EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
բառերով ասել է. դասախոսը շեշտեց մի քանի անբարեհաջող պայմաններ, որոնց
շնորհիվ գրողի և գրականության համար անտանելի կացություն է ստեղծված, և
հրավեր կարդաց սթափվել, քանի որ այս անտարբերությունը մեզ դեպի անկումն է
տանում։
Այդ նախադասությունն ընթերցողներից շատերի վրա այն տպավորությունն է արել,
իբր ես խոսած լինիմ գրողների նյութական դրության վրա և հորդորած նրանց
ապահովեն, թե չէ այդ մեզ (իբրև թե ժողովրդին) դեպի անկումն է տանում։
Այդպես չի, նեղ է հասկացված ու տգեղ։
Ես ասել եմ, մեր կյանքը շատ անբարեհաջող հանգամանքներ ունի գրողի ու
գրականության համար։
Մենք մի փոքրիկ ժողովուրդ ենք, այն էլ կտոր-կտոր եղած, միշտ ենթակա հալածանքի
ու աղետների, ուժասպառ ու խավար։
Այս փոքրիկ ժողովրդի ի՞նչ մասը կարդալ գիտե, կարդացողների ի՞նչ մասն է
հետաքրքրվում գրականությամբ, հետաքրքրվողներից քանի՞ հոգի են գիրք առնում,
առնողներից էլ քանի՞սն են լավն ու վատը ջոկում…
Ասել եմ, որ մեր ընթերցողը դեռ այն շրջանումն է, որ իր մտավոր սնունդն առնում է
լրագրից, լրագրի մեջ էլ ավելի սիրում է կռիվն ու աղմուկը։
Ասել եմ, որ մամուլն էլ գրականության վերաբերությամբ եղել է միշտ կուսակցական ու
անձեռնհաս և չի տվել լուրջ գրական քննադատություններ։ Նյութականի մասին, եթե
խոսք է եղել՝ ասել եմ․ մեր մեջ հենց որ խոսք է լինում գրականության ձախորդ
պայմանների մասին, միշտ նյութական վիճակն են հասկանում։ Բայց դա որքան էլ
ծանր հանգամանք լինի, ավելի շատ հետևանք է, քան թե պատճառ, և դա չի, որ
գրականություն է ստեղծում։ Գրականության համար պետք է ունենալ ճաշակով,
հասկացող, գեղարվեստի պահանջը դնող ու գրական գործը գնահատող
հասարակություն։
Օրինակ Թիֆլիսը, ռուսահայոց մտավոր կենտրոնը։ Գրական շրջաններ չկան, խոսք չի
լինում գրականության վրա, չեն հետաքրքրվում գեղարվեստով, չունեն հոգեկան ու
գեղարվեստական հաճույքի ճաշակն ու պահանջը։ Մինչև անգամ լեզու չկա, եղածն էլ
մի քանի հարյուր բառ է, հաճախ սուտ ու սխալ, մինը մյուսի տեղը դրած, և
առհասարակ անկազմ ու անկերպարան, հարևան լեզուների մի աններդաշնակ
խառնուրդ։ Ու մեր գրողները իրենց միշտ խորթ են զգում այդ հասարակության մեջ,
իրենց լեզուն էլ մոռանում են այդտեղ։
Այս բոլորին որպես հետևանք նկատել եմ այն երևույթը, որ մեր գրողներից շատերի լավ
գործերի մասին խոսելիս, հիշում են նրանց առաջին գործերը։ Ինչո՞ւ։
Որովհետև նոր մտնելով գրականության մեջ, դեռ թարմ ուժերով ու ոգևորված տվել են
իրենց երախայրիքը։ Ապա ընկնելով մեր իրականության սպանիչ պայմանների տակ՝
հետզհետե թուլացել են և արբուն հասակում դարձել անտարբեր ու անպտուղ։
Միանգամայն հակառակը լուսավոր երկրներում ու լավ միջավայրում ապրող
գրողների, որոնք հետզհետե զարգանում են ու բեղմնավորում։
Կամ սրանից ավելի վատն է պատահում մեր մեջ։ Գրողը հարմարվում է ամբոխի
ճաշակին, անում այն, ինչ որ չպետք է անի, այն է տալիս, ինչ որ դուրս է գնում
շուկայում։
Եվ այսպիսով ընկնում է տաղանդը։ Պարզ է, թե անբարեհաջող պայմաններ ասելով ես
ինչ եմ հասկանում և անկումն ում է վերաբերում։
ԸՆՏՐՅԱԼԸ
Հոգու սըրբազան կըրակով վառված
Իջնում էր Մովսես լերան գագաթից,
Իջնում էր ահեղ պատգամներն առած,
Շըղթայից հանող Աստուծո մոտից։
5 Ու մինչ կանխատես աչքովն իր հոգու
Տեսնում էր գալոցն իր ժողովըրդի,
Ու մինչ հրճվում էր... ահա ներքևից
Ձայներ բարկության ու խառն աղմուկի...
Ու տեսավ Մովսես լերան բարձունքից,
10 Ժողովուրդն էնտեղ ներքև, հովիտում
Աստված է շինել ոսկուց, արծաթից,
Պարում է շուրջը ու հարբած գոռում.
«Ինչո՞ւ մեզ բերավ Մովսես անապատ,
Լի Եգիպտոսից ինչո՞ւ հանեց մեզ...
15 Ո՞ւր է մեր սըխտորն ու սոխը առատ...
Էնտեղ հանգիստ էր ու լիքն էր էնպե՜ս...»
Գոռում է էսպես ու հարբած պարում։
Ու... սուրբ Սինայի մըռայլ ամպերում
Կանգնեց մարգարեն, նայեց դեպի վեր.
20 «Մի՞թե այս ամբոխն իմ եղբայրն է, տե՜ր...
Լսում եմ ձայնըդ լեռների գլխին,
Ծովեր եմ պատռում, անցնում անապատ,
Հըրեղեն սյունով տանում իր ուղին,
Նա մի՛շտ կասկածոտ, նա մի՛շտ հուսահատ...
25 Տանջանքի միջից նըկատում եմ ես
Երկիրն ավետյաց հեռո՜ւ մըշուշում,
Իսկ նա փոքրոգի, կույր ու կարճատես,
Գերության սըխտորն ու սոխն է հիշում...
Եվ երբ ամպերում խոսում եմ քեզ հետ,
30 Քեզնից փըրկության պատգամ եմ բերում,
Նա էնտեղ ցածում մոլի՜, անհեթե՜թ
Ոսկի է պաշտում ու հարբած պարում...
Ինչո՞ւ են, Աստվա՛ծ, քո վեհ պատգամներ,
Իմ տանջանքն ինչո՞ւ...» Գոչեց զայրացած,
35 Ու մեծ խորհուրդի քարյա տախտակներ
Ժայռերի գըլխից թողեց դեպի ցած...
Բայց... մյուս առավոտ, երբ որ դեռ քընած,
Հանգչում էր ամբոխն աղմուկից հոգնած,
Իր ցուպը ձեռքին բարձրանում էր նա
40 Դարձյալ միայնակ վե՜ր` դեպի Սինա։
ԱՇՆԱՆ ՎԵՐՋԸ
Սարի լանջին,
Մեգի միջում
Խոխոջում է
Ու տըրտընջում
5 Ջուրը բարակ,
Ջուրը տըխուր.
– Վաշ-վի՜շ, վաշ-վի՜շ,
Ո՞ւր կորան, ո՞ւր,
Տերև ու խոտ,
10 Վարդը շաղոտ,
Սարվորն ուրախ,
Սըրինգ ու խաղ։
Շուրջըս դատարկ,
Շուրջըս տըխուր...
15 Վաշ-վի՜շ, վաշ-վի՜շ,
Ո՞ւր կորան, ո՞ւր։
ՎԻՐԱՎՈՐԱԿԱՆ ՀԱՐԳԱՆՔ
Ասպետական զգացմունքը պակասում է մեր մեջ: Մեր մարդը սիրում է խեղճությունն
ու լացը և զարդարվում է նրանցով։ Եթե ուզում է մեկին էլ հարգանք ցույց տալ, նրան էլ
ճգնում է ցույց տալ խեղճ ու ողորմելի: Այս տգեղ հատկությունը մեծ չափով հանդես
եկավ հանգ<ուցյալ> Պռոշյանցի թաղման օրը։
Բաց գերեզմանի եզերքին աշխատում էին վեր հանել վիպասանի փառքն ու տաղանդը
և… մինը գոռում էր, թե նա ածուխ էր վաճառում, մյուսը աղաղակում էր, թե նա դռնե
դուռն էր ընկած, երրորդը նրա ընտանիքը նմանեցնում էր «ցիգանի ընտանիքի»,
չորրորդը հավատացնում էր, թե նա մերկ էր, հինգերորդը ողբում էր, թե սոված ,
իհարկե, վեցերորդին էլ մնում էր եզրակացնել, որ այդ բոլորից նա մեոավ…
Ապա լալկանության ու հառաչանքի ողորմուկ ձայնը, սովամահի ու մերկության ողբը
տարածեցին ամբողջ գրականության վրա. էլ ապրողների «թշվառ վիճակը», էլ
մեռածների «դողդողացող ուրվականները»… այնտեղից էլ մամուլի մեջ. «երկու
կոպեկը» ձեռքին Րաֆֆին, անկոպեկ Արծրունին…
Ընչի նման է այս. այս խեղճ ու անճարակ աղմուկը, որ ամեն անգամ բարձրանում է այս
կամ այն գրական մարդու դագաղի վրա — այսքան սուտ և այսքան տգեղ ու
վիրավորական միանգամայն։
Ես ճանաչում եմ գրեթե բոլոր հայ գրողներին։ Նրանք ընդհանրապես, ոչ թե մերկ ու
սոված չեն լինում, այլ մինչև անգամ վատ չեն ապրում։ Այո՛, նեղություններ են քաշում։
Բայց ո՞վ չի նեղության քաշում իր մասնավոր կյանքում։ Զարմանալի կամ զարհուրելի
ի՞նչ կա այստեղ։
Ահա և Պռոշյանցը։ Մեռավ։ Ո՞վ է ասում, թե նա քաղցած էր կամ մերկ։ Ով որ էլ լինի—
սուտ է ասում։ Իսկ թե եղել է այս կամ այն պաշտոնին—ինչ կա արտասվելի։ Եղել է
թեմական տեսուչ, ուսուցիչ, լուսանկարիչ, վերջապես ամենասոսկալին, մի քանի օրով,
ի միջի այլոց, ածուխի առուտուր է սկսել և տեսել է օգուտ չի անում, թողել է։ Այդ հո չի
նշանակիլ, թե նա սոված էր կամ տկլոր։ Ուրեմն դուք ինչ կարծիք ունեք էն մարդկանց
վրա, որոնք մի որևէ պաշտոն ունեն կամ մի առուտուր են անում։ Ամենավատ դեպքում
Պռոշյանցն էլ կամեցել է առուտուր անի: Ի՞նչ անենք։ Նույնիսկ էն ժամանակ էլ, երբ և՛
Ներսիսյան դպրոցում ուսուցիչ էր, և՛ թոշակ ուներ, և՛ հոբելյանից ստացած հազարներն
էին ձեռքին, նա մի երկու առուտուր փորձեց ու վնասվեց, թողեց։ Այդ մի՞թե կնշանակի,
թե նա թշվառ էր, մերկ ու քաղցած: Ո՛չ, միայն մի ձեռնարկություն սխալ ու ձախորդ:
Ո՛չ, սոված ու մերկ չեն հայ գրողները։ Եթե այդպես եք կարծում, կարող եք հանգիստ
լինել։ Դժբախտությունն այդ չի, այլ այն, որ գրականությունը ապրուստ չի տալիս
գրողին, ինչպես մի երկուսն էլ, ի միջի այլոց, նկատեցին իրենց ճառերում, և գրողը իր
եռանդն ու ժամանակը կորցնում է ապրուստի վրա, ճիշտ այնպես, ինչպես
առհասարակ մարդիկ, ու չի կարողանում պարապել գրականությամբ, եթե պարապում
էլ է—ի միջի այլոց։
Այս արդեն ուրիշ խնդիր է։ Եվ, այո՛, մեծ դժբախտություն է մի գրականության համար։
Եթե սրանից եք խոսում—խոսեցեք։ Գրողի ու նրա ընտանիքի համար էլ այստեղ
վիրավորական բան չկա։ Ընդհակառակը, մենք գնահատում ենք գրողի տաղանդն ու
չենք ուզում, որ այդ տաղանդը նա տանի ծախսի ու մաշի ապրուստի վրա, այլ
կարողանա տալ մեզ այն, ինչ որ բարձր է ու գեղեցիկ և ինչ որ մենք չունենք։ Մենք
ուզում ենք քեզանից ստեղծել մի լավ գրող մեզ համար, մեր ժողովրդի համար։ Թեկուզ
այնպես, ինչպես այսընչին ղրկում ենք համալսարան, որ գա մեր մեջ մեզ համար լավ
բժիշկ լինի, լավ ինժեներ, լավ ուսուցիչ:
Սրանից եք խոսում—խոսեցեք։ Չեք արել, ցավո՞ւմ եք—ցավեցեք։ Չե՞ք ցավում—այդ էլ
ձեր բանն է։
Բայց վեր կենալ մարդու դագաղի վրա՝ էլ սոված, էլ տկլոր, էլ ցիգան…
Ամո՛թ է վերջապես։
Չեք կարողանում գրականություն ու գրող պահել այդ հերիք չի, այժմ էլ պետք է խնդրել,
որ ճառեր չասեք նրանց վրա, երբ որ մեռնում են։
ԳՈՒԹԱՆ
Լուսը լուսացավ,
Բարին շատացավ.
Վաղ լուսաբացին
Գութան լըծեցին.
5 Հորովել հո՜...
Գութանը լարած,
Հոտաղը շարած,
Մաճկալը մաճին,
Ձեռը ականջին.
10 Հորովել հո՜...
Գութան ջան, վարի՛,
Ակոսը շարի՛.
Թափ տուր, թև արա,
Շուռ տուր, սև արա.
15 Հորովել հո՜...
Ցանենք, արտ անենք,
Հնձենք, տուն տանենք,
Ունենանք շատ հաց.
Օրհնյալ է Աստված.
20 Հորովել հո՜...
ՃՆՃՂՈՒԿՆԵՐ
Կոտ ու կես կորեկ ունեմ ցանելու համար,
Ճնճղուկներ թռան եկան ուտելու համար,
Կռացա քար վեր առա զարկելու համար,
Ղասաբներ դանակ բերին մորթելու համար,
5 Աղջիկներ թև քաշեցին փետրելու համար։
Պառավներ պղինձ դրին եփելու համար։
Դուռ-դրկից շուրջ բազմեցին ուտելու համար,
Տերտերներ խաչով եկան օրհնելու համար,
Աշուղներ սազով եկան գովելու համար.
10 Ա՛յ ճնճղուկիկ,
Կարմիր տոտիկ,
Սիպտակ փորիկ,
Ուտեն կուտիկ,
Խմեն ջրիկ
15 Առվի եզրիկ,
Պստիկ-մստիկ,
Փախչեն երթան ման գալու համար։
Սիրելիք մեր, որ ի Ժնև,
Նիկոլ, Դերենիկ և…
Այսօր ժողովյալ
Ի Վերնատուն,
5 Հիշեմք անցյալ
Մեր խընդություն
Ուրախ հանդես,
զՄեր Բայրոն և զԲրանդես…
որ ար<>... բարձր ափին վճիտ լիմանի,
10 Ուր շուրջանակի լեռներ գեղանի
Որ ուժ են տալի թույլին ու հեգին,
Վազում են թափով սիրատենչ էգին...
Եվ զերթ արծիվներ թևածալ, քոսոտ,
Ըմբոստացումներեն կըռված հերըսոթ
15 (հիանալի՜ կոթ)
Չենք իմանում,
Ինչ են անում,
Ուր են գընում,
Ուր են քընում,
20 Ի՞նչ են ուտում,
Թե հենց տըրտում,
Տըրտում, տըրտում,
Վիշտը սըրտում,
Միշտ կըտըրտում,
25 Միշտ պըտըրտում
«Տեսիլը կյանքի?
Ոչ այս աշխարհից…
Գլ. Բ
Օ՜ն և օ՜ն,
Ո՜վ նոր Բայրոն,
30 Որ ի Շիյոն,
Եվ Բրանդես եգիպտացի,
Որ Վերնատուն տվյալ քացի
Փախար Սուեզ
Գոնե էնտեղ ղայիմ կացի,
35 Որ չըկորսվես…
Իսկ մենք – այն է,
Շեքսպիր, Հայնե,
Նահապետ, Նիցշե,
Էս էլ քիչ չէ….
40 Տվյալ թվին այս փրկչական,
Որ շատ արյուն և շատ կական
Ի վերա մեր հասյալ կան,
Եվ ետևից դեռ պիտի գան,
(Ով թշվառ ազգ մեր հայկական):
45 Տվյալ այս թուղթ,
Ձեզ, ով պանդուխտ
Եղբարց մերոց
Կորելոց,
Եվ կարոտելոց,
50 Բայրոնա երկրորդի
Եվ Բրանդես շանորդի…
Գլ. Ե
Եվ արդ,
Բարդ-բարդ
Ամենքին պարտ,
55 Սակայն հպարտ
Ու միշտ Գերմարդ,
Մնում ենք ձեզ
Կարոտակեզ
Ես`
60 Օհաննես,
Ավօն,
Լևոն:
Ի մայրաքաղաքն հայոց և վրաց,
Որի համար են միշտ կռված:
65 Ազգք երկուքյան ի սկզբանե,
Ձեր կարոտը մեզ կըսպանե…
Վկա ենք մենք Ջավո, Օլյա…
Ոչ խանդս է մարել,
Ոչ մուզաս մեռել –
Սակայն չեմ կարող
Այժմ բան գրել։
5 Կարծես թե օդում,
Կարծես իմ սրտում
Մի թույն է <1 անընթ.>
Մի խորշակ խեղդում։
Ըղձեր ու տենչանք,
10 Թախիծ ու տանջանք,
Բոլորը տկար
Նիրհում են անկյանք։
Եվ հողմանման
Կորչում է անձայն
15 Սրբազան շունչը
Ոգևորության։
Ոչ, ես չեմ կարող
[Ձեզ] համար գրել
[Ձեզ ոգևորող]
20 Թեկուզ երկու տող։
Այս միայն կըգրեմ,
Միշտ էլ կը խնդրեմ,
Որ ինձ հավատաք,
Երբ որ ասում եմ –
25 Ոչ խանդս է մարել,
Ոչ մուզաս մեռել,
Սակայն չեմ կարող,
Չեմ կարող գրել։
ԽՈՍՏՈՎԱՆՔ
Ես տակավին մանկուց գիտեմ
Հիմար խոսել, սուտ ժըպտալ,
Եվ սիրում եմ` շատ մարդկանց դեմ
Ես դիմակով երևալ։
5 Եվ շատ չըքեր գիտեն կյանքում,
Որ թեպետև ես` պոետ,
Եվ ըզգում եմ, և մըտածում
Հաշտ-համաձայն իրենց հետ։
Ժըպտում եմ, ու ... դուրս է գալիս
10 Խըխունջն իրեն պատենից,
Արևի տակ ցույց է տալիս
[Իրեն] փոքրիկ պոզերն ինձ։
Մինչդեռ գաղտուկ, իրեն պաշտպան
Քողի տակից, մեն մենակ,
15 Իմ լուռ, խոհուն փիլիսոփան
Քընընում է շարունակ...
Ո՜վ, ի՜նչ հաճույք, երբ որ գիտես
Եղանակներ բազմազան,
Նվագում ես, հանում հանդես
20 Եվ մարդ, ճըճի և գազան։
Ու ողջ` հըլու – քո թովչանքին`
Ցույց են տալիս ինչ ունեն,
Որ դու հասու լինիս կյանքին,
Գաղտնիք չըլնի [քո առջև]։
ՀԱՅՈՑ ԱԶԳԱՅԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԳՐԱԴԱՐԱՆ ԹԻՖԼԻՍՈՒՄ
Թիֆլիսը ռուսահայերի մտավոր կենտրոնն է, Թիֆլիսումն է հայ գրողների,
բանասերների, հրապարակախոսների և առհասարակ ինտելիգենցիայի մեծ մասը, և
Թիֆլիսում չկա մի կանոնավոր գրադարան, որից, հարկավոր եղած ժամանակ,
կարողանային օգտվել այդ մարդիկ։ Այնինչ շատ ու շատ մեծ է դրա կարիքը այս
մտավոր կենտրոն Թիֆլիսում։ Ամեն մի ինտելիգենտ մարդ չի կարող իրեն համար
կազմել այնպիսի գրադարան, որ միշտ պատասխաներ նրա հարցերին, բայց մի
հասարակություն կարող է այդ անել, և այդ հասարակությունը պետք է լինի Թիֆլիսի
հայությունը։ Նա կարող է և պետք է Թիֆլիսում ունենա մի ազգային գրադարան, ուր
հավաքված լինին հայոց բոլոր հին մատենագիրները, ամբողջ նոր գրականությունը,
Արևելքին, Կովկասին և հայ ժողովրդին վերաբերյալ ամեն տեսակ
ուսումնասիրություններ։ Ինչքան կարևոր է այդ հաստատությունը, ես կարծում եմ,
նույնքան պատեհ է և ժամանակը։
Հանգ<ուցյալ> Մ. Թամամշյանը թողել է մի գրադարան, որ հարուստ է Արևելքին և
կովկասագիտությանը վերաբերյալ հազվագյուտ գրքերով։ Այս գրադարանի մի մասը,
ինչպես լսում ենք, արդեն գնել է պ. Դ. Յուզբաշյանը և նվիրելու է Էջմիածնին։ Եթե
ձեռագիրներ կան, թող ուղարկվեն Էջմիածնին, բայց տպագրված գրքերը լավ կլիներ
մնային Թիֆլիս։ Մեր գրողներից երկուսն էլ, որ հայոց հին ու նոր գրականությամբ
հարուստ գրադարաններ ունին, նույնպես մտադիր են ծախելու։ Այս երեք գրադարանը
միացած կկազմեն մի պատկառելի գրադարան, հարուստ հայկական և
կովկասագիտական բաժիններով, որ առանձնապես թանկ են մեզ համար։
Արդ, ո՞վ կառնի իր վրա այս մեծ ու անհրաժեշտ գործի նախաձեռնությունն ու հոգսը։
Կովկասի հայոց Բարեգործական ընկերությո՞ւնը, որ այս օրերս էլ պ. Տիգրան
Էնֆիաճյանից նվեր ստացավ նրա հանգուցյալ հոր՝ նույնպես հայկական բաժնով ճոխ
գրադարանը. Ներսիսյան դպրո՞ցը, որ արդեն ունի մի հին գրադարան, թե՞ մի ուրիշ
մարմին։
Ահա այս հարցը դնում ենք Թիֆլիսի հայ ինտելիգենտ հասարակության առջև։
ՓԻՍԻԿԻ ԳԱՆԳԱՏԸ
Փիսիկը նըստել
Մի մութ անկյունում,
Ունքերը կիտել
Ու լաց է լինում։
5 Մոտիկ է գալիս
Մի ուրիշ կատու.
― Ինչո՞ւ ես լալիս,
Ա՛յ փիսիկ ջան, դու...
― Հապա ի՞նչ անեմ,
10 Որ լաց չըլինեմ.―
Գանգատ է անում
Փիսոն տըխրադեմ։
Էն Համոն թաքուն
Մածունը կերավ,
15 Գընաց տատի մոտ
Ինձ վըրա դըրավ։
Հիմի տատիկի
Ետևից ընկած,
Ինձ են ման գալի
20 Մի-մի փետ առած
Էն քոթոթ Սուրենն,
Անոն ու Մոսոն։
Ո՞ւր է, ասում են,
Ո՞ւր է գող Փիսոն,
25 Ա՜խ, թե մի գըտա՜նք,
Մածուն ցույց կըտա՜նք.
Էսպես բան սարքեց
Էն Համոն իմ դեմ.
Ի՞նչ անեմ հապա,
30 Որ լաց չըլինեմ...
Ու Փիսոն նըստել
ՉԱՐԻ ՎԵՐՋԸ
Լինում է մի սար,
Էն սարում մի ծառ,
Էն ծառում փըչակ,
Փըչակում մի բուն,
5 Բընում երեք ձագ,
Ու վըրեն Կըկուն։
― Կո՛ւկու, կո՛ւկու, իմ կուկուներ,
Ե՞րբ պիտի դուք առնեք թևեր,
Թըռչե՜ք, գընաք,
10 Ուրախանաք...
Երգում էր մարիկ Կըկուն.
Մին էլ, ըհը՛, Աղվեսն եկավ.
― Էս սարը իմն է,
Էս ծառը իմն է,
15 Ծառում փըչակ կա,
Փըչակում` մի բուն,
Էս ո՞վ է եկել
Տիրացել թաքուն։
Ախ դու Կըկու, հիմա՛ր Կըկու,
20 Քանի՞ փոքրիկ ձագ ունես դու։
― Երեք հատ ձագ, աղա Աղվես։
― Երեք հատ ձագ ցույց կըտամ քեզ։
Ու չե՞ս ասել, դու, անամոթ,
Մինը ծառա ղըրկես ինձ մոտ։
25 Ձըգի շուտով մի հատը ցած,
Թե չէ` կացինս հըրեն սըրած,
Գընամ բերեմ,
Ծառը կըտրեմ...
― Վա՜յ, չըկտրես,
30 Աստված սիրես,
Էս մինն ահա
Տար քեզ ծառա,
Միայն թե էդպես
Մի ջընջիլ մեզ
35 Բընով-տեղով,
Ամբողջ ցեղով։
Խնդրեց մարիկ Կըկուն ու ձագերից
մինը ձգեց ներքև։
Աղվեսը` հա՛փ, առավ գնաց։
― Վայ-վա՜յ, դու-դո՜ւ,
40 Իմ լավ կուկու.
Ո՞ր սև սարում,
Ո՞ր անտառում,
Ո՞ր թըփի տակ
Կորար մենակ...
45 Վայ-վա՜յ, դու-դո՜ւ,
Իմ խեղճ կուկու...
Լաց էր լինում մարիկ Կըկուն, մին էլ, ըհը՛,
Աղվեսը ետ եկավ։
50 Ծառում փըչակ կա,
Ախ դու Կըկու, հիմար Կըկու,
55 Քանի՞ փոքրիկ ձագ ունես դու:
― Երկու հատ ձագ, աղա Աղվես:
― Երկու հատ ձագ ցույց կըտամ քեզ:
Ա՛խ, չարամիտ դու ավազակ,
Ի՜նչ խաբար է, երկո՜ւ հատ ձագ.
60 Ի՜նչ, ուզում ես էստեղ զոռով
Լըցնես ամբողջ կըկուներո՞վ…
Ձըգի շուտով մի հատը ցած,
65 Ծառը կըտրեմ…
Աստված սիրես,
Էս էլ առ տար,
Ու թող դադար`
70 Վերջինը գեթ
Մընա ինձ հետ…
Աղաչեց մարիկ Կըկուն ու երկրորդ ձագն էլ
ձգեց ներքև:
Աղվեսը` հա՛փ, էս էլ առավ ու գնաց:
― Վայ-վա՜յ, վույ-վո՜ւյ,
75 Ընչի՞ համար
Եկա ես սար,
Բուն շինեցի,
Ձագ հանեցի…
Աղվեսն եկավ,
80 Տարավ, կերավ,
Երկու, երկու,
Կուկու… կուկու…
Լաց էր լինում մարիկ Կըկուն:
Էս միջոցին ― ղա՜, ղա՜, ղա՜, Ագռավն անց էր
կենում էն կողմերով:
85 Լսեց Կըկվի լացի ձայնը:
― Էդպես տխուր ու զարհուրիկ
Ի՞նչ ես լալիս, Կըկու քուրիկ:
― Ինչպես չըլամ, ա՛ սանամեր.
Աղվեսն եկավ էն սըրտամեռ,
90 Գըլխիս էսպես փորձանք բերավ,
Ձագուկներըս տարավ, կերավ:
― Վո՜ւյ իմ աչքին, անխելք Կըկու,
Ինչպես իզուր խաբվել ես դու
Սուտ խոսքերից չար Աղվեսի:
95 Ո՜նց թե սարը իմն է` կասի:
Ո՞վ է տըվել էն լըրբին սար.
Սարն ամենքիս է հավասար…
Ո՞վ կըթողնի վեր կենա նա
Ամբողջ սարին գա տիրանա,
100 Անունը տա սըրած կացնի,
Սրան-նրան սուտ վախեցնի,
Ու մինն էսօր, մյուսը ― երեկ,
Ձագեր տանի, ուտի մեկ-մեկ…
Սև գրողի էն տարածին
105 Ո՞վ է տըվել սըրած կացին:
Մին էլ որ գա ու սպառնա,
Մի՛ վախենա, քըշի գնա:
Էսպես ասավ Ագռավն ու թըռավ գընաց: Ահա
կրկին Աղվեսն եկավ:
110 ― Էս սարը իմն է,
Էս ծառը իմն է…
Հազիվ էր ասել, Կըկուն բնից գլուխը հանեց`
― Սուտ ես ասում, դու խաբեբա,
Անխիղճ գազան, անկուշտ, ագահ:
115 Ո՞վ է տվել էստեղ քեզ սար,
Սարն ամենքիս է հավասար:
Ի՜նչ ես եկել սուտ տեր դարձել,
Ես էլ հիմար` ճիշտ եմ կարծել,
Ձագուկներըս տըվել եմ քեզ…
120 Կորի՛, գընա, դու չար Աղվես,
Հերիք ինչքան սուտ ես ասել.
Հիմի գիտեմ, չեմ վախում էլ.
Կացին չունես ծառը կըտրես:
― Ո՞վ ասավ քեզ:
125 ― Ագռավն ասավ:
― Ագռա՞վը, լա՜վ:
Ու Ագռավի վրա բարկացած Աղվեսը պոչը
քաշեց, հեռացավ: Գնաց մի դաշտում
սուտմեռուկի տվավ, վեր ընկավ, իբրև թե
130 սատկել է: Ագռավն էլ կարծեց` իրավ սատկել
է, թռավ եկավ վրեն իջավ, որ աչքերը հանի:
Աղվեսը` հա՛փ, հանկարծ բռնեց:
― Ղա՜-ղա՜, ղա՜-ղա՜,
Աղվես աղա…
135 ― Ա՛յ դու կռավան չարալեզու,
Ո՜նց թե Կըկվին ասել ես դու,
Թե ես կացին չունեմ սըրած…
Կացին չունե՜մ… դե՜ հիմի կա՛ց…
― Վա՜յ, քեզ մեղա,
140 Աղվես աղա,
Ես եմ ասել, չեմ ուրանամ,
Ինձ քըրքըրի, ինձ կեր հում-հում,
Տո՛ւր ինչ պատիժ սիրտըդ կուզի,
Բայց մի վերջին խոսքըս լըսի:
145 Ես էն սարում, հենց դեմ ու դեմ,
Էնպես մի թանկ պահուստ ունեմ,
Որ չես գըտնի դու քո օրում
Ոչ մի թառում կամ անտառում:
Ընչի՞ համար էն ահագին
150 Գանձը կորչի հողի տակին:
Արի գընանք, հանեմ տամ քեզ,
Էնքան ուտե՜ս, էնքան ուտե՜ս…
Թե չըլինի ու սուտ դուրս գամ,
Ես հո էստեղ միշտ կամ ու կամ…
155 ― Գնա՛նք, ասավ Աղվեսը: Թե կըլինի, շատ
լավ, թե չի լինի, էլի քեզ կուտեմ: Գնացին:
Վերևից թռչելիս Ագռավը նկատել էր, որ մի
թփում պառկած էր գյուղացու շունը: Աղվեսին
տարավ, տարավ, դուրս բերավ ուղիղ էն թփի
160 ― Ա՛յ, ասեց. էս թփումն է իմ պահուստը:
Աղվեսն ագահ վրա ընկավ թփին. շունը վեր
թռավ, կոկորդից բռնեց ու դրեց տակին:
Աղվեսը խեղդվելով սկսավ խռխռալ.
― Ա՜խ, ե՜ս… ա՜խ, ե՜ս…
165 Զգույշ Աղվես,
Փորձանքի մեջ
Ընկնեմ էսպե՜ս…
Ա՜խ, անիրա՜վ
Դու սև Ագռավ…
170 ― Ինչքան էլ որ լինիս զգույշ,
Չարի համար թե վաղ, թե ուշ,
Էդ է պահված, Աղվես աղա,
Ղա՜, ղա՜, ղա՜, ղա՜…
Պատասխանեց Ագռավն ու թռավ:
ՀՍԿԱՆ
(Կովկասյան առասպել)
Լավ չեմ հիշում, թե որ դարում,
Հին ժամանակ, մեր աշխարհում
Ասում են թե` կար մի իշխան.
Մի մեծ իշխան, էնքան ուժեղ,
5 Որ թե մարդիկ նըրա աչքում,
Թե՛ հասարակ ճանճ ու մըժեղ:
Ինչ որ աներ ու կամենար,
Օրենք էր էն երկրի համար.
Ո՞վ էր գըլխից ձեռ վեր կալած,
10 Ո՞վ դուրս կըգար նըրա դիմաց:
Ուներ անթիվ ու անքանակ
Ոչխարի հոտ, մարդի բանակ,
Կովի նախիր, խոզի բոլուկ,
Երամակներ ձիու, ջորու,
15 Էս բոլորը ցըրված, փըռված
Մինչև ծովի ափը հեռու:
Մինչև ուր որ քըշեր, տաներ,
Իր աշխարհքի սահմանն էն էր.
20 Ո՞վ դուրս կըգար նըրա դիմաց:
Մի անգամ էլ էս իշխանը
Երբ նըստած էր իրեն տանը,
Լեղապատառ ներս ընկավ տուն
Իր հոտերի վերակացուն.
25 ― Ապրած կենաս, մեր տեր իշխան,
Հապա՜, էսպես հրաշք մի բան.
Արածում էր ծովի ափին
Բազմությունը քո հոտերի,
Մին էլ տեսնենք` ծովի միջին
30 Մի վիթխարի մարդ է գալի:
Մի վիթխարի մարդ եմ ասում,
Որ մենք իր մոտ լու ենք չընչին,
Ծովը մինչև ծունկն է հասնում,
Իսկ գըլուխը ամպի միջին:
35 Եկավ, կանգնեց մեր հանդիման
Ու որոտաց ամպի նըման.
«Ո՞վ է, ասավ, էսպես բերում
Թողնում ապրանքն իմ հանդերում.
Կորե՛ք իսկույն, դուք մարդուկներ,
40 Ձեռըս քանի չի հասել դեռ…»:
Էն ժամանակ վեր կացա ես
Ու պատասխան տըվի էսպես.
«Էդ սևակնած, մութ ամպերում
Զուր ես էդքան բարձըր գոռում.
45 Ով էլ լինես, ուսկից էլ գաս,
Էս մի բանը լավ իմանաս,
Դու, երկնահաս, ահեղ հըսկա,
Մեծ իշխանի ապրանքն է սա,
Ո՞վ է գըլխից ձեռ վեր կալած,
50 Ո՞վ դուրս կըգա նըրա դիմաց»:
Բայց ինձ իսկի չըլսեց էլ
Էն անճոռնի աժդահակը,
Էն ամպերից ցած կըռացավ,
Ձեռը կոխեց ծովի տակը,
55 Դուրս հանեց մի ձուկն ահագին
Ու դեմ արավ արեգակին,
Որ խորովի...» ― Հազիվ էսքան
Պատմեց հովիվն իշխանական
Ու վեր ընկավ, շունչը փչեց:
60 Խիստ զայրացավ իշխանը մեծ.
― Ո՞վ է, ասավ, համարձակվել
Իմ տերության սահմանն եկել
Ու էդպես էլ վըրես հաչում…
Ինձնից ուժեղ չեմ ճանաչում
65 Ես ոչ մի տեղ և ոչ մեկին…
Էսպես ասավ ու զայրագին
Հըրամայեց` զորքերը գան:
Հըրամայեց` զորքերն եկան.
― Կեցցե՛ մեր տեր, մեր թագավոր,
70 Անհաղթ, անմահ, ամենազոր…
― Ապրե՛ք, ասավ իշխանը սեգ,
Ելեք իսկույն ու գընացեք,
Մանուկ ու ծեր
Իմ առյուծներ,
75 Ո՞վ է, տեսեք, վըրես հաչում
Ու իմ ուժը չի ճանաչում:
Ցույց տըվեք դուք, որ ոչ մի տեղ
Չըկա ոչ ոք ինձնից ուժեղ…
Ասավ` զորքերն իրենց կարգին
80 Փող փըչեցին, թըմբուկ զարկին,
Շըրըխկոցով, զըրընգոցով
Ճամփա ընկան դեպի մեծ ծով:
Հասան, տեսան ― ա՜յ քեզ հըսկա,
Գըլուխն էստեղ, ոտներ չըկա.
85 Գընա՜, գընա՜, թե որ գըտնես…
Երկար ու մին ձըգված էսպես,
Հըսկայական քընով քընած:
Էստեղ, էնտեղ դիրքեր բռնած`
Դես չոքեցին, դեն պառկեցին,
90 Հա զարկեցին ու զարկեցին,
Տեսան տեղից ժաժ չի գալի,
Խըռըմփում է զարհուրելի,
Խըռըմփոցից, ինչ-որ խոսում,
Մարդիկ իրար ձեն չեն լըսում:
95 Մոտ գընացին, էլի՜, էլի՜…
Դարձյալ տեղից ժաժ չի գալի:
Կամաց-կամաց սիրտ առնելով,
Գոռգոռալով, հարայ տալով,
Դուրս թափվեցին թաքուստներից,
100 Ելան վըրեն, դեսից, դենից,
Որը ոտին,
Որը քըթին,
Որը լանջին,
Որն ականջին,
105 Փորի վըրա, միրքի միջում,
Ձի են քըշում, նիզակ ճոճում,
Զարկում, զարկում,
Ձըգում, թըքում,
Հայհոյում են էսպես, էնպես…
110 Մին էլ հըսկան էն սարի պես
Վըրա նստեց ― մե՜ծ, ահարկու.
Ինչ պատահեց ― ոչ տեսնես դու:
Հազարներով մարդն ու իր ձին
Տակովն եղան, կոտորվեցին.
115 Որն էլ գըլխից, քըթից, լանջից,
Կամ ուսերից, կամ ականջից
Ներքև ընկավ` թե մարդ, թե ձի,
Նըրա օրն էլ դու իմացի:
Շատ զարմացավ հըրեշ հըսկան,
120 Թե, Տեր Աստված, արդյոք էսքան
Մանըր-մունըր ինչ բաներ են,
Որ եկել են թափվել վըրեն:
Տեսավ, ինչ որ կենդանի կան`
Վազ են տալի, թե ետ գընան.
125 Բուռն արավ իր բըռնովը մեծ,
Իրար խառնեց, ողջ հավաքեց
Գըրպանն ածավ
Ու վեր կացավ,
Լընգլընգալեն իրիկունը
130 Գընաց հասավ իրենց տունը:
Տանը իր պես մեծ, ահագին
Մի մեր ուներ, բարի մի կին:
Գընաց հըսկա մորը պատմեց
Թե իրեն հետ ինչ պատահեց,
135 Ու գըրպանից հանեց բոլոր`
Ահից խելառ ձին-ձիավոր:
Բարի կինը հենց որ տեսավ,
― Ամա՜ն, որդի, վա՜յ ինձ, ասավ.
Ի՞նչ ես անում էդ խեղճերին,
140 Բա չե՞ս տեսնում, թե քո ձեռին
Ոնց են դողում: Ասենք մեծ ես,
Մի՞թե պիտի փոքրին տանջես:
Մեծ թե փոքըր, ինչ էլ լինի,
Ամեն ապրող շունչ կենդանի,
145 Որ ծընվել է արևի տակ,
Էս աշխարհքում միատեսակ,
Մինը պակաս, մյուսը ավել,
Ողջ էլ գիտեն խընդալ, ցավել,
Չըպարծենա երբեք ոչ ոք,
150 Թե ինքն անհաղթ մի բան է ջոկ.
Միշտ ուժեղից ուժեղը կա,
Իսկ ամենից ուժեղը` մահ…
Բա՛ց թող, որդիս,
Բա՛ց թող` գընան,
155 Ապրեն ազատ
Ուր կամենան:
Ու, հընազանդ մոր խըրատին,
Իսկույն հանեց հըսկա որդին
Իր գըրպանից ձին-ձիավոր,
160 Իրար խառնած զորքը բոլոր,
Թողեց գընան`
ԱՐՏՈՒՏԻ ԵՐԳԸ
Մի մարդ տեսավ գարնան մարգում
Վեր ճախրելով,
Ճըռվողելով,
Ոնց էր արտուտն անուշ երգում։
5 «Սա որ, ասավ, էս վայրի տեղ
Երգ է ասում էսքան շքեղ,
Հապա թե մեր տանը լինի
Ի՜նչ դրախտի ձայն կըհանի»։
Ու ներշընչման տենդի միջին
10 Բռնեց մարգի սիրուն երգչին,
Տարավ փակեց նեղ վանդակում.
― Տեսեք, հիմի ոնց է երգում։
Բայց ի՜նչ. գերի, վանդակի մեջ.
Թըռչնակը լուռ նայում էր խեղճ
15 Հեռո՜ւ-հեռո՜ւ ճոխ մարգերին.
Միտն էր բերում կյանքը նախկին,
Երբ որ ազատ,
Էն ցողապատ
Թարմ արոտում,
20 Թավիշ խոտում
Ման էր գալի,
Սորոլ տալի...
Միտն էր բերում,
Տըխրո՜ւմ, տըխրո՜ւմ,
25 Ու հառաչում,
Ցավոտ ճըչում
Մաշող կարոտն ազատության.
«Վա՛յ, վաթա՛ն... վա՛յ, վաթա՛ն»։
― Գուցե սրա կուտն է աղքատ
30 Կամ թե փայտե վանդակն է վատ,
Որ իր զըվարթ երգը թողեց։
Միտք արավ տերն ու ողջ փոխեց.
Փայտե կոպիտ հին բանտի տեղ
Ոսկի վանդակ շինեց շըքեղ
35 Ու կերակուրն, էն օրից վեր,
Արավ շաքար ու թանկ մըրգեր։
Սակայն մարգի քընքուշ գերին
Մըտիկ չարավ թանկ մըրգերին։
Ոսկի բանտից` նեղ ու խավար,
40 Սըլանում էր միտքն անդադար
Դեպ վե՜ր, դեպ վե՜ր...
Ու հիշում էր,
Թե մայիսի
Արշալույսի
45 Ջինջ երկընքում
Ո՜նց էր երգում,
Խորո՜ւնկ, անվե՜րջ,
Լույս ծովի մեջ
Անփույթ լողում,
50 Խընդում, խաղում...
Ու էն կյանքի հուր կարոտով,
Նեղ վանդակում, կոտրած սըրտով
55 Հընչում էր ողբն իր գերության.
«Վա՛յ, վաթա՛ն... վա՛յ, վաթա՛ն...»
― Ո՞րն է սրա լավ վաթանը,
Որ չի կենում իր ճոխ տանը,
Ո՛չ մի ուրախ երգ է երգում
60 Էս ոսկեղեն թանկ վանդակում։
Ասավ տերը ու ետ տարավ`
Թողեց հանդում։ Գերին թըռավ,
Կարոտալի մըտավ էն պերճ
Ծաղիկների, խոտերի մեջ։
65 Ապա վերև,
Դեպի արև
Ճախրեց, խընդաց.
Օդում թընդաց,
Հոսեց երգը... Սակայն նորեն
70 Էլ առաջվա երգը չէր էն...
Ու էն օրից
Ջինջ այերից
Զիլ, թրթռուն
Ինչ էլ երգի,―
75 Արև, գարուն,
Բույրը մարգի,―
Նըրա զըվարթ, հընչուն երգում
Դեռ լալիս է ու հեկեկում
Հիշատակը իր գերության
80 «Վա՛յ, վաթա՛ն... վա՛յ, վաթա՛ն...»
ԹՌՉՈՒՆԻ ՄՏԱԾՄՈՒՆՔԸ
Ես ապրում էի մի փոքրիկ տան մեջ
Առատ ու անփույթ,
Աշխարհքն ինձ համար կըլոր էր անվերջ,
Կեղևը կապույտ։
5 Նըրանից հետո աչքըս բաց արի
Մի փոքրիկ բընում,
Տեսա` աշխարհքը հարդից է շինած,
Ու մայրս է շինում։
Մի օր էլ, բընից գըլուխս հանած,
10 Նայում եմ դես-դեն,
Տեսնեմ` աշխարհքը տերևից շինած,
Մեր բունը վըրեն։
Հիմի թըռչում եմ հեռո՜ւ, շատ հեռո՜ւ,
Ամեն տեղ գընում,
15 Բայց թե աշխարհքը ինչի՞ց է շինած ―
Էլ չեմ հասկանում։
ՄՈՒԿԻԿԻ ՄԱՀԸ
Ծիտիկն ու Մուկիկն ախպերացան։ Գետի
ափին բուն շինեցին, մտան մեջը։
Մի օր Ծիտը գնաց քուջուջ անելու, ետ
եկավ, տեսավ Մուկիկը մեռել է։ Ծնկանը զարկեց.
5 ― Վա՜յ, ախպեր ջան, վա՜յ...
Օխտը ճամփի մեջտեղ նստեց, հողը
փորեց, տվավ գլխին.
― Վա՜յ, ախպեր ջան, վա՜յ...
Ձենի վրա Լորիկն եկավ.
10 ― Ծիտիկ-միտիկ, չալփետուրիկ,
Հողն ինչո՞ւ ես տալի գլխիդ։
― Թաո՜ւ, թաո՜ւ,― ասավ Ծիտը,―
Ես որ չտամ, ո՞վ տա հապա.
Մուկիկի պես ախպեր մեռավ,
15 Աշխարհքն էսպես մնաց անտեր,
Ես որ հողը տամ իմ գլխին,
Մե՞ծ բան է...
― Ափսո՛ս, ափսո՛ս,― ասավ Լորը,―
Մուկիկի պես մարդը մեռավ,―
20 Ասավ, իրեն էնքան զարկեց,
Թևը կոտրեց, կախ արավ։
Ծառը ասավ.
― Լորիկ քուրիկ, ճըտճըտուրիկ,
Ինչո՞ւ ես մի թևըդ կոտրել։
25 ― Բա ի՞նչ անեմ, որ չըկոտրեմ։
Մուկիկի պես մարդը մեռավ,
Աշխարհքն էսպես մընաց անտեր.
Ծիտը գլխին հող է տալի,
Ես որ իմ մի թևը կոտրեմ`
30 Մե՞ծ բան է...
― Ա՛խ-վա՛խ, ա՛խ-վա՛խ,― կանչեց ծառը,―