DatarrX/myanmar-Wikipedia huggingface dataset:
ခုနှစ်တွင် ရောဂါပိုးမွှားများ ကူးစက်မှုကိုဆေးဝါးဖြင့် ထိန်းချုပ်ခြင်း ကုသမှုကို ပြည်သူ့ကဏ္ဍသို့ အစပျိုးဝင်ရောက်စေသော်လည်း၊ ၃ ရာခိုင်နှုန်းသော အိပ်(ခ်ျ)အိုင်ဗွီ/အေအိုင်ဒီအက်(စ်) လူနာများသည်သာ ယင်းသို့ ကုသမှုကို လက်ခံရရှိခဲ့သည်။
ခုနှစ်၊ လ ရက်နေ့တွင် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အေအိုင်ဒီအက်(စ်)၊ တီဘီ ခေါ် နှင့် တိုက်ဖျက်မှုရန်ပုံငွေအဖွဲ့မှ မြန်မာနိုင်ငံသို့ပေးခဲ့သည့် ယူအက်(စ်) ဒေါ်လာ ၉၈,၄၀၀,၀၀၀ အထောက်အပံ့ (အိပ်(ခ်ျ)အိုင်ဗွီ/အေအိုင်ဒီအက်(စ်)သို့ ရှေ့ရှုသည့် ယူအက်(စ်) ဒေါ်လာ ၁၉,၂၀၀,၀၀၀) ကို ပယ်ဖျက် ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်။
အမ်အက်(စ်)အက်(ဖ်) မှ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့မြန်မာနိုင်ငံ၌ ကုသမှုပြုနိုင်မည့် အသစ် အမှုကိစ္စ အရေ အတွက်များကို ကန့်သတ်ခဲ့ရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၏အစိုးရသည် ပေါ်ရှိနိုင်ငံများတွင် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုများတွင် ၎င်း၏ ကို ရာခိုင်နှုန်း အနည်းဆုံး အသုံးပြုပါသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၌ လိင်ကိစ္စအရောင်းအဝယ်လုပ်ခြင်း၏ ရာဇဝတ်မှု သဘောသဘာဝသည် ခုနှစ်က ပြည့်တန်ဆာနှိမ်နင်းရေး အက်ဥပဒေမှ ထားမြစ်ကန့်သတ်ထားသကဲ့သို့ အိပ်(ခ်ျ)အိုင်ဗွီ/ အေအိုင်ဒီအက်(စ်)နှင့် ကွန်ဒုံးအသုံးပြုခြင်းကို နားလည်သဘောပေါက်ခြင်းတို့နှင့် ပတ်သက်၍ အကျိုးသက် ရောက်မှုရှိစေခြင်းကိုလည်း မြန်မာနိုင်ငံရှိ လိင်လုပ်သားများ သိရှိစေရန် လုပ်ဆောင် ပေးပါသည်။
တွင် အိမ်ပေါင်း ၁၀၀ ကျော်နှင့် လိင်လုပ်သား ၁၀,၀၀၀ အထိရှိ၍ များသောအားဖြင့် မြန်မာမျိုးနွယ်စုအုပ်စုများမှ ဖြစ်ပြီး ၇၀ မှ ၉၀% အကြားရှိသူများသည် လိင်ဆက်ဆံခြင်းမှတဆင့် ကူးစက်သောရောဂါများ ဖြစ်ပွားထားသော ရာဇဝင်ရှိသူများဖြစ်၍၊ ၂၅% ထက်နည်းသော သူတို့သည် အိပ်(ခ်ျ)အိုင်ဗီအတွက်စမ်းသပ်ခံရပြီးသူများဖြစ်သည်။
သည် ပုံသေပိုင်ပစ္စည်းလေးမျိုးကို သတ်မှတ်ခွဲခြားဖော်ပြထားသည်။
ယင်းအခေါ်အဝေါ်ကို တင်သွင်းမိတ်ဆက်မှုသည် စွမ်းဆောင်ရည်(ဗဟုသုတဟုမကြာခဏ အသုံးပြုခဲ့သည်) ၏ ပြီးပြည့်စုံသည့် အဓိပ္ပာယ်ဖော်ပြချက်များကို ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့ပြီး မျှတမှန်ကန်ကြောင်း ထင်ရှားစေပါ သည်။
အချို့သောနည်းလမ်းအရ `လူသားအရင်းအမြစ်´၏ အတွေးအခေါ်သည် ၏ အယူအဆ ဖြစ်သော လုပ်သားစွမ်းရည် နှင့် ဆင်တူသည်။
သို့ရာတွင် မင်စာ သို့မဟုတ် ဘက်ကာ ရေးသားခဲ့ခြင်း မတိုင်မီအချိန်များစွာ၌ သည် “နှစ်ခုသော သဘောတူညီမှု မရရှိနိုင်မည့် အချည်းနှီးဖြစ်သော အကြောင်းအချက်များ” ကို ညွှန်ပြခဲ့သည်၊ ယင်းသည် လုပ်အားခ သို့မဟုတ် လစာများနှင့် လူသားအရင်းအမြစ်ပေါ်တွင် စိတ်ဝင်စားမှုတို့ကို ညီမျှစေ သည့် သီအိုရီများဖြင့် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။
က တစ်စုံတစ်ဦး၏ အလုပ်လုပ်ရန် တတ်စွမ်းနိုင်မှု၊ လုပ်သားစွမ်းဆောင်ရည် နှင့် လုပ်ငန်းတွင် လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှုများကို ပြင်းထန်စွာခွဲခြား ဖော်ပြထားသည်။
ယင်းကို က (လုပ်သားသီအိုရီ၏ တန်ဖိုးအောက်တွင်) ပိုလျှံသည့်တန်ဖိုးများ ဟု သိမြင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
နိုင်ငံဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေရန်အတွက် လူသားအရင်းအမြစ်များ အဆင့်ဆင့်ပျိုးထောင်မွေးထုတ်ရေးကို စဉ်ဆက်မပြတ် ပြုလုပ်ပေးလျက်ရှိသည်။
အချို့သော လုပ်သားဘောဂဗေဒပညာရှင် များက ချီကာဂိုကျောင်း၏ သီအိုရီသည် အားလုံးသော လုပ်အားခနှင့် လစာတို့၏ ခြားနားချက်များကို လုပ်သားအရင်းအမြစ် အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ကြိုးစား၍ ရှင်းလင်း ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။
နိုင်ငံတကာ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများကြီးကြပ်ရေးအဖွဲ့အစည်း(IOM)က ယနေ့ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးတွင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ သန်း ၃၀၀ ကျော်ခန့် ရှိသည်ဟုပြောဆိုသည်။
သည် ဒုတိယ အများဆုံး လက်ခံခဲ့ပြီး ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ ၄၅.၁ သန်း ကျော်ရှိ ကာ အာရှတိုက်သည် ၂၅.၃ သန်း နီးပါးကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံခဲ့သည်။
ယနေ့ခေတ်အခါ၌ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အလုပ်သမားအများစုမှာ မှ ဖြစ်သည်။
ကမ္ဘာ့က ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် အနှံ့အပြား၌ နိုင်ငံတကာ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ ၁၉၁ သန်း နီးပါးရှိပြီး ၎င်းအရေအတွက်မှာ ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၃ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။
သည် ထိပ်တန်းဆန္ဒရှိသော သွားရောက်လိုသည့် နိုင်ငံဖြစ်သည်။
နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံသို့ လာရောက်နေထိုင်ခြင်း နောက်ကွယ်ရှိ အထွေထွေယူဆချက် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံသို့ လာရောက်နေထိုင်ခြင်း ယူဆချက်တစ်ခုမှာ တွန်းအားပေးချက်များနှင့် ဆွဲဆောင်ချက်များအကြား ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။
အခွင့်ထူးစရိတ် နည်းလေ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုနှုန်း အလားအလာ မြင့်မားလေ ဖြစ်သည်။
နိုင်ငံတစ်ပါးသို့ သွားရောက်နေထိုင်ရန် မိမိနိုင်ငံမှ ထွက်ခွာခြင်းနှင့် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံတွင်း ဝင်ရောက်နေထိုင်ခြင်းသည် အလုပ်ခန့်အပ်ခြင်းစာချုပ်အရ တစ်ခါတစ်ရံ မဖြစ်မနေလုပ်ကိုင်ရခြင်းများဖြစ်သည် - ဘာသာရေးသာသနာပြုအဖွဲ့နှင့် ဝန်ထမ်းများ ၏ထုတ်လုပ်ခြင်း(သို့မဟုတ်)ဝန်ဆောင်မှုပေးခြင်း အဖွဲ့အစည်းများ၊ နိုင်ငံတကာ အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများ နှင့် သံတမန်ရေးရာလုပ်ငန်းများ ၏ ဝန်ထမ်းများနှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အရ ‘နိုင်ငံရပ်ခြား’ တွင်အလုပ်လုပ်ရန်တို့ ဖြစ်သည်။
နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံသို့ လာရောက်နေထိုင်ခြင်း၏ အဟန့်အတားများမှာ ဥပဒေကခွင့်မပြုသည်သာမက လာရောက်နေထိုင်ခြင်း၏ ဖြစ်ရိုးဖြစ်စဉ်နှင့် လူမှုရေးအဟန့်အတားများမှာလည်း အလွန် အရေးပါနိုင်သည်။
လုံခြုံရေးနှင့်သက်ဆိုင်သော ထိုအကြောင်းအရာများသည် ဂျီလန်း-ပို့စတန် ([ Jyllands-Posten Muhammad]) ကာတွန်းများ အငြင်းပွားမှုကို အနောက်ဥရောပတွင် မွတ်စလင်များ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခြင်းမှ ပေါ်ထွက်လာသော စံသဘောထားကွဲလွဲမှု ဥပမာအနေဖြင့် ညွှန်ပြသည့် ၂၀၀၅ခုနှစ် ပြင်သစ်နိုင်ငံ ပြည်တွင်းနိုင်ငံရေး ထကြွလှုပ်ရှားမှု ကို ရည်ညွှန်းကိုးကားသည်။
လွတ်လပ်စွာလှုပ်ရှားခွင့်သည် အများပြည်သူနှင့်ဆိုင်သောအခွင့်အရေးဟု မကြာခဏ အသိအမှတ် ပြုခဲ့သော်လည်း လွတ်လပ်ခွင့်သည် နိုင်ငံတော်၏ နယ်နိမိတ်အတွင်း လှုပ်ရှားမှုများအတွက်သာလျှင် အကျုံးဝင်သည် - ၎င်းကို ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံဥပဒေဖြင့် (သို့မဟုတ်) လူ့အခွင့်အရေးဥပဒေအရ အာမခံနိုင်သည်။
ဒဿနပညာရှင်နှင့် "တံခါးဖွင့်ဝါဒ" အတွက်လှုပ်ရှားသူဖြစ်သည့် က "လူသားများကို ခြားနားစွာ ဆက်ဆံခြင်းသည် ၎င်းတို့သည် နို်င်ငံတော်နယ်နိမိတ်နှင့် ဆန့်ကျင်ဖက်အခြမ်းတွင် မွေးဖွားခဲ့ခြင်းကြောင့် ၎င်းကို ဒဿနိကဗေဒဆိုင်ရာ ခေတ်ရေစီးကြောင်း၊ ဘာသာရေး သို့မဟုတ် လူ့ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ သဘောတရား တို့တွင် မည်သည့်သဘောထားနှင့်မဆို ဘောင်ဝင်ရန် ညှိယူရေးမှာ ခက်ခဲလှသည်။
နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံသို့ လာရောက်နေထိုင်ခြင်းကို ခွင့်ပြုပါက ၎င်းသည် ထုံးစံအတိုင်း ရွေးချယ်ခွင့် ရှိသည်။
လူဖြူ ပေါ်လစီကဲ့သို့ လူမျိုးရေးဆိုင်ရာ ရွေးချယ်ခြင်းသည် တစ်ဖြည်းဖြည်း ကွယ်ပျောက်လာသည်။
နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း လ ရက်နေ့သည် ကမ္ဘာ့ကြက်ခြေနီနေ့ ဖြစ်သည်။
နေ့ အခမ်းအနားများကို မေလ ၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပပြုလုပ်ရခြင်းမှာ ထိုနေ့သည် ၏ မွေးနေ့ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ဟင်နရီဒူးနန့်ကို ခုနှစ်၊ မေလ ၈ ရက်နေ့တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး ကြက်ခြေနီအဖွဲ့ကြီး ဖြစ်ပေါ်လာအောင် စတင်အုတ်မြစ်ချ တည်ထောင်ခဲ့သည့် ပုဂ္ဂိုလ်ထူးဖြစ်သည်။
နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေးသည် ငွေကြေးအရင်းအနှီးများ၊ ကုန်ပစ္စည်းများ နှင့် ဝန်ဆောင်မှု များကို နိုင်ငံတကာနယ်နိမိတ်များ သို့မဟုတ် ပိုင်နက်များအား ဖြတ်သန်း၍ လဲလှယ်ဖလှယ်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။
များစွာသော နိုင်ငံတို့တွင် ၎င်းသည် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်လုပ်မှုတန်ဘိုး ၏ ထူးခြားထင်ရှားသည့် ဝေစု ဟုဖော်ပြပါသည်။
နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေးသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်လုံး တည်ရှိနေစဉ်တွင် (ပိုးလမ်းမကြီး၊ ပယင်းလမ်း ကိုကြည့်ပါ)၊ ၎င်း၏ စီးပွားရေး၊ လူမှုရေးနှင့် အရေးပါမှုများသည် မကြာမီသော ရာစုနှစ်များတွင် မြင့်မားထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။
ယင်းတို့တွင် နယ်စပ် နှောင့်နှေးမှုများကြောင့် အချိန်နှင့်ကုန်ကျ စရိတ်များ၊ ဘာသာစကားများ၊ တရားဥပဒေ စနစ်များ သို့မဟုတ် စသော နိုင်ငံကွာခြားမှုများနှင့် ဆက်စပ်နှီးနွယ်သည့် ကုန်ကျစရိတ်များတို့ ပါဝင် ပါသည်။
ပို့ကုန်နိုင်ငံများစာရင်း နှင့် သွင်းကုန်နိုင်ငံများစာရင်း {- ! အဆင့် !! နိုင်ငံများ !! ပို့ကုန်များ+သွင်းကုန်များ !! သတင်းအချက်အလက်ရက်စွဲ - - ဥရောပသမဂ္ဂ ဒေါ်လာ ၃,၆၂၄,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၇ခန့်မှန်းခြေ - ၁ ဒေါ်လာ ၂,၄၃၉,၇၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၂ ဒေါ်လာ ၂,၂၀၉,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၃ ဒေါ်လာ ၂,၁၁၅,၅၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၄ ဒေါ်လာ ၁,၀၀၆,၉၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၅ ဒေါ်လာ ၉၈၉,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၆ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း ဒေါ်လာ ၈၂၄,၉၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - 7 နယ်သာလန် ဒေါ်လာ ၇၅၆,၅၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၈ ဒေါ်လာ ၇၂၇,၇၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - - ဒေါ်လာ ၆၇၂,၆၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၉ ဒေါ်လာ ၆၆၈,၅၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၁၀ ဘယ်(လ်)ဂျီယံ ဒေါ်လာ ၆၁၁,၁၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၁၁ ဒေါ်လာ၆၀၃ ,၇၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၁၂ ဒေါ်လာ ၅၀၈,၉၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၁၃ ဒေါ်လာ ၄၉၂,၄၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၁၄ မက်ဆီကို ဒေါ်လာ ၄၅၈,၂၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၁၅ ဒေါ်လာ ၄၅၄,၈၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၁၆ ဒေါ်လာ ၃၈၇,၃၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၁၇ ဒေါ်လာ ၃၇၁,၄၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၁၈ ဆွစ်ဇာလန် ဒေါ်လာ ၃၆၇,၃၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၁၉ ဒေါ်လာ ၃၂၂,၄၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ - ၂၀ အာရပ်စော်ဘွားများနိုင်ငံ ဒေါ်လာ ၃၁၅,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀ ၂၀၀၉ခန့်မှန်းခြေ } အရင်းအမြစ် - ပို့ကုန်များ၊ သွင်းကုန်များ၊ ကမ္ဘာ့အကြောင်းအချက်အလက်များစာအုပ် အစဉ်အလာအရ ကုန်သွယ်ရေးသည် နှစ်နိုင်ငံအတွင်း နှစ်ဦးနှစ်ဖက်ပါဝင်သော သဘောတူစာချုပ်များ မှတစ်ဆင့် စည်းကမ်းချက်များ ချမှတ်ခဲ့သည်။
ကတည်းက တစ်ကမ္ဘာလုံးနှင့်ဆိုင်သည့် စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များဖြင့် ကုန်သွယ်မှုအဆောက်အအုံ ကိုတီထွင်ဖန်တီးရန်ဆောင်ရွက်စဉ် အငြင်းပွားစရာဘက်ပေါင်းစုံပါဝင်သော အခွန်စည်းကြပ်ခြင်းနှင့် ကုန်သွယ်မှုအပေါ် အထွေထွေသဘောတူညီချက် (GATT) နှင့် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့အစည်းတို့က လွတ်လပ်သည့်ကုန်သွယ်မှုကို မြှင့်တင်ရန်ကြိုးပမ်းလာခဲ့ကြသည်။
လွတ်လပ်သည့်ကုန်သွယ်မှုကို အများဆုံးစီးပွားရေးအရ တန်ခိုးအာဏာရှိသည့်နိုင်ငံများမှ ထုံးတမ်းစဉ်လာ အရ အများဆုံးခိုင်မာစွာပံ့ပိုးခဲ့ကြသည်။
ယနေ့အခါတွင် ယူနိုက်တက်စတိတ်(စ်)၊ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၊ ဩစတြေးလျနှင့် တို့သည် အကြီးမားဆုံးသော ထောက်ခံသူများ ဖြစ်ကြသည်။
မည်သို့ဆိုစေ၊ အခြားသောနိုင်ငံများ (နှင့် ကဲ့သို့သော) သည်လည်း လွတ်လပ်သည့် ကုန်သွယ်ရေးကို ထပ်မံထောက်ခံသူများ ဖြစ်လာကြသည်မှာ၊ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် စီးပွားရေးအားဖြင့်တန်ခိုးအာဏာကြီးမားသူများ ဖြစ်လာကြ၍ ဖြစ်သည်။
နိုင်ငံတကာ စီးပွားရေး၏ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့အစည်းမှ တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အဆင့်တွင် ဆောင်ရွက်ပြီး ၎င်းသည် များပြားသည့် အခြားသော ဒေသဆိုင်ရာ အစီအစဉ်များဖြစ်၍ တောင်အမေရိကရှိ မာကိုဆာ (MERCOSUR), မြောက် အမေရိက လွတ်လပ်သည့် ကုန်သွယ်ရေး သဘောတူညီချက် (NAFTA) နှင့် ယူနိုက်တက်စတိတ်(စ်)၊ နှင့် မက်ဆီကိုတို့အကြားနှင့် ဥရောပ သမဂ္ဂ နှင့် လွတ်လပ်သည့် ပြည်နယ် ၂၇ခု တို့မှတစ်ဆင့်ဖြစ်သည်။
နိုင်ငံတကာ နယ်နိမိတ်များကို ဖြတ်ကျော်၍ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်နေသည့် ကုမ္ပဏီများသည် တင်းကျပ်သည့် ပြည်တွင်းလုပ်ဆောင်ချက်များတွင်သာမန်ပေါ်လွင်မြင်သာသည်များကဲ့သို့ များစွာသော စွန့်စားမှုများ ရင်ဆိုင်တွေ့ကြုံကြရမည် ဖြစ်သည်။
နေ့စဉ်ကမ္ဘာအား အသိပေးသည့်ပညာ ကမ္ဘာပေါ်၌ နေ့စဉ်ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသော အကြောင်းအရာ အမျိုးမျိုး၏ သတင်းကို လူအများသိရှိစေရန် မှတ်တမ်းတင်၍ ရေးသား ဖြန့်ချိသည့် ပညာသည် စာနယ်ဇင်းအတတ်ပင် ဖြစ်သည်။
သို့သော် ကမ္ဘာတွင် ပုံနှိပ်အတတ်၌ ရှေးဦးဖြစ်သော သည် စာနယ်ဇင်းနယ်ပယ်တွင် သတင်းပြန်တမ်းတစ်ခုကို ချင်မင်းဆက်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့ပေသည်။
အနောက်နိုင်ငံများ၌မူ ခရစ် ၁၆၆၅ ခုနှစ်၌ မှ တစ်ပတ်လျှင် ၂ကြိမ်ထုတ်ဝေသော အောက်စဖို့ဂေဇက် ပေါ်ပေါက်လာ၏။
မြန်မာဘာသာဖြင့် ပထမဆုံးထွက်ပေါ်လာသည့် သတင်းစာကား ၌ ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သည့် 'ဓမ္မသတင်းစာ'ဖြစ်လေသည်။
ထို့အပြင်လျှို့ဝှက်သောအဖွဲ့အစည်း နှင့် အစိုးရကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ၊ နှင့် ဖျော်ဖြေမှုကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုရှုထောင့်မှ လူမှုရေးဆိုင်ရာတို့ကိုပါ လွှမ်းမိုးထားသည့် သတင်းစာပညာတို့ဖြစ် သည်။
ဂိုဟန်ကာလို့(စ်)၏ ၁၆၀၅ ခုနှစ်က စထရာဘတ်(စ်)တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen Historien သည် ပထမဦးဆုံး အဖြစ် ရံဖန်ရံခါ အသိအမှတ်ပြုကြသည်။
များနှင့် မဂ္ဂဇင်းများ ဂျာနယ်များတို့သည် သတင်းစာဆရာများ ရေးသားသောဝိသေသများ (ဝိသေသအသွင်အပြင် ကြည့်ပါ) မကြာခဏပါဝင်သည်။
အချို့သော သတင်းများသည် ပုံသဏ္ဌာန်အပြောင်းအလဲများကို စမ်းသပ်ထုတ်လွှင့် ပြသကြသဖြင့် တီဗွီပြပွဲများအားသတင်းပြပွဲများဟု အခိုင်အမာပြောဆိုမှုများကိုရှေးရိုးဝေဖန်သူများ က ယင်းသို့မစဉ်းစားခဲ့ကြပါ။
အခြားသော လူထုရေဒီယို သတင်းအဖွဲ့အစည်းများကလည်း တူညီသော ရလဒ်များကိုရရှိကြသည်။
ဘေ(လ်)ကိုဗတ်နှင့် တွမ်ရိုစင်တီ(လ်)တို့၏စာအုပ် The Elements of Journalism အရဆိုပါမူ သတင်းစာ ပညာ၏ အဓိကပါဝင်သည့် အချက်(၉)ချက်ရှိသည်။
ယင်းသို့ ဥပဒေကျမ်းအရ ပြုမူဆောင်ရွက်မှုများသည် စစ်မှန်သော တွင် ညီညွတ်စွာ မြှင့်တင်နိုင်မှု အတွက် အခက်အခဲ များရှိနိုင်သည်။
သတင်းစာဆရာများသည် ထိပ်ပိုင်းစီမံခန့်ခွဲသူများ အပေါ်တွင် သမားရိုးကျ ယုံကြည်အားထားတတ်ကြ၍ သတင်းနှင့် သတင်းအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ အခြားဌာနများတို့ဖြင့် “မီးတံတိုင်း” (Firewall) တစ်ခုဖန်တီး ထားရှိခြင်းဖြင့် သတင်းဌာနအပေါ်တွင် မလိုအပ်သည့် လွှမ်းမိုးမှုများ မဖြစ်ပေါ်စေရန် တားဆီးနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်ကြသည်။
ဆရာအားလည်း သတင်းအချက်အလက်ယိုဖိတ်မှု အရင်းအမြစ်များကို ဖော်ထုတ်ရန် အမိန့် အာဏာဖြင့် အတင်းအကျပ် ပြုခြင်းများကို ယူနိုက်တက်စတိတ် ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။
အခြားသော နိုင်ငံများ၊ အထူးသဖြင့် ဇင်ဘာဘွေ နှင့် သည် သတင်းစာဆရာများအား ပြည်တွင်းနှင့် နိုင်ငံရပ်ခြားတို့တွင် ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်း ကျော်ဇောမှုတစ်ခုရှိသည်။
အလားတူ အဝတ်အထည်များကို ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့(ရှ်)၊ သီရိလင်္ကာ၊ မလေးကျွန်းဆွယ်နှင့် ယုဇ်ဒီဖောရာ (Juiz de Fora) တို့တွင် တွေ့နိုင်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင်၊ အမျိုးသားများဝတ်ဆင်သောလုံချည်ကို ပဆိုး (ဗမာလို - ပုဆိုး) ဟုခေါ်ပြီး အမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်သော လုံချည်ကို ထမိန် (မြန်မာလို -ထဘီ) ဟုခေါ်သည်။
ယောက်ျားမိန်းမ ဝတ်ဆင်ပုံဝတ်ဆင်နည်း မတူညီသကဲ့သို့ အဆင်များနှင့် ဖွဲ့စည်းထားပုံများမှာလဲ ယောက်ျားမိန်းမ နှစ်မျိုးအကြား ကွဲပြားခြားနားပါသည်။
ရှေးခေတ်က လုံချည်ကို ပုဆိုးဟု ခေါ်ကြသည်။
နိုင်ငံခြားသင်္ဘောသားများက # စက်အနားပါပုဆိုး (တနံတည်း၊ အနံ ၃-ထောင်ရှိ စက်ယက္ကန်းနဲ့ ယက်သည်။
မှာဆယ်စုနှစ်များစွာတိုင်အောင် အလွန်ကျော်ကြားသည်။
အထက်နှင့်အောက် (အင်္ကျီနှင့်ထဘီ) ဆင်တူ ဝတ်ဆင်ကြသော ပါတိတ်မှာ ခုနှစ်များ တစ်လျှောက်လုံး အမျိုးအစား စုံလင်လှပေသည်။
အသေးအစိတ်ဆုံး အထည်များမှာ အချိတ် (ဗမာလို- အချိတ်) (စာပေအရ ချိတ်)ဟု လူသိများသော၊ များပြားလှသော အရောင်စုံတို့ဖြင့် စပ်ဟပ်ကာ လှပပြီး ရှုပ်ထွေးသော လှိုင်းပုံသဏ္ဌာန်အဆင် သို့မဟုတ် တောလိုက်ခွေးသွားအဆင် များဖြစ်ပြီး ရက်ကန်းသည်များက ရက်လုပ်ကြသည်။
ရှေးယခင်ကာလများတွင် မင်းမျိုးမင်းနွယ်များနှင့် လွှတ်တော် တက်သူများက ပုံမှန်အားဖြင့် ပိုးထည်များကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး၊ တော်ဝင်ပုဆိုးများနှင့် ထဘီများမှာ ၊ ငွေ၊ များ၊ အဖိုးတန် များတို့ဖြင့် လှပဆန်းကျယ်စွာ ပန်းများထိုးထားသည်။
အထူး အခမ်းအနားများတွင် အမျိုးသားများ ဝတ်ဆင်သော ချိတ်မဟုတ်သော ပိုးပုဆိုးများကို (ဗန်ကောက်) ပုဆိုးဟုခေါ်သည်။
လုံချည်သည် ဤအရပ်ဒေသများရှိ ရာသီဥတုနှင့် အထူးပင်လိုက်ဖက်သည်။
အမျိုးသားများ ၎င်းတို့ပုဆိုး၏ ရှေ့ပိုင်း အောက်နားစကို စုစည်းပြီး အပေါ်သို့လိပ်ကာ ခြေနှစ်ချောင်းကြားအတွင်းမှ ကျိုက်ယူပြီး ခါးအနောက်ဘက်သို့ ထိုးသွင်းခြင်းကို ပုဆိုး (ဗမာလို- ပုဆိုးခါးတောင်းကျိုက်) ဟု ခေါ်ကြပြီး ဒိုတီဝတ်သကဲ့သို့ မကြာခဏဆိုသလို ဝတ်ဆင်ကြသည်။
အမျိုးသမီးတစ်ဦး ၎င်းတို့ထဘီကို ရေမစိုစေပဲ နည်းနည်းချင်းစီဆွဲတင်ကာ ထဲသို့ ဖြည်းဖြည်းချင်း ကူးဖြတ်ပြီး ခေါင်းပေါ်တွင်ရစ်ပတ်လျက် ထားရှိပြီး ထိုနည်း၎င်းအတိုင်းပင် ပြောင်းပြန်ပြန်လုပ်ကာ ရေထဲမှပြန်တက်လာသည်ကို မြင်တွေ့နိုင်သည်။
ပေါင်းပုဆိုးဆိုသည်မှာ ပုဆိုးအသစ်များကို ရေချပြီးမှ ရောင်းချသောပုဆိုးဖြစ်သည်။
မွန်ဘာသာစကားသည် နှင့် တွင် နေထိုင်ကြသော တို့အသုံးပြုသည့်အရှေ့တောင်အာရှသုံး ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည်။
မွန်ဘာသာစကားသည် ဘာသာစကားနှင့် ဆင်တူပြီးအရှေ့တောင်အာရှ ဒေသရှိ ဘာသာစကား အများစုကဲ့သို့ အသံအနိမ့်အမြင့် အတက်အကျရှိသော ဘာသာစကားမဟုတ်ပေ။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် မွန်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအများစုသည် မွန်ပြည်နယ်တွင် နေထိုင်ကြပြီး၊ ၊ပဲခူးတိုင်း နှင့် ကရင်ပြည်နယ် တို့တွင်လည်း မွန်စကားကို ပြောဆိုကြသည်။
မွန်စာပေ အရေးအသားသည် ရှိ ဗြဟ္မီအရေးအသား မှဆင်းသက်လာသည်။
မွန်ဘာသာစကားသည် ရှေးပဝေသဏီကပင် ရှိနှင့်ပြီးဖြစ်သော်လည်း မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အ​နော်ရထာ​ခေတ်​နောက်ပိုင်း​ တွင်မှအသုံးပြုမှုများပြာလာသော ဘာသာစကားဖြစ်သည်။
အေဒီ ၁၂ ရာစု တိုင်​နှောင်းပိုင်း ဝှမ်း၏ ဘာသာစကားမတူသူချင်း ဆက်သွယ်ရာတွင် ပြောဆိုကြသည့် အရောအနှောစကား ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း အောက်ပိုင်း တောင်ကြား မွန်မင်းနေပြည်တော်များ အတွင်းအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။
မြန်မာနှင့်မွန်ဆက်သွယ်​ရေးလွယ်ကူ​စေရန်နှင့်လူနည်းစုမွန်လူမျိုးတို့အားအား​ပေးချီး​မြှောက်ရန် မင်းသည် မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော များစွာသော ကမ္ဗည်းကျောက်စာများကိုထားရစ်ခဲ့သည်။
ထိုအချိန်ကာလအတွင်း ပါဠိ၊ ပျူ၊ မွန် နှင့် မြန်မာစာတို့ဖြင့် မျက်နှာလေးဖက်တွင် အတ္ထုပ္ပတ္တိဇာတ်ကြောင်း တစ်ခုတည်းကို ဖော်ပြရေးသားထားသော ရေးထိုးခဲ့သော ကို ထွင်းခဲ့သည်။
ဒေသတွင်းသို့ နှင့် တို့မှ လူများအပါအဝင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားသော နေရာဒေသ များမှလူများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ပြောင်းရွှေ့လာရောက် နေထိုင်ခြင်းသည် မွန်ဘာသာစကားကို အဆင့် လျှော့ကျစေခဲ့သည်။
ကျောက်စာ၏ အရှေးမျက်နှာတွင် မွန်အက္ခရာနဲ့ ပါဠိဘာသာက (၈) ကြောင်းခန့်ရှိပြီး ကျန်တွေက မွန်ဘာသာဖြစ်သည်၊၊ ကျောဘက်မျက်နှာ ပထမဦးဆုံးအပိုင်း၌ နာဂရီအက္ခရာဖြင့် သက္ကတဘာသာက (၈) ကြောင်း၊ နောက်ပြီး အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းအက္ခရာဖြင့် ပါဠိဘာသာက (၂၁) ကြောင်း၊ အောက်ဆုံးက ပျူအက္ခရာနှင့် ပျူဘာသာဖြင့် စာ (၇) ကြောင်းအသီးသီး ရေးထိုးထားသည်၊၊ ကျောက်စာတခုလုံးကို ကြည့်လျှင် အက္ခရာလေးမျိုး ဘာသာစကားလေးခုဖြင့် ရေးထိုးထားသော ကျောက်စာဖြစ်သည်၊၊ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မွန်လူမျိုးတို့နေထိုင်သည့် ဒေသအမျိုးမျိုးမှ လာသော ဒေသသုံး မွန်ဘာသာစကား အဓိက သုံးမျိုးရှိသည်။
ကွဲပြားသော စာလုံးအတော်များများနှင့် မြန်မာစကားတွင်မရှိသောအသံထွက်စနစ်ကိုပြသည့်အသံထွက်ကွဲအောင် စာလုံးပေါ်တွင်ပြသော အမှတ်အသားများကို အသုံးပြုသည်။
ဗျည်းများ {- ! !! နှုတ်ခမ်း !! အပေါ်သွားနှင့်လျှာထိပြီးဆိုရသောအသံ !! အာခေါင်သံ !! လျှာရင်းသံ !! အာခေါင်ရင်းသံ - နှုတ်ခမ်းပိတ် p pʰ ɓ t tʰ ɗ c cʰ k kʰ ʔ - သွားစိသံ s ç 1 h - နှာခေါင်းသံ m n ɲ ŋ - အာလုပ်သံ w l, r j } { - ! အရှေ့ !! အလယ် !! အနောက် - သရတို i ဣ u ဦ - သရအလတ် e ဧ ə အး o အို - သရဆွဲအလတ် ɛ အယ် ɒ ɔ ဩ - သရဆွဲ a အာ } ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မြန်မာ နှင့် ထိုင်း ဘာသာစကားများနှင့် ကွဲပြားစွာ၊ မွန်ဘာသာစကားမှာ အသံအနိမ့်အမြင့် အတက်အကျရှိသော ဘာသာစကားမဟုတ်ပေ။
အနည်းကိန်း နှင့် အများကိန်း မွန်ဘာသာစကား နာမ်များမှာ ကိန်းဂဏန်းများအတွက် သရသံပြောင်းလဲခြင်း မရှိပါ။
စနစ်တကျစီစဉ်ထားသော ဒုစရိုက်မှု သို့မဟုတ် ဒုစရိုက် အဖွဲ့အစည်းများသည် လူမျိုးပေါင်းစုံပါဝင်သော အုပ်စုဖွဲ့ခြင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒုစရိုက်လုပ်ငန်းများ ပြုလုပ်ရန် ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုအလွန်မြင့်မားပြီး တရားမဝင်သော လုပ်ဆောင်ချက်တွင်ပါဝင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။
မာဖီးယား သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဒုစရိုက် အဖွဲ့အစည်းများ အရေအတွက်ကို ဖော်ပြရာတွင် အသုံးပြုသော အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်သည်။
တွင် “မာဖီးယား”ကို ယေဘုယျအားဖြင့် အမေရိကန် မာဖီးယား ဟုညွှန်းဆိုကြသည်။
အခြားသော မာဖီးယားကဲ့သို့ အင်အားကြီးမားသော အဖွဲ့အစည်းများကို ဖော်ပြရမည်ဆိုလျှင် မာဖီးယား၊ တရုတ် ထရိုင်ယက်၊ အယ်လ်ဘေးနီးယန်း မာဖီးယား၊ ဘော့စ်နီးယန်း မာဖီးယား၊ အိုင်းရစ် လူဆိုးဂိုဏ်း၊ ယာကူဇာ၊ နီရာပိုလီတန် ကာမောရား၊ ကာလာဘရိုင်ယန် အင်ဒရန်ဟီတာ၊ အင်ဒီယန်း မာဖီးယား၊ ယူနီဝမ်း ကောစ်၊ ဆာဗီးယန်း မာဖီးယား နှင့် ဘူလ်ဂေးရီးယန်း မာဖီးယား တို့ဖြစ်ကြသည်။
အခြားအဆိုဖြစ်သော ဒုစရိုက်အဖွဲ့အစည်းသည် လူ့အခွင့်အရေး ဥပဒေ တွင်ပါရှိပြီး လူသားမျိုးနွယ်ကို ဆန့်ကျင်သော ဒုစရိုက်မှုတွင် အပြစ်ရှိကြောင်းတွေ့ရှိရသည့် အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် ညွှန်းဆိုသည်။
များစွာသော ပြည်သူ့ကဏ္ဍ အဖွဲ့အစည်း၊ ဂျာမဏီ၏ အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်ကြသော အက်စ်အက်စ် SS နှင့် ဂတ်စတာပို တို့သည် ဒုစရိုက် အဖွဲ့အစည်းများအဖြစ် တရားစီရင်ခံခဲ့ကြရသည်။
ထို့အပြင် ဓလေ့ထုံးစံအရ စနစ်တကျစီစဉ်သော ဒုစရိုက်မှုသည် ဒုစရိုက်မှုများဖြစ်ကြသည့် အယောင်ဆောင်မှု၊ လိမ်လည်မှု၊ ရိုက်စား၊ တရားမဝင်လုပ်ငန်းများတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်သည်ဟု ထည့်သွင်းစဉ်းစားသည်။
စနစ်တကျစီစဉ်ထားသော ဒုစရိုက်မှုသည် အကြမ်းဖက်လုယက်ခြင်း သို့မဟုတ် ခိုးယူခြင်းနှင့် အယောင်ဆောင်မှု လုပ်ဆောင်ချက်များဖြစ်ကြသော ကုန်ကားများ ပြန်ပေးဆွဲခြင်း၊ ကုန်ပစ္စည်းများ ဓားပြတိုက်ခြင်း၊ အယောင်ဆောင် ဒေဝါလီခံမှု (“ပျက်စီးသွားခြင်း” ဟုလည်းဆိုသည်)၊ အယောင်ဆောင် အာမခံ သို့မဟုတ် အယောင်ဆောင် မတည်ငွေ (ပြည်တွင်း အရောင်းအဝယ်)။
စနစ်တကျစီစဉ်သော ဒုစရိုက်အဖွဲ့များသည် အမျိုးမျိုးသော ဥပဒေနှင့်ဆန့်ကျင်သည့် အလွန်မြင့်သော အတိုးနှုန်းဖြင့် ငွေတိုးချစားခြင်း၊ လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း၊ ခြိမ်းခြောက်စာပို့၍ အကျပ်ကိုင်ခြင်း၊ ဗုံးဖောက်ခွဲခြင်းများ၊ လောင်းကစားဒိုင် ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် တရားမဝင် လောင်းကစားခြင်း၊ အယုံသွင်းပြီး တစ်ပတ်ရိုက်ခြင်း၊ မူပိုင်ခွင့် ချိုးဖောက်ခြင်း၊ ဉာဏ်ပညာဖြင့် တီထွင်ဖန်တီးထားသောအရာကို အတုပြုလုပ်ခြင်း၊ ပြန်ပေးဆွဲခြင်း၊ ပြည့်တန်ဆာလုပ်ငန်း၊ မူးယစ်ဆေးဝါး ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ လက်နက်အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ခြင်း၊ ဆီမှောင်ခို၊ လူခန္ဓာကိုယ်တွင်းအင်္ဂါများကို ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ ကြေးစားလူသတ်ခြင်း၊ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်အသားအချက်အလက်များ တရားမဝင်ပြုလုပ်ခြင်း၊ အဆိပ်အတောက်ဖြစ်စေသော စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများကို တရားမဝင် စွန့်ပစ်ခြင်း၊ နြူကလီးယား ပစ္စည်းများကို တရားမဝင်ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ စစ်လက်နက် မှောင်ခို၊ နြူကလီးယားလက်နက် မှောင်ခို၊ နိုင်ငံကူးလက်မှတ် အတုအယောင်၊ တရားမဝင်ရွှေ့ပြောင်းခြင်းကို ကူညီခြင်းနှင့် လုပ်အားခသက်သာသော အလုပ်သမား၊ ၊ အန္တရာယ်ရှိသော တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်များကို ရောင်းဝယ်ခြင်းနှင့် လူကုန်ကူးခြင်း အစရှိသော ဥပဒေနှင့် ဆန့်ကျင်သော ဝန်ဆောင်မှုများနှင့် ကုန်ပစ္စည်းများကို ပေးကြသည်။
ကျန်းမာသန့်ရှင်းရေး သည် ကျန်းမာရေးကိုမြှင့်တင်ပေးရန် လူများထိတွေ့နေသော စွန့်ပစ်ပစ္စည်း များ၏ ဘေးဥပါဒ်အန္တရာယ်များကို ကာကွယ်ခြင်းမှတဆင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်၍ ရောဂါမဖြစ်စေနိုင်သော နည်းလမ်းများဖြစ်သည်။
ဘေးဥပါဒ်အန္တရာယ်များသည် ရောဂါများ၏ ဆိုင်ရာ ၊ဆိုင်ရာ (သို့မဟုတ်) ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာအရာ များ ဖြစ်နိုင်သည်။
ကျန်းမာရေးပြဿနာများ၏ အခြေခံအကြောင်းဖြစ်နိုင်သော စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများမှာ နှင့် တို့၏ မစင်များ၊ စွန့်ပစ်ပစ္စည်းအစိုင်အခဲ များ၊ အိမ်သုံးအညစ်အကြေးရေများ (မိလ္လာအညစ်အကြေး၊ ညစ်ပတ်ပေရေများ၊ မီးဖိုချောင်ရေများ)၊ စက်မှု ဆိုင်ရာစွန့်ပစ်ပစ္စည်းများနှင့် စိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာ စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများတို့ ဖြစ်သည်။
သန့်ရှင်းစင်ကြယ်၍ ရောဂါ မဖြစ်စေချင်သော အကာအကွယ်ပြုခြင်းနည်းလမ်းများကို စွမ်းအင်ဖြေရှင်းနည်းများ အသုံးပြု ခြင်း (ဥပမာ- မိလ္လာသိမ်းစနစ်၊ စွန့်ပစ်ရေများ ထိန်းသိမ်းပြုပြင် ဆောင်ရွက်မှု)၊ ရိုးစင်းသည့်နည်းပညာများမှာ (ဥပမာ- တွင်းအိမ်သာများ၊ မိလ္လာကန်များ) သို့မဟုတ် တစ်ကိုယ်ရေသန့်ရှင်းရေး အလေ့အကျင့်များ၊ (ဥပမာ- ရိုးရှင်း သည့်ဆပ်ပြာဖြင့် လက်ဆေးခြင်းများ) တို့ဖြစ်သည်။
ဆက်နွယ်မှုနှင့် ဆိုင်သော မိလ္လာရေဆိုးနုတ်စနစ် - နှင့် တို့၏ စွန့်ပစ်ပစ္စည်း များကသဘာဝနှင့် အာဟာရဖြစ်စေသော တကြော့ပြန်လည်စေခြင်း အယူအဆနှင့် ချဉ်းကပ်မှု။
ရှေးဦးအစောဆုံး သက်သေပြချက်ဖြစ်စေသော မြို့တော်သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းကို ဟာရက်ပါ၊ မိုဟင်ဂျိုဒါရို တို့တွင် တွေ့မြင်ရမည်ဖြစ်ပြီး၊ မကြာမတင်ကာလက အင်ဒုမြစ်ဝှမ်း ယဉ်ကျေးမှု၏ ရက်ဟီဂါဟီတွင် ရှာဖွေ တွေ့ရှိခဲ့သည်။
ယင်းမြို့တော်စီမံချက်တွင် ၏ ပထမဦးဆုံး မြို့တော်၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်း စီမံ ချက်များ ပါဝင်ခဲ့သည်။
မြို့တော်အတွင်း တစ်ဦးချင်းအိမ်များအတွင်း သို့မဟုတ် စုဝေးထားသည့် အိမ် အုပ်စုများအတွင်း၊ ရေတွင်းများမှ များကို ရရှိခဲ့ကြသည်။
မြို့တော်များနှင့် ရောမရှိအပန်းဖြေအိမ်များ၌ ရေပေးဝေရေးနှင့် ရေဆိုးနုတ်သည့်းစနစ်များအတွက် အခြေခံ အချက်များရှိသည်။
ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများ၏ မြူနီစပယ်ရေဆိုးရေညစ် ဆောင်ရွက်မှုစနစ်သည် ယခုအခါ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့နေပါသည်။
ဂေဟဗေဒဆက်နွယ်မှုနှင့်ဆိုင်သော မိလ္လာရေဆိုးနှုတ်စနစ်ကို တစ်ခါတစ်ရံတွင် သမားရိုးကျဖြစ်သော မိလ္လာရေဆိုးနှုတ်စနစ်အား အခြေခံကျသော အခြားနည်းလမ်းရွေးချယ်မှုအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။
စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများ သီးသန့်ထားခြင်း၏ အရေးကြီးမှုများသည် ရေနှင့် ရေဆိုးထုတ်စနစ် တို့နှင့် ဆက်နွယ်နေသည့် ရောဂါများ ကာကွယ်ရန် ကြိုးပမ်းမှုအပေါ်တွင် မူတည်နေပါသည်။
WHO နှင့် UNICEF တို့ ပူးတွဲစောင့်ကြည့်သည့် အစီအစဉ်မှ ရေနှင့်မိလ္လာကို တိုးတက်သည့် မိလ္လာစနစ် အနေဖြင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များမှာ- ပြည်သူလူထု၏ ရေဆိုးပိုက်များသို့ ဆက်သွယ်ထားခြင်း မိလ္လာကန်စနစ်သို့ ဆက်သွယ်ထားခြင်း ရေလောင်းအိမ်သာများ ရိုးစင်းသော ကျင်းအိမ်သာများ လေဝင်လေထွက်ရှိသော တိုးတက်လာသည့် ကျင်းအိမ်သာများ ထိုအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အရမူ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာလူဦးရေ၏ ၆၂% သည် တိုးတက်လာသည့် မိလ္လာစနစ် ကို အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။
စွန့်ပစ်ပစ္စည်းအစိုင်အခဲများကို အများနှင့်ဆိုင်စွာ အမှိုက်ပုံများတွင် စွန့်ပစ်ကြသည်။
တွင် ကျန်းမာသန့်ရှင်းရေး သည်၊ လုပ်ငန်းခွင် ကျန်းမာရေးနှင့် လုံခြုံရေး (OSH)၏ ဥပဒေကြောင်းအရ လိုအပ်ချက်ဖြစ်သည်။
သုတေသန ပြုမှုက ငြင်းခုံခဲ့သည်မှာ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများတွင် ပိုမိုကောင်းမွန်သည့် ကျန်းမာသန့်ရှင်းရေးနှင့် တစ်ကိုယ်ရေသန့်ရှင်းရေး တိုးတက်ပေါ်ပေါက်စေရန် အမှန်တကယ်အားဖြင့် များစွာသော အဖွဲ့အစည်းများ မှ လှုပ်ရှားမှုများ လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်သင့်သည်ဟု ဆိုသည်။
အစားအသောက်လုပ်ငန်းများအတွင်း ကျန်းမာသန့်ရှင်းရေးသည် အစားအသောက်နှင့် တွေ့ထိ သည့် မျက်နှာပြင်များကို ပြည့်သူ့ကျန်းမာရေးအတွက် ထင်ရှားသော သေးငယ်သောဇီဝရုပ် ၏ အသီးအရွက်များနှင့် ဆိုင်သော ဆဲ(လ်)များကို ဖျက်ဆီးပစ်ရန် အကျိုးရှိစေသည့် စီစဉ်လုပ်ကိုင်မှုအတွက် လုံလောက်သည့် ပြုမှု ဆောင်ရွက်ချက်များဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိစေသည်။
အလားတူပင် တွင်လည်း ကျန်းမာခြင်းနှင့်ညီညွတ်သည့် အစားအသောက်များကို အစားအသောက်သန့်ရှင်းရေး ဥပဒေများ တောင်းဆိုချက်များမှ တဆင့်ရရှိစေသည်။
လိင်လုပ်သားဆိုသည်မှာ လုပ်ငန်းတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်သူကို ခေါ်ဆိုသည်။
အချို့လိင်လုပ်သားများသည် ဖောက်သည်များနှင့် ကာမထိတွေ့မှု အတိုင်းအတာ အမျိုးမျိုးပါဝင်သော လိင်မှုဆိုင်ရာ ပွင့်လင်းသော အပြုအမူများအတွက် အခကြေးငွေရရှိသည် (များ၊ ကြိုတင်ချိန်းဆိုရသော မိန်းကလေးများ၊ ပြည့်တန်ဆာများကိုကြီးကြပ်သူများ)။
အခြားသော လိင်လုပ်သားများသည် လိင်မှုဆိုင်ရာ တိုက်ရိုက်ဖျော်ဖြေမှုများအားဖြင့် အခကြေးငွေ ရရှိကြရာ ကွန်ယက် မှတဆင့်လိင်ဆက်ဆံခြင်းနှင့် တိုက်ရိုက်တင်ဆက်သော လိင်ပြပွဲများတွင် သရုပ်ဆောင်ခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်။
ထိုအချိန်မှစတင်၍ “လိင်လုပ်သား” ဆိုသည့် ဝေါဟာရကို တွင်ကျယ်စွာ အသုံးပြုလာခဲ့ရာ NGO များ နှင့် အလုပ်သမားသမဂ္ဂ အပြင် ကဲ့သို့သောနှင့်ဆိုင်သည့် သို့မဟုတ် အစိုးရများပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်သော အေဂျင်စီများက ထုတ်ဝေသည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခြင်းများတွင်လည်း ထည့်သွင်း အသုံးပြုနေပြီဖြစ်သည်။
ဒေသဆိုင်ရာ ပေါ်မူတည်၍ လိင်လုပ်သားလှုပ်ရှားမှုများကို တရားဥပဒေကိုလိုက်နာခြင်း၊ ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ ခွင့်ပြုခြင်း သို့မဟုတ် တားမြစ်ခြင်းများ ပြုလုပ်နိုင်သည်။
လိင်လုပ်သားများ၏ အခွင့်အရေး လိင်လုပ်သားများ၏အခွင့်အရေးဆိုင်ရာလူသိရှင်ကြားထောက်ခံပြောဆိုသူများကလိင်လုပ်သားများတွင်အခြားအလုပ်လုပ်သောသူများကဲ့သို့ အခြေခံလူ့အခွင့်အရေးနှင့် အလုပ်သမားအခွင့်အရေးများ ရှိသင့်သည်ဟုပြောဆိုကြသည်။
သို့သော် ဆွစ်ဇာလန် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းရှင် တစ်ဦးဖြစ်သည့် သည် ဩစထရို-ဆာဒီနီယန်း စစ်ပွဲအတွင်း ဆော့ဖာရီနို တိုက်ပွဲအား တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။
အစိုးရ ကိုယ်စားလှယ်များ စေလွှတ်ခဲ့သည့် နိုင်ငံများမှာ # ဗဒင် # ဗာဗာရီယ # ပြင်သစ် # ဗြိတိန် # ဟန်နိုဗာ # ဟက်စီ # အီတလီ # နယ်သာလန် # ဩစတြီးယ # ပရူးစီယ # ဆက်ဆိုနီ # ရုရှ # ဆွီဒင်နှင့် # စပိန်နိုင်ငံတို့ ဖြစ်ကြသည်။
ယင်းဆွေးနွေးပွဲ၏ နောက်ဆုံး ဆုံးဖြတ်ချက်များတွင် ရေးသွင်းခဲ့သည့် အဆိုပြုချက်များမှာ # ဒဏ်ရာရ စစ်သည်များအတွက် အမျိုးသား ကူညီကယ်ဆယ်ရေး အဖွဲ့အစည်းများ ထူထောင်ရေး # ဘက်မလိုက်ရေးနှင့် ဒဏ်ရာရ စစ်သည်များအား ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေး # စစ်မြေပြင်တွင် ကူညီကယ်ဆယ်ရာ၌ လုပ်အားပေးများ အသုံးချရေး # နိုင်ငံတကာ စာချုပ်ပါ သဘောထားများကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် ထပ်လောင်း ဆွေးနွေးပွဲများကို ခေါ်ယူရေးနှင့် # စစ်မြေပြင်ရှိ ဆေးဝန်ထမ်းများအား ကာကွယ်ပေးနိုင်ရန် သင်္ကေတ အမှတ်အသားတစ်ခု ဖော်ထုတ် အသုံးပြုရေးတို့ ဖြစ်ကြသည်။
Tweedie, Penny. (2008). [ Junta oppression remembered] . Reuters. ၁၉၆၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂ ရက်နေ့ မှစ၍ ကို ဦးဆောင်သော က တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။
Burma Watcher (1989)Tallentire, Mark (28 September 2007). [ The Burma road to ruin] . ''The Guardian''.Woodsome, Kate. (7 October 2007). [ 'Burmese Way to Socialism' Drives Country into Poverty]. Voice of America. ၁၉၇၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော Newsweek မဂ္ဂဇင်းပါ ဆောင်းပါးတစ်ပုဒ်တွင် ဆိုရှယ်လစ်စနစ်ဆီသို့ လျှောက်လှမ်းသော မြန်မာ့နည်းကို “ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့်မာ့က်စ်ဝါဒီ ယုတ္တိမတန်မှုတို့ပေါင်းစည်းခြင်း” ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။
ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်းသည် ၁၉၈၇ မတ်လ ကျောင်းသားအရေးအခင်းမှ စတင်မြစ်ဖျားခံခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
အရေးအခင်းသည်မှ အာဏာသိမ်းယူမှုအပြီး စက်တင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။