DavidErikMollberg/kennsluromur huggingface dataset:
þá hefur það áhrif á það hvernig hljóð strengurinn gefur frá sér en það táknar ekki að hljóðið myndist á þeim stað sem fingri er þrýst á strenginn
Og í
íslenskum samhljóðum er yfirleitt gert ráð fyrir þessum sex myndunarstöðum
tvívaramælt hljóð
tannvaramælt hljóð þar sem
tannmælt eða tannbergsmælt yfirleitt talað um tannbergsmælt hljóð
tannbergið
annaðhvort lokar fyrir loftstrauminn eða þrengir að honum við tannbergið
Getur verið svolítið misjafnt
Svo er það framgómmælt hljóð þar sem tungan lyftist upp að framgómi
tungubakið lyftist upp að framgómi og lokar fyrir loftstrauminn eða þrengir að honum þar
uppgómi eða gómfillu það getur leikið á dálitlu bili
raddbandahljóð þar sem að er í raun og veru ekkert ofan raddbanda engin sérstök þrenging eða lokun ofan raddbanda
Ef við lítum hérna á alþjóðlega kerfið þá sjáum við að þar er
eru fleiri
nefndir
skipt þessu sem var er flokkað í íslensku sem tannbergsmælt hljóð er skipt hér í þrennt eða möguleiki á þrískiptingu tannmælt þar sem að lokun eða þrengingin er alveg við
fram við tennur eða milli tanna jafnvel
síðan tannbergsmælt hljóð og svo tannbergs skástrik gómmælt það heitir palato alveolar á ensku
þar sem að að lokun eða þrenging er á mörkum tannbergs og góms
Svo er hér rismælt hljóð þar sem að tungubroddurinn er broddurinn er sveigður aftur slík hljóð eru ekki til í íslensku
Gómmælt eða framgómmælt hljóð gómfillumælt eða uppgómmælt hljóð
úfmælt og kokmælt hljóð
Hvorug
koma fyrir í íslensku
Svo er raddbandahljóð
hvort að þessi hindrun er er alger lokun eins og í lokhljóðum
eða hvort
um er að ræða
þrengingu eða öng og orðið öng merki
þrengsli þannig að önghljóð merkir þrengslahljóð
Athugið enn að þessi
upptalning hérna lengst til hægri er ekki tæmandi þetta er bara dæmi um hljóð af þessu tagi
Nú seinni myndunarhátturinn er svo munnlokun það er að segja opið upp í nefhol gómfillan sígur þá í nefhljóðum
Og síðan er það hliðarhljóð þar sem að er opið
fyrir loftstrauminn
til hliðar við tunguna
tungubroddurinn
sveiflast við tannbergið eða
hugsanlega annars staðar
verður rætt um það nánar í í fyrirlestri um sveifluhljóð
Í það er venja sem sagt í íslensku að tala um
bara um þessa
tala um hliðarhljóð og sveifluhljóð Hér í alþjóðlega kerfinu
er l eins og þið sjáið hér flokkað sem ekki sem hliðarhljóð beinlínis heldur sem hliðmælt nálgunarhljóð
Sem sé
sem sagt væri er er réttara að tala um eðlilegra að tala um l sem hliðmælt nálgunarhljóð heldur en sem hliðarhljóð en en við getum nú skulum nú halda okkur við það samt
eins og nefnt er í fyrirlestri um
hliðmælt önghljóð Þetta hérna er kannski
nokkuð nálægt því að vera íslenskt óraddað l
þá skilgreiningu að þetta kalla þetta bara
hliðarhljóð eins og eins og venja er
pera og bera
Og nefhljóð þar sem að lokað er fyrir loftstrauminn við varir
en en opið upp í nef þannig að loftið fer
út um opið upp í nefhol þannig að loftið fer út um nefið og Sem sagt meira og heimt heimta
Svo eru hér tannvaramælt hljóð þar sem að að neðri vörin
nemur við eða nálgast
framtennur í efri gómi
vera og fara
Og eins og hefur verið nefnt þá er kannski
sérstaklega í innstöðu
nær því að vera nálgunarhljóð heldur en önghljóð
það eru mörg hljóð mynduð við tannberg sem sagt með því að tungan lyftist upp að tannbergi og lokar fyrir loftstrauminn eða eða þrengir að honum
tala og dala
í lokhljóðunum í önghljóðunum eru
viður og það
bæði s og þ og eru
órödduð tannbergsmælt önghljóð En það er dálítill munur á myndun þeirra sem verður rætt um
Nefhljóðin og
vanur og vanta
eru mynduð líka með því að tungan lokar fyrir
loftstrauminn í munnholi við tannberg en en gómfillan sígur og loftið fer upp í nefhol og út um nef
Hliðarhljóðin og
því að tungan lokar um mitt munnholið en en loftinu er hleypt út til hliðar
Og svo sveifluhljóð
og raddað og óraddað
mynduð með sveiflum tungubroddsins við tannbergið
Framgómmælt hljóð
keyra og gera
tungan leggst upp að
framgómnum
á nokkuð stóru svæði
önghljóðin og
já og hjá
Framgómmælt nefhljóð
Ingi Ingi
og þenkja
uppgómmæltu eða gómfillumæltu hljóðin
kala og gala
önghljóð samsvarandi önghljóð og
saga og sagt
samsvarandi nefhljóð
langur og þankar
Raddbandaönghljóðið h hafa
hér inn er hér sett hér innan sviga
raddbandalokhljóð sem ekki er nú
venjulegt eðlilegt íslenskt málhljóð en kemur oft fyrir og og verður fjallað um það í fyrirlestri um lokhljóð
flokkun sérhljóða
Í fyrsta lagi eru þau flokkuð eftir eftir stöðu í munni þar að segja hvar
í munnholinu tungan
þrengt svolítið að honum Það er að segja að að loftrásin er mjókkuð
og á mismunandi stöðum og það er hægt að getur verið við góm
Síðan og þá er talað um um sem sagt frammælt og uppmælt sérhljóð stundum frammælt miðmælt og uppmælt líka
Síðan eru sérhljóð flokkuð eftir nálægð eða opnustigi
Það er sem sagt hversu hversu mjög tungan nálgast þá önnur talfæri
og hversu mikið
Og þá er talað um nálæg hljóð og fjarlæg
eða nálæg miðlæg og fjarlæg eða nálæg
hálfnálæg hálffjarlæg og
Og svo eru
við myndun sérhljóðanna og settur á þær stútur eins og í
þá er talað um kringd hljóð og þau hljóð sem ekki eru kringd eru þá kölluð gleið
Stundum eru sérhljóð líka flokkuð eftir því sem að er kallað þan þar sem
er kallað talið þanið en óþanið og það fer þá eftir svona
spennu í vöðvum en
við þurfum ekki að fara í það að svo stöddu
Lítum hérna aðeins á þessa
af af sérhljóðum
Engin íslensk hljóð eru eða það er ekki venja að flokka íslensk hljóð sem miðmælt en en það kæmi þó til greina með hljóð eins og
en svona er venja að setja íslenska sérhljóðakerfið upp
Það er sem sagt tvískipting þá í í frammælt og uppmælt og skilin eru hér þar að segja    og
eru talin frammælt
þó að það sé nú spurning með með eins og ég nefndi
og eru talin uppmælt
Síðan eru og talin fjarlæg talin nálæg fyrirgefið þið
er talið fjarlægt
önnur hljóð eru þá miðlæg en
það kæmi til greina að tala um fleiri opnustig þarna tala um hálfnálæg og hálffjarlæg og svo framvegis En
þessi mynd hér svona
eða þessi tafla hér svarar nokkuð til
sem sagt stöðu tungunnar mismunandi stöðu tungunnar við myndun hljóðanna
eins og nánar er fjallað um í fyrirlestri um sérhljóð
og hvernig þau eru
notuð til þess að greina hljóðön
og síðan um íslenskt hljóðkerfi og eindir þess
eru sem sagt mynduð
af tveimur orðum
nema eitt
það er að segja að að sömu hljóð og í sömu röð
Til og tal er þannig lágmarkspar vegna þess að eini munurinn felst í sérhljóðinu upphafs  og lokahljóðin eru þau sömu
Sel og söl er líka lágmarkspar
pera og bera er lágmarkspar þar er
era sameiginlegt en bara munur á upphafshljóðinu
Sama er með lifa og rifa
og svo ból og bók Í ból og bók er
ó sameiginlegt
munurinn felst eingöngu í lokahljóðinu
Það sem að við gerum þá er að að skoða hvort við getum fundið slík pör og hvort
er merkingarmunur á þeim
merk ef er merkingarmunur þá hlýtur hann að eiga rætur sínar að rekja til þess sem munar á orðunum ekki til þess sem er sameiginlegt
Í pera og bera er era sameiginlegt
Þannig að það hlýtur að vera
munur p og b sem ber ábyrgð á
p og b eru þá mismunandi hljóðön
Til þess að að finna fónem er líka
í raun og veru nákvæmlega sama fyrirbærið nema þar er stillt upp fleiri en tveimur orðum
hvort sé hægt að skipta á einhverju einu hljóði og fá út
merkingarmun
Það er hægt að búa til
slíka röð í íslensku
með einum sextán samhljóðum
orðin sóla fóla jóla hjóla hóla kóla góla kjóla gjóla tóla dóla póla bóla róla móla nóla eru öll íslensk orð
og hvert þeirra hefur sína merkingu Í þeim öllum er
óla sameiginlegt eini munurinn
felst í upphafshljóðinu
Þar með erum við búin að sýna fram á að öll þessi sextán hljóð
þessi sextán hljóð séu
fulltrúar sextán mismunandi hljóðana
Þegar
hljóðbrigði eins og sama hljóðansins þá er aftur á móti
þá þá geta þau ekki komið fyrir
Hljóð sem standa í fyllidreifingu þau hafa þá ákveðna verkaskiptingu þannig að að
kemur fyrir í tilteknu umhverfi
þar sem að hitt
getur ekki komið fyrir
Þetta þýðir sem sagt að að hljóðbrigði tvö ef ef um er að ræða tvö geta svo sem verið fleiri
Og ef þau standa aldrei í sama umhverfi
vegna þess að að forsendur
fyrir því að þau myndi merkingargreinandi andstæðu er einmitt þessi að þau standi í sama umhverfi standi á sama stað í orði
og þá stendur
óraddað
eins og í sagt
en raddað
stendur á undan rödduðum hljóðum og í bakstöðu
sagði saga sag
og það sem að að
óraddaða hljóðið getur ekki staðið
Og og þau eru þess vegna
stöð það sem er kallað stöðubundin afbrigði sama hljóðans eða stöðubundnir fulltrúar sama hljóðans hafa með sér þessi
sem þarna er
Það er líka möguleiki
á því sem er kallað frjáls dreifing
er um það að ræða að hljóð í frjálsri dreifingu þau standa í sama umhverfi
án þess að það leiði til þess að merkingarmunur sé komi fram
er það með
tannbergsmælta sveifluhljóðið
og svo úfmælta sveifluhljóðið
Þetta úfmælta sveifluhljóð er reyndar ekki hluti af
svona venjulegu íslensku hljóðkerfi en en er notað í máli þeirra sem eru kverkmæltir eða skrolla
Þau
það má segja að þessi hljóð standi í frjálsri dreifingu
vegna þess að fara og fara
merkir alveg það sama Það er aldrei hægt að búa til tvö orð
með mismunandi merkingu
þar sem að eini munurinn er sá að annað hefur tannbergsmælt sveifluhljóð og hitt hefur úfmælt sveifluhljóð
við getum líka litið á
eins og í sag og lag
Hins vegar er það svo að
í bakstöðu
þá er mjög algengt að rödduð önghljóð missi röddunina að einhverju leyti eða jafnvel öllu leyti geta orðið algerlega órödduð
Þannig að við fáum sag og lag
Að því leyti
þessi hljóð komið fyrir í sama umhverfi
tvö orð
þar sem að munur og er það eina sem greinir
milli orðanna
Við getum fengið framburðinn lag með rödduðu og lag með órödduðu
en það er alltaf sama orðið
og stundum er er
er dreifing hljóða frjáls sums staðar í í ákveðnu umhverfi
fráblásin og ófráblásin lokhljóð Þau eru mismunandi hljóðön í íslensku eins og við sáum á dæminu
pera og bera sem merkja ekki það sama þetta er lágmarkspar þar sem að
er mismunandi merking
Í innstöðu milli sérhljóða
er hins vegar ekki merkingargreinandi andstæða milli þessara milli fráblásinna og ófráblásinna hljóða Það er að segja að við getum sagt
með ófráblásnu eða tapa með fráblásnu
það merkir nákvæmlega það sama Það er aldrei hægt að
búa til tvö orð
sem hafa mismunandi merkingu á þennan hátt þar sem að að andstaðan fælist í muninum á fráblásnu og ófráblásnu lokhljóði í innstöðu milli sérhljóða
eru yfirleitt talin vera hljóðbrigði sama hljóðans ef þau
standa annaðhvort í fyllidreifingu eða frjálsri dreifingu
það er einhver hljóðfræðilegur skyldleiki á milli þeirra
svona að mestu leyti Það má segja að í bakstöðu standi þau í frjálsri dreifingu
Og það er klár hljóðfræðilegur skyldleiki á milli þeirra þau eru náskyld eini munurinn felst í því að er óraddað en raddað
Það er ekki nóg
til þess að telja hljóð
tvö hljóð vera hljóðbrigði sama hljóðans að þau séu í fyllidreifingu
H og uppgómmælt nefhljóð
standa til dæmis í fyllidreifingu í íslensku
því að h kemur aðeins fyrir á undan sérhljóðum en kemur aldrei fyrir á undan sérhljóðum
En það er engin hljóðfræðilegur skyldleiki ekki á milli þeirra og þess vegna dytti engum í hug að fara að segja
að að þau væru þetta væru fulltrúar sama hljóðansins þó svo að þau standi í fyllidreifingu Þannig að að sem sagt
að telja hljóð
fulltrúa sama hljóðans
er að þau standi í fyllidreifingu eða frjálsri dreifingu
en það er ekki nægileg forsenda hljóðfræðilegur skyldleiki þarf líka að koma til
hér ég geri hér ráð fyrir að séu í íslenska hljóðkerfinu það er að segja annars vegar hljóðönin og svo hins vegar
málhljóðin sem
sem sagt eru fulltrúar þessara hljóðana
sjáið þið að það er gert ráð fyrir
lokhljóðshljóðönum
þó að lokhljóðin séu
átta hljóðfræðilega það er sem sagt ekki gert ráð fyrir að
að framgómmæltu
lokhljóðin
Það er gert ráð fyrir
önghljóðshljóðönum þótt önghljóðin séu hljóðfræðilega tíu
Það er sem sé
gert ráð fyrir að þ og ð
séu hljóðbrigði af ð i
hljóðanið hljóðunin ð
gert ráð fyrir að og j
og síðan er gert er ráð fyrir
hljóðaninu sem birtist þá ýmist sem eða
bara tveimur nefhljóðshljóðönum
eða felur í sér bæði rödduð og órödduð hljóðbrigði og jafnframt að framgómmæltu og uppgómmæltu nefhljóðin séu hljóðbrigði
Hliðarhljóð og sveifluhljóð þar er bara gert ráð fyrir einu í hvorum flokki og sem sé að bæði radd
það þau eigi sér bæði rödduð og órödduð afbrigði
Einhljóðin eru átta bæði hljóðön og hljóð það er að segja það er enginn vafi á því að öll
og tvíhljóðin
eru hins vegar
tvíhljóðshljóðönin eru fimm hér
hér talin sjö það er að segja og
er stöðubundin afbrigði af
einhljóðunum u og o en ekki ekki sjálfstæð hljóðön
sex lokhljóðshljóðön og sjö önghljóðshljóðön
en það eru ýmis vafamál í sambandi við stöðu bæði fram  og uppgómmæltra hljóða við komum að því rétt á eftir
Stundum er talað um það sem er kallað yfirhljóðan þegar hljóð standa
að mestu leyti í fyllidreifingu en ekki alveg
og þannig er það nú einmitt með sum af þessum hljóðum
í hljóðkerfinu sem sýnt var hér að framan þá var ekki gert ráð fyrir því að framgómmæltu
afbrigði af
fyrirgefið að framgómmæltu hljóðin væri ekki fulltrúar sérstakra hljóðana heldur afbrigði af uppgómmæltu hljóðunum
Og tilfellið er að þessi hljóð eru að mestu leyti í fyllidreifingu
það er að segja að framgómmæltu lokhljóðin koma fyrst og fremst fyrir á undan
frammæltum
eins og í Kína
í kisa
ker keyra
Þau uppgómmæltu koma fyrir
en þó
finnast
lágmarkspör þarna á milli
Við höfum pör eins og góla
og gjóla þar sem óla er sameiginlegt
eini munurinn á upphafshljóðinu líka og þó nokkur fleiri eða fáein fleiri lágmarkspör
þetta gæti bent til þess að fyrst það eru þarna lágmarkspör á milli þá
já er maður kannski neyddur til að segja að þetta séu tvö mismunandi hljóðön
þá er líka freistandi að segja að þetta þetta séu afbrigði sömu hljóðana og
og þá verður maður að skýra þessi lágmarkspör sem þó eru til á einhvern annan hátt
Ég ætla ekki að fara út í það núna
en bara benda á þetta að að þarna er óleyst vandamál Það eru rök fyrir því að af því að þessi hljóð eru að mestu leyti í fyllidreifingu þá eru rök fyrir því að greina þetta sem hljóðbrigði sömu hljóðana
Svipað er með rödduð og órödduð
Þau eru
að mestu leyti í fyllidreifingu líka en það eru samt til
í fyllidreifingu þannig að að
stendur eingöngu í framstöðu stendur í
innstöðu
en getur þó staðið í framstöðu líka og við getum fengið
það þarf líka að
að beita einhverjum hundakúnstum ef á að greina þetta sem hljóðbrigði sama hljóðans
Nú uppgómmælt önghljóð og
uppgómmæltra lokhljóða segja sem sagt að að
að í saga væri
hljóðbrigði af lokhljóðinu
g lokhljóðsfóneminu g
kemur aldrei fyrir í framstöðu
sá kostur er nú ekki tekinn hér Það er að segja hér er gert ráð fyrir að sé sjálfstætt fónem en en
hitt hinu hefur verið hitt hefur verið lagt til líka
nefhljóðin
Hér var gert ráð fyrir að
framgómmælt og uppgómmælt nefhljóð væru hljóðbrigði
og varðandi
framgómmæltu nefhljóðin raddað og óraddað
gengur það alveg upp held ég
og standa algerlega í fyllidreyfingu
Þetta er svolítið snúnara með uppgómmæltu nefhljóðin
Þau eru vissulega að mestu leyti í fyllidreifingu við þau tannbergsmæltu vegna þess að uppgómmæltu nefhljóðin koma
nánast eingöngu fyrir á undan
samsvarandi lokhljóðum það er að segja uppgómmæltum
lokhljóðum
eins og vængur og langur
tankur og svo framvegis
stundum ef að
má búast við brottfalli innan úr slíkum klasa
og slíkt brottfall getur leitt til þess að það verði til lágmarkspar svona hljóðfræðilega
Sem sagt
væns sem er eignarfall þá af lýsingarorðinu vænn
og vængs sem er
vængur er
klasinn
ng og nefhljóðið þar verður uppgómmælt sjálfkrafa á undan
undan uppgómmælta lokhljóðinu
En þegar
eignarfalls s ið bætist við er kominn þriggja samhljóða klasi Lokhljóðið fellur venjulega brott
en það skilur eftir sig
það það
uppgómsmælis  mælisþátturinn verður eftir í nefhljóðinu
Þannig að nefhljóðið
heldur áfram að vera uppgómmælt þótt þótt hljóðið sem olli því að að það varð uppgómmælt sé fallið brott
Sama má segja um um orðið leynt
af af lengja
fellur líka
og eftir stendur
uppgómmælt óraddað nefhljóð
tannbergsmælts óraddaðs nefhljóðs í leynt
Þannig að að þarna
raddaðir og óraddaðir
hljómendur það er að segja nefhljóð hliðarhljóð og sveifluhljóð sem eru að verulegu leyti í fyllidreifingu
en en það er að segja að verulegu leyti fyllidreifing á mill i rödduðu og órödduðu afbrigðanna En það eru þó til lágmarkspör í í innstöðu Við höfum orð eins og
og kempa
er er sem sagt rödd á rödduðu og órödduðu varamæltu
nefhljóði
raddað og óraddað r
Hanga
og Hanka
og við höfum þetta líka í framstöðu
lið og hlið
eini munurinn raddað og óraddað h raddað og óraddað l fyrirgefið rá og hrá
nota og hnota
Þetta eru sem sagt
ýmis mál sem við skiljum eftir hér óleyst
Svona við getum sagt vafamál eða ágreiningsatriði um það
hvernig eigi að greina íslenskt hljóðkerfi hvaða hljóðön séu í málinu
Í þessum fyrirlestri er fjallað um grundvallaratriði hljóðkerfisfræði
og eitt meginhugtak hennar hljóðanið eða fónemið
Við skulum
byrja á því að
athuga aðeins muninn á hljóðfræði og hljóðkerfisfræði og velta fyrir okkur
Það er ljóst að engin tvö hljóð eru nákvæmlega eins
Ef ég segi a
Talfærin voru örugglega ekki
hreyfð á nákvæmlega sama hátt
ef þið tækjuð þetta upp skoðuðuð það í til dæmis í forriti eins og Praat þá myndu hljóðbylgjurnar ekki vera nákvæmlega eins
En líkindin eru samt svo mikil að við eigum ekki í neinum vandræðum með að kalla þetta sama hljóðið
En spurningin er þá
hvað merkir sama hljóðið og og hvernig er hvernig er fyrirmyndar a til dæmis
Ef við
tökum líkingu af
skrift og prenti
þá sjáið þið hér
þrí bókstafinn a þrisvar sinnum
og við erum ekki í neinum vafa um það að að
bókstafurinn a þetta er sami bókstafurinn í einhverjum skilningi
sérlega lík svona innbyrðis
Lítum nú við getum litið fram hjá upphafsstafnum
úr mismunandi leturgerðum að þá eru þessi tvö ekkert sérstaklega lík tákn
það er miklu líkara o heldur en a
En við tengjum samt
ósjálfrátt
þessi tvö saman
a sama sem a
það að þessi tvö a hérna þessir tveir bókstafir hafa vissulega ólíkt útlit en þeir hafa þeir hafa sömu stöðu í kerfinu
annað dæmi
af bókstöfum í skrift
í tengiskrift
Bókstafir í tengiskrift taka mið af umhverfinu ef þið
sjáið hérna
á neðri hluta glærunnar
Hér eru í efri línunni orðin lifa lafa og lofa og í neðri hlutanum orðin vina vana og vona
Ef þið berið nú til dæmis saman i a og o
í orðunum lifa lafa og lofa annars vegar og vina vana og vona hins vegar
fyrrnefndu orðunum sem sagt efri línunni
þá byrja sérhljóðstáknin
i a og o
En í síðarnefndu
seinni línunni neðri línunni þá byrja þessi sérhljóðstákn ofarlega í línunni
Og það er vegna þess að
bók bókstafirnir þessir skrifstafir taka beint við af undanfarandi bókstaf
og undanfarandi bókstafur endar þarna ofarlega í línunni
Við getum líka borið saman n ið
í vina og vana annars vegar og svo vona hins vegar
Og þar er alveg hliðstæður munur
sem sagt i
og a enda hérna niðri neðst í línunni
Og þar tekur n ið við
en o ið endar hér uppi
og þar tekur n ið við
Þannig að að ef menn þekkja ekki
handskrift eða eða tengiskrift þá gætu menn kannski haldið að þetta væru mismunandi bókstafir að ræð
þá er merking táknanna sú sama og menn taka ekkert eftir þessum mun
Veita honum enga athygli vegna þess að að menn vita að hann er kerfisbundinn
Það er ekki tilviljanakennt
hvort að o hvort að n byrjar
neðst í línu eða efst
Það fer eftir umhverfi
og þessi þessi líking
hljóða og bókstafa
hún kannski gefur svolitla hugmynd um
muninn á hljóðfræði annars vegar og hljóðkerfisfræði hins vegar vegna þess að að hljóðfræðin
lýsir einstökum hljóðum
en hljóðkerfisfræðin
fæst við venslin milli hljóðanna Skoðar það hvaða hljóð við sem sagt málnotendur
flokkum saman
ómeðvitað
Hljóðkerfisfræðin skoðar líka hvernig hljóð hafa áhrif hvert á annað
eins og í líkingunni af bókstöfunum hér á undan hvernig
hvernig hvert tákn
tákninu á undan
hvernig eitt hljóð breytist fyrir áhrif frá öðru
það það er það sama við getum einnig notað líkinguna við bókstafina þarna
Líka hvernig eitt hljóð breytist í annað
undir vissum kringumstæðum
og ýmislegt af því tagi
hljóðkerfisfræðin segir okkur að sami hljóðamunur geti haft mismunandi stöðu í hljóðfræði getum við sagt að allur hljóðamunur er jafnrétthár
Við getum litið á mun raddaðra og óraddaðra önghljóða Við höfum fjögur pör raddaðra og óraddaðra önghljóða í íslensku
tannvaramælt og
tannbergsmælt og framgómmælt og og uppgómmælt og
milli hljóðanna innbyrðis hljóðmunur milli hljóðanna í hverju pari er sá sami Það er að segja munurinn á rödduðu og órödduðu hljóði öðru leyti er myndun hljóðanna nokkurn veginn eins
En hljóðkerfisleg staða paranna er gerólík
til dæmis heldur en milli þ og ð
og enn annars konar vensl á milli og
Þetta
segir hljóð hljóðfræðin okkur ekkert um af því að hún bara lýsir hljóðunum Hljóðkerfisfræðin skoðar hvaða stöðu þessi hljóð hafa í kerfinu afst innbyrðis afstöðu þeirra
hvert til annars
Hljóðkerfisfræðin skoðar sem sagt merkingargreinandi hljóðamun Það er að segja þann hljóðamun sem skiptir máli fyrir merkinguna greinir
greinir milli merkingar
orða
Ef við lítum aðeins á orðin til og tal
íslensk orð
þannig að upphaf þeirra og endi er sá sami
Eini munurinn felst í sérhljóðinu í til er sérhljóðið i tal er sérhljóðið a
Fyrst að þessi orð
það sama þá hlýtur þessi munur
skipta máli fyrir merkinguna þá hlýtur hann að vera merkingargreinandi Við segjum það er sem sagt merkingargreinandi munur á i og a vegna þess að
orðum aðgreindum
orðum sem merkja ekki það sama
litið á
muninn
á á þ og ð og
Spurningin er hins vegar
er hann merkingargreinandi á sama hátt og munurinn á
i og a
Getum við fundið einhver einhver orð þar sem að munur þ og ð er það eina sem greinir milli orðanna
Eins og munur i og a er það eina sem greinir milli til og tal
Getum við skipt á hljóðunum einhvers staðar
sett þ í staðinn fyrir ð eða öfugt
eins og við getum sett i staðinn fyrir a eða a í staðinn fyrir i
í til og tal og fengið út mismunandi orð
Ef við tökum orð eins og til dæmis nafnið Þórður
prófum að að skipta þar á þ og ð
ef við skiptum á upphafshljóðinu setjum ð í staðinn fyrir fyrir fyrir þ
Ðórður
Það er ekki íslenskt orð
Eða setjum þ í staðinn fyrir ð Þórþur
Það er heldur ekki íslenskt orð
Eða ef við víxlum
hljóðunum við setjum þ í stað ð og ð í stað þ
Þá fáum við Ðórþur
nýtt íslenskt orð við skiptin
og ekkert íslenskt orð
þ í innstöðu milli raddaðra hljóða
Að undanskildum fáeinum tökuorðum eins og eins og kaþólskur og ryþmi
og einhverjum fleiri kannski En en
yfirleitt er þetta ekki til þannig að orð eins og
Ðórþur það er ekki bara að það sé ekki til það gæti ekki verið til það myndi brjóta reglur málsins
eins og þarna í í
þ nei í í i og
fónemum
I og a eru
mismunandi hljóðön eða
vegna þess að að það er ekki hægt að
vegna þess að það er sem sagt hægt að skipta á þeim
merkingarbreytingu valda því að við fáum
Þess vegna eru sem sagt i og a
mismunandi hljóðön
hljóðanið er skilgreint þannig að það sé minnsta merkingargreinandi eining málsins
Það merkir að þetta sé minnsta eining málsins sem
greinir
merkingar orða sem dugir til þess að greina milli merkinga
merkingar orða eða orða sem hafa mismunandi merkingu
lítum svo aftur á dæmið um um þ og ð
er ekki hægt að eins og við höfum sagt það er ekki hægt að finna sams konar dæmi eins og til og tal
Þ og ð
það er ekki sem sagt hægt að skipta á þeim og og þannig að að munur þeirra
sé það eina sem greinir í sundur orð
Þ og ð hafa hins vegar með sér
ákveðna verkaskiptingu
Eins og við nefndum þ kemur fyrst og fremst fyrir í framstöðu í upphafi orða ð kemur fyrst og fremst fyrir í innstöðu og bakstöðu
Það er rétt að að
leggja áherslu á það
að hljóðanið fónemið
þessi minnsta merkingargreinandi eining málsins er eining af allt öðru tagi en málhljóð
Málhljóð
eru fyrirbæri sem er hægt að skoða með raunvísindalegum aðferðum það er hægt að
lengd
það er hægt að skoða hreyfingar talfæranna við myndun þeirra og svo framvegis Málhljóðin eru sem sagt eðlisfræðileg fyrirbæri
Fónem eða hljóðön
abstrakt eða óhlutstæðar eindir í hljóðkerfinu
Það eru sem sagt
Hér erum við að tala um þetta kerfi sem við byggjum upp í huga okkar
hluta þess sem við köllum málkunnáttu
er einn hluti málkunnáttunnar er hljóðkerfið sem sagt að kunna þekkja þær eindir hljóðeindir sem eru notaðar í málinu og átta sig á því hvernig þær birtast átta sig á því hvaða málhljóð eru fulltrúar hvaða hljóðeinda hvaða hvaða hljóðana fyrirgefið þið
Það er venja
að tákna hljóðön
innan skástrika
Hljóðritun er innan hornklofa eins og þið vitið en hljóðön eru yfirleitt höfð innan skástrika til þess að greina þau frá til þess að það sé skýrt að þar er ekki verið að tala um
hljóðfræðilegar eindir heldur
eindir í hljóðkerfinu
Þetta þýðir þá líka að við heyrum aldrei hljóðön