EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
կոպիտ ու ապուշ...
*Գիտուններ (խմբ․)
Միտք էր անում տարակուսած դժբախտ արքան
Հուրանի,
Հանկարծ կանգնեց իր առաջին մի անծանոթ
ծերունի։
115 Մի ծերունի պայծառ ու վեհ, ինչպես տեսիլք
սրբազան,
Ալիքներին ծաղկեպսակ, ձեռին կաղնի գավազան.
Միրուքն երկար, մինչև գոտին, սիպտակ, ինչպես
նորեկ ձյուն.
Քայլքը թեթև, դեմքը զվարթ, ու հայացքը իմաստուն.
Ողջո՜ւյն, ասավ, բարի Ալամ, ողջույն վշտոտ
թագավոր,
120 <․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․>
Թե հնար կա քո մեծ վշտին, թե մի ճար կա քո
ցավին,
Էն Հազարան ազնիվ հավքն է, որ դու չունիս
տակավին,
Որ երգում է հազար ձենով, հազար ձևով կանչելով,
Հետն էլ բուրյան մշտադալար վարդ է թափում
փնջերով.
125 Եթե խոսի [նա մի անգամ] <․ ․ ․ > նա մի օր,
Փուշ ու տատասկ վարդի կըփոխվեն, վարդ
կըծաղկեն նորից նոր.
Ու պահապան քո [ծառաներ], որ դառել են
այժմ արջ,
Ետ կըդառնան քնքույշ մարդիկ, ազնիվ ու լավ,
քան առաջ...
― Ո՜վ երկնառաք բարի դու Տեր, գոչեց արքան <...>,
130 Պարգև կըտամ ինչ որ ուզի ավետաբեր քո լեզուն,
Բայց ո՞ր երկրում, ո՞ր անտառում, ո՞ր սարում է նա
երգում...
― Միշտ երջանիկ կախարդական անկոխ, անմեռ
աշխարհքում...
Ասավ ծերը, քամի դարձավ ու չըքացավ իր աչքից,
Ապշեց արքան, քշվեց արքան աչքով տեսած
հրաշքից։
135 Երեք կըտրիճ որդի ուներ Ալամ արքան ալևոր,
Կանչեց իրեն երեք որդուն ու արքունիքն իր բոլոր։
― Տեսա՞ք, ասավ, սիրուն որդիք, ինչ պատուհաս մեզ
հասավ.
Մեր տերության միակ զարդը, միակ փառքը
փըչացավ։
Ես` ծերունի, սըրի տեղակ ցուպ եմ արդեն ձեռս
առել,
140 Այժմ էլ վըշտից ծունկս կըտրել, աչքիս լույսն է
խավարել․
Ժիր մարդիկ եք ― զենքներդ առեք, ձիանք հեծեք
ամեհի,
<...> գըտեք ― [բերեք ճարն ու դեղը մեր ցավի]։
Ավագ որդին
[եկավ ավագ որդին].― Ո՜վ մեծափառ մեր
ծընող,
Ես ձի կելնեմ, զենքըս կառնեմ, կերթամ, կանցնեմ
հողից հող.
145 Չեմ վախենալ, ետ չեմ դառնալ, ով որ կուզի
դեմըս գա,
Յոթ գըլխանի վիշապ լինի, դև ու հըրեշ, թե հըսկա.
Ահա այսպես [սուրըս] <...> կըտոր-կըտոր ես
կանեմ.
Երկնում լինի ― վայր կըբերեմ, ծովի խորքում ―
կըհանեմ։
(Սուրը պալատականների մեջ պըտտեցնում է)։
Պալատական կանայք սարսափահար ճչալով խմբովին.
― Օ՜, սարսափելի է ― ո՞վ կըկանգնի նրա դեմ։
Պալատականները ―
[Նախարարը ] ―
Ծաղրածուն
150 [Թե ո՞վ է նա ― չըգիտեմ,
Բայց կըկանգնի սրա դեմ,
Թե սա կանգնի նրա դեմ]։
Ապա խոսեց միջնակ տըղեն` նույնպես գոռոզ ―
մեծ բերան,
Հայրիկ, ասավ, ես կըբերեմ խաս բյուլբյուլը
Հազարան ―
Կուզես հիմի նըշան արա, [դու որոշիր] օր ու ժամ,
Ու թող լինիմ մորըս որդին, եթե հանկարծ ուշանամ,
<․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ >
(Վերջում լըսվում է մեղմ նվագածություն և երգի
ձայնը. ծաղկեպսակը գըլխին, քնարը ձեռքին,
ոգիներով ― աղջիկներով շրջապատված գալիս է
Արեգը).
Ծաղկապսակ բըլուրներից,
160 Արշալուսի ժամերին,
Նա ժըպտալով` կանչում է ինձ
Դեպի աշխարքն իր Վերին։
Խոր ու խաղաղ անտառներից,
Լըռության մեջ էն խորին,
165 Շըշընջալով կանչում է ինձ
Դեպի աշխարքն իր Վերին.
Կարկաչահոս մեր ջըրերից,
Երբ թախծում եմ ափերին,
Կարկաչելով կանչում է ինձ
170 Դեպի աշխարքն իր Վերին։
― Ո՞վ է կանչում, զավակս,
― Անտեսը, հայր։
Եվ պալատականներն իրար աչքով արին ու
ծիծաղեցին քթերի տակ․․․
<․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ >
175 [Ո՞վ է նա].
― Ի՞նչ [բան] է նա․
― Ճշմարիտ,
― Ճշմարի՞տ.
― Եվ արդար.
180 ― Եվ արդա՞ր.
― Եվ գեղեցիկ.
― Ամեն բա՞ն.
― Ամեն բան․․․
<․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․
185 ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ >
Ո՛վ, որ գալիս ես նըստած ամպերին,
Ո՛վ, որ փայլում ես մաքրությամբ վերին..․
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ >
(Ճամփաբաժանում (կիցում) կանգնած է ծերը`
գլուխն ամպերում).
190 ― Ո՞վ ես, պապի, որ կանգնած ես անհունորեն
այդպես վեր,
Ու ծերունին խուլ որոտաց տատանելով ողջ այեր.
(Ծերը` ամպերից)
― Ես նա եմ, որին ամենքն են նայում, ինքը ոչ ոքի,
Ես նա եմ, որին ամենքն են հարցնում, ինքը ոչ ոքի.
Սկիզբն ու վերջն եմ ես.
195 Եզերքն ու մեջն եմ ես,
Անհունն եմ ես,
Անքունն եմ ես ―
Անհուն, անես ― ամենն եմ ես.․.
Բարով եկար, ազնիվ կտրիճ։
200 ― Ո՜վ անսկիզբ, անհաս դու մեծ։ Խարխափելով ու
տգետ
Մենք հոսում ենք, անց ենք կենում այս աշխարքից,
որպես գետ,
Որ անտեղյակ հեռուներին լոկ ափերն է իմանում,
Իսկ դու անհաս քո բարձունքից ողջ տեսնում ես ու
քննում։
Լսի՜ր, պապի, ցած խոնարհիր բարձր գլուխդ
ամպերից,
205 Բաց իմաստուն քո լեզուն, մի պատասխան
ասա ինձ,
Ո՞րն է ճամփան, որ տանում է էն աշխարհը
[երջանիկ],
Ուր Հազարան ազնիվ հավքըն երգ է ասում կենդանի
Եվ վարդի բուրավետ [փնջեր] թափում իր
երգի հետ։
[― Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛, քահ-քահ խընդաց ալևորը
իմաստուն,
210 Ու երկընքի ոլորտները դըղըրդացին անսահման.]
― Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛, խիզախ տըղա. այն ճամփեն ես
դու փընտրում,
Նեղ, քարքարոտ էն շավիղը, որ թաքչում է
ամպերում.
«Անդարձ» է այն ճամփի անունն, ով որ ընկավ էն
ճամփան,
Կորած է նա հավիտյան.
215 Ճամփեն մին է, ցավը հազար,― հազար տեսակ
տառապանք
Բռնած են այն դժար ճամփեն ու մաշում են ամեն
կյանք։
Սարեր կան էն ճամփեն կապած, թըռչունը չի անց
կենում,
Խոր անդունդներ, որ նայելիս, մարդու աչք է
սևանում.
Հուր անապատ, որ անցնելու ամբողջ կյանքըդ չի
հերիք,
220 Ամեն քայլում դև ու հըրեշ, ամեն կողմից փոթորիկ․․․
― Ի՜նչ են դևեր ու հըրեշներ, երկյուղ չունեմ ես,
պապի,
Եվ իմ ճամփեն ոչ փոթորիկ, ոչ տառապանք կըկապի
Սով, նեղություն չեմ հասկանում, չեմ էլ հոգում էդ
մասին,
Ո՞ւմ է պակսել մի կըտոր հաց էս աշխարհքի երեսին։
225 Եվ ինձ այնպե՜ս հեշտ է թվում «անդարձ» ճամփեն
էն քարոտ,
Եվ այն աշխարհքն այնպես հեշտին ու էն հավքը
այնքան մո՜տ․․․
― Ո՜վ հավիտյան անձնապաստան ու մոլորված դուք
մարդիկ։
Հեշտ է թըվում միշտ ցանկալին ու սիրածը` միշտ
մոտիկ․․․
Հեշտ է ― միայն ցընորքի մեջ, ու սըրտին է մոտ
թվում,
230 Բայց չի կարող ոտքը հասնել, ուր որ սիրտն է
թափառում։
Մեղք ես, կտրիճ, ինչո՞ւ ես քո մահի ետև ման գալի․
Դարձիր, գընա քո աշխարհքը, քու հոր տունը
շեն ու լի,
[Ի՞նչդ է պակաս, որ գըլուխդ փորձանքի ես դու
տալի։]
Ապրի խելոք շատերի պես, որ ապրում են գոհ,
առատ.
235 Ու չեն հոգում, թե կորցրել է մարդն իր պատկերն
անարատ ․․․
Կամ թե կուզես, ահա դարձյալ երկու ճամփա
լայնարձակ.
Տանում է մինն այն դըղյակը, ուր որ լուսից մինչև
լուս
Քեֆ է անում սիրուն Թամարն հյուրերի հետ իր
ջահել,
Մյուսը տանում է ․ ․ . ուր որ ոսկին, անգին քարեր,
240 <․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․
Արեգ.―
Ո՛չ, պապի <․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ >
Ծերը.―
Անձնուրաց հոգի, որ քաջ ու անվախ
Ընտրում ես ― ընկնում այս անդարձ ճամփան,
245 Որ հոժար սըրտով քո կյանքը մատաղ
Ուխտել ես գազան մարդի փըրկության,
Ծերիս օրհնանքն էլ թող լինի քեզ հետ,
Հարեհաս լինի նեղության օրում,
Բարով դու հասնես վայրն երանավետ,
250 Ուր որ Հազարան բյուլբյուլն է տիրում։
Լեռներ, անդունդներ հարթվեն առաջիդ,
Դևեր, հըրեշներ դառնան անվընաս,
<․ ․ ․ ․> մեջք լինի քաջիդ,
Կասկած ու երկյուղ երբեք չիմանաս։
Օրհնում է ծերունին, խրատում ու ճանապարհ
դնում դեպի կախարդական աշխարքը։
ԱՐԵԳԸ ՍԵՎ ԱՇԽԱՐՀՔՈԻՄ
255 Գընա՜ց, գընա՜ց Արեգն արի, գընաց, ընկավ մի
աշխարհ,
Երկինքը սև, գետինքը սև, սև բովանդակ ու
խավար։
Առաջ գընաց․ դեմն ահագին մի սև ամրոց
կանգնեց լուռ.
Էն ամրոցից մի ձեն եկավ, մի ձեն տըխուր ու
տըխուր։
Վերև նայեց, տեսավ շարմաղ մի աղջիկ է լուսեղեն,
260 Հետը լալիս հուսակըտուր, հետը կանչում է իրեն։
Աղջիկը
Ափսո՜ս, կտրի՛ճ, ա՛խ ո՞ւր եկար
Էս աշխարհքը սև ու մութ.
Ո՞ր անօրեն մարդն էր արդյոք,
Տրվեց էդպես քեզ խորհուրդ.
265 Փախի՛ր, շուտով, անահ տըղա
Թե չէ` էստեղ որ մընաս,
Սև, մարդակեր Դևը կըգա
Այժմ կանի քեզ մաս-մաս։
Արեգը
Բայց ո՞վ ես դու, սիրուն աղջիկ,
270 Ի՞նչ ես էստեղ դու շինում,
Եվ ինչո՞ւ ես էդպես աղի
Արցունք թափում, լաց լինում։
Ի՞նչ է արել էդքան սիրուն,
Էդքան քնքույշ մի էակ,
275 Որ փակել են մութն ու անդուռն
Էդ ամրոցում մեն-մենակ։
Իմ հանցանքը էս է, ավա՜ղ,
Որ սիրուն եմ ես էսքան․
Սըրա համար Սև Դևն եկավ
280 Մեր աշխարհքը աննման,
Եկավ բըռնի հափըշտակեց
Հայրենական իմ վայրից,
Բերավ էս սև բանտում փակեց,
Զըրկեց պայծառ օրերից։
285 Նըրա թըշվառ գերին եմ ես.
Էստեղ, անդուռն իմ բանտում
Լուռ ու մենակ փակված էսպես
Մաշվում եմ ես անխընդում։
Բայց, ա՛խ, նըրա ժամն է ահա,
290 Հիմի կըգա նա նորից․․․
Փախի՛ր, փախի՛ր, անահ տըղա,
Էս սև ու մութ աշխարհից։
Ես չեմ վախում, քույրիկ անգին,
Ես չըգիտեմ ահ ու մահ,
295 Ես կըմնամ բանտիդ տակին,
Ինչ սև հըրեշ կուզի գա։
Ու կըմեռնեմ էստեղ ես էլ,
Որ էլ չապրեմ էս օրից,
Կամ կըփրկեմ ինձ հետ քեզ էլ
300 Էս սև ու մութ աշխարհից։
Միայն դու ասա, թե ո՞ր ճամփով,
Ո՞ր կողմից է նա գալու,
Ու ո՞րտեղ եմ իմ նետերով
Նըրա կյանքին վերջ տալու։
305 Ահա էն սև սարի տակից
Նա կերևա ահավոր.
Նըրա ձենից, բերնի հուրքից
Սասանում են սար ու ձոր։
Յոթը ագահ գըլուխ ունի,
310 Միջի գըլխին պիտ զարկես,
Ու չես կրկնիլ զարկըդ նորից,
Ինքն էլ խնդրի թեկուզ քեզ։
Լսի՜ր, ահա գալիս է նա
Անպարտելի ու խավար․․․
315 Գընա՛, կըտրիճ, իսկ ես էստեղ
Աղոթում եմ քեզ համար․․․
Սև աշխարհքը էլ ավելի մութը կոխեց ակնակիր.
Դևի ձենից զարհուրելի դողաց երկինքն ու երկիր։
Եկավ Սև Դևն, ինչպես սև ամպ, հուր ու կըրակ շաղ
տալով,
320 Եկավ անհուն կատաղությամբ, ինչպես պըրծած մի
սև ծով։
Դեռ շատ հեռվից նա նըշմարեց իր թըշնամուն
լուսավոր,
Ու հեռավոր մութի միջից խուլ որոտաց ամպագոռ։
Սև դևը
Ո՞վ ես խիզախ դու հողածին,
Ի՞նչպես մըտար իմ հողը դու,
325 Ո՞նց չի հասել քո ականջին
Գոնե անունն իմ ահարկու։
Միթե աչքով դու չըտեսա՞ր
Գյուղ ու քաղաք ողջ ամայի.
Մարդ եմ կերել հազար հազար,
330 Քեզնից էլ քաջ ու վիթխարի։
Իսկ դու ո՞վ ես, չընչին մարդուկ,
Որ կռիվ ես գալիս իմ դեմ.
Ասա տեսնեմ, որ իմանամ`
Ինչ հիմարի պիտի ուտեմ։
335 Ցույց տուր տեսնեմ` ի՞նչ ունիս դու,
Տե՜ս, ես ունեմ յոթը գըլուխ․․․
Գոռաց հըրեշն էն ահարկու,
Արձակելով կըրակ ու ծուխ։
Գալիս եմ ես, ով անճոռնի,
340 Որ մեն մենակ կըռվեմ քեզ հետ,
Կըրծքումս ունիմ մի սիրտ արի,
Ձեռքիս ունիմ յոթը սուր նետ․..
Ասավ, ճայթեց զիլ աղեղը, ոռնաց վիշապն ահագին,
Թավալվելով տեղն ու տեղը, անիծելով Արեգին։
345 ― Մին էլ զարկի՛ր․․․ մին էլ․․․ մին էլ․․․
Մըռընչում էր հոգեվարք։
― Ես իմ մորից մին եմ ծընվել,
Մի խոսք ունեմ ու մի զարկ։
Պատասխանեց Արեգը քաջ, փըչեց վիշապն
իր հոգին.
350 Ու արևի լույսը ցոլաց Սև աշխարհի եզերքին։
― Չըքնաղ անունով քո սեգ աղջըկա
Կանչում եմ, ահեղ ծովերի արքա,
Լըսի՛ր անհատակ ջըրերի խորքից,
Մըշտածուփ, անսաստ քո մըթին հարկից.
355 Տո՛ւր ինձ Քամի ձին, թըռչուն Քամի ձին,
Որ ես` մահացու տըկար հողածին`
Հասնեմ երջանիկ աշխարհքն աննըման,
Ուր վարդ է թափում Բըլբուլն Հազարան։
Ա՛ռ, նըշանն ահա քո սեգ աղջըկա,
360 Լըսիր ինձ, ահեղ ծովերի արքա,
Տուր ինձ Քամի ձին` հասնեմ փափագիս,
Բըլբուլը բերեմ, հասցընեմ այգիս,
Փուշը վարդ փոխեմ թովչական երգով,
Ու գազանը մարդ ― բանական հոգով։
365 Էսպես կանչեց` ու փոթորիկն ելավ ծովից
կապուտակ,
Մըթնեց երկինք, մըթնեց երկիր, իրար անցավ ողջ
աշխարհք,
Ու ահավոր թոհ ու բոհից, անդունդներից էն մըթին
Հուր հըրեղեն իր թևերով ցոլաց կրակ Քամի ձին.
Ու մինչ վայրի սլանում էր դեպի հեռուն աշխարհի,
370 [Հասավ] բըռնեց [հըզոր ձեռքով] Արեգն արագ
ու արի,
Ձըգեց իսկույն ոսկի սանձը, ոսկի սանձը զորավոր,
Զըսպեց անզուսպ էն [հզորին բազկով հաստատ
ու ...]
Դեպի վերև ձգեց <իր> ձին` տա արևին ու վառի,
Դեպի ներքև ուզեց [զարկի] գետինք` ջախջախի ―
375 Բայց ․ ․ ․ հաղթահարված ու հընազանդ հեծվորին,
Լեզու առավ, մարդու նման էսպես դարձավ
հըզորին.
― Ի՞նչ ես ուզում, քաջ հողածին, ո՞ւր ես ուզում` քեզ
տանեմ.
<․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․
380 Շատ գնաց նա, թե քիչ գնաց ― վերևն Աստված
միայն գիտի.
Ի՜նչ մարդկային միտք ու հանճար նորա ճամփեն
կըչափի.
Անցավ ծովեր, սև անդունդներ, անապատներ,
առապար,
Եկավ հասավ դալար մի դաշտ, այստեղ առավ նա
դադար։
Դադար առավ [լեզու եղավ] ու բաց արավ իր
լեզուն,
385 Ու խրատեց Արեգին < . . . > այն խոսուն[ն]
իմաստուն.
― Ահա սահմանն անմատչելի կախարդական
աշխարքի.
Ուր ապրում է [սեգ] տիրուհին զարմանալի այն
հավքի.
Աննըման է նրա անունն ― ինքն անտես, աննըման,
Կախարդել է այս աշխարքը նըրա թովչանքն ու
հըման,
390 <․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․
Անկարող է մահկանացուն այստեղ մըտնել
[Եթե միայն չի պարգևած նրան շնորհք վերևից
Եվ անսասան կամք ու եռանդ < . . . >
395 Ամեն տեսակ ցավ տառապանք մեր ու նորա
սահմանում
Կան և նորան . . . . պահպանում . . . ]
Այժըմ կերթաս ― քո առաջը կըգա մի գետ ահագին
[Նորա] ջուրը աղի-լեղի թույն է հոսում [մահացու],
[Այդպես կախարդական այս աշխարհքի տիրուհին
400 Անըմպելի թույն է խառնել նորա վճիտ ջրերին . . . ]
Ամեն մի մարդ չի կարող խըմել < . . . > էն ջըրից,
Բայց եթե դու խմեցիր` կանցնես <. . . . .>
Գետը կանցնես, կընկնես մի դաշտ անծայրածիր,
ահավոր,
[Կախարդական երկրի տերը] կախարդական [իր
խոսքով]
405 Լցրել է այն անհուն դաշտը անկոխելի տատասկով,
Անկարող է ոտը կոխել ասպարեզը այն փըշոտ,
Եվ չի կարող մարդ հանդուրժել. [շատ են]
ժանտահոտ.
Բայց դու եթե այդ էլ անցնես ― [կըմոտենաս] և ահա
[Այն աշխարքի] վեհ տիրուհու ապարանքը կերևա.
410 Այնժամ կըգան խեղկատակներ ու կըկտրեն քո
Կուզեն հաղթեն, ուշքըդ խլեն, [կուզեն] լինեն
քեզ խափան,
Այնպես խաղեր կըհորինեն, այնպես <ու . . .>
ցույց կըտան,
Հարյուր տարվան մեռելները գերեզմանում
կըխնդան։
Բայց պետք է դու արհամարհես, սիրտըդ [ամուր
սևացնես],
415 Լուրջ ու մռայլ նրանց թողնես ― այն ժամանակ դու
կանցնես:
Ապա թե քեզ ծաղըր կանեն, կըհայհոյեն, կըթքեն,
Ոչ պատասխան, ոչ հայհոյանք պիտի չանցնի քո
մըտքեն,
Սիրտդ հանգիստ, հոգիդ խաղաղ նրանց միջից թե
անցնես ―
[― Ողջ կըլռեն ― և դու անփորձ ապարանքին
կըհասնես].
420 Թե չէ, եթե ուշք դարձնես ու ընկնես նրանց հետ,
Քեզ կըհաղթեն ― ուշքդ կըտիրեն <․ ․ ․ ․ ․>
Կընկատես ապարանքը <. . . . . . . .>
Երբ այսպիսով կըմոտենաս ապարանքի դըռներին,
Խոյն ու առյուծ կանգնած են [միշտ] նրա երկու
կողմերին,
425 Խոյի առաջ միս է դըրած, իսկ առյուծին`
կանաչ խոտ,
Եվ սովատանջ նրանք կանգնած հսկում են միշտ
իրար մոտ.
Դու կըփոխես խոտը խոյին ― միսը կըտաս
առյուծին,
Ճամփա կըտան ― ու կըհասնես <․ ․ ․ ․>
[․ ․ ․ ․ ․ ներս կըմտնես ապարանք․․․
430 Ներս կըմտնես ― ․ ․ ․ ․ երգի դայլայլ, վարդի բույր,
Իրար ետևից կանցնես յոթը . . . վարագույր,
Այնտեղ [ոսկի] փայլ վանդակում երգում է հավքն
այն չքնաղ
Ու երգի հետ մշտադալար վարդ է թափում ու
թափում։
[Այն] վարդերի [անուշ] բույրով, երգի ձայնով
[արբեցած]
435 Իր լուսեղեն նուրբ մահիճում քնած է վեհ
տիրուհին ―
Այստեղ հիշիր, զգույշ կացիր ― մոտ չըգնաս դու
նըրան.
<․ ․ ․ ․> չի դիմանալ և ոչ մի սիրտ [փորձության]
Ու կըհաղթվես նրա գեղեցկության թովչանքից
Ու կըզըրկվես այն բյուլբյուլից [գուցե նաև]
քո կյանքից*։
<9>
440 Ամբողջ տարին տքնում, ջանում, մի թամբ է միայն
նա շինում,
Հազար-հազար փող է ծախսում, գոհարներով
զարդարում,
Տարվա վերջին, երբ ծախում է իր վաստակը
թանկագին,
*Բացակա չափածո հատվածի արձակ տարբերակը տե՛ս ս․հ․ էջ 437-446։
Ետ է կանչում գնող մարդուն, մուրճը առնում
Թամբը ջարդում ― ջուր է շինում, [փշրում] ջանքը
ողջ տարվան,
445 Ապուշ կտրած [իր] մուշտարու փողը տալիս ետ
իրան:
Գնա, առաջ դեռ իմացիր գաղտնիքն որն է վարպետի,
Ապա արի ― իմը կասեմ,
Երբ իմանաս նորա գաղտնին*:
<10>
ԵՐԳՉԻ ՎԻՇՏԸ
Երբ իրիկունն հացի նստան տանտերն ու
հյուրն իր օտար.
450 Երգիչն էսպես խոսք բաց արավ, հարցմունք արավ
[սիրաբար.]
― Պատմիր, լսենք, ով բարեկամ, շատ աշխարհք ես
ման եկել,
Ի՞նչ ես տեսել, ի՞նչ ես լսել, պատմիր լսենք թող
մենք էլ:
― Շատ աշխարք եմ ես ման եկել, խոսեց Արեգն ու
ասաց,
Ու շատ զարմանք բան եմ տեսել, ոչ տեսնված, ոչ
լսված,
*Բացակա չափածո հատվածի արձակ տարբերակը տե՛ս ս․հ․ էջ 447-449։
455 Բայց ինչ էսօր աչքով տեսա ես քեզանից էս
քաղքում,
Էդպես զարմանք բան չեմ տեսել դեռ բազմափորձ
իմ կյանքում։
Էսօր շվար կանգնած էի մինարեի պատի տակ,
Էն ծովացած ամբոխի մեջ, պանդուխտ, անոք ու
մենակ,
Երևացիր դու գեղեցիկ, դեմքդ զվարթ ու պայծառ,
460 Ոգևորված, ուրախ-ուրախ վեր ― մինարեն
բարձրացար,
Ձենըդ ջահել, զիլ ու հնչուն, լի ավյունով
գերբնական,
Շատ շատերի ուշքը տարավ, <...>եցին ու ընկան.
Տարված, գերված զմայլանքին կախարդական
քու երգի
Ճախրում էին գլխիդ շուրջը թռչունները երկընքի,
465 Բայց իջնելիս լալ սկըսար, մազերդ փետտել,
քեզ կոծել․
Էդ տարօրեն քու արարքից ես ապշած եմ մնացել։
― Հաց կեր, պանդուխտ իմ բարեկամ, խնդրեց
երգիչն Արեգին,
[Էդպես անզգույշ ձեռք մի տար դու անբուժելի
իմ վերքին]։
«․․․ Ջերմ ու պայծառ գարնան մի օր, հանդիսավոր
մի տոն օր,
470 Մինարեի տակ ծովացած ժողովուրդը բյուրավոր
Սպասում էր իմ աղոթքին։ Ոգևորված ես եկա,
Էնպես ուրախ, ինչպես էսօր, վեր, մինարեն
բարձրացա։
Լե՜ն աշխարհքը ոտիս տակին, խոր երկինքը իմ
վըրեն,
Հոգիս լիքը երազներով ― երգը հոսեց ինքն իրեն։
475 Չըքնաղ հավքեր` թըռած անհայտ աշխարհներից
դեպի ցած`
Ճախրում էին գլխիս վերև իմ երգերին զմայլած։
Ինչպես եղավ` էն հավքերից մինը ջոկվեց ու թըռավ,
Զարկեց ու ինձ հափըշտակեց, թևին արավ ու
տարավ․․․
Աչքս մին էլ բաց եմ անում անմահական մի
դրախտում,
480 Բաց եմ անում ― չեմ կըշտանում, փակում ― ու չեմ
հավատում։
Հիացած եմ տեսածներից ու մընում եմ անհամբեր,
Մտածում եմ թե տակավին ինչեր պիտի տեսնեմ
դեռ.․․
Ու գընում եմ, գընո՜ւմ առաջ, ասես թըռչում օդի մեջ,
Թըռչում թեթև, հեշտ ու անթև, անհոգ, ուրախ ու
անվերջ:
485 Ահա ծաղկած բազմաբուրյան մշտադալար թըփերից
Մի նազանի հուրի փերի ճեմ է առնում դեպի ինձ,
Սիրտը տըված էն եդեմի երջանկությանն ըղձալի,
Վարսը թողած ազատ հովին` երգ է ասում ու գալի.
(Առաջին փերին)
«Ես ու աստղի ցոլքը պայծառ
490 Խաղում էինք ջըրափին,
Ես ու աստղի ցոլքը պայծառ
Քընած էինք մինչ արփին․․․»
Հանկարծ ընկան վըճի՜տ, ցոլուն իր աչքերը ինձ
վըրա,
Տեղըս կանգնած քար կըտրեցի, շունչըս հատավ ու
սառա։
495 ― Ո՞վ ես, կանչեց, դու հողածին, ո՜վ համարձակ դու
հոգի,
Էս կողմերով անց չի կացել դեռ թըռչունը երկընքի,
Ի՜նչպես մըտար էս դըրախտը դու մահացու մի
թույլ մարդ,
Քո հայացքով շըփոթում ես մեր սըրտերը անարատ։
Դե ե՛կ, եթե մի մարդ ես դու մեր եդեմին արժանի,
500 Ե՛կ, քո լանջին, էս ծառի տակ պիտի նընջեմ ես
հիմի.
Բայց վա՜յ` եթե հաղթվես տըկար հրապույրքից ու
կրքից,
Պիտի զըրկվես անդառնալի էս երկնային
վայելքից․․․
Ասավ, թեթև թիկնեց լանջիս, փակեց աչքերն
աստղավառ,
Ու ըստինքը աստվածային խաղում էին վեր ու վար։
505 Արբած իր կույս թարմությունից ու իր գեղից
գերբնական
Գըլուխս իջավ, անգիտակից համբուրեցի ես
նըրան․․․
«Ափսո՜ս…» կանչեց, ըսթափվեցի, չըքացել էր նա
անհետ.
«Ափսո՜ս, թշվա՜ռ․․․» ղողանջում էր ու մարում էր
սըրտիս հետ։
Էս ժամանակ գետի ափից մի ուրիշը երևաց,
510 Էնքան թեթև, էնքան քընքույշ, որ անմարմին ինձ
թըվաց։
Գալիս էր նա ծիծաղելով, զըվարթ, աշխույժ ու
ազատ,
Ու հընչում էր էն ծըմակում անուշ ծիծաղն իր
արծաթ։
(Երկրորդ փերին)
«Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛,
Ի՜նչ խենթ է նա․․․
515 Ա՜խ, ի՜նչ խենթ է էն փերին.
Լող է տալիս վեր ու վար,
Ջըրի տակի ամպերին
Կուզի հասնի անպատճառ։
Ծիծաղում են պարիկները
520 Ողջ նըստոտած փըրփուրին,
Ծիծաղում են ծաղիկները
Փունջ-փունջ կիտված ափերին..․»
Վերև նայեց, ճառագեցին դեմըս աչքերն իր սև-սև,
Սիրտըս դողաց, խոնարհեցի իմ աչքերը ես ներքև։
525 ― Ո՞վ ես, ասավ, դու բախտավոր, ի՞նչ հըրաշքով
ներս մըտար,
Էստեղ բընավ ոտ չի դըրել դեռ մահացու մի օտար։
Ով էլ լինիս, երբ եկել ես մեր աշխարհը երջանիկ,
Արի զըմրուխտ էս դալարում էսպես հանգչենք մենք
հիմիկ,
Բայց տե՛ս, եթե ինձ համբուրես` կըկորցընես էնքան
բան,
530 Որ ողբալու բավ չեն աչքերդ ու ոչ կյանքըդ
բավական։
Ասավ ու հեշտ ընկողմանեց իմ հողեղեն ծընկներին
Համակ լույս-կյանք, համակ հըրճվանք ու բուրավետ
էն փերին։
Նայում էի, նայում` հարբում, մըթնում աչքերս ու
մըթնում,
Թըվում էր թե նա սահելով շուրթերիս էր
մոտենում․․․
535 Մին էլ, կարծես երազի մեջ, տաք համբույրը
ըզգացի,
Ու զըրնգաց շուրջըս հանկարծ հընչուն ձենը
կանացի.
― Ափսո՜ս, թըշվա՛ռ, մի համբույրով դու կորցըրիր
էնքան բան..․
«Ափսո՜ս, թըշվա՛ռ․․․» զըրնգում էր էն անտառը
դյութական։
Կանգնած էի ապշած, մենակ, նախատելով ինքըս
ինձ,
540 Մին էլ հանկարծ ըսթափվում եմ ուրիշ քընքույշ մի
ձենից։
(Երրորդ փերին)
«Իմ քույրերը,
Շուշանները,
Շըրթունքներով ձյունաթույր,
Զով, բուրավետ
545 Զեփյուռի հետ
Ուղարկել են ինձ համբույր.․.»
Մի այլ աղջիկ, բուսած մենակ սաղարթագեղ
ծառի տակ,
Որպես մինը էն եդեմի շուշաններից ըսպիտակ։
Բոլոր ուժըս հավաքելով լեզվիս կապը խըզեցի,
550 Աղաչելով, աղերսելով հետը էսպես խոսեցի.
― Գթա՛, չըքնա՛ղ, ասա տեսնեմ, ո՞ւր եմ ընկել
արդյոք ես,
Եվ ո՞վ եք դուք, որ տանջում եք անօրինակ ինձ
էսպես։
Ես հողեղեն ― չեմ դիմանում ձեր հըմայքին
Գութ արեք, գո՜ւթ, ո՛վ անմահներ, մի՛ տաք ինձ նոր
փորձության։
555 ― Էնտեղ ես դու, ուր հողեղեն ոտ չի կոխել դեռ,
ասավ,
Ուր անհայտ են երկրավորի չընչին կիրքը,
վիշտն ու ցավ,
Ուր հողածինն այցելում է լոկ կարճատև ցընորքում
Բայց դու նըստիր, ազնիվ հոգի, որ ես հանգչեմ
քո գըրկում,
Սակայն եթե ինձ համբուրես, էնքա՜ն հետո
կըզըղջաս,
560 Էլ չես գըտնիլ ինչ կորցընես` ամբողջ կյանքդ
թեկուզ տաս․․․
Ու էս երրորդն էնքան սիրուն, կախարդիչ էր
առավել,
Որ էն երկու փորձից հետո մոռցա խոստումս
ես պահել․․․
― Այժմ գընա, հեգ հողեղեն, ու տառապիր
կարոտից․․․
Կանչեց վըշտով, կըշտամբելով ու հեռացավ իմ
մոտից։
565 Ես շըվարած միտք եմ անում էն վայրերում
դյութական,
Թե կարճատև մի հաճույքի ի՜նչպես տըվի
էնքան բան․․․
Միտք եմ անում ու գընում եմ, որոնում եմ
ամեն տեղ,
Ո՞ւր գնացին, ո՞ւր չըքացան ոգիները էն շըքեղ․․․
Էլ ոչ մի տեղ չեմ հանդիպում ես նըրանցից ոչ մեկին,
570 Անհուն ցավից ու կարոտից տառապում է իմ հոգին։
Շուրջըս արդեն մըշուշապատ, դատարկ ու լուռ
Հուսահատված ձեն եմ տալիս հառաչելով
սըրտախոր,
Մին էլ հանկարծ ահեղ թընդաց ― «շո՜ւտ, էստեղից
սըրան տա՜ր․․․»
Որ մըթնեցին իմ աչքերը, կորավ` շուրջըս
ինչ որ կար,
575 Մին էլ տեսա կըրկին կանգնած մինարեի
բարձունքին,
Դարձյալ կեղտոտ էս քաղաքում, շուրջըս ամբոխն
ահագին։
․․․Հուր կարոտով ամեն տարի միշտ նույն օրը
էն օրեն
Ուրախ-ուրախ, ինչպես էսօր, դիմում եմ ես
մինարեն,
Երգում եմ լի պայծառ հուսով ու կարոտով
գերազանց,
580 Ու երգերըս, ու մտքերըս նըվիրում եմ ողջ նըրանց,
Բայց, ա՜խ, չըկա, էլ չի գալիս հըրաշք հավքը էն
ծանոթ,
Որ ինձ կըրկին առնի տանի էն դըրախտը,
նըրանց մոտ*.․․
<11>
― Է՛լ եմ ասում, ա՛յ պատանի, ետ կաց տենչից քո
համառ,
Հիշիր, գուցե մեկը ունես ավելի թանկ քեզ համար,
585 Գուցե ունես մի սրտակից կամ մուրազով սիրած կին,
Անօգնական, կարոտ ծնող աչքը կթած քո ճամփին:
Գուցե ունես դու հայրենիք, մի թանկագին նպատակ,
Ողջ կկորցնես քո անհամբեր հետաքրքրությամբ այդ
դատարկ,
Ինչպես թշվառ այն երգիչը, հաղթված անզուսպ իր
ախտից,
*Բացակա չափածո հատվածի արձակ տարբերակը տե՛ս ս․հ․ էջ 455։
590 Մի համբույրով հավետ զրկվեց երանության
դրախտից:
― Ո՛չ, մեծ արքա, ես չեմ եկել որպես դատարկ
հարցասեր,
Եվ ծնողի օգնություն, մեծ նպատակ, կնոջ սեր
Գումարվում են ողջ այս տենչի մեջ, որ քո գաղտնիքն
իմանամ,
Թե կարող եմ մի ճար անեմ, թե չէ` թեկուզ մահանամ*:
*Բացակա չափածո հատվածի արձակ տարբերակը տե՛ս ս․հ․ էջ 457-470,
501-503։
ՀԵՔԻԱԹԻ ԱՐՁԱԿ-ԵՐԳԱԽԱՌՆ ՇԱՐԱԴՐԱՆՔ
Հին ժամանակները, երբ դեռ գառն ու գելը միասին էին
արածում, երբ գետերը կաթն ու մեղր էին հոսում, արևլուսի
կողմերում թագավորում էր... Ալամ թագավորը (որ նստում
էր իրեն Հուրան քաղաքում):
*Էն երկնքի [պայծառ] արեգակի նման Ալամ թագավորը,
որ իր լույսն ու ջերմությունը [անխտիր] հավասար
տարածում է [ամենքի] աշխարհքի վրա, էն գարունքվա
անձրևի նման Ալամ թագավորը1, որ քանի երկնքից
լիառատ թափվում է ամենքի վրա, ամենքին էլ զովացնում
ու լիացնում [հավասար] անխտիր:
Էսպես թագավորեց երկար ժամանակ:
Երբ որ ծերացավ, տեսավ2 մի ոտը արդեն գերեզմանումն
է, միտք արավ մի էնպես բան շինի, որ կենդանի է3, իրեն
համար օրհնանքատեղ լինի ու մխիթարանք, մահից հետո`
ողորմատեղ ու բարի հիշատակ4:
Ու օխտը ճամփի բերանում շինեց Անթառամ այգին:
Անթառամ այգի մի՛ ասիլ` անմահական դրախտ ասա.
լիքը զրնգան աղբյուրներով ու կարկաչուն վտակներով,
հազարգունի հոտավետ ծաղիկներով, ամեն տեսակ
երեներով ու նախշուն երգող հավքերով: [Էն դրախտից
էլ ծառ բերել տվեց, մեջը տնկեց, պահապաններ դրեց ու
[պատվեր տվեց] պատվիրեց, որ եկող-գնացողին, ուտող-
*Էն երկնքի պայծառ արևի նման անխտիր ամենքի սիրտն էլ ուրա-
խացնում ու ջերմացնում էր նա, էն գարունքվա անձրևի նման ամենքի
վրա էլ հավասար [առատորեն] թափվում էր նրա բարությունը:
տանողին չէ չլինի: Ու օխտը ճամփով ամեն կողմից արձակ-
համարձակ գալիս էին անցվորները1, լիքը դրախտում
ուտում-խմում, լիանում, անց կենում գնում]:
Ժամանակ է անց կենում: Հուրան քաղաքում մի [պա-
ռավ] աղքատ կին է լինում: Օրերից մի օր էս [պառավ]
աղքատ կնկա երեխեն հիվանդանում է ու սրտով խաղող
է ուզում: Մերը վեր է կենում գնում Անթառամ այգին,
հիվանդ երեխի համար խաղող բերի2:
― Խաղող չկա3,― սառն ու կոպիտ պատասխանում են
պահապանները:
― Հապա էդ ի՞նչ է, խաղողն այգին լիքն է:
― Լիքն է լիքը, քեզ ի՞նչ. քեզ համար հո չեն լցրել...
Մոր սիրտ է, ետ չի դառնում, բայց ինչքան կանգնում է,
երեսը դեմ անում, բան չեն տալիս, դուրս են անում, այգու
դռները ետևից փակում:
Դառն ու դատարկ ետ է գալիս4:
― Չտվին, որդի:
[Հիվանդն] երեխեն էն գիշեր դժարանում է, սկսում
զառանցել` խաղող ուզել, հենց էնպես խաղող կանչելով էլ
մոր գրկին հոգին ավանդում է:
Լուսաբացին սգավոր մերը վեր է կենում, ձեռները դեպի
երկինք տարածում ու ճառագած արևի դեմն աղաղակում5.
― Ո՜վ լուսեղեն, դըռներդ բաց,
Ո՜վ, որ էսքան բարիք ու փառք,
Աշխարհքն անծեր, ծովերն անտակ`
Ըստեղծել ես, փըռել, լըցրել,
Ո՜վ գըթառատ, քեզ եմ խընդրել.
Ինչպես որդիս իր մոր գըրկին1
Գընա՜ց` կարոտ, աչքն աշխարհքին,
Նըրանք էլ թող իրենց կյանքից2
Կարոտ գընան լիքն աշխարհքից3.
Դրախտ այգին կըտրի չոր փուշ,
Իրենք` գազան չար ու ապուշ:*
Կանչում են թե չէ` Աստծու հրամանով [փուշ ու տատասկ
է կտրում] Անթառամ այգին, ծառը մացառ է կտրում,
վարդը` փուշ, իսկ պահապան մարդիկ` գազաններ, ու
մռմռալով ընկնում են մացառուտները:
Գույժը գնում է հասնում Ալամ թագավորին: Զարհուրում
է ծերունի Ալամ թագավորը իր ոսկե գահի վրա:
Հրաման է հանում, կանչում, հավաքում իր տերության
աշխարհք տեսած ծեր ու բազմափորձ մարդկանց:
Ասում է.
― Ձեզանից ո՞վ է տեսել կամ ո՞վ է իմացել էսպես մի
տեսիլք: Էս ի՞նչ պատիժ է, որ գալիս է ինձ ու իմ աշխարհքի
վրա: Ի՞նչ ճար ու հնար գիտեք, որ իմ այգին էլ ետ դառնա
էն4 անուշ դրախտը, իմ մարդիկը էլ ետ դառնան էն5
առաջվան քնքույշ ու բանական մարդիկը:
Ծերունիները խոնարհում են իրենց ալեզարդ գլուխները.
Ասում են6.
― Ապրած կենաս, Ալամ թագավոր: Էս աշխարհքը որ կա`
ցավի տուն է, ցավն էլ որ կա` հազար տեսակ: Եվ ցավն էլ հո
անշունչ սարն ու քարը չպետք է քաշեն, մարդն է քաշելու7:
Դու ոչ առաջինն ես, ոչ էլ վերջինն ես լինելու: Մենք չենք
տեսել, բայց լսել ենք, որ քեզանից ու [մեզանից] առաջ
էլ պատահել է` գորտ ու գազան մարդ են դառել, մարդը
դառել գել կամ արջ:
Բայց թե ինչու է էս պատիժը այժմ գալիս քեզ վրա` ան-
գետ ու մութ մարդիկ ենք մենք, էդ ղրկողը կիմանա: Մենք
էն գիտենք, որ նա, ով որ ցավ է տվել ու աղետ, ստեղծել
է ամեն ցավի դեղն ու [դարման] ճարն էլ իրեն հետ: Եվ
աշխարհքում մի ցավ չկա, որ գիտությունը նրա դեղն ու
ճարը չիմանա: Կանչի՛ր, թող գան քո տերության մարդիկն
ուսյալ ու գիտուն, և քո մարդկանց և քո այգուն նրանք
կանեն օգնություն:
Էսպես են ասում [էն] աշխարհատես ծերերը, ու պատվեր
է տալիս Ալամ թագավորը, հրավիրում, հավաքում իր
տերության ամեն կողմերից [բոլոր] անվանի գիտուններին:
― Ո՜վ գիտուններ, դուք, որ քննել եք ու իմացել կյանքի
տակն ու գլուխը, հայտնին ու գաղտնին, սկիզբն ու վերջը,