EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
դուք ձեռքերով կծածկեք ձեր երեսները, բայց էդ էլ չեք կարող
անել, որովհետև ձեր երեսների ամոթից ու բարկության տա-
քությունից ձեր ձեռքերը կէրվեն։
― Վա՛հ, էս ի՞նչ է պատահել։ Ինչպես երևում է, շատ հե-
տաքրքրական բան պետք է լինի։ Պատմի՛ր, պատմի՛ր,― գո-
ռացին ամեն կողմից։
― Ոչ թե հետաքրքրական, այլ մի ցավալի ու անիրավ
գործ,― պատասխանեց Սայիդը։ ― Ականջ արեք, պատմեմ,
տեսեք։
― Ես մի գեղեցիկ, խելոք ու աշխատասեր կին ունեի ու եր-
կու կարմրաթշիկ, առողջ, աշխույժ երեխա։ Ինձ համար երջա-
նիկ ապրում էի, ու իսկի մարգարեի խոստացած դրախտն էլ
չէր պետքս…
― Տեսե՛ք, տեսե՛ք, ինչեր է հաչում։ Ա՛յ լիրբ հայհոյիչ… Հենց
դրա համար էլ էդ բախտին ես արժանացել…― ընդհատեց
մեկը։
― Բախտը որ կա` ծնվելիս է գրվում մարդու ճակատին.
նրանից պրծում չկա,― մեջ մտավ մի ուրիշը։
― Դե լավ, խելքներիդ զոռ մի՛ տաք, թո՛ղ արեք, պատմի։
Ու Սայիդը շարունակեց.
― Քանի տարի էսպես ապրեցինք, ամեն մի տարին, ամեն
մի ամիսը, շաբաթը, օրը, ժամն ու վայրկյանը անցան լիքը
երջանկություններով։ Բայց չար նախանձը, որ աշխարհքում
կործանում է ամեն բան, վերջը իմ երջանկությունն էլ կոր-
ծանեց։ Իմ կողքին ապրում էր մեր քաղաքի դատավոր Իբ-
րահիմը։ Նախանձեց իմ բախտին, կնոջս ու երեխաներիս
խլեց ինձանից։ Կնոջս իրեն հարճ առավ, երեխաներիս
ստրուկ տվեց ուրիշներին։ Ու էսպես նրանք ընկան կրկնակի
գերության մեջ։ Գերի մոր սիրտը իր երեխաների մոտ էր ու
նրանց հետ էլ` կրկնակի գերի, երեխաների ուշքն ու միտքն էլ
իրենց մոր մոտ էր ու նրա հետ` կրկնակի գերի…
― Ա՛յ, էդ լավն էր։ Ի՜նչ սիրուն ասիր` կրկնակի գերի…
― Էսպես մնացի մենակ, ու կյանքը մահից էլ ավելի ան-
տանելի դարձավ ինձ համար։
Եվ ահա տեսնում եք` անտուն, անտեր թափառում եմ ու
չեմ իմանում` աշխարհքում էլ ի՛նչ է մնում ինձ համար…
Ամենքի սիրտը շարժվեց։
― Էլ երկար ու բարակ մտածելու ի՞նչ կա էստեղ․ հրես,
թագավորը գալիս է, գնա գանգատ արա, էլի՜,― խորհուրդ
տվեց աղքատներից մինը։
― Գանգա՜տ արա… լավ ես ասում, բայց թագավորը
շրջապատված կլինի իրեն մոտիկների ու մեծամեծների էն
տեսակ բազմությունով, որ արի ու մոտեցիր։ Հա, կմոտենան
հարուստները, բայց ես ի՞նչպես մոտենամ։ Դուք ասում եք`
նա մեզ համար արեգակ է, բայց արեգակի նման էլ հեռու է
մեզանից։
― Վախիլ մի՛,― սիրտ տվին մյուս աղքատները,― մենք
կմոտենանք։ Ինքն էլ էնպես բնավորություն չունի, ամենքին
մոտ է թողնում։ Ոչ մի աղքատ դեռ նրա շեմքից ետ չի դառել
առանց բարերարվելու։
Էս խոսքումն էին, որ ամբոխը տակնուվրա եղավ, ալեկոծ-
վեց, ամեն մարդ տեղ բռնեց, ու ամենքի աչքերը դարձան դեպի
քաղաքի դարպասները տանող գլխավոր փողոցը։ Վերջապես
երևաց արքայական թափորը։ Ահա և Հարուն Ալ Ռաշիդն
ինքը իր ճոխ ու փայլուն շքախմբով։ Թափորը կանգ առավ
գլխավոր հրապարակում, պալատի առջև: Թագավորը ձիուց
իջավ, բազմեց մեծամեծներով շրջապատված ամպհովանու
տակ դրած գահին ու իրավունք տվեց, որ ցանկացողները
ներկայանան իրեն։ Առաջ եկան նշանավոր հարուստները,
թանկագին նվերներ տվին։ Առաջ եկան վաճառականները,
ծանրագնի շալեր, մետաքսի ու կերպասի կտորներ տվին։
Առաջ եկան արհեստավորները, սքանչելի նուրբ բանվածքներ
ու ձեռագործներ տվին։ Թագավորն ուրախ ու գոհ ընդունեց
ամենքին ու ամեն մեկին մի որևէ քաղցր խոսք ասավ։ Մին
էլ հանկարծ ամբոխի միջից մի պատառոտված, հյուծված
աղքատ դուրս եկավ, գլխին մի ահագին քար, ու մոտեցավ
― Թագավորն ապրած կենա, ահա էս էլ իմ նվերը։
Թագավորը զարմացավ, մթնեց ու խստությամբ հարցրեց.
― Էս ի՞նչ կնշանակի… Էս ի՞նչ ես տալիս դու ինձ…
― Թագավորն ապրած կենա,― պատասխանեց աղքատը,―
թագավորին նվեր տվողը պետք է որ սրտիցը տա. իմ սրտումն
էլ էս քարն է ծանրացած, ես էլ էս եմ քեզ նվիրում։
Թագավորը ժպտաց, ապա թե մտքի տունն ընկավ։
― Անունդ ի՞նչ է։
― Երբ դեռ երեխա էի, հերս ու մերս ինձ ասում էին Ջան
Սայիդ։ Երբ հասակ առա, հարևաններս ասում էին Աշխա-
տասեր Սայիդ։ Երբ ամուսնացա, կինս ասում էր Լավ Սայիդ,
ծանոթներս ու բարեկամներս ասում էին Ազնիվ Սայիդ. իսկ
այժմ ասում են Խեղճ, Անբախտ, Աղքատ Սայիդ։
― Ո՞րտեղ ես ապրում։
― Էնտեղ, որտեղ թռչուններն են թռչում, որտեղ քամին է
սուլում։
― Դե լա՛վ,― խոսեց Հարուն Ալ Ռաշիդ թագավորը,― իմ
տերության մեջ ոչ մի չար գործ չի խուսափիլ իմ հայացքից`
որ անդնդում կուզի թաքնվի։ Գնա՛ աղոթիր Աստծուն, ո՛վ
գիտի, գուցե մի օր էլ գա, որ քեզ ասեն Բախտավոր Սայիդ։
Սայիդը գնաց։
Էս դեպքի վրա մի քանի օր անցկացավ։ Հարուն Ալ Ռաշիդը
մանրամասն իմացավ Սայիդի պատմությունը, համոզվեց
ճշմարտությանը ու կամեցավ դատել արդարն ու մեղավորը։
Մի օր էլ խնջույքի հրավիրեց, հավաքեց իր բոլոր մեծա-
մեծներին։ Մեծամեծներն եկան հավաքվեցին մարմար ավա-
զաններով ու շատրվաններով լիքն այգիները, ծաղիկների
մեջ, ծառերի տակին խալիչաների վրա բազմեցին, սկսեցին
ղալիան քաշել, ուտել, խմել, քեֆ ու զրույց անել։
Քեֆի թունդ ժամանակը թագավորը հրամայեց` հրավիրեն
իր հեքիաթախոսին, որ հայտնի էր իր շիտակ ու անկեղծ
բնավորությամբ։ Հեքիաթախոսն եկավ, բարև տվեց, բարև
առավ, նստեց, սկսեց ղալիան ծխել ու պատմություն անել։
― Աշխարհքում շատ գանձեր կան,― ասավ նա,― բայց
ամենաթանկ գանձը լավ անունն է։ Լավ անունով մարդը
միաժամանակ ապրում է հազար ու մի տեղ, հազար ու
մի մարդու սրտում։ Լավ անունով մարդը էնպես տեղեր
է հասնում, որ չի կարող հասնել ո՛չ ձիով, ո՛չ ուղտով, և ո՛չ
ուրիշ միջոցով։ Լավ անունով մարդը չի մեռնում։ Նա մահից
հետո էլ անտեսանելի ապրում է մեր միջում, ինչպես ոգի։
Միշտ մեր միտն է գալիս, մեր սիրտն է հոսում իր գեղեցիկ
հատկությունները։ Լավ բան է լավ անունը։
Մի գանձ էլ կա` հարստությունն է։
Հարստությունով մարդ հազար ձեռն է ունենում, հազար
ոտը, հազար լեզու և հազար ձևով կարող է հազար լավ գործ
կատարել։ Լավ բան է հարստությունը։
Մի գանձ էլ կա` էդ էլ խելքն է։
Խելքով մարդը գերմարդ է դառնում։ Խելքով` տկարն ու-
ժեղ է, աղքատը` հարուստ, վախկոտը` անահ։ Նրանից է, որ
անլսելի շշնջյունով ասած խոսքը որոտում է ու անցնում աշ-
խարհքի մի ծերից մյուս ծերը։ Լավ բան է խելքը։
Բայց մի գանձ էլ կա, որ լավ անունից էլ, հարստությու-
նից էլ, խելքից էլ վեր է։ Առանց նրան էս բոլորը համարյա
թե սարսափելի ու կործանարար կլինեին մարդու համար։
Առանց նրան աշխարհքը կթառամեր ու կամայանար։ Էս գան-
ձը խղճմտանքն է։
Էս գանձը արդեն մեծ մարդիկն են ունենում, և սրա հա-
մար էլ նրանք, ինչ էլ որ ունենան, երջանիկ չեն լինում։
Ինչքան հարստություն մտքովդ կանցնի, տուր նրանց, որ
նրանք բաժանեն մարդկանց ու բարերարեն, դարձյալ քիչ է
նրանց համար։ Իսկ ես ճանաչում էի մի աղքատի, որ երեք
գանձ ուներ և իրեն համարում էր երջանիկ ու շարունակ
փառաբանում էր Աստծուն։ Եվ հպարտությունը մտավ նրա
սիրտը, թե ինքն էր ձեռք բերել էն երջանկությունը, ու ոչ ոք
էլ չէր կարող խլել իր ձեռքից։ Էս բանն իմացավ չար ոգին ու
հասցրեց Աստծուն։ Աստված անիծեց չար ոգուն ու իրենից
ետ մղեց, ղրկեց էդ երջանիկ մարդու ապրած քաղաքի դա-
տավորի սիրտը։ Դատավորը հանկարծ զգաց, որ իր ներսը
մի նոր, անծանոթ ու թունավոր բան է շարժվում։ Սրտի մեջ
սկսեց եռալ մի չարություն, ու միտքը մթնեց խավար մշուշից։
Ինքն էլ լավ չիմացավ, թե ինչ էր պատահել իրեն, վեր կացավ,
դուրս եկավ, որ հովին տա իրեն, ու երջանիկ աղքատի տան
մոտից անցնելիս` սկսեց նրան նախանձել։ Բայց ի՞նչ էր աղ-
քատի ունեցած-չունեցած գանձն ու երջանկությունը։ Մի
ջրհոր, երկու արմավենի ծառ։ Ջրհորից սառը ջուր էր խմում,
իսկ երկու արմավենին ամբողջ տարին նրան քաղցր պտուղ
էին տալիս ու հով ստվեր։ Սառը ջուրը խմում էր, քաղցր
պտուղն ուտում ու շվաքում նստում, փառաբանում Աստծուն։
Դատավորին շատ թվացին էս գանձերը աղքատի համար,
վճռեց նրանից խլի ու խլեց։ Էն օրվանից աղքատը թափառում
է դռնից դուռը, նրա հառաչանքից խավարում են աստղերը,
նրա թափած արտասուքներից կարիճներ են ծնվում ու աշ-
խարհքը լցվում։
Ամենքի սիրտն էլ խորը շարժվեց էս պատմությունից,
ամենքն էլ զայրացան անիրավ դատավորի վրա, ամենքն էլ
գտան, որ նա արժանի է խիստ պատժի։
― Իսկ դու ի՞նչ ես ասում, Իբրահիմ,― հարցրեց Հարուն Ալ
Ռաշիդ թագավորը իր մեծամեծներից մեկին, Բաղդադի դա-
տավորին։ ― Ի՞նչ պետք է անել հափշտակող դատավորին։
― Թագավորն ապրած կենա,― պատասխանեց Իբրահի-
մը,― էդ մի էն տեսակ ոճիր է, որին արժանի պատիժ ես գտնել
չեմ կարողանում։
― Իբրահի՛մ,― գոչեց թագավորը,― էդ ոճրագործը դու ես։
Դու ես աղքատ Սայիդից խլել նրա կինը, էդ երջանկության
աղբյուրը մեր կյանքում։ Դու ես խլել նրա զավակները, որ
մարդկանց կյանքի քաղցր պտուղներն են ու իրենց ծնողներին
շվաք են անում ծերության օրերում։
Իբրահիմը խորտակվեց, գետին ընկավ ու խնդրեց, որ
իրեն ների թագավորը։
― Ես չեմ քո դատավորը,― խոսեց Հարուն Ալ Ռաշիդը.― քո
դատավորն այժմ նա է, ում որ թշվառացրել ես դու։
Ու հրամայեց ներս կանչեն Սայիդին։
― Սայի՛դ,― ասավ,― ահա քո ձեռքն եմ տալիս քո թշնամուն։
― Թագավորն ապրած կենա, իմ ձեռքն ես տալիս, ես ի՞նչ
անեմ,― պատասխանեց Սայիդը։
― Հապա ի՞նչ ես ուզում։
― Ես դրանից բան չեմ ուզում, թո՛ղ իմ կնոջն ու երեխաներին
վերադարձնի, ես առաջվա նման երջանիկ կլինեմ։
Էս մեծահոգությունը շարժեց թագավորին, նրա աչքերը
լցվեցին արտասուքով։ Բոլոր մեծամեծներն էլ սկսեցին ար-
տասվել։
― Լավ, էդ քո դատաստանը,― դարձավ թագավորը Սայի-
դին.― այժմ իմ դատաստանը լսիր։ Դո՛ւ, Իբրահի՛մ, քո կալ-
վածքների չորս բաժնից երեք բաժինը կտաս Սայիդին, դրա
հետ էլ` էն քարը, որ Սայիդն ինձ պարգև բերեց, էն քարի
քաշով մին ոսկի։
Թագավորի վճիռը վճիռ էր։ Ինչ որ վճռեց, Իբրահիմը
տվեց Սայիդին։ Ու Սայիդը իր կնոջ ու երեխաների հետ
միասին ստացավ ահագին հարստություն։ Բայց հարստու-
թյունից չգոռոզացավ Սայիդը։ Դարձյալ առաջվա նման հա-
մեստ կյանք էր վարում ու աշխատում էր առավոտից մինչև
իրիկուն։ Երբ ընկերները հարցնում էին, թե` ինչո՞ւ չես
օգտվում քո հարստությունից ու փարթամ ապրում, ասում էր`
հարստությունը փչացնում է մարդու սիրտը, խնջույքներն ու
ճոխ ճաշերը հոգնեցնում, մաշում են մարդու զգացմունքները,
իսկ ես ուզում եմ մնամ միշտ թարմ ու բարի։
Ու իր ամբողջ կարողությունը Սայիդը սպառեց, դրեց բարի
գործերի վրա։ Ուսումնարաններ բաց արավ, հիվանդանոցներ
շինեց, ջրհորներ փորել տվեց անջուր անապատներում ու
ամեն մի ջրհորի քարի վրա արձանագրել տվեց. «Ո՛վ մարդ,
խմի՛ր ու հիշիր նրանց, որոնք ծարավից տանջվում են աշ-
խարհքում»։
Հարուն Ալ Ռաշիդ թագավորը Սայիդի նվիրած քարը Անգին
քար անվանեց ու ամեն անգամ, դատաստան տեսնելիս, դնում
էր սեղանին, իր առջևը, էնպես էր դատաստան տեսնում։
Ավանդությունն ասում է, թե նրա նման էին վարվում նրա
հաջորդները` արաբական մյուս թագավորները, մինչև թուր-
քերի գալը։ Թուրքերի գալուց հետո անհետացավ, կորավ էն
Անգին քարը, որ աշխարհքի հզորներին հիշեցնում էր ար-
դարությունն ու խղճմտանքը։
ԹԹԱԱՐՐԳԳՄՄԱԱՆՆՈՈՒՒԹԹՅՅՈՈՒՒՆՆՆՆԵԵՐՐ ԵԵՒՒ ՓՓՈՈԽԽԱԱԴԴՐՐՈՈՒՒԹԹՅՅՈՈՒՒՆՆՆՆԵԵՐՐ
11991100
ՈՈՍՍԿԿԻԻ ՔՔԱԱՂՂԱԱՔՔԸԸ
Ժուկով-ժամանակով Հնդկաստանի Բենարես քաղաքում
տիրելիս է լինում Ուքանա թագավորը։ Օրերից մի օր մեռնում
է նրա սիրելի կինը։ Դժբախտ թագավորը չի կարողանում
մխիթարվի ոչ մի բանով, իրեն որսորդության է տալի։ Մի
անգամ էլ, երբ որսի է դուրս գալի, անտառում մի գեղեցիկ
փոքրիկ աղջիկ է գտնում։ Ուրախանում, աշխարհքով մին է
լինում, առնում տուն է բերում, որդեգրում, անունը դնում
Քանաքարա։
Մեծանում է Քանաքարան, դառնում է տխուր թագավորի
միակ մխիթարանքը։ Երբ հասնում է ամուսնության ժամանա-
կը, թագավորը հրավիրում-հավաքում է իր երկրի երիտա-
սարդ արքայազուններին ու իշխանազուններին, որ նրանց
միջից ընտրություն անի Քանաքարան։ Բայց աղջիկը դուրս
չի գալի իր սենյակից։
― Հայրիկ,― ասում է,― գիշերս մորս հոգին երազ եկավ
ինձ։ Ասավ․ «Քանաքարա, շատ-շատերը կխնդրեն քու ձեռքը,
չխաբվես ոչ գեղեցկության, ոչ քաջության, ոչ հարստության,
որովհետև անբախտ կլինիս, որին էլ ընտրես քեզ ամուսին,
ընտրի միայն նրան, որ իր կյանքում գոնե մի անգամ եղած
կլինի Ոսկի քաղաքում»։
― Շատ լավ, աղջիկս,― ասում է բարի ծերունին,― իմաս-
տուն են երազները, ու մորդ հոգին քու երջանկության համար
է խոսում։ Ես էդպես էլ կհայտնեմ հավաքված փեսացուներին,
ինչպես ազդել է երազը, ու ինչպես քու սիրտն է ուզում։
Նրանք աշխարհք տեսած մարդիկ են և անշուշտ նրանց մեջ
կգտնվեն էնպեսները, որ իրենց կյանքում գոնե մի անգամ
եղած են Ոսկի քաղաքում։
Էսպես էլ հայտնում է թագավորը հավաքված արքայա-
զուններին ու իշխանազուններին։ Երբ Ոսկի քաղաքի անունը
լսում են, ամենքը նայում են իրար երեսի ու զարմանքով վեր
են քաշում ուսները։
― Էդպես քաղաք մենք չենք էլ լսել մեր օրում, ուր թե տե-
սել…
Նստում են ձիանքը ու իրար ետևից հեռանում, ցրվում
իրենց աշխարհքները։
Բենարեսում մի երիտասարդ է լինում Դիվանա անունով։
Մի շռայլ, զվարճասեր երիտասարդ է լինում Դիվանան, իր
կարողությունը խնջույքներում ու քեֆերում վատնած, դա-
տարկ, ձանձրացած կյանքից ու աշխարհքից։ Հենց որ թա-
գավորի աղջկա որոշումը լսում է, մտածում է․ «Ա՛յ քեզ լավ
դեպք` աշխարհքում մի քիչ էլ զվարճանալու. միանգամից և՛
կհարստանաս, և՛ գեղեցիկ կին կունենաս։ Եվ ի՜նչպես ոչոքի
մտքով չի անցել գնա ասի` տեսել է Ոսկի քաղաքը ու ամուս-
նանա հետը»։
Վեր է կենում, շիտակ գնում Ուքանա թագավորի պալատը։
― Հայտնեցեք չքնաղ Քանաքարային, որ ես, երիտասարդ
Դիվանաս, եղել եմ Ոսկի քաղաքում։
Ամբողջ պալատը թնդում է ցնծությունից, վերջապես եկավ
սպասած հերոսը։
― Ներս համեցեք,― խնդրում են դրանիկները ու ներս են
տանում երիտասարդին գեղեցիկ Քանաքարայի մոտ։ Քանա-
քարան խնդրում է նրան, որ պատմի, թե ինչ բան է Ոսկի քա-
ղաքը։ Ու Դիվանան սկսում է իր սուտ պատմությունը.
― Ոսկի քաղաքը… Էլ մի՛ ասի, տիրուհի, թե ինչ զարմանալի
բան է էդ Ոսկի քաղաքը, որ ես ընկա մեջը… Առևտրական
գործերով անցնում էի աշխարհից աշխարհ, հազար ու մի
աշխարհ ընկա, հազար ու մի քաղաք տեսա` հազար ու մի
հրաշալիքներով լիքը… Մի անգամ էլ, մի աշխարհքում, որի
անունը լեզվիս ծերին է և հիմի կասեմ որտեղ որ է, տեսնեմ
հեռվում մի ահագին տարածություն վառվում է արևի տակ,
ինչպես մի հսկայական հրդեհ։
― Էս ի՞նչ հրաշք է,― հարցնում եմ ընկերներիս։
― Ոսկի քաղաքն է,― ասում են ինձ։
― Ճշմարիտ որ Ոսկի քաղաք… Մոտենում ենք, ի՜նչ տես-
նենք` տները` ոսկի, ծառերը` ոսկի, փողոցները` ոսկի… Մար-
դիկ էլ ոչ աշխատում են, ո՛չ չարչարվում են, նստած ուտում-
խմում են…
― Դո՛ւրս արեք էս անամոթ ստախոսին,― բարկացած կան-
չում է Քանաքարան։
Վզին տալով դուրս են անում երիտասարդ Դիվանային, և
պալատը նորից ընկղմում է տխրության մեջ…
Բայց էն օրվանից, ինչ երիտասարդ Դիվանան տեսնում
է գեղեցիկ Քանաքարային, սիրահարվում, փոխվում, դառ-
նում է բոլորովին ուրիշ մարդ։ Քունը փախչում է նրա աչ-
քերից, գիշեր-ցերեկ միայն էն է մտածում, որ գնա՜, գնա՜,
գնա՜, գտնի Ոսկի քաղաքը, ուր ուզում է լինի, ու գա պատմի
Քանաքարային։ Թողնում է տունուտեղ, հերն ու մեր, գլուխը
փեշն է դնում, գնում․ որտե՞ղ ես, Ոսկի քաղաք, քեզ եմ գալի։
Գնում է, գնում, ամեն պատահողի հարցուփորձ է անում, ոչով
չի էլ լսել Ոսկի քաղաքի անունը, ուր մնաց թե տեղն ասեր։
Մի օր էլ Դիվանան հոգնած, տխուր անց է կենում մի խոր
անտառով։ Տեսնում է մի ծառի վրա նստած մի մեծ արծիվ։
Նետն ու աղեղը պատրաստում է, որ զարկի, մին էլ, Աստծու
հրամանով, արծիվը լեզու է առնում, ասում․
― Ինչո՞ւ ես ինձ սպանում, ո՛վ բարի մարդ․ առանց էն
էլ վիրավորված եմ ես։ Որսկանի նետը մտել է թևիս տակը,
անտանելի ցավ է տալի ու արյունքամ է անում ինձ։ Եթե գթաս,
նետը հանես ու առողջացնես ինձ, ես քեզ էն լավությունը
կանեմ, ինչ որ միայն արծիվը կարող է անել։
Զարմանում է երիտասարդ Դիվանան, թե ինչպես է անլեզու
հավքը խոսում մարդկային լեզվով, ապա ուշաբերվելով մոտ է
գնում, ծառիցը վեր է բերում վիրավոր արծվին, նետը հանում
է թևի տակից ու տանում անտառում մի խրճիթ, սկսում է
բժշկել։
Արծիվը առողջանում է ու դիմում է Դիվանային․
― Ես խոսք տվի, որ քեզ էն լավությունը կանեմ, ինչ որ մի-
այն արծիվը կարող է անել։ Խոսք եմ տվել, ու խոսքս խոսք է,
պետք է կատարեմ, ինչ էլ որ սիրտդ ուզի, լեզուդ ասի։ Ասա
տեսնեմ` ի՞նչ ես ուզում։
Ու նստում է երիտասարդը, պատմում արծվին իր պատմու-
թյունը, աղաչում, որ իրեն տանի Ոսկի քաղաքը։
― Դժար բան ուզեցիր, բայց արծվի համար չի դժարը։ Դու
միայն ամուր կաց իմ մեջքին, դեռ ճրագները չվառած քեզ վեր
կբերեմ Ոսկի քաղաքում,― ասում է արծիվը ու վեր թռցնում
երիտասարդին։
Բաց է անում իր հսկայական թևերը, բարձրանում է մինչև
ամպերը, սլանում հեռո՜ւ, դեպի արևլուս։ Երկյուղից ու արա-
գությունից գրեթե շնչասպառ է լինում, ուշքից գնում է Դի-
վանան։ Մին էլ էնտեղ է ուշքի գալի, որ արծիվը ծղրտում է․
― Ահա Ոսկի քաղաքը,― ու իջեցնում է գետին։
Աչքը բաց է անում Դիվանան։ Առջևը, կանաչ այգիների մեջ
թաղված, տարածվում է մի քաղաք։ Կապույտ գետը ոլորվելով
անցնում է նրա միջից։ Հեռվից շատ ծանոթ քաղաքների նման
մի քաղաք և էն էլ` փոքրիկ քաղաք։ Առաջ է գնում։ Չորս կողմը
բարելից այգիներ, զմրուխտ կանաչ, հազարգունի ծաղիկներ։
Օդը լիքն է թարմությունով ու բուրմունքով, թռչունների
ծլվլոցով ու ջրերի կարկաչով, և նրանց հետ միախառնվելով
հնչում են մարգերում ու այգիներում աշխատողների երգերը․
Ա՜խ, ի՜նչ լեն է աշխարհքն ազատ
Էս կյանքի համար, ամենքի համար․
Ի՜նչքան լիքն է, ի՜նչքան առատ
Էս կյանքի համար, ամենքի համար։
Ա՛խ, ի՜նչ լավն է աշխատանքը,
Առողջ ձեռքով, խաղաղ հոգով,
Ի՜նչ անուշ է հոսում կյանքը
Լիքը սիրով, ծաղկով, երգով։
«Երջանիկ մարդիկ»,― մտածում է Դիվանան ու դիմում է
նրանց․
― Ասացե՛ք, աղաչում եմ, ո՛վ երջանիկ մարդիկ, ի՞նչ է էս
քաղաքի անունը։
― Ոսկի քաղաքն է սա, բարի օտարական։
― Իսկ դուք ծառաներ եք, որ բանում եք ձեր տերերի այ-
գիներո՞ւմ, թե՞…
― Մենք տեր ու ծառա չգիտենք։
― Իսկ ձեզ ո՞վ է կառավարում։
― Գոհար թագուհին։
― Շատ զորեղ թագուհի է երևի։
― Այո՜, նա գիտի երջանկացնելու գաղտնիքը։
― Արդյոք կարելի՞ է նրան տեսնել։
― Նրա դուռը բաց է ամենքի առջև, իսկ օտարականներին
միշտ նրա մոտ են տանում և քեզ էլ կհրավիրեն, անշուշտ։
Ճշմարիտ որ, ներս է մտնում քաղաքը թե չէ, Դիվանային
խնդրում են Գոհար թագուհու ապարանքը։ Ապարանքում,
երբ կերակրվում է, կազդուրվում ու հանգստանում, հրավի-
րում են թագուհու մոտ։ Թագուհին մի շատ բարի ու ազնիվ կին
է լինում և էնքան չքնաղ, որ հրեղեն-փարեղեն մի արարած է
թվում Դիվանային։ Կախարդ որ կախարդ, հենց մի տեսնելով
կախարդում է նրան։
― Ի՞նչ է քեզ բերել մեր աշխարհքը, երիտասարդ օտարա-
կան,― հարցմունք է անում Դիվանային․― վի՞շտն է քեզ հա-
լածո՞ւմ, թե բախտն է առաջնորդում, և ինչո՞վ կարող ենք
օգտակար լինել քեզ։
Թագուհու ազնվությունից ու հարցմունքից ոգևորված,
Դիվանան սրտաբաց պատմում է մի առ մի, թե ով է ինքը, ինչ
է եկել իր գլուխը ու ինչպես է հասել Ոսկի քաղաքը։
― Միշտ լավ է,― ասում է թագուհին,― երբ մարդիկ թողնում
են իրենց վատ սովորություններն ու կրքերը, լցվում են բարձր
կարոտով ու ձգտում են, գնում են հասնելու մի բարձր նպա-
տակի։ Թե կհասնեն, լավ, թե չեն հասնի, դարձյալ միշտ լավ
է ու լավ, որովհետև կյանքը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ ձգտումն ու
ճանապարհ։
― Իսկ երջանկությո՞ւնը…
― Աշխատել լավ ճանապարհի վրա ու գոհ լինել իր ունե-
ցածով։
― Է՞դ է երջանկությունը։
― Ուրիշ ոչինչ։
― Իսկ ես կարծում էի` ձեր քաղաքը լիքն է ոսկով, և նրանից
է, որ գոհ ու երջանիկ են ձեր մարդիկ,― հայտնում է զար-
մացած Դիվանան։
― Ոսկի՞,― քմծիծաղ է տալի Գոհար թագուհին,― ոսկին
մետաղ է, որ հողից է դուրս գալի, երջանկությունը զգաց-
մունք է, որ սրտի՛ց է բխում։ Ի՞նչ կապ կա նրանց մեջ։
― Իսկ ես կարծում էի` ահռելի բանակ ունեք ու զենքի
ուժով եք պահպանում ձեր երկրի սքանչելի կարգն և խաղա-
ղությունը,― շարունակում է Դիվանան։
― Օ՜, երբեք։ Ահն ու սպառնալիքը և խաղաղությունը իրար
չեն տեսել և միասին չեն ապրում։
― Իսկ ես կարծում էի, թե դուք հազարավոր ոսկեգմբեթ
տաճարներ ունեք, նրանց մեջ անդադար աղոթում են ձեր
հոգևոր հայրերը ու Աստծու աչքը քաղցր են պահում ձեզ վրա։
― Ո՛չ, բարեկամ, մենք բնության ընդարձակության մեջ
ենք պաշտում նրան և միջնորդներ չենք ճանաչում մեր հոգու
ու նրա մեջ։
― Սքանչելի երկիր,― բացականչում է Դիվանան, հիշում է
իր հայրենի երկիրն ու ընկնում է մտքի տունը։
Ապա թե տանում է կախարդ թագուհին, ման է ածում Դի-
վանային իր ապարանքի սրահները։ Սրահներից մեկում Դի-
վանան տեսնում է պատիցը կախած մի աղջկա պատկեր։
― Վա՛հ, ի՛նչքան նման է,― բացականչում է ու մնում է
առաջը քարացած։
― Ո՞ւմ նման է։
― Նրա…
― Ո՞վ է նա։
― Քանաքարան… իմ Քանաքարան…
― Բայց ո՞վ է Քանաքարան։
― Քանաքարան, թագուհի, հենց էն աղջիկն է, որի մասին
քեզ պատմեցի։ Նրա համար եմ ես հեռացել իմ հայրենի
երկրից, ընկել աշխարհից աշխարհ ու արծվի թևով հասել Ոս-
կի քաղաքը և կրկին էլ պետք է վերադառնամ նրա մոտ։
― Ինչո՞ւ ես վերադառնում, ազնիվ Դիվանա,― խոսում է
գեղեցիկ թագուհին։ ― Մի՛ վերադառնա, Դիվանա, մեզ մոտ
մնա, մեզ հետ ապրի։ Մի՞թե ավելի փարթամ չէ Ոսկի քաղաքը,
մի՞թե հոյակապ չեն էս ապարանքները, մի՞թե հրաշալի չեն
էս կախարդական այգիները…
― Ո՛չ, թագուհի, չեմ կարող։
― Մի՞թե գեղեցիկ չեմ ես…
― Ո՛չ, չի լինելու որ չի լինելու։
Էն [ժամանակ] թագուհին պատվիրում է, նավ են պատ-
րաստում, ու ճանապարհ է դնում Դիվանային դեպի իր հայ-
րենի երկիրը, դեպի Քանաքարան։
Ճանապարհին ծովում սաստիկ ալեկոծություն է վեր կե-
նում, նավը ձգում է մի կղզի։ Մի կանաչ կղզի` լիքն ամեն
բարիքով ու ամեն գեղեցկությունով։ Բայց ամենից գեղեցիկը
լինում է նրա ջահել տիրուհին, որ Դիվանային առաջարկում
է` ամուսնանա իր հետ, թագավորի էն ազատ ու առատ աշ-
խարհում։
― Չեմ կարող, նազելի՛ տիրուհի,― հրաժարվում է Դիվանան։
― Ես դարձյալ իմ ճանապարհն եմ շարունակելու, ինչ ուզում
է լինի ― դեպի իմ հայրենի տունը, դեպի իմ Քանաքարան, որ
չեմ փոխելու ոչ ոքի և ոչ մի թագավորության հետ։
Էս ասելու հետ հենց աչքը ճպում է Դիվանան, մին էլ բաց
է անում, կղզում տիրուհու փոխարեն առաջը կանգնած է Գո-
հար թագուհին։
― Մի՛ վախենար, Դիվանա, ու մի՛ զարմանա,― անուշ ժըպ-
տալով խոսում է նա։ ― Տեսնո՞ւմ ես, Ոսկի քաղաքի թագու-
հին եմ ես, կախարդ Գոհարը։ Ես ոգի եմ։ Իմ աղջիկն է Քա-
նաքարան։ Մանուկ հասակում Սև դևը նրան հափշտակեց ու
տարավ։ Էն օրվանից ամեն եկվորի ինձ մոտ էի հրավիրում,
հարցուփորձ էի անում, պատկերն էի ցույց տալի, բայց ոչ
ոք չէր իմանում, թե ուր է ընկել նա։ Եվ ահա դու եկար նրա
սիրով ոգևորված ու վերադառնում ես կրկին նրա մոտ։ Քո
սերը փորձելու համար էր, որ ես քեզ արի էն ամեն առաջարկ-
ներն իմ քաղաքում։ Եվ դարձյալ քեզ փորձելու համար էր` ես
առա ուրիշ կերպարանք, քեզ փորձելու համար ստեղծեցի
էս փորձանքն ու էս վայելչությունները, որ լոկ երևույթ են
միայն։ Այժմ ես հավատում եմ քեզ, հավատում եմ քո սերին
ու քո բարությանը։ Դու, հիրավի, այժմ երջանիկ կանես և իմ
Քանաքարային, և ամեն մարդու։ Վերջապես, այժմ դու գիտես
երջանկության գաղտնիքը։
Էս խոսքի հետ մի փետուր է կրակում կախարդ թագուհին
և, սև ամպի նման, հակնթավոր թևերը փռած, հայտնվում է
մի մեծ արծիվ։
― Տա՛ր,― բացականչում է կինը, ու ամեն բան չքացնում
Դիվանայի աչքից, այնինչ օդի մեջ հնչում է երգը։
Գոհ աշխարհքից, գոհ իր կյանքից,
Սիմուրղ հավքի զմրուխտ թևին,
Երջանկության հայրենիքից
Գնում է նա, գնում կըրկին։
Գնում է նա վերածնված
Մաքուր սիրով, բարի սրտով,
Դեպի երկիրն իր նախահարց,
Ցավերի տուն, արցունքի ծով։
Տանում է նա ուժը ոգու,
Անվերջ սերը, անհատ բարին,
Երջանկությունն ամեն մարդու,
Խաղաղություն ողջ աշխարհին։
Հոգու վրա է լինում Ուքանա թագավորը, որ արծիվը ծղըր-
տում ու վեր է դնում Դիվանային իր հայրենի քաղաքի սահ-
մանում։ Քաղաքն է մտնում Դիվանան ու գնում ուղիղ թա-
գավորի ապարանքը։
― Հայտնեցեք գեղեցիկ Քանաքարային, որ ես, երիտա-
սարդ Դիվանան, գալիս եմ Ոսկի քաղաքից։
Ընդունում են ներս։ Դեմքը տեսնելուն պես Քանաքարան
բարկանում է իր ծառաների վրա։
― Մի՞թե չեք ճանաչում սրան, որ ներս եք թողել նորից։
Մի՞թե էն սրիկան չի սա, որ մի անգամ փորձեց ինձ խաբի և
ահա նորից հանդգնում է, ուզում է հին խաղը խաղա։ Դո՛ւրս
արեք իսկույն։
― Սպասի՛, չքնաղ Քանաքարա,― խնդրում է Դիվանան։ ―
Հիրավի, ես նա էի, բայց էլ նա չեմ։ Ես այժմ Ոսկի քաղաքիցն
եմ գալի, քո կախարդ մոր` Գոհար թագուհու ապարանքիցն
եմ վերադառնում, քո մանկության ննջարանումն եմ եղել, ուր
դեռ կախ է արած քո սիրուն պատկերը… Ես այժմ գիտեմ` ինչ
բան է Ոսկի քաղաքը, ինչ է ոսկին, և ինչ է երջանկությունը։
Ես այժմ գիտեմ երջանկության գաղտնիքը։ ― Եվ ամեն բան
նստում պատմում է մի առ մի։
― Այժմ ես քոնն եմ,― բացականչում է Քանաքարան և
աշխարհքով մին է լինում ուրախությունից։ Ուքանա թագա-
վորն էլ շնչի է գալի․ օխտն օր, օխտը գիշեր ամբողջ երկիրը
կատարում է նրանց հարսանիքը։ Ամենքն ուրախանում են ու
լիանում։ Էս ուրախությունը տեսնելուց հետո ծեր թագավորն
էլ կյանքն ու արևը բաշխում է ապրողներին ու մեռնում։ Նրա
տեղը թագավոր է նստում Դիվանան ու սկսում է իր երկիրը
կառավարել էն կարգով, ինչ որ տեսել էր Ոսկի քաղաքում։
Ոսկի չկար նրա երկրում, բայց մարդիկ ապրում էին արդար
աշխատանքով, գոհ ու երջանիկ իրենց ունեցածով։ Եվ էն
ժողովուրդը, որ մի ժամանակ տրտնջում էր, թե աշխարհքը
նեղ է ու ցավով լիքը, հիմա երգում էր ամեն տեղ։
Ի՜նչքան լեն է աշխարհքն ազատ
Ի՜նչ ազնիվ է աշխատանքը
Ի՜նչ թեթև է անցնում կյանքը
Լիքը սիրով, ուրախ երգով։
11991111
ՓՓՈՈՔՔՐՐԻԻԿԿ ՁՁԿԿՆՆՈՈՐՐՍՍԸԸ
Շա՜տ-շատ տարի առաջ Ճապոնական ծովի ափին մի ջահել
ձկնորս է լինում, անունը` Ուրաշիմա։ Մի լավ ու բարի տղա է
լինում Ուրաշիման և հմուտ ուռկան ու կարթ գցող։
Մի անգամ գնում է ձուկը բռնելու։ Ձկան տեղ ջրից հանում
է, ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչ… Մի մեծ, ահագին կրիա։ Բայց էստեղ
ձեզ դեռ մի բան պիտի ասեմ, որ գուցե դուք չգիտեք․ էդ էն է,
որ կրիաները ապրում են մինչև հազար տարի։
Ուրաշիման իրեն-իրեն միտք է անում, թե` ավելի լավ էր
սրա տեղը մի ձուկը բռնեի, գոնե ճաշին կուտեի։ Իսկ սրան
ի՞նչ անեմ, ինչո՞ւ սպանեմ էս խեղճ կենդանուն, ինչո՞ւ
արգելեմ դեռ ինը հարյուր իննսունինը տարի էլ ապրելու։ Չէ,
էդպես խստասիրտ չեմ լինիլ։ Ես գիտեմ, էդ իմ մորն էլ չի
դյուր գալ։
Ու կրիան կրկին գցում է ծովը։
Սրանից հետո Ուրաշիման քնում է իր նավակում։ Օրն էլ
ամառվա էն տաք օրերից է լինում, երբ ամեն մարդ ուզում է
ճաշից հետո մի քիչ քնի։ Քնած ժամանակ ծովի անդունդից
դուրս է գալիս մի սիրուն աղջիկ, մտնում է նավակն ու ասում․
― Լսի՛, Ուրաշիմա․ ես ծովի թագավորի աղջիկն եմ, իմ հոր
հետ ապրում եմ ծովի հատակին, վիշապների ապարանքում։
Ոչ թե կրիա էր քո բռնածը, այլ ես էի։ Իմ հայրը` ծովի աստ-
վածը, ուղարկել էր ինձ փորձով իմանալու` դու բարի՞ ես,
թե չէ։ Մենք այժմ գիտենք, որ դու մի լավ ու բարի տղա ես,
որ երբեք խստասիրտ չես կարող լինել, և ահա ես եկել եմ
քո ետևից։ Եթե կուզես` եկ ամուսնացիր ինձ հետ ու հազար
տարով բախտավոր ապրենք կապույտ ծովի հատակին, վի-
շապների ապարանքում։
Էստեղ թիակն առավ Ուրաշիման, մյուս թիակն առավ ծո-
վի թագավորի աղջիկն, ու երկար թիավարում էին, մինչև
հասան ծովի տակի վիշապների ապարանքը, ուր բնակվում
էր ծովի աստվածը ու իշխում էր վիշապների, կրիաների ու
ձկների վրա։
Ա՜խ, ի՜նչ լավ էր էնտեղ։ Պատերը մարջանից էին, ծառերի
տերևները` զմրուխտից, պտուղները` հակինթից, ձկների
թեփերը` արծաթից, վիշապների տըտները` մաքուր ոսկուց։
Ու էդ ամենը պատկանում էին Ուրաշիմային, որովհետև նա
ծովի աստծու փեսան էր, չքնաղ Սեն-Նինիի ամուսինն էր։
Ու ապրում էին անհոգ, երջանիկ։ Միայն հայրենի երկրի
ու հարազատների կարոտը մտել էր Ուրաշիմայի սիրտը և
զորանում էր օրեցօր։
Անցավ երեք տարի։ Մի առավոտ էլ Ուրաշիման ասավ․
― Ես շատ եմ բախտավոր էստեղ, էս հրաշալի դրախտում,
քեզ հետ, իմ աննման Սեն-Նինի, բայց սրտով ուզում եմ մեր
տունը գնամ, տեսնեմ ոնց են իմ անօգնական, ծերացած հերն
ու մերը, իմ քույրերն ու եղբայրները… էլ ետ վերադառնամ
քեզ մոտ։
― Ես թեև հակառակ եմ քո ցանկությանը, բայց չեմ կարող