EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Առասպելն ասում է, թե տիկին Սաթենիկն այրվում էր վիշապազունների (Արգավան
նահապետի) տռփական սիրով6:
Եվ դրա համար էլ, որպես թե՝
Տիկին Սաթենիկը սաստիկ ցանկանում էր արտախուր խավարտ և տից խավարծի
Արգավանի բարձերիցֈ
6 Խար. Բ. գիրք, գլ. ԽԹ.:
Սակայն ինչ են այդ արտախուր խավարտն ու տից խավարծին, որ Սաթենիկը
ցանկանում է յուր սիրած Արգավանի բարձերիցֈ
Մեկնիչներից շատերը վաղուց գտած լինելով, որ սրանք բույսեր են, միևնույն
ժամանակ մերժել են սրանց բուսական նշանակությունը և ուրիշ զանազան
բացատրություններ են տվել առասպելին, տարակուսելով, թե ինչու համար պետք է
լինեն այդ բույսերը սիրահարված թագուհու տենչանքի մեջֈ
Ահա, հենց այդ հարցի պատասխանը պետք է գտնելֈ
Իբրև բույս ընդունելով այդ բառերը՝ արդեն կամուրջ էր ձգվում անցնելու
բացատրության մի ուրիշ աշխարհ, դեպի մեկնության մի ուրիշ աղբյուր՝ բույսերն ու
ծաղիկները և նրանց հնումն ունեցած խորհրդավոր նշանակությունը սիրո գործումֈ
Այս շավիղը բռնելով, և իբրև բույս ընդունելով այդ անհասկանալի բառերը, սկսեցի
քրքրել հին սիրերգը՝ գլխավորապես իմ ընտրած առարկան հասկանալու
նպատակովֈ Ես էլ ինձ համար բանալի ընտրեցի ժողովրդական երգերն ու
կախարդանքները, սկսեցի որոնել դրանց մեջ ծաղիկների ու խոտերի կախարդական
զորությունը և նշանակությունը սիրո պատմության մեջ, ենթադրելով, որ մի
ժամանակ, և այսօր էլ, կախարդական զորություն ունեցող ճանաչված խոտերն ու
ծաղիկները կարող էին գործածված լինել այնպես, ինչպես գիրը, մազը, շորի կտորը,
որ դնում են բարձի մեջ ու տակ, և այլ տեղերում, սիրտ կախարդելու,
սիրահարեցնելու նպատակովֈ
Իմ այս հետաքրքրության և հետամտումների ժամանակ, 1894 թ. № 3 «Արարատում»
դուրս եկավ Հ. Միաբանի հոդվածը «Հայկականք Ը.», նույն հատվածի մասինֈ
Այս բացատրության մեջ արտախուրը վարտիքի վրայից hագնելու զգեստ էր կամ
զրահ, զտիցն երկսայրի զենք և խավարծին բույս, հավանական այլաբանություն
առնանդամիֈ
Այս բացատրությունն էլ ինձ թվաց ոչ իսկականը, չնայելով մեր բերած օրինակներին
ու ապացույցներին, որոնցով Հ. Միաբանը գտել է այդ խրթին բառերի գուցե առաջին
նշանակությունըֈ
Առաջին ասացի, որովհետև արտախուր զրահ նշանակելով հանդերձ, կարող է
ունենալ և երկրորդ՝ և այն բուսական նշանակությունֈ
Օրինակ.
Մանուշակ ծաղկի անուն է, միևնույն ժամանակ և կնոջ․ այստեղ տղամարդն է յուր
սիրուհուն տվել անուշահոտ մանուշակի անունըֈ Ծիրան և՛ եզան անուն է, և՛ պտղի․
այստեղ էլ գույնի նմանությունն է պատճառըֈ Շան բերան՝ ծաղկի անուն է, որովհետև
շատ նման է շան բերանիֈ Քուրդ՝ ծաղիկ է, որովհետև քրդի քոլոզի նման է պսակըֈ Մի
խոտ էլ թուր կամ թրախոտ է կոչվում, որովհետև թրի նման էֈ Գառան ականջի նման
մի բույս էլ գառնականջ է կոչվում, և այլն, և այլնֈ
Այսպես էլ արտախուր զենքի նման մի խոտ կամ ծաղիկ էլ կարող է կոչվել
արտախուր, և թե արտախուրը և այլն բույսեր են, դրա համար փաստեր չեն
պակասումֈ
Այդ նույն հոդվածում, այս հարցի հետ ծանոթանալու ցանկացող ընթերցողի համար
ակնարկած էր Հ. Ստեփանեի աշխարհաբար Խորենացու3 156 մեծ ծանոթությունը,
որտեղ առաջ են բերված Էմինի, Ֆլոռիվալի, Մխիթարյանների, Ուիստոն եղբայրների,
Լանգլուայի, Լաուերի, Ք. Պատկանյանի և այլոց կարծիքներըֈ
Այս կարծիքներից մի քանի անծանոթների հետ ծանոթանալու համար ես ձեռք բերեցի
Հ. Ստեփանեի աշխարհաբար Խորենացին և կարդացի վերոհիշյալ գիտնականների
կարծիքները4ֈ
Հանգուցյալ պրոֆ. Էմինն ասում է. «Այս հատվածը գայթակղության քար էր և է բոլոր
ուսումնական հայերի համար, որովհետև այստեղ այնպիսի բառեր են հանդիպում,
որոնք գործ են ածված միայն այս մի հատվածում և չեն գտնվում ուրիշ հայ
մատենագիրների մեջ, այնպիսի բառեր, որոնց նշանակությունը մեկնելու ոչինչ հնար
չկա»ֈ Եվ զարմանալով թե «...ի՞նչ հիմամբ» (ֆրանսիական և իտալական
թարգմանությանց մեջ) արտախուր և տից L՚herbe (խոտ) են նշանակում — բոլորովին
չենք հասկանում», ինքը բացատրում է այսպես.
Սաթենիկ տիկինը փափագում էր Արգավանի արտախուրը (թագը) և նորա
(իշխանական) բարձերըֈ
Ռուսերեն թարգմանում է.
«Царица Сатеник сильно горела желанием носить диадему Аргавана и возлежать на
подушках его»:
Ֆլոռիվալը ֆրանսերեն թարգմանության մեջ մեկնել է այսպես. Սաթենիկ տիկինը
ցանկանում էր ջերմագին խոտերն... Արգավանիֈ
Արտախուր խավարտ և տից խավարծի այստեղ ընդհանուր անունով խոտ են կոչվածֈ
Մխիթարյանների աջակցությամբ կատարված իտալական թարգմանությունն այսպես
Տիկին Սաթենիկը տենչում էր ունենալ Արգավանի սեղանից արտախուր խոտը և տից
խոտիկըֈ
Անգլիացի Ուիստոնները՝ լատիներեն այսպես.
Սաթենիկ տիկինը սաստիկ ցանկանում էր հավասար մութ ծածկոցը Արգավանի
բարձերիցֈ
Լանգլուան՝ այսպես.
Սաթենիկ տիկինը սաստիկ ցանկանում էր Արգավանի սեղանից արտախուր խոտը և
տից խոտիկըֈ
Լաուեր՝ գերմաներեն այսպես.
Տիկին Սաթենիկը տենչանք ուներ ունենալու Արգավանի սեղանի վրայի արտախուր
խոտը և տից բողբոջըֈ
Բոլոր այս թարգմանությունները ճիշտ չեն, և բաց են թողնված խավարտ և խավարծի
բառերըֈ Բարձ ևս սեղան չէ նշանակում, և այլնֈ
Պրոֆեսոր Պատկանյանն առաջ է բերում (Мат. для Арм. слов., вып. II, եր. 44) Գ.
Խալաթյանի (Լազարյան Ճեմարանի հայկաբանության ուսուցչապետի) մինչև այժմ
մթին մնացած այս հատվածի հետևյալ բացատրությունը, որ շատ հավանական է
թվում մեզֈ Զարտախուր, խավարտ, տից և խավարծիլ հոտավետ ծաղիկների
անուններ ենֈ Սորա հետ ի բարձիցն ևս սովորական բարձի նշանակությամբ առնելով,
հատվածի իմաստն այս կլիներ․ «Սաթենիկ տիկինը փափագում էր հոտավետ
ծաղիկներին և խոտերին Արգավանի բարձերից»ֈ Այս ի՞նչ է նշանակումֈ Ոմանք
հայեր մինչև այժմ ևս սովորություն կամ ավելի լավ ասեմ, հնար ունեն դյութելու․
այսինքն սիրելի անձի սերը ստանալ ցանկացող կինը (երբեմն և տղամարդը) ծածուկ,
առանց նորա գիտության, դնում է նորա բարձի մեջ հոտավետ խոտեր և ծաղիկներ
(կարծեմ առավելապես ռեհան)ֈ Քանի մի ժամանակ անցնելուց հետո, այն խոտերը
գաղտագողի բերում են, դնում են սիրվել ցանկացող անձի բարձերի մեջ, որով իբր թե
բերվում են նորա բարձի տերի սերն ևս»ֈ Գ. Խալաթյանն ասում է, թե Սաթենիկի
մասին հատվածը ակնարկում է այս ժողովրդական սովորությունը, որի
սկզբնավորությունն անկասկած հնագույն ժամանակներից էֈ Այս կարծիքն առավել
հավանական համարելով, մենք այսպես և թարգմանեցինքֈ
Ուրեմն կորածն արդեն գտնված է յուր տեղը․ ժողովուրդը տվել է յուր առասպելի
բացատրությունը, որը սակայն միայն հավանական է թվում և այն էլ մի քանիսինֈ
Դեռ այս բացատրությունից հետո էլ շարունակում են զանազան մեկնություններ տալ
ու պատրաստելֈ Այնպես, որ դեռ կարիք կա ուժ տալու, արծարծելու հավանականը
համոզական կացուցանելու համարֈ
Հայկազյան բառարանում կարդում ենք.
1) Արտախուր կամ արտախուրակ «զոր օրինակ բանջար վարսաւոր» (ապա և իբրև
մոլորակ)5ֈ
Լագարդը նմանեցնում է արտախուրը պարսկերեն zardechwar-ին, որ բժշկական
հայտնի խոտի անուն է, նշանակում Վուլլերսի բառարանում (նույն ծանոթ.)ֈ
Լոռեցիք մի բույս կոչում են «գաղտակուռ», ղարաբաղցիք նույն բույսը «տաղտըկուռ».
սա բժշկական հայտնի բույս է, և հիշեցնում է արտախուրըֈ
2) Խավարծի—«Փափուկ և թաւ բոյս է մատաղ․ բողբոջ, ընձիւղ․ որպես թէ խավարտ
տնկոյ. Տես և Խորձուիլ, որ է ծիլ որթոյֈ «Կանգնեցան կացին (յորթն) կողր և տերևք,
խաւարծի, և ծաղիկ և ողկոյզ. Վեցօր. Ե»ֈ
«Ինքեանք փափուկք, և պէսպէս զարմանօք օրըստօրեայ իբրև զխաւարծի
փափկանայինֈ Ոսկ. Եփես. ԺԳ»ֈ
Խավարծել կամ խավըրծել մի թթվաշ բույս է ըստ վանեցոցֈ
3) Խավարտ— բանջար ուտելի մարդկան, կանանչեղենֈ «Եթէ ոք զբանջար հատանէ
կամ խաւարտֈ Կոչ. Զ»ֈ «Հինգ նկանակ հաց, և խաւարտ, և աղ, և ջուրֈ ՃՃ»ֈ
«Ոչ կերեալ խաւարտ, և ոչ բանջար դալարֈ Եւագր. Աֈ Խաւարտ, որ կոչի հազար. Վրք
հարց, Ձ»ֈ
4) Տից—բառ անյայտ, որպես բոյս նորաբողբոջ կամ բողբոջ բուսոյ8ֈ
Այս բառարանի և մատենագիրների վկայություններըֈ
Բայց շատ անգամ անհասկանալի, մթին բառերը հասկացվում են պարբերության
ընդհանուր իմաստի ուժովֈ «Տենչայր» պարբերությունը մի սիրային տենչանք է և
մթին բառերն են նրա նպատակը. սիրահարված տիկինը սաստիկ ցանկանում է յուր
սիրած Արգամի բարձերից ձեռք բերել արտախուր խավարտ և տից խավարծիֈ
Արդ ինչ են այս արտախուր խավարան ու տից խավարծինֈ
Ինչ էլ որ լինեն, այն պարզ է, որ սիրահարվածի ուզելիք են. ըստ որում տիկին
Սաթենիկը, իբրև թե, տռփական սեր էր տածում դեպի վիշապազունների Արգավան
նահապետըֈ Այս հանգամանքը մեզ մոտեցնում է այդ խրթին բառերի ընդհանուր
իմաստին. հետո գալիս են զանազան մատենագրերի վկայությունները, որ դրանք
բույսերի անուններ են. ապա վրա է հասնում ժողովրդի մի սովորությունը, նույնպիսի
մի տենչանք, որ ունի այսօր սիրահարված հայ գյուղացինֈ Ում սիրտն ու սերն ուզում
է ձեռք բերել, նրա բարձի մեջ, ի թիվս այլ միջոցների, կախարդական զորություն
ունեցող ծաղիկներ ու խոտեր է դնում և որոշյալ ժամանակից հետո բարձից հանում,
ետ գողանում տանում, իբրև թե նրա հետ և յուր անձկալիի սերըֈ
Այս այդ ժողովրդի նույն տենչանքն է, որ մի ժամանակ առասպելաբանելով Սաթենիկ
թագուհուն հատկացրել է նրանֈ
Եվ հայտնի է, որ հին հեթանոս Հայաստանում, ինչպես ուրիշ երկրներում, ծաղիկներն
ու խոտերն ունեին իրանց աոանձին խորհրդավոր նշանակությունը, զորությունն ու
պաշտամունքը, որը մոռացություն կնշանակեր, որն ապերախտություն, որն
ատելություն էր ստեղծում, որն ապահովում չար աչքիցֈ
Անկասկած է, որ սերն էլ ուներ յուր ծաղիկները, և այդ ծաղիկները գործ էին ածվում
սեր արծարծելու, սիրտ գրավելու համար սիրային կախարդանքների մեջֈ
Եվ ինչպես այսօր կախարդանքների ժամանակ «կիպրիանոս», գիր, շորի կտոր, մազ
(սրանք սովորականներն են) և այլ կախարդական զորություն ունեցող իրեր ու գրեր
են դնում բարձի մեջ ու տակ, որ բարձի վրա քնողը կախարդվի (գուցե անուշ
երազներով), նույնպես և այդ միևնույն զորություն ունեցող ճանաչված ծաղիկը կամ
խոտը կարելի էր դնել բարձի մեջ նույն նպատակի համար, և մի՞թե կասկածի տեղ է
թողնում նույն ժողովրդի սովորությունը, որ հասել է մեզ և ավելի պերճ է խոսում քան
ամեն պատմաբանֈ
Խոսքիս վերջում ես անում եմ մի այսպիսի ենթադրություն, որը, սակայն, ոչ
հակասում և ոչ վնասում է նախընթաց ասածներիսֈ
Ներկա դեպքում երգի կտորը կարող էր ակնարկել և մի ուրիշ սովորություն,
որովհետև առասպելը միայն ասում է, թե Սաթենիկը տենչում էր Արգավանի բարձերի
ծաղիկներին, իսկ այդ ծաղիկների բարձերի մեջ դնելու մասին լռում է. ո՞վ էր դրել այդ
ծաղիկները՝ չի պատասխանումֈ
Հին մեծերն ու իշխաններն ունեին իշխանական բարձերֈ Այդ բարձերը նրանց
մեծության աստիճանն ու հարգն էին որոշում և իրանց այս բարձր նշանակությամբ
համարվում էին սրբազան, որոնք և պետք է ժամանակի օրհնությամբ ու
կախարդանքներով կրոնի տեսակետից ապահովված ու զորացած լինեինֈ
Այդպես մինչև օրս արևելքում իշխանները համայիլներ, գրեր, հուլունքներ, ձկան, օձի
ողնաշար, ոսկրներ և այլն են կարում իրանց զգեստի վրա, որ հագնում են, ձիու վրա,
որ նստում են, բարձի մեջ, որի վրա քնում են, և այլնֈ Եվ դրանցից մի քանիսն
իշխանին ազատ են պահում հաչաղանքից, մի քանիսը նրա բախտավորության
գաղտնիքն են պարունակում իրանց մեջ, մի քանիսը նրան սիրելի են կացուցանում
ուրիշների աչքում, նրա հրապույրն են ամփոփում իրանց մեջ և այլնֈ
Հենց այդպես էլ, նույն արևելքում, և դեռ այն ժամանակ, երբ բնությունն և յուր
երևույթներն էին պաշտվում, երբ աներևույթ ուժերի հետ մարդը կախարդանքներով
էր հաշտվում, ապահովվում ու զորանում, կախարդանքներով հռչակված մարաց
նահապետը, հեթանոս հայոց թագավորի երկրորդական Արգավանն էլ յուր
իշխանական բարձերի մեջ կարող էր ունենալ զանազան ծաղիկներ, որոնք ունեին
այլևայլ զորություններ, պահպանում և ներկայացնում էին իշխանի զանազան
զգացմունքների ու հատկությունների գաղտնիքները, և նրանց գողանալը նույն էր, թե
գողանալ նրանց զորությունըֈ Այս է որ ասել են Գողթան
երգիչներն առասպելաբանելով, իբրև թե սիրահարված Սաթենիկը տենչում էր ձեռք
բերել Արգամի բարձերից արտախուր խավարտ և տից խավարծի, այսինքն նորա
սերըֈ
ՆՈՐ ՏԱՐԻ
Դու էլ արի,
Նորեկ տարի,
Գըլխիս վերից
Անցի, գընա,
5 Ինչպես մի օր
Թեթևասահ,
Որ արևի
Վառ ժըպիտով,
Հողմ ու շանթի
10 Սառն աղմուկով
Անց է կենում
Ծաղկի վըրից.
Իսկ նա հովտում,
Իր հուսալից
15 Աչքը վերև,
Փոքրիկ, չընչին,
Ցնծում է կամ
Մոտ է վերջին։ –
Ես էլ էնպես,
20 Նորեկ տարի,–
Մի խոտ, մի բույս,
Ո՛չ ավելի։
Մի երկիր է
Տվել մեզ կյանք,
25 Մի երկինք է
Պահել իր տակ,
Եվ գեղեցիկ,
Փարթամ, հըպարտ
Մի խոտ, ծաղիկ,
30 Կամ թե մի մարդ...
Մենակ իրար
Չենք հասկանում,
Բայց ապրում ենք
Մի սահմանում,
35 Մի ճամփով էլ
Պիտի գընանք,
Կըրկին ձուլվենք
Մի հող դառնանք,
Անհետ, անտես
40 Կորչենք, ինչպես
Ջոկ հընչյուններ
Մի մեծ երգի,–
Լոկ հյուլեներ
Տիեզերքի։
ԲՈՐՉԱԼՎՈՒՄ
(Ճանապարհորդական նկատողություններ)
«… Եվ պարզ աչքով ես տեսնում եմ
Հայրենիքըս ծաղկավետ.
Անհոգ ծիծաղ լացի հետ»ֈ
Լրագիրներում եթե կարդում եք՝ սպանեցին… կողոպտեցին… առևանգեցին…
գողացան… կրակեցին… այդ Բորչալվիցն է գրածֈ
Այդպես է եղել հնումն այդ գավառը և այդպես է այսօր էլֈ Եվ ոչ մի ժամանակ
խաղաղությունը տեղ չի գտել այդ սպանությունների և իմ հայրենիքումֈ
Բայց այնքան աղքատ չէ այդ երկիրը, որ մարդիկ իրար ուտենֈ Ճոխ բնություն ունի
Բորչալուն, ահագին անտառներ, արգավանդ դաշտեր, աղբերաշատ, դալար սարեր,
ջերմ ու ջրառատ ձորեր, պղնձի, արծաթի, երկաթի և ապակու հանքեր ու
գործարաններ և… աղքատ ժողովուրդֈ
Բորչալվի լայնատարած անտառները մարդասպան ավազակների ապաստարաններ
են, արգավանդ դաշտերում սոված է բազմատանջ երկրագործը, սարերում
անասնապահություն չկա, քարերում մեղվապահություն, որ այնքան գալիս են այս
գավառում, ոչ էլ կարգին այգեգործություն կաֈ Ինքնաբույս բարատու ծառերի պտուղը
համ իրանք են ուտում, համ արջը, սկյուռը, թռչունն ու մրջյունը. եղած այգիներն էլ
մշակվում են Նոյ նահապետի սիստեմովֈ Թողնենք հանքերն ու գործարանները,
նրանք ուրիշին են պատկանումֈ
Այս ժողովուրդը թեև դեռ 20-ական թվականներին ապստամբվել, ձեռք է բարձրացրել
ճորտության դեմ, բայց ահագին մեծամասնությամբ այսօր էլ մնում է ակամա ճորտ,
շնորհիվ այս գավառում եղած խոշոր կալվածատիրությանֈ
Ամենալավ, բերրի հողերը պատկանում են զանազան իշխանների, թավադների ու
աղալարներիֈ Այդ հողերի վրա բահրով ապրում է ռանճպար ժողովուրդը, հերկում,
ցանում, հնձում․․․ վաստակի մի քառորդը յուր տիրոջը տալու պայմանովֈ Դեռ այդ
տուրքի հետ գյուղացին կատարում է հողատեր աղայի հազար ու մի
ծառայությունները, հրամանները և փեշքաշներ ու կաշառքներ է տալիս, որ ամուր
լինի յուր հողի վրաֈ
Այս հողերը գլխավորապես գտնվում են Ձորագետի ներքին հոսանքումֈ Ձորագետը
որքան գիժ է Լոռու ձորերում, այնքան խաղաղ և համրընթաց է յուր ներքին
հոսանքում, և իշխանների հողերը ոռոգելու համար՝ բազմաթիվ պտույտներ է անում
այնտեղ—Բորչալվի արևակեզ դաշտումֈ
Ձորագետի վերին հոսանքում իբրև կալվածատեր հայտնի են Էջմիածնի և Հաղբատ-
Սանահնի վանքերըֈ Էջմիածնի Մարցա անտառապատ կալվածքը 20.000 դեսյատինից
ավելի էֈ Այս տարածության վրա մի քանի հայ գյուղեր կան, որոնք վանքին
տասանորդ են տալիս ամեն տեսակ եկամուտիցֈ Այս կալվածքն ընկած է անօգուտ, և
անտառը թողած է գյուղացիների կացնի խնամքինֈ Իսկ գյուղացին անտառի ու ծառի
ամենաանգութ թշնամին էֈ Նա չի հասկանում, որ այդպես անելով զրկում է յուր
հայրենիքի բնությունը զարդից, սարերն աղբյուրներից, որոնք հետզհետե ցամաքում
են անտառների պակասելով, սրանց հետ փոխվում է և կլիմանֈ Գյուղացին կլեպը
(կեղևը) քաշում և չորացնում է դարևոր ընկուզենին մի չուխա ներկելու համար, հոնի
ծառը ջարդում, ճղնակոտոր է անում հոնը քաղելու համար, և բոլոր պտղատու
ծառերի հետ վարվում է ճիշտ Կռիլովի խոզի նմանֈ Հենց որ բացվում է գարունը,
ծառերն սկսում են բողբոջել, գյուղացին կոտորում է ծառերի թարմ ոստերն ու
բողբոջները՝ (բոխ) անասուններին ուտացնելու համարֈ Եվ այն էլ ինչպես է
կոտորում, պետք է տեսնել ու զարմանալ, թե որքան այլանդակ գաղափար ունի
գյուղացին անտառի մասին, որին պարտական է յուր հազար ու մի բարիքները․․․ յուր
առողջությունըֈ
Երանի Էջմիածինն ուշք դարձներ յուր այս նշանավոր կալվածքի և նորա մեծ
անտառի վրա, որ ահագին եկամուտի աղբյուր կարող է լինելֈ
Կալվածատերերի ընդարձակ հողերին հարևան արքունի գյուղեր կան, որոնց
վարելահողերն այնքան սակավ են, որ երկրագործը չի կարողանում տարեմեջ
հանգստություն տալ իրան հոգնած հողերին, և ամեն տարի միևնույն հողը ցանելով,
ուժասպառ է անումֈ Այսպիսի ուժասպառ հողերն արհեստական կերպով
ուժեղացնելու (փեյնելու—անասունի աղբ ածելու) սովորությունն էլ նոր է մտել
այստեղֈ Բայց դուք տեսեք, թե որքան է հաստ այդ գյուղացու գլուխըֈ Յուր աչքով
տեսնում է, որ փեյնած հողը առատ բերք է տալիս, յուր դռանն էլ դիզած է այդ փեյնից,
ասում ես— ախպեր, խո քու աչքով տեսնում ես ինչ լավ բան է փեյնելը, իսկ դռանդ
կիտած թողնելով այդ միևնույն փեյինը քեզ կհիվանդացնի, տար ածա արտդֈ
Տես ինչ պատասխան ես ստանում — «Որ աստոծ տալու ըլի, փեյինի՞ն մտիկ կտա»ֈ
Ահա թե որքան ծանր է ընդունում հայ գյուղացին նույնիսկ տնտեսական որևէ
բարեփոխությունֈ
Հողի կողմից ավելի բախտավոր են ռուսներն ու մալականները, որոնք թեև ուշ
եկվորներ են, բայց լավ և ընդարձակ տեղեր են գրաված, և բացի ունեցածը
համայնական ուժով նորանոր հողեր են գնումֈ
Սրանց օրինակին հետևելով հայ կաթոլիկներն ևս, իրանց Սարգիս վարդապետ
Յազճյանի հորդորանքով 1892 թվին նշանավոր հողեր գնեցինֈ
Տոկուն և ժրաջան գերմանացի գաղթականներն էլ այգեգործությամբ և առհասարակ
օրինակելի գյուղատնտեսությամբ ապահովել են իրանց և ապրում քաղաքավարի,
գեղեցիկ տներում, առանձնացած, ջոկված մյուս ազգություններից, սառն ու մռայլ
բնավորությամբֈ
Սակայն Բորչալվի մասին խոսելիս հայերից հետո երկրորդ խոսքը պատկանում է
թուրքերին, թե բազմության և թե կատարած դերի պատճառովֈ
Թարաքյամա թուրքերը, որ ամառ ժամանակ տաք դաշտերից հեռանում, սարերն են
բարձրանում, հարևան հայերին հանգիստ չեն թողնում գողություններովֈ Սրանք
անհանգիստ ժողովուրդ են և հակված դեպի ավազակությունըֈ Սրանց հարազատ
զավակներն են Քյարամ, Տաշդամուր, Սամադ, Մասուր, Ավդի, և այլ նշանավոր
ավազակներն իրանց խմբերով, որոնք ահով ու սարսափով են անցկացել Բորչալվի
վրայիցֈ
Սրանց հետ քյալլա տալ գիտեն Բորչալվի հայերը․ լոռեցիք՝ դսեղեցիք, լորտուեցիք,
շուլավերցիք, աղքորփեցիքֈ Գազան թուրքերը կատու են դառնում Լոռու ձորերով
անցնելիսֈ Այս ձորերումն էլ անպակաս են եղել հայ իգիթներն ու ավազակները,
որոնց ահը դեռ չի անցելֈ
Դեռ չի անցել նրանց ահը, բայց անցնում, թուլանում է ժողովրդի մեջ արիության ոգինֈ
Չքավորությունը խեղդում է բորչալվեցունֈ
Բորչալուն Թիֆլիսի նահանգի բոլոր գավառներից ամենաաղքատն էֈ 1894 թվին ոչ մի
գավառ Բորչալվի չափ (346.596 ռուբլի) պարտ (недоимка) չի մնացել գանձարանին,
միևնույն ժամանակ և ոչ մի գավառում Բորչալվի չափ հանցանքներ չեն գործվածֈ
Հանցանքներն էլ գլխավորապես ստոր տեսակի հանցանքներ են, որի մեծ բաժինը
թուրքերին է ընկնումֈ
Ահա ձեզ շոշափելի եզրակացություններ Բորչալվի տնտեսական և բարոյական
դրությունիցֈ
Բորչալվում, մանավանդ Լոռի, հաճախ կրկնվող կարկուտը, հացի պակասությունը
գյուղացուն ճտահար խեղդել է պարտքի մեջֈ Սովը վաշխառու հարուստի ընկերն էֈ
Սովն աղքատ գյուղացուն տանում է վաշխառու եղբոր դուռը, և այս բավական է…
Թեկուզ մի մանեթ առնի գյուղացին — էլ չի պրծնելու յուր պարտքի տակիցֈ
Զարմանալի խորամանկ են այդ վաշխառու հրեշներըֈ Մի օր յուր ժամանակին
գյուղացին տանում է յուր պարտքը ետ տալու. «Տո ո՞վ ա քեզանից փող ուզում, տար
բանացրու․ մի ուրիշ ժամանակ կունենաս կտաս, հիմի էս սհաթին ինչ ես վռազում,
ուրիշ պակասություն կունենաս, տար քու պակասությանն արա…» այսպիսի
սրտացավ բարեկամի նման վաշխառուն ետ է տալիս փողը գյուղացուն և անխիղճ
տոկոսով, տոկոսը տոկոսին բարդում, մի քանի ամսում աննկատելի կերպով մեկ էլ
տեսնում ես բանն այնտեղ է հասել, որ գյուղացու ունեցած չունեցածը վեր է գրում
պարտքատերըֈ
Այսպիսի հրեշներին ժողովուրդը հաճախ «հայր» է անվանումֈ
Հիրավի, որդուն արժանի հայրֈ Ինքը, ժողովուրդն էլ ոչնչով պակաս չի հորիցֈ Ընկած
կլյավուզների և ինտրիգների ետևիցֈ Որ խոզարածի մոտ էլ որ գնաս զակոնի
ստատյաների անունով է խոսումֈ Տգետ, անտեղյակ օրենքներին, և սակայն շարունակ
հանցանքների մեջ բռնված նա դեգերում է ադվակատի, խնդիր գրող, ճանապարհ
ցույց տվող, գործն առաջ տանող չինովնիկների, աղաների և պիսերների դռներինֈ
Ամբողջ Բորչալուն լիքն է այդպիսի մեծ ու փոքր աղաներով ու մեծօլաններովֈ Դրանց
բոլորին―իրանց շռայլ ծախսերով―ժողովուրդն է պահում, այն ժողովուրդը, որ չի
կարողանում ամոթն երեսին պահել յուր ընտանիքըֈ
Իրան անհայտ, անծանոթ օրենքի և դատաստանի առաջ կանգնած բորչալվեցին ինչ
ուզեք կտա ազատվելու համար, թեև ազատվելը նրան ավելի թանկ է նստումֈ Շատ
անգամ մի որևէ անմեղ բանի համար պարտք են անում, ահագին փողեր մսխում, և
դուք չեք կարող նրանց բան հասկացնել, այնքան կուրորեն հավատում են իրանց
աղաներին ու մեծօլաններինֈ
Երեք տարի առաջ մի հայ «մեծօլան» լոռեցոնց հայտնել էր, թե ամեն մեկդ հարյուր
մանեթ տվեք ինձ, բոլորիդ որդիքը ես ազատեմ զինվորակոչիցֈ Լոռուց զինվորակոչին
կանչում են մի քանի հարյուր հոգի, և այդ մի քանի հարյուր հոգուց պետք է 10—15
զինվոր վերցնենֈ
Հասնում է զինվորակոչի օրըֈ Ամեն մի լոռեցի տղատեր հարյուր մանեթ է տանում
տալիս աղինֈ Անհնար է լինում համոզել այդ մարդկանց, թե բոլորին զինվոր չեն
տանելու, մի քանիսին են տանելու, և թե՝ ում որ ընկնի նա չի կարող ազատվել, զուր
են այդ փողերը տանումֈ
Չէ՜, ասում են ու տանում հարյուրանոցներըֈ
Զինվորակոչն անցնում էֈ Որոշյալ թվով ընկածներին տանում են, մյուսներին
թողնումֈ Ժողովուրդը առանձին շնորհակալություն է հայտնում աղային և նոր
պատիվներ անում, որ իրանց տղերանցն ազատեցֈ Ընկածների հայրերն էլ են
շնորհակալություն անում աղին, իրանց մխիթարելով, թե «աղեն շատ չարչարվեց,
ամա իրանց բախտը կտրեց ոչ»ֈ
Հիմա եկեք տեսեք այս ժողովրդի տանուտերը, քյոխվեն, գյուղական դատավորը…,
որոնք հրապարակում իրանց անհայտ զակոնի անունով են գոռգոռում, իսկ իրանց
տներում գողերի հետ են խորհրդակցում, որոնք ոչ մի օրենք ու արդարություն չեն
ճանաչում ու հասկանում, բացի կաշառքն ու մտրակըֈ
Որքան էլ արդար լինի մեկի բողոքը, կարող է ենթակա լինել տուգանքի ու ծեծի, եթե
հակառակորդն առաջուց յուղ է քսել տանուտերի դնչինֈ
Կորչում է մեկի ձին, գողանում են անասունները և այլնֈ «Ի՞նչ կտաս, որ ապրանքդ
գտնեմ, հանեմ» առաջարկում է տանուտերըֈ Ապրանքատերն, իհարկե, մի բան է
տալիս, ինչ որ ուզում է տանուտերը, և, հիրավի, ապրանքն ետ է ստանումֈ
Ի՞նչ եք կարծում, ո՞վ էր գողացել այդ ապրանքըֈ— Անպատճառ տանուտերը կամ
տանուտերի սեփական գողերըֈ
Դեհ, գնացեք բողոքեցեք այսպիսի տանուտերից, տեսնեմ ինչ կտանեք ձեր տունըֈ
Աղաներից ամենամեծերը սրանց հովանավորներն են, որովհետև սրանք ավելի
յուղալի են, քան հասարակ գյուղացինֈ
Սակայն ժողովուրդը բողոքում է կառավարիչների ու դատաստանատների դռներին
չոքածֈ Բայց չկարծեք, թե նրա բողոքը արդարություն է պահանջումֈ Ո՛չ, այդ դեռ շատ
հեռու է այսքան ընկած մի ժողովրդի հոգուցֈ Այդ բողոքողն էլ մի ուրիշ
կուսակցություն է, դա էլ մի ուրիշ տանուտեր է ուզում, որ գուցե ավելի վատթար լինի,
քան առաջինըֈ
Տվեք այդ արդարության անունով բողոքողներից ամենաթունդին թեկուզ մի գզրի
պաշտոն և կտեսնեք, թե ինչ պտուղ է կամ ինչ է նշանակում նրա բերանում
«արդարությունը»ֈ
Թողեք մարմնավոր իշխանության դռները, ձեզ ուրիշ աղմուկ ցույց տամ.
տերտերների և տերտերացու տիրացուների գործերֈ
Մի որևէ 10—20 տուն աղքատ, ողորմելի գյուղացիներ, համախոսական թերթ
կազմած, դիմում են հոգևոր իշխանությանը, թե մեզ վրա քահանա ձեռնադրեցեք
այսինչ տիրացվինֈ Համախոսականի մեջ հավատացնում են, որ ամեն կերպ ապահով
է իրանց ապագա քահանան, և խոստանում են ամեն բան տալֈ Քահանայացուն էլ գոհ
էֈ Այս խնդրի ետևից քարշ են գալիս սինոդի, կոնսիստորիայի ու հոգևորականների
դռներին, էլ հանգստություն չեն տալիս, անդադար կրկնելով իրանց սովորական
սպառնալիքը, «եթե չձեռնադրեք—կթուրքանանք»ֈ
Մյուս կողմից էլ տիրացուն է փորը գետինը քսում, աղաչում, պաղատում, արաղ
խմացնում, միջնորդներ գցում, ունեցածը ծախում, կաշառքներ տալիս, պարտքի տակ
ընկնում… վերջապես ձեռնադրվում էֈ
Հիմի ինչ անենքֈ
Ի՞նչ ուտի տեր հայրը, ինչով պահենք, ինչով գոնե մի փարաջա առնի իրան համար,
որտեղից տա հոգևոր իշխանության ուղարկած շարականի 60 ռուբլին, «Արարատի»
բաժանորդագինը, յուր ձեռնադրության պարտքերը…ֈ
Ադամն ինչ ուներ, Եվային ինչ տարֈ— Սկսում են ժողովուրդ ու քահանա իրար
ուտել․ ժողովուրդն այսքան է տալիս, քահանան շատ է ուզում, ժողովուրդը չունի,
քահանան բողոքում, աղերսելով ուրիշ ժողովուրդ է պահանջում կամ մեռելը վեր
դրած թողնում է, մինչև յուր ուզած վարձն ստանա…
Սրանից հետո քահանան սկսում է օրհնանքի տեղ անիծել―հայհոյել, ժողովուրդն էլ
յուր կարգինֈ
Եվ այսպիսի քահանաներ ավելանում են օրեցօր, և այսպիսի քահանայության համար
գլուխ են պատռում ժողովուրդ ու տիրացուֈ
1893 թ. ամառը Թիֆլիսի կոնսիստորիայի անդամ բար. Հովհ. քահ. Մարտիրոսյանը
քննում էր Լոռու վիճակում տասը գործֈ Երկուսը երկու վանահայր վարդապետների
(ընդամենը երկու վարդապետ կան այս վիճակում) վրա էր, որոնց վարք ու բարքից
բողոքել էր ժողովուրդը, մնացածը տերտերների ու տերտերացուների գործեր էինֈ Այդ
գործերն այնքան էին բարդվել և սուր կերպարանք ստացել, որ սինոդն ու
կոնսիստորը վճռել էին տեղն ու տեղը քննելֈ
Ես հետաքրքրված ուղեկցում էի քննիչ տեր հորըֈ Ժողովուրդը գյուղերում
երկպառակված, բաժանված, կռվում է իրար դեմ, ամեն մի կողմը մի տիրացվի է
ուզում քահանայացնելֈ
Բայց ինչո՞ւ են սրանք մեկին ուզում, նրանք՝ մյուսինֈ «Ընչի պտի», իրանց լեզվով
պատասխանենքֈ Պարզ անձնական հաշիվներից են բխում այս ընտրողների
համակրությունը կամ հակառակությունը, և բոլորովին չնչին է նրանց գաղափարը
քահանայի մասին, որի պաշտոնի ձևական և մեքենայական կողմն է նրանց միայն
հասկանալիֈ Նրանք զարմանում են, երբ որ լսում են, թե քահանան պետք է հոգա
իրանց բարոյական և տնտեսական դրության մասինֈ Դառը փորձերից հետո
թերահավատ են դարձել, չեն հավատում որևէ պաշտոնյայի սրտացավության,
անկեղծ, անկաշառ ծառայության կամ անձնուրացության հօգուտ ժողովրդի․ չեն
հավատում, որ աշխարհքում կարող է այդպիսի բան լինելֈ Այնպես որ նրանց համար
մին է, ով լինում է լինի, մի բան որ, միևնույն բանը պետք է անի—ավելի լավ է, որ
իրան բարեկամը լինիֈ
Փորձերով կազմած այս համոզմունքը շատ անարդարություններ և սխալներ է անել
տալիս, մանավանդ այժմ, երբ հաճախ քահանայացու ախոյանների բարոյական
ուժերը շատ են իրարից տարբեր լինումֈ
«Քահանան թե տգետ ըլի, թե ուսումնական, երկուսն էլ պետք է թաղեն, կնունք անեն,
ժամ ասեն… ավել խո բան չեն անելուֈ Երկուսի թաղածն էլ թաղած ա, ուսումնականը
խո խորը չի թաղում, տգետն՝ երես, կամ ուսումնականը խո մեռոն չի քսում, տգետը՝
ձեթ…»ֈ
Այսպիսի դատողությամբ քանդում է ուսումնական և տգետ քահանայի միջի պատը և
երկուսին էլ դնում մի տախտակի վրաֈ
Բայց այդ նույն գյուղացին քո առջև փիլիսոփայություններ կանի, տեսականապես
կպաշտպանի ուսումնական քահանայի խնդիրը, քանի որ գործ չկա. հենց գործին
եկավ թե չէ, կբարձրացնի յուր ահագին աղմուկը հիմար պատճառաբանություններովֈ
Այն ժամանակ գլուխ պետք է լինի, որ նրան բան հասկացնիֈ
Ա. գյուղացի պ. Վ-յանցը, Ներսիսյան դպրոցն ավարտած և առանձնապես զարգացած
մի պարոն, ուզում է քահանա դառնալ յուր հայրենի գյուղում, որ ընդամենը 55 տուն էֈ
Այստեղ հացի, սեփական կաշվի ապահովության խնդիրն արհամարհված է մինչև
անգամ և բոլորովին ուրիշ ցանկություններ են առաջնորդում պարոնին, բայց դուք
տեսեք, թե ինչ ժայռեր կան այդ վարդագույն ցանկությունների առաջինֈ
Գյուղի մի մասը երդված հակառակորդ է կանգնել երիտասարդին և նրա դեմ դուրս է