EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
աշակերտ։ Եվ էդ հասկացողությունն է խոր պատճառը, որ ուսուցիչը մեզանում էնքան
հաճախ ու հեշտ ենթարկվում է զրկանքի, հալածանքի ու արհամարհանքի։
Ուսումնարանի գաղափարը նրա հետ չի կապված, այլ շենքի։
Կհարցնեք.
― Ձեր գեղումն ուսումնարան կա՞։
― Քա՞նի աշակերտ կա մեջը։
― Աշակերտ չկա էս մի քանի տարին, և այլն։
Մի խոսքով գլխավորը պատերն են։
Գրականություն ասելով էլ երբեք կենդանի մարդիկ չեն հասկանում, այլ տպած գրքեր,
և մինչև անգամ դրանից ավելի վատը՝ անուններ․․․
Թատրոնն էլ մի մեծ շենք է, որ բեմ ունի, մեջը տոմսարկներ են ծախվում ու
դերասաններ են խաղում:
Իսկ դերասան կնշանակի― բեխերը վեր արած մարդ․․․
Ձևն ու ձևապաշտությունը ամեն տեղ, և վա՛յ էն մարդուն, որ էս տեսակ միջավայրում
հասկանում ու սիրում է իրերի ու երևույթների ներքին իմաստը և մանավանդ նրանց
առողջ ամբողջությունը։
էս տխուր խորհրդածության առիթը տվեց Թիֆլիզի հայոց թատրոնի խնդիրը, որ
վերջին օրերս գրավել է մամուլի ու հասարակության ուշքը։ Հայոց թատրոնը մեռնում
է, էսպես հայտարարեցին։ Եվ ահա կոնսիլիում են կազմել չքնաղ հոգեվարքի շուրջը
ծերունի Մանթաշյանը, մի քանի ուրիշ հարուստներ և նրանց թամաշավոր մեծ
բազմություն։
― Ի՞նչ է հարկավոր սրան, որ կենդանանա։
― Փող և սեփական շենք։
Նույն րեցեպտը ինչ որ գրեցին սրանից տարիներ առաջ։ Փող տվին, բայց նա կրկին
մեռնում է։ Մեկն առաջարկում է, որ էս շենքից, Արտիստականից մյուսը
փոխադրեն―ազնվականների թատրոնի շինությունը։ Բայց նա էնտեղ էլ կմեռնի։
Առաջարկում և հանձնաժողով են ընտրում սեփական շենք կառուցանելու։ Բայց նա
դարձյալ կմեռնի, որովհետև․․․
Դուք արտաքին ձևի մեջ եք որոնում նրա կյանքը, երկրորդական տեղ եք տալի նրա
ներքին բովանդակությանը, արհամարհում եք նրա հոգին, էն, ինչով որ գոյություն
կարող է ունենալ և ապրել թատրոն ասածը։ Թարս եք հասկանում։ Ահա պարզենք։
Սկսենք հենց նույն օրերին թատրոնի դրությունը ողբացող հայոց թերթերից։
Ճշմարիտն ասեմ, «Մշակի» եթեներից, բայցերից ու այսուամենայնիվներից պարզ բան
չհասկացա, բայց եզրափակում է.
«Եզրափակելով մեր խորհրդածությունները՝ ընդգծում ենք, որ հայ թատրոնական
գործը պահանջում է կազմակերպչական գործունեության բարվոքում և միևնույն
ժամանակ նյութական ապահովություն, որպեսզի նա կարողանա թե՛ դերասանական
ուժերի գրավման, թե՛ ներկայացումների կազմության և թե՛ ղեկավարական գործի
ուժեղացման համար անհրաժեշտ ծախքերը հոգալ բավարար կերպով» («Մշակ» № 5)։
«Հորիզոնը» հարայ է կանչում. «Օգնեցե՛ք, հայոց թատրոնը մեռնում է․․․ Այն բեմը, որի
շնորհիվ է միայն, որ մենք ունենք Սունդուկյաններ․․․ բայց նա պիտի ապրի, եթե մենք
ուզում ենք ապրել․․․ Նա պիտի ապրի․․․ իբրև մեր գրականությանը կենդան նյութեր
հաղորդող հիմնարկություն» («Հորիզոն» № 5)։
Հիմի դուք «Սուրհանդակին» ականջ դրեք.
«Այո՛, թատրոնն էլ մեռնում է մեզանում, ինչպես և մեռնում են մեր բոլոր կուլտուրական
հիմնարկությունները, և մեռնում են միմիայն այն պատճառով, որովհետև հայ ազգը
տրամադիր է ինքն իրեն ոչնչացնելու, ոչնչացնելու մինչև այն աստիճան, որ իր հետքն
անգամ չի ուզում թողնել»։ Ասում է՝ «մեր հոգեբանությամբ և մեր գործելակերպով
ապրող ազգեր ներկայումս շատ քիչ, համարյա թե չկան, իսկ հնումը թեև եղել են, բայց
նրանք էլ ոչնչացել են», և սրա նման զարհուրելի բաներ։ Բայց որովհետև ոչ հայոց ազգն
էդպես տրամադրություն ունի, ոչ էլ ինքն է էդպես կարծում, այլ միայն հենց էնպես էր
ասում, շարունակում է. «Սակայն դա դեռևս չի արգելում այսօր էլ համախմբվել և
խորհրդակցել հայ թատրոնի մասին, այն թատրոնի, որ գեղարվեստի աշխարհքին տվել
է հանճարներ»։ («Սուրհանդակ», № 53)։
Էս մտքով էլ ճառեր են խոսել Դրամատիկական ընկերության ընդհանուր ժողովին, որ
իսկապես մի ներկայացում էր և էս սեզոնի ամենահաջող ներկայացումը մուտքի
տեսակետից։
Ես չեմ ուզում խոսել նրանից, թե հայ ազգը առանց թատրոնի ապրել է ու կապրի թե չէ,
դա դատարկ խոսք է և մի վատ սովորություն, որ մեզանում ամեն մի հարց ու խնդիր
իսկույն կապում են ազգի գոյության հետ։ Ես ուզում եմ միայն նկատել էն ցավալի
հանգամանքը, թե ինչպես հասկացողներն էլ սխալ են հասկանում։ Ասում են՝ հայոց
թատրոնն է, որ ստեղծել է Սունդուկյաններ ու հանճարներ։ Էլ չեն մտածում, թե
բոլորովին հակառակն է եղել— Սունդուկյան, Ադամյան, Հրաչյա, Սիրանույշ, Չմշկյան
և այլն, և այլն, մինչև նորերը, նրանք են, որ թատրոն են ստեղծել, և առանց նրանց դուք
թատրոն չեք կարող հասկանալ։ Եթե ուզում եք թատրոն ունենալ, պետք է նրանց
հոգաք։ Եվ ահա էդ սխալ տեսակետից էլ առաջ գալով էսօր էլ դեռ, երբ էդքան դարդ եք
անում հայոց թատրոնի համար ու հավաքվում եք իբրև թե նրան կենդանացնելու,
ասում եմ՝ էսօր էլ դեռ կատարվում է զանցառություն ու հանցանք հայ թատրոնի դեմ, և
էն ժամանակ, երբ շենքի ու արտաքին հանգամանքների ցավն եք ողբում,
միաժամանակ զրկում ու մոռացության եք տալի նրանց, որ իրոք կազմում են հայ
թատրոնը։ «Հորիզոնի» հենց նույն համարում պ. էլբեն պատմում է, որ լավ
դերասանները հեռացել են, որովհետև նրանց չաղ ռոճիկները կրճատել են։
Հետաքրքրական է, թե ի՞նչ կնշանակի էստեղ չաղ բառը։ Մյուս կողմից էլ, ասում է,
Դրամատիկական ընկերությունը չի կարողացել կանոնավոր վարձատրել այն հայ
հեղինակներին, որոնք աշխատել են թատերական ինքնուրույն ու թարգմանական
Լսում ե՞ք՝ ի՛նչ են ասում։
Իսկ ես դրա վրա կավելացնեմ։ Դրամատիկական ընկերությանը ուրիշները փող են
տվել, որ մրցանակ տան լավ թատերական գրվածքին։ Նրանք հավանություն գտած
պիեսին, անուն ունեցող գրողներին զլանում են ամբողջ մրցանակը տալ, կեսն են տալի,
որ կարծեմ 150 ռուբլի է։ Կավելացնեմ, որ Շիրվանզադեի, Ահարոնյանի և մյուսների
պիեսները խաղում եք շարունակ ու իրենց, դրամատուրգներին թողնում զուրկ,
բողոքավոր։ Կավելացնեմ վերջապես, որ հայոց թատրոնը, այսինքն թատերական
գրականությունը խրախուսելու համար տրված գումարը ծախսել եք, կարծելով թե դուք
եք թատրոնը և էդ թատրոնն է, որ հյութ է տալի գրականությանը, ոչ թե
գրականությունը, որ հյութ է տալի թատրոնին։
Էդպես էլ դերասանների վերաբերությամբ։ Տաղանդավոր, ջահել մարդիկ են երևում,
տարիներով քաշ են գալի էդ կիսամեռ բեմի կուլիսներում, մաշվում, փչանում, և դեռ
մինչև էսօր հոգ չի տարված նրանցից մեկն ու մեկի վրա։ Բայց ի՞նչ եմ ասում, չեք էլ
մտածել, որ նրանցից շատ շատերը մինչև անգամ կարգին հայերեն չգիտեն ու մինչև
օրս էլ սրվակին սրիկա են ասում։
Թատրոնն էս է, պարոննե՛ր, իսկ դուք պատերին եք նայում։ Եվ ձեր էս սխալը
ծանրանում է ավելի ևս, որ դուք ձեր խնամած էդ հիմնարկությունն անվանում եք հայոց
թատրոն, մինչդեռ դա միայն Թիֆլիսի, էն էլ Թիֆլիսի մի փոքրիկ մասի թատրոնն է, իսկ
հայոց թատրոնն էն կենդանի թատրոնն է, որին դուք լավ չեք վերաբերվում։
ՍԽԱԼ Է
Պարոն Մ. Մատենճյանը «Հորիզոնի» 181-ում առայժմ իբրև հանդիսական [մեջ
մտնելով] կարծիք հայտնելով իմ և պ. Ա. Մեղրյանի մեջ ծագած լեզվական վեճի [մեջ]
վրա, նկատում է, որ ես փաստական մի խոշոր սխալ եմ անում, գրելով, թե օտար
բառերի կողմնակից էր Խ. Աբովյանը։
Ամենից առաջ պետք է պ. Մատենճյանին [նկատեմ] հիշեցնեմ, որ իմ և պ. Մեղրյանի
մեջ ծագած վեճը նրա վրա չի, թե «ո՛ր օտար բառերը կարելի է գործածել հայերենում և
ո՛րը ոչ»։ Կարդացեք պ. Մեղրյանի հոդվածները՝ էդ տեսակ խնդիր չկա, կարդացեք իմը՝
դարձյալ չեք գտնիլ։ Ընդհակառակը, մինչև անգամ ես իմ հոդվածում զգուշացրել եմ, որ
էդպես չկարծեն, ինչպես դուք եք կարծում, և պ. Մեղրյանն էլ իր «Ուշացած
պատասխանի» մեջ («Հորիզոն», № 166), ինձ հետ համաձայն, հայտարարում է, թե՝
«Շատ ճիշտ է, որ խոսքը այս կամ այն օտար բառի փոխառության մասին չէ, այլ մեջտեղ
դրված է սկզբունքային խնդիր։ Եվ ահա [պ. Մատենճյանը հենց իբրև հանդիսական էլ
թեկուզ, սխալվում է, գրելով, թե իբրև մեր վեճը նրա վրա է, թե –«ո՛ր օտար բառերը
կարելի է գործածել հայերենի մեջ, ո՛րը ոչ», այլ], թե որն է մաքուր հայերենը, և ինչ
աղբյուրներից պետք է նա ճոխանա, [ինչպես] պե՞տք է օգտվել օտար լեզուներից ու
ժողովրդ<ական> բարբառներից, թե չէ, և [կամ] ինչպես։
Էս մին, որ պ. Մատենճյանը սխալ է հասկացել ու սխալ էլ դրել հրապարակ, մի սխալ,
որ չպետք է աներ [Ներսիսյան դպրոցի հայոց գրականության ուսուցիչը] նա,
թեկուզ առայժմ իբրև հանդիսական։ [Երկրորդ] Այնուհետև՝ էս հանդիսականը ես լավ
չեմ հասկանում [պ. Մատենճյանը գրում է], ասում է [թե]. «Ես առայժմ չեմ հայտնում
իմ կարծիքը, ուզում եմ դեռևս hանդիսականի դեր կատարել»: Նա իսկի հանդիսականի
նման չի։ Նա իր հոդվածում հանում է Աբովյանից էն նախադասությունները, որ
մերժում են օտար բառերի գործածությունը, այլև վախենալով, [թե] որ ընթերցողն
իրավունք կունենա առարկելու, թե ուրեմն էլ ինչու Աբովյանն ինքը բազմաթիվ օտար
բառեր է գործածում, երբ դրանց հայերեն հոմանիշները շատ լավ ծանոթ էին նաև նրան,
բացատրում է, թե 40-ական թվականներին նա ստիպված էր էդպես գրելու, որ տգետ
ժողովուրդը հասկանա, [ուրեմն] ասում է՝ «ակամա և այն էլ ժամանակավոր կերպով էր
գործածում օտար բառերը, որոնց կողքին հենց ինքը Աբովյանը հաճախ դնում էր նաև
հայերեն հոմանիշներ, որոնցից շատերն այսօր մեր գրական լեզվից դուրս են վանել
իրենց մոտ մի ժամանկ բազմած օտար հյուրերին»։ Սրա վրա եթե ավելացնենք պ.
Մատենճյանի «Հորիզոնի» № 167-ում տպած նրա հոդվածի հետևյալ
նախադասությունը. «Նա ըմբռնել է, որ Հոմերոս թարգմանել չի կարելի սովորական
աշխարհաբառով, որ ոմանք աշխատում են ճոխացնել մեր գավառական բարբառների
կարկատաններով», միանգամայն պարզ կլինի նրա կարծիքն ու վերաբերմունքը թե՛
դեպի օտար բառերը և թե՛ դեպի գավառական բարբառները։ Կարծիք հայտնելն էլ ո՞նց
կլինի, պոչավոր հո չի լինիլ։
[Եվ էսպես պ. Մեղրյանի հետ համակարծիք պ. Մատենճյանը]
Պարզ ու որոշ էս կարծիքն ու վերաբերմունքն ունենալով (որ և պ. Մեղրյանինն է), պ.
Մատենճյանը էդ նույն կարծիքն ու վերաբերմունքը վերագրում է և Խ. Աբովյանին,
նրանից տողեր է արտագրում ու հայտարարում՝ «հարազատությամբ արտագրած այս
տողերը շատ պարզ կերպով արտահայտում են Աբովյանի միտքը, որ բոլորովին
հակառակն է պարոն Հովհ. Թումանյանի ասածին» («Հորիզոն» 181)։
Ես էս տեսակ հանդիսական չեմ հասկանում, սա արդեն չափազանց շատ է ոտն առաջ
դրել ու մտել կռվի դաշտը, և իմ իրավունքն եմ համարում բռնել պ. Մատենճյանի
օձիքից։ Դե, էստեղ համեցեք, պ. Մատենճյան։
Վերևը ես ձեզ ցույց տվի արդեն, որ մեր վեճը դուք լավ չեք հասկացել․ նա Էս կամ Էն
բառի վրա չի, սկզբունքային Է։ Օտար բառեր կան, որ գործ են ածում ժողովուրդները
<մի քանի բառ անընթ.> օտար բառեր կան, որ լեզուն արդեն որդեգրել Է։ Գործ ածե՞նք,
թե չէ, օտար բառեր կան, որ մտնում են օտար գաղափ<արների> հետ, գործ ածե՞նք, թե
Դուք Աբովյանից կտորներ եք արտագրում ու նրան եք բերում իմ դեմ։ Ես հիմի ցույց
կտամ, թե դուք ինչքան սխալ եք հասկանում Աբովյանին, թեկուզ և մի քանի տեղից
արտագրեք ամենայն հարազատությամբ։ Հարազատությամբ արտագրելը հո հերիք չի,
հարազատությամբ էլ պետք է հասկանալ ու բացատրել։
Այո՛, Աբովյանը գրել է, դուք էլ հարազատությամբ արտագրում եք. «էնպես մարդ կա՝
տասը տասնհինգ լեզու գիտի, ամա նա իր լեզուն միշտ ամենիցը լավ աշի, իր ազգի հետ
խոսալիս, ամոթ ա համարում, կամ ուրիշ լեզվով իր միտքն ասի, կամ ուրիշ բառը հետը
խառնի ։ Խաոնի՛ր քո սիրեկան խաշի հետ՝ ձուկը, շաքար, կանֆետ (շաքարեղեն),
չամիչ, չիր, խիզիլալա> տե՛ս ի՞նչ համ կունենա»։
Բայց էս ինչ կնշանակի, պ. Մատենճյան։ Մի՞թե Աբովյանը սրանով [դեմ է] հակառակ է
միջազգային, օտար բառերի գործածությանը, արևելյան լինի թե արևմտյան, մի՞թե նա
հակառակ է լեզվի արդեն որդեգրած օտար բառերի գործածությանը, մի՞թե դեմ է էն նոր
օտար բառերին, որ մտնում են նոր գաղափարների ու գիտությունների հետ։
[Մի՞թե էդպես եք դուք ու]
Ձեզ ո՞վ [ասավ որ] է էդպես բացատրել Աբովյանի միտքը և որտեղի՞ց եք հանել էդ
Աբովյանին, որ էս վեճի մեջ բերում եք իմ դեմ։ Բարեբախտաբար Աբովյանը ինքը
բացատրել է ձեր հարազատությամբ արտագրած տողերը, որ ես էլ արտագրում եմ
ամենայն հարազատությամբ։ Եվ, էս տողերը հետևում են ձեր արտագրած տողերին
անմիջապես։ Կարդացեք ու տեսեք, թե ինչ օտար բառերի և ինչ լեզվի դեմ էր խոսում
Աբովյանը։ Ասում է. «Ախր որ ասում ես՝ փրոքուլիվաթսա արի, սքուչնա եմ, օփիժաթսա
էլա, փրոշենի տվի, սանիաթիե շատ ունիմ, գլուխս քրուժիթսա էլավ, փեզչեստնի մարդ
ա, րազփոյնիք ա, եափեթնիք օքմին ես, գնանք քուփաթսա ըլինք, սոփրանիեմեն եմ
գալիս, փրոիգրաթսա արին, ճամփին ֆսեթքի ութուփնո ա, շատ խլափոթ սլուչիթսա չի
ըլում և այլն․ աչքի լիս՝ մի մտածիր թե՝ լսողն ինչ կասի»։ («Վերք Հայաստ<անի>», 1858,
Թիֆ<լիս>, էջ 92)։
[Սա մի՞թե էն Աբովյանն Է, որ]
Մի՞թե սա մեր վեճի առարկան է և մի՞թե սա էն Աբովյանն է, որ դուք դուրս եք բերում
իմ դեմ։ Դուք սխալ եք հասկացել և՛ մեր վեճը, և՛ Աբովյանին, որի հոգին անշուշտ շատ
է վրդովված, որ ոչ միայն իրեն լավ չեք հասկանում, այլև հայոց աշխարհաբար գրական
լեզվի շինության մասին էս տեսակ կարծիք եք հայտնում թե՝ «…ոմանք աշխատում են
ճոխացնել մեր գավառական բարբառների կարկատաններով»։ Ես շատ եմ ցավում, որ
էս կարծիքը դուք Ներսիսյան դպրոցն եք տանում, ինչպես գրականության ուսուցիչ։
[Էս կետում] Նույն հայացքի լինելով, դուք, պ. Մատենճյան, նույն մոլորության մեջ եք,
ինչ որ պ. Մեղրյանը։ Նա էլ իր հոդվածում («Հորիզոն», 166) Գամառ Քաթիպային
բարբառ ծաղրող մեկն էր դուրս բերել [որպես բարբառները ծաղրող մեկին]։
Արտագրելով ծաղր<ելի> բարբառներ և նման նախադասություններ, որ նա ծաղրել է.
«Ստարայա կոֆտաս մոդիստկային տվել եմ պերեդելկայի։
Զոնթիկիս ռուչկան սլոնովոյ կոստ է։
Սապախտան, պոժալստա, մեզի գոստի եկեք» և այլն։
Սա կնշանակի լավ չհասկանալ թե՛ հանգուցյալների և թե՛ մեր առաջ դրած խնդիրը։
Պարոն Մեղրյանն էլ իրեն հարց չի տալի, թե Գամառ Քաթիպան եթե էսպես ծաղրում
էր [օտար բառերը] բարբառները, հապա ինչո՞ւ ինքը էնքան լուրջ վերցրել է ու գրել
բարբառներով, որ նրա լավագույն գործերն են, թերևս, և ինչիցն է, որ լավ են դուրս եկել։
Ու Գամառ Քաթիպային օգն<ության> կանչող պ. Մեղրյանը չի էլ ասում, թե պատճառն
ինչ է, որ օտար բառերը ծաղրող բանաստեղծը [գործ
է ածում էնպես] [բառեր], [որ պ. Մեղրյանը] հալածում է [էն էլ Գամառ Քաթիպային վկա
բերելով հանդերձ]։
[Օրինակ]
Գրում է՝
Ես դարդ ունեմ, դարդս մեծ է ու պես-պես,
Բայց չեն տեսնում ձեր աչքերը կարճատես։
Կամ թե՝
Քըրտինքն երեսին, բեռը շալակած,
Ղարիբ Մըշեցին մայդանին միջին կանգ առավ հոգնած–
ՍՈԽԱԿԻ ՎԻՇՏԸ
Մի օր տեսավ օտար թըռչուն`
Սոխակ կուլար կուց-կուց արյուն,
– Ինչո՞ւ, ասավ, սոխա՛կ սիրուն,
Ինչո՞ւ կուլաս կուց-կուց արյուն.
5 Ինչո՞ւ, մինչ ե՞րբ դու երերուն
Տըխուր կուլաս չոր թըփերուն,
Աշխարհ ամեն վառ քո սիրուն,
Էդ ճըռվռան քո երգերուն,
Հապա ինչո՞ւ դու օրն ի բուն,
10 Էս լուս ու մութ առավոտուն,
Էս շատ անուշ զով հովերուն
Ախ ու վախով կուլաս արյուն։
– Ի՞նչ կըխոսես, օտար թըռչուն,
Խենթ ու խելառ դու ցընորուն.
15 Ձմե՛ռ նըստեց մեր սարերուն,
Կըտրեց ջըրիկ աղբյուրներուն,
Կըտրեց հոտիկ ծաղիկներուն,
Կըտրեց ձենիկ իմ ձագերուն,
Ի՞նչպես չըլամ կուց-կուց արյուն։
20 Էլի ասավ օտար թըռչուն.
– Հերիք դու լաս, սոխա՛կ սիրուն,
Հերիք դու լաս կուց-կուց արյուն,
Էլի կուգա քեզ նոր գարուն,
Արև ծագե էս վայրերուն,
25 Հալին ձյուներ մեր սարերուն,
Բացվին ջըրեր աղբյուրներուն,
Ու շուրջ առած քո ձագերուն
Բարև կուտաս ծաղիկներուն։
ՄԻ ԵՐԿՈՒ ԽՈՐՀՈՒՐԴ ՄԵՐ ԳԱՎԱՌԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻՆ
Էս մի քանի տողով ձեզ, մեր գավառներում լույս տեսնող թերթերին դիմելով, մեր լեզվի
ու գրականության առողջ զարգացման համար, ձեր լուրջ ուշադրությունը հրավիրում
եմ հետևյալ խորհուրդների վրա.
Առաջինը. դուք ապրելու եք ժողովրդի մեջ, ժողովրդի համար և խոսելու եք նրա հետ։
Ի՞նչ լեզվով եք խոսելու. շա՛տ կարևոր խնդիր է։ Դուք այժմ խոսում եք գրական կոչված
լեզվով, էն լեզվով, որով խոսում են Թիֆլիսի ձեր մեծ քույրերը։ Բայց իմացած եղեք, որ
էս լեզուն աղքատ, չոր ու ցամաք բառերի մի տերողորմիա է, անոճ ու անկենդան։ Մի՛
շփոթվեք սրա քաղքենի հավակնոտությունից ու գովասանքից և անտես մի՛ անեք կամ
վերևից մի՛ նայեք էն գավառների կենդանի բարբառներին, որոնց մեջ դուրս եք եկել
գործելու։ Էդ բարբառներից ամեն մինը ավելի շատ ուժ ու կենդանության ունի իր մեջ,
քան մեր եղած գրական լեզուն։ Սա դեռ չի կազմակերպված և չի էլ կազմակերպվելու,
մինչև որ մեր ժողովրդի լեզուն իր բոլոր դաշտերից, սարերից ու ձորերից կենդանի
վտակներով կգա միանալու սրա մեջ և բոլոր բարբառները հանդես բերեն իրենց
գանձերը։ Այժմ դուք փոխանակ էս բնական ու առողջ ճանապարհով գնալու, հակառակ
կգնաք և փոխանակ ժողովրդի լավը մեզ տալու, մեր սխալներն ու դատարկ, ողորմելի
ֆրազները կտարածեք նրա մեջ։ Ես չեմ ասում զուտ բարբառով գրեցեք ձեր
հոդվածները, բայց մեծ իրավունք տվեք բարբառներին, նրանց բառերին, ոճերին ու
ձևերին։ Իհարկե, շնորհքի բան է, թե ով ինչքան ու ինչպես կօգտվի էդ կենդանի
աղբյուրներից, բայց ինչ էլ լինի ավելի լավ կլինի, քան եղածը։ Եվ էս է ուղիղ
ճանապարհը ավելի լավն ունենալու։
Երկրորդ խորհուրդը։ Ուրիշ երկիրներում գիտական ընկերություններ, ակադեմիաներ
կան, որ զբաղվում են իրենց ժողովրդի հանճարի ծնունդները խնամքով հավաքելով,
իրենց մայրենի և ընդհանուր գրականության ու գիտության համար գանձարան
ստեղծելով։ Եվ դրանց մեջն է, որ կգտնեք ամեն մի ժողովրդի ճշմարիտ կյանքն ու
պատմությունը, բնավորությունն ու աշխարհայացքը, շնորհքն ու հոգին։ Մեզանում
չկան էդ տեսակ կարող հաստատություններ և ով գիտի երբ են լինելու։ Մեր
Ազգագրական Ընկերության կարևորությունը քիչ է հասկացված և քիչ մարդիկ կան
նրա մեջ աշխատող։ Ո՞ւր էր, թե մեր Ուսուցչական միությունը իր ամեն տեղ ցրված
անդամ ուսուցիչների ձեռքով մտածեր հավաքել էդ անգին գանձերը կամ թե մեր
Էջմիածինը մի գեղեցիկ կարգադրությունով հրավիրեր ուսուցիչներին ու կանոնավոր
գրել իմացող քահանաներին օր առաջ գրի առնել ու մի տեղ հավաքել էդ բոլորը։ Օր
առաջ եմ ասում, որովհետև արդեն մոռացվում ու կորչում են. հին սերունդը իր
իմացածը հետը գերեզման է տանում, իսկ նոր սերունդը—չգիտի։
Եվ այժմ, քանի գործն էս դրության է, դուք, գավառական թերթերդ, ահագին գործ կարող
եք կատարել։ Ձեր էջերում մշտական տեղ հատկացրեք հայրենի երկրի ժողովրդական
բանավոր գրականությանը, նրա ամեն տեսակ ավանդություններին, հեքիաթներին,
առակներին, առածներին, հավատալիքներին, սովորություններին, որ հեշտ ու միշտ
կարող եք առատ ստանալ ձեր շրջապատից, և ժամանակի ընթացքում մեծ նյութ
կդիզեք։ Եվ ձեր շատ բաժինները եթե վաղը չէ, մյուս օրը կկորցնեն իրենց արժեքը, բայց
էդ անկյունը քանի գնա, ավելի ու ավելի կարևորություն կառնի, ու ապագա սերունդը,
մանավանդ գրականությունը, շնորհակալ կլինի ձեզանից ու ձեր
հրատարակությունները կպահի իր գրադարանում լավագույն գրքերի հետ։
<ԷՍ, ԷԴ, ԷՆ-Ի ՄԱՍԻՆ>
1. Հոգեբանական պատճ<առ>, որ ավելի անկեղծ ու հարազատ է հնչում։
2. Ես ժողովրդից եմ առնում իմ նյութերը և լեզուն ու նրա հետ էլ խոսում։
3. Մտածել եմ էսպես․ մի քանի հարյուր մարդ են, որ գործ են ածում այս, այդ այն. իսկ
միլիոնավոր ժողովուրդ — էս էդ, էն։ Եվ էդ մի քանի հարյուր մարդու մեծ մասն էլ միայն
գրելու ժամանակն է ասում այս, խոսելիս ասում է էս։ Եվ էդ մարդիկ [ուզում են ամբողջ]
պահելով ուսումնարանի ու գրականության մեջ էդ ժողովրդին խորթ ու անծանոթ
ձևերը, նրա երեխաների ու նրա համար ղժվարացնում են մայրենի լեզուն, դարձնելով
մի տեսակ [նոր] օտար լեզու։ Եվ ամեն մի գյուղացի երեխա ուսումնարան գալով, նա,
որ ավելի լավ հայերեն գիտի, հաճախ, քան իր ուսուցիչը, գալիս է ու դատապարտվում
տանջվելով թողնելու, հետզհետե մոռանալու իր ավելի ուղիղն ու գեղեցիկը և
սովորելու ավելի [տգեղն ու]․․․ Հիմի ասացեք խնդրեմ, ինչո՞ւ պիտի դատապարտեք
նրա էս, էդ, էնը ու ձեր այս, այդ այնը սովորեցնեք իբրև նոր լեզու ժողովրդին ու նրա
երեխաներին։ Մի՞թե դա ավելի գեղեցիկ է, մի՞թե ավելի հեշտ է,
մի՞թե գլուխ գալու բան է, և ինչո՞ւ բաժանել լեզուն ժողովրդից:
4. Լեզվի զարգացման օրենքով հետզհետե բառերը, ոճերը ավելի ու ավելի սղվում են,
սեղմվում, կարճանում։
5. Լեզվաբանական տեսակետ— aj — ai նե, այլև պարսկ<ական> փափուկ ա,
ֆրանս<երեն> գրվում է in, և կարդացվում է ան։
Պարսկ<ական> փափուկ ա-ն մեզանում արտահայտել են այ-ով էն ժամանակ, երբ յ-ն
պահում էր իր հնչյունը, իսկ այժմ, երբ յ-ն հօի կամ ինի հնչյունն է առել— դուրս է գալի
այ— դուրս է գալի, աի։ [ճիշտ էնպես], ինչպես ռուսական ь՝ գրում ենք տոյլկո…
Մի երկու խոսք էլ «էս, էդ, էն» ձևի [համար] վրա։
[Պ<արոն> Մ. Ղազարյանը «Հորիզոնի» <№ 92>-ում նկատել էր, որ էդ ձևը դժվարացնում
է երեխանց ուսումը։ [Էս] Էդ շատ է զարմանալի։ [Ո՞րն է հեշտ՝ էս գրելը, թե այս]։ Նախ,
ոչ մի երեխա, ոչ մի հայկական գավառում այս չգիտի]:
Ես էս, էդ, էն, փոխանակ այս, այդ, այն-ի, որ գործ եմ ածում, առաջինը մի հոգեբանական
նուրբ պատճառ ունեմ. երբ [որ] ասում եմ էս մարը, էն օրը, էդ [հիմարը] և այլն, էս շատ
ավելի հարազատ լեզու է ինձ համար, անկեղծ ու սրտիս մոտ, իսկ երբ ասում եմ այս
մարդը, այն օրը, այդ հիմարը, միևնույնը չի ինձ համար։ Սրա հետ եթե էն էլ [ասենք որ]
ի նկատի առնենք, որ ես մեծ մասամբ ժողովրդական նյութեր եմ առնում մշակելու,
ավելի ևս հասկանալի կդառնա, թե ինչու էդ ձևն է տիրապետում իմ լեզվի մեջ։
Երկրորդ պատճառը, մի քանի [տասնյակ] հարյուր, կամ վերջապես, մի քանի հազար
մարդ, գրող, ուսուցիչ, հոգևորական և այլն, գործ են ածում այս, այդ, այն ձևը, էն էլ մեծ
մասամբ միայն գրելու ժամանակը, իսկ միլիոնավոր ժողովուրդը ասում են էս, էդ, էն։
Ինչո՞ւ պետք է դուք անպատճառ դատապարտեք նրա էս, էդ, էնը, և ձեր այս, այդ, այնը
սովորեցնեք իբրև նոր լեզու նրա երեխաներին ու իրեն։
Մի՞թե դա ավելի գեղեցիկ է, ավելի հեշտ է կամ մի՞թե երբևէ գլուխ գալու բան է և ինչո՞ւ,
բաժանվել ժողովրդից։
Երրորդ, մի ենթադրություն ունեմ [միայն ենթադրություն) հայտնի է, որ է-ն
վերջնամուտ է, եղել է հնչյունը, բայց էդ հնչյունը նշանակվել է— այ, որ այս, այդ, այն
ձևերը գրվել են միայն էդպես, իսկ կարդացվել, հնչվել են էս, էդ, էն։ Եթե էդպես չլիներ
[ես կարծում եմ] մեր ժողովրդի մեջ կմնար էդ ձևը, մինչդեռ ամբողջ հայ ժողովրդի մեջ–
Ռուսաստան, Տաճկաստան, Պարսկաստան [ամեն տեղ, ամեն] — կա էս, էդ, էն, աս, ադ,
ան, մինչև անգամ [իսիկ], հենց այս, այդ, այնն է, որ չկա։ Ասում են, մեր, վեր, ծեր, սել,
գել, ձայն, կայծ [և այլն] կամ մար, վար, ծար, գալ կամ գյուլ, բայց իսկի չկա մայր, վայր,
ծայր, գայլ և այլն։ [Ենթադրում եմ] Ես կարծում եմ հնում գրվել է այ, ինչպես
եվրոպական ai, հնչվել է է, և ահա հնչյունը ճիշտ մնացել է կենդանի լեզվի մեջ, իսկ գիրը
[պահել է միայն ձևը, մնացել է [հին] իր ձևով և անհմուտ, անգրագետ մարդիկ
արտասանել են․— ա՛յ, փոխանակ է-ի ապագայում մեր վանականները կարդացել են
սխալ — այ ու էդպես էլ սովորեցրել են իրենց աշակերտներին։ Մի խոսքով, եթե էդպեա
էլ չի եղել, դարձել է էդպես, [հիմի պրծանք գնաց։ Եվ կարող է խոսք լինել աս, ագ, ան-ի
վրա կամ էս, էդ, էն-ի վրա- բայց այս, այդ, այնը]…
Բայց ինչն է խրտնեցնում, թե ինչպես կարելի է ասել օր․<ինակ> հայր Աբրահամ, մայր
աստվածածին, այո, խորթ է գալի, որովհետև դրանք գրքից են մտել ժողովրդի մեջ, բայց
դրա դիմացն էլ էս կա.հապա ինչպես կարելի ասել— Հայր օրհնած, կոճակդ մայր արա։
Սովորության բան է միանգամայն։ Եթե ժողովրդական երգերում ասվում է.
Հերիկ, վեր կաց գերեզմանեդ,
Մերիկ, վեր կաց գերեզմանեդ։
(Ս<ասունցի> Դավիթ)։ [Ինչով է] Շատ ավելի գեղեցիկ են էս հերիկն ու մերիկը, քան
հայրիկն ու մայրիկը։
Գներ–գէր, (գնայր, գայր)։
Օտարների մեջ նույն բառերը վրաց<երեն> մգելի, հայերեն գէլ] թե պետք է է լինի, դրան
ապացույց կարող են լինել և [օտարի] էն բառերը, որ մեր հարևան ժողովուրդներն են
գործ ածում և մենք, օրինակ, վրացիք ասում են մգելի, հայերեն գայլ. պարզ է, որ էդ
գայլը էն գելն է, որ ասում է [ամբողջ] ժողովուրդը, և զանազան գավառներում
փոփոխելիս ըստ իրենց հնչյունաբանության — գել, գալ, գյուլ, բայց գայլ՝ երբեք...
ԿԱՔԱՎԻ ՈՂԲԸ
Կըտուցը լիքը արին
Կաքավը նըստել քարին,
Ձեն է տալիս, կըղկըղում,
Գանգատ անում հավքերին.
5 Ա՛յ քուրիկնե՜ր,
Ա՛յ հավքե՜ր։
Բուն շինեցի էս սարում,
Ձագ հանեցի աննըման.
Իջավ` խաղա մարգերում,
10 Եկան կալան ու տարան,
Ա՛յ քուրիկնե՜ր,
Էն կարկաչուն վըզիկը
Սուր դանակով զարկեցին.
15 Էն կարմըրիկ կըտուցը
Հուր կըրակին ձըգեցին,
Էն մանրաքայլ տոտերը
20 Կըտրատեցին ծունկն ի վար,
Էն խատուտիկ փետուրը
Ո՛րն արին ձոր, ո՛րը` սար,
25 Էն, որ սարերն էր հասել,
Քամին եկավ գում արավ,
Էն, որ ձորերն էր անցել,
Հեղեղն ելավ ու տարավ,
30 Ա՛յ հավքե՜ր։
Էլ ո՞նց անեմ, էլ ի՞նչ անեմ էն բընում.
Հանգիստ չունեմ, դադար չունեմ էն բընում։
Զօրը մենակ` չեմ դիմանում էն բընում,
Գիշերն անտակ` չի լուսանում էն բընում,
35 Անցած օրերն եկել նորից էն բընում,
Գել են դառել, ուտում են ինձ էն բընում.
Էլ չի մընում իմ սըրտիկը էն բընում,
Ցավով լիքը, լացով լիքը էն բընում։
– Սև կաքավիկ, ո՞ւր պիտի դու նըստես հիմա։
40 – Չորուկ բարդի ծառի վրա։
– Սև կաքավիկ, թե որ նըրա տերը գա` ո՞ւր։
– Լացող ուռու ճյուղքին տըխուր։
– Սև կաքավիկ, էն տեղից էլ քշեն որ քե՞զ։
– Կըրակ կըլնեմ, կէրեմ ինձ ես...
45 Վա՜յ կաքավիկ,
Սև կաքավիկ,
Չալիկ-մալիկ
Սիրուն հավիկ։
Վա՜յ քո ճուտին,
50 Էն խորոտին,
Վա՜յ սըգավոր
Իր մոր սըրտին։
Էլ չես կարդում
Հանդ ու արտում,
55 Մեր սարերից
Կորար տըրտում։
Վա՜յ կաքավիկ,
Վա՜յ իմ կորած
60 Սիրուն հավիկ։
ՌԱԲԻՆԴՐԱՆԱԹ ԹԱԳՈՐ
Լո՜ւյս, ո՜վ լույս, աշխարհքը
լցնող լույս, հայացքները փայփայող
լույս, սիրտ [քաղցր] услажд. ուրախացնող լույս:
Ա՜խ, իմ անուշիկս, լույսը [պատում] խաղում է
5 իմ կյանքի սրտում.
Ա՜խ, իմ անուշիկս, լույսը զարկում է
իմ սիրո լարերին.
Երկինքը բացվում է, հողմը [շառաչում],
Ծիծաղը ծավալվում երկրի երեսով:
10 Թիթեռները [բաց են անում] բարձրացնում են
իրենց առագաստները
լույսի ծովի մեջ: Շուշաններն ու
հասմիկները բացվում են լույսի ալիքներում:
Լույսը [ցրվում է] разсыпа. ոսկու պես ամեն մի
15 ամպի մեջ, իմ անուշիկս և <>
թափվում են առատորեն:
[Ուրախությունը] Խենթությունը հոսում է տերևից
տերև, իմ անուշիկս, և [ցնծությունը]
հրճվանքը [չափ] սահման չունի:
20 Երկնային գետը դուրս է հորդել
իր ափերից, և ուրախությունը հեղեղել է ամեն ինչ:
ԲՈՂՈՔԻ ԴԵՄ
Պոլսի Բերայի ս. Երրորդության եկեղեցում միտինգ կազմելով մեր տաճկահայ
եղբայրները բարձրացրել են իրենց եղբայրական ձայնը բողոքելու Կովկասում
կատարվող բանտարկությունների համար, էս ամենը համարելով հալածանք հայ
ցեղի դեմ։ Եվ մենք մնացել ենք ցավի մեջ։
Եվ ո՞րն է ցավը. էն, որ մենք, ռուսահայերս, այժմ շնորհակալ ու երախտապարտ
լինելու փոխարեն ստիպված ենք էսպես պատասխանելու նրանց եղբայրական
ցույցերին․
Պոլսահայ միտինգավոր եղբայրներ․ աղաչում ենք ազատեցեք մեզ ձեր եղբայրական
զգացմունքների էդքան բուռն արտահայտություններից։ Դուք, անշուշտ, լսել եք, որ
միտինգներ են անում ու բողոքում հայերի վրա կատարած բռնության դեմ, բայց էդ
միտինգները լինում են ուրիշ երկրներում և բացառապես Տաճկաստանի դեմ, որ
հալածում է ձեզ։ Էդպես է եղել մինչև ձեր էսօրվան միտինգը։ Եվ հենց այժմ էլ մենք
Ռուսաստանում դեռ չենք վերջացրել ձեզանում եղած կոտորածների ու
թալանվածների օգտին սկսած հանգանակությունը, իսկ դուք արդեն էնքան եք ձեռաց
երջանկացել, որ մոռացել եք միանգամայն և ձեր, և մեր պատմությունը նույնիսկ մինչև
ձեր միտինգի օրը։ Ճառախոս եղբայրներ, ժողովուրդների պատմությունները
պրոժեկտորի պատկերներ չեն, որ հանկարծ մի պատկերն էն կողմը շպրտես, մյուսը
դնես տեղն ու հրճվես։ Ով էս տեսակ ֆոկուսների հավատում է, իհարկե, նա շատ հեշտ
կերջանկանա ու միտինգներ էլ կանի ճառեր ասելու, իսկ ճառերը ընդունակ են միայն
հարբեցնելու, և հարբած դրությունը մի շատ ցավալի դրություն է մարդու համար, և
մանավանդ, մի ժողովրդի համար, որ էնքան կարիք ունի զգաստ լինելու։
Գալով Կովկասում եղած բանակցություններին, որքան էլ նրանք շատ լինեն և անմեղ