Cập nhật mới nhất về vấn đề chán ăn tâm thần
Chán ăn tâm thầnđược định nghĩa là tình trạng hạn chế lượng chất dinh dưỡng hấp thụ so với nhu cầu, dẫn đến cân nặng cơ thể thấp đáng kể. Bệnh nhân mắc chứng rối loạn ăn uống này sẽ sợ tăng cân cùng với hình ảnh cơ thể méo mó, không có khả năng hiểu được mức độ nghiêm trọng của tình trạng bệnh của mình. Bài viết được viết bởi ThS. BS Mai Viễn Phương - Trưởng đơn nguyên Nội soi tiêu hóa - Khoa Khám bệnh & Nội khoa - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Central Park. Giới thiệu về chứng chán ăn tâm thần Chán ăn tâm thầnlà một rối loạn ăn uống được xác định bằng việc hạn chế lượng năng lượng nạp vào so với nhu cầu, dẫn đến cân nặng cơ thể thấp đáng kể. Bệnh nhân sẽ có nỗi sợ hãi tăng cân dữ dội và hình ảnh cơ thể bị bóp méo khi không thể nhận ra mức độ nghiêm trọng của cân nặng cơ thể thấp đáng kể của mình. Nguyên nhân Sự thành công của nhiều nghề phụ thuộc vào cân nặng của một người. Người mẫu và diễn viên thể hiện mức độ gầy khó đạt được và điều này được tăng cường bằng cách trang điểm và chỉnh sửa ảnh. Các vận động viên trong các môn thể thao như ba lê, chạy đường dài và võ thuật phải chịu áp lực duy trì cân nặng cơ thể gầy để vượt trội hơn đối thủ
Các vận động viên trong các môn thể thao như ba lê, chạy đường dài và võ thuật phải chịu áp lực duy trì cân nặng cơ thể gầy để vượt trội hơn đối thủ. Các phương tiện truyền thông quảng bá quá mức các bí quyết ăn kiêng và mẹo giảm cân. Những nhóm dân số như phụ nữ trưởng thành xác định các loại cơ thể gầy với lòng tự trọng tăng lên và liên kết việc giảm cân với khả năng tự chủ. Dịch tễ học Chán ăn tâm thần phổ biến hơn ở nữ giới so với nam giới. Khởi phát vào cuối tuổi vị thành niên và đầu tuổi trưởng thành. Tỷ lệ mắc bệnh trong suốt cuộc đời là 0,3% đến 1% (các nghiên cứu ở Châu Âu đã chứng minh tỷ lệ mắc bệnh là 2% đến 4%), bất kể văn hóa, dân tộc và chủng tộc. Các yếu tố nguy cơ gây rối loạn ăn uống bao gồm béo phì ở trẻ em, giới tính nữ, rối loạn tâm trạng, đặc điểm tính cách (bốc đồng và cầu toàn), lạm dụng tình dục hoặc lo lắng về cân nặng từ gia đình hoặc môi trường bạn bè. Sinh lý bệnh Các nghiên cứu chứng minh rằng các yếu tố sinh học đóng vai trò trong sự phát triển của chứngchán ăn tâm thầnngoài các yếu tố môi trường. Có mối tương quan di truyền giữa trình độ học vấn, chứng loạn thần kinh và tâm thần phân liệt
Có mối tương quan di truyền giữa trình độ học vấn, chứng loạn thần kinh và tâm thần phân liệt. Bệnh nhân mắc chứng chán ăn tâm thần có chức năng và cấu trúc não bị thay đổi, có sự thiếu hụt các chất dẫn truyền thần kinhdopamine(hành vi ăn uống và phần thưởng) và serotonin (kiểm soát xung lực và chứng loạn thần kinh), sự kích hoạt khác biệt của hệ thống corticolimbic (cảm giác thèm ăn và sợ hãi) và hoạt động giảm giữa các mạch trán-vân (hành vi theo thói quen). Bệnh nhân mắc các rối loạn tâm thần đi kèm như rối loạntrầm cảmnặng vàrối loạn lo âutổng quát. Bệnh sử và khám lâm sàng Bệnh nhân sẽ báo cáo các triệu chứng nhưvô kinh, không chịu được lạnh,táo bón,phù chân tay, mệt mỏi và cáu kỉnh. Họ có thể mô tả các hành vi hạn chế liên quan đến thực phẩm như đếm calo hoặc kiểm soát khẩu phần ăn và các phương pháp thanh lọc, ví dụ như tự gây nôn hoặc sử dụngthuốc lợi tiểuhoặcthuốc nhuận tràng. Nhiều người tập thể dục một cách cưỡng chế trong thời gian dài. Bệnh nhân chán ăn tâm thần phát triển nhiều biến chứng liên quan đến tình trạng nhịn đói kéo dài và các hành vi thanh lọc
Bệnh nhân chán ăn tâm thần phát triển nhiều biến chứng liên quan đến tình trạng nhịn đói kéo dài và các hành vi thanh lọc. Chẩn đoán Quá trình kiểm tra bao gồm tiền sử bệnh án kỹ lưỡng (xem xét toàn diện các hệ thống, tiền sử gia đình và xã hội, thuốc bao gồm thuốc không kê đơn, tiền sử bệnh lý và tâm thần, tiền sử lạm dụng) và khám sức khỏe (tìm kiếm các biến chứng nêu trên). Các xét nghiệm cơ bản bao gồm bảng đông máu, công thức máu toàn phần, hồ sơ chuyển hóa toàn bộ, 25-hydroxyvitamin D,testosterone(nam), hormone kích thích tuyến giáp và xét nghiệm nước tiểu (beta-hCG [nữ] và thuốc, bất hợp pháp hoặc theo toa). Khuyến cáo nên thực hiện điện tâm đồ để đánh giá cácrối loạn nhịp timđe dọa tính mạng. Có thể cần thực hiện các xét nghiệm bổ sung nếu BMI dưới 14 kg/m2, ví dụ, siêu âm tim ở những bệnh nhân bị suy giảm huyết động (khó thở, tiếng thổi tim, ngất) hoặc chụp cắt lớp vi tính ổ bụng để loại trừ hội chứng động mạch mạc treo tràng trên hoặc vô kinh hơn 9 tháng (đo hấp thụ tia X năng lượng kép). Các biến chứng của chứngchán ăn tâm thầnđược liệt kê: Tim mạch:nhịp tim chậm,bệnh cơ tim giãn, loạn nhịp do điện giải, hạ huyết áp,sa van hai lá,tràn dịch màng ngoài tim
Thể chất: ngừng phát triển, hạ thân nhiệt, chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp, teo cơ. Da liễu: carotenoderma, lanugo, xerosis Nội tiết: suy tuyến sinh dục vùng dưới đồi, loãng xương Tiêu hóa:táo bón(lạm dụng thuốc nhuận tràng),liệt dạ dày Huyết học: giảm tế bào máu (bao gồm thiếu máu hồng cầu bình thường), giảm sản/bất sản tủy xương Thần kinh:teo não, bệnh lý thần kinh ngoại biên (thiếu khoáng chất và vitamin) Sản khoa: biến chứng trước và sau sinh Tâm thần:trầm cảm, mất tập trung, mất ngủ, cáu kỉnh Thận và điện giải: toan chuyển hóa hạ kali hoặc kiềm hóa (lạm dụng thuốc nhuận tràng hoặc thuốc lợi tiểu), suy thận trước thận, hội chứng nuôi ăn lại. Sổ tay chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần của Hiệp hội tâm thần Hoa Kỳ, Phiên bản thứ năm (DSM-5) cung cấp các tiêu chuẩn chẩn đoán cho chứng chán ăn tâm thần (AC). Sổ tay này phân loại bệnh theo loại, tình trạng và mức độ nghiêm trọng. Lưu ý, vô kinh đã được loại khỏi tiêu chuẩn DSM-5. Những bệnh nhân đáp ứng tiêu chuẩn mới và tiếp tục có kinh nguyệt có kết quả tương tự như những bệnh nhân không đáp ứng. Các rối loạn ăn uống khác có các đặc điểm tương tự như chán ăn tâm thần
Các rối loạn ăn uống khác có các đặc điểm tương tự như chán ăn tâm thần. Rối loạn tránh né hoặc hạn chế lượng thức ăn đưa vào liên quan đến việc hạn chế thức ăn khi không đáp ứng được nhu cầu dinh dưỡng. Mặc dù bệnh nhân thường bị thiếu cân, nhưng rối loạn này không đáp ứng các tiêu chuẩn chẩn đoán chán ăn tâm thần. Những người mắc chứng rối loạn ăn uống vô độ ăn quá nhiều calo trong thời gian ngắn mà không kiểm soát được bản thân nhưng không biểu hiện các hành vi bù trừ như nôn mửa hoặc hạn chế. Bệnh nhân mắc chứng cuồng ăn tâm thần sẽ ăn quá độ và nôn mửa mà không có BMI thấp tương ứng. Chứng Pica đề cập đến việc tiêu thụ mãn tính các chất không phải thức ăn và có thể là biểu hiện của tình trạng bệnh lý hoặc tâm thần tiềm ẩn. Ví dụ, bệnh nhân mắc chứng chán ăn tâm thần có thể ăn giấy vệ sinh khi đói. Rối loạn nhai lại xảy ra khi bệnh nhân liên tục nôn thức ăn trong một tháng khi không xác định được tình trạng bệnh lý nào khác và không chỉ xảy ra trong quá trình mắc chứng rối loạn ăn uống khác
Rối loạn ăn uống hoặc ăn uống cụ thể khác đề cập đến các tình trạng có triệu chứng làm suy giảm chức năng nhưng không đáp ứng tiêu chuẩn của một rối loạn ăn uống cụ thể, ví dụ, bệnh nhân đáp ứng tiêu chuẩn của chứngchán ăn tâm thầnnhưng có BMI trên 18,5 kg/m2 được phân loại là "chán ăn tâm thần không điển hình".Rối loạn trầm cảm nặng có thể gây chán ăn và sụt cân. Tuy nhiên, bệnh nhân không bị ám ảnh bởi thói quen cơ thể. Bệnh nhân mắc chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế có thể có nghi lễ ăn uống nhưng vẫn duy trì cân nặng bình thường. Bệnh nhân lạm dụng chất kích thích như cocaine và methamphetamine bị sụt cân thông qua quá trình trao đổi chất tăng lên và tập trung nỗ lực để có được các chất bất hợp pháp thay vì tiêu thụ calo. Các tình trạng bệnh lý có thể gây sụt cân. Ví dụ như bệnh celiac, cường giáp, bệnh viêm ruột, bệnh ác tính, bệnh tiểu đường không được kiểm soát tốt, suy tuyến thượng thận nguyên phát và bệnh lao. Chẩn đoán sẽ dựa trên tiền sử bệnh và khám sức khỏe. Chỉ định xét nghiệm theo chỉ định của bệnh cảnh lâm sàng. Điều trị / Quản lý Điều trị chứngchán ăn tâm thầntập trung vào phục hồi dinh dưỡng và liệu pháp tâm lý
Điều trị / Quản lý Điều trị chứngchán ăn tâm thầntập trung vào phục hồi dinh dưỡng và liệu pháp tâm lý. Những bệnh nhân cần điều trị nội trú có những đặc điểm sau: Các rối loạn tâm thần hiện có cần phải nhập viện Nguy cơ tự tử cao (có ý định thực hiện hành vi cực kỳ nguy hiểm hoặc cố gắng thực hiện hành vi không thành công) Thiếu hệ thống hỗ trợ (xung đột gia đình nghiêm trọng hoặc vô gia cư) Quyền truy cập hạn chế (sống quá xa để tham gia chương trình điều trị hàng ngày) Không ổn định về mặt y tế (nhịp tim chậm, mất nước, hạ đường huyết hoặc bệnh tiểu đường không được kiểm soát tốt, hạ kali máu hoặc mất cân bằng điện giải khác biểu hiện hội chứng nuôi dưỡng lại, hạ thân nhiệt, hạ huyết áp, suy nội tạng cần điều trị cấp cứu) Không có động lực để phục hồi (không hợp tác, bận tâm với những suy nghĩ xâm nhập) Hành vi thanh lọc dai dẳng, nghiêm trọng và xảy ra nhiều lần trong ngày Chán ăn tâm thần nghiêm trọng (dưới 70% trọng lượng cơ thể lý tưởng hoặc sụt cân cấp tính do từ chối thức ăn) Cần phải giám sát việc cho ăn và/hoặc cho ăn chuyên biệt (ống thông mũi dạ dày) Không thể ngừng tập thể dục một cách cưỡng chế (không phải là dấu hiệu duy nhất để nhập viện)
Điều trị ngoại trú bao gồm liệu pháp chuyên sâu (2 đến 3 giờ mỗi ngày trong tuần) và nhập viện một phần (6 giờ mỗi ngày). Bệnh nhân nhi được hưởng lợi từ liệu pháp tâm lý dựa trên gia đình để khám phá động lực cơ bản và tái cấu trúc môi trường gia đình. Hội chứng nuôi ăn lại có thể xảy ra sau khi nhịn đói kéo dài. Khi cơ thể sử dụng glucose để sản xuất các phân tử adenosine triphosphate (ATP), nó sẽ làm cạn kiệt các kho dự trữ phốt pho còn lại. Ngoài ra, glucose đi vào tế bào được trung gian bởi insulin và xảy ra nhanh chóng sau thời gian dài không có thức ăn. Cả hai đều gây ra bất thường về điện giải như hạ phosphate máu và hạ kali máu, gây ra suy tim và hô hấp. Bệnh nhân cần được theo dõi cẩn thận các dấu hiệu của hội chứng nuôi ăn lại và theo dõi chặt chẽ điện giải. Liệu pháp dược lý không được sử dụng ban đầu. Đối với những bệnh nhân bị bệnh cấp tính không đáp ứng với điều trị ban đầu, olanzapine là thuốc đầu tay. Các thuốc chống loạn thần khác chưa cho thấy tác dụng tương tự đối với việc tăng cân
Các thuốc chống loạn thần khác chưa cho thấy tác dụng tương tự đối với việc tăng cân. Đối với những bệnh nhân không bị bệnh cấp tính nhưng có các tình trạng tâm thần đi kèm như rối loạn lo âu tổng quát hoặc rối loạn trầm cảm nặng, liệu pháp kết hợp với thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) và liệu pháp điều trị là tốt nhất. Những bệnh nhân không đáp ứng với SSRI có thể cần thuốc chống loạn thần thế hệ thứ hai. Thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCA) ít được ưa chuộng hơn do lo ngại về độc tính trên tim, đặc biệt là ở những bệnh nhân suy dinh dưỡng. Bupropion chống chỉ định ở những bệnh nhân mắc chứng rối loạn ăn uống do nguy cơ co giật tăng cao. Chẩn đoán phân biệt Bệnh ung thư Thiếu máu cục bộ mạc treo mãn tính Achalasia Kém hấp thu Cường giáp Hội chứng ruột kích thích Bệnh Celiac Tiên lượng Sự thuyên giảm ở chán ăn tâm thần thay đổi. Ba phần tư bệnh nhân được điều trị ngoại trú thuyên giảm trong vòng 5 năm và cùng tỷ lệ phần trăm đó có kết quả trung bình-tốt (bao gồm tăng cân)
Ba phần tư bệnh nhân được điều trị ngoại trú thuyên giảm trong vòng 5 năm và cùng tỷ lệ phần trăm đó có kết quả trung bình-tốt (bao gồm tăng cân). Tái phát phổ biến hơn ở những bệnh nhân lớn tuổi hơn với thời gian mắc bệnh dài hơn hoặc lượng mỡ/cân nặng cơ thể thấp hơn khi kết thúc điều trị, có rối loạn tâm thần đi kèm hoặc được điều trị bên ngoài phòng khám chuyên khoa. Những bệnh nhân đạt được sự thuyên giảm một phần thường phát triển một dạng rối loạn ăn uống khác (ví dụ: chứng ăn vô độ hoặc rối loạn ăn uống không xác định). Tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân cao hơn ởchán ăn tâm thầnso với phần còn lại của dân số. Đây là một trong những tỷ lệ tử vong cao nhất trong tất cả các rối loạn ăn uống do biến chứng y khoa, lạm dụng chất gây nghiện và tự tử. Bệnh nhân mắc chán ăn tâm thần có tỷ lệ tự tử cao hơn và chiếm 25% số ca tử vong liên quan
Bệnh nhân mắc chán ăn tâm thần có tỷ lệ tự tử cao hơn và chiếm 25% số ca tử vong liên quan. Biến chứng Vô kinh Tuổi dậy thì muộn Tăng caroten máu Hạ thân nhiệt Hạ đường huyết Loãng xương Không phát triển mạnh Bệnh cơ tim Nhịp tim chậm Loạn nhịp tim Suy thận Táo bón Bệnh lý thần kinh ngoại biên Giảm toàn thể huyết cầu Vô sinh Phòng ngừa  và giáo dục bệnh nhân Chán ăn tâm thầnlà một bệnh tâm thần trong đó bệnh nhân hạn chế lượng thức ăn nạp vào so với nhu cầu năng lượng của họ thông qua việc ăn ít hơn, tập thể dục nhiều hơn và/hoặc tống thức ăn ra ngoài thông qua thuốc nhuận tràng và nôn mửa. Mặc dù bị thiếu cân nghiêm trọng, họ không nhận ra điều đó và có hình ảnh cơ thể bị bóp méo. Họ có thể phát triển các biến chứng do thiếu cân và tống thức ăn ra ngoài. Chẩn đoán bằng tiền sử, thể chất và xét nghiệm để loại trừ các tình trạng khác có thể khiến mọi người sụt cân. Điều trị bao gồm tăng cân (đôi khi phải nhập viện nếu nghiêm trọng), liệu pháp để giải quyết hình ảnh cơ thể và quản lý các biến chứng do suy dinh dưỡng. Nâng cao kết quả của nhóm chăm sóc sức khỏe Chán ăn tâm thầnlà một rối loạn ăn uống nghiêm trọng có tỷ lệ mắc bệnh rất cao
Nâng cao kết quả của nhóm chăm sóc sức khỏe Chán ăn tâm thầnlà một rối loạn ăn uống nghiêm trọng có tỷ lệ mắc bệnh rất cao. Rối loạn này thường được quản lý với một nhóm liên chuyên ngành bao gồm bác sĩ tâm thần, chuyên gia dinh dưỡng, nhân viên xã hội, bác sĩ nội khoa, bác sĩ nội tiết, bác sĩ tiêu hóa và y tá. Rối loạn này không thể phòng ngừa và không có cách chữa khỏi. Do đó, giáo dục bệnh nhân và gia đình là chìa khóa để ngăn ngừa tỷ lệ mắc bệnh cao. Chuyên gia dinh dưỡng nên giáo dục gia đình về tầm quan trọng của dinh dưỡng và hạn chế vận động. Y tá sức khỏe tâm thần nên giáo dục bệnh nhân về những thay đổi trong hành vi, giảm căng thẳng và vượt qua mọi vấn đề về cảm xúc. Dược sĩ nên giáo dục bệnh nhân và gia đình về việc sử dụng các loại thuốc như thuốc nhuận tràng và thuốc giảm cân. Chỉ thông qua việc theo dõi và giám sát chặt chẽ thì kết quả của bệnh nhân mới có thể được cải thiện. Kết quả dựa trên bằng chứng Sự thuyên giảm trong chứng chán ăn tâm thần thay đổi. Ba phần tư số bệnh nhân được điều trị ngoại trú thuyên giảm trong vòng năm năm và cùng tỷ lệ phần trăm đó có kết quả trung bình-tốt, bao gồm tăng cân
Tái phát phổ biến hơn ở những bệnh nhân lớn tuổi hơn với thời gian mắc bệnh dài hơn hoặc lượng mỡ/cân nặng cơ thể thấp hơn vào cuối quá trình điều trị, có các rối loạn tâm thần đi kèm hoặc được điều trị bên ngoài phòng khám chuyên khoa. Thông thường, những bệnh nhân đạt được sự thuyên giảm một phần sẽ phát triển một dạng rối loạn ăn uống khác như chứng ăn vô độ hoặc rối loạn ăn uống không xác định. Tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân cao hơn ở chứngchán ăn tâm thầnso với phần còn lại của dân số. Đây là một trong những tỷ lệ tử vong cao nhất trong tất cả các rối loạn ăn uống do biến chứng y khoa, lạm dụng chất gây nghiện và tự tử. Bệnh nhân chán ăn tâm thần có tỷ lệ tự tử cao hơn và chiếm 25% số ca tử vong liên quan đến rối loạn này. Tài liệu tham khảo 1. Strand M, von Hausswolff-Juhlin Y, Welch E. [ARFID: food restriction without fear of weight gain]. Lakartidningen. 2018 Sep 11;115 2. Phillipou A, Rossell SL, Castle DJ. Anorexia nervosa or starvation? Eur J Neurosci. 2018 Dec;48(11):3317-3318.