EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
նաև արտաքին ազդեցությունների տակ, քանի որ մեծանում է, էնքան էլ
ազդեցություններ է կրում և նրա լեզուն, հարստանում, ճոխանում ու զարգանում։
Նորանոր գաղափարների հետ նորանոր ոճեր ու բառեր է ընդունում, և մինչդեռ դուք
բողոքում եք, թե չի կարելի հայերեն լեզվի մեջ գործ ածել դարդ, ջան, չոլ, գիլ ու նման
բառեր, մյուս կողմից ներս են հոսում ինտելիգենտ, կուլտուրա, լեգենդ, սոնետ, պոեմ,
պոեզիա, օպերա, զիգզագ, պրոպագանդ և այլն։
Ի՞նչ եք անելու։ Եվ ինչո՞ւ պիտի վշտանաք ու կռվեք, ի սեր աստուծո։ Դուք կարծում եք
միայն նրանով պիտի ճոխանաք ու բավականանաք, ինչ որ հայի միտքն ու հանճա՞րն
է տալի…
Վերցնենք բառը։
Խնդրեմ ասեք. եթե մեր լեզվից հանեք ձեր հալածած «ջանը», որ չինական է, թե
մոնղոլական-թաթարական, ինչո՞վ կփոխարինեք։ Մի քիչ մտածեցեք, կտեսնեք մի բառ
եք վտարում, որի տեղը համազոր ու համաշունչ մի այլ բառ դնել չեք կարող։ Դրա նման
և շատ ուրիշ բառեր, որ մաքուր հայերեն չեն։ Եթե էդ օտարամուտ բառերի փոխարենը
դուք ունեք—ինչ խոսք։ Եթե ձեր լեզուն ընդունակ է հարազատ թարգմանելու կամ
հարմար բառեր շինելու, տելեֆոնին հեռախոս ասացեք, տելեգրաֆին հեռագիր կամ
վելոսիպեդին հեծանիվ, բայց հո չի կարելի ամեն բան էլ թարգմանել կամ շինել,
էքսպրոպրիատորը ճողոպրիստ, ինչպես արել են մեր պոլսահայերը, տրամվայը
քարշակ անվանել, հանգ. Գամառ Քաթիպայի նման, խավիարը ձկնկիթ կամ ֆրակը
պոչազգեստ։
Ավելի ձախորդն էն է, որ Մեղրյանը օրինակ է բերում ռուսաց և եվրոպական
գրականությունները, թե նրանք ինչքան մաքուր լեզվով են գրում իրենց մանուկների
համար։ Ուրիշ խոսքով՝ իրենց լեզվի մեջ օտար բառեր չեն ընդունում։ Էս հո արդեն
էնքան է սխալ, որ ես հերքելն ավելորդ եմ համարում։ Գրեթե ամեն մի նոր եվրոպական
բառ, ինչ որ հայերը շինում են կամ թարգմանում, ռուսները նույնությամբ առնում են ու
տալիս իրենց երեխաներին։
Ո՛չ. թե՛ ժողովրդական, թե՛ գրական լեզվի մեջ լեզվական փոփոխությունները եղել են
միշտ, կլինեն միշտ, և շատ է գեղեցիկ, որ էդպես է. միայն թե պետք է իմանալ շնորհքով,
խելացի առնել ու տեղը գործածել, ահա խնդիրը։ Իսկ ինչ վերաբերում է ժողովրդական
բարբառներից օգտվելուն, դա ոչ թե դատապարտելի է, այլ հենց դա է բնական
ճանապարհը կայտառ ու կենդանի լեզու ստեղծելու։ Բավական էր՝ մեր երեխաներն
այլևս չպետք է սարսափեն «հա՛» ասելիս, և մայրերն այլևս չպետք է մատներն
սպառնալի թափ տան նրանց վրա. «հա՛» ասացի՞ր, ի՞նչպես կարելի է, ասա՛ «այո՛»։
Բավական էր. նզովքը պետք է վեր կենա «հաի» վրից, իբրև թե նա գռեհիկ է. դրա մեջ ոչ՛
առողջ միտք կա և ոչ էլ ճաշակ։
ՎԱՐԱԳԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԸ
Վանից արևելք բարձրանում է Վարագա լեռը, ուր, ավանդությունն ասում է՝
ապաստան գտան հեթանոս Հռոմից հալածական քրիստոնյա Հռիփսիմե իշխանուհի
օրիորդն ու իր ընկերուհիները և թաղեցին Քրիստոսի խաչափայտի մասը, որ բերել էին
իրենց հետ։ Ահա էս սրբությունն է, որ տոնում է հայոց եկեղեցին Վարագա խաչի
անունով, և էս խաչի ու էս սարի վրա է կանգնած Վարագա հռչակավոր վանքը, ուր
հնում թաղվում էին Վասպուրականի թագավորները։
Անցյալ դարի կեսերում Հայոց աշխարհքի վրա մի արծիվ էր պտտվում։ Պտտվեց,
պտտվեց ու Վարագա սրբազան բարձունքը, Վարագա հոյակապ վանքը ընտրեց իրեն
բույն։ Նա, էն կորովի արծիվը, ապագա Հայոց Հայրիկը, արծվենի հայացքով նկատել ու
չափել էր համատարած խավարը, որ տիրած էր իր հայրենի երկրին և գալիս էր ջահ
վառելու Վասպուրականի բարձրությունների վրա, չորս կողմը լուսավորելու, և անելու
ամեն բան, ինչ որ «ազգին միության, հայրենյաց շինության, եկեղեցյաց
բարեզարդության և հայ մանկտվույն լուսավորության կվերաբերին»։ Ու 1857 թվին
ձգեց փրկարար գործի և գործունեության հիմքը։ Ուսումնարան բաց արավ,
տպարանական մամուլ բերավ, որ առաջին անգամն էր տեսնում Հայաստանի հողը, և
սկսեց ամսագիր հրատարակել «Արծվի Վասպուրական», որ «թռուցյալ հայրենասեր
թևոք յԱրծրունի մենաստանէն Վարագա» անդադար կանչում էր «լուսավորություն,
լուսավորություն», քաջ գիտենալով՝ լուսավորյալ ազգերն են միմիայն, որ մարդավայել
կապրեն և հավատալով, որ՝ «թե ուշ, թե անագան իր ձենը հայոց ականջին պիտի
հասնի»։
Բայց աղքատ էր Հայոց Արծիվը և հաճախ ստիպված էր թևածելու դեպի հեռու
հորիզոններ, դեպի պանդխտություն։ Եվ մի քանի անգամ նա հայտնվեց ցրված
հայության մեջ, զանազան երկիրներում, ամեն անգամ սրտերը վառելու հայրենիքի
սիրով, ամեն անգամ սնունդ տանելու իր ճտերին, որ հավաքել էր Վարագա սարի վրա,
ամեն անգամ ջանալով ավելի ու ավելի հիմնավորել ու մեծացնել իր, ճշմարիտ որ,
հայրական գործը։
Ահա՛, էս պայծառ ու գեղեցիկ գործի սկզբնավորության հիսնամյակն է, որ լրացավ երեք
տարի առաջ, բայց անկարելի եղավ իր ժամանակին տոնելու և նշանակած է այժմ,
հունիսի 20-ին։
Հոբելյանն իր բարձր հովանու տակ է առել ամենայն հայոց վեհափառ կաթողիկոսը,
առանձնացնելով նրան ազգային հանդեսների մեջ և հռչակելով որպես տոն հայ
ժողովրդի կուլտուրականության, նրա անվերջ ձգտումի դեպի լույսն ու գիտությունը։
Նվիրական տոն, նվիրական վայրեր, նվիրական անուններ ու հիշատակներ և, ի՜նչ
կասկած, ամեն հայ սրտով կամ գործով մասնակից է լինելու էս մեծ հանդեսին
Վարագա բարձունքների վրա։
1910-ական թվականներ
ՀՆԴԿԱԿԱՆ ՎԵԴԱՆԵՐԻՑ
Գոյությունն ու անգոյությունն էն ժամանակ չըկային,
Ու չըկային էն ժամանակ ոչ երկինքը և ոչ օդ։
Ի՞նչ էր շրջում, ո՞ւր էր շրջում, և կամ ընչի՞ հովանու
տակ,
Կամ կա՞ր արդյոք էս ջըրերի սև անդունդքը
անհատակ։
5 Անմահություն չըկար այնժամ և ոչ մահ,
Եվ ոչ խտիր օրի մեջ ու գիշերվա.
Ինքը միայն էն էր շընչում առանց հողմ,
Եվ ուրիշ կյանք էն ժամանակ էլ չըկար։
Ի սկզբանե մութը ծածկված էր մութով,
10 Եվ աշխարհքը ողջ մի վիհ էր խավարչտին
Բայց, начало, որ ծածկված էր մութի տակ,
Ջերմի ուժից ծնունդ առավ նախ մենակ։
Ի սկզբանե սկիզբըն էր նա սիրու,
Ի սկզբանե սերմըն էր նա հոգու,
15 Ու փնտրելով բանականությունը, պոետները
Գոյության ու անգոյության կապը գտան սրտի մեջ։
Ու ամեն կողմ տարածվում է շողը նրանց մտքի․
Ու փայլում է վերև ներքև ճառագայթը բանական...
Նրանք եղան և ստեղծող, և մեծ եղան և հարուստ,
20 Նրանց կամքը երկրի վրա, նրանց ուժը ի վերուստ։
Ո՞վ գիտի էդ կամ ո՞վ կասի մեզ հիմի,
Թե որտեղից ելավ կազմը աշխարհքի
Ու որտեղից հայտնվեցին աստվածները իրեն հետ։
Բայց ո՞վ կասի, էս աշխարհքում, թե ինչպես է
ծագել էդ։
25 Ո՞րտեղից է ծագել արդյոք կազմը էս երկրի,
Ստեղծա՞ծ է բնությունը թե չէ.
Իր պահապանը գիտի միայն երկնքում,
Կամ, թերևս, նա ինքն անգամ չըգիտի։
ԱԼՖՐԵԴ ԴԸ ՄՅՈՒՍԵ
ԼՅՈՒՍԻՆ
Իմ սիրելիք, երբ կըմեռնեմ,
Շիրմիս տընկեք լացող ուռի,
Նըրա դալուկն ես կըսիրեմ,
Ու սաղարթը թախիծով լի։
5 Նրա շուքը թեթև կըգա
Իմ հանգստյան հողի վըրա։
Մի երեկո մենակ էինք։ Նստած էի իր կողքին։
Նա, գլուխը թեքած դեպ ինձ ու անձնատուր
ցընորքին,
Սահեցնում էր դաշնամուրին թաթը ճերմակ, ձյունի
պես.
10 Թևի փափուկ հարված էր էն, հովի շըշուկ էր, ասես,
Որ վախում է` չըզարթեցնի անուշ քընած հավքերին,
Ու անցնում է եղեգնուտով թեթևասահ ու լըռին։
Մելամաղձոտ գիշերների տաք հեշտանքներ ու
տենչեր
Ելնում էին ծաղիկների բաժակներից դեպի վեր.
15 Շագանակի պուրակները ու կաղնիներն ալևոր
Թախծում էին գլուխները տատանելով մեղմօրոր։
Լըսում էինք մենք գիշերին։ Պատուհանը կիսաբաց.
Ներս էր հոսում զով գիշերը գարնան բույրով
արբեցած։
Դաշտն ամայի, դուրսը հանդարտ, հանդարտ էնքա՜ն
ու էնքա՜ն։
20 Ու մենք մենակ, մենք մտածկոտ, մենք տասնուհինգ
տարեկան...
Նայում էի ես Լյուսիին։ Նա գունատ էր ու դալուկ։
Աչքերն երբեք ոչ մի անգամ էնքան անուշ, գեղաշուք
Չեն ցոլացրած ջինջ երկընքի լազուրն իրենց
խորքերում։
Հարբած էի ես նըրանով, նըրան էի ես սիրում։
25 Եվ էնքա՜ն էր նա ամոթխած, էնքա՜ն մաքուր, էնքա՜ն
հեզ
Որ թըվում էր` եղբոր նըման էի սիրում նըրան ես։
Մենք լուռ էինք։ Իմ ձեռքը նա պահած իրեն
ձեռքերում.
Ու գեղանի իր ճակատը մըռայլում էր, ցընորում։
Ու ես էն ժամ զգում էի ― ի՜նչ թովիչ է ու կարող
30 Թարմ ու չքնաղ ջահելության հրապույրը մեզ գերող։
Լուսինն ելավ ջինջ երկընքում. լուսնի դալուկ լուսի
Ժըպտաց նա ինձ, ապա երգեց, որպես տխուր մի
հրեշտակ։
Մենք մեն-մենա՜կ, մենք մտածկոտ, ես ակնապիշ
Լյուսիին...
Նա երգում էր դողդոջելով` տրտում հենված իմ ուսին։
35 Խե՜ղճ երեխա, լալիս էիր։ Քնքուշ, մատաղ քո հոգում
Գուցե անբախտ Դեզդեմոնի կըսկիծն էիր դու
զգում...
Համբուրեցի ես խոնարհած քո գլուխը հուսահատ...
Երբ մյուս անգամ համբուրեցի ― դու սառն էիր ու
գունատ...
Սառն ու գունատ դրած էիր մահվան տխուր
դագաղում...
40 Էսպես անցա՜ր, քնքո՛ւշ ծաղիկ, անցա՜ր կորար սև
հողում։
Ու սաղարթը թախիծով լի.
45 Գերեզմանիս հողի վըրա
Թեթև կըգա շուքը նըրա։
ԹԵՐՈՒՎԱԼԼՈՒՎԱ
ՊԱՐԻԱՅԻ ԵՐԳԸ
Մեր ինչի՞ն է պետք, թե արևն անմահ
Անդըրաստեղյան լազուր աշխարհում
Առնում է շրջանն իր հավերժական,
Թե ցած է հոսում ճոխ ալիքներով
5 Իր ակնախըտիղ շողերն անարատ։
Երկի՜նք ու երկիր, մե՛զ մըտիկ արեք,
Ի՜նչ ենք մենք…
Մեր ինչի՞ն է պետք ― կինը նորատի
Ըստանում է թանկ իրեն ամուսնուց
10 Քընքուշ գրավը տարփալի սիրո․
Սեր ու զավակներ ո՜վ է տվել մեզ…
Մեր ինչի՞ն է պետք, թե ամենազոր
15 Կա աստվածային սուրբ երրորդություն
Եվ արարչական, և միշտ պահպանող,
Եվ միշտ նորոգող համայն աշխարհի
Չի փայլում, ավա՜ղ, նրանց փառքը մեզ։
20 Ի՜նչ ենք մենք…
Մեր ինչի՞ն է պետք, թե հաշտ ու զոհի
Ծուխն ու ճենճերը երկինք է ելնում,
Թե ծիլ ու ծաղիկ գետինն են ծածկում,
Թե բար ու պտուղ ծառերն են զուգում,
25 Եվ կամ սրբազան ջուրը Գանգեսի
Թավալում է պարզ խաղաղ հովիտում։
Քե՜զ, անմահ Ինդրա*, ո՜վ աչքի խընդում,
30 Ամենքից պաշտված դու գանձ երկնային,
Չենք կարող, Աստվա՛ծ, մենք քեզ աղոթել
Որ մեր խորհրդով չանարգենք բնավ
Քո աստվածային լըսելիքը սուրբ։
Երկի՛նք ու երկիր, մե՛զ մըտիկ արեք,
35 Ի՜նչ ենք մենք…
Իզուր մերժեցի ես մահը դաժան
Եվ անտառների խորքերումը խուլ
Սրբազան հեղումն արի լիասիրտ,
Որ աստվածների սըրտերը մեղմեմ,
40 Ո՜հ, նրանք փախան իմ մոտենալիս։
*Ինդրան հնդկական դիցաբանության վեդայական շրջանի Արամազդն
է (գլխավոր Աստվածը) - (հեղ.)
Ու՞ր են ակները էն պարզ ջրերի,
Ուր մեր ծարավը կոտրել կարենանք,
45 Լոկ անասունի ոտքի տեղերի
Հոտած ջուրն է մեր ըմպելին միակ։
Ո՞ւր են դաշտերը, ուր որ մեզ համար
50 Աճում են բրինձն ու այլ բարիքներ․
Չըկա աշխարհքում ցորնի մի ցողուն
Մի խոտ, մի ծաղիկ, որ մեզ պատկաներ։
55 Երբ հովիտներից ստվերը ծնում
Վե՜ր, անտառների բարձունքն է ելնում,
Երբ հովիվն երգով թողնում է հանդը,
Աղջիկը տանը ընթրիք պատրաստում,
Երբ շանն են տալի թերմացքն իրիկվան ―
60 Ի՜նչ ուտի արդյոք և ո՜ւր էն ժամին,
Ո՜ւր գնա պարիան, ո՜ւր հանգստանա…
ՎԻԼՍՈՆԻ «ԺԱՆՏԱԽՏԻ ՔԱՂԱՔԸ»
ՈՂԲԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆԻՑ
Կար ժամանակ, որ ծաղկում էր
Մեր աշխարհքը անխըռով,
Աստծո տաճարն որոտում էր,
Թընդում էր տոն օրերով։
5 Աղմըկալի մեր դպրոցում
Երգում մանկունք մեր մատաղ,
Շողում էին լիքը հանդում
Սուր գերանդին ու մանգաղ։
Այժմ թափուր եկեղեցին,
10 Դպրոցը փակ, խըլացած,
Արտը կըծղած հանդի միջին,
Թավ պուրակը դատարկված.
Ու գյուղն էրված մի տան նըման
Կանգնած ավեր, ամայի,
15 Ո՜ղջ պապանձված, լուռ չի միայն
Դամբարանը ահռելի։
Մեռե՜լ, մեռե՜լ ամեն վայրկյան,
Ու ապրողներն Աստըծուն
Աղոթում են միաբերան
20 Նըրանց հոգուն փըրկություն։
Ու շիրիմներն իրար քով
Սարսափահար հոտի նման
Սեղմըվում են խիտ շարքով։
25 Գարուն կյանքիս եթե նույնպես
Վիճակված է վաղ շիրիմ,
Ով դո՜ւ, ում որ սիրել եմ ես,
Հոգուս անզույգ մըտերիմ,
Չըմոտենաս իմ շրթունքին
30 Քո համբույրով կենսաձիր,
Չըմոտենաս իմ դիակին,
Հեռվից հեռու հետևիր...
Ապա ձըգիր դու մեր գյուղը,
Փախիր այլուր, հեռացիր,
35 Հոգուդ տանջանքն ու երկյուղը
Վանիր էնտեղ ու կացիր։
Ու երբ կանցնեն էս օրերը,
Այց եկ շիրմիս գեթ մի հեղ,
Իսկ ես ոչ քեզ, ոչ քո սերը
Չեմ մոռանա և էնտեղ...
ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸ ՄԵԶԱՆՈՒՄ
Ամեն մի ազգի ինքնաճանաչության համար ազգագրությունը բռնում է առաջնակարգ
կարևոր տեղ։ Մինչև կյանքի ու ժամանակների խորքը թափանցելով, ինչքան որ կարող
է թափանցել մարդկային միտքն ու գիտության լույսը, նա ապացույցներ ու
եզրակացություններ է դուրս բերում մարդաբանությունից, լեզվաբանությունից,
հնագիտությունից, աշխարհագր<ական> պայմաններից և այդպիսով ցեղերի ու
ժողովուրդների անցած կյանքի պատկերը հանում մեջտեղ իրենց ամեն
առանձնահատկություններով, այլև խնամքով հավաքում է իր օրերի ազգագրական
նյութերը, որ կարող էին ծածկվել, կորչել հեղհեղուկ ժամանակի ալիքների տակ, ու այդ
բոլորն ամբարում է, պահում թանգարանների ու ազգագրական գրվածքների մեջ։
Մեր ազգը, որ աշխարհքի ու Արևելքի ամենահին ազգերից մինն է և ազգագրության
տեսակետից հանդիսանում է վերին աստիճանի հետաքրքրական մի աղբյուր
ուումնասիրության, և մեր աշխարհքը, որ մի լիքը թանգարան է ամեն տեսակի
կենցաղագիտական, պատմական, կրոնական, բանահյուսական և այլ մեծարժեք
նյութերի, տակավին մնում են խավարի մեջ, իրենց փառքերը ավերակների ու հողի
տակ, իրենց պարծանքները մոռացության ու անհայտության մեջ։ Իրար ետևից,
անընդհատ կորչում կամ փչանում են այդ ամենը նոր կյանքի հոսանքների տակ ու
նորանոր աղետների մեջ։ Սրա համար էլ մեր աչքում մի առանձին նշանակություն է
առնում Թիֆլիսի հայոց Ազգագրական ընկերությունը իր թանգարանով ու հանդիսով,
որ հիմնել է պ. Ե. Լալայանը և անդուլ աշխատանքով ճգնում է ծավալել ու ճոխացնել։
Այժմ էլ նա նոր է վերադարձել Վասպուրականի կողմերից ու հետը բերել է նոր գանձեր։
Շատ հին ձեռագրեր, որ կոտորածների ժամանակ (սա կնշանակի գրեթե միշտ)
թաղված են եղել վանքերի ու եկեղեցիների թաքստոցներում, հանել է, չորացրել,
մաքրել ու ցուցակագրել Հ. Տաշյանի ձևով և լուսանկարել նրանց նշանավոր
մանրանկարներն ու գրերը։ Դրանց մեջ կան նաև բավական թվով մատենագիրներ, իսկ
հիշատակարաններում՝ պատմական հարուստ նյութ Վասպուրականի անցյալից։ Եվ
այդ ձեռագրերի թիվն է 1,500։
Կազմած է Վանա, Տոսպա և Հայոց Ձորի գավառակների ազգագրությունն ու
նկարագրած նրանց գյուղերը, վանքերն ու բերդերը։ Նյութեր է հավաքել
Վասպուրականի մանրամասն քարտեզը կազմելու։ Նյութեր է հավաքել ժողովրդական
հավատի ու դիցաբանության մնացորդների։ Գրի են առնված ժողովրդական երգեր ու
հեքիաթներ, որոնց մեջ և Սասունցի Դավթի ու Մհերի երկու նոր վարիանտները։
Լուսանկարել է 170 տիպեր, տեսարաններ, հնություններ ու սեպաձև
արձանագրություններ։ Բերել է վանեցի կնոջ և տղամարդու տարազները՝ իրենց ամեն
արդ ու զարդերով։ Մի գործ՝ արժանի ամեն շնորհակալության ու ամեն խրախուսանքի
և այնքա՜ն կարևոր, այնքա՜ն անհրաժեշտ հայոց պատմության ու հայոց
Եվ մենք ամենայն եռանդով ու սիրով հորդոր ենք կարդում մեր այն ունևորներին, որոնք
իրոք սիրում են իրանց ազգի անցյալն ու ներկան, մոտենան ուժ տալու այս շատ
գեղեցիկ հիմնարկությանը, մեր ուսուցիչներին ու ամեն տեղ ցրված կարող մարդկանց,
որ աջակցեն օր առաջ հավաքելու մեր հին կուլտուրայի ու կյանքի մնացորդները և
այսօրվա եղածը ի մի, որ տեսնենք ի՛նչ ենք ունեցել ու ի՛նչ ունենք։
ԽՐԻՄՅԱՆ ԵՎ ԻԶՄԻՐԼՅԱՆ
Երկար տարիներ ունեցել եմ Խրիմյանի մոտիկությունը վայելելու պատիվը, իսկ
Իզմիրլյանի հետ, իր կարճ հայրապետության ընթացքում, միայն մի քանի անգամ եմ
ունեցել տեսակցություն, բայց, իր բացսրտության պատճառով, մի քանի
տեսակցությունն էլ բավական էին Իզմիրլյանին ճանաչելու։ Եվ կարծում եմ
հետաքրքրական կլինեն «Հորիզոնի» ընթերցողի համար նրանց բնավորության այն
գծերը, որոնցով նրանք մոտենում էին իրար կամ հեռանում էին իրարից։ Երկուսն էլ
խոշոր հայ դեմքեր էին, գերազանցորեն հայ. երկուսն էլ շատ ապրած իրենց ժողովրդի
տառապանքով։
Երկուսն էլ հոգևորական էին բառի լայն իմաստով, երկուսն էլ սիրում էին ս. Գիրքը ու
նվիրված էին հայրենի եկեղեցուն։ Երկուսն էլ ունեին իրենց հավանած մարդիկը
հոգևորականների մեջ, բայց առհասարակ չէին սիրում հոգևորականությանը։
Իզմիրյանը մինչև անգամ զգուշացնում էր հոգևորականներից, իսկ Խրիմյանը
առանձին թշնամություն ուներ աստվածաբանների դեմ։ Երկուսի մասին էլ կարծիք էր
տարածված թե հեղափոխական մարդիկ էին, բայց երկուսն էլ ուրույն հայացք ունեին
հեղափոխության վրա և ատում էին արյունը։ Երկուսն էլ վշտով էին հիշում գոլիցինյան
օրերը և առանձին հաճույքով էին կանգ առնում ներկա փոխարքայի վրա։
Բայց ավելի շատ են այն կետերը, որոնցով նրանք տարբերվում էին իրարից։
Իզմիրլյանը պատկառում ու ճնշվում էր կաթողիկոսական գահից, իսկ Խրիմյանը թեթև
աչքով էր նայում գահի վրա և մինչև անգամ ոտանավոր էր գրում, թե Քրիստոսի
հետևողին անվայել է գահը։ Իզմիրլյանը գահն էր իրենից բարձր նկատում, Խրիմյանը
իրեն էր գահից բարձր համարում։
Իզմիրլյանը մի տեսակ քաշվում էր, երբ ասում էին՝ Ձերդ վեհափառություն, Խրիմյանը
նեղանում էր, և սիրում էր, որ իրեն «Հայրիկ» կանչեն, հայոց Հայրիկ։
Իզմիրլյանը միշտ և միայն գործից էր խոսում, Խրիմյանը գործից չէր խոսում և
ձանձրանում էր գործից խոսելիս։
Իզմիրլյանը մարդկանց մոտեցնում էր գործի համար, Խրիմյանը՝ զրույցի։
Իզմիրլյանը սիրում էր խորհուրդ հարցնել, Խրիմյանը վիրավորվում էր, երբ խորհուրդ
էին տալիս։
Իզմիրլյանը աջը չէր տալիս համբուրելու, Խրիմյանը միշտ մեկնում էր համբուրելու։
Իզմիրլյանը ազնիվ մարդիկ էր որոնում, Խրիմյանը ջերմ երկրպագուներ։
Իզմիրլյանը մարդկանց հարգանքով էր վերաբերվում, Խրիմյանը հեգնանքով։
Իզմիրլյանը միշտ լուրջ ձևով էր խոսում, Խրիմյանը երբեմն էր լուրջ ձևով խոսում, իսկ
միշտ հեգնելով ու կատակով։
Իզմիրլյանը պարզ էր ու բաց սիրտ, Խրիմյանը բարդ էր ու խորը։
Իզմիրլյանը դյուրազգաց էր ու հուզվող, Խրիմյանը քամահրող ու հանդարտ։
Իզմիրլյանը օրենքից էր խոսում, Խրիմյանը Ավետարանից։
Իզմիրլյանը սրտալի ու շիտակ գործիչ էր, Խրիմյանը խորամիտ փիլիսոփա։
Իզմիրլյանը անկասկած մաքուր էր, Խրիմյանը անպայման մեծ։
ՄԱՆՈՒԿՆ ՈՒ ՋՈՒՐԸ
(ժողովրդական)
Ամպոտ սարեն ուրախ ձենով
Ջուր է գալիս, անցնում շենով։
Մի թուխ մանուկ դուրս է վազել,
Ձեռքն ու երես պաղ լըվացել,
5 Լըվացել է ձեռքն ու երես,
Ու դարձել է` խոսել էսպես.
– Դու ո՞ր սարեն կուգաս ջըրի՛կ,
Իմ պաղ ջըրիկ ու անուշիկ։
– Ես էն սարեն կուգամ մըթին,
10 Որ հին ու նոր ձյունն է գլխին։
– Դու ո՞ր առուն կերթաս, ջըրի՛կ.
– Ես էն առուն կերթամ զվարթ,
Ուր ափերն են շուշան ու վարդ։
15 – Դու ո՞ր այգին կերթաս, ջըրի՛կ.
– Ես էն այգին կերթամ դալար,
Որ տերն է ժիր մեջն այգեպան։
ԲԶԵԶԻ ԴՊՐՈՑԸ
Վարպետ Բըզեզն ամռան մի օր
Դըպրոց բացեց մեծ ծառի տակ
Ու հավաքեց թիթեռ, ճանճ, բոռ,
Մըժեղ, մըրջյուն, մըլակ, մոծակ...
5 ― Գիտե՞ք, ասավ, իմ փոքրիկներ,
Պիտի սովրեք, սովրեք անվերջ,
Որ իմանաք ինչ է ձեզ պետք,
Ինչ կա ձեր շուրջն ու կյանքի մեջ։
Պիտի սովրեք, սովրեք էնքան,
10 Մինչև դառնաք ինձ պես վարպետ։
Դե նըստեցեք հիմի հանդարտ,
Ինչ որ կասեմ` կըրկնեք ինձ հետ։
Ա. Անթառամ, Բ. Բարձմենակ.
Գ. Գաղտիկուռ, Դ. Դըդում...
15 Է՜յ, դու մորե՜խ, դեսն ականջ դիր,
Ի՞նչ ես էդտեղ կըտըրտում։
Ե. Երիցուկ, Զ. Զանազան,
Է. Էշխըրտուկ, Ը. Ընկուզ...
Մի՛ աղմըկեք, հանաք հո չի՞.
20 Թիթե՛ռ, հանգի՛ստ, մոծակ, սո՛ւս։
Մի՛ խառնըվեք, չեմ սիրում ես
Էդպես աղմուկ, աղաղակ։
Թ. Թըրթընջուկ, Ժ. Ժախ ու բոխ,
Ի. Իշառվույտ, Լ. Լեղակ։
25 Խ. Խընձորուկ, Ծ. Ծիրան,
Կ. Կըռոթուկ, Հ. Հաղարջ...
― Տե՛ս, վարժապետ, էս մըլակին,
Ինձ ասում է` սարի արջ։
― Ա՛յ տղա, է՜յ, չեն հայհոյիլ։
30 Տըզզան հիմար անասուն...
Ձ. Ձըմերուկ, Ղ. Ղանձլամեր,
Ճ. Ճարճատուկ, Մ. Մասուր։
Դու, է՜յ ծըղրիդ, ո՞նց ես նըստել.
Գըլուխդ ― ետ, մեջքըդ ― դուրս։
35 Յ. Յունապի, Ն. Նունուֆար,
Շ. Շագանակ, Ո. Ողկույզ։
― Վա՜յ, էս ինչե՜ր կան դասերում.
Ողկույզը ես շատ եմ սիրում...
― Իսկ ես կաղամբ կուտե՜մ, կուտե՜մ...
40 ― Իսկ ես` ծիրան... ― իսկ ես` կոտեմ...
Ձեզ չեն հարցնում` ի՛նչ կուտեք դուք
Քընաթաթախ` առտեհան։
Չ. Չինարի, Պ. Պատատուկ
Ջ. Ջըրկոտեմ, Ռ. Ռեհան։
45 Ս. Սերկևիլ, Վ. Վարդենի,
Տ. Տերեփուկ, Ց․ Ցաքի...
Ո՜ւհ, մարդ քարից պիտի լինի,
Ձեր մեջ գըլուխ կըճաքի։
Փ. Փըրփըրրուկ. Ք. Քարասոխ,
50 Օ. Օֆ, պըրծանք վերջապես...
Դե գնացեք, վաղը կգաք
Անգիր արած ջըրի պես։―
Ու հավաքած թիթեռ, ճանճ, բոռ,
Մըժեղ, մըրջյուն, մըլակ, մոծակ,
55 Վարպետ Բըզեզն` ամառն էսպես
Դաս էր տալիս մի ծառի տակ։
ՀԻՄՆԱՎՈՐ ՄԵՂԱԴՐԱՆՔ
«Սուրհանդակի» № 226-ում Եղիշե ա<վագ> ք<ահանա> Գեղամյանը իր «Անհիմն
մեղադրանք» նկատողության մեջ, խոսելով իմ հոդվածի մասին պ. Չալխուշյանի
առաջարկի դեմ, գտնում է, որ անհիմն եմ մեղադրել Հովհ. Կարբեցի կաթողիկոսին,
գրելով թե նա կամեցել է Ներսիսյան դպրոցը սեմինարիայի վերածել՝ նրանում
ընդունելով միմիայն հոգևորականացուներ։
Հենց նույն հոդվածում էլ հ<այր> Գեղամյանը ասում է, որ Ներսես Աշտարակեցին էլ է
դրել նույն մեղադրանքը Կարբեցու վրա, Ա. Երիցյանն էլ։ Տեր հայրն ասում է, թե
ընդհակառակը, Կարբեցին հակառակ է եղել այդ ծրագրին, որ բարոն Ռոզենն է կազմել,
թեև դրա համար ոչ մի վկայություն, ոչ մի դոկումենտ չի հիշատակում։ Մինչդեռ այդ
դոկումենտները կան։ Ուրիշ անգամ գուցե առիթ լինի ավելի ընդարձակ խոսելու,
առայժմ այդ պատմական փաստաթղթերից մի երկու կտոր հանեմ, որ ցույց կտան թե
իմ մեղադրանքն անհիմն չի և բարոն Ռոզենն էլ այս խնդրում հակառակ չի եղել
Կարբեցուն։ Ահա հատվածները այն գրությունից, որ 1836 թվականի հոկտ. 27-ին № 524,
ղրկում է երկրի կառավարչապետ բարոն Ռոզենը ներքին գործերի մինիստր Բլուգովին.
«Что касается до существующаго в Тифлисе армянского училища, то я вполне разделяю
мнение патриарха Иоаннеса1, чтобы его обратить в здешнюю армянск. Семинарию и т. д.
և շարունակության մեջ ասում է, թե դպրոցի համար կտակած ու նվիրած փողերն էլ
կգնան «преимущественно для обучения бедных армян из священнического и других
сословий, поступающих в духовное звание» и. т. д. (Акты собр. Кавк, археогр. комис., т.
VIII, стр. 302—3).
Ինչպես տեսնում եք, Հովհ. Կարբեցի կաթողիկոսը առաջարկել է և բարոն Ռոզենն էլ
նրա հետ միանգամայն համաձայն է եղել։ Իսկ թե ինչպես վերևը, Պետերբուրգում
լիովին չի անցել այս առաջարկը, դա երկար պատմություն է։ Ես միայն կամեցա ցույց
1 Ընդգծումները մերն են: Հ. Թ.:
տալ, որ անհիմն չեն եղել իր ժամանակին Ներսես Աշտարակեցու և Ա. Երիցյանի
մեղադրանքը։
Բայց ենթադրենք, թե Հովհաննես Կարբեցին այդպիսի առաջարկ չի արել։
Ավելի լավ։ Ուրեմն, դուրս կգա, որ նույնիսկ Հովհ. Կարբեցին էլ չի ասել այն, ինչ որ
ասում է պ. Գր. Չալխուշյանը։ Եվ տեր հայրը, որ աշխատում է Հովհ. Կարբեցուն
ազատել այդ մեղադրանքից, թե նա այդպիսի առաջարկ չի արել, անպատճառ պետք է
մեղադրեր պ. Չալխուշյանին, որ այդպիսի առաջարկ է արել։ Բայց, չգիտեմ ինչու, այդ
մասին լռում է ու պ. Լեոյի օձիքն է բռնում, որ այստեղ ոչ մի հանցանք ու
մասնակցություն չունի, ասում է՝ նա մթնեցրել ու շփոթել է պատմությունը, մինչդեռ
հենց ինքը, հ<այր> Գեղամյանը իր «Պատմական քաղվածքները» գրելիս օգտվել է և պ.
Լեոյի պատմական գրվածքներից ու անունն էլ դրել աղբյուրների ցանկում։
ԹՈՄԱՍ ՀՈՒԴ
ՓՈԹՈՐԻԿ
Ծովը խառնըված,
Շանթ, հողմ ու կարկուտ.
Երկինքը բըռնած
Մեգ, մըռայլ ու մութ։
5 Խըռոված տարերք
Իրար են եկել,
Երկինք ու եզերք
Փակել, մթագնել։
Ծովի ահագին
10 Խորքերն հիմն ի վեր,
Ավազն ալիքին
Խառնող դուք ուժեր,―
Ի՞նչ եք շըպըրտում
Ցայտերն ամպերին,
15 Ի՞նչ եք ըսպառնում
Ձըկնորսի նավին։
Կըռվում տըրորված,
Դալկացած հեգին
Մի տաք փըրփըրած
20 Ջրի հորձանքին։
Կայծակի փայլով
Թողեք խեղճ մարդուն,
Թողեք ապահով
Հասնի իրեն տուն։
25 Էնտեղ ձեռները
Մեկնած երկնքին`
Մընում են փոքրերն
Իրենց հայրիկին։
Կինն էնտեղ լալով
30 Աղոթք է անում...
Ի՞նչ եք աղքատի
Նավին ըսպառնում։
Օ՜, հասի՜ր շուտով,
Աստված բարերար,
35 Հուզված է ծովը,
Երկինքը` խավար...
ԵՐԿՈՒ ՀՈԳԻ
(Իր տաղանդավոր պաշտպան Գրուզենբերգին)
Մարդիկ կյանքում իրար համար
Ամեն մի տեղ ու ամեն օր`
Որը ուժեղ, որը տըկար`
Կամ պաշտպան են կամ պրոկուրոր։
5 Մինը գիտի լոկ չար վայրկյան
Եվ չարագործ ու թըշնամի,
Մյուսը հոգին հավերժական
Ու պատճառը դժբախտ ժամի։
Մինն իր առջև տեսնում է ցած
10 Մի հանցավոր խավար ու կույր,
Մյուսը` իր պես մի արարած,–
Ծընող, որդի, եղբայր կամ քույր...
Մինը մարդու օրենքն ունի,
Որ միշտ մարդուն ցավ է բերում,
15 Մյուսը մարդու և Անհունի,
Որ և անհուն սեր է բուրում։
Եվ օրհնեալ է, ով այդ սիրով
Կյանքի ճամփում ընկնող մարդուն
Պաշտպանում է եղբոր ձեռով,
20 Տանում դեպի խաղաղություն։
Եվ խաղաղ է նրա հոգին
Կյանքի ամեն ասպարիզում,
Եվ թե երբեք հուզվում է նա,
Սերն է միայն նրան հուզում։
25 Ահա ինչու էս աշխարհքում
Խաղաղ է միշտ և իմ հոգին,
Պաշտպանում է նա իր խորքում,
Սիրում է ողջ ու ամենքին։
ԱՂԱՎՆՈՒ ՎԱՆՔԸ
Լենկթեմուրն եկավ, հուրն ու սուրն եկավ,
Անօրենն եկավ, եկա՜վ ու եկա՜վ.
Հավաքեց, կիտեց մեր ազգը Հայոց,
Փաթաթեց, պատեց, ինչպես վիշապ-օձ,
5 Կանգնեց Սևանա ափին հովասուն,
Էնտեղ, ուր ուշքը ու միտքն Աստըծուն`
Անհունն է խորհում, մեռնեմ իր զորքին,
Օհաննա վանքը ծովի եզերքին։
Էն վանքում, հայոց ազգին պահապան,
10 Աղոթք էր անում ծերուկ հայր Օհան.
Աղոթք էր անում իր հոգու համար,
Իր ազգի համար, աշխարհքի համար։
Երբ տեսավ խաղաղ վանքիցը իրեն
Անօրեն մարդու էս գործն անօրեն,
15 Խըռովեց արդար ծերունու հոգին.
Ճերմակ միրուքով, իր ցուպը ձեռքին,
Դառնացած, դըժգոհ մարդուց ու կյանքից,
Աղոթքը կիսատ դուրս եկավ վանքից,
Իջավ Սևանա երեսը կապույտ,
20 Ու քըրթմընջալով, միամիտ, անփույթ,
Էն վետ-վետ, ծըփուն ջըրերի վըրա
Ցամաք ոտներով գընում էր ահա։
Տեսավ հըրաշքը Լենկթեմուրն ափից,
Տեսավ, սասանեց տեղը սարսափից։
25 Կանչեց, աղաչեց իշխանը թաթար.
― Ե՛տ արի, ասավ, ե՛տ արի, արդա՛ր,
Ե՛տ արի, ասավ, ո՛վ դու աստծու մարդ։
Ետ եկավ մեր հայր Օհանը հանդարտ,
Իր ցուպը ձեռին, ջըրերի վըրով,
30 Ու առաջն ելավ թաթարը սիրով։
― Ի՞նչ ես ուզում դու, ո՛վ սուրբ ալևոր,
Գա՞նձ, իշխանությո՞ւն, թե կյանք փառավոր...
― Քո փառքն ու գանձը հարկավոր չեն ինձ,
Իմ ժողովուրդն եմ ուզում ես քեզնից։
35 Ուզում եմ թողնես` գընան ուր կուզեն,
Ու ազատ իրենց կյանքի ձենն ածեն
Էս լեն աշխարհքում, արևի տակին...
Ասավ սուրբ մարդը մեծ ավազակին։
― Ժողովուրդ կուզե՞ս... լա՛վ, լինի էդպես։
40 Էս վանքովը մին ժողովուրդ տամ քեզ,
Գընա ինձ համար աղոթք արա, ծե՛ր։
Ասավ Լենկթեմուրն ու տըվավ պատվեր,
Որ գերի հայոց ազգը մի թևից
Էն վանքը մըտնի սուրբի ետևից.
45 Ինչքան ժողովուրդ մըտնի էն վանքը,
Նրան է բաշխում էնքանի կյանքը։
Հրաման արավ իրեն զորքերին,
Ու բաց թողեցին հայ ազգի գերին։
Մըտնում է գերին, մըտնում մի ծերից,
50 Անցել է թիվը հարյուր հազարից,
Չի լըցվում սակայն հասարակ մի վանք...
Ապշում է թաթարն ― արմա՜նք ու զարմանք։
― Թողե՜ք, կանչում է իրեն զորքերին,
Հորձանք է տալի նորից հայ գերին։
55 Գալիս է գերին, գալիս է նորից,
Անցել է թիվը հազար հազարից,
Չի լըցվում սակայն էն վանքը կըրկին,
Չի կանգնում հայի հոսանքն ահագին։
Երրորդ անգամ է կանչում զորքերին։
60 Գալիս է անցնում մընացած գերին։
Անցնում է գերին, անցնում շարեշար,
Էլ մարդ չըմնաց, գընա՜ց ինչ որ կար,
Դատարկ է սակայն վանքը տակավին...
Թեմուր զարհուրած դառնում է չորս դին.
65 ― Զարթո՞ւն եմ արդյոք, թե՞ երազ տեսա...
Հայտնեցեք ինձ շո՜ւտ, ի՞նչ հըրաշք է սա...
Գընում են տեսնում մարդիկն իր ղըրկած ―
Մեր հայր Օհանը` աղոթքի չոքած,
Աչքերն երկընքին, միրուքն արցունքոտ.
70 Ով որ հայ ազգից մըտել է իր մոտ,
Իր սուրբ աղոթքով, կամքով վերինի,
Փոխել է իսկույն, դարձրել աղավնի,
Բաց պատուհանից թողել ամենքին,
Թըռցրել դեպ իրենց լեռները կըրկին,
75 Ու հիմի վանքում էլ չըկա ոչ ոք,
Ինքն է աղոթում մենակ, ծընկաչոք։
ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ
ՀԱՐՑԻ ՎՐԱ
Հողմերի առջև ցըրված, հալածված,
Քարեքար զարկված, տանջված ու հյուծված
Ի՞նչ է ուզում նա դալուկ շրթունքով,
Անվերջ բողոքով, անզոր խնդիրքով.
5 Իր փա՞ռքն է ուզում, թե թագն ու գահո՞ւյք։
– Իր կյանքն է ուզում, իր պատիվն, իր գույք։
Ո՜վ, ամո՜թ, ամո՜թ... ամո՜թ ամենքին,
Ամո՜թ և մարդուն և ժամանակին։
Շունն էլ չըպիտի էն խընդրեր շանից,
10 Ինչ մարդն է խընդրում իրեն նմանից
Էս առատ-արձակ աշխարհքի միջին –
Իր կյանքն, իր պատիվն, իր գույքը չընչին...
Ափսո՜ս էն պայծառ, պարզ արեգակին,