EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
շնորհքից, այլև հասարակ հիշողություն անգամ չունի։ Նա առաջին տողում ասածը
մոռանում է մյուս տողում և այդպիսով հառաջանում են խայտառակ
հակասություններ, որոնք այնքան շատ են և աչքի ընկնող, որ մարդ ամեն մի
ոտանավոր կարդալուց հետո, ակամայից հիշում է մի ուրիշ այսպիսի բանաստեղծի
նշանավոր դարձած տողերը.
Կապույտ երկնքում աստղեր են փայլում,
Կարկուտ ու կայծակ գլխիս են թափվում։
Ինքնաստեղծ այլանդակ բառեր ու նախադասություններ որքան կամենաք․
մոլեգնային վշտեր, անշուք սիրտ, չար ճակատագրի անողոք բախտ, որոտ հրաման, և
այլն և այլն։
Հանգերի ու վանկերի մեծ անհամաձայնության մասին էլ չենք խոսում,
Պր. Մոճոռյանը նմանություններ էլ ունի. (Վտակ, Ամպ, Տվեք ինձ մի քաղցր քուն, Եթե
սիրտս ոչ մի տեղում, և այլն)։ Այս անհիշատակ նմանություններն էլ այնքան են
հաջող, որ ինձ հիշեցնում են մի ուրիշ բան։ Մեր գյուղացի քարտաշին տվել էին ձիու
պատկեր, որ նմանը փորագրի մի քաջ մարդու գերեզմանի վերա․ ուստեն փորագրել
էր և ձիու տեղ դուրս էր եկել էշ։
Այստեղ արդեն ժամանակ է բարի խորհուրդ տալու պ. Մոճոռյանին, թողնել
բանաստեղծությունը և յուր գործը ճանաչել․ թե չէ, ոչ թե հողեղենների անհայտ
մեղքերի, այլ այսպիսի բաների համար միայն Ոլիմպոսի սուրբ գագաթից կզայրանա
հայր Արամազդը, և գուցե Տարտարոս էլ ուղարկի։
Երբ գիշերային
Մութ հորիզոնից
Արև կամ լուսին
Երևում են ինձ,
5 Իմ տխուր հոգում
Ծագում է ոսկի
Ճաճանչը հուսո
Հարատև կյանքի,
Եվ մտածում եմ.–
10 Աշխարքը դեռ կա,
Դեռ օր կըտեսնեմ...
Եվ նշանն ահա։
Հրճվում է հոգիս,
Երգում եմ զվարթ,
15 Եվ ժպտում են ինձ
Թե՛ Աստված, թե՛ մարդ։
Աստծո տաճարում
Մոմը սեղանից
Խնկաբույր ծխում,
20 Վառվում է հանգիստ.
Իմ մռայլ հոգում
Առաքինության,
Ճշմարիտ կյանքի
Հավիտենական
25 Լույսը ցոլանում,
Վառվում է նույնպես.
Սրտով մեղմանում,
Աղոթում եմ ես։
Կուսի աչքերին
30 Նայում եմ ագահ.
Թնդում է հոգիս,
Դողում ակամա,
Եվ կենդանության
Ախտերը եռուն,
35 Ախորժ այրվում են
Իմ երակներում.
Սիրտս անհանգիստ
Պայթում է կարծես,
Զգում եմ ցավ, վիշտ...
40 Եվ տանջվում եմ ես.
Բայց այն տանջանքը
Քաղցր է ինձ համար,
Քան երկար կյանքը,
Աղոթք փրկարար։
ՌՈՄԱՆՍ
Երկու աչքով լալիս էր նա,
Վճիտ կաթիլքն արտոսրի
Թափվում էին կրծքի վերա
Սև աչքերից այն կուսի։
5 Նուրբ շրթունքը այրվում էին
Մատաղ սրտի կրակից,
Եվ համարձակ իմ առաջին
Լալով պատմում էր նա ինձ։
Ես ակնապիշ լսում էի
10 Այն պատկերով հիացած,
Եվ հիշում եմ միմիայն վերջի
Նրա խոսքերն, որ ասաց`
«... Ա՜խ, չարտասվել ես չեմ կարող,
Ծանր է ապրել սիրազուրկ...»,
15 Եվ բարձրաձայն հեկեկալով
Դարձյալ թափեց արտասուք։
ՔՐԻՍՏՈՍՆ ԱՆԱՊԱՏՈՒՄ
Անապատի մեջ խավար ու տխուր,
Ցրված քարերից մի քարի վըրա,
Գլխակոր նըստած, մտախոհ ու լուռ`
Աշխարհի մասին մըտածում էր նա։
5 Նրա ճակատը մութն էր ավելի,
Քան անապատը գիշերվա մթնում,
Մտածում էր նա` սեր-լույս ծավալի
Մարդկային կյանքի մութն անապատում։
Աչքի առաջև անց էին կենում
10 Սըրով, արյունով խուժադուժ ազգեր,
Անճար ու տըկար լաց էին լինում
Աղքատը, այրին ու որբը անտեր...
Եվ անապատում մի քարի վըրա
Միայնակ նըստած մըտածում էր նա...
ԵՐԱԶ
Գիշերն երազում հալածում էին.
Փախչում էի չար թշնամիներից.
Նրանք խառնաձայն հետևում էին...
Դողում էին սիրտս ու ծնկներս ահից։
5 Իմ առջև տեսա ընդարձակ դղյակ
Բարձըր պատերով փոքրիկ ծմակում.
Ես այնտեղ մտա... անմարդ ու դատարկ
Այն ավերակը ինձ հույս էր ազդում...
Զգույշ կուչ եկած, շունչս պահելով
10 Ես դողում էի մահվան սարսափից,
Եվ, զարհուրելի աղաղակներով,
Չարագործները մոտիկ էին ինձ։
Հանկարծ դղյակի, իմ շուրջ տարածված,
Գերեզմաններից ձայներ դուրս եկան,
15 Իմ հոգուն ծանոթ ձայներ մոռացված...
Եվ ես զորություն առա գերբնական։
Անարգ թաքստից դուրս թռա իսկույն
Որպես վրդոված վագրը դարանից,
Եվ հարձակվեցի ընդդեմ թշնամուն,–
20 Զենքերի բախում... զարթեցա քնից։
ԴԵՑԻՄ ԼԱԲԵՐԻՈՍ
Եվ խայտաճամուկ միմոսի շորով` Կեսարի կանչին
Լաբերիոսն ահա կանգնեց կըրկեսում, Հռոմի առաջին։
Թընդաց Հըռոմը, և աթոռներից վեր կացան հանկարծ
Ազնըվականներն ու ժողովուրդը ահից սարսափած.
5 Ու դըղըրդացին արձակ կըրկեսում շըփոթ ու շըշունջ,
Հազիվ լըսելի խառնակ աղաղակ ու դըժգոհ տըրտունջ.
«Լաբերիոսն այստե՞ղ... և ինչպես միմո՞ս... Այստեղ
օրենքով
Գերիներն իրենց կուռ շըղթաների շըռընչյուններով,
Սըրի շաչյունով անմահ Հըռոմի հըրճվանքի համար
10 Ճըգնում են ըմբշի և կամ միմոսի պըսակ ստանալ...
Լաբերիոսն այստե՞ղ... բայց չի մոռացել Հըռոմը նըրան.
Հին քաղաքացի, ծեր, հըռչակավոր պոետ աննըման,
Եվ արդ, կըրկեսում, ամբոխի առջև այսպես նա
կանգնած,
Լուռ ու գըլխակոր գետնին է նայում ամոթից շիկնած...»
15 Եվ տըրտունջների ձայներն անորոշ նըրան են հասնում.
Բայց իր աչքերը Հըռոմի վըրա նա չի կամենում
Բարձրացրնել այժմ` նըրա բացահայտ վըճռի ժամանակ.
Եվ անարգանքին ինքնաբավական հայացքով մենակ
Կեսարն է նայում։ Նըշան տըվավ նա հրամայող ձեռքով։
20 Լըռեց վերըստին հըպարտ Հըռոմը։ Գետնակոր գըլխով,
Ինչպես աղոթող ծանըր փորձանքի ահավոր ժամին,
Կանգնած է հուզված հանդիսի առջև երգիչ ծերունին։
Բայց դեմքը ահա առաջվա նըման փայլեցավ վառ-վառ,
Մըռայլ ճակատը դարձավ վերըստին հանգիստ ու
պայծառ,
25 Խոհուն աչքերը դըժգոհ ժողովին նայեցին կըրկին,
Ու նորից երգի, բանաստեղծության համարձակ հոգին
Հասավ պոետին, սիրտ տըվավ նըրան։ Նա զըվարթացավ
Պաղ-պաղ սարսուռը սըրտիցը մինչև մատները անցավ...
Այլակերպված է նա բոլորովին։ Մի ակընթարթում
30 Նա ոգևորվեց։ Վառված աչքերը կըրակ են ցայտում։
Ընկճող հայացքով իր շուրջն է նայում։ Տարածեց ահա
Անզուսպ խըռովքից դողացող աջը քընարի վըրա...
Ժողովը լուռ է։ Բոլոր աչքերը խոնարհած են ցած։
Ազնըվականները մըթին գիշերից մըռայլ են նստած,
35 Եվ ասպետները նըստած են խըրոխտ դեմքով կընճռալի.
Ուրախությունից փայլում է դեմքը ահեղ տիրողի։
Նոր նըշան տըվավ։ Եվ ահա երկչոտ ու անհամարձակ
Բարձրացավ ձայնը... ծերի դողդոջուն, չոր մատների
տակ
Գովված քընարի ոսկի լարերը հընչեցին հանկարծ.
40 Խորին լռության ժամին առաջին երգը որոտաց։
Եվ սթափվեցավ Հըռոմը նորից․ մարդիկ շարժվեցին.
Եվ աշխատում են պարզորոշ լըսել զայրացած երգչին։
Իսկ ալևորը, անխիղճ անպատված հին քաղաքացին,
Տակավին հըպարտ, արհամարհանքով նայում է Հռոմին։
45 Նա երգում է անբավ փառքը, մեծությունը Կեսարի,
Բարձըր խելքն ու տերությունը, իշխանությունը բարի։
Երգում է փայլը նրա հաղթության և մաղթում է կյանք
Եվ ուղարկում է հըզոր Կեսարին հարգ ու մեծարանք։
Փառաբանում է նա ճոխությունը ու փառքը Հռոմի,
50 Եվ աղաչում է, որ բաժին անեն... խինդը միմոսի...
Թախանձում է նա, որ ողջ մըտածեն, ինչպես որ ինքը,
Կեսարի շըրթան վըրա ճանաչեն իրենց օրենքը,
Որ հին օրերի ազատ երգերը ընդմիշտ լըռեին,
Ու միշտ Կեսարի թըշնամու ջանքերն իզուր ցըրվեին.
55 Հայրերի գոռոզ Հըռոմը գըլուխ խոնարհի նըրան,
Հըռոմում մարդիկ մըտածեն այնպե՜ս... միմոսի նըման...
Հանկարծ վիրավոր պոետը ցընցեց գըլուխն ալեզարդ,
Հընչող լարերին կատաղի ձեռքով զարկեց հուսահատ,
Քընարը ձըգեց ու գոռաց ցասկոտ ձայնով ահարկու.
60 ― Բարձրացի՛ր, Հըռո՛մ, իրավունքներդ կորցնում ես դու:
Ես չեմ ուզում մարդ իմանա
Իմ անցքերը խորհրդավոր ―
Սերս ու վիշտս, որոնց վերա
Խիղճս և Աստված են դատավոր։
5 Նրանց կըտա սիրտս հաշիվ
Եվ նրանցից կըհայցե գութ,
Եվ թող ինձ նա միայն պատժի,
Ով ցավերիս տվեց սնունդ։
Նախատինքը անմիտների
10 Չի խռովիլ բարձըր հոգին,―
Որքան ծովը գոռա, փրփրի։
Ժայռը կանգնած է վերստին։
Նրա ճակատը, բարձրացած,
Ամպերումն է մշտամռայլ,
15 Եվ մրրկից, որոտից զատ
Միտքը ոչում չի հավատալ։
Մի աշնանային մռայլ իրիկուն
Մի աղջիկ գնում էր անմարդ տեղերով,
Յուր անբախտ սիրո ծնունդը թաքուն
Բռնած դողդոջուն, քնքուշ ձեռքերով։
5 Բոլորը լուռ էր. հոգնած աշխարհքը
Հանգստանում էր գիշերվա մթնում,
Այնինչ ուշադիր աղջիկն յուր աչքը
Երկչոտ հայացքով չորս կողմն էր ածում։
Եվ, հառաչելով անմխիթարանք,
10 Նա նայեց անմեղ այն արարածին.
«Քնած ես, մանուկ, դու իմ տառապանք...
Եվ անտեղյակ ես իմ սրտի վըշտին...
Աչքդ բաց կանես բարձրականչ լալով,
Սակայն իմ կրծքին էլ չես կպչիլ դու.
15 Վաղ-առավոտյան տարաբախտ քո մոր
Ջերմ համբույրներին չես հանդիպելու։―
Ճչալով իզուր կըկանչես նրան.
Ավա՜ղ, ամոթ ինձ,― ես եմ մեղավոր.
Դու կըմոռանաս մորըդ հավիտյան,
20 Բայց պիտի հիշեմ ես քեզ ամեն օր։
Ուրիշ ծնողներ կըխնամեն քեզ,
Եվ կասեն ― դու օտար ես մեզ համար.
Իմ ծնողները ո՞ւր են, կըհարցնես,
Սակայն չես գտնիլ ոչ հայր և ոչ մայր։
25 Թշվա՜ռ երեխա, մտքով տըխրագին
Կըտանջվես օտար մանուկների մեջ,
Կընայես նրանց մոր փաղաքշանքին
Մռայլուն հոգով մինչև կյանքիդ վերջ.
Ամեն ժամանակ բախտըդ կանիծես,
30 Ամեն տեղ ատված, օտար ու մենակ,
Եվ միշտ նախատինք ու ծաղր կըլսես...
Օ՜, ների՛ր, ներիր ինձ այն ժամանակ։
Դեռ քնած ես դու... Թող քեզ, խեղճ մանուկ,
Այս վերջին անգամ իմ կրծքին սեղմեմ,
35 Օրենքն անիրավ, խիստ և անողոք
Մի դատավճիռ ունի մեր ընդդեմ։
Մինչև քո անմեղ ուրախությունը
Տարիները չեն քշել տակավին,
Քնի՛ր, սիրելի, սև թախիծները
40 Խորթ են` մանկության խաղաղ օրերին»։
Լուսինն անտառի ետևից հանկարծ
Երևաց, մոտիկ մի խրճիթ տեսավ,
Դողալով, գունատ և սաստիկ լքած
Նրա դռանը ահա մոտեցավ,
45 Զգույշ կորացավ ու կամաց դրեց
Յուր երեխային օտարի շեմքում,
Իսկույն սարսափով երեսը դարձրեց
Եվ անհայտացավ գիշերվա մթնում։
Քեզ, գոված մուսա, ես չեմ ճանաչում,
Ոչ ձեռքիս ունեմ ոսկեղեն քնար
Ոչ էլ ծովերի ափերն եմ փախչում,
Վայրենի երգս երգելու համար.
5 Բայց ճանաչում եմ ես մի ժողովուրդ
Ճտահար թաղված տառապանքներում,
Ունեմ և հոգումս մի գաղտնի խորհուրդ
Ինձ [հրապարակ նրանք] են բերում.
Նրա ցավն է ինձ ոգի ներշնչել,
10 Նրա տանջանքն է շունչը իմ երգի,
Եվ ո՞վ է կարող իմ երգը մերժել
Որպես հառաչանքն իմ ժողովրդի.
Անթիվ դարերի անողորմ հարված,
Լլկանք ու ավեր,
15 Եվ ահա այսօր նա խեղաթյուրված
Դատ է պահանջում թշնամու գլխին
Եվ իրավունքներ.
Էլ ո՞վ էր կարող այդպես բողոքել,
Թե կարենայի եղածը երգել։
Ինձ մի՛ խընդրիր, ես չեմ երգի
Իմ տխրությունն ահագին,
Աղեկըտուր նըրա ձայնից
Կըխորտակվի քո հոգին...
5 Ո՛չ, քեզ համար այսպիսի երգ
Երգելու չեմ ես երբեք։
Ես երգեցի սարի վըրա
Ու չորացան խոտ ու վարդ,
Անապատ է այնտեղ հիմա,
10 Սև՛, ամայի անապատ...
Հառաչանքից այրված սարում
Էլ ծաղիկ չի դալարում։
Բույր ու զեփյուռ ես կուզեի
Եվ արշալույս ոսկեվառ,
15 Որ մի պայծառ երգ հյուսեի
Ու երգեի քեզ համար...
Բայց իմ սիրտը բըռնած են դեռ
Հուր հառաչանք, սև գիշեր։
ՕՏԱՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ
Իմ եղբայրները օտարության մեջ
Ինձ ասում էին. «Կարոտ ենք, երգի՛չ,
Մեր հայրենիքի երգերիցն ասա՛.
Քո երգից նորա
5 Մայրական զըվարթ
Հողի ու ջըրի
Եվ մեր հարազատ
Հայ ժողովրդի
Համն ու հոտն առնենք,
10 Որ մխիթարվենք...»։
Սիրտս լցվեցավ, և հառաչեցի...
Նրանք էլ ինձ հետ սաստիկ ցավալի
Աղաղակելով արտասվում էին.
Եվ հոսում էին
15 Արտասուքները
Տխուր աչքերից,
Եվ մեր ձայները
Մի ծանոթ կսկիծ
Ուժեղացնում էր
20 Եվ միացնում էր...
Եվ, տխրության մեջ կամ թե խնջույքի,
Օտար աշխարհքում,
Մենք այսպես էինք մեր հայրենիքի
Երգերը երգում...
Լսո՞ւմ ես դու էլ, թե ինչ են խոսում
Մեր մասին ամբողջ ամարանոցում.
Աչքերի տակից, տեսնո՞ւմ ես, ինչպես
Ծածուկ նայելով հետևում են մեզ,
5 Մեր ամեն խոսքին ականջ են դնում
Եվ կասկածավոր աչքով են անում...
Մեզանից հետո էլ մեկը մյուսին
Կասեն. «Հիշո՞ւմ եք դուք այն երկուսին,
Ազգական չէին, ոչ քույր ու եղբայր,
10 Ման էին գալիս անընկեր, անմայր...
Եվ գիշերները այս ծառերի տակ
Երգ էին ասում ձայնով ներդաշնակ,
Եվ նրանց երգը զգացմունքով լի,
Որ կախարդանք էր գիշերին տալի,
15 Որ ծավալվում էր այնքան հեշտալուր,
Լցված սրտերի զեղմունք էր մաքուր։
Նկատո՞ւմ էիք, անտառի մթին
Ստվերում երգը ընդհատում էին.
Այն լռությունը հասկանո՞ւմ էիք...
20 Մտաբերո՞ւմ եք դեմքը գեղեցիկ
Վայելչահասակ այն աղջկանը.
Երբ երիտասարդ օտարականը
Ագահ աչքերը վրան հառում էր,
Իսկույն շիկնելով նա խոնարհում էր
25 Սիրուն գլուխը և ձեռքին բռնած
Ծաղկափնջին էր նայում շփոթված...
Ուրախ հնչյո՜ւնը նորա ծիծաղի,
Որ տարածվում էր այնքան դյուրալի
Այս ամայացած, խուլ շրջակայքում
30 Եվ սուր ճիչերով սրտերը ծակում...
Հիշո՞ւմ եք արդյոք
Այն ախտաբորբոք,
Միշտ զվարթ զույգին.
Սիրահար էին...»։
Օ՜, լո՛ւռ կաց, ընկե՛ր. այդ ի՞նչ ես երգում.
Ինչո՞ւ ես խաղաղ հոգիս փոթորկում
Ուրախ օրերի սիրելի երգով
Եվ սիրտս վառում անցյալի կրակով...
5 Քո ձայների հետ վաղուց հեռացած
Մի ուրիշ պատկեր մտքումս երևաց.
Ահա, կենդանի կանգնեց առաջիս,
Եվ ահա՛, դարձյալ կարոտ ականջիս
Հնչում է նորա ձայնը սրտալի,
10 Որպես երբեմն, երբ սիրված էի։
Եվ մտքումս, ահա, լուսավորվեցան
Հին ցնորքներս, անցքեր զանազան,
Գծերը հոգուս ծանոթ դեմքերի,
Տեսարանները հայրենի երկրի,
15 Այն օրհնյալ երկրի, ուր մի ժամանակ
Վայելում էի լիուլի հրճվանք...
Բայց զրկված եմ ես այժմ բոլորից.
Դու հիշեցնում ես կորուստս նորից –
Երջանկությունս մռայլ վիճակում
20 Եվ այդպես անգութ սիրտս կտրատում...
Ո՛հ, ներում եմ քեզ, չեմ հանդիմանում.
Չըգիտես, հոգիս, թե ի՛նչ ես անում.
Սակայն մի՛ երգիր այդ երգը ինձ մոտ.
Թո՛ղ, երգիր ուրիշ մի երգ անծանոթ։
ՏԵՆՉ
Մեկն էլ այն է հոգուս անթիվ տենչերի,
Որ իմ աչքով տեսնեմ հույզը ջըրերի,–
Ալեկոծվող օվկիանոսի մի տագնապ.
Ահեղագոչ ալիքները լեռնաչափ
5 Բարձրանային իրար վրա անդադար
Եվ մըրրիկը նրանց վրա սաստկանար...
Եվ դիտեի ժայռի գլխին ես կանգնած,
Երբ հողմակոծ կոհակները մոլեգնած
Մինչև երկինք փրփուր ու ջուր ցայտեին
10 Եվ, ոռնալով, բարձր ափերին զարկեին,
Եվ, խորտակված, օրհասական հեծծանքով
Հեռանային խաղաղացած հորձանքով,
Եվ, խլաձայն մռնչալով, նորից նոր
Բարձրանային աղջամղջում հեռավոր.
15 Նոր հարձակմունք, անհաշտ կռիվ
զայրագնած...
Եվ նայեի ժայռի գլխին ես կանգնած։
ՄՈՌԱՑՎԱԾ ՍԵՐ
Սիրում էի երբեմըն քեզ...
Այժըմ ևս տակավին
Իմ սրտումը դու ապրում ես,
Բայց ոչ ուժով քո նախկին։
5 Առաջ հընչում էիր մաքուր,
Որպես աղոթք իմ հոգում,
Որպես սիրո նախանձ ու հուր`
Տաք արյունս բորբոքում։
Այժմ` որպես վաղուց մեռած
10 Բարեկամի հիշատակ,
Կամ մանկության օրով սիրած
Մի հին երգի եղանակ...
Եվ անունըդ այժմ տալիս,
Էլ «հոգյակ» չեմ ես ասում,
15 Չեմ աշխատում քուն մտնելիս,
Որ քեզ տեսնեմ երազում։
Բայց զարմանքով երբեմնապես
Մտածում եմ ակամա,
Ինչո՞ւ էլ դու սիրելի չես,
20 Ինչո՞ւ ես քեզ մոռացա...
ՕՐ. Մ. Վ.-ԻՆ
Երբոր բացվելիս է եղել արփին,
Սարերի լանջում կամ թե քարափին,
Դիմացը կանգնած ես շատ եմ դիտել.
Առաջին շողը դեռ ինձ է դիպել.
5 Եվ ես ծանոթ եմ այն հրաշալի
Գույն ու ձևերին արևագալի,
Որ այնքան շըքեղ մեզ ցույց են տալիս
Երկինք ու երկիր քնից արթնելիս։
Բայց քեզ տեսնելուց օրեր անցկացած,
10 Երբոր վերստին տեսա լուսաբաց,
Հասկացա գաղտնի կապերը բնության.
Բացվում էր պայծառ առավոտն ամռան,
Եվ ցոլանալով շաղախվում էին
Վաղ արշալույսի շողերն առաջին
15 Ջինջ կապուտակին անամպ երկնքի,
Որ գիշերային քողը յուր դեմքի –
Թեթև մշուշը դեռ արևմուտքում
Իսպառ վայր ձգել չէր համարձակվում,
Մինչ առավոտյան լույսի երերուն
20 Ժապավենները խայտալով սիրուն
Երկնային ծովի կապուտակ ծոցում
Հեռո՜ւ և հեռու էին տարածվում.
Եվ մի կյանք, ասես, նուրբ ու սիրազեղ
Ծանոթ ակնարկով խաղում էր այնտեղ.
25 Ծանոթ էր թվում կապույտն երկնքի
Եվ ծիծղուն շողը անտես արեգի...
Եվ ես հիշեցի սրտի թնդյունով,
Աչքերըդ կապույտ, նույնպիսի գույնով,
Նրանց ժպիտը զվարթ, կուսական
30 Որ արշալույսին նման է այնքան.
Տեսա` երկուսն էլ մի բան են պատմում,
Երկուսն էլ տեսա` արև են բերում,
Մեկը` լույսի,
Մյուսը` հույսի։
ԱՂԲՅՈՒՐ
Սարի լանջին, ժայռի տակ,
Ջուր էր բըխում սառնորակ
Ու ցրվելով խոտերում
Իզուր ճահիճ էր դառնում։
5 Նրա առջև մի խոր գուշ
Շինեց հովիվն ու անուշ
Խաղ ասելով նա տարավ
Ջրեց հոտը իր ծարավ։
Պախրեն անցավ էն սարից`
10 Շոգից հանած չոր լեզուն,
Կուշտ-կուշտ խմեց աղբյուրից,
Ապա նայեց Աստծուն։
Անցվորն եկավ տոթակեզ,
Սառն աղբյուրին որ հասավ,
15 Գըլխարկն առավ ու չոքեց`
Խմեց, սիրտը հովացավ։
Ու տվավ իր օրհնանքը
Անցվոր մարդը էն բարի.
«Քո շինողի օր-կյանքը
20 Ջրի նման երկարի՜...»
ՀԱՇՏՈՒԹՅՈՒՆ
Կովկասի ամպած երկինքը պարզվեց
Հեռու հարավում, շողակի նման,
Հսկա Մասիսի գագաթը փայլեց
Վիթխարի Կազբեկ սարի հանդիման.
5 «Ողջո՜ւյն բարեկամ»,– Մասիսն որոտաց`
Թունդ կայծակների ձայնով ահաբեր.
Եվ մեծ Կովկասի լեռները հանկարծ
Խուլ դղրդացին. «Ողջո՜ւյն քեզ, ընկեր։
Մենք հին փառքերով ու նոր ցավերով
10 Ազգականներ ենք, իրար խորթացած,
Մտաբերո՞ւմ ես, որքան ենք սիրով
Միասին կանգնել փոթորկի դիմաց...
Բայց ի՜նչ փոխվել ես մի քանի դարում,
Էլ չես շողշողում ամպերից վերև.
15 Ինչո՞ւ ես այդպես թխպոտ երևում,
Դու էլ իմ ցավիցն ունես ակներև»։
Կովկասի երկինքն ամպեց վերստին,
Ճայթեցին անթիվ կայծակներ ահեղ,
Այն սեգ լեռները համբուրվում էին,
20 Եվ ուրախության արցունքն էր հեղեղ։
ՕՐՈՐՈՑԱԳՈՂ
(Ժողովրդական առասպել)
Կես գիշերին մութ խրճիթում
Մայրը լսեց մի խորդյուն*,
Եվ վեր թռավ ահը սըրտում,
Նայեց քնած յուր որդուն։
5 Մի արարած սև ու խավար
Նա նըկատեց սըրտադող,
Եվ ճանաչեց սարսափահար`
Օրորոցի մի չար գող,
Որ զավակի բուկը բռնած
10 Խեղդում էր սև ճանկերում,
Եվ երեխան աչքերը բաց
Չարչարվում էր ու հևում։
Խելակորույս իսկույն ևեթ
Վրա թռավ կատաղի,
15 Եվ բռնվեցան իրարու հետ
Օրրանի մոտ երեխի։
*խռխռոց, խեղդվողի արձակած ձայնը
Կես գիշերին մութ խըրճիթում
Կիսակենդան մանուկին
Իրարից խլել են աշխատում
20 Ծնող մայրն ու չար ոգին։
Կռիվ են տալիս. նախատում են,
Եվ կըրծում են և թըքում,
Իրար սեղմում և խեղդում են,
Ճանկռում, ծեծում, ապտակում։
25 Եվ մայրական անհուն սերը
Ուժ էր տալիս գերբնական...
Եվ ուժասպառ, հաղթված չարը
Թողեց օրրանը մանկան։
Քրիստոս հարյավ... Ա՜խ, և այս հոծ
Մութ-մըռայլից, երանի,
Հառներ հոգիս կըրակ ու բոց,
Զըվարթ հոգիս երբեմնի։
5 Եվ, երանի, նույն սաստկությամբ
Սիրո կիրքը ևս հառներ,
Երկինքս էլի դառնար անամպ,
Միտքըս ուժգին սավառներ...
– Լո՛ւռ կաց, անմիտ, ի՜նչ ես լալիս
10 Վըհատ ձայնով ծերության,
Դեռ քո ճամփին լույս է տալիս
Ճառագայթը վաղորդյան։
Եվ մըռայլից, որ կա իջած
Ծանր ու տարտամ քո սըրտին,
15 Պիտի հառնեն տանջված, խաչված
Ցընորքները քո նախկին։
Ն. ԲԱՐԱԹԱՇՎԻԼՈՒ ԴԱՄԲԱՆԻ ՎԵՐԱ
Մխիթարությո՜ւն, սգավոր Վրաստան,
Ինչո՞ւ է տխրել դեմքըդ այրական.
Շարժված աճյունը հանգած պոետի
Շարժե՞ց վերստին ցավը քո սրտի,
5 Թե՞ նորա մըթին գերեզմանը խոր
Որբ հոգուդ համար շատ է ահավոր...
Կըթաղես, այո՛, դարձյալ քո երգչին,
Բայց նորա վառած զգացմունքներին
Չըկա գերեզման և ոչ էլ վախճան.
10 Նրանք կենդանի կըմնան հավիտյան,
Եվ դու նրանցով պիտի մի այլ օր
Թաղես քեզ մաշող ցավերը բոլոր։
Եվ քե՜զ, անցավոր շիրիմից շիրիմ,
Հեգ ժողովրդի երգիչ մտերիմ,
15 Քե՜զ, որ տանջվել ես անհանգիստ սրտով,
Հավիտենական հանգիստ անվրդով։
Այդպիսի աչքեր ես դեռ չեմ տեսել.
Աչքերն այդպիսի կրակ չեն ցայտում,
Արեգակն այդպես երբեք չի կիզել
Այրող շանթերով տաք անապատում։
5 [Այդտեղ երկրային ոչ մի նյութ չըկա.
Եդեմում փայլող արևշողն է դա,
Որ իրան տեղից սլացել փախել
Աչքերիդ մթին ծովումն ցոլացել]։
Ո՜հ, այդ աչքերին ով որ պատահի,
10 Տեր Աստված նրա սիրտը թող պահի,
[Այդ քո սպանող] գեղեցկությունից
Որ իմ հանգիստը խլեց ինձանից։
Այդ աչքերն արդյոք ո՞վ է տվել քեզ,
Եվ հետը մի սիրտ ամուր քարի պես
15 [Եվ մեկի ուժով մյուսը չարաչար
Չարչարանքների դառնում է պատճառ]։
Մեր ուշքն ինչո՞ւ ես կախարդում
Սիրո անհոգ երգերով,
Մեր աչքն ինչո՞ւ ես դու խաբում
Ցնորական պատկերով։
5 Այս օրերում հարկավոր չեն
Զբոսանքներ հոգեկան,
Նայի՛ր կյանքին, մեզ կանչում են
Մեր եղբայրներն օգնության։
Իսկ դու, անփույթ մեր տանջանքին,
10 Հարվածներին մեր բախտի,
Արբեցնում ես արթուն հոգին
Քաղցըր թույնով հեշտախտի։
Քո սիրային երգերի հետ,
Նայի՛ր, սուգ ենք մենք անում.
15 Բավակա՛ն է, կանգնի՛ր, պոետ,
Կյանքի կռվի սահմանում։
Եվ տարածիր աջըդ անզենք
Ընդդեմ չարին մահաբեր,
Մենք էլ այնժամ քեզ հետ կասենք
20 «Մնաք բարյավ, կույս և սեր»։
ՀԱՅ ՈՒԽՏԱՎՈՐԻՆ
Գնա՛ս բարով, ա՛յ ուխտավոր,
Երանի քեզ, հայ ուխտավոր,
Որ կարոտով ու սիրառատ
Ուխտ ես գնում դեպ Արարատ։
5 Զեփյուռներով, ծաղկանց բույրով,
Ինչպես ծնող սիրագորով,
Քեզ կողջունեն զմրուխտ հագած
Գեղամ սարերն ու Արագած,
Ու կարոտած աչքի նըման
10 Քեզ կըժպտա վճիտ Սևան,
Որ լեռների շուքերի հետ
Խաղ է անում, խայտում վետ-վետ,
Փայլփլում է ծըփանքներով,
Հորինում է լույսերի ծով,
15 Եվ մերթ վշտով ու տխրությամբ
Սևանում է, ինչպես մութ ամպ...
Հապա էն սա՜րն, էն սար հսկան,
Էն սարերի սարն ու արքան,
Լազուր երկնի ծոցը մըտած,
20 Ճերմակ գլուխն ամպեր փաթթած,
Ահա կանգնեց ծանր ու տրտում
Քու առաջևն ու քու սրտում...
Է՜, նա արդեն քանի սև դար
Պերճ գագաթովն իր ձյունափառ
25 Շողշողում է, փայլատակում,
Եվ ուխտավոր հայի հոգում
Հպարտության ծնում թունդեր
Եվ սիրելի երազ` թե դեռ
Էն երկնահաս Մասյաց կատար,
30 Ուր հին տապանն առավ դադար,
Դադար կառնեն փառքերն մեր հին,
Որ նորափայլ իջնեն կըրկին...
Հենց խոնարհես աչքերըդ ցած,
Լայն դաշտի մեջ, առջևդ հանկարծ,
35 Մառախուղից իր խաչի հետ
Կըբարձրանա մի սուր գըմբեթ,
Որ կըխոսի մարդու հոգուն`
– «Խաղաղութիւն ամենեցուն»...
Էնտեղ էն հին դարերից վեր,
40 Երկնաքարոզ, հուժկու ձայներ,
Սահակ Պարթև, Ներսես մեծին
Խաղաղություն քարոզեցին։
Էնտեղ լցված ահեղ հոգով,
Աստվածային իր տեսիլքով,
45 «Էջմիածինն ի Հօրէ»,
Որ Հայաստան լուսավորե։
Ու լույսն առան ծավալեցին
Լուսավորիչն ու մեծ Տրդատ,
Ու տակավին այնտեղ կեցած
50 Կըսավառնեն հոգիացած։
Սիրուն է տեսքն էն լըճակին,
Տաճարը սուրբ, լյառն ահագին,
Բայց ավելի մեծ ու շքեղ
Արծիվ հայրիկ ունենք էնտեղ,
55 Ճերմակահեր և հոգեհուր,
Հսկայատիպ կանգնած ամուր,
Ինչպես կաղնին Լիբանանի,
Որ հողմերին ծաղր կանի,
Էնտեղ արթուն կանգնել է նա
60 Լուսավորչի շիրմի վըրա,
Բազուկն հպարտ հենել կողքին,
Կանգնել է մեծ ու ահագին,
Ու արծըվի աչքերն հընոց
Սևեռել է կողմերն Հայոց,
65 Կողմերն Հայոց ու շատ հեռուն,
Դիտե ցրված իր ձագերուն...
Ա՜հ, ուխտավոր, աստված սիրես,
Եվ ի՛մ կողմե աջն համբուրես:
ԽՐՃԻԹՈՒՄ
Մանուկները գոռում, գոչում,
Լալիս էին աղեկեզ.
– Նա՛նի, նա՛նի, հաց ենք ուզում,
Վե՛ր կաց, նա՛նի, հաց տուր մեզ։
5 Հիվանդ նանը տեղի տակին
Ծանր տընքաց տըխրալի.
– Մենք հաց չունենք, ես ձեզ մատաղ,
Ապին գնաց հաց բերի։
– Չէ, խաբում ես, սուտլիկ նանի,
10 Չէ՞ դու ասիր` քարափին
Հենց որ զարկի շողքն արևի
Հաց կըբերի մեր ապին։
Արևն եկավ անց էլ կացավ,
Մենք սոված ենք դեռ էսպես.
15 Նա՛նի, նա՛նի, հաց ենք ուզում,
– Հաց չի գտել ձեր ապին դեռ,
Տուն չի գալի սևերես.
Քիչ էլ կացեք, իմ բալիկներ,
20 Հիմի էնտեղ կերթամ ես...
Մի մեծ ապի կա երկնքում,
Նա շատ ունի էնտեղ հաց...
Նա ձեզ էնքան շատ է սիրո՜ւմ...
Նա չի թողնի ձեզ սոված...
25 Կերթամ էնտեղ նըրան կասեմ,
Որ սոված եք, իմ բալեք,
Ձեզ համար շա՜տ-շա՜տ հաց կուզեմ,
Որ դուք ուտեք, լաց չըլեք...
30 Լալիս էին աղեկեզ.
Բայց չէր լսում էլ ականջը
Բազմաչարչար մայրիկի,
35 Աչքը փակեց նա հավիտյան
Գընաց, որ հաց ուղարկի։
ԽՈՐԵՆԱՑՈՒ «ՏԵՆՉԱՅՐ ՍԱԹԵՆԻԿ» ՀԱՏՎԱԾԻ ԱՌԹԻՎ
1893 թ. մտածեցի մի բան հյուսել մեր աշխարհաշեն Արտաշես II-ի մեծ վշտերից և
նրա մեծ որդու՝ նախանձոտ Արտավազդ II-ի կրքերիցֈ
Այս նպատակի համար սկսեցի ուսումնասիրել Արտաշեսի ընտանեկան կյանքի
առասպելախառն և փոթորկալի պատմությունըֈ
Այդ պատմության մեջ ինձ պատահեցին մութ առասպելներ, խորհրդավոր
ակնարկություններ, երգերի հատվածներ, մի խոսքով, պատմության հանելուկներ,
որոնց բացատրությամբ միայն կարելի էր ժամանակն, իրերն ու իրողությունները
ճիշտ հասկանալֈ
Այդ հանելուկներից ամենադժվարն և խորհրդավորն է «Տենչայր տիկին Սաթենիկ»
հայտնի հատվածըֈ Ինձ թվաց, որ այս հանգույցը բանալով, իմանալով թե ինչ էր
տենչում թագուհի Սաթենիկը, այդ բոլոր կռիվների ծաղիկը, կարելի էր մտնել
Արտաշեսի պալատըֈ
Եվ հետամուտ եղա հասկանալու, թե ինչ է նշանակում.
«Տենչայր տիկին Սաթենիկ տենչանս զարտախուր խավարտ և զտից խաւարծի'ի
բարձիցն Արգաւանա»2:
Կարդացի և լսեցի այս հատվածով զբաղված մի քանի բանագետների թեր ու դեմ
մեկնությունները, բայց նրանք բավականություն չտվին իմ ներքին զգացմանը, որ
ուրիշ բան էր որոնում այդ տենչանքի մեջ, քան ազդր, բլուր, բարձի փունջեր և այլնֈ Եվ
ով որ լավ ծանոթացել է Արտաշեսի տան պատմությանը, նա կզգա, թե որքան
կամայական, հեռու են այդ բացատրությունները և չեն կպչում այն առասպելախառն
դրամայի ընդհանուր հյուսվածքի հետ, չեն գալիս նրա բնավորությանըֈ
Այդ հատվածում ես որոնում էի մի ավելի սիրուն և խորհրրդավոր տենչանք, որ
կարող էին տալ սիրահարված թագուհուն «առասպելեալ ասող» գողթան երգիչները,
2 Խոր. գիրք Ա. գլ. Լ.
մտածելով, որ անկասկած դրա բանալին ժամանակն ու ժողովուրդը մեզ պետք է
լինին հասցրածֈ
Որովհետև.
Եթե նույն օրերում «նոյն երգիչքն առասպելին ասեն այսպէս. վիշապազունք գողացան
զմանուկն Արտաւազդ և դև փոխանակ եդին»3, և նույն հավատը մնում է տակավին․
դեռ այսօր էլ ժողովուրդը հավատում է, որ մի չար ոգի գիշերը գողանում է
երեխաներին և տեղը դև դնումֈ
Եթե նույն երգիչքն «առասպելեալ» երգեն, ասելով. «Տեղ ոսկի տեղայր 'ի
փեսայութեանն Արտաշիսի, տեղայր մարգարիտ 'ի հարսնութեան Սաթինկան»4, և
տակավին այսօր էլ ժողովուրդը հարսի և փեսայի գլխին ոսկի-արծաթ է շաղ տալիսֈ
Եթե նույն «Գողթան երգիչքն առասպելաբանեն» Արտաշեսի անեծքը, Արտավազդի
խորտակումը ազատ Մասիսի ստորոտներում, և այլն ըստ կարգինֈ
Եթե այն օրից դարեր անցած Խորենացին լսել է, որ «զրուցեն զսմանէ պառաւունք» և
ասում է. «առ մերով իսկ ժամանակաւ՝ բազումք 'ի դարբնաց, զհետ երթալով
առասպելին, յաւուր միաշաբաթւոջ երիցս կամ չորիցս բախեն զսալն, զի զօրասցին
շղթայքն Արտաւազդայ...5
Եթե Խորենացուց հետո էլ, շատ դարեր անցած, նույն սովորությունը պահպանած, մեր
օրերումն էլ դարբինները ավագ ուրբաթ գիշերը երեք չորս անգամ մուրճով խփում են
սալերին «զի զօրասցին շղթայքն Արտաւազդայ».
Ապա և Սաթենիկի տենչանքը՝ նույն «առասպելեալ երգի» մի կտորն ևս, կարող էր
կենդանի և անկորուստ մնալ ժողովրդի անտակ հիշողության մեջֈ Համենայն դեպս,
եթե մնար, ժողովրդի մեջ պետք է մնարֈ
Առասպելը ժողովուրդն է շինում, պահում և պատմում, նրա սեփականությունն է, և
նրան պետք է դիմելֈ
3 Խոր. գիրք Բ. գլ. ԿԱ.: Այս առասպելը ես մի ոտանավորի նյութ եմ առել «Օրորոցագող», «Մուրճ» 1893
թ., № 2:
4 Խոր. Բ. գիրք, գլ. Ծ.:
5 Խոր. Բ. գիրք, լ. ԿԱ.:
Սաթենիկի տենչանքն էլ առասպել լինելով պատմական իրողություն չի, այլ Գողթան
երգիչների շինածն ու հնարածը, որոնք, իհարկե, առիթ ունեինֈ Խորենացին ինքը, որ
այս հատվածներն «առասպելեալ» անվանելով գրել է թողել, վկայում է, որ նրանք
(առասպելները) հնարովի, մտացածին բաներ ենֈ Մի տեղ ուզենալով ընթերցողին
հավատացնել, ասում է «թեև առասպել է, բայց հեռու չէ ճշմարտությունից»ֈ
Իսկ առասպելն, ինչպես ասացի, ժողովրդի գործն է. հեևտաբար Սաթենիկի տենչանքի
վրա պետք է նայել ոչ իբրև մի անհատի ցանկության, այլ մի ժողովրդի, որ առասպելի
մեջ արտահայտել և դրել է անհատի սրտումֈ
Այս այսպես լինելով, անմիտ և անտեղի են երևում բարձի փնջերը, բլուրները և սրանց
նման բաներֈ Դրանք չեն կարող լինել մի ժողովրդի տենչանքի առարկաներֈ
Ժողովուրդի տենչանքը, ինչպես և ամեն մի զգացմունքն ու կիրքը, որ հայտնվում է
զանազան ձևերով զանազան առասպելյալ անձնավորությունների ու դեպքերի մեջ,
ավելի ընդհանուր, ընդարձակ և մնայուն է, մի խոսքով բոլորին հասկանալի և
բոլորինըֈ Մինչդեռ բարձի փունջեր շոյելը, բլուրների վրա ճեմելը կարող են
անհատական ցանկություն լինել, որ տեղ չունեն առասպելումֈ
Մի հանգամանք էլ գալիս է ապացուցանելու, որ Սաթենկինը՝ անհատինը, չի այդ
տենչանքըֈ Պատմությունից երևում է, որ Սաթենիկ թագուհին (50 տարեկան)
տռփական սեր չի ցույց տվել դեպի վիշապազունների նախարարը (80 տ. անց), այլ
նախանձոտ Արտավազդն է այդպես բամբասել՝ այնքան հարգված ու մեծարված
Արգամին հոր աչքիցը գցելու համարֈ Եվ, ինչպես համանման դեպքերում,
ժողովուրդը հորինել է առասպելներ, «որք, ըստ Խորենացու, զճշմարտութիւն իրացն
այլաբանաբար յինքեանս ունին թագուցեալ»ֈ