DenisaB/htr_leibniz_dataset_v1 huggingface dataset:
Dolare asperitatem complanare, materiam aliquam aequare M. rem asperam dolabra laevigare.
Dolus fraus sive machinatio, quae fit ad fallendum aliquem J. L. cum aliud est simulatum, aliud actum J. L. ex Cic
dolus malus (juxta Labeonem) est omnis calliditas, fallacia, machinatio ad circum veniendum, fallendum, decipiendum
alterum adhibita. Dolus delictum, cujus nomine agitur civiliter. vel est culpa malitiosa ex animo ladendi profecta et cum
fraude conjuncta ad alterum decipiendum. L. P. vel qua aliis falsam sententiam de re persuademus vel obtrudimus ea, que indamnum ipsorum
Gerick. lib. 3. cap. 15 De Sono in vacuo. Nullus est
in vacuo Tinnitus, est tamen strepitus, et strepitus
nil differt a communi. Suspenso enim in eo Ho–
rologio sonante, quod ita composito ut malleoli pulsu
in tintinnabulo sonum certis distinctum intervallis
per semihoram ederet; sonus extrahendo evanuit
tinnitus, sed aure vitro admota, auditus tantum
est strepitus obtusus de campanula malleoli pulsu
ortus, velut si quis NB. campanulam manu tan–
gat, et ita pulset. Redito aere auditus est tin–
nitus. Ita alterius pistilli in crotalum sonus, seu
ictus ita auditus est versato vase, ut non differret
ab eo qui auditur in recipiente pleno. Strepitus
ergo a virtute sonante, tinnitus ab ipso aere.
(+ Explorandum an in vacuo augeatur sonus
Tubum Morlandi exiguo sumto. +) Caeterum
est quidam fragor, qui ab ipso aere efficitur,
ut cum Lagenae quadratae franguntur, et fragor ve–
hemens inde causatur, aere circumstante in spatium
illud vacuum cum impetu confluente. Unde sonus
ex ipso aerum concursu quae causa fragoris toni–
truum et bombardarum. Nam quando ignis ra–
pidissimus aerem celerrime dilatat et puncto
temporis extinguitur, spatium relictum aer vehemen–
ti concursu replet. Alioquin certissime sciendum
si horologium sonans vitreo seu cupreo globo
sursus in recipiente suspendatur et
inclusum
aer eliciatur ex recipiente, tinnitum, tamen
aeris in globo illo minore inclusi extra auditum
iri. Sed se experimentum facere noluisse, quia
nullum sit dubium globum esse rumpendum. (+ Ego
puto posse esse satis firmum ut si sit cupreus
non facile rumpetur. Et dubito an ad
nos perventurus sit tinnitus. Si pervenit
demonstratur aerem ne tinnitus quidem ve–
hiculum esse. +) Cap. 16. Si uvae per dimidium annum
serventur in recipiente exhausto, durat illis
species, sed evanescit omnis sapor, quem attra–
xit recipiens. (+ Experiendum an aqua immis–
sa id quod exhalavit capi possit, aut alio modo col–
ligi in spiritum, quodam quasi distillationis genere. +)
Cap. 18. Potest ope exhausti
aeris sibilus diu durans gratusque, erumpentis vel ir–
rumpentis in locum vacuum aut ex prae-pleno, construi
exhiberi.
Cap. 19 Aqua in vas exhaustum
non ascendit nisi ad altitudinem 19 ulnarum
Magedeburgicarum, et tantum scilicet ponderat
sphaera aeris globo nostro circumfusa.
Cap. 20. Ad aeris gravitatem
quovis tempore deprehendendam exigua e ligno
virunculi specie efficta statua digito ostendit
certa puncta. Pro aeris gravitate, Artificium in
inferiori vitri parte non apparet, superior de–
tecta est (+ in imagine sed non reapse apud
Dn. Dalancé +). Gustum rei hunc dat: Si globus eva–
cuatus suspenderetur, globum dum aer gravior evadat
reddi leviorem (+ sed hoc fit et calore frigore +)
non est Thermoscopium quod calore quoque et frigore
alteretur. Si apertum sit Epistomium vasis pro ca–
lore et frigore variat pondus. Nam frigore gravius
est, plus enim aeris est in ipso, calore levius.
Gerick. lib. 3. cap. 21. Aerem non posse ponderari Non posse deter–
minari aeris proportionem specificam ad aquam
ob differentem ejus compressionem. Imo
potest fortasse designato loco et tempore, vel
rectius sic potest: aer qui tantum Elaterii seu
virium compressus habet, tantum ponderat (+).
Cap. 22. Mensura Magdeburgica
habet in altitudine in diametro ulnae
Magdeburgicae, aqua quam capit ponderat
libras seu 2dum numeros decimales 4, 125 (3)
et libra ponderat 16 imperiales.
Cap. 23. Corium si sit cera
therebintina commixta inunctum aer non
transit.
Duae phialae diametrum simul
constituentes 3 ulnae Magdeburgicae non pote–
rant divelli 4 a 16 equis, 16 equi autem
non poterant elevare pondus aeris quod est hic
Putat ex his 16 equis 8. habere
onerari 2686 libris et alteros 8. itidem
(+ Ego puto, quo8vis dimidio tantum +). Etsi autem 8 equi
possint trahere currum tot libris onustum, tamen
ibi facilior tractio. Cap. 24.Duo hae–
misphaeria diametri 1 ulnae non potuere
distrahi 24 equis, imo non nisi a 34.
Nota ubi fit distractio, auditur sonus
quasi sclopeti displosi, aere irruente et
confluxu sonum edente (+ usus mechanicus horum +).
Cap. 27 Ratisbonae in Comitiis vas 1654.
Cap. 29. Quod sclopetum
novum attinet, longitudo proportionata esse
debet, observavi eum canalem ulnarum
longius quam 3 ulnarum globum ejicere,
ejaculari saepius potes uno Recipiente Episto–
mium vertendo, ut aer intret, sed subito
ut Epistomium rursus claudatur, interea fit
explosio.
Cap. 31. Globum vacuum su–
spendi ex balance, id altius est quando aer
gravior depressius quando minus gravis. Sed cum
haec bilanx non possit exacte, Quia semper
gravius contentum, quo levius continens.
Sed quia hoc modo ponderatio difficulter insti–
tui potest, exacta, ideo adhibui inquit virunculum
illum ea arte in vitro suspensum, ut in aere
inferius ferretur, et ex eo pro diversa aeris
gravitate ascenderet et descenderet digito
etiam suo in quibusdam punctis variationem mon–
straret. (+ Ex his necesse est constructionem meam
et ipsius coincidere. Utitur bis hac comparatione
etiam in literis ad P. Schottum. Sed objectio
ei fieri posset, ita aerem continentem fieri leviorem
calore. Respondebit fortasse non fieri, ob compressio–
nem a summo auctam etc. +)
Cap. 33. Aer in sclopeto
ventaneo ad spatium cogitur quintuplo minus.
Cap. 37. Thermometrum
novum Magdeburgicum in Technica Curiosa descriptum
lib. II. c.
p. 871 ubi et internoscit Schottus
quis sit ejus anni calidissimus dies, quod alias
difficile vide ibi. Non est magni adeo momenti
Prima est Grammatica, seu ars intelligendi quae nobis significantur
Logica in hujus Encyclopaediae corpore significabuntur
rationalis
Itaque primum Grammatica Universalis, reg conseribenda est tradenda est
latine et aliaarum celebriorum linguarum
selectis ex _ ad latinam ubique applicata
et subinde aliarum linguarum exemplo
illustrata: et quidam re In qua tradetur
Regularis Significatio omnium particularum
et flexionum et collocationum. Ita ut
significatio semper possit substitui in locum
significati; nam ut exemplo utar, genitivi nominum
casus semper eliminari possunt substitutis
in eorum locum praepositionibus cum nomi particulis
quibusdam cum nominativo, ut patet ex lig linguis
Gallica, in quibus nullae sunt nominum inflexiones
nisi per particulas. Verba F semper reduci
possunt ad nomina cum verba est adjecto
tantum verbo est; Adverbia sunt ad Verba
ut adjectiva sunt ad nomina substantiva.
Atque haec est vera Analysis characterum quibus
genus humanum communiter in loquendo et imo et
in cogitando utitur. Subjiciendae sunt
Negligandae autem sunt initio anomaliae, et Grammatica
Latina tantum regularis Respicienda autem
est maxime Grammatica regularis minore
Anomaliarum _ cura, quia haec Grammatica
non tam ut lingua discatur, quam ut accurata
fiat, verborum analysis, conscribenda est. Nam creberrimae
in Logicis saepe illationes non possunt fieri per
syllogismos sunt quaedam illationes quae
illationes occurrunt, quae non ex
in Logica
principiis logicis, sed ex principiis Grammaticis, id est
ex flexionum et particularum significatione sunt demonstrandae
Potest tamen haec Grammatica eadem opera
ita accommodari, ut discentibus quoque mire prosit
Sequitur Logica, seu in qua tantum hoc loco
comprehendo Artem illationum, quae sumenda
est ex usu hominum loquentium scribentiumque
Nimirum illationum modi qui ubique occurrunt in dicendo
in autoribus, digerendi sunt in classes, et ex
simplicibus quibusdam derivandi sunt, ostendendo
quomodo ratiocinationes omnes possint ad istae illationes, licet
utcunque perturbatae et ipsae non transmutatae
demonstrari
in aliam formam, scholarum more, sed relictae
quam habent in usu vitae F, nihilo
in ea
minus vica vim habeant, seu in forma concludant; et ex communi scholarum forma possint
atque hic mirificus maxime erit Grammaticae praecedentis usus apparebit.
Utili Usus autem hujus logicae erit, ut formae ratiocinandi
magis compositae, perturbatae atque implicitae, quae in vita tamen
crebro occurrunt, ad regulas revocentur, ex quibus
compendio possint dijudicari, ne semper sit opus
reductione in formam Scholasticam figuras modosque scholarum
Quemadmodum enim celebres Arithmetici invenere sibi varia
exercitati
F caetera
Subjiciendae denique significationes particularum
donec perveniatur ad
eas quae nulla explica
tione eliminari possunt
et est, et, non,
earumque certus est
constituendus numerus
et ex his solis cum
nominativo nominum
casu junctis caeterae
omnes possunt ,
explicari. Quod
opere ipso
exhibendum est
intelligendi et
+ sive artem judicandi quae
proponuntur
F atque in autoribus
seu calculandi formas
compendia, quae accurate concludunt, etsi
non semper communi vulgari more tironum
characteres ordinent; ita demonstrari
vero merentur, ut sciamus nos illis tuto uti posse;
ita in Log Homines in dicendo exercitati
innumer cogitandoque excitati multa sibi
atque enuntiandi
ratiocinandi _ compendia paravere, quae
_ non minus concludunt in form vi formae
quam modi scholarum: debent tamen
ex modis scholarum adhibita Grammatica
rationali particularum illarum explicatrice,
demonstrari, et quibusdam legibus vinciri,
quibus observatis constet usum earum esse tutum
Tertia est Methodica, seu ars inveniendi
ars dirigendi cogitationes suas, sive inveniendi a
ad inveniendum ita ut aliae ex aliis apto quodam
ordine nascantur. Huc referenda est ars inventio
topica, inventio et dispositio rhetorica
et dispositio rhetorica (dispositio Dispositio
enim est instrumentum inveniendi. Huc refero
artem argutiarum
Spa Tertia Ars est Mnemonica , seu
ars revocandi retinendi et in memoriam
revocandi quae didicimus, quae ars multis elegantibus
utitur compendiis et inventis, quorum aliquando
usus esse potest in vita. Inprimis autem portio ejus
ars reminiscendi perfici deberet, cujus ope scilicet,
excoli debet, cujus ope nobis in memoriam revocamus
illis quibus opus habemus, et quae non in memoria
nostra latent, sed non succurrunt; non si
ad_ere Aliud enim est in memori retinere,
aliud reminisci, nam eorum quae retinemus reminiscimur
non semper reminiscimur, nisi aliqua ratione
admoneamur.
Topica
Quarta est
seu ars inveniendi, id est ars sive dirigendi cogitationes
ad aliquam veritatem ignotam eruendam, vel
media finis cujusdam reperienda. Huc pertinent loci
dialectici, inventio Rhetorica, ars argutiarum,
ars deciphratoria sive divinatoria, ac denique algebra,
in quibus pulchra artis Topicae specimina adduntur
quae nosse debet, is qui hanc artem tradere volet,
non non ut Algebram immisceat tractationi generali,
sed ut inde regulas generaliores universaliores formet,
quae tamen in scholiis illustrari possunt exemplis specialibus exemplis
Quinta est ars
formularia
quae agit de eodem et diverso, simili ac dissimili,
id est de formis rerum, abstrahendo tamen animum
a magnitudine, situ, actione ordine, actione
F ex cogitatis quibusdam
voculis sive particulis
ea collatione
Accedebat calculus altitudinis ea collata altitudine antliarum
et Baroscopii, plane sic satis consentiens. Sipho
Aqua enim per antliam ad 31 circiter
pedes
attollitur, Mercurius in Baroscopio ad 27
pollices, qui in 372 pollicibus pene
quaterdecies continentur, nam et Mercurius
aqua quaterdecies gravior est.
confirmavit
qua ostensum est in loco altiore ubi scilicet minus
aeris pondus incumbit, altitudinem Mercurii supra suum
vasis in quo stagnat horizontem assurgentis, esse
ascensum
minorem, et inter ascensum continue decrescere,
crescereque inter descensum ut inter ascendendum continue decrescet, ita
quae
ex pila semiinflata in fundo, inflat ipsa sese
proportione ascensus in montem, conjecit
aerem nostrum ab eo ab incumbente ita co inferiorem
incumbentis superioris pondere compressum, si
altius evehatur, ac proinde prematur minus explicare
sese.
His ita stabilitis credidit vir doctissimus
posse se tuto concludere caeteros effectus fugae vacui
Eodem
ascriptos a solo aeris pondere pendere.
Eodem tempore in Germania Otto Gerickius
vir in philosophia Experimentali versatissimus
suis ipse ex iisdem principiis experimenta produxit, plane
admiranda. Construxit enim Barometri genus plane novum
quod solo aere pondus in eo natans nunc elevante
nunc deprimente peragitur; Deprehendit evidenter
(quod Canutus et Cartesius in Suecia suspicati fuerant,
etsi Pascalio non satis placuerit) aeris gravitatem
non tantum loci humiditate ejus aut et condensatione,
sed et a ventis variari. Ventos enim aerem motum
ita Aerem enim ventorum motu velut sustentari,
ut minus ponderet, quemadmodum in aqua agitata corpora,
in quiescente subsidentia, natant. Idem primus
invenit Ma excogitavit Machinam illam admirabilem
ab Illustribus viris Boylio primum, deinde et Hugenio
promotam qua aer Recipiente quodam seu vase,
(quod ideo Recipiens Magdeburgicum appellari solet)
penitus exhauritur) singulari momento penitus exhauritur.
Eadem arte ⋕Idem duo Hemisphaeria cuprea ita
composuit, ut duo 24 et amplius equis divelli
non possint, etsi nullo vinculo sensibili contineantur,
Eadem ratione tum
admisso aere dilabantur sponte.
novum sclopeti ventanei genus, quod scilicet aere non
exeunte sed irrumpente animatur; tum rationem
ingentia pondera subito elevandi exhibuit. Haec a
Ut ex libro no opere de spatio Vacuo, ab autore
novissime publicato, amplius apparebit. Haec Machina Recipientis Magdeburgici
experimentorum jam olim rogatu autoris a
P. Gaspare Schotto S. J. publicata, ab illustribus
viris, Boylio primum in Anglia, deinde et Hugenio
in Batavis Galliaque promota et egregiis experimentis
illustris reddita est a adhibita est. Boylius non
Gravitatem tantum aeris sed et vim Elasticam, quam
jam initio hujus seculi ursit. Quanquam enim
vim aeris Elasticamsclopeta ventanea
(dont l’invention est deüe a Marin Bourgeois
de Lisieux qui la presenta a Henry IV. en
l’an 1605, si clarissimo Petito credimus, et
memini sane me librum de iis vidisse, ante annum
hujus seculi 10mum impressum) egregie illustrarint, aerem
et ut ait demonstrare
(virunculi speciem habet gradus
digito designantis)
Il se peut qu’une lunette paroisse plus
gran meilleure et ne le soit pas. En voicy le
principe que Jupiter paroisse plus grand; et xx
qu’on et bien clair, et que cependant on n’en voye
point les satellites; au lieu qu’on les voi peut voir
On pourroit procurer
avec une autre qui ne paroist pas si bonne. Envoicy
un grand amend le principe.
quand xx le l’oculaire est petit, et a son foyer
eloigné, l’image qu’on voit dans ce foyer, paroist
paroist plus petite à l’oeil, car elle est plus distante.
Cependant si elle est bien distincte dans ce foyer en
elle même et xx marque les satellites, on
xx les y verra; au lieu que lorsque la lunette
les satellites ne sont pas marqués dans ce foyer
cette image, l le l’image pourra neant–
moi il on ne les y verra pas, quoyque l’image
soit aggrandie par l’avoisinement de l’oeil en
au foyer.
Il On Les Lunettes quiaggran ont
verres
eu jusqu’icy peu d’ouuerture, à cause de la
petitesse, mais xx ayant des grands objectifs,
par le moyen des grandes pieces de verre bien claires
et aussi des grands oculaires on peut aussi
leur donner des grands oculaires et une grande
ouuerture. Et par ce moyen on obtient
une grande clarté, jusqu’à pouuoir voir
des choses eloignées la nuit, à cause de la multi–
plication des images, chacune portant sa clarté
avec elle.
peut voir à travers de ces grands verres
verres comme AB.
quand même le soleil C. y fait passer ce rayon
de travers; et generalement dans ces grandes
pieces lors même qu’une infinité d’images
paroissent, il en reste toutjours assez
At si liquor aere purgatus est, nihil est quod locum descensu
liquoris in tubo relinquendum implere possit, supposito
quod liquor ipse nihil aliud Elasticum nobis compertum
contineat,nisi id scilicet aut ex corpore ipsius liquoris
maxima vi eliciatur, aut ab externo per ejus
poros intret. Sed cur Ergo si majore vi opus sit ad
talis corporis expressionem aut externi comminutionem
interni
in partes tam subtiles quae penetrationi sufficiant;
quam est liquoris ultra altitudinem ordinariam
27 pollicum in Tubo comprehensi (qui enim
infra illam altitudinem est aeris aequipondio
aeris
destruitur, praeterquam in Recipiente exhausto)
necesse est liquorem suspensum manere. Ratio difficultatis
est, quia corpus ejusmodi subtile ad locum implendum
in satis magna quantitate cogi non potest, quin
alia corpora quibus exprimitur tantundem comprimantur;
at huic compressioni insuetae, aetheris circulatio unif circulatio universalis,
omnia continue ad uniformitatem solicitans resistit.
Etsi haec resistentia possit superari, quoniam vero
maximis Tubis opus esset, ut proprio pondere
liquor avellatur; poterit compendium saltuum sumtuum
taediique fieri ad postremum altitudinis gradum inveniendum hoc experimento,
liquore embolus exacte adaptatus tubo; longitudine
pro pondere liquoris ac tubi longitudine pondus embolo
appensum, aut si id magnum nimis esse deberet, vis
Mechanica ut cochlea adhibeatur. Ita enim facile
supputari potest quanta altitudine Tubi opus futurum
fuisset ad divulsionem procurandam.
Hactenus dicta sufficiunt ad rationes eorum omnium
facile reddendas, quae novissime ab Illustri Hugenio
detecta sunt; alia postea experimenta afferemus,
quibus res videtur indubitabilis reddi posse quae
Hypotheseos nostrae veritatem prorsus convincent.
Cur in Experim. 1 ab eo in proximo diario memorato
aere purgatus
liquor in Recipiente manserit suspensus dictum est.
Nec major difficultas in Experimento 2do. Nam liquor
descendere conatur nisu propriae gravitatis. Haec in
fundo seu prope orificium tubi major, ergo et major
purgationem
ibi pressio. Ergo et maxima aeris post pressionem purgationem quan–
tamcunque residui ad locum in summo implendum
expressio. Cum vero bullae aeris nimis exiguae
ab aquae crassitie retineantur, necesse
eas colligi in unam majorem, ad ut ascendere
possint, confluereque in eam canalibus insensibilibus seu
rimis in aqua actis. Bulla semel nata, aqua
levior, satisque virium ad perrumpendum nacta
ascendet, reliquumque aerem in itinere colliget,
ac proinde continue augebitur. Ubi vero fissura
sibi aperta parte sui ad summum usque seu supra,
liquorem emicuerit, liquor descendet, gravitateque
sua bullam ita distendet, ut spatio toti implendo
sufficiat. Tubi vero concussionem ad primam
bullae generationem multis modis conferre posse
manifestum est, facere enim potest, ut partes aeris
pondere liquoris