DenisaB/htr_leibniz_dataset_v1 huggingface dataset:
Geometrarum diagrammatis pares, in quibus in omni gen
palpabiles demonstrationes, calculis Arithmeticorum, aut
rerum confici possint, quibus vel veritas absoluta, vel
saltem, cum sufficientia data nondum habentur, maximae
probabilitatis gradus ex datis infallibiliter concludi
determinarive possit
hoc libro ostendemus, traditis
nostra tum in corpus
humanum, tum in corpora
circumjecta augetur
Quin et si Leges
civitatum spectamus,
ac turbarum periculo
vera quiete excidisse et in progrediendo
fuisse impeditos; nec tantum in illis quae porro dare prohibiti sunt, sed
et in his quae dederunt, nocuisse reipublicae, dum vera etiam eorum
dogmata sectae factionisque odio imbuta, quodammodo infamia
non melius
atque invisa reddiderunt. Huic malo tandem occurretur, cum
melius occurretur, quam si velut ostracismo quodam proscribantur
qui principatum affectant in literis, aliosque prae se contemnunt, et qui
sive quod elegantius ridere didicerunt, sive quod artificiosius
occultare furta norunt, omnes alios prae se contemnunt,
et conditores tanquam ipsi cuncta per se invenissent; aut tanquam
immensa inter ipsos caeterosque mortales distantia esset; cum tamen
maxima saepe inventa exiguis occasionibus, et si verum
fateri volumus, non tam ingeniis nostris, quam fortunae, hoc est
divino beneficio debeantur.
Itaque privati homines imposter
melius reipublicae consulent, si malint contenti ea sibi asserere, ta
reapse demonstrarunt,
vindicare, quae primi vel sensibus observarunt, vel accurat
de caetero neque aliorum laudibus obtrectent, neque alios sui inprimis
qui homines tantum convicii causa nominent, neque veteres spernant
formularum tantum et loquendi rationis et formularum causa
convellere aggrediantur, inani spe efficiendi,, ut alii omnes cum
ipsis imposterum loquantur: sed si qua utilia admonere sibi
posse videntur, proponant placide, malintque indices rectae viae
recti itineris, quos nemo aspernatur, quam imperiosi duces
haberi, quos plerumque generosa ingenia dedignantur. Cogitent
passim intra privatos parietes, in scholis, in Academiis Collegiisque,
in Republica esse magnae laboriositatis, doctrinae industriae, doctrinae,
probitatis et sapientiae Viros, qui sive distracti negotiis, sive impediti
optant, assequi non possunt, quos praestat profecto fautores
publicisque odiis conflictatos,
usque adeo enim ab
remotam reperi,
etiam homines
hominum opinione
ut ingeniosissimi
a me admoniti,
capere viderentur.
subinde satis clare
in plerisque disciplinis sum expertus, et, si dicere
licet quod res est, nihil unquam attigi, in quo non se
mox novus mihi ostenderit ordo rerum, detectis veritatibus
unde fructus uberrimi nascerentur. Fateor enim
in omnibus rebus jungendam quoad licet experien
tiam rationi, suspectasque admodum artes ac
Causa autem edendi est, quod nesciam an sat
temporis habiturus sim ad perficiendam artem; unde
coepi timere, ne si diutius differenti, humani aliquid
mea culpa penitus interiret;
vel praesentibus vel certe, si victura sunt nostra,
felicioribus fortasse temporibus
servare, quam publica commoda, meae ambitioni posthaber
et communicationem differre, donec mihi vacet integrum
inde magisque liquidam sine controversia famam opere
absoluto parare, cui tamen
nunquam par essem futurus; tenuitatem enim meam
non ficta humilitate agnosco, et quantum a multis aliis
memoria et acumine vincar, quotidie sentio.
Accedit alia ratio satis gravis, ex observatione rerum
illos omnes, egregios licet viros, qui magnum nomen ex
novis dogmatibus conditaque secta affectarunt, cum invidia
in tuto collocatam,
laudabilia faciendi prorsus extingui; certe video
ambitionem condendae sectae
eorum qui sectam moliuntur
et alios contemnunt,
tanquam soli res
et ne ipse eam perficere non
quae facit ut si maxime
id minime consultum
judicarem, nam ut taceam
absolvere possint.
andem moderationem ego quoque servar
non plane infelicium
plane infelicium meditationum, quae mihi adhuc juveni in
hoc theatro non contemnendos plausus pepererant, materiam
fortasse nactus essem adornandi systema quoddam doctrinae
aliam tamen penitus viam inire statui, modumque ostendam
quo prior illa penitus impedita atque invia reddi possit, ne
quis imposterum sese audeat sine miraculis Doctorem generis
cium Artis illius condendae, quod nunc facio, qua semel constit
qua semel constituta
in philosophia perinde tollentur sectae atque in Geo
metria, neque enim videmus alios Euclidaeos, alios Ar
chimedaeos, alios Apollonianos haberi, quoniam
Archimedes atque Apollonius non evertere Euclidis Elementa
priorum,, sed augere instituerunt. Manebit tamen laus su
de ponte dejicere voluerunt, alii quandoque in ipsos utantur.
Et cum Novatores plerumque alios non nisi maligne
nominent, ut ipsi soli sapere videantur, ego contra
Philosophiae caeterarumque humanarum Scientiarum
Ars ostendet cujus initia tradimus; semper
cuilibet propositioni primus inventor, demonstrator illustrator
quorum rationem
ejus in
egregius adjiciantur. Cum enim credere par sit, ut suo
loco patebit, talia Elementa non minus ad posteritatem
viris bene meritis nulla monumenta solidiora
pulchrioraque poterunt excitari. Inflammabit ea res aemu
lationem posterorum, et generosissima quaeque ingenia, sua
que nomina, inter illustrissimas majorum imagines egregi
in unoquoque seculo curare, ut hoc generis humani depositum, nec
commendo non tam
notis infallibilibus
ita designare possim,
ut a majoribus
ingeniis e latebris suis
suis erui certo possit.
Quemadmodum multum interest
qui ferae vestigia observavit
et cubilia certis signis
excitam, atque undique
compulsam in retia
coegit; ita magnum
satis operae meae pretium
meo excitati magni
inter fortunam simplicem
praesertim cum nullam
indicis sive praeconis
officium tribuam.
quod tantopere
viri, et quod inprimis
optandum est integrae
Societates, sibi veram
em tractare aggressus, cujus vim a multis
agnosci, omnium interest,praevaricator essem in causa
Itaque veniam mihi spero ab aequis lectoribus, si cogor
de praesenti negotio loqui magnificentius, quam ego
fato), ut mihi pene adhuc puero tenuia licet,
licet, foecunda tamen obtigerint initia Artis
Eam postea excolui, quoad licuit
per alias curas distractiones, quibus homines obnoxii
in generalibus documentis substiti, sed vim ejus
certa demonstratione complecti. Nec in
vel audire contigit, ne suspicio quidem inter homines
fuisse videtur.
incredibilis visa est, modumque absolvendae artis, possim
publica, si quae ad commendationem ejus, atque accendendos
homines necessaria dictu videntur, dissimularem
de meis rebus sentire soleo, praesertim
Arte hac Elementa Scientiarum
ita constitui possunt, instar
Euclidaeorum, ut non possint
amplius a novatoribus convelli
stabilientur, ut a nullis
amplius novatoribus
convelli possint; et
communibus studiis
quia investigavit atque
artem sciendi, eam ob
rei magnitudinem aliis
perficiendam commendare
emadmodum itaque inepti olim magistelli, occultis qua
magnetica, antiperistasi, sympathia et antipathia, formis
opinionem utebantur; ita video multis hodie locis homines
sciolos, qui neque laborem meditandi ferre volunt,
eque ullo veritatis zelo tenentur, occ
quam ignorant
praeceptoribusque, et omni antiquitati superciliose insultare,
opinionem affectare, dum figuras tantum illas ac motus
suae qualitates
Neque aliquam ob causam novas sententias a talibus arreptas
juvenilium quod non minus perniciosum est progressui
ie, quam nimia quondam Scholarum autoritas
nullis commentis imposterum valde multum tribuent, nisi aut
evidens demonstratio adsit, aut ipsa hypothesis singulari quadam
erit, donec certa veritas inveniatur. Illud autem ante omnia
tenendum est, ut sententias ex fructibus earum
egregia aut
veritates antea ignoratae. Quod fatendum est de systemate
Pythagoreo, de Circulatione Harveana, de pugilibus Chymicoru
Quod enim vulgo dicitur, prognoses praedictiones Medicum
nobilitare, id de philosophis quoque intelligi velim; ut illis
tum maxime credatur, cum vi rationis praedicere possunt
experimenta, nondum a quoquam sumta. Sed talia dogmata
structura, ut ad ipsum veritatis fastigium ascendi possit
et in circulis magnam reconditae si Diis placet eruditionis
Vicissim autem nolim, ut viri docti atque ingeniosi
qui passim novis sententiis imbuti sunt, me vel adulari
communibus sententiis, vel superstitiosa veterum reverentia
teneri, vel obtrectare laudibus praeclarorum virorum nostri
temporis putent, quos ego non diffiteor saepe veteribus
sed in speciali naturae cognitione fatendum est recentioru
uae magis perfici demonstrarique quam everti debent,
solertiam experimenta sumendi, naturamque
Mathematicorum machinis expugnandi, longe Scholasticorum
speculationibus physicis succi expertibus es
praeferendam,;
unde quod Sinenses dicere feruntur, se solos utroque oculo
videre, Europaeos monoculos esse, caeteras gentes caecas,
ego paulo aliter inflectens dici posse putem, Scholasticos
in speciali physica fuisse caecos, recentiores monoculos,
sed oculatum satis in hac scientia mortalium hactenus
nullum videri. Interim quod in laudem eorum dico qui
rem experimentis ac demonstrationibus hodie gerunt, id nolo ad
eos pertinere, qui tantum opinionibus opiniones mutant, et
ac reconditissimis naturae operibus nullo negotio transigunt,
et praeclare rerum causas explicuisse videntur; ubi
motus quosdam et figuras, vagas nimis nec distincte
Quid enim refert multa
mathematicis physicisque consumtas
lucubrationes damnare
quod non possum
diffiteri, nisi meas
ipse maximas
in rebus mathema
quendam hominem
unde quendam hominem dicacem non
insulse dicere memini, nondum
constare, quibus atomorum
dosibus pelli possit febris,
neque formulam Chymicis
praescriptum iri talem:
sume parum materiae
Chymicorum, de
Galilei suppositione
agenda superesse
quam hactenus, operis, expectanda
potius quam experientia
Negari non potest nostrum
seculum in naturae cognitione
priora omnia superare. Sed
non debemus nimis nobis
blandiri; non sufficit dicere
omnia fieri figura et motu
quibusnam; et parum tribuen
dum est Hypothesibus antequam
ex iis duci possunt praedictiones
et praxes in Medicina et
omnibusque a ratione
difficiles et practicos casus resolvendos
quam parum in haustis
sunt non
in viros
Sed hi postea magno suo
damno experiuntur,
cum ad
gerendas res, exercendas
moderatos nec
qualium non ignoro plures
reperiri hodie post lucem
accensam, quam cum
in inanium terminorum tenebris
inclinantium magis
quam verum
cogitandi laborem
ingeniorum maxime
unde subjecta pedibus naturae phaenomena, tanquam ex
summo monte nubes et ventos
et meteora, late patentia,
et in liquida luce constituta, liceat intueri.
Verum ut in omnibus rebus intemperantia quadam
peccatur, ita et in studio experimentorum, ut enim nunc non
praeterquam enim quod his dediti saepe de studiis civilibus, historiarumque
et antiquitatis cognitione contemtim sentire solent, et periculosas
ipsi fidei sententias aliquando fovent, de quo mox dicemus,
sola methodo Empirica hactenus profectum sit, imposterumqu
profici possit, si sic pergunt accumulanda strue observat
conservandam ac vitae humanae commoditates augendas, studiu
naturae inquisitio dirigatur, fatendum est neque admirabilem illam
orum harmoniam cognosci, dum confusum tantum chaos
habetur sparsarum observationum,, neque magnum operae pretium
ac sterilia consectamur, semperque eadem chorda oberramus,
aut certis rationibus demonstrabilia a priori, aut dudum satis confecta
celebres expresse
usum habeant in artibus, et quosdam hanc unam tantum conclusionem
ex suo multiplici pulcherrimoque apparatu inferre, quod scilicet phaeno
mena naturae explicari queant mechanice, per magnitudinem nempe,
figuram et motum. Id consilium opinor olim probari poterat, nunc
autem non amplius pro dubio, sed pro demonstrato habendus est
Mathematicus naturae processus, tempusque est, ut tandem aliquand
assequi conemur, quo motu, quibus figuris, ponderibus, mensuris
et numeris res agatur, his enim omnia Deum colligasse etiam
Veteres agnoverunt. Et qui demonstrationes id nondum admittunt,
nec ullis experimentis convincentur, nisi ubi speciatim ipsis ostendi
apparatu instructis, quos hanc adhortationem meam aequi bonique consultu
ros arbitror, a boni publici amore profectam et ad ipsorumme
ac maxime fieri posset a praeclaris illis viris, tanto ingenio tantoque
Pleraque in scientiis
recepta vera sunt
sed perficienda conjunctis
in unum temporum et
gentium studiis.
Haec consilia mea sane aequissima esse, et tantum publicae ut
consentanea, quantum a privata ambitione remota, nemo
bonus ac prudens diffitebitur. Veruntamen quo magis appareret, quam
sincero lucrique et ambitionis vacuo affectu in hac re laborem,
non tantum nomen meum pressi, sed et in hanc possessionem
velut vacuam et publicam omnes admittere volui, et cum aliqui
sibi credi postulaverint, quae proposuerant non nisi ab
ipsis solis perfici posse; item satiusque et eo argumento
quod civitate oppida uno impetu structa, illis quae longo
tempore accreverant, elegantiora visuntur, persuadere
deletis ut ipsi vocabant omnibus praejudiciis, novumque
opus ab ipsis fundamentis excitari debere: ego contra
certus humanae imbecillitatis, et quam nunquam ab
uno aliquid late fusum et inchoari et perfici possit
multa agenda nobis restent, ut vere gloriari
possimus, aliquid humanae felicitati a nobis adjectum
seculorum gentiumque labores in unum conjungantur,
id est ut tum quae ante nos acta sunt, studiose i
nullius hodie
tum etiam
publicum aerarium referantur, tum
symbola negliga[n]tur, qui aliquid conferre vel
ingenio suo vel opera, vel fortuna possit, praesertim
cum multa inquisitione deprehenderim, maximam parte
eorum dogmatum quae publice recepta sunt esse veram
et rectam, si idoneum interpretem, non argutum cavillatorem
delere velle, eo praetextu ut certae scientiae fiat locus, perinde esse
ac velle evertere rempublicam, ut melior forma gubernationis intr
gloriam pertinentem,
quae major ac solidior
erit, si dignissima
quaeque potius ingenio
ac fama sua, quam
minutiora leviora
possent utique, quam
leviora producere
mavolent.
ita fatendum est,
et Mechanica
posse suppleri,
quo facto falsa per se
non utimur ad causas specialium
tantum ad generalia confirmanda.
ac dignissimis autore suo
contingunt fiunt
producuntur, unde Anaxagoras
physicus habitus est impius quasi Deos tolleret, dum
naturam explicat, et apud poetam maximum illud discrimen habe
c caeci e nubibus ignes terrificant animos et
inania murmura miscent. Et apud eundem, qui potuit
rerum cognoscere causas, ille metus omnes et inexorabile
fatum subjecit pedibus strepitumque Acherontis avari,
ante pueris aniculae spectra ubique et terriculamenta occurrere
persuaserant, mox in hanc quae nunc est rerum natu praesentem
rerum naturalium lucem delati, vident pleraque quae vulgus in
superstitionem vertit ex suis causis naturalibus rite explicari
posse mira sequitur in illis nonnullis animorum commutatio.
mira videntur ut formationem foetus, ex iisdem plane
principiis contingere, licet ob machi magnam mach
partium multitudinem a nobis non aeque explicari adhuc
possint, incipiunt de omni providentia dubitare. Nam si
in aquae vorticibus natantium, si mirifica animalium
duo ab oratoribus maxime urgeri solent ad probandum
naturam esse opus intelligentiae;
profecto nihil habent
amplius quo sibi amplius Deum per persuadeant.
quid superest, quo persuadere hujusmodi homini
Numinis supremi possi[n]t? Itaque ubi haec secum reputare
turbine correpti, et quasi duce amisso et face extincta
coepere homines alioquin
quae hactenus utcunque ipsis lucere videbatur; in praecipitia
incertitudinis atque
improbitatis feruntur. Praesertim ubi vident
in hac vita bonorum
audiunt graves autores
serio monere, ut in physicis abstineamus a causis finalibus,
feliciorem esse.
structura ex praesenti materiae statu machinali quadam
hauriat; praesertim hodie in tanta impiorum copia atque audacia
quod politici illi viri a natura atque educatione
saepe habere solent) absolvi posse. Cum tamen saepe etiam
in jurisprudentia atque civilibus negotiis belli et pacis, magno
ac prope mathematico rigore, opus sit ad accurate judicandum
ac sese ex magna circumstantiarum varietate expediendum.
Unde plus prodest viro civili aliquod in juventute rudimentum
ientiarum mathematicarum profuisse, quam Mathematico nocet
ignorare scientias civiles. Nam qui Mathematica studia plane
at pronus est in Scepticismum, nullamque plane ideam
habet judicii accurati, solidaeque demonstrationis, crede
potiusque opinionibus regi satis esse putat. Mathe
indiget cognitione historiarum aut politicae
Spartam suam ornet, egregie satis de publico merebitur.
quisquis studiis naturalibus ni
deditus historias et antiquitatem plane ignorat,
magno in periculo versatur, ne pravas de religione sententias
nimiaque juvenum peregrinandi ac conversandi licentia
Accedit quod plerumque simplices ubi simplicitate exuti sunt,
fiunt mali, et qui nimium credidere, increduli. Nam homines
initio sibi imaginantur Deum agere in rebus Mundo
ut artificem in officina, qui nunc haec nunc illa interpolat,
ad Deum peculiari miraculo quodam praeter omnem naturae ordinem
viri, si quis modum explicet quo Meteora et Cometae
aliaque naturae mirabilia praesertim in sublimi posita
sibi tales
rerum aliarum
neque exemplum
ipsos Theologos passim invehi in eos qui formas substan
tiales atque qualitates reales, aliaque
tollunt, cunctaque ex princi
sola figura et motu deducere conantur. Cum enim ipsi quanquam
sint hoc esse verissimum, Theologi autem multi has sententias
mirum non est et tanquam pessimas detestantur, hinc nostri physici
phis autoribus suis credens, Theologis vero sublatam vero inde
providentiam acrioribus Theologis credens, in impietate confirmetur.
Hunc ergo tam difficilem nodum secare,, et pietati
pariter ac rationi rectae satisfacere inter maxima humanae
vitae desiderata habendum est, nam velle imperare homi
nibus ut rationem sibi lucentem praetextu fidei extin
vel ut sibi oculos eripia eruant ad melioris visus a
d rectius videndum oculos eruant, vel ine hypocritas vel impios
professos certa ratio est efficiendi ut ingeniosissimi
vel impii professi vel saltem hypocrita
fiant, quales non dubito Averroistas olim fuisse, qui duplicem
veritatem tuebantur,
et quales illi esse videntur, qui Deum
demonstrata fidei submittenda
in speciem asserunt, eo praetextu quod
Cum potius illud pro
munere videor assecutus,
et hanc profecto non minimam
tot ingeniis
habeo, quod succurrendum videtur
praeclaris in ipso veritatis confinio de salute periclitantibus.
scribendi causam
us ergo omnia quidem in corporibus fieri Mechanice,
sed primas Mechanicae Leges esse Metaphysicas sive ex principiis
sed principia ipsa rei Mechanicae et totius Physicae non esse
oris naturam
nullo modo in extensione positam esse, sed in notione quadam
longe foecundiore, in omni corpore quandam esse formam substan
operationum causam proximam esse cur natura mechanice
operetur, in speciali tamen
phaenomenorum naturae explicatione non esse cur ulla ejus fiat mentio, sufficereque ut
demonstrari vere posse, quod fidei sit adversum.
ex mathem positis semper motuum legibus deducantur. Ostendam quoque omnium r
m culpantium voces per machinam explicant, et causis
male intellectas praeclarorum virorum
et materiales
quae plerumque in publicis negotiis (quanquam
magno fortasse eorum interest malo) dominantur, non possunt a
se impetrare, ut ratiocinationem longa veritatum attentione
indigentium catena constantem
necessaria animi const
Securitatis praestatione quam Garantiam vocant, de Legationum
et milite conscribendo, de Legationum
formis, et honorum titulis, breviter de rebus externis potius
quam suis. Quae omnia etsi sint necessaria aut utilia,
certe pulcherrima, tamen rem domi bene constitutam supponunt,
quemadmodum exercitia Equestria praeclara sunt certe, et
usum habent magnum, sed hominem requirunt sanum, et bene pastum.
Concordia scientiae cum pietate,
si ostendatur omnia in corporibus
efficientem, sed et
per finalem causam; et principia
substantiali postliminio restituenda.
omnino nulla pars
scholastica quidem,
contemtibilis videtur, sper[n]enda.
politicos atque
quorum illi saepe
perfectissimum, sed et quod quidam novi
satis agnoscunt
et a causa finali, et ambas
in physicis magno fructu
causa, Mentes autem Deum esse
eundemque non tantum physice perfe
natura immortales esse. Denique
condonandum est,
qui laboribus obruti
aut aetate fessi
sunt. Sed non
illis qui quadam
animi impatientia
contemnentes aut
pervertentes omnia
studiis Matheseos et Physicae
qui bonas literas
et metaphysica plane negligamus
pietatis, praesertim si naturam
mechanice explicantes causas
quod ex efficiente nondum
inter gravissimas
saepeque ope finalis causae divinari
inveniri potuisset,
quae posteriora etiam magis essentialia et ad conservandam
rempublicam necessaria sunt, quam foedera aliaque id genus
quae valde utilia, et certe
quae valde utilia, et certe pulcherrima sunt,
sed hominem requirunt sanum et bene pastum. Itaque valde
errant politici, si studia naturalia, quae minutiora illis et
malo de his tantum cogitent, quae plus speciei
et pompae, sed et saepe vanitatis habent, nec meditatione
sed subitaneo ingenii impetu transigi possunt: qua
e autem ad rei domesticae emendationem, ad subdito
onere levandos, aut in re familiari tuenda atque augenda juvandos
pertinent, negligentius tractent. Quodsi principes aliique
magni viri cogitarent, quam ipsi cum suis miseri sint quoties
morbo infestantur, quam saepe ab hominum naturam ignorant
saepe de
ineptissimis judiciis pendeant; si memoria repeterent, quam
ut foedera
equestribus exercitiis similia videntur,
saepe propinquos, amicosque inter infestas manus perire
quam non difficile esset longe certiora constituere, et
quam multa
aeclara inventa habeantur, si modo
coordinata essent; profecto egregium
Medicum nullo satis auro redimi posse judicare
modo satis publica et
artem libenter
in naturae investigationem conferrent.
Ita Physicorum Apologiam apud liberalioris doctrinae
homines peregimus, nunc vicissim historiam civilem et
Mathematicis non esse negligenda ostendemus; non eo quidem
argumento, quod eloquentiae
vel exemplorum cognitio, in congressibus ornamento est, scriptisque
meditationem profundam tanquam scopulum
fugiunt;
quod ipsi non primo statim aspectu capere possunt, pro difficilibus
nugis habent. Fateor hos saepe ingeniosissimos esse et
in cogitando promtos atque acutos, ideoque illis negotiis
aptos, quae extemporanea sunt, magisque versatili genio quam
accurrata consideratione indigent. Itaque nonnunquam in Lega
quod illi nimis sentiunt saepe magno suo damno sentit respublica
et quicunque graviora negotia illis committunt.. Etsi enim
quam garantiam vocant, de Amnestia, de subsidiis, de
stativis, aliisque id genus publicorum congressuum
materiis agitur,
consilium capere;
occurrunt, ut qui officium facere, neque in casum dare negotia,
aut velut aleae jactu decidere velit, diligentissima consideratione
error capitalis et deleterius esse potest. Praesertim vero
illi magna arte indigent, qui a minoribus ad potentiores
mittuntur, nec vi sed negotio artificiis sua tueri
a non semper de foederibus,
de subsidiis,
pacis titulis, de titulis honorum praerogativis,
calculo et physicis Mechanicisque principiis ubique nituntur
mediocriter perspicaci penetrabilibus agunt viri in republica
versantes, sed et saepe de re Oeconomica, de commerciis et
agunt politi aliisque argumentis in medio positis facileque ab homine
aut collecta
ad usum promtum
et antiquitatis
in literis
negligere studia bonarum
Vicissim Philosophi non debent
magnam efficaciam tribuit, ego enim hic non de
de gravi sed potius quia Histo cognitio historiarum et
Historia Divinae providentiae speculum est, Deumque nobis
exhibet, quatenus non tantum autor
rerum ut in physicis principium rerum ut in Metaphysicis et Ma
thematicis, inventoremque admirabilium machinarum ut in physicis,
affecta, bonitatem suam immensam humano generi peculiari quadam
ratione, in gubernandis Imperiis, tuendaque Ecclesia, sed maxime
salutis nostrae Oeconomia patefecit. Ita ut veritates
in ornando condendo universo, Historia vero civilis qua sacram comprehendo
videantur. Et cum Religio Christiana, qua nulla unquam
quousque temporum locorumque cognitio se extendit, audita est sanctior, et in
sua simplicitate sublimior, et philosopho vero dignior, non
tantum excellentia dogmatum suorum intelligentibus admirabili, sed
origine sine exemplo singulari nitatur,
profecto providentia
universi gubernatrix peculiari quadam ratione intime affuisse videtur,