Ý nghĩa của việc kiểm tra chỉ số mắt cá chân, cánh tay
Bài viết được tư vấn chuyên môn bởiBác sĩ Phan Đình Thủy Tiên - Bác sĩ Nội Tổng Quát -Khoa Khám bệnh & Nội khoa - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Nha Trang. Kiểm tra chỉ số mắt cá chân - cánh tay là một phương tiện không xâm lấn, được thực hiện nhanh chóng để tầm soát cũng như chẩn đoán bệnh động mạch ngoại vi. Đây là bệnh lý xảy ra khi các động mạch bị thu hẹp làm giảm lưu lượng máu đến các chi, gây đau chân khi đi bộ và làm tăng nguy cơ xảy ra các cơn đau tim, đột quỵ. 1. Kiểm tra chỉ số mắt cá chân, cánh tay là gì? Chỉ số mắt cá chân - cánh tay(Ankle-Brachial Index – ABI) là một bài kiểm tra đơn giản để so sánh huyết áp ở chi trên và chi dưới. Các bác sĩ tính chỉ số này bằng cách chia huyết áp trong động mạch tại vị trí mắt cá chân cho huyết áp trong động mạch cánh tay. Nếu tỷ lệ này nhỏ hơn 0,9, kết quả này có thể có nghĩa là một người đã bịbệnh động mạch ngoại biêntrong mạch máu ở chân. Cơ chế củabệnh động mạch ngoại biênlà khi có những mảng bám tích tụ trong động mạch, gây ảnh hưởng đến các mạch đưa máu đến chân. Lưu lượng máu giảm có thể gây ra cảm giác đau và tê bì, ghi nhận rõ nhất là khi đi lại, vận động nhiều
Lưu lượng máu giảm có thể gây ra cảm giác đau và tê bì, ghi nhận rõ nhất là khi đi lại, vận động nhiều. Một kết quảchỉ số mắt cá chân - cánh taythấp có thể có nghĩa là khi chân và bàn chân không nhận được đủ lưu lượng máu cần thiết. Tuy nhiên, chỉ số này sẽ không cho biết chính xác mạch máu nào đã bị thu hẹp hoặc tắc nghẽn. 2. Tại sao cần phải kiểm tra chỉ số mắt cá chân – cánh tay? Bác sĩ sẽ cần phải chỉ địnhkiểm tra chỉ số mắt cá chân – cánh taylà khi nhận thấy bệnh nhân có nguy cơ mắcbệnh động mạch ngoại biên, gợi ý khi có các yếu tố sau đây: Hút thuốc lá Bệnh đái tháo đường Trên 70 tuổi Rối loạn lipid máu Hình thành mảng xơ vữa đã biết trong các động mạch khác, nhưđộng mạch vành trong tim Khó sờ thấy nhịp đập ở chân Lúc này, việckiểm tra chỉ số mắt cá chân – cánh taylà nhằm để xác định chẩn đoánbệnh động mạch ngoại biênvà ngăn ngừa sự tiến triển, các biến chứng của nó cũng như xác định thêm bệnh đồng mắc trên những người có nguy cơ cao mắc bệnh mạch vành, đánh giá nguy cơ xảy ra các cơn đau tim hoặcđột quỵtrong tương lai
Ngoài ra, bệnh nhân cũng cần được thực hiệnchỉ số mắt cá chân – cánh tayđịnh kỳ nhằm kiểm tra mức độ nghiêm trọng củabệnh động mạch ngoại biên, đánh giá tình trạng liệu có trở nên nặng hơn và xem xét can thiệp nếu có chỉ định. 3. Làm thế nào để thực hiện kiểm tra chỉ số mắt cá chân – cánh tay? 3.1 Chuẩn bị Người bệnh không cần đòi hỏi phải chuẩn bị đặc biệt gì trước khi thực hiện kiểm trachỉ số mắt cá chân – cánh tay. Cụ thể là bệnh nhân vẫn sinh hoạt, có chế độ ăn uống như bình thường vào ngày kiểm tra. Đồng thời, người bệnh cũng không cần phải ngừng dùng bất kỳ loại thuốc nào trước khi làm thủ thuật này. Tuy nhiên, điều cần thiết là người bệnh nên mặc quần áo rộng rãi, thoải mái trước khi đến bệnh viện. Điều này sẽ cho phép kỹ thuật viên dễ dàng tiếp cận và đặt túi đo huyết áp trên cánh tay và mắt cá chân. Để thu thập số liệu được chính xác, người bệnh cần được nghỉ ngơi ít nhất 15 đến 30 phút trước khi làm thủ thuật cũng như không dùng các chất kích thích vì có thể làm tăng huyết áp, bao gồm hút thuốc lá, uống trà, cà phê
3.2 Quá trình thực hiện Việc thực hiện đochỉ số mắt cá chân – cánh tayrất giống với việcđo huyết ápthông thường, tuy nhiên cần thực hiện tại hai vị trí khác biệt nhau với quy trình các bước lần lượt như sau: Người bệnh nằm thẳng trên bàn khám Kỹ thuật viên sẽ đặt một băng đo huyết áp tại vị trí ngay trên mắt cá chân của người bệnh. Đồng thời, kỹ thuật viên sẽ đặt một đầu dò siêu âm qua động mạch, xác định lưu lượng máu qua mạch. Băng quấn đo huyết áp sẽ được bơm căng lên cho đến khi ghi nhận sóng siêu âm thấy máu ngừng chảy. Điều này có thể hơi khó chịu cho người bệnh nhưng sẽ hoàn toàn không gây đau đớn gì. Kỹ thuật viên sẽ từ từ giải phóng áp suất trong băng quấn. Huyết áp tâm thu tại cổ chân được ghi nhận là áp suất tại đó có dòng máu được bắt thấy. Kỹ thuật viên sẽ lặp lại quá trình này trên mắt cá chân của chân còn lại và trên cả hai cánh tay của người bệnh. Tiếp theo, kỹ thuật viên sẽ tính toánchỉ số mắt cá chân – cánh tay. Tử số là huyết áp tâm thu mắt cá chân ở bên cao hơn. Mẫu số là huyết áp tâm thu cánh tay ở bên cao hơn. Đôi khi bác sĩ cần chỉ định đochỉ số mắt cá chân – cánh taysau khi gắng sức
Mẫu số là huyết áp tâm thu cánh tay ở bên cao hơn. Đôi khi bác sĩ cần chỉ định đochỉ số mắt cá chân – cánh taysau khi gắng sức. Lúc này, mộtchỉ số mắt cá chân – cánh tayđược ghi nhận trước và ngay sau khi người bệnh chạy bộ trên thảm lăn hay đạp xe đạp, nhằm đánh giá xem việc gắng sức sẽ làm thay đổi chỉ số này như thế nào. 3.3 Kết thúc Người bệnh hoàn toàn có thể trở lại các hoạt động bình thường ngay sau khi kiểm trachỉ số mắt cá chân – cánh tay. Vì thủ thuật này không gây nguy cơ gì, bệnh nhân không cần lưu lại theo dõi thêm nên có thể ra về ngay sau đó. 4. Phân tích chỉ số mắt cá chân – cánh tay như thế nào? Chỉ số mắt cá chân – cánh taybình thường là dao động trong khoảng từ 1,0 - 1,4. Điều này có nghĩa là áp lực máu trong động mạch ở mắt cá chân thường cao hơn cánh tay. Nếuchỉ số mắt cá chân – cánh taycó giá trị trên 1,4 cho thấy một tình trạng vôi hóa tại động mạch chi dưới. Thật vậy, ở những bệnh nhân bịđái tháo đườnghoặc cao tuổi, các mạch chi có thể bị xơ hóa hoặc vôi hóa. Trong trường hợp này, động mạch có thể có kháng lực cao hơn, chống lại áp lực trong băng quấn đo huyết áp và có thể nghe thấy tín hiệu ở áp suất cao, dẫn đến giá trị huyết áp cổ chân tăng cao
Nếuchỉ số mắt cá chân – cánh taycó giá trị dưới 0,9 thì sẽ được xem là bằng chứng cho chẩn đoánbệnh động mạch ngoại biên. Khi giá trị này nhỏ hơn 0,5 cho thấybệnh động mạch ngoại biêncó mức độ nặng. Ở những người bị bệnh nặng như vậy có thể không có đủ máu để chữa lành vết loét hoặc vết thương do phẫu thuật; vì vậy, họ nên được xem xét tái thông mạch máu nếu bị loét không lành. Ngoài ra, nếu đã được chẩn đoánbệnh động mạch ngoại biên, người bệnh cần phải tuân thủ các điều sau đây: Ngừng hút thuốc lá Điều trị huyết áp cao Kiểm soát tốtnồng độ cholesterol máu, đường huyết Dùng các thuốc để tăng lưu lượng máu đến chân hoặc để ngăn ngừa cục máu đông Duy trì hoạt động thể chất Ăn uống lành mạnh, tăng cường chất xơ như rau xanh, hoa quả; hạn chế chất béo và dầu mỡ động vật. Tóm lại,chỉ số mắt cá chân - cánh taylà huyết áp tâm thu ở mắt cá chân chia cho huyết áp suất tâm thu ở cánh tay. Đây đã được chứng minh là một thước đo cụ thể và có độ nhạy cao để chẩn đoánbệnh động mạch ngoại biêncũng như dự đoán tỷ lệ tử vong và các biến cố tim mạch khác
Do đó, nếu bản thân hay người thân có các yếu tố nguy cơ cao của bệnh tim mạch như hút thuốc lá, tăng huyết áp, tiểu đường thì nên chủ động thực hiện tầm soátbệnh động mạch ngoại biênvớichỉ số mắt cá chân - cánh taytrước khi xảy ra biến cố đáng tiếc.   Bài viết tham khảo nguồn: mayoclinic.org, stanfordmedicine25.stanford.edu, hopkinsmedicine.org