EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
միշտ գոռում են «ժողովրդի» անունը:
Խոսքն ընչի մասին ուզում է լինի, միշտ վերջացնում են «ժողովուրդով»: «Ժողվուրդն
այսպես է կամենում․․․ Ժողովուրդը մեզ հետ է․․․ Ժողովուրդը ձեզ կդատի․․․ Ո՞ւր ես,
ժողովուրդ, անարգում են քեզ․․․»:
Այդ հերիք չէ դեռ: Ժողովուրդն էլ են կեղծում:
Իրենց մարդկանցից ոմանց հանդես են բերում կեղծ ստորագրություններով,
անգրագետներին իրենց շինած հոդվածներով ու ներկայացնում որպես ժողովուրդ:
― Տեսեք, ժողովուրդը մեզ հետ է։
Դե եկեք ու ջոկեցեք իսկականը կեղծիքից։
ԱՀԱ ԹԵ ԻՆՉՈՒ
«Հորիզոնի» № 196-ում տաճկահայոց նոր սարսափների առիթով ես մի հոդված էի
գրել «Մեր երեկվան պատմությունն ու այսօրվան իրականությունը» վերնագրով, որի
մեջ, շատ թռուցիկ հայացք ձգելով մեր կյանքի ու պատմության վրա, մեր ներկա
վիճակը նկատել էի անցյալի շարունակությունը և ասել էի՝ եթե մեր բազմադարյան
տառապանքի մեջ մի օգուտ ու օգնություն ենք տեսել, էդ եղել է Ռուսաստանից
վերջին ժամանակներս, և հուսացել էի, թե դարձյալ նա օգնության կգա կոտորածի
առաջ կարեկցություն ու պաշտպանություն աղերսող հայ ժողովրդինֈ
Էսպես գիտեմ ես մեր արյունոտ պատմությունից, էսպես է ասում ինձ Փոքր Ասիայի
ու Կովկասի զարհուրելի տարեգրությունը, էսպես է խոսում ինձ հետ հայոց
գրականությունն ու իրականությունը, էսպես է թելադրում ինձ իմ հասկացողությունն
ու խիղճըֈ
Արդ, «Հովիտ» շաբաթաթերթի 38 №-ում, պ. Գ. Ենգիբարյանը, ինձ «մեր սիրելի
բանաստեղծն» անվանելով հանդերձ, էնպես է դուրս բերում, իբրև թե ես
տաճկահայերին ապստամբության եմ դրդել իմ հոդվածում, կասկածի է ենթարկում
իմ անկեղծությունը ու շատ է նեղանում, որ ես էս տեսակ մտքեր ու դատողություններ
եմ արտահայտումֈ
Այո՛, սխալ, և շատ սխալ կարող են լինել իմ մտքերը, ինչպես կարող են սխալ լինել և
իրեն, պ. Ենգիբարյանի մտքերը, բայց ո՞րտեղ է տաճկահայերի ապստամբության
ակնարկն իմ հոդվածում, և կամ ի՞նչ իրավունք տվեց «Հովիտի» աշխատակցին
անկեղծության ու ստի խոսք հարուցանելուֈ
Մի՞թե էդպես են խոսում «սիրելի բանաստեղծների» հետ…
Հիրավի, էս ի՞նչ այլանդակ սովորություն է մեր աշխարհքում․ մարդկանց դեմ
խոսելիս, պարզ ասածը խեղաթյուրել, ստեր փաթաթել դիմացինի վիզը, ապա մի
անգամ փաթաթած զրպարտությունը զարգացնելով հակառակորդին դուրս բերել ոչ
թե էնպես, ինչպես որ կա, այլ էնպես, ինչպես որ իրենք են ուզումֈ
Եվ էս տգեղ սովորությունը վերջին տարիներս մեր կյանքում իրեն շատ հարմար մի
նյութ է գտել՝ հեղափոխությունն ու ապստամբությունըֈ
Տարիներից ի վեր մենք լսում ենք հայ մարդկանցից, կարդում ենք հայոց մամուլի մեջ,
հենց «Հովիտի» վերև հիշած №-ում էլ նույն բանն են գոռում, թե տաճկահայերի
կոտորածները հայկական ապստամբության արդյունք ենֈ
Օտարները աղաղակում են, Տաճկաստանում պաշտոնավարող եվրոպացիք
ապացուցանում են, որ էդպես բան չի եղել ու չկա, որ հայկական ապստամբությունն
առասպել է, սուտ է. «…армянское восстание — миф» (Ролен Жермен член Института
международного права. «Армения, армяне и трактаты», стр. 153), որ էդ մեղադրանքը ոչ
մի քննադատության չի դիմանում ― Обвинение, будто бы армяне были зачинщиками
возбуждения, не выдерживает критики (Мак Коль, «Султан и Державы», стр. 263,
телеграмма британского посланника в Константинополе к Лорду Сольсбёри от 13 дек.
1895 г.)ֈ Նրանք ցույց են տալի, որ էդ կոտորածները սարքովի են, եղել են միշտ, և
միտք ունին, որ հայ ժողովուրդը ջնջեն, հայկական հարցը ջնջեն, եթե ջնջել
չկարողանան, գոնե թիվը կրճատեն, որ միանգամ ընդմիշտ զրկվի ու ընկնի հարց
դառնալու իրավունքից ու կարողությունիցֈ Նրանք հրատարակում են, թե
կոտորածներից հետո մեծ վեզիրը սուլթանին հայտագիր ներկայացրեց Հայաստանի
դրության մասին, նրան հավաստիացրեց, որ էլ չանհանգստանա հայկական
ռեֆորմների ծրագրի պատճառով, որովհետև այժմյանից արդեն ամեն տեղ
մահմեդական տարրը մեծամասնություն է կազմում (Там же, стр. 264. Депеша
итальянского посланника в Константинополе итальянскому министру иностр. дел)ֈ
Վերջապես, հինգ տերություն միասին վեր են կենում, քննություն են կատարում ու
հայտարարում, թե ամեն մի բողոք անիրավության դեմ, ինչքան էլ նա սուր
բնավորություն ունենա, ապստամբություն չի, թե հայկական ապստամբություն չի
եղել ու չկա… Էդ միևնույն է, սրանք իրենցն են շարունակելուֈ
Եվ ահա ես էլ էսօր ստիպված եմ հերքելու, թե իմ հոդվածում ապստամբության չեմ
գրգռում թուրքահայերին, այլ ասում եմ կոտորվում են, տանջվում են, և Ռուսաստանը
կօգնի էդ կարեկցություն ու պաշտպանություն աղերսող ժողովրդինֈ
Ես, իմ աշխարահայացքով, հայոց թագավորության կարոտով մաշվողը չեմֈ Ինձ
համար լիուլի հերիք է հայ ժողովրդի կուլտուրական ազատությունը կուլտուրական
ժողովուրդների եղբայրության մեջֈ
Սակայն, էսօր իմ առաջուց գրածին ավելացնում եմ հետևյալ խոսքերըֈ Պարոն
Ենգիբարյանը պատրաստ պետք է լինի, չպետք է զարմանա ու չպետք է ուշաթափվի,
եթե երբևէ մի օր էլ էդ տեսակ երկրում լսի ապստամբության գոչըֈ Ամեն մի
ժողովուրդ, ինչքան էլ նա ռայա լինի (որ հոտ կնշանակի), բաղկացած է կենդանի
մարդկանցից, հորից, մորից, քրոջից, եղբորից, ամուսնուց, որդուց… Դրանք
հավիտյան չեն կարող տանել թե՛ իրենց և թե՛ իրենց հարազատների տանջանքն ու
անպատվությունըֈ
Մարդկային կարողությունն ու համբերությունը, ինչքան էլ մեծ լինի, մի սահման ունիֈ
Իսկ էն հարցին, թե էդ տեսակ դեպքում Ռուսաստանը դուրս կգա կռվի դաշտը թե չէ,
կօգնի հայերին թե չէ, մի հարց, որի պատասխանը հենց տեղն ու տեղը ինքը պ.
Ենգիբարյանն էլ տալիս է բացասաբար, առարկելով, թե Ռուսաստանը պատերազմ չի
ուզում, ես դրան էսպես կպատասխանեմֈ Ռուսաստանը 1877 թվականին էլ ամեն
կերպ աշխատում էր խաղաղ ճանապարհով վերջացնել բոլգարական խնդիրը, էն
ժամանակ էլ պատերազմ չէր ուզում, էսպես էլ հայտարարում էր մինչև պատերազմի
նախօրյակը և պատրաստ էլ չէր իսկի, բայց ստիպված եղավ պատերազմի դուրս
գալու. հետևաբար՝ չի ուզում, ուրիշ բան է, չի գնալ՝ ուրիշֈ
Այնուհետև պ. Ենգիբարյանը իմ դեպի Ռուսաստանը տածած հույսերի
վերաբերությամբ անկեղծության ու շիտակության հարց է հարուցանամ, և ես ինձ
զգում եմ ավելի ամուր դիրքի մեջֈ Նա հարցնում է՝ մի՞թե ես հավատում եմ, որ
ռուսները եթե հարյուր տարի առաջ հայերին օգնեցին, էսօր էլ կօգնենֈ
Ես պատասխանում եմ՝ այո՛, էսօր էլ մեզ ռուսները կօգնեն, ինչպես օգնեցին 100
տարի առաջ և նրանից հետո էլ շատ անգամֈ
1878 թվականին էլ մեզ կօգնեին ռուսները և էսօրվա դրությունը չէր լինի, եթե չլիներ
Անգլիան և եվրոպական պետությունների կոնցերտըֈ Նա դուրս չէր բերում իր
զորքերը տաճկական վիլայեթներից, մինչև սուլթանը չիրագործեր հայկական
բարենորոգումների ծրագիրը, բայց նրան ստիպեցին, զորքը դուրս բերին, մեջտեղը
մնացին դատարկ խոսքերն ու խոստումները, որոնց չկատարելու համար
Տաճկաստանը ավելի ևս եռանդով կպավ հայն ու հայկական հարցը մեջտեղից
վերացնելու դժոխային գործինֈ Նրանից հետո էլ, 90-ական թվականների
կոտորածներից հետո էլ, եվրոպացի դիվանագետները ասում էին՝ հայկական
ռեֆորմների հարցը ձգձգելը կնշանակի էդ հարցը լուծելու գործն ապագայում
հանձնել Ռուսաստանինֈ Նրանցից շատերն էն ժամանակ էլ գտնում էին ու
խոստովանում, որ միայն Ռուսաստանն էր լավ վճռում և նրան պետք է թողած լինեին
վճռելու հայկական հարցըֈ Ասացեք խնդրեմ, եթե եվրոպացի քաղաքագետները
կարող էն էդքան հույս ունենալ Ռուսաստանի վրա, ի՞նչ զարմանալու բան կա կամ
ի՞նչ հանցանք, որ մի հայ մարդ ու հայ գրող էլ նույնպես էդ հույսն ունենա ռուսների
վրաֈ Մի հայ գրող, որ գոնե եվրոպացիների չափ կարող է գիտենալ իր ժողովրդի
պատմությունն ու դրությունըֈ
Եվ մեզ զբաղեցնող հարցի վերաբերությամբ միշտ ես ունեցել եմ մի հայացք ու մի
համոզմունք, հիմնած մեր պատմության ու իրականության վրա, ու ոչ մի տեղ և ոչ մի
ժամանակ էլ չեմ թաքցրել իմ կարծիքն ու իմ զգացմունքըֈ
Սրանով էլ պետք է բացատրել էն վրդովմունքը, որ ես ունեցա ու հրապարակով
հայտնեցի, երբ Պոլսում, Թուրքիայի հողի վրա, էն հողի վրա, ուր երբեք չի ցամաքել
մարդկանց արտասուքն ու արյունը և էն օրերն էլ դեռ ծովացած էր 20 հազար
ադանացիների արյունը, միտինգ էին անում ու խոսում Ռուսաստանի դեմֈ Մի՞թե ես
չգիտեի թե ուրիշ նեղացող եթե չլինի, գոնե էն միտինգ անողները կնեղանան ինձանիցֈ
Դրանից մի քանի տարի առաջ էլ, թուրք-հայկական ընդհարումների ժամանակ, երբ
հարկադրված, հայի պատմական ինքնապաշտպանությանը դիմելով հանդերձ,
աշխատում էի իմ հայրենիքում հաշտություն ու խաղաղություն հաստատել հայ ու
թուրքի մեջ, առանց խտրելու, թե որինն է էս սարսափածն երեխան կամ էս դալկացած
կինը, էն ժամանակ էլ, թե՛ ինքնապաշտպանության գործում, թե՛ խաղաղության, եղել
եմ միշտ ռուսաց պետական մարդկանց հետ, հաստատ համոզված լինելով, որ էդ
պետությունն է միայն մեր երկրում եղած կարգը հաստատողն ու պահպանողը, որ
նրա բացակայությունը Կովկասից, կվերադարձնի էն դժոխքը, որի մեջ դարերով էրվել
են բոլոր ազգերն ու ցեղերը հավասար. էն դժոխքը, որ տեսել ենք անցյալում և որ
տեսանք մեր օրերում, մեր աչքով ռուս պետության ժամանակավոր խառնակության
ու թողության օրերումֈ
Տրամաբանորեն էս հայացքից ու համոզմունքից էլ առաջ գալով ես «Հորիզոնում»
տպած իմ հոդվածը գրել եմ ամենայն հետևողականությամբ ու անկեղծությամբֈ
Բայց շարունակենքֈ
Շատ սառն ու օբյեկտիվ հարցրել եմ կյանքին ու պատմությանը, թե ինչո՞ւ էր
տաճկական պետությունը կոտորում հայերին և ինչո՞ւ է կոտորումֈ Ինչո՞ւ է
Ռուսաստանը պաշտպանել հայերին և ինչո՞ւ պետք է պաշտպանիֈ
Չէ՞ մարդիկ կան, որ կարծում են, թե Աբդյուլ Համիդը կոտորում էր հայերին,
որովհետև արյունռուշտ մի բռնակալ էր և սիրում էր կոտորել… Տաճկահայերն էլ մի
երգ ունեն, ասում է՝ մկները քրդերի արտերը կերան, քրդերը որ տեսան մկներին չեն
կարողանում հաղթել՝ ետ դառան հայերին կոտորեցին…
Այո՛, աշխարհքին հայտնի մի պարզ ճշմարտություն է, որ Տաճկաստանում կոտորում
են հայերինֈ Բայց պետք է գտնել սրա ետևը թաքնված մյուս ճշմարտությունը —
պատճառը, որը կարող է շատ բարդ լինելֈ
Ինչո՞ւ է Տաճկաստանը, Համիդյան թե ժյոն թուրքական, բռնապետական թե
սահմանադրական, հալածում ու կոտորում հայերին և թույլ տալիս կոտորելու
նույնիսկ մկների ջգրու, ինչպես ասում է ժողովրդական երգըֈ
Էս մի հարցին մի քանի պատասխան են տալիֈ Ասում են՝ որովհետև հայերը
քրիստոնյա են… որովհետև տնտեսական խնդիր կա… որովհետև
հեղափոխականներ կան… որովհետև վրեժ կա… որովհետև անկարգ
կառավարություն է, խավար է…
Էդ ամեն որովհետևներն էլ կարող են լինել և կան, սակայն մի որովհետև կա, որ ինձ
թվում է, թե ամենալուրջ պատճառն է հայկական կոտորածներիֈ
Վերցրեք Թյուրքիայի քարտեզն ու մտիկ արեքֈ Դա մի նոր պետություն է, որ դրսից
եկել է ու կոպիտ ուժով նստել հին կուլտուրական ազգերի ու նրանց հայրենիքների
վրաֈ Եվ էդ երկիրներից մինը թե կա, որ նա համարում է ու դարձրել է իր հայրենիքը,
ոչ Բալկանյան թերակղզին է, ոչ Աֆրիկայի հյուսիսը, այլ Անատոլիան, Փոքր Ասիան,
էն երկիրը, ուր հայ ժողովուրդն էլ հնագույն ժամանակներից նստած պաշտում է իր
Մեծ Հայաստանը, իր ազգային նվիրական վայրերն ու սրբությունները ու էն հողի վրա
էլ հարուցանում ու զարգացնում է հայկական հարցըֈ Էս տեսակետից էլ հայկական
հարցը Տաճկաստանը հուզող ամենածանր ցավերից մինն է, և հետզհետե թերևս
դառնա ավելի ու ավելի ծանր, քանի թուրքն ստիպված լինի սեղմվել դեպի էս
կողմերըֈ Եվ ահա էս հարցից ազատվելու հնարը էսպես է վճռել թուրքի պետական
հանճարը՝ հայերին կոտորել կամ հալածել, քշել, գաղթեցնելֈ Այո՛, վայրագ ու անօրեն
է էս ճանապարհը, այլև խելագար, սակայն հաստատֈ Եվ էս ճանապարհով էլ նա
արդեն հասել է մեծ հետևանքիֈ Թե՛ եվրոպական մեծ պետությունների
հյուպատոսների ու դեսպանների, թե՛ գիտնական ճանապարհորդների, թե հայոց
պատրիարքարանի տված ստատիստիկական տեղեկություններով Տաճկաստանի ինը
հայաբնակ վիլայեթներում հայ ժողովողի պրոցենտը (տոկոսը) տատանվում է 14—24-
ի մեջ, իսկ ոչ մի վիլայեթում հայը չի կազմում ազգաբնակության 50 տոկոսըֈ Էս դեռ
80-ական թվականների ստատիստիկան․ իսկ նրանից հետո ի՞նչքան ժողովուրդ
կոտորվեց, ի՜նչքան ժողովուրդ գլուխն առավ փախավ, գաղթեց, ի՜նչքան ժողովուրդ
պակասեց…
Վանի ռուսաց հյուպատոս Մայեվսկին իր «Ванский вилает» ուսումնասիրության մեջ
ասում է՝ Վանի վիլայեթից 15—20 տոկոս պակասեց հայ ժողովուրդը միայն 1895 թվի
կոտորածովֈ Ասում է գյուղեր ու տեղեր կան, ուր ժողովրդի կիսից ավելին ջարդվեց ու
գաղթեցֈ
Եվ էս ջարդին ու գաղթին վերջ չկաֈ
Էսպեսով էլ ստեղծվել է մի դրություն, որ նշանավոր գիտնական Էլիզե Ռեկլյուին
տրամադրում է լուրջ կերպով կարծիք հայտնելու, թե հայ ժողովուրդը ոչնչանալու
ճանապարհի վրա է, և շատ չի քաշիլ որ, Արևելքի մի քանի անհետացած
կուլտուրական ազգերի նման, նա էլ կիջնի պատմության ասպարեզիցֈ
Մի դրություն, որ մանավանդ երբ տեսնում եք չի փոխվում, և որի վրա ձեր
հիշողության մեջ երբ գալիս ավելանում են հենց միայն վերջին դարիս նախճիրները՝
1822 թվի հույների կոտորածը, 1850 թվի նեստորականների կոտորածը, 1860 թվի
մարոնիտների ու սիրիացիների կոտորածը, 1876 թվի բուլղարների կոտորածը, 1892
թվի եզիդների կոտորածը, կարծեք արդարացնում է Գլադստոնի կարծիքը, թե էն սև
օրվանից ինչ հայտնվեց էդ ժողովուրդը, հայտնվեց ինչպես մարդկության թշնամիֈ Որ
կողմը հայտնվեց, իր ետևից թողեց արյան լայն հետք, և ուր մտավ նրա
իշխանությունը, ամեն տեղից չքացավ քաղաքակրթությունը, անհետացավ
միանգամայնֈ Ամեն տեղ մտցրեց կոպիտ ուժի իշխանությունը և երբեք չհասկացավ ու
չունեցավ օրենքի վրա հիմնած կառավարություն:
Վերջապես, մի դրություն, որ կարծեք ուզում է հաստատել էդ ժողովրդի զարհուրելի
ասածի ճշմարտությունը, թե՝ որտեղ թուրքի ձիու ոտը կոխեց, էնտեղ էլ խոտ չպիտի
բուսնի (сб. Шинаси)ֈ
Էս պատճառով էլ Ֆր. Գրինն ասում է. «Երբ Տաճկաստանից Կովկաս ես անցկենում,
էդ միևնույն է, թե անապատից պարտեզ ես մտնում, անապահովությունից կատարյալ
ապահովության էս անցնում, կարիքից ու ցավից լիության ու բարեկեցության մեջ ես
ընկնում («Положение армян в Турции», 268)ֈ Այո՛, միանգամայն ուրիշ պատկեր է
Ռուսաստանումֈ Դրա համար էլ բոլորովին ուրիշ հարաբերություններ են եղել էստեղ
և ուրիշ հարաբերություններ էլ պետք է լինենֈ Էդ պատճառով էլ մենք Ռուսաստանի
համար ոչ այլ ինչ ենք, եթե ոչ ավանգարդ, ինչպես ասում են սովորաբարֈ Եվ
հավատարիմ ավանգարդ, որովհետև էստեղ կոտորածներից ազատվել ենք, թվով
բազմապատկվել ենք, տնտեսականապես հարստացել ենք, կուլտուրապես առաջ ենք
գնացել, և դեռ սպասում ենք ավելի լավ օրերիֈ Ռուսաստանն էլ մեզանից ոչ մի
վատություն չի տեսել անցյալում, ապագայում էլ ոչ մի երկյուղ չունիֈ Էս 25—30
տարվա սառնությունն էլ, որ սկսվում է հայոց Գեորգ IV թուրքասեր կաթողիկոսի ու
Դոնդուկով-Կորսակով հայատյաց կառավարչապետի օրերից, հեշտ կարող է
վերջանալ Գեորգ V-ի կաթողիկոսության ու կոմս Վարանցով-Դաշկովի
փոխարքայության օրովֈ Ռուսական սահմանադրությունն էլ, որ ծանր երկունքով
հասունացած կյանքն է ծնել, ինչ ուզում է լինի, ինչքան էլ տատանվի, դեպի առաջ է
գնալու, դեպի ավելի լայն հորիզոններ ու պայծառ օրեր, թուրքական
սահմանադրությունը չի որ, անակնկալ ու օտարոտի, Պոլսին տիրող բարձունքներից
ընկել է թնդանոթի ռումբի հետ, հար և նման 76 թվականի Համիդյան
սահմանադրության և ճիշտ նույն հանգամանքներում ու միևնույն նպատակով, մինը
Տաճկաստանն ազատելու բոլգարական փորձանքից, մյուսը մակեդոնական, ուրիշ
ոչինչֈ Եթե մի ժամանակ մարդիկ կային, որ չէին հավատում, այժմ էդ տեսակ մարդիկ
էլ չպետք է լինենֈ
Ռուսաստանում մենք ունեցել ենք և կարող ենք ունենալ կուլտուրական մաքառումֈ
Եվ ես համաձայն չեմ էն ողբերի ու ողբասացների հետ, թե մենք կորչում ենք էդ
մաքառման մեջ: էդ տրտունջները պետք է բացատրել գլխավորապես ավելի առաջ
գնալու տենչանքով: Ընդհակառակը, մի հետադարձ հայացք կհամոզեր, որ հենց
ազգային տեսակետից երբեք էնքան ուժեղ չենք եղել, ինչպես էսօրֈ
Խոսքս եզրափակելով ասում եմ՝ մենք Ռուսաստանում գտնվում ենք աշխարհիս լավ
ժողովուրդներից մեկի և լավ գրականություններից մեկի ազդեցության տակ,
Տաճկահայաստանն էլ կազմում է Ռուսաստանի արևելյան ազդեցության մերձավոր
շրջաններից մինը, և գրեթե միմիայն Ռուսաստանիֈ Էնտեղ էլ անցյալում նա է
կամեցել և այժմ էլ նա կկամենա ու կկարողանա վերջ դնել էս ծանր դրությանըֈ
Հարկավ, մարդիկ կլինեն, որ կառարկեն, թե էդ ամենը Ռուսաստանը արել է, կանի,
որովհետև էդպես են պահանջում իր շահերըֈ Ես դրան կպատասխանեմ… — Ավելի
լավ, որ հզոր Ռուսաստանի ու հայ ժողովրդի շահերը բռնում են իրարֈ Հենց դրա մեջն
է կայանում հայ ժողովրդի օգնությունը, և դրանով է նա հաստատֈ
Ահա թե ինչու և ինչպես իմ հույսերն ու համակրանքը կապվում են Ռուսաստանի
հետֈ
1919 թ. հունիսի 22, կիրակի
«Աշխատավոր» թերթ, N 124
ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄԵԾ ՄԻՏԻՆԳ ԹԻՖԼԻՍՈՒՄ
Ղարաբաղի անցքերի առիթով
Թիֆլիսի Հայոց Վանքի Մայր եկեղեցու բակ
Թիֆլիսի բոլոր հայկական հասարակական կազմակերպությունների և
հիմնարկությունների հրավերով Թիֆլիսի Վանքի բակում տեղի ունեցավ
համահայկական մեծ միտինգ, որին մասնակցում էին տասնյակ հազարավոր
քաղաքացիներ:
Միտինգը բաց արեց հայրենակցական միությունների կենտրոնական
վարչության նախագահ Հովհաննես Թումանյանը: Նա մատնանշեց, որ հայկական
միջնաբերդը՝ Ղարաբաղը մայր երկրից անջատելու համար կատարված
իրադարձությունների հեղինակները տաճկական ագենտներն են, և կոչ արեց հարևան
ազգերի համերաշխ գործակցության:
Ապա խոսեցին՝ Հ. Սպենդիարյան, Ալ. Պապովյան, Ղարաբաղի Հայոց Ազգային
խորհրդի անդամ Աշոտ Մելիք-Հովսեփյան, Արշակ Թաղեանոսյան, Տեր-Գրիգորյան
(Ղարաբաղի բարբառով) և Տարոնացի (արևմտահայ):
Վերջում միտինգի նախագահ Հովհաննես Թումանյանը կարդաց հետևյալ
բանաձևը, որ միտինգի կողմից ընդունվեց միաձայն.
«Կիրակի, հունիսի 22-ին, Վանքի գավթում տասնյակ հազարավոր հայության,
Անդրկովկասի և Տաճկահայաստանի գավառների հայ Հայրենակցությունների և
հայկական այլ հասարակական կուլտուրական 40-ից ավելի հիմնարկությունների
ներկայացուցիչների մասնակցությամբ, հայկական Ղարաբաղում տեղի ունեցող
արյունալի դեպքերի առթիվ կայացած միտինգը արեց հետևյալ որոշումը.
Ի նկատի ունենալով, որ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, այն
ժամանակ, երբ հայ ժողովրդին վիճակվեց մեն-մենակ պաշտպանել Երզնկայից մինչև
Խրամ գետը ձգվող հսկայական ֆրոնտը, Ղարաբաղը իր 300 000 հայությամբ, որ
կազմում է ամբողջ ազգաբնակչության մոտ 80 տոկոսը, հերոսական կռիվ մղեց
տաճկական զորքի դեմ: Ղարաբաղի այդ հերոսամարտը անվիճելի է դարձնում նրա
պատմական և օրգանական կապը Մայր Երկրի հետ, մի կապ, որ ամբողջ Ղարաբաղի
հայությունը իր հինգ համագումարներում հայտարարել է իբրև ազգաբնակության
ինքնորոշման սրբազան մի կամք, ի նկատի ունենալով, որ Ադրբեջանի
ոտնձգությունները՝ անվիճելի հայտարարելու Ղարաբաղը, բխում են նրա
նվաճողական քաղաքականությունից, որ ներշնչում է Ադրբեջանին Հայաստանի և
Անտանտի թշնամի Տաճկաստանը:
Որ հայ անզեն գյուղացիների, կանանց և երեխաների մորթոտվելը տաճկական
ագենտի և Ադրբեջանի կառավարության ստորությամբ տաճիկների հայաջինջ
ոճրագործ քաղաքականության շարունակությունն է, որ հայության հետ պիտի միասին
վրդովի և դաշնակից պետությունների խիղճը – միտինգն իր ցասումն ու զայրույթն է
հայտնում Ղարաբաղի անզեն կանանց ու երեխաների վերաբերմամբ տեղի ունեցած
վանդալիզմի հեղինակներին:
Իր ողջույնն է ուղարկում Ղարաբաղի հերոս հայությանը այն կռվի համար, որ
նա վարում է հանուն Մայր Երկրի կյանքով ապրելու սրբազան իրավունքի:
Միևնույն ժամանակ միտինգը վստահ է Անտանտայի ժողովուրդների,
կառավարությունների և Փարիզի կոնֆերանսի նրանց ներկայացուցիչների
արդարամտության և բարեկամական զգացմունքին, որ հայ ժողովուրդը ձեռք է բերել
իր աննախընթաց մարտիրոսությամբ, իբրև նրանց փոքր, բայց հավատարիմ
դաշնակից, վստահ այդ զգացմունքներին, միտինգը դիմում է նրանց և խնդրում.
Անմիջապես ձերբակալել և դատի հանձնել տեղի ունեցած կոտորածի
հեղինակներին, անպայման հեռացնել ամբողջ Հայկական Ղարաբաղից Ադրբեջանի
իշխանությունը, որին չի ճանաչում և չպիտի ճանաչի Հայկական Ղարաբաղը: Թույլ
տալ Հայակական Ղարաբաղին, համաձայն ազգաբնակչության անդրդվելի կամքի,
կցվելու Հայաստանին և եթե այդ կցումը որևէ պատճառով անհնար գտնվի այժմ,
Հայկական Ղարաբաղում կազմակերպել դաշնակից պետությունների վարչություն
մինչև Փարիզի կոնֆերանսի վերջնական վճիռը»:
ԱԶԳԵՐԻ ՊԱՏԵՐԱԶՄՆ ՈՒ ԻՐԵՆՑ
ԴՅՈՒՑԱԶՈՒՆՆԵՐԸ
Ինչպես որ մեծ հեղեղներից առաջ տոթը ճնշում է մարդկանց շնչառությունը, էնպես էլ
մեծ պատերազմից առաջ գրեթե ամեն մարդու սիրտ ճնշում էր մի ծանր
նախազգացումֈ Պայթեց փոթորիկը, ծանր զգացումին հետևեցին ահավոր ցնցումն ու
իրարանցումը, էս էլ կանցնի, կբացվի պայծառ արևն ու կժպտա խաղաղ օրը, բայց
անցնելուց հետո էլ՝ երկար-երկա՜ր քաղաքակիրթ աշխարհը կզբաղվի էս չտեսնված
պատերազմով և, թերևս, էս սեպտեմբերը, որ ապրում ենք, պատմության մեջ մնա
«սոսկալի սեպտեմբեր»ֈ Ասես թե էլ սովորականի նման զորաբանակներն ու
զորավարները չեն, որ վեր են կացել իրար վրա, այլ ժողովուրդները իրենց ամբողջ
ազգային ուժով ու կարողությամբֈ Եվ որովհետև ամեն մի ազգի ուժն ու ոգին
մարմնացած է իր ազգային էպոսի մեջ, ամենայն համարձակությամբ կարող ենք
էսպես ասենք, թե ազգերի դյուցազունները՝ սերբական Մարկոն, գերմանական
Զիգֆրիդը, ֆրանսիական Ռոլանդը, անգլիական Բեովուլֆն ու ռուսական Մուրոմցի
Իլիան են առասպելների աշխարհից դուրս եկել մեր առաջ, ու մենք հանդիսատես ենք
էս հսկաների կռվինֈ Եվ տեսեք թե ի՜նչքան հարազատ են գծված ու բնորոշված
սրանցից ամեն մինըֈ
Ահա գերմանական հուժկու Զիգֆրիդը, վեր է կացել՝ ձեռքին չեղած ամրության էն
սուրը, որ դարբնել էր աշխարքի անհուն գանձերը մենակ տիրապետելու համար…
Ահա ֆրանսիական քաջարի Ռոլանդը, որոտագին հնչեցնում է իր հսկայական
օլիֆանտը (փողը), օգնության է կանչում ֆրանսիական ազգային զորությունը՝
պաշտպանելու չքնաղ Ֆրանսիան…
Ահա սերբական ըմբոստ կտրիճը, արքայազն Մարկոն, իր Շարացի վրա, աջ ու ձախ
ջարդելով, խորը մեխվել է սերբական ազգից շատ ավելի ուժեղ թշնամու բանակը,
լողում է արյան մեջ ու աղաղակում է՝ էլ ի՞նչ անեմ, տե՛ր աստված…
Ահա անգլիական ազգային հսկան, ծերունի Բեովուլֆը, որ լողալու արտասովոր
ընդունակություն ունի և մայր ցամաքն է դուրս գալիս՝ ժողովուրդներին իր հրեղեն
շնչով սպանող մի վիշապի դեմ, նրան խորտակելու և նրա հավաքած անհուն
գանձերը իր ազգին տանելու համար…
Ահա վերջապես և ռուսական վիթխարի գյուղացին, ծերուկ Իլյա Մուրոմցին,
հայրենիքին սպառնացող վտանգի առջև Владимир Красное Солнышко-ից,
իշխանավորից զուր տեղը իրեն հասած վիրավորանքը մոռացության տալով, իր
հսկայական գուրզն առած, գնում է անմեղ ժողովուրդն ու երկիրն ազատելու վայրագ
թշնամու արշավանքիցֈ Գնում է անհոգ, հանդարտ ու բարի, բայց հզոր ու
հաստատունֈ Գնում է իր «ախպերացուների» հետֈ
Ի՞նչ խոսք, որ ցաք ու ցրիվ են անելու գերմանական Զիգֆրիդի տիրած ինչերն ու
տիրապետելու տենչերը, և անգլիական Բեովուլֆը շատ գանձեր է տանելու իր կղզինֈ
Ի՞նչ կասկած, որ էս հսկաների զարկերի տակ մասնատվելու են և Եվրոպայի
Թուրքիան՝ Ավստրո-Հունգարիան, Ասիայի Թուրքիան, որոնք նույնիսկ էս
դյուցազունների շարքում չունեն իրենց ներկայացուցիչը, և շատ բարիքների ու
ազատությունների հետ միասին, որ հետևելու են մեծ պատերազմին,
վերջնականապես պետք է վճռվի և Տաճկահայկական հարցը, կամ, եթե կուզեք,
արդեն վճռված էֈ Չէ՞ որ Մուրոմցի հսկայի «ախպերացուների» թվումն է և մեր
Սասունցի Դավիթը, եթե միայն Մսրամելիքի փորած հորից լուս աշխարհ է դուրս
եկելֈ
Սակայն ավելի մեծը կաֈ Ժողովուրդների էպոսներն առհասարակ վերջանում են
խաղաղության սրբազան խոսքովֈ Եվ ճշմարիտ որ, էս պատերազմից հետո չտեսնված
թափով ու ծավալով է բարձրանալու խաղաղության հարցը, այլև նրա հետ միասին մի
ուրիշ մեծ հարց, քաղաքակիրթ մարդու հարցը, կամ ավելի ճիշտ, մարդու հարցը, որ
իր գազանություններով հարուցանում է լուսավոր գերմանացին ու դարձնում է լուրջ
խորհրդածության նյութ աշխարհքի բոլոր ազգերի և բոլոր մտածողների համարֈ
ԵՐԱԶԸ ԻՄ ԿՅԱՆՔՈՒՄ
Չեմ սխալվել, եթե ասեմ իմ կյանքում մի որևէ դեպք չի պատահած, որ առաջուց
նախազգացած կամ նախատեսած չլինեմ։ Նախազգացած ու նախատեսած էլ որ
ասում եմ, ասում եմ ոչ միայն արթուն ժամանակ, այլև քնած ժամանակ, երազում,
այլաբանորեն, պատկերներով, խորհրդանշաններով։
Բայց մենք տակավին ենք կոշտ ու կոպիտ, էնքան ենք անկատարյալ, որ լավ չենք
հասկանում մեր նախազգացումները, մեր նախատեսություններն ու երազները։
Նրանցից քչերն են մնում մեր մտքում և մնացածներից էլ հազարից մեկն ենք
հասկանում, էն էլ մոտավորապես։
Սովորաբար արհամարհում են էս պարզ ու իմաստուն երևույթները և ծիծաղում են
տգիտորեն։ Համարում են սուտ ու անկարելի։
Այնինչ էս ամենը շատ պարզ ու հասարակ երևույթներ էն էնքան պարզ ու հասարակ,
ինչպես աչքով տեսնելն ու ականջով լսելը։ [Եվ ինչպես աչքով տեսնում ենք] Եվ հենց
աչքով տեսնել էլ որ տեսնում ենք, հո միշտ չենք նկատում, որովհետև տեսնել ու
նկատել միևնույն բանը չի, ինչպես որ լսել ու հասկանալ միևնույն բանը չի, և էդ
պատճառով էլ շատ բան ենք լսում, բայց քիչ ենք հասկանում։
Հաճախ մեր աչքերը նման են պարզ լուսամուտի. ետևը մարդ չկա, տեսնողը չկա կամ
թե չէ կա, երբեմն էլ կա՝ թմրած է, աչքը վրեն չի, կամ ուղղակի քնած է և եթե կուզեք՝
ամենից ավելի հաճախ կույր է։
Երազը էնքան վառ ու կենդանի է եղել ինձ համար, որ այժմ երբ ետ եմ նայում իմ
անցած կյանքին, երազն ու իրականությունը էնքան ուժեղ են իրար հյուսված, որ
[առանց] մեկը մյուսից ես չեմ կարող ջոկել: Եվ էնքան իմաստուն շքեղ ու թանկ
երազներ եմ ունեցել, որ ամեն մինը ինձ համար մի գեղեցիկ կյանք արժե։
Իմ հերն ու մերն էլ նախազգացումի, պայծառատեսության և երազի զարմանալի
ընդունակություն ունեին։ Ամեն մեկն ուներ իր փորձած երազները, ինչպես ունեն շատ
մարդիկ։ Միշտ առավոտները <․․․>հերս մի հին երազահան ուներ: Թե նրանով, թե իր
ունեցած փորձով երազներ էր մեկնում։ Եվ միշտ առավոտները էս կամ էն գյուղացին,
կին թե տղամարդ, կգային՝ տերտեր ջան. էս գիշեր մի էս տեսակ երազ եմ տեսել, մի
երազահանիդ մտիկ արա, տես ինչ ա ասում:
Իսկ մերս մինչև օրս էլ ինձ զարմացնում է իր նախազգացումներով, իր
պայծառատեսությամբ ու իր երազներով։
<ՇԵՔՍՊԻՐ ԵՎ ՍԵՐՎԱՆՏԵՍ>
Ազնիվ հանդիսականնե՛ր.
Համաշխարհային գրականության պատմության մեջ հազիվ թե էնքան նշանավոր մի
թվական լինի, ինչքան նշանավոր է 1603 թվականը, երբ, ասում են, լույս տեսան
Անգլիայում Շեքսպիրի «Համլետը», Իսպանիայում Սերվանտեսի «Դոն Քիխոտը»ֈ
Մտածող ու տառապող նոր ինտելիգենտի ողբերգությունը և համաշխարհային ազնիվ
խենթի արկածների պատմությունըֈ
Երկուսն էլ, թե՛ Համլետը, թե՛ Դոն Քիխոտը, գիտեն ու տեսնում են, որ աշխարհքը
դուրս է եկել իր ճանապարհից, և մարդը տառապում է, երկուսն էլ զգում են, որ իրենց
է վիճակվել նորից աշխարհքը ուղիղ ճամփի վրա դնելու մեծ գործը, բայց նրանցից
մեկը, Համլետը, դժգոհ է, անիծում է իր ճակատագիրը, թե ինչու իրեն է վիճակի էդ
ծանր գործը ու դժբախտ է իր արքայական զգեստի ու պալատի մեջ, մինչդեռ մյուսը,
Դոն Քիխոտը, գոհ է իր բարձր առաքելությունից և երջանիկ է աղքատ Գիդալգոյի
ցնցոտիներով ու իր ունեցած թշվառ միջոցներովֈ
Եվ ահա Համլետը թշնամուն հաստատ գտնելուց ու պարզ տեսնելուց հետո էլ,
կասկածներ է հայտնում, թե գուցե լավ չտեսավ, գուցե լավ չիմացավ և աշխատում է
իրեն խաբել ու հանգստացնել և խուսափել իրեն վիճակված արյունոտ գործից,
մինչդեռ մյուսը, Դոն Քիխոտը, հենց բավական է աչքը բաց անի, որ ամեն տեղ էլ
տեսնի թշնամուն, ինչ ուզում է լինի և ով ուզում է լինիֈ Եվ երբ Համլետը վճռական
վայրկենին վարանում է ու պատյանից դուրս չի քաշում իր սուրը՝ առջևը՝ կանգնած
թշնամուն հարվածելա համար, այլ տագնապալի աղաղակում է.— Զսպի՛ր քեզ,
հոգի՛ս, թող սուրը իմ խոսքերի մեջ լինի, ոչ թե գործի,— էս միևնույն ժամանակ մյուսը՝