DavidErikMollberg/kennsluromur huggingface dataset:
Ég er að fara Þá er
á a inu fyrra a inu í fara
En síðan kemur spurningin Ertu að fara
Þá er hækkunin kemur meiri hækkun hérna miklu meiri hækkun
þetta er þessi spurnartónn
nota sömu sama orð eða sömu orð sem fullyrðingu og spurningu
án þess að breyta orðaröð eða eða slíkt
bara með tónfallinu
Ef við segjum annars vegar
sem sagt sem bara staðhæfingu bara lýsa staðreyndum bara í merkingunni Ég er farinn Farinn Farinn
Og svo getum við
Farinn Farinn
gerum við getum við gert það með stórhækkuðum tón þarna Þið sjáið hvað tónninn fer hér hátt
í í þessari þessari spurningu
Og þar með látum við lokið umfjöllun
um atkvæði og
ítónun í íslensku
Góðan dag Í
þessum fyrirlestri er fjallað um sérhljóð í íslensku
en sérhljóðin skiptast í einhljóð og tvíhljóð Í
íslensku eru átta einhljóð og sjö tvíhljóð
flokkuð eftir þremur atriðum
Í fyrsta lagi þá er hljóðunum skipt í frammælt og uppmælt eftir því hvar í munnholinu tun tungan nálgast önnur talfæri mest
Í öðru lagi eru þau flokkuð eftir opnustigi eða eftir því hversu nálæg eða fjarlæg þau eru það er að segja hversu mikil kjálkaopna er og hversu mikil nálgun tungu og annarra talfæra verður
eftir því hvort að vörunum er skotið
fram og settur á þær stútur eða ekki
Og öll íslensk sérhljóð nema tvö
tvihljóð og geta verið bæði löng og stutt
Lítum nú fyrst á frammæltu sérhljóðin
af þeim er
frammæltast og nálægast sérhljóðanna
Og þar er nálgunin mest nálgun tungu við góminn mest svona á mörkum framgóms og hágóms
er þá eins og
hefur verið nefnt áður í fyrirlestri um
hljóðritun og önghljóð
þá er ekki mikill munur alltaf á og
sem er sérhljóð
og sem er
hljóð venjulega flokkað sem samhljóð
sem er myndað svolítið aftar heldur en það er að segja að að nálgunin er aðeins aftar en er líka oft svolítið opnara fjarlægara sem sagt tungan aðeins fjær gómnum
kjálkaopna meiri
er svo myndað enn aftar og þrengingin er þar
Þessi þrjú eru öll ókringd
en er álíka
nálgunin er mest á mörkum góms og gómfillu
Það er kringt
Mætti kannski flokka í það sem miðmælt ef við værum með
Við getum séð hér aðeins
fjarlægð frá gómi réttara sagt í frammæltum sérhljóðum
pláss fyrir nema fjögur hér á þessari glæru Hér er
og hér sjáiði sem sagt að tungan
snertir góminn
þið sjáið skyggðu svæðin sýna hvar tungan snertir góminn
Sjáum að að loftrásin hér í er tiltölulega mjó
og þar er loftrásin líka mjó
og og en tungan svona þreng mesta þrengingin mesta nálgunin aðeins aftar tungan liggur aðeins aftar í munnholinu
Hérna er svo
og þar sjáum við enn að að loftrásin er talsvert breiðari er ekki eins nálægt hljóð
og og tungan liggur neðar það er lengra hér á milli
þar sem að loftrásin er enn orðin breiðari og
Svo eru það uppmæltu hljóðin
það er svona álíka eða aðeins fjarlægara en sem sagt nálgun tungu er er næstum því eins mikil nálgun tungu við góm eða gómfillu er er næstum því eins mikil og í
Og þessi nálgun er mest svona um miðbik gómfillunnar og er kringt hljóð
síðan er það sem er talsvert fjarlægara og uppmæltara hljóð heldur en það er svona hefur svipað opnustig og og og er kringt eins og
Og síðan er það sem er fjarlægast og uppmæltast íslenskra sérhljóða
Þar er þrengingin mest milli tungurótar og kokveggjar eins og við sjáum hérna á næstu glæru myndin hér Hér eru
uppmæltu sérhljóðin og ið sem ekki var pláss fyrir meðal frammæltu sérhljóðanna enda er það
það frammæltu sérhljóðanna sem stendur næst þeim uppmæltu eins og var nefnt Hér
sjáum við fyrst ið
og sjáum hvað tungan liggur hér neðarlega hvað loftrásin er breið
Sjáum hér að tungan rétt nemur við hér við öftustu jaxla en annars er hér opin loftrás
Síðan er það
ið og
þá sjáum við hvað tungan liggur aftarlega mest
mest nálgun hér um miðja gómfillu eða svo
er hér svo og
þar sem tungan er enn aftar og neðar og svo þar sem þrengingin er mest í raun og veru hér milli tungubaksins og kokveggjarins Athugiði að gómmyndir er ekki hægt að sýna af
uppmæltu hljóðunum
og í þeim frammæltu
Þetta voru einhljóðin Svo erum við hér með tvíhljóð
það þeim er venjulega skipt í tvo flokka
Það eru eru ú tvíhljóð þar sem að ú er
seinni hlutinn það eru og
í tvíhljóð
þar sem að í er seinni hlutinn
í eða ú
Í tvíhljóð eru
ja hafa fjölbreyttasta dreifingu þar að segja geta komið fyrir í mjög margvíslegu hljóðumhverfi
og sem koma eingöngu fyrir í takmörkuðu umhverfi það er að segja á undan
j i í orðum eins og hugi og bogi
Og svo eru þarna sett innan sviga tvö hljóð
svona er svolítið kannski umdeilanlegt hvort eigi að gera ráð fyrir sem sérstökum tvíhljóðum íslensku í orðum eins og stigi
og múgi eða eitthvað slíkt
Það er rétt að leggja áherslu á það að að þó að tvíhljóðum sé lýst oft sem sem sambandi tveggja einhljóða og hljóðritunin gæti bent til þess
þá er það ekki nákvæm lýsing það
vegna þess að venjulega þá verður einhver einhver samlögun á milli hlutanna
Þar að segja að getum tekið dæmi hér af
sem er sérstakt að því leyti að þar koma saman fjarlægasta og nálægasta hljóðið þannig tungan þarf að hreyfast mjög mikið
frá hlutanum yfir í hlutann
Og það verður ákveðin samlögun þannig að
hlutinn hvor hluti um sig dregur hinn til sín þannig að hlutinn í
er ekki eins
uppmæltur og fjarlög fjarlægur og er eitt og sér og hlutinn er ekki eins frammæltur og nálægur og eitt og sér
hljóðrituninni hérna í
Þið sjáið að þar er ekki notað sama tákn og til að hljóðrita samsvarandi einhljóð þar að segja og
Ástæðan er sú að
dregur togar fyrri hlutann svolítið til sín gerir hann svolítið nálægari af því að seinni hlutinn er nálægur
Hann togar
fyrri hlutann svolítið til sín
svona nálgast meira að vera
það hljóð sem þessi hljóðtákn hér
Þess vegna er er
Það er líka
rétt að nefna að að
samlögun
getur orðið hvað varðar kringingu
þar sem að ef að ef að fyrri hlutinn er kringdur eins og í og og og
Það er hægt og stundum gert að tákna þetta í hljóðritun og er þá gert á þennan hátt að í staðinn fyrir að að skrifa au
þá er það skrifað sem vegna þess að ypsilon er tákn fyrir frammælt nálægt kringt hljóð
Hér er
tafla úr
rannsókn sem
var gerð fyrir
formendatíðni íslenskra einhljóða og þið sjáið að þarna er
Hún er ekki alveg
ekki alveg sú sama vegna þess að að konur eru yfirleitt með
svolítið minna höfuð og þar af leiðandi
eru formendurnir svolítið hærri
Eins er þarna eru þarna tölur fyrir bæði löng hljóð
og stutt
það er það er ekki alveg ekki alveg sama það er svolítið önnur formendatíðni í í löngum hljóðum en en stuttum
í að þá er fyrsti formandi
og annar formandi lægri
í stutta hljóðinu heldur en í því langa
þá er aftur á móti fyrsti formandi
í stuttu sem sagt fyrsti formandi lægri
og annar formandi hærri en í langa hljóðinu Og í báðum
tilvikum er skýringin sú sama að tungan er nær miðju munnholsins í stutta hljóðinu en í því langa
og þess vegna breytast innbyrðis hlutföll hljómholanna
Tungan skiptir þarna munnholinu að nokkru leyti í tvö hljómhol eins og rætt er í í öðrum fyrirlestri
og og þetta hefur áhrif
Það sem sagt
þetta hefur áhrif á skiptingu í þessi hljómhol
hægt að setja
formendagildi inn í talgervil
það eru til talgervlar þar sem er hægt að bara setja inn formendur og láta talgervlana búa til hljóð
þeim formend formendaagildum
Og það er það sem að hefur verið gert hér
og ef þið
farið á þessa glæru
og hlustað á þessi hljóð
metið
hversu nálægt þetta er íslenskum hljóðum
formendagildi fyrir löng
hljóð í máli karla
Lítum svo aðeins á hljóðróf sérhljóðanna
þá má vænta þess að að formendurnir séu svona sæmilega stöðugir út í gegn
en aftur á móti í tvíhljóðum þá
þá eru miklar formendasveigingar enda er það náttúrulega skilgreiningaratriði á tvíhljóðum að að talfærin breyti um stöðu Þar er samt ekki alltaf mjög mikill munur á á einhljóðum
og og tvíhljóðum
sem hefur tilhneigingu til að tvíhljóðast
og hefur tilhneigingu til að einhljóðast eða nálgast einhljóð þannig að þessi hljóð hafa oft svona álíka mikla sveigingar á hljóðrófsritum
eins og eins og við
sjáum hér Hér er er
svo sem með framburðinum svo sum svo sum
og hér er sósa
og þetta er þið sjáið hérna heilmiklar sveigingar í formendanna í o inu
Þetta er ekki hreint hljóð þetta er er einhvers konar tvíhljóð svo svo
Og eins hérna
það eru ekkert mik gífurlega miklar sveigingar í ó inu þó að það sé tvíhljóð það er ekkert mikill munur á þessu hér
eru svo bara myndir sem að sýna hljóðróf íslenskra einhljóða formendur þeirra
og ástæðulaust að fara nákvæmlega í það
Bara benda á
er mjög langt á milli fyrsta og annars formanda í i inu
enn styttra
og og svo framvegis
Ástæðulaust að skoða þetta allt saman en en um að gera fyrir ykkur að
prófa þetta í Praat forritinu búa sjálf til
þessi hljóð og og skoða hvernig þau birtast þar
Ég ætla aðeins hér að líta á
myndun tvíhljóðanna Hér eru
tvíhljóð í spænsku
sem eru að vísu ekki nákvæmlega eins og íslensku hljóðin Þetta er er sem sagt
þó eru hér
mjög svipuð hljóð  og og og Og ef við skoðum þetta hérna aðeins Hér er og þessi
bogi hérna undir á að tákna að að þetta sé ekki hlutinn sé ekki atkvæðisbær eða sem sagt þetta er eitt atkvæði Þó það séu tvö tákn
er hér
Og þið sjáið hérna að að
hér er tákn stafmerki fyrir neðan e ið
Sama með ó ið o ið að það er hér heldur lækkun á því Og eins og ég segi þetta eru spænsk tvíhljóð þau eru ekki nákvæmlega eins og íslensk en það er samt aðeins hægt að nota þetta til viðmiðunar um um tunguhreyfingar
Og hér er svo bara hljóðróf
íslenskra tvíhljóða
og í sjálfu sér lítið um það að segja nema við sjáum hérna í æ inu hvernig
formendurnir breytast Að fyrsti í a hlutanum verða fyrsti og annar formandi tiltölulega nálægt hvor öðrum en í í hlutanum mjög langt á milli þeirra
Sömuleiðis hérna í
þar kringing lækkar nú alla formendur og og fyrsti og annar formandi lá lágir eða annar formandi sérstaklega áberandi lágur hér í ö hlutanum Síðan fjarlægast þeir í í hlutanum
Í þessum fyrirlestri er fjallað um hljómendur sem er heiti sem er oft haft
sameiginlega um nefhljóð hliðarhljóð og sveifluhljóð sem eiga ýmislegt sameiginlegt
Og þetta vísar til þess að að hindrunin sem verður á vegi loftstraumsins í hljómendunum
er minni heldur en í hindrunarhljóðunum sem sagt lokhljóðum og önghljóðum
Byrjum á nefhljóðum
gómfillan er látin síga en það er lokað fyrir loftstraum einhvers staðar í munnholi
öfugt við það sem að
gildir um lokhljóðin þar sem að að
þessi lokun stöðvar loftstrauminn algjörlega
þá stöðvar lokun
í nefhol og út um nefið þannig að
sem sagt innbyrðis munur nefhljóðanna stafar af því að lokunin verður á mismunandi stöðum
En nefholið það virkar sem hljómhol í öllum nefhljóðum Það er að segja
loftið í nefholinu er það eru sveiflur í því
vegna þess að loftstraumurinn fer þar í gegn
virkar líka sem hljómhol Það er að segja í varamæltum nefhljóðum
allt nefholið og allt munnholið sem sagt fram að vörum
þá er það nefholið eftir sem áður
Það er hins vegar að rétt að hafa í huga að nefholið er mjög stórt
það þýðir að
hlutfallslegur munur
nefhljóðanna innbyrðis munur nefhljóðanna verður frekar lítill
Sem sagt af því að nefholið er er alltaf hljómhol svo bætist við það eitthvað af munnholinu en en það
vegna þess hvað hve nefholið er stórt þá breytir það ekki
mögnunareiginleikana hversu stór hluti munnholsins bætist við Og þess vegna er
til dæmis miklu minni heyranlegur munur á milli
varamæltra og tannbergsmæltra nefhljóða og
heldur en á milli til dæmis samsvarandi lokhljóða og
þó að þó að í raun og veru myndunarlegur munur sé
hliðstæður
í nefhljóðum eru eða nefhljóðin hafa fjóra myndunarstaði
svona nokkurn veginn þá sömu og lokhljóðin
það er að segja það eru varamælt tvívaramælt nefhljóð tannbergsmælt framgómmælt og uppgómmælt eða gómfillumælt hljóð og
formendur nefhljóðanna eru lágir
hljómholið er stórt
Það er talað um það í öðrum fyrirlestrum að stórt hljómhol í stóru hljómholi þá magnast lág
tíðni litlu hljómholi há tíðni þess vegna eru formendur nefhljóða lágir
Og eins og ég var að segja vegna þess að að nefholið er svo stórt þá verður hlutfallslegur innbyrðis munur nefhljóðanna
Og í samfelldu tali þá þá
hverfa nefhljóðin stundum sem sjálfstæð hljóð það er að segja stundum verður ekki algjör lokun í munni
í staðinn fyrir að nefhljóðin séu sjálfstæð hljóð með lokun í munni og opnu út um nefið
verður nefopnunin eða sem sagt
sig gómfillunnar með loftstreymi um nefið það verður
samhliða
hljóði öðru hljóði
sérstaklega undanfarandi sérhljóði Þannig að í staðinn fyrir að menn segi eins og bangsi
þarna verður enginn ekki fullkomin lokun í munni
en það verður samt opna gómfillan sígur samt og opnar meðan á sérhljóðinu undanfarandi sérhljóði stendur og það breytir hljómi sérhljóðsins af því að nefholið bætist þá við sem hljómhol
Hér sjáum við
stöðu talfæranna stöðu vara og tungu við myndun íslenskra nefhljóða þetta er nú nokkuð hliðstætt og við myndun
Hér eru varamælt og
raddað og óraddað
tannbergsmælt og
Athugið þó að snertiflötur tungunnar við góminn
lokhljóðum Þetta eru sem sagt
eins og melur og heimta
hér er njóta og hnjóta
ingi og banki og
Við getum svo
við getið svo skoðað hérna
myndun þessara hljóða það er
hægt að skoða hér skoða spænsk hljóð
nægilega nærri til að sé hægt að hafa gagn af þessum myndum
Hérna er eru varamæltu lokhljóðin
staða
það er sem sagt hér sjáið þið gómfillan sígur það er lokun við varir
staða tungunnar skiptir svo sem ekki máli
Hér eru það eru
fleiri miklu fleiri afbrigði í spænsku við þurfum ekki að hafa áhyggjur af þeim Hér eru tannbergsmælt
nefhljóð
Þarna lokar tungubroddurinn við tannbergið en gómfillan sígur líka
Hér er svo framgómmælt
Hér er reyndar snertiflötur
tungunnar við góminn mjög stór
stærri heldur en var sýnt
uppgómmælta hljóðið
órödduðu hljóðin eru
þetta eru allt saman rödduð hljóð órödduðu hljóðin eru nú
mjög svipuð
Hérna getum við svo
borið saman aðeins stöðu
önghljóða hér í miðjunni og svo
nefhljóða lengst til hægri
með mismunandi myndunarstaði Það er að segja
myndun vara myndun tannbergsmyndun myndun
það sem að skiptir máli hér í nefhljóðunum er að gómfillan
opnar alltaf upp í nefhol
en í bæði
lokhljóðum lengst til vinstri og nefhljóðum lengst til hægri er lokað algjörlega fyrir loftstrauminn í munni
í önghljóðunum aftur á móti
hér í miðjunni þá er ekki algjör lokun heldur heldur þrengt að loftstraumnum
Athugið líka að að tungustaðan er ekki
endilega nákvæmlega sú sama og á þeim myndum sem við höfum sýnt hér
svolítill munur milli einstaklinga
munur hjá sama manninum
innbyrðis munur en en
svona í stórum dráttum
er er hérna
Eða þetta sýnir sem sagt muninn á hljóðunum
en áttum okkur á því áttum okkur á því
myndirnar eru ekki alltaf fullkomlega nákvæmar en þær eru nógu nákvæmar
eru það hliðarhljóð
það sem einkennir hliðarhljóð
tungunni er lyft upp
hún lokar fyrir loftstrauminn um miðjan munn
leggjast brúnir tungunnar ekki alveg upp að jöxlunum
og opna þess vegna fyrir loftrás til móts við öftustu jaxla
yfirleitt til annarrar hliðar
og oftast hægra megin
Það eru þó
til hjá sumum er þetta þó vinstra megin og einstöku sinnum báðum megin
að það er sérstaklega í óraddaða ellinu
Við höfum sem sagt bæði óraddað og óraddað l í íslensku í orðum eins og líta og hlíta
hér er skyggða svæðið sýnir hvar tungan snertir góminn og og tennurnar og lokar fyrir loftstrauminn það er lokað hér algjörlega við tannbergið Reyndar getur lokunin verið svolítið á svolítið misjöfnum stað og tekið eitthvert mið af
því l er eina hliðarhljóðið í íslensku þá hefur það svolítið svigrúm
En örin hérna sýnir svo
sjáið að lokunin eða þar sem tungan leggst ekki upp að jöxlunum hér aftast
Við getum
Spænskan hefur reyndar miklu fleiri hliðarhljóð heldur en íslenska en við getum
athugað að
í alþjóðlega hljóðritunarkerfið
það er hefur verið minnst á það áður hefur verið talað um hljóðritun að
flokkað sem
hliðmælt nálgunarhljóð
óraddaða l ið það er kannski sem er venjulega hljóðritað sem sagt með tákninu fyrir raddaða l ið
Þessi hér og bara settur hring hringur undir til þess að tákna raddleysi
Svo eru það sveifluhljóð
sveifluhljóðunum
þá myndast
sveiflur eða titringur á milli milli tungunnar og tannbergsins eða eða úfsins
í einstökum tilvikum komum að því á eftir
yfirleitt milli tungubrodds og tannbergs Og þannig opnast og lokast loftrásin á víxl
Það er hins vegar eins og er nefnt í fyrirlestri um hljóðritun þá er stutta r ið í íslensku oft virðist oft bara vera ein sveifla Það er að segja
einu sinni í tannbergið og lokað fyrir örstutta stund
og opnað síðan aftur
en en en þetta er ekki endurtekið
Þess vegna
sem er er tákn hljóðritað eins og eins og hér er sýnt og höfum hér í alþjóðlega kerfinu hérna
Það er stuttar stundum en en stundum væri það stutta kannski frekar sláttarhljóð
Svo er þess
eða í máli sumra kemur fyrir úfmælt sveifluhljóð
Það er að segja
myndast sveiflur þar á milli Þetta er hljóðritað sem sem stórt r
og hljómar
einhvern veginn þannig að í staðinn fyrir fara segja menn fara
en þetta er aftur á móti
þó að þessu bregði fyrir í íslensku þá er þetta ekki talið eðlilegt íslenskt mál málhljóð Þetta er yfirleitt litið á þetta sem talgalla kallað kverkmæli eða gormæli eða talað um að menn skrolli
og og yfirleitt reynt
að leiðrétta það eða eða útrýma því
aðeins skoðað þetta hérna í
r ið hér
Segi það er ekki þetta er ekki hvað þetta er ekki nákvæmlega eins og íslensku hljóðin en nægilega líkt hérna
Sjáið þarna þessar sveiflur tungubroddsins við tannbergið en sláttarhljóðið væri svona
Bara ein snerting svona
getum við aðeins farið hérna yfir í þýskuna
úfmælta hljóðið Það er reyndar
ekki flokkað þar sem úfmælt sveifluhljóð heldur úfmælt önghljóð sem er
hljóðritað sem r á hvolfi Þið sjáið það hér Þetta er sem sagt úfmælt sveifluhljóð sem
venjulega er talað um
venjulega sagt að úfmælta hljóðið
kverk mælishljóðið í íslensku sé úfmælt sveifluhljóð en hugsanlega gæti það einnig flokkast sem úfmælt önghljóð eins og í þýskunni
getum við skoðað og hlustað á hér
Það sem að skiptir máli er að það það myndast öng eða
sveiflur hér milli aftasta hluta tungunnar og og úfsins
getum við svo séð aðeins hljóðrófsrit með
þessum þremur flokkum hljóða
Þetta eru orðin ara
ana og ala
og takið eftir hvað r ið er stutt
Það er væntanlega bara ein sveifla hér
en n ið og l ið eru miklu lengri
Og við maður sér hér þetta eru rödduð hljóð allt
l inu hérna eru þessi dökku bönd
hliðarhljóðið rödduðu og órödduðu hliðarhljóði í framstöðu
hér er orðið laða laða
en maður sér samt greinilega hvar skilin eru milli hliðarhljóðsins og sérhljóðsins hvar sérhljóðið tekur við
Svo eru
myndir tvö hljóðrofsrit með orðinu hlaða með óraddaða hliðarhljóðinu
Og það er vegna þess að að framburðurinn í þessum
samböndum með órödd órödduðum hljómendum í upphafi
virðist geta verið dálítið mismunandi
Í sumum tilvikum
og kannski og yfirleitt er nú gert ráð fyrir því í hljóðritun að að
það sé um að ræða algjörlega óraddað hljóð
hlaða og við sjáum það hér sem sagt að að
hér hér er
óraddað hljóð Við sjáum það eru engin regluleg
bönd En
og svo tekur a ið við
Í seinna dæminu
þá er aftur á móti
eins og seinni hlutinn af hljóðinu því hljóði sem er á undan sérhljóðinu það er greinilegt hvar sérhljóðið hefst
En það er eins og seinni hlutinn af því sé raddaður
Þar að segja ef við berum þessa mynd
sjáum við þá sem er lengst til vinstri þá er það sem er næst
á undan sérhljóðinu
alveg eins eða nokkurn veginn eins en það sem er hérna allra fremst er
eins og það sem er í myndinni
þarna í miðjunni
þar að segja
þarna virðist orðið hefjast á órödduðu
þegar nær dregur sérhljóðinu
Þess vegna er þetta hljóðritað
svona með órödduðu l i fyrst síðan rödduðu og svo kemur sérhljóðið
Ég tek fram að ég geri ekki ráð fyrir og ætlast ekki til að þetta sé hljóðritað svona ætlast ekki til að menn fari að greina þarna á milli greina hvort að hliðarhljóðið sé eða hljómandinn þarna í upphafi sé raddaður að einhverju leyti
þetta er bara til að að benda á að framburðurinn getur þarna verið svolítið mismunandi
Og þá skulum við láta lokið umfjöllun um hljómendur
Góðan dag Í þessum fyrirlestri verður talað um
flokkun íslenskra málhljóða
grunnflokkun þeirra í sérhljóð og samhljóð og síðan flokkun eftir myndunarstöðum myndunarháttum og
vara og fleiri þáttum
hafa áhrif á það hvað hvaða hljóð eru mynduð
Lítum fyrst á þessa grunnflokkun í sérhljóð og samhljóð
Yfirleitt er sagt að hún byggist á því að sérhljóð séu atkvæðisbær þ
Stundum er sagt að sérhljóð geti sagt nafnið sitt sjálf
á í ó æ og
geta verið í íslensku heil orð
en samhljóð aftur á móti geta
ekki borið uppi atkvæði
Það þarf alltaf í hverju orði í íslensku þarf alltaf að minnsta kosti eitt sérhljóð
En samhljóð eru ekki nauðsynleg
Það er samt ekki þannig að
alveg skýr
munur alltaf á milli sérhljóða og samhljóða
Meginmunurinn er sá svona myndunarlega séð að í samhljóðum er annaðhvort þrengt verulega að loftstraumnum einhvers staðar á leið hans frá lungunum og út úr líkamanum eða lokað algjörlega fyrir hann
Í sérhljóðum aftur á móti er ekki ekki þrengt jafnmikið að loftstraumnum en munurinn getur samt verið lítill
mjög stuttt á milli sérhljóðsins
og samhljóðsins
í j sem sagt
er er kannski meginmunurinn sá að að
j er ekki atkvæðisbært
en í er það
Það er talað um þetta í öðrum fyrirlestri venja er að líta svo á í íslensku að j sé önghljóð en
kannski er réttara að líta á það sem nálgunarhljóð
og nálgunarhljóð eru sem sagt
ja þar sem þrengingin er minni þrengingin á vegi loftstraumsins er
minni en í önghljóðum nálgast fremur það sem er í sérhljóðum
mörgum málum eru
til svokölluð hálfsérhljóð
semi vowels eða glides heita þau á ensku sem er einhvers konar millistig milli sérhljóða og samhljóða
forníslensku
og það passar vel við það sem er nefnt í öðrum fyrirlestri
að j og jafnvel v
eru ekki alltaf sérlega mikil önghljóð þau eru
kannski frekar nálgunarhljóð eins og ég var að segja með j ið
Eðli þeirra hefur breyst
hálfsérhljóð yfir í að vera önghljóð en kannski hefur það ekki
algerlega breyst Kannski eimir ennþá eftir svolítið af þessu gamla eðli þeirra
Hér eru
sýnd þessi
hérna vinstra megin séð frá hlið
séð frá vinstri hlið
og hins vegar hér horft upp í góminn
verið að sýna helstu myndunarstaði íslenskra málhljóða
Við erum hér með varir
efri og neðri vör
og við getum myndað hljóð
milli varanna eða þar að segja með því að varirnar
loki algerlega fyrir loftstrauminn Eins og í
þá er talað um tvívaramælt lokhljóð þegar báðar varirnar taka þátt í
í hljóðmynduninni
og einnig eru til
tannvaramælt hljóð
þar sem að neðri vörin
hér að ofan
Síðan er
hér fyrir aftan
tungubroddurinn en í sumum tilvikum einnig
tungubakið hér aftar
nálgast tannbergið þrengir þar loftstraum
framgómur og há
gómur sem sagt niðurhluti gómsins og uppgómur
það er ekkert ekki nein skörp skil þar á milli en en gómnum er oft skipt svona í þessa þessa meginhluta
Og tungan getur lyfst upp og lokað fyrir loftstrauminn eða þrengt að loftstraumnum hér á mismunandi stöð stöðum í gómnum
hér er bein undir En hér aftast í munnholinu er ekki ekki bein undir heldur er þetta bara mjúk
felling sem gómfilla
láta loka fyrir loftstrauminn Hún nemur hér eins og þið sjáið á þessari mynd nemur gómfillan við kokvegginn að aftan lokar fyrir loftstrauminn frá lungum og upp í nefhol
En það er líka hægt að láta gómfilluna síga
og opna fyrir þennan loftstraum Þannig er það við venjulega öndun en en við myndun munnhljóða þá lokar gómfillan upp í nefhol
Hér er svo úfurinn hérna neðst í gómfillunni
Hérna er er sem sagt horft upp í góminn tannbergið hér fyrir aftan framtennurnar að ofan
framgómur hágómur uppgómur gómfilla og úfur Sem sagt gómfillan tekur við svona á móts við öftustu jaxla
Það er rétt að að leggja áherslu á það að þó að sé talað um myndunarstaði og hljóð séu flokkuð eftir myndunarstöðum þá er það alls ekkert þannig að hljóðið myndist bara á þessum tiltekna stað
Það er ekki þannig að varamælt hljóð séu myndu bara við varir eða uppgómmælt hljóð mynduð bara við uppgóm
Hljóðin
myndast grunnhljóðið myndast í barkakýlinu
en síðan er það mótað síðan er eru hljóðbylgjurnar mótaðar
yfirtónar ýmist magnaðir upp eða deyfðir
á leið loftsins leið hljóðbylgnanna loftsveiflnanna út úr líkamanum
Það er hins vegar á
það sem við köllum myndunarstaði er staðir þar sem að eitthvað
gerist sem hefur megin hefur úrslitaatriði um það hvers konar hljóð myndast
Við segjum
varamælt hljóð við köllum köllum þau varamælt og segjum að myndunarstaðurinn séu varir af því að það er varalokunin eða þrengingin við varir sem hefur úrslitaáhrif á það hvernig hljóðið verður hefur svona
setur sterkustu einkennin á hljóðið
en en myndunar en strangt tekið myndast hljóðið
í öllu
öllu munnholinu frá
frá barkakýli og og
sem sagt fram að vörum
Rétt að hafa þetta í huga að myndunarstaður þó það sé ágætt hugtak gagnlegt þá er það
má ekki taka það of bókstaflega
þrýst er fingri einhvers staðar á gítarstreng