Tổng quan về thuốc gây mê qua đường hô hấp
Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi Thạc sĩ, Bác sĩ Tạ Quang Hùng -Khoa Ngoại tổng hợp - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Đà Nẵng. Nếu chuẩn bị phải trải qua một cuộc phẫu thuật, bệnh nhân thường được gây mê để chìm sâu vào giấc ngủ, tạm quên đi cảm giác đau đớn. Bác sĩ thường gây mê với các ca phẫu thuật kéo dài hoặc các ca phẫu thuật yêu cầu người bệnh cố định trong một tư thế không thoải mái. Có 2 loại thuốc gây mê chính là: thuốc gây mê qua đường hô hấp và gây mê qua tĩnh mạch. 1. Khi nào cần gây mê? Việcgây mêgiúp bệnh nhân chìm sâu vào giấc ngủ và không cảm thấy đau đớn gì trong suốt quá trình phẫu thuật. Sau khi kết thúc ca phẫu thuật, bác sĩ sẽ cho các thuốc để giúp bệnh nhân tỉnh lại nhanh chóng và bệnh nhân cũng không có bất kỳ ký ức gì về quá trình vừa trải qua. Nếu bệnh nhân phải thở máy trong quá trình gây mê phẫu thuật, khi có đầy đủ các điều kiện, bệnh nhân sẽ được ngắt kết nối với máy thở để có thể thở tự nhiên như bình thường một cách an toàn. Sau đó, bệnh nhân được đưa vào phòng hồi sức theo dõi kỹ càng và sử dụng thuốc giảm đau theo đúng chỉ định. Bệnh nhân có thể sẽ cảm thấy hơi lơ mơ, buồn ngủ, buồn nôn sau phẫu thuật nhưng cảm giác này sẽ sớm biến mất
Bệnh nhân có thể sẽ cảm thấy hơi lơ mơ, buồn ngủ, buồn nôn sau phẫu thuật nhưng cảm giác này sẽ sớm biến mất. Khi cơ thể dần ổn định bệnh nhân sẽ được chuyển về phòng bệnh thông thường hoặc về nhà. 2. Thuốc gây mê là thuốc gì? Thuốc gây mê là thuốc ức chế có hồi phụchệ thần kinh trung ươngở liều điều trị. Có tác dụng làm mất ý thức, mất cảm giác (đau, nóng, lạnh...), mất phản xạ, giãn mềm cơ nhưng không gây xáo trộn chức năng tuần hoàn và hô hấp. Thuốc gây mê gây ức chế thần kinh trung ương theo thứ tự: Các trung khu trên vỏ não - vỏ não - dưới vỏ não và tủy sống. Theo đường sử dụng, thuốc gây mê được chia thành 2 loại: Thuốc gây mê qua đường hô hấp: Ether Ethylic, Nitrogen oxyd (N2O), Cloroform, Desfluran, Halothan, Enfluran, Isofluran, Methoxyfluran, Sevofluran... Thuốc gây mê qua đường tĩnh mạch: Thiopental, Propofol, Ketamin (Ketalar), Fentanyl, Etomidat, Gamma OH... 3. Tiêu chí đánh giá thuốc gây mê Một thuốc gây mê lý tưởng cần phải đáp ứng được các yêu cầu sau: Có tác dụng gây mê đủ mạnh và đủ dùng trong phẫu thuật Gây mê nhanh, tác dụng êm dịu, hồi tỉnh nhanh Làm mất phản xạ và giãn cơ ở mức độ thích hợp cho phẫu thuật, không ảnh hưởng đến hệ hô hấp và tuần hoàn
Mức độ an toàn cao, không có tác dụng phụ ở liều điều trị, ít độc Không cháy nổ, dễ bảo quản, chi phí hợp lý Tuy nhiên không một thuốc gây mê nào có thể đáp ứng đầy đủ tất cả các tiêu chuẩn trên, do đó trong một ca phẫu thuật người ta thường kết hợp cả 2 hình thức gây mê qua đường hô hấp với gây mê qua đường tĩnh mạch để tăng hiệu quả gây mê. 4. Tác dụng thuốc gây mê qua đường hô hấp Thuốc gây mê qua đường hô hấpthường được dùng để duy trì mê hoặc cũng có thể được sử dụng để khởi mê (nhất là ở trẻ em). Cácthuốc gây mê qua đường hô hấpthường ở dạng khí hoặc chất lỏng bay hơi. Khi bệnh nhân hít vào thuốc gây mê sẽ từ mũi qua tới phổi, khuếch tán vào máu rồi đến thần kinh trung ương và gây tác dụng ức chế. Bệnh nhân sẽ có các dấu hiệu: an thần, giãn cơ, giảm ý thức, mất phản xạ, vô cảm và trạng thái mê xuất hiện. Với đặc tính lỏng, khí của mình,thuốc gây mê qua đường hô hấpcó ưu điểm: dễ sử dụng, dễ chỉnh liều, hấp thu nhanh, mau đào thải (đào thải qua phổi nên giúp loại trừ tai biến). Ngoài ra, thuốc gây mê còn có tác dụng lên các cơ quan: Đối với hệ hô hấp: Đa phần các loạithuốc gây mê qua đường hô hấpđều gây ức chế hô hấp ở mức độ khác nhau
Trong đó gây ức chế mạnh nhất là Enfluran và Isofluran. Đối với não bộ:do thuốc gây mê làm giảm chuyển hóa ở não nhưng tăng lưu lượng máu lên não nên cũng góp phần tăng áp lực sọ não (đặc biệt ở người bị chấn thương vùng đầu hayu não). Nitrogen Oxyd là loại thuốc hạn chế tăng áp lực sọ não nhất. Đối vớihệ tim mạch:Nhìn chung thuốc gây mê (Halothan) đều gây ức chế tim, giãn mạch vàhạ huyết áp. Tuy nhiên một số thuốc như Isofluran, Methoxyfluran và enfluran lại có thể gây tăng nhịp tim. Đối với các cơ:Hầu hếtcác thuốc gây mê qua đường hô hấpđều có tác dụng giãn cơ Đối với thận:Tất cả các loại thuốc gây mê đều làm giảm tốcđộ lọc cầu thậnvà lưu lượng máu qua thận do tăng sức cản mạch thận, tuy nhiên mỗi loại có mức độ ảnh hưởng khác nhau. 5. Phân loại thuốc gây mê qua đường hô hấp 5.1. Diethyl Ether Là chất lỏng trong suốt, không màu, không tan trong nước, có mùi thơm đặc biệt, dễ cháy nổ. Khi gặp không khí, ánh sáng Ether chuyển thành Peroxyd Ethyl rất độc. Ưu điểm:Gây mê chậm, an toàn. Giãn cơ thích hợp ở giai đoạn 3, giới hạn an toàn rộng và ít ảnh hưởng đến tim
Ưu điểm:Gây mê chậm, an toàn. Giãn cơ thích hợp ở giai đoạn 3, giới hạn an toàn rộng và ít ảnh hưởng đến tim. Nhược điểm:ở liều gây mê Ether kích thích nhẹ thần kinh giao cảm làm giải phóng các Catecholamin nên gây tăng nhẹ nhịp tim vàhuyết áp, đồng thời cũng gây giãn mạch não, tăng áp lực sọ não. Ether gây giãn nhẹ khí quản nhưng kích thích mạnh niêm mạc hô hấp nên có thể tăng tiết đờm dãi, gây phản xạ co thắt thanh quản, gây nôn. Do ảnh hưởng hôn mê kéo dài, dễ gây nôn và kích thích nên hiện nay Ether ít được sử dụng. Chỉ định:Gây mê cho phẫu thuật nhỏ, ngắn, phối hợp với các thuốc gây mê khác để giảm liều. Chống chỉ định cho phẫu thuật trên 90 phút. 5.2. Halothan Halothan là chất lỏng không màu, dễ bay hơi, mùi thơm dễ chịu, không gây cháy nổ, ít tan trong nước. Ưu điểm:Do có hoạt tính gây mê tương đối cao nên tác dụng gây mê nhanh, mạnh (gấp 4 lần Ether), bệnh nhân tỉnh nhanh (<1 giờ), không gây kích thích. Thuốc cũng không gây kích ứng đường hô hấp, không làm tăng tiết dịch và có tác dụng giãn cơ trơn khí quản. Nhược điểm:Khả năng giảm đau và an thần kém nên thường phải phối kết hợp với các thuốc giảm đau và an thần
Nhược điểm:Khả năng giảm đau và an thần kém nên thường phải phối kết hợp với các thuốc giảm đau và an thần. Halothan còn gây ức chế hô hấp, làm giảm lưu lượng hô hấp nên nếu gây mê sâu dễ gây thiếu oxy cho mô, toan máu và ngừng thở nên phải kết hợp biện pháp thở oxy. Cũng giống như các thuốc gây mê khác, Halothan làm tăng lưu lượng máu lên não dẫn tới tăng áp lực sọ não vàloạn nhịp tim. Halothan gây đáp ứng miễn dịch nên hạn chế dùng nhắc lại, nếu buộc phải dùng nhắc lại thì phải cách nhau ít nhất 3 tháng. Chống chỉ định:Trong các trường hợp: sốt cao ác tính, dùng trong sản khoa (trừ trường hợp cần giãn tử cung), không phối hợp với thuốc ức chế Enzyme monoamine oxidase (MAO). 5.3. Enfluran Enfluran là chất lỏng không màu, dễ bay hơi, không tan trong nước, có mùi thơm, không cháy nổ. Ưu điểm:Gây mê mạnh tương tự Halothan, hồi mê nhanh. Giãn cơ tốt, ít ảnh hưởng đến hô hấp, ít gây độc với gan và thận. Enfluran được xem nhưthuốc gây mê qua đường hô hấpmới, được sử dụng rộng rãi. Nhược điểm:Khi gây mê kéo dài có thể gâysuy hô hấp,suy tuần hoàn, loạn nhịp tim. Có thể gây phản ứng buồn nôn, ói mửa hậu phẫu (nhẹ hơn Halothan). Nếu sử dụng nhiều lần có thể gây nhiễm độc gan,động kinh
Có thể gây phản ứng buồn nôn, ói mửa hậu phẫu (nhẹ hơn Halothan). Nếu sử dụng nhiều lần có thể gây nhiễm độc gan,động kinh. 5.4. Isofluran Ưu điểm:Gây mê nhanh, duy trì tuần hoàn tim mạch tốt. Hiếm khi xảy ra loạn nhịp tim, tăng tác dụng của thuốc giãn cơ. Ít độc với gan hơn Enfluran. Làthuốc gây mê qua đường hô hấpđược sử dụng rộng rãi trong trị liệu. Nhược điểm:Khi dùng nồng độ cao có thể gây suy hô hấp hoặc hạ huyết áp. Khi sử dụng trong sinh nở có thể kéo dài thời gian sinh nở vàchảy máu sau sinh(do khả năng giãn cơ tốt). 6. Các tai biến khi dùng thuốc gây mê 6.1. Tai biến trong khi gây mê Trên hệ hô hấp: Co thắt thanh quản, tăng tiết dịch đường hô hấp, ngừng hô hấp do phản xạ. Trên hệ tim mạch: Ngất do ngừng tim phản xạ, hạ huyết áp, sốc do thuốc, rối loạn nhịp tim (rung tâm thất). Trên tiêu hóa: Buồn nôn, nôn làm nghẽn đường hô hấp khi chất nôn tràn phổi. 6.2. Tai biến sau khi gây mê Trên hệ hô hấp:Viêm đường hô hấp(viêm khí, phế quản, viêm phổi...) thường do Ether. Trên hệ tim mạch: Nguy cơsuy timdo gây mê kéo dài gây ức chế hoạt động của tim, tim bị nhiễm độc. Trên cơ quan khác:Suy gan, thận, liệt ruột, liệt bàng quang do tác dụng giãn cơ của thuốc gây mê
Trên cơ quan khác:Suy gan, thận, liệt ruột, liệt bàng quang do tác dụng giãn cơ của thuốc gây mê. Một phần củathuốc gây mê qua đường hô hấpđược chuyển hóa ở gan gây độc với gan. Cácthuốc gây mê qua đường hô hấpcũng được thải trừ qua thận nên có thể gây độc cho thận. Thạc sĩ. Bác sĩ Tạ Quang Hùngđã có trên 10 năm kinh nghiệm trong giảng dạy và thực hành trong lĩnh vực Gây mê hồi sức. Hiện tại, đang là bác sĩ Gây mê hồi sức, khoa Ngoại tổng hợp - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Đà Nẵng Khách hàng có thể trực tiếp đến hệ thống Y tế Vinmec trên toàn quốc để thăm khám hoặc liên hệ hotlinetại đâyđể được hỗ trợ. Video đề xuất: Khám sức khỏe định kỳ tại Vinmec: Bảo vệ bạn trước khi quá muộn!