EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
էլ ետ նորից անհետանում է։ Վաճառականը զարմանում է։
Մի սենյակից մյուսն է անց կենում, նայում է ու հիանում։ Երբ
որ բոլոր սենյակները ման է գալիս, հոգնում է, քունը տանում
է, ուզում է քնի, առաջը մի էն տեսակ սիպտակ, մաքուր, փա-
փուկ անկողին է փռվում, որ մեջը մտնելն ու աչքը կպցնելը
մեկ է լինում։
Առավոտն աչքը բաց է անում, տեսնում է` շորերը դարսած,
պատրաստված, բյուրեղյա ամաններով վճիտ ջրերը երեսը
լվանալու համար առաջը դրած։ Երեսը լվանում է, լուսա-
մուտից ներքև նայում` պալատի չորս կողմը հրաշալի այգիներ,
այգիների մեջ ոսկեգույն պտուղներ են հասնում, չտեսնված
գեղեցիկ ծաղիկներ են ծաղկում, ու սիրտն ուզում է` զբոսնի
էն այգիներում։ Մարմարե ու զմրուխտե սանդուղքներից
ներքև է իջնում, մտնում է կանաչ այգիները։ Ճեմում է ու
հիանում։ Հասուն պտուղները կախկխվել են ծառերից,
երփներանգ ծաղիկները փարթամ ծաղկում ու անմահական
հոտ են բուրում, զարմանահրաշ հավքերը չորս կողմը
թրթռում ու դրախտական երգեր են երգում, շատրվանները
զվարթ կարկաչելով վերև են ցայտում իրենց վճիտ ջրերը,
ու խոխոջում են բյուրեղանման աղբյուրները։ Ման է գալիս
մեր վաճառականը, զմայլում։ Մին էլ հանկարծ տեսնում է`
մի թմբի վրա մի Կարմիր ծաղիկ է ծաղկում, մի ծաղիկ, որ
մարդ իր օրումը ո՛չ տեսել է, ո՛չ լսել։ Մոտենում է, ձեռնուոտը
դող են ընկնում, ասում է. «Ահա հենց էս է լինելու էն Կարմիր
ծաղիկը, որից գեղեցիկը էլ աշխարհքումը ո՛չ կա, ո՛չ կճարվի։
Հենց էս ծաղիկն է լինելու, որ ուզում էր իմ փոքր աղջիկը»։
Մոտենում է, ծաղիկը պոկում։ Պոկում է թե չէ` փայլակը
փայլատակում է, կայծակը որոտում է, երկիրը դողում ու,
ոնց որ թե գետնի տակիցը դուրս գա, մինը դուրս է գալիս,
վաճառականի առաջին կանգնում. գազան ասես` գազան չի,
մարդ ասես` մարդ չի. մի բրդբրդոտ, զարհուրելի հրեշ, ու
մռնչում է կատաղի.
― Էս ի՞նչ արիր դու։ Ի՞նչպես համարձակվեցիր` պոկեցիր
իմ այգուց իմ սիրած, իմ նվիրական ծաղիկը։ Ես քեզ հրավի-
րած թանկ հյուրի նման իմ պալատն ընդունեցի, ուտեցրի,
խմեցրի, քնեցրի, իսկ դու իմ լավության փոխարենը էդպե՞ս
ես ետ վճարում։ Դե, հիմի իմացած եղիր, որ վերջդ հասել
է։ Քո մահը ցույց պետք է տամ քեզ, որ քո աչքով տեսնես։
Վաճառականը վախից ատամ-ատամ դողացնում է։
Մտիկ է անում, որ չորս կողմից, ամեն մի ծառ ու թփի
արանքից, ջրի միջից, գետնի տակից դուրս են եկել ու սողում
են դեպի իրեն անթիվ ու անհամար այլանդակ ու գարշելի
արարածներ։ Երեսի վրա ընկնում է բրդբրդոտ հրեշի առջև,
խղճալի աղաղակում.
― Ո՛վ անտառի տեր, ո՛վ անհայտ հզոր, ինձ մի՛ սպանիր իմ
անգիտուն մեղքի համար․ ողորմությո՛ւն արա, հրամա՛ն տուր
խոսք ասեմ։
Ու պատմում է իր աղջիկների ու իր խոստումի մասին։ Ապա
սկսում է աղերսել, որ հրեշն իրեն շնորհի Կարմիր ծաղիկը իր
փոքրիկ աղջկանը տանելու համար։ Փոխարենը խոստանում
է ոսկի տա, որքան կուզի։ Քահ-քահ խնդում է զարհուրելի
հրեշը, անտառի տերը։ Ասում է.
― Ի՞նչ եմ անում քո գանձն ու ոսկին, իմ ունեցածն էլ չգի-
տեմ որտեղ պահեմ։ Քեզ անվնաս կթողնեմ, որ քո տունը գնաս,
անհաշիվ էլ գանձ կտամ, Կարմիր ծաղիկն էլ կտամ, միայն
թե խոսք տաս, որ քո աղջիկներից մեկնումեկին ինձ մոտ
կուղարկես։ Ոչ մի վատ բան չեմ անիլ նրան, չեմ վշտացնիլ,
չեմ վիրավորիլ. իմ պալատում կապրի էնպես, ինչպես դու
ապրեցիր։ Ձանձրացել եմ մենակությունից, ուզում եմ մի
ընկեր ունենամ։
Վաճառականը էս որ լսում է, շատ է տխրում, նայում է
անտառի հրեշի վրա, հիշում է իր աղջիկներին ու լաց է լինում։
― Ես ո՞նց անեմ, եթե իմ աղջիկները չուզենան քեզ մոտ
գան։ Հո չեմ կարող ես նրանց ձեռնուոտը կապեմ ու զոռով
ղրկեմ։ Եվ, վերջապես, ի՞նչ իմանան, ի՞նչ ճամփով կարող են
հասնել քեզ մոտ։ Ես երկու տարումը հազիվ եմ կարողացել
էստեղ հասնեմ, էն էլ ի՛նչ տեղերով, ի՛նչ ճամփեքով ― ես էլ
չեմ իմանում…
― Ես ստրուկ չեմ ուզում,― պատասխանում է անտառի
հրեշը։ ― Քո աղջիկները համով-կամով թե կգան, թո՛ղ գան,
թե չեն գալ, էն ժամանակ դու պիտի ետ գաս, որ քեզ պատժեմ
չարաչար մահով։ Իսկ թե ինչպես պետք է գալ ինձ մոտ, դրա
համար դու հոգս մի անիլ. ահա իմ մատի մատանին. ա՛ռ.
ով էս մատանին դնի իր աջ ճկույթը, հենց նույն վայրկյանին
դուրս կգա էնտեղ, որտեղ կուզենա։ Դե գնա՛. քեզ երեք օր,
երեք գիշեր ժամանակ…
Ի՞նչ պետք է աներ խեղճ վաճառականը։ Մտածում է,
մտածում, խոսք է տալիս ու մատանին առնում։ Մատանին
աջ ճկութն է դնում թե չէ` դուրս է գալիս իրեն տան առաջը։
Տեսնում է իր` գանձերով ու թանկագին ապրանքներով բեռ-
նած քարվաններն էլ դարպասից նոր են ներս մտնում ու մնին
երեք` առաջվանից ավել են բերում։
Աղջիկները դեմն են գալիս, վզովն են ընկնում, համբուրում
են, գուրում-գուրգուրում են, բայց տեսնում են, որ իրենց
հերը շատ է տխուր, սիրտը չի բացվում, ունքամեջը ետ չի
գնում։ Սկսում են ամենքը մի կողմից հարցնել, թե ինչո՞ւ է
տխուր․ կարողությո՞ւնն է կորցրել, թե՞ առողջությունը․ ի՞նչ
է պատահել։
― Առողջությունս չեմ կորցրել,― պատասխանում է վաճա-
ռականը,― ոչ էլ կարողությունս, դեռ մեկին երեք-չորս էլ
աշխատել եմ։ Իմ ցավը ուրիշ ցավ է, էսօր համբերեցեք, էգուց
կպատմեմ` կիմանաք։
Պատվիրում է, սնդուկները ներս են բերում, հանում է մեծ
աղջկա ուզած անգին քարերով շինած ոսկի ապարոշը իրեն է
տալիս։ Միջնեկ աղջկա ուզած հայելին էլ իրեն է տալիս։ Փոքր
աղջկա Կարմիր ծաղիկն էլ ոսկի ծաղկամանով իրեն է տալիս։
Առավոտը որ լուսանում է, մեծ աղջկանը կանչում է, ինչ
որ իրեն հետ պատահել էր, պատմում է ու հարցնում, թե կհո-
ժարի՞ գնա ապրի անտառի տիրոջ` անճոռնի հրեշի մոտ ու
իրեն ազատի չարաչար մահից։ Մեծ աղջիկը հրաժարվում է.
ասում է.
― Ես ինչո՞ւ եմ գնում, ում համար Կարմիր ծաղիկը բերել
ես, թո՛ղ նա գնա։
Միջնեկ աղջկանն է կանչում, նա էլ է հրաժարվում։ Փոքր
աղջկանն է կանչում, ամեն բան պատմում։ Փոքր աղջիկը հոր
առաջը ծունկի է գալիս, ասում է.
― Ես կգնամ, հայրի՛կ, օրհնի՛ր ու ճանապարհ դիր ինձ, ես
կգնամ կապրեմ անտառի տիրոջ` անճոռնի հրեշի հետ։ Ոնց որ
դու ինձ համար Կարմիր ծաղիկը բերել ես ու ընկել փորձանքի
մեջ, էնպես էլ ես պետք է ազատեմ քեզ էդ փորձանքից։
Էն օրն էլ է անց կենում, մյուս օրն էլ, վրա երեք գիշերը վա-
ճառականը պետք է բաժանվեր աղջկանից։ Հրեշի մատանին
հանում է, բերում աղջկա ճկութը դնում թե չէ` աղջիկն իսկույն,
իր ունեցած-չունեցածն էլ հետը, անհետանում է։
Անհետանում է, մին էլ աչքը անտառի հրեշի շքեղ ապա-
րանքումն է բաց անում, մի ոսկի մահճակալի վրա, փափուկ,
մետաքսե անկողնում։ Գլուխը վեր է քաշում, տեսնում է`
Կարմիր ծաղիկն էլ ոսկե ծաղկամանի մեջ` դրած կողքին։
Սիրտն ուզում է պալատը ման գա, վեր է կենում, գնում բոլոր
սենյակները ման գալիս, բոլոր հրաշալիքները տեսնում,
հիանում։ Հետո իր սիրած Կարմիր ծաղիկն առնում է, իջնում
այգին։ Այգին է մտնում թե չէ` թռչունները երգում են իրենց
եդեմական երգերը, ծառերը, ծաղիկներն ու թփերը քնքշորեն
ճոճելով իրենց գլուխները, խոնարհում են առաջին։ Ու գնում
է աղջիկը, զբոսնելիս գտնում է հենց էն թումբը, որի վրից
իր հերը Կարմիր ծաղիկը պոկել էր։ Ուզում է նորից տնկի
իր տեղը, բայց ինքը` ծաղիկը, ձեռքիցը թռչում է, կպչում իր
բնին ու բացվում առաջվանից ավելի գեղեցիկ։ Էս հրաշքի
վրա աղջիկը շատ է զարմանում, շատ է ուրախանում ու ետ է
գալիս պալատը։
Գնում է, պալատի սենյակներում ման է գալիս, տեսնում է`
մեկում էլ մի սեղան է բաց արած, Աստծու ամեն բարին վրեն։
Մտքումն ասում է. «Անտառի հրեշը երևի ինձ վրա չարացած
չի, բարի աչքով մտիկ կանի, տեր ու տիրական կլինի։ Էս
մտածելու ժամանակ մին էլ էն է տեսնում` մարմարե ճերմակ
պատի վրա հրեղեն տառերով երևացին էս խոսքերը. «Ես տեր
չեմ քեզ համար, ես քո հնազանդ ծառան եմ։ Դու իմ տիրուհին
ես, ինչ որ քո սիրտն ուզի, կկատարեմ ամենայն սիրով»։ Էս
խոսքերը կարդում է թե չէ` սեղանը լցվում է ամեն տեսակի
քաղցրավենիներով, շաքարեղեններով ու անուշ խմիչքներով,
ու բոլորը` մաքուր ոսկեղեն ամանների մեջ։ Ուրախ-ուրախ
նստում է, ուտում, խմում, զովանում, երաժշտությունով զվար-
ճանում, ճաշելուց հետո էլ ետ գնում կանանչ այգիներում
ճեմելու, հազար ու մի հրաշալիքների վրա զմայլելու։
Էսպես ապրում է աղջիկն անտառի տիրոջ պալատում։
Ամեն օր կարած-պատրաստ նորանոր էն տեսակ ճոխ ու զար-
դարուն զգեստներ է ստանում, որ ո՛չ լեզվով պատմել կլինի,
ո՛չ գրչով նկարագրել։ Կամաց-կամաց սկսում է ձեռագործով
պարապել, ոսկով, արծաթով ու մարգարտով ասեղնագործել։
Իր ձեռագործներից ղրկում է հորը նվեր, իսկ ամենալավը
պատրաստում է անտառի տիրոջ համար, բայց չի իմանում`
ինչպես նվիրի։
Էսպես բավական ժամանակ անց է կենում։ Ջահել աղջիկը
ընտելանում է իր կյանքին, ո՛չ մի բանի վրա զարմանում
է, ո՛չ էլ` մի բանից վախենում։ Ծառայում են անտեսանելի
ծառաներ, տալիս են, առնում են, իր բոլոր հրամանները
կատարում են։ Ու աղջիկը սկսում է օրեցօր ավելի ու ավելի
սիրել իր տիրոջը։ Իմանում է, որ նա էլ իրեն է սիրում և նա
ավելի է սիրում իրեն, քան թե ինքը նրան, ու շատ է ուզում
մի անգամ ձենը լսի, հետը զրույց անի։ Հետզհետե սկսում է
խնդրել, աղաչել, բայց անտառի տերը չի անում, վախենում է
իր ձենով նրան վախեցնի։
Մի անգամ էլ աղջիկը այգին է իջնում, գնում իր սիրած տե-
ղը նստում` չորս կողմից տերևներով ու ծաղիկներով շրջա-
պատված։ Նստում է ու դիմում աներևույթ անտառի տիրոջը.
― Իմ անուշ, իմ բարի տեր,― ասում է,― մի՛ վախենար, թե
ինձ քո ձենով կվախեցնես։ Էսքան բարությունից հետո ես
գազանի մռնչյունից էլ չեմ վախենալ, մի՛ վախենար, խոսի՛ր
ինձ հետ…
Մին էլ հանկարծ լսում է, որ մինը ասես թե հառաչեց թփե-
րի ետևից, ապա թե լսում է սարսափելի, վայրենի, խուլ ու
խռպոտ ձենը, և էն իբրև թե շշնջում է։ Աղջիկը մին ցնցվում է,
մին էլ իրեն տիրում է, ցույց չի տալիս, թե վախեց ու կամաց-
կամաց հաճույքով լսում է նրա անուշ, փաղաքուշ խոսքերը,
խոր ու խելացի մտքերը, ու սիրտը բացվում է, լցվում է անհուն
ուրախությունով։
Էն օրվանից կանաչ այգում լինեին, մութն անտառում թե
պալատում, ամեն օր զրույց էին անում իրար հետ։ Աղջիկը
հենց հարցնում է.
― Էստե՞ղ ես, արդյոք, իմ սիրելի տեր։
― Էստեղ եմ, իմ աննման տիրուհի, ես քո հլու ծառան, քո
հավատարիմ ընկերը,― պատասխանում է անտառի տերը`
անճոռնի հրեշը։
Ու աղջիկը էլ չի վախենում նրա վայրենի, սարսափելի
ձենից, ու զրույց են անում, զրույց են անում անվե՜րջ, ան-
վե՜րջ…
Շատ ժամանակ է անց կենում էսպես, թե քիչ` աղջիկը
սրտով ցանկանում է մի անգամ էլ իր աչքով տեսնի անտառի
տիրոջը` անճոռնի հրեշին ու սկսում է խնդրել, աղաչել, որ
իրեն երևա։
― Չէ՛, իմ աննմա՛ն գեղեցկուհի, էդ մի՛ խնդրիր ինձանից,
որ ես քեզ երևամ ու իմ զզվելի դեմքը, իմ այլանդակ մարմինը
քեզ ցույց տամ։ Ինձ աչքով տեսնես թե չէ` կատես, աչքից
կգցես, քեզանից հեռու կքշես, իսկ ես, որ քեզանից հեռանամ,
կարոտից կմեռնեմ։
Էսպես է պատասխանում անտառի տերը` անճոռնի հրեշը
ու չի կամենում երևա։ Բայց աղջիկը համառում է իր ասածի
վրա, երդվում է, թե աշխարհքում ոչ մի հրեշից իսկի էլ չի
վախենում և որ նրան, իր բարի տիրոջը, չի ատիլ երբեք։
― Դե լավ,― ասում է հրեշը,― որ էդպես է, կկատարեմ քո
ցանկությունը, թեև հաստատ գիտեմ, որ դրանով պետք է իմ
երջանկությունը խորտակեմ ու անմուրազ մեռնեմ։ Իրիկվա
աղջամուղջին, երբ արևը կմտնի անտառի ետևը, արի այգին ու
ինձ կանչիր, ասա՛. «Հայտնվի՛ր ինձ, իմ հավատարի՛մ ընկեր»։
Եվ եթե կտեսնես, որ էլ չես կարող ինձ մոտ մնալ, ես էլ չեմ
ուզիլ քեզ գերության մեջ պահեմ, քո ննջարանում, բարձիդ
տակին է իմ ոսկի մատանին։ Դիր աջ ճկութդ, իսկույն դուրս
կգաս քո հոր տանը ու երբեք էլ ոչ մի բան չես լսիլ ինձանից։
Իրիկունը, աղջամուղջին, արևը անտառի ետևը ծածկվում
է թե չէ` աղջիկը կանչում է. «Հայտնվի՛ր ինձ, իմ հավատարի՛մ
ընկեր»։ Ու հեռվում երևում է անտառի տերը` անճոռնի հրեշը։
Ճամփի կիսով անց է կենում ու կորչում խիտ թփուտի մեջ։
Աղջիկը տեսնում է թե չէ` ահից ճչում է ու ճամփի մեջտեղը
ուշաթափ վեր ընկնում։ Սոսկալի տեսք ուներ անտառի ան-
ճոռնին. ձեռները ծուռ-ծուռ, մատները` ճանկերով, ոտները`
ձիու սմբակներ, առջևի ու ետևի կողմից` ուղտի սապատներ,
ոտից գլուխ բրդոտ, բերանի երկու կողմից դուրս տնկված
երկու վարազի ժանիք, քիթը` կեռ ուրուրի կտուցի նման, իսկ
աչքերը` ոնց որ բուի աչքեր…
Աղջիկը մին էլ էնտեղ է ուշքի գալիս, որ մինը կողքին լաց
է լինում ու մղկտում։
― Ինձ սպանեցիր, իմ աննման տիրուհի, էլ քո սիրուն երե-
սը ես չեմ տեսնելու… Դու էլ չես լսում ինձ… Ավելի լավ է` հենց
էսպես անմուրազ մեռնեմ ու պրծնեմ։
Աղջիկը որ լսում է, խղճահարվում է, ամաչում է, որ իր բա-
րի, իր սիրելի ընկերից էնքան վախեցավ։ Ասում է.
― Մի՛ վախենար, իմ բարի, իմ անուշ տեր, էլ քեզանից ես
չեմ վախենալ, էլ քեզանից ես չեմ հեռանալ, էլ քո լավությունը
ես չեմ մոռանալ, այժմ նորից երևա…
Նորից է երևում անտառի տերը` անճոռնի հրեշը, միայն
թե` ինչքա՜ն աղջիկը կանչում է, չի համարձակվում մոտենա։
Ու զբոսնում են մինչև կեսգիշեր, առաջվա նման անուշ,
իմաստալի զրույցներ են անում, ու աղջիկն արդեն ոչ մի ահ
ու երկյուղ չի զգում։
Մյուս օրը նորից է տեսնում, բայց էս անգամ` արևի լուսով
ու թեև մի քիչ վախենում է, բայց ցույց չի տալիս, մի քանի
օրից հետո էդ վախն էլ է անցնում բոլորովին։
Ու սկսում են առաջվանից ավելի քաղցր զրույցներ, ավելի
ու ավելի են մոտենում իրար, սկսում են միասին նստել
սեղանի, միասին զբոսնել այգիներում ու թափառել մթին ան-
տառներում։
Էսպես էլ բավական ժամանակ է անց կենում։ Մի անգամ
էլ աղջիկը երազում տեսնում է, որ իր հերը հիվանդ պառ-
կած է, լաց է լինում, դարդ անում։ Անտառի տերը` անճոռնի
հրեշը, աղջկա արտասուքը որ տեսնում է, հարցնում է, թե
ինչո՞ւ համար է արտասուք թափում ու դարդ անում։ Աղջիկը
իր երազը պատմում է ու խնդրում, որ իրավունք տա` գնա իր
հորն ու իր քույրերին տեսնի։
― Էլ իրավունք տալը ո՞րն է,― ասում է հրեշը,― իմ ոսկի
մատանին քեզ մոտ է. դիր աջ ճկութդ ու նույն վայրկյանին
դուրս կգաս քո հորանց տանը։ Բայց իմացած եղիր, եթե երեք
օրեն վրա ետ չեկար, էլ ինձ չես տեսնիլ։ Կմեռնեմ, որովհետև
քեզ ինձանից ավելի եմ սիրում ու առանց քեզ ապրել չեմ
կարող։
Աղջիկը խոսք է տալիս, որ երեք օրից մի ժամ էլ առաջ կվե-
րադառնա, հրաժեշտ է տալիս, մատանին աջ ճկութը դնում
ու մին էլ աչքը հորանց դռանն է բաց անում։ Հորանց տանը
պատմում է, թե ի՛նչ կյանք ու ապրուստ ունի անտառի տիրոջ`
անճոռնի հրեշի թագավորության մեջ։ Քույրերը որ իմանում
են, թե իրենց փոքր քույրը ի՛նչ անհուն գանձ ու կարողություն
ունի և թե ի՛նչ թագուհու իրավունք է բանեցնում իր տիրոջ
վրա, նախանձում են։ Առաջին օրն էնպես է անց կենում, ոնց
որ մի ժամ, երկրորդ օրը` ոնց որ մի վայրկյան, երրորդ օրն էլ
մոտենում է իր վերջին։
Էս քույրերը մի չար բան են մտածում։ Մտածում են` էնպես
անեն, որ իրենց փոքր քույրը խոստացած ժամից ուշանա,
անտառի տերը բարկանա վրեն։ Բերում են, քնի դեղ են տալիս․
սրա վրա ծանր մրափ է գալիս, ու մնում է քնած։ Նշանակած
ժամը որ զարկում է, սիրտը ճմլում է, մի կերպ աչքը բաց է
անում, տեսնում է` խոստացած ժամից մի վայրկյան անց է
կացել։ Ոսկի մատանին ճկութն է դնում ու իսկույն դուրս է
գալիս անտառի տիրոջ ապարանքում։
Ոչ ոք չի գալիս դեմը, ոչ ոք չի հանդիպում։
Լռություն ու մեռելություն։ Ո՛չ այգիներում թռչուններն են
երգում իրենց դրախտական երգերը, ո՛չ շատրվաններն են
զվարթ վեր ցայտում իրենց ջրերը, ո՛չ աղբյուրներն են խո-
խոջում, ո՛չ էլ երաժշտությունն է հնչում մարմար պալատ-
ներում։ Սիրտը մի վատ բան է գուշակում։ Վազեվազ պտտում
է ամբողջ պալատն ու այգին, կանչում է իր սիրելի ընկերին, ոչ
մի կողմից ո՛չ ձեն է գալիս, ո՛չ պատասխան։ Վազում է դեպի
էն թումբը, ուր բուսել ու ծաղկում էր իր Կարմիր ծաղիկը։ Ի՞նչ
է տեսնում։ Անտառի տերը` անճոռնի հրեշը, երկու թաթերով
Կարմիր ծաղիկը պինդ գրկած ու ընկած թմբի վրա:
Ասում է` երևի ինձ սպասել է, սպասել, ու քունը տարել է,
խորը քնել։ Սկսում է զգույշ զարթեցնել, տեսնում է` չի լսում,
ժաժ չի գալիս։ Վերցնում է բրդոտ թաթը, տեսնում է` անշունչ,
մեռած ընկած է… Աչքերը մթնում են, ծնկները տակին ծալվում
են, տեղնուտեղը չոքում է, երկու ձեռքով անճոռնի հրեշի
այլանդակ գլուխը գրկում ու բարձր ձենով լաց լինում, ճչում.
― Վե՛ր կաց, զարթնի՜ր, իմ սրտակից ընկեր, ես սիրում եմ
քեզ, իմ սրտով սիրածն ես դու…
Էս խոսքերն ասում է թե չէ` հանկարծ կայծակը ճայթում է,
երկիրը շարժվում է հիմքից, հրեղեն լախտը զարկում է թմբին,
ու աղջիկը ուշաթափ ընկնում է, մնում տեղնուտեղը ընկած։
Շատ է մնում, թե քիչ, էդ էլ չի իմանում, միայն որ աչքը բաց
է անում, տեսնում է` ինքը մի պալատում, անգին քարերով
զարդարած ոսկե գահի վրա նստած է, մի ջահել, գեղեցիկ երի-
տասարդ էլ ձեռը բռնած, կողքին կանգնած։ Երիտասարդի
գլխին` թագավորական թագ, հագին` ոսկեհուռ զգեստ։ Առա-
ջին կանգնած են հերն ու քույրերը, իսկ չորս կողմը ծունկի
եկած պալատական թիկնապահները, բոլորը` հագած ու զուգ-
ված ոսկեզօծ և արծաթազօծ կերպաս զգեստներով։
Ու երիտասարդը դառնում է դեպի իրեն.
― Իմ աննման տիրուհի, ոնց որ իմ բարության համար դու
սիրեցիր ինձ հրեշի անճոռնի կերպարանքում, այժմ էլ սիրիր
մարդկային կերպարանքում, եղի՛ր իմ սրտով սիրած հարս-
նացուն։ Չար կախարդը իմ հանգուցյալ թագավոր հոր վրա
բարկացած, ինձ գողացել էր մանուկ ժամանակից, դարձրել
էր անճոռնի հրեշ ու կապանք էր դրել վրես, որ էն սոսկալի
ու այլանդակ կերպարանքով ամենքին ու ամեն արարածի
ատելի մնամ, մինչև որ մի գեղեցիկ աղջիկ գտնվի, որ ինձ սիրի
ու ցանկանա իմ կինը լինել։ Էն ժամանակ պետք է քանդվեր
կախարդական կապանքը։ Երեսուն տարի ես մնացի էսպես
կախարդված, երեսուն տարվա մեջ տասնումեկ աղջիկ բերի
իմ ամրոցը, իսկ դու եղար տասներկուերորդը։ Նրանցից ոչ
մինը ինձ չսիրեց ո՛չ իմ փաղաքշանքների, ո՛չ իմ սիրո, ո՛չ
էլ իմ բարության համար։ Միայն դու եղար, որ իմ սիրո դեմ
սեր ցույց տվիր ինձ, դրա համար էլ դու պետք է լինես իմ
պաշտելի թագուհին։
Էստեղ էլ աղջկա հերն ու նախանձոտ քույրերը, պալատա-
կանները, ծառաները, ամենքը, ամենքը ամեն կողմից առաջ
են գալիս, շնորհավորում են նորահարսի ու նորափեսի բախ-
տավորությունն, ու սկսվում է ուրախ հարսանիքի հանդեսը։
11992200
ԵԵՐՐԵԵՔՔ ԱԱՐՐՋՋԻԻ ՀՀԵԵՔՔԻԻԱԱԹԹԸԸ
Մի աղջիկ է լինում։ Էս աղջիկը մի անգամ դուրս է գալիս
իրենց տնից ու գնում ընկնում անտառը։ Անտառում մոլորվում
է, ճամփի է ման գալիս, ճամփա չի գտնում ու գալիս է դեմ
առնում մի տնակի։
Դուռը բաց է լինում։ Նայում է, տեսնում է` տանը ոչ ոք չկա։
Ներս է մտնում։ Դու մի՛ ասիլ` էս տնակում երեք արջ են
ապրում․ հերը, մերը ու իրենց քոթոթը։ Էդ ժամանակ գնացած
են լինում անտառը ման գալու։ Տնակը ունենում է երկու սեն-
յակ․ մինը` սեղանատուն, մյուսը` ննջարան։
Էս աղջիկը սեղանատունն է մտնում, տեսնում է սեղանի
վրա դրած երեք աման ապուր։ Առաջինը` հոր ամանը, մեծ
է լինում, երկրորդը` մոր ամանը, միջակ, երրորդը` քոթոթի
ամանը, փոքրիկ։ Ամեն մի ամանի մոտ էլ մի-մի գդալ է լինում
դրած` մեծ, միջակ ու փոքր։
Աղջիկը առնում է մեծ գդալը, ուտում մեծ ամանից, անհամ
է լինում։
Հետո վերցնում է միջակ գդալը, ուտում է միջակ ամանից,
դուր չի գալի։
Հետո վերցնում է փոքր գդալը, ուտում է փոքր ամանից։
Տեսնում է` փոքր ամանի ապուրը համով է։
Ուզում է նստի, տեսնում է` երեք աթոռ, մինը` մեծ, մյուսը`
միջակ, երրորդը` փոքր։ Բարձրանում է մեծ աթոռին, վեր է
ընկնում։ Նստում է միջակ աթոռին, տեսնում է` անհարմար է։
Նստում է փոքր աթոռին, քեֆը գալիս է, էնքան լավն է լինում։
Վերցնում է փոքր ամանը, դնում է ծնկներին ու սկսում է փոքր
գդալով ուտել։
Ուտում է կշտանում ու սկսում է օրորվել աթոռի վրա։
Աթոռը կոտրվում է, աղջիկը վեր է ընկնում։
Վեր է կենում, աթոռը ետ բարձրացնում ու մտնում մյուս
սենյակը։
Մյուս սենյակում երեք մահճակալ է լինում․ մինը` մեծ,
մյուսը` միջակ, երրորդը` փոքր։
Պառկում է մեծ մահճակալի վրա, տեսնում է` շատ է լեն։
Միջակի վրա է պառկում, տեսնում է` շատ է բարձր։ Փոքրի
վրա պառկում, տեսնում է` հենց իրենն է որ կա ու քնում է։
Արջերը քաղցած գալիս են, որ ճաշեն։ Հերը մոտենում է իր
ամանին, մտիկ անում ու զարհուրելի գոռում․
― Էս ո՞վ է կերել իմ ամանից։
Մերը մտիկ է անում իր ամանին ու փնթփնթում․
Քոթոթն էլ, որ տեսնում է իր դատարկ ամանը, ծմըրում է․
― Էս ո՞վ է կերել իմ ապուրը։
Հերը նայում է իր աթոռին ու փնթփնթում․
― Էս ո՞վ է նստել իմ աթոռին ու տեղից ժաժ տվել։
Մերն է նայում իր աթոռին ու փնթփնթում․
Քոթոթը նայում է իր կոտրած աթոռին ու ծմըրում․
― Էս ո՞վ է նստել իմ աթոռին ու կոտրել։
Մտնում են մյուս սենյակը։
Հերը նայում է իր մահճակալին ու զարհուրելի գոռում․
― Էս ո՞վ է պառկել իմ անկողնին ու տրորել։
Մերը նայում է իր մահճակալին ու փնթփնթում․
Քոթոթն է նայում իր անկողնին ու ծմըրում․
― Էս ո՞վ է պառկել իմ անկողնում։
Հանկարծ աղջկանը նկատում է ու էնպես ճղղում, կարծես
թե մորթում էին իրեն։
― Էս ո՞վ է… գտել եմ… հրես… բռնեցե՛ք… վայ… վայ…
բռնեցե՛ք։
Եվ ուզում է աղջկանը կծի։ Աղջիկը վախից վեր է թռչում,
աչքերը բաց անում, տեսնում է` պառկած է իրենց տանը, իր
ննջարանում։ Ու էս բոլորը երազ է եղել։
ԱԱՆՆՏՏԱԱՌՌԻԻ ՏՏՆՆԱԱԿԿԸԸ
Մի խոր անտառի բերանում մի խրճիթ է լինում։ Էն խրճի-
թում կնկա ու երեք աղջիկների հետ ապրելիս է լինում մի աղ-
քատ փայտահատ։
Մի առավոտ, գործի գնալիս, կնկանն ասում է.
― Ա՛յ կնիկ, էսօր բանս մինչև կեսօր չեմ վերջացնիլ. մեր
մեծ աղջկա հետ ինձ համար ճաշ կուղարկես անտառը։ Ես էլ
հետս մի տոպրակ կորեկ կվերցնեմ, շաղ տալով կերթամ, որ
էն նշանովը գա ու ճամփեն չկորցնի։
Ճաշ է դառնում թե չէ` մեծ աղջիկը կերակուրն առնում է,
ճամփա ընկնում։ Բայց ծտերը, արտուտները, սարեկներն
ու դեղձանիկները շաղ տված կորեկն արդեն վեր քաղած են
լինում, ու աղջիկը չի կարողանում հոր հետքը գտնի։ Գնում
է, գնում, մինչ արևը մեր է մտնում, ու մութը վրա է հասնում
անտառում։ Ծառերը շրշում են խավարում, բուերը կանչում,
կռնչում, ու աղջիկը սկսում է վախենալ։
Մին էլ տեսնում է` հեռվում, ծառերի արանքից մի կրակ է
փայլփլում։
― Էնտեղ երևի մարդիկ են ապրում, գնամ նրանց մոտ
մնամ էս գիշեր,― մտածում է աղջիկն ու գնում էն կրակի վրա։
Գնում է հասնում մի տնակի, դուռը ծեծում է։
― Ո՞վ ես, ներս արի,― կանչում է ներսից մի ձայն։
Աղջիկը ներս է մտնում, տեսնում է` հրես նստած մի ալևոր
մարդ, գլուխը կախ արած, սիպտակ միրուքն ալիքաձև իջնում
է մինչև գետին։ Իսկ էն կողմը` մի չալ կով, մի հավ ու մի աքլոր։
Աղջիկը պատմում է ծերին, թե ինչպես է ինքը մոլորվել
անտառում, ու խնդրում է, որ տեղ տա գիշերը մնալու։
Ծերունին դիմում է իր կենդանիներին.
― Սիրուն հավիկ, իմ լավիկ,
Չալ ու նախշուն իմ կովիկ,
Եվ դու, աքլոր փահլևան,
Ի՞նչ եք ասում դուք սըրան։
Կենդանիները միասին պատասխանում են.― Լա՛վ։
Էն ժամանակ ծերունին աղջկանն ասում է.
― Համեցե՛ք, մեր աչքի վրա, սիրուն աղջիկ, մեր դուռը բաց
է, տունը` լիքը։ Համեցեք, մոտեցիր օջախին, կերակուր շինի
մեզ համար էլ, քեզ համար էլ։
Աղջիկը մտնում է խոհանոց և, ճիշտ որ, ամեն բան գտնում
է առատ-առատ։ Մի լավ ընթրիք է պատրաստում, բերում է
ծերունու առաջ լիքը սեղան է բաց անում, ինքն էլ նրա հետ
նստում, ուտում, խմում, կշտանում։ Որ կշտանում է պրծնում`
Բա ես հոգնած եմ,― ասում է,― հիմի որտե՞ղ քնեմ։ Էստեղ
կովը, հավն ու աքլորը պատասխանում են.
― Ողջ դրա հետ դու կերար
Ու խըմեցիր, ինչ որ կար,
Մըտիկ չարիր իսկի մեզ.
Գընա, քընի ուր կուզես։
Էն ժամանակ ծերունին ասում է.
― Բարձրացի, սանդուղքի գլխին մի սենյակ կա։ Էն սեն-
յակում երկու անկողին կա․ անկողինները պատրաստի, ես էլ
կգամ, կքնենք։
Աղջիկը վերև է բարձրանում, անկողինները գցում ու էլ ծե-
րունուն չի սպասում, ինքը պառկում է քնում։ Մի քիչ հետո
ծերունին գալիս է, մոմի լուսով նայում է աղջկանը ու գլուխը
ժաժ տալի։ Գիշերվա մի ժամանակ, երբ տեսնում է` խորը
քնած է, մահճակալի տակին մի գաղտնի դուռն է լինում, բաց
է անում, աղջկանը թողնում ցած ու կրկին փակում։
Փայտահատը իրիկունը տուն է գալի, բարկանում է կնկա
վրա, որ իրեն ամբողջ օրը սոված է թողել։
― Ես ինչ անեմ,― պատասխանում է կինը,― ճաշը տվել եմ
մեր մեծ աղջկանը, ղրկել, ինչպես երևում է, ճամփեն կորցրել
է, չի գտել, ինքն էլ ետ չի եկել դեռ։
Փայտահատը մյուս օրն էլ առավոտյան վաղ վեր է կենում,
գնում անտառը։ Պատվիրում է, որ էս անգամ միջնեկ աղջիկը
տանի ճաշը։
― Էսօր հետս ոսպ կվերցնեմ,― ասում է,― որ ճամփին շաղ
տամ։ Ոսպը կորեկից խոշոր է, աղջիկս հեշտ կտեսնի ու ճամ-
փեն չի կորցնիլ։
Կեսօրին միջնեկ աղջիկը ճաշն առնում է, ճամփա ընկ-
նում։ Գնում է, գնում, ոչ մի տեղ ոսպ չի գտնում։ Դու մի ասիլ
դարձյալ թռչունները կերել են, մի հատ էլ չեն թողել։
Աղջիկն անտառում թափառում է, թափառում, գիշերը
ընկնում էլի նույն ծերունու մոտ, հաց ու քնելու տեղ է
խնդրում։ Ծերունին դիմում է կովին, հավին ու աքլորին.
― Լա՜վ,― պատասխանում են կենդանիները։ Միջնեկ քույրն
էլ մեծ քրոջ նման ընթրիք է պատրաստում, ծերի հետ ուտում,
խմում, կշտանում, կենդանիների վրա ուշք էլ չի դարձնում։
Երբ հարցնում է, թե` ես որտեղ պիտի քնեմ, կենդանիները
պատասխանում են.
― Ողջ դրա հետ դու կերար,
Մըտիկ չարիր իսկի մեզ,
Հենց նա էլ գնում է թե չէ` ետևից գնում է ծերունին, գլուխը
թափահարում ու դարձյալ թողնում է ներքև։
Երրորդ առավոտը փայտահատը կնկանն ասում է.
― Էսօր մեր փոքրիկ աղջկա ձեռքով ղրկի ճաշը։ Նա բարի
է ու ականջով։ Նա ճամփեն կգտնի, իր քույրերի նման չի, որ
դեսուդեն ընկնի։
Մայրը չի ուզում երրորդ աղջկանն էլ անտառը ղրկի։ Լաց
է լինում, ասում է.
― Աչքիս սև ու սիպտակը սա է մնացել, ինչո՞ւ ես ուզում
սրան էլ կորցնես մեծերի նման։
― Դու հանգիստ կաց,― ասում է փայտահատը,― սա կորչիլ
չի, սա էնպես խելոք է որ… ես էլ էսօր հետս սիսեռ կտանեմ
ճամփին շաղ տալու։ Սիսեռը ոսպ հո չի, նրանով անպատճառ
ճամփեն կգտնի։
Բայց երբ աղջիկը ճաշն առած անտառն է մտնում, թռչուն-
ներն արդեն սիսեռը կերած են լինում։ Աղջիկը մնում է տարա-
կուսած. չի իմանում, որ կողմը գնա։ Մտածում է, դարդ է
անում, թե հիմի հայրը կսովի, մայրը լաց կլինի…
Ման է գալի, ման, հորը չի գտնում։ Երբ մութը ընկնում է,
հեռվից տեսնում է անտառի տնակի լուսն ու գնում է էն լուսի
վրա։ Մտնում է ներս, տեղ է խնդրում, ու ալեհեր ծերունին
դարձյալ դիմում է իր կենդանիներին.
― Լա՜վ…― պատասխանում են կենդանիները։ Էն ժա-
մանակ աղջիկը մոտենում է, գուրգուրում հավին ու աք-
լորին, կովի ճակատը քորում։ Ծերի պատվերով ընթրիք է
պատրաստում, դնում սեղանին ու ասում.
― Ինչու ես պետք է ուտեմ, էս բարի կենդանիները քաղ-
ցած նայեն։
Գնում է, կուտ բերում ածում հավի ու աքլորի առջև, կովի
համար էլ մի խորոմ խոտ։
― Կերեք,― ասում է,― իմ սիրելիք, այ հիմի ջուր էլ կբերեմ։
Գնում է, մի դույլ ջուր էլ բերում դնում առաջները։
Ամենքին կշտացնում է, նոր ինքն է նստում ուտում, ինչ
որ թողել էր ծերունին։ Իսկ երբ քնելու ժամանակը գալիս է,
― Ժամանակը չի՞ արդյոք, որ ամենքս էլ հանգստանանք…
― Լա՜վ,― պատասխանում են կենդանիները։
― Մեզ հետ կերար դու միասին
Ու հոգացիր մեր մասին,
Բարի գիշեր քեզ, բարի,
Մուրազդ Աստված կատարի։
Էստեղ աղջիկը բարձրանում է վերև, անկողինները պատ-
րաստում։ Ծերունին գալիս է քնում։ Ինքն էլ մյուս մահճակալին
է պառկում ու քուն մտնում հանգիստ։
Գիշերվա մի ժամանակ տունը հանկարծ դղրդում է, կար-
ծես քանդվում ու տակնուվրա է լինում։ Աղջիկը վախեցած
զարթնում է, բայց աղմուկն անցնում է, ինքն էլ քնում է նորից։
Առավոտը աչքը բաց է անում, ի՞նչ է տեսնում։ Տեսնում
է` պառկած մի մեծ, շքեղ զարդարած ու կահավորած դահ-
լիճում, շուրջը թավիշ ու ոսկի, հարավային փարթամ բույսեր
ու ծաղիկներ այրվում-վառվում են առավոտյան արևի ճա-
ռագայթների տակ։ Տեսնում է, բայց աչքերին չի հավատում,
ասում է` երազի մեջ եմ երևի։ Էսպես մտածելիս ներս են
մտնում երեք ճոխ հագնված ծառաներ, խոնարհ գլուխ են
տալի ու հարցնում.
― Ի՞նչ կհրամայեք, տիրուհի։
― Լա՛վ, լա՛վ, գնացեք,― պատասխանում է քնաթաթախ
աղջիկը,― հիմի վեր կկենամ, ծերունու համար կերակուր
կպատրաստեմ, կովին, հավին ու աքլորին կհոգամ։
Կարծում է, թե ծերունին էլ արդեն վեր է կացել։ Նայում է
նրա անկողնին, տեսնում է` ծերունին չկա, տեղը պառկած է