EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
հասնում էր: Լայն շալվար ու ծայրերին [երկար] երեք
մեխանի կրընկներավոր մահմուտներով չեքմեքը հագին
[երեք բարձր մեխ նրանց կրունկն էին]: Սուրենն երբեմն
սրանց պատկերը նկարում էր ու ցույց տալիս իրանց,
ծիծաղում էին ու իրար նայում [և] զարմանում նմանության
վրա:
[Շատ ապրես], Սուրեն, Աստված շնորհք տա,
Երբեմն Սուրենը [ընկերներին] համփսոններին
Նախշում էր իրանց գինու գավաթով,
Մղդսու երկայն չիբուխը ձեռին,
Սամփսոնին իրա երկար փափախով,
Եվ նայում էին հարբած աչքերով,
Զարմանալով իսկության վրա,
Ծիծաղում իրար ուսի խփելով
Շատ <…>
ա [Եվ երբ որ մի օր հարցրին]
բ Երբ տանտիրոջից հարց արին մի օր,
Թե որ որդին է Սուրենն իր[ան] հոր,
Առջի որդին է, պատասխանեցին:
[Երկայն միրուքով, մեծ-մեծ բեխերով], և չէր <…>
Մղդսին ուներ մի ծերուկ համփսոն,
ա [Որ կընշանակե փողով ընկեր],
բ [Որ կընշանակե և գինու ընկեր],
ա [Կարճահասակ էր], անունը Սամփսոն,
բ Մի պարապ մարդ էր, անունը Սամփսոն,
Սոված շրջում էր, մինչև որ ճանկեր
Երկայն, սրածայր, սև փափախ գլխին,
Մի կողմը ծալած, ծռած ականջին,
Եվ մահուդ չուխա, թևերը կախած
Դեղին լայն շալվար, փողքերը թողած:
Թե կարդաս, մի կարաս
գինի խմես
Սուրենանց տանը ջահել ժամանակ ծերուկն եղել
էր, իրան պատմելով, և ճանաչում էր նրա նախնիքին,
պատմում էր նրանց քաջություններից, պատմում էր,
[ինչպես նրանք] Երևանն առնելիս, ինչպես քաջությամբ
էին կռիվ տալիս Դաղստանում, կամ ինչպես նրանք
քառասուն հոգով Հասան խանի դեմ [կռվել էին հաջող]
կռիվ են արել, հաղթել են [մեծաշուք] փառքով և ուրիշ ինչ-
որ գործ են կատարել: Աղջկերանց վրա, տասը տարեկան,
նամակ էր գրում կամ ոտանավոր ―
Իմ աղավնյակ, իմ սիրական…
Հոգուս հատոր… սրտիս կտոր…
Մանկությունը, օ՜, պիղծ ձեռքով
[Իսկ անցյալը, ա՜խ, թող մնա]
Չեմ բացելու այդ վարագույրն
Եվ ոչ կաշառված, շինծու խոսքով
ա Պատմելու իմ <1 անընթ.> հրապույրն
բ Պատմելու իմ այն հրապույրն:
[Միայն] Սակայն այսքանը պիտի իմանաք, որ
պարզության մեջ էր նա մեծացել, [և] ունևոր օջախի հարկի
տակ [պակասության] չքավորության մասին դեռ չէր
[զգացել] մտածել [և] քնքույշ գգվանքով մերձավորների և
ծնողների խանդակաթ սիրով:
Եվ նստած իրան տատերի գոգում,
Ականջ էր դրել [նրանց] հեքիաթին,
Կամ ինչպես իրան պապերն աննկուն
ա [Պատերազմել էի դեմ անհավատին].
բ Ախոյան էին կանգնել հավատին
գ Պաշտպան էին կանգնել հավատին
Ականջ էր դրել Սուրեն<ը>
Երբ որ իրանց հին սրահի առաջ
Հավաքվում էին ծերերը մռայլ
Եվ զրույց անում անցած օրերից:
Այսուհետև այսպիսի հիմարություն չանես,
Թե չէ ուշ կըլնի, երբ կըփոշմանես:
Եվ նա հիշում էր
Խաղաղ իրիկունն յուր հայրենիքի,
Երբ որ աստղալից երկնքի տակին
………………………………………...
Եվ լուսնի դիմաց պատմել էին նրան
Ավանդություններն իրանց աշխարքի:
Գիշերն անքուն նա մտածում էր
Չարերի վրա:
Բայց թողնենք մի կողմ
[Եվ թեև սրտում] չարերի ահը
Սիրում էր անչափ զենքն ու զրահը:
Եվ երդկից ընկած լուսնի շողքի տակ
Մի քաջք <…> խաղում է ահա.
Հիշում էր ինչպես յուր հայրն ալևոր
Իրանց գյուղացի մի հարուստ մարդուց
ա Տասնևհինգ մ<անեթ> փող առավ մի օր
բ Տասնևհինգ մ<անեթ> առավ մի օր
Եվ տվեց նրան մի մուրհակ պարտոց
Գյուղամեջ գնաց հպարտանալու
ա Որ իրան տղին մտքումը կա
բ Թե իրան տղին մտքումը կա
Այս երկու օրս քաղաք տանելու
Որ Ներսեսական դպրոցում կարդա:
Եվ երկա՜ր-երկար բացատրելով
Կնոջը ուսման գինն ու հետևանքը,
Ապագա իրանց երջանկությունով
Ցույց տալով իրան ամբողջ բերկրանքը,
Մյուս օրը նրանք դեռ լուսաբացին
[Վեր կացան ու ձի նստեցին]
Պատվիրեց շուտով պաշար թխելու,
Արտասուքները կուլ տալով
Եվ հեկեկալով գրկեց յուր որդուն
Սուրենի մայրը, նստացրեց ձիուն,
Մի ճիպոտ տվեց, որ քշե յուր ձին,
Գյուղաքաղաքում ծանոթների հետ
Սուրենը ուրախ նստեց ֆուրգոնին
Եվ ճանապարհին խեղճ մալականին
ա [Գլխահան արավ], սովորեց гони-ն
բ Զահլեն տանում էր, կրկնելով гони-ն:
Առաջին գիշերը ճանապարհին
Առաջին օրերում դեռ նա տանջվում էր,
ա Նրան կարոտն ամեն իրիկուն
բ Ծանր էր կարոտը մանկական հոգու,
Կարծես Սուրենին յուր մոտ կանչում էր
ա Մայրական ձայնը [դեպի տուն]
բ Մայրական ձայնը ամեն իրիկուն:
[Եվ] իրանց երեխանց ուրախ աղմուկը
Հասնում էր նրա ականջին.
ա Օ՜, ինչպես էր ուզում Սուրենը մանուկ
բ Օ՜, ինչպես էր ուզում աշխույժ մանուկը,
գ Որ դուրս գա մի րոպե <1 անընթ.> ֆուրգոնեն
բ Որ դուրս գա մի րոպե նրանց միջեն:
<….> [ատեց ֆուրգոնին]
[Եվ կամաց-կամաց սովորեց «гони»-ն]
Երբոր մոտ եկան նրանք քաղաքին,
ա Զաստավի նախշուն փայտի տակին,
բ Զաստավի նախշուն գերանի տակին,
[Անցնելուց հետո Սուրեն<ը> ետ նայեց
Եվ հետաքրքրված հորը հարցրեց]
― Որ քաղքից փախչես, գլխիդ կըձգեն <….>:
<1890-ական թվականներ>
ԳՐԱԳԻՐ ՄՈՒԶԱՆ
Սեկրետարն եկավ ― դե փախի՛ր, Մուզա,
Թե չէ որ [այստեղ] տեսնի, կըխոսա.
[Բայց տերտերներ կան դռանը կանգնած,
Դու չես ուզում տեսնել նրանց,
5 (Ինչպես նրանք էն օրը քեզ
Ծաղրեցին [քեզ ու իր] համար ―
Էլ չեն ուզում տեսնել իրար)
Վերնագրի նախնական տարբերակը` «Գրագիր-պոետ Մուզան»:
Վերնագրի դիմաց`
«Հետո
Տիրացու Մուզան».
1-2 տողերի դիմաց`
«Վերջում ― թեև մենք այսքան ենք առնում քահանա շինելու համար
― բայց քեզ ձրի կըշինենք ― եկ դարձիր տերտեր ― և ապա` «Տիրացու
Մուսան»:
1 Սեկրետարն եկավ ― օ՜, փախի՛ր, Մուզա,
3 Բայց դռանը տերտերներ կան
1-2 տողերի դիմաց, աջ լուսանցքում.
[Օ՜,] հազիվ թե [այստեղ] ներս մտա, ընկեր,
Ճշմարիտ ամո՜թ, այս ո՞ւր ես ընկել,
Դուրսը կանգնած տերտերները
Այսպես ծաղրում են <…>
Դե եկ այստեղ արխիվ մտիր,
Մեր Կարապետն էլ է պոետ,―
10 Բայց չէ, հոգիս, կացի՛ր, կացի՛ր,
Այնտեղ գուցե կորչես անհետ,
Շատ են գործերն խառնափնթոր.
[Կամ] թե հանկարծ [չար մենտոր]
Քեզ էլ կուտեն չար մենտոր,
15 Ինչպես վեհի կոնդակները,
Կամ թոզի մեջ կըխեղդվես,
Կամ թե խարփուխ կընկնես ցրտում…
Ինչպես մեր խեղճ Կարապետը,
Արի կողքիս ակոշկից թռիր,
20 Այնտեղ ապակի չի լինում [երբեք],
Բայց, չէ, չըլնի [թե] ոտդ կոտրես,
Հետո մենակ ինչ անեմ ես ―
8 Դե եկ այստեղ արխիվը մտիր,
12 Գործերը շատ են խառնուփնթոր.
14-16 Քեզ էլ կուտեն ― այն ինչպես որ
Վեհափառի կոնդակները,
Կամ թե խարփուխ կընկնես ցրտից…
8-16 տողերի դիմաց, աջ լուսանցքում.
Տեր Գարեգինն էն օրն ասաց,
Որ այդ սաստիկ տանջող ախտ է ―
Դրանով բանաստեղծն այդ անբախտ է ―
Ինքն էլ էր երբեմն պարապում բանաստեղծությամբ
(Մինչև անգամ տեր Կոստոն հիացել էր)
20 տողերի դիմաց`
Միմիայն սարդի ոստայն
Թևդ ծալիր առժամանակ,
Արի մտիր թղթերիս տակ ―
25 Իսկ եթե կուզես,
Սեկրետարին տես,
Խոստացիր դու էլ
Հրաման գրել…
Դարձիր գրագիր,
30 Որ կարողանանք միասին լինել ―
Իսկ թե կուզես ―
Մի բան տուր մեզ,
Տերտեր շինենք <…>
Ի՞նչ շատ է տխուր ―
35 Շատ է նեղ ―
Սովորել ես հա՛ ― թռչել վերևից
Սարերի օդին ― երկնքի հոտին ―
Եվ, այո՛, չես նայել վերևից.
Արի նստիր ― գրիր ―
23 Թևերդ հավաքիր միառժամանակ
28 Թղթերը գրել
34-39 տողերի դիմաց, աջ լուսանցքում`
«16 մանեթ ― 66 կոպեկ տարեկան, 10 մ. էլ պարգև, բայց չպետք է
խոսաս բաներ
[Բայց ձեր] տանը պետք է խելոք լինես ―
Թե չէ [այստեղից] հանկարծ դուրս կանեն քեզ ―
[Նույնպես պետք է բանը չըխոսաս]
Ու կըգրես, որ ոչ մեկն էլ ―
Չըհանդգնի քեզ ձեռք մեկնել ―
I հրաման
40 Ահա <2 անընթ.> պատրիարքը գրում է.
Այ հենց թեկուզ այս հրամանը ―
… Մենակ թողած յուր կնկանը,
Եվ յուր մանրիկ որդիքն անճար,
Բացակայեց օտար աշխարհ…
45 Արդ` սրբազան, ձեզ ենք դիմում,
Ասում են ձեզ հանձնյալ թեմում,
Մտել է մի ռուսի ջաղաց…
Տասնևիննը տարի փախած ―
Ինքը կույր է, գլխին կեղծամ ―
50 Կարճահասակ, վաթսունվեց ամ,
Միրուքը սև … մեծ քիթ ունի,
Հիմա գուցե ընկած լինի.
Արդ` աղաչեմք, սրբազան հայր,
Ղրկեք նրան ծննդավայր…»
55 Բայց հրամանը դեռ չըգրած,
Գործակալի փեշը փռփռաց,
41 Այ հենց այս շրջաբերականը ―
41-43 տողերի դիմաց`
Թե հարմարեցին քաչալ ավաք,
Ջահել կնիկ, մանրիկ զավակ
Անօգնական, թողած անճար.
54-55 տողերի միջև`
Եվ [մենք] արդ ահա մենք այսպես խիստ հրամայել գործակալին`
Փութով գտնել այս քաչալին,
Եվ ուղարկել յուր հայրենիք
Առ յուր որդիք և առ կնիկ…
Եկավ կարդաց թղթերը,
Եվ հենց իսկույն ևեթ պատասխանեց…
― «…Շատ գուն գործեալ և ոչ գտաք
60 Զհամարեցին քաչալ Աւաք,
Զորմէ յայտնեմք խոնարհաբար
Ոչ ճանաչեմք զայդպէս օտար…»
Եվ դեռ ասում են, թե մեր Ատյանում
Արագ չեն ազգի գործերը գնում…
65 Այս էլ ապա գրիր շուտով ―
«…Հրամայել ձեզ յոյժ փութով
’Ի կատարումն հրամանի սորին
7 անցեալ ամսին
Ստանալ զգինս շարականի
70 Յայրւոյ մեռեալ տէր Անբանի…»
Ահա սակայն մի այլ խնդիր,
Ես կըկարդամ, դու ականջ դիր.
Արդարադատ և սուրբ ատյան
Պատիվ ունեմ… տերտերն իմ տան,
75 Որ մենակ ծեր հորս է թաղել,
Ուզում է շատ օգուտ քաղել.
Հիսուն ռուբլին չի ընդունում
Եվ աղմուկ է գլխին հանում,
Չի կամենում հաշիվ դրստել,
57 ա Եկավ կարդաց <…> հանեց
բ Եկավ կարդաց իսկույն ևեթ
գ Եկավ կարդաց և հենց կոնսիստորում
65 [Ապա] Այս հրամանն էլ գրիր շուտով
66 Հրամանագրել ձեզ յոյժ փութով
80 Ասում է ինձ` թանկ է նստել
Լուսանցքում կատարված հավելումներ.
Որ ստացեալ էր շարական
’Ի վիճակային ատենէդ
Եւ մնացեալ էր պարտական
Վաթսունուհինգ արծաթ մանեթ,
85 Որովհետև ոչ գիտէր նօտա
’Ի լուսանցս գրեալ է սչօտա
Ահա այսպես. «Մարտի մեկին
Պետրոս քյոխվի նոր մանուկին
Մկրտեցի, չըգրեցի
90 Լուսագինը ջեբս դրեցի»:
Իսկ [շարականն ամենևին]
Դարձել էր հին.
Շատ տեղ ցխոտ, շատ տեղ ճղեալ,
Բոլորովին խարաբ եղեալ
95 Եվ դարձել է հին.
Արդ, սուրբ հայրեր,
Այժմ սրբեր և տիրուհին [չեն]
<2 անընթ.>
[Լաց են լինում
100 Աղաչում են <1 անընթ.>]
[Որքան նեղում եմ ու պահանջում] տանջում.
Արդ ― խնդրում եմ սուրբ ատյանին
88 Ահա այսպես. «Ամսի մեկին
92 Եվ շարականն խարաբ եղեալ
Ի՞նչ անեմ այս տիրուհու հետ
[― Կտրի]
105 ― Մերժել այրոց [խնդիրն] ու լացը,
Կապել նորա կալահացը,
Մինչ լրանա շարականի գինը,
Այո, մենք այսպես խիստ ենք, անաչառ,
[Մենք գործ ենք շինում] ―
110 [Այստեղ հոգևոր ատյան է արդար ―
Մեզ համար չըկան ոչ <…> կին,
Ոչ մանրիկ որբեր` արցունքն աչքերին,
Մեզ համար միայն կա օրենք]:
Ո՜հ, ինչ տանջանքով ներս մտա, ընկեր,
Ճշմարիտ ամոթ, այս ո՞ւր եմ ընկել,
Դուրսը կանգնած տեր հայրերը
Անտեղի ծիծաղեցին ինձ <…>
5 Նայիր, [նայիր] գլխի սև խոպոպին ―
Դա նման է միայն հոպոպին.
Իսկ մեկն եկավ ― թե իմ ծուխ դարձիր,
Հազիվ մտա նախատինքով,
Ծառան եկավ ― շնորհավոր նոր տարի,
10 Ութ ամիս է անցել ―
Թե չեք հասկանում ― մի բան բաշխեցեք ―
Բայց դու ինձ այն ասա ―
Ո՞ւր այստեղ եկար, անհանգիստ Մուսա.
Հիմա ինչ անեմ քեզ ― երբ տերտերները գան.
15 Երբ սեկրետարը տեսնի ―
Որտե՞ղ պահեմ քեզ <…>
Բայց դու ինչու հանկարծ այդպես
Գունատվեցիր … վեր թռար ―
Ո՞վ գիտի, դու հենց իմացար
Երկրաշարժի <…>
5 ― Հանգիստ կացիր ― տիրացուն է,
Քննություն է տալիս ներսը ―
Շարական է ասում նոտով ―
Բայց որովհետև տգետ էր,
Երկու շաբաթ ժամանակ տվին,
10 Որ պատրաստվի մի անտաշի մոտ,
Որ սովորի կրոն ու գիտություններ.
Մի՞թե սրանից դժվար <…>
Դու չես ճանաչում այն վարդապետին,
Որ մի բարձր դպրոց են կանչում,
15 Որ լինի աստվածաբան.
Ասում է` ես չըգիտեմ աստվածա<բանություն>.
Երեք ամիս ժամանակ են տալիս ―
8-9 Բայց որովհետև կրոն չըգիտեր,
Վեց օր ժամանակ տվին,
Որ դառնա աստվածաբան ևն, և այլն ―
― Է՛հ, հեր օխնած, մի զարմանար,
20 Վեց օրը տերտեր դառնալու համար
Դու փոքր միջոց մի համարիր:
Վեց օրում Աստված աշխարհք ստեղծեց ―
[Ինչ կա. մի քանի <…>]
Յոթներորդն էլ ավել եղավ ―
25 Նա մի տգետ [աղքատ] մարդ էր,
Միշտ ուզում էր դառնալ տերտեր,
Այդքան, հարկավ, բավական էր,
Բայց կան նաև քանի բաներ,
Որ <1 անընթ.> գիտելիքներ և նոր, և հին.
30 «Ուսմունք պատշաճ քահանային»:
19 ― Է՛հ, հեր օխնած, ինչ ես զարմանում,
21 Միթե վեց օր քիչ ես համարում ―
27 Բայց այդ տգիտությունը իհարկե բավական էր,
30 «Պատշաճ ուսմունք քահանային»
<ՄԻ ԱՆՀԱՅՏ ՊՈԵՄԻ ՍԿԻԶԲԸ>
Ես վայր եմ իջնում Հայոց լեռներից
Գալիս են ինձ հետ հովիվն ու հովեր.
Ես ձայն եմ տալիս Հայոց դաշտերից,
Լալիս են ինձ հետ գեղջուկն, իր ցավեր:
Այդ ի՜նչ սրտամաշ տխրություն է քեզ
Պատել, հայրենի գեղեցիկ աշխարհ.
Մինչև ե՞րբ պիտի չարչարվես այդպես
Տառապանքներով, առանց մխիթար…
5 Իմ հայրենիքս տխուր է, տխուր…
Ուր աչք եմ դարձնում` տխուր ավերակ,
Ամեն տեղ միայն, միայն ցավալուր
Հեծության ձայներ, երկչոտ աղաղակ:
Թե երկրագործն է հորովել կանչում,
10 Թե մայրը որդուն օրորք է ասում,
Թե հովիվն իրան սրինգը հնչում,
Մի հուսակտուր հառաչք եմ լսում:
Աշխարհից, մարդուց հույսերը կտրած
Գանգատվում է նա, և ցավից տնքում,
15 Կյանքիցը զզված, սակայն դեռ չապրած,
Հանգիստ է խնդրում հեռո՜ւ, երկնքում...
Մի՞թե տրտմության թախիծըն այդպես
Խեղդեց նրա մեջ ապրելու հույսը.
Մի՞թե այլևս նա չէ երգելու
20 Իրան պապերի երգած խրախույսը:
Մինչև ե՞րբ պիտի մարդիկ կատաղի
Արցունքովն հայի կերածը թրջեն,
Եվ երկար պիտի մեռելաթաղի
Տաղերով ագահ ցերբերներ շրջեն...
25 Մի՞թե դեռևս անսիրտ հագարը
Այն ավերակաց վերա պիտ իշխե,
Անարգե, պղծե մեր սուրբ տաճարը,
Անարժաններին շնորհներ բաշխե...
Եվ չարագուշակ մտքերով հուզված
30 Քաշվում, մտնում եմ մի խաղաղ անկյուն.
Եվ երկար անշարժ ու խորասուզված
Հածում եմ նրա ցավերում անհուն:
Ավելի խորը, ավելի հեռու
Միտքս ինձ առնում, թռցնում, տանում է.
35 Թռչում է հանկարծ մի ծանր հառաչանք
Եվ սիրտս կարծես հանգստանում է:
Պանդուխտն երգեց օտար երկրում
Եվ սրտաբեկ հոգոց քաշեց,
Երբ որ տխուր յուր երգերում
Անցած ուրախ օրերն հիշեց։
5 Մարմնով տկար, հոգով տխուր
Շուրջը նայեց մեկը չըկար,
Որ տար գեթ մի բաժակ ցուրտ ջուր,–
Ողբաց պանդուխտն անմխիթար։
Եվ նա խնդրեց անժամանակ
10 Հանգստության լուռ գերեզման,
Անհույս երգեց վերջին նվագ –
«Արի՛, չարքաշ կյանքիս վախճան.
Էլ ույժ չըկա, բարյավ մնաք,
Դուք սև օրեր պանդխտության,
15 Դո՜ւն, հայրական հեռու տնակ,
Եվ երազներ պատանեկան։
Իսկ դուն արի՛, քաղցր հիշատակ,
Կորցրած սիրո, վայելչության,
Արի ինձ հետ իբրև սփոփանք
20 Գերեզմանիս լուռ տխրության»։
Մեռավ պանդուխտն, բարյավ մնաք...
Գիտեք, որքան ձեզնից թաքուն
Խեղճը հեծեց, ողբաց մենակ...
Գեթ ողորմի տվեք հոգուն։
Ա. ՊՈՒՇԿԻՆ
Եթե իրավ է, որ գիշերները,
Երբ որ հանգչում են մարդիկ ներքևում,
Երկնքից իջնում լուսնի շողերը,
Գերեզմանների վըրա դողդողում.
5 Եթե իրավ է, որ այն ժամերին
Դատարկվում են լուռ գերեզմանները,
Օ՜, ես կըկանչեմ իմ սիրելիին,
Կըկանչեմ նրա նըսեմ ըստվերը։
― Արի՜, հայտնվի՜ր, սիրելի պատկեր,
10 Ինչպես և էիր անջատման ժամին,
Սառն ու դալկադեմ, ինչպես ձմռան օր,
Խանգարած, խեղած տանջանքով վերջին։
― Ախ, արի՜, ինչպես աստղիկ հեռավոր,
Ինչպես թույլ հընչյուն թեթև զեփյուռի,
15 Կամ թեկուզ ինչպես տեսիլ ահավոր,
Ինձ համար մին է, արի՜, միայն արի՜…
Շատերի նման նա էլ խեղդվեցավ.
Փոքրոգությունն եք պարսավում նրա։
Լռեցե՛ք, եղբայր, ի՞նչ գիտեք, ի՛նչ ցավ
Առաջնորդեց այն մարդուն դեպի մահ։
5 Տեսե՛ք, այս խեղճը տխուր, գլխակոր,
Մոլոր շրջում է սգվորի նման.
Բայց նրա մասին մի՛ դատեք, երբ որ
Չգիտեք ինչն է կորացրել նրան։
Ահա, վարում են մյուսին պատժարան.
10 Օ՜, մի՛ անվանեք նրան չարագործ։
Ի՞նչ գիտեք, գուցե մի միտք երկնարժան
Այս օրին մատնեց այդ մարդուն անփորձ։
Եվ դուք ի՞նչ գիտեք, թե երգիչն ուրախ,
Որ ձեզ համար միշտ երգեր է երգում,
15 Քարասիրտ մարդկանց ծաղրանքից ծածկած
Ի՛նչ ցավեր ունի յուր սրտի խորքում։
ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹՅՈՒՆ
Ո՞րն է դրախտը,– վայրն երանավետ,
Ուր պիտի ապրեմ գերեզմանից ետ.
Մի՞թե մարդկային տառապած կյանքը
Չըստեղծեց այն սուտ մխիթարանքը.
5 Եվ մի՞թե նորա մահից սարսափած
Ագահությունը չէ իրան խաբած...
Սակայն բարի է.– մի տանջված արդար,
Կամ իրան արդար համարող մի չար
Երկրային կյանքի վերջին վայրկյանին
10 Հանգիստ ու խաղաղ կավանդե հոգին,
Համաձայն իրան ճաշակի, կամքի,
Վայելքն հիշելով խոստացյալ կյանքի.
Եվ ահա միակ, բայց մեծ օգուտը,
Որ մարդկությանը տվեց այս սուտը։
15 Ա՞յս է մեր կյանքը.– լոկ խաբեություն.
Ոհ, մի՞թե և ես, ինչպես մի հնչյուն,
Այս իմ հույսերիս, ձգտումներիս հետ
Պիտի մեռանիմ, չքանամ անհետ...
Չէ՛, սիրելի է խոստումն երկնքի –
20 Հույսն հավերժական, անվախճան կյանքի.
Հեռո՛ւ ինձանից հոգեմաշ կասկած,
Ողջույն քեզ, ողջո՜ւյն, ո՛վ կյանքի Աստված.
Արի՛, հայտնվի՛ր, նշկահիր մահու
Տարակուսանաց տագնապն ահարկու
25 Եվ կույր հավատով զորացրու հոգիս –
Անմահություն տուր լքացած կյանքիս...
Բայց ի՞նչպես պիտի կյանք առնեմ կրկին,
Արդյոք լուսակազմ, աննյութ, անմարմին
Պիտի սավառնեմ անծայր եթերքում,
30 Թե՞ իբրև մի հունչ շրջեմ աշխարքում,
Թե՞ անփույթ, անգործ թափառեմ պիտի
Մարդոց աչքերին անտեսանելի,
Թե՞ ամպերի մեջ պիտի ես հանգչեմ
Եվ ոտքիս տակից կայծակներ իջնեն...
35 Օ՜, ներիր, Աստված` ծածկագետ, անհուն,
Ներիր մեծամիտ, գոռոզ պատանուն.
Աննշան ճճիս չարաչար մեղա,–
Հանդուգն խորհրդով խորամուխ եղա,
Ձգտեցի պարզել քո աստվածային
40 Անհասանելի, անմեկին գաղտնին։
ՄԱՐԳԱՐԵ
Երբ որ վեհության կնիքը ճակատին
Եվ ճշմարտության սուրբ պատգամներով
Նա հայտնվեցավ մոլար աշխարքին
Եվ դարձ քարոզեց հրաթափ լեզվով,
5 Նրա աստվածային ձայնից սարսափած
Գիշերատեսիլ մարդիկ հուզվեցին,
Իրանց սեղանից վեր կացան հարբած,
Մոլեգնության մեջ աղաղակեցին.
– Ո՞վ ես դուն, արի՛, այս մեր հանցավոր
10 Ուրախությանը մասնակից եղիր,
Կամ թո՛ղ վայելենք մեր կյանքն անցավոր,
Թե չէ` խիստ պատժի քարերից փախիր։
Սակայն անվհատ նա հառաջ գնաց
Անուշադիր յուր անձի վնասին,
15 Մոլորությունը ներելով մարդկանց`
Հոգ տարավ նրանց փրկության մասին։
Եվ երբ որ լուսո նա ջահը ձեռքին
Մոտեցավ կորստյան փոսի եզերքին,
Ապերախտ ձեռքով ամբոխը խավար
20 Զարկեց, խորտակեց ջահը փրկարար։
Ժամանակ անցավ. թշվառ ամբոխին
Արդեն փորձանքը վրա էր հասած,
Երբ ուշքի եկավ, վայ տվեց գլխին.–
«Նա մարգարե էր, նա իրավ ասաց»։
A lá Նադսոն
ՊՈԵՏԻՆ
Թաքցրու, պոետ, վշտերդ ամբարված
Մեծ գաղտնարանում ալետանջ հոգուդ,
Ամբոխի առաջ մի երգիր նրանց,
Եվ ինչո՞ւ համար ողբալ անօգուտ.
5 Եվ դուն չես կոչված, որ փոքրոգության
Արտասուքներով քո վշտերն երգես,
Դուն պիտի ճնշված մարդկության առաջ
Սև ճակատագրի գոյությունն հերքես։
Թեկուզ կեղծ լինի ժպիտը դեմքիդ,
10 Թեև դժվար է քեզ համար կեղծել,
Պետք է մոլորված, անկիրթ ու նեղսիրտ
Ամբոխի համար հավատ ստեղծել.
Գուրգուրիր նրան ինչպես չար մանկան,
Պատժի ժամանակ անողորմ եղիր,
15 Ձեռքումդ ունեցիր փայլուն խարազան,
Հարվածիր նրան և հառաջ մղիր.
Հառաջ տար նրան և ձեռքդ մեկնիր,
Ցույց տուր փրկության արյունոտ ուղին,
Կռվից փախչողին ծաղրանքով հեգնիր,
20 Փառագոչ երգով գովիր կռվողին.
Սիրտ տուր ընկածին, գետնից վեր քաշիր.
Մի՛ թողնիր երբեք, որ մնա նա ցած.
Կենդանի երգով զարթեցրու, շարժիր
Զգացմունքները նրա վհատած.
25 Բարկության հրով շնչիր չարի դեմ,
Որ թույնով, փողով գահ է բարձրացել,
Եվ լուսավորիր, ցույց տուր ամբոխին,
Թե ինչ ընթացքով չարիք է գործել։
Թող որ ճանաչե և պատուհասե
30 Նրա չարությունն ամենակատար,
Եվ այնուհետև կուրորեն չասե,
Մեծ կամ մարդասեր, ազգի բարերար.
Եվ պատվանդանը հիմքից խորտակիր
Ոսկի հորթերի, ինքնամոլության,
35 Մարդոց սրտերում դարձյալ հաստատիր
Լրբությամբ մերժած գահն աստվածության.
Մենք այն ժամանակ և կըգանք քեզ հետ
Եվ քեզ կըսիրենք, կըփառավորենք,
Սրտի հրճվանքով կանվանենք «պոետ»,
40 Ամեն մի խոսքդ կընդունենք օրենք։
ԳԻՇԵՐԱՅԻՆ ԱՌԱՋԻՆ ԱՍՏՂԻ ԴԻՄԱՑ
Արևը թռավ. երկինք ու երկիր
Առավ խավարը գիրկն համատարած.
Դուն, փայլուն աստղիկ, դարձյալ շողացիր
Արդյոք այս գիշեր ի՞նչ բերիր մարդկանց։
5 Դուն ավետեցիր ժամը տեսության
Այն սիրատենչակ սիրահարներին.
Որ սրտատրոփ անհամբերությամբ
Սպասում էին խաղաղ գիշերին։
Դուն երևացիր խավար երկնքից...
10 Օ՜, նա սպասում էր քո երևալուն.
Ահա հուսահատ, զզված յուր կյանքից,
Խեղդվելու գնաց մարդկանցից թաքուն։
Դուն երևացիր և բազկատարած
Պատրաստվում է մեկն աղոթք անելու,
15 Այնինչ, մի ուրիշն յուր զենքերն առած
Գնում է անմեղ մարդ սպանելու։
Իսկ մեծատունը, խնջույքից հոգնած,
Հանգստանում է. ա՜խ, թե նա հիշեր,
Որ յուր պալատի պատի տակ կանգնած
20 Թշվառն օթևան չունի այս գիշեր...
Դուն, փայլուն աստղիկ, որ շողշողում ես,
Ինչպես սիրուհու թրթռուն տենչանք,
Ամեն գիշեր ինձ համար բերում ես
Կրքերի հուզմունք և հոգու տանջանք։
ՉԱՐԱՄԻՏՆԵՐԻՆ
Դո՛ւք, մեծ հայրերի ընկած զավակներ,
Դո՛ւք, ո՜վ ստրուկներ մոլի կրքերի,
Դո՛ւք, ո՜վ զեխության խղճալի հյուրեր,
Որ շվայտ կյանքին դարձել եք գերի.
5 Դո՛ւք, որ ընկնում եք ո՛չ պատերազմում
Թշնամու սրով և ո՛չ ձեր մահով,
Որ եղբայրադավ ժողով եք կազմում
Եվ տեսնող աչքից կարծում ապահով։
Դո՛ւք, որ պատրաստ եք անմեղին կապած
10 Սեղանավորի ոտքի տակ զոհել,
Որ ավազակի առաջ սարսափած,
Ճշմարտությունն եք ուրանում խոսել.
Դո՛ւք, որ ուզում եք աշխարքին խաբել,
Եվ դատաստանի առաջ դողալով
15 Գիտեք կեղծավոր արտասուք թափել
Չարությամբ լեցուն, հանցավոր սրտով.
Դո՛ւք, որ մարդկանց աչքերն եք կապում,
Ո՜վ սպասավորներ բանտի, խավարի,
Որ հարազատի արյունն եք թափում
20 Եվ ձեր եղբոր գույքն առնում ավարի.
Դո՛ւք, որ այրիի դառն արտասուքով
Շաղախեցիք ձեր սեղանի հացը,
Որ հպարտացած անօրեն գործքով
Հարցանում եք թե` ո՞ւր է Աստվածը.–
25 Կըհասնի Նա ձեզ, բարկությամբ արդար
Արժանի մահով պատուհասելու,
Եվ ո՞վ պիտի ձեզ ցույց տա ճանապարհ
Նորա բարկության պատժից փախչելու։
ԴԱՐՁՅԱԼ ՆՐԱՆՑ
Հայտնի եզվիտներ, ի՞նչ եք աղմկում.
Այո՛, սաստիկ է ձեր աչքը ծակում
Հայ ժողովրդի կյանքի նորավառ
Պարզ արշալույսի ճաճանչը պայծառ.
5 Բայց ի՞նչ եք գոռում, ինչո՞ւ եք փրփրել,
Իզո՜ւր, դժվար է այլևս խաբել
Սուտ երդումներով հավատարմության,
Կեղծ գովեստներով պաշտելի անվան։
Մինչդեռ անամոթ կանգնած եք ոտքի
10 Ընդդեմ լուսավոր մարդկային մտքի
Եվ աշխատում եք մեզ համար կրկին
Հոգատար բերել հռչակված լոբին.
Դուք գիշերվան մեջ աստղեր եք տեսնում
Եվ ուրանում եք արևն երկնքում,
15 Ճգնում եք բռնել ընթացքն աշխարհի,
Ուզում եք հերոսն օրրանում նիրհի.
Եվ պարծենում եք այդքան մոլորված`
Վեհ անուններով մեծագործ մարդկանց,
Դո՛ւք ապօրինի նրանց ժառանգներ,
20 Դո՛ւք փարիսեցիք և կեղծավորներ։
ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՑ
Այս կրծքի տակ ապականված,
Հեռու կյանքի ժըխորից,
Դեռ մի հնչյուն կա պահպանված
Իմ մանկության օրերից։
5 Եվ երբեմն պատահում է,
Որ հնչում է նա հստակ,
Կյանքի ձայնը նշկահում է –
Ես շնչում եմ համարձակ։
Պայծառ շողերն հիշողության
10 Մտնում են ծոցն անցյալի,
Լուսավորում իմ մանկության
Անհոգ պատկերն անձկալի։
Ահա երկինքն իմ հայրենի –
Հայի սրտի նման պարզ,
15 Ահա երկիրն իմ հայրենի –
Կանաչազարդ հանապազ։
Ողջույն ձեզ, ո՛վ ուրախ, ազատ,
Անցած օրեր իմ մանկության...
Ա՛խ, ձեզանից ինձ մի բացատ
20 Անջատել է հավիտյան։
Ահա փոքրիկ իմ քույրերը
Խաղ են անում միասին,
Օ՜հ, անհանգիստ, չար եղբայրը
Նրանց ծեծում է կրկին...
25 Մորս ձայնը մեղեդիական
Ահա հնչում է քնքույշ,
Նրա հայացքը մայրական
Ինձ հետևում է զգույշ։
Ահա կանգնած է իմ առաջ
30 Մեր բազմահոգ գյուղացին,
Մեծամարմին և քաջալանջ,
Ծիծաղ չըկա երեսին։
Ո՛հ, լսում եմ նրա երգը
Միանման ու տխուր.
35 Լայնաբերան նրա վերքը
Մեծանում է օր-ավուր...
Ահա թշվառ հայ գեղջկուհին,
Դեմքը վշտոտ ու նիհար.
Պատառոտած մի շոր հագին,
40 Չարչարվում է անդադար։
Ահա ծերուկը, շարժելով
Ալիքները, առաջվան
Կյանքն է հիշում հառաչելով
Եվ մտնում է գերեզման...
45 Եվ պարզ աչքով ես տեսնում եմ
Հայրենիքս ծաղկավետ,
Այն ճոխ երկրից ես լսում եմ
Անհոգ ծիծաղ լացի հետ...
Դալարագեղ նրա հովտում
50 Ի՜նչ աղմուկ է վայրենի,–
Գետի գոռոց և որոտում
Հազարավոր ձայների։
Ահա նրա լուռ, ահավոր
Խաղաղ գիշերն աստղաշատ,
55 Ահա նրա հանդիսավոր
Առավոտը ցողապատ.
Նրա ձորերն անդնդափոս
Եվ բարձրաբերձ քարափը,
Նրա սարերն ու հորդահոս
60 Սովորական տարափը.
Երբ որ կայծակը շեշտակի
Ահեղորոտ իջնում է,
Անտառապատ և վիթխարի
Լերանց կրծքին հանգչում է։
65 Ի՜նչ սիրուն է և հոյակապ
Հայրենիքս վշտակիր,
Եվ դու, մերժած սեր իմ հրատապ,
Այն լեռների մեջ հանգիր։
Ո՛հ, մեղմացնել չես կարող դուն
Սաստկությունը տանջանքիս,
Եվ հաշված են թույնով լեցուն
Սակավ ժամերը կյանքիս.
5 Բայց տեսնում ես, ես հանգիստ եմ,
Մի՛ լար և դուն, իմ անգին,–
Քո արտասուքն ես կարող չեմ
Փոխարինել այս կյանքին.
Օ՜, գերությունն ես ատում եմ,
10 Եվ ցոփ կյանքը հեշտասեր,
Այժմ, ահա, թոթափում եմ
Նրանց լուծը մահաբեր.
Սակայն գիտե՞ս, թե այսքան
Ինչն է տանջում ինձ այսպես –
15 Արտասուքի և տրտմության
Համար չէի ծնված ես.
– Ես ուզեցի ազատ երգել
Ե՛վ օրհնություն, և՛ անեծ,
Սիրով սրտերը բորբոքել,
20 Որ նախանձը բաժանեց.–
Կյանքի աղմուկն և գոյության
Պատերազմը տմարդի
Արգելեցին լիաբերան
Երգել զեղմունքն իմ սրտի.
25 Ես լռեցի. կատաղությամբ
Սիրտս ուժգին տրոփեց,
Ոգևորված և համարձակ
Մտա կռվի ասպարեզ.
Բայց իմ խնդրած այն սրբազան
30 Կռիվը չէր բորբոքված,
Ուր կռվում են ազատության,
Պատվի համար անարգված.
Անհավասար և վաղաժամ
Կռվում ուժերս վատնեցի.
35 Հափշտակված, հոժարակամ
Ինձ գերության մատնեցի.
Ո՛հ, չես կարող մխիթարել,
Հոգիս անչափ է տրտում,
Աչքս դեռ նոր եմ բաց արել
40 Գերեզմանս եմ նկատում։
Այստեղ ահա ինչ են ասում,
Սիրելիդ իմ Անուշավան,
Ահա ինձնից ինչ են ուզում
(Որին, գիտես, ես չեմ հավան)։
5 (Սրանով էլ չեմ ասում թե
Այնքան էլ խելոք եմ ես,
Դե, այնքան որ, Աստված գիտե,
Ուղիղ գնում եմ ճամփես).
Ինձ ասում են, թե սարսաղ ես,
10 Որ չես ուզում տերտեր դառնալ,
Պետք է հանգիստ կնքես, թաղես,
Հարստանաս անակնկալ։
Այն գյուղ աց ին, որն որ թողած
Սարումն իրանց ոչխարն անտեր,
15 Եկավ այստեղ այնքան սողաց,
Մինչև վերջը դարձավ տերտեր։
Ինչո՞վ ես դուն նրանից պակաս,
Ինչու դուն չես կարողանում։
Ձենդ լավն է, բոյդ [լավն է],
20 Էլ ընչի՞ ես մտիկ անում։
Քեզ կհարգեն, քանի սաղ ես,
Քեզ կըտան ազիզ սեղան,
Իսկ երբ մեռնես` ո՜նց կըթաղվես,
Հենց այն արժե ամեն բան։
25 Արի սրանց հասկացրու դուն,
Թե այս դարում [խառնված]
Ինչ պաշտոն է տերտերությունն...
Ի՜նչ ժամանակ է, Աստված։
Այսպես մի բան պատահեց ինձ
30 Հենց այս մոտիկ, անցյալ ամսում,
Կոնսիստորում սաստիկ ահից
Հետս ոչ ոք չէր էլ խոսում։
Կոնսիստորում գլուխ քարը,
Դու տանն ասա թե ինչ արին...
35 Այ տղա, ինչ պիտի լինի իմ ճարը,
Ինչ պտի լինիլ սրանց միջին.
Կարճը, պատմեմ որ իմանաս,
Թե բանն ինչումն է եղել,
Ինչու համար էին վրաս
40 Այնպես սաստիկ կատաղել.–
Ախպեր, մի օր առաջնորդի
Ծառան եկավ ինձ տարավ վեր,
Առաջնորդը թե` այ որդի,
Էս բանը տար գրիր ու բեր.
45 Շրջաբերական էր ութ հատ
Ուղղած մեր խեղճ դպրոցներին,
Թե հարգեցեք շնորհաշատ
Նոր տեսուչ հայր Եղիշեին։
Ես էլ անսաս, տարա մեր տուն,
50 Ճաշից հետո անմիջապես
Նստած մինչև [լավ] իրիկուն
Վերջացրի, ասա` ապրես։
Մյուս օրն եկավ հայր-քարտուղար –
Տելեգրաֆիստ Մոյինյանը,
55 Թե այս թղթերն առ հետդ տար
Ու գիշերն գրիր տանը։
Ասի` տեր հայր, ես չեմ կարող,
Խնդրեմ գտեք ուրիշ գրող։
Բայց տեր հայրը և նրա հետ
60 Ամբողջ խումբը ներքինեաց
Բացատրություն, բացատրություն
Պահանջեցին զայրագնաց։
Բացատրեցի – ահա թե ինչ.
Դուք էլ տեսնում եք տկար եմ,
65 Տկարությունս ասենք ոչինչ,
Սպասեցեք գործերն շարեմ։
(Գիտես, եղբայր իմ, քարի պես
Առողջ կուրծքս ոնց մաշեցի...
Ա՜խ, կարճատես [միամտություն]
70 Ինչ տանջանք էր, որ քաշեցի...).
Գրությունը վերատեսչի,
Որ կուտած են,
Նույնպես շտատը քաղաքի
Հրամայված է վերջացնել։
75 Ես էլ ունեմ իմ անձնական
Գրելիքը նամանավանդ,
Հանգստանալն էլ չեմ ասում,
Տանը ունենք երկու հիվանդ.
(Հակառակին այդ օրերում
80 Տագնապի մեջ տենդական,
Ոտանավորներս էի գրում
Որ ուղարկեմ տպագրության),
Ինչ որ լինի, դուն գրագիր ես,
Մանավանդ արագագիր ես,
85 Հրամայում են և պրծավ,
Պետք է անխոս տանես գրես։
Ձայնակցեցին քաղցրաբարբառ
Չորս քահանա.– բարձրադիր,
Ինչպես ես դուն խոսում, տղա,
90 Լռի՛ր, վերցրու, տար գրիր։
(Այս գարշելի սողունները
Քահանա են դարձել...
Այժմ ուզում են անունները
Իրանց հարգել տալ զոռով)։
95 Ասի կգրեմ, բայց ոչ մի տող
Տուն չեմ տանիլ, լավ իմանաք,
Ինչ ուզում են ինձ անեն թող։
Իսկույն և եթ հավաքեցի
Ձեռքիս թղթերն Կոնսիստորի,
100 Սեկրետարին տվեցի
Այսպիսի բան եմ գրում ասի։
Մեկ էլ տեսնեմ չոբնու շան պես
Որոտալով եկավ ծառան,–
Ինչ [որ] հրամայում են քեզ
105 [Ինչու] չե՞ս կատարում։
Սրբազանը հրամայեց,
Որ վերցնես ու տանես տուն,
Գրես, անշուշտ, առավոտյան –