DatarrX/myanmar-Wikipedia huggingface dataset:
အခြေပြုပဋ္ဌာန်း တရားတော်-အရှင်ဇနကာဘိဝံသ တရားတမျိုးတည်းကိုပင် ထပ်၍ထပ်၍ ဖြစ်စေခြင်းကို အာသေဝနဟုဆိုသည်။
ထို့ကြောင့်“စက္ခု ဝိညာဏ်ပြီး , သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းပြီး ”စသည်ဖြင့် မတူသော တရားများ တမျိုးပြီးတမျိုး ဖြစ်စေခြင်းသည် အာသေဝနမဟုတ်, ဇောတစ်ခုဖြစ်ပြီးနောက် ထိုဇောမျိုးကိုပင် ထပ်၍ထပ်၍ ဖြစ်စေနိုင်ခြင်းကို သာလျှင် အာသေဝန ဟု ဆိုသည်။
ထို့ကြောင့် ဇော၌ အာသေဝနသတ္တိ မရှိ၊ ဖိုလ်တရားတို့ကား ကံအားလျော်စွာဖြစ်သော အကျိုးတရားမျှသာဖြစ်၍ အထူးပြုပြင်တတ်သော အရှိန်အငွေ့ သတ္တိမရှိကြ၊ ထို့ကြောင့် ဖိုလ်ဇောနှင့်တကွ ဝိပါက်ဟူသမျှတို့ အာသေဝနပစ္စည်းမထိုက်ရုံသာမက, ကံပစ်ချတိုင်း ဖြစ်ရသောတရားများဖြစ်သောကြောင့် သူတပါး၏ အထုံအငွေ့ကိုလည်း မယူနိုင်ကြသဖြင့် ပစ္စယုပ္ပန်တွင်လည်း မပါဝင်နိုင်ကြချေ၊ အာဝဇ္ဇန်းဒွေးတို့လည်း ထင်လာသောအာရုံကို ဆင်ခြင်ရုံမှတပါး အထုံအငွေ့ပေးနိုင်သော သတ္တိမရှိရကား ပစ္စည်းတရားတွင်မပါဝင်နိုင်၊ မိမိရှေ့ဘဝင်က အာသေဝနသတ္တိမရှိသဖြင့် အာဝဇ္ဇန်းတို့ ပစ္စယုပ္ပန်မထိုက်ကြောင်းမှာ ပြောဘွယ်မလို။
ပစ္စယုပ္ပန်၌ ပထမဇောကြဉ်ရသည်မှာလည်း မိမိတို့ရှေ့၌ အာသေဝနသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုနိုင်သည့်တရားမရှိသောကြောင့်တည်း။
ဝီထိနှင့်သုံးချက်စု ဘာသာဋီကာ ၂၁၁-၂၁၄ = =။
ပုရေဇာတပစ္စည်းပုရေဇာတပစ္စယ (ပု) [ပုရေဇာတ+ပစ္စယ] (၁) ပုရေဇာတပစ္စည်း။
အခါမရနိုင်၊ ပဝတ္တိ အခါ၌သာ ရနိုင်သည်။
ဆိုသည်မှာ မြတ်၏ ဒေသနာတော်ဖြစ်သော ကျမ်းလာ ၂၄ ပစ္စည်းတွင် ၁၀ ခုမြောက်သော ပစ္စည်း ဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာဦးကာလတွင် အလင်းရောင်ကို မှီ၍ အလုပ်လုပ်ကြမည့် သတ္တဝါများ မပေါ်ပေါက်မီ နေနှင့် လတို့သည် ရှေ့ဦးစွာ ဖြစ်နှင့်နှင့်ရသည်။
ထိုသို့ ရှေ့က ဖြစ်နှင့်နှင့်သော နေနှင့် လတို့က နောက်မှဖြစ်ပေါ်လာသော သတ္တဝါတို့အား အလင်းပေးခြင်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုသကဲ့သို့ပင် ပုရေဇာတပစ္စည်းသည်လည်း ကျေးဇူးပြုသည်။
ထို့ပြင် မိဘနှင့် သားသမီး ဥပမာအရ မိဘသည် သားသမီးထက် အရင် ဖြစ်နှင့်နှင့်မှသာ သားသမီးကို ကျေးဇူးပြုနိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
အာရမ္မဏပုရေဇာတ: ရှေ့၌ ဖြစ်နှင့်နှင့်သော ၅-ပါး (အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အတွေ့အထိ) တို့က နောက်မှဖြစ်သော စိတ်၊ စေတသိက် နာမ်တရားတို့အား အာရုံအဖြစ် ကျေးဇူးပြုခြင်းဖြစ်သည်။
ထိုသို့ ရှေ့က ဖြစ်နှင့်နှင့်ပြီး တည်ရှိနေသော ရုပ်တရားများကသာ နောက်မှဖြစ်ပေါ်လာမည့် နာမ်တရားများအား ဆွဲမှီရာအဖြစ် ကျေးဇူးပြုနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။
အခြေပြုပဋ္ဌာန်း တရားတော်-အရှင်ဇနကာဘိဝံသ ဆိုင်ရာပစ္စယုပ္ပန်အား မှီရာအဖြစ်ဖြင့်ဖြစ်စေ အာရုံအဖြစ်ဖြင့်ဖြစ်စေ ကျေးဇူးပြုဘို့ရာ ထိုပစ္စယုပ္ပန်တို့မဖြစ်မှီ ရှေးဥုးစွာ ဖြစ်စေနိုင်သော သတ္တိသည် ပုရေဇာတပစ္စည်းမည်၏။
လင်းတငယ်လေးများသည် အစာမစားရသော်လည်း "နောင်အခါတွင် မိဘများထံမှ အစာစားရလိမ့်မည်" ဟူသော မျှော်လင့်ချက် စိတ်ကလေးများ နောက်နောက်မှ ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းကြောင့် ၎င်းတို့၏ ရုပ်ခန္ဓာကိုယ်လေးများမှာ မပိန်မချည့်ဘဲ အသက်ရှည်ကာ တည်တံ့နေကြရသည်။
ထိုကဲ့သို့ပင် နောက်မှဖြစ်သော စိတ်စေတနာများက ရှေ့ရုပ်များကို ထောက်ကန်ပေးထားခြင်းသည် ပစ္ဆာဇာတသတ္တိပင် ဖြစ်သည်။
သားသမီးနှင့် မိဘ ဥပမာ: မိဘများသည် သားသမီးများကို မွေးမြူရာ၌ သားသမီးကလေးများ၏ ရုပ်ရည်ကို ကြည့်၍လည်းကောင်း၊ ကလေးများ လိမ္မာယဉ်ကျေးမှုကို မြင်ရ၍လည်းကောင်း စိတ်ချမ်းသာမှုများ နောက်မှ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်။
ထိုသားသမီးများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ဓာတ်ခွန်အားများသည် မိဘများ၏ ရုပ်ခန္ဓာကိုယ်ကို ကျန်းမာလန်းဆန်းစေရန် နောက်မှနေ၍ ထောက်ပံ့ပေးနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း၌ ရုပ်တရားများက ရှေ့ဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်နှင့်ရပြီး၊ ထိုရုပ်များ မချုပ်ပျောက်မီ နောက်မှဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်၊ စေတသိက် နာမ်တရားများက ထိုရုပ်များ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဆက်လက်တည်တံ့နိုင်စေရန် "ထောက်သည့်ကျား" သဖွယ် ကူညီပေးခြင်း ဖြစ်သည်။
လူတစ်ဦး သေဆုံးခါနီး နောက်ဆုံးစိတ် (စုတိစိတ်) မတိုင်မီ စိတ္တက္ခဏ (၁၇) ချက်ခန့်အထိ နောက်မှဖြစ်သော နာမ်တရားများက ရှေ့ရုပ်တရားများကို ဆက်လက်တည်တံ့အောင် ပစ္ဆာဇာတသတ္တိဖြင့် နောက်ဆုံးအချိန်ထိ အားပေးကူညီနေခြင်း ဖြစ်သည်။
စိတ်ကို ကောင်းမွန်အောင် ပြုပြင်ခြင်းဖြင့် မိမိ၏ ရုပ်ခန္ဓာကိုလည်း ပိုမိုခိုင်မြဲလန်းဆန်းစေနိုင်ကြောင်း ဤပစ္စည်းတရားက လမ်းညွှန်ပြသထားပါသည်။
အခြေပြုပဋ္ဌာန်း တရားတော်-အရှင်ဇနကာဘိဝံသ ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့၏ နောက်မှဖြစ်၍ ရှေးကဖြစ်နှင့်သော ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့ကို ထောက်ပန့် ကူညီတတ်သော သတ္တိသည် ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းမည်၏။
ကြီးတို့သည် အစာအဟာရကို မိမိတို့သာ ရှာဖွေစားသောက်၍ အသိုက်၌ ကျန်ရစ်သော လင်းတကလေးများအတွက် ယူဆောင်လာရိုးမရှိဘူးတဲ့၊ လင်းတကလေးတို့မှာကား မိဘတို့ပြန်လာလျှင် မိမိတို့အတွက် အစာ ပါနိုးနိုးဖြင့် မြှော်ကိုး တောင့်တကြ ရှာသတဲ့။
ဆိုင်ရာပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့အား ပစ္စည်းတရားတို့က ကျေးဇူးပြုရာ၌ ၁- ၂- ၃-ဇနကောပတ္ထမ္ဘကသတ္တိအားဖြင့် သတ္တိသုံးမျိုးတွင် တစ်မျိုးမျိုးဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏။
စိတ္တဇ ဥတုဇ အာဟာရဇ ရုပ်အစဉ်များ၏ ရူပပဝတ္တိက္ကမကိုလည်း ထိုက်သင့်သမျှ တာရှည်အောင် စိတ်,တို့က ထောက်ပံ့ပေးလေသည်။
အာရမ္မဏပစ္စည်းအာရမ္မဏပစ္စယ (ပု) [အာရမ္မဏ+ပစ္စယ] အာရမ္မဏပစ္စည်း၊ စိတ်စေတသိက် တရားတို့အား အာရုံ၏အဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရား၊ (ရူပါရုံ သဒ္ဒါရုံ-စသော အာရုံခြောက် ပါးတည်း)။
ရှေးကြီးများက အာရမ္မဏပစ္စည်း၏ သဘောကို တောင်ဝှေး သို့မဟုတ် ကြိုးတန်း နှင့် ဥပမာပေးလေ့ရှိသည်။
အသက်အရွယ် ကြီးရင့်၍ မသန်မစွမ်းဖြစ်နေသော သူသည်လည်းကောင်း၊ ရောဂါ ခံစားနေရသော လူမမာသည် လည်းကောင်း တောင်ဝှေးကို ထောက်၍ဖြစ်စေ၊ ကြိုးတန်းကို ဆွဲ၍ဖြစ်စေ အားပြုကာ ထိုင်ခြင်း၊ ထခြင်း၊ သွားခြင်းကို ပြုရသကဲ့သို့ စိတ်နှင့် စေတသိက် နာမ်တရားတို့သည်လည်း အာရုံခြောက်ပါးကို ဆွဲကိုင်အားပြု၍သာ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ကြသည်။
ထိုအထဲတွင် ရူပါရုံသည် စက္ခုဝိညာဉ် ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် အာရမ္မဏပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။
ဂုတ္တိလဝတ္ထု: ဂုတ္တိလစောင်းဆရာကြီး၏ သာယာသော စောင်းသံ (သဒ္ဒါရုံ) ကို အာရုံပြုမိသော ပရိသတ်များသည် မေ့မောကာ တိုက်ပေါ်မှ လှေကားနှင့် ပြတင်းပေါက် မှားဆင်းမိသည်အထိ စိတ်ဓာတ်များ ဆွဲဆောင်ခံခဲ့ရသည်။
ပဉ္စပါပီဝတ္ထု: ပဉ္စပါပီ၏ နူးညံ့လှသော အတွေ့အထိ (ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ) ကို အာရုံပြုမိသော ရှင်ဘုရင်သည် သူမ၏ အရုပ်ဆိုးမှုကိုပင် ဂရုမပြုနိုင်တော့ဘဲ အလွန်အမင်း စွဲမက်ခဲ့ရသည်။
ကောင်းသော နိဗ္ဗာန်အာရုံကို အာရမ္မဏာဓိပတိ အဖြစ် အာရုံပြုနိုင်ပါက အမြတ်ဆုံးသော ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ဤပစ္စည်းတရားက လမ်းညွှန်ပြသထားပါသည်။
အခြေပြုပဋ္ဌာန်း တရားတော်-အရှင်ဇနကာဘိဝံသ = အာရမ္မဏသည် အလွန်ပျော်စရာကောင်းသော နေရာဟု အဓိပ္ပါယ်ရ၏။
အရဟတ္တမဂ်, အရဟတ္တဖိုလ်ကြဉ်စိတ် ၈၇၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈ , မဟာကုသိုလ် ဉာဏသမ္ပယုတ်-၄ - ၄။
စိတ်-၈၉၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈၊ နိဗ္ဗာန်၊ ပညတ် မဟာကြိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ်-၄၊ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း-၁ } {၁။
ဒူရ, ပဋိစ္ဆန္န, သဏှ, သုခုမ ပစ္စုပ္ပန်ရူပါရုံ (ရူပါဝစရကုသိုလ်/ကြိယာပဉ္စမဈာန်စိတ်) - ၂။
ဒူရ, ပဋိစ္ဆန္န, သဏှ, သုခုမ ပစ္စုပ္ပန်သဒ္ဒါရုံ (ရူပါဝစရကုသိုလ်/ကြိယာပဉ္စမဈာန်စိတ်) - ၃။
ရူပကုသိုလ်/ကြိပဉ္စမဈာန်-၁၊ သတသဟဿ စသော နိမ္မိတရုပ်ဟုဆိုအပ်သော အာရုံ ၆-ပါး ဣဒ္ဓိဝိဓကြိယာအဘိညာဉ် (ရူပါဝစရကုသိုလ်/ကြိယာပဉ္စမဈာန်စိတ်) - ၄။
လွန်ပြီးသော ၇-ရက်မှစ၍ လာလတံ့သော ၇-ရက်တိုင်အောင် ကာလသုံးပါးဖြစ်သော အရဟတ္ထမဂ်/ဖိုလ် ကြဉ် သူတပါးစိတ်-၈၇ ကုသိုလ်အဘိညာဉ် - ၅။
လွန်ပြီးသော ၇-ရက်မှစ၍ လာလတံ့သော ၇-ရက်တိုင်အောင် ကာလသုံးပါးဖြစ်သော သူတပါးစိတ်-၈၉ စေတောပရိယကြိယာဘိညာဉ် - ၆။
ပုဗ္ဗေနိဝုဋ္ဌဖြစ်သော အရဟတ္ထမဂ်/ဖိုလ်ကြဉ် စိတ်-၈၇၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈ ဟုဆိုအပ်သော ခန္ဓာ ၅-ပါး၊ ခန္ဓာ ၅-ပါးမှ လျှောက်၍ သိအပ်သော နိဗ္ဗာန်, အမျိုးအမည် ပညတ် ကုသိုလ်အဘိညာဉ် - ၇။
ပုဗ္ဗေနိဝုဋ္ဌဖြစ်သော စိတ်-၈၉၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈ ဟုဆိုအပ်သော ခန္ဓာ ၅-ပါး၊ ခန္ဓာ ၅-ပါးမှ လျှောက်၍ သိအပ်သော နိဗ္ဗာန်, အမျိုးအမည် ပညတ် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိကြိယာအဘိညာဉ် - ၈။
အတိတ်ဖြစ်သော လောကီကုသိုလ်, အကုသိုလ်ကံ ကုသိုလ်/ကြိယာအဘိညာဉ် - ၉။
အနာဂတ်ဖြစ်သော အရဟတ္ထမဂ်/ဖိုလ်ကြဉ် စိတ်-၈၇၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈ ဟုဆိုအပ်သော ခန္ဓာ ၅-ပါး၊ ခန္ဓာ ၅-ပါးမှ လျှောက်၍ သိအပ်သော နိဗ္ဗာန်, အမျိုးအမည် ပညတ် အနာဂတံသကုသိုလ်အဘိညာဉ် - ၁၀။
အနာဂတ်ဖြစ်သော စိတ်-၈၉၊ စေ-၅၂၊ ရုပ်-၂၈ ဟုဆိုအပ်သော ခန္ဓာ ၅-ပါး၊ ခန္ဓာ ၅-ပါးမှ လျှောက်၍ သိအပ်သော နိဗ္ဗာန်, အမျိုးအမည် ပညတ် အနာဂတံသကြိယာအဘိညာဉ် } {ပညတ် ၁၀-ပါး၊ အသုဘပညတ် ၁၀-ပါး၊ ကာယဂတာသတိ၏ အာရုံဖြစ်သော ဆံ အစရှိသော ကာယအစုပညတ်၊ အာနာပါနဿတိအာရုံဖြစ်သော ထွက်သက် ဝင်သက် ပညတ်၊ မေတ္တာ, ကရုဏာ, မုဒိတာ ဟူသော တရားသုံးပါး၏ အာရုံဖြစ်သော အတိုင်းမသိသော သတ္တဝါပညတ်၊ ရူပ ပထမဈာန် ၃-ပါး - ကသိုဏ်းပညတ် ၁၀-ပါး၊ အာနာပါနဿတိအာရုံဖြစ်သော ထွက်သက် ဝင်သက် ပညတ်၊ , , ဟူသော ဗြဟ္မဝိဟာရတရားသုံးပါး၏ အာရုံဖြစ်သော အတိုင်းမသိသော သတ္တဝါပညတ်၊ ရူပ ဒုတိယဈာန် ၃-ပါး ရူပ တတိယဈာန် ၃-ပါး ရူပ စတုတ္ထဈာန် ၃-ပါး - ကသိုဏ်းပညတ် ၁၀-ပါး၊ အာနာပါနဿတိအာရုံဖြစ်သော ထွက်သက် ဝင်သက် ပညတ်၊ ဥပေက္ခာဟူသော ဗြဟ္မဝိဟာရ၏ အာရုံဖြစ်သော အတိုင်းမသိသော သတ္တဝါပညတ်၊ ရူပ ပဉ္စမဈာန် ၃-ပါး - ကောင်းကင်ပညတ်အာရုံ ၃-ပါး - ဤဘဝမသေခင်(လက်ရှိဘဝ) ဈာန်ဝင်စားသည့်အခါ ဤဘဝကုသိုလ်ကို အာရုံပြုသည်။
အဓိပတိပစ္စည်းအဓိပတိပစ္စယ (ပု) [အဓိပတိ+ပစ္စယ] အကြီး အကဲ၏အဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သောတရား၊ အဓိပတိပစ္စည်း။
ဆိုသည်မှာ မြတ်၏ ဒေသနာတော်ဖြစ်သော ကျမ်းလာ ၂၄ ပစ္စည်းတွင် တတိယမြောက် ပစ္စည်း ဖြစ်သည်။
အဓိပတိဟူသော စကားသည် "အစိုးရခြင်း" သို့မဟုတ် "အကြီးအကဲ အချုပ်အချာဖြစ်ခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး အကျိုးတရားများအပေါ် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်ကာ ကျေးဇူးပြုတတ်သော သတ္တိကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။
စကြာမင်းသည် တိုင်းသူပြည်သားများနှင့် အခြားသော ပဒေသရာဇ်မင်းများကိုပါ အုပ်စိုးနိုင်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်၌ သူနှင့်အပြိုင် မင်းမရှိသကဲ့သို့၊ အဓိပတိတရားသည်လည်း မိမိနှင့် အတူဖြစ်သော စိတ်၊ နှင့် တရားများကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေနိုင်သည့် အစိုးရသော သတ္တိရှိသည်။
ဆန္ဒာဓိပတိ: ပြင်းထန်သော ဆန္ဒ (အလို)။
စိတ္တာဓိပတိ: ထက်သန်သော စိတ်။
ဝီမံသာဓိပတိ: စိစစ်ဝေဖန်တတ်သော ဉာဏ်။
အာရမ္မဏာဓိပတိ : ခြောက်ပါးထဲတွင် အလွန်ထူးခြား လေးနက်ပြီး စိတ်ကို ဆွဲဆောင်လွှမ်းမိုးနိုင်သော အာရုံအဖြစ် ကျေးဇူးပြုခြင်းဖြစ်သည်။
အာရမ္မဏာဓိပတိ အနေဖြင့်မူ အလွန်နှစ်သက်မြတ်နိုးဖွယ်ကောင်းသော အာရုံကို စူးစိုက်စွာ အာရုံပြုမိသောအခါ ထိုအာရုံသည် စိတ်ဓာတ်ကို လွှမ်းမိုးသွားခြင်းမျိုးဖြစ်သည်။
မဟာဇနကမင်းသား (ဝီရိယာဓိပတိ): ကမ်းမမြင် လမ်းမမြင်သော သမုဒ္ဒရာအလယ်တွင် (၇) ရက်တိုင်တိုင် ဇွဲလုံ့လဖြင့် ကူးခပ်တော်မူသောအခါ ဝီရိယသည် အကြီးအကဲအဖြစ် အုပ်စိုးခဲ့သည်။
မင်းကုသနှင့် ပဘာဝတီ (အာရမ္မဏာဓိပတိ - ): ကုသမင်းကြီးသည် ပဘာဝတီမင်းသမီး၏ ရုပ်အဆင်း (ရူပါရုံ) ကို အလွန်အမင်း စွဲလမ်းသဖြင့် ဆင်းရဲမျိုးစုံခံကာ နောက်သို့ လိုက်ခဲ့ရသည်။
ဂုတ္တိလဝတ္ထု (အာရမ္မဏာဓိပတိ - ): ဂုတ္တိလစောင်းဆရာ၏ စောင်းသံ (အသံ) သည် ပရိသတ်များ၏ စိတ်ကို အလွန်အမင်း ဆွဲဆောင်သွားခဲ့သည်။
ပဉ္စပါပီဝတ္ထု (အာရမ္မဏာဓိပတိ - ): ပဉ္စပါပီ၏ နူးညံ့သောအတွေ့အထိ (အာရုံ) ကြောင့် ရှင်ဘုရင်သည် သူမ၏ အရုပ်ဆိုးမှုကိုပင် ဂရုမပြုဘဲ စွဲလမ်းခဲ့ရသည်။
အထူးသဖြင့် ကောင်းမြတ်သော အာရုံကို အာရမ္မဏာဓိပတိအဖြစ် အလေးအမြတ်ပြုကာ ပွားများအားထုတ်ပါက ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်နိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း လမ်းညွှန်ပြသထားပါသည်။
အခြေပြုပဋ္ဌာန်း တရားတော်-အရှင်ဇနကာဘိဝံသ အဓိပတိပစ္စည်းသည် (၁)အာရမ္မဏာဓိပတိ (၂)သဟဇာတာဓိပတိဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။
ရူပါရုံ၏ အာရမ္မဏာဓိပတိသတ္တိကြောင့် အလောင်းတော်သည် ယူဇနာတစ်ရာဝေးသော ခရီးကို နေ့ချင်းပေါက် လှမ်း၍ မြန်းတော်မူရသည်။
နိဗ္ဗာန်သည် အာရမ္မဏဓိပတိပစ္စည်း, မိမိ၏ မဂ်ဖိုလ်, ဝိရတိနှင့်တကွ ၃၆-ပါးသည် အာရမ္မဏဓိပတိပစ္စည်း၏ ပစ္စယုပ္ပန်။
အနိပ္ဖန္နရုပ်သည် နိပ္ဖန္နရုပ်၏ အခိုက်အတန့်မျှသာဖြစ်၍ နိပ္ဖန္နရုပ်အား အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော သဘောမရှိ၍၊ ဒေါသမူဒွေးသည် အနိဋ္ဌာရုံ, ကြမ်းတမ်းသောသဘောရှိ၍၊ မောဟမူသည် အလွန်တွေဝေသော သဘောရှိ၍၊ ဒုက္ခသဟဂုတ်ကာယဝိညာဉ်သည် ဒုက္ခဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်၍၊ ဒေါစတုက်လေးပါးသည် ဒေါသမူ၌သာယှဉ်၍၊ ဝိစိကိစ္ဆာသည် မောဟမူ၌သာယှဉ်၍၊ ပညတ်သည် အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော သဘောမှကင်း၍၊ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စည်းမဖြစ်နိုင်ကြ။
သည် အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော အာရုံမဟုတ်။
စေတသိက်သည် ဒုက္ခိတသုခိတသတ္တဝါပညတ်ကိုသာ အာရုံပြု၍ ပစ္စယုပ္ပန်မဖြစ်။
မဟာကြိယာဉာဏဝိပ္ပယုတ်လေးခုသည် ကင်းသောကြောင့် လောကုတ္တရာတရားကို အာရုံမပြုနိုင်၍ ပစ္စယုပ္ပန်မဖြစ်။
လောကီတရားကို အဘယ်ကြောင့် အာရုံမပြုသနည်းဟူမူကား အထွဋ်အမြတ်သို့ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် လောကီတရားကို အလေးအမြတ်မပြု။
ကုသိုလ်သည် မိမိသည်မြတ်သောတရား ဖြစ်သောကြောင့် တစုံတခုကိုမျှ အလေးမပြု။
ထိုလေးပါးတွင် ဖြစ်သင့်သောတရား တပါးပါးက အဓိပတိဖြစ်လိမ့်မည်။
သာဓိပတိဇော ၅၂-ခုဟူသော စိတ် အဓိပတိတရားကိုယ်ကြဉ်သော သာဓိပတိဇော ၅၂-ခု, ဝိစိကိစ္ဆာကြဉ်သော စေ-၅၁-ခု၊ သာဓိပတိစိတ္တဇရုပ် (လောဘမူ-၈၊ဒေါသမူ-၂၊ မဟာကု/ကြိ-၁၆) မောဟမူစိတ် ၂၊အဟိတ်-၁၈၊မဟာဝိ-၈၊ မဟဂ္ဂုတ်ဝိ-၉၊ စေ-၅၂၊ အဓိပတိပစ္စည်းတပ်နေသောတရား သာဓိပတိစိတ္တဇရုပ်မှတပါး ကျန်ရုပ်များ } လောဘမူ သော ဒိသံ အ စိတ်နှင့် စေ ၁၉, စိတ္တဇရုပ် ဖြစ်ရာတွင် စိတ်ထက်သန်သောအခါဖြစ်မူ စိတ်သည် အဓိပတိပစ္စည်း၊ ဆန္ဒ ဝီရိယနှင့်တကွ စေ ၁၉, စိတ္တဇရုပ်သည် ပစ္စယုပ္ပန်။
ယင်းအကျိုး ငါးမျိုးတို့တွင် နိဗ္ဗာန်သည် ဘုရား အရိယာသူမြတ်တို့ ရောက်အပ်ရအပ်သော ကြောင့် (ပတ္တဗ္ဗ) အကျိုးမည်၏။
ဟောတော်မူအပ်သော ၏အနက်သည် သိစေအပ်သောကြောင့် (ဉာပေတဗ္ဗ) အကျိုးမည်၏။
အားလုံးသတ္တဝါတို့ ပြောဆိုသမျှ ဘာသာစကားတို့၌ တတ်သိနားလည် ကျွမ်းကျင်ခြင်း၊ သားတို့ ပြောဆိုသည့် မူလဘာသာစကားတို့၏ အနက်အဓိပ္ပါယ်ကို တတ်သိနားလည် ကျွမ်းကျင်ခြင်း၊ သည် နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် မည်၏။
အတ္ထ ဓမ္မ နိရုတ္တိဉာဏ်သုံးပါးကို “ဤဉာဏ်သည် ဤမည်သောအာရုံကို အာရုံပြု၍ ဤမည်သော ကိစ္စဖြင့် ဖြစ်၏။
ပဒဋ္ဌာန်=ပရမတ္ထတရားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၏ အနီးဆုံး အကြောင်းတရား) ၁။
အဖြစ်ဖြင့် အနုလောမ ဂေါတြဘူအနီးတိုင်အောင်ဝိပဿနာကို အားထုတ်ခြင်း (အဘိဓမ္မာဝတာရ အဋ္ဌကထာ နိဿယ ၅၆၅-၅၆၈) ၁။
ရှေးဘုရားရှင်တို့ သာသနာ၌ အနုလောမ ဂေါတြဘူအနီးတိုင်အောင် ကို အားထုတ်ခြင်း ၂။
ထိုထိုအရပ်ဒေသသုံး ဘာသာစကားကို တတ်ကျွမ်းခြင်း (အထူးအားဖြင့် ဝေါဟာရ၌ တတ်ကျွမ်းခြင်း ၄။
အကြားအမြင်များသော မိဆွေကောင်းများ ရှိခြင်း (မဟာစည် ဝိသုဒ္ဓိ ပြန် တ ၁၉၄-၁၉၅) =။
ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း (ဘူတာအမှတ် - T05) ဘူတာတွင် ရထားလမ်ကြောင်းနှစ်ခုပါဝင်ပြီး အလယ်တွင် ပလက်ဖောင်းတစ်ခု ပါရှိသည်။
ဟေတုပစ္စည်း ဆိုသည်မှာ မြတ်၏ ဒေသနာတော်ဖြစ်သော ကျမ်းလာ ၂၄ ပစ္စည်းတွင် ပထမဆုံးသော ပစ္စည်း ဖြစ်သည်။
အောက်ပါတို့သည် ဟေတုပစ္စည်းနှင့် ပတ်သက်၍ နားလည်လွယ်သော ရှင်းလင်းချက်များ ဖြစ်သည် - = ဟေတုပစ္စည်း၏ သဘောတရားကို ရေသောက်မြစ် နှင့် ဥပမာပေးလေ့ရှိသည်။
သစ်ပင်တစ်ပင်သည် ရေသောက်မြစ် နက်နက်စိုက်ထားပြီး မြေဩဇာနှင့် ရေကို ကောင်းစွာ စုပ်ယူနိုင်ပါက ထိုသစ်ပင်သည် လေတိုက်သော်လည်း မလဲဘဲ ခိုင်ခံ့စည်ပင်ကာ စိမ်းစိုဝေဖြိုးနေမည် ဖြစ်သည်။
ထို့အတူ ဟိတ်တရား (၆) ပါးသည်လည်း ၎င်းတို့နှင့် အတူဖြစ်သော စိတ်၊ များနှင့် တရားများကို ခိုင်မြဲစည်ပင်စေရန် အမြစ်သဖွယ် ကျေးဇူးပြုသည်။
ကောင်းသော ဟိတ် (ကုသိုလ်ဟိတ်) ၃ ပါး: : မလိုချင် မတပ်မက်မှု (စွန့်လွှတ်နိုင်မှု)။
အမောဟ: အမှန်ကို သိမြင်သော ဉာဏ်။
ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်း: လူတစ်ဦး ပဋိသန္ဓေတည်စဉ်ကတည်းက အမောဟ (ပညာ) ဟိတ် ပါဝင်လာပါက ထိုသူသည် နဂိုကတည်းက ဉာဏ်ထက်မြက်သူ ဖြစ်လာသည်။
ဟိတ်တရား ညံ့ဖျင်းပါက ညံ့ဖျင်းသူ သို့မဟုတ် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ချို့တဲ့သူ ဖြစ်လာနိုင်သည်။
မိမိ၏ စိတ်နေစိတ်ထားတွင် မကောင်းသော အမြစ် (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) များကို ဖယ်ရှားပြီး ကောင်းသော အမြစ် (အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟ) များ တွယ်အောင် ကြိုးစားခြင်းဖြင့် ဘဝကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲနိုင်ကြောင်း ဤပစ္စည်းတရားက လမ်းညွှန်ပေးထားပါသည်။
အခြေပြုပဋ္ဌာန်း တရားတော်-အရှင်ဇနကာဘိဝံသ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ(အကုသိုလ်) အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟ(ကုသိုလ်/အဗျာကတ) ဟေတုသင်္ဂဟေ-ဟေတုသင်္ဂဟ၌(လဗ္ဘမာနာ-ရထိုက်ကုန်သော) ဟေတူနာမ-ဟိတ်တို့မည်သည်၊ လောဘော-လောဘ၎င်း၊ ဒေါသော-ဒေါသ၎င်း၊ မောဟော-မောဟ၎င်း၊ အလောဘော-အလောဘ၎င်း၊ အဒေါသော-အဒေါသ၎င်း၊ အမောဟော-အမောဟ၎င်း၊ ဣတိ-ဤသို့၊ ဆဗ္ဗိဓာ-ခြောက်ပါးအပြားရှိကုန်သည်၊ ဘဝန္တိ-ဖြစ်ကုန်၏။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၇ = စိတ်သည် , တို့၏ သိပ္ပံမှ တမျိုးတဖုံထူးသောအားဖြင့် အာရုံကို သိခြင်း အမှတ်အသား “အာရမ္မဏဝိဇာနန ”ရှိသည်၊ အာရမ္မဏဝိဇာနနလက္ခဏာမရှိသော စိတ်မည်သည် မရှိ၊ အာရုံကို သိမှု၌ ယှဉ်ဖက် စေတသိက်တရားတို့၏ ရှေ့ သွားမှုကိစ္စ “ပုဗ္ဗင်္ဂမ”ရှိသည်၊ နောက် နောက်စိတ်သည် ရှေးရှေးစိတ်ကို အကြား အလပ်မရှိအောင်ပြုကာ အစဉ်ဆက်စပ်ပေး တတ်သောတရားဟု ၌ ရှေးရှုထင်လာမှု အခြင်းအရာ “သန္ဒန” ရှိသည်၊ နာမ်, (ယှဉ်ဖက်စေတသိက်နာမ်, မှီရာ ဝတ္ထုရုပ်)ဟူသော နီးစ္စာသောအကြောင်း “နာမရူပပဒဋ္ဌာန်”ရှိသည်၊ ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ နာမ်, ရုပ် ၂-ပါးစုံ နီးစွာသောအကြောင်း “”ဖြစ်၍ စတုဝေါကာရဘုံ၌ နာမ်သည် သာလျှင် နီးစွာသောအကြောင်း “ပဒဋ္ဌာန်” ဖြစ်သည်။
မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၁၃၀) စိတ် ၁၇, စိတ် ၁၂, အာဝဇ္ဇန်းဒွေး ကြဉ်သော ကြိယာစိတ် ၁၈-အားဖြင့် လောကီဇောစိတ် ၄၇-ပါးသည် ဝီထိ၏အစွမ်းဖြင့် မိမိ၏ ဇောစိတ်အစဉ်ကို စီတတ် ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် “စိတ်” မည်သည်။
ထိုတွင် မမြဲခြင်း(အနိစ္စ)၊ ဆင်းရဲခြင်း(ဒုက္ခ)၊ အစိုးမရခြင်း(အနတ္တ)၊ လက္ခဏာအမှတ်အသားများသည် ရုပ်တရား နာမ်တရား အားလုံးတို့နှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့် သာမညလက္ခဏာ မည်၏။
ရုပ်တရားများတွင် ခက်မာမှုသဘောသည် ပထဝီဓာတ်၏ ကိုယ်ပိုင် သီးခြားလက္ခဏာဖြစ်၏။
ထိုတွင် ကိစ္စရသဆိုသည်မှာ ပရမတ်တရားတို့၏ ကိုယ်ပိုင် ပြုမူဆောင်ရွက်ရသည့် လုပ်ငန်းဖြစ်သည်။
အကြောင်းစုံညီသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းကို သမ္ပတ္တိရသဟုခေါ်သည်။
ထိုတွင် အကျိုးပစ္စုပဋ္ဌာန်ဆိုသည်မှာ ကိစ္စတခုခုကို လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်သည့်အခါ ထိုကိစ္စကြောင့် အကျိုးတမျိုးမျိုးရှိလာသကဲ့သို့ ပရမတ် တရားတို့၏ ပြုမူဆောင်ရွက်မှု ကိစ္စရသကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသည့် အကျိုးတရားမျိုးဖြစ်၏။
ဉာဏ်တွင်ထင်မြင်လာသော သဘောခြင်းရာ ပစ္စုပဋ္ဌာန်ကား ပရမတ် တရားတခု၏ သဘောထားကို ဉာဏ်ဖြင့်သက်ဝင် နက်နက်နဲနဲဆင်ခြင်လိုက်သည့်အခါ စူးစူးစိုက်စိုက် လေ့လာရှုမြင်သူတို့၏ ဉာဏ်တွင် ထိုပရမတ်တရား၏ သဘောလက္ခဏာဖြစ်စေ၊ ကိစ္စဖြစ်စေ၊ အကြောင်းတရားဖြစ်စေ၊ အကျိုးတရားဖြစ်စေ ထင်လာတတ်သည်။
ဆိုသည်မှာ တရားတို့၏ အနီးကပ်ဆုံး သောအကြောင်းတရားဖြစ်သည်။
ကဿပဘုရားရှင် လက်ထက်တော်၌ သုံးနှစ်တိုင်တိုင် အမှုလုပ်သဖြင့် လုပ်ခရရှိလာသောအဝတ်(= ဝတ်ပန်းဖြင့်ဆိုးအပ်သော နီမြန်းသောအဝတ်)ကို ဘုရားရှင်၏ တပည့်သာဝကတစ်ပါးအား လှူဒန်း၍ “သံသရာ၌ ကျင်လည်ရသော် တပည့်တော်ကို မြင်သော ယောက်ျားသည် မိမိကိုယ်အဖြစ်၌ မတည်နိုင်ပါစေ တပည့်တော်ထက် အဆင်းလှသောသူမည်သည် မရှိပါစေလင့်”ဟု ဆုတောင်းခဲ့သောကြောင့် အရိဋ္ဌပူရမြို့ ဝယ် ကုဋေရှစ်ဆယ်ကြွယ်ဝသော တိရိဝစ္ဆသူဌေး၏သမီး ဖြစ်လာလေသည်၊ မိမိကိုကြည့်သူကိုရူးသွပ်အောင် ပြုတတ်သောကြောင့် ဥမ္မာဒန္တီ ဟုအမည်တွင်သည်။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၄ အပိုင်း-၂ ပဏ္ဏာသနိပါတ် ၌ သိဝိဘုရင်ကြီးသည် ဥမ္မာဒန္တီသဌေးသမီးကို မြင်တွေ့ရပြီ ရူးနောက်သွားသည်အထိ ဒုက္ခရောက်သွားရပေသည်၊ ဇာတ်လမ်းအကျဉ်းချုပ်မှာ- သိဝိဘုရင်ကြီးသည် ပြည့် တစ်ခုသောနက္ခတ်ပွဲသဘင်နေ့မှာ ဆီမီးရောင်ရှိန် တထိန်ထိန်ထွန်းညှိ အလှဆင်ထားသည့် အရိဋ္ဌပူရ မြို့တော်ကြီးကို လှည့်လည်ရှုားရန် ထွက်တော်မူလာခဲ့ပေသည်။
ရှေးအခါက သည် ရသေ့ဝတ်၍ ပရိကံကို ပွားများ အားထုတ်ခဲ့ရာ ရှစ်တန် ကို ရရှိ၍ ဟိမဝန္တာတော၌ပင် ဈာန်ချမ်းသာဖြင့် ချမ်းသာစွာ နေထိုင်လေသတဲ့။
တနေ့တွင် ဆားဓာတ်, အချဉ်ဓာတ်များကို မှီဝဲရန် ဘုရင်၏ ဥယျာဉ်တော်သို့ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ရောက်လာခဲ့လေသည်။
ရသေ့ကြီးသည် ထိုဝိသဘာဂအာရုံကို ဣန္ဒြေစောင့်စည်းပဲ ကြည့်လိုက်မိသည့် စက္ခုသမ္ဖဿဒဏ်ချက်ကြောင့် နှစ်ပေါင်းများစွာ ဈာန်သမာဓိ အစွမ်းဖြင့် ပယ်ခွာထားခဲ့သည့် များ ပြန်ပေါ်လာခဲ့ရာ ရရှိထားသည့် ဈာန်အဘိညာဉ်များ ပျောက်ကွယ်သွားရရှာလေသည်၊ ခါတိုင်းကဲ့သို့ နန်းတော်တွင် ဆွမ်းမစားနိုင်ရှာတော့ပဲ ဆွမ်းကိုသပိတ်နှင့် ခံပြီး ကျောင်းအရောက် မြေပြင်ကပင် ခြေလျင်လျှောက်ပြန်လာခဲ့ရသည်၊ ကျောင်းပြန်ရောက်တော့လဲ ဆွမ်းမစားနိုင်ရှာပဲ သပိတ်ကို ခုံအောက်မှာသာ ချပြီး ပျဉ်ချပ်ပုံပေါ်မှာ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ကိလေသာမီး လောင်ကာ လဲလျောင်း နေရှာသတဲ့၊ ဘုရင်ကြီး တိုင်းပြည်သို့ ပြန်လာသောအခါ နန်းတော်သို့ မသွားသေးပဲ ရသေ့ကြီး ကျောင်းသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက် ဖူးမြော်ကန်တော့၏၊ ထိုအခါ ရသေ့ကြီး၏ အတ္ထုပ္ပတ်ကိုကြား သိရတဲ့အတွက် ရသေ့ကြီးကို နန်းတော်သို့ ပင့်ဆောင် သွားခဲ့သည်။
ဘုရားလောင်း၏ သုက်နှင့် ရောနှောသောဆီးကို သောက်မိသောမ တကောင်မှ ဖွားမြင်သူဖြစ်သည်။
ထိုရသေ့ ကလေးသည် ဘုရားလောင်း ရသေ့ကြီး၏သားဖြစ်၏၊ သမင်ပျိုမတကောင်က ဘုရားလောင်းရသေ့ကြီး၏ ကျင်ငယ်စွန့်ရာ ဌာနရှိ ရသေ့ကြီးသုက်သွေးပေကျံလိမ်းကပ်နေသည့် မြက်များကို စားမိရာမှ ကိုယ်ဝန်ရှိကာ ထိုဣသိသိင်္ဂရသေ့ကလေးကို မွေးဖွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။
ဖခင်ရသေ့ကြီး လားပြီးနောက် ဣသိသိင်္ဂ ရသေ့လေးဟာ သီလအကျင့်ကို ပြင်းထန်စွာ ကျင့်ခဲ့လေသည်၊ ကျင့်သည့်အတွက် ဣန္ဒြေ များလည်း အလွန်ရင့်ကျက်တည်ငြိမ်လျက်ရှိပေသည်။
ထိုရသေ့ငယ်၏ တန်ခိုးကြောင့် ၏ ဘုံဗိမာန်တုန်လှုပ်လေသည်၊ သိကြားမင်းက ဆင်ခြင်ကြည့်သည့်အခါ ရသေ့ကလေးကို တွေ့သည်။
ဆိုသည်မှာ ၏ အရသာကို ခံစားတတ်သော သဘောတရားစုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
အတိတ်, အနာဂတ်, ပစ္စုပ္ပန်စသော အစုကို “ဝေဒနာက္ခန္ဓာ”ဝေဒနာက္ခန္ဓ (ပု) [ဝေဒနာ+ခန္ဓ။
ဝေဒနာ၏ အထွေထွေသဘောနှင့် ဥပမာ=== ဝေဒနာသည် အာရုံ၏ အရသာကို အစိုးတရ ထိုက်ထိုက်တန်တန်နှင့် ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် အရှင်သခင်အဖြစ် ခံစားတတ်သော သဘော ရှိပါသည်။
အခြားသော များ (၊ ၊ ၊ ) သည် အာရုံကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသာ ခံစားနိုင်ကြသော်လည်း ဝေဒနာကသာ အပြည့်အဝ ခံစားနိုင်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
စားဖိုသည်သည် ဟင်းလျာများကို အဆိပ်ရှိမရှိ စုံစမ်းရုံမျှ မြည်းစမ်းရသကဲ့သို့ အခြားတို့က အာရုံကို ခံစားကြရသော်လည်း၊ ရှင်ဘုရင်သည် မိမိအလိုရှိရာကို စိတ်တိုင်းကျ သုံးဆောင်သကဲ့သို့ ဝေဒနာသည် အာရုံ၏ အရသာကို အပြည့်အဝ ခံစားပါသည်။
ဝေဒနာ (၅) မျိုးနှင့် ၎င်းတို့၏ လက္ခဏာများ=== ဝေဒနာကို ခံစားမှုအမျိုးအစားအလိုက် (၅) မျိုး ခွဲခြားပြထားပါသည် - = လက္ခဏာ - အလိုရှိအပ်သော ဣဋ္ဌ (အတွေ့အထိ) ၏ အရသာကို ခံစားခြင်း။
ရသ (ကိစ္စ) - သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို လွန်စွာ တိုးပွားစေခြင်း။
ရသ - သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို ညှိုးကြုံစေခြင်း။
ပစ္စုပဋ္ဌာန် - ကိုယ်၌ ဖြစ်သော နှိပ်စက်တတ်သော သဘော။
ပဒဋ္ဌာန် - ကိုယ်အကြည်ဓာတ် (ကာယိန္ဒြေ) ပင် ဖြစ်ပါသည်။
ရသ - အာရုံကို ဣဋ္ဌအခြင်းအရာအားဖြင့် အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် သုံးဆောင်ခြင်း။
ပဒဋ္ဌာန် - စိတ်တို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်း (ပဿဒ္ဓိ) ဖြစ်ပါသည်။
နှင့် သုခ ခြားနားချက် - အာရုံကို ရရှိခြင်းကြောင့် နှစ်သက်ခြင်းမှာ ပီတိ ဖြစ်ပြီး၊ ရရှိပြီးသော အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်းမှာ သုခ ဖြစ်ပါသည်။
ရသ - အာရုံကို မကောင်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သုံးဆောင်ခြင်း။
ပစ္စုပဋ္ဌာန် - စိတ်၌ မှီသော အနာ (စိတ်ရောဂါ) အဖြစ် ထင်လာခြင်း။
ပဒဋ္ဌာန် - ဧကန်အားဖြင့် (နှလုံးအိမ်) ကို မှီ၍ ဖြစ်ပါသည်။
ရသ - သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို မတိုးပွားစေလွန်း၊ မညှိုးကြုံစေလွန်းခြင်း။
ပစ္စုပဋ္ဌာန် - ငြိမ်သက်သော သဘော။
မှတ်ချက် - ဥပေက္ခာဝေဒနာသည် သုခ၊ ဒုက္ခတို့ကဲ့သို့ မထင်ရှားဘဲ၊ ကျောက်ဖျာပေါ်တွင် ဖြတ်သွားသော သားသမင်၏ ခြေရာကဲ့သို့ မှန်းဆ၍သာ သိနိုင်သော မထင်ရှားသော ခံစားမှု ဖြစ်ပါသည်။
အထူးမှတ်သားဖွယ်ရာများ=== ပရိကပ္ပဣဋ္ဌာရုံ/အနိဋ္ဌာရုံ - ပင်ကိုက မကောင်းသော်လည်း ကောင်းသည်ဟု ကြံစည်ယူဆသော အာရုံ (ဥပမာ- ငါးပိ) သို့မဟုတ် ပင်ကိုက ကောင်းသော်လည်း မကောင်းဟု စွဲယူထားသော အာရုံများကိုလည်း ဝေဒနာက ခံစားတတ်ပါသည်။
ဈာနုပေက္ခာ - တတိယဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဥပေက္ခာသည် ဝေဒနာမဟုတ်ဘဲ စေတသိက် သာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါသည်။
ဝေဒနာချုပ်ခြင်း - သုခဝေဒနာသည် စတုတ္ထဈာန်၏ ဥပစာရအခိုက်တွင် ချုပ်ပျက်ပြီးမှ ဥပေက္ခာဝေဒနာ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ပါသည်။
အချုပ်အားဖြင့် ဝေဒနာက္ခန္ဓာသည် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ အာရုံတစ်ခုခုနှင့် တွေ့ဆုံတိုင်း ရှောင်လွှဲ၍မရဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာကာ အာရုံ၏ အရသာကို ပိုင်စိုးစွာ ခံစားတတ်သည့် နာမ်တရားစု ဖြစ်ပါသည်။
ထိုတွင် (၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ဖြစ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည်-စတုဝေါကာရဥပပဇ္ဇန္တ ဖြစ်သော တိဟိတ်, အောက်ဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့နှင့် ပဉ္စဝေါကာရ ဥပပဇ္ဇန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, အောက် ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့တည်း။
ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၂-တို့ကိုလည်းကြည့်)၊ = ဝေဒနာက္ခန္ဓနိဒ္ဒေသ -အဘိ-၂-ပါ-၃၊ အဘိ-၂-ဋ္ဌ-၁၂၊ သုတ္တန္တဘာဇနီယ။
ဝေဒနာလက္ခဏပဥှ၊ မိလိန္ဒ-ပါ-၆၁၊ = ဝေဒနိယကမ္မ-၃-မျိုးကိုအရကောက် ပြပုံ၊ (သုခ၊ ဒုက္ခ၊ အဒုက္ခမသုခ)၊ ပဏ်-၃-ပါ-၂၅၁၊ ပဏ်-၃-ဋ္ဌ-၁၈၂။
ဝေဒနာ ၂-မျိုးခွဲပြပုံ၊ (သာမိသဝေဒနာ၊ နိရာမိသဝေဒနာ)၊ သဠာ-သံ-ပါ-၄၂၁၊ သဠာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၁၉၊။
ဝေဒနာဖြစ်ကြောင်း ၈-ပါးဂါထာ၊ ၊ သဠာ-သံ-ပါ-၄၂၈၊ သဠာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၂၃။
ဝေဒနာ၊ ဝေဒနာသမုဒယ၊ ဝေဒနာနိရောဓ၊ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါ-လေးချက်ခွဲပြ ပုံဟောသော ၊ ၊ ၊ ၊ သဠာ-သံ-ပါ-၄၃၀၊ ၄၃၁။
ဝေဒနာ၌ သစ္စာလေးပါးညွှန်ပြပုံ၊ သဠာ-သံ-ပါ-၄၂၀၊ သဠာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၂၀၊ ဝေဒနာ၏ အကြောင်းများကို ဟောထားသော ၊ (ပ-ဒု) မဟာ-သံ-ပါ-၁၀၊ မဟာ-သံ-ဋ္ဌ-၁၆၄။
ဝေဒနာဖြစ်ကြောင်း ချုပ်ကြောင်းများကို ဟောထားသော -သံ။
ဝေဒနာ ၅-ပါးဖြစ်ကြောင်းကိုဟောထားသော -သံ။
ဝေဒနာ၌ဖြစ်သော အနုသယကိုပယ်ရန် ဟောထားသော -သံ၊ ဝေဒနာကို သည်းခံနိုင်ရန် သတိပဋ္ဌာန်ကို ပွါးများရမည်ဟု ဟောထားသော -သံ။
ဝေဒနာသုံးပါးကို အနိစ္စဟု ဟောထားသော -သံ။
ဝေဒနာသုံးပါးချုပ်လျှင် နိဗ္ဗာန်မြင်ရကြောင်း ဟောထားသော -သံ။
ဝေဒနာ၌ နိဒါန-ဝေမတ္တ-ဝိပါက-နိရောဓ-နိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ-၅-ချက်ဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောထားသော ၊ အံ-၆-ပါ-၃၆၀၊ အံ-၆-ဋ္ဌ-၁၃၅။
ဆိုသည်မှာ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိသည့် (၂၈) ပါး စုပေါင်းနေမှုကို ဆိုလိုသည်။
ရူပက္ခန္ဓာကို ပိုမိုနားလည်လွယ်စေရန် ၎င်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံ၊ သဘောသဘာဝနှင့် ရှုမှတ်ပုံ နည်းစနစ်များအလိုက် အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြား တင်ပြအပ်ပါသည် - = မဟာဘုတ်ရုပ်များသည် ရုပ်အားလုံး၏ အခြေခံ တည်ဆောက်ပုံများ ဖြစ်ကြပြီး တစ်ပါးနှင့်တစ်ပါး အပြန်အလှန် အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်ကြသည်။
အာရုံရုပ်များ: အဆင်း ၊ အသံ ၊ အနံ့ ၊ အရသာ တို့ ဖြစ်ကြသည်။
အသက်နှင့် အာဟာရရုပ်များ: များကို စောင့်ရှောက်သော ဇီဝိတိန္ဒြေရုပ် နှင့် ရုပ်တရားတို့ကို ထောက်ပံ့သော အာဟာရရုပ် တို့ ဖြစ်သည်။
နှင့် : ဣတ္ထိ/ပုရိသ ဘာဝရုပ် (၂) ပါးနှင့် စိတ်၏ မှီရာ ရုပ် တို့ ဖြစ်သည်။
ရုပ် (၄) ပါး: ရုပ်၏ ဖြစ်စ (ဥပစယ)၊ အစဉ်ဖြစ်ခြင်း (သန္တတိ)၊ ရင့်ကျက်ခြင်း (ဇရတာ) နှင့် ပြိုပျက်ခြင်း (အနိစ္စတာ) တို့ ဖြစ်သည်။
နိပ္ဖန္န နှင့် အနိပ္ဖန္န: ရုပ်အစစ် (၁၈) ပါးသည် နိပ္ဖန္နရုပ်ဖြစ်ပြီး ရုပ်အတု (၁၀) ပါးမှာ အနိပ္ဖန္နရုပ် ဖြစ်သည်။
အထူးသဖြင့် ဓာတ်ကြီးလေးပါးကို ရှေးဦးစွာ သိမ်းဆည်းပြီးမှ ဥပါဒါရုပ်များကို တစ်လုံးချင်းစီ ဆက်လက်ရှုပွားရမည်ဖြစ်သည်။
ဝိညာဏက္ခန္ဓာ ဟူသည်မှာ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ စသည်ဖြင့် (၁၁) မျိုးသော ပြားခြားမှုရှိသည့် ၏ အရသာကို သိခြင်း၊ အာရုံကို ရယူခြင်း သဘောလက္ခဏာရှိသော စုများကို ဆိုလိုသည်။
အရ မှတစ်ပါးသော နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတွင် ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ဦးစွာ သိရှိနားလည်ပါက ကျန်နာမ်ခန္ဓာသုံးပါး (၊ ၊ ) တို့ကို သိရှိရန် ပိုမိုလွယ်ကူသည်။
အာရုံကို သိတတ်ခြင်း၊ ရယူတတ်ခြင်း အနက်ကြောင့် "ဝိညာဏ်" ဟုလည်းကောင်း၊ အာရုံကို ကြံစည်တတ်ခြင်း အနက်ကြောင့် "စိတ်" ဟုလည်းကောင်း၊ သိခြင်းအနက်ကြောင့် "မနော" ဟုလည်းကောင်း ပရိယာယ်အားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကြခြင်းဖြစ်သည်။
ပရမတ္ထတရား၌ သိတတ်သော "" သို့မဟုတ် "ဝိညာဏ်ကောင်" ဟူ၍ သီးခြားမရှိဘဲ၊ အာရုံကို သိခြင်း အမူအရာ သဘောသက်သက်ကိုသာ ဝိညာဏ်ဟု ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။
လက္ခဏာ (သဘော) - အာရုံကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်း သဘောရှိသည်။
ရသ (ကိစ္စ) - အာရုံကို သိမှု၌ ရှေ့သွားခေါင်းဆောင် ပြုတတ်သည်။
ပစ္စုပဋ္ဌာန် (ဉာဏ်၌ ထင်လာပုံ) - စိတ်အစဉ်မပြတ်ရအောင် နောက်နောက်စိတ်ကို ဆက်စပ်ပေးတတ်သည်။
ပဒဋ္ဌာန် (နီးစွာသောအကြောင်း) - နာမ်နှင့် (ပဉ္စဝေါကာရဘုံတွင်) သို့မဟုတ် နာမ်သက်သက် (အရူပဘုံတွင်) သည် ဝိညာဏ်ဖြစ်ပေါ်ရန် အနီးစပ်ဆုံး အကြောင်းတရားဖြစ်သည်။
စိတ် (၁၂) ပါး - အပြစ်ရှိသော မကောင်းသော စိတ်များ။
ကိရိယာစိတ် (၂၀) ပါး - အကျိုးဝိပါက်ကို မဖြစ်စေဘဲ ပြုကာမတ္တဖြစ်သော စိတ်များ (များ၏ သန္တာန်၌သာ အများဆုံးဖြစ်သည်)။
ကိစ္စ - ဘဝသစ်ကို စတင်ဆက်စပ်ပေးခြင်း။
ဘဝင်ကိစ္စ - ဘဝအစဉ်မပြတ်အောင် ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း။
အာဝဇ္ဇန်းကိစ္စ - အာရုံကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်း။
သဝနကိစ္စ - အသံကို ကြားခြင်း။
ဃာယနကိစ္စ - အနံ့ကို နံခြင်း။
သာယနကိစ္စ - အရသာကို သိခြင်း။
ဖုသနကိစ္စ - အတွေ့အထိကို သိခြင်း။
ကိစ္စ - အာရုံကို လက်ခံခြင်း။
ကိစ္စ - အာရုံကို စုံစမ်းခြင်း။
ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စ - အာရုံကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း။
ဇဝနကိစ္စ - အာရုံ၏ အရသာကို အဟုန်ပြင်းပြင်း ခံစားခြင်း (စောခြင်း)။
ကိစ္စ - ဇောယူသည့် အာရုံကို ဆက်လက်ယူခြင်း။
စုတိကိစ္စ - ဘဝဟောင်းမှ ရွေ့လျောသေဆုံးခြင်း။
သညာ သည် အာရုံကို မှတ်မိရုံသာ သိခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပညာ သည် အာရုံ၏ သဘာဝကို အမှန်အတိုင်း ထိုးထွင်းသိခြင်းဖြစ်သည်။
ဝိညာဏ် မှာမူ အာရုံတစ်ခုခုကို ရအောင်ယူခြင်း သို့မဟုတ် သိခြင်းမျှသာဖြစ်သည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော် = ဝိညာဏက္ခန္ဓ (ပု) [ဝိညာဏ + ခန္ဓ။
ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၏ဖြစ်ရာဘုံဟူသည်—— ကာမ ၁၁-ဘုံ, ကြဉ်သော ရူပ ၁၅-ဘုံ, အရူပ ၄-ဘုံအားဖြင့် ၃၀-သော ဘုံတို့တည်း။
ထိုတွင် (၁) ဝိညာဏက္ခန္ဓာချုပ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ် ဟူသည်— စတုဝေါကာရစဝန္တဖြစ်သော တိဟိတ်ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်, ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ပဉ္စဝေါကာရစဝန္တဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်တို့တည်း။
တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၁၅ ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရူပတဏှာ, သဒ္ဒတဏှာ, ဂန္ဓတဏှာ, ရသတဏှာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗတဏှာ, ဓမ္မတဏှာ ဟူသော ၆-မျိုးတွင် တစ်မျိုး တစ်မျိုးသော တဏှာသည် ဖြစ်ပုံ အခြင်းအရာအားဖြင့် ကာမတဏှာ, ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာဟု ၃-မျိုးစီ ကွဲပြားသည်။
ရူပါရုံစသော အာရုံ ၆-ပါးကို သာယာသည်၏ အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်သော တဏှာသည် မည်၏။
ထိုထိုအာရုံ ၆-ပါးကို ပြတ်စဲ၏ဟူသော အမြင်မှား အယူ မှားနှင့်တကွ သာယာတပ်မက်သော တဏှာသည် မည်၏။
ဘဝကို တောင့်တသည်၏ အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်သော တဏှာ, သဿတဒိဋ္ဌိနှင့် တကွ ဖြစ်သောတဏှာ, ရူပ အရူပဘဝကို တပ်မက်သော တဏှာ, ဈာန်ဟူသော ကို တပ်မက်သော ဈာနနိကန္တိတို့ကိုလည်း ဘဝတဏှာဟု ခေါ်သည်။
ဒီ၊၂၊၄၉-၅၀၊ ကြောင့် ဘဝတဏှာ ဖြစ်သည်။
တဏှာ ၃-မျိုးကို ပယ်သတ်ရန် ကို ပွားများရမည်။