Vẹo cột sống: Những điều cần biết
Vẹo cột sống là tình trạng bất thường khi cột sống cong lệch khỏi trạng thái thông thường. Phân loại của vẹo cột sống phụ thuộc vào nguyên nhân gây ra và độ tuổi khi phát hiện bệnh. Tùy thuộc vào tình trạng của mỗi bệnh nhân, bác sĩ sẽ có hướng điều trị thích hợp. Bài viết dưới đây sẽ giúp giải đáp rõ hơn về vấn đề cột sống này. Bài viết này được viết dưới sự hướng dẫn chuyên môn của các bác sĩ thuộc khoa Chấn thương chỉnh hình - Khoa Ngoại tổng hợp - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Central Park. 1. Vẹo cột sống là gì? Mộtcột sốngbình thường khi nhìn ngang sẽ có đường cong uyển chuyển: phần cổ ngửa ra phía trước, phần lưng cong về phía sau, và phần thắt lưng nhô ra phía trước và xương cùng cụt lại cong về sau để tạo thành một dáng cong hài hòa. Khi nhìn từ phía sau hoặc phía trước, cột sống tạo thành một đường thẳng liền mạch từ đỉnh đầu đến đỉnh xương cùng cụt. Vẹo cột sốnglà tình trạng cột sống bị cong lệch một cách bất thường. Tùy thuộc vào nguyên nhân và thời điểm phát hiện, có nhiều loạivẹo cột sốngkhác nhau
Tùy thuộc vào nguyên nhân và thời điểm phát hiện, có nhiều loạivẹo cột sốngkhác nhau. Dựa trên mức độ của đường cong và khả năng bệnh tiến triển, các phương pháp điều trị có thể bao gồm việc điều chỉnh tư thế và theo dõi định kỳ, sử dụng áo nẹp chỉnh hình, hoặc phẫu thuật chỉnh hình cột sống. Nếu cột sống quá cong ra phía trước, tình trạng này được gọi là còng cột sống; nếu cong ra sau quá mức, được gọi là ưỡn cột sống. Có nhiều trường hợp cột sống bị biến dạng phức tạp, bao gồm kết hợp của vẹo và xoay vặn xoắn, hoặc vẹo kết hợp còng hoặc ưỡn. Cột sống bị cong vẹo thường gặp hơn ở bé gái, với tỷ lệ cao gấp đôi so với bé trai, và phổ biến nhất là ở độ tuổi sau 10. 2. Nguyên nhân chính gây vẹo cột sống Khoảng 80% các trường hợp cong vẹo cột sống thuộc loại vẹo cột sống vô căn, nghĩa là không xác định được nguyên nhân cụ thể
Căn bệnh này được chia thành ba loại dựa trên độ tuổi khởi phát bệnh như sau: Loại 1: Vẹo cột sống vô căn ở trẻ dưới 3 tuổi, được gọi là vẹo cột sống vô căn tuổi ấu nhi (infantile idiopathic scoliosis); Loại 2: Vẹo cột sống vô căn ở trẻ từ 3 đến 10 tuổi, được gọi là vẹo cột sống vô căn tuổi thiếu niên (juvenile idiopathic scoliosis); Loại 3: Vẹo cột sống vô căn ở trẻ trên 10 tuổi, được gọi là vẹo cột sống vô căn tuổi thành niên (adolescent idiopathic scoliosis). Vẹo cột sống là sự cong vẹo bất thường của cột sống. Có nhiều loại tùy theo nguyên nhân và độ tuổi phát hiện bệnh. Bên cạnh đó, cũng tùy theo mức độ nặng của đường cong, nguy cơ tăng nặng thêm mà áp dụng những phương pháp điều trị khác nhau. Nội dung trắc nghiệm được tham vấn chuyên môn cùng                                   Bác sĩ chuyên khoa I, Thạc sĩ,                  Đặng Minh Quang                  , chuyên khoa Ngoại chấn thương chỉnh hình                   ,Trung tâm Chấn thương chỉnh hình & Y học thể thao - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Times City 3. Những nguyên nhân khác Ngoài những nguyên nhân chính thì còn có nhiều nguyên nhân khác gây cong vẹo cột sống như sau: 3.1
Những nguyên nhân khác Ngoài những nguyên nhân chính thì còn có nhiều nguyên nhân khác gây cong vẹo cột sống như sau: 3.1. Vẹo cột sống chức năng (functional scoliosis) Cột sống vốn bình thường nhưng lại bị cong vẹo do những bất thường ở các bộ phận khác trên cơ thể, chẳng hạn như từ tật chân không đều cao thấp hay do co thắt cơ lưng. 3.2. Vẹo cột sống thần kinh – cơ (neuromuscular scoliosis) Sự bất thường trong quá trình phát triển xương sống khiến cho xương không hình thành hoàn chỉnh hoặc các đốt sống không thể tách biệt trong giai đoạn phát triển của thai nhi. Trẻ em mắc phải tình trạng cong vẹo cột sống này thường gặp thêm các vấn đề sức khỏe khác như khuyết tật bẩm sinh,loạn dưỡng cơ,bại não, hoặc bệnh Marfan. Cột sống của những trẻ này thường cong thành hình chữ C và yếu cơ một bên, không đủ khả năng duy trì tư thế đứng thẳng. Khi cột sống bị cong vẹo ngay từ khi mới sinh, tình trạng này được gọi là vẹo cột sống bẩm sinh (congenital scoliosis), đây là dạng nghiêm trọng hơn so với các loại khác và đòi hỏi can thiệp điều trị sớm. 3.3
3.3. Vẹo cột sống do thoái hóa (degenerative scoliosis) Các dạng cột sống bị cong vẹo khác thường xuất hiện ở trẻ em và thanh thiếu niên dưới 20 tuổi, trong khi đó, vẹo cột sống do thoái hóa chỉ xảy ra ở người lớn, do các thay đổi bởi thoái hóa. Nguyên nhân chính là do sự suy yếu của hệ thống dây chằng và các cấu trúc mô mềm xung quanh cột sống, kết hợp với sự phát triển của các gai xương bất thường, dẫn đến sự cong vẹo không bình thường của cột sống. Vẹo cột sống thoái hóa còn có thể doloãng xương, gãy lún đốt sống hoặc thoái hóa đĩa đệm gây ra. 3.4. Nguyên nhân khác Ngoài ra, cột sống bị cong vẹo còn có thể do nhiều nguyên nhân khác, như bướu xương sống hoặc u xương dạng xương (osteoid osteoma). Đây là các khối u lành tính có thể xuất hiện trên cột sống và gây đau đớn. Do cơn đau, bệnh nhân thường có xu hướng nghiêng người về phía còn lại để giảm áp lực lên khu vực đau, dẫn đến việc cột sống bị biến dạng và cong vẹo theo thời gian. 4. Các triệu chứng của vẹo cột sống Triệu chứng thường gặp nhất của vẹo cột sống là sự cong vẹo bất thường có thể nhìn thấy và được phát hiện bởi bạn bè hoặc người thân trong gia đình
Do sự cong vẹo phát triển từ từ, thường không được chú ý đến khi tình trạng trở nên nghiêm trọng. Cột sống bị vẹo cũng có thể được phát hiện thông qua các buổi khám sàng lọc tại trường học. Dấu hiệu khác có thể bao gồm quần áo không còn vừa vặn như trước, hoặc thấy một bên ống quần cao hơn bên kia. Vẹo cột sống có thể khiến đầu lệch sang một bên, vai và hông mất cân đối, với một bên thấp hơn bên kia. Điều này cũng có thể làm cho lồng ngực hoặc lưng bị lệch, bên thấp bên cao. Tình trạng vẹo nặng có thể gây cản trở các chức năng của tim và phổi, dẫn đếnsuy timvà hạn chế hô hấp, hoặc có thể gây ra hơi thở ngắn hoặc đau ngực. Mặc dù hầu hết các trường hợp cột sống bị vẹo không gây đau, nhưng một số có thể gây rađau lưng. Tuy nhiên, đau lưng cũng có thể xuất phát từ các nguyên nhân khác. Vì vậy, bệnh nhân cần được bác sĩ kiểm tra và thăm khám kỹ lưỡng. 5. Chẩn đoán vẹo cột sống như thế nào? Khi bạn có các triệu chứng nghi ngờ vẹo cột sống, việc đến gặp bác sĩ chuyên khoa cột sống là rất quan trọng
5. Chẩn đoán vẹo cột sống như thế nào? Khi bạn có các triệu chứng nghi ngờ vẹo cột sống, việc đến gặp bác sĩ chuyên khoa cột sống là rất quan trọng. Bác sĩ sẽ hỏi người bệnh một số câu hỏi như: Trong gia đình có ai từng bị vẹo cột sống không? Bệnh nhân có cảm thấy đau lưng, yếu chân hoặc có bất kỳ vấn đề nào khác liên quan đến cột sống không? Trong quá trình khám, bác sĩ sẽ quan sát hình dáng cột sống, vai và chậu hông từ các góc độ khác nhau, bao gồm từ bên hông, từ phía trước và từ phía sau. Bác sĩ cũng sẽ tìm kiếm xem có bất kỳ dấu hiệu nào trên da có thể liên quan đến cácdị tật bẩm sinhkhông. Quan sát tư thế khi cúi người ra phía trước giúp bác sĩ kiểm tra xem liệu có sự mất cân xứng giữa hai bên cơ thể không. Bác sĩ cũng sẽ kiểm tra tầm vận động và độ linh hoạt của cột sống, cũng như dấu hiệu tổn thương thần kinh hay tủy sống. Đo chiều cao và cân nặng cũng được thực hiện để đánh giá tình trạng dinh dưỡng và so sánh với các lần tái khám sau. Bác sĩ cũng sẽ dự đoán khả năng tiến triển của vẹo cột sống dựa trên các dấu hiệu dậy thì, tuổi bắt đầu hành kinh và các yếu tố liên quan đến giai đoạndậy thì
Bệnh nhân sẽ được yêu cầuchụp X-quang toàn bộ cột sốngtừ cổ đến khung chậu ở cả hai tư thế thẳng và nghiêng, nhằm đo độ cong vẹo của cột sống, bao gồm góc Cobb, góc còng lưng và góc ưỡn thắt lưng. Để đánh giá độ linh hoạt của cột sống, bệnh nhân cũng sẽ được chụp X-quang ở các tư thế nghiêng trái và phải tối đa. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào về tổn thương thần kinh hay tủy sống, bác sĩ sẽ chỉ địnhchụp cộng hưởng từ (MRI)để kiểm tra kỹ lưỡng các tổn thương có thể liên quan đến vẹo cột sống. Cuối cùng, tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của đường cong, các bệnh lý kèm theo và thể trạng tổng thể của bệnh nhân, bác sĩ sẽ xây dựng một chiến lược điều trị cụ thể cùng với kế hoạch theo dõi diễn biến của bệnh. 6. Phương pháp điều trị Quá trìnhđiều trị vẹo cột sốngđược thực hiện dựa vào mức độ của vẹo và các yếu tố có thể làm bệnh tiến triển nặng hơn. Các loại vẹo khác nhau có nguy cơ tiến triển khác nhau, do đó việc phân loại chính xác là rất quan trọng để định hướng điều trị phù hợp. Có ba phương pháp điều trị chính là: Quan sát và theo dõi diễn tiến bệnh; Sử dụng nẹp thân; Phẫu thuật chỉnh hình vẹo cột sống. 6.1
Có ba phương pháp điều trị chính là: Quan sát và theo dõi diễn tiến bệnh; Sử dụng nẹp thân; Phẫu thuật chỉnh hình vẹo cột sống. 6.1. Vẹo cột sống chức năng (functional scoliosis) Cột sống có thể bị cong vẹo do các bất thường ở một phần nào đó trên cơ thể. Trong trường hợp này, việc điều chỉnh nên tập trung vào những bất thường đó chứ không phải trực tiếp lên cột sống. Ví dụ, nếu cột sống bị vẹo xuất phát từ việc chiều dài cả hai chân không đều, cách điều chỉnh có thể là làm cho hai chân có chiều dài như nhau hoặc sử dụng giày có độ cao chênh lệch để cân bằng chiều cao giữa hai chân, từ đó giảm bớt áp lực lên cột sống. 6.2. Vẹo cột sống do bệnh thần kinh cơ (neuromuscular scoliosis) Do sự phát triển bất thường của xương sống, loại vẹo cột sống này có nguy cơ tiến triển nặng hơn. Hầu hết các bệnh nhân cần được phẫu thuật sớm khi xuất hiện các dấu hiệu cho thấy tình trạng bệnh đang tiến triển nặng. 6.3. Vẹo cột sống vô căn (idiopathic scoliosis) Vẹo cột sống vô căn được điều trị tùy theo tuổi phát bệnh và được chia thành các dạng như sau: 6.3.1
6.3. Vẹo cột sống vô căn (idiopathic scoliosis) Vẹo cột sống vô căn được điều trị tùy theo tuổi phát bệnh và được chia thành các dạng như sau: 6.3.1. Vẹo cột sống vô căn tuổi ấu nhi (infantile idiopathic scoliosis) Đa số các trường hợp thường không yêu cầu can thiệp điều trị đặc biệt vì cột sống có thể tự điều chỉnh. Do đó, việc cần làm là theo dõi và thực hiện chụp X-quang định kỳ để theo dõi tình trạng của đường cong cột sống trong thời gian dài. Việc sử dụng nẹp thân thường không mang lại hiệu quả trong trường hợp này. 6.3.2. Vẹo cột sống vô căn tuổi thiếu niên (juvenile idiopathic scoliosis) Tình trạng này được biết đến là có nguy cơ tiến triển nặng nhiều nhất trong nhóm vẹo cột sống vô căn. Nếu tình trạng vẹo chưa quá nặng, việc đeo nẹp thân có thể được áp dụng để ngăn chặn tình trạng vẹo tiến triển nặng hơn cho đến khi cơ thể ngừng phát triển. Do vẹo cột sống xuất hiện sớm trong khi cơ thể vẫn còn nhiều thời gian tăng trưởng, việc can thiệp điều trị điều chỉnh hoặc mổ nắn chỉnh là rất cần thiết. 6.3.3. Vẹo cột sống vô căn tuổi thành niên (adolescent idiopathic scoliosis) Vẹo cột sống vô căn tuổi thành niên là loại phổ biến nhất
6.3.3. Vẹo cột sống vô căn tuổi thành niên (adolescent idiopathic scoliosis) Vẹo cột sống vô căn tuổi thành niên là loại phổ biến nhất. Đối với tình trạng vẹo nhẹ, bệnh nhân cần theo dõi và chụp X-quang định kỳ mỗi 3-4 tháng để đánh giá sự tiến triển của bệnh. Nếu góc vẹo vẫn duy trì ở mức dưới 25 độ, bệnh nhân sẽ không cần điều trị thêm. Nếu góc vẹo từ 25-40 độ và bệnh nhân còn trong giai đoạn phát triển, nẹp thân được chỉ định. Sau giai đoạn tăng trưởng, nẹp thân không cần thiết. Trong khi đó, với góc vẹo trên 40 độ, bệnh nhân cần được mổ nắn chỉnh. Cột sống bị cong vẹo thường không gây đau lưng, tuy nhiên, nếu bệnh nhân cảm thấy đau, các triệu chứng có thể được giảm thông qua vật lý trị liệu, mát xa và tập luyện như yoga. Những phương pháp này giúp tăng cường sức mạnh cho cơ lưng nhưng không điều trị được vẹo cột sống hay chỉnh hình vẹo. Có nhiều loại nẹp thân khác nhau, một số loại cần được đeo gần như 24 giờ mỗi ngày, trừ khi tắm, trong khi loại khác chỉ cần đeo vào ban đêm. Hiệu quả của nẹp thân phụ thuộc vào từng cá nhân và phải tuân theo hướng dẫn của bác sĩ. Nẹp thân được thiết kế để ngăn chặn sự tiến triển của vẹo chứ không để chỉnh hình cột sống
Nẹp thân được thiết kế để ngăn chặn sự tiến triển của vẹo chứ không để chỉnh hình cột sống. Nếu góc vẹo dưới 40 độ khi cơ thể ngừng phát triển, vẹo thường không tiến triển nặng thêm. Tuy nhiên, nếu vẹo trên 40 độ, góc vẹo có thể tăng thêm 1-2 độ mỗi năm và có nguy cơ ảnh hưởng đến chức năng của tim và phổi. Mục tiêu của phẫu thuật là chỉnh hình vẹo, ổn định cột sống, giảm đau và phục hồi đường cong cột sống về gần bình thường. Phẫu thuật chỉnh hình cột sống bị vẹo bao gồm việc sử dụng ốc chân cung và thanh nối dọc phía sau, sử dụng xương ghép (thường lấy từ mào chậu của chính bệnh nhân) để hàn xương và cố định cột sống. Các dụng cụ này thường được để lại trong cơ thể mà không cần phải lấy ra sau này. Quá trình hồi phục sau phẫu thuật có thể khác nhau tùy theo từng cá nhân. Bệnh nhân có thể cầntruyền máunếu có mất máu nhiều, truyền dịch, kháng sinh, vàthuốc giảm đau. Để thúc đẩy quá trình phục hồi, bệnh nhân được khuyến cáo tập ngồi và đi lại sớm nhất có thể với sự hỗ trợ của chuyên viên vật lý trị liệu, nhằm tăng cường sức mạnh cơ bắp
Giống như bất kỳ cuộc phẫu thuật nào, mổ chỉnh cột sống bị vẹo cũng tiềm ẩn rủi ro, dù tỷ lệ rất thấp và phụ thuộc vào tuổi tác, mức độ vẹo, nguyên nhân và mức độ chỉnh hình cần đạt được. Ở các nước phát triển, bác sĩ thường sử dụng máy theo dõi chức năng tủy sống trong suốt quá trình phẫu thuật để giảm nguy cơ tổn thương thần kinh. Máy sẽ báo động nếu có nguy cơ tủy sống bị tổn thương, và phẫu thuật viên sẽ điều chỉnh thao tác để giảm thiểu rủi ro. Các nguy cơ khác bao gồm nhiễm trùng, tổn thương mạch máu và thần kinh, mất máu, vẹo tiếp tục tăng sau mổ, gãy ốc vít, gãy thanh nối và cần phải phẫu thuật lại. Trong trường hợp cột sống bị vẹo do bướu xương, việc cắt bỏ bướu có thể giải quyết được tình trạng vẹo. 6.4. Vẹo cột sống do thoái hóa (degenerative scoliosis) Đau lưng và chân thường xảy ra dobệnh viêm khớpở cột sống và chèn ép rễ thần kinh, gây đau lan xuống chân. Điều trị bảo tồn bao gồm vật lý trị liệu, tập vận động, và xoa bóp nắn chỉnh nhẹ nhàng có thể giúp giảm đau. Nếu các phương pháp này không mang lại cải thiện, phẫu thuật có thể được cân nhắc. Việc chụp X-quang và MRI cột sống đóng vai trò quan trọng trong lập kế hoạch phẫu thuật
Việc chụp X-quang và MRI cột sống đóng vai trò quan trọng trong lập kế hoạch phẫu thuật. Phẫu thuật có thể bao gồm giải ép thần kinh và loại bỏ các gai xương gây chèn ép. Trong một số trường hợp, có thể cần chỉnh hình vẹo và cố định cột sống bằng dụng cụ cùng với hàn xương. 7. Hệ quả của vẹo cột sống 7.1. Ảnh hưởng chức năng của tim và phổi Một trong những tác hại của cột sống bị cong vẹo là tình trạng suy tim và các vấn đề về phổi. Do áp lực của khung xương sườn lên phổi và tim. Điều này khiến bệnh nhân khó thở và cản trở quá trình bơm máu. 7.2. Tự ti về ngoại hình ở người trẻ Đối với giới trẻ, khi cột sống bị cong vẹo nghiêm trọng sẽ là một trở ngại lớn về ngoại hình. Bệnh nhân sẽ có những biến đổi như vai lệch, xương sườn lồi rõ và phần thắt lưng cùng thân mình bị nghiêng về một bên. Điều này khiến người bệnh cảm thấy tự ti, đặc biệt là những bạn trẻ. 7.3. Tăng nguy cơ bị đau lưng mãn tính khi lớn tuổi Nếu bệnh nhân bị chứng vẹo cột sống từ nhỏ sẽ có nguy cơ cao đau lưng mãn tính khi lớn tuổi hơn. Điều này không chỉ khiến người bệnh cảm thấy khó khăn mà còn giảm chất lượng cuộc sống. 8
Điều này không chỉ khiến người bệnh cảm thấy khó khăn mà còn giảm chất lượng cuộc sống. 8. Tiên lượng vẹo cột sống Việc tổ chức các chương trình khám sàng lọc vẹo cột sống tại các trường học giúp phát hiện sớm các trường hợp bệnh, từ đó có thể điều trị nhẹ nhàng và dễ dàng hơn, chủ yếu là theo dõi hoặc đeo nẹp thân mà không cần can thiệp phẫu thuật trong hầu hết các trường hợp. Phần lớn bệnh nhân có cột sống bị vẹo có thể sống và làm việc bình thường, mang thai và sinh con mà không gặp phải nguy cơ biến chứng nào đáng kể. Tuy nhiên, bệnh nhân có thể gặp tăng nguy cơđau thắt lưngtrong thời gian mang thai. Phẫu thuật xâm lấn tối thiểu cho cột sống bị vẹo đang được nghiên cứu và cho đến nay đã cho thấy những kết quả đầu tiên rất hứa hẹn, bệnh nhân sẽ ít đau, ít mất máu và có thời gian phục hồi nhanh hơn. Hiện tại, cột sống bị cong vẹo vẫn chưa thể được chữa khỏi hoàn toàn. Tuy nhiên, có nhiều phương pháp điều trị hiệu quả như đã được mô tả. Các nhà nghiên cứu đang nỗ lực tìm hiểu nguyên nhân của các loại vẹo cột sống khác nhau, nhằm cải thiện hiệu quả điều trị hoặc thậm chí là tìm ra cách chữa khỏi bệnh
Nếu gặp các vấn đề cột sống, bệnh nhân có thể đếnBệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmecđể thăm khám và điều trị. Tại đây có đội ngũ bác sĩ chuyên môn cơ xương khớp được đào tạo bài bản, giàu chuyên môn và kinh nghiệm, đủ khả năng triển khai hiệu quả những phương pháp điều trị y cột sống tiên tiến trên thế giới; hệ thống trang thiết bị hiện đại, phòng phục hồi chức năng đạt chuẩn quốc tế; chất lượng dịch vụ chuyên nghiệp, cho hiệu quả chẩn đoán và điều trị cao.