EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
60 Որ չըլիներ վշտացած:
– Հայրի՛կ, հայրի՛կ, ինչ լավ եղավ`
Այդ աստղերը վայր ընկան,
Հայրի՛կ, հայրի՛կ, այդպես մարդիկ
Մեր աշխարհքումն էլ չըկա՞ն:
65 – Ո՜հ, իմ դստրիկ, մի մասն են լոկ
Այդ աստղերը, որ ընկան,
Մեր երկնքում, գիտե՞ս արդյոք,
Որքան այդպես աստղեր կան:
ՄԵՐ ԳՐԱԿԱՆ ՎԱՐՔ ՈՒ ԲԱՐՔԻՑ
Մեր լրագիրները փեշակ են շինել հալածել ու հայհոյել գրականությունն ու գրողներին,
իհարկե, միշտ քննադատության անունով, գրականության վրա սրտացավ հսկողի
հավակնությամբ, միշտ անաչառություն աղաղակելով։ Շատ հետաքրքրական բան
դուրս կգար, եթե մի ձեռնհաս մարդ քններ այս տխուր երևույթը, ցույց տար, թե ինչ
շարժառիթներից է առաջ եկել, ինչպես է արտահայտվել կամ ինչ միտք է ունեցել այս
թշնամական վերաբերմունքը, որ միշտ անցել է հասարակ մարդավարության և
տանելի դատողության սահմաններից։
Այդ կողմից միշտ է աչքի ընկել Մշակ լրագիրը, բայց վերջերս Նոր-Դարը ճգնում է
անպատճառ նրանից էլ խիստ ու խելոք երևալ։ Գրականության մասին
խորհրդածություններ է անում, հարցեր է տալիս ու իրան իրան պատասխանում։
Իհարկե, շատ անմխիթար պատասխաններ, հուսահատական եզրակացություններ,
նախատինքներ ու խրատներ, մեկը մյուսից ավելի անհեթեթ ու անճոռնի։ Վերցնենք
հենց վերջին առաջնորդողները, որոնց մեջ լրագիրը խոսում է գրողների ու
գրականության մասին։
№ 39–ի առաջնորդողում, որ կրում է Կանոնավոր կրթությունն է պակասում վերնագիրը,
լրագիրն ասում է. «Մեր մեծ համարված, բայց իսկապես շատ փոքրիկ տաղանդի տեր
բանաստեղծները, դրամատուրգները (դրամատուրգնե՜րը), վիպասանները իրենց
փառքը որոնել են հայի մեջ միմիայն պակասություններ տեսնելով, նրա հոռի ու տգեղ
կողմերը մեծացնելով ու աշխարհքի առաջ ծաղրի առարկա շինելով հային և հայի
անունը»։ «Իրանց այս ընթացքով նրանք վնասել են ժողովրդի զարգացման գործին և
հուսահատեցրել են»։ «Եվ ի՞նչու»․․․ հարց է տալիս լրագիրն ու պատասխանում.
«Որովհետև զուրկ են եղել կանոնավոր և հիմնավոր կրթությունից, որովհետև բոլորն էլ
մեծ տիրացուներ են եղել, սկսած հենց Ստեփաննոս Նազարյանցից, որոնց հորդորել
են, նոր ժամանակի պահանջին համեմատ, միջազգային տիրացուները»։
Խոստովանք լինի, այս վերջին տողերը ես լավ չեմ հասկանում։ Մենք գիտենք, որ Նոր-
Դարը միջազգային տիրացուներ հակառակ կուսակցության մարդկանց է անվանում,
բայց այստեղ ի՞նչ բան ունի Ստեփաննոս Նազարյանցը, ո՞վ է նրան հորդորել։ Այս
անախրոնիզմն էլ, երևի, արել է այդ կուսակցության հիմքին զարկելու համար, և
սրանից պետք է հասկանալ այն խոսքերի արժեքը, որոնցով մի ուրիշ առաջնորդողում
աղաղակում է, թե ինչ որ ունեցել ենք՝ առաջ է եղել։ Այս մի շատ խավար ու տմարդի ձև
է, որ ընդունակ է ամեն բան խառնաշփոթ անելու, նույնիսկ պարզ
հասկացողություններն ու տրամաբանությունը և այսպիսի աբսուրդներ ասելու, թե ով
որ հարձակվում է իր ազգի պակասավոր կողմերի վրա, նա տիրացու է։-Ինչո՞ւ. որ հայ
գրողներին ասի տիրացուներ։ Բայց այս մարդիկ եթե երկու խոսք են ասում, մեջը երեք
հանցանք կա անպատճառ։ Նույնպես և այդ նախադասությունը, բացի այն, որ մի մութ
մտքով արած անախրոնիզմ և մի այլանդակ աբսուրդ է, միաժամանակ իր մեջ
պարունակում է անխիղճ զրպարտություն. իբրև թե գրողները հայի մեջ միմիայն
պակասություններ են տեսել, հոռի ու տգեղ կողմերն են մեծացրել ու ծաղրել
աշխարհքի առաջ և վնասել են ժողովրդի զարգացման գործին։ Բայց բանն ասելը չէ,
բանը ապացուցանելն է. ցույց տվեք տեսնենք մեր ո՞ր բանաստեղծը միմիայն հայի հոռի
կողմերը երգեց, որ արժանացավ ձեր այսօրվա նախատինքին։ Ի՞նչպես չեք
պատկառում Ալիշանի Նվագներից, ի՞նչպես չեք քաշվում Գամառ-Քաթիպայի ազատ
երգերից, ի՞նչպես չեք ամաչում Պեշիկթաշլյանի աղու մրմունջներից, Շահազիզի ու
Դուրյանի գործերից։ Գուցե նոր բանաստեղծներն են այդպիսի հրեշավոր երգեր երգել,
ցույց տվեք տեսնենք ով է նա։ Մի՞թե մեր միակ դրամատուրգ
Սունդուկյանցը միմիայն նրա համար է Պեպո գրել, և միմիայն Զիմզիմովի վատ տիպն
է դուրս բերել, որ հային խայտառակի աշխարհքի առաջ. թե՞ Պեպոն ու մյուս լավ
տիպերը հայ չեն։ Իսկ մեր վիպասաններից արդյոք Րաֆֆի՞ն է այդպես վարվել իր
Խենթի, Ջալալեդդինի, Խամսայի Մելիքությունների, Սամվելի, Կայծերի, մինչև անգամ
Խաչագողի հիշատակարանի մեջ. Ծերե՞նցը՝ իր Թորոս Լևոնի, Երկունքի, Թեոդորոս
Ռշտունու, Պռոշյա՞նցը՝ իր Սոս ու Վարդիթերի, Կռվածաղկի, և մյուս գործերի մեջ,
Աղայա՞նցը՝ իր վեպերի ու բանաստեղծությունների մեջ, կամ նորերից Շիրվանզադե՞ն,
Մուրացա՞նը, Փափազյա՞նը։ Միթե սրանք հիրավի իրանց գրվածքներով վնասել են
ժողովրդի զարգացման գործին ու հուսահատեցրել են։
Դուք գրողներին զրպարտելուց ու նախատելուց հետո հարցնում եք. Ո՞րտեղ, ո՞ր
ժողովրդի մեջ կգտնեք, որ տգետ մարդը, իր մանկությունը զրկանքով, օրերը
նեղությամբ և ծայրահեղ խնայողությամբ անցակցնելուց հետո, խնայած
կարողությունը զոհե, նվիրաբերե ուսման գործին, ուրիշների զավակների կրթության
գործին։ Գտնում եք, որ այդ «գեղեցիկ և բարձր հատկություն է», որ «կարելի է որոնել և
գտնել միմիայն մեծ և բարձր դրության հասած ազգերի մեջ»։ Գրողներին առաջարկում
եք փառաբանել այդ առաքինությունները, նախատում եք, որ նրանք անտես են անում
հայի այդ բարձր կողմը, և հենց դրանով էլ ապացուցանում եք, որ ոչ մի նմանություն
չկա և ոչ մի հաշտություն չի կարող լինել ձեր և գրողների մեջ, որոնք, հիրավի, մեծ
մասամբ զուրկ են դիպլոմներից, բայց ի ծնե կոչված են գործերի ներքին իմաստը
թափանցելու, սրտերի գաղտնիքը կարդալու և այնտեղից խոսելու ժողովրդի հետ։
ՄԵՐ ԱԶԳԱՅԻՆ ՎԻՊԱՍԱՆ ՊԵՐՃ ՊՌՈՇՅԱՆՑԻՆ`
ԻՐ ՔԱՌԱՍՆԱՄՅԱԿԻՆ
Այնտեղ ծնված ու մեծացած,
Ուր դարեվոր վըշտերն հայի
Ծանր ու մռայլ կան լեռնացած,
Ինչպես Մասիսն այն վիթխարի։
5 Դու ընտրեցիր քեզ ուսուցիչ
Ազգի վերքերն ողբերգողին,
Քառսուն տարի ձեռքիդ գըրիչ,
Անցար, բռնած նորա ուղին։
Հայ գյուղացին ցավեր ուներ
10 Խեղդված իրան խուլ խրճիթում,
Այն ցավերին լեզու տըվիր
Ու խոսեցրիր ամեն սըրտում։
Այդ սրբազան գործի համար,
Այժմ ահա, ծեր օրերիդ,
15 Մենք գալիս ենք երախտապարտ
Պըսակ դընել ալիքներիդ։
Եվ թող ապրի անմահ փառքով,
Ով որ ցավը թույլ թըշվառի
Կարեկցության հզոր խոսքով
20 Դարձնում է ցավն իր աշխարհի։
ՈՐԲԸ
(Հայ ժողովրդական ավանդություն)
Սըհա՜կ… Սըհա՜կ… գիշերն ի բուն
Կանչում է Որբն աղեկըտուր,
Աշխարհքն այնինչ մըտած խոր քուն,
Ինքը մենակ ու շուրջը լուռ:
5 Աղջիկ էր նա մի ժամանակ,
Էնպես աշխո՜ւյժ ու գեղանի.
Թուրքը տեսավ, խելքը գընաց,
Ուզեց զոռով հարեմ տանի:
― Մի՛ վախենար, սիրուն քուրի՛կ,
10 Ես չեմ թողնի քեզ տանելու.
Քեզ կըթռցնեմ, ինչպես մըրրիկ,
Էս աշխարհքից հեռո՜ւ, հեռո՜ւ…
Էսպես ասավ քաջ Սըհակը,
Քըրոջն առավ փախա՜վ, գընաց,
15 Թողած իրենց հոր աշխարհքը,
Թուրքի դաժան լուծը թողած:
― Տե՛ս, էն ձյունոտ, բարձըր սարեր,
Որ ձըգվում են հեռվում ահա.
Էն սարերն էլ անցնենք թե չէ`
20 Դենը, քուրի՛կ, էլ թուրք չըկա…
Հենց էս խոսքում` թուրքը հասավ,
Սև ձին քըշած` սարի տակից.
― Իմն է աղջիկն, իմն է, ասավ,
Ո՞ւր եք փախչում դուք իմ ճանկից…
25 ― Մի՛ վախենար, սիրուն քուրի՛կ,
Կանգնած եմ ես չար թուրքի դեմ.
Փախի՜ր, գընա՜… ինչպես մըրրիկ`
Ես էլ կըգամ քեզ կըհասնեմ…
Ու ետ դարձավ քաջ պատանին,
30 Զենքի շաչյուն, զարկ ու աղմուկ.
Զարկ են տալիս, զարկ են առնում
Հայի անահ կըտրիճն ու թուրք…
Աղջիկն արագ վազ է տալի,
Շունչը հատած փախչո՜ւմ, փախչո՜ւմ.
35 Մին էլ նայեց` թուրքն է գալի,
Փընչում է ձին, զենքը շաչում…
― Ա՜խ, ի՜նչ կըլնի թռչուն դառնամ…
Կանչեց ահից խեղճը հանկարծ,
Ու, բաց էին դըռներն երկնից,
40 Լըսեց նըրա ձենը Աստված:
Դարձավ թըռչուն մի թևավոր,
Երկինքն ելավ, թըռա՜վ, պըրծա՜վ.
Մընա՜ց, մընա՜ց, մինչև էսօր
Քաջ ախպերը ետ չըդարձավ:
45 Էն օրվանից թըռչուն քույրը
Ցերեկն ահով կուչ է գալի,
Հենց հասնում է մութ գիշերը`
― Սըհա՜կ… Սըհա՜կ… ձեն է տալի:
Ձեն է տալի գիշերն ի բուն
50 Կանչում տըխո՜ւր, աղեկըտո՜ւր,
Ոմանք չարագուշակություններ էին արել երիտասարդ Գալֆայանի մասին, որ գնացել
է Փարիզ դերասանական արվեստն ուսանելու։ Հակառակին այնտեղից նրա մասին
բարի լուրեր էին գալիս, այնինչ սրանց հարկավոր էր մի գույժ, մի անհաջողություն, որ
փառավորվեին։ Եվ ահա պատեհ առիթ գտան։ Մայիսի 1-ին Գալֆայանը «Օթելլոյի» մեջ
խայտառակվեց Փարիզում…
Մեզ ու ձեզ մեծ ավետիք։ Սկսեցին հրճվել, գրել ու պարծենալ, թե իրանք ինչ
մարգարեներ են, միշտ խելոք բաներ են ասում, բայց լսող չկա… Եվ դեռ իրանց
հրճվանքն ու հայհոյանքը չվերջացրած, Մուրճի աշխատակից պարոն Սևյանը
խրոխտալով կանչում է. «Այժմ եկավ, հասավ ժամանակը, երբ «քարերն» անգամ սկսան
աղաղակել (?), աշխարհին գուժելով հայ բեմի, հայ գեղարվեստի անունը ցեխի
հավասարեցնող իրողության մասին (Փարիզում ներկայացրած «Օթելլոյի» մասին է մեր
խոսքը)։ Այդ նույն մեզ անպատվող, անարգող, «բթամիտ» հորջորջող պարոնը (այսինքն
ես) լռիկ մնջիկ, անտարբեր (?) իր քնարն է լարում (?), չունենալով իր սխալված լինելը
հրապարակով, մամուլի միջոցով հայտնելու քաղաքացիական քաջությունը» (Մուրճ, №
6, էջ 699)։
Շատ եք վռազում պ. Սևյան։ Ես գիտեի, որ դուք բոլորդ տոն էիք կատարելու, վերջին էի
սպասում։ Հենց նոր դուրս եկավ Մուրճը ձեր դատավճռով հանդերձ և ահա ես ձեր
առաջ։ Ամենքիդ մի քանի խոսք ունիմ ասելու։
Պ. Սևյան, ես տեղեկացա, որ դուք դերասան եք։ Ձեր ծածկանունը բաց չեմ անում և
խոստովանում եմ, որ, հիրավի, դուք փորձառու և շնորհքով դերասան եք։ Բայց,
չնայելով ձեր փորձառության և շնորհքին, վերջերս հայոց բեմի վրա խայտառակեցիք
Շեքսպիրի մի դրաման, և այդ մասին բողոքներ տպեցին մեր լրագիրներում։ Այս
հանգամանքը հիշելով ես ձեզ նվաստացնելու դիտավորություն չունիմ, այլ միայն
ուզում եմ ձեզ հետ այսպես խոսել և հարցնել։ Պ. Սևյան, դուք, որ միշտ թատրոնի մեջ
եք ապրում, ներկայացնում ու ներկայացումների մասին եք գրում, քաջ գիտեք և չեք
կարող չխոստովանել, որ բեմի համար նույնիսկ շատ կարևոր, փորձված ու հռչակ
ունեցող դերասաններ (ինչպես դուք) միշտ պատահում է, որ տապալում են ոչ թե
Օթելլո, Մակբեթ ու Շեյլոկ, այլև շատ հասարակ դերեր, այն էլ Բաքվի ու Թիֆլիսի բեմի
վրա մեր րեցենզենտների առջև։ Արդ, ասացեք խնդրեմ, ձեր որոշումին հետևելով, եթե
ամեն մի անհաջող ներկայացում համարենք համաշխարհային գույժ ու հայ
գեղարվեստը ցեխի հետ հավասարեցնող իրողություն և այնպես դատենք ու
դատապարտենք, ինչպես դուք եք անում Գալֆայանի վերաբերությամբ, որ անկարող է
հանդիսանում Փարիզ, «Օթելլոյի» մեջ, Սարսեի առջև, այն էլ իբրև սովորող, 11/ տարվա
գնացած աշակերտ, ասացեք խնդրեմ, ի՞նչպես վարվենք վերև հիշված փորձառու
տապալողների հետ։ Խնդրում եմ այս մասին մի փոքր մտածեք և եթե կմնաք ձեր
հայտնած կարծիքի վրա, որոշեցեք ձեր ու սրանց պատիժը։ Չէ՞ որ դուք առանձին
արտոնություն չունեք Շեքսպիրը տապալելու և հայ գեղարվեստը ցեխի
հավասարեցնելու։ Իսկ ինչ վերաբերում է աֆիշային, այդ, հիրավի, շատ պարսավելի
երևույթ է, որ դարձյալ չի հերքում, թե նա դերասանական շնորհք ունի։
Գալով պ. Չոպանյանին, պետք է ասել, որ այդ մարդը շատ թեթև է դատել սկզբում և
շատ թեթև էլ դատապարտում է այժմ։
Նա ասում է, տարի ու կես առաջ եկավ Փարիզ և «. . . հակառակ իր աներևակայելի
տգիտության, արտասանության արմատական թերություններին և հիշողության
հիվանդագին պակասությանց (?), մենք անոնցմե եղանք, որ սիրեցին հավատալ, թե
կանոնավոր ու երկարատև աշխատությամբ մը այդ երիտասարդը պիտի կարենար իր
թերությունները սրբագրել և կրթված ու կազմված Թիֆլիս դառնալ, այնտեղ սկսելու իր
դերասանական ասպարեզը» (Անահիտ, 1899, մայիս, էջ 220)։
Պ<արոն> Չոպանյան, այդքան թերություններ նկատեցիք, շատ լավ. հապա ի՞նչ
արժանիք տեսաք, որ սիրեցիք հավատալ, թե նա բան է դառնալու։ Ասում եք «սիրուն
գլուխ մը ուներ»․ մի՞թե կարծում եք ամեն մի սիրուն գլուխ ունեցող երկարատև
աշխատությամբ մը կարող է ողբերգու դերասան դառնալ։ Շատ թեթև եք դատել։
Երբ եղավ այդ երկարատև աշխատությունը, որ ձեր հույսերն ի դերև ելան, և
հետաքրքրական է իմանալ, այժմ էլ այն կարծիքին եք, որ երկարատև աշխատությամբ
նա լավ դերասան կդառնա։ Վերջապես ձեր աչքի առաջ, նախքան «Օթելլոն»,
«Համլետի» մեջ դուրս եկավ։ Եթե այնտեղ դիմացավ և ճիշտ էր այն հիացումը, որ
հայտնեցին այնքան մարդիկ ու լրագիրներ, մի՞թե այդ ոչ մի արժեք չունեցավ ձեր
աչքում և ինչո՞ւ չեք խոսում նրա մասին, միայն այժմ եք Սարսեին խնդրում, որ այդ
հանցանքի համար ների հայությանը…
Գանք Մշակին։ Իսկ դուք գրում եք՝ «շատ է պատահել, որ Մշակը համեստության դասեր
է տվել (տեր ողորմյա) այս կամ այն անձին կամ հիմնարկությանը, բայց ի՞նչ։
Միկրոսկոպիական ընդունակությունների տեր մարդիկ միշտ կատաղել են մեր դեմ,
ասելով, թե մենք այսպես խոսում ենք չկամությունից, թե մենք պիտի խրախուսենք,
բարձրացնենք ամեն մեկին, որ շնորհք է ցույց տալիս, թե մենք մի շատ տարօրինակ
սովորություն ունինք հալածելու, և այլն (Մշակ, 1899, № 86) և առաջ եք բերում «շատերից
մի օրինակ»-Գալֆայանին։ Բայց սա դեռ օրինակ չի, պարոններ, սա դեռ վեճ է։ Օրինակը
կատարված, վերջացած իրողությունն է։ Ես ձեզ ցույց կտամ, տեսեք որն է օրինակը և
թե ինչ իրավունք է ձեռք բերել Մշակը։ Ահա ձեզ «շատերից մի օրինակ»։
Առաջին անգամ, երբ Թիֆլիսի հայոց թատրոնական կոմիտետը վճռեց Պոլսից բերել
Ադամյանին, օր. օր. Աստղիկին ու Սիրանույշին, Մշակն այսպես սկսեց իրան դատը։
«Մենք . . . չենք ընդունում կոմիտետի մեջ այդ աստիճան անհասկացողություն,
անգործնականություն և կարճատեսություն»։ Մենք չենք հասկանում, ասում է, թե
ինչպես կարելի է Պոլսից դերասաններ կանչել, նրանք ուրիշ ուղղություն ունին, ուրիշ
բարբառով են խոսում, «նրանց ուղեղի զարգացումը թեթև, վայր ի վերո է» և այլն
(«Մշակ», 1879, № 98, առաջնորդող Մենք չենք հասկանում)։
Երբ որ տեսնում է իրան չեն լսում և այսուամենայնիվ բերում են, բարկանում է,
հայհոյում, թե Մշակը դասեր է տալիս, բայց չեն լսում տգետ, հանդուգն, անընդունակ
մարդիկ, հասարակաց փողերը վատնում են և այլն։ Ամբողջ մի տարի Պոլսից եկած
դերասանն ու դերասանուհիները Թիֆլիսի բեմի վրա խաղում են, ռուսաց թերթերը
գովում են, ժողովուրդը հրճվում է, իսկ Մշակը քամահրում։ Հետևյալ տարին էլ
թատրոնական մասնաժողովի հաշիվը քննելիս Մշակը գտնում է, որ շատ են ծախսել
պոլսեցի դերասանին ու դերասանուհիներին բերելու և պահելու համար և գոչում է.
«Ահա այսպես են վարվում հասարակաց փողերի հետ. . .» բերված դերասանուհիները
կամ դերասանը (այսինքն օր. օր. Աստղիկը, Սիրանույշն ու Ադամյանը) այնքան
հազվագյուտ արարածներ չէին. . . Պոլսի մեջ նրանց նմանները այնքան շատ են, որ
ամսական 100-150 ռ. ռոճիկների անունը լսածին պես իրանք վազ կտային և կգային։
Նույնիսկ այժմյան թատրոնի հանճարը, թագն ու պարծանքը (հեգնում է), պ.
Ադամյանը, մի քանի տարի սրանից առաջ վարձված էր Նոր-Նախիջևանում, որպես
լսել ենք ամսական 25 ռուբլով և այլն (Մշակ, 1880, № 50. Թիֆլիսի հայոց թատրոնական
մասնաժողովի հաշիվը): Տեսնում եք ինչ սրտացավություն, տնտեսություն է քարոզում։
Ադամյանին եթե 100 ռոլբլու փոխարեն ամսական 25 ռ. տային, թատրոնն օգուտ
կունենար, չէ՞. . . բայց մեր խոսքը շարունակենք։ Մշակը Ադամյանին, Կույր պիեսի մեջ
քննադատելով և հավատացնելով, որ «ոչ մի օրինավոր դերասան չի համաձայնվի
խաղալ Կույրի պես մի արվեստական պիեսի մեջ, խորհուրդ է տալիս խաղալ Շիլլերի,
Շեքսպիրի և Գյոթեի դրամաները․ «. . . սրանց նման գրողների պիեսները տեսնելով,
հասարակությունը, ճշմարիտ է, նոր, ժամանակակից, օրական խնդիրների հետ չի
ծանոթանալ, բայց կրթվելով ընդհանուր մարդկային գաղափարների մեջ, կընդունի այդ
գաղափարները գեղեցիկ և կատարյալ ձևերի միջոցով» (Մշակ, 1880, № 10, Հայոց
թատրոն)։
Հենց նույն տարին Ադամյանը խաղում է Համլետ։ Մշակը գտնում է, որ Ադամյանը թեև
տեղ-տեղ լավ էր, բայց Շեքսպիրի Համլետը չէր ներկայացնում և տեսեք հետն էլ ինչ դաս
է տալիս. «Երբ մի հասարակության բեմի վրա դրվում է Համլետ, այդ հասարակությունը
պետք է այնքան զարգացած լինի, որ կարողանա ըմբռնել Համլետի ոգին, որ կարողանա
հասկանալ պիեսայի մեջ գրված յուրաքանչյուր նախադասությունը, յուրաքանչյուր
բառը և յուրաքանչյուր շեշտը» (Մշակ, 1888, № 212, Հայոց թատրոն)։
Մշակը գտնում է, որ Ադամյանը խաղում է անբնական, արվեստական, տգեղ կերպով։
Լյուսի Դիդիե պիեսան ներկայացնելուց հետո ռուսաց Кавказ թերթը գովում է և մի
բժիշկ, որ շատ խելագարներ է ուսումնասիրել ու բժշկել, ռուսաց թերթում վկայում է, որ
Ադամյանը այդ պիեսում խելագարի տիպը շատ ճիշտ ու բնական է
ներկայացնում։ Մշակն, ասում է՝ չգիտենք, որքան ճշմարիտ է նկատել գժերի բժիշկը,
մեզ այդպես չի թվաց, և եթե մի տեղ լավ է խաղացել Ադամյանը, «այդ պատահմունք է
միայն»։ Ապացուցանում է, որ երկու տեսակ տաղանդներ կան, մեկը տանելի, մյուսն
անտանելի, և գտնում է, որ Ադամյանը իսկի անտանելի, տաղանդ էլ չի։ Ասում է՝ «նրա
անբնական շարժումները, մատների ծռելը, աչքերի չռելը, անհաստատ քայլելը,
ձեռքերի դողալը, բոլորը մեր ասածների ապացույցներ են» (Մշակ, 1879, № 224)։
Ի նկատի առեք, որ այս ժամանակ Ադամյանը մի նորելուկ չէր և արդեն այնպես
հսկայաբար էր առաջ գալիս, որ նույնիսկ Մշակը ստիպված պետք է խոնարհեր, լեզուն
փոխեր և այսպիսի բաներ գրեր. «պ. Ադամյան արդեն վաղուց (իմա երբ մենք հայհոյում
էինք) սիրելի է դարձել մեր հասարակությանը (որին նույնպես հայհոյում էինք, թե ինչու
են ծափահարում) և ավելորդ է նկատել, որ երբ Ադամյանը բեմի վրա է, ամբողջ
հասարակությունը գրավվում է նրանով» և սրա նման բաներ ու задним числом
փայփայանքներ։ Ահա ձեր Մշակի հռչակավոր դասերից մեկը, որ սկսվել է «Մենք չենք
հասկանում» խորհրդավոր խոսքերով, որոնք այսօր, երբ որ ամեն բան կատարվել է
վերջացել, սև, խոշոր տառերով դրոշմված, Մշակի վրա ծանրանում են իրանց իսկական
նշանակությամբ, անմերժելի ապացուցանելով նրա տաղանդներ որոշելու և նրանց
դասեր տալու անընդունակությունը։
Ահա ձեզ «շատերից մի օրինակ», պարոններ։ Ահա ձեզ մի նմուշ, թե ինչպես է դաս
տալիս Մշակը և որքան հոտառություն ունի տաղանդ ճանաչելու և գնահատելու։
Դուք ոչ թե տաղանդներին վկայականներ ու դասեր տալու իրավունք պետք է
վերապահեք ձեզ, այլ դեռ պետք է ճգնեք ապացուցանելու, որ ձեր անբարեխղճությունը
մի որևէ սահման ունի։
Եթե դուք հավատում եք Պոլսի թերթերին և այնտեղից հրճվանքով արտատպում եք
Գալֆայանի անհաջող Օթելլոյի լուրն ու յալլի պարում, ո՞րտեղ էիք, երբ նույն
Գալֆայանը հաջող դուրս եկավ Համլետի մեջ և այնքան գովեցին գրեթե ողջ Եվրոպայի
թերթերը, Պոլսինն էլ հետը։ Դուք խի՞ղճ ունեք։
Խոսքիս վերջում զարմանքս հայտնում եմ Մուրճի խմբագիր պ. Արասխանյանին, որ
կարծում է, թե ես բավականաչափ չեմ գնահատված Մուրճում, նրա համար
եմ Մուրճին հակառակ կարծիք հայտնում Գալֆայանի մասին (Մուրճ, № 5)։
ՄԵՐ ՆԱԽՈՐԴ ՇՐՋԱՆԻ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՆԵՐԸ
(Խ. Աբովյանի հիշատակին)
Այս դարի կեսերից մեր կյանքում ամենուրեք, ուր հայ է ապրում, սկսվում է մի
եռանդուն մտավոր շարժում, եղած ուսումնարանների վրա տասնյակներով նոր
ուսումնարաններ են բացվում, հին ուսումն ու ուսուցման խալիֆայական եղանակը
դատապարտելով, մանկավարժական նոր ձևերով, կյանքի պահանջներին ավելի
հարմար նոր գիտելիքներ են ավանդվում. իրար հետևից պարբերական թերթեր են
հրատարակվում և հայոց հրապարակախոսը յուր թերթի ճակատին նշանաբան է
դնում՝ «Այսուհետև ոչինչ եգիպտական քուրմեր, որ կամեին լինել գիտության միակ
պահապանքը, այսուհետև ոչինչ Չինական պարիսպ, որ պիտո է փակեր լուսավոր
գաղափարների մուտքը ազգերի մեջ։ Այսուհետև լույս և ճշմարտություն և
ազատություն խավարի բաբելոնյան գերությունից» («Հյուսիսափայլ»)։
Այդ ժամանակներից տպագրությունը լայն ծավալ է առնում, և հայոց գրողը, որ գրաբար
էր գրում, և որքան կարող էր ավելի խրթին, որ զարմացնի ու ցույց տա, թե «որքան խորը
տեղյակ է հայերենին», կանգ է առնում՝ միտք անում. «… ո՞ւմ համար գրեմ, որ ազգը
լեզու չի՛ հասկանալ։ Թեկուզ ռսերեն, նեմեցերեն, յա ֆռանցուզերեն գրած, թեկուզ
գրաբար՝ տասը կըլի, որ հասկանային, բայց հարիր հազարի համար՝ թեկուզ իմ գրածը,
թեկուզ մեկ քամու ջաղաց։ Ախըր որ ազգը էն լեզվովը չի՛ խոսում, էն լեզուն չի՛
հասկանում, սաքի հենց բերնիցդ էլ ոսկի վեր ածի՛ր. ում պետք է ասես…» («Վերք
Հայաստանի»)։ Եվ այսպես միտք անելով յուր քերականությունը, ճարտասանությունը,
տրամաբանությունը ծալում, «ղրաղ» է դնում ու սկսում է յուր հայրենիքի վերքը―յուր
սրտի ցավը ժողովրդի լեզվով հայտնել ու պատմել՝ գրականության մեջ անսասան
դնելով աշխարհաբարի հիմքը։
Այդ ժամանակները գյուղերի ուսումնատենչ պատանիներն փախչում են քաղաք ուսում
առնելու, մարդ դառնալու համար։ Այդ ժամանակները քաղաքներից երիտասարդները
հազար ու մի նեղություններով իրանց գցում են եվրոպական համալսարանները, և
միշտ հիշելով հայրենի երկրի խեղճությունը―օր ու գիշեր ճգնում ու տքնում են նրա
համար լույս ու մխիթարանք բերելու լուսավորության արևելքից։ Եվ իրար հետևից
վերադառնում, գալիս են բարոյական ու կենցաղավարական նոր հայացքներով ու
հասկացողություններով. ժողովրդի լուսավորությանը ծառայելու, նրան բարձրացնելու
տենչանքներով վառված ու ոգևորված սկսում են մի մոլեռանդ գործունեություն―մի
չտեսնված իրարանցում ձգելով ընդարմացած ժողովրդի խավերի մեջ։
Այդ՝ կենդանության թարմ ու առողջ մի շունչ էր, որ փչեց մեր քնաթաթախ թմրած
կյանքում սթափեցնելով ու ցնցելով՝ մինչև ուր հասավ։ Այդ մեր նոր կյանքի արշալույսն
էր, որի նշույլները հենց որ սլացան մեր խավար կյանքում―ազատարար կոչնակի
նման Ռուսաստանի հյուսիսային ծայրից լսվեց ազգային վերածնությանը
հառաջընթաց բանաստեղծի ձայնը.
Հառա՜ջ հայություն, հառա՜ջ ազգություն,
Լուսավոր դարուս գաղափարներով:
(Ս.Շահազիզ)
Այդ բոլորովին նոր երգ էր, նոր խոսքերով ու եղանակով։ Նա պարզ ու հասկանալի
լեզվով հառաջ է կանչում ժողովրդին. գիտության, կրթության, լույսի ու ճշմարտության
անունով էր հուզում ու խրախուսում, յուր ոգևորության հետ հասարակաց պիտույքն
էր բարձրացնում Պառնաս, և ձգտում էր լինել հասարակաց զգացմունքի թարգմանն ու
բարձր արտահայտությունը։
Հիրավի մի այլ երկնքի տակից Պեշիկթաշլյանը կանչում է.
Տո՛ւր ինձ քո ձեռքդ, եղբայր եմք մեք,
Որ մրրկավ էինք զատված.
Բաղդին ամեն ոխ չարանենգ
՚Ի մի համբոյր ցրուն ՚ի բաց։
Եվ այս ուղու հաշտարար ձայնը, դատապարտելով նեղ կրոնական պառակտումները,
հեռու նախանձը, դավանական ատելության ոգին, բախտի չարանենգ ոխերը մի
համբույրով ցրվելով ու հերքելով, հայտարարում է, որ եղբայրությունը վեր է
կրոնական դավանություններից, և աստղերի տակ նրանից սիրուն ոչ մի բան չկա։
Այնինչ արդեն հնչում էր Ռ. Պատկանյանի (Գ. Քաթիպայի) քաղաքացիական քնարի
ձայնը. իսկ նրանից առաջ թափառական Մ. Թաղիադյանը վաղուց արդեն մրմնջում էր.
Տէ՜ր, կեցո՛ զՀայս
Եւ արա զնոսա պայծառս…
Եվ Հնդկաստան, Տաճկաստան, Պարսկաստան ― երկրե-երկիր տարուբերելով ու
դեգերելով, աղաղակում էր լուսավորություն, կրթություն...
Ահա այս մարդկանց և նրանց գործերի վրա ես կփորձեմ մի թեթև հայացք ձգել։
(Կը շարունակվի)
ԹՌԼՈՆՆ ՈՒ ՄՈՒԿԸ
Թռլոնն իջավ խոր ծըմակից,
Մուկը ելավ գետնի տակից,
Պատահեցին ու սեր արին.
― Ո՛հ, առանց քեզ
5 Չեմ ապրիլ ես,
Ասավ մուկը սիրահարին։
Թռչնի քնքուշ սիրտը մարեց.
Ու շշնջաց ընդարմացած.
― Ես հավիտյան քոնն եմ, հոգիս,
10 Տար, ուր կուզես, տիրիր կյանքիս...
Բայց, ա՜խ, թե ինձ դավաճանես,
Էն ժամանակ ի՞նչ անեմ ես...
― Ինչ ես ասո՜ւմ... դավաճանե՜մ...
Էն էլ ես քեզ... ա՜խ, ի՞նչ անեմ,
15 Էրվում եմ ես ― չես հավատում...
Ո՛հ, գութ չունես դու քո սրտում ―
Զուր եմ փնտրում, Աստված վկա,
Էս կյանքում սեր ― չըկա, չըկա...
Ա՜խ, տեր Աստված, իմ սրտի մեջ
20 Ինչո՞ւ դրիր այս հուրն անշեջ։
Լացեց մուկիկն այս ասելով,
Ու գրկվեցին արտասվելով.
― Ով իմ մուկիկ, մեռե՞լ եմ ես,
Որ [թող անեմ] դու արտասվես...
25 Ահա
(Ու ճաշակեցին սիրո քաղցրությունը)։
Բայց մուկը ով, թռլոնը ով,
Որ իրար հետ ապրեն սիրով։
― Դե ե՛կ, թռլոնն ասավ յարին,
30 Թռչենք նստենք մոտիկ ծառին,
Անհոգ [տարփենք] ճյուղի վրա,
Վերից շողա կարմիր արև,
Սեր սոսափե ամեն տերև,
Ու մենք սիրենք, սիրենք անվերջ...
35 Չէ՛, եկ մտնենք իմ բընի մեջ,
Մութն, առանձին գետնի ծոցում
Սեր վայելենք իմ փափկոցում.
― Չէ՜, ծըմակում,
― Չէ՜, իմ բընում,
40 Մեկը էսպես,
Մյուսը էնպես
Ծվծվացին,
Գվգվացին ―
Այնինչ ժամերն անց են կենում,
45 Բայց [վեճը] դեռ չի վերջանում.
Հո չի լինիլ ընդմիշտ վիճել,
Պետք է մի կերպ վճռել,
Դու պետք է ինձ լսես, թռլոն
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․
50 ― Չէ, ասացիր ինձ սիրում ես,
Դու պետք է իմ կամքը անես,
― Ոչ, մի անխելք թռչուն ես դու,
― Դու ի՞նչ գիտես, խելք չունես դու.
― Վա՜յ, խելք չունեմ, ա՜խ, խաբեբա,
55 Այդպես չէիր խոսում հապա.
Թռար եկար մութ ծըմակից
Ինձ հանեցիր գետնի տակից ―
― [Չէ՞ դու եկար ինձ մոտ]
Լիրբ անամոթ,
60 ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․
[Բայց չի լինի ընդմիշտ վիճել,
Պետք էր մի կերպ կողմ վճռել ―]
Եվ, համբերությունը գուցե հատավ,
Մուկը իրեն բունը մտավ.
65 Խեղճ թռչնակը ապուշ մնաց
Բընի առաջ մենակ կանգնած,
Սկիզբը դեռ կատակ թվաց,
Ապա տխուր գվգվաց.
․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․
70 Երբ որ տեսավ դուրս չի գալիս
Ախ, դու խաբեբա, անգութ, դաժան,
Կեղծավոր, լիրբ, դավաճան,
Այդ էր երդումդ, այդ` քո սերը,
75 Խաբեբա են ողջ մկները,
Վայ իմ ծաղիկ հասակին,
[Ու սկսեց վերև թռչել,
Բախտն անիծել ու հառաչել․]
― Ափսո՜ս, խաբվեցի,
80 ― Ափսոս, կապվեցի,
― Ա՜խ...
Եվ թռչնակի քնքուշ սրտում
Անբույժ մնաց այն խոր վերքը,
Եվ այսօր էլ [թռչնակը] լուռ ու տրտում
85 Իրա անբախտ սիրո երգը
[Խոր] անտառի թավ տեղերում
Երգում է դեռ ու հառաչում.
― Ափսոս, խաբվեցի,
― Ափսոս, կապվեցի,
90 ― Ա՜խ...
ՕԼԵԳԻ ԵՐԳԸ
Ելնում է ահա հըզոր Օլեգը
Խենթ խազարներից վըրեժ առնելու,
Նըրանց համարձակ հարձակման համար
Գյուղերը սըրի-հըրի մատնելու։
5 Եվ իր համհարզով, հագած կուռ զրահ,
Գընում է նա սեգ նըժույգի վըրա։
Մըթին անտառից նրա հանդիման
Գալիս է ահա վըհուկ ծերունին,
Մութ գալիքների մեկնիչն ու հըման,
10 Կյանքում հընազանդ միայն Պերունին,
Աղոթք ու հմայքով ողջ դար անցկացրած։
Եվ Օլեգ ծերին ընդառաջ գընաց։
― Ասա՛ ինձ, գուշա՛կ, ծերդ անմահների,
Կյանքիս մեջ ինձ հետ ի՞նչ է լինելու,
15 Եվ, ի խընդություն չար ոսոխների,
Շուտո՞վ եմ արդյոք շիրիմ իջնելու։
Բաց մեկնիր բոլորն, ինձնից չըքաշվես,
Վարձըդ` քու սիրած ձին կըտամ ես քեզ։
― Չեն վախում գետերն երկրի մեծերից,
20 Եվ պետք չի նըրանց պարգևն իշխանի,
Նըրանց իմաստուն լեզուն` վերևից
Ազդված` խոսում է կամքը երկընքի.―
Անհայտ են գալոց տարիքն ու մըթին,
Բայց կարդում եմ գիրդ ես քու ճակատին։
25 Դե՛ միտքըդ պահիր իմ խոսքն այսօրից։
Փառքն է կյանքի մեջ խընդում հերոսին.
Հաղթության փառքով հըռչակված ես դու,
Վահանդ` Բյուզանդիո բարձր դարբասին։
Հընազանդ են քեզ և՛ ցամաք, և՛ ծով,
30 Նայում է ոսոխդ բախտիդ նախանձով։
Ե՛վ կապույտ ծովի հեղհեղուկ ալիք,
Ահեղ փոթորկի ժամին կատաղի,
Ե՛վ նետ, և՛ պարսետ, և՛ նենգող դաշույն,
Խընայում են միշտ կյանքը հաղթողի։
35 Վերք չես առնիլ դու քո կուռ զըրահում,
Հըզորին անտես ոգի է պահում։
Ոչ մի վըտանգից չի վախում քու ձին,
Տիրոջ կամքը միշտ հասկանում է դա.
Մերթ կանգնում է հեզ` նետերի տակին,
40 Մերթ թըռչում ռազմի դաշտերի վըրա.
Ե՛վ ցուրտ, և՛ կըռիվ ոչինչ են դըրան,
Բայց... դա կըլինի պատճառ քու մահվան։
Օլեգը խնդաց. և սակայն մըթնեց,
Մըռայլեց հանկարծ չարագույժ մըտքից.
45 Լուռ ու մըտախոհ` թամբիցը բըռնեց,
Ներքև է իջնում սիրած նըժույգից,
Ու վերջին անգամ իր հին ընկերին
Փայփայում, շոյում, փարում է վըզին։
― Դե՛հ, մընաս բարյավ, վաղեմի ընկեր.
50 Ժամանակն եկավ մեր բաժանվելու.
Հանգիստ կաց հիմա, էլ ոտըս բընավ
Քու ասպանդակի մեջ չեմ դընելու։
Դե՛հ, գընա՛, բայց միշտ հիշիր Օլեգին։
Է՜յ, մանկլավիկնե՛ր, հեռու տարեք ձին։
55 ― Ծածկեցե՛ք սըրան թավարծի գորգով,
Սանձիցը բըռնած մարգերըս տարե՛ք,
Լողացրե՛ք, պահեք ընտրած հատիկով,
Աղբյուրի վըճիտ ջըրով ջըրեցեք։
Եվ մանկլավիկներն իսկույն ձին տարան,
60 Մի ուրիշ նոր ձի մոտ բերին նըրան։
Ցընծում է խմբով անմահ Օլեգը
Զըվարթ ձայներով լիք բաժակների.