Các thuốc điều trị bệnh lao phổi
Bệnh lao do vi khuẩn gọi là Mycobacterium tuberculosis gây ra. Vi khuẩn có khả năng lây lan từ người sang người qua các giọt nhỏ li ti trong không khí. Điều này xảy ra khi một người mắc bệnh lao ở dạng hoạt động nhưng chưa được điều trị bệnh lao mà vẫn vô tư ho, nói chuyện, hắt hơi, khạc nhổ, ca hát nơi công cộng. 1. Nguyên tắc điều trị bệnh lao 1.1. Nguyên tắc phối hợp thuốc điều trị bệnh lao phổi Mỗi loạithuốc điều trị bệnh lao phổisẽ có tác dụng khác nhau trên vi khuẩn lao (tác dụng diệt khuẩn, kìm khuẩn, tác động lên môi trường sống của vi khuẩn), do đó trong phác đồđiều trị laothường phải phối hợp cácthuốc điều trị bệnh lao phổi. Trên thực tế cần phối hợp ít nhất 3 loạithuốc điều trị bệnh lao phổitrong giai đoạn tấn công và ít nhất 2 loạithuốc điều trị bệnh lao phổitrong giai đoạn duy trì. Đối với lao đa kháng: phối hợp ít nhất 4 loạithuốc điều trị bệnh lao phổihàng 2 có hiệu lực trong giai đoạn tấn công và giai đoạn duy trì. 1.2. Cần dùng thuốc điều trị bệnh lao phổi đúng liều Cácthuốc điều trị bệnh laothường có tác dụng hợp đồng với nhau. Mỗi loạithuốc điều trị bệnh laosẽ có một nồng độ tác dụng nhất định
Mỗi loạithuốc điều trị bệnh laosẽ có một nồng độ tác dụng nhất định. Nếu dùngthuốc điều trị bệnh laoliều thấp sẽ không hiệu quả mà còn dễ tạo ra các chủng vi khuẩn kháng thuốc, tuy nhiên nếu dùngthuốc điều trị bệnh laoliều cao dễ gây tai biến. Đối với việcđiều trị bệnh laotrẻ em cần được điều chỉnh liềuthuốc điều trị bệnh laohàng tháng theo cân nặng của trẻ. 1.3. Cần sử dụng thuốc điều trị bệnh lao đều đặn Thuốc điều trị bệnh laocần được uống cùng 1 lần vào thời gian nhất định trong ngày, uống xa bữa ăn để đạt được độ hấp thu thuốc tối đa. Đối với lao đa kháng: Dùngthuốc điều trị bệnh lao6 ngày/tuần, đa sốthuốc điều trị bệnh laodùng 1 lần vào buổi sáng như: Cycloserine (Cs), Prothionamide (Pto), Ethionamide (Eto), Para-aminosalicylic acid (PAS) tùy theo khả năng dung nạpthuốc điều trị bệnh laocủa người bệnh. Có thể chia liềuthuốc điều trị bệnh lao2 lần trong ngày (sáng – chiều) để giảm tác dụng phụ hoặc giảm liều trong 2 tuần đầu nếu thuốc khó dung nạp. Nếu người bệnh có phản ứng phụ vớithuốc điều trị bệnh laodạng tiêm - có thể tiêm 3 lần/tuần sau khi có kết quả xét nghiệm âm hóa đờm. 1.4
Nếu người bệnh có phản ứng phụ vớithuốc điều trị bệnh laodạng tiêm - có thể tiêm 3 lần/tuần sau khi có kết quả xét nghiệm âm hóa đờm. 1.4. Sử dụng thuốc điều trị bệnh lao đủ thời gian của cả 2 giai đoạn tấn công và giai đoạn duy trì Điều trịbệnh laogiai đoạn tấn công thường kéo dài 2, 3 tháng. Giai đoạn này có mục đích để tiêu diệt nhanh với số lượng lớn vi khuẩn có trong các vùng tổn thương, từ đó ngăn chặn các vi khuẩn lao phát sinh ra đột biến kháng thuốc. Điều trị bệnh lao giai đoạn duy trì thường kéo dài 4 - 6 tháng nhằm mục tiêu diệt triệt để các vi khuẩn lao có trong vùng tổn thương để tránh bệnh lao tái phát. Đối với bệnh lao đa kháng: Phác đồđiều trị bệnh laochuẩn cần tấn công 8 tháng, theo đó tổng thời gian điều trị có thể kéo dài: 20 tháng. Các phác đồ điều trị bệnh lao khác ngắn hơn còn đang trong quá trình thử nghiệm. 2. Các thuốc điều trị bệnh lao phổi Thuốc điều trị bệnh lao phổiđược Chương trình Chống lao chịu trách nhiệm cung cấp miễn phí, đầy đủ, liên tục các thuốc có chất lượng cho người mắc bệnh: 2.1
Các thuốc điều trị bệnh lao phổi thiết yếu (được gọi là thuốc điều trị bệnh lao phổi hàng 1) Isoniazid(H), Rifampicin(R), Pyrazinamid (Z), Streptomycin(S), Ethambutol(E). Ngoài ra, hiện nay Tổ chức Y tế Thế giới đã khuyến cáo bổ sung 2 loạithuốc điều trị bệnh lao phổihàng 1 là: Rifabutin (Rfb), Rifapentine (Rpt). 2.2
Ngoài ra, hiện nay Tổ chức Y tế Thế giới đã khuyến cáo bổ sung 2 loạithuốc điều trị bệnh lao phổihàng 1 là: Rifabutin (Rfb), Rifapentine (Rpt). 2.2. Thuốc điều trị bệnh lao phổi hàng 2 Cácthuốc điều trị bệnh lao phổihàng 2 được phân ra thành các nhóm như sau: Thuốc điều trị bệnh lao phổihàng 2 dạng tiêm:Kanamycin(Km);Amikacin(Am);Capreomycin(Cm); Kanamycin(Km); Amikacin(Am); Capreomycin(Cm); Thuốc điều trị bệnh lao phổihàng 2 nhóm Fluoroquinolones như:Levofloxacin(Lfx);Moxifloxacin(Mfx);Gatifloxacin(Gfx);Ciprofloxacin(Cfx);Ofloxacin(Ofx); Levofloxacin(Lfx); Moxifloxacin(Mfx); Gatifloxacin(Gfx); Ciprofloxacin(Cfx); Ofloxacin(Ofx); Thuốc điều trị bệnh lao phổihàng 2 dùng theo đường uống:Ethionamide(Eto);Prothionamide (Pto);Cycloserine(Cs);Terizidone (Trd);Para-aminosalicylic acid (PAS);Para-aminosalicylate sodium (PAS-Na); Ethionamide(Eto); Prothionamide (Pto); Cycloserine(Cs); Terizidone (Trd); Para-aminosalicylic acid (PAS); Para-aminosalicylate sodium (PAS-Na); Thuốc điều trị bệnh lao phổihàng 2 thuộc nhóm 5 gồm:Bedaquiline(Bdq);Delamanid (Dlm);Linezolid(Lzd);Clofazimine(Cfz);Amoxicillin/Clavulanate (Amx/Clv);Meropenem(Mpm);Thiacetazon (T);Clarithromycin(Clr)
Bedaquiline(Bdq); Delamanid (Dlm); Linezolid(Lzd); Clofazimine(Cfz); Amoxicillin/Clavulanate (Amx/Clv); Meropenem(Mpm); Thiacetazon (T); Clarithromycin(Clr). 3. Phác đồ điều trị bệnh lao của Bộ Y tế Việt Nam Phác đồ IA: 2RHZE(S)/4RHE với giai đoạn tấn công kéo dài 2 tháng bao gồm 4 loạithuốc điều trị bệnh laoR, H, Z, E hoặc S dùng hàng ngày; và giai đoạn duy trì kéo dài 4 tháng bao gồm 3 loạithuốc điều trị bệnh laolà R, H và E dùng hàng ngày. Phác đồ này dùng cho các trường hợp bệnh lao mới người lớn (chưa điều trị bệnh lao bao giờ hoặc đã từngđiều trị bệnh laonhưng thời gian điều trị dưới 1 tháng). Đối với trường hợp bệnh nhân bị lao màng tim có thể sử dụng corticosteroid với liều 2mg/kg cân nặng và giảm liều dần trong tháng đầu tiên. Phác đồ IB: 2RHZE/4RH với giai đoạn tấn công kéo dài 2 tháng bao gồm 4 loạithuốc điều trị bệnh laoR, H, Z, E dùng hàng ngày và giai đoạn duy trì kéo dài 4 tháng bao gồm 2 loạithuốc điều trị bệnh laolà R và H dùng hàng ngày. Phác đồ này dùng cho bệnh lao mới trẻ em (chưa điều trị hoặc đã từngđiều trị bệnh laonhưng dưới 1 tháng). Lao màng tim sử dụng corticosteroid liều 2mg/kg cân nặng, giảm dần liều trong tháng đầu tiên
Lao màng tim sử dụng corticosteroid liều 2mg/kg cân nặng, giảm dần liều trong tháng đầu tiên. Phác đồ II: 2SRHZE/1RHZE/5RHE hoặc 2SRHZE/1RHZE/5R3H3E3. Giai đoạn tấn công kéo dài 3 tháng trong đó 2 tháng đầu tiênđiều trị bệnh laovới cả 5 loại thuốc S, H, R, Z, E dùng hàng ngày, sau đó 1 tháng tiếp theo điều trị bệnh lao với 4 loạithuốc điều trị bệnh laoH, R, Z, E dùng hàng ngày. Giai đoạn điều trị bệnh lao duy trì kéo dài 5 tháng với 3 loạithuốc điều trị bệnh laoH, R và E dùng hàng ngày hoặc có thể dùngthuốc điều trị bệnh laocách quãng 3 lần/tuần. Áp dụng phác đồ này cho bệnh lao tái phát, bệnh nhân thất thất bại điều trị, điều trị trở lại sau khi đã từng bỏ trị, người có tiền sử điều trị khác, không rõ tiền sử điều trị và không có điều kiện làm xét nghiệm lao đa kháng nhanh. Phác đồ III A: 2RHZE/10RHE với giai đoạn tấn công kéo dài 2 tháng gồm 4thuốc điều trị bệnh laoH, R, Z, E dùng hàng ngày và giai đoạn duy trì kéo dài 10 tháng với 3 loạithuốc điều trị bệnh laolà R, H, E dùng hàng ngày. Dùng để điều trị bệnh lao màng não và lao xương khớp người lớn
Dùng để điều trị bệnh lao màng não và lao xương khớp người lớn. Phác đồ III B: 2RHZE/10RH với giai đoạn tấn công kéo dài 2 tháng bao gồm 4 loạithuốc điều trị bệnh laoH, R, Z, E dùng hàng ngày và giai đoạn duy trì kéo dài 10 tháng gồm 2 loạithuốc điều trị bệnh laolà R, H dùng hàng ngày. Áp dụng trong điều trị bệnh lao màng não và lao xương khớp trẻ em. Phác đồ IV: Z E Km(Cm) Lfx Pto Cs (PAS) / Z E Lfx Pto Cs (PAS) với giai đoạn tấn công kéo dài 8 tháng, gồm 6 loạithuốc điều trị bệnh laoZ, E, Km (Cm), Lfx, Pto, Cs (PAS) và giai đoạn duy trì dùng 5 loạithuốc điều trị bệnh laoZ, E, Lfx, Pto, Cs (PAS) hàng ngày với tổng thời gian điều trị là 20 tháng áp dụng điều trị bệnh lao đa kháng thuốc. 4. Theo dõi quá trình điều trị bệnh lao cho người bệnh Trong quá trìnhđiều trị bệnh laongười bệnh cần được theo dõi các vấn đề như sau: Theo dõi kiểm soát việc dùngthuốc điều trị bệnh lao. Đánh giá đáp ứng lâm sàng, hình ảnh X-quang và tác dụng phụ củathuốc điều trị bệnh lao. Đối với bệnh lao ở trẻ em phải cân cân nặng của trẻ hàng tháng để điều chỉnh liềuthuốc điều trị bệnh laotheo cân nặng
Đối với bệnh lao ở trẻ em phải cân cân nặng của trẻ hàng tháng để điều chỉnh liềuthuốc điều trị bệnh laotheo cân nặng. Xét nghiệm đờm theo dõi: 3 lầnĐối với phác đồ điều trị bệnh lao 6 tháng: Xét nghiệm đờm cuối tháng 2, 5 và 6.Phác đồ điều trị bệnh lao 8 tháng: Xét nghiệm đờm cuối tháng 3, 5,7 (hoặc 8). Đối với phác đồ điều trị bệnh lao 6 tháng: Xét nghiệm đờm cuối tháng 2, 5 và 6. Phác đồ điều trị bệnh lao 8 tháng: Xét nghiệm đờm cuối tháng 3, 5,7 (hoặc 8). Xử trí kết quả xét nghiệm đờm thu được từ bệnh nhân:Phác đồ I (bao gồm IA và IB), nếu xét nghiệm đờm của bệnh nhân còn AFB(+) ở cuối tháng thứ 2 thì chuyển điều trị duy trì. Thực hiện tiếp xét nghiệm nhuộm soi trực tiếp ở cuối tháng thứ 3. Nếu cuối tháng 3 còn AFB(+) phải chuyển đờm làm Hain test, Xpert MTB/RIF (hoặc nuôi cấy và làm kháng sinh đồ).Đối với phác đồ II, nếu AFB (+) cuối tháng thứ 3 thì chuyển đờm làm Hain test, Xpert MTB/RIF (hoặc nuôi cấy và kháng sinh đồ). Phác đồ I (bao gồm IA và IB), nếu xét nghiệm đờm của bệnh nhân còn AFB(+) ở cuối tháng thứ 2 thì chuyển điều trị duy trì. Thực hiện tiếp xét nghiệm nhuộm soi trực tiếp ở cuối tháng thứ 3
Thực hiện tiếp xét nghiệm nhuộm soi trực tiếp ở cuối tháng thứ 3. Nếu cuối tháng 3 còn AFB(+) phải chuyển đờm làm Hain test, Xpert MTB/RIF (hoặc nuôi cấy và làm kháng sinh đồ). Đối với phác đồ II, nếu AFB (+) cuối tháng thứ 3 thì chuyển đờm làm Hain test, Xpert MTB/RIF (hoặc nuôi cấy và kháng sinh đồ). Bệnh nhânđiều trị bệnh laoở bất kỳ thời điểm điều trị nào với cácthuốc điều trị bệnh laohàng 1, khi đã xác định chủng vi khuẩn lao kháng đa thuốc thì cần chỉ địnhđiều trị bệnh laotheo phác đồ IV. Có thể thấy quá trình điều trị bệnh lao kéo dài rất lâu, do đó hiệu quả điều trị phụ thuộc rất nhiều vào sự tuân thủ điều trị của bệnh nhân. Sử dụngthuốc điều trị bệnh laocần phải tuân thủ nghiêm ngặt, việc bỏ thuốc hoặc ngắt quãng điều trị sẽ khiến vi khuẩn kháng thuốc, phải áp dụng phác đồ khác nhiều thuốc hơn, thời gian điều trị kéo dài hơn.