EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
― Ապուշնե՛ր, չե՞ք տեսնում` ինչ եմ անում… Չե՞ք տեսնում`
անիծած ձուկն ինձ ուզում է ջուրը քաշի…
Դու մի՛ ասիլ` թզուկը գետափին նստած` կարթով ձուկը
բռնելիս է լինում, հանկարծ քամին փչում է ու միրուքը փա-
թաթում կարթի թելին։ Հենց էդ խառնված ժամանակը մի մեծ
ձուկն է ընկնում կարթի մեջն ու թզուկին զոռ է անում, քաշում
է դեպի ներս։ Սա գետափի թփերից ու խոտերից է կպչում, բայց
բան չի դառնում, ձուկը տանում է։ Աղջիկները ժամանակին
վրա են հասնում, իրեն պինդ բռնում են ու աշխատում են
միրուքը թելից բաժանեն, չեն կարողանում, էնպես խճճված
են լինում իրար։ Էլ ուրիշ ճար չի մնում, մկրատը հանում են,
դարձյալ միրքիցը կտրում, իրեն ազատում։ Ազատվում է,
տեսնում է` միրքիցը էլի կտրել են, սկսում է վրաները ճղճղալ.
― Ա՛յ դուք անասուններ, էս մի՞թե կարգ է, հը՞։ Դուք հա-
մարձակվեք իմ երեսն էսպես այլանդակե՞լ… Հերիք չէր էն
օրը միրքիս ծերը կտրեցիք, հիմի էլ ամենալավ մասը տարաք,
հը՞… Ես հիմի ի՞նչպես մերոնց երևամ… Ա՛յ գետինը մտնեք
դուք, գետինը…
Վերցնում է իր մարգարտով լիքը տոպրակը, որ թաքցրել
էր եղեգնուտում, ուսովն է ձգում ու անհայտանում մոտիկ
քարի ետևը։
Սրանից մի քանի օր ետը մերն իր աղջիկներին մոտակա
քաղաքն է ուղարկում` թել, ասեղ, մատնոց և ուրիշ էս տեսակ
մանրուք առնելու։ Մի քարքարոտ դաշտով անց կենալիս էս
աղջիկները նկատում են, որ մի մեծ թռչուն օդում պտուտ
եկավ, պտուտ եկավ ու նետի նման ներքև սլացավ, զարկեց
մի քարի տակի։ Թռչունի զարկելուն պես մի սրտաճմլիկ
աղաղակ է բարձրանում, ու էս ձենի վրա աղջիկները վազում
են, տեսնում են` իրենց հին ծանոթ թզուկը, արծիվը ճանկել
է, ուզում է տանի։ Բարեսիրտ աղջիկները իսկույն բռնում են
թզուկից ու կախ ընկում ու էնքան են արծվի հետ էս կողմ, էն
կողմն ընկնում, էնքան են կռիվ տալիս, մինչև որ արծիվը որսը
թողնում է, թռչում գնում։ Առաջին սարսափն անց է կենում
թե չէ` էս թզուկը նորից իր ճղճղան ձենովը աղջիկներին վրա
է պրծնում.
― Էս ի՞նչ արիք․ չէի՞ք կարող ավելի քնքուշ ժաժ գալ, հը՞…
բարակ շորերս պատառոտեցիք թողիք… անճոռնի անպի-
տաննե՛ր…
Ճղճղում է, անգին քարերով լիքը տոպրակը ուսը գցում
ու անցնում քարերի ետևը, կորչում գնում իր քարանձավը։
Աղջիկներն արդեն սովոր են լինում նրա ապերախտությանը,
շարունակում են իրենց ճամփեն, քաղաքում իրենց առու-
տուրն անում են ու ետ վերադառնում։ Վերադարձին գալիս
են, դարձյալ պատահում հանդում մի տեղ նստած թզուկին։
Տեսնում են` մի իստակ տեղ իր տոպրակը շուռ է տվել, թափել,
կիտել անգին քարերը, մտածելով, թե էնպես ուշ էլ անց կենող
ու տեսնող չի լինիլ։ Վերջալուսի շողքերն ընկել են փայլուն
քարերի վրա, ու գույնզգույն քարերն էնպես են վառվում,
շողշողում, հուրհուրատին տալիս, որ աղջիկները տեղները
մարում են, մնում հայիլ-մայիլ կտրած` մտիկ անելիս։
― Ի՞նչ եք բերաններդ բաց արել, կանգնել,― գոռում է
թզուկը, ու նրա գորշ դեմքը փոխվում է ծիրանի գույնի։ Ու-
զում է, ինչքան որ կարող էր, մի հայհոյի, մին էլ հանկարծ
մի մռնչոց է լսվում, ու անտառից մի արջ է դուրս վազում,
հարձակվում վրեն։ Սարսափահար թզուկը տեղիցը վեր է
ցատկում, բայց մինչև վրա կհասցներ մտնի իր խորշը` արջը
բռնում է։ Զարհուրած սկսում է աղաչել.
― Իմ սիրելի, իմ տեր արջուկ, առ, ահա քեզ լինեն իմ բոլոր
գանձերը, միայն թե խնայիր ինձ։ Մտիկ տուր, մի տես, թե
ինչ շքեղ անգին քարեր են էնտեղ թափված։ Ինձ բաշխիր իմ
կյանքը։ Ի՞նչ օգուտ ես տանելու, եթե սպանես ինձ, էսպես
մի փոքրիկ, վտիտ արարածի։ Ատամիդ տակին իսկի չեմ էլ
երևալ։ Ա՛յ, թե ուզում ես ուտես` էս անօրեն աղջիկներին կեր,
հասկանում եմ․ լորի պես գեր ու տխլիկ․ անուշ պատառ են…
սրանց կեր, քեզ անուշ լինի…
Արջը ականջ էլ չի դնում, թե ինչ է ասում թզուկը, ծանր
թաթը ետ է տանում ու որ մի զարկ է հասցնում, թզուկս տեղ-
նուտեղը հանգչում է։ Աղջիկները լեղապատառ սկսում են
փախչել։ Արջը ետևներից կանչում է.
― Լուսի՛կ, Վարդո՛ւշ, մի՛ վախենաք, սպասեցե՛ք, ես էլ եմ
ձեզ հետ գալիս։
Աղջիկները ճանաչում են, որ էս իրենց սիրելի արջի ձենն
է, կանգնում են։ Արջը մոտենում է նրանց, ու հանկարծ մոր-
թին վրիցն ընկնում է, տակիցը դուրս է գալիս մի գեղեցիկ
պատանի` ոտիցը գլուխ ոսկու մեջ կորած.
― Ես թագավորի տղա եմ,― ասում է նա։ ― Էս անսիրտ
թզուկը ինձ կախարդել, գազան էր շինել ու հափշտակել իմ
բոլոր գանձերը։ Եվ ես դատապարտված էի անտառներում
թափառելու մինչև սրա մահը։ Ահա վերջապես սա առավ
իրեն արժանի պատիժը, իսկ ես` իմ առաջվան պատկերը։
Էստեղից գնում առնում են էն անհուն գանձերը, որ դիզել
էր թզուկը իր մթին քարանձավում։ Ապա թե թագավորի տղեն
ամուսնանում է Լուսերեսի հետ, իսկ եղբայրը` Վարդերեսի։
Հետներն առնում են և աղջիկների պառավ մորը, գնում
ետ իրենց աշխարհքը, ապրում են ուրախ ու երջանիկ։ Ու
սրանցից մեկի լուսամուտի տակ սիպտակ վարդի թուփն է
ծաղկում, մյուսի լուսամուտի տակ` կարմիր վարդի թուփը։
ՍՍԱԱԳԳԱԱՐՐԱԱԾԾ ԱԱՂՂՋՋԻԻԿԿԸԸ
Լինում է, չի լինում` մի պառավ, շատ պառավ կին։ Էս պա-
ռավն իր սագերի հետ ապրելիս է լինում անմարդաբնակ
լեռների մեջ` մի փոքրիկ տնակում։ Բնակատեղն էլ չորս
կողմից շրջապատված է լինում անտառով, ու պառավն
ամեն օր իր ձեռնափետը վերցնում է, ձեռնափետին հենված
տմբտմբալով գնում անտառը։ Գնում է, սագերի համար խոտ է
անում, պտուղ է քաղում, հավաքում է ինչի որ ձեռքը հասնում
է ու շալակում է բերում տուն։ Տեսնողն ասում է` հիմի որտեղ
որ է, խեղճ պառավն իր բեռան տակին կճկռի, բայց միշտ էլ
հաջողակ տուն է հասցնում։ Ճամփին էլ, բան է, եթե մարդ է
պատահում, ուրախ-ուրախ բարևում է.
― Բարի օր, ախպեր ջան։ Տեսնո՞ւմ ես էսօր եղանակն ինչ
լավ է։ Հը՞, չլինի՞ թե զարմանում ես, որ պառավ տեղովս էս-
քան շալակը տանում եմ։ Ի՞նչ անենք, ամեն մարդ պետք է
իրեն բեռը կրի։
Սակայն մարդիկ չէին ուզում նրան պատահեն։ Պատահելիս
էլ ճամփաները ծռում էին, հեռվից անց կենում։ Իսկ եթե հեր
ու որդի միասին կողքովն անց կենալիս էին լինում, հերը
որդուն կամաց զգուշացնում էր. «Տեսնո՞ւմ ես սրան, սրանից
հեռու կաց հա՜, սա կախարդ է…»։
Մի առավոտ էլ էս անտառով մի գեղեցիկ երիտասարդ է
լինում անց կենալիս։ Արևը վառ ու պայծառ լուսավորում է,
թռչունները ծլվլում, երգում են, զով հովը զլզլում, սլսլում է
տերևներում։ Ու անցնում է երիտասարդը ուրախ, զվարթ։
Ճամփին ինս-ջինս, մարդ չի պատահում։ Մին էլ տեսնում է`
մի պառավ, ծառերի տակին չոքած, մանգաղով խոտ է անում։
Գոգնոցը լիքը խոտն ու երկու զամբյուղն էլ կողքին դրած։
― Էդ ո՞նց ես էդքանը տանելու, նա՛նի,― հարցնում է երի-
տասարդը։
― Ուզեմ-չուզեմ` պետք է տանեմ, որդի ջան, ի՞նչ անեմ:
Հարուստներն, իհարկե, կարող են էսպես բան չանեն, բայց
գյուղացու համար ասված է.
«Ետ մի՛ նայիլ նոր,
Մեջքդ վաղ է կոր…»։
Ու, երբ տեսնում է` երիտասարդը մնաց կողքին կանգնած,
― Հը՞, գուցե կկամենաս ինձ օգնել։ Մեջքդ դեռ ուղիղ է,
ծնկներդ առողջ, քեզ համար մի մեծ բան չի սա։ Իմ տնակն
էլ էստեղից էնքան հեռու չի. ա՛յ, էս սարի ետևի հովտումն է։
Ձեռաց կհասնենք։
Երիտասարդը մեղքանում է պառավին։
― Թեև,― ասում է,― իմ հերը գյուղացի չի, հարուստ իշխանի
որդի եմ, բայց քո շալակը կվերցնեմ, որ ցույց տամ, թե մենակ
գյուղացին չի ընդունակ ծանր բեռը կրելու։
― Դե արի վեր կալ, հենց ապրես։ Եղած-չեղածը մի ժամվա
ճանապարհ է, քեզ համար դատարկ բան է։ Հա՛, չմոռանաս,
էս խնձորն ու տանձն էլ հետը։
Երիտասարդ իշխանը «մի ժամվա ճանապարհի» անունը
որ լսում է, սկսում է տատանվել, բայց պառավն օձիքը բաց
չի թողնում։ Խոտի կապոցը շալակն է տալի, տանձ ու խնձորի
զամբյուղներն էլ ձեռը։
― Տեսնում ե՞ս` ինչ թեթև է։
― Ո՞րտեղից է թեթև,― տնքում է երիտասարդը։ ― Կա-
պոցդ էնքան ծանր է, որ կարծես թե քար լինի մեջը լցրած,
իսկ տանձ ու խնձորի զամբյուղները արճճի նման կռներս պո-
կում են… Շունչս կտրում է…
Ուզում է վեր գցի, պառավը չի թողնում. հեգնում է, ասում է.
― Տեսե՛ք, տեսե՛ք, ես իմ պառավ տեղովը միշտ մենակ տա-
նում եմ, սա ջահել մարդ է, չի կարողանում… Էդպես է. բանը
որ լեզվին գա, կտրիճ եք, իսկ գործի գալիս, ետ-ետ եք գնում։
Էլ ի՞նչ ես կանգնել։ Ոտներդ ժաժ տուր, գնանք։ Միևնույն է,
էդ բեռն էլ ոչով քո ձեռիցն առնելու չի։
Քանի դեռ հարթ ճամփով են գնում, էլի ոչինչ, բայց որ
դեմ են ընկնում սարերին, քարերն էլ ոտի տակիցը դուրս են
պրծնում, իրար ետևից ներքև թռչում, տեսնում է, որ էս ար-
դեն ուժիցը վեր է։ Քրտինքը ճակատը կոխում է ու, մին սառը,
մին տաք` մեջքից հոսում։
Աղաչում է, ասում է.
― Նա՛նի, էլ չեմ կարողանում գնամ, պետք է մի քիչ շունչ
առնեմ։
― Ոչինչ,― պատասխանում է պառավը,― երբ որ տեղ կհաս-
նես, կհանգստանաս։ Ով գիտի, կարելի է մի օր սրանից քեզ
համար մի լավ բան է դուրս գալի… Գնա՛…
― Դու իսկի խղճմտանք չես ունեցել, ա՛յ պառավ,― բար-
կանում է երիտասարդը և ուզում է շալակը մեջքից գցի,
բայց ո՞րտեղից, կապոցն էնպես է մեջքին կպել, ոնց որ թե
հետը ծնված լինի։ Դես է շուռ գալիս, դեն է պտտվում, իրեն
թափահարում, չի լինում, չի ազատվում։ Իսկ պառավը վրեն
ծիծաղում է ու, իր կեռ ձեռնափետը ձեռին, էս կողմն, էն
կողմն է թռչկոտում։
― Ինչո՞ւ ես էդպես բարկանում, աղա ջան. հենց կարմրել
ես` կասես հնդուհավ լինես։ Հանգիստ բեռդ տար, մի տուն
հասնենք, ես գիտեմ` քեզ ինչպես կվարձատրեմ։
Ինչ պետք է աներ խեղճ երիտասարդը։ Ուզեր-չուզեր պետք
է հնազանդվեր իր ճակատագրին ու քարշ գար պառավի
ետևից։
Պառավն էլ, քանի գնում են, էնքան ժրանում է ու արագա-
նում, իսկ իր բեռն` ավելի ու ավելի ծանրանում։ Վերջը մի
տեղ էլ հանկարծ էս պառավը թռչում է կապոցի վրա ու պինդ
նստում երիտասարդի շալակին։ Ինքն էլ թեև չոր չոփի նման,
բայց մի հաստ ու կոպիտ գյուղացի կնգանից ավելի ծանր
է լինում։ Երիտասարդի ծնկները դողդողում են, բայց հենց
կանգնում է թե չէ` պառավը ճիպոտով կամ եղինջով սկսում է
ոտներին զարկել ու զարկել։ Ախ ու օխով, թառանչ քաշելով
մինչև սարն է բարձրանում, էնտեղից էլ հասնում պառավի
տունը, քիչ է մնում` տեղնուտեղն ընկնի, հոգին տա։
Սագերը որ պառավին տեսնում են, թևերը թափահարելով,
շլինքները երկարացրած, ուրախ-ուրախ աղմկելով վազում
են դեմը, իսկ սագերի ետևից ճիպոտը ձեռին մի պառավ կին
է գալիս, ինքը պնդակազմ ու բարձրահասակ, բայց սաստիկ
այլանդակ ու անճոռնի։
Գալիս է ու`
― Մայրիկ,― ասում է,― ի՞նչ պատահեց քեզ, որ էսքան ու-
շացար։
― Ոչինչ, աղջիկս,― պատասխանում է պառավը,― ինձ ոչ
մի վատ բան չի պատահել։ Ընդհակառակը, անտառում պա-
տահեցի էս երիտասարդ պարոնին, որ իմ տեղակ իմ բեռը
շալակեց բերեց։ Էդ հերիք չէր, երբոր ես հոգնեցի, ինձ էլ
զոռով շալակն առավ։ Ճամփեն էլ էնքան կարճ թվաց, որ
չիմացանք ինչպես եկանք։ Շարունակ ծիծաղում էինք ու
իրար հետ հանաքներ էինք անում։
Վերջապես պառավն էս տղի շալակից իջնում է, մեջքից
կապոցն առնում, ձեռքերից` զամբյուղները ու փաղաքուշ
վրեն նայելով ասում.
― Դե հիմի նստիր էստեղ շեմքում, հանգստացիր։ Դու քո
աշխատանքով պարգևի արժանացար, ու էդ պարգևը ես քեզ
Հետո դառնում է սագարած աղջկանը.
― Դու գնա տուն, աղջիկս, ջահել տղի մոտ կանգնել ես,
լավ չի։ Կրակի վրա յուղ չեն ածիլ։ Պարոնը հանկարծ վրեդ
կսիրահարվի։
Պարոնը էս որ լսում է, չի իմանում ինչ անի. լաց լինի, թե
ծիծաղի։ Մտքումն ասում է.
― Ա՛յ քեզ գեղեցկուհի, սա թեկուզ երեսուն տարով էլ ջահե-
լանա, դարձյալ չի կարող իմ սիրտը շարժել, ուր մնաց հիմի։
Այնինչ պառավը փայում, փայփայում է իր սագերին, ոնց
որ թե իր երեխեքը լինեին, ու հետո աղջկա հետ մտնում են
տնակը։
Հոգնած երիտասարդը ձգվում է վայրի խնձորենու տա-
կի նստարանի վրա։ Օդը` ջերմ ու բուրավետ։ Չորս կողմը
տարածվում է ընդարձակ դալար մարգագետինը` լիքը կա-
պուտ ու դեղին ծաղիկներով։ Մարգագետնի միջով, արևի
տակ արծաթի պես պսպղալով, վազում է վճիտ առվակը, մեջը
գնում են գալիս ճերմակ սագերը ու ճղփում, լողանում։
― Ի՜նչ լավ տեղ է,― բացականչում է երիտասարդը։ ― Բայց
էնքան հոգնել եմ, որ աչքերս կուլ են գնում։ Պառկեմ, աչքս մի
քիչ կպցնեմ․ էն էլ չըլնի թե քնած տեղս քամին ոտներս տանի,
էնպես ուժից ընկել են, կարծես բամբակից լինեն։
Մի քիչ քնում է, պառավը գալիս է, հրում զարթեցնում։
― Վեր կաց, չի կարելի, որ դու էստեղ մնաս։ Ճշմարիտ է,
ես քեզ բավական չարչարեցի, բայց հո էլի կաս ու կենդանի
ես։ Հիմի քեզ կվարձատրեմ։ Եթե փող տամ քեզ կամ մի ուրիշ
գանձ, ոչ փողի կարիք ունես, ոչ ուրիշ գանձի. դրա համար էլ
քեզ մի բան կտամ, որ փողից էլ է թանկ, գանձից էլ։
Ասում է ու ձեռը տալիս մի փոքրիկ արկղ` ամբողջը
զմրուխտից։
― Ա՛ռ, պահիր քո աչքի լուսի պես, և սա քեզ երջանկություն
կբերի։
Երիտասարդ իշխանը հանկարծ իրեն ուժեղ ու կայտառ
է զգում․ տեղից վեր է կենում, նվերն առնում, շնորհակալու-
թյուն է անում պառավին ու ճանապարհ է ընկնում առանց
մտիկ տալու պառավի աղջկա վրա։ Ճանապարհից բավական
կտրել էր, դեռ ետևից լսվում էր սագերի ուրախ ճղճղոցը։
Երեք օր ամայության մեջ մոլորված թափառելուց հետո
երիտասարդը դուրս է գալիս մի մեծ քաղաք։ Ինքը քաղա-
քին անծանոթ, քաղաքն` իրեն։ Անծանոթ նորեկին առնում
են, տանում էդ քաղաքի թագավորի պալատը։ Պալատում
երիտասարդը ծունկի է գալիս, երկրպագություն է անում
թագավորին, ապա թե գրպանից հանում է պառավի տված
զմրուխտյա արկղիկը ու դնում է թագուհու ոտների տակ։
Թագուհին հրամայում է վեր կենա, իր ձեռքովը տա թան-
կագին նվերը։ Թագուհին բաց է անում արկղիկը, մեջը
նայում, նայելն ու ուշաթափ գետնովը դիպչելը մին է լինում։
Պալատականներն իսկույն վրա են թափում, երիտասարդին
բռնում են, որ բանտը տանեն, թագուհին աչքը բաց է անում,
ուշքի է գալիս, հրամայում է ազատ թողնեն ու իրենք բոլորը
դուրս գնան, որ ինքը ուզում է նրա հետ մենակ խոսի։
Մենակ են մնում թե չէ` թագուհին սկսում է լաց լինել ու
լաց լինելով էսպես է խոսում երիտասարդի հետ.
― Ինչի՞ս համար են էս փառքն ու փայլը, երբ ամեն առավոտ
վեր եմ կենում արտասուքով ու ամեն իրիկուն պառկում եմ
արտասուքով։ Ես երեք աղջիկ ունեի։ Փոքր աղջիկս էնքան էր
սիրուն, որ տեսնողն ասում էր` աղջիկ չի սա, հրաշք է։ Ձյունի
ճերմակն ու խնձորի ծաղկի կարմիրն իրար էին խառնված նրա
այտերին, իսկ մազերը փայլում էին արևի ճառագայթների
նման։ Արտասվելիս աչքերից արտասուքի տեղակ ակն ու
մարգարիտ էր թափում։ Տասնուհինգ տարին որ լրացավ,
հերը երեք աղջկանն էլ կանչեց իրեն մոտ։ Տեսնելու բան
էր, թե ինչպես ամենքն էլ հիացմունքից աչքները չռեցին,
երբ ներս մտավ փոքր աղջիկս։ Հենց իմանաս` երկնքից արև
դուրս եկավ։
― Զավակներս,― ասավ թագավորը,― չեմ իմանում, թե երբ
կամ ինչ ժամանակ կհասնի իմ վերջին օրը, դրա համար էլ
ուզում եմ հենց էսօրվանից որոշել, թե ինչ բաժին եք ստա-
նալու ամեն մեկդ իմ մահից հետո։ Գիտեմ, որ ամենքդ էլ
սիրում եք ինձ, բայց ձեզանից որը ավելի շատ է սիրում, նա էլ
ամենից մեծ բաժինը կստանա։ Ասացեք տեսնեմ, ամեն մեկդ
ինչքան եք սիրում ինձ, որ ձեր խոսքերով կարողանամ ձեր
սերը չափել։
Մեծն ասավ.
― Ես քեզ սիրում եմ ամենաքաղցր շաքարի չափ։
Միջնեկն ասավ.
― Ես քեզ սիրում եմ իմ ամենալավ զգեստի չափ։
Փոքրը լուռ էր։
Թագավորը հարցրեց.
― Իսկ դու, իմ ամենասիրելի աղջիկս, դո՞ւ ինչքան ես սի-
րում ինձ։
― Չգիտեմ, հայրիկ,― պատասխանեց աղջիկը,― ոչ մի բա-
նի հետ չեմ կարողանում համեմատել իմ սերը։
Բայց հերն ստիպեց, որ նա մի բան ասի. էն ժամանակ աղ-
ջիկն ասավ.
― Ամենալավ կերակուրն էլ ինձ համար համ չունի առանց
աղի. ես քեզ սիրում եմ աղի չափ։
Թագավորն էս որ լսեց, կատաղությունը բռնեց ու գոռաց.
― Էդպե՜ս… եթե դու ինձ աղի չափ ես սիրում, քո սիրո վար-
ձատրությունն էլ կլինի աղ։
Իր թագավորությունը բաժանեց երկու մեծ աղջիկների
մեջ, իսկ փոքրի մեջքին հրամայեց մի տոպրակ աղ կապեն ու
տվեց երկու ծառայի, որ տանեն, բաց թողնեն մի վայրենի խոր
անտառում։ Ամենքս նրա համար խնդրեցինք, աղաչեցինք,
պաղատեցինք, բայց չեղավ, չկարողացանք մեղմել թագա-
վորի ցասումը։
Ա՜խ, եթե տեսնեիք, թե ինչպես էր լաց լինում մեզանից
բաժանվելիս։ Ամբողջ ճանապարհը շաղ էր անցած էն մար-
գարիտներով, որ արցունքի տեղակ թափվում էին նրա
աչքերից։ Սրանից հետո շուտով թագավորը զղջաց իր խստա-
սրտության վրա, բարկությունը անցավ, փոխվեց գութի ու
խղճահարության, հրամայեց ամեն տեղ որոնեն, գտնեն մեր
դժբախտ երեխային, բայց ոչով չկարողացավ գտնի։ Ամեն
անգամ, երբ մտքովս անց է կենում, թե նրան կերած կլինեն
վայրենի գազանները, ցավից ու վշտից տեղս կորցնում եմ,
չեմ իմանում, թե որտեղ եմ։ Շատ անգամ էլ ինձ մխիթարում
եմ էն հուսով, թե նա կենդանի է դեռ և թաքնվել է մի որևէ
քարանձավում կամ ապաստան է գտել գթասիրտ մարդկանց
մոտ։ Հիմի բաց եմ անում ձեր տված զմրուխտյա արկղիկն
ու հանկարծ տեսնում եմ մեջը էն մարգարիտներից, որ
արցունքի տեղակ թափվում էին իմ աղջկա աչքերից…
Դուք պետք է ինձ պատմեք` էս մարգարիտը որտեղից է
ընկել ձեր ձեռքը։
Երիտասարդը պատմում է, թե` էս մարգարիտն ստացել եմ
մի էս տեսակ պառավից, որ անշուշտ կախարդ պիտի լիներ
ու ինձ էլ շատ չարչարեց, բայց էդպես մի աղջիկ ոչ տեսել եմ,
ոչ էլ դրա մասին մի որևէ բան եմ լսած։
Էստեղ թագավորն ու թագուհին վճռում են` ինչ ուզում
է լինի` գտնեն պառավին։ Ասում է` որտեղ էս մարգարիտը
գտնվել է, էնտեղ էլ կարելի է մի տեղեկություն իմանալ իրենց
աղջկանից։
Սրանց թողնենք իրենց ճամփեն գնան, մենք դառնանք
պառավին ու իր աղջկանը։
Պառավն իր տնակի լռության մեջ նստած իլիկ էր մանում։
Մութն ընկել էր, օջախի կողքին էրվող մարխը մարելու վրա
էր։ Հանկարծ դուրսը աղմուկ բարձրացավ, սագերը հանդից
տուն էին վերադառնում, ու հեռվից լսվում էր նրանց խուլ
ճղճղոցը։ Մի քիչ անց ներս մտավ պառավի աղջիկը։ Մերը
մի թեթև գլխով արավ։ Աղջիկը մոր կողքին նստեց, իլիկն
առավ ու սկսեց թել մանել, էնպես աշխույժ, ինչպես մի ջահել
աղջիկ։ Էսպես լուռ մի երկու ժամ նստեցին` առանց մինը կամ
մյուսը լեզուն պռունգովը տալու։ Վերջապես լուսամուտից
մի շրշյուն լսվեց, ու մթնից ներս նայեցին մի զույգ կրակոտ
աչքեր։ Մի պառավ բու էր, որ երեք անգամ կանչեց բո՛ւ-բո՛ւ,
բո՛ւ-բո՛ւ, բո՛ւ-բո՛ւ ու կորավ։
Պառավը գլուխը մի փոքր բարձրացրեց ու ասավ.
― Ժամն եկավ, աղջիկս, գնա արա, ինչ որ անելու ես։
Աղջիկը լուռ վեր կացավ, դուրս գնաց։ Գնաց, գնաց, դուրս
եկավ մի հովիտ ու հասավ մի ջրհորի, որի կողքին երեք կաղնի
ծառ էին կանգնած։
Լրացած ահագին լուսինն էլ դուրս եկավ սարերի գլխին ու
էնպես լուս արավ, որ ասեղ լիներ կորած, մարդ կնկատեր։
Լուսնի լուսի տակ աղջիկը հանեց իր հագի խորխը, ջրհորի
վրա կռացավ ու սկսեց լվացվել։ Հետո խորխը ջուրը քաշեց
ու փռեց, որ սիպտակի լուսնի լուսի տակ։ Եվ միանգամից
ինչպե՛ս փոխվեց էն այլանդակ աղջիկը։ Դուրս եկավ կանգ-
նեց մի անտես-աննման գեղեցկուհի, որ ոչ ուտես, ոչ խմես,
կանգնես ու թամաշա անես։ Ճերմակ մազերը գլխիցն ընկան
թե չէ` նրանց տակից ճոխ ոսկե մազերը էնպես վերևից
ներքև թափվեցին, ոնց որ խրձնով արևի շողքերը թափվեն,
ու մարմինը պատեցին։ Մազերի տակից աչքերը փայլում
էին ջուխտ աստղի նման, ու այտերը վառվում էին կարմիր
խնձորի ծաղկի պես։
Բայց ինքը` տխո՜ւր-տխո՜ւր։ Գետին ընկավ ու սկսեց աղի-
աղի լաց լինել։ Աչքերից արտասուքներն իրար ետևից թափ-
վում էին գետին։ Էսպես նստած լաց էր լինում ու երկար կմնար
էս դրության մեջ, եթե հանկարծ մոտակա ծառերից մի խշխշոց
չլսվեր ու հետն էլ մի չրտկոց։ Հրացանի ձենը լսած եղնիկի
նման տեղիցը ծլունգ եղավ, իսկույն մտավ իր հին խորխի մեջ
ու մի ակնթարթում չքացավ, տեղնուտեղը հանգավ, ոնց որ
ճրագին փչես` հանգչի։ Տերևի նման դողալով` հասավ իրենց
տնակը։ Տեսավ` մերը շեմքում կանգնած սպասում է։ Ուզեց
պատմի, պառավը մեղմորեն ասավ.
― Լավ, լավ, աղջիկս, ես ամեն բան գիտեմ։ ― Ասավ, ներս
տարավ, մարխը վառեց ու մանածը թողած` ավելն առավ,
սկսեց տնակն ավլել։
― Ամեն բան իստակ ու մաքուր պետք է լինի։
― Նանի, էս գիշերվա կիսին ինչո՞ւ ես տունը վեր քաղում։
Մարդ պետք է գա՞, ի՞նչ է։
― Գիտե՞ս որ ժամն է, աղջիկս,― հարցրեց պառավը։
― Դեռ գիշերվա կեսը չկա, բայց մոտիկ է։
― Իսկ մտքովդ չանցա՞վ, որ սրանից երեք տարի առաջ
մին էլ էսօր ես եկել դու ինձ մոտ։ Հիմի էս գիշեր ժամանակը
լրացավ, ու մենք էլ միասին ապրել չենք կարող։
Աղջիկը գունատված հարցրեց.
― Նանի ջան, մի՞թե ուզում ես ինձ դուրս անես քո տանից։
Ո՞ւր գնամ ես։ Ոչ բարեկամ ունեմ, ոչ տեղ, ո՞ւմ մոտ գնամ։
Ինչ ասում ես, անում եմ, դու էլ գոհ ես ինձանից, էլ ինչո՞ւ ես
դուրս անում…
Պառավը չէր ուզում ամեն բան պարզի, թե ինչ էր պատա-
հելու աղջկա հետ, ու խոսքը փոխեց։
― Էլ էս խրճիթում չեմ ապրելու, ուզում եմ հեռանամ ու հե-
ռանալիս մաքուր թողնեմ, թող սրբեմ։ Քեզ համար էլ դարդ
մի՛ անի, էլ ետ կգտնես քո հորական օջախը ու գոհ կլինես էն
վարձով, որ ես կտամ։
― Բայց, նա՛նի, ի՞նչ է պատահելու ինձ հետ,― կրկին հարց-
րեց աղջիկը։
― Մին էլ եմ ասում․ ինձ մի՛ խանգարի, թող սրբեմ։ Անխոս
գնա քո սենյակը, խորխդ հանիր ու հագիր քո էն մետաքսե
զգեստը, որ հագիդ էր, երբ առաջին անգամ եկար ինձ մոտ։
Հագիր ու սպասիր քո սենյակում, մինչև կկանչեմ։
Հիմի թագավորից ու թագուհուց տանք տեղեկությունը։
Թագավորն ու թագուհին երիտասարդ իշխանին հետներն
առնում են ու ճանապարհ են ընկնում, գնում են պառավին
գտնեն։
Երիտասարդը մի անտառում նրանցից ետ է մնում ու պետք
է ճանապարհը մենակ շարունակեր։ Մյուս օրը նրան թվում է,
թե ուղիղ ճանապարհն է դուրս եկել։ Գնում է, գնում է, մի
տեղ մութը վրա է հասնում, բարձրանում է մի ծառի, ուզում
է ծառի վրա գիշերի, առավոտը վեր կենա էլ ետ իր ճամփեն
շարունակի։ Գիշերվա մի ժամին լրացած լուսնյակը որ դուրս
է գալի, նկատում է, որ մի պառավ լեռներից իջնում է ցած։
Նկատում է, որ ճիպոտը ձեռին չի, բայց էս էն սագարած
աղջիկն է, որ տեսել էր պառավի տնակում։
― Օհո,― բացականչում է ինքն իրեն,― ահա մինը եկավ։ Էս
մինը որ ձեռս ընկավ, էն մյուսն էլ չի պրծնիլ ինձանից։
Բայց ինչքան է զարմանում, երբ այլանդակ կինը մոտե-
նում է ջրհորին, խորխը հանում է, լվացվում, ոսկե մազերը
թափվում են ուսերին, ու առջևը կանգնում է մի գեղեցկուհի,
որ իր օրումը ոչ տեսել էր, ոչ լսել։ Շունչն իրեն պահած` գլուխը
ճյուղերի արանքից հանում է ու աչքերը հառած` նայում է
աղջկանը։ Շատ է լինում դեպի առաջ հակված թե ինչ, ծառի
մի ճյուղը, կոտրում է, որ կոտրում է` աղջիկն իսկույն էլ ետ
մտնում է իր խորխը ու եղնիկի նման թռչում, կորչում։
Աղջիկը հեռանում է թե չէ` երիտասարդն էլ ծառից իջնում
է, ընկնում ետևից։ Շատ է գնում թե քիչ, մին էլ տեսնում
է` մի տեղ առաջին երկու ստվեր են թափառում։ Դու մի՛
ասի` թագավորն ու թագուհին են։ Հեռվից պառավի մարխի
լույսը նշմարել են, էն լուսի վրա գնում են։ Երիտասարդը
պատմում է նրանց ջրհորի մոտ իր աչքով տեսած հրաշքը,
ու էլ ոչ մի կասկած չի մնում, որ էն աղջիկը իրենց որոնած
աղջիկը պիտի լինի։ Երկուսը դառնում են երեք ու գնում։
Գնում են, գնում, հասնում են պառավի տնակին։ Տեսնում
են` սագերը պառավի տնակի չորս կողմը բռնած, գլուխները
թևների տակը կոխած քնած են։ Ոչ մինը ոչ շարժվում է, ոչ
ձեն է հանում։ Լուսամուտիցը ներս են նայում. տեսնում են`
ներսը պառավը նստած իրեն համար իլիկ է մանում։ Տունն
էլ էնքան մաքուր սրբած, վեր քաղած, հենց իմանաս` մեջը
հուրի-փերիներ էին ապրում, որ չգիտեն` աղբն ու փոշին
ինչ բան է։ Էս ամենը տեսնում են, բայց իրենց աղջկանը չեն
տեսնում։ Չկա։ Միառժամանակ էսպես մտիկ են անում, վերջը
սիրտները պնդացնում են, լուսամուտը կամաց ծեծում են։
Պառավը կարծես թե հենց սրանց սպասելիս լիներ, տեղիցը
վեր է կենում ու քաղցր ձեն տալի.
― Եկեք, ներս եկեք, ես ձեզ ճանաչում եմ։
Ներս են մտնում թե չէ` ասում է.
― Թագավորն ապրած կենա, դուք հո էսօր ստիպված չէիք
լինիլ էսքան երկար ճանապարհ կտրելու, եթե երեք տարի
առաջ ձեր սիրուն ու բարի աղջկանը, չգիտեմ ինչի համար,
էնքան անիրավ կերպով դուրս չանեիք ձեր տանից։ Էն էլ էն
աղջկանը, որ էնքան սիրում էր ձեզ։ Ասենք, դրանից նրան ոչ
մի վնաս չհասավ։ Էս երեք տարին, ճշմարիտ է, նա սագ էր
արածեցնում, բայց ոչ մի վատ բան չի սովորել ու իր մաքուր
սիրտը պահել է անարատ։ Բայց դուք ձեր արժանի պատիժն
առաք հենց էն ահուդողով, որով ապրում էիք էս երեք տարին։
Ապա մոտենում է կողքի դռանն ու կանչում.
― Դուրս արի, աղջիկ ջան։
Դուռը ետ է բացվում, մետաքսե զգեստը հագին հայտն-
վում է թագավորի աղջիկը, ոսկի մազերը արձակ թափված
ուսերին ու թիկունքին, աչքերը` ցոլուն աստղեր, ու ինքը ամ-
բողջ կարծես թե հրեշտակ էր, որ երկիր իջավ։
Դուրս է գալիս, վազում է, ընկնում հորն ու մոր վզովը ու
սկսում է համբուրել։ Հերն ու մերը ուրախությունից լաց են
լինում, իսկ երիտասարդ իշխանը մնում է ապշած կանգնած
նրանց կողքին։ Աղջիկը նրան նկատում է թե չէ` ինքն էլ չի
իմանում ինչու, կարմրում, կարմիր վարդ է կտրում։ Թա-
գավորն ասում է.
― Աղջիկ ջան, իմ թագավորությունը արդեն բաժանել եմ,
հիմի ի՞նչ տամ քեզ։
― Սրան ոչ մի բան չի հարկավոր,― աղջկա տեղակ պա-
տասխանում է պառավը։― Ես ձեզ եմ նվիրում սրա էն ար-
տասուքները, որ թափել է ձեզ համար. սրանք մաքուր
մարգարիտներ են, ավելի մաքուր ու թանկ, քան էն մար-
գարիտները, որ հանում են ծովերից, և ավելի արժեն, քան
ձեր ամբողջ թագավորությունը։ Իսկ իրեն, ինձ արած ծառա-
յության համար, նվիրում եմ իմ տնակը։
Պառավի էս ասելն ու անհետանալը մին է լինում։ Մին էլ էն
են տեսնում` տնակի պատերը ճռճռացին, նայում են` տնակը
դարձել է մի շքեղ պալատ, թագավորավայել սեղանները
բաց արած, բազմաթիվ ծառաները վազում են դեսուդեն, ու
ճերմակազգեստ ջահել աղջիկներ շրջապատել են իրենց։
Դուրս է գալիս, որ պառավը ոչ թե մի չար կախարդ է եղել,
այլ բարի ոգի։ Նա է տվել թագավորի աղջկանն էն շնորհքը,
որ արտասուքները մարգարիտ դառնան, ու նա է նրան պա-
հել դժբախտության օրերում։ Նա է պահել և էն բոլոր կա-
խարդված ու դժբախտացած աղջիկներին, որ դարձել էին
սագեր, այժմ նորից առան իրենց մարդկային կերպարանքը։
Վերջապես նա է առաջնորդել բարի երիտասարդ իշխանին
դեպի թագավորի անմեղ հալածված աղջիկը։
Էս բոլորից հետո ամուսնանում են նրանք, մոռանում են
իրենց անցկացրած ծանր օրերը և ապրում են ուրախ ու
երջանիկ, բարի ոգու պարգևած էն գեղեցիկ պալատում, որ
առաջ մի աղքատիկ տնակ էր։
ԱԱՆՆԳԳԻԻՆՆ ՔՔԱԱՐՐԸԸ
Մի ամառվա շոգ օր էր. բայց չնայած անտանելի շոգին
ու թեժ արևին, Բաղդադի փողոցները լիքն էին ժողովրդով։
Հարուն Ալ Ռաշիդ թագավորը փառավոր հաղթությունից հե-
տո պետք է վերադառնար իր մայրաքաղաքը։ Աղքատ ժո-
ղովուրդը հավաքվել էր թամաշա անելու։ Մարդիկ անհամ-
բեր սպասում ու գովում էին թագավորին, փառաբանում
էին նրա քաջությունը, խելքը, մեծահոգությունը, իմաստութ-
յունը, արդարադատությունը և շատ ուրիշ բարձր առաքի-
նությունները։
Էս ժամանակ բազմության միջից դուրս եկավ Սայիդ անու-
նով մի աղքատ ու սկսեց ամենախիստ խոսքերով հայհոյել
թագավորին։
Ամբոխը սաստիկ վրդովվեց. չորս կողմից վրա դառան, որ
ոտնատակ տան Սայիդին, երբ մեջ մտավ մի անծանոթ։
― Կանգնեցե՛ք,― ասավ,― ո՛վ ազնիվ մարդիկ, ու ձեր ուշա-
դրության ականջները միառժամանակ կախ արեք իմ մտքի
ճյուղերին։
Ամբոխը կանգ առավ։
― Ի՛նչ լավ է խոսում, է՜,― ձեն տվեց մինը.― խոսի՛ր,
խոսի՛ր, լսում ենք։
― Դուք ուզում եք սրան ծեծե՞ք,― հարցրեց անծանոթը։
― Հա՛, անպատճառ պետք է ծեծենք։
― Բայց պետք է խելոք ծեծեք։
― Ի՞նչպես թե` խելոք ծեծեք… Էլ խելոք ծեծելը ո՞րն է…
Կողքերը կփշրենք, պրծավ-գնաց։
― Չէ՛, էդպես չի. սպասեցեք ու ինձ ականջ արեք։ Դուք
ուզում եք սրա կողքերը փշրեք։ Շատ լավ։ Ասենք թե տեղն
է ու արդարացի։ Բայց կարող է պատահել, որ հարկավոր է
սրա երկու կողքը փշրել, իսկ դուք միայն մի կողքը կփշրեք։
Էդպեսով էլ կվարվեք և՛ անարդար, և՛ անխելք։
― Լավ ես ասում, ես իմ Աստվածը,― ձեն տվին ամեն
կողմից։ ― Հապա ի՞նչ անենք, ներե՞նք էն վիրավորանքը,
որ սա հասցրել է մեր ամենաիմաստուն, ամենագերագույն,
ամենահեռատես, ամենասրատես թագավորին, աշխարհքի
կենտրոնին, Աստուծո ստվերին, աստղերի աստղին, արեգակ-
ների արեգակին…
― Չէ, ես հո չեմ ասում` ներենք, ես ասում եմ` մի հարցնենք
ու լսենք, թե ի՛նչ է ասում էս մարդը, ինչպես է արդարանում։
― Ես արդարանալու բան չունեմ,― խոսեց Սայիդը։― Մե-
ղավորներն են արդարանում. իսկ ես ոչ մի մեղք չեմ արել։ Ես
միայն էն պետք է ասեմ, ինչ որ ինձ են արել։ Եվ ասեմ թե չէ`