EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
բարի, մյուսը` չար։ Բարին եղել է մեծը ու գահի ժառանգը և
հոր մահից հետո նա պիտի նստեր թագավոր։ Էս բանը դյուր
չի գալի չար եղբորը...
Թագավորն էստեղ մռայլվում է ու վարպետի խոսքը
կտրում է.
― Վարպետ, քո հեքիաթը ինձ դյուր չի գալի։
― Դեռ լսեցեք, Ձերդ մեծություն, ամենահետաքրքրական
մասը հիմի կսկսվի։ Հա՛, էն էի ասում, չար եղբորը դյուր չի
գալի, որ հոր մահից հետո բարին պիտի թագավորի, իր մեջը
վճռում է գործը շուռ տա էնպես, ինչպես ինքն է ուզում։ Ու մի
օր եղբորն ասում է.― Արի գնանք որսի։ Գնում են։ Անտառի
խորքում թիկնապահները ետ են մնում։ Որ թիկնապահները
ետ են մնում` սա սուրը հանում է, խրում բարի եղբոր թի-
կունքը...
Թագավորն էստեղ ավելի տակն ու վրա է լինում ու վար-
պետի վրա գոռում է.
― Ես ասի, որ քո հեքիաթը ինձ դյուր չի գալի, վարպե՜տ...
― Մի քիչ էլ լսեցեք, հիմի ամենահետաքրքրական տեղը
կգա, Ձերդ մեծություն, մի քիչ էլ լսեցեք։ Չար եղբայրը որ
զարկում է, կարծում է, թե բարի եղբորն սպանեց, խոտով-
խաշամով ծածկում է ու գնում։ Գնում է տանը հորն ասում, թե
եղբորս անտառում գազանները կերան...
Էստեղ թագավորը տեղից վեր է թռչում, աղաղակում.
― Ուրեմն դու իմ եղբա՞յրն ես... ների՛ր, ների՛ր ինձ, եղ-
բայրս...
Աղաղակում է ու դողդողալով ընկնում Խորհրդավոր վար-
պետի ոտները։ Ասում է.
― Ինձ մի՛ պատժի, եղբայրս, ինձ մի՛ պատժի... Ահա քո
թագը, ա՛ռ, նստիր մեր հոր գահին ու թագավորիր։
― Ոչ ես պետք է թագավորեմ, ոչ դու,― պատասխանում
է Խորհրդավոր վարպետը.― իմ Շաղափը կլինի թագավոր,
քո աղջիկը` թագուհի։ Մեր ժամանակն անց է կացել, այժմ
նրանցն է ժամանակը, որ նրանք պիտի թագավորեն։
Բերում են վարպետին հագցնում են իր առաջվան իշխա-
նական զգեստները ու գնում են Շաղափի ետևից։ Բայց Շա-
ղափն էլ շաղափ չէր արդեն, կերպարանափոխվել, դարձել էր
մի սիրուն պատանի:
Էստեղ երկու եղբայր գրկում են իրար, իրար ներում ու
սիրում են, իսկ Շաղափն ու թագավորի գեղեցկուհի աղջիկը
ամուսնանում են ու թագավորում ուրախ ու բախտավոր։
11990077
ՀՀԱԱՄՄԼԼԻԻԿԿԻԻ ԱԱՂՂՈՈԹԹՔՔԸԸ
ԸԸսստտ ԿԿԼԼԱԱՎՎԴԴԻԻԱԱ ԼԼՈՈՒՒԿԿԱԱՇՇԵԵՎՎԻԻՉՉԻԻ
Իրիկուն է։ Համլիկը պատրաստվում է քնելու։ Մայրիկը շո-
րերը հանեց ու ասավ.
― Դե՜, հիմի աղոթիր։
Երեխան չոքեց իր ճերմակ անկողնում, «Հայր մերն» ասավ
ու մեծ, պայծառ աչքերը վեր ուղղելով` Աստծուն խնդրեց.
― Աստված ջան, պահի հայրիկին, մայրիկին, Մուշեղին,
Աշխենին, Նունիկին, Անոյին, Արփիկին…
Ու կանգնեց։
― Էլ ո՞ւմ,― հարցրեց մայրիկը։
― Պապին, տատին, հորեղբայր Վահանին, Սիգուշին, Լևո-
նին, Կուտիկին։
Սիգուշն ու Լևոնը իր ընկերներն էին, իսկ Կուտիկը իրենց
շունն էր։
Աղոթքը վերջացնելով, նա ուրախ-ուրախ մտավ վերմակի
տակ։
Մայրիկը ծիծաղելով նրան համբուրեց ու ասավ․
― Ախ, դու անպիտան, Կուտիկին էլ մեզ հետ խառնեցի՞ր։
― Ի՞նչ կա որ... Չի կարելի՞։ Բաս Կուտիկին չպահես, Աստ-
ված, նրան թո՛ղ...
Մայրիկը ծիծաղելով մին էլ համբուրեց ու դուրս գնաց։
Երեխան սկսեց մտածել` «Ինչո՞ւ Աստված չպահի Կուտի-
կին, ինչո՞ւ նրան թողնի»...
Մտածեց, մտածեց, գլուխը հանեց անկողնի միջից ու
շշնջաց.
― Չէ՛, Աստված ջան, չէ՛, Կուտիկին էլ պահի, բայց մայրի-
կին չասես։
11990088
ԲԲԱԱՐՐՈՈՆՆ ՄՄՅՅՈՈՒՒՆՆԽԽՀՀԱԱՈՈՒՒԶԶԵԵՆՆԻԻ ԶԶԱԱՐՐՄՄԱԱՆՆԱԱԼԼԻԻ
ԱԱՐՐԿԿԱԱԾԾՆՆԵԵՐՐԸԸ
ԷԷ.. ՌՌԱԱՍՍՊՊԵԵ
ԱՌԱՋԻՆ ԻՐԻԿՈՒՆԸ
Ափսոս, որ դուք չէիք ճանաչում իմ պապին։ Մի հազվա-
գյուտ մարդ էր ու աննման որսկան։ Շաբաթներով սար ու ձոր
ընկած որսի էր ման գալի ու ոչ հոգնում էր, ոչ քնում, ոչ ու-
տում էր, ոչ խմում։ Եվ անվերջ, անվերջ պատմություններ էր
անում իր որսորդական կյանքից։
Իրիկունները չիբուխը սարքում էր, վառարանի դիմացը
նստում ու պատմում։
Մի անգամ էլ, պատմելու ժամանակ, մեզանից մի չարա-
ճճին ընդհատեց.
― Հը, պապի, էդ մինը ավելացնում ես․․․
― Փա՛հ,― ասավ,― ինձ որ ասում եք` ավելացնում ես, հա-
պա ինչ կասեիք, եթե իմ ընկեր բարոն Մյունխհաուզենին
լսեք։
― Ո՞վ է Մյունխհաուզենը, պապի։
― Մյունխհա՜ուզենը… Մյունխհաուզենը իր ժամանակին
մի որսկան էր որ… Պետք է նրան լսեիք, թե ինչ զարմանալի
բաներ էր պատմում…
― Ի՞նչ էր պատմում, պապի, պատմի, մենք էլ լսենք։
― Չէ՛, չեմ պատմիլ, ընդհատում եք։
― Չէ՛, պապի ջան, պապի, էլ չենք ընդհատիլ։
― Լա՞վ, որ խոսք եք տալի, կպատմեմ։ Միայն թե խոսքը
խոսք պետք է լինի։ Ով չի ուզում թող նա չլսի, իսկ ով լսում
է ― չընդհատի։
― Իմ բարեկամ Մյունխհաուզենը մեռած է վաղուց, բայց
էս րոպեին էլ կարծես աչքիս առաջն է նրա բարձր ու մի քիչ
կորացած հասակը, միշտ ուժեղ ու առողջ։
Նա հայտնի էր ինչպես լավ պատմող։ Զարմանալի պատ-
մություններ էր անում, բայց ինչ էլ որ պատմում էր, բոլորը
թվում էր և կարելի, և հավանական։
Իհարկե, նրա նման ես չեմ կարող պատմել, բայց նրա
անունից կպատմեմ, որ ավելի կենդանի դուրս գա պատ-
մությունս։
Էստեղ պապս հազաց, կոկորդը մաքրեց ու սկսեց, իբրև թե
բարոն Մյունխհաուզենն է ինքը։
― Իմ թանկագին հյուրեր, բարեկամներ ու ընկերներ։ Էսօր
ես ձեզ մի բան պետք է պատմեմ վաղուց ինձ հետ պատահած
արկածներից։ Էն ժամանակ ես դեռ քսանհինգ տարեկան
երիտասարդ էի, առողջ, ջահել, բարձրահասակ։
Մի անգամ, ինչպես եղավ, որսի գնացի ու ամբողջ երեք
օր առանց հանգստանալու ման եկա։ Ճշմարիտ է, խուրջինս
որսով լիքը վերադարձա, բայց էնքան էի հոգնել, որ հազիվ էի
կենում թամբի մեջ։
Իմ նժույգ Այաքսն էլ նույնպես հազիվ էր ոտները փոխում։
Ես թամբի միջին ննջում էի։ Այաքսն էլ, տեսնելով, որ սանձը
թողած է, մեծ ճամփից դուրս է գալի, ընկնում մի նեղ շավիղ,
մի երկու վերստ գնում ու կանգնում։ Զարթնում եմ, աչքերս
տրորում, չորս կողմս մտիկ եմ անում ու տեսնեմ` կանգնած
ենք մի ահագին ճահճի եզերքին։
Դե, հիմի արի ետ դառ։
Չէ՛, ինչ ուզում է լինի ― ետ չեմ դառնալ, անց եմ կենալու։
Վճռեցի ու ասպանդակեցի իմ Այաքսին։ Այաքսը ծառս եղավ,
ամբողջ թափով թռավ ու` մին էլ տեսնեմ` մենք ճահճի վերև
կախված ենք օդում։ Հենց էդ րոպեին միտս ընկավ, որ Այաքսը
շատ է հոգնած։ Էդ օրը մենք 25 թե 30 նապաստակի ետևից
ենք ընկել ու բռնել… Էլ երկար միտք չարի, օդի մեջ ձիուս
գլուխը շուռ տվի ու, հո՛պ, դարձյալ կանգնեցինք ճահճի
ափին, ճիշտ էն տեղը, որտեղից Այաքսը թռել էր։
Ասի` ավելի լավ է ձիս չափ գցեմ ու էնպես թռցնեմ ճահճի
վրից։ Նա սովորաբար հեշտությամբ թռչում էր քսան քայլ
լայնությամբ արգելքների վրից, իսկ ճահճի լայնքը, աչքի չա-
փով, 20 քայլից ավելի չէր թվում ինձ։
Մի քիչ ետ գնացի, Այաքսի վիզը շոյեցի, մին էլ ասպան-
դակեցի, ու նորից մենք ճախրեցինք օդի մեջ։
Սակայն ճահիճը քսան քայլից լայն դուրս եկավ, ու ափից
մի քանի քայլ հեռու` երկուսս էլ ընկանք ցեխի մեջ։ Ես զգում
էի, ոնց էին ոտներս խրվել, Այաքսը հո ամբողջովին թաղվել
էր տղմի մեջ, միայն գլուխն էր, որ մնացել էր դուրս ցցված…
Էլ երկար ու բարակ միտք անելու ժամանակը չէր, հարկավոր
էր ձեռաց մի ճար մտածել։ Ծնկներս ամուր սեղմեցի ձիու
կողքերին, ձախ ձեռով սանձը պահեցի, աջ ձեռքս տարա,
բռնեցի իմ մազերից, ձիգ տվի ու ցեխից դուրս հանեցի ինձ
ու ձիուս միասին։
― Պա՜հ, պապի․ էդ ինչ տեսակ մարդ է եղել քու ընկեր
Մյունխհաուզենը…
― Հապա՜, մի հնարագետ, համարձակ ու վճռական մարդ։
Ինչպես տեսնում եք, նեղության մեջ գիտեր իրեն ազատելու
ճարը գտնել։ Բայց մի մեծ շնորհք չի նեղության մեջ ճար
անելը, երբ միջոցներ կան ձեռքիդ տակ. շնորհքը էն տեսակ
դրությունից դուրս գալն է, երբ ձեռքիդ չկա ոչ մի միջոց… Դե
հիմի դուք դենը տեսեք, ինչ է պատմում։
― Մի առավոտ ննջարանիս լուսամուտից նայում եմ,
տեսնեմ` վայրի բադերի մի ամբողջ երամ լճի վրա պտտվում
է։ Իսկույն շորերս հագա, հրացանս վերցրի, վազեցի։ Բայց
շտապելուց ճակատս էնպես ուժով զարկեցի շեմքափետին,
որ աչքերիցս կայծեր դուրս թռան։ Էլ ժամանակ չունեի վերքի
մասին մտածելու, վազելով սկսեցի հետը ճակատս շփել, հետն
էլ նշան դնել բադերին։ Դու մի ասիլ, սաստիկ զարկվելուց
հրացանիս կայծաքարը վեր է ընկել, ուրիշ բան էլ չկա, թե
հրացանս արձակեմ… Ի՞նչ անեմ, ո՞նց անեմ։ Առաջս բադերը
լողում են, հրացանը ձեռիս կանգնած եմ ու չեմ կարող ար-
ձակել։ Բայց մարդը եթե մարդ է, ամենանեղ դրության մեջ
էլ հնարը գտնում է։ Միտս ընկավ, թե ինչպես մի քիչ առաջ
ճակատս, որ դռան շեմքափետին զարկեցի, աչքերիցս կայ-
ծեր դուրս թռան, ու իսկույն օգտվեցի իմ էդ նոր գյուտից։
Հրացանիս ոտը վեր քաշեցի, վառոդը բաց արի, հրացանը
երեսս կալա, որքան ուժ ունեի` շրը՜խկ, զարկեցի ճակատիս…
Իսկույն աչքերիցս կայծեր դուրս թռան, մի քանիսն ընկան
վառոդի վրա ու, տրա՜ք, հրացանը բացվեց։ Գնամ տեսնեմ` մի
տասը բադ մնացել են տեղնուտեղը…
Մի անգամ էլ հիմի դաշտ եմ դուրս եկել, որ նոր հրացանս
փորձեմ։ Շատ որս պատահեց, ինչ գնդակ ունեի, բոլորն
արձակեցի։ Մին էլ հանկարծ տեսնեմ կաքավի մի ամբողջ
երամ։ Ախորժակս բացվեց։ Ասի ― ինչ ուզում է լինի, ընթրիքի
համար մի քանիսը պետք է զարկեմ։ Բայց ի՞նչով զարկես․ ոչ
մի հատ գնդակ չի մնացել։ Ա՛յ քեզ փորձանք։ Էստեղ գլխումս
մի հրաշալի միտք ծագեց։ Իսկույն հրացանս լցրի ու գնդակի
տեղ շամփուրը դրի մեջը։ Նշան դրի օդում թռչող կաքավ-
ներին, հրացանը բացվեց, շամփուրը կայծակի արագությամբ
սլացավ, յոթը հատ կաքավ շամփրեց ու ընկավ ներքև։ Հենց
էնպես ուսիս դրի, եկա տուն։
Բայց էս դեռ ոչինչ։
Մի անգամ Լիֆլանդիայում որսի էի ման գալի, ճամփին մի
մեխ գտա։ Հրացանն ուսիս, էդ մեխն էլ ձեռիս, մտքիս ետևից
ընկած, հանգիստ գնում եմ անտառում։ Մին էլ տեսնեմ, մի
քանի քայլ հեռու մի թուխ, թավամազ աղվես` մի չամի ծառի
տակ մտած, քիթը վեր է քաշել ու օդի մեջ հոտոտում է։
Կողքիս թփի տակը մտա, նշան դրի, որ զարկեմ, հանկարծ
հիշեցի, որ մի քանի օր առաջ էլ կոտորակի զարկով մի հիա-
նալի աղվեսի մորթի փչացրի։ Չէ, ափսոս է, էս տեսակ մոր-
թին փչացնեմ, պետք է մի ուրիշ միջոց գտնել։ Աչքս ընկավ
մեխի վրա։ Եվ ահա ինչ միջոց։ Գնդակը հանեցի, մեխը
դրի հրացանի մեջ, արձակեցի, աղվեսը մնաց տեղը։ Գնամ
տեսնեմ տեղնուտեղը մեխել եմ ծառին։ Դնչի մորթին խա-
չաձև կտրեցի, մի ճիպոտ առա ու սկսեցի սրան թխել, ոնց
որ գիտես։ Սա էնպես իրեն կորցրեց, որ իր մորթուցը դուրս
պրծավ ու, հայդե՜, փա՜խավ…
Ես էս ընչի՜ համար եմ ասում, նրա համար եմ ասում, որ
տեսնեք, թե էն դատարկ մեխն ինչ է, տեղն ընկած տեղը էն էլ
կարող է պետք գալ։
Բայց ձեռքդ երբ որ իսկի մեխ էլ չկա ― էն ժամանակ ի՞նչ
պետք է անես ― ա՛յ, սրա պատասխանը տուր։
Էս դեպքից մի քանի օր անց` գնդակս ու վառոդս վերջաց-
րած` որսատեղից տուն եմ գալի։ Հանկարծ մի թփի տակից
դուրս եկավ ու վրես հարձակվեց մի վայրի վարազ։ Իհարկե,
շատ էլ ախորժելի բան չի էս տեսակ մի կատաղի գազանին
հանդիպելը, մանավանդ երբ հրացանդ էլ դատարկ է։ Էստեղ,
ինչ թաքցնեմ, քաջությունս մի կողմը դրի ու վազեցի բարձ-
րացա հենց առաջին պատահած ծառին։ Ծառն էլ դուրս
եկավ մի ջահել ծառ։ Զոռով վրեն տեղավորվել եմ ու ոտներս
բարձրացրել։ Վարազը հասավ, ամբողջ թափով որ ծառին
զարկեց, ժանիքները ծառի էս կողմից մտան, էն կողմից դուրս
եկան։ Էլ ժամանակ չտվի գազանն ուշքի գար, ներքև թռա, մի
քար վեր կալա, ու ինչպես որ մեխի ծայրերը ետ են ծեծում,
սրա` ծառի մյուս կողմից դուրս եկած ժանիքների ծայրերը
ետ ծեծեցի, որ իսկի էլ չկարենա հանի։
Եկա տուն, հաց կերա, քնեցի, առավոտը վեր կացա, մար-
դիկ վերցրի հետս, սայլը լծեցի, հրացանս լցրի ու գնացի։
Գնացի հրացանը քաշեցի ― առ հա կտաս սրա ճակատի մեջ-
տեղը։ Քերթեցինք, քաշեցինք, դուրս եկավ վաթսուն փութ ու,
լավ չի միտս, քանի գրվանքա։
Բայց դեռ էս էլ ոչինչ։ Դուք շարունակությունը տեսեք։
ԻԻ՜՜ՆՆՉՉ ԼԼԱԱՎՎՆՆ ԷԷԻԻՆՆ,, ԻԻ՜՜ՆՆՉՉ ԹԹԱԱՐՐՄՄ ԷԷԻԻՆՆ ՎՎԱԱՐՐԴԴԵԵՐՐԸԸ․․․․․․
((ՏՏՈՈՒՒՐՐԳԳԵԵՆՆԵԵՎՎԻԻՑՑ))
Վաղո՜ւց, շատ վաղուց, մի տեղ մի անգամ ես մի ոտանավոր
եմ կարդացել։ Վաղուց էլ մոռացել եմ էն ոտանավորը… բայց
մտքիս մեջ մնացել է առաջին տողը․
«Ի՜նչ լավն էին, ի՜նչ թարմ էին վարդերը…»։
Ձմեռ է հիմի․ ցուրտը սառցրել է լուսամուտներիս ապա-
կիները․ մի մոմ է վառվում մութը սենյակում։ Քաշվել, նստել
եմ մի անկյունում, իսկ գլխիս մեջ հնչում է ու հնչում.
Ու իբրև թե քաղաքիցը դուրս մի ռուսական տան ցած
պատուհանի առջև կանգնած եմ ես։ Ամռան երեկոն մեղմիկ
հալվում, փոխվում է գիշերի։ Գաղջ օդը լիքն է հափրուկի ու
լորենու բուրմունքով, իսկ լուսամուտում, լուսամուտին տված
ձեռքին հենված` գլուխը ուսին թեքած, նստած է մի աղջիկ ու
լուռ, անթարթ նայում է երկնքին, ասես թե մնում է առաջին
աստղերի երևալուն։ Ի՜նչքան պարզորեն ոգևորված են նրա
մտախոհ աչքերը, ի՜նչքան հուզիչ-անմեղ են կիսաբաց, հար-
ցավոր շրթունքները, ի՜նչ հավասար շնչում է դեռ լիովին
չփթթած, դեռ ոչ մի բանով չալեկոծված կուրծքը, ի՜նչ մաքուր
ու քնքուշ է ջահել դեմքի տեսքը։ Սիրտ չեմ անում խոսեմ
հետը, բայց ի՜նչքան թանկ է նա ինձ համար, ո՜նց է զարկում
սիրտս…
Այնինչ սենյակս մթնում է ու մթնում… ճրթճրթում է հատ-
նող մոմը. խուսափուկ ստվերները երերում են ցած առաս-
տաղին, սառնամանիքը ճայթում ու գազազում է դուրսը, ու
ծերության տխուր մի շշունջ խոսում է ականջիս․
Ու առաջս են գալիս ուրիշ պատկերներ… Լսում եմ գյուղի
ընտանեկան կյանքի զվարթ աղմուկը։ Երկու շիկահեր գլուխ-
ներ, իրար հակված, իրենց պայծառ աչիկներով կայտառ
նայում են ինձ, կաս-կարմիր այտերը թրթռում են զսպված
ծիծաղից, ձեռները փաղաքուշ իրար են հյուսվել, մեկմեկու
ընդհատելով հնչում են ջահել, բարի ձայները, իսկ մի քիչ դենը,
սենյակի խորքում, ուրիշ, նույնպես ջահել ձեռներ, մատները
շփոթելով, սահում են հին դաշնամուրի ստեղունքների վրա,
և Լանների վայլսը չի կարողանում խլացնի նահապետական
սամովարի քլթքլթոցը…
Մոմը նվաղում է ու հանգչում… Էդ ո՞վ է հազում էդտեղ
էդպես խուլ ու խեղդուկ… Կծիկ եկած պառավ շունս, իմ միակ
ընկերը, սեղմվում է ոտներիս ու ցնցվում… Ցուրտ է… Մրսում
եմ… Ու մեռե՜լ են նրանք… ամե՜նքը… ամենքը մեռե՜լ…
ՊՊԱԱՌՌԱԱՎՎ ՁՁԻԻՆՆ
ԼԼԵԵՒՒ ՏՏՈՈԼԼՍՍՏՏՈՈՅՅԻԻՑՑ
Մեզանում Պիմեն անունով մի հի՜ն ծերունի մարդ կար։
Իննսուն տարեկան էր։ Պարապ-սարապ ապրում էր իր թո-
ռան մոտ։ Մեջքը կռացած, փայտը ձեռին, ոտները դանդաղ
քարշ տալով` ման էր գալի։ Բերանը անատամ, դեմքը կնճռո-
տած, իսկ ներքին շրթունքը դողդողում էր շարունակ։ Ման
գալիս, խոսելիս շրթունքներով ծլըփացնում էր, ու անկարելի
էր հասկանալ, թե ինչ է ասում։
Մենք չորս եղբայր էինք, չորսս էլ սիրում էինք ձի նստել,
բայց նստելու հանգիստ ձի չունեինք։ Միայն մի պառավ ձիու
էին թողնում նստենք, որի անունը Սևուկ էր։
Մի անգամ մայրիկս մեզ իրավունք տվեց ձի նստենք ու
ամենքս միասին ծառայի հետ գոմը վազեցինք։ Դարձյալ Սևու-
կը թամբեցին մեզ համար։ Առաջինը նստեց մեծ եղբայրս։
Քշեց կալը գնաց, պարտեզի չորս կողմովը պտտվեց, դեպի
մեզ եկավ թե չէ, ձեն տվինք ― հապա դե մի չափ գցի։ Նա
սկսեց Սևուկին զարկել ոտներով, մտրակով, ու Սևուկը վազեց
մեր կողքից։
Մեծից հետո մյուս եղբայրս նստեց։
Նա էլ երկար ման եկավ, նույնպես մտրակով քշեց Սևուկին
ու չափ գցեց սարի տակից։ Դեռ էլ էր ուզում ման գա, բայց
երրորդ եղբայրս խնդրեց, որ շուտով թողնի իրեն։ Երրորդ
եղբայրս քշեց և դեպի կալը, և պարտեզի չորս կողմով, և
գյուղի միջով ու արագությամբ բաց թողեց սարի տակից
դեպի գոմը։ Երբ մեզ հասավ, Սևուկը հևում էր, իսկ շլինքն ու
ազդրերը քրտնքից սևացել էին։
Հերթն ինձ եկավ։ Ես ուզում էի եղբայրներիս զարմացնեմ,
ցույց տամ, թե ոնց եմ քշում։
Սկսեցի քշել Սևուկին բոլոր ուժով։ Բայց Սևուկը չէր ուզում
գոմից հեռանա։ Ինչքան տվի, ինչ արի-չարի տեղիցը ժաժ
չեկավ, հենց վախում էր ու ետ-ետ գնում։ Ես բարկացա ու
ինչքան ուժ ունեի սկսեցի զարկել մտրակով ու ոտներով:
Աշխատում էի զարկել էն տեղերին, որ ավելի ցավ են տալի։
Մտրակը կոտրեցի ու ձեռիս մնացած կտորով սկսեցի գլուխը
ծեծել։ Բայց Սևուկը էլ չէր ուզում գնալ։ Այն ժամանակ ես ետ
եկա, ծառային խնդրեցի, որ մի ավելի ամուր մտրակ տա։
Ծառան ասավ.
― Հերիք էր, ինչ քշեցիք, վեր եկեք, ինչո՞ւ եք տանջում
անասունին։
Ես նեղացա.
― Ո՞նց թե, ես իսկի չեմ քշել։ Տես ինչպես չափ կգցեմ հիմի։
Դու միայն ինձ մի ավելի ամուր մտրակ տուր, ես սրան մի
վառեմ։
Ծառան գլուխը թափ տվեց․
― Է՛հ, ախպեր, դուք խղճմտանք չունեք, դրան էլ ինչ վա-
ռել կուզի։ Տեսեք, արդեն քսան տարեկան ձի է։ Տանջված
անասուն է, հազիվ է շունչ քաշում։ Պառավել է, հասկանում
եք, թե չէ․ ա՛յ, Պիմենի պես ― պառավել է։ Մի՞թե կնստեիք
Պիմենի մեջքին ու էդպես մտրակով կծեծեիք ուժիցը վեր…
մի՞թե չէիք խղճահարվիլ։
Ես իսկույն հիշեցի Պիմենին և ականջ դրի ծառային։
Ձիուց իջա ու երբ մտիկ արի, թե ինչպես էին նրա քրտնած
կողքերը բարձրանում ու ցածանում, ինչպես էր պնչերով
ծանր շունչ քաշում, հևում` մազթափ պոչը շարժելով, տեսա, որ
վատ վիճակի մեջ էր։ Իսկ ես կարծել էի, թե նա էլ էր ինձ պես
ուրախանում։ Այնպես մեղքս եկավ Սևուկը, այնպես մեղքս
եկավ, որ սկսեցի քրտնած շլինքը համբուրել, ներողություն
խնդրել, որ ծեծել եմ։ Այն օրվանից, ինչ մեծացել եմ, ես միշտ
խղճում եմ ձիաներին ու, երբ տեսնում եմ նրանց չարչարելիս,
հիշում եմ պառավ Սևուկին ու պառավ Պիմենին։
ԱԱՐՐԾԾԻԻՎՎԸԸ
ՄՄ.. ԲԲՐՐՈՈՈՈՒՒՆՆ
Բարձը՜ր, բարձը՜ր անմատչելի ժայռերում արծիվը հյու-
սել էր իր բունը։ Այնտեղ, ժայռի բարձունքին, մի պատըռ-
վածքում, մի ծերպում ծեփված կպած էր նա և սառը հողմից,
հյուսիսի սառցեղեն շնչից նրան պաշտպանում էր ժայռը իր
քարեղեն կրծքով։ Նա շինված էր ուռենու ոստերից ու փա-
թաթված-պատած ամուր ձիու մազով։ Մայր արծիվը խնամ-
քով օթևան էր շինում իր սերնդի համար։ Եվ ջանում էր
շինել հաստատուն, հարմար ու տաք։ Եվ նրա երեք փոքրիկ
ճուտերը միանգամայն գոհ էին։ Նրանց համար դրանից լավ
բուն աշխարհքումն էլ չկար։ Դեռ նոր ձվից դուրս եկած`
իրարու սեղմ կպած նստած էին նրանք։ Հենց արևը ծագեց
թե չէ` նրանք իրենց գլխիկները բնիցը դուրս հանեցին ու
զարմացած նայեցին Աստուծո աշխարհքին, և աշխարհքը
նրանց թվաց հրաշալի։ Ներքևում հեռո՜ւ, հեռու տարածվում
էր անսահման տափակ հարթավայրը։ Միակե՜րպ, միակերպ․
միայն արմինայի փոքրիկ թփերն էին բծավորում նրա երեսը։
Երբեմն դաշտային ճագարներն ու շներն էին այստեղ-այնտեղ
երևում ու թաքնվում սեզերում։ Եվ չէին հասկանում արծվի
ճուտերը, թե ինչու էին իրենց սրտերը հուզվում ու թրթռում
էն փոքրիկ վազող գազաններին տեսնելիս։ Հեռու հարավում
հորիզոնի վրա երևում էր մի նեղ շերտ` մին բաց մոխրագույն,
մին կապտավուն։ Սկզբում ձագուկները չէին իմանում, թե էն
ինչ բան էր․ բայց երբ աչքները զորացավ ու կտրեց, տեսան,
որ գետ էր։ Հենց այն գետիցն էր մայրը նրանց համար համեղ
ձուկը բերում։ Ուշի ուշով դիտում էին արծվիկներն ամեն
բան իրենց շուրջը, ծանոթանում էին իրենց շրջապատող
աշխարհքի հետ։ Երբ որ հոգնում էին բնությունը դիտելուց,
թռած գալիս էր մայրը իրիկվան ընթրիքով։ Կուշտ-կուշտ
ուտելուց հետո քաղցր քնում էին նրա թևերի տակ։
Էսպես անցավ ժամանակն, ու մեծացան փոքրիկ արծվիկ-
ները։ Նրանցից մինը դուրս եկավ ամենից մեծն ու ամենից
ուժեղը։ Նա խելոք էլ էր մյուսներից, շատ էր մտածում չորս
կողմի ամեն բանի վրա ու միշտ հարցնում էր մորը, թե ինչ
տեսակ տեղեր են, որ նա գնում է։ Մայր արծիվը պարծենում
էր իր զավակով, հավատում էր, որ նա ժամանակին դառնալու
էր ամենամեծն արծիվներից։ Ու տվեց նրան մեծ ռազմիկ
արծվի անունը ― Թառլան, և պատմում էր ամեն բան, ինչ որ
տեսել կամ լսել էր իր կյանքում։
Մի անգամ էլ, երբ Թառլանը սովորել էր մագլցել ժայռե-
րով, հասավ իր մորը, որ թևերը ծալած նստած էր բարձր,
սրածայր ժայռի կատարին։ Մայրը չնկատեց նրա մոտենալը,
անթարթ նայում էր հեռու։
― Մայրիկ,― ասավ Թառլանը,― պատմիր ինձ հայրիկի
մասին։
Մայրիկը տխուր էր ու լուռ։
― Մայրի՛կ, պատմիր ինձ հայրիկի մասին,― կրկնեց Թառ-
լանը։
― Լավ, իմ քաջ Թառլան,― խոսեց մայրը,― կպատմեմ քո
հոր մասին։ Էնտեղ, ներքև մի արարած է ապրում, որ մարդ են
ասում։ Չար ու կատաղի արարած է նա։ Ոչ մի շունչ կենդանի չի
ազատվում նրա խստությունից։ Ումևէ կյանքից զրկելը նրանց
մեջ համարվում է քաջագործություն։ Սպանելու համար նրանք
մի զարմանալի գործիք ունին, որ զարկում է շատ հեռվից։ Մի
անգամ ձեր հայրը որսից տուն էր վերադառնում։ Ես տեսա,
թե ինչպես նա սկզբում դեռ թռչում էր բարձր ամպերի տակ,
հետո, թռիչքը մեղմելով, սկսեց ներքև իջնել։ Մին էլ հան-
կարծ ներքև, երկրի երեսին բարձրացավ մի փոքրիկ ամպի
նման սիպտակ ծուխ, ետևից մի տարօրինակ կարճ ճայթյուն,
ու հայրդ թևերը թափահարելով սկսեց ընկնել, ընկնել ցած ու
ցած։
Քարի կտորի նման գետին ընկավ իմ հպարտ, արքայա-
կան ամուսինը ու… էն ընկնելն էր, որ ընկավ։
Էստեղ լռեց մայր արծիվը, ու երկար իրար կողքի նստած
էին մեր ու որդի։ Թառլանը չէր խոսում, բայց աչքերը վառվում
էին, սիրտն էր ընկել մարդու ահն ու ատելությունը։ Ազատ,
վայրենի հավքը առել էր իր մահացու թշնամու հոտը։
― Թառլան, դու շատ ես նման քո հորը,― նորից խոսեց
մայրը,― իսկ հայրդ ամենահզորն էր արծիվների մեջ։ Դու
կլինես հզոր ու գեղեցիկ նրա պես, բայց լսիր, զավակս, չմո-
տենաս, երբեք չմոտենաս մարդկային բնակարանի, որով-
հետև մարդ ասված հրեշի չարությանն ու խորամանկությանը
չափ ու սահման չկա։ Միտդ պահիր, ինչ որ ասում եմ քեզ։
― Միտս կպահեմ, մայրիկ։
Մի քանի ժամանակից Թառլանը սկսեց թռչել սովորել։ Օր
օրի վրա ուժեղանում էր ու մեծանում։ Թևերն աճում էին ու
ամրանում։ Մայրը նրա հետ փոքրիկ զբոսանքներ էր անում։
Հետզհետե երկարում էին այդ զբոսանքները։ Մի օր էլ, երբ
մայրը թռավ դեպի գետը, նա էլ թռավ մոր հետ։ Էստեղ մայրը
նրան սովորեցրեց ձուկ բռնելը։ Ու… ձուկ բռնելում էն տեսակ
ճարպիկություն ցույց տվավ ու էնպես տարվեց, որ էլ չէր
ուզում տուն վերադառնա։ Դրանից հետո ամբողջ գիշերը
երազում էր նա, թե ինչ մեծամեծ գործեր պիտի կատարի, երբ
մեծանա, դառնա հզոր, հասուն արծիվ ու թողնի մայրական
բունը։ Ամբողջ գիշերը երազում էր արձակ գետը, ու առափնյա
ալիքների ճղփյունը օրորում էր նրան։ Ու ամբողջ գիշեր Թառ-
լանը չկարաց քնի։
Սրանից հետո շատ ժամանակ չանցած` Թառլանը թողեց
մայրական բունը։ Թափահարեց իր ուժեղ թևերն ու սլացավ
դեպի հարավ-արևմուտք, հեռո՜ւ, հեռո՜ւ։ Անցավ անջուր անա-
պատների ահռելի տարածությունների վերևից, թավուտ,
կուսական անտառների գլխներից, ճախրեց ձյունապատ
սարերի վայրի գագաթներից, իջավ գեղազարդ հովիտներ։
Հովիտներում տեղ-տեղ նա նկատում էր տարօրինակ առար-
կաներ, որ սկզբում խոշոր քարերի տեղ էր դնում, բայց շուտով
հասկացավ, որ խրճիթներ էին ― մարդու բնակարանը։
Նա թռչում էր բարձր` նրանց վերևից և միայն զարմանում
էր, թե ինչու են ներքև մարդիկ խմբվում ու ձեռքերով ցույց
տալիս վերև` դեպի երկինքը։ Նրա մտքովը չէր էլ անցնում,
թե ինքը դարձել էր մեծ ու հզոր արծիվ, և թե իրեն վրա էին
հիանում մարդիկ։
Ճանապարհը շարունակելով դեպի արևմուտք` հասավ
մի գետի, որի նմանը չէր տեսել իր օրում։ Էնքան լայն գետ
էր, որ ասես թե մյուս ափը չկար։ Ալիքները գոռալով դիպ-
չում էին ափի ժայռին ու փշրվում` չորս կողմը զարկելով աղի
ջրի փրփրուն ցայտերը։ Սակայն շուտով իմացավ Թառլանը,
որ էն ծովն էր։ Նա մնաց էնտեղ, կապվեց ծովի հետ, սիրեց
նրա անսահման ընդարձակությունը ու իրեն ապաստարան
ընտրեց ծովափնյա ժայռը։
Պատահում էր, որ էստեղ էին գալիս և ուրիշ արծիվներ ու
հետը կռվի էին բռնվում որսի համար։ Նա միշտ հաղթող էր
դուրս գալիս, ամենիցն էլ ուժեղ ու սրաթռիչ։
Մի անգամ էլ, երբ Թառլանը ձուկն էր բռնում, մի տար-
օրինակ անծանոթ զգացմունք տիրեց նրան։ Օրեցօր զորա-
ցավ էն զգացմունքը, հետզհետե տխրեց… ու գլխի ընկավ,
որ հայրենիքի կարոտն էր տանջում, քաշում իրեն։ Անուշ ու
քնքուշ կանչում էր նրան ծովի ձենը, բայց ավելի ուժեղ էր
անապատի խոր կանչը։ Ավելի ու ավելի համառ օր ու գիշեր
նրա ականջում հնչում էր էն կոչը։ Վերջապես Թառլանն էլ
չդիմացավ ու թռավ դեպի հյուսիս-արևելք։ Շատ օրեր տևեց
նրա թռիչքը, և ահա հյուսիսում երևացին հայրենի ժայռերը,
ուր մի ժամանակ անց էր կացրել իր ջահելությունը։ Ներքև`
դաշտում, նրա բացակայությանը` մարդիկ շինել էին իրենց
բնակարանները։ Իր մոր խրատը հիշելով` նա թռավ նրանց
վերևից։ Հուզմունքով մոտեցավ էնտեղին, ուր առաջին անգամ
աչքը բաց էր արել ու լուս աշխարհքը տեսել։ Բայց հին բունը
չկար։ Նրա տեղը գտավ նորը` մեջը երեք ձու։ Մենակի տխուր
զգացմունքով հեռացավ Թառլանը հարազատ վայրերից` մի-
տը բերելով իր մորն ու եղբայրներին։ Էլ չվերադարձավ դե-
պի ծովը, շարունակ թափառում էր մի տեղից մի տեղ։
Մի անգամ էլ էնպես պատահեց, որ Թառլանը անտառի
բերանով թռչելիս մի փոքրիկ փոսի մեջ տեսավ մի կենդանի
ճագար։ Գետնին զարկած ցցին կապված` նա աշխատում
էր, որ ազատվի։ Շեշտակի սլացավ արծիվը որսի վրա։ Բայց
ազատության մեջ մեծացած վայրենի հավքը չէր իմանում
մարդու բոլոր խորամանկ հնարքները, բոլոր նենգամտու-
թյունը։ Չէր նկատել բարակ ցանցը, որ պատում էր ճագարին։
Հենց ուզեց նրան ճանկի` զգաց, որ ցանցը փաթաթվեց իր
թևերին։ Ազատ արծիվը գերի բռնվեց։ Զուր էին ազատվելու
բոլոր ջանքերը։ Ամեն մի շարժման հետ պինդ թոկը ամուր ու
ամուր պատում էր նրան։ Էս ժամանակ մոտիկ քարի ետևից
դուրս նայեց թուխ հնդիկ տղան։ Նրա աչքերը փայլում էին
ուրախությունից։ Թառլանը տխուր ծղրտաց, ուզեց թևերը
թափահարի ― չկարողացավ… Օրհասական տագնապի մեջ
կայծակի արագությամբ նրա միտն եկան ու անցան մայրենի
ժայռերն ու մոր պատմությունը.
― Քո հայրը, Թառլան, մի հզոր արծիվ էր… Զգուշացիր
մարդ ասված հրեշից, երբեք չմոտենաս նրանց բնակարա-
նին… Միտդ պահիր, Թառլան, ինչ որ ասում եմ քեզ…
ՕՐՈՐՔ
Քնե՛, քնե՛, իմ որդի,
Աչերըդ խուփ, չըբանաս,
Որ քո թշվառ հայ ազգի
Դառն ցավերը չըտեսնաս.
5 Քնե՛, գուցե երազում
Տիրոջ բարի հրեշտակը
Քեզի պատմե, թե ինչպես
Պիտի փրկվի քո ազգը.
Քնե՛, գուցե քեզ ասե
10 Նրա խղճության պատճառը,
Քնե՛, գուցե նա ասե
Նրա փրկության ճարը.
Գիտե՞ս արդյոք, գառնուկս,
Անցան դարեր այն օրից,
15 Երբ քո ազգը զրկվեցավ
Իրան շքեղ աթոռից.
Տարիք ու դարեր անցան,
Այլոց է լուռ ծառայող,
Այդ առթիվ դառնաճաճան
20 Վիճակն էլ կա անփոփոխ.
Քնե՛, քնե՛, հոգվույս հատոր,
Ուրախություն իմ միակ,
Քնե՛, կասեմ քեզ օրոր,
Չըտեսնես նրան ավերակ.
25 Մի պատկեր է նա տխուր,
Աչքերն արցունք, ինքը լուռ,
Մի սուր է մեր սրտի մեջ,
Մեզ այրելու հուր անշեջ.
Նրա հիմքը քանդելու
30 Շատ, շատ դարեր տանջեցին
Տաճիկ, պարսիկ, հույն և քուրդ
Մինչև վերջը քանդեցին.
Եվ այն օրից մինչ այսօր
Տկլոր, բոբիկ ու քաղցած
35 Թափառում է սարե ձոր
Անգութներից հալածված.
Ապա, քնի՛ր, անուշ զավակ,
Աչքդ խփիր, չըբանաս,
Որ քո թշվառ հայ ազգիդ
40 Դառն ցավերը չըտեսնաս։
ՀԱՅ ՎԱՃԱՌԱԿԱՆ
Հայ վաճառական, հայ վաճառական,
Խաբիր ու զրկիր աղքատ եղբորդ,
Հարամ ռոճիկով լից քո գանձարան,
Ու միշտ կուշտ պահիր ուռած մեծ փորդ.
5 Քեզ ի՞նչ փույթ, ասա, թե ազգդ խեղճ է,
Շատ հարկավոր է թե նա չունի հաց,
Քեզ ի՞նչ փույթ, թե եղբայրդ մեղք է,
Միայն քո փորը լինի տկըզած.
Քեզ ի՞նչ փույթ, ասա, թե խեղճ վանեցին
10 Հեծում է սոված, տուն ու տեղ թողած,
Տանջվում է տաճկի ու քրդի ձեռքին,
Միայն քո փորդ լինի տկըզած.
Քեզ ի՞նչ` շինվում է հայ ուսումնարան,
Որ ուսում առնի տգետ հայ տղան,
15 Էհ, очень нужно, խավար մնա Հայաստան,
Տրիցատկի համար պինդ պահիր լուման.
Կողքիդ է տիկը, գրպանդ լիքը,
Քեֆ արա, ի՞նչ բան է հայրենիքը.
Քեզ ի՞նչ` անուսում մնան հայ որդիքը,
20 Թող նրանց դարդը քաշեն հայ մարդիկը.
Կուշտ է թափանդ, լի է գրպանդ,
Ամենը թամամ է, բայց վատ է բանդ –
Աղքատ մշեցին կանգնած է դռանդ.
«Աստված տա» – ո՞վ է կապում բերանդ.
25 Հայ վաճառական, շուտով փախիր տուն,
Խավարի միջի հմուտ ղեկավար,
Որ ժապավինյալ ցուցակ են բերում
Սովատանջ եղբարցդ` վանեցոնց համար.
Դե՛հ, գառնազգեստ գայլին դու նման,
30 Խաբիր ու զրկիր աղքատ եղբորդ,
Աչքերը կապիր, առ վերջին լուման,
Գուցե նրանով լցնես մեծ փորդ.
Միայն գիտենաս, հայ վաճառական,
Հեռու չէ օրը, օրն օրհասական
35 Նա կըգա շուտով և գաբրիելյան
Փողը կըկանչե և քեզ դամբարան.
Մահից չի փրկիլ քեզ ժանգոտ փողը,
Մարմինդ կըկլանե անգութ սև հողը,
Ամեն բան կանցնի և կանհետանա,
40 Միայն բարի անունն այստեղ կըմնա։
Երբ որ կանցնի ձմեռն սաստիկ,
Դարձյալ կըգա գարուն քաղցրիկ,
Կըպճնի կրկին մեր հայրենիք,
Կըկանաչեն դաշտեր, լերինք,
5 Հայնժամ գայցեն դեպ Արմենիա
Ծարավ, նոթի որդիք նորա.
Երբ որ արևն Հայաստանի
Զվարթ, ուրախ, պայծառ փայլի,
Երբ որ դաշտըն Ավարայրի
10 Կրկին կներկվի արյամբն հայի,
Հայնժամ գայցեն դեպ Արմենիա