EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
ավելի քնքույշ էր ու [արբուցիչ] հափրեցնող: [Թավշյա]
բատիստների վրա1 լուսեղեն անկողնում պառկած քնած
էր կախարդական աշխարհքի չնաշխարհիկ2 թագուհին:
Նա վերմակը ետ էր գցել, դուրս էր հանել աստվածային
կուրծքն ու բազուկները3: Հողեղեն սիրտը անկարող
էր դիմանալ գերբնական գեղեցկությանը, այն զորեղ
հրապուրանքներին4: Շնորհքի աչքերը մթնում էին [կրքից],
գլուխն իրան-իրան խոնարհեց, համբուրեց այնպես ջերմ,
որ այրեց ու հետքը մնաց քնքույշ թուշի վրա: Բայց հանկարծ
ցնցվեց, ուշաբերվեց, հիշեց Քամի-ձիու խրատը, վեր առավ
Հազարան բյուլբյուլն ու շտապ դուրս եկավ [երկնային այն
տերությունից] կախարդական ապարանքից:
Առաջ եկան խեղկատակները, նոր խաղեր [սկսեցին]
հնարեցին, Շնորհքն ուշ չդարձրեց, ապա սկսեցին թքել,
հայհոյել, Շնորհքը շարունակեց իր ճամփան, հող ու
ջուր սկսեցին աղաղակել. «Տարա՜վ, տարա՜վ, հողածինը
տարա՜վ»: Շնորհքը ետ չնայեց, սիրտը սևացրեց, անցավ
բոլոր [փորձանքների] փորձությունների միջից:
Սանձը թրջեց, հայտնվեց Քամի-ձին, առավ, թռցրեց
[Շնորհքին]: Մեկ էլ աչքը բաց արավ Շնորհքը, տեսավ իր
հոր թագավորության սահմանում:
ԴՐԱՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ՀԱՏՎԱԾՆԵՐ
<ԱՌԱՋԻՆ ՏԵՍԻԼ>
Անթառամ այգին ― ջրերի խոխոջ, թռչունների երգը,
ծաղիկներ, պտղալի ծառեր:
ԱԼԱՄ ԱՐՔԱՆ (իր Անթառամ այգու դռանը ― իր մեծերով
ու ծառաներով):
ԱՄԵՆՔԸ ՄԻԱՍԻՆ ― Լսում ենք, տեր:
― Բոլոր [ճանապարհներն] ճամփաներն էստեղ են
բերում: Ամեն անցավոր թող տեղ ունենա էս լայնարձակ
[եդեմում]: Ամեն կարոտ թող լիանա այս առատության
մեջ, ամեն վաստակած թող հանգչի էս [հով ու զովում]
ստվերներում:
[Արքայի գնալուց հետո գալիս են ոմանք ― հարուստ
վաճառական կամ ասպետ ― ներս են թողնում.― Էսպես է
պատվեր տվել մեր տերը: Ապա հայտնվում է [մի աղքատ]
աղքատը: Մերժում են ու վշտացնում: Անիծում է]:
ԵՐԿՐՈՐԴ ՏԵՍԻԼ
Անթառամ այգին պատած է արդեն բարձր քարե
պարսպով, երկաթ դռներով: Ծարավ ճամփորդը, հոգնած
― ուզում է ներս մտնի: Պահապանները չեն թողնում, ետ
են հրում.― Չի՛ կարելի:
― Թողեք մի փոքր հանգչեմ ծառերի շվաքում ― հեռվից
եմ գալի:
― Չի՛ կարելի:
― Մի սառը ջուր խմեմ:
― (Բարկանում է): Ինչո՞ւ եք պատել ու փակել [արձակ]
ազատ տարածությունը, ազատ աղբյուրները ― ո՞վ է քաշել
էս քարե պարիսպը, ո՞վ է շինել էս երկաթի դուռը ― բաց
արե՜ք...
― Լսո՞ւմ եք ինչ համարձակ լեզվով է խոսում:
― Որ քեզ նման ամեն անբան շրջմոլիկ չմտնի [ու
չփչացնի], որ դու չնստես էս ծառերի ստվերում, որ դու
չխմես էն սառը ջրերից: (Փակում է քթին դուռն ու ներս
մտնում):
<ԾԱՐԱՎ ՃԱՄՓՈՐԴԸ> ― Ձեռները տարածում է ու
անիծում երկաթե փակ դռների առջև:
ԵՐՐՈՐԴ ՏԵՍԻԼ
Ծերունի գիտունների բազմությունը լսում է: Թագավորը
գահին նստած պատմում է նրանց:
― Էլ չեն կարողանում գլուխները վեր բարձրացնել ու
մարդու վսեմ հայացքով նայել երկնքին: Էլ չեն կարողանում
[խոկալ] մտորել ― հոտոտում են իրենց ոտի տակին երկիրը
և այն են ճանաչում, ինչ որ դիպչում է իրենց [քթին] դնչին:
Եվ կռվում են նրա վրա ― ամեն մինը աշխատում է իր
ճանկը ձգի ու չի կշտանում, ինչքան էլ հավաքի: Ու դրա
համար սպանում են իրար և շարունակ սպանության նոր
միջոցներ են ստեղծում...
ՄԻ ԾԵՐ ԳԻՏՆԱԿԱՆ ― Գազաններ են դարձել:
ՈՂՋ ՄԻԱՍԻՆ ― Այո՛, գազաններ:
ԹԱԳԱՎՈՐԸ ― Ո՛չ, մարդիկ եմ ասում:
ԳԻՏՆԱԿԱՆԸ ― [Արտաքին կերպարանքը, տեր արքա,
չի փոխում մարդու էությունը]: Դուք ինչ որ ասում եք, էդ
մարդիկ չեն, տեր արքա. մարդն էդպես չի եղել, էդպես չի
և էդպես չի լինելու: [Էդ գազանն է ― ինչ կերպարանքով
ուզում է լինի: Կերպարանքը ու] <...>*
Բնությունը խոսում է ― և ներքևից երկրային ձայները
(զեփյուռ, ջրի կարկաչ, ծառ ու ծաղիկների սլսլոց և այլն)
պատմում են հրաշալի գիշերը ― և հետզհետե մարում...
*Երրորդ տեսիլի նախնական տարբերակը`
Պատմում է: Այսպես եղավ, ու դժոխք դառավ Անթառամ այգին:
ԹԱԳԱՎՈՐԸ – Այժմ ի՞նչ են անում նրանք:
ՊԱՏՄ<ՈՂԸ> – [Ինչ որ կա, ամեն մինն աշխատում է ինքը ճանկի – և
չի լիանում, ինչքան էլ ճանկի. դրա համար սպանում են իրար ու չեն
կշտանում, ինչքան էլ ճանկեն], ու չեն <...> կարողանում [մարդու]
գլուխները վեր բարձրացնել ու մարդու վսեմ հայացքով նայել երկնքին:
Նրանք միայն երկիրն են հոտոտում և այն են ճանաչում, ինչ որ դիպչում
է իրենց դնչերին: Եվ ամեն մեկն այն ժամանակ աշխատում է մյուսի
ձեռքից խլել գտածը: Դրա համար սպանում են իրար ու չեն կշտանում,
ինչքան էլ հավաքեն, [ինչքան էլ սպանեն] և զարգացնում են իրենց
սպանության միջոցները:
ՆԱ-ԱՐԵԳԸ ― կանգնած է [մեջտեղը] կենտրոնում ―
լսում է բոլորը ու հասկանում ― (մերթ-մերթ միջամտում):
Երկրային ձայները լռելուն պես սկսում են վերևից հնչել
երկնային ձայները ― հետզհետե զորանալով ― Սո՜ւրբ,
սո՜ւրբ, սուրբ, և երկնքի մթնոլորտը խառնվում է լուսեղեն
խրձներով ու ճառագայթներով ―
ԱՐԵԳԸ ― Ո՜վ, որ գալիս ես և այլն ―
Մարդկային ձայներից միայն նրանն է ― երկնային ու
երկրային ձայների ― բնության հետ...
Տիեզերքի քունը ― Համբարձման գիշերը:
Նա երևում է1 սարալանջի ժայռին: Հեռու հորիզոնում
ձգվում է լեռների շղթան: Ներքև մթնում որոտում է գետը:
(Խոսում է): Հովտում մարեց վերջին ճրագը2: Իրար
ետևից [մարում են] հանգչում են ձայները: Լռեց հովվի
սրինգը, էլ չի հաչում շունը: Լռեց գիշերահավի [վերջին]
վայը ավերակում, լռեց ծտի երկչոտ ճիչը անտառի
խորքում...
Քնած է աշխարքը խավարի մեջ...3
Ահա հովն էլ ծալեց թևերը [ու թիթեռի հետ] իջավ
գետափին...
Մենակ ես եմ զարթուն...4
Հեքիաթի հերոսը կտրում է մատը, աղ է անում իր
վերքին ― քունը փախցնի... Ավա՜ղ, իմ սիրտը խոցված է
խորունկ հազար վերքերով, կսկծում են նրանք մարդկային
արտասուքներից5, ու իմ աչքերից փախած է քունը
ընդմիշտ, ընդմիշտ...
Ահա որոտն էլ դադարեց հովտում, ջուրն էլ կանգնեց...
[քնեց տիեզերքը համատարած քնով...] [մոտ է] գալիս է
հրաշալի ժամը*...
Արդեն օդում լսվում է մեղմ ներդաշնակ [երգի ու
երաժշտության] ձայներ... Հեռու հորիզոնում լեռների
ետևից մթնոլորտը տակնուվրա է լինում:
Երգն ու երաժշտությունը ավելի ու ավելի մոտենում է ու
սաստկանում զվարթ.
(ԵՐԳԸ)
― Սո՜ւրբ... [սո՜ւրբ... սո՜ւրբ...]
Միաժամանակ նա ծնկի է գալի, [դիմում է, կանչում է]
աղաղակում է.
― Ո՜վ, որ գալիս ես [նստած] բազմած ամպերին.
սո՜ւրբ...
Ո՜վ, որ փայլում ես մաքրությամբ վերին. սո՜ւրբ...
Սո՜ւրբ...
Ո՜վ, որ [հայացքով] պայծառ ու բարի
Վանում ես <...> մռայլն աշխարհի... սո՜ւրբ...
Ո՜վ, որ կյանք ես բերում ու հոգի...
Մթնոլորտում ավելի պարզվում է պատկերը [ցոլում են
ճառագայթները] ― լուսեղեն ամպերի ճառագայթների
խուրձերի մեջ հայտնվում է Աստծո պատկերը անորոշ ու
ահավոր [հրեշտակները լիքն են օդի մեջ]:
*Լուսանցքում մատիտով գրված է. «Խոսում է բնությունը հազարա-
ձայն – զվարթ ու կենսալի – հրաշալի մի ժխոր»:
Երգը երբ հնչում է` «Տէր զօրութեանց»,
Նա էլ կրկնում է ներքևից.
― Տէ՜ր զօրութեանց:
ՏԵՐԸ.― Ի՞նչ ես ուզում, անքուն հոգի:
ՆԱ.― Քո շնորհքը, տե՜ր...
ՏԵՐ.― Ունե՜ս...
(Նա ընկնում է տիրոջ առջևը):
Երգն ու երաժշտությունը, որ չէր դադարած`
շարունակվում է.
«Լի են երկինք ու երկիր փառօք Քո... օրհնութիւն ի
բարձունս...»:
(Պատկերը սկսում է ավելի անորոշանալ. նրա տեղը
ցոլում է արշալույսը, ու հետզհետե իջնում է վարագույրը):
ԹԱՐԳՄԱՆԱԿԱՆ
ՊՈԵՄՆԵՐ
ԵՎ ՎԻՊԵՐԳԵՐ
Վ. ԺՈՒԿՈՎՍԿԻ
ԱՔԻԼԼԵՍ
Միգում կորավ Իդա սարը,
Մըռայլվեցավ Տրովադան,
Լուռ է ռազմի հարթավայրը,
Քընած բանակն Ատրիդյան։
5 Խաղաղ են շուրջ։ Առկայծում են
Խարույկները բանակի,
Երկա՜ր ու ձիգ ձայնարկում են
Պահնորդները մեկ մեկի։
Ծագեց պայծառ լուսնեղջյուրը
10 Ծովի վրա Էգեյան,
Բարձըր ափերն ու աստղերը
Ծովի խորքում ցոլացան։
Դատարկ դաշտում երևում է
Մենակ կառքը Պրիամի,
15 Տանում է իր Հեկտորի դին
Գոռ բանակից հույների։
Ահա կանգնեց ծովի ափին
Աքիլլեսը ահարկու.
― Ընկավ, ծերո՛ւկ, քո Հեկտորը,
20 Հանգավ լույսը քո հոգու։
Անդրոմաքեն ու Հեկաբեն
Դարպասներում անդադար
Քեզ են մընում... դարձիդ րոպեն
Կյանք կամ մահ է նրանց համար։
25 Եվ տըխրաբեր արշալուսին
Կըբուրի խունկ հաշտարար,
Թաղման երգով կըհեծեծեն
Ամեն մի տուն ու տաճար։
Հայր, մայր, այրի մաղթանքներով
30 Սափոր կածեն թանկ փոշին,
Ու, դըժոխքում, աղոթքներով
Հանգիստ կըտան հերոսին։
Խե՜ղճ ալևոր, խոնարհեցիր
Գըլուխդ իմ առաջին,
35 Եվ այս ձեռքը համբուրեցիր,
Որ լաց տըվավ քո աչքին...
Որդուդ մասին էր քո աղերս.
Օ՜, մի՛ տրտմիր, ալեզարդ,
Մի բախտ վըճռեց երկինքը մեզ,―
40 Ինձ էլ ընկճեց Արամազդ։
Մոտ է ժամըս. պատրաստած է
Նետը անգութ օրհասի,
Եվ պարկուհին ընդհատել է
Արդեն օրերն իմ կյանքի։
45 Ճըռընչում է դժոխքի դուռը,
Գուժում է ձայնն ահռելի.
― Վերջացա՜ծ է, հանգավ ջահը
Պելիդեսի օրերի...
Ո՜վ, այս ափից ետ չի գալու
50 Եվ քու որդին անվընաս.
Շուտո՜վ, շուտով պիտի և դու,
Ո՛վ Պելեոս, որբանաս։
Կանցնի ռազմի արհավիրքը,
Աքիլլեսիդ կըսպասես,
55 Կըզարդարես արքունիքը`
Շուք ու փառքով ընդունես։
Մըտիկ կանես դատարկ ծովին
Ափից տըխուր ու տըրտում,
Թե չե՞ն գալիս արդյոք նավեր,
60 Առագաստ չի՞ երևում...
Նավեր կըգան Իլիոնից,
Ես չեմ լինի ոչ մեկում,
Ես չեմ զարթնի մահվան քընից,
Ու կըմընամ այս հովտում...
65 Իզուր վերջին տագնապի մեջ
Դու քո որդուն կըխնդրես
Ու կարկամող բազուկներով
Նրան կողքիդ կըփընտրես։
Սիրած երկրից ժամն անջատման
70 Չի քաղցրացնի նա այն օր,
Ու մինչ ափերն մոռացության
Չի տարածվի ձայնը հոր։
Իմ հայրենի՜ք, վըճիտ ջըրե՜ր,
Չըքնա՜ղ վայրեր հարազատ,
75 Եվ ձիթենիք ու դափնիներ,
Հովիտների շուք ու զարդ,
Ճոխ ծաղկեցե՛ք, փըթըթեցե՛ք,
Ինչպես առաջ, աննըման,
Ինչպես առաջ ― միշտ թընդացե՛ք
80 Միայն ձայներով խընդության։
Բայց Աքիլլես ու Պատրոկլես
Էլ չեք տեսնի դուք բնավ...
Սպերքի ջըրե՜ր, բազուկըս ձեզ
Գըլխիցըս մազ խոստացավ,
85 Բայց գըլուխըս փոթորկալի
Պատերազմում ահագին
Պատրոկլեսին ես զոհեցի,
Էլ չըսպասեք իմ տուրքին։
Պատրաստել է նետը արդեն
90 Ապոլոնը անողոք,
Ըսպասում է նոր եկվորին
Քարոնը սև Ստիքսի մոտ։
Եվ ափերից մոռացության,
Պատրոկլեսը գիշերով
95 Եկավ ինձ մոտ թեթև, անձայն,
Որպես երազ, թըռչելով։
Որպես շունչը մեղմ զեփյուռի
Նա շըշընջաց ինձ վըրա,
Նրա ձայնը ես լըսեցի,
100 Վեր նայեցի ու տեսա
Քընքույշ դեմքին հետք արտոսրի
Եվ անջատման խորին ցավ...
Ձեռքըս իրեն տարածեցի...
Դատարկ մըթնում չըքացավ...
105 Ըսկյուրոսից Նեոպտոլեմ
Դեպի հեռուն կըլողա,
Մի անծանոթ ափ կըտեսնի
Կանաչ բըլրակն իր վըրա։
Նավավարը այնժամ կասի`
110 Դարձած կողմը բըլրակի.
― Ահա շիրիմն Աքիլլեսի,
Այն էլ տեղն է բանակի...
― Այնտե՜ղ, պարսպից նա գիշերով
Երևում էր մեզ ահեղ,
115 Անտանելի հուրն աչքերում,
Սաղավարտով ճաճանչեղ.
Եվ եռակի որոտալով,
Ահ էր ազդում քաղաքին,
Ու Տրոյացին գունատ դեմքով
120 Զենքը ձըգում էր գետին։
― Այնտե՜ղ ձեռքը Ատրիդեսին
Տալով դաշը հաստատեց...
Այնտե՜ղ կառքով նա մոլեգին
Քաղքի վրա հարձակվեց...
125 Այնտե՜ղ հողում իր ետևից
Քարշ տվավ դին Հեկտորի,
Հառեց աչքերն ըսպառնալից
Վըրան լըքած Տըրոյի...
Ու իր նավից Նեոպտոլեմ
130 Կիջնի ափը սըրբազան,
Որ միայնակ բըլրի վըրա
Դընի և՛ սուր, և՛ վահան։
Շուրջը արդեն դատարկվել է...
Խաղա՜ղ Սիմույս ու Քըսանտ,
135 Բաղեղ ու փուշ պատատել են
Տրովադային քարուքանդ։
Կանցնես դաշտը պատերազմի,
Ուր Աքիլլեսն է կըռված,
Կտեսնես հորանն երեների
140 Շիրմաց շուրջը մոռացված։
Ու քեզանից վերև հանկարծ
Կըլըսես ձայն թևերի...
Մենք կըլինենք թև թևի տված,
Ընկերներս հին օրերի...
145 Այնժամ հիշիր Աքիլլեսին,
Երկրից արագ նա անցավ,
Բախտը նըրան անփառունակ
Այստեղ մի դար խոստացավ,
Բայց, մերժելով դատարկ կյանքը,
150 Փառքի րոպեն ընտրեց նա,
Ու ընկերի համար մեռավ,
Հավատարիմ մինչև մահ։
Լըռեց Աքիլլ... Մութն է Իդան,
Իլիոնը դեռ տըխուր,
155 Քընած բանակը Ատրիդյան,
Պատերազմի դաշտը լուռ։
Ու ծըխալով առկայծում են
160 Պահնորդները մեկ մեկի։
Ջ․ ԲԱՅՐՈՆ
ՇԻԼԻՈՆԻ ԿԱԼԱՆԱՎՈՐԸ
ՍՈՆԵՏ ՇԻԼԻՈՆԻՆ
Ո՜վ ազատություն, շունչ հավերժական,
Բանտերումն ես դու շըքեղ ճաճանչում,
Այնտե՜ղ, ուր սիրտը` քեզ բընակարան
Եվ քո սերըն է միայն ճանաչում:
5 Եվ երբ որդիքըդ զարկած շըղթայի,
Անլույս բանտերում նահատակվելով,
Փառավորում են երկիրն հայրենի,
Ծավալվում ես դու հողմի թևերով։
Շիլիո՛ն, քո բանտը սըրբավայր է միշտ,
10 Եվ քո տըխրալի հատակը` սեղան.
Բոնիվարն այնտեղ տանջվեց բազմավիշտ,
Թողեց հետքերը քարերի վըրան։
Եվ թող միշտ մընան նըրանք անջընջում,
Որ բըռնությունից Աստվա՜ծ են կանչում։
15 Գորշ են մազերըս, բայց ոչ տարիքից,
Ոչ էլ մի գիշեր
Դարձա այսպես ծեր,
Որ պատահում է հանկարծ երկյուղից։
Ձեռք ու ոտներս էլ այսպես չորացան
20 Ոչ թե բանելուց, այլ գարշ հանգըստից,
Խավարչտին բանտին երբ ավար դարձան,
Զըրկված արևից, աշխարքից, օդից։
Իմ հայրը այրվեց խարույկի վըրա,
Չուզեց իր պաշտած հավատն ուրանա,
25 Իրեն որդիքն էլ նույն բանի համար
Օթևան գըտան բանտումը խավար։
Յոթ հոգի էինք, մընացել եմ ես։
Մեկը տարիքով, վեցն երիտասարդ,
Ինչպես սկըսան, վերջացրին նույնպես,
30 Հալածանքների սաստկությամբ հըպարտ։
Մինը կըրակում, երկուսը կըռվում
Կընքեցին իրենց հավատն արյունով,
Իրենց հոր նըման մեռան անկոտրում
Թըշնամու մերժած Աստծու անունով։
35 Վերջին երեքը բանտն էին ձըգված,
Որոնցից ես եմ մընացել հիմի,
Հիվանդ բեկորըս մեր անբախտ տոհմի։
Այնտե՜ղ, հին ու խոր բանտում Շիլիոնի
Յոթը հատ սյուներ գոթական ձևի,
40 Յոթը հա՜ստ սյուներ, ծանր ու գորշագույն,
Երևում են թույլ մի շողով տըժգույն,
Որ, ասես իրեն ճամփան մոլորել,
Պատի արանքից պատահմամբ ընկել,
Խոնավ հատակին խաղում է տըխուր,
45 Ինչպես ճահճային աղոտ մոլեհուր։
Ամեն սյունի մեջ այնտեղ մի օղ կա,
Եվ ամեն օղակն ունի մի շըղթա։
Սոսկալի բան է երկաթի շըղթան.
Ուտում են նըրա ժանգ-ժանիքները.
50 Նըրանք մաշելով մարմնիս մեջ մըտան,
Ու չեն ջնջվելու երբե՜ք հետքերը,
Մինչև չըթողնեմ օրվան լույսը վառ,
Ծանը՜ր, ատելի աչքերիս համար,
Որոնք չըգիտեմ, թե քանի տարի
55 Չեն տեսել պայծառ երեսն արևի։
Այդ տարիների չեմ հիշում թիվը.
Թողեցի նըրանց տըխուր հաշիվը
Այն օրից, ինչ որ եղբայրս վերջին
Թոշնեց ու մեռավ աչքիս աոաջին։
60 Նըրանք սյուներին մեզ շըղթայեցին։
Մենք ջոկ-ջոկ էինք, թեև միասին,
Մենք չէինք կարող ոչ մի քայլ անել,
Ոչ իրար երես խավարում տեսնել։
Աղոտ, կապտավուն այն լույսն էլ որ կար,
65 Մեզ մեր աչքերում դարձըրեց օտար։
Այսպես միասին, բայց ջոկ-ջոկ կապած,
Աշխարքի ամեն բարիքից զըրկված,
Մի մըխիթարանք միայն ունեինք,
Որ իրար ձայներ իմանում էինք։
70 Ու սըրտով կըպած, իրարից հեռու
Մենք ըսկըսեցինք սիրտ տալ իրարու
Նոր-նոր հույսերով կամ թե հին վեպով,
Կամ հերոսական անվեհեր երգով։
Սըրանք էլ սակայն պաղեցան վերջում.
75 Տըխուր էին մեր ձայները հընչում,
Տըխո՜ւր ու խըռպոտ, խուլ ու ահռելի`
Պաղ արձագանքը բանտի քարերի...
Մեր փոքրը, որին հայրըս սիրում էր,
Որ մեր հանգուցյալ մոր ճակատն ուներ,
80 Ու աչքերն ինչպես կապույտը երկնի,
Նա էր իմ հոգին տանջում ավելի։
Իրավ, տեսնելիս մարդ չէր դիմանում.
Այնպիսի՜ թըռչնակ այսպիսի՜ բընում...
Գեղեցիկ էր նա, պայծառ ու մաքուր,
85 Եվ ուրախ, զըվարթ սըրտով բընատուր։
Մյուսն էլ նըրա պես հոգով անարատ,
Ծընված էր սակայն հուժկու տըղամարդ:
Ուրախ ու պատրաստ ամեն ժամանակ
Աշխարքի ընդդեմ խիզախել մենակ,
90 Միայն թե չըհեծեր շըղթայի տակին.
Շըղթայի ձայնից մարում էր հոգին։
Նա լուռ, անմըռունչ ընկնում էր արդեն։
Ես էլ թերևս ընկճըված նույնքան,
Ճիգ էի անում, որ սըրտապընդվեն
95 Վերջին հույսերը թանկագին մեր տան։
Իզո՜ւր, նա ընկավ, նա մեռավ... տեսա...
Ես տանջվում էի թեև, աշխատում,
Շըղթաս կըրծոտում, շըղթաս կըտրատում,
Տագնապի ժամին իրեն չըհասա...
100 Նա մեռավ... Եկան, կապանքը վերցրին,
Հենց այնտեղ, բանտում, աչքիս առաջին
Մի փոս փորեցին սառն ու երեսանց...
Աղաչանք արի, խընդրեցի նըրանց,
Որ շընորհ անեն` թաղեն այնտեղում,
105 Ուր որ արևի ճաճանչն է խաղում...
Այս խենթ, խելագար տըխմար մի միտք էր,
Բայց այն ժամանակ գըլուխս էր մըտել,
Թե ազատ ծընված, ազատ սովորած
Իմ եղբոր հոգին, թեկուզ և մեռած,
110 Չէր հանգըստանա գերության բանտում...
Զուր էի սակայն այնպես պաղատում.
Նըրանք ինձ վըրա քահ-քահ խընդացին,
Եվ մեր սիրելի եղբայրը կըրկին
Այն պաղ, անդալար հողումն է թաղված,
115 Ու գըլխի վերև անբաժան կախված
Բըռնակալներին վայել հուշարձան`
Եղբորըս կըրած ու թողած շըղթան։
Իսկ մեր ծաղիկը, փոքրը մեզանից,
Ամենքից սիրվածն իր ծընված ժամից,
120 Իր սիրուն դեմքով մեր մոր պատկերը,
Մեր գերդաստանի մանկական սերը,
Նահատակ մեր հոր ցնորքը նվիրական
Եվ իմ հոգսերի վերջին առարկան,
Որի համար միայն ինձ պահում էի,
125 Որ նըրան ազատ գեթ մի օր տայի.
Նա, որ դեռ հոգին պահել էր այնպես
Տակավին զըվարթ, գուցե առերես,
Նա էլ խորտակվեց, օրեցօր և նա՛
Սկըսավ թոշնել ցողունի վըրա։
130 Բայց այնքա՜ն խաղաղ էր նա թառամում,
Լո՜ւռ, մեղմիկ հալվում, ուժերը քամվում,
Առանց արցունքի, քնքույշ ու բարի...
Ինձ համար էր միայն հոգում ու ցավում...
Եվ ոչ մի տըրտունջ, մի «ա՛խ» չարավ նա
135 Իրեն վաղաժամ օրհասի վըրա։
Մի փոքըր խոսեց մեր լավ օրերից,
Մի քիչ ըսփոփեց, հույսեր տըվավ ինձ,
Քանզի ես անհուն վըշտից քարացել,
Կորուստիս առջև լուռ էի կացել.
140 Ապա թառանչը, որ զըսպում էր նա,
Արդեն երկարեց, նըվազեց ահա...
Ականջ դըրի ես... չէր լսվում իսպառ,
Ձայն տըվի նըրան ահից խելագար...
Կանչեցի... կարծես մի ձայն լըսեցի...
145 Ուժգին ցընցումով շըղթաս կըտրեցի,
Ընկա նըրա մոտ. նըրան չըգըտա...
Ես էի մենակ մըթնումը շարժվում.
Ես էի ապրում, ես էի շընչում
Անիծված օդը մեր խոնավ բանտի։
150 Սա գետնի վըրա, նա գետնի տակին,
Երկու եղբայրս էլ վախճանված էին։
Ընկած չոր ձեռքը բըռնեցի, ավա՜ղ,
Նըրա պես նույնիսկ իմ ձեռքն էլ էր պաղ։
Ուժ չըկար շարժվեմ կամ մի ճիգ անեմ,
155 Բայց զգում էի, որ դեռ ապրում եմ...
Կատաղի մի վիշտ, երբ գիտենք, որ նա,
Ում սիրում էինք, այլևս չըկա...
Չըգիտեմ ինչպես,
Չէի մեռնում ես.
160 Երկրում ինձ համար
Էլ ոչինչ չըկար...
Իսկ հետո այնտեղ ինձ ինչ պատահեց,
Այդ ես չըգիտեմ ու չեմ իմացել.
Նախ օդը հատավ, լույսը պակասեց,
165 Ապա թե մութը չըքացավ հանկարծ։
Զգացում ու միտք` էլ ոչինչ չըկար։
Չէի հասկանում, ինչ էի զգում,
Քարերի միջին կանգնած մի լեռ քար,
Մի լերկ ապառաժ` գագաթը միգում...
170 Ամեն բան դատարկ, մըռայլ ու գորշ էր։
Ոչ ցերեկ էր այն և ոչ էլ գիշեր,
Եվ ոչ իմ բանտի նըսեմ լույսը կար,
Այնքան ատելի աչքերիս համար։
Մի տարածություն` դատարկությամբ լի,
175 Եվ հաստատություն` առանց մի տեղի...
Չըկային աստղեր, ժամանակ, աշխարհ,
Ոչ փոփոխություն, ոչ բարի, ոչ չար.
Խորի՜ն լռություն... և կանգնած օդում
Ոչ մահվան նշույլ, ոչ կյանք էր նկատվում.
180 Այն անգործության մի ծով էր կանգուն,
Անշարժ ու համըր, խավար ու անհուն...
Բայց ահա մի շող ցոլաց իմ գըլխում.
Այն մի գեղեցիկ թըռչունի ձայն էր,
Մերթ լըռում էր նա, մերթ նորից երգում.
185 Այնպես քընքույշ երգ լըսած չէի դեռ։
Մինչ լըսում էի կախարդված հոգով,
Լըցվեցին աչքերըս ուրախ արցունքով
Եվ ես միառժամ չէի նըկատում
Թըշվառությունըս այն խավար բանտում:
190 Բայց շուտով միտքըս սովոր ընթացքով
Երբ վերադարձավ, իրական աչքով
Շուրջըս, վերևըս ես տեսա կըրկին
Պատերն, օճորքը, նըկուղը մըթին,
Առաջվա նըման ուր որ հազիվ հազ
195 Արևի շողքը ընկնում էր նվազ։
Բայց և այն ճեղքում, որ ընկնում էր նա,
Ավելի հանգիստ քան ծառի վըրա,
Նըստած էր թըռչնակն ուրախ ու անփույթ,
Մի սիրո՜ւն թըռչնակ, թևերը կապույտ։
200 Հազար զանազան բաների վըրա
Գեղգեղում էր նա.
Ու ինձ էր ասում կարծես բոլորը։
Դեռ ոչ մի անգամ մինչև այն օրը
Նըրա նըմանը տեսած չէի ես,
205 Ոչ էլ կըտեսնեմ։ Նա էլ էր ասես
Ինձ նըման մենակ, ընկերից զըրկված,
Սակայն ինձ նըման հույսը չէր հատած։
Նըրա համար էր նա եկել մենակ,
Որ մըխիթարի ինձ որբ ժամանակ.
210 Ու ծըլվըլալով մութ բանտիս ծայրից`
Լըցնում էր կյանքով իմ սիրտը նորից։
Բայց ո՞վ էր ինքը, իմ հյուրը երգիչ.
Արդյոք երկընքի ազատ բնակի՞չ,
Թե՞ իր վանդակից հենց նոր ազատվել,
215 Եկել էր իմիս վերևը նըստել...
Չըգիտեմ, բայց ես` քաշած գերություն
Չէի ցանկալ քեզ, սիրունիկ թըռչո՛ւն։
Սակայն թերևս թըռչնի կերպ առած
Մի այցելու էր դըրախտից թըռած...
220 Այս միտքը այնժամ, թող ներե ինձ Տեր,
Պատճառեց անչափ խինդ ու արցունքներ։
Մըտածում էի, թե նա իմ կարոտ
Եղբոր հոգին էր, եկել էր ինձ մոտ...
Բայց հանկարծ թըռավ և ես իմացա,
225 Որ մի հողեղեն արարած էր նա.
Մի՞թե կարող էր եղբայրըս թըռչել,
Ինձ կըրկին մենակ թողնել այն բանտում,
Ինչպես պատանում փաթաթած մեռել,
Ինչպես մի սև ամպ պայծառ կապույտում։
230 Փոխվեց վիճակըս այն ժամանակից,
Պահապաններըս դարձան կարեկից։
Չըգիտեմ ինչու մեղմացան նըրանք,
Որ սովոր էին տեսնել չարչարանք,―
Բայց այսպես եղավ։ Ոչ ոք իմ կըտրած
235 Շըղթան չըկապեց ու մընաց միշտ բաց։
Եվ շրջում էի իմ բանտում ազատ
Ողջ երկարությամբ, մի պատից մի պատ։
Բայց երբ թըվում էր, անըզգույշ քայլով
Կոխեցի նըրանց հանգիստը տըխուր
240 Դողդողում էի սաստիկ հևալով
Ու սիրտըս ցավից ճըմլում էր ամուր։
Ես ոտնատեղեր փորեցի պատում.
Սակայն փախչելու չէի աշխատում,
Ես թաղել էի արդեն բոլորին,
245 Որոնք աշխարքում ինձ սիրում էին,
Եվ այնուհետև աշխարքն ինձ համար
Մի բանտ էր նույնպես, բայց մեծ ու անծայր։
Էլ ոչ ոք չըկար այնտեղ ինձ մոտիկ.
Հայր, մայր, կամ եղբայր, ընկեր կամ որդիք...
250 Ես ուզում էի միայն բարձրանալ
Վանդակով փակած լուսամուտներին,
Այնտեղից հանգիստ, մի անգամ դարձյալ
Նայել հըրճվանքով բարձըր սարերին։
Ես տեսա նըրանց. դարձյալ նույնն էին
255 Ու չէին փոխվել նըրանք ինձ նըման.
Կըրկին դարևոր ձյունը գըլխներին,
Ներքև մեծ լիճը, կապտաջուր Ռոնան...
Ջըրերը զըվարթ աղմըկում էին
Մացառուտներում, ժայռերի միջին,
260 Արևում փայլում ճերմակ քաղաքը
Ու լըճում հանդարտ սահում նավակը,
Թեթև՜, ձյունափայլ առագաստը բաց։
Ապա այնտեղ ցած
Մի փոքրիկ կըղզի մենավոր, կանաչ
265 Ժըպտում էր, ասես, իմ աչքի առաջ։
Բանտիս հատակից մի քիչ մեծ կըգար
Ու բուսել էին վըրան երեք ծառ։
Լեռնային հովը շընչում էր այնտեղ,
Ափերին վըճիտ ջըրերը ծըփում,
270 Զըմրուխտ դալարի միջում գունագեղ,
Քընքույշ, վառվըռուն ծաղիկներ ծաղկում։
Բանտի պատի տակ ձըկան մի վըտառ
Լողում էր անչափ ուրախ ու կայտառ,
Թագավորում էր արծիվն վերևում,
275 Ու թափն ավելի ուժգին էր թըվում,
Երբ որ նա հանկարծ ուղղում էր դեպ ինձ։
Աչքերս արցունքով լըցվեցին նորից
Ու այնպե՜ս թախիծ տիրեց իմ սըրտին,
Ասես ցավեցի, որ լուսամուտին
280 Եկա մոտեցա իմ շըղթան թողած։
Շտապով իջա դարձյալ դեպի ցած
Ու մըռայլ բանտիս խավարը ահա
Ծանըր ճընշելով չոքեց ինձ վըրա։
Ամիսներ, տարիք թե օրեր անցան,
285 Ես ոչ հաշվել եմ և ոչ իմացել.
Մութն էր իմ բանտը, տըխուր մըշտական
Ու երբեք պայծառ հույս չեմ ունեցել։
Եկան վերջապես ինձ ազատելու.
Չէի հասկանում` ո՜ւր եմ գընալու,
290 Ոչ էլ հարցըրի` է՛ր են ազատում.
Մին էր ինձ համար, ազատ թե բանտում.
Ու այն ժամանակ իմ բանտի միջին,
Երբ որ ձըգեցին կապանքըս վերջին,
Այնպես էր թըվում, թե նըրանք եկել,
295 Ուզում էին ինձ բաժանել, զըրկել
Իմ երկրորդ տանից։ Ես մինչև անգամ
Այնտեղ սարդերին դարձա բարեկամ.
Ու միշտ ուշադիր հետևում էի,
Երբ որ լըրջորեն նըրանք ձանձրալի
300 Իրենց արհեստով էին ըզբաղվում.
Կամ դիտում էի, երբ մուկն էր խաղում
Լուսնի լուսի տակ։ Ինչո՞ւ նըրանց պես
Ինձ էլ մեր տանը չըզգայի և ես...
Մենք` բընակիչներ ամենքըս մի տան,
305 Ու ես նըրանց մեջ մի պետ անսահման,
Կյանքի ու մահվան վըճիռն իմ ձեռքում.
Բայց այնպե՜ս խաղաղ էինք բընակվում...
Նույնիսկ շըղթայիս դարձա ես ընկեր...
Այսպես մընալով օրեր, տարիներ,
310 Սովորում է մարդ իրեն վիճակին,
Ու... ես ցավեցի իմ բանտի շեմքին։
ՀԱՏՎԱԾՆԵՐ «ՉԱՅԼԴ ՀԱՐՈԼԴ» ՊՈԵՄԻՑ
1. ՉԱՅԼԴ ՀԱՐՈԼԴԻ ԵՐԳԸ
Մնաս բարյավ, կապույտ հեռվում
Կորչող եզերք հայրենի,
Բուքն հեծում է, ծովը գոռում,
Ճայը ճըչում վայրենի։
5 Արևն ահա շտապում է
Ծովի խորքում հանգչելու…
Բարի գիշեր, իմ հայրենի՛ք,
Մնաս բարյավ նաև դու։
Կանցնեն ժամեր, և նա կրկին
10 Նոր առավոտ կըծնի,
Ես կողջունեմ ծով ու երկինք,
Բայց ոչ հողը մայրենի…
Ապարանքըս ամայացած,
Օջախս հանգած ― անկըրակ,
15 Պատերիս մեջ խոտ է լցված,
Շունըս ոռնում դռան տակ։
― Մոտիկ արի՛, մանկլավիկս,
Ինչո՞ւ համար ես կոծում,
Վախենո՞ւմ ես ալիքներից,
20 Թե՞ ցըրտիցն ես դողացնում։
Սրբի՛ր աչքիդ արտասուքը,
Պինդ է մեր նավն և թեթև,
Հազիվ նրան կարողանար
Հասնել բազեն սըրաթև։
25 ― Չեմ վախենում, թող հողմահար
Ալիքները բարձրանան,
Բայց դու, պարո՛ն, մի՛ զարմանար,
Որ ես լալիս եմ այսքան.―
Հեռացել եմ ես իմ հորից
30 Եվ մորիցըս սիրասուն,
Դու ես ընկեր մընացել ինձ,
Եվ Նա, որ կա երկնքում։
Հայրս օրհնեց գալիս ինձի
Եվ չըտնքաց միանգամ,
35 Բայց մայրս խիստ պիտի հեծի,
Մինչև ես ետ կըդառնամ։
― Հերի՛ք, մանուկ, այդ արցունքը
Վայե՞լ է քո աչքերին.
Թե պարզ լիներ և իմ սիրտը,
40 Իմ աչքերս էլ կուլային։
Ե՛կ, զինակիրս հավատարիմ,
Ի՞նչ գունատ ես երևում,
Ֆրանսիացո՞ւց մեր ոխերիմ,
Թե՞ բուքիցն ես վախենում։
45 ― Ինձ համար չեմ դողում, պարո՛ն,
Այդքան թույլ չէ քո ծառան,
Բայց հարազատ կնոջ հոգսը
Դժգունացնում է նորան։
Ամրոցիդ մոտ ես տխրադեմ
50 Զավակներիս թողեցի,
Արդ, հոր մասին եթե հարցնեն,
Մայրը նրանց ի՞նչ ասի…
― Բավական է, բարի ծառաս,
Դու իրավ ես վշտանում,
55 Իսկ ես անփույթ եմ ավելի,
Ծիծաղելով եմ գընում։
Եվ արդյոք ո՞վ կըհավատար
Հառաչանքին կանացի,
Մեր տեսած լացը մի օտար
60 Սիրուն աչքից կըսրբի…
Չեմ ափսոսում վայելքս հին,
Ոչ վտանգից կըսարսեմ,
Այն է, որ չեմ թողնում մեկին,
Որի համար արտասվեմ։
65 Եվ այժմ ահա ես մենակ եմ
Լայնատարած այս ծովում,
Բայց թե ինչո՞ւ կըհառաչեմ,
Երբ ինձ համար չեն ցավում։ ―
Շունըս երկար չի ոռնալու,
70 Մի ուրիշը կըխնամի,
Եվ, թե լինեմ ես դառնալու,
Պատառ-պատառ ինձ կանի։
Դե՛հ, իմ նավակ, մենք սլանանք,
Ծովի վերա փրփրադեզ,
75 Ուր որ կուզես, հոգ չէ, գնանք,
Միայն հայրենիք չըտանես։
Ողջո՜ւյն, ողջո՜ւյն մութ ալիքներ.
Եվ, երբ աչքիցս ընկնեիք,
Ողջո՛ւյն, խուղե՜ր, անապատնե՜ր…
80 Բարի գիշեր, հայրենի՜ք։
2. ԻՆԵՍԻՆ
Ո՛չ, մի ժըպտա ինձ ― իմ մութ ճակատին,
Ավա՜ղ, քեզ ժըպտալ կարող չեմ էլ ես,
Բայց երկինք չանե, որ լաց լինես դու,
Եվ լաց լինես դու գուցե զուր ― ինձ պես։
5 Թե էն ես հարցնում` ինչ ցավ է գաղտնի,
Որ խընդությունըս ու կյանքս է մաշել,
Իզուր է, չըքնաղ, իզուր կիմանաս,
Եվ դու էլ նույնիսկ չես կարող բուժել։
Ոչ սերն է պատճառ, ոչ ատելություն,
10 Ոչ սին փառքերի կորուստը, ավա՜ղ,
Որ փախչում եմ ես ձըգած տեղ ու տուն,
Ձըգած ամեն բան, ինչ որ թանկ էր վաղ։
Ինչ որ տեսնում եմ, լըսում աշխարհում ―
Ձանձրացնում է ինձ ամեն, ամեն բան,
15 Էլ գեղեցկությունն ինձ չի գըրավում,
Ոչ էլ քու աչքերն այդքան աննըման։
Էս էն անհանգիստ վիշտն է ամեհի,
Որ թափառական ջըհուդն ուներ հեգ.
Շիրմից էն կողմը չի ուզում նայի,
20 Էս կողմը հուսալ չի կարող երբեք։
Էլ ո՞ւր փախչեմ ես ինքըս ինձանից,
Թեկուզ հեռավոր երկրի մի անկյուն,
Ուր էլ որ գընամ` հետևում է ինձ
Կյանքի էս ժանգը ― մըտքիս դևն անքուն։
25 Ուրիշներն այնինչ, հաճույքից հարբած,
Վայելում են գոհ` ինչ լըքել եմ ես...
Ո՜վ, թող վայելեն, ու երնե՜կ, երնեկ
Իրենց երազից չըզարթնեն ինձ պես։
Ես պետք է անցնեմ աշխարհից աշխարհ,
30 Քանի ետ նայեմ այնքան անիծեմ,
Եվ էն է սփոփանք մնում ինձ համար ―
Վատթարն եմ տեսնել ― ինչ էլ գա իմ դեմ։
Բայց էն վատթարը... մի հարցնի էդ ինձ.
Գո՛ւթ արա, սիրո՛ւն, ժպտա դու կրկին,
35 Մի քաշի այդպես դիմակն իմ սրտից,
Որ տեսնես տակի դժոխքն ահագին։
Մ. ԼԵՐՄՈՆՏՈՎ
ՄԾԻՐԻ
Ճաշակելով ճաշակեցի զսակաւ մի մեղր,
և ահա մեռանիցիմ ես։
Ա ԳԻՐՔ ԹԱԳ.
Սըրանից առաջ մի քանի տարի,
Այնտեղ, ուր Արագվ ու Կուր գետերի
Ջըրերն աղմուկով խառնըվում իրար,
Գըրկվում են երկու քույրերի նըման,
5 Կար մի մենաստան։ Կարող է այժմ էլ
Անցորդը սարի ուսերից տեսնել
Քանդված դռների կանգուն սյուները,
Վանքի կամարն ու աշտարակները։
Բայց անուշահոտ ծուխը բուրվառի
10 Էլ չի վերանում կամարի տակին
Եվ ոչ լսվում է աղոթողների
Երգը գիշերվա ուշ ժամանակին։
Այժըմ մեն-մենակ զառամյալ մի ծեր,
Ավերակ վանքի պահնորդ կիսամեռ,
15 Ընկած մտքիցը մարդկանց ու մահի,
Սրբում է փոշին շիրմաքարերի,
Որոնք պատմում են անցած դարերի,
Անցած փառքերի ու նըրա մասին,
Թե ինչպես ճնշված իր թագի տակին,
20 Այս ինչ թագավորն, այս ժամանակին
Իր ժողովուրդը հանձընեց ռուսին։
Մի ռուս գեներալ Կովկաս լեռներից