DavidErikMollberg/kennsluromur huggingface dataset:
og hér er sem sagt horft ofan í barkakýlið Glottis er heitir raddglufa á íslensku Það er sem sagt opið á milli
loftrásin á milli raddbandanna
og hér sést þetta sem við höfum verið að tala um mismunandi brjósk og og himnur
Þetta er staða raddbandanna við öndun
og þetta er sem sagt með þessu móti við þessa stöðu þá á loftið greiða leið upp og niður En til þess að
mynda rödduð hljóð
þrengist loftrásin raddglufan
gerist sem sagt við hljóðmyndun við röddun er að loftið frá lungunum kemur raddböndunum á hreyfingu þau fara að titra og mynda hljóð
gerist er að raddböndin loka fyrir loftstreymið
en lungun halda áfram að dæla lofti upp
en loftið kemst ekki lengra það kemst ekki upp í kokið kemst ekki upp úr barkakýlinu vegna þess að raddglufan er lokuð Raddböndin liggja saman
Og þá er alveg augljóst hvað gerist sem sé Það byggist upp loftþrýstingur neðan lokunarinnar í barkanum neðan lokunarinnar
og verður meiri þrýstingur en fyrir ofan af því að loftið heldur áfram að streyma að neðan
Að endingu gefa raddböndin eftir þau eru teygjanleg þau eru teygjanlegar himnur og þau standast ekki þennan þrýsting endalaust þau gefa eftir glennast sundur og hleypa loftinu upp
til þess að lækka þrýstinginn það er að þrýstingurinn í þessum hraða straumi þarna á milli raddbandanna upp um raddglufuna þrýstingurinn þar lækkar Þetta er eðlisfræðilegt lögmál svokallað Bernoulli lögmál eða Bernoulli kraftur
sem segir að þrýstingurinn lækki þegar þegar hraði loftstraumsins eykst þarna
að teygjan í raddböndunum verður aftur yfirsterkari nær aftur að loka fyrir loftstrauminn þegar þrýstingurinn ofan og neðan raddbanda hefur jafnast
Þá endurtekur sama sagan sig Það fer aftur að byggjast upp þrýstingur neðan raddbanda þegar lokunin kemur aftur
og þegar sá þrýstingur er orðinn nægur þá brýtur loft sér leið upp og svo framvegis Og þetta ferli er kallað ein sveifla sem sé ferlið frá því að raddböndin lokast
og loftþrýstingur neðan þeirra eykst lokunin rofnar loftþrýstingur fellur aftur vegna þess að loftið sem hafði safnast saman fyrir neðan raddböndin það kemst burt
og svo lokast raddböndin á ný Þetta ferli kallast ein sveifla
Þetta ferli er svo sýnt á annan hátt hér á þessari mynd sem sýnir loftstrauminn millli raddbandanna upp um raddglufanna Hér er lárétti ásinn sem sýnir tíma í millisekúndum Það er að segja þúsundustu hlutum úr sekúndu
Lóðrétti ásinn sýnir aftur á móti loft streymið um raddglufuna í rúmsentimetrum á sekúndu
Við sjáum hér hér í upphafi er er sem sagt raddglufan lokuð en en lokunin rofnar og um leið og hún rofnar þá kemur mikið loft þarna upp sem sagt
örstutt sekúndubrot þangað til það er komið hér í hámark
hefur raddglufan lokast alveg aftur og er lokuð hér um stund meðan loftþrýstingur er að byggjast upp Og svona endurtekur þetta sig aftur og aftur
sem er svona meðal karlmannsrödd komum að því síðar
teiknað á tvennan hátt vinstra megin þar sem er merkt A er eins og sé horft niður í barkakýlið hér er sem sagt algjör lokun
og svo opnast raddböndin hér aðeins og meira síðan fara þau og og og fara svo aftur að lokast og lokunin hefur svo er svo orðin algjör hér
Hérna á næstu mynd hér neðst
Er lokunin að rofna þrýstingurinn að neðan er í þann veginn að brjóta sér leið upp Búinn að
færa raddböndin sundur hér neðst en það er aðeins lokun efst
ennþá Hérna hefur lokunin algjörlega rofnað og hér er raddglufan galopin
raddglufan að byrja lokast aftur vegna þess að þrýstingur hefur þá jafnast að ofan og neðan raddbanda Þau eru að færast koma mjög nálægt hvort öðru hér að neðan
er ennþá nokkuð opin að ofan Hérna eru þau komin alveg saman að neðan af því hér er sem sagt búið að loka algjörlega fyrir oftstrauminn en en raddböndin hefur samt ekki fallið alveg saman hér að ofan
Og svo liggja þau saman alla leiðina komin ein sveifla og þar með látum við lokið þessum fyrirlestri um talfærin í barkakýli og raddbandasveiflur
Góðan dag Í þessum fyrirlestri er fjallað um sveiflur raddbanda og sveiflutíðni svo og um yfirtóna og hljóðróf
Vitum það að kvenraddir eru yfirleitt talsvert hærri en karlaraddir
Við vitum það líka að að við getum sjálf
breytt sveiflutíðni breytt tónhæðinni
við getum reynt eða ég get reynt að tala með mjög djúpri röddu og líka með mjög hárri röddu
og þarna er ég að breyta grunntíðninni breyta sveiflutíðni raddbandanna
Spurningin er hvað ræður þessari sveiflutíðni
það er í fyrsta lagi lengd raddbandanna
og öðru lagi massi þeirra það er að segja hversu efnismikil þau eru
og svo í þriðja lagi hversu strengd þau eru
Og þessi tvö fyrstu atriði
það er að segja lengd og massi eru fara að verulegu leyti eða að mestu leyti eftir
stærð barkakýlisins raddböndin semsagt eru þarna innan í barkakýlinu
og þar af leiðir að lengd og massi þeirra er mjög háður stærð barkakýlisins og nú vitum við það að barkakýli karla er yfirleitt talsvert stærra en barkakýli kvenna Barkakýli karla stækkar heilmikið um kynþroskaaldur
og það leiðir til þess að raddbönd raddböndin
drengir fara í mútur
Raddböndin lengjast massi þeirra eykst
og sveiflutíðni þeirra verður miklu lægri Miklu færri sveiflur heldur en heldur en í kvenröddum
í sjálfu sér ekki
ekkert sem er bundið við raddbönd sérstaklega Þetta eru eðlisfræðileg lögmál sem við getum víða
séð til dæmis í hljóðfærum auðvelt að sjá þetta í gítarstrengjum þar sem við vitum það að langir og sverir strengir
en stuttir og grannir og nákvæmlega það sama gildir um raddbönd
vegna þess að að lengd og massi raddbandanna er háð
stærð barkakýlisins þá breytist þetta ekkert eftir að fullum þroska er náð
Barkakýlið hvorki stækkar né minnkar
eftir að fullorðinsaldri er náð og þess vegna breytist ekki lengd og massi raddbanda og það takmarkar
hversu mjög eða hversu mikið við getum breytt tónhæðinni í rödd okkar
En það er samt eitt atriði enn sem stjórnar sveiflutíðninni og tónhæð raddarinnar
getum breytt því
til þess að að
breyta tónfalli raddarinnar
þetta náttúrulega nýtist mjög mikið í söng sérstaklega en líka bara í venjulegu tali
Og við breytum þessu með því að hreyfa
könnubrjósk og skjaldbrjósk Og við getum aðeins
hvernig þetta er hvernig þetta virkar
Við sjáum hér sem sagt að raddbönd eru fest á
skjaldbrjóskið að framan könnubrjósk að aftan eins og við höfum nefnt
hreyft skjaldbrjóskið svolítið Þið sjáið hér
getum hreyft skjaldbrjóskið pínulítið og það hefur
áhrif á strengleika raddbandanna
En fyrst og fremst eru það þó könnubrjóskin sem við getum hreyft Þið sjáið þarna hvernig þau geta hreyfst á mjög margvíslegan hátt og það
hefur þá áhrif á það hvernig
hversu strengd raddböndin eru Við getum skoðað þetta ennþá meira hér
Skoðum þessa
fullt af smá vöðvum sem stjórna margvíslegum hreyfingum
á þessum brjóskflögum
brjóskflögunum á ýmsan hátt
Könnubrjóskin geta hreyfst á mjög margvíslegan hátt vegna þess að það eru margir vöðvar þarna sem stjórna hreyfingum þeirra
og það er forsendan fyrir því hvað við getum gert margt með röddina hvað við getum breytt henni
og breytt
tónhæð tónfalli og öðru slíku
um hundrað og tuttugu sveiflur á sekúndu
Athugið að þetta er meðaltal og
getur vikið talsvert frá þessu
farið talsvert upp fyrir og talsvert niður fyrir þetta
Og barnsrödd það er að segja
rödd barna áður en að áður en þau fara í komast á kynþroskaaldur
er svona um tvö hundruð sextíu og fimm sveiflur á sekúndu En legg enn og aftur áherslu á að þetta eru gróf meðaltöl
Grunntíðni raddarinnar það er segja þessi þessi sveiflutíðni raddbandanna sú tíðni sem raddböndunum er er eðlilegt að sveiflast á
er oft táknuð f núll það er að segja með stóru f i og svo litlu núlli hérna svolítið neðar neðan við línu eins og þið sjáið hér
Grunntíðnin breytist
hún lækkar hratt framan af eins og við höfum séð sem sagt hjá
þegar þegar við förum í komumst á kynþroskaaldur strákar fara í mútur og svo framvegis
hægt en svo hækkar hún oft aftur á efri árum Þið sjáið þetta hérna
þar sem að grunntíðni kvenradda er
táknuð með bláum lit karlar karlaradda með rauðum lit
Lárétti ásinn er aldur og lóðrétti ásinn er tíðni
að þá sjáið þið að þetta byrjar svona á svipuðum stað síðan
svona um hérna kynþroskaaldur þá þá lækka
strákarnir mjög mikið
konurnar lækka líka en ekki líkt því eins mikið en svo verður aftur hækkun á efri árum
Við skulum nú aðeins athuga hvernig hvað það er sem gerist
við raddbandasveiflurnar hvernig hljóðið myndast
gerist er að þessar raddbandasveiflur þessi titringur raddbanda sem stafar af því að að það byggist upp loftþrýstingur neðan þeirra sem brýst síðan upp
með reglulegu millibili
raddböndin þar að segja í barkakýli koki munnholi og stundum nefholi líka
Sameindir loftsins fara að fara af stað þær skella hver á annarri endurkastast og það verður til mjög fjölbreytt mynstur af sameindasveiflum þarna
Ef að þessar
sveiflur skella svo á endanum á hljóðhimnum okkar þá skynjum við þær sem hljóð
Þessar sveiflur loftsins fyrir ofan raddböndin verða
af sömu tíðni og raddbandasveiflurnar þar að segja við getum sagt að raddböndin ýta við eða stugga við
sameindum loftsins sem fara af stað
skella á öðrum sameindum endurkastast af þeim skella þá í bakslaginu á enn öðrum sameindum endurkastast til baka og svo framvegis Svo eins og ég sagði áðan þá verða verður þarna til mjög fjölbreytt mynstur af sveiflum
Við töluðum um það að grunntíðni karlmannsraddar er hundrað og tuttugu sveiflur á sekúndu
og það verða þá til ef raddböndin sveiflast á þeim hraða verða til sameindasveiflur af þeirri tíðni
en það verða einnig til sveiflur
sem eru heilt margfeldi af grunntíðninni Þar að segja það verða til
á sekúndu
þar sem að sem sagt sameindirnar skipta um stefnu tvö hundruð og fjörutíu sinnum á sekúndu
Og eins og
áður með
á sveiflutíðni raddbandanna við lengd og massa og strengleika þá eru þetta lögmál
eðlisfræðileg lögmálsem
eru ekki bundin við hljóðmyndun myndun málhljóða neitt sérstaklega þetta er eru bara
almenn lögmál um sveiflur
og þessar sveiflur
sem eru þarna
margfeldi af grunntíðninni grunntóni raddarinnar nefnast yfirtónar raddarinnar
Og það er þá talað um
fyrsta yfirtón eða það er að segja það er ekki talað um fyrsta yfirtón reyndar því fyrsti yfirtónn er bara
einfalt margfeldi af grunntíðninni Sem sé þá grunntíðnin sjálf en það er talað um annan yfirtón sem er tvöföld grunntíðnin þriðja yfirtón sem er þreföld grunntíðnin og svo framvegis
Þannig að ef
grunntónn grunntíðni raddarinnar er hundrað og tuttugu
sveiflur á sekúndu
Og það eru grunntónninn og yfirtónarnir sem mynda saman
Það er þannig að styrkur grunntónsins það er að segja krafturinn í sameindasveiflunum er mestur
krafturinn í sveiflunum hann lækkar með hækkandi tíðni
Þessi mynd
sýnir hlutfallslegan styrk
grunntóns og yfirtóna í barkakýli
Og þið sjáið
þá hér að
Lóðrétti ásinn
er styrkurinn og
grunntónninn grunntíðnin hér
hefur langmestan styrk
Þær sveiflur sem eru á tíðninni tvö hundruð og fjörutíu á sekúndu
það er að segja annar yfirtónn
hafa talsvert minni styrk
Síðan kemur hér þriðji yfirtónn sem er tíðnin þrjú hundruð og sextíu sveiflur á sekúndu
fjórði yfirtónn sem er tíðnin fjögur hundruð og áttatíu sveiflur á sekúndu og fimmti yfirtónn sem tíðnin
sex hundruð sveiflur á sekúndu og svo framvegis Þið sjáið að þetta er hérna þetta er ekki alveg jöfn lækkun en þetta er samt svona
hægt og sígandi
þannig að að hérna eftir því sem að
sem sagt hlutfallslegur styrkur grunntóns og yfirtóna í barkakýli en
þetta samsvarar ekki neinu málhljóði sem við heyrum
Og ástæðan er sú að
það hljóðið eða sveiflurnar
gegnum komast út úr líkamanum
fara gegnum
kokið og munnholið eða nefholið
móta hljóðið breyta
þessu þessu hljóði
og og breyta því hvaða yfirtónar hafa styrk og hver styrkur þeirra er Og það er ef að svo væri ekki
myndum við ekki mynda nema eitt málhljóð þá gætum við og það væri það er erfitt að hugsa sér hvernig hægt væri að tala með aðeins einu málhljóði
myndað mörg mismunandi hljóð
þarf að
og það gerum við á ýmsan hátt
í í myndun málhljóða er það að
að munnholið kokið og munnholið og svo einnig nef nefholið ef um nefhljóð er að ræða
það verkar sem
eins konar magnari
þegar við myndum málhljóð
og það sem gerist er að sum af þessum sumir af þessum yfirtónum sum tíðnisvið
eru deyfð dregið úr styrk þeirra
en önnur tíðnisvið sveiflur á öðrum tíðnisviðum fá að halda sínum styrk eða eða eru magnaðar upp
gerum við með því að að að breyta
lögun munnholsins Við getum breytt mögnunareiginleikum munnholsins á ýmsan hátt
með því að að hreyfa tunguna
Kjálkaopna getur verið mismikil
Varastaða getur verið misjöfn
Varir geta verið
Og síðan er það gómfyllan sem
við getum notað til þess að ýmist loka leiðinni upp í nefhol loka loftrás upp í nefhol eða opna fyrir hana Skoðum það síðar
Allt þetta getum við notað til þess að breyta mögnunareiginleikum munnholsins og mynda mismunandi málhljóð Við fáum
ákveðið hráefni frá barkakýlinu sem sagt
grunntóninn og yfirtónana
en síðan er það hlutverk talfæranna í munni fyrst og fremst
En það er ekki bara um að ræða þarna sveiflurnar í loftinu sem skipta máli það er líka
koma líka af stað titringi í því sem umlykur loftið þar að segja holdinu beinum og tönnum
og við getum líkt þessu við
hátalara
eða við getum hugsað okkur
gítar
það skiptir ekki bara máli hvernig strengirnir eru gítarkassinn sjálfur hann skiptir líka máli
en eðli munnholsins það veldur því að það er ekki mjög nákvæmur magnari
það hafa margir sjálfsagt prófað að að hella vatni í flösku
blása yfir stútinn
heyra hvernig hljóðið hljóð myndast þá ef þið hafið ekki prófað þetta skuluð þið gera það
hljóðið breytist eftir því hversu mikið vatn er í flöskunni
breytist vegna þess að loftsúlan í flöskunni
sem sagt frá yfirborði vatnsins upp að stútnum hún er misstór eftir því hvað er mismikið vatn í flöskunni
Og þessi loftsúla
þær sveiflur eru mismunandi eftir því hversu
stór eða hversu löng loftsúlan er
Og í raun og veru má segja að munnholið verki á svipaðan hátt Í því er eins konar loftsúla
að vísu ekki kannski mjög regluleg en ef við skoðum þessa mynd hér þá getum við
séð þarna loftsúlu
frá raddböndum raddglufunni hér upp kokið og
gegnum munnholið og fram að vörum
hér fyrir neðan er í raun og veru búið að búið að taka þessa loftsúlu út
svona rétta úr henni búa til þarna hólk
um það bil sautján komma fimm sentimetra langur Það er svona meðalfjarlægð frá raddböndum að vörum á á karlmanni
loftsameindunum í hólki af þessu tagi þessari stærð
og þá er ákveðin tíðni eru ákveðin tíðnisvið dempuð niður
en önnur mögnuð upp
sem að gerist
Formendur eru semsagt þau tíðnisvið sem hafa mestan styrk í hverju málhljóði
og í flestum sérhljóðum eru að minnsta kosti þrír formendur greinilegir við eigum eftir að skoða þetta heilmikið
Lægsta tíðnisvið sem hefur einhvern verulegan styrk er kallað fyrsti formandi og það er táknað með stóru f i og
Næsta tíðnisvið
sem hefur einhvern verulegan styrk
er kallað annar formandi og svo framvegis
Og ástæðan fyrir því að við skynjum mun á hljóðum að við heyrum að er annað hljóð en sem er annað hljóð en sem er annað hljóð en og svo framvegis
Ástæðan fyrir því að við skynjum þennan mun
eru að hljóðin hafa mismunandi formendur grunntíðnin grunnsveiflur raddbandanna eru þær sömu í öllum þessum hljóðum
og yfirtónar barkakýlishljóðsins eru þeir sömu líka
Það sem að hins vegar gerist er að hljóðið er mótað á mismunandi hátt í talfærunum ofan barkakýlis þar að segja í munnholinu
og mismunandi yfirtónar sem eru deyfðir
hljóðróf Það er talað um
hljóðróf hljóða sem er þetta mynstur
sveiflum sem einkenna hljóðið
hljóðs sem er kallað schwa
táknað í hljóðritun svona með e á hvolfi og er einhvern veginn svona
nokkuð líkt íslensku ö
en það er sagt þetta er kallað hlutlaust af því að það er sagt að það sé myndað við svona hlutlausa stöðu munnholsins þar sem að
tungan er svona í einhvers konar hvíldarstöðu Það er
það er eins og er sýnt á þessari mynd hér
fyrsti formandi fyrsta tíðnisviðið sem kemur sterkt í gegn er þá kringum fimm hundruð sveiflur á sekúndu Það þýðir sem sagt að grunntónninn og fyrstu yfirtónarnir þarna
þeir eru deyfðir niður
en síðan yfirtónar sem er í kringum fimm hundruð sveiflur á sekúndu þeir komast í gegn
af fullum styrk
deyfðir heilmikið niður
og svo framvegis þannig að að þetta hljóð hlutlausa sérhljóðið schwa
hefur þessa þrjá formendur kringum fimm hundruð kringum fimmtán hundruð og kringum tvö þúsund og fimm hundruð sveiflur á sekúndu
hafa það í huga að það eru
ekki bein tengsl á milli þess
yfirtónar magnast upp
og og tíðni
yfirtónar sem magnast upp
sama formandanum koma fram í sama formandanum
í eftir
því hvort hver grunntíðnin er Aðeins til þess að reyna að að skýra þetta
sjáum við hér að á efri myndinni er það
fyrsti annar þriðji fjórði yfirtónn sem er sterkastur í fyrsta formanda
fjórði yfirtónn er þá
fjögur hundruð og áttatíu sem að er nálægt þessum fimm hundruð sem er sem sagt fyrsti formandi er á
hér á neðri myndinni
þá er það aftur á móti fyrsti annar þriðji yfirtónn sem er sterkastur í fyrsta formanda
Það er vegna þess að
Þá er annar formandi þrjú hundruð
og þriðji formandi fjögur hundruð og fimmtíu sem er þá ekki heldur langt frá
tíðninni fimm hundruð sem einkennir fyrsta formanda hér Athugið semsagt að að málið er þetta
Yfirtónar og formendur
ráðast af
ólíkum atriðum
Yfirtónarnir tíðni þeirra ræðst af grunntóninum
þeir eru heil margfeldi af grunntóninum þannig að
ef að ef að grunntónninn er hundrað og tuttugu grunntíðnin hundrað og tuttugu
þá eru yfirtónar margfeldi af því ef grunntíðnin er hundrað og fimmtíu eru yfirtónar margfeldi af þvíog svo framvegis
Aftur á móti
stjórnast formendatíðnin ekki af grunntíðninni
Formendatíðni tíðni einstakra formanda formenda ræðst af lögun munnholsins
er um það bil sú sama Að vísu er
höfuðstærð karla að meðaltali svolítið meiri það er oft stundum talað um að meðaltali sautján prósent meiri en kvenna
Og það
þýðir að að
eru svolítið hærri en í meginatriðum samt er þetta sambærilegt Þannig að að áttið ykkur á þessu
af mögnunareiginleikum munnholsins það er að segja lögun þess og stöðu
Látum þetta duga um yfirtóna að sinni en síðan er fjallað nánar um formendur í öðrum fyrirlestri
Í þessum fyrirlestri er fjallað um íslenska hljóðskipun það er að segja hvaða reglur gildi um gerð íslenskra orða og svo um dreifingu hljóða það er að segja í hvers konar hljóðfræðilegu umhverfi tiltekin hljóð geti komið fyrir
Byrja á að velta aðeins fyrir okkur
meginreglum um gerð íslenskra orða Hvernig geta íslensk orð verið Er hægt að taka málhljóð öll málhljóð íslenskunnar og raða þeim
á hvaða hátt sem er til þess að búa til orð
Augljóslega ekki
En það er ekki heldur hægt að raða saman mörgum sérhljóðum
aðeins brot af fræðilegum möguleikum er nýtt
prófuðum að að raða þeim saman í orð á alla hugsanlega vegu
Þessir möguleikar sem eru ekki nýttir
skiptast í tvennt eða það má skipta þeim í tvennt
Annars vegar er það sem er kallað tilviljanagöt
Það eru sem sagt orð sem gætu verið til en eru það ekki
orð sem brjóta engar íslenskar reglur
orð sem samrýmast alveg
íslenskum öðrum íslenskum orðum Dæmi um það er orðið flok
það verður ekki séð neitt
í vegi fyrir því að það gæti verið íslenskt orð Við höfum
sem eru mjög svipuð orð sem byrja á sama hátt
á flo flot og flog
Við höfum orð sem enda á
ok eða orð sem enda á lo lok það er að segja orðið lok og orð sem enda á ok orð eins og rok og fok
ekkert ekkert athugavert við orðið flok og eins víst að það verði tekið upp einhvern daginn
sem heiti á einhverju
einhverju nýju fyrirbæri sem orð vantar yfir
er orðið tlok
það gæti ekki verið til
ekkert íslenskt orð hefur t l í framstöðu
Prófið bara að fletta upp í hvaða orðabók sem er
ég get ábyrgst að þið finnið ekkert íslenskt orð sem byrjar á t l
Þannig að í slíku tilviki er sagt að um kerfisgat sé að ræða kerfið
hljóðskipunarreglur málsins leyfa ekki slík orð
Við getum aðeins litið á
einstöku reglur um hvað er leyfilegt í málinu
leyfilega framstöðuklasa í íslensku samhljóðaklasa sem geta verið í upphafi orðs
lengstu
framstöðuklasar
sem til eru í málinu eru
samhljóð
en slíkir klasar
lúta miklum hömlum
Ef um er að ræða fjögurra samhljóða klasa í framstöðu þá verður
fremsta hljóðið að vera s
og næsta hljóð verður að vera eitthvert af p t k
þriðja hljóðið
verður að vera eitthvert hljómandi hljóð
verður að vera j
Við höfum orð eins og skrjóður
og strjúka
þriggja samhljóða klösum
það er hægt að búa til þriggja samhljóða klasa með s i fremst og
skiptir máli er að átta sig á því að að hljóðin
raðast í
í ákveðna flokka
er rétt að hafa það í huga eins og kemur fram í fyrirlestrum ýmsum fyrirlestrum um hljóðfræði að j og v hafa dálitla sérstöðu í málinu Þó að þau séu venjulega flokkuð sem önghljóð þá voru þau
í fornu máli
hálfsérhljóð einhvers konar millistig milli samhljóða og sérhljóða
Og í nútímamáli virðast þau oft kannski frekar vera nálgunarhljóð en önghljóð og sú sérstaða kemur fram á ýmsan hátt meðal annars í þessu að að þau verða í svona klösum að standa næst sérhljóðinu
Hljómendurnir leyfa ekkert á milli sín og sérhljóðsins
nema j og v
Þessi hljóð hérna lokhljóðin og auk þess órödduðu önghljóðin f þ og h
þau leyfa ekkert á milli sín og sérhljóðsins nema hljómendur
og j og v en síðan er s sem er svona
hefur flesta möguleika
leyfir alls konar hljóð á milli sín og sérhljóðsins
Og hérna eru bara svona dæmi um fjögurra samhljóða klasa þriggja samhljóða klasa
og tveggja samhljóða klasa Og þið sjáið að öll þessi dæmi lúta þessum
þessum reglum sem ég var að nefna
Getum fyrst litið á á
lokhljóð
Í framstöðu koma öll lokhljóðin fyrir
það er þó eins og hefur komið fram í í öðrum fyrirlestrum
ákveðnar takmarkanir á dreifingu framgómmæltu hljóðanna
Þau koma ekk koma fyrst og fremst fyrir þarna á undan
frammæltum ókringdum sérhljóðum og svo
undan æ líka sem er af sögulegum ástæðum En í þeirri stöðu koma koma uppgómmæltu hljóðin yfirleitt ekki fyrir ekki nema þá í í einstöku tökuorðum eins og eins og gæi og gæd
skammstöfunum eins KEA og annað slíkt
máli meirihluta landsmanna
koma fráblásnu lokhljóðin aðeins fyrir í framstöðu
En en þeir sem eru harðmæltir
í innstöðu og í bakstöðu
Það er líka rétt að athuga að
löng ófráblásin lokhljóð
að þau geta komið fyrir í innstöðu og bakstöðu hjá öllum hvort sem þeir eru harðmæltir eða linmæltir
en ekki í framstöðu það er það er ekkert
ekkert orð í íslensku sem byrjar á löngu b i eða löngu d i eða löngu g i
En hins vegar höfum við þetta í innstöðu eins og eins og
gabba og gaddur
og rugga sem sagt löng
ófráblásin lokhljóð og og það gildir sama um harðmælta og linmælta enginn munur á því
lokhljóðin eru aldrei fráblásin á eftir órödduðum hljóðum
Þannig að þar er enginn mállýskumunur
Í orðum eins og spara aftur rektu harpa
standa lokhljóðin eftir órödduðum hljóðum
og eru alltaf ófráblásin Það segir enginn spara aftur rektu harpa eða neitt slíkt
Allir hafa sama framburð á þessu og sama með orð eins og mjólkin skemmtun svunta
neðri línunni eru
orð með órödduðum
En þeir sem hafa rödduð hljóð í þessum orðum og öðrum svipuðum
Og svo er mjög mikilvægt að muna
frá blásin hljóð
lokhljóð geta ekki verið löng
Þar sem að stafsetningin hefur
tvírituð p p t t og k k gæti maður kannski ímyndað sér að væri um löng hljóð að ræða en það er ekki
Þetta í þeim orðum kemur fram þessi svokallaði aðblástur sem felst í því að það kemur fram h h hljóð
lok lokhljóðinu það er sem sagt stutt lokhljóð en h á undan því
ka kappi kappi hattur hattur
Það sem sagt kemur þarna þessi óraddaði blástur h á undan
lok lokhljóðinu
Og sama máli gegnir um orð sem hafa p t og k
Eins og eh epli ætla
ekla opna vatn
muna eftir þessu og hafa þetta í huga
sem er enginn vandi að heyra í sjálfu sér en
manni hættir til að gleyma
Lítum svo á t
annvaramæltu önghljóðin
flytja og svo framvegis
eins og í haft hafs og annað slíkt
Það eru til dæmi um f á milli sérhljóða en það er
þau eru undantekning það er þá í einstöku tökuorðum
eins og orðinu sófi sófi
og í bakstöðu eins og stroff
en en alls ekki í framstöðu Það er ekkert orð sem byrjar á löngu f i
Og rétt líka að hafa í huga að
varamælt lokhljóð
í orðum eins og æpa
æpti þar sem að að kemur önghljóð
varamæltu lokhljóði
en æpti með önghljóði
Raddaða hljóðið raddaða tannvaramælta önghljóðið v
það kemur fyrir svo í framstöðu
eins og ívera væla
og í innstöðu á undan rödduðum hljóðum
eins og hefja
og í bakstöðu
Það eru til dæmi um það á undan
er efstur með órödduðu enda samræmist það þeirri meginreglu að að á undan órödduðum hljóðum er tannvaramælta hljóðið önghljóðið óraddað
Langt v
kemur því bregður fyrir en aðeins í gælunöfnum og og slettum
slettum eins og heavy eða eitthvað svoleiðis
Þ sem sagt ef við komum að tannbergsmæltu önghljóðunum hljóðunum
þá kemur þ
fyrir í í framstöðu
í upphafi orða og í upphafi orðhluta í