EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Հետդ բերես պատրաստի։
110 Ասի ասա սրբազանին`
Տուն չեմ տանիլ գիտենաք, թեկուզ
Վեհափառը գրի կոնդակ։
Ապշած, սարսափած
Ծառան դուրս գնաց
115 Ցուցամատը թափ տալով,
Վերևիցը համբավ եկավ,
Թե սրբազան<ն> սաստիկ
Զայրանալով կնիժկումը նշանակեց։
Այսուհետև հալիդ մտիկ։
120 Ես նստեցի ծանր ու բարակ,
(Գիտես եղբայր` որ այս խայտառակ
Մարդոցն այսպես է հարկավոր).
Էլ գլուխդ ինչ ցավացնեմ,
Խաղ անելով ես այսպես,
125 Մինչև ժամի երկուսը
Պատրաստեցի երեք ու կես։
Հիմա խոսում են իրար հետ`
Թող չըգրի, թող չըտանի,
Առավոտյան մի լուսանա,
130 Սրբազանը տես ինչ կանի։
Մյուս օրն չեկա ծառայության.
(Գլուխս էլ ցավում էր մի քիչ,
Այն գիշերվան հիվանդների
Սրտաճմլիկ տնքոցից).
135 Միայն բանալին ուղարկեցի,
Ասի` թղթերը հանեցեք։
Երանի թե չէի ուղարկել,
Սրանք կարգին բաց են անում,
Իրենց անտեր թղթերի հետ
140 Իմ թղթերս էլ առնում տանում։
Մի քանի մանր ոտանավոր
Երկու հատ էլ պոեմա,
Մեհրին և նոր
«Դարձ» անունով, որ [էլ] չըկա։
145 Ինձ ասում են` այս աշխարհում
Քո խելքով չես կարող ապրել,
Եվ այսպես են բացատրում –
Կուզես ապրել – պետք է հափռել,
Հափռիր, այո՛, որտեղ հասնես,
150 Խեղդի՛ր, որին ուժդ պատեց
Եվ մարդիկը մեկ էլ տեսնես
Քեզ կանվանեն արդար ու մեծ,
Աշխարհս դմակ, տղեն դանակ,
Որքան կարաս կտրիր ու կեր,
155 Ներելի էր մի ժամանակ
Այս դևիզը [մահահրավեր]
Գազանների օրենսգրքում
Գուցե հոդվածն է առաջին,
Բայց չըգիտեմ մարդոց սրտում
160 Ո՛նց է ընկեր դարձել խղճին.
Եվ ինչ զարմանք, եթե նրան,
Որ չէ կարող քրտինք անել
[Դուր է] եկել սրա նման
Մի բնաբան է հավանել։
165 Սիրելիդ իմ Անուշավան,
Այս ոսկու և արյան դարում,
Հանուն սիրո և փրկության
Մարդիկ ինչեր են կատարում.
Կատարում են թող կատարեն,
170 Իրանց մեղքը իրանց վզին,
Բայց թե այնքան լիրբ ու չար են,
Քարոզում են նույնն ուրիշին։
Զահլես գնաց, Անուշավան,
Այստեղ կըտրենք, Աստծու խաթեր,
175 Խայտառակ թելն այս պատմության,
Ոտի համար դնենք Ծաթեր։
Դեռ անհիշելի վաղ մանկությունից
Անհայտ ըղձերով թռչում էի վեր,
Միաժամանակ քարշում էին ինձ
Դեպի ստորև ախտավոր կրքեր։
5 Հնազանդվեցի մոլություններիս.
Ոչ ոք էլ նրանց մասին չըխորհեց,
Իսկ կյանքը գրկեց և, փաղաքշելով,
Հեշտասիրությամբ սիրտս տոգորեց։
Սակայն ի՞նչ է նա, ինձ ոչ ոք չասաց,
10 Մեզ ի՞նչ է տալիս կամ ո՞ւր է տանում,
Որ, մեկը միամիտ, իսկ մյուսն ստիպված,
Անվերջ սիրելով կյանք են անվանում։
Եվ ես, անգիտակ նրա խորհրդին,
Անձնատուր եղա բոլոր ուժերով,
15 Մինչև որ հասա ինձ խաբող կետին,
Մինչև որ տեսա հոգնած աչքերով.–
Վարդերով ծածկած կորստյան անդունդ,
Քաղցրավենիքով պատած մահադեղ.
Մարդիկ հառաջ են վազում սրտաթունդ,
20 Եվ օրապակաս ընկղմում այնտեղ.
Մեռելի վրա բարձրաձայն սգում,
Վաղաժամ մահ են ողբում անդադար,
Տեսնում, շոշափում, բայց դեռ չեն զգում,
Եվ դարձյալ շուտով մեռնելու համար...
25 Ա՜խ, ո՜րքան շատ են ճանապարհները,
Որ մեզ տանում են դեպի գերեզման,
Եվ ինչպես մոլի մեր թարմ ուժերը
Մենք սպառում ենք ձեռքով սեփական...
ՆՐԱՆ
Ես ուզում եմ, որ ինձ նման
Էլ չըսիրեր մեկը քեզ,
Բայց ասեին միաբերան,
Թե դու, իրավ, հրեշտակ ես։
5 Ես ուզում եմ, որ քո անմեղ
Սիրտը թնդար ինձ համար,
Եվ հավիտյան վառվեր այնտեղ
Միայն իմ սերը բոցավառ։
Ես ուզում եմ, որ օրն ի բուն
10 Ապշած նայեմ աչքերիդ,
Ինձ մոռացած, կորչեմ անհուն
Խորության մեջ հայացքիդ։
Իսկ եթե մահն այն ժամի մեջ
Ինձ մոտենար, օ՜, սեր իմ,
15 Ես կուզեի քո սիրատենչ
Կուրծքդ լիներ ինձ շիրիմ։
ԱԶԴ
Հեռացրեք նրան Աստծո սեղանից,
Որ չապականե մեր սրբությունը,
Ազատ պահեցեք անսուրբ բերանից
Վարդանի պաշտած Աստծո անունը:
5 Ավարարությամբ զորացած բազկով
Թո՛ղ նա չըկրե մականը Մեծի
Եվ շահախնդիր, կաշառված խոսքով
Կանգնի քարոզիչ փրկության գործի:
Թո՛ղ չըկատարեն հաշտ ու պատարագ
10 Սեղանակապուտ, անարժան ձեռքեր,
Ոչ նվիրական կամարների տակ
Անզգա սրտից վերանան երգեր:
Եվ թող քարկոծվի, ով որ անգիտակ
Մարդկային կյանքի վսեմ խորհրդին,
15 Կըհամարձակվի Հայոց հարկի տակ
Քարոզել – հովվել այս ժողովրդին:
«ՈՉ ՅՕՐԻՆԱԿ ԱՅԼՈՑ»
Ազատ, համարձակ բարձրացի՛ր, արատ,
Քո պատվանդանի վերա ոսկեղեն,
Բարձրացի՛ր, իշխի՛ր... թող մարդիկ անպարտ
Հորդ արտասուքով ոտքդ ողողեն։
5 Դո՛ւրս արի, հանցա՛նք, մեծատան շեմքից.
Խեղդի՛ր, խորտակի՛ր անմեղ տըկարին,
Մի քաշվիր տիրոջ փառավոր միրքից –
Նա ընկեր է քո առած ավարին։
Եվ քաջալերված լրբենի բազուկ,
10 Ճեղքիր ճակատը ճշմարտախոսի,
Արդեն արծաթով վաճառվեց ծածուկ
Եվ ճշմարտության խոսքը Հիսուսի։
Դու, սեղանավոր, ձեռքդ տարածիր
Դեպի սեղանը մարդոց սրբության...
15 Մի՛ վախիր,– ամեն բողոք ու խնդիր
Պիտի սին օդում անկատար մնան։
ԵՐԳՉԻՆ
Ապա այն երգն ասա՛, երգիչ,
Որ հեծեծանք է միալար,
Այն սրտատանջ և մորմոքիչ
Երգը երգիր ինձ համար։
5 Սիրտս լիքն է լուռ վշտերով,
Շո՛ւտ, այն տխուր երգն հնչիր,
Եվ քո երգի նուրբ ձայներով
Արցունքներըս դուրս կանչիր։
Շատ թաքցրի սրտիս միջին
10 Զգայազուրկ մարդկանցից,
Այժմ ուզում եմ քո առաջին
Ողջ դատարկել իմ սրտից։
Դե շո՛ւտ արա, որ ինչպես թույն
Ինձ չըտանջեն հավիտյան,
15 Երգի՛ր, երգիչ, և նրանք իսկույն
Իմ աչքերում կերևան։
ԻՍՐԱՅԵԼ
Պանդուխտ, հալածված, հոգնած, վշտաբեկ,
Եվ ոչ մի երկրում հանգիստ չըգտա.
Դարձյալ դեպի քեզ, հայրենիք իմ հեգ,
Հարազատ որդիդ թռչում եմ ահա։
5 Բայց և քո գրկում, ավա՜ղ, կորած է
Տենչալի կյանքի հույսը հավիտյան,
Քո գրկում նաև ինձ սպասում են
Ստրըկի վիճակ, օրեր հեծության։
Քո իրավունքից զրկված Սիոնի
10 Սրբազան գավթում լումա են փոխում,
Կորած է փառքը Երուսաղեմի,
Եվ լիրբ ոսոխի սիրտը չէ դողում։
Եվ գերի որդիդ, ո՛վ գերված աշխարհ,
Ազատ քայլերով, և ո՛չ մի անգամ,
15 Այն սուրբ վայրերում, ուր որ մեծացա,
Եվ այսուհետև չպիտի ման գամ։
Անիրավ տիրող թշնամու ձեռքը
Ինձ կըհալածի քո երկնքի տակ,
Եվ թաքուն կերգեմ ես իմ ողբերգը`
20 Քո սար ու ձորում հեծելով մենակ...
Ա՜խ, մենք պատրաստ չենք միասին կռվի,
Եվ մեզ թշնամին խեղդում է ջոկ-ջոկ,
Մենք հալածված ենք առանց մեղքերի
Եվ չի պաշտպանում մեր դատը ոչ ոք։
ՏԱՐՈՆԻ ԳԱՐՈՒՆԸ
(Հատված պոեմայից)
Գարունն եկավ և թևերը
Հովիտներում տարածեց,
Հայաստանի խիստ ձմեռը
Լերանց ծայրերն հալածեց։
5 Ժպտաց երկնից Արեգն աչեղ,
Եվ ձյուները հալվեցան,
Հով սարերի վերա տեղ-տեղ
Վրանները շարվեցան։
Մուսաբեկի գազան օբեն
10 Դարձյալ իջավ յուր ուրթում,
Նրա մարդիկն առած ջիդեն`
Մարդազոհ են պտըրտում։
Հանկարծ տիրեց ահ ու սարսափ
Խաղաղանիստ վայրերին,
15 Միմիայն երեն մնաց ազատ
Բարձըր լերանց ծայրերին։
Հարյավ կյանքով գարնանաբեր
Եվ հրճվում է ողջ Տարոն,
Բայց չէ լսվում աշխատասեր
20 Հայ գյուղացու հորոլոն։
Գարունն եկավ, սարերն ելավ
Ազատ քյուրդը հաղթական,
Գարունն եկավ, յուր ցուպն առավ
Հայ գյուղացին գաղթական։
ՏԱՐՈՆԻ ԱՌԱՎՈՏԸ
Կարմիր արևն առավոտյան
Պայծառ ցոլաց դեպի Մուշ,
Ծավալվեցավ ծովի նման
Մշու դաշտը քաղցրահուշ։
5 Նրա շուրջը խոշոր դեմքով
Կանգնած, լեռներն ահագին,
Քնաթաթախ, լուռ աղոթքով,
Նայում են վեր – երկնքին։
Արածանին օձապտույտ
10 Ծաղկադալար ափերում,
Մշուշի մեջ, ազատ, անփույթ
Խաղ է անում, փրփըրում։
Բայց հարսներ չեն հավերժական
Խայտաճամուկ շորերով,
15 Եվ չեն եկել, որ լողանան
Արածանու ջըրերով։
Որ սիզավետ տափաստանում
Վազվըզելով մանրաքայլ,
Երգ ասելով քաղ են անում
20 Մարգերի մեջ ցողափայլ։
Արեգակի շողերի հետ
Ահա շողաց և մի բան,–
«Ո՜վ զորավոր սուրբ Կարապետ,
Ո՜վ ավազանդ հայության...»
25 Հանգիստ կացի՛ր, բարեպաշտ մարդ,
Այն խաչը չէ քո պաշտելի
Սուրբ Կարապետ շքեղազարդ
Հայոց վանքի գմբեթի։
Ծայրն է քրդի սուր նիզակի,
30 Որ ճոճում է մշուշում.
Ահա և ձին ավազակի,–
Ի՜նչ արագ է նա քըշում։
Տեսավ հեռվից քաջ աշիրը
Զվարթ խումբը քաղվորի,
35 Եվ ցոլացին սուր աչքերը
Ցանկությունից վայրենի.
Եվ սլացավ ինչպես բազեն
Խոյանում է ամպերից,
Ա՜հ, խեղճ կանայք, էլ ո՞ւր վազեն,
40 Ի՞նչ է գալիս ձեռքներից...
Հասավ, ճանկեց... բռնեց թարքին
Օրիորդին ուշաբարձ,
Ասպանդակեց, տաքացավ ձին,
Եվ հեռացավ սրընթաց։
ԳԻՇԵՐ
Եկավ գիշերն` սփոփանքը
Անմխիթար սըրտերի,
Եվ սարերի կերպարանքը
Փոխվեց անեզր ստվերի։
5 Հաղթահարված խորին քնից`
Պապանձվեցին ամեն տեղ,
Մութն ու խավար հորիզոնից
Ծագեց լուսին փառահեղ։
Եվ երկնքում բարձր կախված
10 Սիփան սարի կատարին,
Մունջ նայում էր նա դեպի ցած`
Տխուր նիրհող աշխարհին։
Նըրա փափուկ, արծաթահեր
Հով շողերը իրանց հետ
15 Թափում էին հանգստաբեր
Նիհր ու թմբիր քաղցրավետ։
Սակայն գիշերն այն հեգ երկրում
Հանգստության փոխանակ
Ահ ու սարսափ է միշտ բերում,
20 Գաղտնի հարված ու տանջանք։
Գիշերային լռության մեջ
Ծանըր տնքոց է լսվում,
Եվ աղաչանք, և լաց անվերջ,
Եվ... ողջ լեզվով չի ասվում։
25 Էն ճամփորդն է, ճամփի տակին
Չարչարվում է` կիսամահ,
Էն ծնողն է իր զավակին
Ողբում, կանչում... և չըկա...
Կույս աղջիկն է լըլկանքի մեջ,
30 Ալևորը խոր բանտում...
Էն կտրիճն է հայրենատենչ
Խիզախ հոգին ավանդում...
Եվ կյանքն այնտեղ ծանր ու խավար
Մի գիշեր է ահավոր...
35 Եվ ո՛վ գիտե, որի՞ համար
Կլուսանա բարի օր։
Կուրծքս երբեմն եռ է գալիս և հուզվում.
Ես մնում եմ անշարժ, ինչպես լուռ արձան,
Միտքս թռչում դեպի երկինք և սուզվում
Տիեզերքի խորության մեջ անսահման...
5 Ամփոփում է հանկարծ երկիր բովանդակ,
Սիրատարփիկ կուսի կուրծքին է փարում,
Խոնարհվելով իջնում մինչև ոտնատակ –
Արհամարհված սրբությունը համբուրում...
Ետ է թռչում և մոլորված դեգերում
10 Քաղցրահուշիկ խոր անցյալի լուռ ծոցում,
Եվ թրթռում արդեն լռած երգերում,
Սառն ու տխուր շիրիմները շոշափում...
Հետաքրքիր ցանկությունով թևառած
Ապագայի մթության մեջ խարխափում,
15 Եվ մի սաստիկ տենչով լեցուն, սավառնած`
Երջանկության սահմանները թևածում...
Թռչում է միտքս,
Կորչում է միտքս,
Եվ չեմ հասկանում,
20 Ինչ եմ ցանկանում։
ՆԿԱՐԻՉ Գ. ԲԱՇԻՆՋԱՂՅԱՆԻ
«ՁՈՐԱԳԵՏԸ ԳԻՇԵՐՈՎ» ՆԿԱՐԻ ԱՌՋԵՎ
Արտի՛ստ, քաջերի այս ձորն ահարկու
Յուր բնավայրից փոխադրել ես դու.
Մե՛ծ է արդարև, մեծ է քո հոգին,
Որ ընդգրկել է ժայռերն ահագին
5 Իրենց սեփական խոր մտածմունքով,
Փրփրուն գետը փայլուն ծփանքով,
Լուսին-աստղերով կամարը երկնի
Եվ համատարած խավարն ահռելի...
Լո՜ւռ հանգստություն – գիշեր է մթին.
10 Հանգստանում է նաև իմ հոգին։
Բայց ահա, այնտեղ, ձորի խորքերում
Մի մենակ վառվող լույս է երևում.
Այո՛, մի խուղ կա այն ձորի միջին,
Դու ճանաչո՞ւմ ես նորա բնակչին...
15 Օ՜հ, չես ճանաչում – անծանոթ ես դու,
Բայց թե գիշերը և նրա հոգու
Կարողանայիր տեսնել և զգալ –
Հանգստություն չէիր նայողին դու տալ։
Քրիստոս հարյավ հըրաշափառ,
Հարյավ աշխարքն էլ նորից,
Դու էլ, սե՛ր իմ, հարություն առ
Մոռացության խավարից։
5 Դու, որ ազատ միտքս ու հոգիս
Կախարդեցիր այնպես վաղ,
Հայտնվեցար խոստումներով
Եվ հեռացար անհապաղ։
Արի՜ դարձյալ, որ առանց քեզ
10 Կյանքը դառն է և անձուկ,
Քեզ կանչում եմ, որ նորոգես
Մեր վայելքը վաղանցուկ։
Հիշի՛ր, որ քեզ դեռ սիրում եմ,
Եվ այժմ, ընկած պատրանքից,
15 Ձեռքս, ահա, տարածում եմ –
Ինձ ազատիր այս կյանքից։
ՏԱՊԱՆԱԳԻՐ
Կյանքի տղմի մեջ գլխովին թաղված
Եվ փոքրիկ հոգին կասկածներով լի,
Մտքերն ամեն օր արնով շաղախված
Անցկացրեց նա կյանքն յուր ողորմելի.
5 Զորեղի առաջ ծունր խոնարհեց,
Իշխանավորի ոտքերը լիզեց,
Ուրացավ պատիվն և արհամարհեց,
Յուր անձը վատնեց և ոսկի դիզեց։
Տկարից խլեց, խեղճից գողացավ,
10 Արդարին խաբեց, անմեղին ծեծեց,
Հարուստի առաջ ծառա ձևացավ,
Կողոպտեց մարդոց և ոսկի դիզեց.
Կեղծավոր դեմքով, շողոքորթ խոսքով
Հռչակեց իրան մարդոց սրտացավ,
15 Միամիտներին շլացրեց ոսկով,
Ավազակների հետ ընկերացավ.
Կուրացած մարդիկ առաջ վազեցին,
Բարձրացրին նրան աթոռն աշխարքի,
Իսկ երբ որ մեռավ` դառն արտասվեցին,
20 Կանգնեցին արձան անվախճան փառքի։
ԱԽԹԱՄԱՐ
Ծիծաղախիտ Վանա ծովի
Փոքրիկ գյուղից առափնյա,
Ծովն է մըտնում գաղտագողի
Ամեն գիշեր մի տըղա:
5 Ծովն է մըտնում առանց նավակ,
Բազուկներով առնացի
Ջուրը ճողփում, լող է տալիս
Դեպի կըղզին դիմացի:
Խավար կըղզուց պարզ ու պայծառ
10 Մի լույս կանչում է նըրան,
Մի վառ փարոս նըրա համար,
Չըմոլորի իր ճամբան:
Սիրուն Թամարն ամեն գիշեր
Այնտեղ կըրակ է անում,
15 Եվ ըսպասում է անհամբեր
Այնտեղ` մոտիկ դարանում:
Ծըփում է ծովն ալեծածան,
Ծըփում է սիրտը տըղի.
Գոռում է ծովն ահեղաձայն,
20 Նա կըռվում է կատաղի:
Եվ Թամարը սըրտատըրոփ
Արդեն լըսում է մոտիկ
Ջըրի ճողփյուն, ու ողջ մարմնով
Սիրուց այրվում է սաստիկ:
25 Լըռեց: Ծովի խավար ափին
Կանգնեց սև-սև մի ըստվեր...
Ահա և նա... իրար գըտան...
Կասկածավո՜ր լուռ գիշեր...
Միայն ալիքը Վանա ծովի
30 Մեղմ դիպչում են եզերքին,
Եվ հեղհեղուկ հեռանում են
Շըշունջներով անմեկին:
Նըրանք ասես փըսփըսում են...
Ու աստղերը կամարից
35 Ակնարկելով բամբասում են
Լիրբ, անամոթ Թամարից...
Բամբասում են կուսի սըրտում...
Ժամ է արդեն... ու կըրկին
Մինն ալեկոծ ծովն է մըտնում,
40 Մյուսն աղոթում եզերքին...
Բայց մի անգամ չարկամ մարդիկ
Նըրանց գաղտնիքն իմացան,
Լույսը հանգցրին սև ու սաստիկ
Մի մութ գիշեր դիվական:
45 Մոլորվեցավ խավար ծովում
Լողորդ տըղան սիրահար,
Ու բերում է հողմը, բերո՜ւմ
Հառաչանքներն - «Ա՜խ, Թամա՜ր...»։
Մոտ է ձայնը. սև խավարում,
50 Ժայռերի տակ սեպացած,
Ուր ամեհի ծովն է գոռում,
Մերթ կորչում է խըլացած,
Ու մերթ լըսվում ուժասպառ.
«Ա՜խ, Թամա՜ր...»։
55 Առավոտյան ծովը ծըփաց,
Ափը ձըգեց մի դիակ,
Նըրա շուրթին, պաղ, կարկամած,
Ասես մեռած ժամանակ
Սառել էին երկու բառ.
60 «Ա՜խ, Թամա՜ր...»։
Այն օրվանից սըրա համար
Կըղզին կոչվեց «Ախթամար»։
Խղճալի՜ մարդ. տոգորված
Իրան անհայտ և կորած
Օր ու կյանքի տենչանքով,
Հազար ու մի տանջանքով,
5 Հույսերով միշտ անկատար,
Շտապում է անդադար...
Յուր գոյության ընթացքում
Դիակներով է ծածկում
Ասպարեզը յուր կոխած,
10 Եվ, արյունով շաղախած,
Պիղծ ձեռքերով ուզում է
Երջանկություն ընդունե.
Չի նկատում, որ իզուր
Եղած կյանքն էլ բնատուր
15 Առանց հաշվի վատնում է.
Իսկ երբ ույժը հատնում է,
Գերեզմանի եզերքին
Կանգ է առնում տխրագին,
Ափսոսանքով արտասվում,
20 Ետ է նայում և տեսնում,
Որ ողջ կորցրել է անդարձ,
Ինքն էլ կորչում է հանկարծ,
Ինչպես շունչը յուր վերջին,
Ինչպես հյուլե մի չընչին։
ԵՐԳՉԻ ՎՐԵԺԸ
Ծանր հեծության ժամանակների
Եվ ճընշումների անզգա որդիք,
Կամեցա սիրել, սակայն դուք բարի
Սիրտըս ու հոգիս զայրույթով լցրիք։
5 Բայց դրա համար ես այնպես կերգեմ,
Որ այդ ձեր սիրտը ցավից պատառի,
Տըխուր ձայներով կըթունավորեմ
Հանգստությունը գալոց օրերի։
Հուսահատության թախծալի երգով
10 Լեղի կըդարձնեմ ձեր կյանքը բոլոր,
Եվ դուք կարտասվեք լիացած աչքով,
Խնջույքների մեջ նստած գըլխակոր։
Եվ խիստ վըրեժը զայրացած երգչի
Ձեզ կըհետևի մինչև գերեզման,
15 Ձեր սիրտը կայրի, հոգին կըտանջի...
Եվ կըտառապեք այսպես հավիտյան։
ԿԱՆՉ
Եթե կաս, Աստված,
Եվ չես ստեղծել
Արտասուք ու լաց,
Հեծել, անիծել,
5 Թե չար նախանձի
Թույնով մահացու
Դու չես վարակել
Պարզությունն հոգու,
Թե դու չես ասել,
10 Որ կյանքը այսպես
Լինի անսպառ
Տանջանքի հանդես,–
Մեղմացրու մարդկանց
Կիրքն ամբարտավան,
15 Եթե Աստված ես
Դու խաղաղության։
Տե՜ր արագահաս,
Աստված արդարի,
Ո՞ւր ես, եթե կաս.
20 Ես աղոթք արի,
Բայց սրածության
Ահարկու ձայնից
Խլացավ անդորր
Իմ աղոթքն անբիծ.
25 Եվ ես, վայրենի
Կրքից կատաղած,
Ամբարիշտների
Քարերից փախած,
Քո անվան հուսով
30 Կռվեցի երկար,
Պարծեցա քեզնով,
Սակայն դու չեկար։
Էլ ինչո՞ւ եմ ես
Տառապում այսքան,
35 Եթե Աստված ես
Դու անմեղության։
Ինչո՞ւ տակավին
Չես պատժում չարին,
Ո՞ւյժդ է պակասում,
40 Թե՞ չենք աղերսում։
Թե չարագործին
Դո՛ւ չես տվել սուր,
Որ խաղաղ հոգին
Սարսափի իզուր.
45 Թե՞ դու չըգիտես,
Որ այստեղ, երկրում
Մարդը ժպտերես
Մարդ է գիշատում.–
Դե արի՛ ու տե՛ս.
50 Զարկի՛ր ու շանթի՛ր,
Եթե Աստված ես
Դու վըրեժխնդիր։
ՊԱՏՎԵՐ
Վանա բանտի խորքից ելած հառաչանք,
Ճիչ, աղաղակ բռնաբարված աղջկա,
Թալանվածի լաց ու աղերս, աղաչանք
Թե որ լսեք, ասացեք թե` բան չըկա։
5 Ամբողջ տարին արյուն-քրտինք աշխատող
Հայ գյուղացին թե որ լինի սովամեռ,
Կամ հուսահատ տանից կորչի հողից հող,
Գրեցեք թե` սաստիկ ցուրտ էր այս ձմեռ։
Թե կրակված հայոց գյուղի բոցերում
10 Վա՛յ կանչելով մարդիկ այրվեն կենդանի,
Հավատացրեք – խաղաղություն է տիրում,
Ժողովուրդը կյանքն օրհնում է սուլթանի։
Բան է, թե որ (չի պատահիլ այդ իսկի)
Նահատակված հային մի բան տանք, ասեն,
15 Դուք հասկացրեք, իբրև ծանոթ այդ ազգի,
Որ ժամը չէ, հայերը դեռ տըհաս են։
Հայոց լեզուն Մեսրոպն իրան հետ տարավ,
Իսկ կրոնը մի աղանդ է զենդական...
Սպասեցեք, մինչև որ մեր սրտացավ
20 Խնամքի տակ լուսավորվեն, առաջ գան։
ՆՎԵՐ ԱՆ. ԱԲ.-ԻՆ
Նորեկ գարունը լեռնական հային
Տեսավ առապար օտար աշխարքում,
Տեսավ մոլորված մտքով տխրագին,
Եվ այսպես խոսաց թախծալի սրտում.
5 «Հիշո՞ւմ ես, պանդուխտ, քո հայրենիքիդ
Թանձր անտառը, ծառերը հսկա,
Չքնաղ լեռները և ծաղկափթիթ
Մարգագետինը, որ այստեղ չըկա.
Գոչող ջրվեժը, որ ողողելով
10 Իջնում է գլխից մռայլ ժայռերի,
Զվարթ հավքերը, որ ճռվողելով,
Մերթ խլացնում են աղմուկը ջրի.
Երկրի վայրենի գեղեցկությունը
Եվ գեղածիծաղ երկինքը անհուն,
15 Նորա փառահեղ, պերճ հորիզոնը
Վաղ առավոտյան, իրիկվան պահուն...
Եվ այն բոլորը, որ թողել ես դու,
Որ ա՜յնքան փարթամ, այնքան սիրուն են...
Օ՜, մի՛ արտասվիր, խորտակված մարդու
20 Արտասուքները այստեղ գին չունեն։
Նրանք այս օտար ու սառն աշխարքում
Կըկորչեն, ինչպես կաթիլը ջրի,
Եվ քո թախիծը, դարձյալ քո սրտում,
Մենակ քո անձը պիտի տոչորի»։
N. N.-ԻՆ
Կյանքի հոսանքն յուր ընթացքում
Մեզ մոտեցրեց միմյանց,
Բայց զգացի ես իմ հոգում
Հենց նույն ժամին մի կասկած։
5 Նախազգացումն ինձ չըխաբեց.–
Հայտնվեցար դու շուտով,
Եվ մենք այժմ բաժանված ենք
Ատելության անդնդով։
Արդեն ծանըր ես տուժեցի
10 Քեզ կանչելով «բարեկամ»,
Էլ մի՛ ջանար, փարիսեցի,
Գրավել սերս մյուս անգամ։
Մի՛ բարձրացնիր կենաց բաժակ,
Ինձ մի՛ օրհնիր ժպտերես,
15 Էլ չի դարձնիլ ոչ մի մաղթանք
Իմ հավատը դեպի քեզ։
Քո պատկերը իմ սրտի մեջ
Նզովելի՜ հիշատակ,
Ամեն անգամ զարթեցնում է
20 Բուռն ցասումն և տանջանք։
Գուցե տեսնես ինձ հալածված,
Անցավակից և մենակ,
Թափառելիս անտուն, անհաց...
Սակայն, և այն ժամանակ,
25 Անհնազանդ արտասուքս
Կամ հառաչանք մի թեթև
Եթե հանկարծ հայտնեն վիշտս
Ակամայից քո առջև,
Դու մի՛ կարծիր, թե քեզանից
30 Կարեկցություն եմ խնդրում,
Այլև իզուր մի՛ հարցնիր ինձ,
Թե ինչ ցավ կա իմ սրտում.–
Քո խոսքերն իմ տխրությանը
Չեն լինելու մխիթար,
35 Եվ իմ սրտի գաղտնարանը
Միշտ փակված է քեզ համար։
Երկինք, գետինք թող միանան,
Կանգնի վկա տիեզերք –
Տվողը հոգուս կարողության,
40 Էլ չեմ սիրիլ քեզ երբեք։
ՍԱՐԵՐՈՒՄ
Մութը իջավ, գետինն առավ
Քոշաքարա սարերում,
Գագաթների տեսքը կորավ
Ու խոր թաղվեց խավարում։
5 Երկինքն ամպած, տխուր ու սև
Լաց է լինում միալար,
Հեռո՜ւ, հեռու լերան ետև
Խաղում փայլակն անդադար։
Ահա փայլեց և մոտիկից,
10 Լուսափայլեց սար ու ձոր.
Ոլորվելով սարի տակից
Գետը վազում է պըղտոր։
Մենակ, անքուն հովիվն ահա
Կանգնած իրեն արխաջում,
15 Արթուն աչքով հըսկում է նա,
Գողից երկյուղ է քաշում։
Փայլակն ահա փայլեց կըրկին,
Նըրա կարմիր լուսի տակ,
Բինից հեռու երևացին
20 Երկու մարդու կերպարանք...
Ամպը գոռաց ու տըրաքեց,
Եվ անձրևը սաստկացավ,
Հովիվն «հե՛յ հե՜յ...» աղաղակեց,
Շունը թևից վեր կացավ...
25 Հրացանները որոտացին,
Ոչխարն եղավ ցանուցիր,
Հավարն ընկավ, ողջ զարթնեցին...
Գիշերը մո՜ւթն, ակնակիր...
Երբ տեսնում եմ, մարդ տակավին
Պահանջածը դեռ չի ստանում,
Եվ հուսահատ գերեզմանին,
Մոլորությանն է ապաստանում.
5 Երբ աչք եմ ածում շուրջս ու հեռու
Եվ չեմ գտնում խաղաղ անկյուն,
Ուր հառաչը տանջվող գերու
Չտարածվեր տխրահնչյուն.
Այնինչ խոսքը մարդու որդու
10 Արհամարհված ու մոռացված,
Եվ գլուխը ազատ մարդու
Մինչև գետին խոնարհած,
Բարկությունով լցված հոգով
Ես ուզում եմ, որ հենց իսկույն,
15 Տիրող կյանքը յուր վայելքով
Դառնար ժանտախտ ու մահաթույն...
Թող մեղավոր հարանց շիրմի
Վերա որդիքն անապական
Ապրեն հանգիստ, և թող լինի
20 Նրանց օրենքն ավետարանն:
ՀՐԱԺԵՇՏ
Այստեղ ահա կըբաժանվենք
Մնաս բարյավ, սիրելի.
Այսպես ես չեմ ցավել երբեք
Դառնությունով սիրտս լի։
5 Այստեղ ահա քեզ թողնում եմ
Եվ չգիտեմ, ուր կերթաս.
Կասկածներից ես դողում եմ...
Թող պահպանե քեզ Աստված։
Ա՛խ, առանց քեզ տխուր կյանքիս
10 Օրը տարի կդառնա,
Բայց, ուր լինիս, դարձյալ հոգիս
Շուրջդ պիտի թրթռա։
Մնաս բարյավ, բայց միշտ հիշիր,
Որ քեզ շատ եմ կարոտել,
15 Եվ տեսության ժամի համար
Չըմոռանաս աղոթել։
ԴԵՐԱՍԱՆ ԱԴԱՄՅԱՆԻ ՄԱՀԸ
«Մեռնել-քնել»
Համլետ
Ոգևորողն ընկավ արդեն,
Եվ լռեցին նորա հետ
Սիրո տանջանք, զայրույթ ու քեն –
Լիր, Օթելլո և Համլետ։
5 Մեռավ – քնեց, հանգստացավ.
Որպես աղմուկ կենդանության,
Մեռելության միջից անցավ
Եվ չքացավ հավիտյան։
Էլ չի լսվիլ նորա ձայնը
10 Իմաստներով ոգեշունչ,
Հավերժացավ աստվածայինը,
Մնաց դիակն անմռունչ։
Եվ կըհանգչի լուռ և անշարժ
Դերասանը քարի տակ,
15 Բայց կպատմի քարն ապառաժ
Մրրկալից հիշատակ։
Եվ այցելուն պիտի կանգնե
Շիրմի առջև փառագոչ,
Սրտի խորքից բացականչե
20 Ձայնով հպարտ ու դողդոջ –
«Ոսկերացդ հանգիստ,
Աննման արտիստ»։
ՈՒՐՈՒ
Դո՞ւ ես, իմ սիրո՛ւն,
Այն չըքնաղ ուրուն,
Որ զըրկում է ինձ
Գիշերը քընից։
5 Դո՞ւ ես գըրկաբաց
Հայտնըվում հանկարծ,
Ուզում ես գըրկել,
Ու հանկարծ, մեկ էլ
Խավարի միջում
10 Սահում ես, կորչում...
Դո՞ւ ես ծիծաղով
Կամ ծանոթ ձայնով
Մեր սիրած երգի`
Իմ լուռ սենյակի
15 Մոտից հեռանում
Գիշերվա մըթնում...
Ասա՛, իմ սիրո՛ւն,
Դո՞ւ ես այն ուրուն,
20 Գիշերը քընից...
Սիրելի՛ աչեր.
Որպես մութ գիշեր
Վառված աստղերով,
Անմեկին ահով
5 Ցնցում եք հոգիս,
Եվ, մերթ նայելիս,
Անդիմադրելի
Հրապուրանքով լի
Սիրտս եք թափանցում,
10 Բայց դուք չեք խոցում,
Այլ մեղմ, անվրդով,
Լուռ այրվող խանդով
Գրկում եք ամուր
Սիրտս անձնատուր
15 Եվ ճմլում այնքան
Քաղցը՜ր, դյուրեկան...
Օ՜, ոչ թե պաչել,
Այլ ապշած պաշտել
Ձեզ միայն կուզեի,
20 Սիրատենչ սրտի
Ջերմ խոսակիցներ.–
Սևորա՛կ աչեր։
Թե հոգնել ես հաղթահարված
Կյանքի անվերջ հոգսերով,
Թե տանջվում ես արհամարհված
Բոցավառվող քո սիրով.
5 Թե կյանքի մեջ մի չար դիպված,
Մի ամոթ է քեզ ճնշում,
Թե չարաչար հիասթափված
Կյանքն ատում ես և գարշում,
Լավ իմացիր, ողջ անօգուտ
10 Պիտի հուզեն միմիայն քեզ,
Մի՛ սպառիր ուժը հոգուդ
Մտածմունքով կարճատես.
Հանգիստ եղիր, աղոթք արա,
Անհիշաչար եղիր միշտ,
15 Թող քո լացով չուրախանա
Քո թշնամին ամբարիշտ։
Կյանքի ցավը, բախտի խաղը,
Ատելությունն անմըտի,
Հավատացի՛ր, երբեք չարժեն
20 Վրդովմունքին քո սրտի։
Եվ այդ սիրտը քեզ չի տված
Որ դու մաշես ամեն օր,
Այնտեղ պիտի ապրի Աստված,
Ոչ թե ցավեր նորանոր։
ՄՈՃՈՌՅԱՆՑ ՊԵՏՐՈՍ «Բանաստեղծություններ»
Աղեքսանդրապոլ. տպարան Աբրահամ Մալխասյանցի, 1892 թ., 68 երես, գինն է 25 կ.
Այս գրքի մասին ստիպում է խոսել ոչ թե արժանիքը, այլ այն հանգամանքը, որ
լռությունը կխաբե հեղինակին, և նա, իրան շարունակ բանաստեղծ համարելով, իզուր
և նույնիսկ վնասակար աշխատանք կանի գրականության համար։ Մանավանդ
բանաստեղծի հռչակ ունենալու ցանկությամբ հիվանդացած է մեր երիտասարդների
մի նշանավոր մասը, որոնք, չնչին բացառությամբ, նույնքան զուրկ են
բանաստեղծական բնատուր շնորհքից, որքան և պ. Մոճոռյանը։
Սրանց սրտումը բանաստեղծական սրբազան կրակի տեղ մի ճճի կա, որ անհանգիստ
է անում, ստիպում է մի գործ կատարել, մի փառք վաստակել, բայց որովհետև չեն
կարողանում կամ չի հաջողվում այդ, գողանում են, մուրում են թեմաներ, մտքեր,
այլանդակում են, հանգեր են թխում և անճոռնի հուսահատ աղաղակներով
բարձրանում Ոլիմպոսի գագաթը՝ անհայտ չկորչելու և ավելի բարձր երևալու համար։
Սակայն նոքա չեն խաբել ընթերցող հասարակությանը և հայոց Մուսայի համար
ընդհանուր արհամարհանք են վաստակել, բանաստեղծի նշանակությունը ծիծաղելի
են դարձրել՝ այն տեղն են հասցրել, որ «Բանաստեղծություններ» վերնագիրը կրող
գիրքը շատ անգամ առանց կարդացվելու է պախարակվում։
Այդ դժբախտ հերոսներից մեկն է պ․ Մոճոռյանը։ Մեր վկան նորա գիրքն է։
Վերցնենք առաջին ոտանավորը՝ «Մուսա», որ իբրև գոհար դրած է գրքի ճակատին։
«Ոլիմպոսի սուրբ գագաթից Արամազդը զայրացավ, երբ... մի հողեղեն տեսավ։
Պերսեփոնին հրամայեց նրան Տարտարոս տանել... Դյուցազները սարսափեցին, բայց
Մուսայի ահեղ դեմքը չսարսափեց (ղոչաղ դեմք)։ Այն ժամանակ Արամազդը հարցրեց.
«Ասեք, Հերմես, Ապոլլոն... գուցե ձեր է սա ժառանգ մի երկրային կնոջից։ Եվ Ապոլլոնը
չոքեց, ներում աղաչեց․
Ներում եմ, ասաց Արամազդ,
Բայց դու շտապիր ողջունել,
Ոլիմպոսի բարձունքից
Անմահ հոգով պսակել։
Ապոլլոնը չգիտեմ ինչպես հասկացավ այս հրամանը, միայն «խոստացավ Մուսային
իր քնար... երգեց տխուր հրաժեշտով (հրաժեշտը), պատվերներ տվեց, «և երկնածին
(չէ՛ որ երկրային կնոջից էր ծնվել) վեհ Մուսան հեշտագին սլացավ Ոլիմպոսի
բարձունքից»։
Մուսայի աշխարհ գալու պատմությունն է երգի առարկան։ Բայց ինչու համար
Արամազդը զայրացավ և Տարտարոս ուղարկեց հողեղենին, խեղճը խոմ «ահավոր
բարձունքը չպղծեց»։ Ե՞րբ է Արամազդն արգելել հողեղեններին ներքև շրջել— երևալ։
Չէ՞ր կարելի ուրիշ բանով զայրացնել հայր Արամազդին (օրինակ մի ճանճ քթին
նստեր, կամ մի օրինակ «Բանաստեղծություններ» ստանար Աղեքսանդրապոլից)
Մուսայի քաջությունը ցույց տալու համար։ Բայց մի՞թե Մուսան յուր ահեղ դեմքից
չսարսափելու համար աքսորված է Ոլիմպոսի գագաթից, և մի՞թե երկնայիններից
ավելի քաջասիրտ է երկրային կնոջ ծնունդը...
Վերցնենք երկրորդ ոտանավորը՝ «Իմ րեզետային».
Բանաստեղծը յուր պարտիզի ծաղիկներից բաժանում է սիրուն հափրուկին (եթե
րեզետան հափրուկ է, էլ ինչու չգրել հափրուկ) և զարդ ընտրում յուր սրտին անշուք (!)։
Հափրուկը զրկված յուր վիճակից «վարդափթիթ ծաղկի ստվերով անուշ հոտ էլ չի
տարածում» (?). երգիչը զղջում է, թե ինչի (ինչու) քաղեց (վերևն էլ ասում է բաժանեցի
— ուրեմն պոկել է) յուր քնքուշ ծաղկին և սպասում է (մենք էլ հետը) չորանալուն։
Բայց, հանկարծ, ո՛վ հրաշք, ծաղիկը սենյակի մի լուռ անկյունում ուրախ, անհոգ
սրտով դարձյալ ծաղկում է և բուրում «անցածը իսպառ մոռանալով»։ Եվ սրան
բանաստեղծը անվանում է «անգութ բախտին հնազանդվել»։ Ստիպված ենք
հայտնելու պ. Մոճոռյանին, որ քաղած հափրուկը, եթե յուր անգութ բախտին
հնազանդվեր, պիտի չորանար, ոչ թե չորանալուց հետո դարձյալ ծաղկեր և բուրեր...
Երրորդ ոտանավորում պ. Մոճոռյանը պատմում է, որ «Լայն ու ազատ կամարում
հուսո վերջին նշույլով մի փոքրիկ վարդագույն ամպ է տեսել սիպտակ թևերով, չար
հողմերի ճանկերում դանդաղ լողալիս, որի սիրտը, սակայն, շտապում է...»։
Բնությունը շատ հրաշալի պատկերներ է ստեղծում, բայց բնությանը ծանոթ մարդը
լայն ու ազատ կամարում այսպիսի հրաշք չի լինիլ տեսած։ Ամպը վարդի գույն է
ընդունում արշալուսի կամ վերջալուսի շողերից և բոլորովին կարմրում է կամ միայն
եզերքն են կարմրում, բայց երբեք չի պատահիլ, որ ամպի մեջը կարմրեր, իսկ եզերքը
սիպտակ մնային, այն էլ մի փոքրիկ ամպի։ Փոքրիկ ամպի «հուսո վերջին նշույլը» և
«շտապող սիրտն» էլ բնության գաղտնիքներ են, որ Ոլիմպոսի այս սիրելիին են միայն
ըմբռնելի։
Այսպես, կարգով կարելի էր գնալ մինչև այն ցանկալի, խորհրդավոր բառը, որ կոչվում
է «վերջ», բայց բանաստեղծը մեզ կանգնեցնում է յուր գերեզմանի վրա։ Երես 39
(«Գերեզմանիս վերա, նվեր օր. Հ. Մ.-ին»)։ Այստեղ իմանում ենք, որ բանաստեղծը
մեռած է եղել (և այս երազ չէ), օրիրորդը նրա վրա վերջին անգամ մի բուռն սև հող է
ձգել լալով, բայց նա յուր քաղած հափրուկի նման կրկին հարություն է առել։
Մի անգամ, երկնքում աստղեր չտեսնելով, պ. Մոճոռյանը բացականչում է.
Գոռոզ աստված մի ձեզ հանգցրեց
Նախանձելով ձեր ազատ փառքին,
Թե՞ անողոք մի բռնակալ ձեզ վանեց
Դեպի մութ վայրեր, լայն Տարտարոսին... (երես 18)։
Մի ուրիշ անգամ տեսնելով, որ մի աստղ թռավ, նա հարցնում է.
Ասեք, աստղեր.. ազատ, շա՞տ փայլեր
Նրա լույսիցը ժայթքեցին… (երես 51)։
Այս բոլորի համար պ. Մոճոռյանը մեզ պատասխանում է․
Դատարկ է սիրտս և ամայացա՜ծ…
Ա՜խ, ե՞րբ ես տեսել մի չորցած ծաղկի
Բուրել ու բացվել գարնան ցողերով (երես 44)։
Եվ այս խոստավանելով հանդերձ դարձյալ ստիպում է մեզ յուր դատարկ ու ամայի
սրտում բանաստեղծի խանդ ու տաղանդ որոնել, չորցած ծաղկից բուրմունք
ընդունել…
Պր. Մոճոռյանը ոչ թե զուրկ է թեկուզ փոքրիկ բանաստեղծի երևակայությունից ու