EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Ափսո՜ս էն զառվառ ծըլին ու ծաղկին,
15 Ափսո՜ս աստղերին, ծովին ալեծուփ,
Ափսո՜ս դաշտերին, լերանց երկնահուպ.
Ինչպե՜ս սըրանց մեջ ծընան հըրեշներ
Էսքա՜ն մարդատյաց, անխիղճ ու անսեր...
Ո՛չ, հանգի՜ստ, հոգի՛ս, իզուր չի ոչինչ.
20 Ոչ ծիլ ու ծաղիկ, ոչ արևը ջինջ,
Ոչ խոսքն հանճարեղ, ոչ երգը քնքույշ։
Կա մեծ ու զըվարթ, իմաստուն մի ույժ,
Որ Մութն աշխարհքից տանում է մարդուն
Դեպի Լույս աշխարհք, սեր, եղբայրություն…
25 Ամեն մի չարիք ունի իրեն վերջ
Ու կա հատուցում ամեն գործի մեջ.
Կա մխիթարանք տառապող հոգուն,
Լացող աչքերին կա հանգիստ ու քուն,
Եվ դարձ կա նըրան, որ վառեց խարույկ
30 Խըլեց ուրիշից կյանք, պատիվ ու գույք։
ԱՂՋԿԱ ՍԻՐՏԸ
(Արևելյան ավանդություն)
Հին արևելքում, մի հին քաղաքում
Ժուկով մի ջահել աղջիկ էր ծաղկում։
Հարուստ էր հերը զալում սիրունի,
Անհուն գանձի տեր ու շատ անվանի։
5 Բայց սիրո համար խեղճ ու շեն չըկան.
Մի աղքատ տըղա սիրեց աղջըկան,
Աղջիկն էլ նըրան սիրեց կաթոգին,
Եվ ուզում էին լինեն մարդ ու կին.
― Կա թե չըկա,
10 Նա է, որ նա...
― Չէ՛, որ չէ՛, կանչեց ծընողը փարթամ,
Իմ աղջիկն, ասավ, սև հողին կըտամ
Ու մերկ աղքատին աղջիկ չեմ տալ ես։
Ասավ ու կանգնեց էն լեռ քարի պես։
15 Բայց սիրո համար քար ու սար չըկան.
Սիրում էր գըժված տըղեն աղջըկան,
Աղջիկն էլ նըրան սիրում կաթոգին,
20 Նա է, որ նա...
Սաստիկ բարկացավ հարուստն անկոտրում,
Փակեց աղջըկան մեծ աշտարակում
Իր սիրած տըղից ու կյանքից հեռու.
― Թող էսպես, ասավ, մոռնան իրարու։
25 Բայց սիրո համար փակ ու բանտ չըկան.
Սիրում էր անվերջ տըղեն աղջըկան,
30 Նա է, որ նա...
Տեսավ իր ձեռքին ոչ մի ճար չըկար,
Համառ հարուստը հերսից խելագար,
Իրեն աննըման զավակը միջին,
Կըրակի մատնեց աշտարակն էն հին։
35 Բայց սերը որտեղ հըրդեհ է ձըգել,
Ի՞նչ անի էնտեղ հըրդեհը մեկ էլ։
Ու թեժ բոցերի սաստկության միջում
Աղջիկն` էրվելով ճըչում էր, կանչում.
40 Նա է, որ նա...
Ու էրվեց հիմքից աշտարակն ահեղ,
Էրվեց նըրա հետ էն սիրունն անմեղ.
Հող-մոխիր դարձավ։ Իր սիրտը մենակ
Չէրվեց հըրաշքով ու սառ մոխրի տակ
45 Մընաց կենդանի... էն մոխրի վըրեն
Արտասուք թափեց սիրահար տըղեն
Ու կորա՜վ, գնաց, հեռո՜ւ, շատ հեռու,
Իր օրը լալու, նըրան փընտրելու,
Մենա՜կ, օտա՜ր,
50 Անմըխիթար...
Ո՜վ քընքուշ գաղտնիք, ո՜վ սիրուն հըրաշք.
Էրված աղջըկա սիրտը մոխրի տակ,
Իրեն մոխրի տակ կենդանի էր դեռ ―
Ոչ ոք չըգիտեր, ոչ ոք չըգիտեր...
55 Ժամանակ անցավ էս տըխուր դեպքից,
Արցունքով թըրջված էն մոխրի տակից,
Էն միշտ կենդանի սըրտից թըրթըռուն
Բուսավ խաշխաշի ծաղիկը սիրուն,
Կարմի՜ր, թեթև՜,
60 Բայց... սիրտը սև...
Սըգավոր տըղան հուսահատ, թըշվառ
Շըրջում էր մոլոր աշխարհից աշխարհ,
Չէր գըտնում սակայն կյանքում էլ նըրան,
Ամեն տեղ վիշտն էր սիրածի մահվան,
65 Որ հար, թե՛ զարթուն, թե՛ քընի միջում.
Տանջում էր նըրան, անդադար տանջում։
Բայց սիրո համար վերջ ու մահ չըկան,
Տըղի հառաչքը հասավ աղջըկան
Անմահ կյանքում
70 Էն աշխարհքում։
Հասավ, ու շարժված, կարոտ, կարեկից,
Թըռավ աղջիկը անմեռ աշխարհքից,
Սիրով ու բույրով, թարմ, անուշահոտ,
Երազով եկավ սիրած տըղի մոտ։
75 ― Լըսիր, իմ սըգվոր, լսի՛ր ինձ, ասավ.
Իմ մոխրի տակից մի ծաղիկ բուսավ,
Ու էն ծաղկի մեջ իմ սիրտն է, որ կա,
Կարոտ, խենթ սիրտը ջահել աղջըկա ―
Լիքը սիրով,
80 Երազներով...
Ուժ ունի իր մեջ նա կախարդական
Ու քաղցր արբեցում էնքա՜ն ու էնքա՜ն...
Քամիր ու խըմիր ուժը էն ծաղկի,
Նա քեզ կըփըրկի, նա քեզ կըփըրկի...
85 Մոռացնել կըտա իմ հուր սերն ու ինձ,
Հեռու կըտանի էդ կոպիտ կյանքից,
Ու կապրես անվիշտ և զըվարթ հոգով,
Կըխնդաս ընդմիշտ անթառամ կյանքով
Ազատ հեռվում,
90 Երազներում...
Ո՜վ սիրուն հըրաշք, ո՜վ քնքուշ գաղտնիք.
Տըղան էն օրից դարձավ երջանիկ։
Հարբած նվիրական էն ծաղկի ուժով,
Միշտ նոր կարոտով ու նոր աշխուժով,
95 Իրեն երբեմնի վիշտը մոռացած,
Էս կոշտ ու կոպիտ կյանքից հեռացած,
Ապրում էր ուրախ, ճոխ վայելքներով.
Լե՜ն ու լի սըրտով, անկաշկանդ սիրով
Ազատ հեռվո՜ւմ ―
100 Երազներում...
ԾԱՂԻԿՆԵՐԻ ԵՐԳԸ
(Հատված)
Մեծ գոլն ընկավ, ձընհալն ընկավ,
Հողը շընչեց, զեփյուռն եկավ,
Արևն ելավ վառ ճառագած,
Հարցմունք արավ հողին հակված.
Արևը
5 ― Սիրուն աղջիկ, ի՞նչ ղըրկեմ քեզ։
― Ես ծաղիկներ կուզեմ պես-պես։
― Ա՛յ աղբյուրներ, ա՛յ գետակներ,
Սառցի ներքև քընա՞ծ եք դեռ.
Դո՛ւրս եկեք, դո՛ւրս,
10 Շո՜ւտ, դեպի լուս,
Նոր աշխուժով
Ու նոր ուժով
Կարկաչեցեք
Ու կանչեցեք
15 Հողում քընած սիրուններին`
Ծաղիկներին ու ծիլերին։
Ջրերը
― Վո՛ւշ-վո՛ւշ, վո՛ւշ-վո՛ւշ,
Էս ի՛նչքան, ուշ...
Աղջի՛, աղջի՛, ծիլ-ծաղիկներ,
20 Քանի՞ քընեք, վե՜ր կացեք, վե՛ր.
Խընկածաղիկ,
Ծընկածաղիկ,
Արևքուրիկ,
Շար-շարուրիկ,
25 Հասմիկ, հափրուկ,
Ամանկոտրուկ,
Հորոտ-մորոտ,
Աղավնարոտ,
Կոճղեզ, ճանդուկ
30 Քուրդ, ճարճատուկ,
Հարսնածաղիկ,
Ոսկեծաղիկ,
Խաշխաշ, ծըծուկ,
Վարդ, երիցուկ,
35 Մուշկ-վաղմեռուկ,
Պուտ, վառվըռուկ,
Շըրվան, մըրվան,
Շուշան, ռեհան,
Ապրեմ-չապրեմ,
40 Բուրեմ-մարեմ...
Քանի՞ քընեք հողի միջին,
Եկեք էստեղ, սարի լանջին,
Առվի ափին, հով ըստվերում,
Ժայռի տակին, հովիտներում,
45 Կանաչ խոտով,
Անուշ հոտով
Ծիծաղեցեք
Ու ծաղկեցեք:
Ծաղիկները
― Բարև, բարև, կարմիր արև,
50 Ա՜խ, ի՜նչ լավ է դեպի վերև ―
Ազա՜տ, լո՜ւյս, տա՜ք,
Կապո՜ւյտ, հըստա՜կ...
― Սիրո՞ւմ եք ինձ...
― Ա՜խ էնպես եմ սիրում, էնպե՜ս,
55 Էլ առանց քեզ չեմ ապրիլ ես...
― Ես քեզ հետ եմ ուր որ գընաս...
― Ես կըտըխրեմ` որ հեռանաս...
― Ապա եթե ձեզ համբուրե՞մ...
― Ես հաճույքից կըկարմրեմ...
60 ― Ես կըբուրեմ...
― Ես կըմարեմ...
― Ա՛յ անուշներ.
Ա՛յ քընքուշներ,
Ապրեմ-չապրեմ, բուրեմ-մարեմ.
65 Բաժակներդ բացեք իմ դեմ,
Հազար գույնի, հազար ձևի,
Պայծառ, ծավի ու ծարավի,
Լըցնեմ շողով,
Գոհար ցողով,
70 Ջերմ եթերով,
Նուրբ թըրթիռով,
Կյանքի հյութով,
Խունկի հոտով,
Ա՛յ անուշներ,
75 Ա՛յ քնքուշներ...
― Էս ի՜նչ անթիվ ծաղիկներ կան.
Ոսկի-դեղին, կարմիր, դեղձան,
Մոռ, ծիրանի, ճերմակ, պուտ-պուտ,
Ալ, նարընջի, մավի, կապուտ,
80 Բացվել, լըցվել, ծաղկել են վառ,
Ողջ ինձ համա՜ր, ողջ ինձ համա՜ր...
Թեպետև բախտը մեզ շատ հարվածեց
Երկար դարերով, ահեղ հարվածով,
Թեպետև էսպես ցրվեց, տարածեց,
Ձըգեց հողեհող, փըռեց ծովեծով,
5 Վկա է սակայն բովանդակ երկիր,
Որ մենք կարեվեր ապրում ենք կրկին,
Եվ ուր հասնում է հայի գիրքն ու գիր –
Կենդանի է դեռ Հայության ոգին։
Եվ թարմ աղմուկով մանկունք մեր մատաղ
10 Առաջ են խաղում լուսավոր տենչով,
Եվ թնդում են դեռ հայի երգն ու տաղ
Հարազատ լեզվով, հայրենի շընչով։
Եվ իր փըլատակ տըների տակից
Ելնում է ահա հզոր ժողովուրդ,
15 Իր վեհ ճակատին տանջանք ու թախիծ,
Խորունկ հայացքում մեծ կյանքի խորհուրդ։
Ո՜վ դուք սրբազան Մասիս, Արագած,
Էդ ձեր երկնամուխ գոհար թագերով,
Եվ որ նրանցից վերև խոյացած
20 Փայլատակում եք լույս-պըսակներով –
Սահակ ու Մեսրոպ, և շատ պանծալիք,
Որ լըցրիք Հայոց աշխարհքն ու սրտեր
Լուսավոր կյանքի սիրով երջանիկ
Ու ձըգտում տըվիք – ձըգտել դեպի վեր,
25 Քանի որ դուք կաք, քանի կըմնաք,
Հոյակապ սյուներ Հայության ոգու,
Մենք միշտ անսասան առաջ տի գնանք,
Ինչքան մեր ճամբան լինի ահարկու։
Եվ տոն կըտոնենք էսպես խնդագին,
30 Եվ թող իմանա բովանդակ երկիր –
Ապրում է անմեռ Հայությունը հին,
Ապրում են անմահ իրեն գիրքն ու գիր։
ՔԱՋ ԿԻՎԻՎԸ
Ճախիններում, գետին մոտիկ,
Գեղափետուր ու խատուտիկ,
Բարձրասըրունք, ցըցունազարդ
Ո՞վ է ճեմում սեգ ու հպարտ,–
5 Կի՛-վի՜վ, Կի՛-վի՜վ...
Գեղափետուր ու խատուտիկ
Քաջ Կիվիվն է գետին մոտիկ,
Իր զինվորներն արթուն չորս դին –
Ուրուրն ու բուն, բազեն ու ցին։
10 Ուրուրն ու բուն, բազեն ու ցին
Լագլագի դեմ արշավեցին։
Թևին արավ Լագլագն ահից.
«Ամա՜ն, ասավ, մի՛ դիպչեք ինձ,
Ինձ ու մանրիկ իմ ձագերին.
15 Ճահճի միջին, առվի եզրին
Մի հատ ոտիս կանգնած էսպես`
Քաջ Կիվիվի ջըրվորն եմ ես»։
Ուրուրն ու բուն, բազեն ու ցին
Ագռավի դեմ արշավեցին։
20 Թևին արավ Ագռավն ահից.
Ծառի ծերին, սարին, քարին –
Սևեր հագած ծընած օրես
25 Քաջ Կիվիվի երեցն եմ ես»։
Սագի վըրա արշավեցին։
Թևին արավ Սագը ահից.
30 Ինձ ու մանրիկ իմ ձագերին.
Տիղմի միջին ու մարգերին
Օրոր-շորոր, խոնարհ ու հեզ,
Քաջ Կիվիվի տընտեսն եմ ես»։
35 Կըռունկի դեմ արշավեցին.
Թևին արավ Կըռունկն ահից.
Ամեն աշխարհ, որ աշխարհին
40 Գարունը գա` բանա հանդես –
Քաջ Կիվիվի աշուղն եմ ես»։
Հրացաններ են ճայթում սրտիս մեջ,
Հրացաններ են ճայթում անդադար,
Ու լաց են լինում սարսափած ու խեղճ
Որբ երեխաներ անթիվ, անհամար։
5 – Ինչո՞ւ եք լալիս, անմեղ փոքրիկներ...
Ձեր հայրերն ընկա՞ն <ամենը> կըռվում...
Էլ ոչ ոք չըկա՞, որ ձեզ պաշտպանի...
Վախենո՞ւմ եք դուք էս չար աշխարհում...
Խեղճ երեխաներ, անիծվի աշխարհն,
10 Ուր որ դողում է ձեր մանուկ հոգին,
Անիծված լինի, քանդվի, կործանվի
Իրեն մթերած չարության տակին...
15 Ու լաց են լինում սարսափած ու խեղճ
Հայրեր ու մայրեր, անթիվ, անհամար։
– Ինչո՞ւ եք լալիս, դժբախտ ծնողներ,
Ձեր որդիքն ընկա՞ն <1 անընթ> կըռվում.
Էլ բան չըմնաց կյանքում ձեզ համար,
20 Էլ ոչ ոք չըկա` ձեզ մխիթարի.
Ու ողբում եք դուք դատարկ աշխարհում...
Դըժբախտ ծնողներ, անիծված լինին,
Որ դատարկեցին ձեր կյանքը էսպես.
25 Հրացաններ են ճայթում անդադար,
Ընդհանուր սուգ է ծավալվում անվերջ
Ու պաղ ոռնում է ժամանակը չար։
Եվ ժամանակը լինի անիծված,
Եվ աշխարհքը լի չարով ու թույնով,
30 Եվ մեր երգերը լինին անիծված`
Լիքը արցունքով, լիքը արյունով։
Բարի իրիկուն, վշտալի մայրեր,
Ի՛նչ ցեղ էլ լինեք,
Ի՛նչ տեղ էլ լինեք,
. . . . ու սուգ
5 Իմ մայրերն եք դուք.
[Իմ մայրն էլ ձեզ պես,
Դուք էլ նրա պես,
Ճըրագի առջև,
Կըրակի առջև,
10 Դռան առաջև
Կամ լուսամուտի,]
Անկողնում անքուն
Պտույտ եք գալիս
Ճամփա եք պահում
15 Երբ պետք է ծեգի,
Երբ պետք է մըթնի,
[Երբ պետք է օրն անցնի,
Երբ կյանքը անցնի –
Տանջանքը անցնի]
20 [ . . . . . . . ]
Որ գիշերն` անքուն, ցերեկը` երեր
Մի հոգս ունիք լոկ,
Ե՞րբ պիտի արդյոք
25 Էս կյանքը անցնի,
Տանջանքը անցնի։
. . . . . ու սուգ
30 Իմ մայրերն եք դուք։
ՎԵՐՋԻՆ ՏԱԳՆԱՊԸ
Վեր է կացել հին վիշապը նոր թափով,
Վեր է կացել վերջին մոլի տագնապով,
Արյունըռուշտ, ոճիրներով ահավոր
Մահ է շընչում լեռներն ի վեր ալևոր։
5 Ու նրա դեմ ելած անզուսպ, անսահման,
Հորձանք տալով ամեն կողմից` հայության
Հին հին հույսերն ու հուզմունքը դարավոր
Ծառս են լինում լեռներն ի վեր ալևոր։
Ծառս են լինում քաջ խմբերով անձնվեր,
10 Ծառս են լինում տանջվողներով կիսամեռ,
Ծառս են լինում անընկճելի ու արի
Մինչև ճերմակ գլուխները լեռների։
Ու լեռները պառավ մոր պես վերստին
Արնոտում են գլուխները իրենց հին,
15 Միշտ խորհելով ամպերի տակ սևակնած,
Որ հենց իրենց հառաչանքն են կուտակված։
Ու ամպերում, բարձըր ուսից Մասիսի
Սլանում է մեծ արծիվը հյուսիսի
Շիտակ դեպի բարձունքները հայկական
20 Իր հետևից հայի բախտն ու ապագան։
Նըրանց չըթաղեցին քրիստոնեի ծեսով,
Եվ նրանք գնացին աստծո դատաստան.
Այնպես ճեղքած, արնոտ երեսով։
Եվ ոչ մի աղոթք նրանց բաժին չեղավ,
5 Որ առաջնորդեր մեղավորներին,
Եվ ոչ մի մաղթանք – որ այնտեղ
Բարեխոս լիներ մեղքերի համար։
Միմիայն մի հույս ունեին նրանք,
Որ պահել էին մութ անտառներում,
10 Թե կա մի ուրիշ դատաստան ու կյանք
Մի տեղ – ուր մարդու ձեռը չի տիրում։
Եվ այն ծառերը, նրանց հոտն ու հովանին,
Էլ այն մարդիկը – նրանց կյանքն կանի (?)։
Ն. ԲԱՐԱԹԱՇՎԻԼԻ
ՄՏՈՐՄՈՒՆՔ ՔԸՌԻ ԱՓԻՆ
Գընացի գետափ, որ ցըրեմ մաշող իմ մտքերն աննինջ,
Փընտրեցի իմ հին, իմ ծանոթ տեղը, որ հանգչեմ մի
քիչ։
Ափին թիկնեցի, փուլ եկավ սիրտըս ու լաց եղա ես,
Իմ շուրջն էլ թախծոտ, իմ շուրջն էլ համակ տխուր էր
ինձ պես։
5 Ծանըր հուզվում է ու քրթմընջում է Քուռ գետը
անվերջ,
Դողում է, խաղում երկընքի լազուրն ալիքների մեջ։
Ու հեռվում մարող վառ վերջալուսի շողերի տակին,
Գետափին, մենակ, ականջ եմ դընում նըրա
աղմուկին։
― Քո՜ւռ, մա՜յր, դարերի անբարբառ վկա, հոսում ես`
հուզվում,
10 Ո՜վ գիտի թե ո՛ւմ ինչ ես շըշընջում, ինչե՜ր ես ասում...
«ՁԵՌԱՑ»
Արգո պարոններ, հայրեր սրբազան,
Վաղուց ենք կռվել ես ու իմ մուսան,
Նրանից հետո էլ չեմ կարող ես
Սահուն ու ձեռաց հորինել էնպես։
5 Արգո պարոններ, հայրեր սրբազան,
Վաղուց ենք ջոկվել ես ու իմ մուսան,
Ես եկա դեպի աղմուկներն անվերջ,
Քեֆեր ու ճառեր, ժողովներ ու վեճ,
Դարձա թամադա ու քաղաքագետ...
10 Իսկ նա ինձանից հեռացավ անհետ...
Ասում են, իբրև, թափառում է նա
Բյուրակնյան ծաղկոտ սարերի վրա.
Ու չի մոռացել, դեռ հիշում է ինձ,
Տանջվում է, մաշվում սիրուց, կարոտից։
15 Բայց ճամփաները շատ են արյունոտ,
Չի կարողանում ետ դառնա ինձ մոտ։
Երբ ճամփաները դիակների տեղ
Բուրյան ծաղիկներ կփռեն շքեղ,
Երբ էլ գաղթական չի լինիլ քաղցած
20 Երբ խոսք ու ժողով կըլինեն բաց-բաց,
Ողջի հետ հայն էլ կապրի ինքնորեն
Ու կպահանջի, որ երգեր գրեն,–
Նա ետ կդառնա նոր աշխույժ առած,
Ես էլ էն օրը կգրեմ «ձեռաց»։
ՎԵՐՋԻՆ ՕՐԸ
Եփրատի ափին դեմուդեմ եկած`
Զարկվում էին խիստ, զարկվում ու զարկում
Աննահանջ ու քաջ խըմբերը հայի
Եվ քուրդն ու թուրքը կիտված արենխում։
5 Երբ որ հոգնեցին երկար զարկվելուց,
Երբ որ հոգնեցին բազուկները կուռ,
– «Հե՜յ, ընկե՜ր, ասավ խըմբապետն արի,
Հե՜յ, ընկե՜ր, ասավ, բարձրացի՛ր շուտով,
Բարձրացի՛ր Հայոց բարձըր լեռների
10 Ամենից բարձըր գագաթն ու նայի՛ր,
Որտե՞ղ է, մի տե՛ս, վերջը թըշնամու...»
Բարձրացավ ջըլուտ հայդուկը հայի,
Բարձրացավ բարձըր գագաթը լեռան
Ու հոգնած ձեռքը դըրեց ճակատին.
15 – «Խըմբապե՛տ, ասավ, ընկեր խըմբապետ,
Տեսնում եմ հեռու հորիզոնները մութ
Եփրատի դալար հովիտներն ի վար`
Մինչև Տավրոսի լեռները կապուտ,
Մինչև մըշուշոտ պարը Պոնտոսի,
20 Մինչև բարձրաբերձ ժայռերը Մոկաց…
Ծուխ է բարձրանում Մուշի հովիտից,
Ծուխ է բարձրանում Սասմա սարերից,
Ծուխ է բարձրանում Վանա կողմերից,
Ծուխ է բարձրանում Աբաղա դաշտից,
25 Կըրակ է կանգնած Զեյթունի վըրա...
Ամեն կողմերից թըշնամին գունդ-գունդ
Շարժվում է մեր դեմ, ու չի երևում,
Չեմ տեսնում վերջը նըրա շարքերի...»
– «Հե՜յ, ընկե՜ր, ասավ խըմբապետն այնժամ,
30 Հե՜յ, ընկե՜ր, ասավ, ետ նայիր հապա,
Ետ նայի՛ր, մի տե՛ս, հայերը հեռվից
Չե՞ն գալիս արդյոք մեզի օգնության...»
Ու հոգնած ձեռքը դըրեց ճակատին,
Կըտրիճ հայդուկը նայեց դեպի ետ.
35 – «Խըմբապե՛տ, ասավ, ընկեր խըմբապետ,
Տեսնում եմ ահա, ինչպես ափիս մեջ,
Սև ծովից մինչև ծովը Վըրկանա,
Մինչև Կովկասի պատնեշը ձյունոտ.
Գալիս են խումբ-խումբ հայերը ճեպով,
40 Գալիս են ճեպով մեզի օգնության։
Իջնում են Սյունյաց մութ-մութ սարերից,
Ելնում Գուգարքի խոր-խոր ձորերից,
Շիրակի դաշտից մինչև Այրարատ,
Ու ողջ ափերը Անուշ Արաքսի
45 Անվերջ տագնապով իրար են անցնում...
Գալիս են ամեն կողմից Կովկասի,
Գալիս են հեռո՜ւ, հեռու կողմերից,
Գալիս են կարոտ պանդուխտներն ամեն,
Գալիս են ցըրված տըղերքը նորից,
50 Գալիս են` պարզած դըրոշն հայրենի...»
– «Հե՜յ, ընկե՜ր, ասավ խըմբապետը փորձ,
Հե՜յ, ընկե՜ր, ասավ, սուր աչք ունիս դու,
Նայի՛ր դեպ հյուսիս, ավելի հեռու,
Չի՞ շարժվում արդյոք հյուսիսը հըզոր...»
55 Ու նայեց հայդուկն ավելի հեռու,
Նայեց սըրատես աչքով արծվենի։
– «Խըմբապե՛տ, ասավ, ընկեր խըմբապետ,
Աչքըս չի կըտրում` որտեղից մինչ ուր`
Շարժվում է, ահա, հյուսիսն ընդհանուր.
60 Հորձանք է տալիս ծովն ըռուսական,
Հորձանք է տալիս ծանր ու ահավոր,
Դեպի ամեն կողմ – ափերն հեռավոր.
Եվ, հուր ու շոգի շընչելով ուժգին,
Գընացքը կըտրած գընացքի ետև,
65 Ու, գալարվելով հովիտից հովիտ,
Գալիս են, ինչպես վիշապներ սև-սև...»
– «Հե՜յ, ընկե՜ր, կանչեց խըմբապետն արի,
Հե՜յ, ընկե՜ր, կանչեց, դե՛ ցած եկ արագ,
Առ հըրացանըդ, դաշտն իջիր շուտով,
70 Իջի՛ր Սըրբազան ափը Եփրատի.
Հին պատերազմի վերջին զարկն է սա,
Հին ոճրագործի հոգեվարքն է սա...»
– «Խըմբապե՛տ, կանչեց, ընկեր խըմբապետ,
Խըմբապե՛տ, կանչեց հայդուկը ջահել,
75 Հայոց երկնահաս լեռների վըրա
Խո՜ր, խորհրդավոր ձայներ են լսվում.
Դըղըրդում է խուլ երկինքը վերից
Էն անհուն, անքուն, անթիվ ձայներից...»
– «Հե՜յ, ընկե՜ր, կանչեց խըմբապետը հին,
80 Հե՜յ, ընկե՜ր, կանչեց, խաչ հա՛ն երեսիդ.
Էդ կյանքում տանջված, տանջանքով մեռած
Անթիվ, անհամար, անբախտ հայերի
Հոգիներն են հեգ, որ լաց ու կոծով,
Արյան մըրրիկով երկինք վերացան։
85 Փոթորկում են դեռ Աստծու առաջին,
Բողոքում անհուն երկրնքովը մին.
Նըրանց բողոքի աղմուկն է անլուռ,
Հասնում է ներքև` հայի ականջին...
Հե՜յ, ընկե՜ր, ասավ, խաչ հա՛ն երեսիդ,
90 Առ հըրացանըդ, դաշտն իջիր շուտով,
Իջի՛ր Սըրբազան ափը Եփրատի,–
Մեծ տառապանքի վերջին օրն է սա...»
Շուռ է գալիս ծանր քարը
Մեր մոր կրծքից տենչավառ,
Վեր է կենում մեր աշխարհը
Ավերներից անհամար...
5 – Հե՜յ, ջա՛ն տղերք, ուս տվեք, ո՜ւս,
Միահամուռ, միաբան,
Հե՜յ, ջա՛ն տղերք, ուժ տվեք, ո՜ւժ,
Քարը մոտ է գլորման։
Մտիկ տվեք` ինչ վեհ պատկեր
10 Մեծ հիացման արժանի,
Էսքան դարեր նա քարի տակ
Դեռ շընչում է կենդանի.
Ու աչքերը, թեև լացոտ,
Լիքն են կյանքով ու հույսով,
15 Ու հույսերը, համակ ազնիվ,
Լիքը բարով ու լուսով...
– Հե՜յ, ջա՛ն տղերք, ուս տվեք, ո՜ւս,
Միահամուռ, միաբան..
20 Քարը մոտ է գլորման։
Տեսե՛ք, թեև ծվեն-ծվեն
Ծիրանի է իր հագին
Ու ցոլում է իր ճիգերեն
Ազնվական իր հոգին...
25 Ամեն շարժում դեպի կյանքն է,
Ամեն ձգտում` դեպի վեր,
Աչքերն էն կողմ, ուր ծաղկում են
Ընտիր ազգերն ու ցեղեր...
30 Միահամուռ, միաբան,
ԱՂԹԱՄԱՐԻ ԿՂԶՈՒՄ
Սըրտիս խորքերեն,
Հովեն թե ծովեն
Մի ձեն եմ լըսում.–
Ո՛նց է մի աղջիկ
5 Մեղմ ու հանդարտիկ
Անվերջ արտասվում։
Կոպիտ աշխարհ է,
Մարդը միշտ չար է,
Կյանք է կործանում,
10 Կյանքն էլ կործանված
Որ անցավ գնաց,
Էլ ետ չի դառնում...
15 Մի ձեն եմ լըսում.–
Մեղմ ու հանդարտիկ
«Թամա՜ր... Ա՜խ, Թամա՜ր...»
20 Իզո՜ւր... ոչ մի բառ...
Չի պատասխանում։
Սերը որ կորավ,
Սիրտը որ մեռավ,
Արցունքն է մնում...
25 Սըրտիս խորքերեն,
Ո՜նց է մի աղջիկ
30 Անվերջ արտասվում...
ՀՈԳԵՀԱՆԳԻՍՏ
Ու վեր կացա ես, որ մեր հայրենի օրենքովը հին`
Վերջին հանգիստը կարդամ իմ ազգի անբախտ
զոհերին,
Որ շեն ու քաղաք, որ սար ու հովիտ, ծովից մինչև ծով
Մարած են, մեռած, փըռված ու ցըրված հազար
հազարով...
5 Ու կըրակ առա հայոց հրդեհի կարմիր բոցերից,
Էն խաղաղ ու պաղ երկնքի ծոցում վառեցի նորից
Մասիսն ու Արան, Սիփանն ու Սըրմանց, Նեմրութ,
Թանդուրեք,
Հայոց աշխարհքի մեծ կերոնները վառեցի մեկ-մեկ,
Սուրբ Արագածի կանթեղն էլ, ինչպես հեռավոր արև,
10 Անհաս, աննըվազ, միշտ վառ ու պայծառ, իմ գըլխի
վերև...
Կանգնեցի խոժոռ, մենակ ու հաստատ, Մասիսի նըման,
Կանչեցի թըշվառ էն հոգիներին` ցըրված հավիտյան
Մինչև Միջագետք, մինչև Ասորիք, մինչև Ծովն հայոց,
Մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ։
15 – Հանգե՜ք, իմ որբե՜ր... իզո՜ւր են հուզմունք, իզո՜ւր և
անշահ...
Մարդակեր գազան` մարդը` դեռ երկար էսպես կըմնա...
Աջիցըս Եփրատ, ձախիցըս Տիգրիս` ահեղ ձեներով,
Սաղմոս կարդալով` անցան, գընացին խոր-խոր
ձորերով,
Ամպերն էլ ելան Ձիրավի ձորից, հըսկա բուրվառից,
20 Ճանապարհ ընկան Ծաղկանց սարերից, Հայկական
պարից,
Բույլ-բույլ, բուրավետ, շարժվեցին դեպի կողմերը
հեռու,
Գոհար ցողելու, ծաղկունք բուրելու, բուրմունք
խընկելու
Մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ...
25 – Հանգե՜ք, իմ որբեր... իզո՜ւր են հուզմունք, իզո՜ւր և
ԲԱՐՁՐԻՑ
Իմ բարի սըրտի էն մեծ խոհերից,
Էն մեծ խոհերի անհուն խորերից`
Կամեցավ` ելավ իմ հըզոր հոգին,
Որ բարձրից նայի Աստծու աշխարհքին։
5 Ու պայծառ ցոլաց դեպ վերին այեր`
Մարդկային ամեն հընարքներից վեր,
Վե՜ր ամեն շուքից և շամանդաղից`
Մինչև լուսեղեն ոլորտն անթախիծ։
Ու իր հարազատ բարձունքիցը լույս`
10 Անչար, անաչառ, անդորր ու անհույզ`
Պարզ, ամենատես հայացքովը նա
Ճառագեց ներքև` աշխարհքի վըրա։
Տեսավ աշխարհքը` գեղեցի՜կ, անվե՜րջ,
Եվ հայրենիքներն անձուկ նըրա մեջ,
15 Եվ աստվածները նըրանց զանազան,
Եվ սուրբերը խիստ, խըտրող ու դաժան։
Տեսավ` ուտում են ամենքն ամենքին.
Ամեն հայրենիք` իրեն զավակին,
Եվ իր պաշտողին` ամեն մի աստված,
20 Եվ կյանքը տանջանք, ցավ համատարած։
Ու ոչ մի երկիր չըկա հանգչելու –
Խոր, արարչական հանգիստն անխըռով,
Ու ոչ մի անկյուն չըկա շընչելու
Շունչն աստվածային` լի անվերջ սիրով...
25 Անպատում վըշտով վերըստին նայեց
Իմ էս մեծ սըրտին` աշխարհքից էլ մեծ,–
Անսահմա՜ն աշխարհք, և սեր ընդհանուր
Եվ մարդը ուրախ, և երգ ամենուր...
Ու իջավ նորից էնտեղ հանգչելու –
30 Խոր, արարչական հանգիստն անխըռով,
Էնտեղ հանգչելու, էնտեղ շընչելու
Էն մեծ խոհերով, էն անվերջ սիրով...
ԼԻ-ԹԱՅ-ՊՈ
ԿԱՐՄԻՐ ՎԱՐԴԸ
Տըխուր նըստած լուսամուտի առաջին
Կարում էի մետաքս բարձին խոնարհած։
Ծակեց ասեղն ― արյուն ծորեց իմ մատից,
Սիպտակ, սիպտակ վարդի վրա ասղարուր։
5 Խոշոր, խոշոր սիպտակ վարդը կարմըրեց։
Քեզ վրա էր միտքս դառնում հենց անվերջ...
Դու հեռու ես, հեռո՜ւ, հեռո՜ւ կըռվի մեջ...
Այժմ էնտեղ քո արյունն է՞լ չի ծորում...
Ու լճացան արցունքները իմ կարոտած
աչքերում...
10 [Երկար, երկար լալիս էի ու կարում։]
Տըրոփ, տըրոփ...
Ձիու ոտքի տըրոփյուն չէ՞ր արդյոք էս...
Թըռա տեղից... նա է... եկավ վերջապես...
Բայց, ա՜խ, էն լոկ խեղճ իմ սիրտն էր տըրոփում։
15 Նորից նստած լուսամուտի առաջին,
Թափվում էին արցունքներըս [էն բարձին]
Ու ջինջ, որպես մարգարիտներ ցոլցըլուն
Կարմիր կարմիր վարդի շուրջը ցոլցըլում։
ՄՈԾԱԿՆ ՈՒ ՄՐՋՅՈՒՆԸ
Գիժ Մոծակի պարի ժամին
Զարկեց հանկարծ աշնան քամին,
Ուժը խըլեց, ուշքը տարավ։
Գիժը մին էլ մըտիկ արավ,
5 Որ էն արև
Աշխարհքն արդեն պատած ողջ սև,
Լացով, թացով սուգ է անում,
Դողում, պաղում ու դալկանում...
Շուտիկ, շուշտիկ իրեն կինն էլ
10 Սուսիկ-փուսիկ կողքից կորել,
Ով գիտի` ինչ ծակ էր գըտել,
Մինչև գարուն մեջը մըտել։
Սոված, սառած
Ու սալարած
15 Վեր թըռավ` վար, դես ընկավ, դեն,
Ժիր Մըրջյունի տաքուկ ու շեն
Բունը հիշեց, եկավ գընաց,
Դըռան առջև տըխուր տըզզաց.
― Բա՛ց արեք, բա՛ց...
20 Էս տարաժամ թըշվառ ձենից
Կոպիտ, թուխ-թուխ,
Հաստագըլուխ
Մի պահապան զարթնեց քնից,
Ներսի մըթնում մի կերպ արավ,
25 Փակած դուռը նեղ ծերպ արավ,
Տեսավ` սևով, թևով զուգված`
Դըռան առջև մինը տընկված,
Ոտները թել,
Ինքը մի գել։
30 ― Հե՜յ, ո՞վ ես դու,
Ա՛խպերացու։
― Տը՜զ-պը՜զզ, ասավ, Մոծակն եմ ես։
Բա չե՞ս ասիլ` էսպես, էսպես.
Ամառն ամբողջ,
35 Ուրախ, առողջ,
Պայծառ ու տաք
Արևի տակ
Կինըս աշխույժ սազ էր ածում,
Ես էլ անհոգ խընդում, ցընծում,
40 Տեսակ-տեսակ պարեր պարում,
Սըրա նըրա թուշն համբուրում
Ու վայելում ամեն բանից,
Ամեն բարուց ու սեղանից,
Լիքը այգում,
45 Ճահճոտ մարգում,
Ճոխ տըներում,
Պալատներում...
Մի անգամ էլ, երբ որ էսպես
Պարում էի, մինը անտես
50 Էնպես զարկեց` ուշքըս անցավ։
Ուշքի որ գամ` ի՞նչ տեսնեմ լավ,―
Երկինքը թուխպ, երկիրը սև,
Դառը քամի, սառը անձրև,
Արար աշխարհ պաղել, փոխվել,
55 Կողքիցըս էլ կինս է փախել...
Էլ ի՞նչ ասեմ, ողջը մի-մի
Էն ի՞նչ լեզու կարա պատմի
Կամ ի՞նչ բերան,
Չըտեսնըվա՜ծ, հըրաշք մի բան...
60 Հիմի էսպես` սոված, մենակ,
Մընացել եմ պատերի տակ,
Տեղ չի ունեմ, կեր չի ճարվում,
Ես էլ եմ հո շատ մըճըրվում.
Բայց ի՞նչ անեմ, ո՞ւր գընամ էլ,
65 Երեսս էլի ձեզ եմ արել։
Աստծու սիրուն, մի՛ խընայեք,
Էս մի ձըմեռ շահեք, պահեք,
Մինչև նորից գարուն բացվի,
Աշխարհքն էլ ետ բարով լըցվի։
70 ― Դե լա՛վ, դու կաց, ներս գընամ ես,
Տեսնենք ներսից ինչ կասեն քեզ։
Ասավ պահնորդն ու մեջեմեջ
Կոկ սենյակներն անցավ անվերջ,
Մինչև հասավ ներսի տունը,
75 Ուր ապրում էր մեծ Մըրջյունը`
Առատ կյանքով,
Իր համայնքով։
Գընաց իրենց լեզվով հայտնեց,
Մըրջյունը լուռ լըսեց, մըթնեց,
80 Ու ետ դարձավ
Էսպես ասավ.
― Գիժ Մոծակի համա՞ր եմ ես
Ողջ ամառը արևակեզ`
Էնքան ջանքով
85 Ու տանջանքով
Տուն տեղ դըրել, ճամփա հարթել,
Ամբար շինել, պաշար կիտել,
Որ ամառը ծույլ պըտըտի,
Ձմեռը գա նըստի ուտի՞...
90 Մեր ծույլերին ջարդել ենք մենք,
Ուրիշ ծույլի՞ բերենք պահենք...
Կերթաս կասես էդ անպետքին.
Բանի, գործի ժամանակին
Ով փոխանակ աշխատելու,
95 Ուշք ու միտքը տա խընդալու,
Պարապ շըրջի, երգի, պարի,
Սրրա նըրա թուշն համբուրի,
Էս կուռ վազի, էն կուռ ցատկի,
Վերջը էդպես պիտի սատկի։
ՄԱ-ԽՈՒԱՆԳ-ԹՈՒՆԳ
ՄԵՐԺՎԱԾԸ
Տանձենու ծաղկից պսակ հյուսեցի,
Պատուհանի մեջ դըրի դիցուհուս։
Ապրիլ ամիսն էր։
Լուսին գիշեր էր։
5 Ու հոգնած ձենով, քնարիս վրա
Կարոտն երգեցի, կարոտն ինձ տանջող։
Էդ էլ էն գիշեր,
Նրանց տան առջև։
Մյուս օրը ― սիրունի կրծքին
10 Մեխակ տեսա ես
Կարմիր մեխակ`
Հարևան ծաղկոցից։
Մտա սենյակըս, դուռը փակեցի,
Ու երկար լացի.
15 Ինչո՞ւ, ա՜խ, ինչո՞ւ նա ինձ վշտացրեց։
Էն օրից նզովեցի մեխակները ողջ։
Անքուն տանջվում եմ գիշերներն ամբողջ
Կտոր-կտոր ջարդեցի իմ քնարը...
ԿՈՆՖՈՒՑԻՈԻՍ
ՄԱՐԴՈՒ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐԸ
Ամրան տոթն անցավ ― աշնան հովն եկավ։
Ձմրան ձյունից հետ ― ծաղկոցը գարնան
Արևն ելնում է վառ
Ու դեմքը շիկնած` ընթացքի մեջ։
5 Վըտակները ողջ ծովն են դառնում ետ,
դարը նորոգվում
ամեն առավոտ,
աշխարհքին երևում նորափայլ արև,
հուներով հոսում անվերջ նոր ջըրեր...
10 մարդն է մենակ ― ապրում մի անգամ
Ետ չի դառնում երբե՜ք, երրե՜ք։
նրա կյանքը ―
Օդի հունչ է...
Կյանքի վերջը (հանգը)
15 Փխրուն բլուր դամբանին,
Միջից [բուսնում է] пробивается կռոթուկ։
ԴԺՈԽՔԻ ՀԱՆԴԵՊ
Հո՜ւշ. հասավ օրը` վերջի՜ն, ահավո՜ր։
Սըրով ու հըրով բացվում էն էսօր
Հայոց դըժոխքի դըռներն ամրափակ.
Սարսափի պիտի աշխարհքը համակ,
5 Եվ մարդն ամաչի գիլից ու շանից,
Որ մարդ է ծընվել` մարդու նըմանից։
Ո՜ւհ, ինչքա՜ն մութն է գարշահոտ ու պաղ...
Ինչքան ոսկորնե՜ր, կըմախքնե՜ր անթաղ...
Էլ ի՞նչ կա հեռվում... հեռվի խավարում...
10 Ով է իմանում... ում աչքն է զորում...
Մեջտեղը մենակ, ժեռուտ բարձունքին,
Կանգնած է մայրը հողմերի տակին.
Որդու արյունը իր ձեռքն են տըվել.
– Խըմիր սուլթանի կենացը դու էլ...
15 Եվ նա, որ մարդ էր ու մայր էր երեկ,
Այժըմ, էն ժայռին կանգնած կիսամերկ,
Անուժ ու ապուշ խելագար է մի,
Բաժակը ձեռքին, որ պիտի խըմի...
Կանգնած է մենակ, և լոկ մոլեգին
20 Հողմերն են ոռնում, ու նըրանք չորս դին...
Բայց` հո՜ւշ. լռությո՜ւն... մըթին, ահավոր
Երկինք են նայում կըմախքները չոր,
Ու իրենց կարկամ շըրթունքները բաց`
Խո՜սք են ասելու աշխարհքի դիմաց,
25 Խոսք, որ չի լըսված դեռևս լուսնի տակ...
Սարսափի պիտի աշխարհ բովանդակ
Եվ մարդն ամաչի գիլից ու շանից
Որ մարդ է ծընվել մարդու նըմանից։
ԳԵՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ
Բաբելոնի գետեզերքին նըստել էին նրանք գերի,
Հիշում էին իրենց Սիոնն, Երուսաղեմն ու լալիս,
Կախել էին տավիղները վեր` ճյուղերին ծառերի,
Հիշում էին անցած փառքերն, անցած երգերն ու
լալիս։
5 Առե՛ք տավիղն, երգե՛ք, տեսնենք երգերը ձեր Սիոնի.
Ասում էին գերիչները Իսրայելի որբերին,
Ու` սըրբելով նըրանք լացը իրենց տխուր աչքերի`
Տավիղ առած երգում էին օտար գետի ափերին։
– Ո՜վ սըրբազան Երուսաղեմ, ըսկիզբը մեր երգերի,
10 Եվ քեզ, Սիոն, մեր սըրբություն, թե մոռանանք մենք
երբեք,
Թող մոռանա մեզ մեր աջը, հավետ մընանք մենք
գերի,
Թող չըտեսնենք մենք հավիտյան ոչ խնդություն և ոչ
երգ...
– Ո՜վ անօրեն դու Բաբելոն, երնեկ բազկին ոխառու,
Որ կըզարկի աչքիդ առաջ զավակներըդ քարերի,
15 Երնեկ օրին, երբ կըզարթնի Իսրայելի Եհովան
Ու կըլսի հառաչանքը մեր գերեվար քընարի...
Էսպես նըրանք երգում էին իրենց վըրեժն ահարկու,
Ու զարմանքով հարցնում էին գերիչները մեկմեկու.
– Մի՞թե դեռ էլ կենդանի է Իսրայելը աշխարհում,
20 Մի՞թե նըրան չըսպանեցինք պատերազմի
դաշտերում...
ՎՐԱՍՏԱՆԻ ՀԱՄԱՐ
(հոդվածի փոխարեն)
Երբ խոսում են Վըրաստանի
Թըշնամանքից արյունոտ,
Զարմանք է ինձ պատում հայտնի,
Եվ խորին ցավ, և ամոթ։
5 Ո՞չ ապաքեն գիտեն նըրա
Ոսոխները մինչ անգամ,
Աղ ու հացն է սիրել միշտ նա,
Միշտ աշխարհքին բարեկամ։
Թեև պատած հազար վերքով
10 Շատ ցավեր է նա տարել,
Բայց խաչակիր իրեն ձեռքով
Դեռ ոճիր չի կատարել։
Եվ իր ձեռքը եթե համառ
Տարածում է հին վըկան,
15 Ոչ թե դաժան գործի համար,
Այլ դեպ պայծառ ապագան։
Եվ ի՞նչպես չեն տեսնում ոմանք
Նըրա ընթացքն աննըկուն,
Ո՞նց են ասում.– իր բախտի տակ
20 Նա ընկել է անկանգուն։
Ո՛չ ապաքեն Կովկասն անսաստ
Պատ է կանգնած մինչ երկին,
Որ չըհաղթի բուքը նըրան,
Ինչքան սուրա մոլեգին։
25 Ո՛չ ապաքեն Պոնտոսը հար
Շունչ է հոսում հով ու զով,
Որ նա հավետ մընա դալար,
Խորշակներից ապահով։
Եվ չե՞ն լըսել դեռ վըրացու
30 Երգը զըվարթ ու անհոգ,
Ո՞նց է ծաղրում նա մահացու
Ամեն հարված անողոք։
Երբ խոսում են իր անկումից,
35 Զարմանք է ինձ պատում անվերջ,
ԻՄ ԱՐՓԻԿԻՆ