EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Ժամանակով լինում են, չեն լինում` մի քույր ու մի ախպեր
են լինում։ Քույրը էնքան սիրուն, էնքան շարմաղ է լինում,
ինչպես լուսի կտոր, անունն էլ Լուսիկ։
Ախպերը պսակվում է, կնիկ է բերում։
Ախպերը ամեն կերպ աշխատում է ուրախ պահի քրոջը։
Մին տուն է գալիս` հետը ծաղիկ է բերում նրա համար, մյուս
օրը` միրգ, մի ուրիշ անգամ` հագուստ։
Եվ Լուսիկը մնում է միշտ բարի, գեղեցիկ ու սիրված ամենքից։
Հարսը նախանձից քիչ է մնում տրաքի, մտածում է` ինչ
անի, ոնց անի, որ մեջտեղից կորցնի Լուսիկին։
Մտածում է, մտածում է, մի օր էլ, երբ մարդը տանից դուրս
է գնում, վեր է կենում, տան կահ-կարասին, աման-չամանը
իրար գլխով է տալի, ջարդում ու գնում ձեռները ծոցին դռանը
կանգնում մինչև մարդու գալը։
Որ տեսնում է` մարդը գալիս է, սկսում է լաց լինել։
― Ա՛յ,― ասում է,― էս էլ քու սիրած քույրը, տանը ինչ ունեինք-չունեինք` ջարդեց։
― Բան չկա, ա՛յ կնիկ, դրա համար ինչո՞ւ ես լաց լինում, էդ
բոլորն առնելու բաներ են։ Աման է` կոտրեց, նորը կառնենք,
բայց Լուսիկի սիրտը որ կոտրենք, հետո ի՞նչ անենք։
Կինը տեսնում է, որ էս մինը չեղավ։ Մյուս անգամ, երբ
մարդը դուրս է գնում, նրա սիրած ձին տանում է, քշում,
կորցնում ու գալիս ձեռները ծոցին` կտերը կանգնում, մինչև
մարդը ետ է գալի։
― Ա՛յ,― ասում է,― էս էլ քու սիրած քույրը, քու էն լավ ձին
դուրս է արել, կորցրել, մեզ էսպես տնաքանդ է արել։
Մարդը ասում է․
― Բան չկա. ձի է, կորել է, կաշխատեմ, մի ուրիշ ձի էլ կառ-
նեմ, բայց հո չեմ կարող մի ուրիշ քույր առնել։
Չար կինը տեսնում է, որ էս անգամ էլ զուր անց կացավ,
ավելի է կատաղում, իրեն ուտում։
Մի գիշեր էլ, քնած ժամանակը, իր երեխին օրորոցումը
մորթում է, արնոտ դանակը թաքուն դնում քնած Լուսիկի
գրպանը։
Գիշերվա մի ժամանակը մազերը շաղ է տալի, երեսը պո-
կում, ճչում, ծղրտում․
― Վա՜յ, երեխես, երեխես…
Տանըցիք վեր են թռչում, տեսնում` երեխեն օրորոցումը
մորթած։ Մնում են սարսափած, սասանած կանգնած։ Էս ո՞վ
կլինի, ո՞վ չի լինիլ…
Հարսն ասում է․
― Էլ ո՞վ պետք է լինի, էս տունը մեզանից բացի հո էլ ուրիշ
մարդ չի մտել, ման գանք, ում գրպանում արնոտ դանակը
գտնենք, նա կլինի։
Համաձայնում են։ Ման են գալի, ու… արնոտ դանակը
հանում են Լուսիկի գրպանից։
Մնում են քար կտրած, բայց էլ ի՞նչ…
― Է՛ս էլ քու սիրած քույրը,― ճչում է չար կինը ու երեսը
պոկում. «Երեխե՜ս… երեխես…»։
Առավոտը լուսի հետ աշխարհքով մին լուրը տարածվում է։
Ժողովուրդը վրդովվում է, դատաստան է պահանջում, մայրը
լալիս է, դատաստան է պահանջում, ու գեղեցիկ Լուսիկին
քաշում են դատաստանի դուռը։ Դատում են, վճռում, կռները
կտրում են ու էնպես, կռնատ, տանում, հեռացնում, կորցնում
են հեռո՜ւ, հեռո՜ւ անտառներում։
Էսպես կռնատ, մեն-մենակ թափառում է Լուսիկը անբնակ
անտառներում։ Շատ թափառելուց թփերն ու փշերը հագի
շորերը տանում են, մնում է տկլոր։ Մոծակներն ու մժեղները
կծոտում են, ձեռ չի ունենում թե քշի, մտնում է մի ծառի
փչակ։ Օրերից մի օրը թագավորի տղեն էս անտառը որսի է
գալի։ Որսի շները անտառում էս ու էն կողմն են ընկնում, մի
ծառի շրջապատում ու սկսում են հաչել։
Թագավորի տղեն, իր հետի մարդիկը մտածում են, թե
շները երևի գազանի հետքի վրա են ընկել կամ որջ են գտել,
ու սկսում են շներին հիս անել։
― Հիս մի՛ անիլ ինձ վրա, թագավորի որդի,― ձեն է տալի
աղջիկը ծառի փչակից,― ես մարդ եմ, գազան չեմ։
― Թե մարդ ես, դե դուրս արի։
― Չեմ կարող, մերկ եմ, ամաչում եմ։
Թագավորի տղեն ձիուց իջնում է, վերարկուն հանում տա-
լի իր մարդկանց, որ տանեն գցեն աղջկա վրա։ Վերարկուն
տանում են, գցում են աղջկա վրա․ դուրս է գալի մի սիրուն,
մի աննման աղջիկ, որ ոչ ուտես, ոչ խմես, կանգնես ու մտիկ
անես։ Թագավորի տղեն հայիլ-մայիլ է մնում։
― Ո՞վ ես դու, սիրուն աղջիկ, ի՞նչ ես շինում էս անտառում,
ի՞նչու ես մտել էս ծառի փչակը…
― Ես մի էսպես աղջիկ եմ․ աշխարհքումը մի ախպեր ունեմ,
բայց ախպերն էլ է ինձ թողել, աշխարհքն էլ…
― Ախպերդ էլ է քեզ թողել, աշխարհքն էլ, բայց ես չեմ թող-
նիլ,― ասում է արքայորդին ու առնում է Լուսիկին, տանում
իրենց տունը։
Տանում է իրենց տունը, հորն ու մորը հայտնում, թե պետք
է պսակվի նրա հետ։
― Թե սրա հետ կպսակվեմ` լավ, թե չէ հո` ինձ մի փորձանքի
կտամ։
Հերն ու մերն ասում են․
― Ա՛յ որդի, աշխարհքի աղջիկները հո վերջացել չեն․ թա-
գավորների աղջիկներ կան, նազիր-վեզիրների աղջիկներ
կան, հարուստ, գեղեցիկ… Էդ կռնատ, տկլոր, անտեր աղջիկն
ո՞վ է, որ դու դրան ուզում ես։
― Չէ՜, որ չէ…
Հերն ու մերը ճարահատված իրենց քաղաքի խելոք մարդ-
կանց հավաքում են, մի խորհուրդ են հարցնում, թե ինչպես
անեն, իրենց որդուն էդ կռնատ աղջկա հետ պսակեն, թե չէ։
Խելոք մարդիկ ասում են․
― Մարդ ու կնկա բախտը որ կա` սրտիցն է։ Ձեր տղի
բախտն էլ, երևի, էդ աղջիկն է, որ սիրտը կպել է դրան։
Աստված դրանց համար էլ էդպես է բարի տեսել։
Էս որ լսում են, հերն ու մերն էլ համաձայնում են, յոթն
օր, յոթը գիշեր հարսանիք են անում, ու թագավորի տղեն
ամուսնանում է գեղեցիկ Լուսիկի հետ։
Միառժամանակ անց է կենում, էս թագավորի տղեն գնում
է հեռու երկիր։ Գնալիս տանը պատվիրում է, որ երբ կինը
ծնի, իրեն տեղեկություն գրեն։ Պատվիրում է ու գնում:
Սրա գնալուց մի քանի ամիս անց է կենում, Լուսիկը ազատ-
վում է, մի սիրուն, շարմաղ, ոսկեգանգուր տղա է ծնում։
Թագավորն ու թագուհին էնպես ուրախանում են, էնպես
ուրախանում են, որ աշխարհքովը մին են լինում։ Աչքալուս են
գրում, նամակը տալիս են սուրհանդակին, ուղարկում են։ Դու
մի ասիլ, էս նամակ տանողը գնում է, ճանապարհին հյուր է
ընկնում Լուսիկի եղբոր տանը ու գիշերը մնում է նրանց մոտ։
Իրիկունը զրույց անելիս պատմում է, թե` հապա՜, էսպես-
էսպես մի բան է պատահել, ու հիմի աչքալուսի թուղթ եմ
տանում թագավորի տղին։
Չար հարսը էստեղ գլխի է ընկնում բանը։ Գիշերվա մի ժա-
մանակը վեր է կենում, էս մարդի գրպանից նամակը հանում,
կրակը գցում ու ինքը մի նոր նամակ գրում, դնում տեղը։
Գրում է, թե` հապա չես ասիլ, քու գնալուց ետը կինդ ծնեց, մի
շան լակոտ բերա՜վ․․․ Էսպես խայտառակվեցինք աշխարհքի
մեջ․ հիմի քեզ իմացնում ենք․ գրի, ինչ անենք, ինչ չանենք։
Սուրհանդակը էս նամակը տանում է տալի թագավորի
տղին։ Կարդում է թագավորի տղեն ու շա՜տ-շա՜տ վշտանում։
Հորն ու մորը նամակ է գրում, թե` իմ բախտն էլ երևի էդ է
եղել, ինչ որ Աստված տվել է, իմն է, պահեցեք, կնկանս էլ մի
թթու խոսք չասեք, մինչև ես գամ։
Գրում է, նամակը տալի սուրհանդակին, ետ ղրկում։ Էս
սուրհանդակը վերադարձին գալիս է կրկին իր հյուրատունը
ու էլի գիշերը մնում է նրանց մոտ։
Չար հարսը գիշերվա մի ժամանակն էլի վեր է կենում, սրա
գրպանից թագավորի տղի նամակը հանում, գցում կրակը,
ինքը մի նորը գրում, դնում տեղը։ Գրում է, թե` իմ կինն ինչ
որ ծնել է, իր ծնած շան լակոտը դոշիցը կկապեք ու դուրս
կանեք, կկորցնեք, որ ես չգամ ու մեր տանը տեսնեմ, թե չէ`
ինձ մի փորձանքի կտամ։
Հերն ու մերը էս նամակը որ ստանում են, մնում են զարմա-
ցած։ Ասում են․
― Էս ի՞նչ բան է․ ինքը բերավ մեր կամքին հակառակ հետը
պսակվեց, հիմի էլ գրում է, թե` դուրս արեք…
Շատ են տխրում, շատ է մեղքները գալի, բայց ինչ որ գրել
էր` պետք է կատարեին։
Բերում են, երեխեն կապում են մոր դոշիցը, լաց են լինում,
օրհնում են ու իրենց տանիցը դուրս են անում։
Երեխեն դոշիցը կապած` Լուսիկը գնում է լալով։ Անց է կե-
նում խոր ձորեր, մութ անտառներ, անբնակ դաշտեր, ընկ-
նում է մի անջուր, ամայի անապատ։
Էս անապատում ծարավ, ջրչոր` գնում է, գնում է․ շատ
է գնում, թե քիչ է գնում, շատն ու քիչն էլ Աստված գիտի,
հասնում է մի ջրհորի։ Նայում է ջրհորի մեջը, աչքին թվում է,
թե ջուրը մոտիկ է։ Կռանում է թե ջուր խմի, երեխեն գրկիցը
ընկնում է ջրհորի մեջը։ Ճչալով ջրհորի էս կողմն է թռչում, էն
կողմն է թռչում։ Հանկարծ ետևից մի ձեն է գալի․
― Մի՛ վախիլ, աղջիկ ջան, մի՛ վախիլ, հա՛նի…
Ետ է նայում, տեսնում` սիպտակ միրուքը մինչև գոտկա-
տեղը մի ծերունի։ Ասում է․
― Ո՞նց հանեմ, չեմ կարող, պապի ջան, ձեռներ չունեմ։
― Հա՛նի, հա՛նի, աղջիկ ջան, ձեռներ ունես, մեկնի…
Լուսիկը կռները մեկնում է, ձեռները բացվում են, ու երե-
խեն ջրհորից հանում է։ Ետ է դառնում թե շնորհակալություն
անի, տեսնում է` ծերունի չկա, աներևութացել է։
Սրան էստեղ թողնենք իր երեխի հետ ու հիմի ո՞ւմնից
տեղեկություն տանք։ Հիմի տեղեկություն տանք թագավորի
տղիցը։
Թագավորի տղեն օտարությունից վերադառնում է, ամեն
բան իմանում է ու էլ տուն չի մտնում, դռնիցը ետ է դառնում,
գնում է աշխարհքեաշխարհք ման գա, որ իր կնկանն ու
երեխին գտնի։
Գնում է ման է գալի, էս կողմը` հարցուփորձ, էն կողմը`
հարցուփորձ, մի տեղ պատահում է մի մարդու։
― Բարի օր։
― Աստծու բարին։
― Ո՞ւր, առաջ բարի։
― Իմ քրոջն եմ ման գալի։
― Դե մին չլինենք, երկու լինենք, գնանք, ես էլ իմ կնկան ու
երեխիս եմ ման գալի։
Ընկերանում են, գնում են ման գալի, մի տարի, երկու տա-
րի, երեք տարի, ո՛չ տեղն են իմանում, ո՛չ տեղեկությունը։
Վերջը գալիս էս թագավորի տղեն մի մեծ ճանապարհի վրա
քարվանսարա է պահում, ընկերն էլ իր տունուտեղը, իր
կնկանը բերում է ու էնտեղ ապրում են, որ գուցե թե գնացող-
եկողից մի բան իմանան։
Մի անգամ էս քարվանսարի դուռն է գալի մի աղքատ կին
իր փոքրիկ տղի հետ։
Թագավորի տղեն իր ընկերոջը ասում է․
― Եկ ներս կանչենք էս աղքատ կնկանն ու իր երեխին։
Սրանք լավ հեքիաթներ են գիտենում ու լավ էլ պատմում են․
հեքիաթ կպատմի, մենք էլ դարդի տեր մարդիկ ենք, կլսենք,
գիշերն անց կկենա։
Ընկերոջ կնիկն էն կողմից հակառակում է, թե` մենք հազիվ
ենք տեղավորվում, դրանց ո՞րտեղ բերենք։
Թագավորի տղեն որ շատ խնդրում է, ներս են թողնում
մուրացկան կնկանն ու իր երեխին։ Մերը պատի տակին կուչ
է գալի, երեխեն էլ կողքին։ Թագավորի տղեն ասում է․
― Քուններս չի տանում, քուրիկ, հեքիաթից, առակից կի-
մանաս, պատմի լսենք, գիշերն անց կենա։
― Ես ո՛չ հեքիաթ գիտեմ, ո՛չ առակ,― պատասխանում է աղ-
քատը,― ես մի ճշգրիտ պատմություն գիտեմ, մի պատահած
դեպք և շատ հետաքրքրական, թե կուզեք, պատմեմ, լսեցեք։
― Լավ, էդ պատմի։
Ու աղքատ կինը սկսում է պատմել։
― Մի ժամանակ մի աշխարհքում լինում են, չեն լինում` մի
քուր ու մի ախպեր են լինում։ Ախպերը պսակվում է, կին է
բերում, մի չար ու նախանձոտ կին։
Տանտիկինը էն կողմից բարկանում է․
― Հը՛, սկսեց գլխիցը դուրս տալ։
― Ա՛յ կնիկ, ի՞նչ ես ուզում, ինչո՞ւ ես խանգարում, թող
պատմի,― նեղանում է մարդը։ ― Պատմի, քույրիկ, դու պատ-
մի…
Աղքատ կնիկը շարունակում է իր հեքիաթը.
― Քույրը մի գեղեցիկ ու բարեսիրտ աղջիկ է լինում,
ամենքը սիրում են նրան։ Ախպերն էլ ամեն տուն գալով միշտ
նրա համար մի բան է բերում` կամ ծաղիկ, կամ միրգ, կամ
հագուստ և կամ թե չէ` մի քաղցր խոսք է ասում։ Նախանձում
է չար հարսը, հնարքներ է մտածում, թե ինչպես անի, որ
կորցնի գեղեցիկ աղջկանը։
― Հը, դե տեսեք` ինչ է ասում է՛ս անզգամը…― կրկին մեջ է
ընկնում տանտիկինը։
― Ա՛յ կնիկ, ի՞նչ պատահեց քեզ․ թող լսենք, տեսնենք` ինչ է
ասում։ Դու շարունակի, քույրիկ, սրան ականջ մի դնիլ։
Աղքատը շարունակում է.
― Հնարքներ է մտածում չար հարսը։ Մի օր տան կահ-
կարասին է ջարդում ու դնում անմեղ աղջկա վրա, մյուս օրը
մարդու սիրած ձին է բաց թողնում, կորցնում ու մեղադրում
քրոջը, տեսնում է` բան չի դառնում, վերջը իր երեխին օրորոցի
մեջ մորթում է, դանակը դնում քնած աղջկա գրպանը…
― Ձենդ կտրի, լիրբ, անզգամ, ո՞վ է իմացել, որ մերն իր
երեխին մորթի,― ճչում է տանտիկինը։
― Ի՞նչ ես ընդհատում,― գոռում է մարդը կնոջ վրա։ ― Թող
պատմի, չե՞ս տեսնում` ինչ հետաքրքրական բան է պատմում։
Աղքատը շարունակում է․
― Դատաստան են անում, կտրում են անմեղ աղջկա կռները
ու էնպես կռնատ հալածում, կորցնում հեռո՜ւ, հեռո՜ւ…
Հալածված թափառում է նա անծանոթ անտառներում։
Էն երկրի թագավորի տղեն օրերից մի օր որսի է դուրս գալի
էն անտառները, գտնում է գեղեցիկ աղջկանը ու պսակվում
է նրա հետ։ Թագավորի տղեն հեռու երկիր է գնում։ Նրա
գնալուց հետո կինը ծնում է մի ոսկեգանգուր երեխա։ Աչքա-
լուսի նամակ են գրում հորը։ Նամակատարը ճամփին հյուր է
ընկնում կռնատ աղջկա եղբոր տունը։
Չար հարսը գիշերը փոխում է նամակը, նոր նամակ է գրում
թագավորի տղին, թե` քու կնիկը ծնել է, շան լակոտ է բերել…
― Սո՛ւս, հերիք էր ինչ որ տակից-գլխից դուրս տվիր, դուրս
կորի գնա,― կատաղում է տանտիկինը։
― Ախպեր, կնկանդ ասա հանգիստ կենա, լսենք, տեսնում
ես` ինչ պատմություն է անում,― խնդրում է թագավորի տղեն
ընկերոջը։
― Թագավորի տղեն կարդում է փոխած նամակը, վշտա-
նում է, բայց էլի գրում է, որ պահեն, մինչև ինքը կգա։
Նամակատարը վերադարձին կրկին հյուր է ընկնում նույն
տունը։ Էս նամակն էլ է փոխում չար հարսը ու գրում է, թե`
նամակն ստանալուն պես իր ծնածը կրծքիցը կապեցեք ու
դուրս արեք իմ կնոջը։ Էս նամակն ստանում են թագավորն
ու թագուհին, շատ են զարմանում, շատ են ցավում, բայց ինչ
անեն, կատարում են ինչ որ գրած էր․ երեխին մոր դոշիցն են
կապում ու դուրս անում։
― Էս ո՞րտեղից եկավ էս շունը,― աղաղակում է տանտի-
կինը։
― Բավական էր,― գոռում են վրեն մարդն ու թագավորի
տղեն։ ― Պատմի, քույրիկ, հետո՞… հետո՞…
― Հետո թագավորի տղեն տուն է գալի։ Լսում է` ինչ է պա-
տահել, ետ է դառնում, գնում է իր կնոջն ու երեխին ման
գալու։ Պատահում է կռնատ աղջկա եղբորը։ Նա էլ դուրս էր
եկել իր քրոջը ման գալու։ Ընկերանում են ու ման են գալի։
Շատ են ման գալի, չեն գտնում։ Գալիս են, մեծ ճանապարհի
վրա մի քարվանսարա են պահում…
― Սուտ է ասում,― գոչում է տանտիկինը։ Իսկ մարդն ու
թագավորի տղեն ապուշ կտրած սպասում են վերջին։ Եվ
աղքատ կինը հասնում է վերջին․
― Սոված ու ծարավ թափառում է հալածված մերը իր
ոսկեգանգուր երեխի հետ, վերջը աղքատ, տկլոր գալիս է,
հասնում էդ քարվանսարայի դուռը… ախպերն ու ամուսինը
մեղքանում են, ներս կանչում, խնդրում են, որ մի հեքիաթ
ասի իրենց համար…
― Վա՜յ,― ուշաթափվում է տանտիկինը։
― Լուսիկ ջա՜ն… մի՞թե դու ես…― վեր են թռչում թագա-
վորի տղեն ու ընկերը,― Լուսիկ ջա՜ն…
― Հա՛, ձեր Լուսիկն եմ ես, ահա իմ ախպերը, ահա իմ
ամուսինը, ահա իմ ոսկեգանգուր երեխան և ահա չար հարսը…
Լեզվով չի պատմվիլ, թե ինչպես են ուրախանում ամենքը,
որ իրար որոնում էին ու գտնում են վերջապես։
Իսկ չար հարսին կապում են կատաղի ձիու պոչից ու բաց
են թողնում արձակ դաշտերում։ Որտեղ արյունն է կաթում,
էնտեղ փուշ ու տատասկ է դուրս գալի, որտեղ արտասուքն է
թափվում, էնտեղ լիճ է գոյանում։ Էն լճի խորքում երևում է մի
երեխա` քնած օրորոցում, դանակը դրած գլխի տակին։ Ասում
են` երևում է և մի վանք, էն վանքում չոքած է մի կին ու լալիս
է, լալիս է, անվերջ լալիս է։
11991144
ՁՁԱԱԽԽՈՈՐՐԴԴ ՓՓԱԱՆՆՈՈՍՍԻԻ ՀՀԵԵՔՔԻԻԱԱԹԹԸԸ
Ժամանակով մի աղքատ մարդ է լինում, անունը` Փանոս։
Ինքը մի բարի մարդ է լինում, բայց ինչ գործ որ բռնում է` ձախ
է գնում։ Դրա համար էլ անունը դնում են Ձախորդ Փանոս։
Ունեցած-չունեցածը մի լուծ եզն է լինում, մի սել ու մի կացին։
Մի օր եզնիքը սելում լծում է, կացինը առնում գնում
անտառը փետի։ Անտառում էս Փանոսը միտք է անում, թե
մի բան, որ ծառը կտրելուց ետը մին էլ նեղություն պետք է
քաշեմ, ահագին գերանը գետնից բարձրացնեմ, գցեմ սելի
մեջը, ավելի լավ է` հենց սելը լծած բերեմ ծառի տակին
կանգնեցնեմ, որ ծառը կտրեմ թե չէ` ընկնի մեջը։
Ասածն արած է։
Եզներով սելը բերում է մի մեծ ծառի ներքև կանգնեցնում,
ինքը անցնում վերի կողմը, կացինը քաշում ― թրը՛խկ հա
թրը՛խկ։ Շատ է քաշում թե քիչ, էդ էլ ինքը կիմանա, ծառը
ճռճռալով գալիս է զարկում, տակովն անում, սելը ջարդում,
եզներն էլ հետը։ Փանոսը մնում է ապշած կանգնած։ Ի՞նչ
պետք է անի։ Կացինը վերցնում է ու ծոծրակը քորելով ճամփա
է ընկնում դեպի տուն։
Ճամփին մի լճի ափով անց կենալիս է լինում։ Տեսնում է`
մեջը վայրի բադեր են լողում։ Ասում է` գլուխը քարը, չեղավ,
չեղավ, արի գոնե մի բադ սպանեմ, տանեմ տամ կնկանս։
Ասում է ու կացինը պտտում, շպրտում դեպի բադերը, որ
մինն սպանի. բադերը ճղճղալով ցրվում են, փախչում, որը
եղեգնուտն է մտնում, որը թռչում գնում, կացինն էլ ընկնում
է լճի խոր տեղը, տակն անում, կորչում։ Փանոսը մնում է լճի
ափին կանգնած միտք անելիս։ Ի՞նչ անի, ի՞նչ չանի։ Շորերը
հանում է դնում լճի ափին, ինքը մտնում մեջը, որ կացինը
հանի։ Գնում է գնում, քանի առաջ է գնում, ջուրն էնքան
խորանում է, տեսնում է` կարող է խեղդվել, ետ է դառնում,
դուրս գալի։
Դու մի ասիլ` Փանոսը որ լիճն է մտնում ու խորը գնում, էդ
ժամանակ լճափով մի անցկենող է լինում, տեսնում է` էստեղ
թափած շորեր կան, եղեգնուտի մեջ խորը գնացած Փանոսին
էլ չի նկատում, էս շորերը հավաքում է, առնում, գնում։
Փանոսը լճից դուրս է գալի, տեսնում շոր չկա։ Մնում է
տկլոր կանգնած։
Միտք է անում․ «Ի՞նչ անեմ, Տեր Աստված, էսպես տկլոր
ուր գնամ»։
Սպասում է մինչև մութն ընկնի։ Մթան հետ վեր է կենում
գնում գյուղը։ Որ գյուղին մոտենում է, ասում է` էսպես
տկլոր որ գնամ մեր տունը, տանըցիք ի՞նչ կասեն։ Արի գնամ
ախպորիցս շոր առնեմ հագնեմ, էնպես գնամ կնկանս մոտ։
Ճամփեն ծռում է դեպի ախպոր տունը։
Դու մի ասիլ` էդ գիշեր էլ ախպոր մոտ մեծարք կա, քեֆի
էլ էն տաք ժամանակն է։ Դուռը ծերպ է անում, տեսնի` ով կա,
ով չկա․ հյուրերից մինը կարծում է, թե շունն է, ձեռի կրծած
ոսկորը շպրտում է դեպի դուռը, ոսկորը դիպչում է աչքին,
աչքը հանում։
Փանոսը ցավից վայ-վայ անելով ետ է դառնում, շներն էս
ձենի վրա վեր են կենում, տեսնում են, օհո՜, մթնումը հրես մի
տկլոր օքմին, ու չորս կողմից վրա են տալիս։ Շների հաչոցի
վրա մարդիկ դուրս են թափում, տեսնում են` մի տկլոր մարդ
փախած գնում է` շները ետևից։ Առանց երկար ու բարակ
մտածելու վճռում են, որ կա թե չկա` սա սատանա է։
Բավական տեղ ղչրղու տալով, հայհոյելով, հարա-հրոցով
ընկնում են ետևից, հալածում, տանում գցում անտառները։
Շներն էլ ետևիցը մի ճուռը պոկում են, ու էսպես տկլոր, աչքը
հանած, կաղին տալով խեղճ Փանոսը գնում է կորչում։
Մյուս օրը գյուղում տարածվում է, թե հապա չեք ասիլ`
Փանոսը կորել է։ Գնացել է անտառը փետի ու ետ չի եկել։
Գեղահավան հավաքվում են գնում. գնում են անտառը ման
գալի, սելն ու եզները գտնում են ծառի տակին ջարդված,
ինքը չկա:
Դես Փանոս, դեն Փանոս․ հարցուփորձով հագուստն էլ
գտնում են մեկի մոտ։
― Ա՛յ մարդ, էս հագուստը ո՞րտեղից է ընկել քեզ մոտ։
Թե` ախպեր, էս հագուստը էսպես մի լճի ափի վեր ածած
էր, հավաքեցի, բերի։
Գնում են լճի չորս կողմը պտտում, կանչում` Փանո՜ս,
Փանո՜ս, Փանոսը չկա։
Վճռում են, որ Փանոսը խեղդվել է։
Գալիս են ժամ ու պատարագ են անում, քելեխը տալիս։
Կնիկն էլ մի քիչ սուգ է անում, Փանոսին գովում, ափսոսում.
հետո մի ուրիշ մարդ է ուզում, հետը պսակվում գնում:
ՈՍԿՈՒ ԿԱՐԱՍԸ
Ես մեր ծերերիցն եմ լսել, մեր ծերերը՝ իրենց պապերից, նրանց պապերն էլ՝
իրենց մեծերից, թե մի ժամանակ մի աղքատ հողագործ է լինում, ունենում է մի
օրավար հող ու մի լուծ եզը։
Ձմեռը էս աղքատ հողագործի եզները սատկում են։ Գարունքը, վարուցանքի
ժամանակը որ գալիս է, եզը չի ունենում, թե վարի, հողը վարձով տալիս է իր
հարևանին։
Էս հարևանը վարելու ժամանակ խոփը մի տեղ դեմ է ընկնում, դուրս է գալի մի
կարաս, մեջը՝ լիքը ոսկի։ Եզները լծած թողնում է, վազում է գյուղը հողատիրոջ մոտ։
— Հե՜յ, աչքդ լո՛ւս,— ասում է,— քու հողումը մի կարաս ոսկի դուրս եկավ, արի
տա՛ր։
— Չէ՛, ախպե՛ր, էդ իմը չի,— պատասխանում է հողատերը։— Հողի վարձը դու
տվել ես, դու վարում ես, էն հողումն ինչ էլ դուրս գա, քունն է․ ոսկի է դուրս եկել, թող
ոսկի չինի, էլի քունն է։
Սկսում են վիճել․ սա ասում է՝ քունն է, նա թե չէ՝ քունը։ Վեճը տաքանում է,
իրար ծեծում են։ Գնում են թագավորի մոտ՝ գանգատ։
Թագավորը մի կարաս ոսկու անունը լսում է թե չէ՝ աչքերը չորս է բաց անում։
Ասում է․
— Ոչ քո՛ւնն է, ոչ դրա՛նը, իմ հողում կարասով ոսկի է դուրս եկել, իմն է։
Իր մարդկանցով գնում է, որ հանի, բերի։ Գնում է, կարասի բերանը բաց անել է
տալի, տեսնում, ի՞նչ ոսկի, կարասը լիքը օձ․․․
Զարհուրած ու կատաղած ետ է գալի։ Հրամայում է պատժեն անգետ
ռանչպարներին, որ համարձակվել են իրեն խաբել։
— Չէ՜, թագավորն ապրած կենա,— գոռում են խեղճերով— մեգ ինչո՞ւ ես
սպանում, լավ չես տեսել, օձ չկա էնտեղ, ոսկի՜ է, ոսկի՛․․․
Թագավորը նոր մարդիկ է ուղարկում, որ գնան, ստուգեն։ Մարդիկը գնում են,
ետ գալի թե՝ ճշմարիտ, ոսկի է։
— Վա՜հ,— զարմանում է թագավորը։ Ասում է․ «Երևի լավ չտեսա, կամ տեսածս
էն կարասը չէր»։
Վեր է կենում, մին էլ գնում։
Կարասը բաց է անում՝ դարձյալ մեջը լիքը օձ։
Էս ի՞նչ հրաշք է, ի՞նչ միտք ունի, չեն հասկանում։
Թագավորը հրամայում է, հավաքում է իր երկրի իմաստուններին։
— Բացատրեցե՛ք,— ասում է,— ո՛վ իմաստուններ, ի՞նչ հրաշք է սա։ Էս
հողագործներն իրենց հողում կարասով ոսկի են գտել։ Ես եմ գնում՝ կարասը լիքն օձ է
դառնում, սրանք են գնում՝ ոսկի։ Էս ի՞նչ կնշանակի։
— Դրա բացատրությունն էս է, թագավո՛ր, եթե չես բարկանալ,— ասում են
իմաստունները։— Կարասով ոսկին աղքատ հողագործներին պարգև է ղրկած իրենց
ազնվության ու արդար աշխատանքի համար։ Երբոր նրանք են գնում, իրենց արդար
վարձին են գնում ու միշտ էլ ոսկի են գտնում, իսկ երբոր դու ես գնում, գնում ես
ուրիշի բախտը հափշտակես, նրա համար էլ ոսկու տեղ օձ ես գտնում։
Թագավորը ցնցվում է․ խոսք չի գտնում պատասխանելու։
— Լա՛վ,— ասում է,— դե հիմի է՛ն որոշեցեք, թե էդ երկուսից ո՞րին է
պատկանում գտած ոսկին։
— Իհա՛րկե հողատիրոջը,— ձայն է տալի վարող գյուղացին։
— Չէ՜, վարողի՛նն է,— մեջ է մտնում հողատերը։ Ու նորից սկսում են կռվել։
— Լա՛վ, լա՛վ, կացե՛ք,— կանգնեցնում են իմաստունները,— ի՞նչ ունեք դուք,
տղա կամ աղջիկ։
Դուրս է գալի, որ մինը մի տղա ունի, մյուսը՝ մի աղջիկ։ Իմաստունները վճռում
են, որ սրանք գնան իրենց աղջիկն ու տղեն իրար հետ պսակեն, էն գտած ոսկին էլ
տան նրանց։ Էստեղ համաձայնում են բարի մարդիկը, ուրախանում են, ու կռիվը
վերջանում է, սկսում է հարսանիքը։ Օխտն օր, օխտը գիշեր հարսանիք են անում,
կարասով ոսկին էլ, որ պարգև էր ղրկած իրենց ազնվության ու արդար աշխատանքի
համար, տալիս են իրենց զավակներին։
Բարին էստեղ, չարը էն ագահ թագավորի մոտ։
ՍՈՒՏԼԻԿ ՈՐՍԿԱՆԸ
Հորս կնունքով, մորս ծնունդով, վեր կացանք մի օր հինգ ու վեց հոգով, թրով-
թվանքով որսի գնացինք։ Հադին էր, Հյուդին էր, Չատին էր, Մատին էր, հերս էր, ես էի․
գնացինք որսի…
Սարեր, ձորեր դուզ գնացինք, որտեղ որս կար՝ սուսուփուս գնացինք, որտեղ
ահ էր՝ կուզեկուզ գնացինք…
Գնացի՜նք, գնացի՜նք, շատ թե քիչ, մին էլ տեսնենք երեք լիճ․ երկուսը՝ ցամաք,
մնի մեջ էլ իսկի ջուր չկա։ Մին էլ, ըհը՛, մտիկ տանք, որ էս անջուր լճում լողում են,
ճչում երեք հատ սիպտակ բադ, երկուսը սատկած են, մինն էլ կենդանի չի։
— Հադի՛, տո՛ւր հա, տո՛ւր։
Թե՝ թվանք չունեմ։
— Հյուդի՛, տո՛ւր հա, տո՛ւր։
— Ես էլ չունեմ։
— Չատի… Մատի…
— Մենք էլ չունենք։
— Բա ի՞նչ անենք…
Հորս ձեռին կարճ ու երկար, հաստ ու բարակ մի փետ կար․ երեսն առավ, նշան
դրեց, մին էլ տրա՜ք, որ կրակեց… Նա կրակեց, ես զարկեցի․ որ զարկեցի՝ փռվեց
էսպես, ամեն թևը հինգ գազ ու կես…
— Հադի, դանա՜կ…
Թե՝ դանակ չունեմ։
— Հյուդի, դու…
― Ես էլ չունեմ…
— Չատի՞, Մատի՞…
Հերս էլ ունի, բերան չունի։
Էս անբերան դանակը քաշեցինք։ Հադին մորթեց, չկարաց․ Հյուդին մորթեց,
չկարաց, Չատին չկարաց, Մատին չկարաց, հերս էլ չկարաց, ես քաշեցի մորթեցի։
Մորթեցի, վեր գցեցի, բադ մի ասիլ, մի գոմեշ ասա։ Հադին շալակեց, չկարաց,
Հյուդին շալակեց, չկարաց, Չատին չկարաց, Մատին չկարաց, հերս էլ չկարաց, ես
շալակեցի։ Շալակեցի, գնացինք։
Գնացինք, գնացինք, հասանք մի տեղ, մին էլ տեսնենք երեք գեղ, երկուսի տեղն
իսկի չի երևում, մնումն էլ իսկի շենլիկ չկա։ Էս անշեն գեղում դես ման եկանք, դեն
ման եկանք, մի տուն գտանք, մեջը՝ երեք պառավ, երկուսը՝ մեռած, մնի բերնումն էլ
շունչ չկա։
— Տղերք,— ասինք,— եկեք բադով փլավ անենք։
Էս անշունչ պառավը գնաց դես ման եկավ, դեն ման եկավ, կես բրինձ գտավ,
երեք պղինձ, երկուսը՝ ծակ, մինն էլ իսկի տակ չունի։
Զուրը լցրինք էս անտակ պղինձը, մեջը ածինք բադն ու բրինձը, անկրակ
եփեցինք։ Եփեց, եփեց, միսն ու բրինձը գնացին, մնաց ջուրը։
Որսից եկած սոված մարդի՜կ, վրա եկանք, կերա՜նք, կերա՜նք․ ոչ աչքերս բան
տեսավ, ոչ բերաններս բան մտավ։
ՏԵՐՆ ՈՒ ԾԱՌԱՆ
Աստված բարի տա ձեզ էլ, երկու ախպորն էլ։ Լինում են, չեն լինում՝ երկու աղքատ
ախպեր են լինում։ Մտածում են՝ ինչ անեն, ոնց անեն, որ իրենց տունը պահեն։ Վճռում
են՝ փոքրը տանը մնա, մեծը գնա մի ունևորի ծառա մտնի, ռոճիկ ստանա, ղրկի տուն։
Էսպես էլ մեծը վեր է կենում գնում, մի հարուստի մոտ ծառա մտնում։
Ժամանակ նշանակում են մինչև մին էլ կկվի ձեն ածելը։ Էս հարուստը մի չլսված
պայման է դնում ծառային։ Ասում է․ «Մինչև էն ժամանակը թե դու բարկանաս, դու
հազար մանեթի տուգանք տաս ինձ, թե ես բարկանամ, ես տամ»։
— Ես որ հազար մանեթ չունեմ, ո՞րտեղից տամ,— ասում է ծառան։
— Բան չկա, փոխարենը ինձ տասը տարի ձրի կծառայես։
Տղեն մին վախենում է էս տարօրինակ պայմանից, մին էլ մտածում է, թե ինչ պետք
է պատահի։ Ինչ ուզում են՝ անեն, ես եմ ու չեմ բարկանալ, պրծանք գնաց։ Իսկ թե իրենք
կբարկանան, թող իրենք էլ տուժեն իրենց դրած պայմանով։
Ասում է՝ լավ․ համաձայնում է։
Պայմանը կապում են, ու մտնում է ծառայության։
Մյուս օրը վաղ տերը վեր է կացնում ծառային, ղրկում է արտը հնձելու։
— Գնա՛,— ասում է,— քանի լուս է, հնձի, որ մութն ընկնի, կգաս։
Ծառան գնում է, ամբողջ օրը հնձում, իրիկունը հոգնած գալիս է տուն։ Տերը
հարցնում է․ — Էդ ո՞ւր եկար։
— Դե, արևը մեր մտավ, ես էլ եկա։
— Չէ՛, էդպես չի։ Ես քեզ ասել եմ՝ քանի լուս է, պետք է հնձես։ Արևը մեր մտավ,
բայց տե՛ս, նրա ախպեր լուսնյակը դուրս եկավ։ Սա ի՛նչ պակաս է լուս տալի․․․
— Էդ ո՞նց կլինի…— զարմանում է ծառան։
— Հը՞, դու արդեն բարկանո՞ւմ ես,— հարցնում է տերը։
— Չէ՛, չեմ բարկանում… ես միայն ասում էի՝ հոգնած եմ… Մի քիչ
հանգստանամ…— կզկզում է վախեցած ծառան ու գնում է նորից հնձելու։
Հնձում է, հնձում, մինչև լուսնյակը մեր է մտնում։ Բայց լուսնյակը մեր է մտնում թե
չէ՝ դարձյալ արեգակն է դուրս գալի։ Ծառան ուժասպառ արտում վեր է ընկնում։
— Վա՜յ, քու արտն էլ հարամ ըլի, քու հացն էլ, քու տված ռոճիկն էլ…— սկսում է
հայհոյել հուսահատված։
— Հը՞, դու բարկանո՞ւմ ես,— կանգնում է գլխին հարուստը։— Երբոր բարկանում
ես, մեր պայմանը պայման է։ Էլ չասես, թե քեզ հետ առանց իրավունքի վարվեցին։
Ու պայմանի ուժով ստիպում է՝ ծառան կամ հազար մանեթ տուգանք տա կամ
տասը տարի ձրի ծառայի։
Ծառան մնում է կրակի մեջ։ Հազար մանեթ չուներ, թե տար, հոգին ազատ աներ,
տասը տարի էլ էս տեսակ մարդու ծառայելը անկարելի բան էր։ Միտք է անում, միտք,
վերջը հազար մանեթի պարտամուրհակ է տալի հարուստին, դառն ու դատարկ
վերադառնում տուն։
— Հը՜, ի՞նչ արիր,— հարցնում է փոքր ախպերը։ Ու մեծ ախպերը նստում է,
գլուխն եկածը պատմում, ինչպես որ պատահել էր։
— Բան չկա,— ասում է փոքրը,— դարդ մի անի, դու տանը կց, հիմի էլ ես գնամ։
Վեր է կենում, հիմի էլ փոքր ախպերն է գնում, ծառա մտնում է՛լ նույն հարուստի
մոտ։
Հարուստը դարձյալ ժամանակը որոշում է մինչև գարնան կկվի ձեն ածելը ու
պայման է դնում, որ եթե ծառան բարկանա, հազար մանեթ տուգանք տա կամ տասը
տարի ձրի ծառայի, թե ինքը բարկանա, հազար մանեթ տա, ու էն օրից էլ ծառան ազատ
է։
— Չէ՛, էդ քիչ է,— հակառակում է տղեն։— Թե դու բարկանաս, դու ինձ երկու
հազար մանեթ տաս, թե ես բարկանամ, ես քեզ երկու հազար մանեթ տամ կամ քսան
տարի ձրի ծառայեմ։
— Լա՛վ,— ուրախանում՝ Է հարուստը։ Պայմանը կապում են, ու այժմ էլ փոքր
ախպերն է մտնում ծառայության։
Առավոտը լուսանում է, էս ծառան վեր չի կենում տեղիցը։ Տերը դուրս է գնում,
տուն է գալի, էս ծառան դեռ քնած է։
— Ա՛յ տղա, դե վեր կաց, է՛, օրը ճաշ դառավ։
— Հը՞, բարկանո՞ւմ ես դու…— գլուխը վեր է քաշում ծառան։
— ՉԷ՛, չեմ բարկանում,— վախեցած պատասխանում է տերը,— միայն ասում եմ՝
պետք Է արտը գնանք հնձելու։
— Հա՛, որ էդ ես ասում, ոչինչ, կգնանք, ինչ ես վռազում։
Վերջապես ծառան վեր է կենում, սկսում է տրեխները հագնել։ Տերը դուրս է գնում,
ներս է գալի, սա դեռ տրեխները հագնում է։
— Ա՛յ տղա, դե շուտ արա, հագի, է՜…