Ո՛ր ոչխարը պատահի՛, մորթի», ես էլ եկա, բոլորը պատահեցին,
բոլորը մորթոտեցի, ուրիշ ավել–պակաս ի՞նչ եմ արել,— հանգիստ պատասխանում է
ծառան,— բայց կարծեմ դու բարկանում ես…
— Չէ՛, բարկանում չեմ, միայն ափսոսս գալիս է, որ էսքան ապրանքս փչացավ…
— Լա՛վ, որ բարկանում չես, է՛լ կծառայեմ։
Հարուստը մտածում է՝ ինչ անի, ոնց անի, որ էս ծառայիցն ազատվի։ Պայման է
կապել մինչև մին էլ գարնան կկվի ձենը ածելը, այնինչ դեռ նոր են մտել ձմեռը, դեռ
ո՞րտեղ են գարունն ու կկուն…
Միտք է անում, միտք, մի հնար է մտածում։ Կնոջը տանում է, անտառում մի ծառի
վեր հանում ու պատվիրում, որ «կուկու» կանչի։ Ինքը գալիս է, ծառային տանում,
թե՝ արի գնանք անտառը որսի։ Հենց անտառն են մտնում թե չէ, կինը ծառի վրայից
կանչում է․ «Կուկո՛ւ, կուկո՛ւ»…
— Ըհը՜, աչքդ լուս,— ասում է ծառային տերը,— կկուն կանչեց, ժամանակդ
լրացավ…
Տղեն գլխի է ընկնում տիրոջ խորամանկությունը։
— Չէ՛,– ասում է,— ո՞վ է լսել, որ տարու էս եղանակին, ձմեռվա կիսին, կկուն ձեն
ածի, որ սա ձեն է ածում։ Ես պետք է էս կկվին սպանեմ, սա ինչ կկու է…
Ասում է ու հրացանը քաշում դեպի ծառը։ Տերը գոռալով ընկնում է առաջը․
— Վա՜յ, չզարկես, աստծու սիրուն․․․ սև լինի քու պատահելու օրը, էս ինչ
փորձանք էր, որ ես ընկա մեջը…
— Հը՞, չլինի՞ թե բարկանում ես…
— Հա՛, ախպեր, հերիք էր․ արի՝ ինչ տուգանք տալու եմ, տամ, քեզանից
ազատվեմ։ Իմ գրած պայմանն է, ես էլ պետք է տուժեմ։ Հիմի նոր եմ հասկանում էն հին
խոսքը, թե՝ «Մարդ ինչ անի, իրեն կանի»։
Էսպես հարուստը խելոքանում է, իսկ փոքր ախպերը մեծ ախպոր տված պարտքի
թուղթը պատռում է, հազար մանեթ տուգանքն էլ առնում ու վերադառնում տուն։
ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՍ ՀԵՏ
Վաղուց թեև իմ հայացքը Անհայտին է ու հեռվում
Ու իմ սիրտը իմ մըտքի հետ անհուններն է թափառում,
Բայց կարոտով ամեն անգամ երբ դառնում եմ դեպի քեզ`
Մըղկըտում է սիրտըս անվերջ քո թառանչից աղեկեզ,
5 Ու գաղթական զավակներիդ լուռ շարքերից ուժասպառ,
Ե՛վ գյուղերից, և՛ շեներից` տըխո՜ւր, դատարկ ու
խավար,
Զարկվա՜ծ հայրենիք,
Զըրկվա՜ծ հայրենիք։
Խըռնըվում են մըտքիս հանդեպ բանակները անհամար,
10 Տըրորում են քո երեսը, քո դաշտերը ծաղկավառ,
Ու ջարդարար ոհմակները աղաղակով վայրենի,
Ավարներով, ավերներով, խընջույքներով արյունի,
Որ դարձըրին քեզ մըշտական սև ու սուգի մի հովիտ,
Խեղճ ու լալկան քո երգերով, հայացքներով անժըպիտ,
15 Ողբի՜ հայրենիք,
Որբի՜ հայրենիք։
Բայց հին ու նոր քո վերքերով կանգնած ես դու
կենդանի,
Կանգնած խոհո՜ւն, խորհըրդավոր ճամփին նորի ու
հընի.
Հառաչանքով սըրտի խորքից խոսք ես խոսում Աստծու
հետ
20 Ու խորհում ես խորին խորհուրդ տանջանքներում
չարաղետ,
Խորհում ես դու էն մեծ խոսքը, որ տի ասես աշխարհքին
Ու պիտ դառնաս էն երկիրը, ուր ձըգտում է մեր հոգին –
Հույսի՜ հայրենիք,
Լույսի՜ հայրենիք։
25 Ու պիտի գա հանուր կյանքի արշալույսը վառ հագած,
Հազա՜ր-հազար լուսապայծառ հոգիներով ճառագած,
Ու երկնահաս քո բարձունքին, Արարատի սուրբ լանջին,
Կենսաժըպիտ իր շողերը պիտի ժըպտան առաջին,
Ու պոետներ, որ չեն պըղծել իրենց շուրթերն անեծքով,
30 Պիտի գովեն քո նոր կյանքը նոր երգերով, նոր խոսքով,
Իմ նո՜ր հայրենիք,
Հըզո՜ր հայրենիք...
ՔԱՋ ՆԱԶԱՐԸ
Լինում է, չի լինում՝ մի խեղճ մարդ, անունը՝ Նազարֈ Էս Նազարը մի անշնորհք
ու ալարկոտ մարդ է լինում․ է՜նքան էլ վախկոտ, է՜նքան էլ վախկոտ, որ մենակ ոտը
ոտի առաջ չէր դնիլ, թեկուզ սպանեիրֈ Օրը մինչև իրիկուն կնկա կողքը կտրած՝ նրա
հետ դուրս գնալիս դուրս էր գնում, տուն գալիս՝ տուն գալիֈ Դրա համար էլ անունը
դնում են Վախկոտ Նազարֈ
Էս Վախկոտ Նազարը մի գիշեր կնկա հետ շեմքն է դուրս գալիֈ Որ շեմքն է
դուրս գալի, տեսնում է ճրըքճրըքան լո՜ւս-լուսնյակ գիշեր, ասում է․
— Ա՛յ կնիկ, ի՜նչ քարվան կտրելու գիշեր է՜․․․ Սիրտս ասում է՝ վեր կաց գնա
Հնդստանից եկող Շահի քարվանը կտրի, բեր տունը լցրու․․․
Կնիկը թե՝
— Ձենդ կտրի, տեղդ նստի, քարվան կտրողիս մտիկ արա․․․ֈ
Նազարը թե՝
— Անզգա՛մ կնիկ, ինչո՞ւ չես թող անում՝ ես գնամ քարվան կտրեմ, բերեմ տունը
լցնեմֈ Էլ ի՞նչ տղամարդ եմ ես, էլ ինչո՞ւ եմ գդակ ծածկում, որ դու համարձակվում ես
իմ առաջը խոսեսֈ
Որ շատ կռվում է, կնիկը տուն է մտնում, դուռը փակումֈ
— Հո՛ղեմ էդ վախկոտ գլուխդ, դե հիմի գնա քարվան կտրիֈ Էս Նազարս մնում
է դռանըֈ Վախից լեղապատառ է լինումֈ Ինչքան աղաչում-պաղատում է, որ կնիկը
դուռը բաց անի, չի լինում, բաց չի անումֈ Ճարը կտրած՝ գնում է մի պատի տակի կուչ
է գալի, դողալով գիշերն անց է կացնում, մինչև լուսը բացվում էֈ Նազարը խռոված,
պատի տակին արևկող արած սպասում է, որ կնիկը գա, տուն տանի, ու միտք է
անումֈ Ամառվա շոգ օ՜ր՝ գազազած ճանճեր, ինքն էլ էնքան ալարկոտ, որ ալարում է
քիթը սրբի— ճանճերը գալիս են սրա քիթ ու պռունգին վեր գալի, լցվումֈ Որ շատ
նեղացնում են, ձեռը տանում է, երեսին զարկումֈ Որ երեսին զարկում է, ճանճերը
ջարդվում են, առաջին վեր թափումֈ
— Վա՛հ, էս ինչ էր… — մնում է զարմացածֈ
Ուզում է համրի, թե մի զարկով քանիսն սպանեց, չի կարողանումֈ Մտածում է,
որ հազարից պակաս չի լինիլֈ
— Վա՛հ,— ասում է,— ես էսպես տղամարդ եմ էլել ու մինչև էսօր չեմ իմացե՜լ…
Ես, որ մի զարկով կարող եմ հազար շունչ կենդանի ջարդել, էլ ի՞նչ եմ էս
անպիտան կնկա կողքին վեր ընկել… ֈ
Էստեղից վեր է կենում, ուղիղ գնում իրենց գյուղի տերտերի մոտֈ
— Տե՛րտեր, օրհնյա ի տերֈ
— Աստված օրհնի, որդի՛սֈ
— Տե՛րտեր, բա չես ասիլ էսպես-էսպես բանֈ Պատմում է իր քաջագործությունը
ու հետն էլ հայտնում է, որ պետք է իր կնկանից կորչի, միայն խնդրում է՝ իր արածը
տերտերը գրի, որ անհայտ չմնա, ամենքն էլ կարդան, իմանանֈ Տերտերն էլ, կատակի
համար, մի փալասի կտորի վրա գրում է․
Անհաղթ հերոս Քաջըն Նազար,
Որ մին զարկի՝ ջարդի հազարֈ
Ու տալիս է իրենֈ
Նազարս էս փալասի կտորը մի փետի ծերի ամրացնում է, մի ժանգոտած թրի
կտոր կապում մեջքը, իրենց հարևանի իշին նստում ու գյուղից հեռանումֈ
Իրենց գյուղից դուրս է գալի, մի ճամփա է ընկնում ու գնումֈ Ինքն էլ չի
իմանում, թե էդ ճամփեն ուր է տանումֈ
Գնում է, գնում, մին էլ ետ է նայում, տեսնում է՝ գյուղից հեռացել էֈ Էստեղ
սիրտն ահ է ընկնումֈ Իրեն սիրտ տալու համար սկսում է քթի տակին մռմռալ, երգել,
իրեն-իրեն խոսել, իշի վրա բարկանալֈ Քանի հեռանում է, էնքան վախը սաստկանում
է, քանի վախը սաստկանում է, էնքան ձենը բարձրացնում է, սկսում է գոռգոռալ,
հարայ-հրոց անել, հետն էլ մյուս կողմից էշն է սկսում զռալ… Էս աղմուկից ու
աղաղակից թռչունները մոտիկ ծառերից են թռչում, նապաստակները թփերից են
փախչում, գորտերը կանանչիցն են ջուրը թափում…
Նազարը ձենն ավելի է գլուխը գցում․ իսկ որ մտնում է անտառը, թվում է, թե
ամեն մի ծառի տակից, ամեն մի թփի միջից, ամեն մի քարի ետևից որտեղ որ է՝
գազան է հարձակվելու կամ ավազակ, սարսափած սկսում է գոռգոռալ, ո՜նց
գոռգոռալ՝ ականջդ ոչ լսիֈ
Դու մի՛ ասիլ՝ հենց էս ժամանակ մի գյուղացի ձին քաշելով՝ անտառում
միամիտ գալիս էֈ Էս զարհուրելի ձենը ականջն է ընկնում թե չէ՝ կանգնում էֈ
— Վա՜յ,— ասում է,— ո՞նց թե, իմն էլ էստեղ էր հատե՜լ, կա-չկա՝ էս
ավազակներ են…
Ձին թողնում է, ընկնում է ճամփի տակի անտառն ու երկու ոտն ուներ, երկուսն
էլ փոխ է առնում, փախչումֈ
Բախտդ սիրեմ, Քաջ Նազար․ գոռգոռալով գալիս է տեսնում՝ մի թամքած ձի
ճամփի մեջտեղը կանգնած, իրեն է սպասումֈ Իշիցը վեր է գալի էս թամքած ձիուն
նստում ու շարունակում իր ճամփենֈ
Շատ է գնում, քիչ է գնում, շատն ու քիչն էլ ինքը կիմանար, գնում է ընկնում մի
գյուղ, ինքը՝ գյուղին անծանոթ, գյուղն՝ իրենֈ Ո՞ւր գնա, ուր չի գնաֈ Մի տանից
զուռնի ձեն է լսում․ ձին քշում է էս ձենի վրա, գնում է ընկնում մի հարսանքատունֈ
— Բարի օր ձեզֈ
— Ա՛յ աստծու բարին քեզ․ բարով հազար բարի եկարֈ
Համե՛ցեք, հա, համե՛ցեք․ դե ղոնախն աոտծունն է․ սրան տանում են իր
դրոշակով սուփրի վերի ծերին բազմեցնումֈ Աչքդ էն բարին տեսնի, ինչ որ լցնում են
առաջը՝ թե՛ ուտելիք, թե՛ խմելիքֈ
Հարսանքավորները հետաքրքրվում են իմանան, թե ո՞վ է էս տարօրինակ
անծանոթըֈ Ներքի ծերից մինը բոթում է իր կողքի նստածին ու հարցնում, սա էլ իր
կողքի նստածին է բոթում, էսպես հերթով իրար բոթելով ու հարցնելով բանը մնում է
վերի ծերին նստած տերտերինֈ Տերտերը մի կերպով ղոնախի դրոշակի վրա կարդում
է․
Կարդում է ու զարհուրած հայտնում է իր կողքի նստածին, սա էլ՝ իր կողքի
նստածին, սա էլ՝ երրորդին, երրորդը՝ չորրորդին․ էսպեսով հասնում է մինչև դռան
տակը, ու ամբողջ հարսանքատունը դրմբում է թե՝ բա չես ասիլ, նորեկ ղոնախն է
ինքը՝
— Քաջ Նազարն է, հա՜… — բացականչում է պարծենկոտի մինը,— ի՜նչքան է
փոխվել, միանգամից լավ չճանաչեցի…
Եվ մարդիկ են գտնվում, որ պատմում են նրա արած քաջագործությունները,
հին ծանոթությունն ու միասին անցկացրած օրերըֈ
— Հապա ի՞նչպես է, որ էսպես մարդը հետը ոչ մի ծառա չունի,— զարմանքով
հարցնում են անծանոթներըֈ
— Էդպես է դրա սովորությունը, ծառաներով ման գալ չի սիրումֈ Մի անգամ ես
հարցրի, ասավ՝ ծառան ինչ եմ անում, ամբողջ աշխարհքն իմ ծառան է ու իմ
ծառանֈ — Հապա ի՞նչպես է, որ մի կարգին թուր չունի, էս ժանգոտ երկաթի կտորն է
մեջքին կապելֈ
— Շնորհքն էլ հենց դրա մեջն է, է՛, որ էս ժանգոտ երկաթի կտորով մին զարկես,
ջարդես հազար, թե չէ՝ լավ թրով ի՞նչ կա որ, սովորական քաջերն էլ են ջարդումֈ
Ու ապշած ժողովուրդը ոտի է կանգնում, խմում է Քաջ Նազարի կենացըֈ Իրենց
միջի խելոքն էլ դուրս է գալի, ճառ է ասում Նազարի առաջ․ ասում է՝ մենք վաղուց
էինք լսել քո մեծ հռչակը, կարոտ էինք երեսդ տեսնելու և ահա էսօր բախտավոր ենք,
որ քեզ տեսնում ենք մեր մեջֈ Նազարը հառաչում է ու ձեռքը թափ է տալիֈ
Ժողովրդականները խորհրրդավոր իրար աչքով են անում, հասկանում են, թե էդ
հառաչանքն ու ձեռքի թափ տալը ինչքան բան կնշանակեր…
Աշուղն էլ, որ էնտեղ էր, ձեռաց երգ է հորինում ու երգումֈ
Բարով եկար, հազար բարի,
Հըզոր արծիվ մեր սարերի,
Թագ ու պարծանք մեր աշխարհի,
Անհաղթ հերոս Քաջըղ Նազար,
Որ մին զարկես՝ ջարդես հազարֈ
Խեղճ տըկարին դու ապավեն,
Ազատ կանես ամեն ցավեն,
Մեզ կըփրկես անիրավեն,
Անհաղթ հերոս Քաջըդ Նազար,
Մատաղ ենք մենք քո դըրոշին,
Մեջքիդ թըրին, տակիդ ռաշին,
Նրա ոտին, պոչին, բաշին,
Ու ցրվելով՝ հարբած հարսանքավորները տարածում են ամեն տեղ, թե գալիս է
Պատմում են նրա զարմանալի քաջագործությունները, նկարագրում են նրա
ահռելի կերպարանքըֈ Ու ամեն տեղ իրենց նորածին երեխաների անունը դնում են
Քաջ Նազարֈ
Հարսանքատանից հեռանում է Նազարն ու շարունակում է իր ճամփենֈ Գնում
է հասնում մի կանանչ դաշտֈ Էս կանանչ դաշտում ձին թողնում է արածի, դրոշակը
տնկում է, ինքն էլ դրոշակի շվաքումը պառկում քնումֈ
Դու մի՛ ասիլ՝ օխտը հսկա եղբայրներ կան, օխտը ավազակապետ, էս տեղերը
նրանցն են, իրենց ամրոցն էլ մոտիկ սարի գլխին էֈ Էս հսկաները վերևից մտիկ են
տալիս, որ մի մարդ եկել է իրենց հանդում վեր է եկելֈ Շատ են զարմանում, թե էս ինչ
սրտի տեր մարդ պետք է լինի, քանի գլխանի, որ առանց քաշվելու եկել է իրենց
հանդում հանգիստ վեր եկել ու ձին էլ բաց թողելֈ Ամեն մինը մի գուրզ ուներ
քառասուն լդրանոցֈ Էս քառասուն լդրանոց գուրզները վերցնում են գալիֈ Գալիս են,
ի՞նչ են տեսնում․ հրես մի ձի արածում է, մի մարդ կողքին քնած, գլխավերևը մի
դրոշակ տնկած, դրոշակի վրեն գրած․
Վա՜, Քաջ Նազարն է՜․․․ Մատները կծում են հսկաներն ու մնում են տեղները
սառածֈ Դու մի՛ ասիլ հարբած հարսանքավորների տարածած լուրը սրանց էլ է լինում
հասածֈ Էսպես թուքները ցամաքած, չորացած սպասում են, մինչև Նազարն իր քունն
առնում է ու զարթնում․ որ զարթնում է, աչքերը բաց է անում տեսնում՝ գլխավերևը
քառասուն լրդրանոց գուրզները ուսներին օխտն ահռելի հսկաներ կանգնած՝ էլ
փորումը սիրտ չի մնումֈ Մտնում է իր դրոշակի ետևն ու սկսում է դողալ, ոնց որ
աշունքվա տերևը կդողաֈ Էս հսկաները որ տեսնում են՝ սա գունատվեց ու սկսեց
դողալ, ասում են՝ բարկացավ, հիմի որտեղ որ է՝ մի զարկով օխտիս էլ կսպանի,
առաջին գետին են փռվում ու խնդրում են․
— Անհաղթ հերոս Քաջըդ Նազար,
Որ մին զարկես՝ ջարդես հազար,
Մենք լսել էինք քո ահավոր անունը, տեսությանդ էինք փափագում․ այժմ
բախտավոր ենք, որ քո ոտով ես եկել մեր հողըֈ Մենք՝ քո խոնարհ ծառաներդ, օխտն
ախպեր ենք, ահա մեր ամրոցն էլ էն սարի գլխին է, մեջը՝ մեր գեղեցիկ քույրըֈ
Աղաչում ենք՝ շնորհ անես, գաս մեր հացը կտրես․․․
Էստեղ Նազարի շունչը տեղն է գալի, նստում է իր ձին, նրանք էլ դրոշակն
առած՝ առաջն են ընկնում ու հանդիսավոր տանում են իրենց ամրոցըֈ Տանում են,
ամրոցում պահում, պատվում թագավորին վայել պատվով ու էնքան են խոսում նրա
քաջագործություններից, էնքան են գովում, որ իրենց գեղեցիկ քույրը սիրահարվում է
վրենֈ Ինչ ասել կուզի՝ հարգն ու պատիվն էլ հետն ավելանում էֈ
Էս ժամանակ մի վագր է լուս ընկնում էս երկրում ու սարսափ է գցում
ժողովրդի վրաֈ Ո՞վ կսպանի վագրին, ո՞վ չի սպանիլֈ Իհարկե, Քաջ Նազարը կսպանիֈ
Էլ ո՞վ սիրտ կանի վագրի դեմ գնաֈ Ամենքն էլ Նազարի երեսին են մտիկ տալի, վերևը՝
մի աստված, ներքևը՝ մի Քաջ Նազարֈ
Վագրի անունը լսելուն պես Նազարը վախից դուրս է վազում, ուզում է փախչի,
ետ գնա իրենց տունը, իսկ կանգնածները կարծում են, թե վազում էր, որ գնա վագրին
սպանիֈ Նշանածը բռնում է, կանգնեցնում, թե՝ ո՞ւր ես վազում էդպես առանց զենքի,
զենք առ հետդ, էնպես գնաֈ Զենք է բերում տալիս իրեն, որ գնա իր փառքի վրա մի
քաջություն էլ ավելացնիֈ Նազարը զենքն առնում է, դուրս գնումֈ Գնում է, անտառում
մի ծառի բարձրանում, վրեն տապ անում, որ ոչ ինքը վագրին պատահի, ոչ վագրը՝
իրենֈ Ծառի վրա կուչ է գալի ու Նազարն ո՞վ կտա— հոգին դառել է կորկի հատֈ
Հակառակի նման անտեր վագրն էլ գալիս է, հենց էս ծառի տակին պառկումֈ Նազարը
որ վագրին չի տեսնո՜ւմ, լեղին ջուր է կտրում, աչքերը սևանում են, ձեռն ու ոտը
թուլանում են ու, թրը՛մփ, ծառիցը ընկնում է գազանի վրաֈ Վագրը սարսափած
տեղիցը վեր է թռչում, Նազարն էլ վախից կպչում է սրա մեջքինֈ Էսպես զարհուրած
Նազարը մեջքին կպած՝ էս խրտնած վագրը փախչում է, ո՜նց է փախչում, էլ սար ու
ձոր, քար ու քոլ չի հարցնումֈ
Մարդիկ մին էլ տեսնում են, վա՛հ, Քաջ Նազարը վագրին նստած քշում էֈ
— Հա՛յ-հարա՛յ, եկե՜ք, հա եկե՜ք, Քաջ Նազարը վագրին ձի է շինել, հեծել․․․
տվե՛ք, հա տվե՛ք․․․
Սրտավորվում են, ամենքը մի կողմից հարայ-հրոցով, հռհռոցով հարձակվում
են՝ խանչալով, թրով, թվանքով, քարով, փետով տալիս են սպանումֈ
Նազարը որ ուշքի է գալի, լեզուն բացվում է․ «Ափսո՛ս,— ասում է,— ընչի՞
սպանեցիք, զոռով մի ձի էի շինել, նստել․․․ էնքան պետք է քշեի ո՜ր․․․»ֈ
Լուրը գնում է, հասնում է ամրոցըֈ Մարդ, կին, մեծ, պստիկ՝ ժողովուրդը դուրս
է թափում Նազարին ընդունելուֈ Վրեն երգ են կապում ու երգումֈ
Էս աշխարհքում,
Մարդկանց շարքում
Ո՞վ կըլինի քեզ հավասար,
Ո՜վ Քաջ Նազարֈ
Ինչպես ուրուր,
Կայծակ ու հուր,
Բարձր բերդից թռար հասար,
Ահեղ վագրին
Արիր քո ձին,
Հեծար անցար դու սարեսար,
Մեզ փըրկեցիր,
Ազատեցիր,
Փառք ու պարծանք քեզ դարեդար,
Ու պսակեցին Քաջ Նազարին հսկաների գեղեցիկ քրոջ հետ, օխտն օր, օխտը
գիշեր հարսանիք արին, երգերով գովեցին թագավորին ու թագուհունֈ
— Լուսընկան նոր սարն ելավ,
Էն ո՞ւմ նըման էրֈ
Էն Քաջ Նազարն էրֈ
— Արեգակ նոր շաղեշաղ,
Էն իր նազ։յարն էրֈ
Մեր թագավորն էր կարմիր,
Իրեն արևն էր կարմիր,
Թագն էր կարմիր, հա՜յ կարմիր,
Կապեն կարմիր, հա՜յ կարմիր,
Գոտին կարմիր, հա՜յ կարմիր,
Սոլեր կարմիր, հա՜յ կարմիր,
Թագուհին կարմիր, հա՜յ կարմիր,
Կարմիր թագուհուն բարև,
Կարմիր թագվորին արևֈ
Շնորհավոր, շնորհավոր,
Քաջ Նազարին շնորհավոր,
Իր նազ–յարին շնորհավոր,
Ողջ աշխարհին շնորհավորֈ
Դու մի՛ ասիլ էս աղջկանը ուզած է լինում հարևան երկրի թագավորըֈ Որ
իմանում է՝ իրեն չեն տվել, ուրիշի հետ են ամուսնացրել, զորք է կապում,
պատերազմով գալիս է օխտն ախպոր վրաֈ
Էս օխտը հսկան գնում են Քաջ Նազարի մոտ, պատերազմի լուրը հայտնում են,
գլուխ են տալի, առաջը կանգնում, հրաման են խնդրումֈ
Պատերազմի անունը որ լսում է, սարսափում է Նազարը․ դուրս է պրծնում, որ
փախչի, ետ գնա իրենց գյուղըֈ Մարդիկ կարծում են՝ ուզում էր իսկույն դուրս վազել,
հարձակվել թշնամու բանակի վրաֈ Առաջն են ընկնում, բռնում են, խնդրում, թե՝ ախր
առանց զենքի ու զրահի մենակ ո՞ւր ես գնում, ի՞նչ ես անում, գլխիցդ ձեռք ես վերցրել,
ի՞նչ է…
Բերում են, զենք ու զրահ են տալի, կնիկն էլ եղբայրներին խնդրում է, որ
չթողնեն Նազարին՝ իր քաջությունից տարված մենակ հարձակվի թշնամու զորքի
վրաֈ Եվ լուրը գնում տարածվում է զորքի ու ժողովրդի մեջ, լրտեսների միջոցով էլ
հասնում է թշնամուն, թե՝ Քաջ Նազարը մենակ, առանց զենքի թռչում էր դեպի
պատերազմի դաշտը, հազիվ են կարողացել զսպել ու շրջապատած բերում են․․․
Պատերազմի դաշտում մի ամեհի նժույգ ձի են բերում, Նազարին նստեցնում վրենֈ
Ոգևորված զորքն էլ հետը վեր է կենում ահագին աղմուկով․ «Կեցցե՛ Քաջն Նազա՜ր…
մա՛հ թշնամո՜ւն…»ֈ
Նազարի տակի նժույգը, որ տեսնում է՝ վրեն ինչ անպետքի մինն է նստած,
խրխնջում է, գլուխն առնում ու թռչում առաջ, ուղիղ դեպի թշնամու բանակըֈ Զորքերը
կարծում են՝ Քաջ Նազարը հարձակվեց, ուռռա՛ են կանչում ու իրենք էլ ետևից
հարձակվում ամենայն սաստկությամբֈ Նազարը որ տեսնում է՝ չի կարողանում իր
ձիու գլուխը պահի, քիչ է մնում վեր ընկնի, ձեռը գցում է, ուզում է մի ծառից
փաթաթվի, դու մի՛ ասիլ՝ ծառը փտած է, մի գերանաչափ ճյուղը պոկ է գալիս, մնում
ձեռինֈ Թշնամու զորքերը, որ առաջուց համբավը լսել էին, ու ահը սրտներումն էր, էս
էլ որ իրենց աչքով տեսնում են՝ էլ փորներումը սիրտ չի մնում, երես են շուռ տալիս,—
փախի՛, որ փախի՛, թե մարդ ես՝ գլուխդ պրծացրու, որ Քաջ Նազարը ծառերն
արմատահան անելով, գալիս է… Էդ օրը թշնամուց ինչքան կոտորվում է՝ կոտորվում,
մնացածները թուրները դնում են Քաջ Նազարի ոտի տակին, հայտնում են իրենց
հպատակությունն ու հնազանդությունըֈ
Ու պատերազմի ահեղ դաշտից Քաջ Նազարը հսկաների ամրոցն է
վերադառնումֈ Ժողովուրդը հաղթական կամարներ է կապում, աննկարագրելի
ոգևորությամբ, ուռաներով և կեցցեներով, երգով ու երաժշտությունով, աղջիկներով ու
ծաղիկներով, պատգամավորություններով ու ճառերով առաջն է դուրս գալի, էնպես
մի փառք ու պատիվ, որ Նազարը մնացել էր ապշած, շշկլվածֈ
Էսպես առքով-փառքով էլ բերում, հրատարակում են իրենց թագավոր ու
բազմեցնում են թագավորի թախտինֈ Քաջ Նազարը դառնում է թագավոր, էն
հսկաներից ամեն մեկին էլ մի պաշտոն է տալիսֈ Մին էլ տեսնում է՝ աշխարհքը իր
բռան մեջֈ
Ասում են՝ մինչև էսօր էլ դեռ ապրում ու թագավորում է Քաջ Նազարըֈ Ու երբ
քաջությունից, խելքից, հանճարից մոտը խոսք են գցում, ծիծաղում է, ասում է․
— Ի՜նչ քաջություն, ի՜նչ խելք, ի՜նչ հանճար․ դատարկ բաներ են բոլորըֈ Բանը
մարդուս բախտն էֈ Բախտ ունե՞ս՝ քեֆ արա…
Եվ ասում են՝ մինչև էսօր էլ քեֆ է անում Քաջ Նազարը ու ծիծաղում է
աշխարհքի վրաֈ
ՔԵՌԻ ԽԵՉԱՆԸ
― Բարի լիս ձեզ:
― Ա՜՜, բա՛րով, բա՛րով, քեռի Խեչան։ Աղջի, չայ բերեք, հաց բերեք, արաղ բերեք քեռի
Խեչանի համար։ Է՜, խեր ըլի, քեռի Խեչան, ի՞նչ կա, ի՞նչ է պատահել, որ դու քաղաք ես եկել։
― Ինչ պետք է պատահի. ձեր կարոտն էինք քաշում։ Ասի՝ մեռնիլ կա, ապրիլ կա, մի
գնանք տեսնենք։
― Շնորհակալ ենք, շնորհակալ ենք, քեռի Խեչան։ Քեռի Խեչանը դեսից-դենից խոսելով
թեյ խմեց, հաց կերավ, վեջը լռեց և սկսեց չիբուխ քաշել։ Մին էլ չիբուխը բերանից հանեց, թե՝
― Բա էս ո՞նց պետք է ըլի։
― Ի՞նչը, քեռի Խեչան։
― Էս, որ էրեխին սալդաթ են տանում։
― Չգիտեմ․․․ ես ի՞նչ կարող եմ անել․․․
― Էլ ինչը ո՞րն ա, հրեն քեռեկինդ նստած լաց ա ըլում։
― Դե ասա, ինչ որ կարող եմ անել՝ պատրաստ եմ։
― Ասում եմ՝ գնանք մի մետրիկեն հանենք, տեսնենք ինչ ենք անում։
― Լա՛վ, համեցեք գնանք։
Գնացինք կոնսիստոր։ Դիվանապահին խնդրեցի՝ քեռի Խեչանի ցույց տված թվականի
մետրիկական մատյանները հանեց, ման եկանք, քրքրեցինք, քեռի Խեչանի տղեն չկա։
― Էդ ոնց ա, ախպեր։
― Դե չկա, էլի, քեռի Խեչան։
― Հլա մի քանի տարի էլ ցած մտիկ արեք, կարելի՛ ա սխալվել ենք։
Նոր մատյաններ բերինք, ման եկանք, նրանց մեջ էլ չկա։
― Մենք սխալվել ենք․․․ անպատճառ սխալվել ենք, էլի,― կրկին խոսեց քեռի
Խեչանը։― Երեխեն իմ հաշվով մեծ պետք է ըլի։ Մթամ պետք է ասեի բարձր մտիկ արեք, ցած
եմ ասել։
― Լավ, քեռի Խեչան, բարձր էլ մտիկ կանենք։
Նոր մատյաններ բերինք, նորից ման եկանք։ Դարձյալ չկա։
― Չկա, քահանեն գրել չի։
― Դե որ չկա՝ ի՞նչ անենք․․․ Գնանք, քեռի Խեչան։
― Գնալով ո՞նց կըլի․․․ հրեն քեռեկինդ նստած լաց ա ըլում։։
― Դե ինչ անենք, որ չկա։
Դուրս եկանք։ Մի հիսուն քայլ գնացինք, քեռի Խեչանը կանգնեց։
― Կա՛ց հլա։
― Ի՞նչ կա, քեռի Խեչան։
― Մըթամ էս ո՞ւր եկանք, ո՞ւր ենք գնում։
― Մեր տունն ենք գնում, էլի։
― Ետո էդ էլավ որ․․․
― Բա ի՞նչ անենք։
― Ախր էնտեղից էստեղ քու անունը տվել եմ եկել, հիմի որ գնամ՝ ի՞նչ խաբար տանեմ։
― Դե ի՛նչ անեմ քեռի Խեչան, մատյաններն էն էին, էնքան տարի տեսանք, տակնուվրա
արինք․ չկա։
― Ո՞նց թե չկա․ էն ոնց ա ամենի տեղն էլ կա, հենց իմը չկա․․․
― Դե որ էդպես է, ինչ անենք։ Քեռի Խեչանը մինչև տուն բան չխոսեց։
― Հը՞, ինչ արիք,― հարցրեց կինս։
― Դեռ հալա տեսնենք,― պատասխանեց քեռի Խեչանը։
― Էլ ի՞նչ տեսնենք, մատյանումը գրած չի, վերջացավ գնաց,― մեջ մտա ես։
Քեռի Խեչանը տնքաց։
― Վերջացավ, վերջացավ, ես էլ ինչ ճամփով եկել եմ, էն ճամփովն էլ ետ կերթամ մեր
տունը,― վճռեց ու վշտացած նստեց, սկսեց չիբխին զոռ տալ։
Ճաշի ժամանակն եկավ։ Լուռ նստած ճաշում էինք. հանկարծ քեռի Խեչանը ճաշն
ընդհատեց ու ինձ դիմեց.
― Բա էս որ հիմի գնամ՝ քեռեկնկանդ ի՞նչ ասեմ։
― Ընչի՞ համար։
― Էս մետրիկականի։
― Վա՛հ, չկա, չկա, քեռի Խեչան. տերտերը գրել չի, չկա։
― Է՜, դե ասում ես, է՜լի։
―Ինչպե՞ս թե ասում ես, էլի․ քեզ ասում են՝ չկա։
Քեռի Խեչանը դարձյալ տնքաց ու չիբուխը սարքեց։ Ճաշից հետո մտա իմ
առանձնասենյակը, որ հանգստանամ։ Մտածում էի, թե էս ինչ տեսակ մարդիկ են մեր
գյուղացիք․․․ Մին էլ տեսնեմ՝ ներս մտավ քեռի Խեչանը։
― Քնո՞ւմ ես։
― Հա՛։
― Բա էս քնելու ժամանակ ա՞։
― Բա՛ ինչ անեմ, քեռի Խեչան։
― Ախր ես եկա էստեղ մնացի, բա ի՞նչ ես ասում։
― Ի՞նչ անեմ, քեռի Խեչան։
― Էս մետրիկի համար բա ի՞նչ ես անում։
― Վահ, զարմանալի մարդ էս, այ մարդ, քեզ հայերեն ասում են՝ չկա՜, չկա՜, քեռի Խեչան։
― Դե լավ, լավ, էլ ինչ ես նեղանում, չկա, ես էլ կգնամ մեր տունը։ Մնաս բարով,― ու
քրթմնջալով դուրս գնաց։
― Գնաս բարով. դե ինչ անեմ, որ չկա։
Վեր կացա՝ տեսնեմ՝ քեռի Խեչանը պատշգամբում նստած չիբուխ է քաշում։ Գլխարկս
վերցրի, որ տանիցը դուրս գամ։ — Էդ ո՛՛ւր ես գնում,— ետևիցս կանչեց քեռի Խեչանը,— բա
ի՞նչ ես ասում․․․
— Բան չեմ ասում։
— Գնո՞ւմ ես․․․
— Հա՛։
— Էլ մետրիկեն չես տեսնի՞լ․․․
— Չէ՛, չեմ կարող։
Էս պատմությունից հետո քեռի Խեչանը գնացել էր գյուղումը պատմել, թե իր տեղը նեղ
էր, եկել էր քաղաք՝ ինձ խնդրել, որ օգնեմ, իսկ ես ասել էի՝ չեմ կարող, ու ոչ նրա խոսքին էի
ականշ դրել, ոչ երեսին էի մտիկ արել։
ՔԱՋԵՐԻ ԿՅԱՆՔԻՑ
«…Քաջ լոռեցիք էլ որ իմացան, էլ դինջություն
չունեին, սրանք էլ էին ուզում նրանց իրանց
մեջը բերեն, պատիվ տանֈ Մեկ ամսաչափ էլ
էստեղ մնաց (Աղասին)…»
Վերք Հայաստանի, էջ 206
182<6> թվականին բացվեց Երևանի պատերազմըֈ Ռուսաց զորքը դեռ չէր հասել
պատերազմի բեմը, և սանձարձակ պարսիկներն ասպատակելով, կողոպտելով
Շիրակը, Փամբակն ու Աբարանը, առաջ էին գալիսֈ
Հասան խանի խաժամուժ հրոսակներն արդեն Խըլղարաքիլիսեն քանդել,
Ղշլաղը կրակել, Ղարաքիլիսեն ավերել, ռուսաց սակավաթիվ զորքը ջարդել, Լոռու
ձորերի բերանն էին հասելֈ
Նրանց առաջից փախչում էր զարհուրած հայոց ժողովուրդը, փախչում էր ամեն
բան թողած, յուր չոր գլուխն առած, որ ետևից եկող թշնամուց ու մահից
պատսպարվելու մի տեղ գտնիֈ
Պարսիկների այս բարբարոսական շարժումը ոգևորեց, ոտի կանգնացրեց
իրանց կրոնակից Ղազախ—Բորչալվի թուրք ցեղերին, ուր դեռ չէր հասել Հասան
խանըֈ Այս կողմերից էլ հալածվեցան, տեղից ու գեղից պոկ եկան, փախստական
դարձան հայերը, և Փամբակ, Շորագյալ, Աբարան, Ղազախ, Բորչալու տակնուվրա
եղան, դատարկվեցան մի քանի օրումֈ
Այս բոլոր հալածականներն ամեն կողմից փախչում–թափվում էին Լոռու
ամուր ձորերը, մինչև կհասնեին Դսեղֈ
Դսեղը յուր անառիկ ու չքնաղ դիրքով նման է մի բնակերտ ամրոցիֈ Նրա
փոքրիկ հարթավայրը շրջափակված ու ամրացած է՝ Հարավից անտառապատ
սարերով, իսկ մնացած երեք կողմից խոր ձորերովֈ
Նրա հանդի սահմանները հարավից սկսվում են հովասուն, բարձր լեռներով,
հյուսիսում վերջանում անդնդախոր ձորերովֈ Նրա հարավային սահմանում՝
Քոշաքարի ժեռուտ կատարին, թռչկոտում է քոշը և բուսնում ղանձիլ, իսկ հյուսիսում՝
Ձաղի ձորում, ապրում է կարիճ և հասնում խաղողֈ
Այս երկու սահմանների մեջ կան թանձրախիտ, կուսական անտառներ, որ
կացնի ձայն չեն լսած, ուր ծառերի փչակներում բուն է դնում մեղուն, թալաներում
ապահով վխտում են երեները, մոռուտներում ինքնիշխան թագավորում է արջը, և
շամբուտներում հանգիստ ապրում է վարազըֈ Կան ժայռեր, ուր բուն է դնում արծիվը
և թռչկոտում այծյամը…
Բայց մենակ հրաշալի բնության համար չեն խելոք ճանապարհորդներն այս
գյուղը կոչել «փոքրիկ Զեյթուն», կամ դիրքի ամրությունը չէր պատճառը, որ թշնամու
ոտքը չէր ծեծում այստեղֈ
Հին ժամանակներից ի վեր Դսեղը պարծեցել է յուր քաջերովֈ Առած է դարձել,
թե «Դսեղա իգիթների անունը Դաղստան է հասել»ֈ
Դսեղա ձորերը լիքն են ավերակ տնակներովֈ Այդ բոլորը ժամանակավոր
բնակարան ու օթևան են եղել զանազան տեղերի ժողովուրդների, որ ահ ու փախի
ժամանակ ապաստանել են այս տեղերը, մինչև անցել է երկյուղն ու թշնամինֈ
Այս այն Դսեղն է, որ մեծազոր Մամիկոնյանները, Արշակունյաց փառքի վերջալույսին,
երեսուն տարի ևս մեն–մենակ հաղթանակներով ճակատ–։ճակատի զարկելով
պարսիկների ու արաբների հետ, ձանձրացած, X դարում թողին իրանց հայրենի
սրբազան Տարոնը, եկան բնակվեցին այստեղֈ
Դեռ մնում են նրանց շիրիմները, նրանց կանգնած խաչարձաններն ու
մատուռները, դեռ մնում է նրանց կառուցած ճերմակ տաճարը՝ Բարձրաքաշ Սուրբ
Գրիգորի վանքը, և դեռ կանգուն Սիրուն Խաչի վրա կարդացվում է «Յիշխանութեան
տանն Մամիկոնեան…»ֈ
Դեռ ժողովուրդն ավանդորեն պատմում է, թե այստեղ ապրեցին այն լավերը,
այստեղ կռվեցին և այստեղ մեռան…
Ինչպես ղրղին հանկարծ վրա է տալիս, և ճնճղուկները ահաբեկված այս ու այն
կողմից փախչում-լցվում են մի թփի մեջ, որ ազատվեն, ինչպես ուրուրը պտտվում է
երկնքում, և հավի ճուտերը լեղապատառ հավաքվում են մոր թևի տակը,— այնպես էր
Հասան խանի ահից հալածված՝ Փամբակա, Շորագյալի, Աբարանու, Ղազախու,
Բորչալվի, Լոռու ժողովուրդը փախել, լցվել Դսեղա ձորըֈ
Դսեղեցի Օվագիմ յուզբաշին, քառասուն աժդահա տղամարդ հետն առած,