EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
որով րոպեապես (?) շեղվել ենք բնագրիցֈ Բոլոր թարգմանիչները իրանց թույլ են
տված այդքան ազատությունֈ Բայց թե մեր բառախաղերը ո՛րչափ են հաջողված` այդ
չենք կարող ասել. միայն կարող ենք հույս դնել
ընթերցողների ներողամտության վերա»ֈ
Մենք, ընթերցողներս, չենք կարող և իրավունք էլ չունենք ներողամիտ լինելու, եթե
Շեքսպիրի փոխադրողը բնագրից շեղվում է, տալիս է մի համանման բան, այն էլ ոչ
այնքան ընտիրֈ Այսպիսի դեպքերում թարգմանիչը լավ կաներ, որ յուր հույսը՝
փոխանակ ընթերցողի ներողամտության վրա դնելու՝ յուր կարողամտության վրա
դներֈ
Համլետն՝ իր սիրային նամակից մի տուն ոտանավորով գրելուց հետո՝ ասում է.
«0՜հ, սիրելի Օֆելիա, այս վանկերը ինձ հիվանդացնում են. ես բավական
ճարտասանություն (?) չունիմ իմ հառաչանքները արտագրելու...» (էջ 67)ֈ
Ուզում է ասել՝ չեմ կարողանում ոտանավոր գրել, հառաչանքներս հանգավորել,
չափի տակ դնել, ավելի գեղեցիկ պատմելֈ Ռուսներն այսպես են թարգմանել.
Кетч. Не умею я приводить мои стоны в известную меру.
Сокол. Я не умею говорить размеренными вздохами. Крон. Я не владею
искусством размерять свои вздохи.
Гнед. Меня так затрудняют эти стихи: не слагаются в них мои вздохи.
Пол. Я не умею красиво пересказать мои вздохи.
Кан. Не мастер я излагать свои вздохи в размеренных строчках.
Պոլոնիուսը, Համլետի խելագարությունը սիրահարությամբ մեկնելով, ինքն իրան
«… և իրավ, ես էլ իմ երիտասարդության ժամանակ շատ ծայրահեղություններ կրեցի.
շատ մոտ էի այս վիճակին» (էջ 71)ֈ
Кетч. ...ведь в юности и я не мало страдал от любви-был близок к тому же.
Гнед. Я сам во дни моей молодости страстно любил-был очень близок к такому
помешательству.
Пол. В молодости я сам влюблялся насмерть-почти был таким же дураком.
Համլետի սրամիտ պատասխաններից զարմացած Պոլոնիուսը առանձին մտմտում է.
«Ինչպես բեղմնավոր են երբեմն նորա պատասխանները» (էջ 72)ֈ
Кетч. Как ловки иногда его возражения!
Крон. Как метки иногда его ответы!
Гнед. Как иногда остроумны бывают его замечания.
Кан. ...ответы, чреватые умом!
Пол. Как он ловко перебивает речь!
Համլետն Ռոզենկրանցին և Գիլդենշտերնին հարցնում է, թե ինչպես են ապրումֈ
Ռոզենկրանց պատասխանում է․
«Աշխարհի անտարբեր զավակների նման» (էջ 72)ֈ
Кетч. Как только можно таким неважным сынам земли.
Сокол. ...как следует маленьким людям.
Кан. ...как могут поживать люди средняго уровня.
Крон. Как все ничтожные сыны персти.
Ռոզենկրանց և Գիլդենշտերն Համլետին պատմում են, թե քաղաքի դերասաններն
այժմ թափառում են, մոդից ընկել են, մարդիկ էլ այնքան չեն հաճախում նրանց
ներկայացումներին, թե դրա պատճառն այն է, որ երեխաների մի բույն է գտնված,
ձվից նոր ելած ճուտերի, որոնք ճչում են իրանց բոլոր ուժով, և մարդիկ
բռնապետաբար (?) ծափահարում են նրանց․ նրանք են օրվա մոդանֈ Իրանց
գովողներից խրախուսված նրանք հալածում են հին դերասաններինֈ Համլետն ասում
«Ի՞նչպես, միթե դոքա երեխանե՞ր են. ո՞վ է դորանց պահպանում, ո՞վ է դորանց
վճարումֈ Մի՞թե իրենց արհեստը միայն այնքան ժամանակ պիտի շարունակեն,
որքան որ երգել գիտեն․ արդյոք մի օր չպիտի՞ ասեն, երբ որ իրանք էլ սովորական
դերասաններ դառնան (որը շատ հավանական է, եթե չունենան ավելի լավ միջոցներ),
որ իրանց հեղինակները նորանց վնասում են, պարտավորեցնելով նորանց պոռալ
իրանց հաջորդների դեմ» (էջ 79)ֈ
Кетч....Не скажут они после, когда вырастут до обыкновенных актеров... что их
писатели сделали им большое зло, заставив декламировать против своей собственной
будущности.
Պատմում են, որ այս մրցության մեջ գործը բռունցքի հասավֈ Գիլդենշտերն ասում է.
«Օ՜, շատ մարդկանց ուղեղները դուրս թափվեցանֈ
Օվ տղայքը հավաքեցին տարա՞ն իրանց հետֈ
Ռոզենկրանց
Այո, տարան, իշխան, Հերկուլլեսին և իր բեռն էլ հետը» (էջ 80)ֈ
Ահա այս տողերն ռուսերեն թարգմանությունների մեջ․
Кетч. И дети одержали победу?
Кан. И дети одерживают верх?
Сокол. И ребятишки одолевали?
Крон.И дети победили?
Розенкранц
Кетч. И над Геркулесом, и над его ношей.
Кан. Точно так, ваше высочество:-и над Геркулесом, и над его ношею.
Крон. Без сомнения, принц, и самого Геркулеса.
Սրանք ծանոթությունների մեջ գրում են, որ Գլոբուս (Globe) թատրոնի շինության
ճակատին (фронтон) դրած էր Հերքուլեսի արձանը երկրագունդը (գլոբուս) շալակինֈ
Այնպես որ, երբ որ ասում են՝ երեխաները հաղթանակ տարան Հերքուլեսի վրա էլ, իր
բեռան (գլոբուսի) վրա էլ, այդ միևնույն է ասել, թե Գլոբուս թատրոնի կամ նրա
դերասանական խմբի վրաֈ Իսկ Сокол. այսպես է ասում.
Представьте, что да. Они снесли статую Геркулеса с крыши театра.
Սակայն պատմությունը Գլոբուս թատրոնի մասին ասում է.
Сезон этот (т. е. летний) не мог в Глобусе начинаться ранее мая месяца потому, что
восьмигранное здание его не было сверху покрыто никакой кровлей и на средине
самого здания, занимаемой в нынешних театрах партером зрители должны были
подвергаться всевозможным климатическим невзгодам. Вследствие такого устройства,
Глобус никогда не освещался и все представления происходили в нем при дневном
свете, и т. д. (Полное собр. сочин. Шекспира, изд. Гербеля, т. 1, стр. 31).
Համլետը՝ Ռոզենկրանցից և Գիլդենշտերնից այս նորությունների,
փոփոխությունների մասին լսելով՝ ասում է.
«Շատ զարմանալի չէ, որովհետև իմ հորեղբայրս Դանիայի թագավորն է, և այն
անձինք, որոնք իմ հոր կենդանության ժամանակ իմ հոր քթին ծիծաղում էին, հիմա
քսան, քառասուն, հիսուն, հարյուր դուկատ փող կտան նորա մեկ փոքր կենդանագրի
համար» (էջ 80)ֈ
Պարզ ասում է, թե՝ որոնք իմ հորը ծաղրում էին իր կենդանության ժամանակ, այժմ,
մեռնելուց հետո, հարյուր դուկատ կտան նրա փոքրիկ պատկերինֈ Այս շատ պարզ է,
բայց ըստ երևույթին, սխալ էֈ
Համլետը, տեսնելով, որ պատահած հասարակ փոփոխությունները զարմացնում են
Ռոզենկրանցին և Գիլդենշտերնին, նրանց ասում է.
Сокол. Это не удивительно. Ведь когда мой дядя сделался королем Дании, то те самые
люди, которые встречали его при жизни моего отца гримасой, стали платить двадцать,
сорок и даже сто червонцев за его миниатюрный портрет.
Кетч. И не удивительно; ведь мой дядя король Дании, и корчившие ему, при жизни
моего отца, рожи дают теперь 20, 40, 50, 100 дукатов за крохотный портрет его.
Крон. Не удивительно, потому что мой дядя стал королем Дании, и те, которые
делали ему рожи при жизни отца моего, дают теперь 20, 40, 50, даже 100 червонцев за
миниатюрный портрет егo.
Гнед. Ничего нет удивительного. Нововедении у нас много. Ведь и мой дядя король
Дании. Те, которые при жизни моего отца бывало строили ему рожи, и т. д.
Пол. Тут еще не будет таких чудес, какие сделались с моим дядей, нынешним датским
королем; те кто считал его ничтожным при жизни моего отца, платят теперь, и т. д.
Кан. В этом нет ничего удивительного. Теперь мой дядя состоит королем Дании, и
люди, при жизни моего отца, относившееся к нему с полным презрением, платят
теперь, и т. д.
Համլետն Օֆելիային ասում է.
«Եղիր զգաստ, որպես սառույլը, ջինջ, որպես ձյունը, դարձյալ դու ազատ չես մնալ
զրպարտությունից» (էջ 99)ֈ
Сокол., Крон., Гнед. և Пол. ասում են чиста, как лед; իսկ Кетч. և Кан. целомудренна,
как лед.
Արքունիք եկած դերասաններին Համլետը գանգատվում է, թե դերասաններից
շատերը խայտառակում են իրանց դերերը, գոռում, գոչում են, թերի են թողնում կամ
չափազանցացնում են, որ տգետ ամբոխին զվարճացնենֈ Ասում է.
«O՜, դերասաններ եմ տեսել... որոնք անպատշաճ կերպով չըխոսելու համար ոչ
քրիստոնեի շեշտն ու քայլվածքն ունեն, ոչ էլ հեթանոսի, ոչ էլ ադամորդու», և այլն (էջ
103)ֈ
Кетч. Видал я актеров... они, без всякого преувеличения, ни походя, ни говором, ни
движениями не только на христян, но даже и на язычников, вообще на людей, и т. д.
Համելտի այս խոսքերին պատասխանում են.
Ա դերասան
«Ես կարող եմ պարծենալ, որ մենք այդ բոլորը բավական վերանորոգել ենքֈ
O՜, հիմնովին վերանորոգեցեք այդ բոլորը...» (էջ 103)ֈ
1 актер
Кетч. Мы, надеюсь, достаточно поотстали от этого.
Сокол. Я надеюсь... мы успели почти совершенно освободиться от подобных
недостатков.
Кан. Мне кажется... мы уже много из этого искоренили.
Гнед. Кажется, мы почти исправились от этого.
Крон. У нас это редко встретится, надеюсь.
Кетч. Совсем отстаньте.
Сокол. Не почти, а совсем должно их уничтожить.
Кан. И продолжайте искоренять до конца.
Гнед. А вы совсем исправьтесь...
Крон. Уничтожьте вовсе.
Համլետը Հորացիոյին իր անկեղծ սերը հայտնելիս ասում է.
«...այն օրից, երբ որ իմ հոգիս
Իր ընտրողության մեջ անձնիշխան եղավ
Եվ մարդ ճանաչելու ընդունակ դարձավ,
Այն օրից քեզ ընտրեց, դրոշմեց իր համար» (էջ 105)ֈ
Այստեղ հայերենի մեջ պակասում են հետևյալ կարևոր տողերը, որ ցույց են տալիս
Հորացիոյի որպիսությունը և Համլետի կարծիքը լավ մարդու մասինֈ Այս տողերը
կան ռուսերեն բոլոր թարգմանությունների մեջ.
...так как я видел в тебе человека, умеющего переносить страдания так, как будто их
совсем не было, человека, который все принимал от жизни с благодарностью:-и
благополучие, и невзгоды (Каншин).
Սրանից հետո է գալիս.
«Եվ օրհնյալ են նոքա, որոնց արյունը
Եվ խելքը այնչափ լավ բարեխառնված են,
Որ բախտի մատի տակ սրինգ չեն նոքա,
Որ նորան հաճելի ամեն ձայն հանեն» (էջ 105)ֈ Եվ այլնֈ
Համլետի բամբառակ սրախոսությունները լսելով՝ Օֆելիան նկատում է, թե՝ դուք
շատ ուրախ եք, իշխանֈ
«Օ՜, ես ձեր միակ խեղկատակն եմ. մարդ ի՞նչ պետք է անե՝ բացի ուրախ լինելուց.
տես, ի՜նչպես մայրս ուրախ է երևում, և երկու ժամ չկա, որ հայրս մեռել էֈ
Օֆելիա
Ոչ. երկու անգամ երկու ամիս է, իշխան.
Այդչափ երկա՞ր. թող ապա սատանան սև հագնի, որովհետև ես մի ձեոք սև սամույր
պիտի հագնեմ», և այլն (էջ 108),
Ռուսերեն թարգմանություններն ասում են.
Кетч. Так давно! пусть же сам черт носит траур, я же наряжусь в соболя, и т. д.
Кан. Так давно? Пусть если так, сам черт облекается во все черное, я буду носить
одежды не иначе, как самых ярких цветов, и т. д.
Крон. ...Так, пусть же сам Сатана ходит в трауре; я же надену соболью мантию.
Гнед. ...а я наряжусь в соболя, и т. д.
Сокол. ... а я облекусь в подбитую соболем мантию!
Դուրս է գալիս նախերգանք ասող դերասանը և մի շատ կարճ նախերգանք է
արտասանումֈ Համլետն ասում է.
«Այսքա՞ն, այս մի նախերգա՞նք է, թե մի մատանու սկբունք» (էջ 110).
Кетч. Что же это-пролог, или надпись колечка?
Гнед. ...надпись на кольце?
Кан. ... девиз на перстне?
Сокол. ... надпись на перстне?
Крон. ... надпись кольца?
Բեմական թագուհին իր թագավոր ամուսնուն պարտիզում քնացնելուց առաջ
մշտական սիրո անսասան խոստումներ է անում և այնպես է երդվում, որ ամուսինը
բացականչում է. «Ահավո՜ր երդում»ֈ Երբ բեմական թագավորը քնում է և թագուհին
հեռանում, Համլետը իր մորը հարցնում է.
«Տիկին, ի՞նչպես գտաք այս թատերգըֈ
Թագուհի
Իմ կարծիքով տիկինը չափազանց է բողոքում» (էջ 115)ֈ
Королева
Кетч. Королева, кажется слишком уж много обещает.
Сокол. ...супруга наобещала слишком много.
Кан. ...жена надавала слишком много клятв.
Гнед. ...она слишком много наобещала.
Пол. ...она слишком много надавала обещаний.
Եվ նույն իսկ հայերենի մեջ Համլետը մորն ասում է.
«Օ՜, բայց նա իր խոստումը կըպահե»ֈ
Սրանից հետո, երբ Համլետը թագավորին պատմում և բացատրում է ներկայացման
բովանդակությունը, Օֆելիան նրան ասում է.
«Դուք ավելի կարժեք, քան թե երգիչների մի ամբողջ խումբ, տեր իմ» (էջ 116)ֈ
Кетч. Вы отличный хор, принц.
Кан. Вы отлично исполняете должность хора, принц.
Сокол. Вы объясняете пиесу как хор.
Крон. Вы берете на себя обязанность хора, принц.
Իսկ хор Շեքսպիրի ժամանակները կոչվում էր այն մարդը, որ խաղամիջոցներին
դուրս էր գալիս, հասարակությանն զբաղեցնում և բացատրում պիեսի մութ տեղերըֈ
Հենց հայերենում էլ ընդգծյալ տողին հետևող խոսքերից և նրանց համար դրած
ծանոթությունից պարզ երևում է, որ Օֆելիան իշխանին ուզում է ասել մեկնող,
բացատրող և ոչ թե երգիչների մի ամբողջ խումբֈ
Համլետը իր մոր հետ խոսելիս ասում է.
«Դադարիր գալարել այդպես ձեռքերդ.
Սուս, նստիր այստեղ, և թող սիրտդ կծկեմ.
Այո, պիտի կծկեմ, միայն թե այդ սիրտը» և այլն (էջ 132)ֈ
Кетч. Да перестаньте же ломать руки. Успокойтесь, присядьте, предоставьте мне
сломить ваше сердце, и я сломлю его и т. д.
Кан. Գալարել և կծկեմ բառերի տեղ գործ է ածել терзать և истерзать.
Сокол. Ломать և разобью.
Пол. Ломать և изломаю.
Մոր հետ նոր թագավորի մասին խոսելիս ասում է.
«...Թագավորաց կեղտը,
Կայսրության և գահի մի քսակահատ,
Որ թանկ ադամանդը արկղից գողացավ
Եվ դրեց գրպանը» (էջ 135)ֈ
Кетч. Король-шут; воришка царства и правленья с полки стянувший драгоценную
корону и запрятавший ее в карман свой.
Сокол. Шут в царском облаченении! вор карманный, укравший боязливо и тайком
венец и сан...
Крон. ասում է. Король-паяц և диадема.
Այսպես են ասում և Кашин, Гнедич և Полевой.
Այս шут-ը, որի անգլերենը դրած է vIce — կոմիկական անձնավորություն էր, որ
երկար շորերով, խենթի իշականջ գլխարկով և բարակ փայտյա սրով դուրս էր գալիս
հին կատակերգությունների մեջ:
Խելագարված Օֆելիան երգում է՝ մեռած հորը հիշատակելով.
«Մորուք ուներ ձյան պես սպիտակ
Եվ գանգուրքը խարտյաշ սիրուն» (էջ 166)ֈ
Ինքնըստինքյան հասկանալի է, որ մորուքը ձյան պես սպիտակ ալևորի գլուխը չի
կարող շեկ, շիկագույն, խարտյաշ լինելֈ Ռուս թարգմանիչներն ասում են.
Кетч. Борода его белей снега была,
А волосы седы, как чесанный лен.
Сокол. Были волны кудрей
Льна и снега белей.
Гнед. Он весь был сединой
Украшен снегов белей.
Լաերտը, համոզվելով, որ թագավորն անմեղ է իր հոր սպանության գործում և ամեն
հանցանք Համլետն է գործել, թագավորին հարցնում է.
«Բայց ինձ այն ասացեք, ինչո՞ւ ինքներդ
Նորա այդ գործերին չդիմադրեցիք,—
Այնչափ եղեռնային, մահացու գործեր», և այլն (էջ 169)ֈ
Кетч. Скажите, однакож, отчего же не преследовали вы это дело, так преступное, так
достойное казни, и т. д.
Кан. Но скажите, почему вы за такия возмутительно преступныя деяния не подвергли
виноватого законной ответственности, и т. д.
Сокол. Почему же,
Скажите мне, не приняли вы мер,
Чтоб отвратить такое преступление, и т. д.
Крон. Но скажите мне, зачем же вы не прекратили силой таких злодейств?
Թե Լաերտը դիմադրելու մասին չի խոսում, այլ թագավորին այն է հարցնում, թե
ինչու նա դատաստան չարավ, չպատժեց հանցավորին, այդ երևում է հենց
թագավորի պատասխանից նույնիսկ հայերեն թարգմանության մեջ, որ ասում է.
«...Իսկ մյուս պատճառը,
Թե ինչու հայտնապես դատաստան չարի,
Այն է, որ ամբոխից նա խիստ սիրված է» (էջ 170)ֈ
Кроненберг-ն էլ, որ Լաերտի հարցի մեջ գործ է ածել «зачем же вы не прекратили»,
թագավորի պատասխանի մեջ ասում է.
Другая причина, что я скрыл его проступок-народа сильная к нему любовь.
Օզրիկը Համլետի առաջ գովում է Լաերտին և ասում է.
«Դուք անգետ չեք, թե Լաերտ ի՛նչպես գերազանցում է»ֈ
«Ես չեմ համարձակվում խոստովանվիլ այդ. այդ կնշանակեր՝ ես կամենում եմ ինձ
բաղդատել նորա հետ գերազանցության մեջ, բայց մեկ մարդ լավ ճանաչել՝
նշանակում է նորա անձնավորությունը լավ ճանաչել» (էջ 206)ֈ
Ընդգծյալ տողերն այսպես են.
Кетч. ...ведь знать хорошо человека-знать самого себя.
Крон. ...так как знать совершенно другого, значит знать самого себя.
Кан. Чтобы верно судить о человеке, нужно прежде хорошенько узнать самого себя.
Гнед. Знать хорошо человека-это тоже, что узнать самого себя.
Այս նկատողությունների շարքում պետք է դնել և հետևյալ երկու կտորներըֈ
Բեռնարդոն գիշերը փոխարինում է Ֆրանսիսկոյին, նրան արձակում է և ինքն է
պահնորդ կանգնում պալատի առար նա Ֆրանսիսկոյին խնդրում է, որ եթե պատահի
յուր ընկերներին — Հորացիոյին ու Մարսելիոսին՝ ասի, որ շտապեն, Ֆրանսիսկոն
նրանց պատահում է, խոսում են, ապա ասում է․
Ֆրանսիսկո
«Դե՜հ, գիշեր բարիֈ
Օ՜, երթաս բարով դու պարկեշտ զինվորֈ
Քեզ ո՞վ արձակեցֈ
Բեռնարդոն ինքը.
Նա անցավ իմ տեղ. ձեզ գիշեր բարի» (էջ 12)ֈ
Այստեղ Ֆրանսիսկոն ինքը և հարց է տալիս և պատասխանում, մանավանդ մի հարց,
որ ոչ ոքի չէր կարող տալ — թե՝ քեզ ո՞վ արձակեցֈ Ռուսերեն թարգմանությունների
մեջ ընդգծյալ երկու տողը - «Օ՜, երթաս բարով», և այլն, Մարսելիոսն է ասումֈ
Այսպես է դուրս եկել և 13 երեսում, ուրվականի մասին խոսելու ժամանակ
Մարսելիոսը Բեռնարդոյին ասում է.
«Սուս, կտրիր խոսքըդ.
Ահա նա այն կողմից կրկին գալիս էֈ
(Ներս է մտնում ուրվականը)
Միևնույն դեմքն է ինչ մեռած արքանֈ
«Դու գիտուն ես, Հորացիո, խոսիր նորա հետ» <էջ 13>ֈ
Այստեղ էլ ընդգծյալ խոսքերը Բեռնարդոյինն են, այն ինչ հայերենի մեջ Մարսելիոսն
է ասում, որի խոսքերով կրկին սկսվում է հետևյալ տողըֈ
Այստեղ արդեն ժամանակ է և այլն դնելուֈ Թարգմանությունների տարաձայնության
այսքան օրինակներն էլ բավական են, որ մեր անգլիագետ բանասերներն ուշքի
առնեն և ստուգեն, թե որքան են ճիշտ այս նկատողություններըֈ Թարգմանության
հարազատության մասին վճռական խոսք ասելու իրավունքն էլ վերապահելով
նրանց՝ ես ուզում եմ նկատել Հրատարակչական ընկերության համառ
անհոգությունը իր հրատարակությունների լեզվի վերաբերությամբֈ Միշտ գրել են և
շարունակ նկատում են, թե ընկերության հրատարակած գրքերի լեզուն վատ է, թե
որքան վատ բան է, երբ գրքի լեզուն վատ է, բայց դարձյալ, նույնիսկ Համլետի մեջ,
կարդում եք այսպիսի նախադասություններ և զարմանում եք, թե քննողներն ինչպես
են հավանել ու հաստատելֈ
«Սա...
Տուժեց իր կյանքի հետ իրան հաղթողին
Այն բոլոր հողերը, որոնց նա տեր էր» (էջ 16)ֈ
«Նախքան իր նենգավոր արցունքի աղը
Ջընջըվեր բորբոքված նորա աչքերից» (էջ 26)ֈ
«Վկա էր կանչում
Մոտ բոլոր երկնային սրբությունները» (էջ 38)ֈ
«Դու ես միակ ազնիվ մարդը,
Որի հետ, երբևէ, ես կապված լինեմ» (էջ 104)ֈ
«Եթե ո՛չ՝ ոչ ոք մտքից չի անցկացնի նորան, որպես այն
փայտե ձին», և այլն (էջ 108)ֈ
«Մկան թակարդֈ Թե ի՞նչպես — այլաբանորեն» (էջ 115)ֈ
Ո՞ր ընթերցողը կարող է իմանալ, թե այս տողերում երկու մարդ կա ակնարկվածֈ—
«Եվ իր վիճակն ի՞նչ է, ո՞վ գիտե երբեք,
Եթե ոչ երկինքըֈ Սակայն մեր խելքով
Եվ մեր մտածությանց բնական ընթացքով,
Մի ծանր դատակնիք պիտի լինի իր վրաֈ
Ուրեմըն ինձ համար ի՞նչ մի վրեժ է այդ,
Որ նորան մահացնեմ իր քավության մեջ,
Երբ կազմ է և պատրաստ յուր անցքի համար» (էջ 129)ֈ
«… Ես գալիս եմ միայն
Բորբոքել եռանդըդ, որ մոտ հանգած է» (էջ 136)ֈ
«Օ՜հ, միջամտիր նորա և իր կռվող հոգու» (էջ 136)ֈ
«Եվ սաղարթահյուս իր պսակները
Եվ նա ինքն ընկան արտասվալից գետում» (էջ 178)ֈ
«Ծովային վերարկուս շուրջս փաթաթած» (էջ 199)ֈ
«Պարոն, սոցա առաջ
Թող իմ ուրացումը կամավոր մեղքի
Ինձ անմեղացընե քո վեհ մտքի,
Այնպես, որպես թե ես ձգած եմ նետս
Կտուրի վրայից և եղբորս զարկած» (էջ 211)ֈ
«Եվ Անգլիայից մեր բերած լրերը
Շատ ուշ մնացին» (էջ 220)ֈ
Եվ այլնֈ
Կամ ինչու պետք էր թողնել այս ձայնարկություններըֈ Պ․ Մասեհյանը, որ փոխադրել
է Շեքսպիրի բառախաղերն ու սրախոսությունները՝ ինչո՞ւ չի փոխադրել և այս
բացականչությունները, որ ավելի կարևոր է և ավելի հեշտֈ Ո՞ր հայը կարող է զսպել
իր ծիծաղը, երբ Հորացիոն Համլետին կանչի
«Հիլո, հո՛, հո՛, իշխա՛ն»ֈ
Կամ Համլետը Հորացիոյին․
«Հիլո, հո՛, հո՛, տըղա» (էջ 49)ֈ
«Էհե՛, Հորացիո» (էջ 104)ֈ
«Հո, փակեցեք դուռը» (էջ 217)ֈ
Վաղուց պետք է Հրատարակչական ընկերությունը համոզված լիներ, որ վատ լեզուն
կփչացնի ամեն մի գեղեցիկ միտք, թեկուզ Շեքսպիրինը լինի այնֈ Սրա համար
կարելի էր գրվածքը տպարանին տալուց առաջ հանձնել հայերեն լեզվին հմուտ
մարդկանց, որ նրանք կարդան, ուղղեն լեզունֈ Այս շատ հեշտ բան էֈ Բայց
Հրատարակչական ընկերությունը սրանից ավելի հեշտն էլ չի կամենում անել,— մի
կարգին սրբագրիչ պահելֈ Սրբագրությունն էլ մի արհեստ է․ հերիք չէ միայն լեզուն
իմանալ, պետք է և աչքի վարժություն ունենալֈ Մի անսովոր մարդ քանի անգամ էլ
որ կարդա, որքան էլ որ հետևի սրբագրությանը, այնուամենայնիվ նա չի կարող լավ
սրբագրելֈ Իսկ թե վատ սրբագրությունից ինչեր են դուրս գալիս, համեցեք, ցույց
տամ.
«Ես այդ չէի լսԵլ ձեր թշնամուց իսկֈ (էջ 27)
Պետք է լինի չէի լսԻլֈ
«․․․․․․խրել սուՐս
Կոկորդիս մեջ խորունկ մինչև թոքերսֈ (էջ 90)
Պետք է լինի,— խրել սուՏսֈ
«Դե՛հ, գործի, ուղԻղֈ (էջ 91)
Պետք է լինի—ուղԵղֈ
Այս բառերի տարբերությունները տեսե՛ք, տեսե՛ք, թե ինչպես մի տառը բոլորովին
փոխում է ամբողջ միտքը, և այնուհետև սրբագրությունը տվեք ամեն մեկին, ով էլ որ
պատահիֈ Եվ այս բերածներս այն սխալներիցն են, որ չեն նկատած վրիպակների
մեջֈ Մինչև անգամ վրիպակների մեջ էլ ուղղելիք սխալը,— մի եղբոր, որ պետք է
լինի՝ իմ եղբոր—ցույց է տված երես 49, մինչդեռ 47 երեսումն է այդֈ
ՆԱՄԱԿ ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆ
Թիֆլիս, 17 հունվարի
Դերասան Արշ<ակ> Հարությունյանը Մշակի № 6-ում ծաղրի է առնում երիտասարդ
Կ. Գալֆայանին և խոր վշտանում է, որ նրան Փարիզ են ուղարկելֈ Պ.
Ա՛յ ծիծեռնակ,
Մի լուր չունե՞ս ղարիբին.
Մի խրճիթ կա [կանգնած] Սասմա
Էն ահարկու քարափին,
5 Էն խրճիթը տեսե՞լ ես դու,
Մի լուր ասա ղարիբին.
Էնտեղ մեկին թողել եմ ես
Աչքը լացով ու ճամփին,
Էն սիրունից, Աստված սիրես,
10 Լուր չե՞ս բերել ղարիբին.
Սիրած ընկեր ունեմ այնտեղ ինձ,
Անմխիթար հայր ու մայր,
Ապրում են դեռ արտասվելով
[Աղոթում են ինձ համար].
15 Կարոտ յարից, ծեր ծնողից,
Էն սուրբ հողից, էն շեն գեղից,
Երգում էի ես քո երդկին
Ամեն րիգուն-առավոտ,
20 Եվ քո կինը միշտ լալագին
Դունդունում էր քեզ կարոտ.
Քո տխուր զավակները
Խնդում էին ու հրճվում,
Երբ իմ անթև ձագուկները
25 Ճըվում էին, ճըվճվում:
Այսպես մենք հաշտ ապրում էինք
Շատ շատ գարուն ու ամառ,
Ո՛չ մի արած մեղք ունեինք,
Ո՛չ թշնամի մեզ համար.
30 Քուրդը եկավ
Սև ու խավար էն տարին,
Կրակ զարկեց, թալան արավ,
Գերի տարավ քո յարին,
[Ես լսեցի ծվծվոցը
35 Իմ սիրելի ճուտերի,
Ես լսեցի ճիչն ու կոծը
Եվ քո անտեր փոքրերի].
Վերջին օրն էլ որ ես եկա,
Սև էր էնտեղն ու դատարկ,
40 Էլ ոչ քո հին օճորքը կա,
Ոչ իմ բունը նրա տակ.
Չկա ձեր հին եկեղեցին,
Գյուղ ու դպրոց էլ չըկան,
Թուրքն ու քուրդը ավերեցին
45 Հիմնահատակ ամեն բան.
Ծիծառն այսպես երգ էր ասում
Հայ պանդուխտին վաթանից,
– Լսի՛ր, ղարիբ, լսի՛ր, ախպեր,
Լուր եմ բերել քո տանից։
ԿԱՂՆԻ
(Հայրիկին)
Նվեր իշխ. Մ. Թ<ումանյանին>
Անտառի միջին բարձրանում էր մի
Հաստաբուն հսկա - ծերունի կաղնի:
Երկինքը բոցոտ շանթ ու կայծակով
Այրել էր նրա բունը շատ անգամ
5 Եվ փոթորիկը յուր սառը զարկով
Զարկում էր անդուլ, սուլում չարակամ
Գարնան կարկուտը, տապերն ամարան,
Հանդիպում էին առաջ դեռ նրան,
Եվ ձմրան գուժկան ագռավն էլ գալիս
10 Նրա գլխին էր իջնում` վայ տալիս…
Բայց նա միշտ կանգուն, նա միշտ աննկուն
Հուսով նայում էր ամպած երկնքին,
<1 անընթ.> համբուրում շոգին ու բուքին,
Նորա շուքի տակ, նրանից շատ ցած
15 Խըռնվել էին իրար փաթաթված
Աննշան խոտեր, թփեր ու ծառեր:
Նրանք նայելով մեծ կաղնին ի վեր,
Ցրտից խըշշալով, հողմից դողալով,
Կամ թե ամպրոպին արձագանք տալով`
20 Թեքթեքվում էին` իրար ականջում
[Չնչին ձայներով] դըժգոհ շըշընջում.-
«Սա, որ վերև է բարձրացել այսքան,
Ոչ որոտ գիտի, ոչ քամի, ոչ բան…»:
ԳԱՂԹԱԿԱՆԻ ԵՐԳԸ
Կըռունկն երկընքում ճամփա կըհանի,
Կը՜ռ, կը՜ռ, ձեն կուտա էն խավար ամպում.
Ղարիբ մոլորել` չիտե, ինչ անի
Անգութ աշխարհքում, անծանոթ ճամփում։
5 Ա՜խ, էս սև ճամփեն, էս դըժար ճամփեն
Արդյոք ո՞ւր կերթա, արդյոք շա՞տ մընաց.
Ո՞րտեղ կըհատնի էս օրը արդյոք,
Ո՞րտեղ կըհանգչեն ոտներըս հոգնած։
Է՜յ, բարով գնաս, սիրելի թըռչուն.
10 Գարուն կըբացվի, ետ կուգաս կըրկին,
Ձագով-ընկերով կուգաս դեպի տուն`
Քո բունը հերվան, չինարու գըլխին...
Ա՜խ, ես բընավեր, ընկած սարե-սար,
Ու քաշ եմ գալի, ու քաշ եմ գալի,
15 Անքուն ջրի պես դիպչում քարե-քար,
Անշունչ քարին էլ երնեկ եմ տալի։
Ամեն քար, Աստվա՜ծ, իր տեղն է անժաժ,
Հենց ես եմ մենակ տեղից գըլորվել.
Ամեն հավք, անգո՜ւթ, իր բունը ունի,
20 Հենց ես եմ ղարիբ ճամփում մոլորվել...
Ա՜խ, էս սև ճամփեն, էս դըժար ճամփեն
Ո՞րտեղ կը հատնի էս օրը արդյոք,
Ո՞րտեղ կը հանգչեն ոտներըս հոգնած...
ԱՆԴԱՐՁ ՃԱՄՓՈՐԴՆԵՐ
Իմ անցած կյանքն ու հին տարին,
Երկու անզոր ծերի նըման,
Զըրույց տալով գընում էին
Դեպի աշխարհն հավերժական։
5 Մինն ասում էր.– Ես ունեի
Թարմ ու բուրյան ծաղիկներ,
Ու բոլորը մարդկանց տըվի
Գարնան գըրկովն առատաբեր։
Մյուսն ասում էր.– Ես ունեի
10 Շատ ըզգացմունք ու կորով,
Ու ողջ ես էլ նըրանց տըվի
Սիրանըվեր երգերով։
Մինն ասում էր.– Ես թողեցի
Ձըմե՛ռ ու սև՛ էն հովտում։
15 Մյուսն ասում էր.– Ես թախծալի
Մի սիրտ բեկված ու տըրտում։
Մինը ասավ.– Բայց կըծաղկի
Էն հովիտը նորից նոր։
Մյուսը էստեղ ոչինչ չասավ,
20 Ու գնում էր գլխակոր...
Էսպես իմ կյանքն ու հին տարին,
Հարությունյանի ուրախության կամ վշտի վրա ազդելու կարողությունից զուրկ
լինելով, կպնդենք սակայն, որ այս դեպքում նա լավ կաներ, եթե ծաղրելու փոխարեն,
պատկառերֈ Պատկառանքի համար միայն սպիտակ միրուք և անցյալ չեն
հարկավոր, կա նույնպես երիտասարդություն և ապագա, որ հարգելի է դարձնում
Գալֆայանի պես անհատներինֈ Թող պ. Հարությունյանը Գալֆայանի
դերասանական կոչման և ներքին դրդման ապացույց համարեր գեթ այն
հանգամանքը, որ նա պանդուխտ, ինչպես պ. Հար<ությունյանը> գրում է, «Թիֆլիսի
փողոցներում մի կապոց գրքեր ձեռքին» թափառելով (տեսե՜ք, թե ինչը կարող է
ծաղրանքի նյութ դառնալ), բեմական արվեստի սիրով ոգևորված հազար ու մի
տառապանքների համբերելով, այնքան արավ, որ իրան Փարիզ ուղարկեցինֈ Եվ եթե
ուղարկեցին՝ այդ նրա համար չէր, որ գլխներից ռադ անեն, այլ որովհետև
ճանաչեցին ու գնահատեցին նրա տաղանդը, այն միմիկան ու ձևերը, որոնց վրա,
ինչպես պ. Հար <ությունյանը> հավատացնում է, մի անգամ այնքան կուշտ ծիծաղել է
հասարակությունըֈ Եվ այն ուղարկող մարդիկը լավ գիտեն զանազանել ծիծաղելին
ու լուրջն իրարիցֈ Պ. Հար<ությունյանը> ցավելով, որ Գալֆայանը «Փարիզի մեջ
ներկայացուցիչ (! ?) պիտի լինի հայ բեմի», բացականչում է՝ «Ամոթ և
խայտառակություն… նա հավակնություն ունի, հանուն հայ բեմի, հասարակության
օգնությունը խնդրելուֈ Սա ավելի քան հանդգնություն է, դա աֆերիստություն է»ֈ Եվ
բողոքում է հանուն հայ բեմիֈ
Ըստ երևույթին պ. Հարությունյանը այս բոլորն ասելու իրավունքն առնում է այն
հանգամանքից, որ Գալֆայանը «ոչ մի պիեսի, ոչ մի դերի մեջ չէ ցույց տվել իր
արտիստիկական ձիրքը»ֈ Բայց նա իր ձիրքը մասնավոր շրջաններում ցույց է տվել
մի հասարակության, որ թե քանակով, թե որակով գուցե պատիվ բերեր հայոց
թատրոնինֈ Իսկ եթե պ․ Հար<ությունյանը> կառարկե, թե նա բեմի վրա չի փայլել,
այն ժամանակ նրան կասենք, որ այդ դատողությունը հատուկ է ամբոխին, որ հրեղեն
կառքի մեջ նստած և հրեշտակներով շրջապատված է միայն ճանաչում
աստվածորդուն և դափնիներից է որոշում տաղանդը, իսկ հասկացող մարդը
երեխայի խզբզանքից կամ տունիկներ շինելուց էլ կարողանում է նկատել ապագա
նկարչին ու ճարտարապետինֈ Բայց ո՛չ, հայերը փորձնական ու խստապահանջ
մարդիկ ենֈ Նրանք մտածում են․ սրան ուղարկեցինք, հետո որ բան դուրս գա՞․․․
մեր տված փողը կկորչիֈ Թող դեռ ցույց տա իր ձիրքը, և եթե ցույց է տվել, այդ դեռ քիչ
է. թող փայլիֈ Բայց թե ինչպես կարելի է փայլել մնալով տգետ և կաշկանդված այդ
հասարակության ստեղծած կյանքի պայմաններով՝ դա ում ի՞նչ գործն էֈ Նրանք
ասում են՝ դու դեռ ցույց տուր քո տաղանդը, այսինքն դեռ մի քսան-երեսուն տարի
քարշ եկ, հետո մենք… բայց այստեղ կարող է դրանց թարգման հանդիսանալ