EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
էր, որ Գիքորը պետք է տունը մաքրեր, ամանները լվանար, ոտնամանները սրբեր,
դուքանը բաժին տաներ ու էս տեսակ մանր ծառայություններ, մինչև մի տարիֈ
Մի տարուց ետը բազազը նրան պետք է տաներ դուքան, շիներ դուքանի
«աշկերտ», ու էսպես Գիքորը պետք է բարձրանարֈ
— Հինգ տարի դեռ փող չեմ տալ,— ասավ բազազը պայմանը կապելիսֈ– Թե
դրուստը կուզես, դեռ դու պետք է տաս, որ քու որդին բան է սովորելուֈ Ախար իսկի
բան չգիտի…
— Որտեղից գիտենա, խազեին ջան,— պատասխանեց Համբոն,― որ գիտենար,
էլ ո՞ւր կբերեի, ես էլ բերել եմ, որ բան սովորի…
— Կսովորի, ամեն բան կսովորիֈ Էնպես սովորի ո՜ր… Ձեր կողմերից էն Նիկոլն
ինչ է, որ իրեն համար դուքան ունի բաց արած, նա էլ ինձ մոտ է մարդ դառելֈ Ամա
վերջում մի ջուխտ չայի գդալ ու մի քանի բան գողացավ…
— Չէ՜, խազեին ջան, սա գողանալ չիֈ Որ էդպես բան անի, կգամ կռնիցը կբռնեմ,
էն Քուռը կգցեմֈ
— Հա՛, որ ձեռը հալալ է՝ մարդ կդառնաֈ
— Իմ դարդն էլ էն ա, աղա ջան, որ մարդ դառնա․ լեզու սովորի, գրիլ-կարդալ
սովորի, նստիլ-վերկենալ սովորի, մարդ ճանաչի, որ աշխարքումն ինձ նման խեղճ ու
զուրկ չմնա… Ինքն էլ աչքաբաց երեխա ա, մեր գեղական շկոլումն էլ գրաճանանչ ա
էլել, գրի սևն ու սիպտակը ջոկում աֈ Ամա աղաչանքս էն ա, որ լավ մտիկ անեք,
ղարիբ երեխա ա, քորփա ա…
Բազազը Համբոյին միամտացրեց ու դուրս գնաց՝ բարձր ձենով հրամայելով՝
«Չայ բերեք, հաց բերեք սրանց համար…»ֈ
Հեր ու որդի նստած էին բազազ Արտեմի խոհանոցումֈ
— Դե, հիմի դու գիտես, Գիքոր ջան, տեսնեմ՝ ինչ տեսակ աղա ես դուրս գալի… Հենց
պետք է անես, որ… ես ի՞նչ գիտեմ… ո՜վ տեր աստոծ…— մռնչաց Համբոն ու չիբուխը
լցրեցֈ
Այնինչ Գիքորը չորս կողմն էր դիտումֈ
— Ապի, սրանք բուխարի չունե՞նֈ
― Չէ՛, սրանցը փեչն ա, ա՛յ էն ա փեչը…
— Կալ էլ չունե՞նֈ
— Սրանք քաղաքացի են, գեզացի հո չեն, որ կալ կալսենֈ ― Բա ո՞րտեղից են
հաց ուտումֈ
― Փողով առնում են ուտումֈ Հացն էլ են փողով առնում, եղն էլ կաթն էլ,
մածոնն էլ, փետն էլ, ջուրն էլ…
― Վա՜…
― Բա՜, սրան Թիֆլիս կասենֈ Դու հալա ղոչաղ կաց, դեռ շատ բան կիմանասֈ
― Ապի, սրանք ժամ ունե՞ն…
― Ունեն, բա՛ս, սրանք Էլ մեզ նման հայ քրիստոնյա ենֈ Մտիկ արա, հա՜,
ձեռնաքաշություն չանեսֈ Կարելի ա քեզ փորձելու համար փող վեր կգցեն, մոտենաս
ոչֈ Թե վերցնես էլ, տար ասա՝ «խանո՛ւմ, էս ի՞նչ փող ա, էստեղ վեր ընկած էր․ աղա՛,
էս բանն էստեղ գտա», թե չէ…
— Էստեղ էլ պրիստավ կա՞ որ…
— Կա, բա՞ս… Վախտ ու անվախտ դես-դեն չընկնես, ձեռդ ընկած փողը քոռ ու
փուչ չանես, հազար ու մի պակասություն ունենքֈ Քեզ էլ լավ պահի, գիշերները բաց
չըլես, մրսես ոչ… Մի-մին եկողի հետ գիր ղարկի…— մերթ-մերթ չիբուխը բերանից
հանելով որդուն խրատում էր Համբոնֈ Այնինչ Գիքորը ննջում էրֈ
— Հացի կտորտանքն ու քարթուն կտան, կերակուրի թերմացքը կտան, շատ
անգամ էլ իրենք կուտեն, քեզ տալ չեն, բան չկա, ծառայի կարգն է դա… Օրեր են,
կմթնեն, անց կկենան…
Շարունակում էր հերն իր խրատը, բայց Գիքորը հորը թինկը տված քնել էր
արդենֈ
Էն երկու օրը նա էնքան բան էր տեսել, էս ու էն կողմը նայել, որ հոգնել էր
բոլորովինֈ
Մրգով լիքը խանութները, դեզերի նման դարսած գույնզգույն չթերը, տեսակ-
տեսակ խաղալիքները, ուսումնարան գնացող կամ դարձող երեխաների խմբերը,
իրար ետևից սլացող կառքերը, ուղտերի շարքերը, կանանչի բարձած ավանակները,
թաբախները գլխներին կինտոները․․․ էս ամենի գոռոցն ու զնգոցը, աղմուկն ու
աղաղակը իրար խառնված ղժվժում էր նրա գլխումֈ Եվ նա հոգնել էր ու հորը թինկը
տված քնելֈ
――――――――――
Էս ժամանակ բազազն ու իր կինը վիճում էին ներսըֈ Կինը տրտնչում Էր, որ
ծառան խամ Էր, նոր սարիցն եկած, վայրենի, իսկ մարդն ուրախ էր, որ մի քանի
տարով անվարձ ծառա էր գտելֈ
— Կսովորի, հո էդպես չի մնալ,— ասում էր նա կնոջըֈ
— Կսովորի, որդի, սիրտդ շուռ մի՛ բերի,— խնդրում էր բազազի պառավ մայրըֈ
Բայց տիկին Նատոն չէր համոզվումֈ Նա արտասվելով անիծում էր իր բախտըֈ
Գիքորը մենակ նստած էր բազազ Արտեմի խոհանոցումֈ Նա արդեն
ծառայության մեջ էրֈ
Խազեինի հին գլխարկը մինչև ականջները կոխած գլուխը, հին ոտնամանները
ոտներին, մի մավի բլուզ էլ հագին, էսպես ոտից գլուխ փոխված, նա նստած էր
խոհանոցում ու միտք էր անում, թե ընչի եկավ իրենց գյուղից, որտեղ է ընկել, հիմի
ինչ պետք է անի…
Էս ժամանակ ներս մտավ տիկին Նատոնֈ
Գիքորը տեղը նստած էրֈ
Տիկինը մի բան ասավֈ Գիքորը լավ չլսեց, թե չհասկացավֈ
— Քե՞զ չեմ ասում, տո արջի քոթոթֈ
Գիքորը շփոթվեց, քրտնեց․ մին ուզեց հարցնի, թե ինչ է ասում, մին էլ սիրտ
չարավֈ Աղջիկ պարոնը բարկացած դուրս գնացֈ
— Ը՜հ, հողեմ ձեր գլուխը, որ վայրենի եք ու գալիս եք մարդի գլխի խաթա
դառնում․․․ Ես բան եմ ասում, սա տեղիցն էլ ժաժ չի գալի, ձեն էլ չի հանում…
― Վերջացավ,— անցավ Գիքորի մտքովըֈ– Բայց ի՜նչ շուտ վերջացավ… ի՜նչ
վատ վերջացավ… Հիմի ես ի՞նչ անեմ… հերս էլ գնաց…
Եվ ամեն բան նա վերջացած էր համարում, երբ իրեն-իրեն խոսելով ներս մտավ
սև շորերով բարի պառավը, բազազի մերըֈ
— Որ աղջիկ պարոնը ներս է գալի, տեղիցդ ընչի՞ չես կանգնում, որդի,—
խրատում էր նա Գիքորին,— որ բան են հարցնում, ձեն հանի… ո՞նց կըլի էդպես…
Պառավին դեդի էին ասումֈ
Դեդին սովորեցնում էր Գիքորին, թե ինչ պետք է անի, ինչպես սամովարը գցի,
ոտնամանները սրբի, չոտկը բռնի, ամանները լվանա․․․
Բացի պառավ դեդին, ամենքը նեղացնում էին նրանֈ
Բազազի «դուքանի, աշկերտներն» էլ շարունակ ծաղրում էին նրան, «քիքի» էին
կանչում, քիթը քաշում, գլխին խփում, գլխարկը կոխում ականջներըֈ
Բայց էս բոլորը տանելի բաներ էինֈ
Անտանելին էն էր, որ նա չէր կարողանում քաղցին դիմանաֈ Իրենց տանը, երբ
սովում էր, գնում էր տաշտիցը հաց Էր առնում, կճուճիցը պանիր էր հանում, ուտելով
գնում խաղալու կամ թե չէ՝ փեշն էր դնում, գնում հանդըֈ Երբ ուզում էր՝ մի ծառի
տակի կամ աղբրի վրա նստում էր ուտումֈ
Հիմի էստեղ ուրիշ տեսակ էրֈ Ինչքան էլ սոված լիներ պետք է սպասեր մինչև
ճաշի ժամանակը գար, էն էլ ամենքն ուտեին, ետո ինքըֈ Էդ անիծած ժամանակն էլ
էնքան ուշ էր գալի, որ խեղճի սիրտը քամ էր ընկնում, թրթռումֈ
Մին, երկու, տասը համ բերելուց ետը նա սկսեց չորս կողմն աչք ածել
խոհանոցում, թե արդյոք մի բան չի գտնիլ ուտելու, որ սիրտը կանգնեցնի, մինչև ճաշի
ժամանակը գաֈ
Սկզբում ինչ գտնում էր՝ չոր հացի փշրանք, կրծած ոսկոր թե ուրիշ բան, գցում
էր բերանըֈ Մի քիչ ետո մտածեց խոհանոցի պահարանները որոնելֈ Ապա թե սովորեց
կերակուրի պղնձից կիսեփ մսի կտոր դուրս քաշել…
Բայց եթե նկատեի՜ն…
Ինչ վատ բան դուրս կգա՜ր…
Եթե նկատեի՜ն…
Հապա ի՞նչ անես…
Թողնե՞ս, փախչե՞ս…
Եվ Գիքորն սկսեց մտածել փախչելու մասինֈ
Բայց ո՞նց փախչես, ո՞ր կողմը փախչես, մենա՛կ, ճամփա չգիտես, մարդ չես
ճանաչում… իսկ հերը…
Էնքան չարչարվեց, խոսեց, խրատեց՝ «Օրեր են, որդի, կմթնեն, անց կկենան…»ֈ
Եվ ահա Գիքորի գլխում հնչում է հոր խանձված ձենը՝ «Օրեր են, կմթնեն, անց
կկենա՜ն… անց կկենա՜ն…»ֈ
Զանգը տվինֈ
Գիքորը վեր թռավֈ Ասել էին, թե երբ զանգը տալիս են, գնա տեսնի՝ ով է, ինչ է
ուզումֈ Նա դուրս եկավ, պատշգամբից նայեց, տեսավ մի պարոն ու մի քանի տիկին
դռան առաջը կանգնածֈ
— Էդ ո՞վ եք, հե՛յ,— ձայն տվավ վերևիցֈ
Ներքևից վերև նայեցինֈ
Տիկինները ծիծաղեցին, իսկ պարոնը ակնոցներն ուղղելով, հարցրեց.
— Աղջիկ պարոնը տա՞նն էֈ
— Ի՞նչ եք անում,– հարցրեց Գիքորըֈ
Ներքև ծիծաղն ավելի սաստկացավֈ
— Քեզ հարցնում են՝ տա՞նն է, թե չէֈ— բարկացավ պարոնըֈ
— Բան ունե՞քֈ
Էս աղմուկի վրա տիկինը դուրս եկավֈ
— Քրքրվես դու, գնա դուռը բաց արա, շո՛ւտ,– ճչաց ու սկսեց անիծել Գիքորին և
իր ամուսնունֈ Բայց շուտով հյուրերն երևացին, և նա ժպտալով դիմավորեցֈ
— Ա՜, բարև, բարև… Էս ո՞ր խաչիցն էր, ի՞նչպես է, որ մտաբերեցիք․․․
— Էս ո՞րտեղից եք գտել,– ոտից գլուխը Գիքորին չափելով, հարցրեց պարոնը,
իսկ տիկինները շարունակ ծիծաղում էինֈ
— Ի՞նչ եք նախանձում, կուզեք ձեզ տանք,– կատակի տվավ տիկինն, ու
հյուրերը խնդալով ներս մտանֈ
Գիքորին շտապով մի տեղ ուղարկեց ու նրանց ետևից իսկույն ներս մտավ և
տիկին Նատոնֈ
Իրար առողջություն հարցնելուց ետը հյուրերն սկսեցին պատմել իրենց ներս
մտնելու պատմությունը, և դուրս եկավ մի ահագին պատմությունֈ
— Օ՜ֆ, սիրտս մաշել է,— գանգատվում էր տիկին Նատոն,— թե իմանաք՝ ինչ
եմ քաշում ես դրա ձեռիցը… Ասում եմ՝ դուրս անենք կորչի, բայց դե Արտեմի
բնավորությունը գիտեք, էլի, ասում է՝ մեղք է, գեղացի երեխա է, թող կենա, մի կտոր
հաց է, ուտի, կսովորի… Ախր էլ ե՞րբ… սիրտս մաշեց․․․
— Օ՛հ, օ՛հ, օ՛հ, էդ ծառաների բանն էլ մի՛ ասի,— էս ու էն կողմից սկսեցին
բողոքել տիկին հյուրերըֈ
Մի կես ժամ խոսեցին դեսից-դենից, ծառաներից, քաղաքի նորություններիցֈ
Հենց էդ խոսակցության ժամանակ ներս մտավ քրտնած Գիքորըֈ
— Աղջիկ պարոն, միրգը բերիֈ
— Հա, լավ, գնա՛,— հրամայեց տիկինը կարմրելով, իսկ հյուրերն սկսեցին
ծիծաղելֈ
— Աղջիկ պարոն, խազեինն ասում էր՝ բալը թանգ ա, հարկավոր չի…
Էս խոսքերի վրա հյուրերից ոմանք պոռթկացին, ու թաշկինակով բերաններին հուպ
տվին, ոմանք էլ տանտիկնոջ խայտառակությունը ծածկելու համար վկայեցին, թե
իրավ բալը շատ թանգ է, էս ժամանակին ով է բալն առնումֈ Ապա սկսեցին
հանդիմանել, թե ի՞նչ հարկավոր Է միրգը, հո ուտելու համար չեն եկել, ի՞նչ են
նեղություն քաշում…
Տանտիկինը, մինչև ականջակոթերը կարմրած, աշխատում էր մի կերպ եղածն
ուղղիֈ
— Ով գիտ ինչ է ասել, չի հասկացել էս հիմարըֈ
— Ով սուտ ասի՝ գետինը մտնի,– երդվեց Գիքորը, ու ամեն բան լրացավֈ
Հյուրերին ճամփու դնելուց ետը տիկին Նատոն բարկացած, բարձր-բարձր
խոսելով վեր էր քաղում մրգի սեղանըֈ Նա հայհոյում էր Գիքորին, մեկ-մեկ թվում էր,
թե ինչեր է անում նա, անիծում էր իր բախտը, իր ամուսնունֈ
— Քա՛, խամ է, որդի, կսովորի, որդի… ինչի ես սիրտդ շուռ բերում… Ախ
աստոծ, ի՞նչի չես հոգես առնում,— հառաչում էր պառավ դեդինֈ
— Երանի մի իմանամ՝ մարդու սրտի էս նեղացած ժամանակը դու ինչ ես
խոսում… Խամ է, դե գնացեք դուք շնեցեք, ես հո ձեր գերին չեմ,— ձենն ավելի
բարձրացնելով պատասխանեց պառավի հարսը ու շարունակեց իր տրտունջն ու
անեծքը, մինչև ամուսինը տուն գարֈ
Ամուսնու ոտնաձայնը որ լսեց՝ սկսեց արտասվել, ավելի բարձր խոսել ու
ամանները իրար գլխով տալֈ
— Ասում եմ՝ դուրս արա կորչի, ես ծառայի բանն էլ կանեմ, թե խնայում ես՝ փող
տաս, կարգին ծառա բռնես… Լավ է մարդ ծառայի տեղ էլ քաշ գա, քան թե ամեն օր
էսենց սիրտը շուռ բերի… Իմ թշնամին հո չե՞ս…
— Ի՞նչ է պատահել,— հարցրեց բազազը՝ տան մեջտեղը կանգնելովֈ
— Ի՞նչ պետք է պատահի․ էս էր մնացել, որ խալխի մոտ էլ մարդ գետինը մտնի,
էս էլ արիր․ էլ ի՞նչ պատահի,— վրա թռավ տիկինը ու պատմեց բալի պատմությունըֈ
— Վա՜հ,— բացականչեց բազազըֈ
— Ա՜խ աստո՛ծ,– հառաչում էր բարի պառավը՝ դեսուդեն ընկնելովֈ
Բազազը Գիքորին ձեն տվեցֈ
Թմփթմփացնելով Գիքորը ներս ընկավֈ
— Մոտիկ արի,— կանչեց բազազըֈ
Գիքորը վախեց նրա գույնից, մնաց տեղը կանգնածֈ
— Քեզ ասում եմ՝ մոտիկ արի…
Գիքորն էս անգամ շարժվեց, բայց դարձյալ մնաց տեղը կանգնածֈ
— Տո՛, արջի քոթոթ, ես քեզ ասում եմ՝ աղջիկ պարոնին ասա, դու գալիս ես
ղոնախներին ասում, թե բալը թանգ է՞ր…
— Ես… ես… աղջիկ պարոնին…–– ուզում Էր արդարանա Գիքորը, բայց խոսքը
բերանում՝ ապտակը հասավ, ալքերը կայծակին տվին, գլուխը դիպավ կողքի
պատովն ու վեր ընկավֈ Հենց ընկած տեղն սկսեց բազազը ոտքել, անդադար կրկնելով.
«Բալը թանգ էր, հը՛… բալը թանգ Էր, հը՞…»ֈ
Պառավ դեդին դողդողալով մեջ ընկավ, աշխատում Էր ետ քաշի կատաղած
որդուն, աղջիկ պարոնն էլ եկավ, երեխաներն էլ սկսեցին ճչալ, բազազը ետ կանգնեց
հևալով ու կրկնելով․ «Բալը թանգ Էր, հը՞», աչքերը միշտ չռած անկյունում կծկված
Գիքորի վրա, որ դողալով ու ցավագին մրմնջում էր․
— Վա՜յ, նանի ջան, վա՜յ… վա՜, նանի ջան, վա՜յ…
Տեսան տանը չի կարողանում ծառայի՝ խանութ տարան Գիքորինֈ Էնտեղ
ապրանք պետք է տային մուշտարիների հետ տանելու, չիթ պետք է ծալեր, խանութը
սրբեր, իսկ պարապ ժամանակը մուշտարի կանչերֈ
Եվ ահա Գիքորը հաց է տանում խանութըֈ Կերակրամանը ձեռքին, մաշված ու
տժգույն, մեծ-մեծ ոտնամանները քաշ տալով անց է կենում կամուրջովֈ Նայեց ներքևֈ
Քարվանսարաների բարձր պատերին զարկելով ծառս էր լինում Քուռը, ոլորվում,
պտտվում ու ճնշվելով խեղդվում, խուլ թշշում կամուրջի տակինֈ
Ափից մոտիկ պտտում էր մի կանաչ նավակֈ Երկու հոգի կային նրա մեջ. մինը
ուռկան Էր ձգում, մյուսը նավն էր կառավարումֈ
— Ա՛յ հիմի կհանի,— ասավ Գիքորն ու կանգնած նայում էր ձկնորսներինֈ
Ուռկանը դատարկ դուրս եկավֈ
— Էս մինն իմ բախտիցը,— ասավ Գիքորն ուռկանը ձգելիսֈ Գիքորի բախտը
դատարկ դուրս եկավֈ
— Էս մինն էլ մեր Զաննի բախտիցըֈ
Էս էլ դատարկ դուրս եկավֈ
— Էս մինն էլ Գալոյի բախտիցըֈ
Գալոն էլ էր անբախտֈ
— Էս մինն էլ բաս…
Բայց էդ ժամանակ մոտիկ քարվանսարի դռանը աղմուկ բարձրացավֈ Մի
պարսիկ կապիկ էր պար ածում երգելով.
Ա՛յ արի, արի, մեյմուն,
Ճիպոտըդ սարի, մեյմուն,
Պառավի պես կուզի-կուզ,
Ջահելի պես պարի, մեյմունֈ
Ժողովուրդը հավաքվել էր գլխին ու վազում էին չորս կողմիցֈ Գիքորն էլ վազեցֈ
Աշխատեց կանգնած ժողովրդի արանքը մտնի, առաջ անցնի, չկարողացավֈ Վիզը
ձգեց, պճեղների վրա կանգնեց ու ճգնում էր անպատճառ տեսնի, թե ինչ է
կատարվում մեջտեղըֈ
— Ի՞նչ ես ներս խցկվում, տո լածիրակ, գնա քու բանին,— ասավ մի կինտո ու
զարկեց գլխինֈ
Գիքորը հանկարծ սթափվեց ու վազեց դեպի խանութըֈ
Իրիկունը Գիքորը կուչ էր եկել խոհանոցումֈ Դեռ արտասուքը չէր ցամաքել
նրա երեսին, դեռ այրվում էին խազեինի ապտակների տեղերը, դեռ նոր էր լռել աղջիկ
պարոնի ձենը— շվշվացնելով ներս մտավ Վասոն, բազազի աշկերտըֈ Գիքորին
նկատելով նա իսկույն կանգ առավ ու, մասխարա դեմքին լրջություն տալով,
սպառնալի հարցրեց.
— Կլուբումն ուշացա՞ր, տո արջի քոթոթ, թե՞ գուբերնատի մոտ վռազ գործ
ունեիր․․․
Գիքորը գլուխը չէր բարձրացնումֈ
— Ասա մի տեսնեմ, է, տո՜…
Գիքորը լուռ էրֈ
— Չե՞ս իմանում, տո՛, որտե՞ղ էիր, է՛, որ էսօր ինձ քաղցած սպանեցիր, որ
մեռնեի՝ հետո՞…
Էսպես խոսելով կամաց-կամաց մոտեցավ, մի քիչ կանգնեց ու հանկարծ
զարկեց Գիքորի գլխինֈ Գիքորը երկու ձեռքով գլուխը պաշտպանեց ու սեղմվեց
պատինֈ Վասոն պատրաստվում էր մի ուրիշ ձևի հարված էլ հասցնելու, բայց դուրսը
բարձրացավ խազեինի ձայնըֈ Գալիս էրֈ
— Աբա տես հիմի քեզ ի՞նչ է անում,– սպառնաց Վասոնֈ
«Հիմի ինձ կսպանեն»,— անցավ Գիքորի մտքովը, ու խեղճի հոգին տապ արավֈ
Խազեինը արդեն բավականին ծեծել էր խանութում, այժմ միայն հրամայեց հաց չտան,
որ իմանա, թե ինչ բան է քաղցածությունըֈ
Վտանգն անցավֈ
Գիքորը հանգստացավ, թեև լսում էր աղջիկ պարոնի ձայնը, որ ճչում էր. «Ախր
ընչի՞ ես պահում, դուրս արա կորչի, էլի, դուրս արա կորչի՛…»ֈ
Գիքորը կծկվեց վերմակի մեջ, գլուխը կոխեց տակը, տապ արավֈ
«Լուսնյակ գիշեր, բոլորովին քուն չունեմ, Ինձ տեսնողը կարծում է, թե տուն
չունեմ, վա՜յ, տուն չունե՜մ…» իր երգը երգելով Վասոն հաց էր ուտումֈ Գիքորը
վերմակի տակից երբեմն զգույշ ծիկրակում, թաքուն նայում էր նրան, կրկին աչքերը
ծածկումֈ Նա էն օրը հաց չէր դրել բերանը, ծեծվել ու լաց էր եղել, այժմ էլ քաղցած
պառկեց, ու քունը չէր տանումֈ
— Հը՞, ո՞նց ա, սոված քունդ չի՞ տանում, հա՜, էդպե՜ս…— նկատեց չարաճճի
Վասոն ու մի կտոր հաց ու պանիր տվավ Գիքորին,— Դե, առ, տեղի տակին թաքուն
կեր, խազեինը չիմանաֈ
Գիքորը հափշտակեց հաց ու պանիրը, գլուխը կոխեց տեղի տակը, թաքուն
ուտում էր ու մտածումֈ Մտածում էր իրենց տան վրա, էն օրերի վրա, երբ ազատ
խաղում էր հանդերում ու լիասիրտ հաց ուտում, մտածում էր էն երեկոների վրա, երբ
հերն ու մերը կռվում էին իրեն քաղաք բերելու համար… մերը լաց էր լինում, չէր
ուզում…
— Ա՜խ, նանի ջան, ի՜նչ լավ էր սիրտդ իմացել,– հառաչում էր Գիքորը տեղի տա
կին ու հաց ու պանիրն ուտում՝ ականջը սրած, թե խազեինը հո չի գալիֈ
Իսկ առավոտը կանգնած էր խանութի դռանըֈ
Խանութի դռանը կանգնած ձեն էր տալի Գիքորը, մուշտարի էր կանչում ու
բարձր ձենով գովում իրենց ապրանքըֈ
— Կանչի, է՛, տ՛ո․ ի՛նչ ես մնջվել, մնացել կանգնածֈ Բերանումդ հո ջուր չկա՞ֈ
— Է՛ստի համեցե՜ք, է՛ստի համեցե՜ք…— կանչում էր Գիքորըֈ
Ներսը ծիծաղից թուլանում էինֈ
Նրան սովրեցրել էին, որ մուշտարի քաշի դեպի իրենց խանութըֈ Եվ նա
հաճախ բռնում էր էս կամ էն անցորդի փեշից, կոպիտ ու համառ սկսում էր քաշել
դեպի խանութը ու բաց չէր թողնում, մինչև որ մարդը դուրս էր գալի համբերությունիցֈ
Գալիս էր դարձյալ իր տեղը կանգնում ու կանչումֈ
Ամառվա տոթ օրերին, խանութի դռանը երկար կանգնելուց հոգնած, նա երբեմն
նստած քնում էր խանութի առաջին դարսած չթերի վրաֈ
Էդ ժամանակ չարաճճի ընկերները կամ հարևանները բռնոթի էին բռնում նրա
քթի տակըֈ
Նա փռշտալով վեր էր թռչումֈ
Շոգից թմրած վաճառականները զվարճանում էինֈ Իսկ խազեինը կուշտ
ծիծաղելուց հետո ձայն էր տալի․
— Քնում ե՞ս, տո, արջի քոթոթ, կանչի, է՛…
— Է՛ստի համեցե՜ք, է՛ստի համեցե՜ք,— ձեն էր տալի Գիքորըֈ
Մի օր էլ Գիքորը երբ մուշտարի էր կանչում, դիմացից երկու գյուղացի դուրս
եկանֈ Նա վազեց, փաթաթվեց գյուղացիներինֈ
— Ա՛յ տղա, իսկի ճանաչեցի ոչ, էս ի՛նչ թան էր,— զարմացած բացականչեց
գյուղացիներից մինը ու դարձավ ընկերին.
— Բաղո, դու կճանաչեի՞ր․․․
— Ես աչքերիցը կճանաչեի,— պարծեցավ ընկերըֈ
Ճշմարիտ որ Գիքորը շատ էր փոխվել, շատ էր մաշվելֈ Ինքն էլ էր փոխվել,
շորերն էլֈ Դժար էր ճանաչելըֈ
— Ա՛յ տղա, էս կարգին մարդ ա դառել… հալա սրա շորերին, սրա շնորհքին…
— հիանում էին գյուղացիներըֈ
— Համբոյի հողը մեր գլխին, տես, նա իր տղին ո՛րտեղ հասցրեց, մեր տղերքը
էնտեղ խոզ են արածացնում…
Այնինչ Գիքորը իրար ետևից հարցնում էր.
— Իմ մերը ո՞նց ա… մեր երեխեքը ո՞նց են… իմ հերն ընչի՞ չեկավ… մեր կովը
ծնել ա, թե՛ չէ… մեր գեղումն ո՞վ ա մեռել…
— Ամենն էլ լավ են, շատ բարով կանեն,— պատասխանեցին գյուղացիքֈ— Էն ա
Սուքնանց Ղուկասը մեռավ, մին էլ Պուճուրանց պառավը, մնացածը լավ ենֈ
— Բա իմ հերն ընչի՞ չի գալիֈ
— Քու հերը լավ ուզում ա, ամա ո՞նց գաֈ Ինքը մենակ մի մարդ ա, սաղ տան
ջափեն վրեն․․․
— Բա բան չեն ղարգե՞լ․․․
— Ինչ ունեն, որ ինչ ղարգեն, դու ձեր տան բանը գիտես ո՞չֈ Էս տարի էլ հացը
բարակ էր, խեղճ հերդ զոռով ծերը ծերին ա հասցնումֈ Նրանից ի՞նչ ես ուզումֈ Թե
ունիս, դու ղարգի․ հրեն խարջ են ուզում— ձեռին գռոշ չունիֈ
— Հո մեր տանիցը օքմի չի՞ հիվանդացելֈ
— Չէ՛, էն ա ձեր Ծաղիկ կովը Միրզանց գոմի փլեկովը ներքև ընկավ, սատկեցֈ
— Ծաղիկը սատկե՞ց…
— Խեղճ մերդ էնքան լաց էլավ՝ աչքերն ուռանֈ
Էս ասելով գյուղացիներից մինը մի նամակ հանեց տվավ Գիքորին ու ասավ.
— Հիմի ի՞նչ ես ասում․ մենք էլ քեզ տեսնիլ չենք, գնալու ենք․ թե մորդ կամ
քվորդ համար բան ես ղարգելու, տուր տանենքֈ — Ո՞րտեղից բան ղարգեմ, դեռ փող
չեմ ստանում… ամավ…
— Ամա ի՞նչ…
— Ուզում եմ՝ ես էլ գամ ձեզ հետֈ Համ մեր գեղին, համ մերոնց կարոտել եմ,
համ էլ…
— Վա՜, վա՜յ, մենք հենց իմացանք մարդ ես դառել, խելոքացել ես․․․ Էդ տեսակ
բան կասե՞նֈ Էստեղ քեզ համար աղավարի ապրում ես— շորերդ թազա, ոտն ու ձեռդ
իստակ… Մենք ասում ենք մեր երեխանցն էլ տեղ անես՝ բերենք, դու էդ ի՞նչ ես ասումֈ
Էն որ ասել են՝ «Խոզի գլուխը դրին խալիչին, գլորվեց ետ ցեխն ընկավ», հալալ քեզ
համար են ասելֈ
Էսպես հանդիմանեցին գյուղացիները, խրատեցին, մնաս բարով ասին ու
գնացինֈ
Նրանց գնալուց ետը Գիքորն իր անկյունը քաշվեց ու բաց արավ հոր նամակըֈ
«Իմ սիրելի որդի Գիքոր ջանֈ
Ի քաղաքն Թիֆլիսֈ
Մենք ողջ և առողջ ենք, միայն քու առողջութինն ենք ուզում, ամենֈ Քեզ շատ
կարոտով բարով են անում ապին, նանը, Զանին, Մոսին, Միկիչը, Գալոն, ամենֈ Մեր
սիրելի որդի Գիքոր․ ահա իմացած լինես, որ տեղներս շատ նեղ ա, և խարջը սաստիկ
ուզում են, և փող չենք ճարում, և նանն ու Զանին տկլոր են, և տեղներս շատ նեղ աֈ
Գիքոր ջան, մի քանի մանեթ փող ղարգի և մի գիր ղարգի քու որպիսութենիցըֈ Եվ
իմացած ըլես, որ Ծաղիկը սատկեց, և նանն ու Զանին տկլոր են»ֈ
Նամակը կարդաց ու տեղը կանգնած միտք էր անում Գիքորը, դարդ էր անում իրանց
տան համարֈ Սիրտը էրում էին նամակի տողերըֈ
— Նանն ու Զանին տկլոր են… Տեղներս նեղ ա…
— Կանչի, է՛, տո, ի՞նչ ես վերացել, ուշքդ հետները գնա՞ց…— ձեն տվին ներսիցֈ
— Է՛ստի համեցե՛ք, է՛ստի համեցե՛ք,– կանչում էր Գիքորը խանութի դռանը
կանգնածֈ
Ձմեռը եկավֈ Սառն աղմուկով ձյունախառն բուքը թռչում է քաղաքի վըրովֈ
Փողոցներում սուրում, սուլում, հոսան է անումֈ Վզզալով մտնում է անկյունները,
աղքատի ու տկլորի է ման գալի, պանդուխտ ու անտեր երեխա է որոնումֈ
Ահա գտավ Գիքորինֈ
Մի բարակ բլուզ հագին, խանութի դռանը կանգնած ձեն էր տալի նա․
— Էստի համեցե՜ք, է՛ստի համեցե՜ք…
— Հրե՜սսս…— չարախինդ սուլելով ցուրտը, աներևույթ թրի նման, զարկեց
անցավ ոսկորներըֈ Գիքորը դողացֈ
Առանց էն էլ նա շատ էր մաշված, էդքանն էլ հերիք էր նրանֈ Ու անկողին
ընկավֈ
Հիվանդ պառկած էր Գիքորը բազազ Արտեմի խոհանոցումֈ
Պառավ դեդին օրը մի քանի անգամ ներս էր մտնում՝ իրեն-իրեն խոսելովֈ
— Ի՞նչ կուզես, որդի՛, Գիքո՛րֈ
— Ջո՜ւր…
Դեդին ջուր էր տալիֈ Հիվանդը դողդոջուն ձեռներով բռնում, ագահ խմում էր ու
կրկին ուզումֈ
— Էս սիրտս հովացնում չի, դե՛դի… ես մեր աղբրի սառը ջրիցն եմ ուզում,
դե՛դի… ես մեր տունն եմ գնում… ես իմ նանին եմ ուզում…
Բազազ Արտեմը ցավի մեջ էր ընկելֈ Նա դես-դեն ընկավ, նրանց կողմերից
մարդ գտավ, ապսպրեց, որ Համբոն գա, իսկ Գիքորին տարավ քաղաքային
հիվանդանոցըֈ
Էնտեղ շատ հիվանդներ կային շարքերով պառկածֈ Տխուր տնքում էին ու
օճորքին նայում անզոր հայացքներովֈ
Գիքորին էլ պառկեցրին նրանց շարքումֈ
Էստեղ գտավ նրան հայրըֈ
— Էդ ի՞նչ ես էլել, Գիքոր ջան,— մղկտալով վրա ընկավ Համբոնֈ
Գիքորը տաքության մեջ չիմացավ հոր գալըֈ
— Գի՛քոր ջան, բա եկել եմ, է՛, Գիքոր ջան… ես քու ապին եմ, է՛…
Հիվանդը ոչինչ չհասկացավֈ Նա զառանցում էր ու զառանցանքների մեջ կանչում էր․
«Միկի՜չ, Զանի՜, ապի՜, նանի՜…»ֈ
— էստեղ եմ, Գի՛քոր ջան, նանը ղարգել ա, որ քեզ տանեմ մեր տունը… գալիս
չե՞ս…Միկիչն ու Զանին հրեն կտերը կանգնած քեզ ճամփա են պահումֈ Ի՞նչ ես
ասում, դե խոսա, է, Գիքոր ջան…
— Է՛ստի համեցե՜ք, է՛ստի համեցե՛ք,— բացականչեց հիվանդը, զանազան
անկապ, կցկտուր խոսքեր ասավ ու ծիծաղում էր տաքության մեջֈ
Մի երկու օրից ետը Համբոն գնում էր իրենց գյուղըֈ
Նա թաղել էր Գիքորին ու գնում էրֈ Կռան տակին տանում էր շորերը, որ մերը
լաց լինի վրենֈ Շորերի գրպաններում մի բուռը փայլուն կոճակներ, նախշուն թղթեր,
չթի կտորներ ու մի քանի քորոց գտանֈ Էն էլ, երևի, քրոչ Զաննի համար էր հավաքել ու
պահել…
Գնում էր Համբոն ու մտածումֈ Շատ ժամանակ չէր անցել, որ էդ միևնույն
ճամփով քաղաք եկավ իր Գիքորի հետֈ
Ահա էնտեղ էր, որ ասավ.
— Ապի, ոտներս ցավում են…
Եվ ահա էն ծառը, որի տակ նստեցին հանգստանալու․․․
— Ապի, ծարավ եմ…
Ահա էն աղբյուրն էլ, որ ջուր խմեցին…
Ամենը, ամենը կան, մենակ նա չկա…
Մյուս օրը, երբ Համբոն անցնում էր լեռները՝ հեռվո՜ւմ երևաց իրենց գյուղըֈ
Գյուղից դուրս կանգնած սպասում էին նանը, Զանին, Միկիչը, Մոսին, իսկ
փոքրիկ Գալոն մոր գրկից կանչում էր․
— Ալի՜, ալի՜, հե՜, Գիքոլ…
ԳԵԼԸ
Խորն աշունքին Լոռու սարերով անցկենալիս մի գյուղում մութը վրա հասավ։
Հյուր ընկա Անդրիաս քեռու տանը, որ մի հին ու փորձված հովիվ էր։
Սարերում սովորություն կա, որ տեսան մեկի տունը հյուր եկավ՝ հարևանները
կհավաքվեն եկվորի գլխին, կհետաքրքրվեն, հարցուփորձ կանեն՝ իմանան ի՛նչ կա,
ի՛նչ չկա աշխարհքում։ Եվ ահա հետզհետե գյուղացիք հավաքվեցին Անդրիաս քեռու
օթախը։
Տանտերը բուխարին թեժ արավ, մենք էլ, ով ինչպես ուզեց, տեղավորվեցինք լեն
ու արձակ տախտերի վրա ու սկսեցինք զրույց անել։
Էս խոսակցության միջոցին գյուղի շներն սկսեցին անհանգիստ հաչել ու ոռնալ։
— Գել է,— միաբերան բացականչեցին գյուղացիք։
— Ընչի՞ց եք իմանում,— հարցրի ես։
— Գիլահաչ են տալի, աղա։
— Գիլա՛հաչը ո՞րն է։ Մի՛՛թե շները միշտ մի տեսակ չեն հաչում։
— Չէ՛, աղա, գիլի վրա ուրիշ տեսակ են հաչում, մարդի վրա՝ ուրիշ։
Մարդկանցից էլ՝ գողի վրա ուրիշ տեսակ են հաչում, անցորդի վրա՝ ուրիշ։ Խմբի վրա
ուրիշ տեսակ են հաչում, կենդու մարդի վրա՝ ուրիշ․․․
Հենց էս խոսքի մեջն էինք, որ մի հրացան տրաքեց, շների հաչոցը սաստկացավ
ու միաժամանակ մի աղմուկ բարձրացավ։
— Հասեք, հե՜յ․․․ տարա՜վ, տարա՜վ, հե՜յ․․․
Գյուղացիք դուրս թափեցին։
Գյուղիցը դուրս գիշերվա մթնում լսվում էր խուլ աղմուկ։
Ես մենակ էի մնացել։ Տան կնանիքն էին միայն դռան առջև հավաքված վաշ ու
վիշ անում։ Միջների պառավն անիծում էր․
— Վո՜ւյ, անտեր մնաս դու, անտեր։
Ու մրմնջում էր «Գիլկապի» աղոթքը։
«Ալալոս,
Գալալոս,
Գելը կապեմ երկու բըթով,
Երկու բըթով, երկու մատով,
Աստվածածնա քաղցր կաթով,
Սուրբ Սարգսի ձիու ձարով,
Նահատակաց կարմիր քարով։
Գիլի ճամփեն մոլոր անեմ,
Գիլի ատամ խըմոր անեմ,
Ոտները թուլ,
Ականջը խուլ․․․»
Ու կրկնում էր․
— Վո՜ւյ, անտեր մնաս դու, անտեր․․․
— Էն ի՞նչ է, նանի,— հարցրի ես, թեև համոզված էի, որ, գել էր։
— Գել է, որդի, գել։ Ոչխարը սարից գեղն են բերել— ետևիցն եկել է։
Վերջապես խառնիխուռն, բարձր-բարձր խոսելով ու ծիծաղելով, եկան
գյուղացիք։
— Աղա, բա որ ասի՞նք։ ― Ուրեմն գե՞լ էր։
Ինձ պատասխան տալու փոխարեն առաջ բերին մի թխադեմ 17—18 տարեկան
պատանու։
— Այ տղա, Սիմոն, էդ ո՞նց էլավ։
— Այ տղա, դե էն ա, ոչխարը բերում էի, տուն անեմ։ Բերի գեղին մոտեցրի, մին
էլ տեսնեմ ոչխարը դեսուդեն խախալ-խախալ է անում․ շունն էլ հա է անում, թե
ոչխարի մեջն ընկնի։ Հենց էս ժամանակը շները թփի տակիցը մի գիլի վեր կալան ու
ետևիցը լարվեցին։
— Հասի՛ հա հասի՛, բռնի՛ հա բռնի․․․
Մին էլ տեսնեմ ոչխարը կտրկան էլավ ու փախս առավ։ Ետ մտիկ տամ, որ մի անտեր
գել էլ մի ոչխարի բռնել է, հետը կողք-կողքի ընկել ու պոչով ետևիցը քշում է, ոչխարն
էլ հետը չափ ընկած գնում է, ոնց որ հարսանիքի ձիավոր ըլի․․․
— Հա՜յ հա հա՜յ․․․— շուռ եկա դեսը։ Թվանքը որ տրաքեց, սա ոչխարը թող
արավ փախավ։
— Անտերը ոչխարի միջին տապ արած է էլել, հա՛,— նկատեց քեռի Անդրիասն
ու դարձավ դեպի ինձ։— Էդպես է դրանց սովորությունն, ա՛ղա։ Էգ ու որձ գնում են։
Մինը ոչխարիցը մոտիկ տապ է անում կամ եթե աջողեցնում է՝ հենց ոչխարի միջին է
տապ անում, մյուսը գալիս է երևութք ըլում, խաբսը տալիս, շանն ու չոբանին առնում
փախչում։ Տապ արած ընկերը ետևիցն էս խառնակ ժամանակը ոչխարը տանում է։
Շատ անգամ էլ ոչխարը տանում է պահում ու ետ գալիս ընկերին օգնության։ Ուստա
չոբանը փախած գիլի ետևից գնալ չի, գիտի, որ ետնուց վտանգ կա պատրաստած։
— Սա էլ է լավ ժաժ եկել,— գովեցի ես պատանի հովվին,— կարողացել է գելի
բերանից անփորձանք ազատել ոչխարը։
— Գիլի բերանից անփորձանք ոչխար ազատիլն ինչպես կլինի, աղա,— խոսեց
պատանին։— Գելը տեսավ, որ ոչխարը ձեռիցը գնում է, մինչև իմ հասնելը մի ռխելում
ոչխարի դմակը պոկեց տարավ։
— Հա՛, էդպես է,— դարձյալ մեջ մտավ տանտերս։— Գելը ոչխարին հասավ թե
չէ, եթե տանելու հնար չկա, դմակին կտա ու մի տալումը դմակը կպոկի։
— Տավարին էլ հասավ թե չէ՝ բողազիցը կբռնի, քեռի Անդրիաս,— մեջ մտավ մի
տավարած։
— Տավարին էնքան էլ հեշտ չի,— պատասխանեց քեռի Անդրիասը։—
Տավարիցը մինը գոռաց թե չէ, ամբողջ տավարը հասկանում է բանն ընչումն է,
որովհետև գիլի գոռացնելն ուրիշ տեսակ է․ իսկույն բոլորը հավաքվում են, քամակ-
քամակի տալիս ու պոչները դեմ անում, կանգնում․․․
— Տավարը հեշտ է շաղվում, քեռի Անդրիաս, ու հեշտ էլ գիլի փայ է դառնում։ ՜ն,
ինչ ձի՛ն է անում գիլի հետ, ոչ մի անասուն չի անիլ։
Ձին գիլի հոտն առավ թե չէ, ականջները սրում է, փռռացնում, փռնչացնում, ու
ձեռաց բոլոր ձիերը հավաքվում են մի տեղ։ Մադիանները իրենց քուռակները
մեջտեղն են առնում ու նրանց շրջապատում կանգնում, երեսները, դեպի ներս,
քամակները դեպի դուրս— գելերի կողմն արած՝ քացիները պատրաստի։ Ու աստուծ
հեռու տանի, թե մի գել մոտեցավ։ Բայց կռվում գիլի համար ամենավտանգավորը որձ
ձին է։ Որձ ձին մադիանների հետ շրջանի մեջ չի մտնում։ Բաշը թափ տալով ու
փռռացնելով կատաղի պտտվում է շրջանի չորս կողմը, հարձակվում է գելերի վրա ու
առաջն ընկած՝ գելին տրորում, ջարդում առաջի ոտներով կամ քացու մի զարկով
փռում գետին։
Եթե մադիանը մենակ է, քուռակը դոշի տակն է առնում ու կանգնում։