EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
ասացեք տեսնեմ` ի՞նչ հրաշք է սա, որ ծերության անկար
օրով տեսնում եմ ես: Բերե՜ք, արե՜ք ինչ դեղ ու ճար ունեք
[դուք] ձեր ձեռին, ետ տվեք ինձ բարով ու բույրով լիքը1 իմ
եդեմական այգին, վերադարձրեք իմ մարդկանցը իրենց
կորցրած ազնիվ տիպն ու [բանականությունը] հոգին:
Գիտունները գլուխ են վեր բերում ու ասում.
― Ապրած կենաս, Ալամ թագավոր: Էս աշխարհքում
ամեն մի բան ունի իրեն պատճառը: Էն պատճառն էլ ունի
իրեն պատճառը: Էսպես անվերջ` մինչև գնաք, հասնեք
պատճառների պատճառին ու սկիզբների սկիզբը2: Եվ
քանի որ ամեն մի բան ունի իրեն մի պատճառ3, իսկ էն, ինչ
որ պատճառ ունի, ունի նաև իրեն ճար, մի՛ տրտմիր դու,
մեծ թագավոր, մեզ տուր միայն ժամանակ, որ քնընենք ու
էս ցավի պատճառն ու ճարն իմանանք:
Ու թագավորը քառսուն օր, քառսուն գիշեր ժամանակ
[տվեց] է տալիս, որ գնան էս ցավի պատճառն ու ճարը
իմանան: Գնում են, քառսուն օր, քառսուն գիշեր քննում,
զննում ու ետ գալիս, հայտնում1, թե` թագավորն ապրած
կենա, չգտանք:
Մենակ փակվում է2 իրեն պալատում ծերունի Ալամ թա-
գավորը: Տարակուսած միտք է[ր] անում:
*Էս միտք անելու ժամանակ [հանկարծ] նրա առջևը
հայտնվում է մի սպիտակահեր ծերունի:
― Մի՛ հուսահատվիր, Ալամ թագավոր, [եթե] գիտեմ, մեծ
է քո ցավը, բայց էդ մեծ ցավի ճարն էլ կա աշխարհքում:
[Եվ] Եթե կուզես իմանաս, [էն] քո ցավի ճարը Հազարան
Բլբուլն է, որ երգում է հազար ձենով ու հազար ձևով,
ու երգի հետ [բուրյան] մշտադալար վարդ է թափում
փնջերով, որ անուշահոտությունից մարդու գլխից խելքը
հանում է, ուշքը տանում: Եթե մի օր արշալուսին նա խոսի
քո այգում, փուշ ու տատասկ վարդ կծաղկեն նորից նոր,
ու պահապան քո ծառաները, որ դառել են գել ու արջ, ետ
կդառնան քնքույշ մարդիկ, ազնիվ ու լավ, քան առաջ:
Էս որ լսում է, ուրախությունից Ալամ թագավորի սիրտը
վարդ է պատում:
― Բայց ո՞րտեղ է ապրում էդ հրաշալի հավքը, ով ազնիվ
անծանոթ3:
― Միշտ երջանիկ, կախարդական անկոխ, անմեռ
աշխարհքում,― պատասխանում է ծերունին ու քամի
դառնում, չքվում, չքանում թագավորի աչքից:
Ալամ թագավորը երեք որդի է ունենում: Երկուսը` առողջ
ու քաջ, կտրիճ տղամարդիկ, երրորդը` մի ջահել, երազուն
պատանի, ուշքն ու [միտքն էլ] միտքը միշտ աղջիկների,
ծաղիկների ու աստղերի հետ: Կանչում է իր որդիներին:
Որդիքը գալիս են, գլուխ են վեր բերում, առաջին կանգնում:
― Ա՛յ որդիք, տեսնում եք, մեր տերության զարդն ու
փառքը փչացավ և միակ ճարն ու հնարը Հազարան Բլբուլն
է, որ ապրում է կախարդական աշխարհքում: Ես արդեն
ծերացել եմ, ուժից ընկել, մի ոտս գերեզմանումն է, կտրիճ
տղերք եք, ձեր նժույգները նստեցեք, ձեր զենքերն առեք,
գնացեք [տեսեք] կախարդական աշխարհքը, Հազարան
Բլբուլն գտեք, բերեք [որ] մեր այգումը երգի, որ նորից
փուշը վարդ դառնա, գազանը` մարդ...1
Ասում է. մեծ տղեն ու միջնեկ տղեն ձի են նստում,
ճամփա ընկնում [դեպի կախարդական աշխարհ]: Պուճուր
տղեն էլ է ուզում գնա, չեն թողնում: Բայց չի լինում. ինչ
անում են, չեն անում, չեն կարողանում ետ պահեն, սա էլ
վեր է կենում, նրանց ետևից գնում:
Ո՞րտեղ ես, կախարդական աշխարհք, քեզ ենք գալիս:
Գնո՜ւմ են, գնո՜ւմ, շատ են գնում, թե քիչ, էդ էլ իրանք
կիմանային, գնում են հասնում մի տեղ, որ երեք ճամփա
բաժանվում են, մինը` մեծ, մինը` միջնեկ, մինն էլ` նեղ.
ճամփաբաժանումն էլ նստած մի ալևոր մարդ:
Առաջ մեծ ախպերն է հասնում: Ոչ բարով է տալիս [էն
ալևոր մարդուն] ալևորին, ոչ ուշք դարձնում, ոչ բան է
հարցնում. կողքովն անց է կենում, մեծ ճամփեն բռնում,
գնում*:
Գալիս է միջնեկ ախպերը: Սա էլ մեծ ախպոր նման
առանց բարով, Աստծու բարին ասելու ալևորի կողքովն
անց է կենում, [միջնեկ] միջի ճամփեն ընկնում գնում:
Սրանցից ետը գալիս է փոքր ախպերը2:
― Բարի օր, պապի՛:
― Աստծու բարին, որդի ջան:
― Պապի, էստեղ ի՞նչ ես շինում:
― Ճամփա եմ [շանց] ցույց տալիս:
― Դե ցույց տուր [ինձ], պապի, ո՞րն է էն ճանապարհը,
որ կախարդական աշխարհքն է տանում:
― Դժար է կախարդական աշխարհքի ճամփեն: Ի՞նչ
ունես կախարդական աշխարհքում, ա՛յ որդի: Ջահել ես,
անփորձ ես, ինչո՞ւ ես գլուխդ փորձանքի տալիս1:
― Չէ՛, պապի, ինչ էլ որ լինի, պետք է գնամ: Մեր Անթառամ
այգին փուշ ու տատասկ է կտրել, մեր մարդիկը գազան
են դառել: Պետք է գնամ կախարդական աշխարհքից
Հազարան Բուլբուլը բերեմ, որ [փուշն ու տատասկը] փուշը
նորից վարդ դառնա, [գազանները] գազանը` մարդ: [Ոչ մի
փորձանք ինձ չի վախեցնում, դու միայն ինձ [ճանապարհ]
ճամփեն ցույց տուր, պապի:]*
― Լսի՛ր, խիզախ տղա, էն ճամփեն ես դու փնտրում,
նեղ [ու] քարքարոտ էն կածանը, որ կորչում է ամպերում:
Անդարձ է էն ճամփի անունը, ով որ էն ճամփեն ընկավ` էլ
ետ գալ չկա նրան: Ճամփեն մին է ― ցավը հազար. հազար
տեսակ տառապանք բռնած են էն դժար ճամփեն ու մաշում
են ամեն կյանք: Սարեր կան էն ճամփեն [բռնած] կապած`
թռչունը չի անց կենում, խոր անդունդներ, որ նայելիս
մարդու աչք է սևանում: Հուր անապատ, որ անցնելու
ամբողջ կյանքդ չի հերիք, ամեն քայլում դև ու հրեշ, ամեն
կողմից փոթորիկ...
― Ի՜նչ են դևեր ու հրեշներ, երկյուղ չունեմ ես, պապի,
և իմ ճամփեն ոչ փոթորիկ, ոչ տառապանք կկապի. սով,
նեղություն չեմ հասկանում, չեմ էլ հոգում էդ մասին, ո՞ւմ
է պակսել մի կտոր հաց էս աշխարհքի երեսին... Եվ ինձ
էնպե՜ս հեշտ է թվում անդարձ ճամփեն էն քարոտ և էն
աշխարհքն էնպես գրավիչ, և էն հավքը էնքա՜ն մոտ...
մարդիկ, հեշտ է թվում փափագելին ու սիրածը միշտ
մոտիկ... հեշտ է, սակայն ցնորքի մեջ, ու սրտին է մոտ
թվում, բայց չի կարող ոտքը հասնել` ուր որ սիրտն է
թափառում: Մեղք ես, կտրիճ, ինչո՞ւ ես քո մահի ետև ման
գալի, դարձի՛ր, գնա քու աշխարհքը, քու հոր տունը շեն ու
լի. ապրիր խելոք շատերի պես, որ ապրում են գոհ, առատ,
ու չեն հոգում, թե կորցրել է մարդն իր պատկերն անարատ:
Եվ, ով գիտի այժմ, քո բացակայությանը, կտիրեն քո
ունեցածին... Կամ թե կուզես, ահա դարձյալ երկու ճամփա
լայնարձակ, տանում է մինն էն դղյակը, ուր որ լուսից
մինչև լուս քեֆ է անում սիրուն Թամարն հյուրերի հետ իր
<...> մյուսը դեպի...*
Ե՛կ, լսիր իմ երրորդ խոսքին, ետ դառ [գնա քո] էդ
ճամփից քանի ուշ չի, որ հետո չզղջաս:
― Երրորդ անգամ երդվում եմ, պապի, որ [ետ] չեմ
դառնալու, որ չեմ զղջալու ― ես պիտի գնամ` ինչ էլ
պատահի:
― Դե որ էդպես է ― լսի՛ր, պատանի: Ես1 կյանքի սկզբից
կանգնած եմ էստեղ ― էս ճամփաների մեջտեղը: Բոլորն
իմ առջևից են անցնում, և ով հարցնում է` ճամփա եմ
ցույց տալիս, նայում եմ ամենքի ճամփին ու ջոկում եմ
լավն ու վատը, արատն ու առաքինին: Ամենքն ու ամեն
ինչ անցվորական են ու գնում են կորչում, թաղվում
մոռացության խավարում: Ես եմ միայն, որ կարող եմ
նրանց անունն ու հիշատակը պահել, ում որ սիրեցի: Ես էլ
նրանց եմ սիրում, որոնք դժարն են ջոկում, որոնք իրենցից
բարձրին են ձգտում, անլսելին են լսում, անտեսանելին
տեսնում, անկարելին են տենչում: Եվ միայն նրանց անունն
եմ պահում ես, նրանց հիշատակն եմ պահում [անջինջ
ու] անմոռաց ու կենդանի, ես միայն նրանց եմ օրհնում,
նրանց եմ օգնում:
Ընտրում ես, ընկնում էս անդարձ ճամփան,
Որ հոժար սըրտով քո կյանքը մատաղ
Ուխտել ես1 գազան մարդի փրկության,
[Ծերիս] օրհնանքն էլ թող լինի քեզ հետ,
Ուր որ հազարան բլբուլն է տիրում2:
Դևեր, հրեշներ դառնան անվընաս,
<.......> մեջք լինի քաջիդ,
Կասկած ու երկյուղ երբեք չիմանաս:
Օրհնում է ծերունին, խրատում ու ճանապարհ դնում
դեպի կախարդական աշխարհքը:
Գնում է Արեգը, գնում, ընկնում է մի աշխարհք, երկինքը
սև, գետինքը սև, հողը սև, ջուրը սև, խոտը սև, ծաղիկը սև:
Մութն ու մռայլ, անեծքի ու մահվան աշխարհքը, որ կա: Ոչ
շան հաչոց է լսվում, ոչ աքաղաղի ձեն:
[Գնա] Առաջ է գնում.
Դեմը բարձրանում է մի սև ու մռայլ ամրոց, ու ամրոցից
մի տխուր, քնքույշ ձեն է գալիս:
Վերև է նայում, տեսնում է մի շարմաղ, լուսեղեն աղջիկ
[կանչում է] ձեն է տալիս.
Ափսո՛ս, կըտրիճ, ա՜խ, ուր եկար
Էս աշխարհքը սև ու մութ,
Ո՞ր անօրենն, ո՞ր թշնամին1
Տվեց արդյոք քեզ խորհուրդ:
Փախի՛ր շուտով, անահ տղա,
Սև [մարդակեր] դևը կըգա
Այժըմ կանի քեզ մաս-մաս*:
Արեգ
Ի՞նչ ես էդտեղ դու շինում,
Կամ ինչո՞ւ ես էդպես տխուր,
Էդպես մենակ լաց լինում:
Որ փակել են մութն ու անդուռն
Էս ամրոցում մեն-մենակ:
Որ սիրուն եմ ես էսքան.
Սրա համար Սև դևն եկավ
Մեր աշխարհքը աննըման.
Եկավ, բըռնի հափըշտակեց
Զըրկեց պայծառ օրերից:
Նըրա [թշվառ] դժբախտ գերին եմ ես.
Մաշվում եմ ես անխընդում:
Բայց, ա՜խ, նրա ժամն է, ահա,
Այժըմ կըգա նա նորից1
Փախի՛ր, փախի՛ր, կտրիճ տըղա,
Էս սև ու մութ աշխարհից:
Ես կըմնամ բանտիդ տակին,
Ինչ սև հրեշ կուզի գա:
Մենակ2 ասա, թե ո՞ր ճամփով,
Ո՞րտեղ եմ իմ սուր նետերով3
Նրա կյանքին վերջ տալու:
Ահա էն սև սարի տակից
Նա կերևա ահավոր,
Նրա ձենից, բերնի հուրքից
Սասանում են սար ու ձոր:
Յոթը ագահ գլուխ ունի,
Միջի գլխին պիտ զարկես,
Ու հարվածըդ չես կըրկընիլ,
Ինքն էլ խնդրի թեկուզ քեզ:
Լսի՛ր, լսի՛ր, գալիս է նա,
Մահ է բերում <...>
Գնա՛, հերոս, իսկ ես ահա
Աղոթում եմ քեզ համար:
(Էսպես խրատեց աղջիկն, ու Արեգը գնաց)
Սև աշխարհքը էլ ավելի
Մութը կոխեց ակնակիր,
Դևի ձենից զարհուրելի
Դողաց գետինք1 ու երկիր:
Եկավ Սև դևն, ինչպես սև ամպ,
Հուր ու կրակ շաղ տալով,
Եկավ անհուն կատաղությամբ,
Ինչպես պրծած անզուսպ ծով*:
Ո՞վ ես, խիզախ, թույլ հողածին,
Ո՞նց չի հասել քո ականջին
Գոնե անունն իմ ահարկու:
Մի՞թե աչքով դու չըտեսար
Գյուղ ու քաղաք ողջ ամայի,
Մարդ եմ կերել հազար-հազար,
Քեզնից էլ քաջ ու վիթխարի:
Իսկ դու ո՞վ ես, [անմիտ] չնչին մարդուկ,
Որ կռիվ ես գալիս իմ դեմ,
Ասա տեսնեմ, որ իմանամ
Ինչ [մժղուկի] հիմարի պիտի ուտեմ:
Ցույց տուր տեսնեմ` ի՞նչ ունես դու,
Տե՜ս, ես ունեմ յոթը գլուխ... ―
Գոռաց հրեշն էն ահարկու,
Արձակելով կըրակ ու ծուխ:
Որ մեն-մենակ կռվեմ քեզ հետ,
Կրծքումս ունեմ մի սիրտ արի,
Ձեռքիս ունեմ յոթը սուր նետ:
Ասավ, ճայթեց զիլ աղեղը,
Ոռնաց վիշապն ահագին,
Թավալվելով տեղնուտեղը,
Անիծելով Արեգին:
― Մին էլ զարկիր... մին էլ... մին էլ... ―
Մռնչում էր հոգեվարք.
Մի խոսք ունեմ ու մի զարկ... ―
Պատասխանեց Արեգը քաջ,
Փըչեց վիշապն իր հոգին,
Ու արևի շողքը ցոլաց
Սև աշխարհքի եզերքին*:
<...> Ու Սև դևի գերի աշխա<րհքում>:
[Թռչունների] ու հազարավոր զվարթ ձեներ միասին
սկսեցին օրհնություն երգել ազատ կյանքին, հերոսին...
― Ես քոնն եմ,― ասավ աղջիկը:
― Ո՛չ, ես միայն եղբոր սիրով կարող եմ քեզ սիրել ― ես
նպատակ ունեմ, պետք է գնամ իմ նպատակին1: Ես պետք
է գնամ Հազարան Բըլբուլին <գտնելու>, որ փուշը նորից
վարդ դարձնեմ, գազանը` մարդ:
Էստեղ հանկարծ աղջիկը մի հավք դարձավ ու թռավ
գնաց ծլվլալով` ա՜խ, երանի թե մի անգամ դու ընկնեիր
մշտադալար այգին, մեզ մոտ...
Էստեղից Արեգը շարունակում է իր ճամփեն: Գնում
է, գնում է, հասնում է մի աշխարհ. երկինքը կարմիր,
գետինքը կարմիր, հողը կարմիր, ջուրը կարմիր, խոտը
կարմիր, ծաղիկը` կարմիր ― ամբողջ աշխարհքը ոնց որ թե
կարմիր արյունով ողողած: Ավե՜ր, լո՜ւռ, ամայի՜:
Ձեն է տալիս.
― Ո՞վ կա էստեղ շունչ կենդանի:
Վախվախելով էս ու էն կողմից դուրս <են> գալիս
դալուկ ու նիհար մարդիկ:
― Ինչո՞ւ եք էդպես, ո՛վ մարդիկ. ի՞նչ է ձեր ցավը, ո՞վ է
ձեզ էդպես արել:
― Երկաթի բազուկը, անիրավ Երկաթի բազուկը,―
սարսափած շշնջում են մարդիկը:
― Ո՞վ է Երկաթի բազուկը:
― Դա մի հրեշ է, մի երկաթի բազուկ, որ ամեն անգամ
դուրս <է> գալիս ծովի միջից, հափշտակում, քանդում
― ավերում մեր արտն ու անդաստանը, մեր ունեցած-
չունեցածը, ջնջում մեզանից նրանց, որ առաջն են ընկնում:
Մենք հոգնեցինք վարելով ու ցանելով, աշխատելով ու
գործելով, նա չհոգնեց կլանելով ու ավերելով...
― Էդպե՞ս: Դե ինձ առաջնորդեցեք ձեր թագավորի
մոտ,― խնդրեց Արեգը:
Մարդիկ ընկան Արեգի առաջն ու տարան իրենց
թագավորի մոտ: Թագավորն էլ իր ժողովրդի նման գունատ
ու նիհար, մռայլ նստած էր իր գահի վրա, [շուրջն էլ]
շուրջը կանգնած իր մոլոր, հուսահատ նազիր-վեզիրները
(պալատականները):
[Արեգը] ներս մտավ, երեք անգամ գլուխ տվեց ու վրա
երեքը կանգնեց, [ձեռքը կրծքին դրեց կանգնեց] հայտնեց,
որ ինքը գնում է Հազարան Բըլբուլի ետևից, լսեց էս երկրի
դժբախտությունը, եկել է Երկաթի բազուկը խորտակելու,
երկիրն ազատելու սովամահից ու ավերածությունից:
Միայն թե նրանք էլ իրեն օգնեն` Հազարան Բըլբուլը
գտնելու:
― Մեղք ես, ա՛յ որդի,― ասավ թագավորը,― դրան ոչ
քաջի թուրն է հաղթում, ոչ հսկայի ուժը, գլուխդ զուր տեղը
փորձանքի կտաս:
― Ո՛չ, թագավորն ապրած կենա, ես ինչ որ կանեմ ―
կըտեսնեք. դուք միայն ինձ համար Հազարան Բըլբուլը
գտնեք:
Թագավորը հոժար [համաձայնեց] կացավ էս պայմա-
նին. նավ պատրաստեցին Արեգի համար, մտավ նավի
մեջն ու ընկավ ծովի երեսը:
Ծովը մտավ թե չէ, փոթորիկ բարձրացավ, երկինքը
մթնեց [ծով ու երկինք, ալիքներ], ծովն ալեկոծվեց, երկինք
ու ծով իրար խառնվեցին ու զարհուրելի շառաչյունով ծովի
միջից հայտնվեց Երկաթի բազուկը ու բարձրացավ նավի
վրա, որ զարկի, խորտակի, հափշտակի:
Արեգն աներկյուղ առաջ անցավ, բռնեց Երկաթի
բազուկն ու էնպես ուժով ոլորեց, որ ահագին ճայթյունով
խորտակվեց ու ընկղմվեց ջրի տակը: Դրա հետ միասին
ալիքների միջից1 դուրս թռավ մի թռչուն, որ մի մատանի
գցեց Արեգի ոտի տակն ու ծլվլաց:
― (Ծովերի) ոգիների թագավորի աղջիկն եմ ես,
(Մշտադալար այգիների տիրոջ): Չար դևը հափշտակել
էր ինձ1 ու պահում էր գերության մեջ: Դու խորտակեցիր
Երկաթի բազուկը, որի մեջ թաքնված էր նրա ոգին, ու ինձ
ազատեցիր [տանջանքից]2: [Ա՜խ,] երանի թե երբևիցե
ընկնեիր մեր Մշտադալար այգին, որ քո լավության
փոխարեն ես էլ քեզ լավություն անեի:
Էսպես ծլվլաց ու զվարթ երգելով անհետացավ
կապուտակ մթնոլորտում, գնաց:
Կարմիր աշխարհքի թագավորը իր ամբողջ
ժողովրդով դուրս եկավ Արեգի առաջ հանդեսներով
ու օրհնություններով, ոտների տակ ծաղիկ փռելով,
թանկագին պարգևներով ընդունեցին իրենց քաղաքը:
Ապա թե թագավորը հայտնեց, կանչեց իր երկրի բոլոր
որսկաններին ու աշխարհք տեսած մարդկանց, ոչ ոք
չկարողացավ իմանա Հազարան Բըլբուլի տեղը:
Բայց դրա փոխարեն ― թագավորը ժառանգ չուներ, ինքն
էլ ծերացել էր, առաջարկեց Արեգը մնա իրենց քաղաքում,
իր մահից հետո իր գահին նստի ու իր տեղը [թագավորի]
թագավոր լինի:
― Ոչ, թագավորն ապրած կենա,― պատասխանեց Արե-
գը: ― Ես նպատակ ունեմ, պետք է գնամ իմ նպատակի
ետևից: Ես պետք է գտնեմ Հազարան Բլբուլը, որ փուշը
նորից վարդ դարձնեմ, գազանը` մարդ:
Էստեղից էլ հեռացավ Արեգը (գնաց դաշտը, կրակեց
Դևի մազը թե չէ` երկիրը թնդաց, ժաժ եկավ ու զարհուրելի
Դևը հայտնվեց, ընկավ Արեգի ոտի տակը:
― Հը՛, թագավորի տղա, հափշտակեմ-ուտեմ <...>
― Ո՛չ կեր, ո՛չ լափի, ինձ վերցրու տար... ― ու շարունակեց
իր ճանապարհը:
Շատ տարավ, քիչ տարավ, տարավ մի աշխարհք1 ―
երկինքը սիպտակ, գետինքը սիպտակ, հողը սիպտակ,
ջուրը սիպտակ, խոտը սիպտակ, ծաղիկը սիպտակ:
Տարավ մի սիպտակ քաղաքի մոտ իջեցրեց: Առաջ
գնաց Արեգը, գնաց տեսավ քաղաքի առջև ժողովուրդ
հավաքված, բոլորը սիպտակ սուգի շոր մտած2, իրենց
սիպտակած, ալևոր թագավորը քաղաքի դիմացի սարի
դեմուդեմը կանգնած կանչում է.
― Դուրս թող իմ աղջիկս, անիրավ, արձակիր իմ աղջիկս,
անգութ: Բաց թող, ետ տուր իմ ծերության խնդությունը,
իմ աչքի լույսը, իմ կյանքի հույսը...
Իսկ դիմացի սարի քարայրից ծուխ ու կրակ է
բարձրանում, ու բարձր հռհռոց է լսվում:
― Էս ի՞նչ է նշանակում,― հարցրեց Արեգը [ժողովրդին]
մի ծեր մարդու: ― Ինչո՞ւ եք ամենքդ սուգ մտած, ի՞նչ է
կանչում թագավորը, և ո՞վ է, որ քարայրից հռհռում է նրա
անզոր կանչի վրա... Ի՞նչ է նշանակում էս ամենը...
― Էն սարի մեջ, էն մութ քարայրում բուն է դրած
սարսափելի վիշապը (Քավթառ քուրսին), որ հափշտակել
է մեր թագավորի միակ աղջկանը ― գեղեցիկ Ծաղիկին,
ու տարել իր մոտ: Շատ քաջեր ու կտրիճներ գնացին, ոչ
ոք չկարողացավ ազատի, բոլորն էլ գնացին ու ետ չեկան,
բոլորն էլ իզուր զոհ գնացին թագավորի գեղեցիկ աղջկանը,
ոչինչ չկարացին անեն: Այժմ ծերունի թագավորը հուսա-
հատված կանչում է վիշապի քարանձավի դիմաց, իսկ նա
հռհռում է ծերունի թագավորի ու հոր անզորության վրա:
Էսպես պատմեց ծերունին, ու Արեգն առաջ անցավ, երեք
անգամ գլուխ տվեց թագավորին, վրա երրորդն ասավ.
― Թագավորն ապրած կենա. իրավունք տուր ինձ` գնամ
սպանեմ չար վիշապին ու ազատեմ քո գեղեցիկ աղջկանը:
― Մեղք ես, ա՛յ որդի,― ասավ դժբախտ թագավորը,―
շատ քեզ նման կտրիճներ ու շատ զորքեր եմ ուղարկել,
ամենքը ջարդվել, ջնջվել են: Անիրավը քարանձավից հուր
ու բոց է ժայթքում, ամենքին հող ու մոխիր է կտրեցնում:
― Ես կազատեմ քո աղջկանը,― կրկնեց Արեգը:
― Եթե իմ աղջկանն ազատես, իմ աղջիկն էլ քեզ, իմ
թագավորությունն էլ,― կանչեց թագավորը:
― Ո՛չ, ես ո՛չ կին եմ ուզում, ո՛չ թագավորություն,―
պատասխանեց Արեգը: ― Ես նպատակ ունեմ*, իմ
նպատակի ետևից եմ գնում: Ես պետք է գտնեմ Հազարան
Բըլբուլը, տանեմ մեր աշխարհքը, որ փուշը նորից վարդ
դարձնեմ, գազանը` մարդ: Ես շատ շնորհակալ կլինեի, եթե
փոխարենը դուք էլ ցույց տայիք ինձ, թե որտեղ է գտնվում
Հազարան Բըլբուլը, ու օգնեիք, որ գտնեմ:
― Իմ թագավորության մեջ շատ որսորդներ կան ու շատ
մարդիկ, որ թռչունների լեզուն հասկանում են, նրանք
կգտնեն ― ինչ թռչուն էլ կամենաս, ասավ թագավորն ու
Արեգը գնաց դեպի վիշապի քարանձավը:
Անց կացավ իրեն<ի>ց առաջ գնացածների մոխրի
միջից, մոտեցավ քարանձավի դռանը, և ահա հանկարծ մի
խուլ որոտի հետ միաժամանակ դուրս ժայթքեց [հուրն ու
փոթորիկ] հուրը հրեղեն շնչի հետ:
Բայց Արեգը անահ մտավ կրակի մեջ ու առաջ անցավ
(աղոթ գիտեր ― թալիսման ևն), մտավ ներս: Ներս մտավ,
տեսավ քարանձավի մթնում կուտակված մի այլանդակ
պառավ, քիթը գետնին է հասնում, ժանիքները գլխից
վերև են բարձրացել, խռիվ մազերը ցից-ցից ― անտառի
նման, մի հատ աչքը կրակի նման վառվում է ճակատին,
իսկ բերանից հուր ու կրակ դուրս հոսում:
Արեգին տեսավ թե չէ` [կանչեց] գոչեց.
― Ետ դառ, անահ տղա, ետ դառ, գլխիցդ ձեռ չես քաշել,
ետ դառ: Թե չէ իսկույն կկրակեմ քեզ, հող ու մոխիրդ
քամուն կտամ:
Արեգը պատասխանի փոխարեն քաշեց իր զիլ աղեղը,
նետը շառաչելով զարկեց քավթառի կրծքին ու մեջքից
դուրս եկավ, բոցը հանգավ, ծուխը ցրվեց. Արեգը առաջ
անցավ1, տեսավ շղթայով ամուր կապած երկու գեղեցիկ
աղջիկ: Զարկեց, շղթաները խորտակեց ու դուրս բերեց
արևի լուսը: Դուրս բերեց թե չէ` մինը թե` Մշտադալար
այգու թագավորի աղջիկն եմ ես: Դու ինձ ազատեցիր էս
տանջանքից. երանի մի անգամ գաս մեր երկիրը, որ ես էլ
քեզ մի լավություն անեմ քո լավության փոխարեն: Ասավ,
մի մատանի գցեց Արեգի վրա ու ծիտ դառավ, ծլվլալով
թռավ գնաց:
Արեգն առավ Ծաղիկին, բերեց տվեց իր հորը, ծերունի
թագավորին:
Թագավորը հայտնեց, որ ինքը հավաքեց իր տերության
բոլոր աշխարհք տեսած մարդկանց ու հին որսկաններին:
[Բոլորն] Ամենքն էլ հայտնեցին, թե ոչ թե Հազարան
Բըլբուլի տեղը չգիտեն, մինչև անգամ անունն էլ չեն լսել:
― Բայց ես չեմ թողնիլ քո լավությունն ու քաջությունը
առանց վարձատրության,― ասավ թագավորը,― արի՛
ամուսնացիր իմ գեղեցիկ Ծաղիկի հետ, եղիր իմ ժառանգն
ու իմ որդին ու թագավորիր իմ տեղը:
― Ո՛չ, թագավորն ապրած կենա,― պատասխանեց
Արեգը,― ես պետք է գնամ իմ նպատակի ետևից, երկնքի
երեսին լինի, թե գետնքի տակին, ես պետք է գտնեմ
Հազարան Բըլբուլը:
Էս քաղաքից էլ դուրս եկավ Արեգը, գնաց դաշտը, Դևի
մազը [վառեց] կրակեց թե չէ ― դևն հայտնվեց, ընկավ
առաջին:
― Ինձ տար հուրի-փերիների, լուսեղեն ոգիների Մշտա-
դալար այգին,― հրամայեց Արեգը:
― Դժար բան ես ուզում,― ասավ Դևը,― բայց ինչ անեմ,
կյանքս ազատել ես, պետք է կատարեմ:
Ասավ, առավ [Արեգին] տղին ու թռավ դեպի լուսեղեն
ոգիների Մշտադալար այգին: Էսպես թռած գնաց, գնաց,
մինչև հասավ մի սար, որ շողակնի նման փայլատակում
էր: Էստեղ վեր բերեց Արեգին, ոտներն ընկավ ու ասավ.
― Էստեղ վերջանում է իմ թագավորությունը, [էստեղից]
էս սահմանից դենը լուսեղենների թագավորությունն է
սկսվում: Էստեղից ինձ ազատ արա, գնամ իմ որսի ձենն
ածեմ, էստեղից դենը ես անցկենալու իրավունք չունեմ:
Արեգն ազատ արավ դևին, ու ինքը [բարձրացավ]
ճամփա ընկավ սարնիվեր: Սարի մյուս կողմը [գտնվում
էր] տարածվում էր լուսեղենների Մշտադալար այգին:
Անվերջալույս արևի [շողերի տակ] լուսի մեջ երևում
էր լուսեղենների երազական բնակավայրը: Անվերջ
[զմրուխտի] կանաչի, անթառամ այգիների երփներանգ,
բուրավետ ծաղիկների մեջ փայլատակում էին* շողակնի
ու փիրուզի ապարանքները, ճաճանչելով խոխոջում էին
անմահական ջրերը, ու զվարթ աղմուկով երգում էին
դրախտի հավքերը: Ցած իջավ Արեգը, մտավ Մշտադալար
այգին, ու քիչ մնաց խելքը գլխիցը թռչեր անմահական
ծաղիկների անուշ բուրմունքից, դրախտային հավքերի
քա<ղցր> դայլայլիկներից ու բյուրեղյա շատրվանների
մեղմ խոխոջներից:
Ու ոչ մի մարդ արարած, ոչ մի մարդկային ձեն:
Երջանկությունից հարբած ու վերացած Արեգը մտավ
զմրուխտյա ու բյուրեղյա ապարանքը: Մի սեղան է բաց
արած Աստծու ամեն բարին մեջը1, ու էնտեղ էլ դարձյալ
ոչ ոք չկա: Սպասում է մի ժամ, երկու ժամ, երեք ժամ:
Հանկարծ հեռվից ականջին մեղմ ու անուշ երաժշտության
և ուրախ հնչուն ծիծաղի ձայներ հասան: Հետզհետե
մոտեցան: Արեգը մի անկյունում թաքնվեց ու [սպասեց]
սպասում էր: [Ու] Տեսավ` իրար ետևից եկան երեք խումբ
[լուսեղեն] հուրի-փերիներ, ամեն մի խմբի մեջ մի-մի
անտես-աննման թագուհի2 (ամեն մեկի ճոխ մազերը
ոսկի սինիներում բռնած ետևից): Երեք խումբն էլ ներս
մտան, երեք թագուհին բազմեցին, [ու] մյուսներն էլ`
նրանց շուրջը. ու քնքույշ, զվարթ աղմուկով լցվեց էն
[երազական] զմրուխտյա ապարանքը: Սկսեցին ուտել,
խմել, ուրախանալ:
Ուրախության ժամանակ տեղիցը վեր կացավ էն երեք
թագուհիներից մեկը: Ամենքը լռեցին, նեկտարի բաժակն
առավ, ասավ3.
― Անուշ քույրեր, էն տղի կենացը4, որ ինձ ազատեց Սև
դևի գերությունից, արև ու լույս տվեց մութն աշխարհքին:
Ա՜խ, երանի թե երբևիցե նա հայտնվեր մեր երջանիկ
[աշխարհքում] կողմերում, որ ես կարողանայի ետ վճարել
նրա լավությունը...
Ամենքը խմեցին երկնային նեկտարը ու գովեցին էն
կտրիճի քաջությունը, որ իրենց քրոջն ազատել էր Սև դևի
գերությունից: [Սրանից հետո] ոտի կանգնեց երկրորդ
քույրը, [ու] բաժակը բարձրացրեց, ասավ.
― Երկաթի բազուկը ինձ գերել ու գերի էր արել ծովի
հատակին1: Էս բաժակն էլ խմենք էն [հերոս տղի] հերոսի
կենացը, որ խորտակեց Երկաթի բազուկը, ինձ ազատեց
նրա գերությունից, իսկ խեղճ հողածիններին` [փրկեց]
սովից ու մահից... Ա՜խ, եթե երբևիցե մեր դյութական
աշխարհքը գար նա, ու ես կարողանայի ետ վճարել նրա
լավությունը...
[Ամենքը] Ամենքն էլ խմեցին երկնային նեկտարը,
գովեցին հերոսի գործն ու առաքինությունը ու ցանկացան,
որ երբևիցե նրան տեսնեին:
Ապա թե վեր կացավ երրորդ քույրը:
― Քույրե՜ր,― ասավ,― [սրա] էս բաժակն էլ խմենք էն
ազնիվ հերոսի կենացը, որ խորտակեց քավթառ հրեշին ու
ինձ ազատեց նրա մութ ու խոնավ քարանձավի գերությու-
նից: Ա՜խ, երանի թե երբևիցե նա էլ մի օր ընկներ մեր
կախարդական աշխարհքը, որ կարողանայի ետ վճարել իր
արած լավությունը:
Ամենքը միասին էս կենացն էլ խմեցին, գովեցին հերոսի
ուժն ու արիությունն ու շատ ցանկացան, որ սրան էլ մի օր
տեսնեին:
― Ա՜խ,― շարունակեց փոքր քույրը,― եթե երբևիցե նա
հայտնվեր մեր երջանիկ աշխարհքում, ես կխնդրեի մեր
հորը, որ թողներ նրան` միշտ ապրեր մեր դրախտում ու
վայելեր [մեր] Մշտադալար եդեմի վայելչությունը: Բայց,
ավա՜ղ, օձն իր պորտով, հավքն իր թևով չի կարող մեզ մոտ
հասնի, ուր մնաց` տկար հողածինը...2
Էս խոսքի վրա Արեգը դուրս եկավ իր թաքստից, դուռը
բաց արավ ու կանգնեց լուսեղեն աղջիկների առաջին3:
Ամենքը միասին վեր թռան, ճչացին ահից ու [զարմանքից]
զայրույթից: [Ու] Արեգը ցույց տվեց նրանց տված
մատանիները: Նայեցին, ճանաչեցին իրենց ազատարարին
ու էնպես մի խելագար խնջույք սարքեցին, որ ոչ լեզվով
պատմել կլինի, ոչ գրչով նկարագրել:
Ապա թե հարցրին1, ինչպե՞ս է եղել, որ իրենց աշխարհքն
է ընկել [Արեգը] իրենց փրկիչը, ո՞ւր է գնում, ինչո՞ւ է իրեն
ենթարկում փորձանքների ու զրկանքների: Եվ երբ իմացան,
որ Հազարան Բըլբուլի ետևից է գնում, շատ խնդրեցին, որ
ետ կենա էդ վտանգավոր մտքից, [որովհետև] անկարելի
է, ասին, ձեռք բերել Հազարան Բըլբուլը:
― Մնա մեզ մոտ,― ասին [նրանք].― մնա մեզ մոտ միշտ
ուրախ ու երջանիկ, հանգիստ ու անհոգ...
― Ո՛չ,― պատասխանեց Արեգը,― ես նպատակ ունեմ.
պետք է գնամ իմ նպատակի ետևից: Պետք է գտնեմ
Հազարան Բըլբուլը, որ փուշը նորից վարդ դարձնեմ,
գազանը` մարդ:
Ու քանի դեռ իմ նպատակին չեմ հասել ― ոչ վայելչություն
կա, ոչ հանգստություն ինձ համար:
[Փերիները] Ոգիները երբոր տեսան [անկոտրում է] Արե-
գը իր ճամփից ետ չի դառնալու, էն ժամանակ ասին <...>
*Չքնաղ անունով քո լույս աղջըկա
Կանչում եմ, ահեղ ծովերի արքա.
Լսի՛ր, անհատակ ջրերի խորքից2,
Մշտածուփ, անսաստ քո մթին հարկից3.
Տուր ինձ Քամի ձին, թռչուն Քամի ձին4,
Որ ես` մահացու տըկար հողածին,
Հասնեմ երջանիկ աշխարքն Աննման,
Ուր վարդ է երգում Բյուլբյուլն հազարան5.
Ա՛ռ նշանն, ահա, քո <...> աղջըկա1 –
Լսի՛ր ինձ, ահեղ ծովերի արքա2.
Տուր ինձ Քամի ձին, հասնեմ փափագիս,
Թռչունը գտնեմ, հասցընեմ այգիս3,
Արջերը մարդիկ բանական հոգով:
Այսպես որ կանչեց, փոթորիկն ելավ անզուսպ
Էն կապուտակ ծովը գոռաց <...> անհատակ:
[Օրը] Շուրջը մթնեց, փոթորիկն ելավ, կապուտակ
ծովը մռնչաց և ահռելի թոհուբոհի միջից շնչի նման
թեթև-արագ դուրս [մրրկաց] վազեց Քամի-ձին4: Շնորհքը
համբուրեց, սանձը ձգեց և ական թոթափել հեծավ ու
թռավ: [Մի ակնթարթում անցան]: Ծովեր, անդունդներ,
անապատներ, [աշխարհքներ] անցան, որ դժոխքի
ձայները լսում էին, լեռներ, որ հասնում էին Աստծու գահին,
հասան Հազարան բյուլբյուլի տերության սահմանը: [Մի
ակնթարթում Շնորհքին այստեղ վեր բերեց Քամի-ձին ու
այսպես խրատեց]: «Սրանից դենը [Հազարան բյուլբյուլի
տերության] կախարդական աշխարհքի սահմանն է
սկսվում»,– ասաց Հրաշալի ձին: – Կգնաս, առաջդ մի գետ
կգա: Հազարան բյուլբյուլի տերը նրա ջուրը դարձրել է
աղի-լեղի, բայց դու որ խմես, պետք է բացականչես` ա՜խ,
ինչ անմահական ջուր է: Գետը որ անցնես, կբացվի մի
լայն տարածություն, Հազարան բյուլբյուլի տերը նրան
լցրել է [իր թովիչ հնարքով] փուշ ու տատասկով, դարձրել
անանցանելի, [բայց] դու պետք է փուշը պոկես, հոտ
քաշես ու ասես` ա՜խ, ինչ անուշ հոտ է, դրախտի ծաղիկն
է իսկը: Այդ էլ որ անցար, Հազարան բյուլբյուլի տիրոջ
[եթերային] ապարանքը աչքիդ կերևա: Այն ժամանակ
առաջդ խեղկատակներ կգան, այն ծաղրածությունները,
այն խաղերը կանեն, որ հարյուր տարվան մեռելը ծիծաղի,
բայց դու չպետք է ծիծաղես...
Ապա թե քեզ կհեգնեն, կծաղրեն, կհայհոյեն, [դարձյալ]
չպետք է ուշք դարձնես, [թե չէ կհաղթվես ու կոչնչանաս]:
Կհասնես ապարանքի առաջը, դռների այս ու այն կողմը
կտեսնես առյուծն ու [ոչխարը] խոյը կապած, սոված:
Առյուծի առաջը խոտ է ածած, խոյի առաջը միս է դրած:
Նրանց ուտելիքներն էլ կփոխես ու կանցնես: Կհասնես
դռներին, կտեսնես դռան մի փեղկը փակ է, մյուսը` բաց:
Բաց դուռը կփակես, փակը կբանաս ու ներս կմտնես:
Վերև, ապարանքում, ոսկի վանդակի մեջ երգում է
Հազարան բյուլբյուլը և [նրա] երգի հետ մշտադալար
վարդեր են թափում [նրա կտուցից] բերանից: Վարդերի
անուշ բուրմունքով ու երգի դայլայլներով արբեցած իր
լուսեղեն անկողնում քնած [է] նրա հրաշագեղ տիրուհին:
[Սոխակն] Բյուլբյուլն իր վանդակով կվերցնես ու դուրս
կգաս, առանց աղջկանը [նայելու կամ] ձեռք տալու: [Հա՜]
Բայց այս մեկը լավ հիշիր, որ եթե նրան մոտեցար, կորած
ես արդեն: Դուրս գաս թե չէ, դարձյալ խեղկատակները
առաջդ կգան, ծառ, քար, հող, ջուր, լեզու կառնեն,
կաղաղակեն. «Տարա՜վ, տարա՜վ, հողածինը տարա՜վ»,
[դու] ետ չնայես, թե չէ` [կրկին] դարձյալ քո վերջն է:
[Շնորհքը այդպես էլ արավ]: Շնորհքը անցավ լեղի
գետը, փշոտ դաշտը, անցավ փշոտ դաշտերը, զվարթ,
և փուշը թվաց վարդ, անցավ խեղկատակների միջից,
առյուծի ու խոյի ուտելիքներն իրանց տվեց, [բաց] փակ
դռները բաց արավ, բաց [դռները] փեղկերը փակեց ու
ներս մտավ: Ներս մտավ երջանկության բնակավայրը:
[Մշտադալար կախարդական աշխարհքի] վարդերի թարմ
ու անուշ բուրմունքից [ու] Հազարան բյուլբյուլի երկնային
դայլայլիկներից նրա ուշքը վերացավ, [իրան մոռացավ]:
Հրաշալի թռչունի1 կտուցից [ձայների հետ] թափում էին ու
թափում թարմ, անթառամ վարդերը, և երգը բուրմունքից