EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Նավեր, նավակներ իր տակը կանի,
Շեներ, քաղաքներ կըծածկի ջրով։
160 Բայց փաշեն նրան էլ ականջ չարավ,
Զարկեց ու կտրեց գլուխը ճերմակ։
Ու էսպես մեռավ արդար ծերունին,
Ինքն արքայություն գընաց երկընքում,
Իսկ մեզ խնդություն տվեց էս կյանքում:
ՄԱՐԿՈՆ ՌԱՄԱԶԱՆԻՆ ԳԻՆԻ է ԽՄՈԻՄ
Սերբական ազգային ժողովրդական էպոսից
Սուլթան Սուլեյման հըրաման հանեց,
Որ իրեն երկրում ոչ մի հըպատակ
Ռամազան օրը գինի չխմի,
Կանաչ դոլամա չհագնի վերից,
5 Կողքիցը պողպատ թուր չըկախ անի,
Շուրջպարի չերթա աղջիկների հետ։
Թուրը կախ արավ Մարկոն իր կողքից,
Կանաչ դոլամա հագավ վերևից,
Ռամազան օրը գինի է խմում,
10 Կանչում, հավաքում անցվոր ու խոջա,
Խմում է, թասը նրանց է տալիս։
Գալիս են թուրքերն իրենց Սուլթանին.
― Սուլթա՜ն, մեր տերն ես, մեր ծնողն ես դու,
Չէ՞ որ դու ինքդ հըրամանք արիր,
15 Որ մեր էս տոնին, էս ծանըր պահքին
Ոչով բերանը գինի չտանի,
Ոչով դոլամա չհագնի կանաչ,
Ոչով կողքիցը թուր չըկախ անի,
20 Մարկոն աղջկանց հետ շուրջպարի կերթա,
Մարկոն կողքիցը թուր է կախ արել,
Մարկոն հագել է կանաչ դոլամա,
Ռամազան օրը գինի է խմում։
Գլուխը քարը` թե մենակ խմեր.
25 Անցվոր ու խոջա կիտում է գլխին,
Համ ինքն է խմում, համ նրանց տալիս։
Սուլթան Սուլեյման էս լսեց թե չէ`
Երկու սուրհանդակ ղրկեց Մարկոյին.
― Գնացե՛ք, ասավ, իմ արագ տղերք,
30 Գնացե՛ք շուտով Մարկոյին ասեք`
Թե` կանչում է քեզ Սուլթանն անհապաղ։
Գնացին արագ Սուլթանի մարդիկ
Շիտակ Մարկոյի վրանը մտան։
Խմում է Մարկոն գավաթն առաջին,
35 Մեջը կըլինի տասներկու օխա։
― Լսի՛ր, ասացին, քաջազուն Մարկո,
Սուլթանը ղրկեց մեզ քո ետևից,
Վե՛ր կաց տեղիցդ, գնանք Սուլթանին։
Սաստիկ բարկացավ Մարկոն էս խոսքից,
40 Վեր կալավ ծանըր գավաթն առաջի
Ու` առ հա կըտաս` սրանց գլխներին։
Գլուխ ու գավաթ ջարդ ու փուրդ եղան,
Արյուն ու գինի խառնըվեց իրար։
Ապա թե գնաց Մարկոն Սուլթանին.
45 Գնաց աջ կողմը նստեց ծունկ ծնկի,
Սամուր գլխարկը քաշեց աչքերին,
Իր ծանըր գուրզը դրեց առաջին,
Սուր թուրն էլ ուսին բռնած պատրաստի։
Ու էսպես խոսեց Սուլթանը թուրքի։
50 ― Իմ հոգևորդի, քաջազուն Մարկո,
Դու հո լավ գիտես` կարգ եմ դրել ես,
Որ մեր մեծ պահքին, Ռամազան օրը`
Ոչով բերանը գավաթ չտանի,
Ոչով դոլամա չհագնի կանաչ.
55 Շուրջպարի չերթա աղջիկների հետ։
Իմ ծառաները ինձ մոտ են գալիս`
Վատ խաբարներ են բերում քեզանից։
Դու պար ես գալիս, իբրև, շուրջպարի,
Պողպատի թուր ես կապել քո մեջքին,
60 Կանաչ դոլամա հագել վերևից,
Ռամազան օրը գինի ես խմում,
Անցվոր ու խոջա կանչում` խմեցնում։
Ի՞նչ ես գլխարկդ քաշել աչքերիդ,
Ինչո՞ւ ես բերել քո գուրզը քեզ հետ,
65 Ինչո՞ւ ես թուրդ բռնել պատրաստի։
Պատասխան տվեց Մարկոն Սուլթանին.
― Ո՜վ իմ հոգեհայր, Սուլթան Սուլեյման,
Իմ հավատն էսպես ինձ թույլ է տալիս,
Ես էլ խըմում եմ ձեր պահքի օրը։
70 Մենակ խմելը անվայել է ինձ,
Երբ ուրիշները մտիկ են անում,
Ես էլ կանչում եմ անցվոր ու խոջա,
Որ մտիկ չանեն, նրանք էլ խմեն։
Կանաչ դոլամա էնդուր եմ հագնում,
75 Որ ջահել մարդ եմ ու սազում է ինձ։
Կողքիցս եթե թուր եմ կախ արել,
Իմն է, իմ փողով ես ինքս եմ առել։
Աղջիկների հետ թե պար եմ գալիս,
Էնդուր, որ ազատ մարդ եմ ամուրի,
80 Ինչպես որ ինքդ եղել ես մի օր։
Գլխարկս էնդուր եմ քաշել աչքերիս,
Որ չեմ դիմանում, ճակատս էրվում է,
Երբ որ խոսում եմ Սուլթան հորըս դեմ։
Իմ գուրզն էլ հետըս էնդուր եմ բերել,
85 Ու թուրըս պատրաստ պահում եմ էսպես,
Վախում եմ հանկարծ կռիվ պատահի։
Եվ` եթե կռիվ պատահի հանկարծ`
Վա՜յ նրան, ով մոտ կըլնի Մարկոյին։
Չորս կողմը նայեց Սուլթանը էստեղ,
90 Տեսնի թե ո՞վ կա մոտիկ Մարկոյին.
Տեսավ, որ ոչով չկա վրանում
Ու ինքն է մենակ մոտիկ Մարկոյին։
Ահից սկսեց քաշվել ետ ու ետ,
Մարկոն էլ առաջ` դեպի Սուլթանը,
95 Տարավ ու սեղմեց վրանի պատին:
Սուլթանը ձեռքը գրպանը կոխեց,
Մի հարյուր դուկատ հանեց գրպանից,
Հանեց, դեմ արավ ջահել Մարկոյին.
― Ա՛ռ, ասավ, Մարկո, տար` գինի խմիր:
ՄԱՐԿՈՆ ՎԵՐԱՑՆՈՒՄ է ՊՍԱԿԻ ՀԱՐԿԸ
Սերբական ազգային էպոսից
Վաղ լուսաբացին վերկացավ Մարկոն,
Ձին հեծավ, չափեց դաշտը Կոսովի։
Գընաց, որ հասավ Սերվանա գետին`
Դիմացը ելավ մի սիրուն աղջիկ։
5 ― Բարի օր, ասավ, կոսովցի քուրի՛կ։
Սիրուն աղջիկը խոր գլուխ տըվեց.
― Բարին արևիդ, անծանոթ կտրիճ։
Ու էսպես խոսեց Մարկոն քաջազուն.
― Քուրի՛կ, դու ջահել, էդքան գեղեցիկ,
10 Հասակդ նոճի, այտերըդ կարմիր,
Ափսո՜ս, որ մենակ ծամդ է խանգարում.
Ինչո՞ւ է, քուրի՛կ, ծամըդ ճերմակել,
Բախտըդ, երևի թռել է քեզնից։
Դու ի՞նքդ ես արդյոք ցավի հանդիպել,
15 Թե քո խեղճ մերը, թե հերըդ ծերուկ։
Կոսովի աղջիկն արտասուք թափեց,
Արտասուք թափեց ու էսպես ասավ.
― Չէ՛, ախպերացու, անծանոթ կտրիճ,
Ես չեմ խորտակել իմ բախտն իմ ձեռքով,
20 Փորձանքը ինքն է եկել իր ոտով։
Էս ինը տարի կըլինի ուղիղ,
Հեռվից արաբը մեզ մոտ է եկել,
Կապալով Կոսովն առել սուլթանից։
Դըրել է երկիրն ամբողջ հարկի տակ,
25 Ուտում է, խըմում դաշտը բովանդակ։
Մի ուրիշ հարկ է դըրել մեզ վրա.
Ամեն հարսնացու, որ մարդու գընա,
Պետք է վըճարի երեսուն ոսկի.
Ամեն փեսացու, որ աղջիկ ուզի,
30 Երեսուն ոսկի, չորսն էլ ավելի։
Ով էսքան ոսկի ուներ գըրպանում,
Ով էսքան ոսկի տըվեց արաբին`
Ամենքը դարձան մարդու-որդու տեր։
Ես որբ աղջիկ եմ. եղբայրներ ունիմ,
35 Նըրանք էլ աղքատ, ձեռքները պակաս,
Չեն կարող էսքան հարկ տան արաբին։
Սըրա համար չեմ գընում ես մարդու,
Չեմ կարում դառնամ տան ու տեղի տեր.
Էս է իմ ցավը, անծանոթ ախպեր։
40 Բայց թե երանի էս լիներ մենակ,
Աղջիկն իր տանը նըստեր անպըսակ,
Կամ աղջիկ չառներ տըղան նորահաս։
Ուրիշ մի ցավ կա, անարգ առավել,
Արաբը ուրիշ մի հարկ է դըրել,
45 Որ նոր պըսակված հարսին ու փեսին
Գիշերը տանեն արաբի մեծին,
Ինքը նոր հարսին փայի, փայփայի,
Իրեն մարդիկը` ջահել փեսային։
Ամեն տուն, ուր կան աղջիկ ու տղա,
50 Ղրկել են հերթով ամենքն արաբին։
Եկել է հերթը ինձ հասել հիմի,
Որ սև արաբին գընամ ես էսօր,
Որ նըրա կինը դառնամ ես էսօր։
Ու միտք եմ անում ինքըս իմ միջին.
55 Տե՜ր Աստված, արդյոք ի՜նչ անեմ հիմի.
Ծըմա՞կը գընամ, թոկ գըցեմ, կախվե՞մ,
Թե՞ գետը գընամ, ջուրն ընկնեմ, խեղդվեմ.
Ինչ էլ որ լինի` մեռնեմ վերջանամ,
Քան չար թշնամու տարփածուն դառնամ։
60 ― Քուրի՛կ ջան, ասավ Մարկոն դյուցազուն,
Մի՛ կըտրիր հույսըդ, համբերող եղիր.
Ո՛չ ջըրում խեղդվիր, ոչ ծառից կախվիր,
Ու մի՛ կորցընիր ինքըդ քո հոգին։
Ցույց տուր ինձ մենակ` տեղը արաբի,
65 Ո՞ւր է արաբը, ո՞րտեղ է կենում.
Խոսելիք ունիմ էսօր նըրա հետ։
Պատասխան տըվեց կույսը Կոսովի.
― Ախպե՛ր ջան, ասավ, անծանոթ կտրիճ,
Ինչո՞ւ ես հարցնում տեղը արաբի,
70 Արաբի տեղը դատարկ տեսնեմ ես։
Չըլնի՞ թե դու էլ աղջիկ ես ուզել,
Գընում ես, որ տաս հարկը պըսակիդ։
Չըլնի՞ թե քո մոր մինուճարն ես դու.
Եթե արաբը տա քեզ ըսպանի`
75 Խեղճ պառավ մերըդ ի՞նչ պիտի անի։
Ու Մարկոն ձեռը գըրպանը տարավ,
Երեսուն ոսկի հանեց գըրպանից,
Տըվեց Կոսովի տըխուր աղջկան։
― Ա՛ռ, քուրի՛կ, բըռնիր էս երսուն ոսկին,
80 Դարձիր, ետ գընա քո տունը ճերմակ,
Էնտեղ ըսպասիր քո կարմիր բախտին.
Ցույց տուր ինձ մենակ տունը արաբի,
Կերթամ քո հարկն էլ կըտամ ես նըրան։
― Արաբը, ախպե՛ր, տուն ու բակ չունի։
85 Նայիր դաշտն ի վար, դատարկ ու դուրան.
Մի տեղ է մենակ դըրոշ ծածանում,
Էն սև արաբի դըրոշն է մետաքս,
Էնտեղ է նըրա վըրանը զարկած,
Վըրանի շուրջը կանաչ ցանկապատ,
90 Ամբողջ ցըցահան շարած գըլուխներ,
Մեր կըտրիճների գըլուխներն անբախտ։
Քառսուն պահապան ունի արաբը,
Հըսկում են անքուն գիշեր ու ցերեկ։
Հենց որ վերջացավ խոսքը աղջըկա,
95 Շուռ տըվեց Մարկոն գըլուխն իր ձիու,
Քըշեց Կոսովի արձակ դաշտն ի վար։
Տաքացրեց, լըցրեց իր հուր Շարացին։
Ոտների տակից կըրակ է թըռչում.
Պընչերից բոց է ելնում կապուտակ։
100 Գընում է Մարկոն սիրտը լեփ-լեցուն,
Իր այտերն ի վար արցունք է հոսում,
Արցունքի տակից էսպես է խոսում.
― Հե՜յ, դու լայնարձակ սուրբ դաշտ Կոսովի,
Էս ի՜նչ ես տեսնում, ի՜նչ տեղ հասար դու
105 Մեր թագից հետո, մեր փառքից հետո.
Արաբն եկել է` չոքել քեզ վըրա։
Չեմ կարող տանել էս ցավն ես դաժան,
Չեմ կարող տանել անարգանքն էս սև,
Էս տուրքն անօրեն, էս հարկն անպատիվ,
110 Որ աղջիկ-տըղա պըղծվեն սերբերի։
Քույրե՜ր, ձեր ոխը էսօր ես կառնեմ,
Ձեր ոխը կառնեմ, կամ թե` կըմեռնեմ։
Ու քշեց շիտակ վըրանի վըրա։
Պահնորդ արաբներ հեռվից աչքեցին
115 Ու էսպես ասին արաբի մեծին.
― Մեր տե՛ր, ասացին, մեր իշխան արաբ,
Կապույտ նըժույգը հեծած ամեհի,
Կոսովի դաշտով կըրակի նըման,
Մի արմանք զարմանք կտրիճ է գալի։
120 Կըրակ է թըռչում նըժույգի ոտքից,
Պընչերից ծուխ է ելնում կապուտակ։
Մեզ վըրա է սա քըշում շիփ-շիտակ։
Արաբի մեծը պատասխան տվեց.
― Հե՜յ, ասավ, տըղե՛րք, իմ քառսուն քաջեր,
125 Ո՞վ կարա իր ձին քըշի մեզ վըրա։
Նոր նըշան դըրած մի ջահել է դա,
Իրեն հարսանքի հարկն է գալիս տա։
Ափսոսն է գալիս երեսուն ոսկին,
Էրվում է իր մեջ ու քըշում է ձին։
130 Դուրս եկեք դրա առաջը շուտով
Գըլուխ վեր բերեք հարգանքով, պատվով,
Օգնեցեք, ձիուց իջեցրեք իրեն,
Ձին ու զենքերը առեք իր ձեռքից,
Ու իրեն բերեք վըրանը ― ինձ մոտ։
135 Ես դըրա ոսկին չպիտի առնեմ,
Դըրա գլուխը պետք է ես առնեմ,
Ու խաղուն կապույտ նըժույգը տակի։
Ասավ ու խըմբով ծառաներն ելան,
Որ ձեռքիցն առնեն ձին ջահել հյուրի,
140 Բայց հենց մոտեցան, տեսան Մարկոյին,
Էլ սիրտ չի արին առաջը գընան,
Փախան, վըրանը մըտան վերըստին,
Թաք կացան ետևն արաբ իշխանի,
Իրենց թըրերը ծածկեցին փեշով։
145 Ներս մտավ Մարկոն բակը արաբի,
Ցած իջավ ձիուց վըրանի շեմքում.―
― Գընա՜, իմ Շարաց, քեֆ քաշի՛ր, ասավ,
Քեֆ քաշիր էստեղ, բակումն արաբի,
Բայց, տե՛ս, դըռնիցը հեռու չըգնաս,
150 Գուցե թե շուտով հարկավոր լինես։
Ու մըտավ Մարկոն վըրանն արաբի։
Սիրուն սերբուհին առաջին կանգնած`
Արաբը նստել գինի է խըմում։
Ներս մըտավ Մարկոն ու բարև տըվեց.
155 Բարի օր, տանտե՛ր, բարի աջողում։
Արաբը սիրով բարևը առավ.
― Աստծու բարին քեզ, անծանոթ կտրիճ.
Նըստի՛ր, մի բաժակ դատարկիր մեզ հետ,
Հետո կըպատմես` ինչու ես եկել։
160 Ետ դառավ Մարկոն` պատասխան տըվեց․
― Գինի խմելու ժամանակ չունիմ,
Եկածս էլ արդեն բարի է ինքնին։
Սըրանից բարի էլ ի՞նչ կըլինի.
Աղջիկ եմ ուզել, պըսակ եմ գընում,
165 Հարսանքավորըս կանգնած է ճամփին,
Եկա` վըճարեմ տուրքը պըսակի,
Վըճարեմ և՛ ինձ, և՛ հարսիս համար,
Շուտ արա, որ ետ չընկնենք մեր ճամփից,
Ես քանի՞ ոսկի պիտի վըճարեմ։
170 Էս խոսքի վըրա արաբը ասավ.
― Թե քանի ոսկի ― դու ինքըդ գիտես.
Հարսը տալիս է երեսուն ոսկի,
Փեսան երեսուն, չորսն էլ ավելի։
Բայց ես տեսնում եմ` կըտրիճ մարդ ես դու,
175 Հարյուր էլ որ տաս` ի՞նչ կա քեզ համար։
Ու Մարկոն ձեռը գրպանը տարավ,
Հանեց, շըպռտեց մի երեք ոսկի։
― Հավատա՛, ասավ, էլ ավել չունիմ։
Թե կուզես` մընա, ըսպասիր մի քիչ,
180 Մինչև պսակից ետ գամ հարսիս հետ,
Բաժինքը ողջ քեզ, հարսը ինձ լինի։
― Գարշելի՛, թըշշաց արաբն օձի պես.
Սակարկո՞ւմ ես դու... դու ծաղրո՞ւմ ես ինձ...
Ես չեմ հավատում ձեզնից ոչ մեկին։
185 Ասավ, վեր կալավ իր գուրզն ահագին,
Զարկեց Մարկոյին երեք-չորս անգամ։
Զարկեց, ծիծաղեց Մարկոն քաջազուն։
Հե՜յ, դու սև արաբ, հե՜յ արաբ, ասավ,
Կատա՞կ ես անում, թե ճիշտ ես զարկում։
190 Ու օձի նման արաբը թըշշաց.
― Կատակ չեմ անում, սըրտով եմ զարկում։
― Էնպես կարծեցի կատակ ես անում։
Դե որ էդպես է, սըրտով ես զարկում,
Ինձ հետ էլ մի գուրզ կըլնի երևի,
195 Քանի անգամ որ դու ինձ զարկեցիր,
Էնքան անգամ էլ ես քեզ կըզարկեմ.
Նըրանից հետո դաշտը դուրս կըգանք,
Դաշտը կըջոկի կտրիճը մեր մեջ։
Ասավ ու առավ իր գուրզը մեխված
200 Ու էնպես զարկեց արաբի մեծին,
Որ գլուխն իսկույն թըռավ ուսերից։
Նայեց, ծիծաղեց Մարկոն քաջազուն:
― Տեր Աստված, ասավ, փառքըդ շատ լինի,
Ինչքան հեշտ թըռավ գըլուխն արաբի,
205 Ասես գլուխ չէր ունեցել իսկի։
Ապա թե հանեց թուրը հավլունի,
Ողջ ծառաներին հընձեց խոտի պես,
Քառասուն հոգուց չորսին թող արավ,
Որ գընան անցնեն աշխարհքից աշխարհք.
210 Իր ու արաբի պատմությունն անեն։
Բակի շուրջ շարած գըլուխներն առավ,
Առքով ու փառքով թաղեց հողի մեջ,
Որ ցին ու ագռավ չգան, չկըտցեն,
Նըրանց փոխարեն` արաբի մարդկանց
215 Գլխները զարկեց, շարեց բակի շուրջ,
Ու տիրեց գանձին արաբի դիզած։
Չորս արաբին էլ, որ թողեց կենդան,
Չորս կողմի վըրա ղըրկեց աշխարհքի,
Որ գընան, անցնեն դաշտը Կոսովի,
220 Պատմեն ու էսպես կանչեն ամեն տեղ.
― Որտեղ որ հասած աղջիկ կա տան մեջ`
Արձակ-համարձակ թող մարդու գընա,
Ու թող պըսակվեն սերբերը ազատ.
Վերացա՜վ, ջընջվե՜ց հարկը պըսակի,
225 Մարկոն վըճարեց ամենքի համար։
ՄԱՐԿՈՆ ՎԱՐ Է ԱՆՈՒՄ
Իր պառավ մոր հետ միասին նըստած
Գինի էր խըմում Մարկոն դյուցազուն։
Երբոր բավական գինի խըմեցին,
Մեծ մերն ըսկըսեց որդուն խըրատել։
5 ― Իմ որդի, ասավ, քաջազուն Մարկո,
Ձեռ քաշի արի կըռվից, արյունից,
Չար բանից, որդի, բարի չի՛ ծընիլ։
Հոգնել եմ ես էլ պառավ տեղովըս
Արնոտ շապիկներ շատ լըվանալուց։
10 Ա՛ռ մեր գութանը, մեր եզները առ,
Գընա, սար ու դաշտ վարի գութանով,
Ըսպիտակ ցորեն ցանի քեզ համար,
Երկուսով ուտենք` ու հանգիստ ապրենք։
Ու լըսեց Մարկոն իր մորը պառավ։
15 Գութանը լըծեց ու գընաց վարեց,
Բայց գընաց վարեց ոչ թե սար ու դաշտ,
Այլ էն մեծ ճամփեն թագավորական։
Երեք ձի բեռնած արծաթ ու ոսկի
Յանիչարները էն ճամփով եկան,
20 Եկան, գոռացին Մարկոյի վըրա․
― Էհե՜յ, ա՛յ Մարկո, մի՛ վարի ճամփեն․
― Էհե՜յ, ա՛յ թուրքեր, մի՛ ոտքեք վարըս․
― Էհե՜յ, ա՛յ թուրքեր, մի՛ ոտքեք վարըս։
25 Հերսը որ եկավ երկար վիճելուց,
Գութան ու եզներ առավ միասին,
Զարկեց, տեղն ու տեղ ջարդեց թուրքերին:
Երեք բեռ ոսկի-արծաթը առավ
Բերեց ու տըվեց իր մորը պառավ.
30 ― Մերի՛կ ջան, ասավ, ոնց որ դու ասիր`
Վար արի էսօր, էսքան դատեցի:
11991100--աակկաանն թթվվաակկաաննննեերր
ՈՈՍՍԿԿԻԻ ԲԲԱԱՆՆԱԱԼԼԻԻՆՆ
Լինում է, չի լինում մի անտառում մի անտառապահ է
լինում։ Էս անտառապահի կինը մի աղջիկ է բերում ու ինքն էլ
մեռնում։ Խեղճ անտառապահը մնում է ցավի մեջ. էնտեղ օրը
մինչև իրիկուն պետք է իր պաշտոնը կատարի, անտառը շրջի,
պահի, պահպանի, էստեղ էլ տանը երեխեն է մնում մենակ,
ոչ կերակրող կա, ոչ բարուրող։ Մի օր էլ գնում է անտառի
խորքը, կանգնում է ու միտք անում. «Է՜հ,― ասում է,― մարդ
մի անգամ մեռնի` պրծնի։ Մի արջ կամ մի գել դուրս գա ուտի,
էս երեխի ցավիցն ազատվեմ, էլ ետ չգնամ ու տեսնեմ` ոնց է
օրեցօր հալվում, հատնում, չոր չոփ դառնում»։
Էս մտքի մեջը` մին էլ էն է տեսնում` թափանցիկ ամպի
թե մշուշի մեջ մի կին կանգնեց առաջին, մի գեղեցիկ,
բարձրահասակ կին, շողշողուն աստղերից պսակը գլխին։
Կանգնում է ու ասում. «Լսի՛ր,― ասում է.― Լուսմերիկն եմ ես.
ես գիտեմ` դու ինչ ես մտածում էս րոպեին։ Մի՛ հուսահատվիր,
հուսահատվելը մեղք բան է։ Գնա, քո երեխին բեր, ինձ տուր,
ես նրան կպահեմ ու կմեծացնեմ իր մոր նման ու վերջը մեծ
բախտի կհասցնեմ»։
Անտառապահը լսում է բարի ոգուն, գնում է երեխեն
բերում, տալիս իրեն։ Երեխին առնում է բարի ոգին, թռցնում
տանում իր լուսեղեն աշխարհը։
Էնտեղ բյուրեղյա պալատներում անպակաս լիության մեջ
ապրում է երեխեն, միշտ բարի ոգիներով շրջապատված ու
նրանց հետ խաղալով։
Էսպես երեխեն օրեցօր լավանում է, տարեցտարի մեծա-
նում տասնուչորս տարին էլ որ անց է կենում, էնպես մի գե-
ղեցիկ աղջիկ է դառնում, որ էն հուր-հրեղեն արևի նման շա-
փաղին է տալիս։ Հենց էդ ժամանակն էլ մի օր Լուսմերիկը
նրան իր մոտն է կանչում, ասում է.
― Աղջիկս, ես հեռու ճանապարհ պիտի գնամ։ Պիտի գնամ
աշխարհքում տխուր մարդկանց մխիթարելու, լացողների
արտասուքը սրբելու։ Մինչև իմ վերադարձն ահա քեզ եմ
տալիս իմ բնակարանի բանալիները։ Ահա 13 բանալի։ Էս
12 բանալին որ տեսնում ես, 12 սենյակն էլ բաց կանես ու
ման կգաս, կնայես, իսկ էս ոսկի բանալին 13-րդ դռանն է, էս
բանալին ամուր կպահես, էն դուռը բաց չես անիլ, եթե բաց
արիր, իմացիր, որ անբախտ կլինես։
Աղջիկը խոսք է տալիս, որ կպահի իրեն տված պատվերը,
ու Լուսմերիկը գնում է թե չէ` սկսում է բաց անել ու նայել
Լուսեղեն աշխարհքի ապարանքները։ Օրը մի դուռն է բաց
անում ու էսպես հերթով 12 դուռն էլ բաց է անում, ման գալիս,
հիանում, հրճվում արարչագործության սքանչելիքներով`
իրեն շրջապատող բարի ոգիների հետ։ Միայն մի դուռն
է մնում անբացանել, էն 13-րդ դուռը, ու սաստիկ վառվում
է աղջկա հետաքրքրությունը, ինչ ուզում է լինի` ուզում է
իմանա, թե ինչ կա էնտեղ, մի անգամ մոտիցն անց է կենում,
երկրորդ անգամ դիտմամբ գալիս է մոտիկանում, երրորդ
անգամ դիմում է ոգիներին.
― Ի՞նչ կա որ,― ասում է,― մի բան, որ Լուսմերիկը չի
իմանալ․ մի քիչ ծերպ անենք, նայենք, տեսնենք ինչ կա էնտեղ։
Հո կրնկի վրա բաց չեմ անիլ դուռը, ոչ էլ ներս կմտնեմ, միայն
մի քիչ ծերպ կանենք ու էնտեղից կծիկրակենք…
Բարի ոգիներն ասում են.
― Չէ՛, էդ մեղք է։ Լուսմերիկն արգելել է։ Դրանից քեզ դըժ-
բախտություն կգա։
Աղջիկը պատասխան չի տալիս․ երեսանց էնպես է ցույց
տալիս, թե հանգստացավ, բայց չի հանգստանում ցանկու-
թյունը նրա սրտի մեջ, կրծում է ու տանջում։ Եվ ահա մի
անգամ էլ բարի ոգիները, որ իրանից հեռանում են, ասում է.
«Դե՛, հիմի հո մեն-մենակ եմ. կգնամ բաց կանեմ, կնայեմ, ո՞վ
պետք է իմանա, որ ես նայել եմ»։ Ասում է, բանալին հանում։
Բանալին որ մին ու <մին> պատրաստ ձեռին էր, կողպեքի
մեջը կոխեց, իսկ երբ որ բանալին կողպեքի մեջն էր, էլ ինչ էր
մնում, պտտեց, բաց արավ…
Դուռը ետ գնաց, ու մի լույս զարկեց երեսին, տեսավ մի
պայծառ կրակ հուրհուրատին տալով` էրվում է ինքն իր մեջ…
Դու մի՛ ասիլ` անմահության կրակն է, որ կա, որից ծնվում
են անմահ ոգիները։
Արմացած, զարմացած մտիկ է տալիս, ու աչքերին չի հա-
վատում։ Մատը մոտեցնում է էն պայծառ լուսին, մատը իս-
կույն ոսկի է դառնում։ Սարսափը բռնում է, դուռը փակում
է ու ետ վազում։ Բայց ինչ անում է, չի անում, ահը չի
անցնում սրտիցը, սիրտը զարկում է ու զարկում կրծքի մեջ
ու չի հանգստանում, ոսկին էլ ինչքան լվանում է ու քերում,
մատիցը չի վեր գալիս։
Մի քիչ ժամանակից հետո Լուսմերիկը վերադառնում է իր
ճանապարհորդությունից։ Աղջկանը իր մոտ է կանչում ու 13
դռան բանալին էլ ետ է պահանջում։ Աղջիկը բանալիների
խրձակը (փունջ) որ տալիս է, Լուսմերիկը նայում է աչքերին
ու հարցնում.
―13-րդ դուռը բաց ես արե՞լ, թե չէ։
― Չէ՛,― պատասխանում է աղջիկը։
Լուսմերիկը ձեռքը դնում է նրա սրտին ու տեսնում է`
ինչպես է հուզված տրոփում, իմանում է, որ աղջիկը իր պատ-
վերը զանց է արել։ Երկրորդ անգամ է հարցնում.
― Ճշմարի՞տ ես ասում, որ բաց չես արել։
― Չէ՛,― նորից պատասխանում է աղջիկը։
Էստեղ Լուսմերիկը նկատում է, որ լուսի փելքից նրա մատը
ոսկեզօծվել է. պարզ տեսնում է, որ աղջիկը մեղք է գործել, ու
երրորդ անգամ է հարցնում.
― Ուրեմն, բաց չե՞ս արել։
― Չէ՛,― երրորդ անգամ ուրանում է աղջիկը։
― Դու իմ պատվերը չես կատարել ու դրա հետ միասին դեռ
սուտ ես ասում, դրա համար մեզ հետ մնալու արժանի չես դու։
Ասավ Լուսմերիկը թե չէ` աղջիկն ընկավ մի խորը քնի մեջ։
Մին էլ աչքը էնտեղ է բաց անում, որ պառկած է գետնի վրա,
մի ամայի, անբնակ տեղում։ Ուզում է օգնություն կանչի` ձենը
դուրս չի գալի։ Տեղիցը վեր է թռչում, ուզում է փախչի, բայց որ
կողմը վազում է, թանձր ու խիտ տատասկը ճամփեն կտրում
է։ Էդտեղ մի փչակ կաղնի ծառ է լինում։ Մտնում է էս ծառի
փչակը։ Գիշերը մտնում էր մեջը քնում, ցերեկն` անձրևից ու
քամուց պատսպարվում։ Ու քանի հիշում է, թե ինչպես լավ
էր էն լուսեղեն աշխարհքում, թե ինչպես էին բարի ոգիները
խաղում իրեն հետ` լա՜ց է լինում, լա՜ց է լինում։ Ուտելիքն
էլ էն վայրենի պտուղներն ու արմատներն են լինում, ինչ որ
գտնում էր իր ծառի մոտերքում։ Աշունքը թափած ընկուզն
ու չոր խաշամը (տերևը) հավաքում էր իր փչակը, ձմեռը որ
գալիս էր, ընկուզով կերակրվում էր ու ձնին, ցրտին վայրենի
գազանի նման մտնում էր էն չոր խաշամի մեջը, տաքանում։
Մի կողմից էլ հագի շորերը մաշվում են, ծվեն-ծվեն են լինում,
վրիցը վեր թափում։ Իսկ արևը մի քիչ ծիծաղում էր թե չէ` դուրս
էր գալիս, ծառի տակը նստում` ոտից գլուխ երկար մազերը
վրեն փռված։ Տարիներով էսպես ապրում է էս աշխարքի
ամեն պակասություն ու ամեն նեղություն տանելով։
Մի անգամ էլ, գարունքվա կանանչին, ծառի տերևակալած
ժամանակը, էն երկրի թագավորը անտառը որսի է դուրս
գալիս։ Ընկնում է մի եղնիկի ետևից։ Եղնիկը փախչում է,
գալիս թաքչում հենց էն թփուտներում, որ շրջապատում էին
էն հին ծառը։ Թագավորը ձիուց ցած է գալիս, թուրը հանում
ու թփերը ջարդելով իրեն համար ճամփա է բաց անում։ Որ
թփուտն անց է կենում, դուրս է գալիս ծառի տակը, տեսնում
է առաջին մի ակն ու արեգակ աղջիկ, ոտից գլուխ ծածկված
ոսկի մազերով։ Կանգնում է, զարմացած մտիկ է տալիս, մտիկ
ու վերջապես հարցնում է.
― Էդ ո՞վ ես դու, ինչու ես էստեղ, էս վայրի տեղը նստած։
Աղջիկը պատասխան չի տալիս, չի կարողանում բերանը
բաց անի։
Թագավորը նորից հարցնում է.― Կուզե՞ս ինձ հետ իմ ամ-
րոցը գնանք։
Էստեղ միայն թեթև գլխով է անում։
Թագավորը ձեռիցը բռնում է, նստեցնում իր ձիուն ու
տանում իր տունը։ Տանում է, հրամայում, որ զարդարեն ամե-
նալավ զգեստներով ու կատարեն, ինչ որ կհրամայի։ Եվ թեև
նա չէր կարում խոսել, բայց էնքան էր գեղեցիկ, որ թագավորը
շատ սիրեց ու հետն ամուսնացավ։ Մի տարեն վրա տղա են
ունենում։
Մի անգամ, գիշերով, երբ նա մենակ պառկած է լինում իր
ննջարանում, առաջը կանգնում է Լուսմերիկն ու ասում.
― Արի, ճշմարիտն ասա ու խոստովանիր, որ բաց ես արել
արգելած դուռը, և ես բաց կանեմ քո փակ լեզուն։ Իսկ եթե
կսկսես քո արածն արդարացնել ու առաջվա նման սուտ խո-
սել` էն ժամանակ նոր ծնած երեխեդ էլ կառնեմ կտանեմ
հետս։
Թագուհին կարող էր խոսել ու խոստովանել, բայց հա-
մառեց ու պատասխանեց.
― Չէ՛… ես բաց չեմ արել արգելած դուռը…
Ու Լուսմերիկը նրա գրկից առնում է երեխին ու երեխի հետ
միասին անհետանում։
Առավոտը, որ ոչ մի տեղ երեխային չեն գտնում, ժողովրդի
մեջ տրտունջ է բարձրանում ու տարածվում, թե թագուհին
մարդակեր է, նա ինքն է սպանել ու կերել իր երեխին։ Թա-
գուհին էս բոլորը լսում է, բայց չի կարողանում խոսի, իրեն
արդարացնի։ Թագավորն էլ, որ սաստիկ սիրում էր նրան, չի
հավատում էս բամբասանքին։
Մի տարուց հետո թագուհին նորից երեխա է ծնում։ Ու
նորից գիշերը հայտնվում է Լուսմերիկն ու ասում.
― Խոստովանիր, որ դու ես բաց արել արգելած դուռը, ու
քեզ կվերադարձնեմ քո երեխեն ու փակ լեզուդ բաց կանեմ,
թե չէ, եթե համառես, էդ երկրորդ երեխեդ էլ կխլեմ կտանեմ
ինձ հետ։
Թագուհին էլի ասավ․
― Չէ՛, ես բաց չեմ արել արգելած դուռը։
Լուսմերիկը երկրորդ որդին էլ է խլում ու անհետանում։
Առավոտը, որ հայտնվեց, թե երկրորդ երեխեն էլ է անհայ-
տացել, առաջվանից ավելի բաց, համարձակ սկսեցին խո-
սել ու տարածել, թե թագուհին ինքն է կերել իր երեխին, իսկ
թագավորի մոտիկները թագավորին խորհուրդ էին տալիս
դատի հանձնել իր կնոջը։ Բայց թագավորը էնքան սրտալի էր
սիրում իր կնոջը, որ չէր ուզում հավատա չարախոսությանը
ու հրատարակեց, թե խոսողի գլուխը կթռչի։
Մյուս տարին մի սիրուն աղջիկ ծնեց։ Երրորդ անգամ
հայտնվեց Լուսմերիկն ու ասավ.
― Հետևիր ինձ։
Թագուհու ձեռիցը բռնած տարավ լուսեղեն աշխարհքը,
ցույց տվեց էնտեղ նրա առաջվա երեխաներին, որոնք ծիծա-
ղելով խաղում էին աստղերի հետ։
Թագուհին ուրախությունից չէր իմանում ինչ անի։
Լուսմերիկն ասավ.
― Մի՞թե քո սիրտը դեռ չի փափկել։ Եթե կխոստովանես,
որ դու բաց ես արել արգելած դուռը, ետ կտամ քեզ քո երե-
խաներին։
Բայց թագուհին երրորդ անգամ պատասխանեց.
― Չէ՛, ես բաց չեմ արել արգելած դուռը…
Ու Լուսմերիկը խլեց նրա երրորդ երեխին ու իրեն էլ ցած
ձգեց երկնքից։
Առավոտը, որ էս լուրն էլ տարածվեց, թե երրորդ երեխեն
էլ է չքացել, ամբողջ ժողովուրդը միաբերան սկսեց գոռալ.
― Մեր թագուհին մարդակեր է… դատաստան ենք
պահանջում… պատի՜ժ ենք պահանջում…
Ու թագավորն էլ չկարողացավ դիմադրի իր խորհրդա-
կաններին։ Դատ բաց արին թագուհու դեմ և, որովհետև նա
ոչ կարողանում էր խոսի, ոչ էլ արդարանում էր, վճռեցին
բարձրացնեն խարույկի վրա։ Փետ բերին կիտեցին, խարույկ
կազմեցին, թագուհուն բարձրացրին խարույկին, պինդ կա-
պեցին սյունին, ու չորս կողմից կրակի բոցերն սկսեցին
բորբոքվել ու բարձրանալ, հանկարծ էդ ժամանակ կոտրվեց
նրա գոռոզությունը, սիրտը լցվեց զղջումով ու սկսեց միտք
անել. «Ո՜վ, եթե կարողանայի մահից առաջ խոստովանել, թե
ես եմ բաց արել արգելած դուռը՜…»։ Էս մտքի հետ` հանկարծ
լեզուն բաց եղավ ու կանչեց․
― Այո՛, Լուսմերիկ, ես բաց եմ արել արգելած դուռը…
Էստեղ երկնքից սկսեց մի անձրև տեղալ ու կրակը հանգ-
ցրեց, նրա առջև փայլատակեց մի լույս, հայտնվեց առաջին
աստղապսակ Լուսմերիկը, թագուհու երկու մեծ երեխաներից
ամեն մինը մի կողքին, իսկ փոքրը` գրկին ու փաղաքուշ-
քնքուշ ասում է․
― Ով կխոստովանի իր արած հանցանքն ու կզղջա, նա
պետք է ներվի։
Ասում է, երեխաներին ետ տալիս իրեն, փակ լեզուն բաց է
անում ու երջանկացնում ամբողջ կյանքում։
11991166
ԿԿԱԱՐՐՄՄԻԻՐՐ ԾԾԱԱՂՂԻԻԿԿԸԸ
Լինում է, չի լինում` մի հարուստ վաճառական։ Ունենում է
երեք աղջիկ, մինը մյուսից գեղեցիկ, բայց ամենից գեղեցիկը
լինում է փոքրը։ Ինքն էլ ո՛չ կնիկ է ունենում, ո՛չ ուրիշ մոտիկ
մարդ. ո՛չ կյանքն ու կայանքը, ո՛չ արծաթն ու ոսկին աչքին
չեն գալիս, իր ամբողջ սերը տալիս է աղջիկներին։ Երեքին
էլ սիրում է, բայց ամենից շատ սիրում է փոքրին։ Մի անգամ
էս վաճառականը վեր է կենում` թե գնա հեռու աշխարհքներ
առուտուրի։ Երեք աղջկանն էլ կանչում է, ասում է. «Ի՞նչ եք
ուզում, որ ձեզ համար բերեմ»։ Մեծ աղջիկն ասում է. «Ես
մի անգին քարերով զարդարած ոսկե ապարոշ եմ ուզում»։
Միջնեկն ասում է. «Ինձ համար մի մաքուր ու անբիծ
բյուրեղից շինած հայելի բեր»։ Փոքրն էլ թե` «Ինձ համար էն
Կարմիր ծաղիկը բեր, որից գեղեցիկը էլ աշխարհքումը ո՛չ կա,
ո՛չ կճարվի»։ Փոքր աղջկա խոսքի վրա վաճառականը մտքի
տունն է ընկնում, ասում է. «Դու քույրերիցդ ավելի դժար բան
ուզեցիր, աղջի՛կ ջան։ Քո ուզած Կարմիր ծաղիկը գտնելը հեշտ
բան չի, և ես ի՞նչ իմանամ` նրանից գեղեցիկը աշխարհքումը
էլ կա՞, թե՞ չկա»։
Վեր է կենում, գնում աշխարհքից աշխարհք, երկրից երկիր
անց է կենում, առուտուր է անում, շատ գանձ ու հարստություն
է վաստակում, բեռներ կապում, ճամփու դնում դեպի տուն։
Մեծ աղջկա ուզած անգին քարերով զարդարած ապարոշն էլ է
գտնում, որ գիշերը ցերեկի նման լուս էր տալիս, միջնեկ աղջ-
կա ուզած բյուրեղյա հայելին էլ է գտնում, որի մեջ երևում
էին աշխարհքի բոլոր գեղեցկությունները, մեջը նայողի գե-
ղեցկությունը երբեք չէր թառամում ու օրեցօր ավելանում էր։
Բայց փոքր աղջկա ուզած Կարմիր ծաղիկը, որից գեղեցիկը
աշխարհքումը չլիներ` ոչ մի տեղ չի գտնում։ Գեղեցիկ ծաղիկ-
ներ պատահում էին, բայց ո՞վ կարող էր ասել, թե նրանցից
գեղեցիկները էլ չկային աշխարհքում։
Վերադարձին, մի խոր անտառով անց կենալու ժամանակ,
ավազակները հարձակվում են էս վաճառականի վրա, ունե-
ցած-չունեցած գանձն ու հարստությունը կողոպտում են, ինքը
փախչում է, ընկնում անտառի խորքերն, ազատվում։ Գնում է,
գնում, ո՛չ ձեն, ո՛չ ծպուտ, շունչ-կենդանի չկա։ Գիշերը վրա է
հասնում, էնքան մութը գիշեր, որ մատդ մարդի աչքը կոխեիր`
չէր տեսնիլ, բայց մեր վաճառականի ոտի տակը էնպես լուս է
լինում, ոնց որ օրը ցերեկով։ Քանի գնում է, էնքան լուսանում
է, քանի գնում է, էնքան լուսանում է, վերջը դուրս է գալիս մի
բացատ, բացատում տեսնում է արծաթից, ոսկուց ու անգին
քարերից շինած մի պալատ, որ կրակի նման էրվում է, արևի
նման լուս տալիս, իսկ ներսից լսվում են երաժշտության
ներդաշնակ դրախտական ձայները։
Բակն է մտնում, բակից անցնում է, մտնում պալատ։ Տես-
նում է արծաթով, ոսկով, անգին քարերով լիքը․ սրբած, վեր
քաղած, ամեն բան սարքին-կարգին, բայց մեջը մարդ չկա։
Մի սենյակ է մտնում` մարդ չկա, մյուսն է մտնում` մարդ չկա,
երրորդն է մտնում` մարդ չկա։ Ո՛չ տեր կա մեջը, ո՛չ տիրական,
ո՛չ ծառա կա, ո՛չ ծառայող, միայն երաժշտությունն է, որ
իրեն-իրեն հնչում է ու հնչում։ «Լավ տեղ է, բայց ավելի
լավ կլիներ, եթե մի ուտելու բան էլ լիներ»,― անց է կենում
վաճառականի մտքով… Մտքովն անց կենալն է լինում. մին
էլ էն է տեսնում` առաջը մի սեղան բացվեց. մի սեղա՜ն, որ
Աստծու ամեն բարին մեջը լիքն է։ Նստում է, ուտում, խմում,
կշտանում, տեղիցը վեր կենում։ Վեր է կենում թե չէ` սեղանն