EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Դոն Քիխոտը, առանց վարանքի ու տարակուսանքի, լոկ երևույթը նկատելուն պես,
մերկացնում է սուրն ու հարվածը իջեցնումֈ Սակայն երկուսն էլ տառապում ու կռվում
են իրենց ճամփից դուրս եկած աշխարհքը կարգի դնելու համար՝ մարդուն
երջանկացնելու համարֈ
Նույնքան նշանավոր է 1616 թվականը, և հատկապես էդ թվականի ապրիլի 23-ը, երբ
միևնույն օրը վախճանվեցին Անգլիայում՝ Շեքսպիրը, Իսպանիայում՝ Սերվանտեսը, և
էսպեսով համաշխարհային գրականության հորիզոնի վրա միաժամանակ մեր մտան
երկու հսկայական արեգակֈ
Երկու հսկայական արեգա՜կ…
Սակայն գերազանց է բրիտանական հանճարի փայլը, որ իր ճաճանչները մի կողմից
զարկում էր մինչև Էսքիլեսի ու Սոֆոկլեսի ժամանակները, մյուս կողմից դեպի
գրականության ապագանֈ Եվ ամեն մի գրող, ինչ աշխարհքում էլ ասպարեզ իջնի,
տեսնում է իր ուղին արդեն լուսավորված նրա շողերով, և, գրեթե անխտիր, շատ քիչ
բացառությամբ, ամենքն էլ խոնարհել են նրա հանճարի առջևֈ
Մեծ Գյոթեն, որին մի ոլիմպիական աստծու են նմանացնում, որ միշտ հանգիստ
կարող է նայել ամեն գրական մեծության երեսի, երբ հասնում է Շեքսպիրին, ասում է.
— Ահով ու դողով եմ մոտենում գրական էն հսկա կաղնենուն, որի մոտ միանում են ու
որից բաժանվում են գրականության բոլոր ճանապարհները…
Եվ ահա էսօր, գրականության էդ բոլոր ճանապարհներով բոլոր կուլտուրական
ազգերը իրենց հիացումն ու հարգանքն են ուղղում դեպի Անգլիա՝ դեպի Շեքսպիրի
նվիրական գերեզմանը, և դեպի նրա ծնող ժողովուրդը՝ անգլիական ազգըֈ
Մենք, հայերս էլ, որ երբեք խորթ չենք եղել գրականության ոչ մի ճանապարհին և
վաղուց ջերմ սիրել ենք Շեքսպիրը, նրա մահվան երեքհարյուրամյակի օրը արդեն
ունենք մեր արժանավայել ներկայացուցչությունը, և ինձ էնպես է թվում, թե էսօր
Շեքսպիրի գերեզմանի վրա արդեն կանգնած է հայկական Համլետը՝ հոգիացած
Ադամյանը, իբրև հայության ներկայացուցիչ, և դժվար թե ուրիշ որևէ ազգ էլ
կարողանա ավելի գեղեցիկ մի ներկայացուցչություն ունենալ էսօրվան օրը՝
Ստրադֆորտում իր հարգանքն ու մեծարանքը ցույց տալու համարֈ
Հարգանք անգլիական մեծ ազգին, որ մարդկությանը էնքան մեծ հանճարներ ու
հանճարեղ կարգեր է տվել, հարգանք իսպանական ազգին, որ կարող է միշտ
պարծենալ իր շատ մեծ զավակների անուններով, և հարգանք նրանց հանճարեղ
զավակների՝ Շեքսպիրի ու Սերվանտեսի անմահ հիշատակինֈ
<ԽՈՍՔ ԱՐՏԱՍԱՆՎԱԾ ՇԵՔՍՊԻՐԻ ՄԱՀՎԱՆ 300-ԱՄՅԱԿԻ ԱՌԻԹՈՎ>
Հարգելի հայրենակիցներ.
Անգլիայի մեծ մարդկանցից մինը, Կարլեյլ, ասում է. Անգլիական ցեղը մեծացել,
ծավալվել, ցրվել է աշխարհքով մին՝ Մեծ Բրիտանիայից սկսած մինչև Ամերիկա,
Աֆրիկա, Հնդկաստան, Ավստրալիա և շատ հեռավոր կղզիներֈ Եվ շատ տեղեր
հաստատել է նույնիսկ ինքնուրույն իշխանություններֈ Այլևս ոչ մի թագավոր չի
կարող իր գայիսոնի տակ ամփոփել անգլիական ցեղըֈ Միակ թագավորը, որ
կարողանում է իր իշխանությունը տարածել համատարած անգլիական ցեղի վրա ու
ամեն տեղ պահպանել նրա ազգային ամբողջությունը, դա Շեքսպիրն էֈ
Սակայն միայն անգլիական ցեղը չի, որ շաղկապում ու համերաշխության մեջ է
պահում Շեքսպիրըֈ Նա միաժամանակ բոլոր ժողովուրդներին է մոտեցնում՝ ինչպես
անգլիական ազգին, էնպես էլ իրարֈ Եվ արդեն սրա մեջն է բանաստեղծության ու
առհասարակ գեղարվեստի կախարդական ուժը՝ ամեն մեկի բույրն ու հրապույրը
պահպանելով հանդերձ, ամենքին ի մի բերել և բազմազանությունից ստեղծել
ներդաշնակ ամբողջությունֈ
Բայց միայն Շեքսպիրը չի, որ հանդես է բերում էս մեծ ու հրաշալի կարողությունըֈ
Էսպես է նաև նրա ծնող ժողովուրդը, անգլիական ազգը, որ կարողացել է իրեն հետ
սերտ շաղկապել շատ տարբեր ժողովուրդներ աշխարհքի ամեն մի ծայրում, և դուք
նույնիսկ էսօրվա հեռագիրներում կարդացիք, թե ինչպես հեռավոր Զելանդիայից,
Ավսարալիայից ու Հնդկաստանից բազմատարազ ու բազմալեզու զորքեր են գալիս՝
Եվրոպայի ցամաքում կռվելու Անգլիայի թշնամիների դեմ, ինչպես իրենց սեփական
թշնամիների դեմ, և Անգլիայի հաղթանակը իրենց հաղթանակն են համարում,
Անգլիայի բարօրությունը իրենց բարօրությունն են համարում, որովհետև, հիրավի,
էդպես է իրականության մեջ, էդպես է կապել իրեն հետ Անգլիանֈ
Հարգանք անգլիական մեծ ազգին, որ աշխարհքին ոչ միայն մեծ հանճարներ է տվել,
այլև հանճարեղ կարգեր, և որ առաջինն է հայտարարել մարդկությանը, թե
անձեռնմխելի է մարդու անձնավորությունը, և էսպեսով էլ միշտ ազատ ու արձակ
ճանապարհ է բաց արել հանճարների ու կուլտուրայի համարֈ Հարգանք մեծ ազգին ի
դեմս ներկա գտնվող արժանավոր զավակների և մեր պատվավոր հյուրերի՝
պարոնայք Բըքստընի, Բեքհաուզի և Հաճքինիֈ
<ՄՏՔԵՐ ՕՐԱՏԵՏՐԻՑ>
Ամբողջ մարդկությունը մի ընտանիք է: Ժողովուրդները էդ մեծ ընտանիքի
անդամներն ենֈ Գնում են մի նպատակի, և ամեն մեկն ունի իր դերը — երջանիկ
դարձնելու ամենքին, և ամենքի երանջկությունը դարձնելու ամեն մեկի
երջանկությունը: Ի՞նչ դեր ունի ամեն մի ժողովուրդֈ Նեղ ազգայնականուլթյունը և
այլն ինչքան են վնասում, կառավարություններն ինչքան են վնասում, աղանդները և
այլնֈ
Մեծ պատերազմի հաղթությունը եղավ ռուսական բոլշևիզմըֈ Նա եղավ էն ցնցումը,
որ նոր հոգեբանություն ու նոր կյանք է առաջ բերելու: Նոր ճամփի վրա է գցումֈ Հնի
խորտակումն է, որ արդեն զզվեցրել էր ամենքին, իմպերիալիզմի դեմ բողոքել են
բոլորը — ցրիվ և դժգոհ են եղել բոլորը — սա միանգամից էդ զայրույթը հավաքեց և
զարկեցֈ Եվ ստիպում է նոր մտածել ու նոր ճամփա բռնել...
...Մենք մեջտեղն ենք—հոգևոր Արևելքի և գործնական Արևմուտքիֈ Արևելքը — մարդը
հասցրել է աստծուն, տիեզերքինֈ Աթմանին1 խառնելֈ Իսկ Արևմուտքը—ամենաշատը
մինչև դասակարգըֈ Եվ ունեցել է էնպես թռիչքներ—ինչպես ֆրանսիական,
անգլիական մեծ խարտիան — մարդու իրավունքը...
Երկուսի սինթեզըֈ
Իրենց մեծ էնցիկլոպեդիստներից հետո ֆրանսիական հեղափոխությունը —
ընդհանուր եղբայրություն, հավասարություն և ազատությունֈ
Անգլիական մեծ խարտիան — մարդու իրավունքըֈ
Ռուսը — նոր կոմունիզմը — իսկ Արևելքը — վաղուց ի վերֈ
<ՀԵՆՐԻԿ ՍԵՆԿԵՎԻՉԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ>
Անմահ հոգի, որ Հենրիկ Սենկևիչ անունով մարմին առար բազմատանջ լեհ ազգի
կյանքում՝ նրա տանջանքները փարատելու համար, ընդունիր աշխարհքի
ամենատանջված ժողովուրդներից մեկի՝ հայ ժողվրդի գրական գերդաստանի սերն ու
հիացումը։
Դո՛ւ, որ ազատ, լավագույն օրերի արշալույսը վառեցիր քո ցեղի հոգու մեջ, և արդեն
նրա առաջին ցոլքերն ընկնում են թարմ շիրմիդ վրա, փառաբանում է քեզ միշտ
արշալույսի ձգտող հայ ժողվրդի գրականությունը։
Դո՛ւ, որ ընդհանուր եղբայրության ազնիվ կապերով շաղկապեցիր ազգերն ու ազգի—
ազգի մարդիկ ու եղբայրորեն համախմբեցիր դագաղիդ ու հիշատակիդ շուրջը,
օրհնում են քեզ եղբայրության ու սիրո էնքան կարոտ հայ ժողովրդի զրողն ու
ընթերցողը։
Եվ դու, որ համաշխարհային գեղեցիկ գրականության հավերժական տաճարում
ճշմարտության, բարության ու գեղեցկության մեծ քուրմերից մինը եղար, քո վսեմ
հաղթանակի համար դափնի պսակ ենք ձոնում քո հիշատակին աշխարհքի հնագույն
գրականություններից մեկի՝ հայ գրականության անունից։
ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԿԱՊԸ ԳԵՐՄԱՆԻԱՅԻ ՀԵՏ
Մի ազգ մի ուրիշ ազգի հետ շփվում ու կապվում է իր քաղաքական խնդիրներով կամ
կուլտուրական փոխազդեցություններով։
Նոր հայությունը քաղաքական կյանք չի ունեցել և իբրև մի քաղաքական մարմին չէր
կարող հարաբերություն ունենալ մի որևէ պետության հետ։ Հայկական հարցն էլ, այն
օրվանից, որ առաջ է եկել, երբեք չի եղել հայ ժողովրդի՝ իր ձեռքին, այլ միշտ եղել է
այս կամ այն մեծ պետության ձեռքին։ Եվ հայկական հարցի մի ձեռքից մյուսը
անցնելու հետ էլ հայ ժողովուրդը տարուբերվել է այս կամ այն պետության
օրիենտացիայի միջև։
Այս տարուբերումների ժամանակ նա հաճախ է ընկել ակնհայտնի սխալների մեջ,
մոլոր ճանապարհների վրա և ունեցել է մեծ հիասթափումներ ու ծանր կորուստներ։
Հայկական հարցը երբ կապված էր Ռուսաստանի հետ, այն ժամանակվա
Ռուսաստանի հակառակորդ Անգլիան, Ռուսաստանի դեմ գնալով՝ դեմ գնաց և
հայկական հարցին, ու ստեղծվեց 1877—78 թվականների պատմությունը։
Նրանից հետո, Բեռլինի դաշնագրությունով հայկական հարցն ընկավ եվրոպական
մեծ պետությունների ձեռքը, բայց իրոք Անգլիայի ձեռքը, և ահա այժմ էլ ընկանք
Ռուսաստանի աչքից, և 1880-ական թվականներից սկսած փչացան հայ ժողովրդի և
ռուս կառավարության հարաբերությունները, և շատ աղետալի հետևանքներ ունեցան
մեզ համար։ 1912 թվականից նորից անցավ Ռուսաստանի ձեռքը, առաջ բերեց նոր
խլտումներ ու նոր դառնություններ։ Եվ այդ ամենի ծանր հետևանքները կրեցինք
ներկա մեծ պատերազմի ընթացքում։
Եվ այսպես, հենց այն գլխից միշտ եղել ենք сквозняк-ների մեջ Հայկական հարցը
ժամանակավորապես ընկել է սրա կամ նրա ձեռքը, հայկական հարցի հետ էլ մեր
մեղն է թեքվել այս կամ այն կողմը, ու ամեն մեկի հետ էլ ժամանակավորապես
բարեկամանալով, բոլորից էլ կտրվել ենք մշտապես ու շատերի հետ էլ թշնամացել։
Եվ ինչպես ժողովրդական առածն է ասում՝ «Խորովածը չկերանք՝ ծուխից քոռացանք»։
Բայց մենք ունեցել ենք մի ուրիշ կյանք, որի տերն ու տնօրենն եթե ոչ ամբողջովին,
գոնե մեծ չափով մենք ենք եղել։ Դա մեր կուլտուրական կյանքն է, մեր
գրականությունն է, մեր դպրոցն ու մեր մամուլն է, թեկուզև համեստ, բայց մերը։
Ահա այս կողմից է, որ մենք ազատ ու հաստատուն թանկագին կապեր ունենք մի
քանի ազգերի հետ, որոնց մեջ Ռուսաստանն ու Գերմանիան շատ մեծ տեղ ունեն։
Առայժմ խոսքս Գերմանիայի մասին է։ Ինչպես մի ժամանակ հայերը, թեև ենթարկված
էին Պարսկաստանի ազդեցությանը, բայց բարձր կուլտուրայի համար դիմում էին հին
Հունաստան, այնպես էլ նոր հայությունը, թեև Ռուսաստանի սահմաններում ու նրա
կուլտուրայի ենթակա, բայց բարձր զարգացման համար միշտ դիմել է Գերմանիա։
Եվ սկսած Խաչատուր Աբովյանից ու Ս․ Նազարյանից, մեր նշանավոր գրողներից,
հրապարակախոսներից և մանավանդ մանկավարժներից մեծագույն մասը ստացել
են գերմանական բարձրագույն կրթություն և հանդիսանում են Գերմանիայի
հոգեզավակները։
Սա էլ մի ուրիշ բարձր տեսակի աշխարհակալություն է, որ անում են մեծ
կուլտուրական ժողովուրդները, և անում են ոչ թե իրանց դրեդնոուտներով,
թնդանոթներով ու ցեպպելիններով, որոնք կարող են փչանալ, ծովում խորտակվել
կամ երկնքից ցած ընկնել, այլ իրանց մեծ բանաստեղծներով, մեծ գիտնականներով ու
մեծ գեղարվեստտագետներով, որոնք, միշտ հզոր ու սիրելի, տիրում են
ժողովուրդների մտքերին ու սրտերին և թանկագին ու հարազատ կապերով կապում
են իրանց հայրենքի հետ։
Եվ ահա Գերմանիան, որ այսքան անսպասելի հայտնվել է մեր երկրում, հայ
ժողովրդի մեջ իրան հարազատ ու թանկագին շատ բան է գտնելու և հոգեկան ու
բարոյական շատ ամուր կապ է տեսնելու։
Մի կապ, որ հազար անգամ ավելի նվիրական է, քան ամեն քաղաքական
դաշնադրություն։
Ինչ խոսք, որ այս բարձր կապով լուսավոր Գերմանիայի հետ կապված հայ
ժողովուրդը միշտ կմնա նրան երախտապարտ ու բարեկամ։ Սակայն մյուս կողմից էլ
բնական ու վայելուչ է, որ Գերմանիան այս թոհ ու բոհի մեջ հովանավորի իր
լուսավորության ավազանում մկրտված ժողովրդին, իրան հետ այսքան բարձր
կապով կապված ժողովրդին, և դա լինելու է ոչ միայն ըստ ամենայնի օգտակար, այլև
միաժամանակ վերին աստիճանի մի գեղեցիկ գործ այս խելագար վերուվարումների
մեջ։
<ՏԻԵԶԵՐՔԻ, ԲՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒ ՄԱՐԴՈՒ ՄԱՍԻՆ>
Նայեցի տիեզերքի մեծությանը, սուզվեցի նրա անեզրության մեջ․․․
Հասու եղա աստղերի կյանքին ու մարդու ոչնչությանը։
Նայեցի բնությանը և նրա բոլոր արարածներին։
Եվ ինչո՞վ Է պարծենում մարդը. նա մինն Է նրանցից և ուրիշ ոչինչ, նրանց անգիտակ։
Նայեցի բոլոր մարդկանց և իշխաններին, և՛ հասարակին, և աղքատին, և՛ փարթամին։
Երջանիկն է ամենից ուժեղը՝ նրան ոչինչ չի պակասում, նրան ոչնչով չի վախեցնում,
նա հանգիստ Է ու առողջ։
Նայեցի մարդուն իր ծննդյան օրից մինչև մահը—ամեն դիրքի վրա, նա է միայն
բարձրը, որ կանգնած է իր ոտքերի վրա, նա է միայն գեղեցիկ, որ լուսավորված է իր
սեփական լույսով, իր ներքին լույսով լուսավորվում է իրենից,
ՍԱՍՈՒՆՑԻ ԴԱՎԻԹԸ
Առյուծ-Մըհերը, զարմով դյուցազուն,
Քառասուն տարի իշխում էր Սասուն.
Իշխում էր ահեղ, ու նըրա օրով
Հավքն էլ չէր անցնում Սասմա սարերով։
5 Սասմա սարերից շա՜տ ու շատ հեռու
Թընդում էր նըրա հըռչակն ահարկու,
Խոսվում էր իր փառքն, արարքն անվեհեր.
Հազար բերան էր ― մի Առյուծ-Մըհեր։
Էսպես, ահավոր առյուծի նըման,
10 Սասմա սարերում նըստած էր իշխան
Քառասուն տարի։ Քառասուն տարում
«Ա՜խ» չէր քաշել նա դեռ իրեն օրում.
Բայց հիմի, երբ որ եկավ ծերացավ,
Էն անահ սիրտը ներս սողաց մի ցավ։
15 Սկըսավ մըտածել դյուցազուն ծերը.
― Հասել են կյանքիս աշնան օրերը,
Շուտով սև հողին կերթամ ես գերի,
Կանցնի ծըխի պես փառքը Մըհերի,
Կանցնեն և՛ անուն, և՛ սարսափ, և՛ ահ,
20 Իմ անտեր ու որբ աշխարքի վըրա
Ոտի կըկանգնեն հազար քաջ ու դև...
Մի ժառանգ չունեմ` իմ անցման ետև
Իմ թուրը կապի, Սասուն պահպանի...
Ու միտք էր անում հըսկան ծերունի։
25 Մի օր էլ` էն գորշ հոնքերը կիտած,
Երբ միտք էր անում, երկընքից հանկարծ
Մի հուր-հըրեղեն հայտնըվեց քաջին,
Ոտները ամպոտ կանգնեց առաջին։
― Ողջո՜ւյն մեծազոր Սասմա հըսկային.
30 Քու ձենը հասավ Աստըծու գահին,
Ու շուտով Նա քեզ մի զավակ կըտա։
Բայց լավ իմանաս, լեռների՛ արքա,
Որ օրը որ քեզ ժառանգ է տըվել,
Էն օր կըմեռնեք քու կինն էլ, դու էլ։
35 ― Իր կամքը լինի, ասավ Մըհերը.
Մենք մահինն ենք միշտ ու մահը մերը,
Բայց որ աշխարքում ժառանգ ունենանք,
Մենք էլ նըրանով անմեռ կըմընանք։
Հըրեշտակն էստեղ ցոլացավ նորից,
40 Ու էս երջանիկ ավետման օրից
Երբ ինը ամիս, ինը ժամն անցավ,
Առյուծ-Մըհերը զավակ ունեցավ։
Դավիթ անվանեց իրեն կորյունին,
Կանչեց իր ախպեր Ձենով Օհանին,
45 Երկիրն ու որդին ավանդեց նըրան,
Ու կինն էլ, ինքն էլ էն օրը մեռան։
Էս դարում Մըսըր անհաղթ ու հըզոր
Մըսրա-Մելիքն էր նըստած թագավոր։
Հենց որ իմացավ` էլ Մըհեր չըկա,
50 Վեր կացավ կըռվով Սասունի վըրա։
Ձենով Օհանը ահից սարսափած`
Թըշնամու առաջն ելավ գըլխաբաց,
Աղաչանք արավ, ընկավ ոտները.
― Դու եղիր, ասավ, մեր գըլխի տերը,
55 Ու քու շըվաքում քանի որ մենք կանք,
Քու ծառան լինենք, քու խարջը միշտ տանք,
Միայն մեր երկիր քարուքանդ չանես
Ու քաղցըր աչքով մեզ մըտիկ անես։
― Չէ՛, ասավ Մելիք, քու ամբողջ ազգով
60 Անց պիտի կենաս իմ թըրի տակով,
Որ էգուց-էլօր, ինչ էլ որ անեմ,
Ոչ մի սասունցի թուր չառնի իմ դեմ։
Ու գընաց Օհան` բոլոր-բովանդակ
Սասունը բերավ, քաշեց թըրի տակ
65 Մենակ Դավիթը, ինչ արին-չարին,
Մոտ չեկավ դուշման Մելիքի թըրին։
Եկան քաշեցին` թե զոռով տանեն,
Թափ տըվավ, մարդկանց գըցեց դես ու դեն,
Փոքրիկ ճըկույթը մի քարի առավ,
70 Ապառաժ քարից կըրակ դուրս թըռավ։
― Պետք է սպանեմ էս փոքրիկ ծուռին,
Ասավ թագավորն իրեն մեծերին։
― Թագավո՛ր, ասին, դու էսքան հըզոր,
Թըրիդ տակին է ողջ Սասունն էսօր.
75 Ի՞նչ պետք է անի քեզ մի երեխա,
Թեկուզ իր տեղով հենց կըրակ դառնա։
― Դո՛ւք գիտեք, ասավ Մըսրա թագավոր,
Բայց թե իմ գըլխին փորձանք գա մի օր,
Էս օրը վըկա,
80 Սըրանից կըգա։
Էս որ պատահեց, մեր Դավիթ հըսկան
Մի մանուկ էր դեռ յոթ-ութ տարեկան.
Մանուկ եմ ասում, բայց էնքան ուժեղ,
Որ նըրա համար թե մարդ,― թե մըժեղ։
85 Բայց վա՜յ խեղճ որբին աշխարքի վըրա,
Թեկուզ Առյուծի կորյուն լինի նա։
Ձենով Օհանին ուներ մի չար կին։
Մին-երկու լըռեց, մի օր էլ կարգին
Իրեն մարդու հետ սկըսավ կըռվել.
90 ― Ես մենակ հոգի, հազար ցավի տեր,
Ի՜նչ ես ուրիշի եթիմը բերել,
Նըստեցրել գըլխիս պարապ հացակեր...
Հո՜ղեմ գըլուխը... ես գերի հո չե՞մ`
Ամենքի քեֆի ետևից թըռչեմ...
95 Մի կուռ կորցըրո՛ւ, կարգի՛ր մի բանի,
Գընա, իր համար աշխատանք անի...
Ու հետն սկըսավ ողբալ ու կոծել,
Իր օրը սըգալ, իր բախտն անիծել,
Թե անբախտ եղավ աշխարքի միջում,
100 Ոչ մի տեր ունի, ոչ մարդն է խըղճում...
Գընաց Օհանը երեխի ոտի
Մի զույգ ոտնաման բերավ երկաթի,
Երկաթի մի կոռ շալակին դըրած,
Ու արավ Սասմա քաղքի գառնարած։
105 Քըշեց գառները մեր հովիվ հըսկան,
Ելավ Սասունի սարերն աննըման.
«Է՜յ ջան, սարե՛ր,
Սասման սարե՜ր...»
Որ կանչեց, նըրա ձենից ահավոր
110 Դըղորդ-դըմբդըմբոցն ընկավ սար ու ձոր.
Վայրի գազաններ բըներից փախան,
Քարեքար ընկան, դատարկուն եղան։
Դավիթը ընկավ նըրանց ետևից,
Որին մի սարից, որին մի ձորից ―
115 Աղվես, նապաստակ, գել, եղնիկ բըռնեց,
Հավաքեց, բերավ, գառներին խառնեց,
Իրիկվան քըշեց ողջ Սասմա քաղաք։
Կաղկա՜նձ ու ոռնո՜ց, աղմո՜ւկ, աղաղա՜կ...
Քաղքըցիք հանկարծ մին էլ էն տեսան`
120 Գալիս են հըրես անհամար գազան.
«Վա՜յ, հարա՜յ, փախե՜ք...»
Մեծեր, երեխեք
Սըրտաճաք եղած,
Գործները թողած,
125 Որը տուն ընկավ, որը ժամ, խանութ,
Ու ամուր փակեց դուռն ու լուսամուտ։
Դավիթը եկավ, կանգնեց մեյդանում.
― Վա՜հ, էս մարդիկը ի՜նչ վաղ են քընում.
Հե՜յ ուլատեր, հե՛յ գառնատեր,
130 Ելե՛ք, շուտով բացեք դըռներ.
Ով մինն ուներ ― տասն եմ բերել,
Ով տասն ուներ ― քըսանն արել...
Շուտով ելե՛ք, եկե՜ք, տարե՜ք,
Ձեր գառն ու ուլ գոմերն արեք։
135 Տեսավ` չեն գալի, դուռ չեն բաց անում,
Ինքն էլ մեկնըվեց քաղքի մեյդանում,
Գըլուխը դըրավ մի քարի` մընաց,
Ու մուշ-մուշ քընեց մինչև լուսաբաց։
Լուսին իշխաններ ելան միասին,
140 Գընացին Ձենով Օհանին ասին.
― Տո՛ Ձենով Օհան, տո՛ մահի տարած,
Էս խենթը բերիր, արիր գառնարած,
Ոչ գառն է ջոկում, ոչ գելն ու աղվես,
Գազանով լըցրեց մեր քաղաքն էսպես,
145 Աստված կըսիրես` դի՛ր ուրիշ բանի,
Թե չէ էս խա՛լխին լեղաճաք կանի։
Ելավ Օհանը, Դավթի մոտ գընաց.
― Հորեղբայր Օհան, հեռո՜ւ եկ, կամա՜ց,
Ուլեր կըփախչեն։ ― Մին էլ էնտեղից
150 Մի բոզ նապաստակ, ականջները ցից,
Խրտնեց ու ահից դուրս պրծավ հանկարծ։
Դավիթն էր. ելավ, ետևից ընկած
Էն սարը քըշեց, ետ բերավ էս ձոր,
Բերավ, ուլերին խառնեց նորից նոր։
155 ― Օ՜ֆ, ի՜նչ դըժար է, հորեղբայր Օհան.
Աստված օխնել է էն սև-սև ուլեր,
Ամա բոզալուկ էս ուլեր, որ կան,
Փախչում են, ցըրվում ողջ սարերն ի վեր.
Էնքան եմ երեկ վազել, չարչարվե՜լ,
160 Մինչև հավաքել ու տուն եմ բերե՜լ...
Նայեց Օհանը, որ Դավթի հագին
Ոտնաման չի էլ մընացել կարգին,
Մահակն էլ մաշվել, մինչ բուռն է հասել,
Մի օրվա միջում էնքան է վազել։
165 ― Դավի՛թ ջան, ասավ, չեմ թողնի էսպես,
Բոզալուկ ուլեր չարչարում են քեզ.
Էգուց նախիրը կըտանես արոտ։
Ասավ Օհանը ու մյուս առավոտ
Գընաց, նորից նոր մեր Դավթի ոտի
170 Մի ջուխտ նոր տըրեխ բերավ երկաթի,
Երկաթի մի կոռ հարյուր լըդրական
Ու շինեց Սասմա քաղքի նախրապան։
Քըշեց նախիրը մեր նախրորդ հըսկան,
Ելավ Սասունի սարերն աննըման։
175 «Է՜յ ջան, սարե՛ր,
Սասման սարե՛ր,
Ի՜նչ անուշ է
Ձեր լանջն ի վեր...»
180 Դըղորդ-դըմբդըմբոցն ընկավ սար ու ձոր։
Դավիթն էր. ընկավ նրանց ետևից,
Որին մի սարից, որին մի ձորից,
185 Գել, ինձ, առյուծ, արջ ու վագըր բըռնեց,
Հավաքեց, բերավ, իր նախրին խառնեց
Ու առաջն արավ դեպի Սասմա քաղաք։
Ոռնո՜ց, մըռընչյո՜ւն, աղմո՜ւկ, աղաղա՜կ...
Վախկոտ քաղքըցիք մին էլ ի՜նչ տեսան,
190 Հենց քաղքի վըրա անհամար գազան...
Գործները թողած
195 Փախան, ներս ընկան տուն, ժամ կամ խանութ,
Ամուր փակեցին դուռն ու լուսամուտ։
Դավիթը եկավ կանգնեց մեյդանում.
― Վա՜հ, էս քաղքըցիք ի՜նչ վաղ են քընում։
Հե՜յ կովատեր, հե՜յ գոմշատեր,
200 Ելե՛ք, շուտով բացեք դըռներ,
Ով տասն ուներ ― քըսանն արել։
Շուտով ելե՜ք, եկե՜ք, տարե՜ք,
Ձեր եզն ու կով գոմերն արեք։
205 Տեսավ` չեն գալի, դուռ չեն բաց անում,
Գըլուխը դըրավ մի քարի, մընաց,
210 Գընացին Ձենով Օհանին ասին.
― Ամա՜ն, քեզ մատաղ, ա՛յ Օհան ախպեր,
Մեր եզն ու մեր կով թող մընան անտեր,
Միայն սրանից ազատ արա մեզ։
Ոչ արջն է ջոկում, ոչ գոմեշն ու եզ,
215 Մի օր էլ քաղքին փորձանք կըբերի,
Արջերոց կանի, կըտա կավերի։
Դավիթ չըդառավ, մի կըրա՜կ դառավ։
Ճարը կըտըրված` Օհանը բերավ
Նետ-աղեղ շինեց ու տըվավ իրեն`
220 Գընա, որս անի սարերի վըրեն։
Դավիթ նետ-աղեղն առավ Օհանից,
Հեռացավ Սասմա քաղքի սահմանից
Ու դառավ որսկան։ Գնաց, մի կորկում
Լոր էր սպանում, ճնճղուկ էր զարկում,
225 Մըթանը գընում իրեն հոր ծանոթ
Աղքատ, անորդի մի ծեր կընկա մոտ,
Վիշապի նըման, երկա՜ր, ահագի՜ն
Մեկնըվում, քընում կըրակի կողքին։
Մի օր էլ, երբ որ իր որսից դարձավ,
230 Պառավը վըրեն սաստիկ բարկացավ։
― Վա՜յ Դավիթ, ասավ, մահըս տանի քեզ,
Դո՞ւ պետք է էն հոր զավակը լինե՜ս։
Ձեռից ու ոտից ընկած մի ծեր կին ―
Ես եմ ու էն արտն Աստըծու տակին,
235 Ինչո՞ւ ես գընում, տափում, տըրորում,
Իմ ամբողջ տարվան ապրուստը կըտրում։
Թե որսկան ես դու ― նետ-աղեղըդ ա՛ռ,
Ծըծմակա գըլխից մինչև Սեղանսար
Քու հերը ձեռին մի աշխարհ ուներ,
240 Որսով մեջը լի որսի սար ուներ.
Եղնիկ կա էնտեղ, այծյամ ու պախրա.
Կարո՞ղ ես ― գընա, էնտեղ որս արա։
― Ի՞նչ ես, ա՛յ պառավ, էլ ինձ անիծում.
Ես ջահիլ եմ դեռ, ես նոր եմ լըսում։
245 Ո՞րտեղ է հապա սարը մեր որսի...
― Գընա՛, հորեղբայրդ ― Օհանը կասի։
Հորեղբոր շեմքում մյուս օրը ծեգին
Դավիթը կանգնեց աղեղը ձեռքին։
― Հորեղբա՛յր Օհան, ինչո՞ւ չես ասել`
250 Իմ հերը որսի սար է ունեցել,
Այծյամ կա էնտեղ, եղջերու, կըխտար.
Վեր կաց, հորեղբա՛յր, տար ինձ որսասար։
― Վա՜յ, կանչեց Օհան, էդ քու խոսքը չէր,
Էդ ով քեզ ասավ, լեզուն պապանձվեր։
255 Էն սարը, որդի՛, գընաց մեր ձեռից,
Էն սարի որսն էլ գընաց էն սարից,
Էլ չկան այծյամ, եղջերու, կըխտար։
Քանի լուսեղեն քու հերը դեռ կար,
(Է՜յ գիդի օրեր ― ո՜րտեղ եք կորել),
260 Ես շատ եմ էնտեղ որսի միս կերել...
Քու հերը մեռավ, Աստված խըռովեց,
Մըսրա թագավոր զորքեր ժողովեց,
Եկավ, մեր երկիր քարուքանդ արավ,
Էս սարի որսն էլ թալանեց, տարավ.
265 Եղնիկը գընաց, եղջերուն գընաց...
Մեր գիրն էլ հալբաթ էսպես էր գըրած։
Անցել է, որդի, քու բանին գընա,
Մըսրա թագավոր ձենըդ կիմանա...
― Մըսրա թագավոր ինձ ի՞նչ կանի որ...
270 Ես ի՞նչ եմ հարցնում Մըսրա թագավոր.
Մըսրա թագավոր թող Մըսըր կենա,
Իմ հոր սարերում ի՞նչ գործ ունի նա...
Վեր կաց, հորեղբա՛յր, նետ-աղեղդ առ,
Կապարճըդ կապի՛ր, գընանք որսասար։
275 Ելավ Օհանը ճարը կըտըրված,
Գընացին տեսան` էլ ի՜նչ որսասար.
Անտառը ջարդած, պարիսպն ավերած,
Բուրգերը արած գետնին հավասար...
Գիշերը հասավ, մընացին էնտեղ։
280 Ձենով Օհանն էր, իր նետն ու աղեղ
Դըրավ գլխի տակ, հանգիստ խըռըմփաց.
Դավիթը մընաց մըտքի ծովն ընկած։
Մին էլ նկատեց, որ մութը հեռվում
Մի թեժ, փայլփլուն կըրակ է վառվում։
285 Էն լուսը բըռնած`
Վեր կացավ, գընաց,
Գընաց ու գընա՜ց, բարձրացավ մի սար,
Բարձրացավ, տեսավ մի մեծ մարմար քար
Կիսից պատըռված,
290 Ու միջից վառված
Բըխում է լուսը պա՜րզ, քուլա-քուլա՜,
Բարձրանում, իջնում ետ քարի վըրա։
Վար իջավ Դավիթ էնտեղից կըրկին,
Վար իջավ, կանչեց Ձենով Օհանին.
295 ― Ե՛լ, հորեղբա՛յր, քանի՞ քընես,
Ե՛լ, էն պայծառ լուսը մի տես։
Լուս է իջել բարձըր սարին,
Բարձըր սարին, մարմար քարին։
Ե՛լ, հորեղբայր, անուշ քընից.
300 Էն ի՞նչ լուս է բըխում քարից։
Ելավ, խաչ քաշեց Օհանն երեսին.
― Է՜յ, որդի՛, ասավ, մեռնեմ իր լուսին,
Էն մեր Մարութա սարն է զորավոր։
Էն լուսի տեղը կանգնած էր մի օր
305 Սասմա ապավեն, Սասմա պահապան
Մեր սուրբ Տիրամոր վանքը Չարխափան։
Մըշտական, երբ որ կըռիվ էր գընում,
Էնտեղ էր քու հերն իր աղոթքն անում։
310 Մըսրա թագավոր զորքեր ժողովեց,
Մեր վանքն էլ եկավ քանդեց էն սարում,
Բայց դեռ սեղանից լուս է բարձրանում...
Դավիթը էս էլ երբ որ իմացավ,
― Անո՛ւշ հորեղբայր, հորեղբա՛յր ասավ,
315 Որբ եմ ու անտեր աշխարքի վըրա,
Հեր չունեմ` դու ինձ հերություն արա՛։
Էլ չեմ իջնի ես Մարութա սարից,
Մինչև չըշինեմ մեր վանքը նորից։
Քեզանից կուզեմ հինգ հարյուր վարպետ,
320 Հինգ հազար բանվոր մըշակ նըրանց հետ,
Որ գան` էս շաբաթ կանգնեն ու բանեն,
Առաջվան կարգով մեր վանքը շինեն։
Գընաց Օհանը ու բերավ իր հետ
Հինգ հազար բանվոր, հինգ հարյուր վարպետ։
325 Վարպետ ու բանվոր եկան կանգնեցին,
Չըրը՛խկ հա թըրը՛խկ նորից շինեցին,
Առաջվան կարգով, փառքով փառավոր
Բարձըր Մարութա վանքը Տիրամոր։
Ցըրված միաբանք ետ նորից եկան,
330 Նորից թընդացին աղոթք, շարական.
Ու երբ շեն արավ հոր վանքը նորից,
Ցած իջավ Դավիթ Մարութա սարից։
Համբավը տարան Մըսրա Մելիքին.
― Հապա՜ չես ասիլ` Դավիթը կըրկին
335 Հոր վանքը շինել, իշխան է դառել,
Դու օխտը տարվան խարջը չես առել։
Մելիք զայրացավ.
― Գընացե՛ք, ասավ,
Բադին, Կոզբադին,
340 Սյուդին, Չարխադին,
Սասմա քար ու հող տակն ու վեր արեք,
Իմ օխտը տարվան խարաջը բերեք։
Քառսուն կույս աղջիկ բերեք արմաղան,
Քառսուն կարճ կընիկ, որ երկանք աղան,
345 Քառսունն էլ երկար, որ ուղտեր բառնան,
Իմ տանն ու դըռան ղարավաշ* դառնան։
Ու Կոզբադին առավ զորքեր.
― Գըլխի՛ս վըրա, ասավ, իմ տեր.
Գընամ հիմի քանդեմ Սասուն,
350 Կանայք բերեմ քառսուն-քառսուն,
Քառսուն բեռնով դեղին ոսկի,
Տեղը ջընջեմ Հայոց ազգի։
Ասավ, Մըսրա աղջիկ ու կին
Պար բըռնեցին ու երգեցին.
355 ― Մեր Կոզբադին գընաց Սասուն,
Կանայք բերի քառսուն-քառսուն,
Քառսուն բեռնով ոսկի բերի,
Մեր ճակատին շարան շարի,
Կարմիր կովեր բերի կըթան`
360 Գարնան շինենք եղ ու չորթան։
Ջա՛ն Կոզբադին, քաջ Կոզբադին,
Սասմա Դավթին զարկեց գետին։
Ու Կոզբադին փըքված, ուռած,
*Աղախին, ծառա (խմբ․)
― Շնորհակալ եմ, քույրե՛ր, գոռաց,
365 Մինչև գալըս դեռ համբերեք,
Էն ժամանակ պիտի պարեք...
Էսպես երգով,
Զոռով-զորքով
Գոռ Կոզբադին մըտավ Սասուն.
370 Օհան լըսեց` կապվեց լեզուն։
Աղ ու հացով,
Լաց ու թացով
Առաջն ելավ,
Խընդիրք արավ.
375 ― Ինչ որ կուզես` առ, տա՛ր, ամա՛ն.
Վարդ աղջիկներ, կանայք Սասման,
Դառը դատած դեղին ոսկին,
Միայն թե գըթա մեր խեղճ ազգին,
Մի՛ կոտորիր, մի՛ տար մահու,
380 Վերև` Աստված, ներքևը` դու...
Ասավ, բերավ շարան-շարան
Վարդ աղջիկներ, կանայք Սասման։
Ու Կոզբադին կանգնեց, ջոկեց,
Մարագն արավ, դուռը փակեց,
385 Քառսուն կույս աղջիկ, սիրուն, արմաղան,
Քառսուն էլ երկար, որ ուղտեր բառնան,
Մըսրա Մելիքին ղարավաշ դառնան։
Դեզ-դեզ կիտեց դեղին ոսկին.
390 Սև սուգ կալավ Հայոց ազգին։
Հե՜յ, ո՞ւր ես, Դավի՜թ, Հայոց պահապան,
Քարը պատըռվի ― դո՛ւրս արի մեյդան։
Քանդած հոր վանքը որ շինեց նորից,
Ցած իջավ Դավիթ Մարութա սարից,
395 Ժանգոտած, անկոթ մի շեղբիկ գըտավ,
Գընաց` պառավի շաղգամը մըտավ։
Պառավն էր. եկավ` անե՜ծք, աղաղա՜կ.
― Վա՜յ, խելա՛ռ Դավիթ, շաղգամի տեղակ
Դու կըրակ ուտես, ցավ ուտես, ասավ,
400 Քու աչքն աշխարքում մենակ ի՞նձ տեսավ.
Կորեկըս արիր գետնին հավասար,
Էս էր մընացել ձըմեռվան պաշար,
Էս էլ կըտրում ես,
Էլ ո՞նց ապրեմ ես։
405 Թե կըտրիճ ես դու, աղեղդ ա՛ռ գընա՛,
Քու հոր աշխարքին տիրություն արա՛,
Քու հոր գանձը կե՛ր,
Թողել ես անտեր,
Մըսրա թագավոր ղըրկել է` տանի:
410 ― Էլ ի՞նչ ես վըրես բարկանում, նանի՛,
Էդ ի՞նչ ես ասում, ես չեմ հասկանում,
Մըսրա թագավոր մեր ի՞նչն է տանում։
― Մըսրա թագավոր մեր ի՜նչն է տանում…
Մըսրա թագավոր քու աչքն է հանում,
415 Դանդալոշ Դավիթ. ղըրկել է հըրեն,
Եկել են Սասմա քաղաքի վըրեն
Սյուդին, Չարխադին,
Թալան են տալի բովանդակ Սասում.
420 Քառսուն բեռ ոսկի խարաջ են ուզում.
Քառսուն կույս աղջիկ սիրուն, արմաղան,
425 ― Ի՞նչ ես, ա՛յ պառավ, էլ ինձ անիծում.
Ցույց տուր մի տեսնեմ ― որտե՞ղ են ուզում։
― Ո՜րտեղ են ուզո՜ւմ... Մահըս տանի քե՜զ.
Դո՛ւ պետք է էն հոր զավակը լինե՜ս...
Եկել ես` էստեղ շաղգամ ես լափում...
430 Ոսկին Կոզբադին ձեր տանն է չափում,
Աղջիկներ փըլեկ մարագն են լըցրած։
Շաղգամը թողեց Դավիթ ու գնաց։
Տեսավ` Կոզբադին իրենց տան միջին,
Չափում է ոսկին թեղած առաջին,
435 Սյուդին, Չարխադին պարկերն են բըռնել,
Ձենով Օհանն էլ շըլինքը ծըռել,
Կանգնել է հեռու, ձեռները ծոցին։
Տեսավ, աչքերը արնով լըցվեցին։
― Վե՛ր կաց, Կոզբադին, հեռո՛ւ կանգնիր դու,
440 Իմ հոր ոսկին է ― ես եմ չափելու։
― Կոզբադին ասավ.― Է՜յ, Ձենով Օհան,
Կըտաս ― տո՛ւր խարջը էս օխտը տարվան,
Թե չէ` կըգնամ, միրուքըս վըկա,
Մըսրա-Մելիքին կըպատմեմ, կըգա,
445 Ձեր Սասմա երկիր քար ու քանդ կանի,
Տեղը կըվարի, բոստան կըցանի։
― Կորե՛ք, անզգամ դուք Մըսրա շըներ,
Բա չե՞ք իմացել դուք Սասմա ծըռեր...
Մեռա՞ծ եք կարծում դուք մեզ, թե՞ շըվաք,
450 Կուզեք մեր երկիր դընեք խարջի տա՜կ...
Բարկացավ Դավիթ, չափը շըպըրտեց,
Տըվավ Կոզբադնի գըլուխը ջարդեց,
Չափի փըշրանքը պատն անցավ, գընաց,
Մինչև օրս էլ դեռ գընում է թըռած։
Ու ելան` թափած ոսկին թողեցին,
455 Հայոց աշխարքից փախան գընացին
Սյուդին, Չարխադին։
― Վա՜յ, վա՜յ, հորեղբա՛յր, ի՜նչ ասեմ ես քեզ.
460 Մենք ունենք էստեղ դեղին ոսկու դեզ,