EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
[Ա՜խ, Արփի՛կ ջան, որ արփի ես
Բացվում հոգուս երկընքում,
Գիտե՞ս քանի արփի բացվեց
Քեզնից առաջ էս կյանքում...]
5 Քո լույս ու կույս շաղով, շողով
Թարմ շաղախված իմ սըրտում
Անքուն վախով, թաքուն դողով
Էս սև ամպն է պըտըտվում...
[Բայց] դու փայլիր, խաղա, շողա,
10 Կյանքը լինի քեզ եդեմ,
Ցոլա, ժըպտա, հուր բոց տեղա
Արևմուտքի մութի դեմ։
Տիեզերք է իմ մեծ հոգին,
Դու իր արփին բոցավառ,
15 Սա անդունդներ ունի մըթին,
Դու անըստվեր ու պայծառ,
[Ա՜խ, Արփի՛կ ջան, քանի՜-քանի՜
Սիրտ կա թաղված ոտիդ տակ,
Քանի արփի կա գեղանի
20 Սուզված խավարն անհատակ...]
ԹԱԳԱՎՈՐՆ ՈՒ ՉԱՐՉԻՆ
(Ջուղայի գաղթից)
― Հե՜յ, լավ մանրո՜ւք,
Ասե՜ղ, հուլո՜ւնք,
Մատնի՜ք, մարջա՜ն,
Ապարանջա՜ն...
5 Հա՜վ, ձո՜ւ բերեք,
Առե՜ք, տարե՜ք,
Խունջիկ-մունջիկ
Հարսն ու աղջի՜կ,
Էժա՜ն կըտամ,
10 Լա՜վը կըտամ...
Էսպես կանչելով` փողոցից փողոց,
Իբրև թե չարչի մի թափառական,
Չարչու կերպ մըտած, ինչպես վիշապ օձ,
Անցնում էր ինքը` Շահ-Աբաս արքան։
15 ― Հե՜յ, ո՞վ կուզի թել ու ասե՜ղ,
Դուրս եկե՛ք, դո՜ւրս, ինձ մո՜տ, էստե՜ղ...
― Չարչի ախպե՛ր, չարչի ախպե՛ր,
Ասեղ ունի՞ս, էս կողմը բեր։
Կանչեց մի կին` հայ գաղթական,
20 Ու մոտ գընաց չարչին կընկան։
― Օ՜, ի՜նչ ասեղ, իսկն օձի քիստ...
Թոփը մի հաց...
― Վո՜ւյ, թանկ է խիստ...
― Է՜, մի՜ խոսիր, քուրի՛կ, էդպես,
25 Շահի կյանքը թե կըսիրես։
― Ամա՜ն, հողեմ գլուխը Շահի,
Աստված Շահից հեռու պահի.
Արևդ ապրի, չարչի ախպեր,
Էդ անունը բերան մի՛ բեր։
30 ― Վա՜հ, էսքան էլ չար լինի մա՜րդ.
Ի՞նչ է արել Շահը ձեզ վատ։
Գազան թուրքի սըրից փըրկել,
Չոր Ջուղայի քարից պոկել`
Բերել է ձեզ առատ Փարիա,
35 Աչքն էլ քաղցըր միշտ ձեզ վըրա...
― Օ՜ֆ, հերիք է, չարչի ախպե՛ր,
Մի՜ խոսեցնիր ինձ դըրանից։
Երնեկ դըրա ոտը կոտրեր`
Չըգար հաներ մեզ մեր տանից։
40 Եկավ վարար հեղեղի պես,
Զարկեց մեր շեն, մեր լի Ջուղան,
Ոչ Աստըծուն նայեց, ոչ մեզ,
Սըրբեց բերավ ողջ տեղահան։
Թող արինք փակ մեր տուն ու ժամ,
45 Բանալիներն Արազն ածինք,
Սարի ուսից վերջին անգամ
Ետ նայեցինք ու կանչեցինք.
«Աստվածածի՜ն Վերին Կաթան,
Քեզ ամանաթ մեր սուրբ վաթան,
50 Ուր որ գընանք մեր վաթանից`
Մեզ դարձըրու գերությունից»։
Աղաչեցինք աղերսելով,
Ետ շուռ եկանք ու անց կացանք.
Ծեծով, կոծով, հըրով, սըրով`
55 Ծով Արազի ափը հասանք։
Արազը ծո՜վ, Արազն ելմա՜ն,
Դուրս է եկել իր ափերից.
«Անցե՜ք», եկավ մեզ հըրաման.
Շահն է հրաման տալիս վերից...
60 Ետևը սո՜ւր, առաջը ջո՜ւր,
Սո՜ւգ, վայնասո՜ւն, իրարանցո՜ւմ,
Բառաչում են մեծ ու պուճուր,
Իրար գըրկած` գետը լըցվում...
Էն սև օրը, որ մենք տեսանք,
65 Քո թըշնամին թող չըտեսնի...
Ա՜խ, ե՞րբ պիտի մին էլ տեսնենք`
Մեր անեծքը երկինք հասնի...
Ու գալիս են չարչու գըլխին
Կիտվում պանդուխտ, գերի հայեր.
70 «Անե՜ծք Շահին, իրեն գահին»,―
Անիծում են երկինքն ի վեր։
Շուռ են գալիս իրենց բընում
Չարչու աչքերն ըսպառնալի,
Ձեռն ու ոտը դող են լինում,
75 Ու սևակնած հարց է տալի.
― Շահի աոջև հապա էնօր
Գոռում էիք միաբերան,
Թե ապրում եք դուք բախտավոր
Ու օրհնում եք թախտն ու իրա՞ն...
80 ― Սուտ էր, ախպե՛ր։ Դու մեզնից մեկն`
Ի՞նչ թաքցընենք մենք քեզանից,
Բայց մեր սիրտը ո՞նց չըծածկենք
Էն մարդակեր չար գազանից։
Սուտ էր... Ու միշտ, քանի որ կա
85 Շահ ու գերի, ըստրուկ ու տեր,
Չի լինելու երկրի վըրա
Ո՛չ շիտակ խոսք, ոչ կյանք, ոչ սեր...
Մռընչաց չարչին, աբեն շըպըրտեց,
Դուրս ելավ տակից Շահ-Աբասն ահեղ,
90 Նաջաղը ցոլաց, իջավ շեշտակի,
Գերի ծերունին փըռվեց տեղնուտեղ։
Փըռվեց... Ու միշտ, քանի որ կա
Շահ ու գերի, ըստրուկ ու տեր,
95 Ոչ շիտակ խոսք, ոչ կյանք, ոչ սեր։
ԵՐԵԽԻ ՆՄԱՆ
Երեխի նըման մըտա ես աշխարհ,
Անվերջ միամիտ, անխելք անձնըվեր.
Սըրտումըս ինչ կար, ձեռքիս ինչ որ կար`
Բաժնեցի մարդկանց` [անսեր, անտարբեր]։
5 Երեխի նըման խաբեցին ինձ շատ,
Երազուն ու խենթ երեխի նըման.
Ծաղրեցին երազ, [և՛ սեր], և՛ հավատ,
Խընդացին վըրես իմ դեմ հանդիման։
Երեխի նըման վարվեցին ինձ հետ,
10 Մի խորթ ու օտար երեխի նըման.
Ամեն հաճույքիս նայեցին միշտ խեթ,
Վըրդովմունք տըվին ամեն մի վայրկյան։
Երեխի նըման տանջեցին ինձ բիրտ
Ընկեր, մերձավոր, և եղբայր, և կին.
15 Ես էլ հուսահատ, զըզված խորասիրտ
Երեխի նըման թողի ամենքին...
Եվ ահա էսպես` հոգնած ու վշտոտ,
Դադարգուն եղա, ամենքից փախա.
Ամենքից փախած գալիս եմ ձեզ մոտ –
20 Եվ դուք էլ, [ավա՜ղ], ինձ պես երեխա։
ԱՐՓԵՆԻԿԻ ԱԼԲՈՄԻՑ
(Դու չգիտե՞ս…)
Դու չըգիտե՞ս`
Ինչու եմ ես
Անբուժելի
Տըխուր էսպես։
5 – Ինչ ունեի լավ ու պայծառ`
Ընկա՜ն, հանգա՜ն մի-մի, մի-մի.
Օրորանս էլ` միակ, որ կար,
Արնոտ եղավ ու թըշնամի...
10 Ինչու եմ ձեզ
Քընարիս հետ
Գըրկել էսպես...
– Մըթնեց հոգուս երկինքն անհուն,
Սիրտըս պատեց մեծ շափառուկ.
15 Մեռա՜ն, կորա՜ն շուրջս ու հեռուն,
Քընարս է լոկ մնացել... և դուք...
Քոշաքարում ես վազել եմ
Եղնիկի հետ երազ, Անուշ,
Զըմրուխտ սարում երազել եմ
Չընաշխարհիկ երազ, Անուշ։
5 Զըմրուխտ սարը ամպ է պատել,
Իմ արևի լույսը վատել,
Աստծուն խնդիրք արի շատ էլ`
Ինձ չըտըվեց մուրազ, Անուշ։
Իմ մուրազը շատ էր շըքեղ,
10 Դըրախտ պիտեր քաղաք ու գեղ.
Երգը հոսեր հառաչքի տեղ,
Սերն ու բարին` Արազ, Անուշ։
Շատն են եկել էսպես անցել,
Հազա՜ր ափսոս էն մարդկանց էլ.
15 Ես էլ կերթամ, վեր եմ կացել,
Էսքան վաղ ու վըռազ, Անուշ։
Երկար, երկար ման եկա
Ոտքով, մըտքով ես կյանքում,
Երկու, երկու բան գըտա
Չար ու դըժվար էս կյանքում։
5 Վաղո՜ւց, վաղուց կար ասված,
Բայց կյանք տըվի ես բառին.
Դարձավ, դարձավ ինձ աստված`
Գեղեցիկը ու բարին։
Դըստրիկ, դըստրիկ իմ անգին,
10 Դու գեղեցիկ ու բարի,
Աշխույժն, աշխույժն իմ կյանքի
Եվ իմ վըշտոտ քընարի։
Նայի՛ր, նայի՛ր սըրտաբաց
Էս լեն արձակ աշխարհին
15 Առատ, առատ տարածված
Էսքա՜ն, էսքա՜ն մոտ ու շատ
Բախտը փըռված մեր կյանքում,
Մարդը, մարդը` միշտ անբախտ`
20 Որոնում է երկնքում:
ԻՄ ԵՐԳԸ
Գանձեր ունեմ անտա՜կ, անծե՜ր,
Ես հարուստ եմ, ջա՜ն, ես հարուստ
Ծով բարություն, շընորհք ու սեր
Ճոխ պարգև եմ առել վերուստ։
5 Անհուն հանքը իմ գանձերի,
Սիրտս է առատ, լեն ու ազատ.
Ինչքան էլ որ բաշխեմ ձըրի –
Սերն անվերջ է, բարին` անհատ։
Երկյուղ չունեմ, ահ չունեմ ես
10 Գողից, չարից, չար փորձանքից,
Աշխարհքով մին` ահա էսպես
Շաղ եմ տալիս իմ բարձունքից։
Ես հարուստ եմ, ես բախտավոր
Իմ ծընընդյան պայծառ օրեն,
15 Էլ աշխարհ չեմ գալու հո նոր,
Իր տվածն եմ տալիս իրեն։
ՏԻԿԻՆ ՆԻՄՖԱ ԳՈՐՈԴԵՑԿՈՒՆ
Հյուսիսի կողմից,
Խստաշունչ հողմից
Եկաք դուք մեզ մոտ,
Մեր անհոգ, ուրախ
5 Ու զոռով խաղաղ
Երկիրն արևոտ։
Եկաք ու ընկաք
Մի նոր դըժընդակ
Փոթորկի առջև,
10 Ուր կիտվում են դեռ
Ահեղ, շանթաբեր
Ամպերը սև-սև։
Մեզ մոտ էլ, ավա՜ղ.
Արև ու խաղաղ
15 Անկյուն չըկա էլ,
Ուր որ կարենանք
Գոհ ու անվըտանգ
Ձեզ պահել, շահել։
Արևն ու լավ օր,
20 Երազուն ու խոր
Մեր սըրտումն են արդ,
Իսկ դուք, մեր փերի,
Գիտեք սըրտերի
Ճամփաները բարդ։
25 Էնտեղ ապրեցեք
Ու էնտեղ կացեք
Մեզ հյուր թանկագին,
Դըրանից ավել
Չի էլ գըրավել
30 Դեռ կյանքում մի կին։
Ս. ՆՈՒՆԵԻ ՊԱՏԿԵՐԻ ԱՌԱՋ
Խունկի բուրյան մըշուշներում,
Մըրմունջներով պատած երգի`
Կանգնած է նա կապույտ հեռվում`
Վարդը կյանքի, հարսն երկընքի,
5 Եվ չըգիտեմ` աղո՞թք անեմ,
Թե՞ ըզմայլեմ իր գեղի դեմ։
Համակ շընորհք ու սըրբություն,
Նայում է լուռ` լուռ սըրտիս մեջ,
Լուս հայացքի խորքում անհուն
10 Վառված սիրո կըրակն անշեջ...
Եվ ո՞վ կասի` կըրա՞կն է շատ,
Թե՞ սըրբությունն իր անարատ։
Խաչ է բըռնած իր կույս ձեռին,
Որ նըման չի ոչ մի խաչի,
15 Ու որթն, ասես, աստվածային,
Պիտի շընչի ու կանաչի.
Մի նըշանում կապված հանդարտ`
Տանջանքը վեհ, կյանքը զըվարթ.
Մութի թեթև քող է իջել
20 Պայծառությանն իր երկնային,
Վշտի ամպից լույս ճաճանչել,
Լույսն ըսքողվել վշտովն իր հին.
Ու չարիքն էլ, ասես, անկար,
Զարդ է դարձել իրեն համար։
25 Ա՜խ, առնեի եղբոր ձեռով
Բախտի ձըգած քողը տըրտում,
Որ նա հառներ իր ողջ գեղով,
Ապրեր անփույթ էն ճոխ հովտում,
Վերին Պոետն ուր որ նըրան
30 Կերտեց, դարձավ ապշեց վըրան։
ՆՎԵՐ ՎՐԱՍՏԱՆԻ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՆԵՐԻՆ
Չէ՛, չի լըռել մեծ Շոթայի
Երգի ձենը կաթոգին
Ու դարավոր ցավն ամեհի
Չի խորտակել էն հոգին։
5 Թընդում է դեռ նոր ձեռքերում
Էն քընարը գովանի,
Խընդում է դեռ նոր երգերում
Վըրաստանը գեղանի։
– Ողջո՜ւյն, ողջո՜ւյն Աստվածային
10 Արի, բարի ընկերներ,
Արարատի կողմից էն հին –
Եղբայրական երգ ու սեր։
Հին օրերի վերջալուսին,
Արշալուսին նոր կյանքի
15 Երգենք սըրտանց ու միասին
Երգը հանուր բերկրանքի։
Բարձըր հընչի մեր երգը թող,
Չարի ձենը խըլացնի,
Հընչյուններովն իր կախարդող
20 Երկրե երկիր թող անցնի։
Ամեն կողմից թող ամենին
Հըրապուրի ու բերի
Բազմալեզու խըրախճանին
Ծեր Կովկասի ազգերի։
25 Ելնե՜նք` տեսով ու ճանաչով,
Ընկեր, ախպեր, մեր ու քուր`
Մեր քյամանչով, ուրախ կանչով
Գընանք դեպ կյանքն ընդհանուր։
Շատ, շատ արցունք թափվեց մեզնում,
30 Մեն մի կաթիլն – մի խըրատ,
Անլուռ, անդուլ էն է ասում –
Ճամփա չունի գործը վատ։
Թող` ով կուզի` երկար-բարակ
Զոռ տա խելքին մինչև մահ,
35 Մենք իմաստուն – սիրենք, խնդանք,
Կյանքը էս է, ինչ որ կա։
Զարկե՛ք ուժգին մեծ Շոթայի
Էն քընարը ոսկելար,–
Մարդը ինչ տա – էն կըշահի,
40 Թող իմանա ողջ աշխարհ.–
Տեսնի քանի նոր ձենով է
Խոսում Աստված էս երկրում,
Պատգամներով պայծառ ու վեհ,
Հազար ու մի երգերում։
45 Ողջո՜ւյն, ողջո՜ւյն Աստվածային
Արի, բարի ընկերներ,
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԸ
Հայոց լեռներ սև-սև ամպեր
Կուտակվել են, փաթաթվել,
Հայոց լեռներ սեգ-սեգ խըմբեր,
Գոռ գընդեր են ողջ պատել:
5 – Ո՞վ է կանգնած լեռների հետ
Էն հըզորը անսասան.
Ծածանում է գըլխին վետ-վետ
Իր դըրոշը սրբազան:
– Էն Սասունցի Դավիթն է հին,
10 Մըսրա շըղթան խորտակել,
Թուր-Կայծակին իրեն ձեռին`
Լույս աշխարհ է դուրս եկել:
Հայոց մըթին լեռների հետ
Նա է կանգնած անսասան,
15 Ծածանում է գըլխին վետ-վետ
Հայոց դըրոշը սրբազան:
Էլ ո՞ր հավքը կանցնի թևով
Էն լեռների մութ շարքից,
Ո՞ր թշնամին կանցնի կենդան
20 Դավթի զորքից ու զարկից:
Հայոց լեռներ սեգ-սեգ խըմբեր
ՏԻԵԶԵՐՔԻ ԸՆԹԵՐՑՈՒՄԸ
Որ հայացք ես ինձ տըվել վերամբարձ`
Սուզվելու վերին սահմաններն արփի,
Որ միտք ես տըվել երկնաճեմ ու բաց`
Չափելու ահեղ բացերն անչափի,
5 Որ կապել ես մեզ, հոգիս քեզ արել`
Հոգուս անհունի հըրճվանքը տալով,
Բարձըր ճակատիս ժըպիտ ես վառել,
Վառել, զարդարել արփենի փայլով,
Անթարթափ աչքով, անխարխափ հոգով
10 Կարդում եմ քո վեհ ազդումներն անվերջ,
Կարդում եմ պայծառ, ուրախ ցերեկով,
Ու գիշերները ահավոր ու պերճ։
Վերանում է վեր հոգիս զըվարթուն –
Չըկա մոտ ու տար, չըկա վեր ու ցած,
15 Տիեզերքն ամբողջ հայրենիք ու տուն,
Ու ես մի ազատ` անտարբեր Աստված։
ԱԼ. ԲԼՈԿ
ԾՈՎԻ ԵՐԳԸ
Ծովն ինձ նըշանի մատանի բերեց,
Ծովն իմ արևառ երեսն համբուրեց։
Հարսնևորվեց խռովքը ծովի,
Անհարսնացու խորքը ծովի։
5 Կյանքն անհատ է նըրա հետ,
Մահը անհայտ` նըրա հետ,
Պաղ ու ազատ նա հավետ։
Ու ճեմում ենք բացերն անցած,―
Կապույտ ջրե՜ր, վարդ լուսաբաց...
10 Շընչի՛ր, աղի ու կատաղի դու քամի,
Հերքը խըռիվ, երգը ցըրիվ տուր, քամի՛,
Իրար խառնի՛ր, քըշի՛ր նավ ու ջուր, քամի՛։
ԱՐՈՒՍՅԱԿ
Պայծառ
Ու վառ
Շողեր հագած
Անապակ,
5 Ո՛վ, թարմ, ուրախ,
Շաղաղ-շարմաղ
Պայծառ ու պաղ
Լո՜ւյս։
Բարձըր սարի,
10 Ծաղկի, ջըրի,
Սիրո գերի
Կո՜ւյս։
Անտառ–բույսի,
Անտեր որսի,
15 Անսեր կույսի
Հո՜ւյս։
Կանանչ–ճերմակ
Աչերդ համակ
Կիրք, ահ ու զարկ,
20 Հո՜ւյզ...
Ծագի՛ր, ծագի՛ր,
Զարկի՛ր, զարկի՛ր,
Չարի, չարքի
Մութն հալածի՛ր
25 Արուսյա՛կ,
Լույս ցերեկի
Դուռը բացիր,
Արուսյա՛կ։
Հիվանդն անքուն,
30 Տըխուր մահճին,
Ճամփորդն անտուն,
Ճամփի միջին
Մընում են քեզ,
Երբ տի ծագես։
35 Հավքը [թառած]
Ծառի ճյուղից,
Ծառը [սառած]
Մըթընշաղից
40 Երբ տի ծագես։
Հանդվորն հեռու,
Խուլ հանդերում,
Եղնիկն...
Խոր անտառում,
45 Մընում են քեզ,
50 Մութն հալածի՛ր.
Արուսյա՛կ,
Լույս ցերեկի,
55 Ահա ծագեց,
Ահա զարկեց
Արուսյակը
Աչագեղ,
Լուս...
60 Ու ոսկեհեր
Նաժիշտներով իր շըքեղ։
Ջահը ձեռին,
Ցոլաց վերին
Դարպասներից
65 Վաղորդյան,
Վարդ մատներով
Ետ քաշեց ծով
Վարագույրը
Սև մըթան։
70 [Կանգնեց] հըզոր
Ու լուսավոր
Անափ ծովում
Լազուրի,
Ցոլաց, ցայտեց,
75 Հեռու նետեց
Խուրձերն [առատ]
Լույսերի։
Ու [լուսածին]
Մոր առաջին,
80 Ավետավոր
Համասփյուռ,
Թըռավ թեթև,
Արագաթև
Քընքուշ մանուկն
85 Էն Զեփյուռ։
Ցողոտ, շաղոտ,
Անուշահոտ,
Թևին արավ
Ու գընաց,
90 Զով հով տալով
Ու խայտալով
Դեպ աշխարհը
Քընեած։
Ծիլ ու ծաղիկ
95 Մեղմիկ-մեղմիկ
Օրորվեցին
Նազանքով.
Հազար ձեն ձուն
Օրհնեց աստծուն
100 Լիքը անճառ
Բերկրանքով։
Գիշերն հատած
Ու գունատված
Քաշվեց անդունդն
105 Իր մըթին,
Չարքերն էլ ետ
Փախան անհետ
Փապարները
Խավարչտին:
110 Ամեն մի տուն,
Ամեն մի բուն
Լըցվեց լուսով նորածին,
Ամեն անբան
Ու բանական
115 Ելավ աշխույժ իր գործին։
Ու փայլում էր սեգ դիցուհին
Հաղթանակով աստվածային
Մութի դիմաց ջահը ձեռին –
Արևելքի երկընքում,
120 Լույս ու զվարթ երկընքում,
Լազուր ու վարդ երկընքում։
Մարդ, անասուն, թըռչուն, մրջյուն,
Ամեն մի ձեն, ամեն հընչյուն
Ուղարկում էր նըրան ողջույն
125 Արևելքի երկընքում էն։
– Փառք լուսաբեր աստղին էն պերճ,
Որ փայլում է խաղաղ, անշեջ
Քընատ, գունատ աստղերի մեջ,
Արևելքի երկնքում էն։
130 Ծեգը բացվեց։
Հըպարտ ու մեծ,
Հագած ամբողջ կըրակ ու հուր,
Նըստած կառքը իր ոսկեհուռ,
Ճոխ ամպերը, կուտակ-կուտակ,
135 Առած իր շուրջն ու ոտի տակ,
Վեր բարձրացավ Արևը պերճ
Ու ճառագեց անհունի մեջ։
Փառքից հարբած
Ագահ աստված,
140 Փըռեց հայացքն ամենատես,
Չափեց անչափն [ագահ ու վես]
Ու նկատեց... կապույտ հեռվում
Շողշողում էր ու վառվըռում
Հմայքներով հըրաշագեղ
145 Արուսյակը – շարմաղ, շըքեղ։
Կըրքից հարբած,
Հուր գիրկը բաց
Ողջ երկընքով, տիեզերքով,
[Առաջ] վարեց արագ ձեռքով
150 Նըժույգները իր ոսկեպայտ,
Շող շող տալով ու հըրացայտ,
Հասավ, առավ իր գըրկի մեջ,
Հալեց, ձուլեց իր փառքի մեջ...
ԱՆԲՈՒՆ ԿԸԿՈՒՆ
<Առաջին մաս>
«Թագավորությունը ― էդ ես եմ»
5 Բընում երեք ձագ
Ու վըրեն կըկուն։
― Կուկո՜ւ, կուկո՜ւ, իմ կուկուներ,
Թըռչե՜ք, գընա՜ք,
Միշտ առավոտ ու իրիկուն
Ձեն էր ածում մարիկ կըկուն։
Մին էլ, ըհը՛, սոված-սոված
Գելը եկավ ըռեխը բաց։
15 ― Էս սարը իմն է,
Էս ծառը իմն է.
Ծառում փչակ կա,
20 Տիրացել թաքուն։
Հա՜յ դու կըկո՛ւ, տըխմար կըկու,
Քանի տըկլոր ձագ ունես դու։
― Երեք հատ ձագ, ծառադ եմ ես։
― Երեք հատ ձագ ցույց կըտամ քեզ...
25 Ու չես ասել դու, անամոթ,
Մինը ծառա ղըրկես ինձ մոտ...
Չես իմացել դու տակավին
Էս աշխարհքի օրենքը հին,
Որ էս երկրում ամենն, ինչ կան,
30 Ինձ համար են, իմ սեփական.
[Ու բարիքը հանուր կյանքի
Ամեն մեկի ու ամենքի
Էն է, որ ողջ լոկ ինձ նայեն
Ու անձնըվեր ինձ ծառայեն...]
35 Ընդդե՞մ ես դու մեր աշխարհքին,
Աստծու կամքին, նըրա կարգին,
Ու, ո՜վ սարսափ` ընդդե՞մ ես ինձ,
Քու էդ հոտած, փոքրիկ բնի՞ց...
Ձըգի՛ր շուտով մի հատը ցած,
40 Թե չէ` կացինս հըրեն սըրած,
Գընամ բերեմ
Աստված սիրես.
45 Էս մինն, ահա,
Մի՛ ջընջիր մեզ
Բընով-տեղով,
50 Ամբողջ ցեղով։
Ասավ, ձըգեց մի հատը ցած,
Ու գելը, հա՛փ, առավ գընաց։
― Վա՛յ-վա՜յ, դու-դո՜ւ
Իմ լավ կուկու,
55 Ո՞ր սև սարում,
Ո՞ր անտառում
Վա՜յ-վա՜յ, դու-դո՜ւ,
60 Իմ խեղճ կուկու...
Էսպես կըկուն իրեն բընում
Բերան-բերան լաց էր լինում։
Մին էլ տեսավ` ցինգիր տալով,
Մառ ու մըռայլ, հեթեթալով,
65 Ո՜ր սև սարից, ո՜ր խոր ձորից,
Եկավ դաժան գելը նորից։
Ծառում փըչակ կա,
70 Փըչակում մի բուն
Տիրացել թաքուն...
75 ― Երկու հատ ձագ, գերիդ եմ ես...
― Երկու հատ ձագ ցույց կըտամ քեզ.
Ի՞նչ ես ասում էս աշխարհքին,
Աստվածադիր նըրա կարգին,
Որ աշկարա դեմ ես գընում ―
80 Քեզ ու գլխու ձագ ես հանում...
Չե՞ս իմանում, որ առանց ինձ
Ձագ չըպիտի դուրս գա ձըվի՞ց...
Հա՜յ չարամիտ դու ավազակ.
Ի՜նչ է միտքըդ ― երկու հատ ձա՜գ...
85 Ի՜նչ, ուզում ես էստեղ, զոռով
Լըցնես քեզ պես կըկուներո՞վ...
[Ասա էլի՜... հետո... հետո...
Հասկանո՞ւմ եք սըրան դուք, տո՜...]
90 Թե չէ` կացինս հըրեն սըրած,
Աստված սիրես։
95 Էս էլ ա՛ռ, տա՛ր,
Թող մինուճար
Վերջինը գեթ
Մընա ինձ հետ...
Աղատ-պաղատ մարիկը սև
100 Երկրորդ ձագն էլ ձըգեց ներքև,
Ու ահաբեկ, մենակ ու խեղճ,
[Նըստեց], սըգաց պաղ բընի մեջ։
Վա՛յ, վա՜յ
Վո՛ւյ, վո՜ւյ.
105 Ընչի՞ համար
Ես, ջըրատար,
Ձագ հանեցի...
Գելը տարավ,
110 Տարա՜վ, կերա՜վ.
Երկո՜ւ, երկո՜ւ,
Կուկո՜ւ, կուկո՜ւ...
Էս միջոցին, կեռիկ-մեռիկ,
Նազով-մազով սանամերիկ
115 Աղվեսն
Անց էր կենում էն կողմերով։
Կըկվի ձենը որ չըլսեց`
Տեղն ու տեղը ետ պըպըզեց։
― Էդպես [տըխուր] ու զարհուրիկ
120 Ի՞նչ ես լալիս, Կըկու քուրի՛կ։
― Ինչպե՞ս չըլամ, ա՛յ սանամեր.
Գելը եկավ էն սըրտամեռ,
Գըլխիս էսպես փորձանք բերավ,
Ձագուկներըս տարավ, կերավ։
125 ― Վո՜ւյ իմ աչքին, անխելք Կըկու,
Էդ ի՜նչ խաբվել ես դու...
Գիլի խոսքին մարդ էլ լըսի՞.
Ո՞նց թե սարը իմն է` կասի.
Ո՞վ է տըվել էն լըրբին սար...
130 Սարն ամենքիս է հավասար...
Ո՞վ թող կանի` վեր կենա նա`
Անունը տա սըրած կացնի,
Սըրան-նըրան սուտ վախեցնի,
135 Ու մինն էսօր, մյուսը` երեկ,
Ձագեր տանի, ուտի մեկ-մեկ։
Սև գըրողի էն տարածին
Ո՞վ է տըվել սրած կացին։
Մին էլ որ գա ու ըսպառնա`
140 Մի՛ վախենար` քըշի գընա։
Ասավ` իրեն ճամփեն գընաց։
Կըկուն մընաց, մընաց, մընաց,
Մինչև, ահա, եկավ էլի,
Գելը արնոտ, զարհուրելի։
145 ― Էս սարը իմն է,
Էս ծառը իմն է...
Խոսքը կիսատ բերնումն էր հենց`
Կըկուն բընից կուճին հանեց.
150 Անխիղճ գազան, անկուշտ, ագահ,
Ո՞վ է տըվել էստեղ քեզ սար,
Սարն ամենքինս է հավասար։
Ի՞նչ ես եկել սուտ տեր դարձել,
Ես էլ, հիմար, ճիշտ եմ կարծել,
155 Ձագուկներըս տըվել եմ քեզ...
Կորի՛ գընա, չար աներես.
Հերի՛ք` ինչքան լաց եմ եղել,
Հիմի գիտեմ, չեմ վախում էլ,
Կացին չունես` ծառը կըտրես։
160 ― Ո՞վ ասավ քեզ։
― Աղվեսն ասավ։
― Աղվեսը՞... լա՛վ...
Ու աղվեսի վրա....
Դառն ու դատարկ Գելը գընաց։
165 Գընաց էնքան
Ման եկավ, մա՜ն,
Մինչև տեսավ մի ծըմակից,
Մի հաճարի ծառի տակից,
Կեռիկ-մեռիկ,
170 Սանամերիկ,
Իր սուր դընչով,
Թուխլիկ պընչով
Դուրս եկավ էն ոչ ու փուչը,
Ետևիցն էլ երկար պոչը։
175 ― Հը՜, ճանկս ընկա՜ր, լի՛րբ ապըստամբ.
Ոռնաց Գելը կատաղությամբ։
― Հա՛յ անըզգամ, չարալեզու,
Թե ես կացին չունեմ սըրա՜ծ...
180 Կացին չունե՞մ... դե հիմի կա՜ց...
Ու բաց արավ նըրա վըրա
Ըռեխն, ինչպես մի մաղարա։
― Կա՛ց, ըսպասի՛ր, ո՛վ ծաղկակոխ,
Մարդավարի լըսենք մի թող.
185 Ի՞նչ ես ասում, ներողություն,
Չեմ հասկանում... ո՞վ է Կըկուն...
Ես նոր մարդ եմ, էստեղ ոչում
Էդ անունով չեմ ճանաչում...
― Չե՞ս ճանաչում, դո՛ւ խաբեբա՛,
190 Էդ ո՞ւմ մոտ ես վազում հապա
Էսպես մենակ
Անժամանակ...
― Ա՛յ անկարգ հա՜րց, քեզ ի՞նչ` ում մոտ...
Սակայն, թեև մենք անծանոթ,
195 Թաքցընելու բան չունեմ ես,
Իսկույն ևեթ պատմեմ ու տես։
Էստեղ մոտիկ կա մի ծըմակ,
Էն ծըմակում մի գեր դըմակ
Ունեմ ծածկած,
200 Բայց անիծած
Մի բնություն ունեմ էսպես`
Երբ որ մենակ ես եմ լինում,
Կոկորդիցըս կուլ չի գընում.
Ուզում էի ընկեր գըտնեմ,
205 Եվ հանկարծ դու ելար իմ դեմ։
Եթե կըգաս, աչքիս վըրա,
Արի՛ գընանք` անուշ արա
Գեր դըմակը` ինչքան կուզես,
Թե չէ էսպես...
210 Ի՜նչ կարգ է սա,
Ի՜նչ բարք է սա,
Անմեղ մարդու
Բըռնել, թե` դու...
Գեր դըմակը որ չըլսեց`
215 Գիլի բերնի ջուրը վազեց։
Դը՛մ... դը՛մ... դըմա՜կ... ների՜ր, խնդրեմ,
Հանցավոր եմ, ասավ, քո դեմ,
Մեղք գործեցի...
Ես կարծեցի`
220 Էն անպիտան Աղվեսն ես դու...
Ներողություն, ի սեր աստծու,
Ներիր ու եկ, շուտով գընանք,
Ուտենք, ուտենք, մի լիանանք։
Ճըխում է սիրտս ու թըրթըռում,
225 Թե իմանաս` ո՜նց եմ սիրում
Ծըմա՜կ,
Դըմա՜կ...
― Ա՛յ, էդ խոսք է։ Էս մի անգամ
Ներում եմ քեզ, նոր բարեկամ։
230 Բընությունս էլ էսպես է միշտ.
Ինչքան ցավ եմ կըրել ու վիշտ,
Զանց եմ արել մեծահոգի
Սըխալանքը ամեն մեկի։
Եվ դու ասա, հոգիդ սիրես,
235 Եթե բարի չըլնենք էսպես,
Էս աշխարհքից ի՞նչ տի տանենք։
Լավը էն է` բարի լինենք.
Սիրենք իրար,
Ներենք իրար,
240 Մի-մի բան էլ եթե ճարվի,
Ուտենք էսպես ընկերովի։
― Բարությո՞ւնը... հա՛, էդ հարցում
Հենց ես էլ եմ էդպես կարծում,
Եվ պատրաստ եմ ուտեմ էնքա՜ն,
245 Որ ինչ նոթի ու սոված կան,
Ողջ լիանան...
Ո՜ւֆ, շո՛ւտ արա` գընա՜նք, գընա՜նք...
Բայց որ շըներ դուրս գան հանկա՞րծ...
― Շընե՞ր... հը՛ հը՜... դու անհո՛գ կաց.
250 Էնպես մի թուղթ ունեմ մոտըս,
Որ, ինչ տեղ էլ դընեմ ոտըս,
Շըներն էլ չըհամարձակվեն
Վըրես հաչեն կամ հարձակվեն։
Զարմացնում է գուցե քեզ սա,
255 Բայց` ի՞նչ անես, ախպեր, ասա...
Էս աշխարհքում քանի որ կաս,
Աշխարհքի հետ պիտի գընաս.
Առանց մեծի հըրամանի
Մարդ չի կարող մի քայլ անի։
260 Էսպես` խաղաղ, պարզ գիշերով,
[Գեր դըմակը] միշտ հիշելով
Հասան,
Տեսան`
Ճըշմարիտ որ, մի ծառի տակ.
265 Հարդի վըրա մի գեր դըմակ։
Գելի աչքերն հենց որ առան,
Ասես մի-մի կըրակ դառան.
Իսկ Աղվեսը նըստեց հեռու։
― Ինչո՞ւ էդպես ետ կացար դու։
270 ― Բա՜, հենց հիմի հիշեցի ես,
Որ էս շաբաթ մեծ պաս է մեզ։
Ա՛խ-վա՜խ, էս մեր ադաթը հին,
Խըռով կենա սահմանողին։
Մըտիկ մի՛ տալ էլ ինձ վրա,
275 Դու, համեցե՛ք, անուշ արա։
Ասավ` Գելը ագահ ցատկեց
Ու դըմակին էնպես զարկեց,
Որ շաղ անցավ [ամբողջ] հարդը,
Տըրա՜ք, զարկեց մեծ թակարդը
280 [Բացվեց ու պինդ] վիզը կալավ։
Գելն սկսեց գլուխը թափ տալ, ձիգ տալ և այլն*։
*281-285 տողերը բանաստեղծն ինքնագրում առանձնացրել է, ըստ
երևույթին հետագայում մշակելու համար(խմբ.):
Աղվեսը` ես էլ եմ ընկել
Ու էդպես արել և այլն.
― Վա՜յ.― վայը քեզ հետո կասեմ.
285 Եվ սկսեց ուտել առաջն ընկած դմակը։
― Ի՞նչ ես անում, [ընկեր] աղվես.
Չէ՞ որ էսօր մեծ պաս է ձեզ։
Իսկ Աղվեսը հանգիստ ուտում,
Եվ ուտում էր և խըրատում։
290 ― Դըմակն երբեք պաս չի, ո՜վ Գել,
Պասն էդ է, որ վիզդ է ընկել։
Եվ էսօրից, եթե ապրես,
Ինձնից խըրատ լինի թող քեզ.
Եթե երբեք դըմակ ճարվի
295 Ու Աղվեսը հըրաժարվի,
Ասի` պաս եմ, լի եմ, կամ կուշտ,
Մի փորձանք կա տակին անշուշտ.
Լա՜վ իմացիր,
Ըզգուշ կացիր...
300 ― Վա՜յ անհոգի.
Դըրա համա՞ր հեռու կացար,
Դըրա համա՞ր սուրբ ձևացար.
― Այո՛, այո՛, դըրա համար։
305 Եվ լսի՛ր ինձ, պարո՛ն հիմար
Էսօրվանից, եթե ապրես,
Եթե երբեք տեսնես դու բաց
Մի անտառում հարդ կա թափած
310 Ու վըրեն էլ մի գեր դըմակ,
Գիտցի՛ր ― չար բան կա դրա տակ։
Էսպես տեղում հարդն ի՞նչ ունի.
Հարդը հարդ է ու կըլինի
Կամ մարագում, կամ ախոռում,
315 Ոչ թե թափած խոր անտառում,
Ու դըմակն էլ իրեն կարգին
Կըլնի տիրոջ տան թարեքին,
Կամ ոչխարի վըրից կախված,
Ոչ թե էստեղ` հարդում թաղված։
320 Ինչ էլ լինի` դըմակն, ահա,
Ե՛վ համով է, և՛ փորին շահ.
Լինի հարդում
Թե թակարդում ―
Պետք է հանել մի հընարքով,
325 Քեզ պես տըխմար մեկի ձեռքով...
Մինչ Աղվեսը հանդարտ ուտում,
Եվ ուտում էր, և խըրատում`
Սարի ուսից լուսը բացվեց,
Հանդ ու անտառ [կյանքով] լըցվեց,
330 Հազար-հազար կանչ, ձեն ու ձուն.
Մին էլ տեսան էլ մարդ, էլ շուն
Վեր են կացել,
Իրար անցել
Ու գալիս են մոտիկ գյուղից։
335 Աղվեսն ելավ իր երկյուղից,
Դարձավ Գիլին վերջին անգամ.
― Լըսի՛ր, ասավ, Գել բարեկամ.
Ինձնից խըրատ լինի թող քեզ։
340 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ասավ` կըրունկն արավ Գիլիս,
345 Ո՞ւր եք, սարեր, ձեզ եմ գալիս։
― Աղվես ախպե՜ր, Աղվես ախպե՜ր,
Գոնե ծոցիդ էն թուղթը բեր,
Հըրամանը բեր շըների.
Ոռնաց Գելը ողորմելի։
350 ― Ի՜նչ թուղթ, ի՜նչ բան,
Ի՜նչ հըրաման
Կըհարցնի էս թըշնամին,
Կամ թե խառնակ էս նեղ ժամին
Կարդացող կա՜,
355 Հասկացող կա՜...
― Բա անտեր ես թողնում, գընում։
― Վա՜հ, ինչո՞ւ ես անտեր մընում.
Ինչքա՜ն տեր է գալիս քեզ, տե՜ս...
Անտերն ես եմ, որ, ա՛յ էսպես,
360 Առանց ընկեր ու առանց տեր
Պիտի գընամ ընկնեմ հանդեր...
Էնքան թակից ու մահակից,
Էնքան մարդկանց ու շան տակից`
Չեմ իմանում ինչ հըրաշքով,
365 Պոչատ ու կաղ, մի հատ աչքով
Թե չորս ոտը ուներ մորից,
Մի չորսն էլ փոխ առավ նորից
Ու շունչն էնտեղ քաշեց մին էլ,
370 Որ [էն եկող] մարդն էլ, շունն էլ
Մընացել են` ով գիտի ուր։
Ջարդված, հոգնած, տըխուր-տըխուր
Նըստեց, մի քիչ հանգիստ առավ.
375 Ուշքի եկավ ու միտք արավ.
― Էս էլ կյանքը` բարով-խերով,
Լիքը մարդով ու շըներով,
Սոված տեղըդ մի կտոր բան
Չեն թող անում` տանես բերան.
380 Բարեկամդ էլ Աղվեսի պես...
Էլ ո՞ւր գնաս, էլ ո՞նց ապրես...
Ա՜խ, տըմարդի. ա՜խ, անիրավ.
[Իսկի] տեսա՞ր, թե ինչ արավ։
Հալա դեռ կաց, Գել կասեն ինձ,
385 Թե մի ճանկըս կընկնես նորի՜ց,
Է՛ն բանն անեմ, [փորըս] վըկա
Մորըդ կաթը քըթիցդ գա։
Ասավ, պըրծավ,
390 Երկար սովից ծունկը կըտրած,
Սաստիկ ցավից հանգած, հատած,
Կաղին տալով,
Ժընգժընգալով
Գընաց` էնքան ման գա կըրկին,
395 Մինչև էլ եդ էն
Ճանկը գըցի
Ու քըձըձի։
Էլ քար ու [քոլ], էլ սար ու ձոր,
Ման եկավ ման, օրվան մի օր
400 Մի բացատում` մին էլ տեսավ ―
Կեռիկ-մեռիկ
Սանամերիկ,
405 Աղվեսն, ասես, գետնից բուսավ.
― Հա՜, վերջապես,
Գըտել եմ քեզ,
Կանչեց Գելը ճամփեն բըռնած
Ու իր հերսից էնպես ոռնաց,
410 Որ ով լսեց, գազան թե մարդ,
Հոգին դարձավ կորեկի հատ։
Բայց Աղվեսը [հանդարտ] ու պաղ,
[Գիլին էսպես դարձավ խաղաղ.]
― Դու մի խելոք մարդ ես, կարծես,
415 Բայց խոսքերըդ վայել չեն քեզ.
Մի նոր մարդի որ պատահեն,
Բարև կըտան, բարև կառնեն,
Հետո կասեն`
Ինչ որ կուզեն։
420 Ի՜նչ բան է սա,
Որ ես տեսա...
Էսքան անկիրթ,
Կոպիտ ու բիրտ...
Արդյոք գիտե՞ս,
425 Թե ով եմ ես,
Ինչ ցեղից եմ,
Ինչ տեղից եմ,
Ուր եմ գընում,
Ինչ եմ անում...
430 ― Գիտեմ, գիտեմ ինչ ցեխից ես,
Ցեխում հիմի թաղեմ մի քեզ,
Որ իմանաս, թե ոնց գիտեմ...
Հիշի՛ր, ինչ ես արել իմ դեմ.
Մըտիկ արա, արարքըդ տես,
435 Դու [անըզգամ, խաբլան] աղվես,
Որ ինչ պատիժ տամ քեզ հիմի,
Ինքդ էլ ասես` հորդ ողորմի.
Ոտքս կոտրած,
Պոչըս կըտրած,
440 . . . . . . . . . . . .
Աչքըս հանած...
― Այո՛, այո՛, աչքըդ հանած.
Դըրանից էլ դեմըդ կանգնած
Ով է, ով չի` չես ճանաչում,
445 Բերնիդ խոսքից չես ամաչում...
Ո՜նց թե Աղվես... ո՞վ է Աղվես...
Հընդու եկած բըժիշկ եմ ես.
Իմ արվեստի սիրուց հարբած`
Ոտըս բոբիկ, գըլուխըս բաց
450 Երկրե երկիր ման եմ գալի,
Թե որտեղ կա անճար հիվանդ.
Կաղին առողջ ոտն եմ տալի,
Համրին լեզու, կուրին աչքը...
Ո՜վ չի լսել իմ հըրաշքը...
455 ― Կաց... կարծես թե... մի օր... ես էլ...
Մի տեղ էդպես բան եմ լըսել...
Հընդո՜ւ... Հընդո՜ւ...
Հա՜, էն ես դու...
― Էս ամենը անփող, անվարձ,
460 Հոգուս խաթեր... և դու... հանկարծ...
Էդպես կոպիտ... սըտով... շառով...
Բավական էր... մընա՛ս բարով...
― Ո՛չ, կա՛ց, վարպետ, ի սեր աստծո,
Վերջին դըժբախտ դեպքից հետո,
465 Երբ փըչացան աչքերս էսպես,
Լավ չեմ տեսնում առաջըս ես,
Դու բժիշկ ես, լավ կիմանաս,
Մեզ կըներես ու կըմնաս
Մեր հանդերում, որտեղ կուզես,
470 Առատ կապրես, համով կուտես
Կըկվի ձագեր, լոր, սագ ու բադ,
Մենակ թե [ազատիր] ինձ էս ցավերից
Տուր լուս աչքըս, առույգ ոտըս,
475 Երկար պոչըս, փայլուն [բուրդըս].
Հոգուդ էլ է,
Օգուտ էլ է.
480 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Որ բըժշկի համար չըկան
Էս աշխարհքում արքա, իշխան,
Ըստրուկ ու տեր, խենթ ու խելոք,
485 Ողջ հավասար հիվանդ են լոկ...
Եվ դու քանի հիվանդ ես դեռ,
Ես եմ մեր մեջ իշխան ու տեր.―
Ինչ որ ասեմ ― պիտի լըսես,
Այլ կերպ` բուժել չեմ կարող ես...
490 ― Վարպետ, և էդ հարցում
Ինչո՞ւ ես մեզ տըգետ կարծում,
Ի՞նչ խոսք ունեմ ես դրա դեմ.
Թույն էլ որ տաս` պիտի խըմեմ.
495 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
― Դեզի միջին թաքցընեմ,
Կրակի շապիկ հագցնեմ,
[Քըրտընես ու պըրծընես] թոզ դառնաս,
500 Հող էիր` ետ հող դառնաս։
[Հոպլա], բժի՛շկ, պար արի,
Էս ինչ խելոք ճար արի...
― Ի՞նչ ես ասում, վարպետ ախպեր.
505 ― Քեզ եմ ասում, քիչ էլ կաց դեռ։
Սար ու ձոր ու գիլի փոր․
Դըրա վերջն էլ կա մի օր։
Էսօր դու ես, էգուց` ես,
510 Անհաստատ է կյանքն էսպես։
Հոպլա, բժիշկ, պար արի,
515 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Կապրես, վա՜յ էն ապրելուն,
Կըկուն կերթա` շինի բուն,
Բունը շինի, ձագ հանի,
Աղվեսն երթա, հա՛փ անի։
520 Հոպլա, բժիշկ, պար արի,
Վարպե՛տ, շո՛ւնչըս... վարպե՛տ, մեռա՜...
Դուրս արի տե՛ս... վարպետն ո՞ւր ա...
(Ծլկում է. Գելը դուրս է գալիս էրվելով,
525 Ծխի մեջ ― ուշքի է գալիս, որ վարպետը ―
չըկա)։
<Երկրորդ մաս>
Աղվեսը գելի մոտից փախած, Կըկվին ղրկում է, թե գնա
հավար գցի, բոլոր կենդանիներին հավաքի, հայտարարիր
գիլի անկումը, ես էլ գալիս եմ։
Բոլոր կենդանիներից հավաքված են հրապարակում ու
մի կողմից էլ գալիս են։ Աղմուկ, հուզում, իրարանցում։
Կըկուն մեյդան է բաց արել։
― Կուկու, կուկու,