EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Դու արել ես ինձ քաղաքի ծառան,
Դու թողել ես ինձ օտարի դըռան...
Հորեղբայրն ասավ.― Ա՛յ խենթ, խելագար,
Ոսկին պահել եմ Մելիքի համար,
465 Որ քաղցըր լինի աչքը մեզ վըրա։
Չըտըվիր, հիմի որ զորք առնի` գա,
Սասմա քար ու հող հեղեղի, տանի,
Ո՞վ դեմը կերթա, ո՞վ կըռիվ կանի։
― Դու կա՛ց, հորեղբա՛յր, թող գա, ե՛ս կերթամ,
470 Կերթամ, ե՛ս նըրան պատասխան կըտամ։
Ու մութ մարագի դըռանը զարկեց,
Փակած աղջիկներ հանեց, արձակեց։
― Գընացե՛ք, ասավ, ազատ ապրեցե՛ք,
Սասունցի Դավթին արև խընդրեցեք։
475 Էսպես ջարդված, արյունլըվա
Փախան, ընկան հողը Մըսրա
Մըսրա կանայք հեռվից տեսան,
480 Հեռվից տեսան, ուրախացան
Ու ծափ տըվին կըտերներին.
― Եկա՜ն, եկա՜ն, բերի՜ն, բերի՜ն...
Մեր Կոզբադին գնաց Սասուն,
Կանայք բերավ քառսուն-քառսուն,
485 Կարմիր կովեր բերավ կըթան`
Գարնան շինենք եղ ու չորթան...
Հենց մոտեցան, նըկատեցին,
Ծափ ու խընդում ընդհատեցին,
Քըրքըջացին
490 Ու կանչեցին.
― Է՜յ, Կոզբադին մեծաբերան,
Էդ որտեղի՞ց լերան-լերան,
Լերան-լերան կըգաս փախած,
Հաստ գըլուխըդ կիսից ճըղած։
495 Էն դո՞ւ չասիր` գընամ Սասուն,
Կանայք բերեմ քառսուն-քառսուն,
Քառսուն բեռնով ոսկի հանեմ,
Հայոց երկիր ավեր անեմ։
Գացիր Սասուն քանց գել գազան,
500 Ետ ես գալի քանց շուն վազան...
Ու Կոզբադին խիստ բարկացավ.
― Սո՛ւս կացեք դուք, լըրբե՛ր, ասավ.
Ձեր մարդիկն եք տեսել դուք դեռ,
Դուք չեք տեսել Սասմա ծըռեր։
505 Սասմա ծըռեր լերան-լերան,
Նետեր ունեն մի-մի գերան.
Սասմա երկիր քար ու կապան,
Դըժար սարեր, ձոր ու ծապան.
Նըրանց խոտեր ― ինչպես կեռ թուր,
510 Զորք ջարդեցին երեք հարյուր...
Ասավ ու էլ չառավ դադար,
Վըռազ-վըռազ, գըլխապատառ
Վազեց իրեն թագավորին։
Խընդաց թագվորն իր աթոռին։
515 ― Ապրե՛ս, ապրե՛ս, քաջ Կոզբադին,
Արժե` կախեմ ես քու ճըտին
Մեր ղուզղունի* մեծ նըշանը ―
Պարգև քու մեծ հաղթությանը։
Ո՞ւր են, հապա առաջըս բեր
520 Սասմա ոսկին ու աղջիկներ։
Ասավ Մելիք, ու Կոզբադին
Գըլուխ տըվավ մինչև գետին.
― Ապրա՜ծ կենաս, մեծ թագավոր,
Զոռով փախա ես ձիավոր,
525 Ո՞նց բերեի Սասմա ոսկին։
Մի խենթ ծընվեց Հայոց ազգին,
Ոչ ահ գիտի, ոչ տեր ու մեծ,
Գըլուխս էսպես տըվավ ջարդեց.
«Չե՛մ տալ, ասավ, իմ հոր ոսկին,
*Արծիվ` ըստ Թումանյանի բացատրության (խմբ․)
530 Չեմ տալ կանայք իմ հայ ազգին,
Սասմա երկիր ձեզ տեղ չըկա...
Քո թագավոր, ասավ թո՛ղ գա,
Թող գա` ինձ հետ կըռիվ անի,
Թե ղոչաղ է` զոռով տանի»։
535 Կատաղեց, փըրփրեց Մըսրա թագավոր.
― Կանչեցե՜ք, ասավ, իմ զորքը բոլոր.
Հազար հազար մարդ նորելուկ մանուկ,
Հազար հազար մարդ անբեղ, անմորուք,
Հազար հազար մարդ բեղը նոր ծըլած,
540 Հազար հազար մարդ նոր թախտից ելած,
Հազար հազար մարդ թուխ միրուքավոր,
Հազար հազար մարդ սիպտակ ալևոր,
Հազար հազար մարդ, որ փողեր հընչեն,
Հազար հազար մարդ, որ թըմբուկ զարկեն...
545 Կանչեցե՜ք, թող գան, հագնեն զե՜նք, զըրա՜հ,
Կըռիվ տի գընամ ես Դավթի վըրա,
Սասունն ավերեմ,
Հեղեղեմ, բերեմ։
Էսպես անհամար զորքեր հավաքեց,
550 Եկավ Սասմա դաշտ, բանակը զարկեց
Ու ծանըր նըստեց Մըսրա թագավոր։
Էնքան ահագին բազմությունն էն օր
Բաթմանա ջըրին եկավ ու չոքեց,
Ով եկավ, խըմեց ― գետը ցամաքեց,
555 Սասմա քաղաքում մընացին ծարավ։
Ձենով Օհանին զարմանքը տարավ։
Քուրքը ուսն առավ, սարը բարձրացավ.
Սարը բարձրացավ, տեսավ, ի՜նչ տեսավ։
Ճերմակ վըրանից դաշտը ճերմակել,
560 Ասես` էն գիշեր ձըմեռը եկել,
Սպիտակ ձյունով պատել էր Սասուն։
Լեղին ջուր կտրեց, կապ ընկավ լեզուն,
Հարա՜յ կանչելով` փախավ տուն ընկավ.
― Վա՜յ, փախե՜ք, եկա՜վ... հա՜յ, հարա՜յ, եկավ...
565 ― Ի՞նչը հորեղբա՛յր, ի՞նչը, ի՞նչն եկավ...
― Ցավն ու կըրա՜կը Դավթի պինչն եկավ։
Մըսրա թագավոր ելել է, եկել,
Եկել, մեր դաշտին բանակ է զարկել.
Թիվ կա աստղերին, թիվ չկա զորքին...
570 Վա՜յ մեր արևին, վա՜յ մեր աշխարքին...
Ե՜կ, ոսկին տանենք, աղջիկներ տանենք,
Չոքենք առաջին, պաղատանք անենք,
Գուցե թե գըթա,
Մեզ սըրի չտա...
575 ― Դու կա՛ց, հորեղբայր, դու դարդ մի՛ անիր..
Գընա՛, քու օդում դու հանգիստ քընիր.
Հիմի ես կելնեմ Սասմա դաշտ կերթամ,
Մըսրա-Մելիքին պատասխան կըտամ։
Ու գընաց Դավիթ ծանոթ պառավին.
580 ― Նանի ջա՛ն, ասավ, ժանգոտած ու հին
Երկաթի կըտոր, անթարոց, շամփուր,
Ինչ ունես, չունես, հավաքի՛ր, ինձ տուր,
Մի էշ էլ գըտիր, որ վըրեն նըստեմ,
Կըռիվ տի գընամ Մըսրա զորքի դեմ։
585 ― Վա՜յ, Դավի՛թ, ասավ, մահս տանի քեզ.
Դո՞ւ պետք է էն հոր զավակը լինե՜ս...
Քու հերն ուներ կըռվի համար
Հըրեղեն ձի, ոսկի քամար,
Ծալ-ծալ կապեն, գուռզը պողպատ,
590 Թամբ սադափեն, կուռ սաղավարտ,
Խաչ պատրաստին իր աջ բազկին,
Զըրահ շապիկ, Թուր-Կեծակին,
Դու եկել ես, ա՛յ խենթ ու ծուռ,
Ինձնից կուզես էշ ու շամփո՜ւր...
595 ― Ամա՛ն, նանի՛, չեմ լըսել դեռ։
Ո՜ւր են հիմի իմ հոր զենքեր։
― Հորեղբորըդ գընա հարցուր.
Ո՞ւր են, ասա, հանի՛ր, բեր, տուր։
Բան է, թե որ չըտա սիրով,
600 Աչքը հանիր` խըլիր զոռով։
Դավիթ գընաց հորեղբոր մոտ.
― Է՜յ հորեղբայր, կանչեց հերսոտ,
Իմ հերն ուներ կըռվի համար
605 Ծալ-ծալ կապեն, գուռզը պողպատ,
Թամբ սադափեն, կուռ սաղավարտ,
Կըտաս ― բեր տուր...
610 ― Վա՜յ, Դավիթ ջա՜ն,
Ահից գոռաց Ձենով Օհան.
Քո հոր մահվան տարուց ― օրից
Դուրս չեմ հանել ձին ախոռից,
Ոչ սընդուկից Թուր-Կայծակին,
615 Զըրահ շապիկ, ոսկի գոտին...
Ինձ թող ամա՜ն, մի՛ սպանիր,
Կուզես ― հըրեն, գընա հանի՛ր։
Հագավ Դավիթ զենքն ու զըրահ,
Կապեց գոտին, Թուր-Կեծակին,
620 Խաչն էլ իր հաղթ բազկի վըրա,
Ելավ, հեծավ Առյուծ հոր ձին,
Հոր ձին հեծավ ու մըտրակեց.
Ձենով Օհան լալով երգեց.
― Ափսո՜ս, հազա՜ր ափսոս հըրեղեն մեր ձին,
625 Ա՜խ, հըրեղեն մեր ձին.
Ափսո՜ս, հազա՜ր ափսոս մեր ոսկի գոտին.
Ա՜խ, մեր ոսկի գոտին.
Ափսո՜ս թանկ կապեն, որ հագին տարավ,
Ա՜խ, որ հագին տարավ...
630 Դավիթ բարկացավ,
Ձին քշեց, դարձավ,
Օհանը վախեց,
Իր երգը փոխեց.
«Ափսո՜ս, նորելուկ Դավիթըս կորավ,
635 Ա՜խ, Դավիթըս կորավ»։
Էս որ իմացավ,
Դավիթ մեղմացավ,
Իջավ, Օհանի ձեռքը համբուրեց։
Ձենով Օհանն էլ, ինչպես հայր ու մեծ,
640 Օրհնեց, խըրատեց նըրան հայրաբար,
Դեպի Սասմա դաշտ դըրավ ճանապարհ։
Սասունցի Դավթին ուներ մի քեռի,
Անունը Թորոս, ահեղ աժդահա։
Սա էլ իմացավ համբավը կըռվի,
645 Մի բարդի ուսին գալիս է ահա։
Գալիս է` հեռվից բարձըր գոռալով.
― Ի՜նչ եք վեր եկել էս դաշտի միջում,
Քանի գըլխանի մարդիկ եք կամ ո՞վ,
Սասունցի Դավթին որ չեք ճանաչում...
650 Բա չե՞ք իմանում, որ էստեղ է նա
Գալու` խաղացնի իր ձին թևավոր.
Չըքվեցե՜ք, հիմի ուր որ է` կըգա,
Եկել եմ սըրբեմ մեյդանը էսօր։
Ասավ ու քաշեց իր ուսի բարդին,
655 Սըրբեց բանակից մի քըսան վըրան...
Դավիթն էլ ահա սարի գագաթին
Կանգնած` գոռում է վիշապի նըման.
― Ով քընած եք` արթուն կացե՜ք,
Ով արթուն եք` ելե՜ք, կեցե՜ք,
660 Ով կեցել եք` զենք կապեցե՜ք,
Զե՛նք եք կապել` ձի թամբեցե՜ք,
Ձի եք թամբել` ելե՜ք, հեծե՜ք,
Հետո չասեք` թե մենք քընած ―
Դավիթ գող-գող եկավ, գընաց...
665 Էսպես կանչեց ասպանդակեց,
Ու, ինչ ամպից կայծակ զարկի,
Մըսրա զորքի մեջտեղ զարկեց,
Շողացնելով Թուր-Կայծակին։
Ջարդեց, փըշրեց մինչև կեսօր.
670 Կեսօր արինն ելավ հեղեղ,
Քըշեց, տարավ հազարավոր
Մարդ ու դիակ ողջ միատեղ։
Կար զորքի մեջ մի ալևոր,
Աշխարք տեսած ու բանագետ.
675 ― Տըղե՛րք, ասավ, ճամփա տըվեք,
Գընամ խոսեմ ես Դավթի հետ։
Գընաց` կանգնեց Դավթի առաջ,
Էսպես խոսեց էն ծերունին.
― Դալար կենա՛, կուռըդ, ո՛վ քաջ,
680 Սուրըդ կըտրուկ միշտ քո ձեռին։
Մի ծերունուս խոսքին մըտիկ,
Տե՛ս, քու խելքը ինչ է կըտրում։
Ի՞նչ են արել քեզ էս մարդիկ,
Հե՞ր ես սըրանց դու կոտորում։
685 Ամեն մինը մի մոր որդի,
Ամեն մինը մի տան ճըրագ,
Որը կինն է թողել էնտեղ
Աչքը ճամփին, խեղճ ու կըրակ,
Որը մի տուն լիք մանուկներ,
690 Որը ծընող աղքատ ու ծեր,
Որը լացով, քողն երեսին
Նորապըսակ ջահել հարսին...
Թագավորը զոռով-թըրով
Հավաքել է, էստեղ բերել։
695 Խեղճ մարդիկ ենք` պակաս օրով,
Մենք քեզ վընաս ի՞նչ ենք արել։
Թագավորն է քու թըշնամին,
Կըռիվ ունես ― իր հետ արա,
Հե՞ր ես քաշում Թուր-Կայծակին
700 Էս անճարակ խալխի վըրա։
― Լավ ես ասում դու, ծերունի՛,
Ասավ Դավիթն ալևորին,
Բայց թագավորն ո՞ւր է հիմի,
Որ սև կապեմ նըրա օրին։
705 ― Մեծ վըրանում քընած է նա,
Է՛ն, որ միջից ծուխը կելնի.
Էն ծուխն էլ հո ծուխ չի որ կա,
Գոլորշին է իր բերանի։
Ասին. դեպի մեծ վըրանը
710 Ասպանդակեց Դավիթն իր ձին,
Քըշեց, գընաց ու դըռանը
Գոռաց կանգնած արաբներին.
― Ո՞ւր է, ասավ, ի՞նչ է կորել,
Դուրս կանչեցե՛ք, գա ասպարեզ,
715 Թե մահ չունի` մահ եմ բերել,
Գըրող չունի` գըրողն եմ ես...
― Մելիքն, ասին, քուն է մըտել,
Օխտը օրով պետք է քընի.
Երեք օրն է դեռ անցկացել,
720 Չորս օր էլ կա, քունը առնի։
― Ի՜նչ, բերել է աղքատ ու խեղճ
Խալխին լըցրել ծովն արյունի,
Ինքը մըտել վըրանի մեջ`
Օխտը օրով հանգիստ քընի՜...
725 Քընել-մընել չեմ հասկանում,
Վե՛ր կացրեք շո՜ւտ, դուրս գա մեյդան,
Էնպես դըրան ես քընացնեմ,
Որ չըզարթնի էլ հավիտյան։
Ելան` մարդիկ ճարահատված
730 Շամփուր դըրին թեժ կըրակին
Ու զարկեցին խոր մըրափած
Մըսրա-Մելքի բաց կրընկին։
― Օ՜ֆ, էլ հանգիստ քուն չունի մարդ
Էս անիծված լըվի ձեռից,
735 Խոր մըռընչաց հըսկան հանդարտ
Ու շուռ եկավ, քընեց նորից։
Ելան, բերին մեծ գութանի
Խոփը` դըրին թեժ կըրակին,
Ու կաս-կարմիր, կեծկըծալի,
740 Շիկնած տըվին մերկ թիկունքին։
Էս անիրավ մոծակներից,
Աչքը բացավ հըսկան հանդարտ,
Ուզում էր ետ քընել նորից։
745 Տեսավ Դավթին։ Գլուխն ահեղ
Վեր բարձրացրեց մըռընչալով,
Փըչեց վըրեն, որ թըռցընի
Էն աժդըհին մի փըչելով։
Տեսավ, տեղից ժաժ չի գալի,
750 Զարմանքն ու ահ պատեց հոգին։
Արնոտ աչքերն ըսպառնալի
Հառեց խոժոռ Դավթի աչքին։
Նայեց թե չէ, զգաց` իր մեջ
Տասը գոմշի ուժ պակասեց։
755 Պառկած տեղից վրա նստեց
Ու ժպտալով հետը խոսեց.
― Բարո՛վ, Դավի՛թ, հոգնած ես դեռ,
Ե՛կ, մի նստի՛ր, խոսենք կարգին,
Հետո դարձյալ կըռիվ կանենք,
760 Եթե կըռիվ կուզես կըրկին...
Իր վըրանում բըռնակալը
Քառսուն գազ խոր հոր էր փորել,
Ցանցով փակել մութ բերանը,
Վըրեն փափուկ խալի փըռել։
765 Ում որ հաղթել չէր կարենում,
Շողոմելով կանչում էր նա,
Նըստեցնում էր իր վըրանում
Էն կորստյան հորի վըրա։
Իջավ Դավիթ ձիուցը ցած,
770 Գընաց նըստեց... ընկավ հորը.
― Հա՛, հա՛, հա՛ հա՛, քահ-քահ խընդաց
Մըսրա դաժան թագավորը։
― Դե, թող հիմի գընա` խավար
Հորում փըթի, էնքան մընա։
775 Ու ահագին մի ջաղացքար
Բերավ, դըրավ հորի վըրա։
Քընեց էն գիշեր Ձենով Օհանը։
Գիշերն երազում երևաց ծերին`
Մըսրա երկընքում արև ճառագած,
780 Սև ամպ էր պատել Սասմա սարերին։
Սաստիկ վախեցած վեր թըռավ տեղից։
― Վա՛յ, կընի՛կ, ասավ, մի ճըրագ արա՛,
Գընա՜ց մեր անփորձ Դավիթը ձեռից,
Սև ամպ էր իջել Սասունի վըրա։
785 ― Հողե՜մ գըլուխդ, ասավ կընիկը,
Ո՜վ գիտի` Դավիթն ո՛ւր է քեֆ անում...
Դու էլ քեզ համար քու տանը ընկած`
Ուրիշի համար երազ ես տեսնում։
Քընեց Օհանը։ Վերկացավ դարձյալ.
790 ― Կընի՛կ, Դավիթը նեղ տեղն է ընկած.
Մըսրա վառ աստղը շողում էր պայծառ.
Մեր աստղը հիվանդ ցոլքում դալկացած։
― Ի՞նչ եղավ քեզ, մա՛րդ, գիշերվան կիսին.
Բարկացավ վըրեն կընիկն աղմուկով։
795 Խաչ քաշեց էլ ետ Օհանն երեսին,
Շուռ եկավ, քընեց խըռոված հոգով։
Մի ուրիշ պատկեր ավելի ահեղ.
Տեսավ` երկընքի բարձըր կամարում
Վառվում էր Մըսրա աստղը փառահեղ,
800 Սասմա աստղիկը սուզվեց խավարում։
Զարթնեց վախեցած։ ― Տունդ քանդվի, կի՜ն։
Ես ո՜նց լըսեցի քու էդ կարճ խելքին.
Կորավ մեն-մենակ մեր ջահելն անտեր.
Վե՛ր կաց, շո՛ւտ արա, զենքերըս մի բե՛ր...
805 Ելավ Օհան, գոմը մըտավ,
Զարկեց ճերմակ ձիու մեջքին.
― Է՜յ, ճերմակ ձի, մինչ ե՞րբ, ասավ,
Կըհասցընես Դավթի կըռվին։
«Մինչև լուսը կըհասցընեմ».
810 Ու ձին տըվավ փորը գետին.
― Մեջքըդ կոտրի՛, լուսն ի՞նչ անեմ.
Լաշին հասնեմ ես թե՞ նաշին։
Կարմիր ձիու մեջքին զարկեց.
Սա էլ երետ փորը գետին.
815 ― Ջա՛ն կարմիր ձի, մինչ ե՞րբ դու ինձ
«Մի ժամի մեջ, կարմիրն ասավ,
Կըհասցընեմ Դավթի կըռվին»։
― Լեղի դառնա, սև մահ ու ցավ,
820 Ինչ տըվել եմ քեզ` էն գարին։
Հերթը եկավ սևին հասավ.
Գետին չերետ փորը սև ձին։
― Է՜յ, ջան Սևուկ, մինչ ե՞րբ, ասավ,
825 «Եթե ամուր մեջքիս մընաս,
Ոտըդ դընես ասպանդակին,
Մինչև մեկել ոտըդ շուռ տաս,
Կըհասցընեմ», ասավ սև ձին։
Սև ձին քաշեց Ձենով Օհան,
830 Ձախը դըրավ ասպանդակին,
Աջն էլ մինչև շուռ տար վըրան.
Կանգնեց Սասմա սարի գըլխին։
Տեսավ` Դավթի նըժույգն անտեր
Սարերն ընկած խըրխընջալով,
835 Ներքև Մըսրա զորքը չոքած,
Ինչպես անծեր ծըփուն մի ծով։
Օխտը գոմշի կաշի հագավ,
Որ չըպատռի իրեն զոռից,
Կանգնեց Օհան, ամպի նըման
840 Գոռաց Սասմա սարի ծերից։
― Հե՜յ-հե՜յ, Դավի՜թ, որտե՜ղ ես դու.
Հիշի՜ր Խաչը քո աջ թևի,
Սուրբ Տիրամոր անունը տո՜ւր,
Ու դուրս արի լույսն արևի...
845 Ձենը գընաց դըմբդըմբալով`
Դավթի ականջն ընկավ հորում.
― Հա՛յ-հա՜յ, ասավ, հորեղբայրս է,
Սասմա սարից ինձ է գոռում։
Ո՜վ Մարութա Աստվածածին,
850 Ո՜վ անմահ խաչ պատարագի,
Ձե՜զ եմ կանչել,― հասե՜ք Դավթին...
Կանչեց, տեղից ելավ ոտքի,
Էնպես զարկեց ջաղացքարին`
Քարը եղավ հազար կըտոր,
855 Կըտորները երկինք թըռան,
Ու գնում են մինչև էսօր։
Ելավ հորից, կանգնեց ահեղ,
Սարսափ կալավ դև Մելիքին։
― Դավիթ ախպեր, ե՛կ դեռ էստեղ,
860 Սեղան նըստե՜նք, խոսենք կարգի՜ն...
― Էլ չեմ նըստիլ ես քու հացին,
Դու տըմարդի, վախկոտ ու նենգ.
Շո՛ւտ, զենքըդ առ, հեծիր քու ձին,
Դո՛ւրս եկ մեյդան, կըռիվ անենք։
865 ― Կըռիվ անենք, ասավ Մելիք,
Իմն է միայն զարկն առաջին։
― Քոնն է, զարկի՛ր, կանչեց Դավիթ,
Գընաց, կեցավ դաշտի միջին։
Ելավ, կանգնեց Մըսրա-Մելիք,
870 Իր գուրզն առավ, հեծավ իր ձին,
Քըշեց, գընաց մինչ Դիարբեքիր
Ու էնտեղից եկավ կըրկին։
Երեք հազար լիդր էր քաշում
Հըսկայական իր մըկունդը.
875 Եկավ, զարկեց. կորավ փոշում
Ու երերաց երկրի գունդը։
― Երկիր քանդվեց կամ ժաժք եղավ,
Ասին մարդիկ շատ աշխարքում։
― Չէ՛, ասացին, արնի ծարավ
880 Հըսկաներն են իրար զարկում։
― Մեռավ Դավիթ էս մի զարկից,
Ասավ Մելիք իրեն զորքին։
― Կենդանի՜ եմ, ամպի տակից
Գոռաց Դավիթ Մըսրա-Մելքին։
885 ― Հա՛յ-հա՜յ, մոտիկ տեղից եկա,
Տե՛ս, ո՜րտեղից հիմի կըգամ։
Ու վերկացավ, կանգնեց հըսկան,
Իր ձին հեծավ երկրորդ անգամ։
Երկրորդ անգամ քըշեց Հալաբ
890 Ու բաց թողեց ձին Հալաբից.
Բուք վեր կացավ, տեղ ու տարափ,
Արար աշխարհ դողաց թափից։
Եկավ, զարկեց. զարկի ձենից
Մոտիկ մարդիկ ողջ խըլացան։
895 ― Գընա՜ց Դավիթ Սասմա տանից,
Գուժեց գոռոզ Մըսրա արքան։
― Կենդանի՜ եմ, կանչեց Դավիթ,
Մին էլ արի՜ ― հերթն ինձ հասավ։
― Հա՛յ-հա՜յ, մոտիկ տեղից եկա,
900 Կանչեց Մելիք ու վեր կացավ։
Երրորդ անգամ հեծավ իր ձին,
Գընաց մինչև հողը Մըսրա,
Ու էնտեղից, գուրզը ձեռին
Քըշեց, եկավ Դավթի վըրա։
905 Եկավ, զարկեց բոլոր ուժով,
Ծանըր զարկով հըսկայական.
Փոշին ելավ Սասմա դաշտից,
Բըռնեց երեսն արեգական։
Երեք գիշեր ու երեք օր
910 Փոշին կանգնեց ամպի նըման,
Բոթը տըվին Դավթի մահվան։
Երբ որ անցավ երեք օրը,
Էն ամպի պես կանգնած փոշում
915 Կանգնեց Դավիթ, ինչպես սարը,
Գըրգուռ սարը մեգ-մըշուշում։
Մելի՛ք, ասավ, ո՞ւմն է հերթը։
Սարսափ կալավ գոռ Մելիքին,
Մահվան դողը ընկավ սիրտը
920 Ու տապ արավ գոռոզ հոգին։
Գընաց, խորունկ մի հոր փորեց,
Իջավ, մըտավ վիհն էն խավար,
Վըրեն քաշեց քառսուն կաշի
Ու քառասուն ջաղացի քար։
925 Մըռընչալով ելավ տեղից
Էն առյուծի առյուծ որդին,
Իր ձին հեծավ ու փոթորկեց,
Խաղաց, շողաց Թուր-Կայծակին։
Առաջ վազեց մազերն արձակ
930 Մելքի պառավ մայրը ջադու.
― Դավի՜թ, մազըս ա՛ռ ոտիդ տակ,
Էդ մի զարկը ի՛նձ բաշխիր դու։
Երկրորդ անգամ թուրը քաշեց.
Էս անգամ էլ եկավ քուրը.
935 Դավի՜թ, եթե կուզես, կանչեց,
Իմ սըրտին զա՛րկ երկրորդ թուրը...
Վերջին զարկի ժամը հասավ,
Ելավ Դավիթ երրորդ անգամ.
― Էս մի զարկն ու Աստված, ասավ,
940 Էլ մարդ չըգա, պետք է որ տամ։
Ասավ, ելավ ու փոթորկեց,
Թըռավ, ցոլաց Դավթի հուր ձին,
Ձին փոթորկեց, փայլատակեց
Ու ցած իջավ Թուր-Կայծակին։
945 Անցավ քառսուն գոմշի կաշին,
Անցավ քառսուն քարերը ցած,
Միջից կըտրեց ժանտ հըրեշին,
Օխտը գազ էլ դենը գընաց։
― Կենդանի՜ եմ, մին էլ արի՜,
950 Գոռաց Մելիք հորի տակից։
Դավիթ լըսեց, շատ զարմացավ
Իրեն զարկից, Թուր-Կայծակից...
― Մելի՛ք, ասավ, թա՛փ տուր մի քեզ։
Ու թափ տըվավ Մելիքն իրեն,
955 Միջից եղավ ճիշտ երկու կես,
Մեկն ընկավ դեսն ու մյուսը դեն։
Էս որ տեսավ Մըսրա բանակ,
Ջուր կըտըրվեց ահ ու վախից։
Դավիթ կանչեց.― Մի՛ վախենաք,
960 Ակա՛նջ արեք հալա դեռ ինձ։
Դուք ըռանչպար մարդիկ, ասավ,
Զուրկ ու խավար, քաղցած ու մերկ,
Հազար ու մի կըրակ ու ցավ,
Հազար ու մի հոգսեր ունեք։
965 Ի՜նչ եք առել նետ ու աղեղ,
Եկել թափել օտար դաշտեր.
Չէ՞ որ մենք էլ ունենք տուն-տեղ,
Մենք էլ ունենք մանուկ ու ծեր...
Ձանձրացե՞լ եք խաղաղ ու հաշտ
970 Հողագործի օր ու կյանքից,
Թե՞ զըզվել եք ձեր հանդ ու դաշտ,
Ձեր հունձ ու փունջ, վար ու ցանքից...
Դարձե՛ք եկած ճանապարհով
Ձեր հայրենի հողը Մըսրա.
975 Բայց թե մին էլ զենք ու զոռով
Վեր եք կացել դուք մեզ վըրա,
Հորում լինեն քառսուն գազ խոր
Թե ջաղացի քարի տակին,―
Կելնեն ձեր դեմ, ինչպես էսօր,
980 Սասմա Դավիթ, Թուր-Կայծակին։
Էն ժամանակ Աստված գիտի,
Ով մեզանից կըլնի փոշման.
Մե՞նք, որ կելնենք ահեղ մարտի,
Թե՞ դուք, որ մեզ արիք դուշման…
Բ ՄԱՍԸ
Ընկավ Մելիքն ամբարտավան ու պատերազմն
արյունոտ։
Խաղաղ կյանքի, ուրախ օրվան բացվեց հայոց
առավոտ։
Գըտավ կորցրած հանգիստն էլ ետ ամենն իրեն
հարկի տակ,
Վեր բարձրացավ կըտուրներից ծուխը բարդ-բարդ,
կապուտակ։
5 Կըտրիճ տըղերք զենքի տեղակ առան մանգաղ,
գերանդին,
Զրը՜նգ, զրը՜նգ, զըվարթ ձենով գործը թընդաց մեր
հանդին։
Դը՛մբ, հա դրը՛մբ, թըմբուկ զարկին, զուռնեն* հընչեց
զիլ, ուժեղ,
Քեֆ, կեր ու խում, պար ու խընդում, ու հարսանիք
ամեն տեղ։
― Ապրի Դավիթ, [մեր ապավեն], որ մեզ տըվավ
ուրախ օր,
10 Իրեն կանանչ կարմիրն էլ թող էսպես կապենք
բախտավոր…
*Զուռնեն թաթարները բերին Հայաստան: (հեղ․)
Ու նըշանեց Ձենով Օհան, Դավթին արավ
տուն ու տեղ,
Աղջիկ ուզեց արժանավոր, թագավորի զարմ ու ցեղ։
Խըլաթ քաղքի թագավորի դուստրը խոսեց
նըրան կին,
Չըքնաղագեղ ու փահլևան էն Չըմըշկիկ Սուլթանին։
15 Բայց թե աղջիկ կուզես չըքնաղ, անպարտելի
փահլևան,
Արի՛, գընանք Կապուտ Բերդի թագավորի աղջըկան։
Խանդութ խանո՜ւմ… հուրի ասա, մի աննըմա՜ն, մի
անտե՜ս…
Խանդութ խանո՜ւմ… հալվում էին սըրտերն ամեն
մոմի պես։
Օխտը տարի քառսուն հըսկա թագավորներ
աժդահակ
20 Գուրզերն առած նըստած էին նըրա բերդի
պատի տակ.
Բայց [անտարբեր] գեղեցկուհին իր ամրոցում
ահագին,
Ու չէր զարկում կարմիր խնձորն և ոչ մեկի
թիկունքին։
Ձենը ելավ, աշխարք ընկավ, գընաց, հասավ
Կապուտ Բերդ,
Թե մեծ կըռվում հաղթեց Դավիթ Մըսրա տիրոջն
անհեթեթ։
25 Էս հաղթական լուրի վըրա քանդվեց սիրտը սիրունի.
Ա՜խ, Սասունցի քաջ Դավիթը իմը լիներ երանի…
Երնեկ տըվավ` խելքը թըռավ, ուշքը թըռավ դեպ
Սասում,
Դավիթն է միշտ մըտքի միջին, Դավիթն է միշտ
երազում։
Երկու աշուղ կանչեց Խանդութ, ոսկի տըվավ լիառատ,
30 ― Գնացե՛ք, ասավ, Սասմա քաղաք, Ջոջանց տունը
բազմահաղթ,
Իմ գովքն արեք Դավթի առաջ, սերըս սիրտը
ձըգեցեք,
Ու կըտրեցեք աչքի քունը, սըրտի հանգիստն
կըտրեցեք։
Ապա ինձնից բարով արեք, ասեք` մինչ ե՞րբ
մընամ քեզ,
Ձիավորված < . . . > թըռած` ե՞րբ պիտի գաս ինձ
տանես…
35 Սազներն առան աշուղները ու հողից հող <. . .>,
Սազ անելով եկան հասան Սասմա քաղաք,
Ջոջանց տուն։
Բարով տըվին շեմքում նստած էն ջոջ Ձենով Օհանին,
Է՞ս է, ասին, աստվածապահ Ջոջանց տունը
[մեծ ու հին]։
― Է՛ս է, ասավ Ձենով Օհան, ի՞նչ եք ուզում դուք
Սասուն։
40 ― Մենք <. . .>, աշուղներ ենք, Դավթին կուզենք
դյուցազուն։
Խանդութ խանում ղըրկել է մեզ իր գովքն անենք
Դավթի մոտ,
Պատմենք անտես էն սիրունի անքուն սերը ու կարոտ։
Աստված ինքը թող շեն պահի Ջոջանց տունը
փառավոր,
Շեն պահողին ապրած պահի [էն քաջ Դավթին) <…>:
45 Ջոջանց պարծանք քաջ Դավիթը ո՞րն է արդյոք,
բարեկա՛մ։
― Քաջ Դավիթը, որ լըսել եք, ես եմ, ասավ, հենց որ
կամ.
Ինչ որ Դավթին պիտի ասեք, իմ առաջին ասեք դուք։
Էսպես ասավ Ձենով Օհան, աշուղները <. . .>
Նըստոտեցին ծալապատիկ, <. . .> [ուսներից վեր
բերին],
50 Ու էրվելով, օրորվելով սազներն առան ծընկներին։
― Օրհնյալ Աստված, Տեր բարերար,
Քու զորքն է շատ, քու գործն արդար.
Դու պահապան կըտրիճ Դավթին,
Կըտրիճ Դավթին, իր մուրատին.
55 Իրեն մուրատն իրեն սըրտում,
Իրեն սըրտում ― Կապուտ Բերդում…
Օրհնյալ Աստված, բանդ ու բարիդ.
Ամենը սուտ, Դու ճըշմարիտ։
Դու, որ <. . .> ըսկըզբանե
60 Ըստեղծել ես <. . .>
Խանդութ խանում Դավթի համար,
Դու արժանի անես իրար։
Վա՜յ քու տունը քանդվի, Խանդո՛ւթ,
Վա՜յ [քու դուռը փակվի], անգո՛ւթ,
65 Դու քու անհաս աշտարակում,
Աշխարհ ամեն քու կըրակում.
< . . . . . . . . . . . . . . . . . .>
Հասակն ասես` շիտակ, Դավի՛թ, դրախտի միջում
կանգնած նոճին,
Ա՜խ, կանգնած նոճին.
70 Ծըծերն ասես` ջուխտակ, Դավի՛թ, զանգակներ են
ծոցի միջին,
Ա՜խ, ծոցի միջին.
Աչքերն ասես` ծով են, Դավի՛թ, ու [կը] ցոլան աստղ
ու արև,
Ա՜խ, աստղ ու արև.
Ունքերն ասես` սև են, Դավի՛թ, սև ամպերը ծովի
վերև,
Ա՜խ, ծովի վերև.
Ճակատն ասես` ճերմակ, Դավի՛թ, էն նոր ձընած
դաշտը սերսուփ*,
Ակռեքն ասես` գերմակ, Դավի՛թ, լա< լ > մարգարտի
շարոց են սուրբ.
75 Ծամերն ասես` ճոխծամ, Դավի՛թ, կրունկն են ծեծում
հողին հավսար,
Վիզը ասես` ճոճան, Դավի՛թ, շողման կլափն** ու
շուրթը լար…
*Մաքուրի և սպիտակի գերադրական ձևը
**Նուրբ մաշկ ունեցող կզակ (խմբ․)
ԹՄԿԱԲԵՐԴԻ ԱՌՈՒՄԸ
1902-1904
ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ
Հե՛յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք
Թափառական աշուղին,
Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,
Լա՛վ ուշ դըրեք իմ խաղին։
5 Մենք ամենքըս հյուր ենք կյանքում
Մեր ծնընդյան փուչ օրից,
Հերթով գալիս, անց ենք կենում
Էս անցավոր աշխարհից։
Անց են կենում սեր ու խընդում,
10 Գեղեցկություն, գանձ ու գահ,
Մահը մերն է, մենք մահինը,
Մարդու գործն է միշտ անմահ։
Գործն է անմահ, լա՛վ իմացեք,
Որ խոսվում է դարեդար,
15 Երնե՜կ նըրան, որ իր գործով
Կապրի անվերջ, անդադար։
Չարն էլ է միշտ ապրում անմեռ,
Անե՜ծք նըրա չար գործքին,
Որդիդ լինի, թե հերն ու մեր,
20 Թե մուրազով սիրած կին։
Ես լավության խոսքն եմ ասում,
Որ ժըպտում է մեր սըրտին.
Ո՞վ չի սիրում, թեկուզ դուշման,
Լավ արարքը, լավ մարդին։
25 Է՜յ, լա՛վ կենաք, ակա՛նջ արեք,
Մի բան պատմեմ հիմի ձեզ,
Խոսքըս, տեսեք, ո՞ւր է գընում,
Քաջ որսկանի գյուլլի պես։
Նադիր Շահը զորք հավաքեց,
30 Զորք հավաքեց անհամար,
Եկավ Թըմկա բերդը պատեց,
Ինչպես գիշերն էն խավար։
― Հե՜յ, քաջ Թաթուլ, կանչեց Շահը,
Անմա՞հ էիր քեզ կարծում.
35 Ե՛կ, բերել եմ ես քու մահը,
Ի՜նչ ես թառել ամրոցում։
― Մի՛ պարծենա, գոռոզ Նադիր,
Պատասխանեց էն հըսկան.
Գըլխովը շա՜տ ամպեր կանցնեն,
40 Սարը միշտ կա անսասան։
Ասավ, կանչեց իր քաջերին,
Թուրը կապեց հավլունի,
Թըռավ, հեծավ նըժույգ իր ձին,
Դաշտը իջավ արյունի։
45 Ու քառսուն օր, քառսուն գիշեր,
Կըռիվ տըվին անդադար,
Ընկան քաջեր, անթիվ քաջեր,
Բերդի գըլխին հավասար։
Իրան, Թուրան ողջ եկել են,
50 Թաթուլն անհաղթ, աննըկուն,
Զորք ու բաբան խորտակվել են,
Նըրա բերդը միշտ կանգուն։
Ու միշտ ուրախ, հաղթանակով
Իր ամրոցն է դառնում նա.
55 Սպասում է էնտեղ կինը,
Ջահել կինը սևաչյա։
Էն տեսակ կին,
Ես իմ հոգին,
Թե աշուղն էլ ունենար,
60 Առանց զենքի,
Առանց զորքի
Շահերի դեմ կըգընար։
Սիրո հընոց,
Կրակ ու բոց`
65 Էնպես աչքեր թե ժըպտան,
Մարդու համար
Օրվա պես վառ
Գիշերները լույս կըտան։
Վարդի թերթեր`
70 Էնպես շուրթեր
Թե հաղթություն քեզ մաղթեն,
Էլ քեզ ո՛չ Շահ,
Ո՛չ ահ ու մահ,
Ո՛չ զենք ու զորք կըհաղթեն։
75 Ու կըռվի դաշտում Շահի առաջին
Արին մի անգամ գովքը սիրունի,
Նըրան` իր տեսքով, հասակով, ասին
Չի հասնի չըքնաղ հուրին Իրանի։
Ծով են աչքերը Ջավախքի դըստեր,
80 Ու կորչում է մարդ նըրա հայացքում,
Ճակատը ճերմակ էն ձյունից էլ դեռ,
Որ բարձր Աբուլի գագաթն է ծածկում։
Նա է շունչ, հոգին իշխան Թաթուլի,
Նըրա սիրովն է հարբած էն հըսկան,
85 Նըրա ժպիտն է քաջին ուժ տալի,
Որ դաշտն է իջնում առյուծի նըման։
Թե տիրես, մեծ Շահ, դու նըրա սըրտին,
Թաթուլն էլ անզոր կընկնի ոտիդ տակ,
Հանգիստ կըտիրես և Թըմուկ բերդին,
90 Որ չես կարենում էսքան ժամանակ։
Էսպես է ասել հընուց էդ մասին
Ֆարսի բյուլբյուլը, անմահ Ֆիրդուսին․
Ի՜նչը կըհաղթի կյանքում հերոսին,
Թե չըլինին
95 Կինն ու գինին։
Արևի նման ճակատը պայծառ,
Նայում է խըրոխտ, կանգնած ինչպես սար․
Ո՜վ կանի նըրան գետնին հավասար,
100 Կինն ու գինին։
Պարում է ասես կըռիվ գընալիս,
Գետընքից վերև թըռչում ման գալիս,
Ո՜վ ցած կըբերի նըրան թըռչելիս,
105 Կինն ու գինին։
Թեկուզ և արար աշխարհ գա վըրան,
Կերթա դեմ ու դեմ, տուր չի տալ իրան,
Ռուստեմ Զալն էլ չի հաղթիլ նըրան,
110 Կինն ու գինին։
Ու ղըրկեց Շահը իր թովիչ երգչին,
Գընա տե՛ս, ասավ, Թըմկա տիրուհուն,
Երգի՛ իմ սերը նըրա առաջին,
Պատմի՛ իմ փառքը ու գանձը անհուն։
115 Խոստացի նըրան իմ ոսկի գահը,
Խոստացի նըրան ամե՜ն, ամեն բան,
Ինչ որ կարող է խոստանալ Շահը,
Երկրակալ Շահը իր սիրած կընկան։
Ուր ահեղ կըռվով չի մտնիլ արքան,
120 Ղոնաղ է աշուղն իրեն սազի հետ.
Եվ ահա մի օր ծեր, թափառական
Մի աղքատ աշուղ մըտավ Թըմկաբերդ։
Գոռում են, դողում Թըմկա ձորերը,
Կանգնած է Թաթուլ Շահի հանդիման.
125 Զարկում են, զարկվում դուշման զորքերը,
Արյունը հոսում էն Քըռի նըման։
Զարկում են, զարկվում դուշման զորքերը,
Արյունը հոսում էն Քըռի նըման.
Երգում է աշուղն իր Շահի սերը,
130 Անհուն գանձերը ու փառքն անսահման…
Լըսում է մատաղ Թըմկա տիրուհին․
Եվ վըրդովում են իր միտքը թաքուն
Դավաճան գործի ամոթը խորին
Եվ արքայական փառքն ու մեծություն…
135 Լըսո՞ւմ ես դու, սիրուն տիկին,
Ա՛յ նազանի աննըման.
Նայի Շահի՜ն, իրեն զորքի՜ն,
Աշխարհքի տերն անսահման…
Մեզ պես տըկար մարդ է նա էլ`
140 Սիրուններին միշտ գերի.
Քու ճակատին թագ է վայել․
Լինիս շքե՜ղ թագուհի…
Լըսում է չքնաղ Թըմկա տիրուհին
Գիշեր ու ցերեկ, նորից ու նորից…
145 Ու դարձավ նա լո՜ւռ, դալո՜ւկ, մըտախո՜հ,
Ու քունը փախավ սիրուն աչքերից…
Դարձավ իր կըռվից իշխան Թաթուլը,
Դարձավ հաղթական իրեն զորքի հետ,
Սըրբեց, պատյանը դըրավ կեռ թուրը,
150 Ցնծության ձայնից դողաց Թըմկաբերդ։
Խընջույք է սարքել Թըմկա տիրուհին,
Ցերեկ է արել խավար գիշերը.
Հեղեղի նըման հոսում է գինին,
Ու քեֆ է անում Ջավախքի տերը։
155 Պըտույտ է գալի չըքնաղ տիրուհին,
Անցնում է, հըսկում սեղաններն ամեն,
Հորդորում, խընդրում, որ ուրախ լինին,
Որ լիքն ու առատ բաժակներ քամեն։
― Հապա լըցրե՜ք, իմ քաջ հյուրեր,
160 Բաժակներըդ լիուլի,
Խըմենք ― Աստված կըտրուկ անի
Թուրը իմ քաջ Թաթուլի։
― Է՜յ, Տեր Աստված կըտրուկ անի
Թուրը մեր քաջ իշխանի,
165 Նըրա շուքը միշտ հանապազ
Մեր գըլխիցը անպակաս։
Ու թընդում է Թըմուկ բերդը
Էն աղմուկից խընդության,
Որոտում են տաղն ու երգը
170 Գոռ ձայներով հաղթական։
― Էն մըթին ամպից արծի՞վն է իջնում,
Սարի արծիվը շեշտակի թափով։
― Էն Թըմկա բերդից Թաթուլն է իջնում,
Թըշնամու հոգին լըցնում սարսափով։
175 ― Էն Թըմկա ձորում սև ա՞մպն է գոռում,
Էն շա՞նթն է ճայթում էնպես ահարկու։
― Էն Թըմկա ձորում Թաթուլն է կըռվում,
Էն թուրն է շաչում էնպես ահարկու։
Ի՜նչ սարի արծիվ կըհասնի քաջին,
180 Ի՜նչ Շահ կըկանգնի նըրա առաջին։
Ու չի դադարում երգի հետ վարար
Կախեթի գինին խելագար հոսել․
Խըմում են տիկնոջ թանկ կյանքի համար,
Որ էն ժայռերին ծաղիկ է բուսել։
185 Խըմում են կըռվող քաջերի փառքին,
Որ կըռվի դաշտում կյանք չեն խընայում,
Եվ ընկածների սուրբ հիշատակին,
Որ երկընքից են այժմ իրենց նայում…
Պըտույտ է գալի ծաղիկ տիրուհին,
190 Անցնում է, հըսկում սեղաններն ամեն,
― Օ՜ֆ, տիրուհի, Աստված վկա,
Էլ չենք կարող մենք խըմել.
195 Էլ ուժ չըկա, էլ տեղ չըկա,
Շատ ենք խըմել ու հոգնել…
Ու հանգչում է Թըմուկ բերդը
Պապանձում է ու մարում,
Հարբած, հոգնած տերն ու զորքը
200 Մըրափում են խավարում։
Լուռ ու խավարչտին կամարների տակ,
Հոգնած ու քընած բազմության վըրով
Թըռչում են, թըռչո՜ւմ, սև, չարագուշակ
Երազներն ահեղ, անվերջ խըմբերով։
205 Երազ է տեսնում Թաթուլ իշխանը,
Որ վիշապ օձը եկել է ահա,
Եկել փաթաթվել, իր բերդը պատել,
Գըլուխը դըրել ետ պոչի վրա։
Ու բարձրացնում է հըրեշն ահռելի,
210 Իրեն գըլուխը բարձրացնում է վեր,
Բարձրացնում մինչև բարձունքը բերդի,
Մինչև Թաթուլի պալատն ու տըներ։
Պառկած է իբրև Թաթուլ իշխանը
Նազելի կընոջ գըլուխն իր կըրծքին,