EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Էս հնդկական հին զըրույցին,
Խաղաղ երգին Հայավաթի։
Նա, ում սիրտը թարմ է ու պարզ,
Հավատում է Աստծուն, բնության,
90 Հավատում է, որ հավիտյան
Մարդկային է սիրտը մարդու.
Որ վայրենի լանջի տակ էլ
Մի անմեկին կյանքի համար
Կան բաղձանքներ ու ձգտումներ.
95 Որ խավարում խարխափելիս,
Թույլ ձեռքերը անօգնական,
Հանդիպելով Աստծո աջին,
Կյանք են առնում ու զորանում.
Նա կըկարդա էս զըրույցը,
100 Էս պարզ երգը Հայավաթի:
Ով երբեմըն իր շըրջակա
Լուռ հանդերում թափառելիս
Մի մոռացված շիրմի առջև
Կանգ է առնում, միտք է անում
105 Նրա կիսեղծ գըրի վըրա,
Որ գրված է պարզ, անարվեստ,
Սակայն որի ամեն խոսքը
Լիքն է կյանքի, հանդերձյալի
Անվերջ հույսով ու թախիծով,
110 Նա կըկանգնի ու կըկարդա
Խոր հնության արձանագիր
Էս հին երգը Հայավաթի։
ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ՉԻԲՈՒԽԸ
Ու մեծ դաշտի լերանց վըրա,
Կարմիր ժայռի բարձունքներին,
115 Նա, հըզորը, կյանքի տերը`
Գիտչի-Մանիտոն իջնելով,
Կանգնեց շիտակ և ազգերին
Ու ցեղերին կանչեց ի մի։
Նրա ոտքի տեղից բըխեց,
120 Հոսեց մի գետ անդունդն ի վար,
Առավոտյան շողերի մեջ
Շողշողալով ու ծոր տալով
Էն Իշկուդա-աստղի նըման։
Ու խոնարհեց Ոգին երկրի,
125 Աջով մարգում նրա համար
Գծեց ոլոր մի ճանապարհ,
― Գնա՜, ասավ, էս ընթացքով։
Ապա պոկեց իրեն ձեռքով
Քարահանքից մի կտոր քար,
130 Շինեց կարմիր չիբխի գլուխ
Ու զարդարեց նկարներով։
Գետի ափից եղեգն առավ
Իր մութ կանաչ տերևներով
Ու կոթ շինեց չիբխի համար.
135 Լըցրեց ուռու չոր կեղևով,
Կարմիր ուռու չոր կեղևով։
Շընչեց մոտիկ մեծ անտառին,
Ու ճյուղերը տըվավ իրար,
Կըրակ հանեց, վառեց չիբուխն,
140 Ու կանգնելով էն սարերին
Գիտչի-Մանիտոն` հըզորը,
Ծըխեց իրեն գալյումետը,
Իբրև նշան ողջ ազգերին։
Ու ծուխն ելավ կամաց-կամաց
145 Առավոտյան խաղաղ օդում,
Առաջ ինչպես մըթին մի գիծ,
Հետո կապույտ, խիտ գոլորշի,
Ապա ճերմակ ամպի նըման
Բարձրանալո՜վ, բարձրանալո՜վ,
150 Մինչև հասավ վեր երկընքին,
Մինչև ցըրվեց վեր երկընքում
Ու փաթաթեց շուրջն ամեն բան։
Թավազենթի դաշտավայրից,
Վաոմինգի հովիտներից,
155 Տուսկալուզի ծըմակներից,
Հեռո՜ւ, հեռո՜ւ Ժեռ սարերից,
Նորդլանդիայի լըճափերից
Ազգերն ամեն նըկատեցին,
Տեսան հեռվում բարձրանում է
160 Խաղաղության չիբխի ծուխը։
Ու ազգերի մարգարեներն
Ասին` տեսե՛ք, էն Պուկվանան
Խաղաղության չիբխի ծուխն է,
Որ թեքվում է ուռենու պես,
165 Շարժվում կանչող ձեռքի նըման։
Մե՜ծ, հեռավոր էն նըշանով
Կոչ է անում մարտիկներին
Ողջ ազգերի ու ցեղերի։
170 Գետերն ի վեր հովիտներով
Եկա՜ն, եկա՜ն, հավաքվեցին
Մարտիկները ողջ ազգերի.
Դելավարներն ու մոհոկները,
Չոտկոսներն ու կամանչները,
175 Շոշոններն ու սեվոտները,
Օմոհոններն ու պոները,
Մանդաններն ու դակոտները,
Հուրոներն ու օջիբվեները։
Ճամփա ելան ողջ միասին
180 Խաղաղության չիբխի ծըխի`
Գալյումետի ծըխի վըրա
Դեպի սարերն էն մեծ դաշտի,
Մեծ քարհանքի Ժայռը Կարմիր։
Ու զենքերով, զըրահներով,
185 Նախշուն, ինչպես աշնան տերև,
Ինչպես երկինք առավոտյան,
Էնտեղ, դաշտում, նրանք կանգնած
Նայում են խեթ իրար վրա,
Աչքերի մեջ ատելություն,
190 Սըրտերի մեջ դարևոր քեն,
Արյան ծարավ պապենական։
Արարիչը մարդկանց ազգի,
Նայեց նրանց կարեկցաբար։
195 Իր հայրական սիրով նայեց
Նրանց կըռվին ու պայքարին,
Ինչպես իրեն անխելք ու խակ
Մանուկների կըռվի վըրա։
Ու տարածեց իր աջ ձեռքը`
200 Մեղմի նրանց բընույթը կոշտ,
Մեղմի տապը, ծարավն անհագ
Իրեն աջի հովանու տակ։
Խոսեց խրոխտ ու վեհ ձայնով,
Էն ջըրերի աղմուկի պես,
205 Որ թնդում են խոր անդընդում,
Խըրատելով, նախատելով
Էսպես խոսեց ազգերի հետ.
― Ո՜վ իմ որդիք, իմ հե՜գ որդիք,
Ականջ դըրեք իմաստության,
210 Ականջ դըրեք խրատներին
Ձեր արարիչ, ձեր ստեղծող
Հըզոր Ոգու շըրթունքներից։
Տըվի ես ձեզ ամեն բարիք.
Երկիր տըվի` որսի համար,
215 Գետեր տըվի` ձուկ բըռնելու,
Տըվի ձեզ արջ, տըվի բիզոն,
Տըվի եղնիկ ու եղջերու,
Տըվի ըսկյուռ, տըվի ջըրշուն
Ու ճահիճներ լի հավքերով.
220 Ինչո՞ւ գոհ չեք դուք տակավին,
Ինչո՞ւ եք դուք որսում իրար։
Հոգնել եմ ես ձեր վեճերից,
Ձեր արյունոտ կըռիվներից,
Հոգնել եմ ձեր` սպանության
225 Ու վըրեժի աղոթքներից։
Ձեր ուժն ամբողջ սիրո մեջ է,
Ձեր կորուստը` կըռիվների.
Արդ ապրեցեք այսուհետև
Խաղաղ, սիրով, եղբոր նըման։
230 Ես կուղարկեմ մի մարգարե.
Փրկիչ համայն ձեր ազգերի։
Նա կաշխատի, կապրի ձեզ հետ,
Կառաջնորդի, կըքարոզի։
Եթե լըսեք նըրա խոսքին,
235 Կըբազմանաք, կերջանկանաք,
Իսկ թե թողնեք անուշադիր,
Կընըվազեք ու կըկորչեք։
Մըտեք այժմ էս գետի մեջ
Ու լըվացեք ձեր դեմքերից
240 Կըռվի վայրի նըկարները
Ու արյունը ձեր մատների։
Թաղեք հողում ձեր զենքերը,
Առեք կարմիր քարը հանքից
Ու շինեցեք կարմիր քարից
245 Խաղաղության չիբխի գլուխ.
Եղեգն առեք եղեգնուտից,
Զարդարեցեք փետուրներով,
Ու ծըխեցեք ի միասին
Խաղաղության չիբուխները,
250 Ու ապրեցեք այսուհետև
Խաղաղ, սիրով, եղբոր նըման:
Ու ձըգեցին մարտիկները
Շապիկները այծեմենի,
Զըրահները ռազմական,
255 Մըտան գետը արագահոս,
Ու լըվացին երեսներից
Կռվի վայրի զարդերն ամեն։
Տիրոջ ոտքի տեղից հոսում.
Ջուրը վերից գալիս էր ջինջ,
260 Իսկ նրանցից ներքև պղտոր,
Գնում էր մութն, ապականված,
Արյունախառն ու կարմրագույն։
Ու դուրս եկան մարտիկները
Գետից հստակ ու մաքրված,
265 Ու թաղեցին գետի ափին
Իրենց զենքերը ռազմական։
Արարիչը ու Մեծ Ոգին
Այն ժամանակ սիրով ժըպտաց
270 Անօգնական զավակներին։
Ու մարտիկներն, ամենքը լուռ,
Առան քարը մեծ քարհանքից,
Եվ հղկեցին ու շինեցին
Չիբուխները խաղաղության:
275 Եղեգն առան գետի ափից,
Զարդարեցին փետուրներով,
Ապա դարձավ ամեն մեկը
Իրեն տունը, հայրենիքը,
Մինչդեռ Ոգին, կյանքի տերը,
280 Վերանալով ամպերի մեջ,
Սուզվեց, երկնի բաց դռներում,
Խաղաղության չիբխի ծըխի`
Պուկվանայի ամպով պատած,
Անհետացավ նրանց աչքից։
ՌՈՒՍԱԿԱՆ ԲԻԼԻՆԱՆԵՐԻՑ
ՍՎՅԱՏԱԳՈՐԸ
(Ռուսական առասպել)
Էն սեպ սարերում, էն սուրբ սարերում
Նըստած էր հըսկան ― Սվյատագորը մեծ,
Չէր գալի ռուսաց հողը սըրբազան,
Չէր կարում տանի գետինը նըրան։
5 Ուզեց մի անգամ սիրտը հըսկայի
Ժուռ գա մի ազատ լայնարձակ դաշտում.
Թամբեց նըժույգը իր հըսկայական,
Ժեռուտ կողմերով ելավ ճանապարհ։
Ճըխաց լանջի տակ սիրտը այրական,
10 Խաղս առավ ուժը երակների մեջ,
Ու դուրս է հորդում ասես խաղալով։
Նեղվում է սակայն հըսկան էն ուժից,
Նեղվում է ինչպես մի ծանըր բեռից,
Ուրիշն էլ չըկա, որ հետը չափվի։
15 Ու ձգում է վեր մըկունդն իր պողպատ,
Ամպերից վերև ― աչքից կորցընում,
Բըռնում է կըրկին ճերմակ ձեռներով.
Ու խոսում է նա ինքնիրեն էսպես.
― Եթե գըտնեի ես ուժը հողի ―
20 Օղ կամրացնեի երկնի կամարից,
Օղից երկաթի շըղթա կանեի,
Ցած կըքաշեի երկինքը ներքև,
Երկիրն էլ տեղից ես շուռ կըտայի,
Ողջ կըխառնեի ― երկինք ու երկիր։
25 Էստեղ նկատեց, որ դուրան դաշտում
Գընում է հետի մի այլ աժդահա,
Ու էն աժդահի ուսովը ձըգած
Կա ճամփորդական մի փոքրիկ խուրջին։
Եթե քըշում է նըժույգն ամեհի,
30 Բաց թողնում ձիու թափովը ամբողջ,
Գընում է հեռու ճամփորդ աժդահան
Ու չի հասնում ձին իր հըսկայական։
Թե մեղմ է քըշում ու դանդաղ քայլքով,
Իր տեղն է հըսկան, չի շարժվում ասես։
35 Ու գոռաց էսպես Սվյատագորը մեծ.
― Հե՜յ դու անցավոր, անծանոթ կըտրիճ,
Կա՜ց, կանգնի տեղըդ մի առժամանակ։
Թե քըշում եմ ես նըժույգս ամեհի,
Բաց թողնում ձիու թափովն իր ամբողջ,
40 Գընում ես հեռու քո ճանապարհին
Ու չի հասնում ձին իմ հըսկայական։
Թե մեղմ եմ քըշում ու դանդաղ քայլքով,
Քո տեղն ես դու միշտ, չես շարժվում ասես։
Կանգնեց իր ճամփին անցվորն անծանոթ,
45 Վեր դըրավ գետնին ուժեղ ուսերից
Իր ճամփորդական խուրջինը փոքրիկ։
Ու մոտ քշեց ձին Սվյատագորը մեծ.
― Ասա՛ մի տեսնեմ, դու քաջ տըղամարդ,
Ի՞նչ է քո բեռը խուրջինիդ միջին։
50 Ու ճամփորդն էսպես տըվավ պատասխան.
― Ո՛վ դու փառապանծ հըսկա դյուցազուն,
Փորձ փորձի մի առ իմ բեռը չընչին,
Վեր առ, թե կարաս, հըզոր ուսերիդ
Ու էնպես քըշի դաշտը լայնարձակ։
55 Պատասխան տվավ անցորդն անծանոթ,
Ու ձիուց իջավ Սվյատագորը մեծ։
Առաջ մի մատով ուզեց վեր քաշի―
Չըշարժվեց տեղից խուրջինն էն փոքրիկ։
Ապա մի ձեռքով բռնեց աժդահի―
60 Կըրկին չըշարժվեց խուրջինն իր տեղից։
Ապա թե հասավ ողջ ուժովն իր մեծ,
Դեմ տըվավ ճերմակ կուրծքը հըսկայի
Ուսի էն չընչին, փոքրիկ խուրջինին,
Բըռնեց ահավոր ուժովն իր ամբողջ―
65 Մինչև ծընկները գընաց հողի մեջ,
Արյունը կաթեց ճերմակ երեսից,
Իր տեղն է սակայն խուրջինը կըրկին։
Ու էսպես խոսեց հըսկան զարմացած.
― Շատ եմ ման եկել աշխարքումը ես―
70 Էսպես հըրաշքի դեռ չեմ հանդիպել,
Էսպես մի տեսիլք չեմ տեսել երբեք,
Չեմ տեսել էս բեռն իմ ծնած օրից.
Ուժ ունիմ էսքան ― ուժըս չի պատում.
Ի՞նչ կա քո փոքրիկ խուրջինի միջին,
75 Եվ ո՞վ ես ինքըդ և կամ ո՞րտեղից,
Պատասխան տուր ինձ, անծանո՛թ հըսկա։
― Իմ փոքրիկ խուրջնում ուժն է մայր-հողի,
Իսկ ես Միկուլան Սելյանինովիչ։
Պատասխան տըվավ անծանոթ հըսկան։
ՄՈԻՐՈՄՑԻ ԻԼԻԱՆ ԿՌՎՈՒՄ Է
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԻՇԽԱՆԻ ՀԵՏ
(Ռուսական былина)
Ըստ Ավենարիուսի
― Գընում է ծերուկն արձակ դաշտերով,
Գընում է ծերուկն երկար ժամանակ։
Մաշվել են հագի շորերը նախշուն,
Հատել է արդեն իր գանձը ոսկի,
5 Ու Իլիան ինքնին խոսում է էսպես.
― Եղել եմ հիմի ամբողջ Լիտվայում,
Եղել եմ հիմի ողջ օրդաներում,
Մենակ Կիևում չեմ եղել վաղուց։
Կիև գընամ մի, գընամ մի տեսնեմ
10 Ինչ է կատարվում էնտեղ ― Կիևում։
Հասնում է Իլիան Կիև քաղաքը մայր.
Քեֆ-խնջույք ունի իշխան Վլադիմիրը.
Սեղան են բազմած հըզոր հըսկաներ
Ու պայազատներ մինչև երեսուն։
15 Մըտնում է ծերուկն ապարանքը ներս,
Կանգնում է, կենում սըրահի շեմքին,
Խաչ քաշում դեմքին, ինչպես օրենքն է,
Ողջույն է տալիս ընդունված կարգով
Արև իշխանին ու տիկնոջն էլ ջոկ:
20 ― Ապրած կենաս, տեր, իշխան Վլադիմիր,
Հաց ու ջուր կըտա՞ս եկվոր քաջերին։
Քեզ ուղիղ սըրտով եկել եմ ծառա.
Չեմ վախում դաշտում հազար թաթարից,
Չեմ վախում, թեկուզ մյուս հազարն էլ գա,
25 Չեմ փախչիլ, թող գա երրորդ հազարն էլ,
Ու օգնության էլ հարկավոր չեն ինձ
Երեսուն ագռավն իրենց ճուտերով։
Ով էր ― չիմացավ իշխանը հյուրին։
― Ուսկի՞ց ես, ո՛վ քաջ, ի՞նչ ազգ ու տակից.
30 Քեզ ի՞նչ անունով կանչենք, մեծարենք,
Կամ ի՞նչ հայրական կոչումով հարգենք։
― Նիկիտան եմ ես Զաոլեշանին։
― Ո՛վ, դու Նիկիտա Զաոլեշանին,
Ե՛կ, նըստի, մեզ հետ հաց անուշ արա,
35 Մի տեղ կա դատարկ էնտեղ, ներքևում,
Սեղանի ծերին, բազմոցի վերջին.
Բըռնած են ուրիշ տեղերը բոլոր։
Ու, կըռներն ընկած, մարդիկն իշխանի
Տարան Իլիային ծերը ներքևի,
40 Նըստեցրին էնտեղ` ներքևի ծերին։
Ու էսպես խոսեց Իլիան ներքևից.
― Ով դու Վլադիմիր, մայր Կիևի տեր,
Վայել չի ուժին, ոչ աստիճանին
Տեղն ու պատիվը, որ տալիս ես դու.
45 Ինքըդ նըստում ես ագռավների հետ,
Ինձ տեղ ես տալի ճուտերի կողքի՞ն։
Ասավ, կամեցավ տեղը դըրըստի―
Ջարդոտեց շուրջը կաղնի բազմոցներ,
Ոլորեց բիրերն ամբողջ երկաթի,
50 Սեղմեց հյուրերին անկյունը վերին։
Դուր չեկավ էս բանն Արև իշխանին.
Տեղիցը առույգ ելավ նա ոտի,
Մըթնեց, աշունքվա գիշերի նըման,
Մըռընչաց, ինչպես կատաղի գազան։
55 ― Ի՜նչպես, Նիկիտա Զաոլեշանին,
Խառնես տեղերը դու իմ սահմանա՜ծ,
Ծըռես բիրերը համայն երկաթի՜...
Մեն մի հըսկայի արանքումը ես
Բիրեր եմ զարկել ամուր երկաթի,
60 Որ խընջույքներին, որքան էլ խըմեն,
Որքան էլ հարբեն, չըդիպչե՜ն իրար։
Հե՛յ դուք, մեծազոր ըռուս հըսկաներ,
Լսվա՞ծ է որ ձեզ, էդ հըսկաներիդ
Ագռավներ կանչի մինը ու ճուտեր։
65 Դուրս եկեք ձեզնից երեք լավերըդ,
Դո՛ւրս շպըրտեցեք ― սըրահից փողոց։
Դուրս եկան ընտիր երեք հըսկաներ,
Սկսան Նիկիտին քաշել, քաշքըշել,
Սկսան Նիկիտին հըրել, հրմըշտկել.
70 Կանգնած է Նիկիտն ու ժաժ չի գալի,
Չի շարժվում նույնիսկ գըլխարկը գըլխին:
― Թե կուզես, իշխան, դու զըվարճանաս,
Թող գան սըրանց հետ երեք հըսկա էլ։
Դուրս եկան ուրիշ երեք հըսկա էլ,
75 Սկսան Նիկիտին քաշել, քաշքըշել,
Կանգնած է Նիկիտն ու ժաժ չի գալի,
Չի շարժվում նույնիսկ գըլխարկը գըլխին։
80 Թող դուրս գան գոնե երեք հըսկա էլ։
Դուրս եկան երրորդ երեք հըսկան էլ,
Բան չըկարացին անեն Նիկիտին։
Ու էսպես խոսեց Նիկիտը այնժամ.
― Իշխան Վլադիմիր, մայր Կիևի տեր,
85 Ախորժակ ունիս անշուշտ խընդալու.
Համեցեք, հիմի մըտիկ արա ինձ
Ու ախորժակըդ կանցնի խընդալու։
Ու Նիկիտը ինքն սկսավ խընդալ,
Սկըսավ սեղմել, զարկել, տըրորել
90 Ուժեղ ու հզոր էն հըսկաներին։
Սողում են սրահում հըսկաներն ամեն,
Չի կարում կանգնի ոչ մինը ոտի։
Դուրս եկավ Նիկիտն ապա սրահից,
Դըռները զարկեց` շրջանակն ընկավ,
95 Դարպասը զարկեց` սյուները թըռան,
Ջարդ-փշուր եղան ճաղերը քաշած։
Իշխանը մըտավ ետևը փեչի:
Սամուր մուշտակը քաշեց իր գըլխին.
― Վա՜յ կամա՜ց, տղե՛ք, ժաժ չըգաք տեղից,
100 Չըլըսի Նիկիտ Զաոլեշանին,
Թե չէ ետ կըգա ջարդ-փշուր կանի,
Ոչ մեծ կըթողնի, ոչ փոքըր մեզնից,
Ժառանգ չի թողնիլ ինձ` Վլադիմիրիս...
Դուրս եկավ Իլիան դարպասն ընդարձակ
105 Ու լարեց ճայթուն իր աղեղը զիլ,
Սուր, մըխած նետը դըրավ աղեղում,
Էսպես ինքն իրեն խոսեց նետի հետ.
― Սըլացի՛ր, իմ նետ, տանիքը ոսկի,
Վեր բեր ոսկեզօծ գըմբեթները ցա՜ծ։
110 Ընկան ոսկեզօծ գըմբեթները ցա՜ծ,
Ու կանչեց Իլիան կոկորդովը մին.
― Հե՜յ, դուք կաբակի մերկ ու տըկլորներ,
Հե՜յ, կամավորներ Արև իշխանի,
Վազեցե՛ք, եկե՛ք դարպասն իշխանի,
115 Առե՛ք ոսկեզօծ գըմբեթները թանկ,
Կըրեցե՛ք, տարե՛ք կաբակն արքունի,
Արաղ խըմեցեք էնտեղ կուշտ ու պինդ։
Վազեցին, եկան տըկլորներն ամեն,
Կամավորները Արև իշխանի,
120 Տարան, կըրեցին գըմբեթներն ոսկի.
― Ո՜վ դու մեր պաշտպան, մեր ծնող, մեր հայր.․․
Ու Իլիայի հետ ելան, գընացին,
Խըմեցին բոլոր գըմբեթներն ոսկի,
Խըմեցին մինչև վերջինը միասին։
125 Ու երկյուղ ընկավ սիրտները էստեղ.
Ի՞նչ կանի մեզ հետ իշխանը հիմի,
Ի՞նչ պատիժ կըտա, ով գիտի, հիմի,
Խըմեցինք նըրա գըմբեթները ողջ։
Ու Իլիան էսպես խոսեց նըրանց հետ.
130 ― Խըմեք, տըկլորներս, դուք մի՛ վախենաք...
Ես եմ վաղվանից իշխան Կիևում,
Իսկ դուք ամենից մեծ պիտի լինիք։
Անցավ երկյուղը, սկըսան խըմել,
Տերից սկըսան կյանք խընդրել քաջին։
135 Իսկ իշխանական խընջույքի վըրա
Գընաց համբավը Արև իշխանին.
― Ո՜վ Արև իշխան, մայր Կիևի տեր,
Չես ասիլ` Նիկիտ Զաոլեշանին
Քու էս հարկերից, ոսկի հարկերից,
140 Ձըգեց ոսկեզօծ գըմբեթները ցած,
Կանչեց կաբակի ողջ տըկլորներին,
Խըմեց նըրանց հետ գըմբեթներն ոսկի։
Նըստած էր էնտեղ խընջույքի միջին
Ջահել Դոբրինիա Նիկիտիչ հըսկան,
145 Էսպես ասավ նա Արև իշխանին.
― Իշխան Վլադիմիր, մեր կարմիր Արև,
Նիկիտան չի նա Զաոլեշանին,
Այլ իմ խաչախպերն ― Իլիան Մուրոմից։
Ասավ` իշխանը մտքի տունն ընկավ,
150 Իր հետ անվանի ազատներն ամեն
Եվ հըսկաները ուժեղ ու հըզոր.
Թե ինչպես անի ― հաշտվի ծերի հետ։
― Միտք արե՛ք, տըղեք, միտք արե՛ք մի լավ,
Միտք արե՛ք, տըղեք, խորը միտք արե՛ք,
155 Խելք խելքի տըվե՛ք, մի հընար գըտե՛ք,
Ո՞ւմ ղըրկենք արդյոք ծերի ետևից,
Որ կանչի նըրան հարգինքի սեղան։
Ես ինքս գընամ ― չեմ ուզում գընամ,
Ապրակսին ղըրկեմ ― վայել չի նըրան։
160 Ամենքը էստեղ մըտքի մեջ ընկան.
― Ո՞ւմ ղըրկենք արդյոք ծերի ետևից...
Ե՛կ ղըրկենք գընա ջահիլ Դոբրինիան,
Չէ որ Իլիայի խաչախպերն է նա.
Նըրա՛ն կըլըսի Իլիան` թե լըսի։
165 Սեղանը անցավ Վլադիմիր իշխանն,
Եկավ ու կանգնեց Դոբրինիայի դեմ
Ու էսպես խոսեց Դոբրինիայի հետ.
― Արի՛, ե՛լ, կտրիճ, ջահիլ Դոբրինիա,
Ծերուկ Մուրոմցու մոտ գընա մեզնից,
170 Երկիրը պագիր, խոնարհ ողջունիր,
Խոնարհիր մինչև հատակն աղյուսի,
Խոնարհիր մինչև էն գետինը ցած
Ու էսպես ասա նըրան մեր կողմից.
― Ուղարկել է ինձ Վլադիմիր իշխանն
175 Ու մայր տիկինը` Ապրակսիան իր հետ.
Խընդրում են, որ գաս ուրախ հարգինքի։
Նա չի ճանաչել քեզ, կըտրիճ քաջիդ,
Նըստեցրել է ցած, ներքևի ծերին։
Խընդրում է հիմի, լիասիրտ խընդրում,
180 Խընդրում լիասիրտ ու մեծ ցընծությամբ.
Խընդրում է մոռնաս ինչ անց է կացել։
Գընում է ահա ջահիլ Դոբրինիան,
Գընում է ճամփով ու միտք է անում.
― Արդյոք վաղաժամ մահի՞ս չեմ գընում...
185 Բայց թե չըլըսեմ Արև իշխանին
Փորձանք է գալու անշուշտ նըրանից։
Ու գընում է նա կաբակն արքունի,
Մըտնում է ահա կաբակն արքունի.
Նըստած է էնտեղ ծերուկ Մուրոմցին,
190 Խըմում, քեֆ անում տըկլորների հետ։
Ու միտք է անում ջահիլ Դոբրինիան,
Ո՞ր կողմից արդյոք նըրան մոտենա.
― Առջևից գընամ` դուր չըգամ գուցե.
Լավ է թիկունքի կողմից մոտենամ։
195 Եկավ, մոտեցավ թիկունքի կողմից,
Բըռնեց Իլիայի ուժեղ ուսերից
Ու էսպես մեղմով խոսեց նըրա հետ.
― Ո՜վ իմ խաչախպեր, իմ ախպերացու.
Ո՜վ դու իմ ախպեր, ծերուկ Մուրոմցի,
200 Քեզ պահի առժամ ձեռներըդ ճերմակ,
Բըռնի ու զըսպի սիրտըդ կըրակոտ։
Չէ՞ որ բանբերին չեն կապում, կախում.
Մենք էլ հո մեր մեջ ուխտ ունենք արած,
Ուխտ ունենք արած մեծ ու ահավոր,
205 Որ փոքր ախպերը լըսի իր մեծին,
Մեծն էլ իր փոքրին ականջ անի միշտ,
Ու էսպես կանգնենք մեկ մեկի համար։
Դեսպան է ղըրկել քեզ մոտ ինձ էսօր
Վըլադիմիր իշխանն իրեն տիկնոջ հետ,
210 Քեզ, հըզոր քաջիդ նա չի ճանաչել,
Խընդրում է հիմի նա քեզ ցընծությամբ,
Խընդրում լիասիրտ մեծ խըրախճանի,
Թողնես, ասում է, ինչ անց է կացել։
215 Ետ է շուռ գալի Իլեյկոն էստեղ.
― Հե՜յ դու, Դոբրինիա ջահել Նիկիտիչ,
Քու բախտը բանեց` ետևից եկար,
Թե չէ առջևից գայիր. Դոբրի՛նիա,
Հող ու մոխիրըդ քամուն պիտ տայի։
220 Հիմի, ախպերըս, ձեռ չեմ տալի քեզ,
Կարգն ու օրենքը անցնել չի լինիլ։
Ետ դարձի՛, ասա Արև իշխանին,
Թող որ ինձ համար, ի՜նձ, քաջիս համար
Արձակի սաստիկ, սաստիկ հըրաման
225 Ամբողջ Կիևին, էս մայր քաղաքին
Եվ Չերնիգովին նույնպես սըրա հետ,
Որ արքունական կաբակները ողջ
Բացվեն երեք օր ու երեք գիշեր,
Ժողովուրդն ամեն գա արաղ խըմի,
230 Ով չի կամենալ որ արաղ խըմի,
Թող նա գարեջուր խըմի հարբեցնող,
Ով որ չի ուզիլ գարեջուր խըմի,
Թող նա մեղրաջուր խըմի քաղցրահամ,
Որ ողջ իմանան` Կիև է մըտել
235 Մուրոմցի ծերուկ Իլիան Իվանովիչ։
Ինձ համար էլ թող, էս քաջիս համար,
Սեղան բաց անի ճոխ մեծարանքի.
Իսկ թե չի անիլ ինչ ասում եմ ես,
Կիևում կիշխի մինչև լուս միայն։
240 Ու արագ-արագ վազեց Դոբրինիան,
Վազեց Վլադիմիր անուշ իշխանին,
Պատմեց Իլիայի պատվերը նրան։
Հենց լըսեց պատվերն իշխան Վլադիմիրը,
Իսկույն, անհապաղ սաստիկ ու սաստիկ
245 Գըրեց բովանդակ Կիև քաղաքին,
Այլև Չերնիգով հանեց հըրաման,
Թե ողջ երեք օր ու երեք գիշեր
Բաց պետք է լինի կաբակն արքունի,
Գա, արաղ խըմի ժողովուրդն ամեն,
250 Խըմի, քեֆ անի անվարձ, անվըճար,
Որ ողջ իմանան Կիև է մըտել
Մուրոմցի ծերուկ Իլիան Իվանովիչ։
Ու ինքը բացեց հարգինքի սեղան,
Կանչեց, հավաքեց իշխան ու բոյար,
255 Ըռուսաց բոլոր մեծ հըսկաներին,
Այլև քաջարի կանանց դյուցազուն։
Բայց մարդ չի գընում կաբակն արքունի,
Ամենքն իշխանի պալատն են վազում,
Ոչ կերուխումի, ոչ ոսկու համար,
260 Վազում են տեսնեն անվեհեր քաջին,
Տեսնեն Մուրոմցի էն ծեր Իլիային։
Հավաքվում են ողջ դարպասն իշխանի
Մըտնում են կամաց ապարանքը ներս։
Ու ծեր Մուրոմցին գալիս է ահա.
265 Գալիս` կաբակի տըկլորների հետ,
Գալիս է, մըտնում սըրահը պայծառ,
Խաչ հանում դեմքին, ինչպես օրենքն է,
Ողջույն է տալի ընդունված կարգով,
Երկըրպագում է չորս կողմը խոնարհ,
270 Արև իշխանին ու տիկնոջն էլ ջոկ։
Վեր կացավ իսկույն իշխանը առույգ,
Առավ Իլիայի ճերմակ ձեռներից,
Համբուրեց նըրա շըրթունքը շաքար,
Ապա թե էսպես խոսեց շողոմքոր.
275 ― Ո՜վ դու ծերունի, Իլիա Մուրոմցի,
Ցած եղավ թեպետ քու տեղն ամենից,
Այժըմ ամենից վերև կըլինի։
Հե՜յ, դուք ծառաներ իմ հավատարիմ,
Տարե՛ք ծերունուն բա՜րձըր ամենից։
280 Բայց նա չընըստեց ամենից վերև,
Գընաց ու նըստեց մեջտեղն ամենի,
Հետը նստեցրեց մերկ տըկլորներին
Ու էսպես դարձավ Արև իշխանին.
― Ո՜վ դու Վլադիմիր, մայր Կիևի տեր,
285 Լավ ես իմացել` ում ղըրկել ինձ մոտ.
Չըլներ Դոբրինիան` իմ ախպերացուն,
Չէի լըսելու էստեղ ոչ ոքի,
Ու մըտքումս արդեն դըրել էի ես,
Լարել էս ճայթուն իմ աղեղը զիլ,
290 Արձակել դեպի սրահըդ շքեղ,
Սպանել և քեզ, իշխան Վլադիմիր,
Եվ քու տիկնոջը` քու Ապրակսիային։
Բայց էս անգամը Աստված քեզ ների
Քու էդ հանցանքը, էդ հանցանքը մեծ։
295 Էստեղ անուշներ բերին հյուրերին,
Քաղցըր մեղրաջուր խըմիչքներ բերին,
Բերին ամենին դըրին մի-մի թաս
Ու էսպես խոսեց Իլիան իշխանին.
― Ա՛յ դու Վլադիմիր, մայր Կիևի տեր,
300 Սըրանո՞վ ես դու պատվում հյուրերիս.
Սըրանո՞վ ես դու հարգանք ցույց տալի,
Էս տըկլորներին միայն մի-մի թա՜ս...
Դուր չեկավ էս խոսքն Արև իշխանին,
Էսպես ծերունուն տըվավ պատասխան.
305 ― Ամենքի համար խոր նըկուղներում
Արաղ ունեմ ես ինչքան կամենան.
Մարդը մի տակառ քառսուն չափանոց։
Թե հերիք չանի` ինչ որ կա էստեղ,
Թող իջնեն իրենք նըկուղներն իմ խոր։
310 ― Ա՛յ դու Վլադիմիր, իշխան Կիևի,
Էդպե՞ս են պատվում քեզ մոտ հյուրերին,
Էդպե՞ս են քեզ մոտ հարգում քաջերին,
Որ իրենք գըտնեն ուտեստ ու խըմի՜չք...
Տեսնում եմ տանտերն ես եմ լինելու։
315 Ասավ ծերունին ու ոտքի ելավ,
Էլ հարցմունք չարավ նըկուղի ճամփեն,
Էլ նըկուղների բանալիք չուզեց.
Թափ իջավ դեպի նըկուղները խոր,
Դըռները արավ ողջ կըրընկահան,
320 Պոկեց կողպեքներն առանց բանալի,
Ներս մըտավ ինքը նըկուղներն էն խոր։
Առած մի տակառն էս մի կըռնատակ
Ու մյուս տակառը մեկել կըռնատակ,
Երրորդը ոտով գըլորում է դուրս.
325 Ու դուրս գըլորեց դարպասն իշխանի,
Գոռաց ու կանչեց կոկորդովը մին.
― Հե՜յ դուք կաբակի մերկ ու տըկլորներ,
Դուրս եկեք էստեղ ― դարպասն իշխանի,
Եկե՜ք, ամենքիդ արաղ խըմեցնեմ։
330 Ու իջավ կըրկին նըկուղները ցած։
Չըտարավ իշխանն ու թունդ ելավ խիստ,
Որոտաց ուժգին իր հընչուն ձենով.
― Հե՜յ հավատարիմ դուք իմ ծառաներ,
Շո՜ւտ, եկե՜ք, հասե՜ք արագ ու արագ,
335 Արագ ու արագ, ճեպով, հապճեպով,
Վեր դըրեք քաջին խորունկ նըկուղում,
Շուրջը քաշեցեք երկաթի ցանցով,
Կաղնի կոճղերով կապեցեք չորս դին,
Թաղեցեք դեղին ավազի տակին,
340 Սովամահ արեք խորունկ նըկուղում։
Վազեցին, հասան ծառաներն արագ,
Արագ ու արագ, ճեպով, հապճեպով,
Վեր դըրին ծերին, խորունկ նըկուղում,
Շուրջը քաշեցին երկաթի ցանցով,
345 Կաղնի կոճղերով կապեցին չորս դին,
Թաղեցին դեղին ավազի տակին։
Ու ցավ դառավ էս մյուս հըսկաներին,
Վեր կացան կիսատ քեֆի սեղանից,
Ելան, դուրս եկան դարպասն ընդարձակ,
350 Իրենց ամեհի ձիանքը հեծան,
Դես դեն ցըրվեցին էն արձակ դաշտում,
Էն լեն ու ազատ տարածության մեջ.
― Էլ չենք մընալ մենք էստեղ` Կիևում,
Էլ չենք ծառայիլ Արև Իշխանին։
355 Ու էլ Վլադիմիր իշխանի մոտին
Հըսկա չըմընաց Կիև էն օրից։
ՍԵՐԲԱԿԱՆ ՎԻՊԵՐԳ
ԹԵ ԻՆՉ ՈՒՂԱՐԿԵՑ ԹՈՒՐՔԻ ՍՈՒԼԹԱՆԸ
ՄՈՍԿՈՎԻ ՑԱՐԻ ԸՆԾԱՆԵՐԻ ՓՈԽԱՐԵՆ
Սերբական ժողովրդական վիպերգ
(Ռուսերենից)
Քաղաքից քաղաք, աշխարհքից աշխարհք
Թուղթ անցավ եկավ Մոսկովու երկրեն,
Եկավ ու եկավ, հասավ Ըստամբոլ։
Ու դըրին թուղթը ոսկի կառեթում
5 Ու բերին իրեն` թուրքի սուլթանին,
Ու թըղթի հետ էլ սուլթանի համար
Շատ թանկ ընծաներ արքային վայել։
Մի ոսկի սինի, մեջն ոսկի մեչիտ,
Մեչիտի շուրջը պատ եկած մի օձ,
10 Էն օձի գլխին դըրած անգին քար,
Որ գիշերն էնպես պարզ լուս էր տալիս`
Ոնց որ ցերեկը լուսն արեգակի։
Ու Իբրահիմին, սուլթանի որդուն,
Երկու թանկագին թըրեր կային սուր,
15 Դաստակներն ամբողջ զուտ մաքուր ոսկուց.
Ամենքի վրա մի-մի անգին քար։
Սուլթանի կընոջն ոսկի օրորոց,
Գըլխավերևը քաջահավ բազեն։
Որ էս ընծաներն առավ աննըման
20 Ընկավ սուլթանը մըտքի ծովի մեջ.
Ի՞նչ ղըրկի արդյոք Մոսկովի ցարին
Էսքան թանկագին ընծաների դեմ։
Միտք արավ ու միտք, ոչինչ չըգտավ։
Ով մոտը եկավ, ամենքի առջև
25 Պատմեց, պարծեցավ, թե ինչ ընծաներ
Ըստացավ ինքը Մոսկովի ցարից,
Բայց ոչով ասել չի կարողանում,
Թե ինչ ուղարկի դըրանց փոխարեն։
Ներս եկավ ահա Ղուշբեգի փաշեն,
30 Նրա առջևը պատմեց. պարծեցավ.
Փաշից ետն եկան Խոջան ու Ղադին։
Երկիր պագեցին ու համբուրեցին
Ծունկն ու փեշերը իրեն սրբազան.
Նրանց առջևն էլ պարծեցավ նույնպես,
35 Ապա թե էսպես խորհուրդ հարցըրեց.
― Ո՜վ իմ ծառաներ, Խոջա ու Ղադի,
Ես ի՞նչ ուղարկեմ ցարին սրանց դեմ,
Որ ցարը ինձնից մընա բավական։
Պատասխան տվին Խոջան ու Ղադին.
40 ― Տեր սուլթան, ասին, քո ստրուկն ենք մենք,
Մենք մըտածելու իրավունք չունենք.
Լավ կանես կանչես ծեր պատրիարքին,
Նա հեշտ կիմանա, հեշտ էլ քեզ կասի,
Թե ինչ ուղարկես Մոսկովի ցարին,
45 Որ ցարը քեզնից մընա բավական։
Էսպես որ ասին` լսեց սուլթանը,
Իրեն կավասին ուղարկեց իսկույն
Ու մոտը կանչեց ծեր պատրիարքին։
Ու, երբ պատրիարքն եկավ իրեն մոտ,
50 Ցույց տվավ նըրան ընծաներն ամեն,
Ու շատ պարծեցավ, ու էսպես ասավ.
― Ո՜վ դու իմ ծառա, ծերուկ պատրիարք,
Չե՞ս կարող արդյոք սովորցնել դու ինձ,
Թե ինչ պարգևներ ղրկեմ փոխադարձ,
55 Որ իմ ուղարկած թանկ պարգևներից
Գոհ մընա հըզոր ցարը Մոսկովի։
Ասավ ու ծերը կամացուկ խոսեց.
― Ո՜վ, իմ տեր սուլթան, իմ կյանքի արև,
Քո իմաստության առջևն ի՞նչ եմ ես։
60 Բայց իմ կարճ խելքով, ինչքան որ գիտեմ,
Քո մեծ տերության լի գանձարանում
Դու բաներ ունես ցարին ղըրկելիք,
Բաներ, որ իսկի հարկավոր չեն քեզ,
Իսկ նըրան անչափ շատ են ցանկալի։
65 Նեմանիչ Սավվի գավազանն ունես,
Կոստանդին կայսեր ոսկի թագն ունես,
Ոսկեբերանի շուրջառը ունես,
Սերբիայի հերոս Լազար արքայի
Ռազմի խաչանիշ դըրոշակն ունես...
70 Քո ինչի՞ն են պետք էս բաները ողջ,
Իսկ ցարին, գիտեմ, շատ են ցանկալի...
Շատ հավան կացավ սուլթանն էս խոսքին
Ու պատվեր տըվավ ծեր պատրիարքին,
Որ կազմի ընծան ցարին ղըրկելիք
75 Ու դեսպաններին հանձնի Մոսկովի։
Ծերն, ինչպես գիտեր, ամենն հավաքեց
Ու դեսպաններին տալով` խրատեց.
― Գնացե՛ք, որդի՛ք, Տեր-Աստված ձեզ հետ,
Բայց, մտիկ արեք, մեծ ճամփով չերթաք,
80 Անտառով անցեք, սարով գընացեք...
Ուր որ է` շուտով մարդիկ կուղարկեն`
Խըլեն ձեզանից էդ պարգևները,
Որոնցից բարձըր ու նըվիրական
Մեզ համար ոչինչ չըկա աշխարհքում...
85 Թող սըրա համար իմ գլուխը տան,
Ու իմ մեղավոր մարմինը կորչի,
Բայց հոգիս արդեն փրկված է ընդմիշտ։
Ասավ` ճանապարհ դրեց ծերունին։
Գոհ էր սուլթանը, որ գլուխ հանեց
90 Էսքան հեշտությամբ էս գործը դժար,
Ու պարծենում էր ամենքի առջև,
Որ էսքան էժան դուրս եկավ տակից։
Ահա գալիս է Ղուշբեգի փաշեն։
Սրան էլ պատմեց, հետը պարծեցավ.
95 ― Հապա մի գըտի՛ր, Ղուշբեգի փաշա,
Ի՞նչ ղըրկած լինեմ Մոսկովի ցարին.―
Նեմանիչ Սավվի ցուպն եմ ուղարկել,
Կոստանդին կայսեր թագն եմ ուղարկել,
Ոսկեբերանի շուրջառն եմ ղըրկել,
100 Սերբիայի հերոս Լազար արքայի
Ռազմի խաչանիշ դըրոշն եմ ղըրկել։
Իմ ինչի՞ն էին էն ամենը պետք.
Իսկ ցարին շատ են պետք ու ցանկալի։
Ու հարցմունք արավ Ղուշբեգի փաշեն.
105 ― Էդ ո՞ւմ խորհըրդով դու էդպես արիր։
Սուլթանը ուղիղ պատասխան տըվեց.
― Ծեր պատրիարքի խորհըրդով արի։
Ու էսպես ասավ Ղուշբեգի փաշեն.
― Տեր սուլթան, ասավ, իմ պայծառ արև,
110 Եթե դու ցարին ղըրկել ես էդոնք,
Որոնցից որ թանկ էդ մարդկանց համար
Ոչ մի բան չըկա արար աշխարհքում,
Շատ լավ կանեիր եթե դրանց հետ
Ղըրկած լինեիր և քո քաղաքի―
115 Մեծ Ըստամբոլի ոսկի բանալին։
Մին է, ավելի խայտառակ ձևով
Հետո ես տալու Մոսկովի ցարին...
Դրանց վրա էր մնում հաստատուն
Քո տերությունն ու քո զորությունը,
120 Որ տըվիր տարան Մոսկովի ցարին։
Էս որ իմացավ` նոր գլխի ընկավ,
Ծափ զարկեց ապշած սուլթանը էստեղ
Ու պատվեր տվավ փաշին հապճեպով.
― Է՜յ փաշա, ասավ, իմ հավատարիմ,
125 Հավաքիր իսկույն իմ զորքն ենիչեր,
Շո՜ւտ դեսպաններին հասիր Մոսկովի,
Խլիր նրանցից պարգևներն ամեն,
Որոնց վրա որ կանգնած էր հաստատ
Իմ տերությունն ու իմ զորությունը,
130 Որ տըվի տարան Մոսկովի ցարին։
Ու քաջ Ղուշբեգին զորքը հավաքեց,
Գընաց ու գընաց մեծ ճանապարհով,
Որ դեսպաններին հասնի Մոսկովի,
Ու ոչ մի ճամփում հետքերը չըկա...
135 Ետ դարձավ, եկավ սուլթանին ասավ,
Թե ոչ մի ճամփում հետքերը չըկա։
Բըռնեց սուլթանի ցասումը անզուսպ,
Ահարկու ձենով գոռաց իր փաշին.
― Հե՜յ, փաշա՛, կանչեց, շո՛ւտ արա, փաշա՛,
140 Գընա սպանիր ծեր պատրիարքին։
Էսպես որ կանչեց` դուրս վազեց փաշեն,
Գընաց ու բըռնեց ծեր պատրիարքին,
Պտըտեց թուրը, շողացրեց գըլխին.
Ծեր պատրիարքը մեղմորեն խոսեց.
145 ― Է՜յ փաշա, ասավ, ետ քաշիր ձեռըդ,
Մի՛ ներկիր հողը անմեղ արյունով,
Թե չէ կըկապվի ակը երկընքի`
Երաշտ կըլինի շուրջ երեք տարի,
Չի տալ երկիրը էլ բար ու պտուղ։
150 Ու լըսեց փաշեն ծերունու խոսքին`
Տարավ կանգնեցրեց ծովի եզերքին։
Սուր թուրը նորից պտըտեց գըլխին,
Ու նորից խոսեց արդար ծերունին.
― Է՜յ փաշա, ասավ, քե՛զ քաշիր ձեռըդ,
155 Ե՛կ իմ արյունը մի՛ թափիր ծովը,
Թե չէ փոթորիկ կանի սոսկալի,
Ծովը կըհուզվի, կելնի ալեկոծ,