Rối loạn dự trữ glycogen type 0
Bài viết được viết bởi BS Đỗ Phước Huy - Trung tâm Công nghệ cao Vinmec Rối loạn dự trữ glycogen type 0 (hay còn gọi là GSD 0) là một bệnh lý trong nhóm bất thường rối loạn dự trữ glycogen. Rối loạn dự trữ glycogen type 0 gây ra bởi sự giảm dự trữ glycogen, nguồn dự trữ năng lượng chính của cơ thể. 1. Thông tin chung Rối loạn dự trữ glycogen type 0gây ra do sự bất thường enzyme glycogen synthase có mặt tại gan và cơ, từ đó cũng có hai thể khác nhau của nhómrối loạn dự trữ glycogen type 0là rối loạn dự trữ glycogen type 0-biểu hiện cơ và rối loạn dự trữ glycogen type 0 – biểu hiện gan. Hiện nay trên y văn ghi nhận ít hơn 10 trường hợp rối loạn dự trữ glycogen type 0 - biểu hiện cơ và ít hơn 30 trường hợp rối loạn dự trữ glycogen type 0 – biểu hiện gan. Tuy nhiên do số ca đột tử trẻ do ngừng tim chưa được chẩn đoán cũng như nhiều trường hợp có triệu chứng nhẹ, vì vậy tỷ lệ mắc rối loạn dự trữ glycogen type 0 có thể chưa ước tính chính xác. 2. Các thể của rối loạn dự trữ glycogen type 0 2.1 Rối loạn dự trữ glycogen type 0 - biểu hiện ở cơ Trong cơ, glycogen khi thoái hóa tạo ra ATP cung cấp năng lượng cho sự co cơ
Vì vậy khi không có đủ lượng glycogen dự trữ (trong bệnh lý rối loạn dự trữ glycogen type 0 - biểu hiện cơ do bất thường enzyme glycogen synthase tại cơ) các biểu hiện sẽ thường xuất hiện từ giai đoạntrẻ nhỏ đến dậy thìgồm: đau, yếu cơ, dễ ngất xỉu hoặc co giật đặc biệt sau các hoạt động thể lực mức độ vừa và nặng như leo cầu thang. Một số trường hợp bệnh nhân rối loạn dự trữ glycogen type 0 - biểu hiện cơ có ghi nhận bất thường trên điện tim nhưhội chứng QT dài... Trong tất cả các trường hợp, GSD0 làm suy giảm khả năng tống máu bình thường của tim và làm tăng nguy cơ ngừng tim, đột tử. Đột tử do ngừng tim được ghi nhận ở cả trẻ nhỏ và người trưởng thành bị rối loạn dự trữ glycogen type 0 - biểu hiện cơ, thường sau một hoạt động gắng sức. Trên tử thiết, thường ghi nhận bệnh nhân cócơ tim phì đại. Rối loạn dự trữ glycogen type 0 - biểu hiện ở cơ (OMIM # 611556) gây ra do đột biến genGYS1(mã hóa cho enzyme glycogen synthase trong cơ) trên nhiễm sắc thể 19q13. GenGYS1bao gồm 25181 bases, 16 exon mã hóa cho 737amino acid. Tính tới thời điểm hiện tại, toàn bộ các đột biến genGYS1được báo cáo là gây bệnh hoặc có thể gây bệnh trên ClinVar đều nằm trên vùng exon hoặc vùng splicing
Với các xét nghiệm gen khảo sát mức độ exon và vùng gần exon có thể phát hiện được các đột biến gen liên quan nhóm rối loạn dự trữ glycogen type 0 này. 2.2 Rối loạn dự trữ glycogen type 0, biểu hiện ở gan Trong gan, glycogen khi thoái hóa tạo ra glucose cung cấp cho gan cũng như các cơ quan khác trong cơ thể. Vì vậy khi không có đủ lượng glycogen dự trữ (trong bệnh lýrối loạn dự trữ glycogen type 0 - biểu hiện gando bất thường enzyme glycogen synthase tại gan) các biểu hiện sẽ thường xuất hiện từ giai đoạnsơ sinhgồm:hạ đường huyết(đặc biệt ở giai đoạn bắt đầu cai sữa ban đêm), hay sau một bệnh lý đường tiêu hóa cấp tính; tăng keton máu; mệt mỏi, xanh xao; buồn nôn, và chậm phát triển (22% số trường hợprối loạn dự trữ glycogen type 0, biểu hiện ở gancó ghi nhận chậm phát triển). Khám bụng có thể thấy gan kích thước bình thường hoặc to nhẹ (dogan nhiễm mỡ, không do tích trữ glycogen như các bệnh rối loạn dự trữ glycogen khác). Ngoài ra, do trẻ không tổng hợp được glycogen nên có thể biểu hiện tăng đường huyết sau khi ăn, có thể nhầm lẫn trẻ bị đái tháo đường sơ sinh
Ngoài ra, do trẻ không tổng hợp được glycogen nên có thể biểu hiện tăng đường huyết sau khi ăn, có thể nhầm lẫn trẻ bị đái tháo đường sơ sinh. Rối loạn dự trữ glycogen type 0, biểu hiện ở gan(OMIM # 240600) gây ra do đột biến genGYS2(mã hóa cho enzyme glycogen synthase trong gan) trên nhiễm sắc thể 12p12.1. GenGYS2bao gồm 73332 bases, 16 exon mã hóa cho 703 amino acid. Tính tới thời điểm hiện tại, gần 90% các đột biến genGYS2được báo cáo là gây bệnh hoặc có thể gây bệnh trên ClinVar đều nằm trên vùng exon hoặc vùng splicing. Với các xét nghiệm gen khảo sát mức độ exon và vùng gần exon có thể phát hiện được hầu hết các đột biến gen liên quan nhómrối loạn dự trữ glycogen type 0này. 3. Xét nghiệm gen cho nhóm bệnh lý rối loạn di truyền type 0 Hiện nay xét nghiệm giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) cho phép khảo sát nhiều gen và nhiều vùng của gen một lúc. Trong bệnh lý GSD0, do chủ yếu đột biến xảy ra vùng mã hóa (exon) và vùng nối (splicing site) nên các xét nghiệmgiải trình tự gen vùng mã hóanhư WES có thể đáp ứng được nhu cầu này, cũng như giúp chẩn đoán phân biệt với các nhóm bệnh lý khác trong nhóm rối loạn dự trữglycogen. 4
4. Điều trị với nhóm rối loạn dự trữ glycogen type 0 Hiện chưa có cách điều trị đặc hiệu với nhóm rối loạn dự trữ glycogen type 0. Vớirối loạn dự trữ glycogen type 0, biểu hiện ở gan, mục tiêu điều trị nhằm phòng ngừa hạ đường huyết và nhiễm toan lúc đói ở trẻ bằng cách cho trẻ ăn thường xuyên và ăn nhẹ sau 3-4 giờ đồng hồ. Sử dụng những dạng glucose “giải phóng chậm” như bột bắp có hiệu quả trong duy trì đường huyết ở trẻ. Một chế độ ăn giàu protein (3g/kg/ngày) cùng với hạn chế đường sẽ giúp hạn chế tăng đường huyết máu, insulin máu cũng như lactate máu. Vớirối loạn dự trữ glycogen type 0, biểu hiện ở cơ,hiện nay chưa có nhiều bằng chứng cũng như khuyến cáo điều trị hiệu quả. Với những trẻ có bất thường về tim, cácthuốc nhóm beta blockernhư bisoprolol và metoprolol có hiệu quả sử dụng để phòng ngừa những biến cố tim mạch.   Bài viết tham khảo nguồn: Chen, M. A., & Weinstein, D. A. (2016). Glycogen storage diseases: Diagnosis, treatment and outcome
Bài viết tham khảo nguồn: Chen, M. A., & Weinstein, D. A. (2016). Glycogen storage diseases: Diagnosis, treatment and outcome. Translational Science of Rare Diseases, 1(1), 45–72. doi:10.3233/trd-160006 Kollberg, G., Tulinius, M., Gilljam, T., Östman-Smith, I., Forsander, G., Jotorp, P. Holme, E. (2007). Cardiomyopathy and Exercise Intolerance in Muscle Glycogen Storage Disease 0. New England Journal of Medicine, 357(15), 1507–1514. doi:10.1056/nejmoa066691. https://medlineplus.gov/genetics/condition/glycogen-storage-disease-type-0/ https://www.omim.org/entry/611556 https://www.omim.org/entry/240600 https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=GYS2 https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=GYS1