EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Քու հարսնացուն մընաց տանը։
Էստեղ թագավորի տղեն մտիկ է անում, տեսնում է` աղջկա
ոտնամանից արյունը ծորելով գնում է։ Ձիու գլուխը ետ է շուռ
տալիս, էս աղջկանը ետ է տանում, ասում է` սա իմ հարս-
նացուն չի, թող մյուս քույրը փորձի, տեսնենք։
Երկրորդ քույրն է վազում իր սենյակը, որ ոտնամանը ոտին
փորձի։ Պճեղները լավ են գնում, բայց սրա էլ կրունկն է մեծ
դուրս գալիս։ Մերը դանակը հանում է իրեն տալիս, ասում է.
― Ա՛ռ, կրնկիցդ մի քիչ կտրի, վախիլ մի՛, որ թագուհի դառ-
Աղջիկը կրնկից մի քիչ կտրում է, ոտը մի կերպ ոտնամանի
մեջ է կոխում ու, ցավին զոռելով, դուրս է գալիս թագավորի
տղի մոտ։
Թագավորի տղեն ասում է` հիմի արդեն գտա, սա է իմ
հարսնացուն, որ կա։ Ձին նստում է, աղջկանը գավակն է
առնում ու քշում։
Գերեզմանի կողքից անց կենալիս` ընկուզենու վրից էն
երկու աղունակներն էլ ետ կանչում են.
Թագավորի տղեն մտիկ է անում, տեսնում` արյունը դուրս է
ծորում աղջկա սպիտակ գուլպաների տակից ու ոտնամանից
կաթկթում։ Ձիու գլուխը շուռ է տալիս, կեղծ հարսնացուին էլ
ետ բերում իրենցը տունը։ Ասում է.
― Սա էլ չի իմ իսկական հարսնացուն։ Դուք էլ ուրիշ աղջիկ
չունե՞ք…
― Չէ՛, էլ ուրիշ աղջիկ չունենք։ Ճշմարիտ է, իմ առաջվա
կնկա մահից հետո մի փոքրիկ աղջիկ մնաց, որ մենք Մոխրոտ
ենք ասում, բայց դե նա ձեզ վայել հարսնացու չի. որտեղից
որտե՜ղ…
Թագավորի տղեն ուզում է անպատճառ Մոխրոտին տեսնի։
― Չէ՛, աման,― ասում է խորթ մերը,― նա էնպես կեղտոտ
է, որ վրեն մտիկ անել չի լինիլ…
Բայց թագավորի տղեն կանգնում է, թե` ինչ ուզում է լինի,
պետք է տեսնեմ, ու ձեն է տալիս, Մոխրոտին կանչում։
Մոխրոտը, երեսն ու ձեռները շարմաղ լվացած, դուրս է գա-
լիս, գլուխ տալիս թագավորի տղին։ Սա էլ ոսկի ոտնամանը
նրան է տալիս, որ ոտին չափի։
Տեղնուտեղը նստարանի վրա նստում է, փետե կոպիտ
ոտնամանները հանում, ոսկի ոտնամանը հագնում։ Էնպես է
ոտին գալիս, ոնց որ հալած-թափած։ Որ ոտի է կանգնում ու
ժպտալով թագավորի տղի աչքերի մեջը նայում, թագավորի
տղեն հանկարծ ճանաչում է, տեսնում է` սա հենց էն գեղեց-
կուհին է, որի հետ ինքը պարում էր ու որին ման է գալիս։
― Ահա,― ասում է,― վերջապես գտա իմ իսկական հարս-
նացուն։
Խորթ մերն ու իր աղջիկները վախից վեր են թռչում, նախան-
ձից ու ցավից էն քաթանի պես գունատվում։ Թագավորի տղեն
իր ձին հեծնում է, Մոխրոտին գավակն առնում ու թռչում
դեպի իր պալատը։ Մոխրոտի մոր գերեզմանի մոտից անց-
նելիս ընկուզենու վրայից էն երկու ճերմակ աղունակները
մնչում են.
Էլ արյուն չի ոտից կաթում․
Ոտնամանը ոտինն է բուն,
Բարո՛վ տանես քո հարսնացուն։
Էսպես մնչում են, հետո ցած են թռչում, մինը Մոխրոտի աջ
ուսին է բազմում, մյուսը` ձախ ուսին։ Ու էդպես էլ մնում են։
Հարսանիքի ժամանակ Մոխրոտի խորթ քույրերն էլ են
գալիս, որ իրենց վրա էլ կաթի նրա բախտիցը, ու իբրև թե
ուրախանում են։ Պսակ գնալիս մեծը Մոխրոտի աջ կողմն
է կանգնում, փոքրը` ձախ կողմը, ու աղունակները մեծի
աջ աչքն են հանում` փոքրի` ձախ աչքը։ Պսակից ետ գալիս
մեծը ձախ կողմն է անցնում, փոքրը` աջ կողմը։ Էս անգամ էլ
աղունակները մեծի ձախ աչքն են հանում, փոքրի` աջ աչքը
ու թողնում։ Ու էսպես, երկուսն էլ իրենց չարությունից կու-
րանում են ու ամբողջ իրենց կյանքում էլ մնում են կույր։
ԿԿԱԱՐՐՄՄՐՐԻԻԿԿԸԸ
Լինում է չի լինում` մի փոքրիկ սիրուն աղջիկ է լինում։ Ով
մի անգամ տեսնում է, սիրում է էս աղջկանը, բայց ամենից
շատ իր տատն է սիրում. էլ չի իմանում` ինչ անի, որ թոռան
սիրտը շահած պահի։
Մի անգամ էլ մի կարմիր գլխարկ է նվիրում։ Էս կարմիր
գլխարկն էնքան է սազ գալիս էս աղջկանը, որ էլ չի ուզում
գլխին ուրիշ գլխարկ դնի բացի կարմրից։ Կարմիր շորեր էլ
հագցնում են, ոտից մինչև գլուխ կարմրում է, դրա համար էլ
անունը դնում են Կարմրիկ։
Մի անգամ մերը Կարմրիկին ասում է.
― Ա՛ռ էս գաթեն ու էս գինին, տար տուր տատին․ հիվան-
դացել է, թուլացել է, թող ուտի, խմի, մի քիչ ուժի գա։ Դե՛,
քանի օրը շոգ չի, գնա՛, միայն կարգին, կամաց գնա, ճամփից
էլ չծռվես, թե չէ վեր կընկնես, շիշը կջարդես, էլ տատի համար
բան չի մնալ։ Տատի մոտ էլ որ մտնես, չմոռանաս` տատին
բարևես։ Էնտեղ էլ հանգիստ կաց, դեսուդեն չվազվզես։
― Հա՛, մայրի՛կ, ինչպես ասում ես, էնպես կանեմ,― խոսք է
տալիս Կարմրիկն ու գնում։
Տատը ապրելիս է լինում գյուղից մի կես ժամ հեռու, ան-
տառի մեջ։ Կարմրիկը հենց անտառն է մտնում թե չէ` դեմը
դուրս է գալիս մի գել։ Բայց Կարմրիկը չի իմանում, թե գելն
ինչ սարսափելի գազան է, ու իսկի չի էլ վախենում։
― Բարո՛վ, Կարմրի՛կ,― ասում է գելը։
― Բարով, Գել-ախպեր։
― Էսպես վաղ-վաղ ո՞ւր ես գնում, Կարմրի՛կ։
― Գնում եմ տատիս մոտ։
― Էդ ի՞նչ ես տանում գոգնոցումդ։
― Գաթա ու գինի եմ տանում։ Մենք երեկ գաթա թխեցինք,
տատիկս հիվանդացել է, թուլացել է, տանում եմ, որ գաթեն
ուտի, գինին էլ խմի, ուժի գա։
― Քու տատը որտե՞ղ է ապրում։
― Անտառում, մի քառորդ ժամի ճամփա էլ կա մինչև էն-
տեղ։ Էնտեղ երեք կաղնի ծառ կա, էն ծառերի տակին է նրա
տունը, ա՛յ, էն, որ չորս կողմն էլ տկողնի ցանկապատ ունի.
հիմի կարելի է` հիշես։
Կարմրիկն էսպես խոսում է, իսկ գելն իրան-իրան միտք է
անում.
― Էս փոքրիկ, քնքուշ աղջիկը ի՜նչ անուշ պատառ է… սա
ավելի համով կլինի, քան թե պառավը։ Ապա, քեզ տեսնեմ,
մեր տղա, բանդ էնպես խելքով բռնի, որ ջուխտն էլ ճանկդ
գցես։
Մի քիչ Կարմրիկի հետ գնում է ու ասում.
― Մի դեսը մտիկ արա, է՛, Կարմրի՛կ, տես ի՜նչ հիանալի
ծաղիկներ են փռված մեր չորս կողմը։ Մի չես կանգնում ու
չես հիանում սրանցով։ Մի լսի՛ր, տես` թռչուններն ի՛նչ ուրախ
երգում են։ Հենց ուղիղ քշած, սուսուփուս գնում ես, կարծես
թե ուսումնարան ես գնում։ Մի տես, ինչ ուրախություն է
անտառում…
Էստեղ գլուխը վեր է քաշում Կարմրիկը, չորս կողմն աչք
ածում, տեսնում է` ծառերի տերևների արանքից էստեղ-
էնտեղ ներս են թափանցում ու խաղում են արևի շողքերը,
իսկ կանաչ խոտի մեջ ցրիվ բարձրանում են գույնզգույն
անհամար ծաղիկները։ Մտքումն ասում է.
― Տատի համար որ մի փունջ ծաղիկ էլ տանեմ, հո շատ
կուրախանա։ Դեռ ժամանակ էլ կա, կհասնեմ…
Ասում է, ճամփից դուրս է գալիս, անտառն ընկնում ու
սկսում ծաղիկ քաղել։ Մինը պոկում է, տեսնում է` նրա կող-
քին ավելի գեղեցիկն է ծաղկում, հիմի էլ էն կողմն է վազում.
էսպիսով էլ ավելի ու ավելի հեռու, անտառի խորքն է մտնում։
Իսկ էս ժամանակ գելը կարճ ճամփով տատի տունն է
հասնում ու դուռը ծեծում։
― Էդ ո՞վ է։
― Կարմրիկն եմ, քեզ համար գինի ու գաթա եմ բերել, դու-
ռը բաց արա։
― Դռան փակիչին հուպ տուր, կբացվի,― ներսից ձեն է
տալիս տատը։ ― Ես թույլ եմ, չեմ կարող վեր կենալ։
Գելը դռան փակին հուպ է տալիս, դուռը ետ է բացվում։
Լուռ հարձակվում է անկողնի վրա ու պառավին ողջ-ողջ
կուլ տալիս։ Հետո նրա շորերը հագնում է, նա գլխակապիչը
կապում, անկողնում պառկում ու վերմակը քաշում վրեն։
Իսկ Կարմրիկը էնտեղ մի ծաղկից մյուս ծաղիկն է վազում
ու երբ որ էնքան շա՛տ-շա՛տ ծաղիկ է քաղում, որ տեսնում
է` էլ չի կարող տանի, նոր տատը միտն է ընկնում, դարձյալ
ընկնում է ճամփեն, վազում դեպի տատի տունը։
Որ հասնում է տատի տունը` զարմանում է, թե դուռն ինչու
է կրնկի վրա բաց։
Ներս է մտնում, սիրտը մի վախ է ընկնում։ Ասում է` «Տեր
Աստված, միշտ իմ տատի մոտ էնպես լավ էր, էսօր ինչո՞ւ
եմ էսպես վախենում…»։ Մտքումն էսպես է ասում ու ձեն է
― Բարի լո՛ւս, տա՛տի ջան։
Պատասխան չկա։ Մոտենում է տատի անկողնին, վերմակը
ետ է քաշում։ Տեսնում է` տատը պառկած է, բայց չի իմանում`
ինչու գլխակապիչը ներքև է քաշել ու էնպես տարօրինակ է
նայում որ…
― Վա՜յ,― ասում է,― տա՛տի, էդ ի՜նչ ահագին ականջներ
ունես…
― Էս նրա համար է, որ քեզ լավ լսեմ, բալի՛կս…
― Վա՜յ, տա՛տի,― էդ ի՜նչ ահագին աչքեր ունես…
― Էս նրա համար է, որ քեզ լավ տեսնեմ, բալի՛կս…
― Վա՜յ, տա՛տի, էդ ի՜նչ ահագին ձեռներ ունես…
― Էս նրա համար է, որ քեզ ավելի լավ գրկեմ, բալի՛կս…
― Բայց, տա՛տի, էդ ի՜նչ սարսափելի մեծ բերան ունես…
― Իսկ էս նրա համար է, որ քեզ շուտով ուտեմ…
Ասում է գելն ու տեղիցը ներքև թռչում, ձեռաց կուլ տալիս
խեղճ Կարմրիկին։
Սրան էլ կուլ է տալիս, կշտանում է ու նորից անկողնում
պառկում, խռմփացնելով քնում։ Հենց էս ժամանակ, դու մի՛
ասիլ, մի որսկան էդ պառավի տան մոտիցն անց է կենում։
― Էս պառավն ինչո՞ւ է էսպես խռմփացնում, մի տեսնեմ,
չլինի՞ թե հետը բան է պատահել…
Ներս է մտնում, մահճակալին մոտենում, տեսնում է` պա-
ռավի տեղը պառկած գելը։
― Հը՜, վերջապես ճանկս ընկար, անիծվա՛ծ, վաղուց էի քեզ
ման գալիս։
Ասում է որսկանն ու մին ուզում է հրացանով զարկի, մին էլ
մտածում է, թե կարելի է` պառավին կուլ է տվել, ու կարելի է
դեռ նրան փրկել։ Էլ հրացանով չի զարկում, դանակն առնում
է ու սկսում է փորը ճղել։ Մի քիչ ճղում է թե չէ` մի կարմիր
գլխարկ է երևում, մի քիչ էլ ճղում է, Կարմրիկը կենդանի-
կենդանի դուրս է թռչում ու կանչում.
― Վա՜յ, ի՜նչքան վախեցա… ի՜նչ մութն էր գիլի փորումը…
Նրա ետևից էլ տատն է դուրս գալիս, նա էլ էր դեռ կեն-
դանի, բայց դժար էր շունչը քաշում։
Էստեղ Կարմրիկը շտապով մեծ-մեծ քարեր է հավաքում,
էն քարերով բերում են գիլի փորը լցնում։ Գելը զարթնում է,
ուզում է տեղիցը թռչի, դուրս փախչի, բայց քարերից էնքան
ծանրացել էր, որ տեղնուտեղը վեր է ընկնում, գետնովը
դիպչում, սատկում։
Ամենքն էլ էնպես ուրախանում են, էնպես ուրախանում են,
որ էլ լեզվով ասել չի լինիլ։ Որսկանը գիլի մորթին պոկում է,
վեր կալնում գնում, պառավը նստում է, սկսում է Կարմրիկի
բերած գաթեն ուտել, գինին խմել ու քիչ-քիչ ուժի գալ, իսկ
Կարմրիկը մտածում է.
― Չէ՛, էս մինը բավական էր, էլ երբեք ճամփից դուրս չեմ
գալ ու մենակ անտառն ընկնիլ, երբ որ մայրիկը չի թողնում։
Ասում են, սրանից ետը մի անգամ էլ Կարմրիկը երբ որ իր
տատի համար թխվածք է եղել տանելիս, մի ուրիշ գել է ուզեցել
նրան համոզի, որ ճամփիցը դուրս գա։ Բայց Կարմրիկն
զգուշացել է ու իր ճամփեն է գնացել։ Երբ որ տատի մոտ է
հասել` պատմել է, թե հապա` էսպես մի գել պատահեց ինձ
ճամփին, բարևեց, բայց էնպես չար աչքով էր նայում, որ թե
ճամփի մեջ չլինեինք, հավատա, թե ինձ ուտեր…
Տատն ասել է.
― Վա՜յ, Կարմրիկ ջան, կաց դուռը փակենք, որ չլինի, թե էդ
գելը գա հանկարծ։
Մի քիչ կենում են, տեսնում են` գելը դուռը ծեծում է ու ձեն
է տալիս.
― Տատի՛, դուռը բաց արա, ես Կարմրիկն եմ, քեզ համար
գաթա եմ բերել…
Տատն ու Կարմրիկը ոչ պատասխան են տալիս, ոչ դուռը
բաց են անում։ Սրանից ետը գելը մի քանի անգամ էլ տան
չորս կողմովը պտույտ է գալիս ու բարձրանում կտուրը։
Էնտեղ սպասում է, թե երբ պետք է իրիկունը Կարմրիկը
դուրս գա իրենց տունը գնալու, որ բռնի ուտի։ Տատը գլխի է
ընկնում նրա մտքինը։
Դռանը, հենց տան պատի տակին, մի մեծ կոթ է լինում
ջրով. Կարմրիկին ասում է.
― Կարմրիկ ջան, էստեղ մսի խաշու (եփած մսի ջուր) կա,
վեր կալ էս խաշուն, տար ածա կոթի մեջը։
Կարմրիկը մսի խաշուն տանում է, ածում դռան մեծ կոթի
մեջը, էնքան, որ կոթը պռնգեպռունգ լցվում է։
Էս խաշվի հոտը վեր է բարձրանում, ընկնում գիլի քիթը։
Գելը փնչացնում է, վերևից սկսում է ծիկրակել, թաքուն նայել
դեպի ներքև, վիզը ձգո՜ւմ է, ձգո՜ւմ է, էնքան ձգում է, որ էլ
չի կարողանում իրան պահի, թրը՛մփ, ընկնում է ուղիղ կոթի
մեջը, խեղդվում։ Կարմրիկն էլ ուրախ-ուրախ վեր է կենում,
գնում իրենց տունը, էն է լինում էն, էլ ճամփին ոչ ոք ձեռք չի
տալիս նրան։
ԳԳՈՈՐՐՏՏԸԸ
Ժամանակով մի թագավոր է լինում։ Էս թագավորը մի քա-
նի աղջիկ է ունենում` մինը մյուսից գեղեցիկ․ բայց ամենից
գեղեցիկը լինում է փոքրը․ էնքան սիրուն, էնքան շարմաղ, որ
էլ չուտես, չխմես, կանգնես ու մտիկ անես։
Թագավորի պալատի կողքին մի անտառ է լինում․ անտա-
ռում, մի հին լորենու տակ` մի ջրհոր։ Էս սիրուն աղջիկը
սովորություն է ունենում` ամեն օր գնում է էն հով տեղը, ջրհորի
մոտ խաղ է անում, իր ոսկի գնդակը վերև գցում ու բռնում։
Մի օր էլ խաղալիս շատ բարձր է գցում, չի կարողանում բռնի,
ու գնդակն ընկնում է ջրհորը։ Վերևից մտիկ է անում, ջրհորը
աչքին թվում է անտակ։ Սկսում է աղի-աղի լաց լինել։ Էս լացի
ժամանակ հանկարծ մինը ձեն է տալիս․
― Ի՞նչ է պատահել, թագավորի աղջիկ։ Ինչի՞ համար ես
էդպես աղի-աղի լաց լինում։
Մտիկ տա աղջիկն, ի՞նչ տեսնի, մի ահագին գորտ ջրհորի
պռունգին նստած` մարդու նման խոսում է։ Զարմանում է։
― Խաղալիս գնդակս ջրհորը գցեցի, գորտ ախպեր, նրա
համար եմ լաց լինում։
― Ի՛հ,― խնդում է գորտը,― էդ ի՞նչ բան է, որ դրա համար
լաց ես լինում։ Ի՞նչ կտաս, որ քո գնդակը հանեմ։
― Ամեն, ամեն բան կտամ,― սկսում է աղաչել աղջիկը,―
իմ բոլոր զարդերը կտամ, իմ անգին քարերը կտամ, իմ ոսկե
թագը կտամ, միայն թե իմ սիրուն գնդակը հանես։
Գորտը թե․
― Ինչի՞ս են պետք քո զարդերը, քո անգին քարերը,
մարգարիտներն ու ոսկե թագը։ Չեմ ուզում։ Ա՛յ ուրիշ բան
է` եթե ինձ սիրեիր ու էնպես սիրեիր, որ ամեն բանում քո
անբաժան ընկերը լինեի, քեզ հետ միասին սեղան նստեինք,
մի ամանով ուտեինք, մի բաժակով խմեինք ու մի անկողնում
քնեինք։ Ա՛յ, եթե էս խոստանայիր` էն ժամանակ կցատկեի
ջրհորն ու հատակից կհանեի քո ոսկե գնդակը։
― Լա՛վ, լա՛վ, ինչ որ ուզում ես, էդ ամենը խոստանում եմ,
միայն թե իմ գնդակը բերես,― խոսք է տալիս թագավորի
աղջիկն ու հետն էլ մտքումն ասում է. «Սրան մտիկ տուր, է՜,
տխմար կռկռան, մի տես, թե ինչե՜ր է ուզում։ Գնա ջրհորում
ճպեխվի ու կռկռացրու, քո ի՞նչ բանն է մարդուն ընկեր
դառնաս»։
Գորտը հենց որ էս խոստումը լսում է` սուզվում է ջրի
տակը, գնդակը գցում է կանաչ խոտի մեջ։ Աղջիկը վրա է
թռչում, գնդակը հափշտակում, ուրախ-ուրախ, թռչկոտալով
վազում դեպի տուն։ Գորտը կանչում է.
― Կա՛ց, կա՛ց, ինձ էլ տար հետդ… ախար ես քեզ պես վազել
չեմ կարող…
Աղջիկը ետ էլ չի նայում, վազում է ընկնում հոր պալատն
ու գորտը մտիցը հանում։ Գորտը ետևից նայում է, նայում ու
էլ ետ մտնում է ջրհորը։
Մյուս օրը հենց որ թագավորի աղջիկն իր հոր ու պալա-
տականների հետ միասին սեղան է բազմում ու սկսում է
ուտել իր ոսկե ամանով, չըլըփ, չըլըփ, մինը մարմար սան-
դուղքներով բարձրանում է, դուռը ճանկռտում ու կանչում.
― Թագավորի փոքրիկ աղջիկ, բաց արա…
Թագավորի աղջիկը վազեվազ գնում է տեսնի` ով է կանչում
իրեն։ Դուռը բաց է անում, տեսնում` առաջին կանգնած
գորտը։ Իսկույն դուռը ետ է զարկում ու վախեցած գալիս է
իր տեղը նստում։
― Էդ ի՞նչ էր, աղջիկս, ինչի՞ց էդպես վախեցիր։ Չլինի՞ թե
դև կա կանգնած դռան ետևը, ուզում է քեզ փախցնի,― հարց-
նում է թագավորը։
― Ո՛չ, հայրի՛կ, դև չի, մի անճոռնի գորտ է։
― Գորտն ի՞նչ է ուզում քեզնից։
― Գիտե՞ս, հայրիկ… Երեկ անտառում ջրհորի մոտ խաղ էի
անում, հանկարծ իմ ոսկե գնդակն ընկավ ջրհորը… Ես լաց
էի լինում… Գորտը հանեց, ինձ տվեց իմ ոսկե գնդակը… Եվ
որովհետև նա դրա փոխարեն ուզում էր, որ ես անպատճառ
իր խաղընկերը դառնայի, ես էլ խոստացա… Բայց իսկի
մտքովս չէր անցնում, թե` ճիշտ որ, նա կկարենար իր ջրհորը
թողնել… Ահա հիմի եկել է, կանգնած է էնտեղ դռան ետևը,
ուզում է գա ինձ մոտ։
Այնինչ գորտը ճանկռտում է դուռն ու կանչում.
― Թագավորի փոքըր աղջիկ,
Ե՛կ դուռը բաց դու կարգին,
Մի՞տդ է երեկ ինչ խոսք տըվիր
Պաղ ջըրհորի եզերքին…
Թագավորի փոքըր աղջիկ,
Եկ դուռը բաց դու կարգի:
Թագավորն աղջկանն ասում է.
― Խոսք ես տվել, պետք է կատարես։ Գնա, դուռը բաց արա։
Աղջիկը գնում է, դուռը բաց է անում։ Գորտը ետևից ներս
է ցատկում, հո՛պ, հո՛պ ցատկելով հասնում է աթոռին ու կան-
չում է.
― Դե ինձ բարձրացրու, դիր քեզ մոտ։
Աղջիկը իր մեջը շատ է նեղանում, տատամսում է, բայց
թագավորը պատվիրում է, որ գորտն ինչ ասում է` լսի։
Աղջիկը գորտին բարձրացնում է, դնում իր աթոռին։ Աթոռին
է դնում թե չէ` հիմի էլ ուզում է սեղանը բարձրանա։ Դնում է
սեղանին։ Հիմի էլ ասում է` մոտ քաշիր քո ոսկե ամանը, որ
միասին ուտենք. ի՞նչ աներ խեղճ աղջիկը։ Էս մի կամքն էլ է
կատարում։ Ուտում է պրծնում, հիմի էլ թե` կշտացա, քունս
տանում է, ինձ տար քո սենյակը, մետաքսե անկողինդ շինի,
որ քեզ հետ միասին քնենք։
Էստեղ արդեն աղջիկն սկսում է լաց լինել։ Սառն ու լպրծուն
գորտին դիպչելուց էլ զզվում էր ու զարզանդում, հիմի պետք
է տաներ իր գեղեցիկ ու մաքուր անկողնում իր հետ քնեցներ։
Չի ուզում, բայց հերը առաջվանից ավելի է զայրանում։ Ասում
է` այժմ չպետք է արհամարհես նրան, ով որ փորձանքի ժա-
մանակ թանկ էր քեզ համար։ Ինչ որ խոստացել ես, պետք է
կատարես։
Ճարահատված աղջիկը երկու մատով գորտի մեջքից
բռնում է, տանում իր ննջարանն ու դնում անկյունում։ Բայց
արի տես, որ գորտը սրանից էլ չի խրատվում։ Աղջիկը հենց
անկողինն է մտնում թե չէ` ցատկելով մոտենում է, հատակին
կանգնում ու ճզտալով խոսում.
― Հը՜, էդ ի՞նչ է… ես էլ եմ հոգնած… ես էլ եմ ուզում քնե՜մ…
ինձ էլ պառկեցրու քեզ հետ…
Էնպես է ասում, որ էս աղջկա սիրտը շարժվում է, ժպտալով
վերցնում է, դնում իր անկողնի վրա։ Դնում է իր անկողնի
վրա թե չէ` մին էլ էն է տեսնում` էս գորտի կաշին տրաքեց,
ու միջիցը դուրս եկավ մի գեղեցիկ երիտասարդ, կողքին
նստեց։ Կողքին նստում է ու պատմում զարմացած աղջկանը,
թե ինքը մի թագավորի տղա է եղել, չար կախարդը դարձրել
է գորտ, այժմ աղջիկը իրեն հանեց ջրհորից ու վերադարձրեց
իր մարդկային կերպարանքը։
Էստեղից ուրախ-ուրախ վեր են կենում գնում թագավորի
մոտ, պատմում են ամեն բան։ Էնպես էլ դուք ուրախանաք,
ինչպես որ թագավորն ուրախանում է. մեծ հարսանիք է սար-
քում ու նրանց պսակում իրար հետ։
Հարսանքից հետո նորապսակները պիտի գնային թագա-
վորի տղի հայրենիքը։ Առավոտը վաղ գալիս է դռանը կանգ-
նում ութ ձիանի կառքը, ձիանքը սիպտակ ջայլամի բարձր
փետուրները գլխներին, ողջ սարքերը` ոսկեղեն, իսկ կառքի
ետևը կանգնած թագավորի տղի հին ծառան` Հավատարիմ
Օհանը։ Ու էսպես, իր Հավատարիմ Օհանը թիկունքին, ջահել
կինը կողքին, թագավորի տղեն սլանում է դեպի հայրենիք։
Շատ է գնում թե քիչ, մին էլ հանկարծ ճանապարհին
ականջովը մի ձեն է ընկնում, թվում է, թե կառքի ետևը մի
բան կոտրեց։ Ետ է դառնում կանչում.
― Ի՞նչ էր, Օհա՛ն, կա՞ռքը կոտրեց։
― Ո՛չ, ո՛չ, իմ տեր, կառքը չէր էս.
Էս իմ սրտի կապն էր երկաթ,
Որ տանջում էր ինձ անընդհատ
Էն օրվանից, ինչ դու հորում
Ապրում էիր գորտի օրում։
Գնում են։ Ճանապարհին մի երկու անգամ էլ էդ տեսակ
ձայներ են ընկնում թագավորի տղի ականջովը, ու ամեն ան-
գամ էլ էնպես է թվում, թե կառքը կոտրեց, բայց իսկապես
Օհանի սրտի ծանր երկաթի կապանքներն էին խորտակվում
ու ընկնում։ Էն օրվանից, ինչոր իր տերը գորտ էր դարձել`
Հավատարիմ Օհանը սաստիկ տխրել էր ու երեք պատ երկաթի
կապով կապել էր իր սիրտը, որ տխրությունից չպատռեր։
Այժմ էդ կառքը եկել էր, որ իր երիտասարդ տիրոջը հայրենիք
տանի։ Հավատարիմ Օհանը երկուսին էլ նստեցրել էր կառ-
քի մեջը, ինքը կանգնել նրանց թիկունքին, և, տեսնելով իր
երիտասարդ տիրոջը կախարդանքից ազատված ու բախ-
տավոր, ուրախությունից սիրտը օխտը գազ բաց էր եղել,
ու իրար ետևից խորտակվում ընկնում էին սրտի ծանր կա-
պանքները։
ԳԳՐՐԻԻՄՄ ԵԵՂՂԲԲԱԱՅՅՐՐՆՆԵԵՐՐԻԻ ՀՀԵԵՔՔԻԻԱԱԹԹՆՆԵԵՐՐԸԸ
11991144--11991155
ԼԼՈՈՒՒՍՍԵԵՐՐԵԵՍՍՆՆ ՈՈՒՒ ՎՎԱԱՐՐԴԴԵԵՐՐԵԵՍՍԸԸ
Լինում է, չի լինում` մի աղքատ որբևայրի կին։ Ապրելիս
է լինում մի փոքրիկ տնակում։ Տնակի առջև մի պարտեզ է
ունենում, պարտեզի մեջ` երկու վարդի թուփ, մինը` սպիտակ
վարդի, մյուսը` կարմիր։ Էն վարդի թփերի նման էլ երկու
փոքրիկ աղջիկ է ունենում, մեկի անունը` Լուսերես, մյուսինը`
Վարդերես։ Երկուսն էլ էնքան էին լավն ու բարի, էնքան սրտով
մաքուր ու աշխատասեր, որ կարծես թե հենց էն երկուսն էին
էնպես, որ կային բովանդակ աշխարհքում։
Միայն թե Լուսերեսն ավելի հանգիստ էր ու քնքուշ, իսկ
Վարդերեսն` ավելի կայտառ ու աշխույժ։
Վարդերեսը շատ էր սիրում հանդերում ու մարգերում
թռչկոտել, ծաղիկ քաղել ու թռչուն բռնել, իսկ Լուսերեսը
նստում էր տանը, տնտեսության մեջ օգնում էր մորը, կամ
թե չէ` եթե գործ չկար, նրա համար գիրք էր կարդում։ Երկու
քույրն էլ էնքան էին իրար սիրում, որ հենց թև թևի տված էին
ման գալի, ու երբ Լուսերեսն ասում էր.
― Մենք երբեք չպետք է բաժանվենք իրարից,― Վարդերեսը
պատասխանում էր.
― Երբեք, քանի կենդանի ենք։ ― Իսկ մերն ավելացնում էր.
― Մեկդ ինչ որ կունենաք` պետք է կիսեք մյուսիդ հետ։
Երկուսով հաճախ գնում վազվզում էին անտառներում ու
պտուղ էին քաղում, ու ոչ մի կենդանի վնաս չէր տալիս, ամեն-
քը վստահ գալիս մոտենում էին նրանց։ Նապաստակը հենց
նրանց ձեռքից առնում որոճում էր կաղամբի թերթիկները,
եղնիկն արածում էր նրանց կողքին, եղջերուն անհոգ ու
զվարթ անցնում էր նրանց մոտից, իսկ թռչունները հանգիստ
ուսներին թառած երգում էին, ինչպես կարող էին երգել և ինչ
որ գիտեին։ Եթե բան է, ուշանում էին անտառում, ու գիշերը
վրա էր հասնում, միասին պառկում էին մամուռի վրա ու
քնում մինչև լուսաբաց։ Իրենց մերն էլ գիտեր ու անհանգիստ
չէր լինում։
Մի անգամ էլ, երբ անտառում գիշերում են ու լուսաբացին
զարթնում են, տեսնում են` կողքներին կանգնած ճերմակ ու
փայլուն շորերով մի սիրուն երեխա։ Էս երեխան վեր է կե-
նում, ժպտալով նրանց նայում ու, առանց մի խոսք ասելու,
հեռանում, մտնում անտառի խորքն, անհետանում։ Էստեղ
երեխեքը մտիկ են տալիս չորս կողմները, տեսնում են, որ
իրիկունը մթնով եկել են քնել մի անդունդի եզերքի ու եթե
մթնումը մի երկու քայլ էր արած լինեին` պետք է անդունդը
լինեին գլորված։ Գալիս են, իրենց մորը պատմում։ Մերն
― Էս անպատճառ պահապան հրեշտակն ինքն է եղել, որ
միշտ պահպանում է բարի երեխանց։
Լուսերեսն ու Վարդերեսն իրենց մոր տնակն էնպես իստակ
ու մաքուր էին պահում, որ մտիկ անելիս մարդու դյուր էր
գալիս։
Ամառը գլխավորապես Վարդերեսն էր տան բանը շինում
ու ամեն առավոտ, մոր զարթնելուց առաջ անկողնի կողքին
մի փունջ ծաղիկ էր դնում, փնջի մեջ էլ` երկու վարդ, մինը`
սիպտակ, մյուսը` կարմիր։ Ձմեռը Լուսերեսն էր կրակ անում
ու պղինձը դնում կրակին։ Պղինձն էլ էնպես մաքուր սրբած
էր լինում, որ ոսկու նման պսպղում էր։ Իրիկուններն էլ, երբ
դուրսը ձյունը փաթիլ-փաթիլ բրդում էր, մերն ասում էր.
― Լուսիկ ջան, գնա դռան փակը գցիր։
Հետո նստում էին բուխարու առջև։ Մերը գիրք էր կարդում
աղջիկների համար, իսկ աղջիկները լսում էին ու մանում։
Կողքներին պառկած էր լինում իրենց գառը, ետևները` թառի
վրա քնած սիպտակ աղավնին, գլուխը կոխած թևի տակը։
Մի իրիկուն էլ, երբ էսպես նստած են լինում, մինը դուռը
ծեծում է։ Մերն ասում է.
― Վարդուշ ջան, շուտ վեր կաց, դուռը բաց արա․ անօթևան
ճամփորդ կլինի, դուռը ծեծում է։
Վարդերեսը գնում է, դռան փակը ետ գցում, համոզված, որ
դուռը ծեծողը մի խեղճ մարդ պետք է լինի, մին էլ ի՞նչ տեսնի.
դռան ետևը կանգնած մի ահագին արջ, որ դուռը բացվելուն
պես ներս է կոխում իր հաստ գլուխը։ Վարդերեսը վախից
ճչում է ու ետ թռչում, գառն սկսում է մայել, աղավնին թևերն
է թափահարում, իսկ Լուսերեսը մտնում է մոր մահճակալի
ետևը։ Այնինչ արջը լեզու է լինում ու խոսում։ Ասում է.
― Ինչո՞ւ եք վախենում․ ինձանից մի՛ վախենաք, ես ձեզ
վնաս չեմ տալ։ Քիչ էր մնում ցրտից սառչեի, եկա մի քիչ տա-
քանամ։
― Վա՜յ, խեղճ իմ արջ ախպեր,― բացականչում է մայրը։ ―
Դե արի, արի կրակից մոտիկ պառկիր, միայն թե զգույշ կաց,
բուրդդ չմրկի… Աղջկե՛րք, Վարդուշ ջան, Լուսիկ ջան, դուրս
եկեք, եկեք էստեղ, արջ ախպերը ձեզ ձեռք չի տալ, արջ ախ-
պերը բարի է։
Աղջիկները դուրս են գալիս, կամաց-կամաց մոտկանում են
արջին, գառն էլ, աղավնին էլ, ու շուտով ամեն ահ ու երկյուղ
վերանում է մեջտեղից։ Արջն էլ ասում է.
― Երեխեք ջան, թե կարաք` էս իմ բրդի ձյունը մի թափ
տվեք։
Աղջիկները վազում են, ավելը բերում, արջի բուրդը մա-
քուր սրբում են, ու արջը բավականությունից մռնչալով
մեկնվում է կրակի առջև։ Աղջկերքը ձեռաց ընտելանում են
իրենց անճոռնի հյուրին ու սկսում են հետը հանաքներ անել։
Բրդի հետ են խաղում, ականջներից են քաշում, մեջքին են
կանգնում, հատակին դեսուդեն են գլորում, ճիպոտով խփում
են, իսկ եթե սկսում է վռչալ` ծիծաղից թուլանում են։ Արջի
իրեն քեֆն էլ է գալիս։ Բայց երբ շատ են նեղացնում` վռչում
― Մի՛ տանջեք ինձ, մի՛ սպանեք, այ աղջկերք։
Ա՛յ Լուսերես, ա՛յ Վարդերես,
Ձեր սիրելի փեսան եմ ես։
Քնելու ժամանակը որ գալիս է, ու աղջիկները գնում են
քնեն, մերն արջին ասում է.
― Դե դու էլ օջախի առաջը պառկիր, արջ ախպեր, համ
տաք կլինի տեղդ, համ քամուց պատսպար։
Օրը բացվում է թե չէ` արջը էլ ետ ձնի մեջ քարշ գալով գնում
է դեպի անտառի խորքը։ Էն օրվանից էս արջը սովորություն
է շինում, ամեն իրիկուն միևնույն ժամին գալիս է սրանց մոտ։
Պառկում է օջախի առջևն ու թողնում է հետը խաղան, ինչքան
կուզեն։ Սրանք էլ էնպես են սովորում, որ իրիկունները, մինչև
արջը տուն չի գալիս, դուռը փակում չեն։
Ձմեռն անց է կենում․ գարունքն ընկնում է, երկիրը դա-
լարում, ու մի օր էլ արջը Լուսերեսին ասում է.
― Դե հիմի արդեն ժամանակն է, որ ձեզանից հեռանամ,
ամբողջ ամառը էլ ինձ չեք տեսնիլ։
― Ո՞ւր ես գնում, արջ ախպեր,― հարցնում է Լուսերեսը։
― Պետք է անտառ գնամ, իմ գանձերն ու հարստություն-
ները չար թզուկներից պաշտպանեմ։ Ձմեռը, գետնի սառած
ժամանակը, նրանք անհետանում են իրենց մթին այրերում,
բայց արևը երկիրը տաքացնում է թե չէ` էդ գող անպիտանները
լուս աշխարհք են դուրս գալիս ու, ինչ որ աչքները տեսնում է,
էլ տիրոջն օգուտ չի անում, գողանում են տանում։
Արջիս բաժանվելու համար շատ է տխրում Լուսերեսիկը,
իսկ երբ դուռն առաջին բաց է անում, որ գնա, հանկարծ արջն
ընկնում է դռան փակին, բրդիցը մի փունջ մնում է փակի
վրեն, ու բրդի տակիցը ոսկու պես մի բան է պսպղում։ «Երևի
աչքիս թվաց»,― մտածում է աղջիկն ու մտքիցը հանում է էս
բանը։ Արջն էլ շտապում է դեպի անտառն ու անհետանում է
ծառերի ետևը։
Մի օր էլ մերն աղջիկներին անտառն է ղրկում, որ գնան
ցախ ու մախ հավաքեն բերեն։ Գնում են աղջիկները, ման են
գալիս, ման, մին էլ տեսնում են` անտառում ընկած մի ծառ,
ու էս ծառի վրա, խոտերի միջին մի բան էս կողմն է թռչում,
էն կողմն է թռչում․ բայց թե ինչ բան է, գլխի չեն ընկնում։
Մոտենում են, տեսնում են` մի թզուկ, դեմքը պառավկոտած,
միրուքն էլ սիպտակ ու երկա՜ր, երկար։ Էն, որ ասում են` ին-
քը թիզուկես, միրուքը գազուկես, հենց էն ինքն է, որ կա։
Միրքի ծերը մնացել է ծառի ճեղքում, դեսուդեն է ընկնում ու
չի իմանում, թե ոնց հանի։ Աղջկերանցը որ տեսնում է` արնոտ
աչքերը վրաները չռում է ու գոռում.
― Ի՞նչ եք տնկվել էդտեղ։ Չե՞ք կարող մոտ գալ ու օգնել։
― Էդ ի՞նչ է պատահել, գաճաճ քեռի,― հարցնում է Վարդ-
երեսը։
― Ապո՛ւշ, անասո՛ւն, հարցնում է` ի՞նչ է պատահել… Ի՞նչ
պետք է պատահեր․ ուզում էի ծառը ճղեմ, մանր տաշեղներ
անեմ մեր խոհանոցի համար, թե չէ` մեծ փետերից էրվում են
մեր կերակուրները, մենք հո էնքան շատ չենք ուտում, ինչքան
դուք, էդ կոպիտ ու անկշտում խալխդ, սեպը զարկեցի,
հանկարծ դուրս թռավ, ծառի ճեղքն էլ էնպես արագ փակվեց,
որ վրա չհասցրի միրքիս ծերը միջիցը հանեմ։ Միրքիս ծերը
մնաց ծառի ճեղքի մեջն, ու ահա էսպես չարչարվում եմ, չեմ
կարում հանեմ, իսկ դուք կանգնել եք, բերանները բաց եք
արել ու հռհռում եք. ապուշնե՛ր, լպստածնե՛ր… թո՜ւ, զահլես
ինչպես է գնում…
Աղջիկները վրա են գալի, ուժ են անում, քաշում են, քաշում
են, չեն կարողանում թզուկի միրուքը ծառի ճեղքիցը հանեն։
― Կացեք, ես գնամ մարդիկ կանչեմ,― ասում է Վարդե-
րեսը։
― Հիմարի գլուխ,― վրա է պրծնում թզուկը.― ի՞նչ եմ անում
մարդիկը։ Դուք հերիք չե՞ք, որ զահլես գնա, դեռ ուրիշներին
էլ կանչեցեք։ Կարող ե՞ք, մի ուրիշ բան էլ հնարեցեք…
Լուսերեսն ասում է.
― Մի քիչ համբերիր, ես ճարը գտա։ ― Ասում է, գրպանից
մկրատը հանում ու թզուկի միրքի ծերիցը կտրում։ Թզուկն
ազատվում է թե չէ` իսկույն շալակն է գցում իր ոսկով լիքը
տոպրակը, որ ծառի փչակումը պահել էր, ու գնում է քթի
տակին փնթփնթալով.
― Ա՛յ քեզ անտաշ խալխ… եկան էս փառավոր միրքիս ծերը
կտրեցին թողին։ Գետինը մտնեք դուք, գետինը…
Էսպես մրթմրթալով տոպրակը շալակում է, առանց ետ
մտիկ տալու գնում։
Էս դեպքի վրա մի քանի ժամանակ անց է կենում, մի օր
էլ աղջիկները գնում են ձուկը բռնելու։ Գետափին մոտենում
են, տեսնում են` ծղրիդի նման մի բան էստեղ ետ ու առաջ է
թռչկոտում ու քիչ է մնում` ջուրն ընկնի։ Մոտ են վազում, տես-
նում են` իրենց ծանոթ թզուկը։
― Էդ ի՞նչ ես անում էդտեղ, գաճաճ քեռի,― հարցնում է
Վարդերեսը։