DavidErikMollberg/kennsluromur huggingface dataset:
Þessi fyrirlestur fjallar um hljóðritun og alþjóðlega hljóðritunarkerfið
Byrjum á að velta fyrir okkur hvað hljóðritun sé og hvaða tilgangi hún þjóni
Við vitum náttúrulega að talmálið er undanfari ritmálsins menn byrjuðu að tala löngu áður en þeir byrjuðu að skrifa en menn hafa lengi kunnað aðferðir til þess að breyta töluðu máli í ritað og það eru ýmis kerfi til
Menn byrjuðu með einhvers konar myndletri
Síðan hafa þróast aðrar gerðir eins og atkvæðaskrift og fleira og fleira en sú aðferð sem við notum og er náttúrulega langútbreiddust er að nota bókstafi láta bókstafi sem sagt tákn sem við köllum bókstafi standa fyrir ákveðin hljóð
Þannig að við getum skipt ritmáli og talmáli í einingar þar sem að að eining í ritmáli þar að segja tákn bókstafur svarar til ákveðinnar einingar í talmáli sem er þá hljóð
En því fer þó fjarri að þarna sé einkvæm samsvörun á milli
Það er að segja þannig að til eins og sama hljóðsins svari ávallt einn og sami bókstafurinn
Ef svo væri þyrftum við ekki að útbúa einhver sérstök hljóðritunarkerfi
En vandinn er hins vegar sá að að stafsetningin er ekki svona
Það er algengt í stafsetningu að minnsta kosti stafsetningu íslensku og allra mála í kringum okkur og líklega allra mála í heiminum þar sem að bókstafaskrift er notuð á annað borð er algengt að eitt og sama táknið einn og sami bókstafurinn svari til fleiri en eins hljóðs og jafnframt að sama hljóðið sé ekki alltaf táknað með sama bókstafnum
Og við höfum ýmis dæmi einfalt að sýna ýmis dæmi um þetta úr íslensku
Ef við lítum á bókstafinn g sem vissulega er líklega einn sá fjölhæfasti að þessu leyti og athugum til hvaða hljóða hann svarar þá kemur í ljós að hann getur svarað til fimm kosti fimm mismunandi hljóða fimm eða sex eftir því hvernig á það er litið
Við höfum hér á glærunni sex orð þar sem bókstafurinn g kemur fyrir í þeim öllum en í engum tveimur svarar hann til sama hljóðsins
Í orðinu geta stendur g fyrir framgómmælt ófráblásið lokhljóð  geta
Í sagt stendur g ið fyrir uppgómmælt óraddað önghljóð sagt sagt
Í bogi stendur g fyrir framgómmælt raddað önghljóð  bogi bogi og í margt stendur g ið ekki fyrir neitt Það er segja það er ekki borið fram það er ekki borið fram neitt hljóð á milli r og t
Það segir enginn markt eða marght eða neitt slíkt
Þannig að að hér höfum við einfalt dæmi um það að hvernig hvernig stafsetningin er ónothæf til þess að gegna því hlutverki að vera hljóðritun þar sem að þar sem að eitt tákn svarar til eins hljóðs
Við erum ekki í neinum vandræðum með að lesa rétt úr þessu
Við erum ekki að að ruglast á þessu við berum ekki gata fram ghata eða hata eða neitt slíkt eða eða síga fram síka eða sígha eða neitt í þá átt
Við erum ekki í neinum vandræðum með að bera öll þessi orð með g rétt fram af því að við höfum lært án þess að gera okkur grein fyrir því yfirleitt höfum lært hver samsvörunin er milli bókstafa og hljóða í íslensku
En þeir sem eru að læra íslensku sem erlent mál hafa ekki lært þær reglur og til þess aðstoða þá við tungumálanámið er mjög gagnlegt að geta haft hljóðritun þar sem menn geta áttað sig á framburði orðanna með því að skoða hljóðritun á á blaði án þess að að vera búnir að læra allar reglur málsins um samband bókstafa og hljóða
Þannig að þetta er ástæðan fyrir því að það eru útbúin sérstök hljóðritunarkerfi þar sem að er verið að festa þetta samband milli hljóðs og tákns
Skulum nú aðeins skoða þetta kerfi
Og þetta eru myndunarhættir hljóða og hér eru svo myndunarstaðir tvívaramælt tannvaramælt og svo framvegis
Og þið sjáið hér uppi slóðina á þetta og getið farið á þessa síðu og æft ykkur sjálf á þessu kerfi
Það sem að er nefnilega gagnlegt við þessa síðu er að þar getur maður heyrt hljóðin með e ef maður fer með músina yfir hljóðtákn þá hljómar þetta hljóð
Og eins og hér stendur ef bendillinn er færður yfir hljóðtákn heyrist hljóð í framstöðu smellið hér til að heyra hljóðin í innstöðu
Og þannig að að maður heyrir hérna ef maður smellir á á eða fer með músina yfir p heyrir maður ýmist pa ef það er í framstöðu eða apa ef það er í innstöðu
Hér á neðri hluta síðunnar eru svo sýnd sérhljóð og þar er sömuleiðis hægt að víxla það er að segja heyra hljóðin ýmist borin fram með fallandi tón eða jöfnum tón
Og þá er bara smellt hér til þess að skipta þar á milli
Það er mjög gagnlegt og nauðsynlegt að æfa sig í hljóðheyrn æfa sig í því að greina mismunandi hljóð og þessi síða hún nýtist vel til þess af því að maður getur sem sagt hlustað þarna á hljóðin
Það er líka önnur síða sem er jafnvel enn gagnlegri hún er reyndar á ensku þannig að þar hafa heiti hljóðanna sem sagt heiti á myndunarstöðum og myndunarháttum ekki verið íslenskuð en það er nú gagnlegt að átta sig á þeim á ensku
Það er þessi síða hér þar sem er hægt að smella á mismunandi þætti mismunandi kerfisins og þið sjáið sjáið sem sagt slóðina hér uppi
Hér er þetta voru samhljóðin
Hérna eru sérhljóðin sömuleiðis hægt að smella á þau og og fá skýringar á myndun þeirra og það er hægt að smella á hljóðin og fá þau bæði með jöfnum og fallandi tón
Það er síðan eru fleiri hlutar hér samhljóða og sérhljóðana þar sem við þurfum á að halda fyrst og fremst fyrir íslensku
En hér eru ýmis ýmsar aðrar tegundir hljóða sem eru kom fyrir í öðrum tungumálum
Implosives eru hljóð sem eru mynduð á innsoginu til dæmis svo er og hér eru nokkur nokkur önnur tákn sem við þurfum nú svo sem lítið að hugsa um fyrir íslensku að minnsta kosti
Það og sumt af þessu er notað í íslenskri hljóðritun eins og við sjáum aðeins á eftir Þar er einkum er um að ræða þennan hring hérna sem táknar raddleysi eða afröddun táknar sem sagt að hljóð sem venjulega er raddað eða þar sem táknið stendur fyrir raddað hljóð
Annað sem er notað í íslenskri hljóðritun annað stafmerki er þetta litla h sem er svona hér ofan línu og táknar fráblástur eins og í í íslensku eins og í tala tala og pera og kala og eitthvað slíkt þar sem að að upphafshljóðin eru fráblásin það er að segja það er þessi loftgusa sem köllum fráblástur og er nú verður nú fjallað um í fyrirlestri um íslensk íslensk lokhljóð
En síðan eru þarna ýmis önnur tákn sem er gott að vita af án þess að þau séu nú mikið notuð í íslenskri hljóðritun
Hér er til dæmis hægt að að sýna að hljóð sé kringdara heldur en grunntáknið gefur til kynna eða hérna less rounded minna kringt þetta er tákn fyrir o hér og með þessu hérna fyrir neðan er er sýnt að þetta o sé minna kringt það er að segja minni stútur á vörunum heldur en venjulegt er fyrir o
Gæti svo sem alveg átt við í íslenskri hljóðritun vegna þess að íslenskt o er ekki mjög kringt
Það er það er hérna líka tákn fyrir það sem heitir raised og lowered og þau eru stöku sinnum notuð í íslenskri hljóðritun til þess að tákna svokallað flámæli
Flámæli felst í því að að hljóðin i og e annars vegar og svo u og ö nálgast hvort annað
Þar að segja að að menn hætta að gera mun á i og e innbyrðis mun og hætta að gera mun á u og ö og það þýðir þá að að nálægara heldur en venjulega það er þá raised i verður kannski aðeins fjarlægara en venjulega það er þá lowered og mætti nota þessi tákn þessi stafmerki til þess að sýna það þurfum nú ekki að fara langt út í það núna
Nú hérna þetta litla j það er palatalized eða framgómað
Það má hugsa sér að nota þetta til þess að að tákna ákveðinn framburð í íslensku þar sem að að orð eins og tjald eru borin fram tjald eða eitthvað slíkt en og og tvöfalda vaffið fyrir varamælt
Það er stundum notað til að tákna svokallaðan kringdan hv framburð menn segja hver hver eða eitthvað svoleiðis
Bugðan hérna er notuð til að tákna það að hljóð séu nefjuð eða nefkveðin þar að segja að hluti af loftstraumnum berist út um nefið í staðinn fyrir að fara bara um munninn þannig að í staðinn fyrir að segja e segja menn a a eða eitthvað í þá átt
Þannig að að hér er semsagt hægt að heyra dæmi sjá dæmi um um öll tákn í alþjóðlega hljóðritunarkerfinu og heyra dæmi um öll þessi hljóð
Það er samt kannski þægilegra að takmarka sig við þetta hérna bæði af því að skýringarnar eru á íslensku og og þarna eru svona færri hljóð og fyrst og fremst eða öll þau hljóð sem við þurfum á að halda er að finna hér
Þessi fyrirlestur fjallar um önghljóð en þau einkennast af því að það er þrengt tímabundið að
loftstraumnum frá lungunum
annaðhvort með því að að lyfta einhverjum hluta tungunnar og láta nálgast
gómfillu eða góm
tannberg eða tennur
eða þá að það er þrengt að loftstraumnum með vörum og tönnum
Orðið öng merkir þröng eða þrengsli samanber öngstræti
þann og þegar
er þrengt að loftstraumnum þá myndast eins konar þrýstihljóð eða núningshljóð með óreglulegri tíðni
og eftir því sem loftrásin er þrengri verður
hærri
Og þá
skiptist munnholið líka að að verulegu leyti í tvö hljómhol og hvort hljómhol um sig
magnar upp og deyfir niður mismunandi tíðnisvið
Það eru
þarna yfirleitt gert ráð fyrir tíu önghljóðum í íslensku
Við höfðum
fjögur pör
raddaðra og óraddaðra hljóða á mismunandi
tíðnisviðum
við höfum höfum
tannvaramæltu hljóðin
tannbergsmæltu hljóðin
framgómmæltu hljóðin
og uppgómmæltu eða gómfillumæltu hljóðin
Utan við þetta falla svo
ákveðin munur á myndun þeirra sem við komum að á eftir
Og svo  raddbandahljóðið
sem á sér enga raddaða samsvörun
það er talsverð
talsvert flakk getum við sagt á milli raddaðra og óraddaðra önghljóða
vegna þess að að
þau rödduðu önghljóðin þau geta oft misst röddun að einhverju leyti eða öllu leyti í bakstöðu sem sagt aftast í orði
og þá einkum og sér í lagi ef þau eru
annaðhvort borin fram ein og sér eða lenda aftast í setningu
Og þá er talað um
naumrödduð hljóð
og naumröddun er
táknuð eins og sýnt er hér á glærunni með því að setja afröddunarhringinn
undir eða yfir tákn raddaða hljóðsins eftir því
hvar er pláss fyrir hann Þ
en síðan höfum við
að inhverju leyti raddað og svo framvegis
Það er nú
í venjulegri hljóðritun
kannski sjaldnast ástæða til að tákna naumröddun sérstaklega
Yfirleitt reynir maður nú svona að gera upp við sig hvort hljóðið sé nær því að vera raddað
eða óraddað en en rétt samt að
hafa þetta í huga að oft á tíðum
um hvorugt að ræða
og það eru til leiðir til að tákna það í
alþjóðlega hljóðritunarkerfinu
Nú skulum við líta aðeins á
einstök hljóð
Það er ekki í íslensku eru ekki til
að minnsta kosti ekki sem
venjuleg málhljóð
tvívaramælt önghljóð þar sem að að
þrengslin verða milli efri og neðri varar En slík hljóð eru til í ýmsum málum til dæmis spænsku og þeim getur brugðið fyrir í íslensku í stað
tannvaramæltra hljóða eða jafnvel í stað varamæltra lokhljóða
þar sem að lokun verður ekki ekki algjör
En en það eru undantekningar
Tannvaramæltu hljóðin
eins og í
sem sagt mynduð þannig að neðri
vörin leggst upp að framtönnum í efri gómi
en staða tungunnar skipti ekki máli tungan er venjulega í einhvers konar hvíldarstöðu hér og það er lokað
upp í gómfillan lokar upp í nefholið
Síðan eru
eru önghljóðin
sem sagt tannmæltu eða tannbergsmæltu önghljóðin
eins og í sem bæði koma fyrir í orðinu þaðan
nákvæmlega hvar öngin er
hvort að hjá sumum nær tungubroddurinn alveg hér fram að framtönnum jafnvel eitthvað hugsanlega út á milli framtanna
staða tungunnar skiptir þar ekki ekki heldur máli
höfum við hér framgómmæltu hljóðin
hljóðin
eins og í hjá og já
Þar er eins og í framgómmæltum lokhljóðum þá
er það mjög stórt svæði þar sem að tungan nálgast góminn
athugið vel að að
Semsagt hjól og hjá byrja ekki á h plús j
Þetta er ekki h jól h já eða neitt slíkt
heldur er þetta eitt
þetta eitt óraddað hljóð framgómmælt önghljóð
samsvarar raddaða hljóðinu í j en en óraddaða hljóðið er þó ótvíræðara önghljóð Eins og við
í fyrirlestri um hljóðritun
þá er íslenskt j kannski fremur nálgunarhljóð en önghljóð en óraddaða hljóðið er
ótvíræðara önghljóð
Öngin í myndun myndun j er ekki er ekki sérlega þröng hún er sennilega heldur víðari en hér er sýnt
síðan síðasta
önghljóðaparið
hér par raddaðra og óraddaðra hljóða
það er er hérna hljóðin
lagt og laga
Þar
góms og gómfillu og þar verður öng Og í öllum önghljóðunum
náttúrulega lokar gómfillan fyrir
Svo er
Við myndun þess er hvergi þrengt neitt að loftstraumnum ofan raddbanda þannig að það sem við heyrum er bara þetta þrýstihljóð eða núningshljóð sem myndast þegar loftstraumurinn fer upp um raddglufuna
Hins vegar getur staða tungu og vara við myndun h verið mismunandi og og fer að talsverðu leyti eftir því
hljóði sem eða þeim hljóðum sem koma þar á á eftir
geymdum okkur s hljóðið
og þurfum nú að að skoða það aðeins
eins og ég nefndi það er
tannbergsmælt óraddað önghljóð eins og þ
en samt greinilega ekki saman hljóðið og þ það er einhver munur á því og spurningin er þá í hverju munurinn er fólginn
kannski fyrst og fremst fólginn í því að öngin í s er þrengri heldur en í þ
loftrásin
sem sagt er mjórri en í þ
á hærri tíðni fáum styrk á hærri tíðni eins og eins og greinilegt er á hljóðrófsritum
Hérna á neðri hluta myndarinnar má sjá
þetta er eins og sé horft upp í góminn annars vegar við þ hérna vinstra megin
Skyggðu svæðin tákna hvar tungan leggst upp að
tönnum og gómi
tannbergi
og og við sjáum hér að í þ inu þá er þetta breið loftrás
en í s þá leggst tungan ekki bara upp að tönnunum hérna til hliðar heldur upp að tannberginu
næstum því hér þvert yfir skilur bara hér eftir
mjóa loftrás
Þannig að að það er lögun loftrásarinnar
sem skiptir miklu máli
einnig er s yfirleitt myndað
eitthvað aftar heldur en þ í íslensku Það er að segja þó hvort tveggja séu tannbergsmælt hljóð þá er tungan heldur aftar við myndun s
Það er líka rétt að
það mynda ekki allir málnotendur íslenskir málnotendur s á sama hátt
í íslensku
Annars vegar
tungu ekki tungubroddurinn heldur einhver hluti tungunnar sem er hér svolítið fyrir aftan tungubroddinn leggst upp að tannbog tannberginu og
en tungubroddurinn liggur hér fyrir aftan framtennur í neðri gómi
Og svo er
flestum eldri hljóðfræðibókum er gert ráð fyrir að þetta sé íslenskt s íslenskt s sé myndað á þennan hátt með tungubroddinum
en það virðist svo sem
talsverður hluti málnotenda myndi s fremur á þennan hátt kannski kannski helmingur málnotenda án þess að það hafi í sjálfu sér nokkuð verið skoðað skipulega
Við verðum að láta okkur nægja myndir af
en við náum þar svona nokkurn veginn
leggjum þetta saman náum við nokkurn veginn íslenskum önghljóðum Ef við lítum hér á
Við skoðum f hérna
og v
Þarna sjáið þið að tungan liggur hér niðri
Hér er gert ráð fyrir
þau eru yfirleitt ekki svona
held ég en tannmælt Hérna
er svo s
þetta s er sýnt þannig að
hluti tungunnar aftan við tungubroddinn sem myndar öngina
ekki raddaða samsvörun við s
hljóð eins og þessi hér sem eru mynduð aðeins aftar eins og þið
sjáið
Óraddað og raddað
En vegna þess að íslenska hefur bara þetta s hérna þá
hefur það í raun og veru miklu meira svigrúm Það er að segja íslenska s ið það er ekki eins nauið hvernig við myndum það
og þess vegna getur það verið talsvert misjafnt bæði eftir umhverfi og milli einstaklinga
og þá sjáið þið það er sem sagt það er ekkert að gerast Gómfillan lokar fyrir
nefholið en
engin hreyfing önnur hér í munnholinu
Við getum svo til þess að sjá fleiri önghljóð farið hérna í þýskuna
og þar höfum við
framgómmælt óraddað
og raddað
Og að lokum
höfum við hér spænsku
Þar höfum við
annars vegar þetta sem
sem er tungubroddshljóð það er sem sagt
svarar til þessara tveggja tegunda af s i sem eru í íslensku sem ég nefndi
ef að þarf að tákna sérstaklega að s ið sé tungubroddshljóð þá er til stafmerki fyrir það Þið sjáið það hér undir þessu
það er nú yfirleitt ekki talin ástæða til að tákna það sérstaklega í íslensku
getum aðeins litið á á það
Það er hægt að sjá aðeins meiri svona regluleika í rödduðu önghljóðunum vegna raddbandasveiflnanna
en venjulega eru önghljóð sterkari svona
á á hærri tíðnisviðum fyrir ofan tvö þúsund og fimm hundruð
sveiflur á sekúndu en en þar fyrir neðan
Hér höfum við
orðin há hjá og já
Og við
þessi þessi óregla hér svo tekur hér við
Og af því að er tvíhljóð sjáið þið náttúrulega hvernig formendurnir breytast meðan á hljóðinu stendur
Síðan hér
hjá Og
þar er líka greinilegt hvar
af óraddaða
Og svo hér í já
en þið sjáið samt meiri regluleika hérna sjáið reglulegu sveiflurnar í já j inu af því að það er raddað hljóð
Í h inu er þetta miklu meira miklu meiri óregla og í hjáinu  hjá
hérna á þessari mynd
borin saman sjö önghljóð
hvaða með hv framburði og saga
Og þið sjáið svona hvernig
styrkur á efri tíðnisviðum óreglulegar sveiflur
mismunandi formendasveigingum þarna í í aðliggjandi sérhljóðum
Og þá látum við lokið umfjöllun um önghljóð
Góðan dag Í þessum fyrirlestri er fjallað um atkvæði atkvæðagerð og atkvæðaskiptingu
og einnig ítónun tónfall
Þessi fyrirbæri eiga það sameiginlegt að til þess að lýsa þeim
nægir ekki að horfa á einstök hljóð
heldur verður að líta til stærri eininga
fyrirlestri um íslensk málhljóð kemur fram að meginmunurinn á sérhljóðum og samhljóðum er sá að sérhljóðin eru atkvæðisbær það er að segja fær um að bera uppi atkvæði
samhljóðin eru það ekki
En það er ekki hægt að mynda orð sem eru eintóm samhljóð því að samhljóðin eru ekki atkvæðisbær
Þetta gildir um íslensku en í ýmsum málum eru til atkvæðisbær samhljóð það eru þá
yfirleitt fyrst og fremst
það eru þarna tekin dæmi úr úr
ensku orð eins og button
bottle og history
Þar sem að
lóðrétta strikið sem á að vera undir hljóðtákninu n í button
l í bottle og y í history
Lóðrétta strikið táknar að
og r í history fyrirgefið þið
umrætt hljóð er þarna
atkvæðisbært
Það er venja að skipta atkvæðum í tvo meginhluta
Segja að þau skiptist í í í annars vegar stuðul
og hins vegar rím Og þetta eru hugtök úr bragfræðinni og og hægt að tengja það við við þau það er að segja
stuðull er sá hluti atkvæðisins sem stuðlar
en rímið er sá hluti sem sem rímar
þannig að að í orðinu ber er stuðullinn b
og orðið stuðlar þá við við
önnur orð sem byrja á b en en rímið er er orðið rímar við
fer og hér og sér og svo framvegis
Og síðan eru ríminu skipt í tvennt
eins og sýnt er hér á myndinni
það er að segja í kjarna
sem hér er e í ber og hala
sem er þá r ið Og kjarninn er eini hluti atkvæðisins sem er skyldubundinn Það er að segja öll atkvæði hafa kjarna en
þau þurfa ekki að hafa hala og þau þurfa ekki að hafa stuðul
Og þetta svona passar við það að
við getum sagt sérhljóð er
skyldubundið í orðum Það þarf þurfa ekki að vera nein samhljóð við höfum orð eins og forsetningarnar í og á sem eru bara sérhljóð
Og í kjarnanum er alltaf sérhljóð
löng sérhljóð
stutt sérhljóð
þau taka með sér
Þannig að að hér höfum við sem sagt hús þar er kjarninn ú hest þar er kjarninn es kvöld
þar er kjarninn öl
sem er þá bara kjarninn er í og enginn stuðull og enginn hali Og svo höfum dæmi
í dæmi eins og bú er
enginn hali
Þessi
þetta eru sem sagt meginreglurnar kjarninn er skyldubundinn stuðull og hali eru valfrjálsir það er alltaf sérhljóð í kjarna og stundum einnig samhljóð það er að segja ef að sérhljóðið er stutt
atkvæði sem enda á samhljóði eru lokuð og það virðist vera í svona í tungumálum heimsins að opin atkvæði séu miklu
algengari og eðlilegri heldur en lokuð atkvæði
og þegar þarf að skipta hljóðum
skipta orðum á milli
skipta orðum í atkvæði
er þess vegna líklegra að að samhljóð eða samhljóðaklasi milli sérhljóða teljist til til stuðuls seinna atkvæðisins
gert ráð fyrir því
að um
í upphafi atkvæða
og um samhljóðaklasa í upphafi orða þannig að til þess að klasi geti talist til
stuðuls
og ætlum að skipta því í atkvæði það er enginn vafi á því að það eru tvö atkvæði
og svona í í
og og og það eru tvö sérhljóð
skiptum við þessu
Eigum við að skipta í skipta í atkvæði í vind ur eða vin dur
eða vi ndur
íslenskri íslensku prenti og skrift
að seinni hlutinn á að hefjast á sérhljóði
í ósamsettum orðum þannig að línuskipting yrði vind ur
En athugið að það er ritvenja sem styðst ekki endilega við nein hljóðfræðileg rök
við sögðum áðan að opin atkvæði
virtust vera miklu eðlilegri heldur en lokuð
af því þá verður fyrra atkvæðið opið endar á sérhljóði En þá er að hafa það í huga sem líka var sagt að að
að til þess að samhljóðaklasi megi vera í stuðli sem sagt í upphafi atkvæðis
verður hann að geta staðið líka í upphafi orðs og n d klasinn n d getur ekki staðið í upphafi orðs
Þannig
að niðurstaðan verður sú að vindur
skiptist í vin
og sem sagt fyrra atkvæðið er v í stuðli in í kjarna
n ið er í kjarnanum líka af því að i ið er stutt Síðan kemur
annað atkvæði sem hefst á d u r vindur
myndirnar hestsins og kvöldsins
þá verður að skipta þeim eins og hér er sýnt
í hestsins h í stuðli es
kjarna af því að samhljóð með af því að sérhljóðið er stutt
t ið kemur svo í
í halanum
hér erum við með sem sagt þrjú samhljóð á milli sérhljóðanna
en hvorki s t s
né t s er leyfilegur
þannig að að við gætum ekki haft það hér í í kjarna í í stuðli seinna atkvæðisins þessu verður að skipta svona
Og hliðstætt gildir um löng samhljóð
byrjar á löngu samhljóði
og þar af leiðandi getur langt samhljóð ekki heldur staðið í stuðli
Ef við lítum hins vegar svo á að að löng samhljóð séu í raun og veru tvö sams konar samhljóð í röð eins og eins og stafsetningin gefur nú til kynna
þá er ekkert því til fyrirstöðu að að skipta þeim á milli atkvæðanna eins og
er gert hér í orðum eins og labba
og vinna
höfum þá hérna lab ba og vin na
getum við tekið hér upp
sem sé að að
ef við erum með samhljóðaklasa þar sem fyrra hljóðið er eitthvert af p t k s
og það seinna eitthvert af v j r
þá fáum við langt samhljóð þar á undan ekki stutt eins og annars á undan samhljóðaklasa
Vísu koma ekki öll þessi sambönd fyrir við höfum sambönd eins og lepja kleprar setja glitra vökva
og tvisvar dysja og fleiri
En þessa undantekningu frá lengdarreglunni er hugsanlegt að skýra út frá atkvæðagerð
Það er nefnilega þannig að allir þessir samhljóðaklasar
erfitt er að skýra en að öðru leyti stand geta allir þessir samhljóðaklasar staðið í upphafi orðs
og þar af leiðandi myndað stuðul
fyrra hljóðið í klösunum þarf ekki að vera
eitt í kjarnanum og verður sjálfkrafa langt Þess vegna höfum við hér nepja
eins og eins og pjátur eða eitthvað slíkt
og s v getur líka staðið í upphafi orðs í orðum eins og sver og sveit og sveittur og fjöldamörgum öðrum
tengja þessa það sem virðist vera undantekning frá lengdarreglunni
undantekning frá þeirri reglu að að sérhljóð séu stutt
á undan samhljóðaklasa og tengja það við atkvæðagerð og segja þetta er kannski þegar betur er að gáð ekki undantekning heldur stafar þetta bara af því hvernig
sem sagt þessum klösum er skipt milli atkvæða
já þann þannig má má sem sagt nota má tengja saman atkvæðagerð
og lengd
Það er líka nauðsynlegt að athuga að þó að atkvæðagerð og atkvæðaskiptingu hafi verið lýst hér út frá einstökum orðum þá þá er atkvæðaskiptingin í raun og veru óháð orðaskilum Það er að segja að í samfelldu tali þá getur eitt og sama atkvæðið
tekið til hljóða úr fleiru en einu orði
getum við meðal annars séð í hegðun lengdarreglunnar lengdarreglunnar í í samsettum orðum
lengd og áherslu
var tekið dæmi af orðinu Ísland sem er ýmist borið fram með löngu í
en ef það er borið fram með stuttu í
sem kemur kemur jafnan á milli s og l í ósamsettum orðum Ísland Ísland
Og þegar þetta innskotshljóð kemur til
þá verður það að fara í hala fyrra atkvæðisins
Það getur ekki verið í stuðli seinna atkvæðisins vegna þess að að klasinn t l er ekki til í framstöðu
þar sem að áður var s
Það þýðir aftur
að s ið sem áður var í halanum
af því það getur bara eitt hljóð verið í hala
og þegar það er komið inn í kjarnann
Þá er komið að ítónun og hljómfalli
Það hefur er er nefnt
getur verið heilmikið frávik sumir eru með djúpa rödd og það er að segja lága grunntíðni aðrir hafa háa og hvella rödd háa grunntíðni
En það kom líka fram í öðrum fyrirlestri að við getum breytt grunntíðninni með því að strengja og slaka á raddböndunum
af því að að
og þennan möguleika nýtum við nýtum við óspart
og þessir tónar eru merkingargreinandi íslenska er ekki tónamál af því tagi
en samt sem áður
erum við sífellt að breyta grunntíðni raddarinnar
meðal annars til þess að
að að leggja áherslu Í fyrirlestri um áherslu og lengd var talað um að áherslan felist meðal annars í í hækkaðri grunntíðni
En síðan er
hljómfallið í röddinni
tónhæðin mismunandi eftir því hvort það sem við erum að segja er staðhæfing eða skipun eða eða spurning
Það má
segja að að
að hljómfallið svari að nokkru leyti til
greinarmerkjasetningar í rituðu máli eða kannski öllu heldur að greinarmerkjasetningin svari til mismunandi hljómfalls Við breytum tíðninni eftir því hvað við erum að segja og hvernig við viljum segja það
Við
sjáum hér
dæmi um þetta
Þetta eru myndir úr
forritinu
Praat myndir sem búnar til með forritinu Praat Það er auðvelt að skoða
grunntíðnina með því forriti
þarna er fyrst bara hlutlaus staðhæfing Ég er að fara
Ég er að fara