EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
ընթերցող մարդկանց և տպագրական խոսքի [վարկը] արժեքը վայր գցում։ Երանի թե
միայն եղածը խեղաթյուրեին—դրանով չեն բավականանում, չեղած [սուտ] չլսված
բաներ են հնարում։
Կան [որոնք] «ուսում առած» պաշտոնյաներ զանազան հաստատությունների մեջ, և
դարձյալ նույն կաշառն ու նույն չինովնիկությունը, որ իսկի չէինք մտածիլ նրա մեջ։
Սրանց մեծ մասը այնքան էլ հիմար չեն, որ իրանք արածը հավանելի կարծեն։ Դրա
համար էլ մի մարդու պատահելիս գիտեն դուրեկան հառաչանքներ արձակել, խոսել
իդեալական բաներից և խնջույքներում հոտնկայս զանազան թանկագին ազգային
կենացներ խմել ու տաք խոսքեր ասել։
Կան և այնպիսիները, որոնք լոթիանա խոստովանում են իրանց ընթացքը և աշխատում
են [մի կերպ] բացատրել ու արդարացնել կյանքի պահանջներով, շրջանով, կարիքով և
այլն։
Ոմանք էլ ուրացած ու մոռացած ամեն անցյալ, և ամեն կապ կտրած, ցինիկաբար
ծաղրում են, գլուխները շարժելով ծիծաղում են, որ իրանք էլ մի օր բռնված են եղել այդ
քամիներով։
Բայց չէ՞ որ այս մարդիկը գրքեր են կարդացել, ուսում են առել, կրթվել են… [Հապա]
Ի՞նչ եղան այն բոլոր ուսուցիչների, գրողների, հրապարակախոսների ջանքերն ու
ազդեցությունները, ի՞նչ եղան այն մտքերն ու զգացմունքները, որոնցով երբեմն
ոգևորվում էին սրանք։
— Այն մտքերը դարձյալ ընկել են ցած, այն զգացմունքները դարձյալ ընկել են ցած։
Ընկել են ցա՜ծ… Այնտեղ կայան չկա մաքուր մտքերի ու սուրբ զգացմունքների համար,
և ահա դարձյալ մութն է, սառն ու ահռելի, ուր շարունակ հեծող թշվառության վրա ծափ
է տալիս, քրքջում [ու] է գազան կեղեքիչը, ոտնահարում ու բարձրաձայն ծաղրում ամեն
բան, ինչ որ վեհ ու մաքուր է աշխարհքում։
ԿԱՉԱՂԱԿՆԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄԸ
(Հին զրույց)
Զըրույց կա, թե Պիերուսի
Աղջիկները անըզգամ
Ձեն տըվեցին Ոլիմպոսի
Մուզաներին մի անգամ։
5 «Եկե՜ք, ասին, թե կարող եք,
Մեզ հետ երգի մըրցության...»
Ու էնքան էր [լիրբ, համարձակ]
Նըրանց կոչը մարտական,
Որ անմահներն` առած իրենց
10 Քընարները ոսկելար`
Ցած ճախրեցին Ոլիմպոսի
Բարձունքներից վեհափառ։
Ծավալվեցին վեհ երգերը...
Ու, ճըգնելով, նրանց մոտ
15 Պիերուսի աղջիկները
Ճըղճըղացին անամոթ։
Ճըղճըղացին` ինչպես [անմիտ]
Կաչաղակներ լեզվագար.
Եվ երբ լռեց երգն ու ճիչը,
20 Հանգավ վեճը ու պայքար,
Դարձել էին նրանք արդեն
Կաչաղակներ լեզվանի,
Որ անշնորհք գրչակներին
Ահեղ խրատ միշտ լինի.
25 Չըհանդըգնեն մըտնել վեճի
Ճըղճըղալով` նրանց հետ,
Որոնց աստված տվավ երգչի
Ձիրք ու քնար առհավետ։
ՄԵՐԺԱԾ ՕՐԵՆՔ
Բարձրադիր լանջում բարձր սարերի
Աղոթք է անում լուռ կանգնած մենակ
Հին հիշատակը հին-հին դարերի ―
Քրիստոնեից միանձանց մի վանք։
5 Նրա սըրածայր գմբեթը քարյա
Բարձրանում է վեր ― դեպի երկինքը,
Խաչակնքելով աշխարքի վերա
Օրհնում է մշակի արդար քրտինքը։
Այնտեղ խստակյաց միաբանություն
10 Ճգնում է միտքը աղոթքի տված,
Անհաղորդ երկրի վայելքին ունայն,
Մինչև որ յուր մոտ կըկանչե Աստված։
Չեն լսվում երբեք սուրբ հայրերի մոտ
Մարդոց խնջույքի ուրախ երգերը,
15 Եվ ոչ կանացի հայացքը խանդոտ
Հուզում է մեղքով խաղաղ սրտերը։
Երեք օր առաջ վաղ առավոտյան
Համընթաց մի սայլ մոտեցավ վանքին․―
Հեռու կողմերից ուխտավորք եկան
20 Երկրպագելու սրբոց մասունքին։
Եվ դղըրդալով բարեպաշտ մարդկանց
Առջև բացվեցան դռներն Աստծո տան,
Եվ մի ահավոր երկյուղով լցված,
Խաչակնքելով նրանք ներս մտան։
25 Սուրբ կամարները, սևացած արդեն,
Մի անգամ դարձյալ ծածկվեցան ծխով.
Ծխի մեջ վառվող մոմերի առջև
Ծունկ չոքած աղոթք արին երկյուղով։
Զոհը զենեցին և բաժանեցին,
30 Ապա սրբազան նըվերներ տարան
Այն աղոթարար միաբաններին.―
Մեղքի թողություն, օրհնություն առան
Բայց կատարվեցավ այլ մեծախորհուրդ
Ուխտ և ողջակեզ կյանքի հաշտության,
35 Փրկեց ակներև մահից մի հոգի,
Որ պիտի անմեղ կորչեր հավիտյան։
Ոչ արյուն թափվեց, ոչ հուր բարձրացավ,
Ոչ տեսանելի կանգնեցավ սեղան,
Հոգիները միայն անձայն խոսեցան ―
40 Վերածնվեցավ մատաղ աբեղան.
Եվ մաշված կրծքում կրքերը մարած
Ավելի սաստիկ եռացին նորից,
Իսկ այն ընտանիքն, ուխտը կատարած,
Դուրս գնաց արդեն վանքի դռներից։
45 Մարդոց մեղքով լի շեներից հեռու,
Սուրբ անապատը գիշերվա մթնում,
Ինչպես մի հսկա, ահռելի ուրու,
Ահա կանգնած է ահավոր, տրտում։
Նրա խցերից մեկում միայնակ
50 Մի երիտասարդ, տժգույն, դալկահար,
Ձիթի ճրագի աղոտ լույսի տակ,
Անկողնում անքուն տանջվում էր երկար։
Հազիվ հեռացան հախուռն մտքերը,
Որ քունն աչքերին մոտ չէին թողնում,
55 Հազիվ ծանրացան արտևանունքները ―
Քնեց աբեղան յուր կոշտ անկողնում,
Եվ հանկարծ կանգնեց նրա գլխի մոտ
Լուսեղեն մարմնով մի կույս երկնածին,
Կարեկցությամբ լի, բայց սաստիկ կրքոտ,
60 Աշխույժ հայացքով նայեց քնածին։
Նայում էր առ ժամ և կամաց-կամաց
Հասուն, լի կուրծքը ուռչում-իջնում էր,
Կարծես` երեսին մեղմածուփ ալյաց
Ճերմակ փրփուրը խաղալիս լիներ։
65 Ապա շնորհալի և խիստ հեզանազ
Շարժվածքով ճկուն մեջքը խոնարհեց,
Եվ տաք համբույրով վարդերանգ շրթանց
Քնածի տխուր ճակատը այրեց։
Զարթնեց աբեղան և զգաց հոգում
70 Մի ցավ, որ սաստիկ տանջում էր իրան.
Այնինչ այցելու ոգին երկնքում
Փայլատակում էր մի աստղի նման։
Դուրս նայեց տեսավ նորեկ արևը
Երկնքի ծայրը հրդեհ էր ձգել,
75 Նայեց աշխարքին, նայեց վերևը,
Եվ ուզեց իսկույն բոլորը գրկել...
Փոխվեցավ այսպես վանականն անմեղ,―
Յուր խուցը դարձավ առավել նեղլիկ,
Եվ մեղմ աղոթքի անդորրության տեղ
80 Հայտնվեց հոգում անծանոթ մրրիկ։
Ո՜վ զարմանք, արդեն սիրալի սրտով
Մի գիշերվա մեջ կարոտել էր նա,
Եվ ափսոսում էր, թե ինչու շուտով
Գնացին վանքի հյուրերն երեկվա։
85 Կարոտել էր նա․ և նրա աչքին,
Քավության ճերմակ շապիկը հագին
Միշտ երևում էր այն գերդաստանի
Վայելչահասակ դուստրը գեղանի։ ―
Երևում էր նա գլխակոր չոքած
90 Լուռ աղոթելիս սեղանի առաջ,
Կամ այստեղ նստած, կամ այնտեղ կանգնած`
Թախծալի, քնքուշ դեմքով սիրատանջ։
Ամենայն անգամ նրա տեղերին
Մոտիկ գնալիս, կամ թե կանգնելիս
95 Ծնկներն ու սիրտը դողդողում էին,
Եվ մարմնին ախորժ թմբիր էր գալիս։
Երկար ժամերով քարացած-անշարժ
Մի տեղ մնում էր նստած, գլխաքարշ ―
Ապրում էր մտքում երազած օրով,
100 Եվ ցնորմունքից ուշաբերվելով
Հաճախ անհանգիստ նա չարչարվում էր,
Լալիս էր ծածուկ, վանքից կորչում էր,
Եվ կատաղում էր, որ մի մարդ չըկար`
Յուր ցավն սփոփեր, կամ գեթ հասկանար...
105 Արդեն հրեղեն գունդն արեգակի
Ուժասպառ, հոգնած դեպի մայր թեքվեց.
Փուլ եկավ դարձյալ սիրտն աբեղայի ―
Գիշեր է հասնում. նա տրտում երգեց.―
«Արևը թռավ
110 Թռցըրեց, տարավ
Փայլուն շողերը․
Խավար գիշերը
Ծանրացավ ահա
Դաշտերի վերա։
115 Գերին արևի
Գլուխը դեպի
Արևմուտ ծռած
Մնաց սալարած։
Սպասում է նա,
120 Թե երբ կերևա
Երկնակամարից
Արևը նորից։
― Ա՛խ, շուտո՛վ բացվիր,
Արև կենսաձիր․
125 Գուրգուրիր կրկին
Արևածաղկին։
Հեռացար և դու
Անհայտ սիրատու.
Բոցոտ հայացքով
130 Լցրիր կըրակով
Սիրտս վշտահար
Եվ քեզ հետ տարար
Ուշքս ու միտքս…
Մթնեց երկինքս․
135 Ես էլ ծաղկի պես
Սպասում եմ քեզ․―
Ահա շվարած
Գլուխս ծռած,
Ես էլ եմ նայում,
140 Քո ճամփեն պահում․
Ծագի՜ր դու նաև,
Իմ հոգուս արև»։
Գիշերվա մթնում նեղ լուսամուտից
Երևում է լույսն աղոտ լամպարի․
145 Յուր անձուկ խցում նստած է հանգիստ
Ժիր վերակացուն հին սրբավայրի։
Կծղել են երկայն մազ ու միրուքը
Այն խստակրոն ծեր վանականի,
Հանգել են աչքերն, և հեգ ծերուկը
150 Չունի երեսին մի գիծ կենդանի։
Արդեն չորացած երկայն մատներով
Յուր սև համրիչի հատերն է քաշում,
Եվ խաղաղությամբ, դրախտի հուսով
Կյանքի մնացած ժամերը հաշվում։
155 Մահի հարվածից նա չի սարսափում,
Եվ բան չի խլում մահը նրանից,―
Երկրի հետ նրան ոչինչ չի կապում,
Ողջ սպասում է նա գերեզմանից։
Փոքրիկ դռնակը բացվեցավ.
160 Մի մեռելատիպ, բայց երիտասարդ,
Աչքերը վառված սևաշոր մտավ.
Եվ հարցրեց նրան ծերուկը հանդարտ.―
Ծեր վանահայրը
Ի՞նչ ունես, որդյակ։
Երիտասարդ աբեղան
Հայրիկ, ներիր ինձ,
165 Այսպես տարաժամ որ քեզ մոտ եկա․
Սիրտս ուզում է դուրս թռչել տեղից...
Այլևս համբերել չըկարողացա...
Վանահայրը
Համբերություն տա թող Բարձրյալը քեզ.
Բայց ինչո՞ւ համար հուզված ես այդպես։
Աբեղան
170 Ինձ ասա՛, հայր սուրբ, գաղտնիքը կենաց
Արդյոք օրենք է Աստծուց սահմանա՞ծ...
Վանահայրը (ընդհատելով)
Այո՛, Տեր Աստված աշխարքին, որդյակ,
Ապրելու համար տվել է օրենք,
Եվ մենք սրբությամբ, ինչպես օրինակ,
175 Այն օրենքները պիտի կատարենք։
Կատարենք, հայր սուրբ... ապա, երբ որ կա
Խնդրում եմ Տիրոջ այն սուրբ օրենքով,
Որով ապրում են մարդիկը Նորա,
Նաև մարդկային իմ իրավունքով...
180 Էլ ի՞նչ իրավունք... դու պաշտոնյա ես,
Մի սպասավոր Աստըծո տանը,
Պիտի տաճարի սեղանին նայես,
Աղոթես, ճգնես․ այս է քո բանը․
Եվ դրա համար չես մնալ անմաս ―
185 Բոլորի վարձը այնտեղ կըստանաս։
Ես ծառայում եմ, և իմ պաշտոնում,
Տեսնում ես, ահա, պակասավոր չեմ,
Երկնքի վարձը չեմ արհամարհում,
Բայց մի՞թե երկրում ես պիտի կորչեմ...
190 Մի մազ չի կորչիլ գլխիդ մազերից.
Մի՛ սնուցանիր սրտումդ կասկած։
Սակայն չէ՞ որ մեզ այս լեռ քարերի
Ճգնության համար չըստեղծեց Աստված։
Իմ օրերն այստեղ տխուր են անցնում․
195 Վառվում է սրտումս հուրը կենսական,
Ի՞նչու եք նրան դուք զոռով հանգցնում
Մահաշունչ գրկում խուլ առանձնության․
Կարոտ է հոգիս, թռչում է հրաթև,
Այս մենաստանի բարձըր պարսպից,
200 Չեմ կարող մնալ ես այսուհետև,
Եվ երբեք, մինչդեռ զրկված եմ կյանքից...
Այստեղ է կյանքը, այս սուրբ հարկի տակ․
Աղոթի՛ր, ճգնի՛ր, կըգտնես որդյակ։
Չէ՛, չեմ գտնում, հայր, աղոթքների մեջ
205 Եվ ոչ հոգեբուխ մեղեդիների,
Դարձյալ մնում է նա սաստիկ մի տենչ,
Մի տենչ անկատար, անհասանելի,
Սարսափում եմ ես.― մոտ է վտանգը ―
Իմ մահն ինձանից մոտիկ է, մոտիկ․
210 Այստեղ չեմ գտնում մխիթարանքը,
Որով շնչում են, ապրում են մարդիկ։
Ուրեմն չըկա, ինչ որ ուզում ես,
Եվ այդ ցնորք է, կամ փորձությունով
Նզովյալ չարը խարբալում* է քեզ
215 Հոգի կործանող յուր պատրանքներով։
Եթե նա չըկա, ոչինչ չեմ հարգում,
Ատում եմ և ինձ, իմ անձս միայնակ,
Ոչինչ չեմ գտնում այլևս աշխարքում ―
Լոկ խաբեություն և անմիտ տանջանք․―
220 Թող այնուհետև քանդվի նա իսպառ,
Նրա երեսին էլ կյանք չըծաղկի,
Թող մեռնեն մարդիկ, թող ուտեն իրար...
Ես էլ չեմ խղճում այստեղ ոչ ոքի։
Սակայն չէ, նա կա․ անբա՜խտ ալևոր,
225 Կուրծքդ երևի դեռ չէ եռացել,
Մենակ է աճել հասակդ բոլոր
Եվ առանց կյանքի հանգել, ծերացել․
Բայց երբ սոսկալի առանձնության մեջ
Ինձ պաշարում է սարսափը մահու
230 Եվ ունայնության մտքերն հոգեմաշ
*Խարբալել - վրդովել, խռովել, փորձել
Ինձ երևում են տխուր, ահարկու,
Շուրջս չեմ գտնում փրկության նշան։
Իսկ մահը, կարծես, չոքել է կրծքիս,
Միմիայն խորափոս, խավար գերեզման,
235 Միմիայն դժոխքն է երևում աչքիս,
Նա այն ժամանակ վրա է հասնում
Ինչպես լուսավոր շողն արևլուսի,
Փարատում հոգուս մռայլությունը,
Վանում մահաշունչ մտքերն մեկուսի,
240 Կյանքի ջերմությամբ լցվում է սիրտս...
Եվ ես զգում եմ, որ այն քաղցր ու նուրբ
Զգացմունքով է կենդանի մարդս․
Բայց ափսո՜ս, որ դու չըգիտես, հայր սուրբ։
Այն սուրբ հոգին է, կամ մի սուրբ հրեշտակ,
245 Որ այցելում է, ո՛վ արժանավորդ,
Եվ կյանքի մասին աստվածաբնակ
Այս սուրբ տաճարում քեզ տալիս հաղորդ։
Օ՜, չէ՛, չէ, հայր սուրբ, նա չէ իջանում,
Ինչպես սուրբ հոգին, Աստծո խորանից,
250 Եվ ոչ հրեշտակի պաշտոն է տանում,
Բայց ես շա՜տ հեռու, հեռու եմ նրանից։
Ա՜խ, նա պակաս է, նա չըկա այստեղ,
Մերժած է անգամ նրա անունը,
Եվ ահա դատա՜րկ, դատարկ է ահեղ
255 Օրենքի պաշտպան Աստուծո տունը։
Այդ խաղաղության թշնամին է չար,
Որ միշտ հեռու է ահիցը վանքի։
Նա չար չէ, հայր, այլ միակ հաշտարարը
Մարդու և կյանքի։
260 Ապա սո՞ւրբ է նա։
Սո՜ւրբ, ինչպես Աստված է և յուր օրենքը
Եվ սիրելի է, որքան և կյանքը...
Ես մեղք չեմ անում, հավատա հայրիկ...
Դուք ինչո՞ւ համար ինձ այստեղ բերիք․
265 Ես ի՞նչ եմ արել, չէ՞ ես էլ եմ մարդ,
Նրանցից մեկը, որ այնքան ազատ
Ապրում են իրանց ցանկություններով,
Որ աղոթում են ուրախ սրտերով...
Ինչո՞ւ համար է իմ աղոթքն այստեղ,
270 Ո՞ր մեղավորին կըտանե եդեմ...
Ինչո՞ւ համար եմ չարչարվում անմեղ,
Եվ եթե այսպես ես այնտեղ մեռնեմ,
Ձեզ կամ Աստըծուն ի՞նչ շահ իմ մահից...
Ուզում եմ ապրել․ հա՜յր․ կյանք տվեք ինձ...
275 Կյանք տալը Նրա ձեռքին է, որդի,
Մարդս ի՞նչ կաներ, որ շատ էլ ուզեր,
Բայց ասա՛, տեսնենք իղձը քո սրտի ―
Ի՞նչ ես կամենում։
Մի աղջկա սեր...
280 Պապանձվի՛ր, ո՛վ լիրբ, աչքիցս հեռացի՛ր,
Մի՛ ապականիր և մեր աղոթքը,
Շուտո՛վ, հեռացի՛ր, կամ գետինն անցիր,
Չըպղծի տաճարի սյամը քո ոտքը։
Քո սրտին արդեն տիրել է չարը,
285 Հեռացի՛ր, Աստծո բարկությունը տար,
Որ չըկործանե և այս տաճարը
Քեզ հասանելի պատուհասն արդար։
Կամ ապաշխարիր պահքով, աղոթքով,
Հեռու հալածիր դիվական կիրքը,
290 Էլ այդպիսի բան չանցնի քո մտքով...
Շո՛ւտ, առանձնացի՛ր, կարդա սուրբ գիրքը։
Չէ՛, էլ չեմ կարող․ հերիք էր ինչ որ
Առանձնության մեջ տանջվեցի լռած,
Էլ չի բռնանալ այս տենչատոչոր,
295 Սուրբ սիրո վրա քու սիրտը մեռած։
Արդ ես համարձակ խոստովանում եմ
Քո և աշխարքի առջև իմ սերը,
Եվ բոլոր հոգով արհամարհում եմ
Անցած դարերի խավար ծեսերը։
300 Դու էլ ես ապրել նախնյաց օրենքով,―
Ապրել ես միայնակ, մարդոց անօգուտ,
Այլև անկանոն, ցավալի կյանքով,
Մեղքեր ես միմիայն վաստակել հոգուդ։
Դու էլ, հնազանդ քո նախնյաց կարգին,
305 Ուխտեցիր տանել կյանքը վանական,
Բայց հաղթեց խավար բնության կամքին
Միշտ ամենազոր օրենքը բնության...
Չէ՛, չեմ ճանաչում, ես չեմ դավանում
Այնպիսի Աստված, օրենք անիրավ,
310 Որ անարգում է սերն ամուսնական․
Օրհնի՛ր, ծերունի, և մնաս բարյավ։
Սիրավառ սրտի համարձակ լեզվով
Ծերունու դիմաց խոսաց աբեղան,
Որ, բարկությունից սաստիկ դողալով,
315 Աստծո անունով նզովեց նրան։
Եվ մեծ դարպասը լուռ մենաստանի
Ծանըր ճռնչաց ու լայն բացվեցավ,
Վանքից մի հոգի հեռու ավանի
Ճանապարհն ընկավ․ օրը լուսացավ...
ԵՐԿՈՒ ԱՐՇԱՎԱՆՔ
Հանդես էր կազմել Հերովդես արքան
<1 անընթ.> հովտում։
[Եվ թռչում էր նա] նժույգը հեծած թագակիր, գոչում,
[ձայն էր] տալիս․
5 և [գոչում էր նա]... ձայնով ―
― Լսի՛ր, լեգեոն, Կեսարի ծառա,
աստվածային նորա հրամանով
արձակում եմ քեզ ազգերի վրա։
Գնացեք, ինչպես [հզոր] առյուծներ,
10 ուր... ոչխար անարգ հոտի մեջ,
ջարդեցեք և մանուկ, և ծեր։
Եվ թող Հռովմի փառք հավերժական
[փայլի] [սարսափով], տիրի արևի ելքից
մինչև մուտ...
Գոչում էր այսպես Հերովդես արքան։
15 Դուք մի՛ խռովեք, և թող ձեր հոգուն
չըտիրեն բնավ երկյուղ ու կասկած,
Տալիս եմ ահա ձեզ խաղաղություն,
որ չի ճանաչել աշխարհքը [երբեք]։
Ժամանակն հասավ ― շուտով ես կերթամ,
20 Աշխարհքն այլևս տեսնելու չէ ինձ,
բայց դուք կըտեսնեք ― մինչև [հավիտյան]
ես չեմ բաժանվիլ երբեք ձեզանից։
Այժըմ գնացեք <1 անընթ․> ազգերին,
ասացեք ինչ որ հայտնեցի ես ձեզ,
25 իր անձի պես սիրել ընկերին...
Ուղարկում եմ ձեզ Աստծո անունով,
Ինչպես հեզ գառներ գազանների մեջ,
Նրանք ձեզ կատեն, կըսպանեն մարմնով,
բայց հոգի եք դուք և չըկա ձեզ վերջ...
ՀԱՌԱՉԱՆՔ
(Հատվածներ)
Լեռնե՛ր, ներշընչված դարձյալ ձեզանով,
Ու ջերմ ըղձերըս, բախտից հալածված,
Ձեզ մոտ են թըռչում հախուռն երամով։
Կյանքի տըխրության ամպերի տակից
Հոգուս ձայները ձեզ բերում նըվեր։
Այնժամ էլ չէիր ինձ հանգիստ տալիս`
Հազար ցավերով, հազար ձևերով,―
Քեզ մոտ եմ գալիս, հայրենի՜ք իմ հեգ։
20 Էդ անդընդախոր ձորերըդ լըցնեմ։
Սըրտիս էս խորունկ վերքերի նըման․
Ձեզ մոտ եմ գալիս, ուզում եմ երգել։
25 Դուք էլ խոսեցե՜ք, դուք էլ պատմեցե՜ք
ՀԱՏՎԱԾ ԱՌԱՋԻՆ
Մի քանի տարի սըրանից առաջ,
30 Երբ որ հայրենիք էի ես գնում,
Այն մըթին ձորում, ուր որ քաղցրավաչ
Մեղեդու ձայնով Դեբեդն է վազում,
Ժայռերի գլխին, ուր բազկատարած
Աղոթք են անում Հաղպատ-Սանահին,
35 Գիշերը հասավ, ու ես դադարած
«Ղոնաղ» մնացի ծեր այգեպանին։
Նա տրտնջալով ծերության ընդդեմ
Քըթքթում էր յուր ծառերի տակին.
«Բարի օր, պապի», ու խոժոռադեմ
40 Ծերը ետ նայեց ձեռքը ճակատին։
Մի կասկածավոր ու խիստ հայացքով
Զննելուց հետո հոնքերը կիտեց,
Սաստիկ սառնությամբ պատասխան տալով
Դեպի յուր դափեն ինձ առաջնորդեց։
45 Նրա ետևից անխոս գընացի,
Փընթփնթացնում էր նա իմ առաջին ―
«Մեր բանը պրծավ, երբ էս ձորերի
Մըտերը սրանք էլ եկան սովրեցին։
Սա էր մնացել, սա էլ անպատճառ
50 Մեր գլխին մի նոր կրակ է բերում,―
Նոր դրած բեգյար, կամ իզուր մի շառ,
Թե չէ ինչ ունի էս խուլ ձորերում։
Եկած կըլինի, որ խաբար տանի,
Թե խելքը գլխին դեռ քանի գյուղ կա,
55 Ով յուր դռանը անասուն ունի,
Կամ որի կնգա աչքերում յուղ կա։
Կամ հին գերեզման քանդող կըլինի,
Կամ թե կըհամրի ծմակի ծառերը,
Կամ նրա համար, թե օրը քանի՞
60 Ձու են ածում մեր գյուղի հավերը...
Ո՞վ գիտի, հիմա ով վեր է կենում
Գլխին էս տեսակ գդակ է դնում...»
Լռեց ծերունին ծանըր տնքալով
Ու առաջ գնաց թին դիմհար տալով։
65 Իսկ երբ որ հասանք աղքատիկ դափին`
Ինձ հըրավիրեց, և յուր ունեցած
Շորի կտորը փռեց իմ տակին,
Ինքը առաջիս մնաց լուռ կանգնած։
Ճերմակ գլուխը ապա բարձրացրեց,
70 Հոնքերի տակից ազդու նայելով,
Որոտող ձայնով այսպես հարցըրեց,
Զզվանք ու զայրույթն հազիվ պահելով։
― Աղա՛, հարցնելը ամոթ չըլինի,
Հրամանքդ ի՞նչ մարդ ես, կամ ո՞րտեղից ուր...
75 Եվ չըսպասելով մի պատասխանի`
Ինքը շարունակ խոսեց կցկտուր.
― Ով էլ որ լինիս` բարով ես եկել,
Անփորձանք լինի քո ճանապարհը,
Աստված կյանք տա ձեզ, որ հարցնեք դուք էլ,
80 Թե ինչ ցավ ունի խեղճ ռանչպարը։
Աղքատ մարդիկ ենք, մեր ձորերի մեջ
Անց ենք կացնում մեր սև-սև օրերը.
Թե որքան ենք զուրկ, որքան ենք մենք խեղճ,
Էդ հաստատ գիտե Ինքը ― միայն Տերը։
85 Բայց դու էլ խելոք մի մարդ ես գիտուն,
Քո բարի աչքով տեսնում ես էլի,
Տկլոր ու սոված էսպես տարին բուն
Քարի-հողի հետ կռիվ ենք տալի։
Թե որ ձեռներս էլ մի բան է ընկնում,
90 Չենք կարողանում բերան հասցընենք...
Էսքան տանջվելով քրտինք ենք անում,
Էլ էն սևերեսն, էլ էն սովածն ենք...
― Ի՞նչիցն է, պապի, այսքան ճոխ երկրում,
Ւնչպես ասում ես, դժվար եք ապրում,
95 Վարձատրություն չե՞ք ստանում հողից,
Թե՞ նեղություն է գալիս մի տեղից։
― Մեր նեղությունը... քեզ ինչպե՞ս հայտնեմ,
Թող հաստատ լինի մեր թագավորը.
Ես ընչի տեր եմ, խոսեմ նրա դեմ,
100 Բայց Աստված կտրի մեր քաշած օրը...
Ի՞նչ անես, ախպե՛ր, ումի՞ց խռովես,
Պետք է համբերել, թե լավ թե օսալ...
Բայց դու չասացիր հրամանքդ ով ես,
Ուզում եմ քեզ հետ լիասիրտ խոսալ։
105 ― Ես քաղաքումը կարդում եմ, պապի։
«Հա՜, տիրացու ես, բա ինչո՞ւ չասիր...»
Կանչեց ծերունին ու իրեն դափի
Դռնից հեռացավ․ «Մի քիչ սպասիր»։
ՀԱՏՎԱԾ ԵՐԿՐՈՐԴ
Մըթնեց։ Ծերունին լուռ չարչարանքով
110 Մի քանի կոճղեր դըրեց կըրակին,
Նորից բարևեց իր երկրի կարգով
Ու բարի մաղթեց ջահել ղոնաղին։
Ու նըստոտեցինք իրար դեմ ու դեմ
Սաստությամբ վառվող կրակի շուրջը,
115 Մեր առջև ձորն էր թըշշում խավարչտին,
Մեր դեմը խաղում ձորերի շունչը։
Գիշերվան անքուն հավքերն են տըխուր
Ծըվում, ծըկլթում խավարի միջում,
«Որբն» է եղբորը կանչում ցավալուր,
120 Բուն է իր դաժան վայը կռընչում։
Ու ողջ միասին մի խորունկ թախիծ,
Մի մութ զարզանդ են գիշերին տալի...
Ահա տարածվեց հեռու ծըմակից
Եվ ձիգ ոռնոցը սովատանջ գիլի։
125 Ծանըր տընքալով թեք ընկավ ծերը,
Երկար կոթավոր չիբուխը լըցրեց․
Գիշերվա նըման կիտած նոթերը
Խուլ որոտալով էսպես հարցըրեց․
― Ի՞նչ կա քաղաքում, դե՛ պատմիր տեսնեմ,
130 Իմանամ, ես էլ ուրիշին ասեմ.
Մեռնող-ապրողից, թանգ ու էժանից,
Կամ նոր դուրս եկած գազեթից, բանից...
Երեք թագավոր, ասում են, իբրև,
Խելքս չի կտրում, որ էսպես լինի,
135 Խորհուրդ են արել, որ այսուհետև
Իր թախտից զըրկվի, ով կռիվ անի։
Ո՞վ է իմացել էսպես հրաշք բան։
Էլ ի՞նչ թագավոր կամ էլ ի՞նչ իշխան,
Որ կռիվ չանի, ուրիշին չըտիրի,
140 Մարդ չըկոտորի, երկիր չավերի...
― Է՛հ, Աստված սիրես, թող դրանց, պապի,
Ես շատ եմ զըզվել քաղքից, գազեթից,
Ի՞նչպես եք ապրում, դու ձեզնից պատմի,
Ձեր օր ու կյանքից, ձեր ցավ ու դարդից։
145 ― Ի՞նչ ես կորցըրել ― ընչի ման գալի,
Խոսեց ծերունին դառը խնդալով,
Բա մեռած հո չենք, ապրում ենք, էլի,
Ամեն մեռնողի երանի տալով։
Մեր ապրուստն ի՞նչ է.― մի կտոր չոր հաց,
150 Էն էլ հըրեն հա՜ ― երկընքից կախված։
Մի մարդ որ նըրա երեսը պահի`
Նըրա ապրուստը ի՞նչ պետք է լինի...
Ես քեզ օրինակ։ Էս խոր ձորերում
Էս է չորս քսան տարիս լըրացավ,
155 Ոչ մի խնդություն տեսա իմ օրում,
Ոչ էլ մի անգամ աչքըս լիացավ։
Ամբողջ ամառը առանց տաքիլեթ
Պըտիտ եմ գալի էս ձորի միջին,
Կըռիվս եմ տալի հազար ցավի հետ
160 Ու չեմ կարենում ― չեմ հասնում վերջին։
Վազներից էնքան օգուտ չի գալի,
Ինչ նրանց համար ես փող եմ տալի.
Գըլուխը քարը, գոնե փող լիներ,
Էլ ինչո՞ւ էսքան մարդ գանգատ կաներ։
165 Ջախ եմ հավաքում, կրակ եմ վառում,
Սրա համար էլ փող եմ վըճարում։
Էս դափեն ի՞նչ է ― մի երկու լատան,
Հինգ ու վեց անգամ տարան դատաստան։
Ասում են` գեջ ես կտրել դու մերին։
170 Իրանցն ասում են ու քեզ չեն լսում,
Մինչև չըտեսնես մեծին, պիսերին.
Հիմի տես նրանք ինչքան են ուզում։
Գողն էլ մի կըռնից, գելն էլ մյուս կըռնից,
Աչքըդ թեքեցիր ― բանիդ տերը չես.
175 Քաշում են տանից, քաշում են դըռնից,
Ու չես իմանում որ կողմը թըռչես։
Թե տանուտերին գանգատ եմ գնում,
Բան չեմ վաստակում բացի դուշմանից.
Գողերի հետքը իր տունն է տանում,
180 Համեցե՛ք դիվան ուզիր սըրանից։
Նստեցնում է քեզ մի երկու բաժակ
Տաք ջուր խմեցնում կամ մի թաս օղի.
― Դու գնա, պա՛պի, միամիտ քընիր,
Ես աչքի լուսը կըհանեմ գողի...
185 Դարձել է աշխարքն, ա՛խպեր, առ ու փախ,
Սերը դարձել սուր ու ջուրը ― արին,
Ոչ ամոթ ունի ուժեղը, ոչ վախ,
Վայը եկել է տարել տըկարին։
Երեկ իրիկուն էդ կողքիդ սընից
190 Կախ էին արած երեք հըրացան.
Տղեք են` փախած տանից, դիվանից,
Եկան ու ծեքին էլ ետ հեռացան։
Ո՞վ է մեղավոր... Միտք եմ անում, միտք,
Ու չեմ հասկանում ով է մեղավոր։
195 Հենց էն եմ տեսնում ― մութն, անգետ մարդիկ,
Էլ մենք ենք մեջտեղ տանջվում ամեն օր...
Մեր բանն էլ, ախպեր, էսպես է եկած,
Մենք լեզու չունենք ― ուժեղը Աստված։
Մեր հին ադաթից ընկել ենք, զըրկվել,
200 Նորն էլ չըգիտենք թե ինչ է եկել։
Էստեղ մեզ մոտիկ թավադներ ունենք,
Ամենքս, իմացիր, տասը տեր ունենք.
Փորներն ողողած, փոխկները թողած,
Կըռները կանթած` կըտերը կանգնած։
205 Մեկին մեր գյուղում մի թիզ հող ունի,
Թըքես մի ծերից մյուս ծերը կընկնի.
Ոչ ինքն է վարում, ոչ տալիս մեկին,
Բուռն է հավաքել գյուղացու հոգին։
Գնում է ուրշի ապրանքը տանում,
210 Թաքուն հավաքում իր հանդն է անում,
Աղմուկով քըշում իր հանդի միջից,
Շտրափ է առնում անմեղ տիրոջից։
Պարում է ձմեռն հարսանիքներում,
Կամ մեծավորի թեփշի է լիզում,
215 Մինչև մի քանի շահի է ճարում,
Էն էլ տանում է լափում Թիփլիզում։
Մի օր սա եկավ, թե չոբան Չատին
Ոչխարը թաքուն իմ հանդն է քաշել.
Չատին էլ կուլ չի գընաց թավադին.
220 ― Թող գա մի տեսնենք ― էդ ո՞վ է տեսել։
Աղաչանք արի, պաղատանք արի.
― Ա՛յ տղա, ասի, ետ քա՛շվի, հեռի՛,
Բեր ձեռը վեր կալ, անեծք չար բանին...
Բայց ի՞նչ հասկացնես բըռի չոբանին։
225 ― Չէ՜ որ չէ՛, ասավ, էն լեռ սարի պես
Գընաց դիք կանգնեց գեղի մեյդանում.
Էս դատաստանը, էս թավադն, էս ես,
Թող գա մի տեսնենք ինձ ինչ է անում։
Եկան իրարու, խոսք խոսքի հասավ,
230 Չատին մի քանի կոշտ խոսքեր ասավ.
Դե մարդիկ երբոր կռիվ են անում,
Մեջտեղ փըլավ չեն իրար բաժանում։
Մեր տանուտերն էլ, Աստված է օրհնել,
Էսպես մի բան էր պակաս նըրան էլ.
235 Մեկի պոչը միշտ մեկելի տակին,
Եկավ տաքացած, ճիպոտը ձեռքին։
Եկավ էս Չատնիս հաչիցը կապեց,
Ինչքան որ գիտես` քո ասած թակեց,
Թե` պետք է կորցնեմ քեզ էնքան հեռու,
240 Որ էլ չըտեսնես արևը Լոռու։
Մեր մեջ մի քանի ծեր մարդ ընտրեցինք,
Գնացինք թավադի ոտը խընդիրքով,
Ինչքան որ տվինք, ավել խընդրեցինք ―
Բանը վերջացնի գեղական կարգով։
245 Ախպե՛ր, ասեցինք, ի՞նչ արիք իրար,
Խոսք եք կռվացրել, արին հո չարիք.
Համ ծեծել տըվիր, համ ըշտրափըդ առ,
Արի վերջացրու, բոլ էլավ, հերիք։
Սա ոտը դրեց վերի թարեքին.
250 ― Էսքան ու էսքան բերեք, որ ներենք...
― Էս է ունեցածն Աստըծու տակին,
Էլ չըկա, ա՛խպեր, ո՞րտեղից բերենք։
Ինչ արինք` չարինք, չեկավ հավատի,
Գընաց ավելի բարձըր գանգատվեց,
255 Թե` ինքըս թավադ, թավադի որդի,
Ու չոբան Չատին ինձ ուշունց տըվեց...
Վերևից մի մարդ եկավ քննություն,
Միրուքը հաչա, աստղը ճակատին,
Եկավ, վեր եկավ, մըտավ քյոխվի տուն,
260 ― Ո՞րտեղ է, ասավ, էն չոբան Չատին...
Չատին էլ եկավ անճոռնի ու մեծ,
Էն փետի նըման մեջտեղը տընկվեց.
Ոչ օրենք գիտի, ոչ կարգն ու լեզուն,
Բերանը կապած սարի անասուն։
265 Քննությունն արին, բըռնեցին գյադին,
Թե` ի՞նչպես ուշունց կըտաս թավադին.
Բաց արին տեսան գըրած զակոնում,
Թե չոբան Չատին Սիբիր է գընում։
270 Գնացինք թավադի ոտը խընդիրքով,
Ինչ ուզեց տըվինք, հետն էլ խընդրեցինք`
Ա՛խպեր, ասեցինք, ի՞նչ արիք իրար,
275 Համ ծեծել տըվիր, համ ուզածըդ առ,
― Հո՛ գիտեք, ասավ, ես էլ խըղճի տեր,
Չեմ ուզում ընկնեմ արինն էդ տըղի,
Դըրա խիզանը մենակ էս գիշեր
280 Պետք է որ գըցի տեղը էս աղի...
Մարդը խիղճ ունի` էսպես է ասում.
Սըրանից ավել էլ ի՞նչ եք ուզում.
Բայց տըղամարդը, որ նամուս ունի,
Լավ է իմանում ինչ պատասխանի...
285 Երեկ իրիկուն էդ կողքիդ սընից
Կախ էին արած երեք հըրացան։
Քանի՜-քանի մարդ կորավ իր տանից,
Քանի՜-քանի մարդ դառավ մարդասպան...
Ո՞վ է մեղավոր։ Միտք եմ անում, միտք,
290 Ու չեմ հասկանում ով է մեղավոր.
Բայց իմ կարճ խելքով էնքանն եմ տեսնում ―
Ապրիլ չի լինիլ էսպես ամեն օր։
Մինը իր կամքին` ինչ ասես անի,
Մյուսը խոսելու իրավունք չունի.
295 Ես չասեմ, դու հո կարդացող մարդ ես,
Էն ո՞ր Աստվածն է կարգ դըրել էսպես...
Երկուսն էլ հայ են, ունեն մի հավատ,
Էլ ընչի մուժիկ, կամ էլ ի՞նչ թավադ.
Նըրա արինը կարմի՞ր է մերից,
300 Թե՞ ավել հունար դուրս կըգա ձեռից։
Թե չէ` թավադ ես` ինչ ուզես անես,
Ես չըկարենամ քեզ մի խոսք ասե՞լ...
Է՜հ, մի՛ խոսեցնի, Աստված կըսիրես,
Թե չէ մի ղաչաղ կըդառնամ ես էլ...
305 Լռեց ծերունին։ Իրար դեմ ու դեմ
Թիկնած էինք թեժ կըրակի շուրջը,
Մեր առջև ձորն էր թըշշում խավարչտին,
Մեր դեմը խաղում գիշերվան շունչը։
ՎԵՐՋԵՐԳ
Այստեղ, բարեկամ, ծերունու տրտում
310 Պատմության մասին խոսքս լրացավ.
Միառժամանակ գուցե քո սրտում
Օրվան խնջույքի ձայնը խլացավ.
Եվ քո հայացքը փայլից շլացած
Ակամա ընկավ այն մթին ձորը,
315 Ուր որ, տակավին բախտից հալածված.
Քաղցած ու վշտոտ վռչում* է ծերը.
Թերևս և քեզ յուր աղքատ դափում
Ներկայանում է մռայլ ծերունին,
Գուցե մի րոպե նաև քո հոգում
320 Նրա խոսքերը արձագանք տվին.
Գուցե ծերունու երգը ցավալի
Տրտմություն ազդեց նաև քո սրտին,
Բայց այդ դեռ այն չէ, որ այսքան տարի
Տանջեց այցելու երիտասարդին...
*Վռչալ - հառաչել
ԱՆՈՒՇ
(Համբարձման գիշերը)
Բազմած լուսնի նուրբ շողերին,
Հովի թևին` թըռչելով`
Փերիները սարի գըլխին
Հավաքվեցին գիշերով։
5 ― Եկե՜ք, քույրե՜ր, սեգ սարերի
Չըքնաղագեղ ոգիներ,
Եկե՜ք, ջահել սիրահարի
Սերը ողբանք վաղամեռ։
Օխտն աղբյուրից ջուր է առել
10 Կույս սափորով, լուռ ու մունջ,
Օխտը ծաղկից ծաղիկ քաղել,
Կապել սիրո ծաղկեփունջ։
Ջուրն ու ծաղիկ աստղունք դըրել,
Խընդիրք արել աստղերին,
15 Փափագ սըրտով խընդիրք արել`
Բարի ժըպտան իր սերին…
Ափսո՜ս, Անո՜ւշ, սարի ծաղիկ,
Ափսո՜ս իգիթ քու յարին.
Ափսո՜ս բոյիդ թելիկ-մելիկ,
20 Ափսո՜ս էդ ծով աչքերին…։
Ու նըրանց հետ` ցող-արցունքով
Լըցված սըրտերն ու աչեր`
Սարի ծաղկունք տըխուր սյուքով
Հառաչեցին էն գիշեր։
25 ― Վուշ-վո՜ւշ, Անո՜ւշ, վուշ-վո՜ւշ, քուրի՜կ,
Վո՜ւշ քու սերին, քու յարին…
Վուշ-վո՜ւշ, Սարո՜, վուշ-վո՜ւշ, իգի՜թ,
Վո՜ւշ քու սիրած սարերին…
― Եկե՜ք, քույրե՜ր, սեգ սարերի
30 Չըքնաղագեղ ոգիներ…
Ու փերիներն էսպես տըխուր
Երգում էին ողջ գիշեր։
Կանչում էին հըրաշալի
Հընչյուններով դյութական,
35 Ու հենց շողաց ցոլքն արևի`
Անտես, անհետ չըքացան։
Խոր սուզվեցին ակն աղբյուրի,
Մըտան կաղնին հաստաբուն,
Ու լեռնային վըտակների
40 Ալիքները պաղպաջուն։
Կանչում է կըրկին, կանչում անդադար
Էն չըքնաղ երկրի կարոտը անքուն,
Ու թևերն ահա փըռած տիրաբար`
Թըռչում է հոգիս, թըռչում դեպի տուն։
45 Ուր որ հայրենի օջախի առաջ
Վաղո՜ւց կարոտով ըսպասում են ինձ,
Ու ձըմռան երկար գիշերը նըստած`
Խոսում են Լոռու հին-հին քաջերից։
Դեպ էն սարերը, որ վես, վիթխարի,
50 Հարբած շարքերով բըռնած շուրջպարի,
Հըսկա՜ շուրջպարի բըռնած երկընքում,