EdUarD0110/hovh_tumanyan_seq2seq huggingface dataset:
Ծարավ, նոթի որդիք նորա...
Երբոր Ղևոնդ ու Ներսեսներ
Կըլնեն ազգիս առաջնորդներ,
15 Երբոր կանցնեն դառն ժամեր.
Ծարավ, նոթի որդիք նորա։
Ինչո՞ւ ես տխուր,
Թշվառ Հայաստան,
Է՞ր է վիզըդ ծուռ,
Մայր իմ սիրական.
5 . . . . . . . . . . .
Խոցալից սրտով մայր իմ Հայաստան.
Ինչո՞ւ աչերըդ
Լի են արտասուք,
Է՞ր ես խեղճ նայում
10 Դեպի արևմուտք.
Դուն ևս լավ գիտես,
Որ արևմուտքեն
15 Օգուտ չըկա քեզ
Զատ անբույժ վերքեն.
20 Քաջաց դամբարան,
Անջուր բուրաստան,
Խեղճ, անօգնական։
25 Շրջիր աչերդ,
Որդիքդ ցրված են,
Ժողովիր քաջերդ`
Արցունքդ կըսրբեն։
ՄԻ ԽՐԱՏ ՏԱՃԿԱՀԱՅԱՍՏԱՆՑՈՒՆ
Երբ դուք կլսեք, որ ամբողջ աշխարհ
Իր երկրի բերքը, արտադրությունքը...
Բյուր մաշինները, նոր հեռախոսը
Տանում է Ֆրանսիայի ամեն տեղ հռչակված
5 Համաշխարհային շքեղ հանդեսը,-
Դուք էլ, ի սեր Աստծո, հայ եղբայրք,
Աղաչում եմ ձեզ, քնած չմնաք,
Մտեք Հայաստան, առեք մի աման
Կրակ տված ձեր տների մոխրից,
10 Լցրեք լճերից` մի ուրիշ աման էլ`
Ձեր մորթված խեղճ որդվոց արյունից...
...Այս ամենն էլ հավաքած բարձեք
Հայաստանի հին սայլակի մեջը
Ու կամաց կամաց սայլը քշեցեք
15 Դեպ Ֆրանսիայի աշխարհանդեսը
Տարեք դարսեցեք հանդեսի մեջը
Ու ասացեք. «Եղբայրք եվրոպացիներ,
Նայեցեք, մենք էլ Հայաստանիցը
Բերել ենք թուրքի ձեռքի պտուղներ»:
20 ...Ոհ, Եվրոպ, Եվրոպ, նայիր երկնքին,
Այնտեղ է հասել հայի աղաղակ...
Դու, որ ճիշտ պատկերն ես Լանգթեմուրին,
Էլ քրիստոնեի ինչո՞ւ ծածկել ես դիմակ...
Դու, որ քո կոպեկը բարձր ես դասում,
25 Քան թե չորս միլիոն խեղճ ազգը հայոց,
Էլ ինչո՞ւ, ասա, ինչո՞ւ ես կրում
Դու «մարդասերի», «քրիստոնեի» անուն...
«ԹՈՂ ՓՉԵ ՔԱՄԻՆ» ԵՐԳԻ ԵՂԱՆԱԿԱՎ
Լուսնկա գիշեր.
Պայծառ երկնքում
Չկային սև ամպեր.
Աստղերն էին փայլում։
5 Հանդարտ ու տխուր
Լուռ էր բնություն,
Զի ամենայն ուր
Մորփեն էր տիրում։
Այդ ժամին, ընդարձակ
10 Արարատ դաշտով,
Մի տխուր էակ
Գնում էր ճեպով։
Մոտեցա նորան.
Ա՜խ, տեսնում եմ մի
15 Գեղեցկատիպ ու
Զվարթ պատանի։
Ո՞ւր ես շտապում,
Ասա՛, պատանի,
Անունդ, ազգանունդ,
20 Այսպես հարց արի։
– Դեպի Հայաստան,
Պատասխանեց ինձ,
Նորան օգնության,
Ցավին կարեկից։
25 Դեպի սրտիս միակ
Սիրած առարկան.
Անունս` Աղեքսանդր,
Ազգավ` Գոլոշյան։
Երբ «դեպ Հայաստան»
30 Բառը լսեցի,
Զարմանք ինձ պատեց,
Շվարած մնացի։
Փա՛ռք քեզ, տեր աստված,
Մտքումս ասացի.
35 Տաքացավ սառած
Արյունն հայ ազգի։
Եվ էլի դարձա
Ես դեպի նորան,
Այսպես խոսեցա
40 Ձայնիվ հեգնական.
Դարձի՛ր, պատանի,
Փոխի՛ր ընթացքդ.
Համապաստասխան
Չէ ուժիդ միտքդ։
45 Ձմեռն է սաստիկ
Հայաստան երկրի.
Դու միակ ծաղիկ,
Գարուն չես բերի։
Ամայացած է
50 Հայաստան աշխարհ.
Հայը ցրված է
Երկիրներ օտար։
Անցյալն է ողբում
Անդ բուն չարգուշակ.
55 Գյուղեր, քաղաքներ
Կան ողջ ավերակ։
Ծնողք, ազգական,
Եղբայր ու քույրեր,
Քեզ են սպասում
60 Անդուլ, անհամբեր։
Թո՛ղ այդ մտքերդ,
Քեզ են միշտ խնդրում
Բարեկամներդ։
65 Բացեց բերանը,
Խոր հոգվոց հանեց,
Երկու աչերից
Զույգ արցունք կաթեց։
– Ընկերությանն այն,
70 Որին երդվեցա,
Սրտովս ամենայն
Հպատակ, ծառա։
Ա՜խ, չկա հնար
Այլևս բաժանման.
75 Վճռած է արդեն`
«Դեպի Հայաստան»։
Ես իրագործել
Կամիմ մի սուրբ միտք,
Միայն քավ մոռնալ
80 Ծնողք, ընտանիք։
Այսուհետ պիտ լինի
Իմ բարձս չոր քար
Ու վառ լապտերս`
Լուսինը պայծառ։
85 Շքեղ դահլիճս`
Սոսկ անտառները.
Փափուկ մահիճս`
Կանաչ խոտերը։
Փափուկ վերմակս`
90 Մռայլ ամպերը.
«Ղույթուկ դոշակս»`
Կանաչ դաշտերը։
Մայրական «որդյակ»
Քաղցր բառի տեղ,
95 Լսեմ որոտ, կայծակ
Այսուհետև թող։
Եվ զի այն որոտ
Հայաստանինն է.
Ինձ համար անշուշտ
100 Հարաժամ քաղցր է։
Որոտք ծեր Մասյաց
Ճերմակ գագաթեն
Թե լսեմ, անկասկած
Ինձ համար քաղցր են։
105 Դե՛հ, գնաս բարյավ,
Գնա՛, Տեր ընդ քեզ,
Միայն հեգացյալ
Մորդ միշտ հիշես։
«Նատալիա» անունն
110 Մտքումդ ունենաս,
Ժամեժամ սպասում
Է քեզ, իմանաս։
Արևն է մտնում,
Իրիկուն գալիս,
115 Միշտ քեզ է հիշում
Աստղեր տեսնելիս։
Ամեն իրիկուն
Լուսնին նայելով
Անունդ է հիշում
120 Ու ասում լալով.
«Ա՜խ, երանի քեզ,
Ո՜վ պայծառ լուսին,
Որ միշտ տեսնում ես
Իմ Աղեքսանդրին»։
ՇՈՒՆՆ ՈՒ ԿԱՏՈՒՆ
Ժամանակով Կատուն ճոն էր,
Շունն էլ գըլխին գըդակ չուներ,
Միայն, գիտեմ ոչ` որդիանց որդի
Ճանկել էր մի գառան մորթի:
5 Եկավ մի օր, ձմեռվան մըտին,
Կատվի կուշտը տարավ մորթին:
― Բար՚ աջողում, ուստա Փիսո,
Գլուխըս մըրսեց, ի սեր Ասծո,
Ա՛ռ էս մորթին ու ինձ համար
10 Մի գդակ կարի գըլխիս հարմար:
Վարձիդ համար միամիտ մընա՛,
Համա-համա շատ չուշանա:
― Աչքիս վըրա, քեռի Քուչի,
Մի գըդակ ա, հո մի քուրք չի.
15 Քու թանկագին խաթեր համար
Ուրբաթ օրը համեցեք տար:
Փողի մասին ավելորդ ա,
Մեր մեջ խոսելն էլ ամոթ ա,
Ի՜նչ մեծ բան ա, տո՜, հե՛ր օրհնած,
20 Միա՜յն, միա՜յն մի գդակի վարձ:
Ուրբաթ օրը քեռի Քուչին`
Ուստից առաջ` բաց-բաց կուճին
Թափ-թափ տալով` ծանդըր ու մեծ,
Ուստա Կատվի շեմքում կանգնեց.
25 ― Ուստեն ո՞ւր ա... փափախս ո՞ւր ա...
― Մի քիչ կացի, հրես կերևա:
Ուստեն եկավ քուրքը հագին,
Շանը տեսավ, բեղի տակին
Իրեն-իրեն քիչ փընթփընթաց
30 Ու մուշտարու վըրա թընդաց.
― Ցուրտը տարա՞վ... վա՜հ, տընա՛շեն,
Չես թող անում մի շունչ քաշեն.
Հեշտ բան հո չի՞, հըլա նոր եմ
Ցըրցամ տըվել, թե որ կարեմ:
35 ― Դե հե՛ր օրհնած, էտե՛նց ասա,
Էդ բարկանալդ էլ ընչի՞ս ա:
Փող եմ տըվել, վախտին կարի,
Թե չէ` ասա, էգուց արի:
Համ ասում ես, համ չես կարում,
40 Համ խոսում ես, վըրես գոռում,
Հա՛մ, հա՛մ, հա՛մ, հա՛մ,
Քանի՞, ախպեր, գընամ ու գամ…
Ասավ Քուչին ու նեղացած
Վերադարձավ գըլուխը բաց:
45 Մին էլ եկավ, դարձյալ չըկար.
Էս անգամը դիպան իրար,
Էլ անպատիվ, անկարգ խոսքեր,
Էլ հին ու նո՜ր, էլ հերն ու մե՜ր,
Էլ գող Փիսո՜, էլ քաչալ Շո՜ւն...
50 Բանը հասավ դիվանբաշուն:
Շունը մինչև գընաց, եկավ,
Ուստա Կատուն կոտըրն ընկավ:
Գըլուխն առավ ու մի գիշեր,
Հայդե՛, կորավ. էն կորչիլն էր...
55 Էն օրվանից մինչև օրս էլ
Շունն էս բանը չի մոռացել.
Մըտքում հըլա դեռ պահում ա,
Որտեղ Կատվին պատահում ա,
Վեր ա թըռչում, վըրա վազում,
60 Իրեն մորթին ետ ա ուզում.
Իսկ սևերես Կատուն հանկարծ
Ետ ա դառնում ու բարկացած
Փըշտացնում ա. մըթամ նոր եմ
ԱՆԲԱԽՏ ՎԱՃԱՌԱԿԱՆՆԵՐ
Մի օր Չըղջիկն ու Ճայն եկան
Թե` ե՛կ դառնանք վաճառական:
Ասին ու խելք խելքի տըվին,
Հավան կացան, պայման դըրին.
5 Բայց` արի տես... որ փող չունեն:
Շատ միտք արին, թե ինչ անեն,
Վերջը եկան Փըշի մոտը,
Ընկան նըրա ձեռն ու ոտը,
Ու մուրհակով,
10 Շահով, կարգով,
Փող վեր առան բավականին,
Ինչքան պետք էր իրենց բանին:
Չիղջը մընաց, տընպահ դառավ,
Ճայը բոլոր փողերն առավ,
15 Առավ, նըստեց նավի միջին,
Հասավ Մըսըր, Չինումաչին,
Ֆարս, Հընդըստան,
Արաբըստան...
Է՛լ թանկագին քիրմանի շալ,
20 Է՛լ մարգարիտ, զըմրուխտ ու լալ,
Հընդու խուրմա, փըստա, բադամ,
Եվ... ո՜ր մեկի անունը տամ.
Ինչ որ տեսավ, աչքը սիրեց,
Առատ-առատ նավը լըցրեց.
25 Նավը լըցրեց հազար բարով
Ու ետ` եկած ճանապարհով
Ուրախ-ուրախ տուն էր գալի:
Ճամփին ծովում սարսափելի
Ալեկոծում, մըրրիկ ելավ,
30 Զարկեց, տարավ ապրանք ու նավ:
Միայն սովդաքյար* Ճայը էնօր
Ազատվեցավ մերկ ու տըկլոր:
Ազատվեցավ ― փառք իր Ասծուն,
Բայց ի՞նչ սըրտով խեղճը գա տուն.
35 Գա՜ ― ի՞նչ ասի պարտքատերին,
Ո՞նց երևա իր ընկերին...
Ընկերն էնտեղ` դուռը կըտրած,
Աչքը ճամփին, վիզը ծըռած,
Համրում է օրն օրի վըրա,
40 Թե` մեր Ճայը երբ պիտի գա...
Երկար նայեց,
Ճամփեն պահեց,
Շատ լավ ու վատ երազ տեսավ,
Մինչև պարտքի օրը հասավ,
45 Ու` մուրհակի թուղթը ձեռին,
Փուշը տընկվեց կըտեր ծերին:
― Է՛յ, բարեկամ, ի՞նչ բանի եք.
Էլ չեք ասում թե պարտք ունեք...
Գործ բըռնեցիք, հորս ողորմի,
50 Ետ տվեք դե փողըս հիմի:
Թուղթ եք տըվել` վախտ իմացեք,
Ամոթ, աբուռ, ահ ունեցեք...
Թալան հո չի՞... մեղք եմ ես էլ...
Ախպե՛ր, էսպես բա՞ն եք տեսել.
55 Ոսկի տա մարդ իրեն ձեռով,
Չըկարենա առնի զոռո՞վ...
Սրանից հետո դե արի դու
Ու ձեռ մեկնի աղքատ մարդու...
*վաճառական
Գոռգոռում էր ողջ թառակում,
60 Հայհոյում էր, խայտառակում.
Ամեն մարդ էլ, ով որ լըսում,
Հենց մի բերան էն էր ասում.
― Ա՛յ ամոթ ձեզ, Չըղջիկ ու Ճայ,
Ի՜նչ ենք լըսում. ― վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ.
65 Անուններըդ վաճառական,
Ու էս տեսակ խայտառակ բա՞ն...
Վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ,
Չըղջիկ ու Ճայ...
Չըղջիկն էսպես միշտ լըսելիս
70 Սիրտը բերնով դուրս էր գալիս:
Բարկանում էր իրեն մըտքում,
Անիծում էր, չըքում, թըքում.
― Ա՛յ քու տունը քանդվի, ա՛ Ճայ,
Ա՛յ դու դառնաս գըրողի փայ.
75 Էս ի՞նչ բան էր, որ դու արիր,
Գլուխս էս ի՞նչ փորձանք բերիր...
Ու խընդրում էր ամեն անգամ.
― Մի նեղանար, Փուշ բարեկամ,
Շատ ես կացել,
80 Կա՛ց մի քիչ էլ.
Թուղթ ըստացա երեկ Ճայից,
Թե` դուրս եկա Արաբիայից.
Որտեղ որ է` շուտով կըգա,
Դեռ մի բան էլ ավել կըտա...
85 ― Ես չեմ ուզում ավելն, ախպեր,
Կանխիկ համրած իմ փողը բեր.
Շահ եք գըրել,
Վախտ եք դըրել.
Ինչ գըրած ա, էն եմ ասում,
90 Ձեզնից ավել բան չեմ ուզում:
― Չէ՜, աղա Փուշ,
Թե վաղ, թե ուշ,
Փողն իր կարգին, շահն իր կարգին,
Իսկ պատիվըդ... ես իմ հոգին...
95 Ես հույս ունեմ... ասենք պարտք ենք...
Բայց չէ՞ ախար մենք էլ մարդ ենք...
Չէ՛, քու արածն ով մոռանա,
Իր Աստվածն էլ նա կուրանա...
Խեղճը էսպես լեզու ածավ,
100 Շատ հույս տըվավ, շատ խոստացավ,
Շատ սուտ ասավ պարտքատերին,
Շատ ըսպասեց իր ընկերին.
Բայց ընկերը չըկա՜, չըկա՜:
― Էս ի՜նչ ցավ էր. Աստված վըկա.
105 Ի՛նչ իմ բանն էր` մըտա մեջը,
Որ խայտառակ լինեմ վերջը...
Ի՞նչպես պըրծնեմ էս կըրակից,
Էս ահագին պարտքի տակից,
Էլ ի՞նչ ասեմ,
110 Ո՞նց ըսպասեմ.
Նա ե՞րբ կըգա, ի՞նչ իմանամ,
Ո՞ր ջուրն ընկնեմ... ո՞ւմ մոտ գընամ...
Շատ միտք արավ,
Դես դեն թըռավ,
115 Ինչ որ ուներ տանը, հագին,
Ողջ հավաքեց, տըվավ պարտքին,
Ցիփ մերկացավ:
Էլ չըպըրծավ:
Վերջը տեսավ, որ ճար չեղավ,
120 Թևեր առավ, ինքն էլ փախավ,
Փախավ, կորավ, որ էլ էնպես,
Դատարկ, սընանկ ու սևերես,
Ոչ պատահի պարտքատերին,
Ոչ երևա լույս աշխարհին:
125 Այնուհետև իր նամուսից,
Չըղջիկը` մերկ, փախած լուսից,
Ցերեկները դես դեն թաքչում,
Գիշերն է միշտ մըթնում թըռչում,
Որ չերևա իր թայ-թուշին*,
130 Ոչ պարտքատեր աղա-Փուշին:
Ճայն էլ ծովում,
Ճըչում, ծըվում,
Ջուրն է մըտնում,
Դուրս է պըրծնում,
135 Թևին տալիս,
Ման է գալիս,
Թե մի գուցե բախտը բանի,
Կորուստն էլ ետ ջըրից հանի:
Իսկ Փուշն, արդեն հույսը հատած,
140 Ճանկ ու ատամ սուր պատրաստած,
Կողքովն ով որ անց է կենում`
Քաշում է փեշն ու հարցընում,
Թե չե՞ն տեսել մեկն ու մեկին,
Էն լիրբ Ճային կամ Չըղջիկին.
145 Ու էն օրից մինչև օրս էլ
Մեկը մեկին դեռ չեն տեսել:
*ընկերներ
ՆԱՀԱՊԵՏԻ ՈՂԲԸ
Այս ի՞նչ ձայն է գալիս բարձրից, այս ի՞նչ կռռոց է տխուր,
Այն ի՞նչ շղթա վեր եթերքում, սլանում է դեպի ո՞ւր.
Ա՜խ, քեզ տեսնեմ, սիրուն կռունկ, անցյալ գարնան է՜յ
իմ հյուր.
Ինչո՞ւ նախկին բնեդ ելար, դեպ մեզ իջար, ա՜խ, ի զուր...
5 Կռունկ, ի տար, օ՜ն,
Դեհ, դեպի Տարոն
Թռի՛ր, սլացի՛ր,
Գնա հեռացիր։
Ա՛յ, ծիծեռնակն էլ եկել է, տեղ չի գտնում բուն շինի,
10 Օճորք չըկա, ողջ քանդվել են, ավերակումն ի՞նչ անի.
Քեզնից վերև, տե՛ս, արծիվը պտտվում է, զգույշ կացիր,
Սիրուն կռունկ, խախալ արա, գութան արա ու դարձիր.
Կռունկ, ի տար, օ՜ն
<Դեհ, դեպ ի Տարոն
15 Թռի՛ր, սլացի՛ր
Ես էլ պետք է ձեռքս առնեմ ջախջախ քնարս ու քեզ մոտ
Այս ավերակ պատի տակին կուչ գամ մինչև առավոտ.
Հնչե քնարս, թող վշտաձայն, խոսե սիրտս այս ցավոտ.
20 Ա՜խ, գիշերը տարի դառնար, չըլուսանար առավոտ.
Կռունկ, ի տար, օ՜ն,
<Դեհ, դեպի Տարոն
25 Վարք ու բարքով, խելք ու մտքով հատը հատին
չպատահին,
Ախ ու վախով պիտի ապրեն, վայ նրանց դառն օրերին.
Ա՜խ, դժվար է, սիրուն կռունկ, դժվար ապրել միասին,
Ընկեր լինի, թե հարևան, ծառա, տեր, թե ամուսին.
30 <Դեհ, դեպի Տարոն
Թե տեսանես ողջ Պարսկաստան, արաբ, հույն կամ
լեռնական
Զորք ժողոված ու պոկ եկած արշավում են Հայաստան.
35 Ասա, կռունկ, ասա, հոգիս, այդ ի՞նչ անթիվ զորք,
բաբան.
Ասա, կռունկ, ասա, հոգիս, Մամիկոնյանք էլ չըկա՞ն.
40 Գնա հեռացիր։
Մշու շքեղ մշուշապատ դաշտի միջով համարձակ
< . . . . . . . . . . . . . . . .
45 Սուրբ շիրիմներն իմ հայրերի` ահեղազոր դյուցազանց
Ոտնատակի անարգում են քյուրդ, տաճիկը լիրբ,
անսանձ,
Մշու սուլթան սուրբ Կարապետ մեր տաճարը վեհափառ
Ինչ, սև սգո քուրձ է հագել, ողբում է անմխիթար։
50 <Դեհ, դեպի Տարոն
Ա՜խ, թե տեսնես ազգիս բախտը... կտրուկ, քաջարի,
Մոլորել է ավերներում Տուրուբերան աշխարհի,
55 Կռունկ, ասա, բավական է, թափառելուց դադարի,
Ասա, կռունկ, ասա, հոգիս, ասա արի՛, ա՜խ, արի՛։
60 Գնա հեռացիր։
ՄԻ ԱՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ
Շատ անգամ պատմության մութ կետերը մեզ պարզաբանում և լրացնում են
ավանդություններն ու արձանագրությունները։ Բայց տարաբախտաբար մեր
ժողովուրդը դեռևս միայն ինքն ասում ու ինքն է լսում իրեն «պապական խոսքը»՝
ավանդությունը։ Գյուղացու պատմախոսի՝ ավանդապահ ծերուկի ձայնը դուրս չեկավ
իրեն օդայի չորս մրոտ պատերից։ Ճշմարիտ է, թեև եղան անձեր, որ փորձեր արին
այդ գործով զբաղվելու, բայց նրանք էլ դեռևս մի որոշ քայլ չարին և դեռ շատ հեռու են
իրենց նպատակին հասնելուց, հետևաբար, դեռ մեր գրականության մեջ համարյա
բոլորովին անմշակ և նույնիսկ պարապ է նրա տեղը։ Մեր պարբերական թերթերը,
մանավանդ «Նոր-Դարը», հորդոր են կարդում և հաճախակի հիշեցնում այդ թերին
լրացնելու մեծ անհրաժեշտությունը, հավաքելով ժողովրդի հոգու և մտավոր
ստեղծագործության արդյունքները։ Անկասկած սա ուրախալի երևույթ է և, ինչպես
երևում է, այդ ձայնը սկսում է արձագանք տալ։ Անշուշտ սա պետք է համարել
ուրախալի երևույթ. ցանկանում ենք սրտագին, որ «ասողին ճշմարիտ լսող լինի»։
Ժողովուրդը շատ նյութ ունի տալու ամեն մեկին։
Դեռ շատ պատմական տեղեր մեր հայրենիքում մնացել են անհայտ ոչ միայն
գիտնական աշխարհին, այլև մեր գրագետներին։ Այդ դասին է պատկանում և Լոռին՝
շնորհիվ յուր անմատչելի, ամուր դիրքի, որ մինչև այսօր պահել է ժողովրդի
դյուցազնական ոգին և ստեպ-ստեպ ավազակներ, «իգիթներ», «աժդահաներ» է
հարուցել և հարուցանում, իսկ վերջիններս «շլապկավորի» հետ չունին, և նրանց դուր
գալու համար պետք է իրենց տարազով երևալ նրանց ձորերում։ Շատ անգամ
հարցասերին չեն պատասխանում և թե պատասխանում են՝ ծուռ ու սխալ, որովհետև
վախենում են մի «խաթաբալա» չի դուրս գա մեջիցը։
Դսեղ գյուղը գտնվում է Լոռում, Ձորագետ (Բերգուջ կամ Դեբեդ) գետի աջ ափի վերա,
այնտեղ՝ ուր նրա երկու մեծ ճյուղերը միանում են։ Նա կղզիացած է Լոռու
անդնդախոր ձորերի մեջ գտնվող մի փոքրիկ հարթավայրի վերա, երեք կողմից
ձորերով, ժայռերով և չորրորդ կողմից՝ հարավից, մի փոքրիկ լեռնաշղթայով պատած։
Դսեղ բառը կարծելի է, որ «դուրս տեղ» բառերից լինի կրճատված յուր զատված
դիրքին հարմար։ Բնակիչները զուտ հայեր են՝ հարյուր տնից ավելի։ Դսեղը հայտնի է
յուր «իգիթներով», բնակիչների կյանքի սահմանը իրենց երկրագործական մաճն է,
հովվական մահակը և որսորդական հրացանը։ Խոսելով փոքրիշատե Դսեղի մասին,
իմ նպատակս է պատմել մի ավանդություն, որ իբրև տեղացի լսել եմ ծերերից։
Ավանդությունը սուրբ ու անշփոթ պահելու համար անհրաժեշտ են երկրի ամուր
դիրք և ժողովրդին խաղաղ կյանք․ բազմահալած մի ժողովուրդ չէ կարող սուրբ ու
անշփոթ պահել յուր «պապական խոսքը»՝ ավանդությունը։
Դսեղի դիրքը իսկապես շատ ամուր է, սակայն բազմաթիվ ավերակները ապացույց
են, որ աշխարհավեր փոթորիկներ են անցել այս տեղով և ինչ ասել կուզե, որ միայն
շինությունները չեն ենթարկվել նրանց կործանիչ ազդեցության։ Այդ ամուր
անկյունում ևս անպակաս է եղել խռովություն, սուր և հալածանք։ Նրա բնակիչները
ցրվել են զանազան կողմեր և այժմ ամբողջ գյուղեր են կազմում։ Եղել է ժամանակ, որ
գյուղն ամայի, անմարդաբնակ է մնացել, և բնակիչները գաղթել են
ժամանակավորապես, օրինակ՝ Վրաստան։ Դսեղ գյուղի հին նշանները ցույց են
տալիս, որ նա եղել է երբեմն մեծ և հարուստ։ Գյուղից շատ ու քիչ հեռավորության
վերա գյուղացիները շինության համար քար հանելու ժամանակ գետնի տակից
գտնում են տան պատեր, զանազան տեսակ ամանի կտորներ և այլ իրեր։
Գյուղացիներից մեկը, օրինակ, տան տեղ փորելու ժամանակ գտավ գետնի տակ երկու
մեծ սենյակի տեղ՝ սալած բավական մեծ-մեծ կարմիր ներկած աղյուսներով․ մի կողմը
կար մի փոքրիկ տաշտաձև ավազան քարյա, իսկ մեջտեղը մի աղյուս չորս մաս
բաժանած գծերով և ամեն մասում մի կնիք և մի տառ (ոչ հայերեն), որոնց
նշանակությունը դեռ չէ բացատրված: Դժբախտաբար չկարողացա ընդօրինակել այդ,
որովհետև վերան ցորենի շտեմարան էր շինած։ Գյուղացիները այդ տան տեղին
«Թագավորի աղջկա բաղնիս» են անվանում։ Գյուղի շրջակայքում կան շատ
հանգստարաններ, որոնցից մի քանիսն արդեն անհետացել են, և տեղերը
երկրագործի խոփն է վարում։
Գյուղի մեջ գտնվում են երկու հանգստարաններ՝ հին և նոր։ Հինը, որ բավականին մեծ
է, լիքն է խաչարձաններով։ Այդ խաչարձաններից նշանավոր են երկուսը՝
բարձրությամբ մոտ երկու սաժեն։ Նրանցից մեկը խաչարձանն է՝ կանգնած երեք մեծ
քարերից կազմած պատվանդանի վերա․ նրա գլուխն ևս, որպես առհասարակ
խաչարձաններինը, խոնարհեցրած է, գուցե անձրևից պահպանելու համար, և կոչվում
է «ծածկան» (ջոկ քար է)։ Նրա քանդակները շատ նուրբ են։
Խաչարձանի ճակատին (ծածկանի վերա) քանդակած է Փրկիչը՝ նստած դիրքով, աջ
ձեռքով բարձրացրած, իսկ ձախ ձեռքին բռնած մագաղաթ՝ վերան գրած՝ «Ես եմ լոյս
աշխարհի», շուրջը այլ պատկերներ և ներքև կա խաչած Հիսուսը. խաչի գլխին գրած է
«Սա է թագաւոր հրէից», աջ կողմից մի աջ և մի աղավնի, շուրջը՝ «Աջ Տեառն և հոգի
Աստուծոյ». ապա խաչյալ Հիսուսի բևեռած մի ձեռքից մինչև մյուսը խաչի վերա՝ «Ձեռք
որ զերկինս արարին տարածեցան ի խաչիս». խաչի մի կողմը կանգնած են
«Հովհաննես» և «Նիկոդիմոս», մյուս կողմն՝ «Աստվածածին» և «Հովսեփ», ձեռքին
«կտավ». խաչի ներքև գլուխն է «Ադամի»։
Պատվանդանի վերա կա հետևյալ արձանագրությունը, որ իսկապես մեր
ուշադրության ամենից ավելի արժանի մասն է։
Ի թվ. ՉԼ.
Ողորմութեամբն Աստուծոյ ես Տէրունս որդի Խալըլին իմ աղբէրացովս կանգնեցի
զԽէչս յանուն Գրիգորոյ որ զուր և դառն մահուամբ ի Քրիստոս փոխեցաւ որ է
պարծանաց և զմարդոյ եղբայր մեր որք երկրպագէք յաղաւթս յիշեցէք», պատվանդանի
ձախ երեսին՝ «Վահրամ յիշեցէք»։
Նույն հանգստարանում հիշյալ արձանից դեպի արևմտա-հյուսիս գտնվում է մի այլ
արձան՝ չորսանկյունի և չորս երեսն ևս քանդակած։ Այդ քանդակների
նշանակությունը զանազան կերպով են բացատրում գյուղացիները։
Նրա պատվանդանի վերա կա հետևյալ բավական անմիտ արձանագրությունը. «Ես
Վահրամ զաւտար շինաբ քաննկ թողի վկայ ապնայն Գագկայ Խորիշահ ով խափանէ
յժը հայրապետաց նզովեսցի Տէր Աստուած ողորմի մխիթարչին»։
Գյուղացիները մեր հիշած երկու հուշարձանները համարում են քույր և եղբոր
խաչարձաններ։ Առաջինին եղբայր―Լուսավորիչ, երկրորդին քույր―Աստվածածին
անվանելով։ Այժմ մենք կաշխատենք գտնել, արդյոք այդ ավանդությունը հիմք
ստանո՞ւմ է մեր պատմագրերից ևս։
Առաջինի արձանագրությունից իմացանք, որ զուր ու դառն մահվամբ ի Քրիստոս
փոխված մի անձնավորություն է Գրիգոր անունով․ իսկ երկրորդից չիմացանք, թե
Գագիկի՞նն է թե՞ Խորիշահինը։ Եթե ենթադրենք՝ ժողովրդի ավանդությունը ճշմարիտ
է, և քույր ու եղբայր են դրանք, ուրեմն այս մահարձանն էլ քրոջ համարելով՝ կարող է
Խորիշահինը լինել և ոչ Գագիկինը, որովհետև Խորիշահ կնոջ անուն է և ոչ Գագիկ։
Սակայն ովքե՞ր են դրանք։
Մեր կարծիքով, առաջինը պետք է լինի Գրիգոր Մամիկոնյան Մարզպանը՝ որ
ապրում էր ԺԲ դարում և Խորիշահը՝ նրա քույրը։ Դսեղ գյուղին մոտերքը գտնվող
սուրբ Գրիգոր կոչված մի վանքի արձանագրության մեջ հիշված է «ԹՎ. ՈՂ. Գրիգոր
որդի Մարծպանայ…»― «ԹՎ. ՈԿԶ-Ես Կոստանդ որդի Գրիգոր<ի>, թոռն
Համազասպայ…»։ Իսկ մեր պատմիչներից էլ Կիրակոս պատմագիրը, որ
ժամանակակից էր Գրիգոր Մամիկոնյանին և Սանահին էր ուսանում վանական
վարդապետի մոտ, որ նույնպես մոտ է Դսեղին, Նետողաց ազգի սովորությունները
պատմելուց հետո գրում է. «Զայս ամենայն պատմեաց մեզ Գրիգոր Մամիկոնեան…»։
Մի ուրիշ տեղ ևս. «Յետ Համազասպայ եղև Մարզպան Հայոց Գրիգոր Մամիկոնեան
ամս տասն զոր սպանեն խազերք…»։ Նույն դարու պատմաբաններից շատերն են
հիշում այդ Գրիգորին։
Իսկ երկրորդը՝ Աստվածածինը, պետք է լինի սրա քույրը՝ Խորիշահը, որպես հիշած է
սուրբ Գրիգորի արձանագրության մեջ «Ամքլեա դայեակ Խորիշահի դստեր
Մարզպանայ…». իսկ մենք գիտենք, որ վերոհիշյալ Գրիգորն ևս Մարզպանի որդին էր։
Կիրակոս պատմագիրը գրում է… «զոր Քուրդ անուանէին հայ ազգաւ կրօնիւք
քրիստոնեայ և որդիք իւր Վաչե և Հասան և կին նորա Խորիշահ յազգէ Մամիկոնէից
դուստր Մարզպանայ քոյր Ասլան-Պէկին և Գրիգորոյ…»։
Մենք կարծում ենք, որ հուշարձանների և ս. Գրիգորի անունով վանքի
արձանագիրները և Կիրակոս պատմիչի խոսքերը բավական հաստատություններ են,
որ այդ գերեզմանները Մամիկոնյան Գրիգորինն և նրա քույր Խորիշահինն են։
Սակայն լսենք, թե ժողովուրդը ինչ ձևով է պատմում այդ ավանդությունը։
Մամիկոնյանները ԺԱ և ԺԲ դարերում գոյություն ունեին Դսեղ գյուղում և այնտեղ
իրենց համար կալվածներ ունեին, որպես հիշված է արձանագրությունների մեջ,
որոնցից հայտնի են Ասլանբէկ և Գրիգոր՝ որդիք Մարծպանայ. Համլիկ՝ որդի
Սմբատայ, Մարծպան՝ որդի Սարգսի, Սարգիս՝ որդի Սմբատայ, որդւոյ
Համազասպայ-Մարծպանայ, Կոստանդ՝ որդի Գրիգորի, թոռն Համազասպայ,
Համազասպ Մամիկոնեան. Վասակ՝ որդի Սմբատայ։
Բայց ահա և ավանդությունը։
Մի ժամանակ, երբ Հայոց թագավորությունը արդեն վերջացել էր, ամեն մարդ ինքն
յուր գլխի տեր և թագավոր էր համարում։ Ահա այս Լուսավորիչն էլ այն ժամանակ
յուր համար զորք ու տերություն «սարքած» ժողովուրդը խաղաղ կառավարում էր ու
«թշնամու աչքը հանում»։ «Անօրենները», որպես իրենց սովորությունն էր, հավաքվել
էին իրանց երկրիցը, «չու քաշել», ուրիշ աշխարհներ էին քանդում ավարառության ու
սպանության համար։
Այս Լուսավորիչը (Գրիգորը), որ մի խելոք, արթուն ու քաջ մարդ է եղել,
պահապաններ է կարգել սահմաններումն ու Դդի1) գլխին մարդիկ դրել, որ եթե մի
անսովոր շարժում տեսնեն՝ զանգահարեն, իմաց անեն իշխանին։ «Անօրենները» եկան
մոտեցան մեր երկրի սահմանին և իմացան Lուսավորիչ իշխանի զորության,
քաջության մասին։ Նրանց գլխավորը, որ մի խորամանկ և խելոք մարդ է եղել,
կանգնեցրել է յուր զորքին ու ասել. «Քաջությունը երկու տեսակ է, նրանցից մեկը
բազկի է, որի զորությամբ հասել ենք մինչև այստեղ, իսկ մյուսը՝ խելքի, որ գերազանց
է բազկի քաջությունից. շատ բաներ պատմում են այս երկրի իշխանի ու ժողովրդի
քաջության մասին, և դուք տեսնում եք, թե որքան անմատչելի է երկիրը։ Ասում են, որ
այդ իշխանը պահակներ, դիտողներ ունի կարգած, և մենք մինչև առաջ դրանց չձեռք
բերենք՝ չենք կարող մոտենալ իշխանական շենին»։ Այսպես խոսեց և յուր զորքերից
կորովիները մի խումբ կանացի շորով՝ ներքուստ զինվոր, ճանապարհ ընկան իրենց
տիրոջ հրամանը կատարելու։ Մնացած զորքը նույն տեղում պետք է սպասեր մինչև
գիշերվա հասնելը։ Ուղարկված զինվորները հասան և կանացի շորով իբրև
ուխտավոր, ամեն բան վերջացրին իրենց տիրոջ հրամանի համեմատ՝ «պահակներին
ու դիտողներին սպանեցին»։ Յուր ապարանքում քնած միջոցին բարբարոսները
հարձակվում են վայրենաբար շենի վերա։ Գրիգոր իշխանը աղմուկ լսելով, վեր թռավ,
առավ յուր սուրը և վազեց թշնամու առաջ, բայց արդեն ուշ էր զորքը կարգի բերել․
սարսահար ժողովրդի մի մասը փախան ձորերը, մի մասը կռվեցավ և մեռավ այնտեղ,
1 Դիդ երևի դետ, դիտել բառիցն է հորինված։ Այդպես կոչվում է Դսեղ գյուղի մոտ գտնված մի փոքրիկ բլուր։
սպանվեցավ և Գրիգոր իշխանը։ Նրա քույրը (Խորիշահ), լսելով այս, սուր առավ և
վազեց եղբորն օգնություն, կռվեց և նա ևս սպանվեցավ այնտեղ և քույր ու եղբայր
թաղվեցան, ուր որ ընկան։ Անօրենները ավերեցին, քանդեցին շենը, որը կրակեցին,
որը ավար առան ժողովրդի ստացվածքից։ Ժողովուրդը արձան կանգնեց յուր քաջ
նահատակների վերա և հարգեց ու որդոց-որդի ավանդեց նրանց արարքն ու
վախճանը մեզ։
Ինչպես ընթերցողը տեսնում է, այս ավանդությունը ամենևին չէ հակառակում
Կիրակոս պատմագրի պատմածին՝ Գրիգոր Մամիկոնյանի մահվան մասին։
Այս բոլորը ի նկատի առնելով, մեզ համար անկասկածելի է, որ հիշյալ
խաչարձանները պատմական հիշատակներ են Գրիգոր Մամիկոնյանի և նրա
Խորիշահ քրոջ վերա։
ԱՒԱՆԴՈՒԹԻՒՆ
Ասեմ որդեակ և լո՛ւր հուշիկ
Հարց անցելոյն բանք անուշիկ.
Ասէր Ներսէս սէգ ծերունին
Եւ հառաչէր հէգ ծերունին։
5 Տեղի դիրքը
Դաշտ փոքրադիր և բոլորակ
Ի կենտրոնի չքնաղ բլրակ,
Յերից կողմանցն խորակորք
Պատեն դաշտին զբոլորք.
10 Ժայռք ամեհիք [հնադարեան]
Բացեալ զկուրծսն յաղթական
Որպես միակ անպարտելի
Ընդիմամարտ ժամանակի.
Վկա անցիցն հինօրեան
15 Եւ հնութեանցն պահարան
Ի նա յանմերձ վայրի անդ
Են ձեռակերտ ապաստանք,
Ուր մին բազէ սրաթռիչ
Շինէ ձագուցն իւր զբուն`
20 Եւ վայր հանգիստ աշխատանաց
Գտեալ գործէ ժիր մեղուն
Եւ լերկ կրծքին կատաղի
Զարկէ գետը փրփրալի,
Կորուսանէ զիւրն զթափ
25 Եւ անկանի ի մրափ.
Ծփան ալիք հանդարտացեալ
Եւ ընդ ափունս խաղ առեալ
Առվայր լռիկ և խլաձայն...
ՄԱՐՈՆ
Մեր գյուղն էն է, որ հըպարտ,
Լեռների մեջ միգապատ,
Խոր ձորերի քարափին`
Ձեռը տըված ճակատին`
5 Միտք է անում տըխրադեմ․
Ի՞նչ է ուզում` չըգիտեմ…
Պաս չենք էնտեղ մենք ուտում,
Ու ջերմեռանդ աղոթում,
Ժամ ենք գնում ամեն օր․
10 Բայց միշտ ցավեր նորանոր,
Միշտ մի աղետ, մի վընաս
Գալիս են մեզ անպակաս։
Ահա պատմեմ ձեզ մի դեպք,
Մի պատմություն, որ երբեք
15 Հիշատակով տըխրալի
Սըրտիս հանգիստ չի տալի։
Մեր գյուղից վեր մինչ էսօր
Կա ուռենի մի սըգվոր։
Մեծ անտառից նա զատված,
20 Մարդու կացնից ազատված`
Կանգնած է դեռ ու շոգին
Հով է տալի մըշակին։
Գիժ, լեռնային մի վըտակ
Խոխոջում է նըրա տակ,
25 Խաղում կանաչ մարգերին։
Էն առվակում կեսօրին,
Երբոր շոգից նեղանում,
Գընում էինք լողանում։
Տըկլոր, աշխույժ խըմբակով,
30 Աղաղակով, աղմուկով
Խաղում էինք, վազվըզում
Գույն-գույն մանրիկ ավազում։
Կամ հետևում հևիհև
Թիթեռնիկին ոսկեթև,
35 Ու միշտ հոգնած ժամանակ,
Էն մենավոր ծառի տակ
Նըստում տըխուր մի քարի,
Գերեզմանին Մարոյի…
Մարո՜, անբա՜խտ, վաղամե՜ռ,
40 Դու մանկության իմ ընկեր,
Ո՜րքան ենք մենք խաղացել,
Իրար սիրել ու ծեծե՜լ…
Ժիր էր Մարոն, դուրեկան,
Նոր էր ինը տարեկան,
45 Նըրանց տունը երբ մի օր
Եկան երկու եկավոր։
Ու Մարոյի մայրիկը
Երբ որ բերավ, դրավ լիքը
Խոնչեն նըրանց առաջին,
50 ― Շնորհակալ ենք մենք, ասին․
Տաշտներըդ լի հաց լինի,
Դուռներըդ միշտ բաց լինի․
Հաց չենք ուզում ձեզանից,
Հող տըվեք մեզ ձեր տանից…
55 Էն ժամանակ Մարոյի
Հայրիկն առավ արաղի
Լիքը բաժակն ու ասաց․
― Կամքըդ լինի, տեր Աստված…
Նըշանեցին Մարոյին,
60 Տըվին չոբան Կարոյին։
Չոբան Կարոն սարերի
Մի հովիվ էր վիթխարի․
Բոյ-բուսաթին նայելիս
Մարդու զարզանդ էր գալիս․
65 Բայց զոքանչը անսահման
Սիրում, փարում էր նըրան։
Շատ էր սիրում և Մարոն․
― Լավն է, ասում էր, Կարոն,
Բերում է ինձ ամեն օր
70 Կանփետ, չամիչ ու խընձոր…
Մին էլ Կարոն աղմուկով
Եկավ զուռնով-թըմբուկով,
Ու Մարոյին զուգեցին,
Երեսին քող ձըգեցին,
75 Հինա դըրին ձեռքերը…
Եկավ խաչով տերտերը,
Տարավ ժամում կանգնեցրեց․
― Տե՞ր ես, որդյա՛կ, հարցըրեց։
― Տեր եմ, ասավ մեր Կարոն,
80 Լուռ կանգնած էր միշտ Մարոն…
Հայրն էլ եկավ ու ծեսին
Էսպես օրհնեց իր փեսին․
― Ջաղացիդ միշտ հերթ լինի,
Մեջքըդ ամուր բերդ լինի…
85 Իսկ երբ հնչեց «տարան-հա՜»-ն,
Նըրան փեսի տուն տարան։
Պսակեցին Մարոյին,
Տըվին չոբան Կարոյին։
Թե գըրբացի չար ջանքով,
90 Գիր ու կապով, բըժժանքով
Մանուկ սիրտը կըտրեցին,
Կամ թե նըրա հանդերձին,
Էն անհոգի չար ջադուն
Քըսեց գիլի ճըրագուն…
95 Էդ չիմացավ ոչ ոք պարզ,
Միայն փոքրիկ նորահարս
Մարոն ատեց իր մարդուն․
Փախավ, եկավ ետ հոր տուն։
Եկավ լացեց նա վըշտոտ․
100 ― Ես չեմ գընալ նրա մոտ․
Ես սիրում եմ մայրիկին,
Ես չեմ ուզում լինեմ կին…
Հայրիկն էնժամ բարկացավ,
Ծեծեց նըրան ու ասավ․
105 ― Դո՛ւրս իմ տանից, սևերե՛ս,
Ետ չընայես դեպի մեզ,
Ոտ չըդնես էլ տունըս,
Մըրոտեցիր անունս…
Լալով, ծածկած իր դեմքը,
110 Թողեց Մարոն հոր շեմքը։
Ու հալածված իր հորից,
Փախած չոբան Կարոյից,
Սոված, պատռած շորերով,
Կորչում էր նա օրերով։
115 Կուչ էր գալիս խըղճալի
Օջախի շուրջ օտարի
Կամ թափառում մեն-մենակ
Մեր հանդերում շարունակ։
Շատ ամիսներ անց կացան…
120 Դիմաց սարից մի չոբան
Ձեն էր տալիս մի օր մեզ,