DatarrX/myanmar-Wikipedia huggingface dataset:
သို့သော်လည်း ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် အလီ ခါမေနီက ထရမ့်သတ်မှတ်ထားသော နျူကလီးယား ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်ဆိုင်ရာ စည်းကမ်းချက်များကို လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။
ခါမေနီက ထရမ့်အနေဖြင့် အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို ဖြုတ်ချနိုင်စွမ်းရှိမည်မဟုတ်ကြောင်းနှင့် အမေရိကန်ရေတပ်ကိုလည်း နှစ်မြှုပ်ပစ်နိုင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည့်အပြင် နိုင်ငံအတွင်း ယုံကြည်မှုနှင့် တည်ငြိမ်မှုများ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။
မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်၏ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်က အီရန်သည် ၎င်း၏ ယူရေနီယံသန့်စင်ခွင့်ကို "စွန့်လွှတ်၍မရသော အခွင့်အရေး" အဖြစ် အခိုင်အမာ တောင်းဆိုကာ အမေရိကန်၏ သန့်စင်မှု လုံးဝမပြုလုပ်ရဟူသော အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။
အီရန်ဘက်က ၎င်းတို့တွင်ရှိသော ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ ၄၆၀ ကီလိုဂရမ်သည် နျူကလီးယားဗုံး ၁၁ လုံး ထုတ်လုပ်နိုင်သည်ဟု ကြွားဝါပြောဆိုခဲ့သည့် သတင်းများလည်း ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။
အချို့သော ပညာရှင်များကမူ အမေရိကန် ညှိနှိုင်းရေးမှူးများသည် အီရန်၏ သန့်စင်မှုလုပ်ငန်းကို နှစ်အနည်းငယ်ကြာ ဆိုင်းငံ့ထားမည့် ကမ်းလှမ်းချက်နှင့် အမေရိကန်၏ နျူကလီးယားလောင်စာ ထောက်ပံ့မှုအပေါ် အီရန်က အဘယ်ကြောင့် မယုံကြည်ရသနည်းဟူသော အချက်များကို နားလည်မှုလွဲခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်နိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။
ထိုနေ့မှာပင် အီရန် ရေနံနှင့် စွမ်းအင်ဝန်ကြီးက နျူကလီးယား သဘောတူညီချက် ရရှိပါက အီရန်အနေဖြင့် အမေရိကန်သို့ ရေနံရောင်းချနိုင်ခြေ ရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက စစ်ရေးပဋိပက္ခကို ရှောင်ရှားနိုင်မည့် "သမိုင်းဝင်" သဘောတူညီချက်တစ်ရပ်သည် ဂျီနီဗာဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီတွင် "လက်တစ်ကမ်းအကွာ" သို့ ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
ဒေသတွင်း၌ အမေရိကန်စစ်အင်အား တိုးမြှင့်ချထားမှုများ ရှိနေသော်လည်း အီရန်သည် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်ခြင်းကို ဆန့်ကျင်သည့် ခိုင်မာသော ရပ်တည်ချက်ရှိကြောင်းနှင့် ငြိမ်းချမ်းသော နျူကလီးယားနည်းပညာ အသုံးပြုခွင့်ကို ကာကွယ်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း အာရတ်ချီက လူမှုကွန်ရက်မှတစ်ဆင့် ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။
အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ အယ်လ် ဘူဆိုက်ဒီ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် တတိယအကျော့ သွယ်ဝိုက်သော ဆွေးနွေးပွဲကို ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ၊ ဂျီနီဗာမြို့ရှိ ကုလသမဂ္ဂဆိုင်ရာ အိုမန်သံအမတ်ကြီး၏ နေအိမ်၌ ကျင်းပခဲ့သည်။
အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲကို နံနက်ပိုင်းနှင့် ညနေပိုင်းဟူ၍ ခွဲခြားပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ကြားဖြတ်အချိန်တွင် အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ယူကရိန်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။
ဆွေးနွေးပွဲတွင် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို အဓိကထား ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။
သို့သော်လည်း ဝေါလ်စထရိ ဂျာနယ် (Wall Street Journal) ၏ အစီရင်ခံစာအရ အမေရိကန်၏ တင်းကျပ်သော တောင်းဆိုမှုများကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးသည် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အလွန်ဝေးကွာနေဆဲ ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။
အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်များဖြစ်ကြသော စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာတို့က အီရန်အနေဖြင့် ဖိုဒိုး၊ နာတန့်ဇ်နှင့် အစ္စဖာဟန်ရှိ အဓိက နျူကလီးယားစက်ရုံ သုံးခုလုံးကို ဖျက်ဆီးပစ်ရန်နှင့် ကျန်ရှိနေသော သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ အားလုံးကို အမေရိကန်သို့ လွှဲပြောင်းပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။
အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ အယ်လ်ဘူဆိုက်ဒီက လူမှုကွန်ရက် X ပေါ်တွင် "သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှု" ရရှိခဲ့သည်ဟု ရေးသားခဲ့သည်။
သမ္မတ ထရန့်က ဒေသတွင်း၌ စစ်အင်အားများ တိုးမြှင့်ချထားနေသော်လည်း နှစ်ဖက်စလုံးက နောက်တစ်ပတ်အတွင်း ပြန်လည်တွေ့ဆုံရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည့်အတွက် သံတမန်ရေးရာ လမ်းစများ ပွင့်နေဆဲဖြစ်ကြောင်း ဘလွန်းဘတ်က ဖော်ပြခဲ့သည်။
အခြားသော သတင်းအစီရင်ခံစာများနှင့်မတူဘဲ အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးက အီရန်သည် ၎င်းတို့ထံတွင် သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ လက်ကျန် လုံးဝမထားရှိရန် (Zero stockpiles) နှင့် IAEA ၏ အပြည့်အဝ စစ်ဆေးမှုကို ခံယူရန် အဆိုပြုခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။
အကယ်၍ သန့်စင်ပြီးသား ပစ္စည်းများကို သိုလှောင်ထားခြင်း မရှိပါက နျူကလီးယားဗုံး ဖန်တီးရန် နည်းလမ်းမရှိတော့ကြောင်း အယ်လ်ဘူဆိုက်ဒီက ရှင်းလင်းပြောကြားခဲ့သည်။
တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီတွင် အမေရိကန်က အရှေ့အလယ်ပိုင်း၌ စစ်အင်အားများ ထပ်မံဖြည့်တင်းနေစဉ် အီရန်သည် ၆ ရက်အတွင်း ရေနံစည်ပေါင်း သန်း ၂၀ ကို သင်္ဘောများပေါ်သို့ အလျင်အမြန် တင်ဆောင်ကာ ပြည်ပသို့ တင်ပို့ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။
အီရန် လုံခြုံရေးကော်မရှင်ကလည်း စစ်ပွဲဖြစ်ပွားပါက ဒေသတွင်းရှိ နိုင်ငံအားလုံးကို စစ်ပွဲအတွင်းသို့ ဆွဲသွင်းမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။
အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများ မစတင်မီ တစ်ရက်အလို ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်ရှိ နိုင်ငံခြားသံရုံးအချို့ကို စတင်ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။
အိမ်ဖြူတော်၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းမည့်အစား အမေရိကန်၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဖြင့် အရပ်ဘက်နျူကလီးယားစီမံကိန်း လုပ်ဆောင်ရန် အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့ကြောင်း သိရသည်။
အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက နည်းပညာဆိုင်ရာ အဖွဲ့များနှင့် IAEA မှ ကျွမ်းကျင်သူများသည် ဖေဖော်ဝါရီလ နောက်ဆုံးပတ် တနင်္လာနေ့တွင် ဗီယင်နာ၌ တွေ့ဆုံကြမည်ဟု ပြောကြားခဲ့သော်လည်း တိုက်ခိုက်မှုများ စတင်ခဲ့သဖြင့် အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲမှာ ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။
ယင်းတိုက်ခိုက်မှုများအတွင်း အီရန်၏ အဓိကခေါင်းဆောင် အလီ ခါမေနီ၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး အဇစ် နာဆီယာဇာဒီနှင့် တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) အရာရှိချုပ် မိုဟာမက် ပတ်ပူရ် တို့ သေဆုံးခဲ့သည်။
အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးက ဤတိုက်ခိုက်မှုသည် အလေးအနက်ထား လုပ်ဆောင်နေသော ညှိနှိုင်းမှုများကို ဖျက်ဆီးလိုက်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြစ်တင်ပြောဆိုခဲ့သည်။
မတ်လအတွင်း သမ္မတ ထရမ့်က အီရန်ဘက်က ဆွေးနွေးလိုသဖြင့် ၎င်းက သဘောတူခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးကောင်စီ အတွင်းရေးမှူး အလီ လာရီဂျာနီက ဆွေးနွေးပွဲမှန်သမျှကို ပယ်ချခဲ့သည်။
မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ထရမ့်က "ခြွင်းချက်မရှိ လက်နက်ချခြင်းမှတစ်ပါး အခြားသဘောတူညီချက် မရှိစေရ" ဟု ရာဇသံပေးခဲ့ပြီး မတ်လ ၉ ရက်တွင် စစ်ပွဲမှာ ပြီးဆုံးလုနီးပါး ဖြစ်နေပြီဟု ပြောကြားခဲ့သော်လည်း တိုက်ပွဲများမှာ ဆက်လက်ပြင်းထန်နေခဲ့သည်။
ယင်းနောက် ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ် ဦးဆောင်သော အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့၌ အီရန်အရာရှိများနှင့် ၂၁ နာရီကြာ တိုက်ရိုက်တွေ့ဆုံ ဆွေးနွေးခဲ့သည်။
သို့သော်လည်း အီရန်ဘက်က ၎င်းတို့၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို စွန့်လွှတ်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သလို ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေး ကိစ္စများတွင်လည်း သဘောတူညီချက် မရရှိဘဲ ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားခဲ့သည်။
ယင်းနောက် ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရန့်က အီရန်ဆိပ်ကမ်းအားလုံးကို ရေတပ်ဖြင့် ပိတ်ဆို့ရန် (Naval Blockade) အမိန့်ပေးခဲ့သည်။
ယနေ့ ဧပြီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန် ဗဟိုစစ်ဌာနချုပ် (CENTCOM) က အဆိုပါ ရေတပ်ပိတ်ဆို့မှု လုပ်ငန်းစဉ်များကို စတင်အကောင်အထည်ဖော်နေပြီဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။
အမေရိကန်သည် အီရန်ရှိ "ထိပ်တန်းပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး" နှင့် စကားပြောဆိုနေပြီး အီရန်ဘက်ကသာ သဘောတူညီချက်ရယူရန် စတင်ဆက်သွယ်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ၎င်းက ဆိုသည်။
သို့သော်လည်း IRGC နှင့် ဆက်နွှယ်နေသော ဖားစ်သတင်းဌာန (Fars News) က ထရမ့်နှင့် မည်သည့်ညှိနှိုင်းမှုမျှ မရှိကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့သည်။
အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနကမူ ကြားခံများမှတစ်ဆင့် ပေးပို့လာသော အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်များကို ပြန်လည်သုံးသပ်နေသည်ဟုသာ ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။
ယခင်ဆွေးနွေးပွဲ နှစ်ကြိမ်စလုံးသည် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ပျက်ပြားခဲ့ရသဖြင့် အီရန်ဘက်က အမေရိကန်အပေါ် ယုံကြည်မှု ကင်းမဲ့နေဆဲဖြစ်သည်။
တတ်စ်နင်းသတင်းဌာန (Tasnim News Agency) က အမေရိကန်သည် အီရန်နိုင်ငံရေးအသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း သွေးခွဲရန်အတွက် လျှို့ဝှက်ဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်ရန် အဆိုပြုနေခြင်းဖြစ်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သလို၊ အီရန်အတိုက်အခံသတင်းဌာနတစ်ခုဖြစ်သော Iran International ကလည်း ထရန့်သည် အီရန်အစိုးရအတွင်း အပြန်အလှန် မယုံကြည်မှုများဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိဖြင့် မည်သူနှင့် ဆွေးနွေးနေသည်ကို အမည်တပ်မပြောဘဲ ဝေဝါးစွာ ပြောဆိုနေခြင်းဖြစ်နိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။
မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ထရမ့်က အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့ စစ်ပွဲတွင် "အနိုင်ရရှိသွားပြီ" ဟု ထပ်မံကြေညာခဲ့သော်လည်း နှစ်ဖက်တိုက်ခိုက်မှုများမှာ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပြီး မှာလည်း ပိတ်ဆို့ထားဆဲဖြစ်သည်။
အီရန်၏ ခါတမ် အယ်လ်အန်ဘီယာ (Khatam al-Anbiya) ဗဟိုဌာနချုပ် တပ်မှူး အဗ္ဗဒူရာဟင် မူဆာဗီက အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့သည် စစ်ရှုံးနေသဖြင့် စစ်ပွဲမှ ထွက်ပေါက်ရှာနေခြင်းသာဖြစ်ပြီး အီရန်အနေဖြင့် "အပြည့်အဝ အောင်မြင်မှု" ရသည်အထိ ဆက်လက်တိုက်ပွဲဝင်သွားမည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။
အဆိုပါ ဌာနချုပ်၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အီဗရာဟင် ဇိုလ်ဖာဂါရီကလည်း ညှိနှိုင်းမှုများကို ပယ်ချခဲ့ပြီး ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်ရေးကို အီရန်လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကသာ အာမခံနိုင်သည်ဟူသောအချက်ကို အမေရိကန်က လက်ခံရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်တွင် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို အဆုံးသတ်ရန်၊ ဒုံးကျည်စွမ်းဆောင်ရည်ကို ကန့်သတ်ရန်၊ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန်နှင့် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအပေါ် အီရန်၏ ထောက်ပံ့မှုများကို ကန့်သတ်ရန် စသည့်အချက်များ ပါဝင်ပြီး အပြန်အလှန်အားဖြင့် ပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးမည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။
သို့သော်လည်း အီရန်ဘက်က ဤအဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့ပြီး "အီရန်သည် ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်သတ်မှတ်ချက်များ ပြည့်စုံမှသာ စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်လိမ့်မည်" ဟု ပရက်စ်တီဗီ (Press TV) သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။
အီရန်သည် အချက် ၅ ချက်ပါဝင်သော "တုံ့ပြန်အဆိုပြုချက်" (Counter-proposal) ကို ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။
ယင်းတွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို ရပ်တန့်ရန်၊ နောင်တွင် ရန်စတိုက်ခိုက်မှုများ မပြုလုပ်ရန် လုံခြုံရေးအာမခံချက်ပေးရန်၊ စစ်လျော်ကြေးပေးရန်နှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားအပေါ် အီရန်၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို နိုင်ငံတကာက အသိအမှတ်ပြုရန် စသည့်အချက်များ ပါဝင်သည်။
ထို့အပြင် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ရှိ အမေရိကန်စစ်စခန်းများကို ပိတ်ပစ်ရန်လည်း အီရန်က တောင်းဆိုခဲ့ရာ အမေရိကန်အရာရှိတစ်ဦးက ဤတောင်းဆိုချက်များသည် "ရယ်စရာကောင်းပြီး လက်တွေ့မကျ" ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။
မတ်လ ၂၉ ရက်နှင့် ၃၀ ရက်နေ့များတွင် သမ္မတ ထရန့်က အီရန်သည် အမေရိကန်၏ တောင်းဆိုချက်အများစုကို သဘောတူညီခဲ့ပြီး "ပိုမိုဆင်ခြင်တုံတရားရှိသော အစိုးရသစ်" နှင့် ဆွေးနွေးမှုများတွင် တိုးတက်မှုများ ရှိနေသည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။
သို့သော် တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အကယ်၍ သဘောတူညီချက်မရဘဲ ရေလက်ကြားကို ချက်ချင်းမဖွင့်ပါက အီရန်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ၊ ရေနံတွင်းများနှင့် ရေသန့်စက်ရုံများအားလုံးကို ဖျက်ဆီးပစ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။
အီရန်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘဂါ ဂါလီဘတ်က အမေရိကန်၏ "လက်နက်ချခိုင်းသည့်" စည်းကမ်းချက်များကို အလျှော့ပေးမည်မဟုတ်ကြောင်းနှင့် ဝါရှင်တန်သည် လူသိရှင်ကြား ဆွေးနွေးရန်ပြောဆိုနေသော်လည်း လျှို့ဝှက်စွာဖြင့် မြေပြင်ကျူးကျော်စစ်အတွက် ပြင်ဆင်နေသည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။
အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနကလည်း ပါကစ္စတန်မှတစ်ဆင့် သွယ်ဝိုက်ဆွေးနွေးနေသည်မှာ မှန်ကန်သော်လည်း အမေရိကန်၏ ရပ်တည်ချက်မှာ "လွန်ကဲပြီး အကြောင်းပြချက်မရှိ" ဟု ဆိုခဲ့သည်။
ဝေါလ်စထရိ ဂျာနယ်၏ အဆိုအရ ကာတာနိုင်ငံသည် ဤညှိနှိုင်းမှုများတွင် ဦးဆောင်ပေးရန် ကမ်းလှမ်းချက်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။
အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ဤပြောဆိုချက်မှာ အခြေအမြစ်မရှိဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သလို၊ တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ် (IRGC) ကလည်း ရေလက်ကြားကို ရန်သူများအတွက် ဖွင့်ပေးမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
အီရန်ဘက်က ယာယီထက် အမြဲတမ်းဖြေရှင်းချက်ကိုသာ လိုလားသဖြင့် ယင်းကို ပယ်ချခဲ့ပြီး အချက် ၁၀ ချက်ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်အဆိုပြုချက်ကို တင်ပြခဲ့သည်။
ယင်းတွင် ရေလက်ကြားဖွင့်လှစ်ရေး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများ ရပ်စဲရေး၊ ပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းရေးနှင့် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတို့ ပါဝင်သည်။
ထရန့်က ဤအဆိုပြုချက်မှာ "သိသာထင်ရှားသော်လည်း မလုံလောက်သေး" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သော်လည်း ဧပြီလ ၇ ရက်တွင် အီရန်အနေဖြင့် သဘောတူညီချက်မရပါက "ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခုလုံး ပျက်သုဉ်းသွားလိမ့်မည်" ဟု ပြင်းထန်စွာ ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။
သို့သော် ထိုနေ့မှာပင် အစ္စရေးက ကို အကြီးအကျယ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။
အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးအကြံပေး မဟ်ဒီ မိုဟာမ္မဒီက လက်ဘနွန်ရှိ အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို မတားဆီးနိုင်ပါက အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရှိလာမည်မဟုတ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။
အစ္စရေးကမူ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတွင် လက်ဘနွန် မပါဝင်ဟု ဆိုခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်၏ ဖိအားပေးမှုကြောင့် ဧပြီလ ၉ ရက်တွင် လက်ဘနွန်အစိုးရနှင့် တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးရန် သဘောတူခဲ့သည်။
လက်ရှိတွင် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု (UAE) ၏ အဆိုအရ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားမှာ အီရန်၏ ထိန်းချုပ်ကန့်သတ်မှုအောက်တွင် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။
အချို့သော သတင်းများအရ အီရန်သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ရေလက်ကြားတွင် ထောင်ထားခဲ့သော ရေမိုင်း (Mines) များ၏ တည်နေရာကို ပြန်လည်ရှာဖွေမတွေ့တော့သဖြင့် ရေလက်ကြားကို အပြည့်အဝ မဖွင့်နိုင်ဘဲ ဖြစ်နေကြောင်း သိရသည်။
ထို့ကြောင့် အမေရိကန်ရေတပ်သည် အဆိုပါ ရေမိုင်းများကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် စစ်ဆင်ရေးတစ်ခုကို စတင်လုပ်ဆောင်နေပြီ ဖြစ်သည်။
အီရန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့တွင် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီနှင့် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘဂါ ဂါလီဘတ်တို့ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် အစောပိုင်းကတည်းက ရောက်ရှိနေကြခြင်းဖြစ်သည်။
သို့သော်လည်း ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဂျေဒီဗန့်စ်က ဆွေးနွေးပွဲများမှာ သဘောတူညီချက်တစ်စုံတစ်ရာ မရရှိဘဲ ပြီးဆုံးသွားကြောင်း ပြောကြားကာ ပါကစ္စတန်မှ ထွက်ခွာခဲ့သည်။
အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အက်စမေးလ် ဘာဂါယီက အဓိကကျသော အချက်အလက်အတော်များများတွင် နှစ်ဖက်အကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။
လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဂါလီဘတ်ကလည်း ဆွေးနွေးပွဲအတွင်း အမေရိကန်သည် အီရန်တို့၏ ယုံကြည်မှုကို ရရှိအောင် မလုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့ကြောင်း ဝေဖန်ခဲ့သည်။
အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် သမ္မတ ထရန့်က ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့မှစတင်ကာ အီရန်ဆိပ်ကမ်းအားလုံးကို အမေရိကန်ရေတပ်ဖြင့် ပိတ်ဆို့ရန် (Naval Blockade) အမိန့်ပေးခဲ့ပြီး ၎င်းအနေဖြင့် အီရန်နှင့် ညှိနှိုင်းနေမှုကို ဂရုမစိုက်တော့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
သို့သော်လည်း ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့ သတင်းများအရ အမေရိကန်နှင့် အီရန် ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့များသည် ယခုရက်သတ္တပတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆွေးနွေးပွဲများ ပြန်လည်ပြုလုပ်ရန်အတွက် အစ္စလာမ္မာဘတ်သို့ တစ်ကျော့ပြန်လာနေကြပြီဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။
အစိုးရထောက်ခံသူများက ဤစစ်ပွဲကို "သန့်ရှင်းသောစစ်ပွဲ" (Holy War) ဟု ခေါ်ဆိုကြသလို၊ အတိုက်အခံအချို့ကလည်း ဤစစ်ပွဲကြောင့် အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံတော် ပိုမိုအားနည်းသွားလိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ကာ ထောက်ခံကြသည်။
အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ စစ်ပွဲ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများကြောင့် စစ်ကိုဆန့်ကျင်ပြီး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် တောင်းဆိုသူများလည်း ရှိသည်။
ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအပေါ် တုံ့ပြန်မှုများမှာလည်း ကွဲပြားနေပြီး အချို့က တိုက်ပွဲများ ခေတ္တရပ်တန့်သွား၍ စိတ်သက်သာရာရကြသော်လည်း၊ အချို့ကမူ နိုင်ငံအတွင်း ကြုံတွေ့နေရသော အကျပ်အတည်းများမှာ ပြောင်းလဲမှုမရှိသည့်အတွက် စိတ်ပျက်နေကြသည်။
ပြည်သူအများစုမှာ အင်တာနက်ဖြတ်တောက်ထားမှု၊ အစိုးရ၏ ကွပ်မျက်မှုများနှင့် အစိုးရအပြောင်းအလဲဖြစ်နိုင်ခြေများအပေါ် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးက မည်သို့သက်ရောက်မည်ကို စိုးရိမ်ပူပန်နေကြသည်။
အီရန်လွှတ်တော် အမျိုးသားလုံခြုံရေးကော်မတီ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အီဗရာဟင် ရေဇာအီကမူ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို အီရန်က ထိန်းချုပ်ခွင့်မရပါက အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သက်တမ်းတိုးရန် သဘောတူမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဟောင်း ဂျွန်ကယ်ရီက ထရမ့်၏ ကြိုးပမ်းမှုကို ချီးကျူးခဲ့ပြီး ယခုညှိနှိုင်းမှုများကို "ခိုမေနီ၏ အဆိပ်ခွက်" (Khomeini poisoned chalice) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြောဆိုခဲ့သည်။
အိမ်ဖြူတော် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ကာရိုလိုင်း လီဗစ်က အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်ပါက ကြီးမားသော အကျိုးဆက်ကို ခံစားရမည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။
နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မာကို ရူဘီယိုက ဥရောပနိုင်ငံများအနေဖြင့် အီရန်အပေါ် ပိတ်ဆို့မှုများ ချက်ချင်းပြန်လည်ချမှတ်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့ပြီး အီရန်သည် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ နျူကလီးယားအစီအစဉ်အစား အရပ်ဘက် စွမ်းအင်အစီအစဉ်ကိုသာ လုပ်ဆောင်သင့်ကြောင်း ဆိုသည်။
ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ပိ ဟက်ဂ်ဆက်နှင့် အမျိုးသားလုံခြုံရေးအကြံပေး မိုက်ဝေါ့စ်တို့အကြား အီရန်ကို တိုက်ခိုက်သင့်၊ မတိုက်ခိုက်သင့် သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း၊ သမ္မတ ထရမ့်ကမူ ၎င်းအနေဖြင့် အီရန်ကို တိုက်ခိုက်ရန် အလျင်စလိုမရှိကြောင်းနှင့် အီရန်အတွက် ငြိမ်းချမ်းစွာ ရှင်သန်ရန် အခွင့်အရေးရှိသေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
သို့သော်လည်း ဆွေးနွေးမှုများ ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က အီရန်သည် အမေရိကန်အဖွဲ့ကို ဖိအားပေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး ယူရေနီယံသန့်စင်ခွင့်ကိုသာ ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုနေသည့်အတွက် သဘောတူညီချက် မရရှိခြင်းဖြစ်ကြောင်း အပြစ်တင်ခဲ့သည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာအာဏာ ဆိုသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ ပြည်သူများနှင့် ကုန်းမြေ၊ ရေပြင်၊ လေထု ဟူသော နယ်မြေအစိတ်အပိုင်းအားလုံးအပေါ် အခြားမည်သည့် ပြင်ပအင်အားစု၏ လွှမ်းမိုးမှုမျှမပါဘဲ လွတ်လပ်စွာ စီမံခန့်ခွဲပိုင်ခွင့်ရှိသော အမြင့်ဆုံးနှင့် အကြွင်းမဲ့သော အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိသော အာဏာကို ဆိုလိုသည်။
အချုပ်အခြာအာဏာသည် နိုင်ငံတော်၏ အဓိကအသက်သွေးကြောဖြစ်ပြီး ပြည်တွင်းရေးရာများကို လွတ်လပ်စွာ စီမံခန့်ခွဲနိုင်ခြင်းနှင့် ပြည်ပနိုင်ငံများ၏ စွက်ဖက်မှုကင်းစွာ တန်းတူရည်တူ ရပ်တည်နိုင်ခြင်းတို့ကို ဖော်ဆောင်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ (၄) အရ "နိုင်ငံတော်၏ အချုပ်အခြာအာဏာသည် ပြည်သူများထံမှ ဆင်းသက်ပြီး တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် တည်ရှိသည်" ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း လက်တွေ့ကျင့်သုံးမှုတွင် အရပ်ဘက်နှင့် စစ်ဘက်အကြား အာဏာခွဲဝေမှုစနစ်ဖြင့် ပုံဖော်ထားသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဤမဏ္ဍိုင်သုံးရပ်စလုံးတွင် တပ်မတော်၏ ပါဝင်ပတ်သက်မှုအခန်းကဏ္ဍမှာ ဥပဒေကြောင်းအရရော လက်တွေ့အရပါ နက်ရှိုင်းစွာ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။
အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ အလွန်နက်နဲပြီး ရှုပ်ထွေးသော ပုံစံဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားတွင် ဥပဒေကြောင်းအရ အကြီးအကဲနှင့် လက်တွေ့အာဏာကိုင်စွဲသူဟူ၍ နှစ်ပိုင်း ကွဲပြားနေသည်။
သမ္မတသည် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ကို ဦးဆောင်ကာ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးနှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒများကို ချမှတ်သည်။
သမ္မတသည် ကို ခန့်အပ်ပိုင်ခွင့်ရှိသော်လည်း ပုဒ်မ (၂၃၂) အရ ၊ နှင့် (၃) ခုအတွက် ဝန်ကြီးများကို မိမိစိတ်ကြိုက် ရွေးချယ်ခန့်အပ်ပိုင်ခွင့်မရှိပေ။
ယင်းအစား က အမည်စာရင်းတင်သွင်းသော တပ်မတော်သား အရာရှိကြီးများကိုသာ သမ္မတက ငြင်းပယ်ခွင့်မရှိဘဲ အတည်ပြုကြေညာပေးရုံသာ ဆောင်ရွက်ရသဖြင့် အဆိုပါဝန်ကြီးဌာနများသည် သမ္မတ၏ ထိန်းချုပ်မှုပြင်ပတွင် ရှိနေသည်။
သမ္မတသည် အထက်ပါဝန်ကြီးများကို တာဝန်မှ ရပ်စဲပိုင်ခွင့် (ပုဒ်မ ၂၃၅) ရှိသော်လည်း စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ဝန်ကြီး (၃) ဦးကို တာဝန်မှ ရပ်စဲလိုပါက ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်နှင့် "ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ရမည်" ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။
ပုဒ်မ (၂၀)၊ ပုဒ်မခွဲ (ခ) အရ ၎င်းသည် လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့အားလုံး၏ အကြီးအကဲဖြစ်ရုံသာမက နိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေးနှင့် တရားစီရင်ရေး ကဏ္ဍများတွင်လည်း အဆုံးအဖြတ်ပေးနိုင်သည့် အာဏာများကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။
ကာကွယ်ရေး၊ ပြည်ထဲရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာနများအတွက် ဝန်ကြီးများကို ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ကသာ တိုက်ရိုက်အမည်စာရင်း တင်သွင်းပြီးခန့်အပ်ခြင်းကြောင့် ထိုဝန်ကြီးများသည် သမ္မတထက် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်အပေါ်တွင်သာ ပိုမိုတာဝန်ခံရလေ့ရှိသည်။
နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ မြေပြင်အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားတွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ခန့်အပ်ထားသော ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာနအောက်ရှိ သည် ကျေးရွာ၊ မြို့နယ်၊ ခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကြီးတစ်ခုလုံးကို အုပ်ချုပ်သဖြင့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သည် သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် မြေပြင်အုပ်ချုပ်ရေးကို စီမံခန့်ခွဲနိုင်သည်။
ထို့ကြောင့် အရပ်ဘက်အစိုးရသည် မူဝါဒများ ချမှတ်သော်လည်း လက်တွေ့မြေပြင်တွင် အကောင်အထည်ဖော်သည့် ယန္တရားမှာ တပ်မတော်က ထိန်းချုပ်ထားသော ဝန်ကြီး၏ လက်အောက်၌သာ တည်ရှိနေသည်။
သို့ရာတွင် ဥပဒေပြုရေးမဏ္ဍိုင်အတွင်း၌လည်း တပ်မတော်၏ ပါဝင်ပတ်သက်မှုမှာ အဆုံးအဖြတ်ပေးနိုင်သည့် အနေအထားတွင် ရှိနေသည်။
ပုဒ်မ (၄၃၆) အရ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ၏ အရေးကြီးသော အစိတ်အပိုင်းများကို ပြင်ဆင်လိုပါက လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် အားလုံး၏ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်းကျော် က ထောက်ခံမဲ ပေးရမည်ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။
လွှတ်တော်အတွင်း တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ် ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း အမြဲတမ်း ရှိနေခြင်းကြောင့် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၏ သဘောတူညီချက်မပါဘဲ မည်သည့် အခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ချက်မျှ မအောင်မြင်နိုင်ပေ။
တရားစီရင်ရေးအာဏာသည် ဥပဒေကို အနက်ဖွင့်ဆိုခြင်းနှင့် နိုင်ငံတော်အတွင်း တရားမျှတမှုကို ဖော်ဆောင်ခြင်းဖြစ်သည်။
ပုဒ်မ (၁၁) (က) အရ တရားစီရင်ရေးအာဏာကို တတ်နိုင်သမျှ လွတ်လပ်စွာ ကျင့်သုံးစေရမည်ဟု ဆိုသော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် တရားစီရင်ရေးစနစ်မှာ အရပ်ဘက်နှင့် စစ်ဘက်ဟူ၍ သီးခြားစီ တည်ရှိနေသည်။
သည် နိုင်ငံတော်၏ အမြင့်ဆုံး တရားရုံးဖြစ်ပြီး အရပ်ဘက်အမှုအခင်းအားလုံးကို စီရင်ပိုင်ခွင့်ရှိသည်။
သို့ရာတွင် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များနှင့် ပတ်သက်လျှင်မူ တရားစီရင်ရေးအာဏာသည် အရပ်ဘက်စီရင်ရေး၏ ထိန်းချုပ်မှု ပြင်ပ၌ ရှိနေသည်။
ဆိုလိုသည်မှာ တပ်မတော်အတွင်း ဖြစ်ပွားသော ပြစ်မှုများ သို့မဟုတ် စစ်ဘက်နှင့် သက်ဆိုင်သော စီရင်ချက်များကို နိုင်ငံတော်၏ မည်သည့် အရပ်ဘက်တရားရုံး၊ နှင့် တို့ကမျှ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း ပြုလုပ်ပိုင်ခွင့် မရှိပေ။
မြန်မာနိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာအာဏာသည် နိုင်ငံတော်၏ ပိုင်နက်နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ ကုန်းမြေ၊ ရေပြင်နှင့် လေထုဟူသော နယ်ပယ် (၃) ရပ်လုံးအပေါ်တွင် အကြွင်းမဲ့ သက်ရောက်သည်။
နိုင်ငံတကာဥပဒေများနှင့် ပင်လယ်ပြင်ဥပဒေဆိုင်ရာ ကုလသမဂ္ဂ သဘောတူညီချက် (UNCLOS) တို့အရ နိုင်ငံတော်သည် မိမိ၏ နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ မြေပေါ်မြေအောက် သယံဇာတအားလုံးနှင့် လူသားများအပေါ် ဥပဒေအရ အမြင့်ဆုံး စီရင်ပိုင်ခွင့်ရှိသည်။
နိုင်ငံတော်သည် ဤနယ်မြေအတွင်းရှိ လူသားအားလုံးနှင့် လုပ်ငန်းဆောင်တာအားလုံးအပေါ် ဥပဒေအရ အမြင့်ဆုံးစီရင်ပိုင်ခွင့်ရှိရုံသာမက နယ်မြေတည်တံ့ခိုင်မြဲရေးအတွက် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် လုံခြုံရေးယန္တရားများကို အခြေခံဥပဒေအရ တရားဝင် ကျင့်သုံးပိုင်ခွင့်ရှိသည်။
ထို့အပြင် ရေမိုင် ၂၀၀ အထိ ကျယ်ဝန်းသော သီးသန့်စီးပွားရေးဇုန် (EEZ) အတွင်း၌ အခြားနိုင်ငံများ၏ သင်္ဘောများ ဖြတ်သန်းခွင့်ရှိသော်လည်း ရေနံ၊ သဘာဝဓါတ်ငွေ့နှင့် ငါးသယံဇာတ တူးဖော်ထုတ်လုပ်ပိုင်ခွင့်ကဲ့သို့သော စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အချုပ်အခြာအာဏာကိုမူ မြန်မာနိုင်ငံကသာ တစ်ဦးတည်း ပိုင်ဆိုင်ကျင့်သုံးခွင့်ရှိသည်။
နိုင်ငံတော်သည် မိမိ၏ လေပိုင်နက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသော မည်သည့် နိုင်ငံခြားသားပိုင် လေယာဉ်၊ ဒရုန်း သို့မဟုတ် ပျံသန်းရေးယာဉ်မဆို ခွင့်ပြုချက် (Overflight Permit) တောင်းခံစေခြင်းဖြင့် ထိန်းချုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိသည်။
အုပ်စုသီအိုရီ (group theory) သည် သင်္ချာဆိုင်ရာ နယ်ပယ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများ (groups) ၏ ပုံစံအမျိုးမျိုးကို လေ့လာသည်။
အုပ်စုသီအိုရီ (history of group theory) သည် လမ်းကြောင်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြိုင်တူတိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အဓိက သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ် သုံးခုမှာ အက္ခရာသင်္ချာ ညီမျှခြင်းများ သီအိုရီ (theory of algebraic equations)၊ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ (geometry) တို့ဖြစ်ကြသည်။
ဂျိုးဆက် လူဝီ လာဂရန့်ဂျ် (Joseph Louis Lagrange)၊ ပေါ်လို ရူဖီနီ (Paolo Ruffini)၊ နီးလ် ဟင်နရစ် အာဘဲလ် (Niels Henrik Abel) နှင့် အေဗာရစ်စ် ဂယ်လွိုင် (Évariste Galois) တို့သည် အုပ်စုသီအိုရီ နယ်ပယ်အစောပိုင်းရှိ သုတေသီများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။
အုပ်စုများ (groups) နှင့် ပတ်သက်သော အစောဆုံး သုတေသနသည် ၁၈ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် လာဂရန့်ဂျ်၏ လေ့လာမှုများမှ စတင်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။
သို့ရာတွင် ဤလေ့လာမှုများသည် အနည်းငယ် သီးခြားဖြစ်နေခဲ့ပြီး ၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော အော်ဂက်စတင် လူဝီ ကော်ချီ (Augustin Louis Cauchy) နှင့် ဂယ်လွိုင် တို့၏ စာတမ်းများကိုသာ အုပ်စုသီအိုရီ၏ အစအဖြစ် ပိုမိုရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။
ဒီဂရီ n > m ရှိသော ပေးထားသည့် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းများ (roots) အနက်မှ m ခုပါဝင်မည့် ဒီဂရီ m ရှိ ညီမျှခြင်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ခြင်း ပြဿနာတွင် အစောပိုင်း အရင်းအမြစ်တစ်ခုကို တွေ့ရှိရသည်။
ရိုးရှင်းသော အခြေအနေများ (simple cases) အတွက် ဤပြဿနာသည် ယိုဟန်း ဗန် ဝါဗရန် ဟတ်ဒ် (Johann van Waveren Hudde) (1659) အထိ အရင်းခံသည်။
Hudde, Johannes (1659) "Epistola prima, de reductione æquationum" (First letter: on the reduction of equations). In: Descartes, René; Beaune, Florimond de; Schooten, Frans van; Hudde, Johannes; Heuraet, Hendrik van. [ ''Renati Des-Cartes Geometria'']. 2nd ed. vol. 1. (in Latin) Amsterdam, Netherlands: Louis and Daniel Elzevir. pp. 406–506. နီကိုးလတ်စ် ဆောင်းဒါဆန် (Nicholas Saunderson) (1740) က စတုတ္ထထပ်ကိန်းဖော်ပြချက် (biquadratic expression) တစ်ခု၏ နှစ်ထပ်ကိန်း အစိတ်အပိုင်းများ (quadratic factors) ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် ဆဌမထပ် ညီမျှခြင်း (sextic equation) တစ်ခုဆီသို့ မလွဲမသွေရောက်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့ပြီး သောမတ်စ် လီ ဆူးရ် (Thomas Le Seur) (1703–1770) (1748) ; pp. 13 ff, see especially pp. 22–23.Articles about Thomas Le Seur are available in fr:Thomas Leseur and de:Thomas Le Seur. နှင့် အက်ဒဝပ် ဝါရင်း (Edward Waring) (1762 မှ 1782 အထိ) တို့က ဤအယူအဆကို ဆက်လက်ချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။
ဝါရင်းသည် အချိုးညီ ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (fundamental theorem of symmetric polynomials) ကို သက်သေပြခဲ့ပြီး စတုတ္ထထပ် ညီမျှခြင်း (quartic equation) တစ်ခု၏ ကိန်းရင်းများနှင့် ၎င်းကိုဖြေရှင်းပေးသော တတိယထပ်ကိန်း (resolvent cubic) တို့ကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက်ကို အထူးတလည် စဉ်းစားလေ့လာခဲ့သည်။
See: လာဂရန့်ဂျ် (Lagrange) ၏ ရည်မှန်းချက်ပန်းတိုင် (1770 - 1771) မှာ တတိယနှင့် စတုတ္ထထပ် ညီမျှခြင်းများသည် အဖြေများအတွက် ပုံသေနည်းများကို အဘယ်ကြောင့် လက်ခံရရှိနိုင်ကြောင်းကို နားလည်ရန်ဖြစ်ပြီး အဓိကကျသော အရာဝတ္ထုမှာ ကိန်းရင်းများ၏ ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations of roots) စုစည်းထားသော အုပ်စုပင်ဖြစ်သည်။
အစားထိုးခြင်း သီအိုရီ (theory of substitutions) ကို ဤအပေါ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
See: လာဂရန့်ဂျ် ဖြေရှင်းကိန်းများ (Lagrange resolvents) အားလုံး၏ ကိန်းရင်းများသည် သက်ဆိုင်ရာ ညီမျှခြင်းများ၏ ကိန်းရင်းများကို အသုံးပြုထားသော ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင်များ (rational functions) ဖြစ်ကြောင်း လာဂရန့်ဂျ် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။
အလက်ဇန္ဒား-သီအိုဖိုင်း ဗန်ဒါမွန်း (Alexandre-Théophile Vandermonde) (1770) ၏ ခေတ်ပြိုင်လုပ်ဆောင်ချက်သည် အချိုးညီ ဖန်ရှင်များ သီအိုရီ (theory of symmetric functions) နှင့် ဆိုက်ကလိုတိုးမစ် ပိုလီနိုမီရယ်များ (cyclotomic polynomials) ကို ဖြေရှင်းခြင်းတို့ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။
အက္ခရာသင်္ချာ၏ ခေတ်သစ်ခေတ်ဆန်း တစ်ခုသည် ဗန်ဒါမွန်း၏ ပထမဆုံးစာတမ်းနှင့်အတူ စတင်ခဲ့သည်ဟု လီယိုပို ကရိုနက်ကာ (Leopold Kronecker) က ပြောကြားခဲ့ကြောင်း ကိုးကားကြသည်။
အချို့က ကော်ချီ (Cauchy) ကလည်း အချိုးညီ ဖန်ရှင်များနှင့် ကိန်းရှင်များ (variables) ၏ ပါမြူတေးရှင်းများကို လေ့လာခဲ့ခြင်းအတွက် လာဂရန့်ဂျ် နှင့် ဗန်ဒါမွန်း နှစ်ဦးစလုံးကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည် ဟုဆိုကြသည်။
အချို့သော အရင်းအမြစ်များကလည်း အဆုံးတွင် အုပ်စုသီအိုရီကို လေ့လာရန် လမ်းစဖွင့်ပေးခဲ့သော ဤထူးခြားသည့် အယူအဆနှင့် ပတ်သက်၍ ဗန်ဒါမွန်းသည် လာဂရန့်ဂျ်ထက် ဦးစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်ဟု ကော်ချီက မှတ်ချက်ပြုခဲ့ကြောင်း ဆိုကြသည်။
ပေါ်လို ရူဖီနီ (Paolo Ruffini) (1799) သည် ပဉ္စမထပ် (quintic) နှင့် ထို့ထက်ပိုမိုမြင့်မားသော ညီမျှခြင်းများကို ဖြေရှင်းရန် မဖြစ်နိုင်ကြောင်း သက်သေပြရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။
ရူဖီနီသည် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ သီအိုရီ (theory of permutation groups) အတွင်းရှိ အုပ်စုတစ်ခု၏ အစုဝင်တစ်ခု၏ အစဉ် (order of an element of a group)၊ ကွန်ဂျူဂိတ်ဖြစ်မှု (conjugacy) နှင့် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုများ၏ အစုဝင်များကို စက်ဝိုင်းပုံ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (cycle decomposition) ကဲ့သို့သော အယူအဆများကို ပထမဆုံး စူးစမ်းလေ့လာခဲ့သူ ဖြစ်သည်။
ရူဖီနီသည် ကူးပြောင်းနိုင်ခြင်းမရှိသော (intransitive) နှင့် ကူးပြောင်းနိုင်သော (transitive) အုပ်စုများ၊ မူလမဟုတ်သော (imprimitive) နှင့် မူလ (primitive) အုပ်စုများ ဟု ယနေ့တွင်ခေါ်ဆိုကြသည့် အရာများကို ခွဲခြားပြသခဲ့ပြီး 1801 တွင် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ အုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းများ စုစည်းမှု (l'assieme delle permutazioni) ဟူသော အမည်ဖြင့် အသုံးပြုခဲ့သည်။
ပီယက်ထရို အဘားတီး (Pietro Abbati) မှ သူ့ထံသို့ပေးပို့သော စာတစ်စောင်ကိုလည်း ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး ထိုစာထဲတွင် အုပ်စုအယူအဆမှာ ထင်ရှားသည်။
သို့သော်လည်း သူသည် အုပ်စုတစ်ခု သို့မဟုတ် ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စုတစ်ခု၏ သဘောတရားကိုပင် ပုံစံတကျ (formalise) မပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ပေ။