Vai trò của xét nghiệm calprotectin và dấu ấn sinh học trong chẩn đoán viêm loét đại tràng chảy máu
Bài được viết bởi Thạc sĩ, Bác sĩ Mai Viễn Phương - Bác sĩ nội soi tiêu hóa - Khoa Khám bệnh & Nội khoa - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Central Park. Xét nghiệm calprotectin và dấu ấn sinh học cung cấp những thông tin giá trị biểu hiện cho tình trạng viêm đường tiêu hóa. Đây được xem là những công cụ chẩn đoán nhanh, hiệu quả và giúp theo dõi điều trị đối với các bệnh đường tiêu hóa như viêm đại tràng chảy máu. 1. Chẩn đoán xác định viêm loét đại tràng chảy máu Chẩn đoán xác địnhviêm loét đại tràng chảy máudựa vào nhiều yếu tố bao gồm triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm, đặc điểm hình ảnh nội soi và mô bệnh học: Triệu chứng lâm sàng (các triệu chứng xuất hiện ít nhất 4 tuần):Tiêu chảy, đại tiện ra máu số lượng ít hoặc nhiều, đau bụng trong hoặc xung quanh thời gian đại tiện. Cần loại trừ các bệnh lýnhiễm trùng đường tiêu hóa. Xét nghiệm:Thiếu máu thiếu sắt, tăng tiểu cầu, giảmalbuminmáu, các tự kháng thể (DANCA), tăng calprotectin trong phân. Đặc điểm hình ảnh nội soi đại trực tràng: Tổn thương viêm lan tỏa đặc trưng tạitrực tràng
Đặc điểm hình ảnh nội soi đại trực tràng: Tổn thương viêm lan tỏa đặc trưng tạitrực tràng. Sau đó, lan dần lên các đoạn phía trên củađại tràngvới các đặc điểm như mất mạng lưới hình thái mao mạch, mất nếp gấp đại tràng, niêm mạc phù nề, xung huyết, xuất tiết, có nhiều trợt loét, loét trên bề mặt, dễ chảy máu khi bơm hơi hoặc chạm đèn, rỉ máu thật sự. Những trường hợp viêm mạn tính lâu ngày có thể thấy hình ảnh giảpolyp. Đặc điểm mô bệnh học: Tăng thâm nhập bạch cầu đơn nhân ở lớp màng liên kết biểu mô, sự biến mất của tế bào hình đài bài tiết mucin, các khe tuyến méo mó, chia nhánh, teo, vi áp xe ở khe tuyến. 2. Chẩn đoán mức độ viêm loét đại tràng chảy máu Có thể phân loạiviêm loét đại tràng chảy máutheo các thể dựa vào vị trí, mức độ nặng, tuổi khởi phát và các biểu hiện ngoài đường tiêu hóa. Trong đó, phân loại Montreal đánh giá cả vị trí và mức độ nặng được ứng dụng nhiều nhất. Vai trò của các xét nghiệm:Các xét nghiệm ban đầu đối với bệnh nhânviêm loét đại tràng chảy máubao gồm công thức máu, điện giải đố, xét nghiệm đánh giá chức năng gan thận, nồng độ sắt, vitamin D, protein phản ứng C (CRP) và calprotectin trong phân
Các xét nghiệm miễn dịch và xét nghiệm vi sinh nhằm loại trừ C. difficile cũng cần được tiến hành. 2.1. Vai trò của xét nghiệm calprotectin trong phân Một đặc điểm của các bệnh lý viêm ruột mạn tính trong đó cóviêm loét đại tràng chảy máulà sự thâm nhập của cácbạch cầutrung tính vào khe tuyến của biểu mô ruột và lớp màng đệm ở biểu mô do vậy trong phân sẽ có các thành phần của bạch cầu. Nếu không có sự xuất hiện của bạch cầu trong phân, có thể loại trừ các bệnh lýviêm ruột mạn tínhvà đi theo các hướng chẩn đoán khác.Bên cạnh việc xét nghiệm trực tiếp tìm bạch cầu trong phân bằngxanh methylen, hiện nay, đã có một số xét nghiệm phân giúp phát hiện bạch cầu trong phân và được ứng dụng để đánh giá mức độ nặng của bệnh lý IBD trên lâm sàng.Calprotectincó nguồn gốc từ các tế bào bạch cầu hạt, là protein gắn canxi được ứng dụng như một dấu ấn chẩn đoán cho các trường hợp tiêu chảy do bệnh lý viêm đường ruột. Ngoài ra, chỉ số này cũng phản ánh phần nào “mức độ viêm” của đại tràng do vậy có thể được ứng dụng như một phương pháp theo dối không xâm nhập trong quá trình điều trị
Tương tự như vậy, lactoferrin, một protein từ tế bào bạch cầu đa nhân trung tính, đã chứng minh được có khả năng giúp chẩn đoán phân biệt giữa IBD vàhội chứng ruột kích thích. 2.2. Vai trò của xét nghiệm dấu ấn sinh học Hai dấu ấn sinh học được sử dụng phổ biến nhất là kháng thể kháng bào tương quanh nhân bạch cầu trung tính (perinuclear antineutrophil cytoplasmic antibodies - DANCAS) và kháng thể kháng Saccharomyces cerevisiae (anti-Saccharomyces cerevisiae antibodies - ASCAs). Theo các nghiên cứu, tỷ lệ phát hiện được pANCAS ở bệnh nhânviêm loét đại tràng chảy máulên đến 65%. Trong khi tỉ lệ kháng thể này dương tính ở bệnh nhânCrohnlà dưới 10%.Ngược lại, ASCA đặc hiệu với các tổn thương ở ruột non do Crohn hơn với tỉ lệ dương tính lên đến 40 - 60% các trường hợp. Tuy nhiên, tỷ lệ ASCA dương tính ở các bệnh lý tổn thương ruột non khác như Celiac cũng khá cao (40 - 60%). Bên cạnh đó là một gợi ý giúp phân biệt giữa IBD và các bệnh lý đường ruột khác, các dấu ấn sinh học này còn là công cụ để tiên lượng trong quá trình điều trị. Nồng độ pANCA cao có tương quan với nguy cơviêm hậu môn nhân tạovà miệng nối hồi tràng - hậu môn sau khi cắt toàn bộ đại tràng
Nồng độ pANCA cao có tương quan với nguy cơviêm hậu môn nhân tạovà miệng nối hồi tràng - hậu môn sau khi cắt toàn bộ đại tràng. Một số dấu ấn sinh học khác cũng đang được nghiên cứu ở bệnh nhân IBD như kháng thể với lớp màng ngoài của lớp vỏ E.coli (outer membrane 0 E.coli cell wall) hay J2 peptide là một chuỗi RNA có nguồn gốc liên quan đến Pseudomonas fluorescens. Cả hai dấu ấn này được chứng minh có liên quan đến Crohn nhiều hơn VLĐTTCM và không thật sự hiệu quả trong việc phân biệt các type của IBD. Việc ứng dụng các dấu ấn sinh học trong phân biệt giữaviêm loét đại tràng chảy máuvà Crohn hiện vẫn còn nhiều khó khăn, đặc biệt ở nhóm bệnh nhân viêm đại tràng thể không điển hình. Nếu chỉ sử dụng PANCA dương tính đơn thuần thì không giúp phân biệt giữa hai bệnh lý này nhưng phối hợp thêm ASCA có thể nâng tỉ lệ chẩn đoán chính xác lên. Những bệnh nhân có pANCA+ASCA- thường gặp ở VLĐTTCM hơn với độ nhạy từ 44 - 58% và độ đặc hiệu từ 81 - 98% trong khi pANCA-ASCA+ hay gặp trong Crohn có tổn thương ở ruột non hơn với độ nhạy từ 30 - 64% và độ đặc hiệu từ 92 - 97%
Trong tương lai, sự phối hợp thêm Ompc và 12 peptide được kỳ vọng giúp phân biệt được giữaviêm loét đại tràng chảy máuvà Crohn.