EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
215 Ու իբր ասում է` վե՛ր կաց, իմ հրեշտակ,
Թո՛ղ, որ սպանեմ ես էդ հըրեշին։
Էսպես է ասում Թաթուլ իշխանը,
Ու զարհուրանքով տեսնում է հանկարծ`
Իրեն սիրելի կընոջ գըլխի տեղ
220 Օձի գըլուխն է կըրծքին ծանրացած…
Է՜յ, հըսկեցե՜ք, ի՞նչ եք քընում,
Քաջ զինվորներ Թաթուլի.
Ո՞վ է, տեսեք, տանջվում մըթնում,
Քուն չի աչքին մոտ գալի։
225 Չըլինի՞ թե հաղթահարված,
Ճարը հատած թըշնամին
Դավ է դընում մութն ու մեռած
Կես գիշերվա էս ժամին։
Վե՜ր կացեք, վե՜ր, ամբողջ գիշեր
230 Մարդ է գընում ու գալի.
Հե՜յ, զարթնեցե՜ք, առյուծ քաջեր,
Պահապաններ Թաթուլի։
Վե՜ր կացեք, վե՜ր, հարբեցրել է
Իր հաղթական հյուրերին,
235 Բաց է անում դուռն ու դարպաս
Ձեր դավաճան տիրուհին։
Դա՜վ… դա՜վ… ելե՜ք… կոչնա՜կ… պահնա՜կ…
Զենք առեք շո՜ւտ… ձի հեծե՜ք, ձի՜…
Ճըռընչում են, դըղըրդում են
240 Դարպասները երկաթի…
Բաց արավ ցերեկն իր աչքը պայծառ
Աշխարհքի վըրա, Ջավախքի վըրա,
Ավերակ բերդին, սև ամպի նըման,
Ծուխն ու թըշնամին չոքել են ահա։
245 Հաղթության փառքով ու գինով հարբած
Քընած են բերդի և՛ զորքերն, և՛ տեր,
Ու հավիտյան էլ մընացին քնած,
Դավին անտեղյակ, ցավին անտարբեր։
Նըստած է Շահը․ նըրա առաջին
250 Ահա իրիկվան քեֆի սեղանը.
Նայում է Շահը անտեր գահույքին,
Մըտքովն անցնում է աշխարհքի բանը։
Աշխարհքում հաստատ չըկա ոչ մի բան,
Ու մի՛ հավատալ երբեք ոչ մեկին,
255 Ոչ բախտի, փառքի, ոչ մեծ հաղթության,
Ոչ սիրած կնկա տըված բաժակին…
Ու լի դառնությամբ հարցընում է նա
Դալուկ, մարմարիոն Թըմկա տիրուհուն.
― Պատասխան տո՛ւր ինձ, մատնիչ սևաչյա,
260 Մի՞թե Թաթուլը քաջ չէր ու սիրուն…
― Քաջ էր ու սիրուն քեզնից առավել.
Մի բարձր ու ազնիվ տղամարդ էր նա.
Կնոջ մատնությամբ ամրոց չէր առել,
Չէր եղել կյանքում երբեք խաբեբա…
265 Էսպես տիկինը տըվավ պատասխան.
Անհուն ցասումից մըռընչաց Շահը.
― Հե՜յ, դահի՜ճ, գոռաց գազանի նըման.
Դահիճը իսկույն մըտավ սրահը։
Դահիճն եկավ ոտից գըլուխ
270 Կարմիր հագած ու արյուն,
Ու դուրս տարան իր պալատից
Թըմկա չըքնաղ տիրուհուն։
Տարան անտակ էն ժեռ քարից,
Որ կանգնած է մինչ էսօր,
275 Էն ահավոր քարի ծերից
Գըլորեցին դեպի ձոր։
Գել ու աղվես եկան հանդից
Ագահ սիրտը լափեցին,
Ցին ու ագռավ իջան ամպից,
280 Սև աչքերը հանեցին։
Անցավ անտես ու աննըման
Էն սիրունը աշխարհից,
Ինչպես ծաղիկն անցած գարնան,
Որ չի ծաղկիլ էլ նորից։
285 Անցավ զալում էն մեծ արքան
Իրեն փառքով ու զորքով,
Անցավ Թաթուլն էն հաղթական
Ու իր քաջերն էն կարգով։
Ու նըրանից մենակ անմեռ
290 Էս զրույցը հասավ մեզ,
Որ մեզանից հետո էլ դեռ
Պետք է խոսվի միշտ էսպես։
Հե՜յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք
295 Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,
Ամենքս էսպես հյուր ենք կյանքում
Հերթով գալիս անց ենք կենում
300 Էս անցավոր աշխարհից։
Անց ենք կենում… միայն անմահ
Գործն է խոսվում լավ ու վատ.
Ա՜խ, երանի` ո՛վ մարդ կըգա
Ու մարդ կերթա անարատ։
ՀԻՆ ԿՌԻՎԸ
ԱՌԱՋԻՆ ԵՐԳ
ՏԱՆԸ
Մենք կարծում էինք, թե իր շանթերով
Հըսկում է Աստված Սասմա սարերին.
Մենք ասում էինք` անթիվ նավերով
Կըգան օգնության մեր ծանըր օրին…
5 Ավա՜ղ մեր պայծառ հույսերի համար.
Ահա խորտակված, և ահա կըրկին
Նայում ենք անհույս, մենա՛կ, դալկահար`
Մորթող թըշնամու արյունոտ ձեռքին։
Երկրի մեծերը չեն փոխում իրենց
10 Մեռելի ոսկրին ողջ ազգը հայի,
Մեր տունն են ուզում, մեր տեղն են ուզում,
Մեր բուն երկիրը` մեզնից ամայի…
Նա էլ, որ Աստծու անունով եկավ,
Փըրկչական խաչով, խոսքով գըթության,
15 Նա էլ Աստըծուն` կանգնեց` փառք տըվավ,
Որ մենք հոշոտված, տանջված ենք էսքան…
Ու հոսո՜ւմ, հոսո՜ւմ, հոսում է անմեղ
Արյունն-արցունքը տարաբախտ ազգի,
Հոսում ամեն օր, հոսում ամեն տեղ,
20 Եվ դեռ սոսկալին չի եկել իսկի…
Եվ ահա մենակ, խոցված ու ցավոտ,
Թե մարմնով տանջված` հոգով առավել,
Մենք միտք ենք անում մինչև առավոտ․
― Տե՜ր ամենագետ, մենք ի՞նչ ենք արել…
25 Հայի չար բախտը ինձ ներքև բերավ
Բարձըր Գուգարքի ծաղկոտ սարերից,
Իմ հոգին լըցրեց հառաչանք ու ցավ,
Տըխուր երգերի քընար տըվավ ինձ։
Դե՛, հեծծի՛ր, իմ երգ, ինչպես կըհեծծի
30 Բուքն իմ ամայի աշխարհքի վըրա,
Անքուն կարոտի դուռը կըծեծի,
Թե` քու անբախտը չըկա ու չըկա…
Դե՛, հեծծի՛ր, իմ երգ, ինչպես սըգավոր
Հայի հեծեծանքն ու բողոքն անվերջ,
35 Ինչպես պանդուխտի թառանչ սըրտախոց
Օտար դըռներում, անհայտ ճամփի մեջ…
Իմ միտքն էլ, ավա՜ղ, շըրջում է մոլոր
Հայի հալածված պանդուխտի նըման,
Մենակ ամեն տեղ, տըխուր ամեն օր,
40 Ցավերով լըցված պանդուխտի նըման։
Կորցրել է վաղուց ամենն, ինչ ուներ,
Փընտրածն էլ, էսպես, չի գըտնում բընավ,
Անքուն ջըրի պես գընում է երեր,
Աշխարհքից աշխարհք, մի ցավից մի ցավ։
45 Ու, ինչպես օտար աշխարհքից դարձող
Կարոտած ճամփորդ, նըկատում է նա`
Հեռո՜ւ, մըթան մեջ, վառ կարմիր լուսով
Ծաղկում է ծանոթ լուսամուտն ահա…
Մենակ ու խաղաղ ճըրագի առջև,
50 Չոր ձեռքը տըված դալուկ ճակատին,
Մըտքի ծովն ընկած մըտածում է նա,
Հին տառապանքի, հին ցավի որդին։
Գըլխի վերևը տըխուր պատկերներ,
Գըրքե՜ր ու գըրքեր իր շուրջը բոլոր…
55 Ու ներս է մտնում մի բարի ըստվեր,
Իր մայրը ցամքած, մայրը սևաշոր։
― Ի՞նչ ես միտք անում, Վահա՛ն ջան, էդքան,
Ասա՛, քեզ ղուրբան, քո մըտքին ղուրբան,
Ի՞նչ ես միտք անում ու հալվո՜ւմ, հալվո՜ւմ…
60 ― Բան չըկա, մայրի՛կ, գըլուխս է ցավում…
― Չէ՛, սուտ ես ասում, ինձ չես խաբիլ էլ.
Էդ ո՞վ է, ասա՛, քո քունը կըտրել,
Էդ ո՞ր սիրունը, ո՞ր անուշ հոգին…
― Հա՛, գըտա՛ր, մայրի՛կ… սիրում եմ մեկին…
65 ― Տեսա՞ր, որ ասի` չես խաբիլ ինձ էլ,
Տեսա՞ր, ինչպես եմ ցավըդ իմացել…
Ինչո՞ւ ես հապա ծածկում ինձանից,
Ծածկում ինձանից ― քեզ սիրող նանից…
Դե ո՞վ է, ասա՛, ես էլ կըսիրեմ…
70 Դե ո՞ւր է, ասա … ո՞ւր է, որ բերեմ.
Բերեմ, որ էդքան միտք չանես էլ դու…
― Չես կարող, մայրի՛կ, նա շատ է հեռու…
Նա շատ է հեռու, գերության միջում,
Դու չես իմանում, դու չես ճանաչում…
75 Էնպես մի դըժար տեղ եմ սիրել ե՜ս…
Չես կարող հասնես, չես կարող բերես…»
Ու դուրս է գընում հուսահատ, մոլոր
Իր մայրը ցամքած, մայրը սևաշոր,
Աղոթում իրեն Վահանի համար,
80 Աշխարհքի համար, ամենքի համար…
Հայտնըվեց ապա մի օտար տըղա,
Մի ուրիշ տըղա երևաց էլի,
Խոսում են անքուն գիշերներն երկար,
Խոսում են տաք-տաք, մո՜ւթ, կասկածելի…
85 ― Ո՞վ են, Վահա՛ն ջան, գալիս են քեզ մոտ,
Էդ ինչ տղերք են` գունա՜տ, անծանոթ…
Երնեկ իմանամ` էդ ինչ եք ուզում,
Էդ ի՞նչ եք էդքան խոսո՜ւմ ու խոսում…
― Պանդուխտ են, մայրի՛կ, ընկեր տըղերք են,
90 Քըշված, հալածված, ընկած դես ու դեն.
Տուն ու տեղ չունեն, ինձ մոտ են գալիս,
Զըրույց ենք անում, իրար սիրտ տալիս…
― Իմ անբախտ զավակ, մանկուց վըշտակոխ.
Ընկերներդ էդպես հալածված, անհող,
95 Սիրածըդ հեռու, գերության միջում…
Խոսում է մայրը, խոսում, հառաչում,
Ու դուրս է գընում կըրկին շըվարած…
Ամեն տեղ քընած, ամենքը լըռած…
Մենակ` մընում է իր անհոգ մարդուն,
100 Չի գալիս նա էլ, դեռ չի գալիս տուն.
Իր պեսների հետ էլի՛ էն անտեր
Գինետանն ընկած ու խոսում է դեռ…
(Գինետանը)
Կըտրել է վաղուց ամեն ձեն ու ձուն։
Գիշերվան կես է։ Հոգնած ու անքուն,
105 Գըլուխը գինոտ դազգահին դըրած`
Գինետան տերն էլ քուն մըտավ թըմրած։
Կեղտոտ լամպարի աղոտ լուսի տակ,
Մեջտեղը մի գավ, աղքատ ու անկարգ
Սեղանի շուրջը, իրենց անկյունում,
110 Երեք ծերունի զըրույց են անում։
― Ցավ-կըրակ դառավ էս լակոտն, ախպե՛ր,
Էլ բան չի ասվում, հետը չի խոսվում,
Ուշքըն ու միտքը միշտ հեռու տեղեր`
Չես էլ հասկանում, թե ինչ է ուզում…
115 Հավան չի կենում աշխարհքի կարգին.
Ասում է` մարդիկ բըռնության տակին…
Միտս էլ չի գալիս` ինչպես է ասում,
Խըրթին, գըրաբառ բաներ է խոսում,―
Էս մեկն` էսպես է, էն մեկելն` էնպես…
120 Երկուսից մինը ― կամ նըրանք, կամ ես…
Սո՛ւս կաց, ասում եմ, էդ ի՞նչ ես անում…
Թե` դու հին մարդ ես, դու չես հասկանում…
― Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛, հա՛.
Ա՛յ քեզ նոր տըղա՛…
125 Դե բաժակըդ բե՛ր,
Մարտիրոս ախպեր,
Բեր մի-մի բերան
Կյանք խընդրենք դըրան։
Էդ, ինչ որ դու ես խաբարը տալիս,
130 Մի ուրիշ տեսակ բան է դուրս գալիս…
Բարի հիշատակ լինի քեզ համար,
Տունըդ շեն պահի ու ծուխըդ վարար։
Ածում են կոնծում ընկեր ծերերը,
Բայց նոր է բացվել պատմության ծերը։
135 ― Հա՛, ախպե՛ր, ուրիշ բան է դուրս գալիս.
Ես էլ հենց էդ եմ գըլխիս վայ տալիս,
Թե սըրա վերջը ուր պիտի գընա.
Տանից ու բանից եղած ավարա,
Աշխարհքի դարդը շալակն է առել`
140 Ամենքի համար դարդաքաշ դառել…
Ընկեր թե օտար, ծանոթ, անծանոթ ―
Ով վեր է կենում ― վազում է իր մոտ.
― Վահա՛ն, ի՞նչ անենք… Վահա՛ն, ո՞նց կենանք…
Վահա՛ն, ի՞նչ կասես… Վահա՛ն, ե՞րբ գընանք…
145 Գըլխի՞ եք ընկնում` «էնտե՜ղ» են գընում…
«Էնտեղ» հո գիտե՜ք, լավ եք իմանում…
― «Էնտե՜ղ», օ՜ֆ, «էնտե՜ղ» ―
Կըրակ է անթեղ…
Դե բաժակըդ բե՛ր,
150 Մարտիրոս ախպեր,
Արի՛, մի սըրտանց
Կյանք խընդրենք դըրանց…
Ջահել ժամանակ ի՜նչքան եմ ես էլ
Էդ ճամփի վըրա անքուն երազել,
155 Ի՜նչքան եմ ուզել թե փախչեմ ծածուկ…
Հիմի դըրանցն եք թարիֆ անում դուք…
Ուր գընան` Աստված բանները աջի,
Չարը խափանի, բարին առաջի…
160 Բայց հեռու է դեռ պատմության ծերը։
― Շընորհակալ եմ, ողջ կենաք, ախպե՛ր,
Էս տեսակ մի բան չեմ տեսել ես դեռ.
Տեղ ունես թե չէ` մըտիկ չեն տալիս,
Տասը գընում են` քըսանը գալիս,
165 Ինչ որ ճանկում են` ուտում են, թափում,
Ամբողջ գիշերը վիճում, աղմըկում,
Ամպի պես ծըխով սենյակը լըցնում…
Էլ ոչ մահճակալ, ոչ տեղ են հարցնում.―
Մինը բարձրանում` սեղանին պառկում,
170 Մյուսը հատակին լեն-արձակ ձըգվում…
Ոչ աղբ են նայում, ոչ փոշի, ոչ ցեխ,
Պառկում են էստեղ, պառկում են էնտեղ…
― Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛, հա՜.
Թամաշա է հա՜…
175 Դե բաժակըդ բե՛ր,
Կյանք խընդրենք դըրանց.
Շատ լավ տըղերք են, ես ու իմ հոգին.
180 Հավան եմ կենում դըրանց արարքին,―
Մարդը նա հո չի` հենց իրեն նայի,
Մարդը նա է, որ աշխարհքը շահի…
Տեր Աստված պահի իրեն խընամում…
Ածում են` վերջին բաժակն էլ քամում,
185 Չեն հասնում սակայն պատմության ծերը,
Ու միշտ ընկնում է էգուց գիշերը։
Դատարկ փողոցով, բարձըր հազալով,
Ինքը իրեն հետ մենակ խոսելով,
Թըրը՜խկ հա չըրը՛խկ, գիշերվա մըթնում
190 Մարտիրոս ախպերն իր տունն է գընում։
Եվ ուշ գիշերով հասնում է նա տուն։
Ճըրագը վառ է, «նըրանք» էլ զարթուն,
Աղմըկում են դեռ կողքի սենյակում,
Էն նոր դուրս եկած երգերն են երգում։
195 Պառավն էլ անքուն իրեն է մընում,
Ձեռները ծոցին դուրս ու տուն անում,
Ու մարդը շեմքից մըտած-չըմտած`
Դիմացն է գալիս հանգած ու հատած։
― Բա՛ գիտե՞ս, ա՛յ մարդ, ի՜նչ իմացա ես,
200 Գիտե՞ս ինչիցն է մաշվում երեխես,―
Սիրո՜ւմ է մեկին…
― Վա՜յ քու կարճ խելքին…
Ի՜նչ սիրահարված, բա՜ն գիտես իսկի.―
Ազգի համար է միտք անում, ազգի՜.
205 Ուրիշի համար, խեղճերի համար…
Ի՜նչ սիրահարված, կարճամիտ հիմա՛ր,
Ի՞նչ ես հասկանում` ինչ կա աշխարհքում.
Ականջըդ մի բաց, տես ինչ են երգում…
(Տղերքը երգում են)
Սև սարերի ետև նըրանք
210 Տառապում են խավարում,
Լույս են ուզում ու ազատ կյանք
Աստծու ազատ աշխարհում։
Կանցնենք թափով
Սարերն ամպոտ,
215 Կերթանք խըմբով
Մենք նըրանց մոտ։
Է՜յ, հերիք էր, չար բռնակալ,
Քանի՞ տանջես խեղճերին․
Խեղճը պիտի ապրի դարձյալ,
220 Վայն եկել է քու օրին…
Ազատության որդիքն ենք մենք`
Թըռած դեպի ապագան։
Էսպես խըմբով սըլանում ենք,
225 Ո՞վ կըփակի մեր ճամփան.
Կայծակ կըլնենք
Կիջնենք ամպից.
Հեռո՜ւ ճամփից,
Հեռո՜ւ ճամփից…
230 Հե՜յ, գալիս ենք, ո՛վ տանջվածներ,
Գալիս ենք մենք զինավառ,
Ե՛վ ազատ օր, և՛ կյանք, և՛ սեր ―
Ողջ բերում ենք ձեզ համար։
235 Դողդոջ ու գունատ պառավները լուռ
Ականջ են դընում։ Սարսափ ու սարսուռ
Պատել է նրանց, և սարսափահար,
Տեղները սառած, նայում են իրար.
Ի՜նչ է կատարվում իրենց հին տանը,
240 Ի՜նչ երգ է երգում իրենց Վահանը,
Ի՜նչ երգ են երգում էս տղերքը նոր,
Ի՜նչ երգ են երգում անզո՜ւսպ, ահավոր…
Ամբողջ գիշերր կըրակի վըրի
Էն շամփրի նըման, անքուն ու ցավոտ,
245 Պըտուտ են գալիս անկողնի միջին,
Պըտուտ են գալիս մինչև առավոտ։
― Վահա՛ն ջան, Վահա՛ն, ի՞նչ երգեր են էդ.
Ի՜նչ վըտանգավոր երգեր եք երգում…
Էդ ո՞ւր ես ուզում գընաս դըրանց հետ…
250 Ի՞նչ է պատահել, ի՞նչ կա էն երկրում…
― Է՜հ, մայրի՛կ, դու էլ` ի՜նչ երգեր են էդ…
Ջահել տըղերանց երգեր են, էլի…
Ջահել տղերք ենք, միտքներըս թըռչում`
Հազար մի հեռու տեղ են ման գալի…
255 Ու ժողովները դարձան աղմըկոտ.
Աշնան հավքերի էն տարմի նըման,
Որ ղըժվըժում է` չըվելուց առաջ
Դեպի արևոտ կողմերը գարնան։
Մի օր էլ հանկարծ աղմուկը լըռեց,
260 Վահանը չեկավ էն գիշերը տուն։
Չըկա մյուս օրն էլ, չըկա՜ ոչ մի տեղ,
Ամեն հարցուփորձ անցավ ապարդյուն։
Եվ ահա նամակ կորած Վահանից։
Բանում են ըշտապ, դողդոջ ձեռքերով.
265 Ասում է` իզուր էլ մի՛ փնտրեք ինձ.
Էլ մի՛ փնտրեք ինձ ու մընաք բարով…
― Դուք ինձ կյանք տըվիք, դուք ինձ մեծացրիք,
Բայց քանի էսքան ցավ կա աշխարհքում,
Իմ կյանքն իմը չի, իմ սիրտն իմը չի,
270 Չեմ կարող հանգիստ մընալ ձեր գըրկում։
Ցավի աշխարհքում արնոտ ու ահեղ
Ուրիշ նոր կյանք է բացվել ինձ համար.
Ուրիշ հայրեր են մընում ինձ էնտեղ,
Ուրիշ մայրեր են կանչում անդադար…
275 Ներեցե՜ք, որ ձեզ թողնում եմ էդպես
Անկա՜ր, անխընդում, ծերության օրով,
Ներեցե՜ք ձեր խենթ, խելագար որդուն,
Մոռացեք նըրան ու մընա՜ք բարով…
Որդու նամակը ծընկանը դըրած,
280 Արցունքը ցամքած էն մաշված դեմքին,
Խաղաղ իրիկվան դեմ ու դեմն ահա
Նըստած է մայրը իր դատարկ շեմքին։
Կատուն է կողքին մըռռում միալար.
Փոքրիկ Սերիկն էլ, կուչ եկած իր մոտ,
285 Էնպես միամի՜տ, տխո՜ւր, դալկահար
Պռըշկել է մոր դեմքին արցունքոտ։
Նայում է մայրը, նայում է հեռուն,
Էն անհայտ հեռուն, ահավո՜ր, անվե՜րջ,
Ուր գընաց իրեն զավակը սիրուն,
290 Գընաց «նրանց» մոտ, արյան ծովի մեջ…
― Ո՜վ քաղցրահայաց սուրբ Աստվածածին,
Ո՜վ արագահաս զինվոր սուրբ Սարգիս,
Դուք օգնեք խեղճին, հասնեք նեղվածին,
Դուք տաք հովություն արար աշխարհքիս.
295 Հարեհաս լինեք «նրանց», ամենքին,
Ամենքի հետ էլ իմ ճար ու մեկին…
Աղոթք է անում իր մեկի համար,
Աշխարհքի համար, ամենքի համար,
Մինչև թըռչում է ճաճանչը ետին,
300 Մինչև որ մութը առնում է գետին…
Մըթնեց։ Կըտրել է ամեն ձեն ու ձուն։
Գիշերվան կես է, խաղաղ լըռություն։
Հին գինետանը, իրենց անկյունում,
Երեք ծերունի զըրույց են անում։
305 ― Ի՞նչ ես միտք անում, Մարտիրոս ախպեր.
Լա՜վ կըլնի վերջը… բաժակըդ մի բե՜ր…
Բե՛ր մի-մի բերան
Կյանք խընդրենք նըրան…
Տեր Աստված բարի ճամփա տա իրեն,
310 Նըրա բաց աչքը լինի միշտ վըրեն…
Վատ բանի համար հո չի գընացել…
Ի՜նչ ես մոլորված նըստած մընացել,
Բաժակդ էլ լիքը առաջիդ է դեռ…
Վերցըրո՜ւ, խըմի՜ր, Մարտիրո՛ս ախպեր…
ԵՐԿՐՈՐԴ ԵՐԳ
ՃԱՄՓԻՆ
ՀԱՅՈՑ ԼԵՌՆԵՐՈՒՄ
Մեր ճամփեն խավար, մեր ճամփեն գիշեր,
Ու մենք անհատնում
Էն անլույս մըթնում
Երկա՜ր դարերով գընում ենք դեպ վեր
5 Հայոց լեռներում,
Դըժար լեռներում։
Տանում ենք հնուց մեր գանձերն անգին,
Մեր գանձերը ծով,
Ինչ որ դարերով
10 Երկնել է, ծընել մեր խորունկ հոգին
Հայոց լեռներում,
Բարձըր լեռներում։
Բայց քանի անգամ շեկ անապատի
Օրդուները սև
15 Իրարու ետև
Եկա՜ն, զարկեցին մեր քարվանն ազնիվ
Արնոտ լեռներում։
Ու մեր քարվանը շըփոթ, սոսկահար,
20 Թալանված, ջարդված
Ու հատված-հատված
Տանում է իրեն վերքերն անհամար
Սուգի լեռներում։
25 Ու մեր աչքերը նայում են կարոտ
Հեռու աստղերին,
Երկընքի ծերին,
Թե երբ կըբացվի պայծառ առավոտ
30 Կանաչ լեռներում։
ԵՐՐՈՐԴ ԵՐԳ
ԵՐԿՐՈՒՄ
Հեքիաթն ասում է, թե` մի աշխարհքում
Բըխում էր առատ ջուրն անմահական,
Բայց ագահ վիշապն առաջը փակում,
Ծարավ էր թողնում աշխարհքն աննըման։
5 Նա զոհ էր ուզում սիրուն աղջիկներ,
Որ ջուր բաց թողնի ծարավ աշխարհքին,
Եվ, անմահության ջըրի փոխարեն,
Մարդիկ շատ դարեր արցունք խըմեցին։
Մինչև մի տըղա, Լույս երկրից եկած,
10 Կըռվեց էն գերի աշխարհքի համար,
Հաղթեց, ազատեց աղբյուրը փակված,
Տանջվող հոգիներ փըրկեց անհամար։
Ո՛չ, հեքիաթ չի սա լիքը հըրաշքով,
Եղած թե չեղած Մըթին աշխարհքում,
15 Ճըշգրիտ դեպք է սա տեսած իմ աչքով,
Եվ հեքիաթ չըկա մեր անբախտ կյանքում…
Մեր երջանկության աղբյուրը փակած`
Մեր վարդ քույրերին հոշոտում է նա…
Ա՜խ, ի՜նչքան արյուն, արցունք է թափված
20 Մեր սիրուն երկրի սարերի վըրա…
«Լո՛-լո՜, լո՛-լո՜, մերն են սարեր,
Ծաղկոտ սարեր Տարոնի,
Ծաղկոտ սարեր, ազատ օրեր,
Սերն ու գըգվանք սիրունի…
25 Լո՛-լո՜, լո՛-լո՜»…
Գըլո՛ւխ տըվեք, գոռոզ սարե՜ր,
Անց է կենում Մուսաբեկ,
Գըլո՛ւխ տըվեք, վախկոտ հայե՜ր,
Չընչին գյուղեր ու օբեք։
30 Ո՞ւր կա ոսկի, ո՞ւր սիրուն կին,
Առաջ բերեք գըլխաբաց.
Ո՞վ կա ընդդեմ նըրա կամքին,
Ո՞վ է կյանքից կըշտացած…
Մըշու երկրում թուր է զարկում`
35 Դողում են Վան իր թափից,
Դողում են Վան, մինչ Արզըրում,
Ահեղ թափից, սարսափից…
Գըլուխ տըվե՜ք, վախկոտ հայե՜ր.
Զըրը՜նգ, եկավ Մուսաբեկ.
40 ― Հե՜յ, դո՛ւրս արի, քեշի՛շ բաբա.
Ո՞վ կա տան մեջ, դուրս եկե՜ք…
Ու սըրահի կեսմութի մեջ
Գուճհուպ եկավ քահանան,
Դողդոջելով, ծերուկ ու խեղճ,
45 Բըռնած սարսափն իր մահվան։
― Հավա՞ն ես ինձ, քեշի՛շ բաբա,
Հապա նայիր մի վերև…
― Աստված է քեզ հավնել, աղա՛,
Աստված կյանք տա ու արև.
50 ― Դե բե՛ր, հապա՛, որ հավան ես,
Աղջիկըդ բե՛ր, տուր ինձ կին.
Դե՜հ, շո՜ւտ արա, քեշի՛շ բաբա,
Դուրս բեր սիրուն Շողիկին։
Լուռ կանգնած է ծեր քահանան,
55 Դեմքը դեղին, միրքի պես,
Ծիծաղո՜ւմ է լացի նըման,
Թե լալիս է ժըպտերե՜ս…
― Հա՛, հա՛, հա՛, հա՜… Հավա՞ն չես ինձ…»
Խընդաց խումբը` հա՛, հա՛, հա՜…
60 Ու սոսկալի էն ծիծաղից
Սարսափն ընկավ տան վըրա։
― Ո՜վ չի հավան Մուսաբեկին…
Մի Մուսաբեկ ― մի աշխարհք…
Բախտավոր ենք` ես… իմ որդին…
65 Ո՞վ է տեսել էսպես փառք…
Միայն թե, աղա՛, գութ արա մեզ,
Ժամանակ տուր երկու օր,
Որ պատրաստվենք բեկին վայել.
Ոտիդ հողն ենք նորից նոր…
70 ― Մի երկու օ՜ր… բայց իմացի՛ր,
Ետ եմ գալու ես նորից.
Երկի՜նք թըռիր, գետի՜նն անցիր
Չես ազատվիլ իմ ձեռից…
«Լո՜-լո՜, լո՜-լո՜, մերն է Տարոն
75 Վայելքներով իր բոլոր…
Լո՜-լո՜, լո՜-լո՜…»։ Հանգավ «լո՜ ֊լո՜»-ն
Սարի ետև հեռավոր։
Ի՜նչ է ղողանջում զանգակը գուժկան,
Գյուղի զանգակը էս անվախտ ժամին․
80 Կարկո՞ւտ է գալիս մըթնած երկընքից,
Հըրդե՞հ է ձըգել գյուղը թըշնամին…
― Ի՞նչ է պատահել, ծերունի տերտեր,
Ի՞նչ ես վըրդովում էս հոգնած խալխին։
― Եկե՜ք, իմ որդի՜ք, եկե՜ք, իմ որբե՜ր,
85 Երկինքը փըլավ իմ ճերմակ գըլխին…
Ու լաց է լինում զանգակը ժամի,
Գալիս է կանգնում ամբողջ Տալվորիկ,
Ու ձայն է տալի, գոչում ծերունի
Իրենց քահանան ձայնով զարհուրիկ։
90 ― Եկե՜ք, ընկե՜ր-հարևաննե՜ր,
Իմ Շողիկի հարսնիքին.
Ծաղի՜կ բերեք ալ ու կարմիր
Իր անթառամ պըսակին…
Դուստր եմ պահել ես նազելի,
95 Սըրտիս խընդում, աչքիս լուս.
Քուրդը եկավ դուստրըս խըլի,
Կյանքը խըլի ծերունուս։
Հայր եք դուք էլ, զավակի տեր,
Մի ճար գըտեք իմ ցավին…
100 Ու ծերերը` չո՜ր, ալեհե՜ր,
Հառաչում են խըմբովին.
― Ափսո՜ս Շողիկ, սիրո՜ւն Շողիկ,
Մեր աչքի լուս, մեր ալ ծաղիկ…
Վա՜յ խե՛ղճ ծընող, ծեր քահանա․
105 Քըրդի ճամփեն տատասկ դառնա…
Հընչում է դարձյալ զանգակը ժամի,
Կանչում է, գոչում հայրը ծերունի․
― Հավա՜ր ձըգեք հեռու տեղեր,
Ազգ ու ազինք իմանան,
110 Դըրոշ բանան, զորքեր կապեն,
Թող գա՜ն, հասնեն օգնության…
Եվ զուր ծերունու աչքերը անզոր
Հըրաշք են փընտրում մըշուշոտ հեռվում,
Լուռ են ու դատարկ ճամփեքը բոլոր,
115 Փոշի չի ելնում հայոց դաշտերում։
Լալիս է սակայն զանգակը կըրկին
Ու գոչում է ծերն առավել ուժգին․
― Լըսի՜ր, Աստվա՜ծ, եթե մի օր
Բույր եմ խընկել քո անվան,
120 Թե դու էլ ես ծե՜ր, ալևո՜ր,
Ու գութ ունիս հայրական…
Բայց ծածկում է դեմքը Աստված`
Հայից դարձած ու խըռով,
Սև-սև գիշերն իջնում է ցած,
125 Լիքը անքուն ցավերով…
Հայի գիշե՜ր, հայի գիշե՜ր,
Ցավի անդունդ անհատակ…
― Աղջի՛կ, ինչո՞ւ չես քընում դեռ,
Ի՞նչ ես լալիս տեղի տակ։
130 ― Չիտեմ, մայրի՛կ, ինչու էսպես
Քուն չի գալիս էլ աչքիս.
Աչքըս քանի փակում եմ ես`
Քուրդն է կանգնած առաջիս…
― Քընի՛ր, բալա՛ս, մի՛ վախենար,
135 Աստված կա դեռ երկընքում.
Քուրդ ու տաճիկ, զարկ ու ավար
Շատ ենք տեսել մեր կյանքում…
― Մայրի՛կ, մայրի՛կ, չե՞ս իմանում,
Ո՞վ է լալիս դուրսն անտեր…
140 Մայրի՛կ, մի տես` չի լուսանո՞ւմ…
Ա՜խ, ինչ ծանր է էս գիշեր…
― Քընի՛ր, բալա՛ս, Որբն* է մենակ
*Թռչունի անուն է: (հեղ․)
Իր Սըհակին որոնում,
Է՜, քեզ նըման, մի ժամանակ
145 Նա էլ աղջիկ է լինում,
Հավանում է չար տաճիկը,
Գալիս եղբորն ըսպանում,
Ճարը հատած հեգ աղջիկը
Աստծուն աղոթք է անում.
150 ― Ո՜վ Տեր Աստված, թևեր տուր ինձ,
Թեթև թևեր թռչունի,
Թըռչե՜մ, կորչեմ էս աշխարհքից,
Անգութ ձեռից դուշմանի…
Էն օրվանից ման է գալի
155 Թևեր առած, անդադար,
Կանչո՜ւմ, կանչո՜ւմ, ձեն է տալի
Իր Սըհակին ջըրատար…
Քնի՛ր, բալա՛ս, Աստված դեռ կա,
Աղոթք ասա մըտքիդ մեջ,
160 Հիմի շուտով լիսն էլ կըգա,
Էս գիշերն էլ ունի վերջ…
― Թրը՛խկ… թրը՛խկ…
― Ո՞վ է ծեծում
Կես գիշերին դուռն էդպես…
165 ― Թրը՛խկ, թրը՛խկ…
― Հե՜յ, չե՞ս լըսում,
Վեր կաց, տերտե՛ր, ներս թող մեզ…
Ու անլեզու քըրդի նըման
Սարսափն հանկարծ ընկավ տուն,
170 Տեղի տակին կըծիկ եկան
Մանուկները դեռ անքուն։
Մարեց մայրը լեղապատառ,
Աղջիկն հանգավ մոր գըրկում,
Իսկ դուռն ուժգին ու անդադար
175 Հա՛ զարկում են ու զարկում։
Լույսը ձեռքին ծերը գունատ
Դողդողում է, երերում…
Ձեռքը փակին տարավ հանկարծ,
Դուռը բացվեց խավարում,
180 Շառաչեցին, շողշողացին
Զենքերն լուսումն էն աղոտ,
Ու զինավառ ներս խուժեցին
Երեք ջահել անծանոթ։
― Օրհնյա՛ ի Տեր, հայի լեզվով
185 Ողջունեցին ու մըտան,
Մութ խըրճիթը լըցվեց լուսով
Անակընկալ խընդության։
― Էսպես անժամ, ղարիբ եղբա՛րք,
Ո՞ւսկից եք դուք գալիս ինձ…
190 ― Հեռու տեղից, Կովկասից…
― Բայց մեր երկիր ամեն անկյուն
Մահվան երկյուղ ու վըտանգ…
― Դըրա համար մենք եկանք…
― Իսկ դուք չունե՞ք ձեր աշխարհքում
195 Տուն, տեղ, ծընող, քույր կամ կին…
― Ունենք, թողինք ամենքին…
Հայի գիշե՜ր, անքո՜ւն գիշեր,
Լի՜ տանջանքով ու մութով,
Հայի գիշե՜ր, անհո՜ւն գիշեր,
200 Լի՜ ահավոր խորհուրդով…
ՀԱԶԱՐԱՆ ԲԸԼԲՈՒԼ
(ՀԱՏՎԱԾՆԵՐ)
Երբ դեռ շունչը արարչական ծավալվում էր օդի մեջ,
[Երբ դեռ նոր էր կույս աշխարհքում մարդը խաղում
պարզ ու պերճ],
Եվ տիրում էր ամենուրեք սերն ու հանգիստն
անվրդով․
Եվ գառն ու գել դեռ միամիտ խաղում էին իրար քով,
5 Սուրբ ու առատ էն ժամանակ, արևլուսի կողմերում,
Բարի Ալամ թագավորն էր < . . . > իշխում ու
տիրում։
Իշխում էր նա արևի պես, որ ամենքին կենսաձիր,
Իրեն լույսն ու ջերմությունը շըռայլում է անխըտիր,
Կամ թե գարնան անձրևի պես, որ թափվում է
հորդառատ,
10 Զովացնում է ու լիացնում, չի հարցընում
լավ ու վատ*։
*Պոեմի սյուժետային ընթացքի ամբողջական պատկերը հուշելու
նպատակով այսուհետ հղում կտրվի սույն հրատարակության մեջ
ներառված հեքիաթի ժողովրդական տարբերակների թումանյանական
վերապատումների համապատասխան էջերը։
Բացակա չափածո հատվածի արձակ տարբերակը տե՛ս ս․հ․ էջ 431-432։
Բարի լուսի հետ կանգնեց սգավոր պառավը որդու
դիակի վրա, ձեռքերը դեպի երկինք տարածեց ու
― Ո՜վ լուսեղեն, դըռներըդ բաց,
Հող ու ջըրի առատ Աստված,
Ո՜վ, որ էսքան բարիք ու փառք`
Աշխարքն անծեր, ծովերն անտակ
15 [Ըստեղծել ես], փըռել, լըցրել,
Ո՜վ [բարեգութ], քեզ եմ խընդրել.
Ինչպես որդիս իր մոր գըրկին
Մեռավ կարոտ աչքն աշխարքին,
Նըրանք էլ թող մնան էնպես
20 [Կարոտ իրենց սուրբ փափագին].
Եդեմ այգին կըտրի թող փուշ,
Իրենք գազան չար ու ապուշ։
Էսպես կանչեց, ու, ո՜վ սարսափ, փոխվեց դըրախտն
էն անուշ,
Ծառը կըտրեց կոպիտ մացառ, որթը ― բաղեղ,
վարդը ― փուշ.
25 Պահնորդ մարդիկ դարձան գազան զուրկ նշանից
մարդկային,
Կորցրին և տիպ, և քնքշություն, որ ի ծընե ունեին։
Սոսկաց արքան, ծեր, բազմափորձ մարդիկ կանչեց
իր ատյան,
― Ո՜վ է, ասավ, ձեզնից տեսել կամ իմացել
էսպես բան.
Ինչ պատիժ է, որ գալիս է ինձ ու երկրիս բովանդակ,
30 Եվ ինչ ճար կա < . . . >
Խոնարհեցին մեծ ծերերը գլուխները ալեզարդ,
― Թող շատ ապրի Ալամ արքան ոսկի գահին իր
հաստատ,
Հազար տեսակ ցավի տուն է ― էս աշխարքը
անցավոր,
Ու թվում է մարդու համար ամեն մի ցավ անսովոր.
35 Բայց դու եղիր համբերատար, միտքդ պահիր
[միշտ] երկար,
Ցավը պետք է մարդը քաշի, ոչ թե անշունչ
սար ու քար:
Էս աշխարքում ոչ առաջին, ոչ վերջինն ես
դու մենակ.
Պատահել են էսպես դեպքեր կյանքում ամեն
ժամանակ.
Մենք չենք տեսել, բայց լսել ենք, որ մեզանից
շատ առաջ
40 Գորտ ու գազան մարդ են դառել, մարդը դառել
գայլ կամ արջ.
Բայց թե հե՞ր է էս պատիժը այժըմ գալի քեզ վըրա,
Անգետ ու [մութ] մարդիկ ենք մենք ― էդ ղրկողը
կիմանա։
Մենք է՛ն գիտենք, որ նա, ով որ ցավ է տվել ու
աղետ,
Ստեղծել է ամեն ցավի ճարն ու [ճամփեն]
իրեն հետ։
45 Չըկա մի ցավ արևի տակ, չըկա մի < . . . >
Որ չունենա գիտությունը նրան մի դեղ կամ
դարման.
Գիտությունը լույս է, արքա, աշխարհ իջած
երկնքից,
Ճարեր ունի քաղած-քամած ամեն հանքից ու
տունկից.
Ետ է բերում նա մեռելին հոգեվարքից իր վերջին
50 Մի հոգին է միայն պակասում ― հավասարի
արարչին։
Մի բան չըկա վեր երկընքում, երկրի վրա ու տակին,
Ողջ զընընել, ողջ մաղել է ― խաղալիք են իր
ձեռքին։
Կանչիր թող գան քո տերության մեծերն ուսյալ ու
գիտուն,
Եվ քո մարդկանց և քո այգուն նրանք կանեն
օգնություն։
55 Էսպես ասին, պատվեր տվավ թագավորը (ծերունի),
Կանչեց երկրի ամեն կողմից գիտուններին անվանի։
― Ո՛վ գիտուններ, բացեք տեսնեմ, ի՞նչ տեսիլք է
արդյոք սա,
Որ ծերության անկար օրով իմ աչքերով ես տեսա։
Եվ ի՞նչ հնար կա < . . . > երկրի վրա ու տակին,
60 [Բարով, բույրով] լցրեք նորից եդեմական իմ այգին.
[Ազատեցեք, որ չըկորչեն իմ մարդիկը] հավիտյան,
[Տվեք նախկին տիպը ազնիվ, քնքույշ] հոգին
բանական։
Էսպես ասավ, գլուխ տվին գիտունները արքային.
― Թող շատ ապրի Ալամ արքան ողջ ու հաստատ
իր գահին.
65 Էս աշխարհում ամեն մի բան ունի իրեն մի
պատճառ,
Էն պատճառն էլ ուրիշ պատճառ։ Էսպես անվերջ,
անդադար,
Մինչև պատճառն սկզբնական` ծագման խորհուրդն
էս կյանքի,
Մինչև սկիզբն սկիզբների` ակն ու աղբյուրն
ամենքի։
Ընչի համար էսպես է էս, շահ լինի քեզ թե վընաս,
70 Պետք է քննես, առաջ բերող նրա պատճառն
իմանաս։
Երբ իմացար, թե էս ընչից էս ինչ բանն է դուրս գալի
Կարող ես դու առաջ բերես և հետևանք ցանկալի։
Եվ արդ, քանզի ամեն մի բան ունի իրեն մի
Իսկ էն, ինչ որ պատճառ ունի, ունի նաև իրեն ճար,
75 Մի՛ տրտմիր դու, մեծ թագավոր, մեզ տուր միայն
ժամանակ,
Որ քընընենք ու էս ցավի պատճառն ու ճարն
իմանանք։
Ու գընացին քառսուն ցերեկ, քառսուն գիշեր
տըքնեցին,
Ցերեկն անդուլ, հանգիստ չառան, ոչ գիշերը`
քնեցին,
Քըրքըրեցին, քընընեցին ամեն գրվածք ու գրյանք,
80 Երբոր անցավ քառսուն օրը, եկան դարձյալ
ապարանք։
― Թող շատ ապրի Ալամ արքան ողջ ու հաստատ իր
գահին,―
Գլուխ տվին, էսպես ասին [գիտունները] արքային։
― Քըրքըրեցինք, քընընեցինք մենք գաղտնիքը էս
կյանքի,
Սահմանեցինք [էությունը], տեղն ու ցեղը ամենքի.
85 Առանք մարդուն, որ [կյանքերի] օղն ու կապողն է
վերջին,
Իջանք ներքև [կարգով] շարքով մարդուց անցանք
մենք արջին,
Արջից հավքին, հավքից սողունն ու սողունիցը
ձըկան,
Էսպես հերթով հասանք մինչև էակները նախնական,
[Մանրէները միաբըջիջ, որ < ․ ․ ․ >
90 Կազմըված են հյուլեներից` անտեսնելի մեր աչքին],
Որոնք ունեն իրար ներհակ զորություններ
լավ ու վատ,
Ու միանում ու լուծվում են, մաքառելով
անընդհատ ―
Էսպեսով էլ հորինում են ելևէջներ կյանքի մեջ,
Ույժ կամ ծյուրում, ախտ կամ եռանդ, ձիրք ու
ծնունդ և կամ վերջ․․․
95 Ու [բովանդակ] էս աշխարհքում ամեն մինը մի
կյանքով
Ծնվում, մեռնում, փոփոխվում է մի ընդհանուր
օրենքով։
Էս ինչ հյուլեն ներհակավոր էն հյուլեին միացավ,
Ու փուշն ահա թերթեր տվեց, անուշ բուրմունք
ունեցավ,
Կամ չէ < . . . > կատարվեց այլ միացում հակառակ,
100 Ու վարդն ահա փոխվեց, դառավ անհոտ մի փուշ
հասարակ։
Արյան մեջ էլ էս ինչ հյուլեն պակսեց կամ չէ`
շատացավ,
Ու մարդն ահա այլ կերպարանք ― արջի պատկեր
ստացավ․․․
― Էդ ամենը հրաշալի, կանչեց արքան անհամբեր.
Բայց ասացեք, ո՜վ խորիմաստ, ո՜վ բազմագետ դուք
գետեր*,
105 Ինչպես անենք, որ իմ այգին դառնա դրախտն
առաջվան,
Իմ մարդիկը գազանացած` կրկին լավերն է՛ն
[վաղվան]։
Էսպես կանչեց, գլուխ տվին գիտունները արքային.
― Թող շատ ապրի Ալամ արքան բարձր ու հաստատ
Ճարեր արինք, դեղեր բերինք, աշխատեցինք մենք
անքուն,
110 Հնար չեղավ, դեղ-ճար չեղավ ոչ քո մարդկանց,
ոչ այգուն․
[Ինչ գիտեինք] բերինք-արինք ― փուշը մնաց
էլ ետ փուշ.
Ու գազանը դարձյալ գազան` դաժան,