DenisaB/htr_leibniz_dataset_v1 huggingface dataset:
Itaque malim in philosophia
litigiis tempus consumunt.
fieri quod in Geometria, ubi nemo Euclidaeus aut
Archimedaeus aut Apollinianus appellatur, sed
theorema egregium ex eo citari solet, qui
primus ipsum demonstravit, ita omnes in partem
gloriae veniunt, qui de scientia sunt bene
tanto justius est, quanto difficilius est praeclaras
in ea veritates invenire, licet illa difficultas
hujus Methodi ope mirifice imminuatur;
non ita tamen ut tollatur plane. Unde hanc
Neque enim scientia generalis alias speciales
instar corollariorum continet, sed pro instrumento potius
haberi debet; nec magis aliis tandem praecipit
quam primus Telescopii inventor Astronomorum
famae nocuit, qui nova sidera in coelo invenere.
Si qui cum ipso consilia communicar Hoc ergo
maxime pollicetur autor hujus methodi, si qui
cum ipso consilia communicare velint, circa
specialem rerum cognitionem mirifica exiguo
tempore praestare posse. praestituros. Si qui
vero etiam non otio quidem abundent, sua tamen
autoritate suis opibus juvare possint velintve,
eos immortalia sibi monumenta erecturos. Quod
sed et de cognitione Historiarum et Antiquitatis,
et vera jurisprudentia et pietate erit intelligendum
Dari Scientiam Generalem, cujus
cujus ope omnia ex datis inveniri et dijudicari possint intra paucos annos,
usitata hactenus
perventuri videantur.
Paraenesis ad viros pios, voluntate
et viribus instructos ut conferant ad tantum
bonum malintque se vivis quam extinctis
De ortu et progressu scientiarum seu de
De Statu praesenti rei literariae Reipublicae
Historia literaria.
Varia consilia de Instauratione et
Autoris in duobus consistit, primo in
Augmentis Scientiarum.
Scientia Generalis
condenda, qua datis jam
quantum possibile est utamur; et secundo
omnia quae jam hominibus sunt explorata
et vel in libris extant, vel inter homines cujusque
facultatis aut professionis sunt sparsa, ordine
Dari Scientiam Generalem, cujus ope omnia
os, ad quae homines usitata hactenus ratione
vix post multa secula perventuri videantur.
humanam felicitatem augeri.
Elementa Scientia Generalis consistit in
et filo inveniendi.
Elementa Veritatis aeternae, ubi explicatur
quid sit Veritas Essentia seu idea rerum, et
quid nam nisi quis notas habeat agnoscendi veritatem
ubi occurrerit, frustra eam quaeret. Elementa
veritatis aeternae constabunt
Veritas est tum
Hic ergo dicendum erit de Natura Veritatis,
et de Veritatibus absolute primis seu
quomodo caeterae ab illis deriventur.
De Veritatibus primis quoad nos, sive
in dubium revocari non possunt.
qui sunt possibilibus, quorum revera ideae dantur
ideis; et quomodo
veris, et ideis veris minime
fictitios cognoscatur.
Pari eruditionem Meditationi
De Veritatibus Intellectualibus et
Sensibilibus, seu Rationis et
seu per naturam rerum
obscuri vel clari, et clari
ubi maxime generalibus
et utilibus incipiendum est
sive Analyticis et Topicis,
Habetur hactenus Atlas Geographicus. Item Atlas Astronomicus sive
universalem Atlante quodam Universali egregie comprehendi posse.
Primum enim pleraque quae scienti doceri discique oportet oculis subjici
Nec dubitandum est
aures, quam quae sunt oculis subjecta fidelibus.
opus hujusmodi fore omnium Bibliothecarum, et inprimis a viris illustribus
quaesitum iri, quibus simul oculos animamque pascet, ut juventutem
igitur Atlante sequentia co Hic autem Atlas
Habeantur inprimis libri, qui dogmata sua figuris illustrant; al
ita instituetur:
collectanea figurarum plurima quae extant apud curiosos, ut Marollium aliosque.
Libri autem figurae dispersae in unam facile colligi poterunt, mult
quia evitatis repetitionibus diversarum figurarum satis compen
diosam. Addantur denique rerum ipsarum icones, ab egregio artifice
delineatae atque aeri insculptae
Ephemerides in figuris Dalencaei.
Sumtae figurae utiliores ex opere magno Ducis Northumbriae.
Figurae utiles ex opere magno planisphaerii Octavii Pisani.
vel pluribus tabulis exhibitae. Item aliae tabulae pro munimentis
. Tabula Heraldica compendiosa. Variae Tabulae
Heraldicae illustriorum per varias Europae regiones familiarum.
quae veterem historiam illustrant.
Omnia Alphabeta linguarum. Item varii characteres Typogra
phici, reapse expressi, vide librum characterum Vaticanae.
Vestitus, habitus, cultusque hominum variarum nationum et professionum.
Icones virorum illustrium veterum et recentiorum.
Variae Antiquitatis reliquiae ex numismati[bu]s, sculpturis, inscriptioni
aut alias explorata.
annulis et ipsis rebus superstitibus expressae.
Ordinum vestitus.
Hyeroglyphica Aegyptiorum ex Horapolline et aliis.
Arithmetica in figura. Item Algebra. Elementa Euclidis duabus tabulis
Ripae Iconologia.
omprehensa. Tabula unica Geometriae practicae. Tabula Conica, Tabula
Sphaerica, Tabula pro quadraturis, et quae his sunt connexa.
Tabula Graphices seu perspectivae.
Tabula dioptrica. Nucleus Cherubini.
Tabulae novae pro scientia Musica universa, variisque organis. Ad
Tabula Catoptrica.
opus Praetorii et Kircheri.
civilis, et columnarum.
Tabulae poliorceticae, seu de re fortificatoria urbiumque defensione et
actica seu de ordine et exercitiis militaribus, quo pertinet et castrametatoria.
Belopoetica seu de armis eminus agentibus, ubi et de aliis armis.
Obsidiones et praelia celebriora.
Mechanica, ubi omnis generis Machinae et moduli. Hydraulica.
Agricultoria, ubi omnis generis instrumenta et opera rustica.
Textoria omnimoda, qua cujuscunque generis vestimenta aut corporis te
gumenta parantur. Ubi tota ratio tractandi serici, lanae, bomby
Res lignaria, ubi tigna, trabes, aliaque id genus, et quicquid lignei in aedi
ficando adhibetur.
Addantur alia quae aedificantibus serviunt, ut vitriariorum ars, item
tessellata et musaica opera. Scriniarii. Tornatores.
Ferri et plumbi tractatio, per varias artes mechanicas.
Metalli fusoria.
Tota res
Huc coctiones vitrioli, salis petrae, salis communis, aluminis, saccari,
evisiae, Hydromelis, pomacei parationes, et tota res
chymicae operationes et chymicorum instrument
Reliqua res pharmacopoetica, et Materialistarum labores.
Anatomia opus per se magnum. Rumelini labor perficiendus.
Chirurgica instrumenta
Opus Botanicum; hortus Eichstetensis, etiam variationes quae
in plantis confingunt, et modus colendi.
omia opus per se magnum. Rumelini tabulae perficiendae.
Chirurgica instrumenta et exercitia. Anatomia comparativa et
animalium variorum icones.
Rariora naturae et artis in Gaz Exoticophylaciis contenta.
disciplinas, ubi non jam amplius verbis, sed rebus ipsis
Europaei Sinensibus praestant, id uni debetur Geometriae
e aliud illi ex doctrina Europaeorum magis mirabantur
quam Euclideorum Elementorum irrefragabilem firmitatem.
Scientiae Itaque semper Mathematici insignes
Porro si ab Elementis abeas, duae occurrent familiae
Geometrarum, quos ego soleo dispescere in Apollonianos
et Archimedeos. Et quidem Apolloniana Geometriam
colendi ratio magis in promtu fuit, et nunc maxime facilis
Calculum in Geometriam introduxere,
habenda est,
ribus non plane ignotum fuisse satis ex ipso Apollonio
Cartesius, aliique
et Pappo, aliisque conjicere datur. Sed Geometria
Archimedea pauciores habuit cultores, tametsi usu ac pulchritudi
plus admirationis ususque haberet, quoniam Archimedes
callido consilio methodum inveniendi suppresserat,
demonstrationibus tantum relictis. Itaque post Archimedem
vix unum alterumve theorema alicujus momenti in
eometria Tetragonistica seu Transformatoria
repertum est, donec nostris temporibus summi
a tot seculis
nonnullas Archimedis artes subodorati praeclara
Sed inprimis applicatio Geometriae ad Mechanicen
in humana potestate esse videantur, quam quisquam
seculo abhinc vel sperare ausus esset. Itaque quod
nondum in Mechanicis, nondum in Medicina satis
Sane in mechanicis miracula habemus, at nescio,
quo fato nobis adhuc cedere negat natura rerum,
nec dum in Medicina satis profecimus, sola
eorum negligentia qui rebus praesunt.
Ita enim sentio, si magna ingenia, quibus nunc quoque
ut mihi videtur
adjuta ex consilio
officinas, mineras, aliasque
experimenta caperent ac nosocomia, quae observationum
plus quadri decennio profici posse arbitror, certa
methodo fructuque, quam ab aliquot seculis factum est.
in Gallia Angliaque
Sane Societates regiae
praeclaros habent viros, et egregia
dedere aut dabunt, sed quae maxime
quarum nimia subtilitate ita evanescit rerum
liquida cognitio, quemadmodum fluvius exhauritur
cum in multos nimis rivulos diducitur.
Fuere
Thomas Freigius, Barthol.
s, et diligentissimus Joh. Henr. Alstedius, cujus Encyclopaed
ia mihi pro captu illorum temporum certe egre
videtur. Sane jam olim Angelus
Politianus in Panepistemone artes scientiasque adumbrare
bonos libros in omni studiorum genere
collegere, additis non contemnendis observationibus.
Ant. Possevinus
ac splendore facile priores omnes vicit Franciscus
opere De augmentis Scientiarum.
Sed Viro summo
mathematici rigoris amussim, judicatu facile est,
quae tamen omnia
ingenii magnitudine compensa
bantur. Itaque dicere potuit quae facienda essent,
ignoravit tamen plerumque quae jam facta essent, dein
nimium tribuit philosophiae empiricae, per quam longum
nimis iter est, cum multa rationibus certis inveniri
ac demonstrari possint, quae ille regius experimentorum
sumtibus investiganda putabat commendabat.
Sed mihi
ad superius seculum redeundum est, ubi fateor Cardanum
praeterire piaculum arbitror, tanta enim in illius viri
operibus rerum est ubertas, tanta praeclararum
meditationum magis subinde inanibus mixtarum
multitudo,
enucleatum nobis dare vellet
in philosophando novatores oblivisci oportet,
Franciscum Patritium, Bernardum Telesium, Thomam
Campanellam aliosque id genus.
Sed ante omnes
De quibus accurate
admodum dicendum esset,
primis de Galilaeo et Cartesio, qui res
et quibus sane obstrictum est genus humanum.
Uterque sectam reliquit ille in Italia hic
in Batavis Galliisque, sed sectatores plerique nihil
memorabile post magistros egere, et vitia potius
facilior reddi coepit,
vel excellunt
vel quod illis pro excellentia est, multum operae insumserunt,
equo satis erga alia studia animo esse. Mat
pro grammaticis crepundiis habent, Mathematicorum
subtilitas a mechanicis irridetur; hos omnes Theologi alto
et difficiles nugas appellant. Injuria omnes, nam qui linguas erudito
dicendi artes non didicit etiam optime cogitata
male exponet aut certe fama carebit apud posteritatem,
nam a libellis quibusdam Gallice Germ
Italice aut Anglice scriptis, utcunque elegantibus atque
generis humani esse quandam linguam eruditorum, quae perpetuo
vulgi pendeat, neque a levitate aulicorum, sed ut quae linguas
viventes perpetuis fluctibus quibus fit ut linguae viventes
perpetuis fluctibus jactentur,
sunt, cras obsoleta habeantur. Contra latina lingua
etsi mortua habeatur, tamen velut pretiosa quadam
pretiosa conditura Contra quae latine scribuntur, eandem
post multa secula gratiam laudemque habebunt. Quemadmodum enim
corpora mortua, sed pretio extinctorum animalium pretiosa
quas vocant
quod non amplius corrumpuntur.
quaerit. Sed major adhuc a Quanti autem illud est, nosse
periodos rerum humanarum, et temporum vices et humanae
admitti, cujus ut ita dicam Archivum Historia est. Migrationes
gentium, origines linguarum, imperiorum, sectarum, artium nosse discere;
imperiorum ortus et occasus; et sapere alienis pericu
et divinae sive vindictae, sive misericordiae exemplis admoneri.
Videor mihi videre Charontem Luciani, cum Mercurio de
rebus mortalium colloquentem, et ex alto editissimorum montis
culmine prospicientem, illinc
Cyrum hinc Graecos Croesum
cum Solone de vera beatitudine disputantem; illinc Cyrum
sanguine a Tomyride Massagetarum regina satiatum.
maxima omnium Eruditionis utilitas in eo consistit,
ut verae religioni serviat. Ita enim
arbitror, ideo maxime
cum Judaeo, cum Mahumetano, cum Pagano homine difficulter
disputari, quia illi homines in cymmeriis tenebris versantur,
ignari semper pueri, quod de Graecis sacerdos Aegyptius Soloni
dicebat, et ignari eorum quae ante ipsos acta sunt, aut si quas
habent historias vel traditiones, miris fabulis involventes. Cum
apud nos divino criticae beneficio genuinum a supposititio,
orichalco non difficulter distinguatur. Quod qui ignorant homines
ingeniosi quidem, sed levi non satis literis melioribus tincti
certas ob causas
necessaria ac profutura essent, nescio
quo fato
ne attingere quidem audent. Itaque fit ut curios
magis et pulchra, quam utilia consectari cogantu
quam facile credant
qui in
jam extr hominibus innotuere
experimenta et observationes quae passim habentur, saltem
annotata et in aerarium publicum relata
haberemus, fortasse miraremur ipsi opes nostras dum
statem deflemus,
ordine atque inventario careret. Et qui
miserius est quam saepe perire homines neglectu
diorum, quae tamen dudum in alicujus libelli angulo
annotata, multisqu
comprobata habentur.
Quam multa mechanicorum vulgus
aliquando referrentur. Unde fit, ut dum mechanici
Est enim hoc proprium combinatoriae
toriam describi. Si Galilaeus
on fuisset locutus cum Hydragogis artificibus, et ab illis
didicisset, aquam ultra triginta pedes in antlia aspirante
arcanum de pondere aëris
attolli multum non posse,
nesciremus. Harvaeus autem in suspicionem
motus in sanguine deprehensi venit,
cum Chirurgorum venam secantium ligaturas
quo Chymia manibus igno deceptorum et
eripi coepit, et non jam a lucripetis tantum,
sed et ut sic dicam a lucipetis tractatur. Hic
arcana quaedam
vita, nam ars vitraria, et docimastica, et fusoria,
quid aliud quam chymiae surculi sunt. Quid mirabilius
inventa nuper luce materiali, sive frigido ign
e, sine alimento perdurante, in quo multa et magna
adhuc latere arbitror. Quid utilius quam fermentationes,
solutiones, praecipitationes, pugnas liquorum nosse, et ad
certas familias reducere posse, quando constat
quam non dissimili ratione omnia in humano corpore
scribere volet, ille non tantum de philosophia, e
a, et mathematicis disciplinis, sed et de Historia
et antiquitate, et eloquentia, et poesi dicere
debet. Ego Equidem plerosque omnes qui
in aliquo
restet, et quibus debeantur praeclara inventa et
cogitata debeantur, et in quibus denique
loculamentis quaeri debeant quae jam in publicum
eruditionis aerarium illata habentur. Nam et vitia mala
opes nostras
nostra cognosci oportet, ut emendentur
ut illis utamur, et inventionum historiam historia
methodus excolatur, et inventoribus aut
perennia monumenta, ut praeclara ingenia tantis
exemplis ad praemiisque ad similes ausus excitentur.
Quicunque hactenus argumentum tam l
fusum attigere, parum admodum mihi egisse videntur.
haberemus, quos nepos memorat, eosque historiae illius hodieque ex
jungeremus, fortasse inde veram eruditionis scie
Photianum opus sane praeclarum
et saepe dictioni potiu
censendae, quam rebus annotandis impenditur. Propioribus
temporibus Polydorus Virgilius aggressus est opus non
scripsit
opus non contemnendum De rerum inventoribus;
sed neque illi satis innotuere vera praestantiora hominum inventa,
et inde ab ipsius temporibus rerum facies plane
immutata est.
Ludovici Vivetis liber De
causis corruptarum disciplinarum sane egregius est,
certe Ramo constat certe illum Ramo aliisque innovatoribus
praelusisse, et multa
illi lux illa veritatis, quam solae mathematicae
In plerasque omnes disciplinas Ramus At Petrus Ramus
cum in his quoque studiis excelleret, prodire longius
in vitium dum Scholasticorum amethodiam vitat,
incidit in vitium nimiae scrupulositatis, et dum partiti
pari ac ille rerum cognitione non pollerent, methodi tantum
minutiis fere insudabant, dichotomiis omnia complentes,
quae habentur
aut alioqui praeclare meritis
dum sit Plinium
ipsum saepe quae
excerpsit non
intellexisse, quod
et Westphalic Monasteriensis, cujus Monumen Padebornensia
jam admiramur, Westphalica universa dudum optamus. Supersunt
operum Aventini ineditorum alicubi inter rariora servantur.
Atque utinam Peireskiani Thesauri vel non perirent, ne
post obitum dispareant, sed haec cum in ipsis bene constitutis
Societatibus fiat, quid alibi speremus negligantur, quid alibi
speremus? Quis non doleat praeclari illius itali schedas periisse,
cujus institutum nobis narrat Sorberius, quid dicam de Mersenno,
Talia autem annotari
cum ipso aliquando intercidant.
hodie extantia in referri in indices,, Clarissimi
Justelli opus de Critica diplomatum aliorumque hujusmodi documentorum Criticam...
absolvi, certe publice interest
his dicam quae magis ad Re Sa eruditione Ecclesiastic
Ecclesiastica dicerem, de Critica sacra, Haeresium historia, Theologia
et quae Christophorus a Capitefontium aliique de ejus
admonuere; de Scientiae Mediae labyrinthis atque auxiliorum
potestate essent,
Cornelii a Lapide, Haii, Waltoni, Castelli, Coci Grotii (a Calovio recogniti),
Joh. Benigni Bossuetii institutis,
Romanarum circa Indicem, Ritus, propagandam per infideles fidem dissitas nationes fidem
fidem quotidianis laudatissimis occupationibus, de ipsius
Pontificis Innocentii XI gravissimis pro Ecclesiae pace
morumque emendationem curis.
Sed et politica
attingere deberem, jus publicum imperii, aliorum regnorum
arcana qui jus publicum imperii tradidere, qui aliorum
regnorum interiora propalavere, qui de bello, pace,
foederibus, securitate, arbitrio, legatis,
pro dignitate scripsere,
de novo Codice, de corpore juris recon
ambagibus resecandis,
quod de
ovis belli artibus excogitandis,
et veteribus excolendis, denique de modis quibus Germania
et jam satis prolixe ut curatius dici attingi et a me
salva esse possit.
effudi, nunc requ interquiescendi nonnihil tempus esse videtur.
Dicam autem aliquando non tantum magis meditata, sed et ductis majora, non
memorabiliora, adjiciam quae ipse ex propria penu in
quae a me in plerisque scientiarum partibus summi viri non sine aliquo
plausu expectent affecta viderint, aut
elaboranda expectent.
Nam et inventa quaedam et nova cogitata habeo, quae
variarum legum
in libris minime probatis severisque legunt, aut a simplici
quodam praedicatore venditari audiunt, statim sibi persuadent
caetera religionis christianae non minus inania non
minus inania esse, et religionem omnem, et
introductam esse. Qui si summorum virorum, A
ugustini Steuchi, Philippi Mornaei, Hugonis Grotii, Petri Danielis Huetii
lucubrationes aut legere
sustinerent, aut capere possent,
agnoscerent resipiscerent profecto
et Divinae
sapientiae in stabilienda et notis mirificis designanda
religione Christiana consilium admirarentur. Itaque
inter caeteras gliscentis Atheismi causas etia
m neglectum eruditionis numero, qui hodie invalescit
. Incidimus enim in tempora, de quibus
merito questus est Vir Clarissimus Mericus Casaubonus
philosophiae naturalis studio neglig
tum omnem
posse mechanica quadam necessitate explicari, sine ul
Mentis ordinatricis consilio; in quos merito invectus
est vir optimus Henricus Morus, hoc philosophorum
genus Deo quem nominetenus relinquit, intellectum
et voluntatem abjudicat, inquisitionem causarum final
ium e natura tolli jubet, et Galenum irridet, qui hymnum
Deo cani ajebat, quoties miranda ejus machinamenta
in natura, inprimis circa
usus partium corporis detegeren
vero oppono admiranda plane verba Socratis in
nam non melius in hos dici potest, quam
et in tanta eruditorum saepe mecum doleo
tacitus ingemisco eruditionis fato, quis enim nunc
Non desunt sane viri non impares, sed vident
nunc frigere.
Excitandi sunt ergo publico applausu,
Bollandi, Henschenii,
Reinesii, Gudii, Spanhemii, aliorumque virorum
praestantium, quibus addendus est Vir Clarissimus Ed. Bernardu
Thomasius, nec Sagittarii Schurzfleischii labores
patria monumenta eruunt atque illustrant, Browe
Gamansius, sed ante
omnes celsissimus Princeps Episcopus Padebornensis
quam ut tumultuarie dici
a me
magis appareat omnibus, librum hunc non fam
quam tamen neque contemno, neque contemnendam habeo dudum,
sed communis utilitatis causa publicari, nomen meum
non praefigere nonnisi commutatum praefigere decrevi:
eoque
liberius quaedam ad hujus operae commendationem
pertinentia dicere potero, quae alioqui jactantiae
poterant imputari, a cujus tamen suspicione me
fortasse Lectores aequi rerumque intelligentes absolvent.
Ante omnia igitur cogor profiteri quod res est, inter omnes
ingenio neque de doctrina certaverim, neminem facile
majore studio, sinceroque magis in veritatem, lucrique et
ambitionis puro affectu per omne disciplinarum genus
publico generis humani bono laborasse. Illam enim
et mecum statui dudum, et multo hominum usu certissimam
deprehendi verae pietatis notam; in his maxime eniti,
in his sua compendia, suam voluptatem collocare, quae
in publicam salutem redundant, commoveri penitus
aliorum malis; et, si occurrere possis, non modo non incommodis,
sed neque periculis deterreri. Quod hominum genus
scio parum politicum illis videri, quibus finis laborum
videtur hanc vitam jucunde transigere, aut qui cuncta
referunt ad suam magnitudinem, suas commoditates,
quibus vellent si opus sit omnium aliorum miseria serviri.
rite aestimatarum
rationum tabulas evidenter ordinare, ad conc
lusionem habendam; ita inventionis est ex rerum
visceribus nemine admonente eruere argumenta
quibus veritas quae definiatur, imo et
ad artem inveniendi pertinet nosse formare quae
stiones, vel quod eodem redit, nosse instituere observatione
supe sumere experimenta. Hujus artis nondum
traditae vim atque amplitudinem eo perspexi magis,
ene infans lenitate praeceptorum usus meo ipso consilio
permitti non solent coepi li
cum Historiam sacram profanamque, et Geographorum libros
patrio sermone versabam. Cum forte Livius incidit His
occu maxima cum voluptate occupato, jamque et latini
sermonis rudimenta ponenti, at nondum decenni oblatus
nec evolvendi
taedium Lexico utebar, nam evolvendi taedium fe
a non capiebat. Nihilo secius ego continuabam
in autore pervolvendo, crescebat paulatim intelligentia
in progressu, denique mirum dictu, c
de integro lectionem inchoarem, jam pleraque patebant,
actenus non aliter fuere inter homines, quam olim
frumentum sylvestre, antequam satione coleretur. Cum
maticas vulgo habitas disciplinas, nobis hoc inprimis seculo
semper tamen
deprehensum est, demonstr aliquid ad earum vim
deesse. Cumque fatendum egregii Geometrae in ipso Euclide
defe non errores quidem, at in demonstrando defectus
deprehenderint ac suppleverint, qui tamen in Geometria
ipso sensu communi innumerabilibusque experimentis con
firmentur; quid de illis dicemus qui longe absunt
ab hac acribeia, et tamen in argumentis versantur,
ubi facilis deceptio est, difficileque conclusionis examen pe
erimenta? Rem ergo tradere aggredior, qua
ratiocinationes suas in omni argumento ad calculi modum
xhibere, quo disputationes omnes ad
omnes finire possunt, ut non jam clamoribus
rem agere necesse sit, sed alter alteri dicere possit:
calculemus. Et
hoc quidem judicii est, cum scilicet
in promtu sunt rationes, sed
summa subducta
Et cum ab utraque parte rationes
validae erunt, quod fit in rebus concretis, ubi variae
modus habebitur magnitudinem cujusque explorandi
atque aestimandi; ut summa subducta comparatis utrinque
velut accepti expensique Tabulis de summa potioris
pronuntietur. Haec sunt illa pondera, hi moduli quibus
rationem uti dixit poëta, sed hactenus parum exactis,
nec signatis, publicave autoritate aut certa nota
comprobatis. Caeterum quemadmodum judicii est,
in magno argumentorum multiplicium conflictu
utr utrinque commoda atque incommoda reperiuntur,
privatus homo innocentius, et minore reprehensione
Sed sequatur quisque rationes suas, mihi non
prudenti curam
tutius videtur futurae quoque vitae rationem habere
tantum, cogitare videntur et obiter cogitant) sed et cog
esse quid dignum sit homine, quid naturae creatrici con
ntaneum, quid faciat ad veram perfectionem et harmo
niam rerum; scilicet exornare spartam tuam, et quam
late possis beneficentiam extendere. Vera autem hominis
perfectio in animi virtutibus sita est, quae a recta ratione
ergo invenire et inveniendae modum ostendere fons esse
videtur omnis humanae felicitatis, quae non tantum barbaros
a cultis, sed et bonos a malis distinguit, imo si
conspirantibus naturae et religioni credendum est, felices
aliquando felices a miseris discriminabit. Nam a
veritatis, cujus Doctor Christus fuit. Neque in ulla r
versatur, quam in scientiarum instauratione ac pro
fectu, non minus enim publici juris est veritas, quam
aër quem haurimus, et lux quam percipimus; neque
arma ulla validio demonstratione validiora sunt
ullis armis validius homines coguntur homines ad bonam
frugem, quam demonstratione, ut recte apud Esdram
dictum sit, nihil veritate fortius esse. Quomodo autem