EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Ես ի՞նչ գիտեմ խելոք է սա.
Հանգում բերեց խեղճ պոետը,
10 Ինքն էլ իսկույն եկավ հետը...
Այլ է հանգը,
Այլ է կյանքը,
Ինչ որ հանկարծ հանգում կըգա
Մեկ էլ տեսար` կյանքում չըկա,
15 Բայց և ինչ որ գտնեք կյանքում
Չեք պատահիլ ոչ մի հանգում –
Եվ թող ամեն դարդ ու ցավիդ
Հանգն ու վերջը լինի Դավիթ։
ՀՈԳԵՀԱՆ
(Լեգենդա)
Փոցխովի ձորում ծաղկում էր Շամոն,
Կուսական գարուն ու սեր շընչելով,
Փոցխովի ձորում թոշնում էր Համոն,
Ծաղիկ աղջըկա սիրուց տանջվելով:
5 ― Չէ՛, չեմ հավատում իսկի քո սերին,
Դու սուտ ես ասում, դու չես սիրում ինձ…
Ասում էր Շամոն սիրահար տըղին
Ու հեռո՜ւ-հեռու հըրում իրանից:
Ու դարձյալ գընաց տըղան սիրակեզ.
10 Ո՞ր կըրակն ընկնեմ, Շամո, որ գըթաս.
Սիրտս չեմ կարող, թե հանեմ տեսնես ―
Ի՞նչ անեմ ուրիշ, որ ինձ հավատաս:
― Տեսնո՞ւմ ես, ահա, ասավ աղջիկը,
Ցույց տալով լերան գագաթը ահեղ.
15 Ինձ դիր քո ուսին, սըրինգըդ փըչիր,
Ու վե՜ր, պարելով` տար մինչև այնտեղ:
Երբ որ կըհասնենք էն սարի գըլխին,
Այնժամ կիմանամ, որ սիրում ես ինձ,
Այնտեղ կըլինեմ ես քո սիրուհին,
20 Ու սիրով կապված կիջնենք այնտեղից:
Ու դըրավ ուսին սիրած աղջըկան,
Սրինգը հընչեց, ըսկըսեց պարը,
Ճանապարհ ընկավ սիրահար տըղան
Դեպի ամպամած լերան կատարը:
25 Գընում է, գընո՜ւմ սեպ ժայռերն ի վեր,
Ու պար է գալի, և անվերջ ածում.
― Դեռ շա՜տ է հեռու… որտե՜ղ ես դու դեռ…
Դու ինձ չես սիրում, դու սուտ ես ասում…
Ծալվում են հոգնած ծընկները տակին,
30 Քըրտինքը վազում ճակատից ներքև,
Բերանն է հասել ― թըռչում է հոգին,
Աչքերը մթնում, շընչում հևիհև:
― Չէ՛, չեմ հավատում ես դեռ քո սերին,
Դեռ շա՜տ է հեռու գագաթը լերան…―
35 Ասում է Շամոն նըստած ուսերին,
Ճըգնում է նորից ուժասպառ տըղան:
Արդեն ամպերի տակին է պարում:
Մոտիկ է արդեն գագաթը ձյունոտ,
Վերջին ուժերը հավաքում, լարում,
40 Դարձյալ մի պըտույտ, դարձյալ մի ոլորտ…
Մի քիչ էլ… քիչ էլ… վերջապես հասավ,
Վայր դըրավ ուսից սարի կատարին.
― Հոգիս հանեցիր, օ՜ֆ, Շամո… ― ասավ,
Ասավ ու ընկավ սըրինգը ձեռին:
45 ― Այժմ քո սերին հավատում եմ ես,
Այս ժամից ահա քոնն եմ հավիտյան,
Ճըչաց աղջիկը, գըրկեց վերջապես,
Գըրկեց Համոյի… դիակն անկենդան:
Այժըմ էլ ժեռուտ սարի գագաթին
50 Դեռ ցույց են տալի մի հին գերեզման,
Պատմում, ափսոսում անբախտ իգիթին,
Ու սարի անունն ասում Հոգեհան…
ՌՈՒՍՏԵՄԻՆ
«Սիրտդ է հիվանդ, պետք է բուժել
Խաղաղ ծոցում բնության...»
Գըտար, ընկեր, ու ճիշտ այդպես
Հիվանդ է նա անպայման։
5 Նրա ձայնը դու լըսեցիր
Ու խոսեցիր սըրտագետ,
Բայց ես, անփույթ, անուշադիր,
Միշտ կըռվել եմ նըրա հետ։
Քարշ եմ տըվել նըրան անկամ
10 Հազար ճամփա, հազար տուն,
Ծիծաղել եմ հազար անգամ,
Երբ լալիս էր նա թաքուն։
Զըսպել եմ ես նըրան իմ մեջ
Խալխի խոսքով ու չափով,
15 Ճընշել եմ ես նըրան անվերջ
Կյանքի ամեն տագնապով։
Ու, վերջապես, հոգնել է նա,
Եվ լըսում ես դու նըրան,
Լուռ հանգիստ է ուզում հիմա,
20 Նույնիսկ թեկուզ գերեզման։
ԱԶՆԻՎ ՏԻԿՆԱՅՔ, ՋԱՀԵԼ ՀՅՈՒՐԵՐ
Ազնիվ տիկնայք, ջահել հյուրեր.
Շատ չեն կյանքում այսպես օրեր...
Եվ, միշտ այսպես, երբ որ լինի,
Նըստեք ուրախ մի սեղանի,
5 Ողջ մոռացած – սիրտ ու հոգի
Նըվիրեցեք տաղ ու երգի.
Բարձր երգեք խընդում ու սեր.
Շատ չեն լինում ուրախ օրեր։
Ահա լեռներ, կանաչ անտառ,
10 Գետի կարկաչ, երկինք պայծառ,
Եվ բաժակներս լի-փըրփըրուն,
Ինչպես այս մեր սրտերն եռուն,
Որ աշխուժով թըռչում են վեր.
Շատ չեն լինում այսպես ժամեր։
15 Բայց այստեղից, մեր սիրելի
Հալեյ, Քյարամ, Աբգար-օղլի,
Ուր ուզենաք դուք արշավել,
Չը մոռանաք հեք Ուրավել,
Եվ այս հարկը, այ իգիթներ,
20 Շատ չեն լինում այսպես տըներ։
Հ. Ղ. ԱԼԻՇԱՆԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ
(Կազմված հ. Ալիշանի գրվածքներից)
Թեպետև վաղուց հասել էր աշուն,
Ցամքած տերևուկն ըսպասեր հովուն,
Թե երբ ՚ի լերաց ծոցում փըչե խոր,
Ձըգե անկըսկիծ ի մահուն սև ձոր,
5 Այլ ես շանթահար ապշիմ վըշտակոծ,
Թե ինչպե՜ս ընկավ Նահապետն հայոց,
Մահու սև թախիծն երկիրն հայրենյաց,
Հոգին ձգելով երկինս – առ Աստված։
Ու աշխարհն ամեն թեև անցուգնաց,
10 Ծեր Նահապետն այլ տի գնար հոգնած,
Բայց, ավա՜ղ, որ մեր լեռներն աննըման
Իրենց շայիրին չետուն գերեզման,
Ու օտար լեռներ, անծանոթ հովտին
Մընաց` հայրենյաց անձուկն իր սըրտին.
15 – Ո՜հ, լերունք ծաղկած, ո՜հ, ջուրք ծիծաղկոտ,
Զանուշիկ հովերդ ՚ի յիս ածեք մոտ.
Հողմո՜ւնք անուշիկք, եկեք մոտ ՚ի յիս,
Երգս ու շունչս առեք, տարեք ՚ի Մասիս։
Շարժի՛ր, դե՛հ շարժիր, ավագըդ Մասիս,
20 Արձան պարծանաց հայոց աշխարհիս,
Ահա շունչ ետ քեզ Նահապետն հայոց,
Հուր ետ հողեղեն ու հոգին հուր-բոց.
Շնչե, հա՛, շնչե ծըխիկ ծիրանի,
Որ քո զավակաց հուր նըշան ըլնի...
25 Դուք այլ շարժեցեք, մանկըտիք Հայկա,
Ի եզըր հողուն կօրհնեն ձեզ ահա.
– Պինդ կացեք, Աստված ցողե ՚ի վերեն,
Ծըլիք ու ծաղկիք, քանց վարդն ՚ի թփին,
Մի՛ մոռանաք բընիկ աշխարհքն հայոց
30 Ու Նահապետին ասացեք հոգոց։
Հայր Գարեգին, մենք երեքով
Պոետ – գիտուն ազգին հայոց,
Ընտրվել ենք հանձնաժողով
Որ մոմ առնենք, սարքենք հոգոց։
5 Հոգոց սարքենք հայոց ժամում,
Աղոթք անենք ըստ հայ ժամի,
Որ տեր Աստված իր եդեմում
Տեղ տա հոգուն Ալիշանի։
Թեև, պետք է այս էլ ասել,
10 Ամբողջ տարով չենք գնում ժամ,
Ու ինչ օրից խելքի հասել,
Չենք հաղորդվել ոչ մի անգամ։
Չենք հավատում արքայության
Ինչքան լինի ցանկալի բան,
15 Ոչ էլ, ներեք, հայր Գարեգին,
Ձեր հոգոցին ու աղոթքին։
Հանգուցյալը նույնպես թեև
Հայ դրախտը չէր հավանում,
Չուներ և մեր խեղճ ժամի հետ,
20 Կուզեր մընալ քավարանում։
Բայց մենք նրան երախտապարտ
Ցույց պիտի տանք մեր սերն անհուն,
Թեկուզ իրան կամքին ընդդեմ
Տանենք հայոց արքայություն։
25 Գնա այնտեղ խընկենու տակ
Նըստի կողքին Լուսավորչի,
Ու ժամանակ առ ժամանակ
Երրորդության համար վիճի։
Արդարները տըկլոր-տըկլոր
30 Շուրջները գան բազմեն բոլոր,
Թամաշ անեն մեծ ծերերին,
Տեսնեն` որն է հաղթում որին։
Ահա այսպես բան ենք սիրում
Թե այս կյանքում, թե հանդերձյալ,
35 Նրա համար և ձեզ խընդրում
Ու կրկնում ենք նույնը դարձյալ։
Մենք ուզում ենք, որ մեր ազգի
Եկեղեցին լինի ազատ,
Կըրոնական չըլնի իսկի
40 Եվ տա ամեն համ ու լազաթ։
Դուք էլ, հայր սուրբ, լինեք մեզ հետ
Ազատամիտ, մեծահոգի,
Ու մըտածեք ինչպես պոետ,
Որ ազգ ազգից չի էլ ջոկի։
45 Դե տեսնում եք – ինչպես ենք մենք
Լուրջ-լայն նայում այս մեծ գործին,
Եվ դուք եթե հոգոց չասեք,
Մենք կըդիմենք Էջմիածին։
Իսկ թե մերժեն նաև այնտեղ
50 Մեր այս իղձը սաստիկ անմեղ,
Այն ժամանակ, օ՜, տեր իմ, տեր,
Որ մեզ շատ խելք պետք է տաս դեռ,
Այն ժամանակ, հայր Գարեգին,
Օ՜, էլ հանգիստ չեն ունենալ
55 Ոչ հանգուցյալ ծերի հոգին,
Ոչ գազեթը մեր լիբերալ։
Պատգամավոր Հ. Թումանյան
ԱՍՏԾՈ ՍՊԱՌՆԱԼԻՔԸ
Այժըմ ես կըգամ, ասում է Աստված,
Օգնել աղքատին իր ծանըր կըռվում.
Չեմ թողնի նըրան հավիտյան լըքված,
Նա ինձ ապավեն կանչեց նեղ օրում։
5 Վա՛յ ձեզ, հըզորներ, որ իր խըրճիթում
Լացացրիք խեղճին, այրուն ու որբին,
Ու վես, անպատիժ` ասիք ձեր սըրտում –
Ո՞վ է վերևից նայում մեր ճամփին։
Մի՞թե կարծում եք` չէր տեսնում, լըսում,
10 Նա, որ ստեղծեց և աչք, և ականջ.
Մի՞թե կարծում եք` ուժն էր պակասում,
Եթե համբերեց դատելուց առաջ։
Իմ աչքերն անթարթ ձեր ճամփի վըրա –
Հըսկել եմ անքուն ես ձեր գործերին,
15 Էլ չեմ դանդաղիլ – գալիս եմ ահա,
Ե՜ս, Տեր զորությանց – և հուրն իմ ձեռին։
Ես հուր եմ ձըգում ճընշվածի հոգին –
Նորա համարձակ լեզվով ձեզ դատեմ,
Ես ուժ եմ տալիս աղքատի բազկին,
20 Նորա թիկունքին` գալիս եմ ձեր դեմ։
ԳՐՈՂԻ ԲՈՂՈՔԸ
(Նամակ խմբագրության)
Պ<արոն> Գ. Մելիք-Կարագյոզյանն իր «Իմ պատասխանը Մշակի խմբագրությանը»
վերնագրով հոդվածում (Տարազ, № 8) ի միջի այլոց «Մշակի» խմբագրությանն ասում
է․ «Դուք չե՞ք, որ խեղդել եք ամեն մի նոր (և թե հին) գրական ուժ, եթե այդ ուժը
հանդգնում Է չհավատալ, որ «Մշակն» է որ կա. դուք չե՞ք, որ տիրելով մամուլին,
ոչնչացրել եք քննադատություն, նոր միտք և գրագետների մի ամբողջ սերունդ։
Եթե ձեզ թվում են մեր գանգատները անտեղի, ցույց տվեք գրական ուժեր, որ երևան է
հանել «Մշակը» (Ահարոնյանը գուցե միակ)…»։
Ես բողոքում եմ պ. Մելիք-Կարագյոզյանի այս խոսքերի դեմ։ «Գազեթը» երբեք չի
կարող գրողների սերունդ ոչնչացնել, ինչպես և չի կարող առաջացնել։ Գրողն ու
գրականությունն այնպիսի չնչին երևույթներ չեն, որոնց վրա լրագիրն ունենա
ճակատագրական ազդեցություն։
Մի ժամանակ մեր մեջ այդպես էին կարծում։ Մեր խմբագիրներն էլ հրապարակավ
պնդում էին, թե իրանք են ստեղծել այս կամ այն գրողին, ինչո՞ւ — որովհետև
աշխատակցել է իրանց։ Գրողներին նրանք համարում էին իրանց զինվորներ —
իրանց պստլիկ դրոշակի տակ, և եթե մի գրող հեռանար նրանց թերթից, համարվում
էր րենեգատ, դավաճան, փախստական, ենթարկվում էր անվերջ հալածանքի ու
հայհոյանքի։
Անվերադառնալի անցան այդ ժամանակները։ Գրողին առաջ բերող ու խեղդող
հանգամանքների մեջ «գազեթը» մի շատ ողորմելի բան է։ Իսկական գրողն
արհամարհանքով կանցնի դրանց մոտից, և ի՞նչ ունի դրանց հետ։
Սխալ է, զուր պատիվ է, որ անում է պ․ Մելիք-Կարագյոզյանը «Մշակին»
հավատացնելով, որ նա խեղդել է կամ առաջ է բերել գրողներ։ Եթե նա խեղդելու ուժ
ունենար, մեզանում գրողներ չէին լինիլ, իսկ եթե առաջ բերելու կարողություն
ունենար—մեր գրողները բոլորովին ուրիշ մարդիկ կլինեին, մարդիկ, որոնց
անունները իրանք էլ են մոռացել։
Ինչ վերաբերում է պ. Ահարոնյանին, ես չգիտեմ նրա գրական ծննդաբանությունը,
բայց դարձյալ նույն օրենքով ես նրան էլ չեմ համարում «Մշակի» ծնունդ։
ՓԱՐՎԱՆԱ
Բարձրագահ Աբուլն ու Մըթին սարեր
Մեջք մեջքի տըված կանգնել վեհափառ,
Իրենց ուսերին, Ջավախքից էլ վեր`
Բըռնած պահում են մի ուրիշ աշխարհ:
5 Ասում են` էնտեղ արծըվի նըման,
Ծիծղուն, կապուտակ երկընքի ծոցում,
Նըստում էր էն սեգ սարերի արքան
Իրեն Փարվանա ճերմակ ամրոցում:
Փարվանա արքան մի աղջիկ ուներ.
10 Ու ոչ մի որսկան դեռ իրեն օրում
Էնքան գեղեցիկ եղնիկ չէր տեսել`
Իր որսն անելիս Մըթին սարերում:
Աշխույժ մանկությամբ զարդարում էր նա
Ծերության օրերն ու սարերն իր հոր,
15 Ու ապրում էր ծեր արքան Փարվանա
Իրեն էն քընքուշ ծաղկով բախտավոր:
Մեծ բախտը սակայն առաջևն էր դեռ.
Եկավ էն օրն էլ հասավ երջանիկ,
Ու ղըրկեց արքան ուրախ դեսպաններ
20 Ամեն մի ամրոց, ամեն արքունիք:
― Ո՜րտեղ է, ասավ, էն քաջը, թե կա,
Իմ չընաշխարհիկ դըստերն արժանի,
Թող առնի իր ձին, իր զենքն ու զըրահ,
Գա՜, ցույց տա իրեն, իր բախտը տանի…
25 Հագած, կապած զենք ու զըրահ,
Ձիանք հեծած ամեհի,
Ահա եկել հավաքվել են
Կըտրիճները Կովկասի,
Ծեր Փարվանա թագավորի
30 Ապարանքի հանդիման
Կազմ ու պատրաստ սպասում են
Մոտիկ ժամին մըրցության:
Ըսպասում է ողջ աշխարհքը`
Եկած, կիտված Փարվանա,
35 Թե ո՞ր կըտրիճն արդյոք պիտի
Էն սիրունին տիրանա:
Հընչեց փողը: Ահա փունջ-փունջ
Դըրանիկներ, նաժիշտներ,
Ահա աղջիկն իր նազելի
40 Ու թագավորն ալեհեր:
Հայրը ինչպես մըռայլ մի ամպ,
Աղջիկն անուշ մի լուսին,
Ամպ ու լուսին իրար փարված`
Դուրս են գալի միասին:
45 Հառաչում է ողջ աշխարհքը.
Կըտրիճները, քարացած,
Երազների մեջ են ընկնում`
Էս աշխարհքից վերացած:
― Նայի՛ր, դստրի՛կ, իշխանազուն
50 Էս քաջերին լայնալանջ,
Այժմ պիտի հանդես դուրս գան,
Պայքար մըտնեն քո առաջ.
Մեկը իրեն ուժը ցույց տա,
Մյուսը` շընորհքն իր բազկի,
55 Ո՛րը` ճարպիկ ձիարշավը,
Ո՛րն էլ` թափը իր վազքի:
Իսկ երբ կըռիվն առնի դադար,
Հայտնի լինին քաջն ու վատ,
Ու երբ անցնեն մեր առջևից
60 Կըտրիճները պայազատ,
Ընտրի՛ր, զարկի՛ր ձեռքիդ խնձորն
Անհաղթներից անհաղթին,
Որ ողջ աշխարհ մայիլ մընա
Անզուգական քո բախտին:
65 Ասավ արքան, ձեռքը ձըգեց,
Նըշան տըվավ պայքարին,
Այնինչ` աղջիկն առաջ եկավ`
Կարմիր խնձորն իր ձեռին:
― Գուցե, հայրի՛կ, տըկար լավին
70 Հաղթի մի վես տըմարդի,
Բայց չի կարող լինել երբեք
Նա սիրելին իմ սըրտի…
― Է՛յ, Փարվանա չըքնաղ փերի,
Ի՞նչն է հավան քո սըրտին,―
75 Խըռնըվում են կըտրիճները,
Խընդրում կըրկին ու կըրկին:
― Գա՞նձ ես ուզում, ոսկի՞, արծա՞թ,
Անգին քարեր ու գոհա՞ր,
Ա՞ստղ ես ուզում, էլ երկընքից
80 Վար կըբերենք քեզ համար:
― Ինչի՞ս են պետք ոսկին, արծաթ
Եվ կամ աստղը երկընքի,
Ոչ էլ գոհար եմ պահանջում
Սեր-ընկերից իմ կյանքի:
85 Ես նըրանից հուր եմ ուզում,
Անշեջ հուրը սըրբազան,
Ով կըբերի անշեջ հուրը,
Նա է ընտրած իմ փեսան…
Ասավ աղջիկն, իրար անցան
90 Կըտրիճները քաջարի,
Ձիանք հեծած թըռան հապճեպ
Դեպի չորս կողմն աշխարհի:
Թըռա՜ն, շուտով գըտնեն, բերեն
Անշեջ հուրը աղջըկան.
95 Բայց… տարիք են գալի՜ս, գընո՜ւմ,
Նըրանք չըկան ու չըկան…
― Հայրի՛կ, ինչո՞ւ ետ չըդարձան
Էն քաջերը սիրատենչ.
Մի՞թե, հայրի՛կ, ինձ մոռացան,
100 Էլ չեն բերիլ հուրն անշեջ:
― Ո՛չ, իմ դըստրիկ, կըգան անշուշտ
Ու կըբերեն էս տարի.
Կըռիվներով արյունըռուշտ
Լիքն է ճամփեն քաջերի:
105 Ո՜վ իմանա, պետք է անցնեն
Մութ աշխարհքից, սև ջըրից.
Ո՜վ իմանա, պետք է փախցնեն
Յոթգըլխանի դևերից:
Անց է կենում դարձյալ տարին:
110 Նայում է կույսն ամեն օր.
― Ո՜ւր է, հայրի՛կ, ե՞րբ կըգա նա`
Սարից թըռած ձիավոր:
Միշտ երազում ես տեսնում եմ
Էն հերոսին ապագա.
115 Հուր կարոտով թըռած իմ դեմ,
Լուսանում է… ու չըկա:
― Կըգա, դըստրի՛կ, իմ թանկագին,
Հեշտ չի բերվում հուրն անշեջ.
Շատ-շատ անգամ բերող հոգին
120 Ինքն է այրվում նըրա մեջ…
Նայում է կույսն ամեն օր.
Ոչ մի սարից, ոչ մի ճամփում
Չի երևում ձիավոր:
125 ― Հայրի՛կ, հայրի՛կ, մի՞թե չըկա
Էս աշխարհքում անշեջ հուր.
Թառամում է սիրտըս ահա,
Պաղ է էս կյանքն ու տըխուր…
Էլ չի խոսում. մռայլ, տըրտում,
130 Լուռ է արքան ալևոր,
Սև-սև ցավերն իրեն սըրտում`
Միտք է անում գըլխակոր:
Էսպես անցան շատ տարիներ.
Տըխուր աղջիկն արքայի
135 Նայե՜ց, նայե՜ց սարերն ի վեր
Ճամփաներին ամայի,
Հույսը հատավ… ու լաց եղավ.
Էնքա՜ն արավ լաց ու կոծ,
Որ լիճ կըտրեց արտասուքը,
140 Ծածկեց քաղաքն ու ամրոց.
Ծածկե՜ց, կորա՜ն, ինքն էլ հետը…
Այժըմ էնտեղ տըրտմաշուք
Խոր Փարվանա լիճն է ծըփում,
Հըստա՜կ, ինչպես արտասուք:
145 Ու էն վըճիտ ջըրերի տակ
Ցույց են տալի մինչ էսօր
Ծեր արքայի ճերմակ ամրոցն
Ու շենքերը փառավոր:
Ասում են, էն թիթեռները,
150 Որ գիշերվա խավարում,
Որտեղ ճըրագ, որտեղ կըրակ,
Որտեղ լույս է հենց վառվում,
Հավաքվում են, շուրջը պատում,
Մեջն են ընկնում խելագար,
155 Ասում են, թե էն Փարվանա
Ջահիլներն են սիրավառ:
Ըշտապելուց թև են առել,
Դարձել թեթև թիթեռներ,
Ու տակավին հուր տեսնելիս`
160 Մեջն են ընկնում անհամբեր.
Ջանք է անում ամեն մինը,
Շուտով տանի, տիրանա…
Ու այրվում են, այրվո՜ւմ անվերջ
Կըտրիճները Փարվանա:
ՔԱՌԱՍՈՒՆ ՏԱՐԻ
1862 թվի գարնանը մի օր «Կռունկի» խմբագիր Մ. Աղաբեգյանի մոտ մտավ իր
գրաշարներից մինը– մի 20–22 տարեկան գեղեցկադեմ բարձրահասակ տղա, «Մեղու
Հայաստանի» լրագրի № 17 ձեռքին։ Այդ №–ում նա տպել էր իր ոտանավորը, ուզում էր
խմբագրի կարծիքն իմանալ։
Խմբագիրն առավ թերթը։
Հարկավոր է օգնել չքավորներին
Անուշիկ գարնան զվարթ օրերում գրավում են պատանու սիրտը ծաղկազարդ վայրեր,
միտն են ընկնում էնտեղի եղբայրքը և գնում է…
Բարձրանում է մի բարձր բլուր, նայում է չորս կողմը–ծաղկած դաշտեր, շենք,
շինության, առուք, վտակք–ցնծությամբ լցված իջնում է ստորոտ։
«Էսքան բարության վայելողների
Տեսությանն է միայն փափագում»։
Եվ ահա հայտնվում է մի ծերունի, գավազանը ձեռքին, գլխակոր, շորերը մաշված,
պատանին դիմում է սրան.
Հայրի՛կ... ասա ինձ խնդրեմ,
Ինչպես եք այստեղ դուք կառավարվում,
Ունի՞ք կայք, կալված և հանգիստ կենցաղ,
Թե միշտ եք այդպես ստոր վիճակում։
Գլուխը շարժեց ծերունին տխուր.
— Ցավ է ինձ ասել, ասաց նա լալով.
Ահա անցանեն իմ կյանքի օրեր,
Բոլորն էլ սրտիս ցավ ու վիշտ տալով։
Տեսնում ես դու այդ սիրուն դաշտերը,
Որոնք գրավում են շատերի հոգին,
Չկարծես թե դրանց մենք ենք վայելում,
Այլ մեր ոսոխներն ու մեր թշնամին։
Իսկ մենք այս փոքրիկ տեղումը սղմված
Մնացել ենք անշարժ–տխուր վիճակում։
Արհեստ, գիր, լեզու, օրենք ասած բանըդ
Չգիտենք թե ինչ են նշանակում։
Թե կամիս բոլոր մեր պակասության
Եվ մեր նեղության դառն պատճառներն
Իմանալ, որդյակ, դժվարին է,
Վասն զի լուռ են մեր լեզուներն»։
Լռեց ծերունին, տխրության ամպը աչքերը պատեց։ Այդ «մեծ վիշտ պատճառեց»
պատանուն ու գնաց նա դեպի մյուս գյուղերը.
Բոլոր փորձանքներն աչքիս տակն առած,
Ընկա մեծամեծ սարեր ու ձորեր։
Ինչե՜ր եմ տեսնում, ով կարե պատմել,
Հայ կանայք բոկոտն՝ սուր-սուր քարերում
Մանգալիս տեսա, սիրտս, հոգիս թնդաց.
Տեսնում եմ շատ բան, բայց լուռ անցկենում։
Այս թշվառ աշխարհից գալիս է պատանին իր խեղճ բնակարանն ու սկսում մտածել.
Թե ի՞նչ միջոցով կարող են արդյոք
Ազգասեր անձինք այն որբոցն օգնել:
Ոչ դրամ, ոչ նյութ, չէ ինչ հարկավոր
Միայն թե տեսնեն, քննեն, իմանան,
Թե ինչ է պատճառն, որ նրանք աղքատ,
Կարոտ են մնում արհեստի, ուսման:
Ու կանչում է.
Եկե՛ք իմ եղբարք, որդիք արամյան,
Միմյանց անխտիր կերպով մենք օգնենք,
Թե քաղաքացի և թե շինական
Նոր հոգի առած՝ իրարու գգվենք։
Խմբագիրը հավանեց։— Աշխատիր,— ասաց,— չհուսահատվիս, դու ապագա ունիս.
միայն այստեղ չմնաս… Խրատեց ու, ի՞նչ պետք է աներ, կրկին ուղարկեց տպարան։
Այդ ոտանավորի տակ ստորագրած էր՝ Ղազարոս Աղայան։
Դուք արդեն իմացաք, թե ով էր 40 տարի առաջվա այն գեղեցկադեմ, առողջ,
բարձրահասակ տղան։ Նա, որ 40 տարի առաջ սկսել էր իր գրական գործն այս երգով՝
«Պետք է օգնել չքավորներին», որոնք
«Արհեստ, գիր, լեզու, օրենք ասած բանըդ
Չգիտեն թե ինչ է նշանակում…»։
Նա 40 տարի առաջ բարձրացել է իր խավար հայրենիքի բլուրները ու իր
բարձրությունից ինչե՜ր, ինչեր է տեսել…
Ու այն օրվանից մտել է իր «խեղճ բնակարանը, սկսել է մտածել, թե ինչ միջոցով կարող
է օգնել… Ու բոլոր փորձանքներն աչքի տակն առած, ընկել մեծամեծ սարեր ու
ձորեր…»:
«Խավար էր այդ ժամանակ մեր աշխարհը, շատ էր խավար—լուսավոր մարդուն պետք
էր լապտերով փնտրել», ասում է նա իր ինքնակենսագրության մեջ։ Ահա այդ
լապտերով գտած սակավաթիվ մարդիկ պետք է ամեն բան անեին, ամեն
պակասության հասնեին։ Վեպ չկար—վեպ գրեին, ոտանավոր չկար—ոտանավոր
հորինեին, դասագիրք չկար—դասագիրք կազմեին, վարժապետ չկար—
վարժապետություն անեին…
Ահա այսպիսի մի ժամանակ երևաց Ղ. Աղայանը։ Եվ այդ շրջանում, այս սերունդի մեջ
նա բռնում է մի շատ պատվավոր և առանձին տեղ։ Նա նման չի մեր գրողներից ոչ
մեկին։ Նա ամեն մի ճյուղի մեջ ցույց է տվել ինքնուրույն ճաշակ ու տաղանդ և երբեք չի
եղել երկրորդը։
Նրա «Երկու քույրը» մեր վիպական գրականության մեջ մինչև օրս նշանավոր գրվածք
է, ինչպես «Տորք Անգեղը» մեր սակավաթիվ պոեմների շարքում, «Մանի՛ր, մանի՛ր» և
նմանները մեր ժողովրդական բանաստեղծության մեջ։ Բայց ո՞վ է մրցել նրա հետ, երբ
նա «Անահիտ» և «Արեգնազան» է պատմել կամ «Գյուլնազ տատի հեքիաթը» և զրույց է
արել երեխաների հետ կախարդական աշխարհներից։ Ո՞վ է կարող մեր աշխարհքում
շոշափել հայոց լեզվի և ուղղագրության խնդիրն առանց առաջ հիշելու Ղ. Աղայանի
անունը, և, վերջապես մեր նոր սերունդից ո՞վ կա ամբողջ ռուսահայքում, որ հայերեն
լինի սովորած առանց Աղայանի դասագրքերի… Քառասուն տարի՜… Ասելը հեշտ է։
Հայոց մամուլը երբեք չի զբաղվել նրա գրական գործերով—քառասո՜ւն տարի…
ԼՈՒՍԱՎՈՐՉԻ ԿԱՆԹԵՂԸ
Կես գիշերին կանթեղը վառ
Կախ է ընկած երկընքից,
Լուսավորչի կանթեղն անմար
Հայոց մըթնած երկընքից:
5 Կախ է ընկած առանց պարան
Արագածի կատարին,
Ու սեղանից հըսկայական
Լույս է տալիս աշխարհին:
Լույս է տալիս երկա՜ր դարեր
10 Ու վառվում են միշտ անշեջ
Սուրբի մաքուր արցունքները
Յուղի տեղակ նորա մեջ:
Ոչ մարդկային ձեռ կըհասնի
Էն ահավոր բարձունքին,
15 Եվ ոչ քամին կըհանգցընի`
Վիշապ-քամին ահագին:
Երբ պատում է մութ խավարը
Չընաշխարհիկ մեր երկրին,
Երբ տիրում է ահն ու վախը
20 Թույլ, կասկածոտ սըրտերին,
Ով անմեղ է, լիքը սիրով
Ու հավատով անսասան,
Ով նայում է վառ հույսերով
Դեպի Հայոց ապագան,―
25 Նա կըտեսնի էն մըշտավառ
Ջահը կախված երկընքից,
Ասես` Աստծո աչքը պայծառ
Հըսկում է ցած երկընքից:
ԱՆՁՈՒԿ
Ա՜խ, վայրենի, սառն ու խավար
Էս անդունդի խորքերից
Թե գըտնե՜ի մի ճանապարհ
Ու ապրե՜ի ես նորից...
5 Ահա հեռվում ճոխ բըլուրներ
Մըշտագարուն, ծաղկազարդ։
Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ չունիմ թևեր,
Այնտեղ թըռչեմ ես ազատ։
Քընարն այնտեղ ուրախ հընչում,
10 Խոսում է ձայնն երկընքի,
Զեփյուռները մեղմով շընչում,
Բույր են խընկում գարունքի։
Պերճ սաղարթում շողշողում են
Պըտուղները ոսկեվառ,
15 Չըկան այնտեղ բուք ու ձըմեռ
Ու ծաղկունքը միշտ դալար։
Ա՜խ, ինչ լավ է` այն անխըռով
Ջինջ օրերի լուսի մեջ,
Այն անթառամ ծաղկանց բույրով
20 Հարբել անվե՜րջ ու անվե՜րջ...
Դու քո ճամփե՛ն գընա, քույրի՛կ,
Եվ թող լինի նա պայծառ։
Ինձ մի՛ ժըպտա, ինձ մի՛ սիրիր,
Ես ընկեր չեմ քեզ համար։
5 Ելած կյանքի ամեն ճամփից,
Կարոտներով անմեկին,
Ագահ, անվերջ ու անհանգիստ
Թափառում է իմ հոգին։
Մի ձեռք չըկա, մի գիրկ չըկա`
10 Պահի նըրան իրեն մեջ,
Խենթ, խելագար գընում է նա
Ձըգտումներովն իր անվերջ։
Եվ ո՜վ գիտի` դեռևս անմեղ
Քանի հոգի կըտանջի,
15 Եվ ո՜վ գիտի` ինչ մո՜ւթ, ահե՜ղ
Անապատում կըհանգչի...
Եվ երբ լինենք մենք հեռու,
Աղոթք արա, որ մյուս անգամ
20 Չըհանդիպենք իրարու։
ՏՐՏՈՒՆՋ
Օրերս անպըտուղ, տըխուր, ձանձրալի,
Ու գընում եմ ես ունայն տըրտունջով
Իմ սիրած մարդկանց, իմ լավ հույսերի
Գերեզմանների շարքերի միջով։
5 Թաղել եմ նըրանց։ Տխուր է ճամփան։
Եվ իմ հայրենի աշխարհում օտար,
Օտար ու մենակ անցվորի նըման,
Որ չունի ընկեր, ոչ տեղ ու դադար։
Օտար են շուրջըդ ու չեն հասկանում
10 Ոմանք քո վիշտը, ոմանք քո լեզուն,
Անտարբեր գալիք երջանիկ օրին,
Չըգիտեն նըրա կարոտը անքուն...
Չընչի՜ն մարդուկներ, լըրբորեն հանգիստ,
Անսիրտ, փոքրոգի, գըծծի ու կոպիտ.
15 Մեռնում են, մարում նըրանց հայացքից
Ե՛վ հոգու ձըգտում, և՛ սըրտի ժըպիտ։
Էլ ո՞ւմ առաջին սիրտըդ բաց անես,
Ո՞ւմ համար երգես սըրտալի երգեր,
Ո՞ր չըքին սիրես, կյանքըդ նվիրես,
20 Էլ ի՞նչպես ապրես անսեր, անընկեր...
Եվ օրերս այսպես տըխուր, ձանձրալի,
ՄԵՐ ՈՒԽՏԸ
Մենք ուխտ ունենք` միշտ դեպի լույս,
Ու գընում ենք մեր ճամփով,
Մըրրիկներով պատած անհույս,
Սև խավարով, մութ ամպով։
5 Մենք անցել ենք արյան ծովեր,
Սուր ենք տեսել ու կըրակ,
Մեր ճակատը դեմ ենք արել
Մըրրիկներին հակառակ։
Ու թեպետև պատառ-պատառ
10 Մեր դըրոշը սըրբազան,
Ու մենք չունենք տեղ ու դադար`
Երկրից երկիր ցիրուցան։
Բայց գընում ենք մենք անվեհեր
Զարկերի տակ չար բախտի,
15 Մեր աչքերը միշտ դեպի վեր`
Դեպի լույսը մեր ուխտի։
Պանդուխտ եմ, քույրի՛կ, մանուկ օրերից.
Գընում եմ դեպի մի անհայտ երկիր`
Կըտրված կյանքի ամեն կապերից,
Մենակ, տարագիր։
5 Հալածում են ինձ անցած օրերը,
Ներկա ժամերը հանգիստ չեն տալի,
Հոգնած են վաղուց իմ թույլ ոտները,
Ու սիրտս ավելի։
Բայց գընում եմ ես հալածված նորից,
10 Ամեն վայելքից ու բախտից հեռու,
Նույնիսկ հայրենի հողից ու ջրից,
Ինչպես եղջերու։
Եվ դու հանդիպած իմ դըժար ճամփում,
Ասում ես` արդեն բախտավոր եմ ես.
15 Իզուր եմ փախչում, իզուր գանգատվում
Ու տանջվում այսպե՜ս...
Ո՜վ դու միամիտ։ Բայց երկինք վըկա,
Չեմ եղել երբեք ես այդքան ըստոր,
Որ կարենայի այս դաժան բանտում
20 Լինել բախտավոր։
Չեմ եղել, քույրիկ. բոլոր օրերը
Տառապանք բերին, կորուստ ու կըսկիծ,
Եվ կյանքի հաճույքն, և կընոջ սերը
Ընկան իմ սըրտից։
25 Ես էլ վիրավոր գընում եմ փախած`
Անհայտ օրերի խավարի ընդդեմ,
Ամենքից զըզված, ամենքին թողած,
Քեզ էլ կը թողնեմ...
ԽՈՐՀՐԴԱՎՈՐ ՄԵՌԵԼԸ
Ուր որ կանգնում, նըստում եմ ես,
Ամենուրեք, անմեկին,
Աչքիս առջև դըրած է միշտ
Մի լուռ դագաղ թանկագին։
5 Օ՜, մի՛ հարցնեք` էն դագաղում
Ո՞ւմն է դալուկ էն դիակ,
Կամ թե ինչու ես չեմ թաղում
Նըրան ընդմիշտ հողի տակ։
Ոչ, չեմ կարող ես հավատալ,
10 Թե մեռած է նա հավետ,
Թե նա գընաց, էլ ետ չի գալ,
Թե նա չըկա էլ ինձ հետ...
Եվ ուր կանգնում, նըստում եմ ես`
Նա մի՜շտ աչքիս առաջին...
15 Ու երբ խոսում, ժըպտում եմ ձեզ`
Ըսպասում է իմ հոգին...
Ըսպասում է ամեն վայրկյան,
Թե ուր որ է` հիմի նա
Պիտի շընչի ու մանկական
20 Իր աչքերը ինձ բանա...
ՄԵՐ ՆԱԽՈՐԴՆԵՐԻՆ
Երանի՜ էր ձեզ, գովված երգիչներ,
Դուք երգում էիք վաղ առավոտյան,
Երբոր երազներն ապրում էին դեռ,
Ոսկի երազներն հայի փըրկության։
5 Ձեր թարմ երգերում կար մի հայրենիք,
Խըրո՜խտ, վեհապա՜նծ, թեպետև գերի,
Եվ ձեր քընարի ձայներն երջանիկ`
Լիքը հըրճվանքով գալոց օրերի։
Ա՜խ, նա հոշոտվեց մեր աչքի առջև
10 Եվ մեր ըզգայուն սըրտերն իրեն հետ,
Ոսկի երազներ` միրաժի նըման`
Մեր անապատում չըքացան անհետ։
Եվ մենք խորտակված մեր կյանքի ծեգից,
Անհույս ու դալուկ, ճակատներըս ցած,
15 Ընկնում է քընար մեր մատաղ ձեռքից,
Ընկնում են սըրտից և՛ երգ, և՛ Աստված։
Տանում ենք հընուց մեր գանձերն անգին,
ԱՆՄԱՀՈՒԹՅԱՆԸ
Նախերգանք
Այստեղ, անցվոր էս աշխարհում
Խարխափելով ապիկար,
Հուր հավատով քեզ ենք փարում,
Հո՜ւյս երկնային, լույս անմար։
5 Եթե մեր կյանքն և ինչ ունենք
Պատրանք են ողջ անցավոր,
Պատրանքներից վըսեմն ես դու
Եվ ըսփոփանք մեծազոր։
Իսկ թե ունես մարդուն անհայտ
10 Անհաս խորհուրդ հաստատուն,
Ողջո՜ւյն, անմահ դու ճառագայթ,
Որ շողում ես մեր հոգուն։
Լուսավորի՛ր մեր մութ ճամփան
Դեպի աշխարհն երջանիկ,
15 Ուր փոխվել են և այժըմ կան
Մեր սիրելիք, մեր նախնիք։
Գուցե նըրանց հավերժացած
Հայացքն ես դու կենդանի,
Որ ժըպտում ես տըգետներիս
20 Անճառ ծոցից անհունի։
ԼՈՆԳՖԵԼԼՈ
ՄԱՆՈՒԿՆԵՐԻՆ
Եկե՛ք, սիրուն իմ մանուկներ,
Վազե՛ք, եկեք շուտ ինձ մոտ,
Վիշտ ու կասկած դուրս վանեցեք
Իմ ծեր լանջից հիվանդոտ։
5 Ձեր սըրտերում` շող ու թըռչուն,
Ձեր մըտքերում` վըտակներ,
Ինձ տիրում է արդեն աշուն,
Շուտով կըգա և ձըմեռ։
Տաղ կանչեցեք, սիրունիկնե՛րս,
10 Էն տաղերը խընդագին,
Որ թըռչուններն երգում են ձեզ
Գարնան պայծառ օրերին։
Ոչինչ բան է խելքը մարդի,
Եվ դատարկ է, և չընչին
15 Ձեր մանկական անմեղ շուրթի
Ժըպիտների առաջին։
Ձեզանից լավ` երգ չի տեսել
Գարնան օրը ոսկեփայլ,
Դուք եք երգն էլ, խաղն էլ, լույսն էլ,
20 Ու առանց ձեզ` ողջ մըռայլ։
Թիֆլիս, նոյեմբերի 27-ին
Հաճախ դիմում են ինձ այնպիսի հարցերով ու գործերով, որ վերաբերում են պ. պ.
Հարություն կամ Արշակ Թումանյաններինֈ Անշուշտ այս շփոթությունը առաջանում է
այն հանգամանքից, որ երեքս էլ նույն ազգանունով ոտանավոր ենք գրումֈ Եվ
շփոթում են ոչ միայն մասնավոր մարդիկ, այլ նաև մամուլը, ինչպես պատահել է մի
քանի անգամ, թե այստեղ—Կովկասում, թե արտասահմանֈ Սրանից առաջ են գալի
շատ անախորժություններ, ուստի ստիպված եմ հրապարակով խնդրելու, որ գործ
ունեցողները կամ քննադատները մեզ չշփոթեն իրար հետ և ոչ էլ եղբայրացնեն,
ինչպես վերջերս, «Բազմավեպն» արավֈ Մենք ոչ եղբայրներ ենք, ոչ ազգականներ, և
մինչև անգամ ոչ էլ հայրենակիցներֈ
Կան մի տեսակ շփոթողներ էլ, որ ինձ շփոթում են ոչ թե ուրիշների, այլ իրանց հետֈ
Սրանք էլ մեր հայերեն դասագիրք հորինողներից ենֈ Վերցնում են իմ ոտանավորը,
փոփոխում են, ինչպես քեֆներն է տալի, և դարձյալ իմ անունով տպում իրանց
դասագրքերում, իբրև թե ես այնպես եմ գրել14ֈ Այս պարոններին էլ, դասագիրք
կազմողներին, արգելում եմ այսուհետև օգտվելու իմ ոտանավորներից առանց իմ
համաձայնությունն առնելուֈ
14 Ինչպես արել էր հանգուցյալ Հ. Ճաղարբեգյանը, այս տարի էլ արել է պ. Տեր-Ղևոնդյանը։
Պ<ԱՐՈՆ> ՆԻԿ. ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՑԱՆԸ ԵՎ ԻՄ
«ՇՈՒՆՆ ՈՒ ԿԱՏՈՒՆ»
Դասագիրք կազմող պ. Ն. Տեր-Ղևոնդյանը «Մշակի» № 274-ում պատասխանում է իմ
բողոքին, թե իր երկրորդ տարվա դասագրքում փոփոխելով իմ «Շունն ու Կատուն»՝ մի
մազաչափ անգամ չէ վնասել, միայն ավելորդ տողերն է դուրս ձգել, վանկերն է շտկել և
ռամկական բառերն ու ոճերն է փոփոխել։ «Եթե հարկ լինի, ասում է, ասածներս
օրինակներով կապացուցանեմ»։
Պետք է ասեմ, որ այդ նամակից առաջ էլ մենք պատահեցինք «Կենտրոնական»
գրավաճառանոցում, ուր պ. Տեր-Ղևոնդյանը ուրիշների ներկայությամբ պնդում էր, որ
ինքը օրենքով իրավունք ունի փոփոխելու և թե փոփոխելով իմ ոտանավորը
«սիրունացրել է»։ Նա հայտնեց, որ այդպես է վարվում առհասարակ և ուրիշ օրինակներ
էլ բերեց, թե ինչպես է ուրիշներինն էլ «սիրունացրել»։
Նախ՝ ես կարծում եմ հենց այն էլ անարդարություն է արդեն, որ կարող է նա—
դասագիրք կազմողը—օգտվել, շահ ստանալ հեղինակի գործից առանց մասնակից
անելու գրվածքի տիրոջը, թող ինչ օրենքի անունով ուզում է այդ կատարվի։ Օրենքներ
կան, որոնցով ամոթ է օգտվել։ Երկրորդ. ես բողոքում եմ սկզբունքով, որ ոչ ոք, իսկ այս