DavidErikMollberg/kennsluromur huggingface dataset:
Það er útilokað vegna þess að þau eru bara ekki fyrirbæri af því tagi þau eru huglægar eindir í kerfinu þau eru eindir sem eru ekki til nema í huga okkar Málhljóðin eru til í einhverjum skilningi til sem sveiflur sameinda í loftinu til sem einhver eðlisfræðileg fyrirbæri
Hljóðönin
Við heyrum málhljóðin
og málhljóðin eru
fulltrúar eða eða birtingarform
hljóðananna
Við getum sagt til dæmis að
þetta langa a
birtingarform þessarar eindar í hljóðkerfi okkar
hinu huglæga hljóðkerfi okkar
sem við köllum hljóðanið a
hvert hljóðan hefur eða getur haft mörg birtingarform það
fer nú svolítið eftir því hvernig við lítum á þetta
Í raun og veru má segja að að hvert hljóðan
hafi óendanlega mörg birtingarform
Ef við lítum svo á að að að
sam sama hljóðið innan gæsalappa sé aldrei borið fram tvisvar á nákvæmlega sama hátt
þá segjum við í hvert skipti sem við berum fram eitthvert hljóð
þá erum við að nota nýjan fulltrúa fyrir þetta hljóðan
En en venjulega er nú
ekki talað um þetta svona heldur heldur talað um
auðheyrilegur
Við getum þess vegna sagt hljóðanið a
mismunandi birtingarform sem eru
Það er heilmikill munur á
þessum tveimur hljóðum langa a ið langa a inu og stutta a inu
Það er talað um það í fyrirlestri um hljóðfræði
hljóða
er ekki bara lengdin það er líka
ákveðinn munur á formendum
En það er alla vega enginn vandi fyrir okkur að heyra að a í tal
sem sagt eignarfallinu en við erum samt ekki í neinum vafa um að þetta er í einhverjum skilningi sama hljóðið
þetta er a í báðum tilvikum
Þannig að við segjum þetta eru jú jú þetta eru mismunandi hljóð en
þetta bæði þessi hljóð eru
hljóðansins
Og og þegar hljóðan hefur
mismunandi birtingarform
á þennan hátt þá er talað um þessi birtingarform sem hljóðbrigði þessa hljóðans hljóðbrigði eða hallófóna þessa hljóðans Þannig að
hljóðanið a hefur tvö hljóðbrigði í íslensku
sem sagt langt a og stutt a
Og það má færa ýmis rök fyrir því að
í máli málkerfi okkar séu ýmis virk hljóðferli eða við við kunnum ýmis hljóðferli og beitum þeim
hljóðferli sem tengja saman hugmyndina þessa óhlutstæðu
hljóðmynd í óhlutstæðu hugmynd í
hljóðkerfi okkar
Meðal þess sem að má nefna í rökstuðningi fyrir því eru
eru myndbrigði í í beygingu orða Við höfum
dæmi um það að að hljóð skiptast á
algjörlega sjálfkrafa og án þess að við þurfum að hugsa út í það og mjög oft án þess að við gerum okkur nokkra grein fyrir því
Í beygingu
við höfum gulur
með rödduðu l i
gult með órödduðu
fyrra orðinu í hverju pari
en stutt í því seinna af því að
þar er er kemur samhljóðaklasi á á eftir sérhljóðinu Við erum samt
við erum ekki í neinum vafa um það að að við erum með a bæði í hafa og haft u bæði í gulur og gult og ú bæði í mjúkur og mjúkt þó svo að lengdin sé mismunandi
í einhverjum skilningi erum við líka með sama hljóðið í hafa og haft
þó að í öðru tilvikinu sé það raddað og hinu óraddað
gulur og gult
þó að það sé raddað í öðru tilvikinu og óraddað í hinu og mjúkur og mjúkt
þó að í öðru tilvikinu sé lokhljóð og hinu önghljóð Það eru einhver ferli þarna sem við
beitum ósjálfrátt sem tengja saman
hugmynd og hljóðmynd
Við þurfum ekkert að hugsa fyrir þessu við þurfum ekkert
í hvert skipti aha
nú bætist t við þá þarf ég að breyta lokhljóðinu í önghljóð eða eitthvað slíkt
Í öðru lagi er breytileiki milli mállýskna
Við höfum dæmi eins og
með ófráblásnu
Vanta
í framburði meirihlutans
með órödduðu nefhljóði og vanta
með fráblásnu með með rödduðu
í máli
Norðlendinga sumra og síðan
höfum við hver
einhver víxl milli mállýskna sem benda til að þarna séu einhver tengsl
á milli fráblásinna og ófráblásinna hljóða raddaðra óraddaðra og svo framvegis
Við höfum
getur verið borið fram
lands með lokhljóði en líka bara lands án lokhljóðs
Þetta orð hér
getur verið borið fram systkin
en líka systkin
Þannig að það er alls konar svona
ósjálfrátt ómeðvitað
og eru rök fyrir
ákveðnum tengingum milli
hljóðmyndin sé ekki alltaf
En þetta verður svo rætt í öðrum fyrirlestrum og við látum þessu lokið
Í þessum fyrirlestri er fjallað um formendur og hvernig við breytum mögnunareiginleikum hljómholsins í munni og nefholi
Einnig er fjallað um hljóðrofsrit og hljóðfræðiforritið Praat sem er hægt að nota til þess að gera ýmsar hljóð fræðilegar athuganir
öðrum fyrirlestri er talað um það
hvernig hljóðið myndast Grunntónninn myndast í raddböndum
í barkakýlinu við titring raddbanda
þarf síðan að breyta
þessu hljóði þannig að við
getum myndað   og svo framvegis og greint á milli þessara hljóða
Það gerum við með því að
Það er að segja munnhols og í sumum tilvikum nefhols
Við getum sem sé
breytt lögun loftsúlunnar sem er í munnholinu og kokinu og stundum nefholinu og það ræður því hvaða tíðnisvið raddarinnar
sum talfæranna
neðri kjálkann getum við hreyft og
sem sagt haft munninn mismikið opinn og það veldur auðvitað
breytingum á
hefur áhrif á stærð loftsúlunnar í munnholinu
Tungan er ákaflega hreyfanleg
og skiptir máli í myndun flestra málhljóða Við getum látið tunguna
alveg frá tönnum og
aftur að kokvegg
nú síðan eru það
eru það varirnar við getum haft
varirnar í mismunandi stöðum við getum lokað algjörlega fyrir loftstraum við varir
eða þrengt að honum látið neðrivör snerta tennur í efri góm
sett stút á varirnar til að mynda kringd hljóð og svo framvegis
Og svo er það gómfillan sem er sem sagt
þetta lok hér sem er hægt að lyfta upp og loka þannig fyrir nefholið Við venjulega öndun
er gómfillan niðri og og hleypir loftinu upp
í nefhol og og við útöndun og og svo hér niður við innöndun en
þegar við erum að mynda málhljóð
önnur en nefhljóð þá
að kokveggnum lokar fyrir loftstrauminn
í tvö hljómhol að nokkru leyti sem hvort um sig magna upp
sveiflur af ákveðinni tíðni
Hér á fyrstu myndinni
við varir
gráa svæðið er sem sagt hljómholið þá munnholið sem er þá virkar þá allt sem eitt hljómhol
Á næstu mynd er tannvaramyndun
og meginhljómholið er aðeins minna heldur en
þegar lokun er eða þrenging milli varanna
þannig að mögnunareiginleikarnir eru svolítið aðrir
Síðan kemur tannmyndun og þar
kemur enn önnur skipting á hljómholunum og svo má bara líta á þetta áfram Við tannbergsmyndun lokar tungan eða þrengir að
loftstraumnum heldur aftar sem sagt við tannbergið sem er fyrir aftan framtennurnar að ofan
lyftist upp og þrengir að loftstraumnum eða lokar við lokar fyrir hann
Við góminn þá eru komin tvö
þá er sem sagt meginhljómholið fyrir aftan Það hefur minnkað talsvert mikið komið talsvert stórt hljómhol fyrir framan þrenginguna eða lokunina
tungan lokar fyrir loftstrauminn eða
þrengir að við gómfilluna þá er hún komin með mjög stórt hljómhol fyrir framan þrenginguna
Skulum líta hérna á muninn á sérhljóðunum og
Þið sjáið hérna að þetta strikaða svæði
það eru hljómholin
og er frammælt sérhljóð Það táknar það að
Það aftara mjög stórt sem sagt nær alveg frá raddböndum hér
og fram að
tungunni fram að þeim stað þar sem tungan
nálgast góminn mest
Hitt hljómholið er tiltölulega lítið þá í samanburðinum
hér fyrir framan
Svo er hérna á neðri myndinni er sem er uppmælt sérhljóð
Þar er þá
þar hefur vegna þess að tungan
minna en fremra hljómholið fyrir framan þann stað þar sem að tungan nálgast kokvegginn
það hljómhol er stórt
Þetta endurspeglast svo í því hvaða
yfirtónar magnast upp í þessum tveimur hljóðum
Þarna er nefnilega
sams konar lögmál og í
í sambandi við sveiflur raddbandanna þar sem að að
og efnislítil og strengd raddbönd
gefa háan tón
en löng og efnismikil raddbönd gefa lágan tón
Á sama hátt magnar lítið hljómhol upp
en stórt hljómhol magnar upp lága yfirtóna
Þetta sjáum við ágætlega endurspeglast hérna í
formendum þessara tveggja hljóða og
Í er fyrsti formandi sem tengist aftara hljómholinu er er svona einhvers konar endurspeglun af aftara hljómholinu er fyrsti formandi lágur
og það er vegna þess að hljómholið aftara hljómholið er stórt
Aftur á móti er mjög langt í annan formanda annar formandi í er mjög hár
og það er vegna þess að hann er endurspeglun af
Í aftur á móti er stærðarmunur hljómholanna miklu minni
og það endurspeglast í því að fyrsti og annar formandi það er miklu styttra á milli þeirra það er að segja að
miklu hærri en í í inu vegna þess að aftara hljómholið er miklu minna
fremra hljómholið er miklu stærra
Athugiði að
hér hefur þetta verið sett upp
eins og það væri bein og einföld samsvörun á milli
hvors
hljómhols um sig og ákveðins formanda Þetta er miklu flóknara en svo
Þetta er mjög flókið hvernig staða talfæranna og stærð hljómholanna hefur áhrif á formendur hljóðanna
en svona í stórum dráttum er þetta þó þannig að að
endurspeglast í fyrsta formanda og
áður en við tölum nánar um það skulum við skoða forrit sem er notað til þess að búa til svona hljóðrofsrit
og vinna með þau
og þetta er er er forrit sem
heitir Praat
og er hægt að sækja á netið og kostar ekki neitt
og þið sjáið hér slóðina á það
Þetta forrit er til fyrir
Macintosh og fyrir Windows og líka fyrir
þannig að allir ættu að geta
notfært sér það
Við skulum byrja á að
ræsa þetta forrit
og smella hér á
Hér koma tveir gluggar við getum
Vegna þess að þetta er nú bara svona kynning á nokkrum grunnatriðum forritsins og þá getum við stækkað bláa gluggann
förum við hérna í
og veljum hérna Record mono sound
hrærum ekkert í þessu Það eru ýmsar sjálfgefnar stillingar hérna Við þurfum ekkert að hræra í þeim í bili
byrjum bara hérna að smella hérna
á Record
prófum
A í ú e
þið sjáið hvernig
það kom fram hér í þessum glugga að
það var verið að taka upp og styrkurinn á upptökunni sást og svo ýtti ég á stopp hérna
gæti ég ef ég ætlaði að geyma þetta eitthvað eiga þessar upptöku til að vinna með hana síðar meir þá gæti ég gefið henni hér nafn
Hér er skrifað
þar sem stendur Untitled en ég
ætla ekkert að gera það ég ætla bara aðeins að skoða þetta
og henda síðan þannig að þá segi ég bara hér Save to list and close smella á það
þá fáum við hérna
þennan glugga
og þar stendur Sound untitled af því að ég gaf þessu þessari upptöku ekkert nafn
Nú getum við smellt hér á View and edit
fáum við hér
hljóðrofsrit
Það er að segja við fáum
myndir sem sýna ýmsa eiginleika þessara hljóða sem ég
sem ég bar fram eða las þarna áðan
Þetta eru a í ú e
við getum við getum merkt með því að halda vinstri músarhnappnum niðri og færa músina getum við merkt þennan hluta hér til dæmis Þetta er a ið og með því að ýta svo á Tab
þá spilast sá hluti Og það sem að það sem þið sjáið hér eru
það eru dökk bönd hérna Þetta er nú svona misjafnlega greinilegt En það á þó að vera hægt að sjá að hér eru dökk bönd
a inu eru
tvö dökk bönd
sem sagt lárétt bönd með stuttu millibili þið sjáið hérna aðeins á milli þeirra heldur ljósara Þetta eru semsagt
fyrsti og annar formandi
í a inu
Og þið munið það að það er stutt á milli fyrsta og annars formanda í a inu Það er að segja
þau tíðnisvið
sem sagt lægsta og næstlægsta tíðnisviðið sem magnast upp eru það er ekki langt á milli þeirra í a
Prófum svo næsta hljóð
Þetta er í og þá sjáum við að það lítur allt öðruvísi út Þar er
band hér mjög neðar heldur en í a inu En svo það næsta er
miklu miklu hærra uppi Þið sjáið að hér á milli er svæði sem er miklu ljósara
Þurfum ekkert í sjálfu sér að að skoða fleiri hljóð í bili af þessum en getum
aðeins prófað aðeins að sýna hérna hvað er hægt að gera hér í Pitch
er hægt að velja Show pitch
þá kemur blá lína hér
neðarlega og hún
það sem að hérna hún sýnir er grunntíðnin grunntónninn Ef ég fer nú með
músina hérna einhvers staðar smelli í í bláu línuna
þá get ég lesið grunntóninn hér hægra megin
hundrað og tuttugu sveiflur sem er alveg eðlilegt miðað við karlmannsrödd
getið smellt hérna á mismunandi stöðum og en þetta er svona nokkurn veginn
eða nálægt hundrað og tuttugu sem sagt nálægt þessu meðaltali sem við höfum talað um
Þið getið við getum slökkt á þessu en farið hérna í Intensity og Show intensity það þetta þá kemur gul lína og hún sýnir styrkinn í í
Ég ætla ekkert að fara meira í það núna en
fer svo hér í Formant og Show formant sem sagt sýna formendur þá
línur rauðar línur
til að sýna formendurna og þið sjáið hérna í a inu
Þá er neðsta neðsta rauða línan er þá fyrsti formandi
jafnvel sagt að fyrstu tveir dugi til þess að greina milli allra hljóða En þriðji formandi líka oft áberandi og skiptir máli
skipta í sjálfu sér minna máli til þess að greina milli hljóða En þeir geta hins vegar skipt máli til að gefa röddinni ákveðin einkenni
en við sjáum sem sagt hér að
það er stutt á milli fyrsta og annars formanda í a inu en langt á milli fyrsta og annars formanda í í inu
og ef við ef við
smellum nú hérna í miðjan fyrsta formanda í a inu
þá stendur að hann sé sjö hundruð og nítján komma fimm Hertz eða sveiflur á sekúndu
annar formandi
smellum í hann þá er hann um þrettán hundruð Samkvæmt þessu
sjáum við að að þetta passar nokkuð vel við fyrsta og annan formanda í a inu hér ef við skoðum svo aftur í ið þá er fyrsti formandi svona sirka
þrjú hundruð og þrettán getum lesið það hér vinstra megin og annar formandi
tvö þúsund fjögur hundruð sextíu og tvö
Við skoðum berum það saman hérna
virðist það
líka passa nokkuð vel við þessar tölur hér
með þessu móti er hægt að lesa ýmsar upplýsingar um hljóðin
Það er hægt að
slökkvum nú hérna á formendunum
förum hérna fremst í
a ið
merkjum þetta
Hérna
þá sjáum við
þessa lengd hér
Þetta eru um átta hundruð millisekúndur
sem er ekkert óeðlileg lengd þegar maður ber hljóðið fram svona eitt sér en ef þetta væri í orði inn í orði þá væri
lengdin miklu minni
Lokum nú þessu
og förum
aftur aðeins í Praat
og Record
Fara tala taka
og sama og áður
Save to list and close
nú eru komin tvö hérna sound untitled við vorum að taka upp númer tvö smellum á View and edit
stækkum gluggann og
þá ef við tökum fara þá er það væntanlega þetta hér
getum prófað að spila það
og ef við ætlum að
prófum að greina milli hljóða
þá er þetta væntanlega f ið
og a hér
R er örstutt
Svo kemur hitt a ið
Það er um að gera fyrir ykkur að
æfa ykkur á þessu forriti æfa ykkur að nota það og og
það býður upp á fjölmarga
Æsa
talar við Önnu
grunntíðnin sýnd með bláu eins og við höfum nefnt
og það sést hvernig
svoldið
lækkar í lokin eins og venjulega gerist Það er eðlilegt sem sagt að
að tónninn lækki í lok setningar
Þá sjáum við hér í æ æ er tvíhljóð
breytast formendurnir hér í gegnum hljóðið það er segja að í upphafi eru formendurnir svipaðir því sem er í a Það er að segja fyrsti og annar formandi eru tiltölulega nálægt hvor öðrum
en í seinni hluta hljóðsins í hlutanum
eru fyrsti og annar formandi er langt á milli þeirra eins og í í einu og sér
Við skoðuðum einstök hljóð
í öðrum fyrirlestrum
s inu hér s hljóðinu sem er alltaf auðþekkt á hljóðrófsritum vegna þess að þar er það er dekkst hérna efst efst á tíðnisviðinu þar er mestur kraftur
Og við sjáum að
sveiflurnar í hljóðunum eru mismunandi Það er kannski rétt að aðeins að líta á þetta að í rödduðum hljóðum sérstaklega greinilegt í sérhljóðum þá eru eru
dekkri og ljósari rendur þetta er svona
misgreinilegt en í órödduðum hljóðum
eru slíkar eru ekki reglulegar rendur af því tagi Þessar
lóðréttu rendur svara til raddbandasveiflnanna Það er að segja að að dökkt á hljóðrofsritinu það táknar einhvern styrk á sveiflum
og þess vegna skiptast á
þau dökku koma þegar það er einhver styrkur það er að segja þegar raddglufan er opin ljósu böndin sýna þegar er enginn styrkur það er að segja þegar raddglufan er lokuð og enginn ekkert loft berst upp og engar sveiflur eru
sumar sveiflurnar
eins og í sérhljóðunum þær endurtaka sig aftur og aftur
það getum við séð á hérna
hljóðrofsritunum og
þær slíkar sveiflur eru kallaðar
bilkvæmar svona reglulegar sveiflur við sjáum
munstrið hér á efri hlutanum
en í órödduðum hljóðum eins og s
þá er þetta svona
einhver eitthvert ólgandi loft en ekki ekki reglulegar sveiflur á sama hátt Þið sjáið það að það er ekki um það að ræða hér á neðri hlutanum að
það séu reglulegar sveiflur sem endurtaki sig
hvað eftir annað þetta er þetta er
óreglulegt og slíkar sveiflur eru kallaðar óbilkvæmar
hinar þessar reglulegu eru bilkvæmar
Og þá látum við lokið þessari umfjöllun
formendur og
Í þessum fyrirlestri er talað um áherslu og lengd
en fyrst skulum við byrja á því að
átta okkur á því að
eru ýmist föst eða afstæð
Þegar UNK talað um föst einkenni hljóða
myndunarháttur hvort það er raddað eða ekki og eitthvað slíkt
Þetta er við við
tökum hljóð eins og eins og s þá er það
alltaf tannbergsmælt
alltaf önghljóð alltaf óraddað
En síðan eru til þess að hljóðlýsingin sé fullkomin þá þarf líka að hafa í huga og gera grein fyrir afstæðum einkennum það er að segja þeim einkennum hljóða sem miðast við hljóðfræðilegt eða setningarlegt umhverfi
Það er til dæmis lengd
Það er ekki hægt að segja hvort hljóð er langt eða stutt
nema að bera það saman við hljóðin í kring Vegna þess að að
ja til dæmis að talhraði getur verið mjög mismunandi
þannig að að hljóð sem er er langt í í
í hröðu tali
það getur vel verið styttra
í millisekúndum en hljóð sem er stutt í hægu tali
Sama má segja um áherslu Það er ekki hægt að segja hvort hljóð ber áherslu eða ekki nema bera það saman við önnur hljóð í umhverfi sínu önnur hljóð í sama atkvæði
lengd né áhersla eru bundin við einhverjar ákveðnar mælieiningar Það er ekki þannig að hljóð sem er
x margar millisekúndur eða meira sé langt en það sem er minna en
eitthvað eitthvað annað eitthvað sambærilegt í sambandi við áherslu Sama gildir um um tónhæð
Hvað er hár tónn og hvað er lágur Það er ekki hægt að
Ef við ef við skoðum eitt eitt hljóð
þá er lítið hægt að segja um tónhæðina því hún er
afstæð í íslensku Það eru hins vegar til mál þar sem að
tónar eru fastir á hljóðum en það er annað mál og fyrir utan okkar verksvið
Og svo eru ýmis fleiri atriði
sem koma til í samfelldu tali eins og alls konar brottföll hljóðasamlaganir og fleira og fleira
byrjum nú á áherslunni
er yfirleitt talið að það spili saman þrír þættir áhersla sé samsett úr þremur þáttum Það er í fyrsta lagi styrkur sem sagt krafturinn í hljóðmynduninni krafturinn í hljóðmynduninni
krafturinn í í hljóð
sveiflum
sameindasveiflunum
Það er síðan
tónhæðin
aukin áhersla getur fólgist í aukinni tónhæð
Það eru tengsl á milli lengdar og áherslu eins og við fjöllum um á eftir
Þannig að áherslan getur verið verið samspil af þessu þrennu og misjafnt kannski hvaða þættir vega þyngst
Og áherslan getur líka verið getur verið einkum tvenns konar
það er að segja það er orðáhersla svokölluð sem sagt hlutfallið milli atkvæða í orði
og svo er það setningaáhersla sem sagt hlutfall milli orða í setningu
Þar að auki getur komið til það sem er kallað andstæðuáhersla það sem maður leggur áherslu á atkvæði sem að jafnaði
ber ekki áherslu til að gera skýrara hvað maður var að meina til þess að mynda andstæðu við eitthvað annað sem sem hefði getað verið sagt
Dæmi eins og ég sagði fariin ekki farinn
þar sem er verið að leggja áherslu á að lýsingarorðið sé í kvenkyni ekki í karlkyni
upp efst í línu fyrir framan atkvæði
aðaláhersla er á fyrsta atkvæði
og þetta fyrsta atkvæði er oftast rót en en það getur líka verið forskeyti ef um forskeytt orð er að ræða
lóðréttu striki
Þetta er það sem er köll kölluð hrynræn áhersla
En svo kemur það til að
mismunandi tegundum myndana er miseðlilegt að hafa áherslu Það er að segja rótum er eiginlegt að bera áherslu Það má segja að rætur séu með innbyggða áherslu
En endingum beygingarendingum er eiginlegt að vera áherslulausar og og sama gildir um ýmis smáorð eins og forsetningar samtengingar
og mörg fornöfn
En þessi
þetta tvennt annars vegar þessi tilhneiging til víxlhrynjandi og svo hin innbyggða áhersla róta getur rekist á
Ef við erum til dæmis með
samsett orð
þá koma koma tvær rætur tvö rótaratkvæði í röð Það er að segja ef að fyrri liðurinn er bara rótin bara eitt atkvæði
og síðan hefst seinni liður einnig á rót þá þá koma tvö
atkvæði sem er eðlilegt að bera innbyggða áherslu
Þetta eru orð eins og háskóli
búsáhöld
er mjög algengt að víxlhrynjan hrynjandin verði sterkari en rótaráhersla seinni hlutans
Þannig að í háskóli
verði ekki
mikil áhersla á skó
heldur komi frekari auka aukaáhersla á
síðasta atkvæði í lið
Þannig að í staðinn fyrir háskóli segi menn háskóli háskóli
ó ið
sem sagt áherslulítið og og hefur þá tilhneigingu til einhljóðunar
Og í staðinn fyrir búúsáhöld
segja menn búsáhöld búsáhöld
þar sem að að kemur
sterkari miklu sterkari áhersla á höld heldur en á
er setningaáhersla sem áður var nefnd Hún kemur til sögunnar þegar þegar orðið stendur ekki lengur eitt heldur sem hluti stærri heildar
og þá er nú tilhneigingin sú að að mikilvægustu orðin sem sagt inntaksorð eins og nafnorð og sagnir fái mestu áhersluna en en svokölluð kerfisorð forsetningar samtengingar og og fornöfn mörg séu frekar áherslulítil eða áherslulaus En þetta getur allt saman
ruglast eða það er að segja tilhneigingin til víxlhrynjandi hefur áhrif á þetta þannig að það er er getur verið mjög misjafnt hvernig þetta kemur út
Síðan eru komið að lengd hljóða
það er íslensk mál hljóð eru ýmist stutt eða löng
Öll sérhljóð geta verið ýmist stutt eða löng og og mörg samhljóð þó ekki öll
geta ekki öll samhljóð í íslensku verið löng
af því að lengd er er sem sagt afstætt fyrirbæri og hlutfallið þarna er
það er ekki þannig að að þau hljóð sem eru kölluð löng séu tvöfalt lengri heldur en stuttu hljóðin Hlutfallið er frekar á bilinu þrír á móti fimm
til jafnvel fjórir á móti fimm Þannig að að oftast nær svona við venjulegan talhraða eru löngu hljóðin
á bilinu hundrað og fimmtíu til þrjú hundruð millisekúndur
Millisekúndur sem sagt þúsundustu hlutar úr sekúndu þannig að að
þau er á bilinu
eins og ég segi hundrað og fimmtíu til þrjú hundruð millisekúndur Stuttu hljóðin eru oftast á bilinu hundrað til hundrað og fimmtíu millisekúndur
Undantekning frá því er þó stutta r ið
sem við höfum nefnt í í
öðrum fyrirlestrum að er
styttra en önnur hljóð
oft aðeins jafnvel aðeins þrjátíu til fjörutíu millisekúndur En það er rétt að leggja áherslu á að bæði hlutfallið
og lengdin er háð talhraða
Sem sagt ef að ég tala mjög hratt þá geta
geta hljóðin verið
hlutfallslegur munur verður meiri við minni talhraða
Lítum hérna bara á nokkur dæmi um
löng og stutt hljóð sem eru borin saman löng og stutt Hér er
parið mara og marra
sem sagt a ið hérna
langa a ið er
þrjú hundruð og þrjátíu millisekúndur
stutta r ið er bara sextíu Hérna í marra er stutt a og langt r Og þá er hlutfallið
a ið stutta a ið
hundrað millisekúndur langa r ið tvö hundruð
Hérna höfum við
gabba
nei gapa fyrirgefið þið og gabba
gapa hér og gabba
þar sem við berum saman sérhljóð og varamælt lokhljóð fyrst langt sérhljóð og stutt lokhljóð
Langa sérhljóðið er tvö hundruð og sjötíu millisekúndur stutta lokhljóðið hundrað og þrjátíu og svo stutt sérhljóð langt lokhljóð
Hérna í á neðri hlutanum er svo
asa og assa
og þið sjáið sem sagt lengdina alls staðar alls staðar merkt hér
og löngu
hljóðin þarna oftast svona á bilinu tvö hundruð til þrjú hundruð þrjú hundruð millisekúndur
þau stuttu
frá sextíu millisekúndum stutta r ið
og upp í
hérna hundrað og níutíu millisekúndur
stutta stutta s ið En allt alls staðar
sem sagt er er
hlut er þar sem hljóð sem á að vera langt það er lengra heldur en stutta hljóðið í viðkomandi atkvæði
er hlutfall s hljóðsins af af lengd
langa a hljóðsins ansi hátt
Lengd sérhljóða í íslensku er stöðubundin það er að segja
hún ræðst af því hvað fer á eftir sérhljóðinu Það eru það er er
og hér er sem sagt verið að tala um
afstæða lengd það er að segja hlutfallslega miðað við umhverfið
og reglurnar
um þetta eru þær
að sérhljóðin eru löng
í bakstöðu aftast í orði
orð eins og grá ný sko
Þarna standa sérhljóðin aftast og eru alltaf löng
Sérhljóð eru líka löng á undan
einu stuttu samhljóði
eins og í hús
og tala
Í báðum tilvikum fer bara eitt
samhljóð á eftir ekki samhljóðaklasi Hérna er
Þar að auki
eru sérhljóðin löng
á undan klösum þar sem fyrra hljóðið er eitt af p t k eða s
og seinna hljóðið eitt af v j eða r
Í orðum eins og lepja
og vökva
við segjum þarna koma tvö samhljóð á eftir
Við segjum lepja með löngu e en ekki leppja við segjum vökva með löngu ö en ekki vökkva
við aðrar aðstæður eru
sérhljóð stutt það er að segja á undan samhljóðaklasa
Eins og þrusk
þar er stutt u á undan
og nudd stutt u á undan
löngu samhljóði
eftir umhverfi eftir því sem á eftir kemur
Hérna er sagt að lengdin sé stöðubundin Þetta var öðruvísi í fornu máli forníslensku þá var lengd sérhljóða föst það er að segja sum hljóð voru
á sextándu öld eða svo
athuga það að lengdarreglan hún gildir um fyrst og fremst um áhersluatkvæði það er að segja fyrsta atkvæði í ósamsettum orðum eins og við höfum nefnt
og stundum fyrsta atkvæði í í seinni lið samsetninga
En í áherslulausum
eru öll hljóð stutt
Það er að segja ef við tökum orð eins og himinn