Chẩn đoán và điều trị tăng natri máu
Tăng natri máu là một rối loạn điện giải phổ biến được định nghĩa là khi nồng độ natri huyết thanh vượt quá 145 mmol/L. Tuy nhiên, tăng natri máu không chỉ là vấn đề cân bằng nội môi của natri mà còn liên quan đến giảm tổng lượng nước trong cơ thể, thường xảy ra ở những người cao tuổi, suy yếu hay nhiễm trùng cấp tính nặng. 1. Tăng natri máu là gì? Tăng natri máulà khi nồng độ natri tăng cao trên ngưỡng giới hạn sinh lý bình thường trong máu. Các triệu chứng ban đầu củatăng natri máucó thể là cảm giác khát, yếu,buồn nônvà chán ăn; khi tình trạng nghiêm trọng hơn, người bệnh có thể diễn tiến tới tri giác nhầm lẫn,co giật cơvà chảy máu trong hoặc xung quanh não. Nồng độ natri huyết thanh bình thường là từ 135 đến 145 mmol/L.Tăng natri máuthường được định nghĩa là khi mức natri huyết thanh hơn 145 mmol / L. Tuy nhiên, các triệu chứng nghiêm trọng củatăng natri máuthường chỉ xảy ra khi mức natri từ trên 160 mmol /L. Khi tiếp cận vớităng natri máutrên thực tế lâm sàng, bác sĩ thường phân loại người bệnh theo tình trạng dịch ngoại bào là giảm thể tích, thể tích bình thường và tăng thể tích
Theo đó,tăng natri máugiảm thể tích có thể xảy ra do mất nước như đổ mồ hôi, nôn mửa,tiêu chảy, dùngthuốc lợi tiểuhoặc dobệnh thận.Tăng natri máuvới thể tích bình thường có thể là dosốt, cảm giác khát không thích hợp, tăng nhịp thở kéo dài,bệnh đái tháo nhạtvà do sử dụng lithium.Tăng natri máukèm tăng thể tích có thể là do cường aldosteron, dùng quá liều dung dịch muối ưu trương 3% hoặc natri bicarbonate hay hiếm gặp là do ăn quá nhiều muối. Tuy nhiên, trước bệnh nhân có xét nghiệm làtăng natri máu, cần chú ý loại trừ khả năng nồng độ protein trong máu quá thấp có thể dẫn đến nồng độ natri cao giả tạo. Tiếp cận lúc này là cần đo áp lực thẩm thấu thực sự trong máu vàáp lực thẩm thấu nước tiểu, vì ion Na đóng vai trò quan trọng trong duy trì áp lực thẩm thấu của các chất dịch trong cơ thể. Tăng natri máunhìn chung là tình trạngrối loạn điện giảikhá phổ biến, xảy ra từ 0,3 đến 1% số bệnh nhân nằm viện và tỷ lệ này sẽ cao hơn ở bệnh nhân nằm khoa hồi sức với sự chăm sóc toàn diện đến từ bên ngoài. Đối tượng thường gặp phảităng natri máu là ở trẻ sơ sinh, người già hay tri giác hạn chế và có mối tương quan với sự tăng nguy cơ tử vong trong viện. 2
2. Triệu chứng của tăng natri máu như thế nào? Triệu chứng cơ bản củatăng natri máulà khát nước. Lúc này, người bệnh sẽ có phản xạ cần được uống nước liên tục. Tuy nhiên, khả năng này sẽ gặp hạn chế ở trẻ nhỏ, bệnh nhân già yếu hay hôn mê. Do đó, tình trạngtăng natri máusẽ diễn tiến nặng dần. Nồng độ muối quá cao khiến co rút tế bào não, gây rarối loạn tri giác,nhầm lẫn, co giật cơ và nghiêm trọng làhôn mêcó thể xảy ra. Các triệu chứngtăng natri máunặng thường là khi nồng độ natri huyết tương tăng cao lên trên 157 mmol / L so với nồng độ trong máu bình thường khoảng 135 tựa 145 mmol / L. Khi giá trị này tăng trên 180 mmol / L sẽ có liên quan đến tăng tỷ lệ tử vong cao. Tuy nhiên, mức natri cao như vậy hiếm khi xảy ra đơn độc mà không có các bệnh lý nặng nề khác cùng xảy ra. Nhìn chung, triệu chứng củatăng natri máutrong các trường hợp là tương tự nhau, không đặc hiệu cho nguyên nhân gây ratăng natrilà gì. Tuy nhiên, việc tìm kiếm bệnh nguyên và điều chỉnh mới thực sự là mục tiêu củađiều trịtăng natri máu. 3
Tuy nhiên, việc tìm kiếm bệnh nguyên và điều chỉnh mới thực sự là mục tiêu củađiều trịtăng natri máu. 3. Nguyên nhân của tăng natri máu là gì? 3.1 Tăng natri máu giảm thể tích Tăng natri máugiảm thể tích thường xảy ra khi cơ thể bịmất nướchay thiếu nước hoặchạ kali máu: Uống không đủ nước, thường gặp ở những bệnh nhân cao tuổi hoặc người khuyết tật không thể uống nước khi bị khát Mất quá nhiều nước từ đường tiết niệu do bệnh lý tại thận hay dùngthuốc lợi tiểuthẩm thấu Mất nước do bài tiết quá nhiều mồ hôi Tiêu chảy nước nghiêm trọng, thường do tác nhân virus gâyviêm dạ dày ruột 3.2 Tăng natri máu với thể tích bình thường Ở những người có thể tích ngoại bào bình thường, tình trạngtăng natri máuthường do sự bài tiết quá mức nước từ thận do bệnh đái tháo nhạt gây ra, liên quan đến việc sản xuất không đầy đủ hormone vasopressin từtuyến yênhoặc suy giảm khả năng đáp ứng của thận với vasopressin. 3.3 Tăng natri máu tăng thể tích Một lượng chất lỏng ưu trương với nồng độ chất hòa tan cao hơnhuyết tươngsinh lý tồn tại tự phát trong cơ thể là tương đối hiếm gặp
Theo đó,tăng natri máutăng thể tích chỉ có thể xảy ra trên các bệnh nhân hồi sức được nuôi ăn hoàn toàn với một khối lượng lớn dung dịch bicarbonate natri đậm đặc. Tương tự như vậy, khi truyền quá nhiều dung dịch muối ưu trương nhằm cải thiện nhanh tình trạng hạ natri máu cũng khiếntăng natri máuquá mức. Ngoài ra, tronghội chứng Conn, do phì đại tuyến thượng thậnlàm cường aldosteron tiên phát dẫn đến tăng tái hấp thu muối nước, thường không dẫn đếntăng natri máuquá mức trừ khi người bệnh cũng có hạn chế uống nước. Cuối cùng, nguyên nhântăng natri máutăng thể tích do ngộ độc muối là nguyên nhân phổ biến nhất ở trẻ em hay một số người trưởng thành có vấn đề về sức khỏe tâm thần. Hành động dẫn tới điều này là khi họ uống nước biển hoặc nước tương một cách không kiểm soát. 4. Cách chẩn đoán và điều trị tăng natri máu như thế nào? Chẩn đoán tăng natri máulà hoàn toàn dựa vào xét nghiệm máu cho thấy nồng độ natri cao hơn 145 mmol / L. Các triệu chứngtăng natri máunhư trên chỉ có giá trị gợi ý, không đặc hiệu cho các tình trạng rối loạn điện giải nói riêng cũng như rối loạn tri giác do nguyên nhân chuyển hóa nói chung
Khichẩn đoán tăng natri máuđược xác lập, bệnh nguyên cũng cần được xác định nhằm định hướng cho việcđiều trị tăng natri máu. Theo đó, việcđiều trị tăng natri máulà dựa trên tình trạng thể tích dịch ngoại bào là thiếu, đủ hay dư thừa. Trong trường hợptăng natri máulà do thiếu nước, nền tảng của điều trị làbù dịch tích cực, quản lý cân bằng nước xuất nhập để khắc phục tình trạng thiếu nước tương đối. Nước có thể được bù vào cơ thể bằng đường uống hoặc tiêm tĩnh mạch. Tuy nhiên, việc truyền một thể tích lớn nước lại không thể được cho vào tĩnh mạch trong một thời gian ngắn vì sự giảm áp suất thẩm thấu máu sẽ dẫn đến vỡ hồng cầu, cần phải kết hợp với dung dịch với dextrose hoặc cũng có thể sử dụng cả dung dịchnước muối sinh lý. Tuy nhiên, việc điều chỉnh quá nhanh tình trạngtăng natri máucũng có khả năng rất nguy hiểm, đặc biệt là não và dễ gâyphù não, dẫn đến co giật,tổn thương não vĩnh viễnhoặc tử vong. Ngược lại, nếutăng natri máudo bệnh đái tháo nhạt dorối loạn chức năng nội tiếtcủa não thì có thể được điều trị bằng cách bổ sung desmopressin
Ngược lại, nếutăng natri máudo bệnh đái tháo nhạt dorối loạn chức năng nội tiếtcủa não thì có thể được điều trị bằng cách bổ sung desmopressin. Nếu bệnh đái tháo nhạt là do các vấn đề về thận, cần chú ý điều chỉnh chức năng thận cũng như cân nhắc cácthuốc lợi tiểulàm tăng thải nước qua thận. Tóm lại, natri là cation chiếm ưu thế trong dịch ngoại bào và cần thiết cho việc duy trì thể tích nội mạch. Do đó,tăng natri máusẽ ảnh hưởng đến các quá trình chuyển hóa trong cơ thể nên cần kịp thời chủ động điều chỉnh tùy theo nguyên nhân phù hợp, nhất là đối với các bệnh nhân hồi sức hay trẻ em, người già yếu, người hạn chế tâm thần.