DatarrX/myanmar-Wikipedia huggingface dataset:
စာမေးပွဲမေးပုံကို ရာဇဝင်တော်ကြီးတွင် ဤသို့မှတ်သားရသည်။
ထိုနှစ် ၁၂၃၆ခုနှစ် နယုန်လဆန်း ၈ရက်ကစ၍ ဝါဆိုလဆန်း ၈ရက်တိုင် ၏အနီး သုဓမ္မာဇရပ်တော်နှင့် စန္ဒာမုနိဘုရားပြင်ယံရှိ ဇရပ်တော်များတွင် ဝဲ၊ ယာခွဲ၍ တံဆိပ်တော်ရ ဆရာတော်၊ သံဃာတော်တို့ကြပ်မတ်လျက် ပထမကျော်တစ်၊ ပထမကြီးတစ်ကျိပ်ကိုး၊ ပထမလတ်၊ ပထမငယ်စသော အတန်းအဆင့်ရှိသည့် ပထမစာတော်ပြန် ပဉ္စင်းလောင်းတော်၊ ရှင်လောင်းတော်ဦးရေတစ်ထောင်တို့ တစ်လတိုင်တိုင် ပထမစာတော်ပြန်ဆိုမြဲ ပြန်ဆိုကြရသည်။
မန္တလေးရတနာပုံခေတ် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် ကြီးလက်ထက်တွင် စာတော်ပြန်ပွဲများကို ကြီးကျယ်ခမ်းနားစွာ ကျင်ပခဲ့သည်။
ပါတော်မူပြီးနောက် အင်္ဂလိပ်ခေတ်တွင် စာပြန်ပွဲတော်များ ပျောက်ကွယ်ခဲ့ရသည်။
ထို့နောက် ဖြစ်သောအခါ ပျောက်ကွယ်ခဲ့ရပြန်သည်။
ယခုလ၏ အထိမ်းအမှတ် ပန်းမှာ (-decussatum) ဖြစ်သည်။
ဝါဆိုသည် ၏စတုတ္ထလ ဖြစ်သည်။
ဝါထပ်သောနှစ်တွင် ပထမဝါဆိုနှင့် ဒုတိယဝါဆို ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။
ယခုလ၏ အထိမ်းအမှတ် ပန်းမှာ (Pomea coccinea) ဖြစ်သည်။
ဝါဆိုဟူသောစကားတွင် ဝါသည် ပါဠိဘာသာ နေခြင်းဟော ဝါသပုဒ် ဖြစ်သည်ဆိုသည်။
ယင်းသို့ မြန်မာမင်းတို့ ပဉ္စင်းတော်ခံပွဲကျင်းပသည်ကို ရည်၍ ဦးအောင်ကြီးက အင်းဝမြို့ဘွဲ့ ဆယ်နှစ်ရာသီလူးတား ဝါဆိုလဘွဲ့ တွင်· ''သာစွလေ၊ မှိုင်းဝေညိုမျှ၊ ကောင်းကင်ဝဝယ်၊ လနှင့်အာသဠ်၊ ပြည့်ဝရန်လျက်၊ ယဉ်ထန်ရေရှူး၊ မိုးလေဦးနှင့်၊ ကြိုင်မြူးဧမြက်၊ ပုန်းညက် သရဖီ၊ ပွင့်ချင်းညီ၍၊ ရာသီလှည့်ပတ်၊ ကရကဋ်ဟူ၊ နတ်လည်းစက်လို၊ လဝါဆိုကား မြင့်မိုမာဃ၊ ဒေဝိန္ဒသို့၊ မင်မျာ့သခင်၊ဆင်စီရင်၍၊ ထမ်းစင် ယာဉ်သာ၊ ရွှေချက်ကာလျက်၊ ရတနာပေါင်းဖျင်၊ စီရင်ခင်းကျင်း၊ သိကြား မင်းသို့၊ တင့်ခြင်းဆောင်ရွက်၊ စံစေလျက်တည့်၊ ဘဝဂ်ထိန့်ကျော်၊ ပဉ္စင်း တော်ကို၊ ရွှေလှော်မွမ်းရုံ၊ ရွှေစည်းခုံဝယ်၊ သုံဘုံဝဋ်မှ၊ လွတ်စေရသား ဂေါတမမုနိ၊ သီရိကြိမ်ကြိမ်၊ မြတ်သည့်သိမ်သို့၊ ငြိမ်ဆိမ်လည်းဝင်၊ သိက္ခာ တင်သည်၊ ပဉ္စင်းတော်မြတ်ရဟန်းတည့်လေး'' ဟူ၍ ဘွဲ့ဆိုခဲ့၏။
ဝါခေါင်သည် ၏ ပဉ္စမမြောက် လ ဖြစ်သည်။
ရှေ့လသည် ဖြစ်ပြီး၊ နောက်လသည် ဖြစ်သည်။
ရာသီပန်းမှာ ရာသီခွင်မှာ ဖြစ်သည်။
ကျောက်စာတို့၌ ဝါခေါင်လအရေးအသားကိုတွေ့ရန် ခဲယဉ်း သည်။
နံကာ (ဝါခေါင်) လမှာ - အတွင်းတွင် ကျရောက်သည်။
အထိမ်းအမှတ်ပန်းက (Crinumamoenum) ဖြစ်သည်။
ကျောက်စာများတွင် ဝါခေါင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နံကာလဟူ၍လည်းကောင်း အရေးအသားနှစ်မျိုးလုံးကို တွေ့ရ၏။
နံကာလအကြောင်းကို ဝေါဟာရလိနတ္ထ ဒီပနီကျမ်း၌- ''ထိုနံကာလ သဘောအဓိပ္ပာယ်ကို ကြံသော် အဘိဓာန်ကျမ်းတွင် သာဝဏော၊ နံကာလ၊ နိက္ခမနီယော၊ နံကာလဟူ၍ ပရိယာယ် နှစ်ပုဒ်ပြသည်။
နိက္ခမနီယ သဒ္ဒါ ရွေ့လျော၍ မြန်မာဘာသာ နံကာလဝေါဟာရဖြစ်သည် ယူရန်ရှိ၏'' ဟူ၍ ဖော်ပြထားလေသည်။
ဝါခေါင်လတွင် ရှေးမြန်မာမင်းများ ရှိစဉ်အခါက ရာသီပွဲတော် အဖြစ် စာရေးတံပွဲသဘင်ကို ဆင်ယင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။
တော်သလင်း (တဝ်သလင်း) သည် ၏ ခြောက်လမြောက် ဖြစ်ပြီး ဩဂုတ်နှင့် စက်တင်ဘာလအတွင်း ကျရောက်သည်။
တော် ဆိုသည်မှာ မြင့်မြတ်သည်၊ အထွတ်အထိပ် ဖြစ်သည်၊ အထက်ကောင်းကင် ဖြစ်သည်ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ သလင်း ဆိုသည်မှာ သာလင်းမှ လာ၍ သာယာထွန်းလင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ရှိသည်ဟူ၍လည်းကောင်း ကြံဆကြသည်။
သို့ရာတွင် စာဆို ဦးအောင်ကြီး ၏လူးတားတွင် တိုင်လေးစင်၏ထိပ်ဖျားမှ ပိုက်ခင်းထားသော ရေပြင်ပေါ်သို့ခုန်ဆင်းသည့်ပျော်ပွဲသဘင်ကို အခိုင်အမာ ဖော်ပြထားသောကြောင့် ပန်းလုသဘင်၊ သစ်ဆင်းရင် သောပွဲတော်ကို အစွဲပြု၍ သစ်ဆင်းလဟု ခေါ်ကြောင်း အဆိုကို အများကလက်ခံကြသည်။
အထိမ်းအမှတ် ပန်းအနေဖြင့် (Chukrosia tabulais) ကိုသတ်မှတ်သည်။
ထို့ကြောင့် ရှေးစာဆိုတို့က "" ဟု ဆိုရိုးပြုခဲ့ကြသည်။
တော်သလင်းလတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ နေ့ကောင်းနေ့မြတ် ဖြစ်သော တော်သလင်းလပြည့်နေ့တွင် ဂရုဓမ္မအခါတော်နေ့ ကျင်းပကြပြီး ကျောင်းကန်ဘုရားများတွင် ငါးပါးသီလ ဥပုသ်သီတင်း စောင့်ထိန်းကြခြင်းဖြစ်သည်။
ကုရုတိုင်း ဣန္ဒပတ္တန နဂိုရ်ပြည့်ရှင် ကောရဗျဘုရင်၌ ရှိနေ၍ မိုးရွာသည်ဟု ကလိင်္ဂတိုင်း ဒန္တုပူရပြည့်ရှင် ကလိင်္ဂမင်းက ကောရဗျဘုရင်မင်းထံ ဆင်ဖြူတော်ကို အလှူခံလေသည်။
ကောရဗျဘုရင်က သူနှင့် ကုရုတိုင်းသုပြည်သားများ ကျင့်သုံးသော # သူ့အသက်ကို သတ်ဖြတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ # သူတစ်ပါးဥစ္စာခိုးယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ # သူတစ်ပါး သားမယားတို့ကို ကာမဂုဏ် ကျူးလွန်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ # မဟုတ်မမှန် ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ # အရက်သေစာ သောက်စားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း တို့ဖြစ်သော ဂရုဓမ္မ ငါးပါးသီလကို ရွှေပေလွှာ၌ ရေးပေးလိုက်သည်။
သီတင်းကျွတ် သည် ၏ ခုနစ်လမြောက် သန်တူ (သီတင်းကျွတ်)မှာ စက်တင်ဘာလ- အောက်တိုဘာလတွင် ကျရောက်ပါသည်။
ယခု သီတင်းကျွတ် ဟူသည့်အခေါ်အဝေါ်မှာ “များ ဝါဆိုကြခြင်းမှ ပြီးဆုံးပြီ” ဟူသောအဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်လာကြခြင်းဖြစ်သည်။
အထိမ်းအမှတ် ပန်းမှာ (Nymphaea lotus) ဖြစ်သည်။
သီတင်းကျွတ်လသည် မြန်မာလများတွင် သတ္တမလဖြစ်၏။
လှေသင်းအတွင်းဝန်ရေး ဝေါဟာရလီနတ္ထဒီပနီကျမ်း၌ ''သီတင်းကျွတ်လခေါ်ဆိုသည်မှာ ဝါဆိုလပြည့်နေ့မှ စ၍ ဝါတွင်းသုံးလ၊ ရက်ပေါင်း၉ဝ၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် တစ်ရက်နေ့ သီတင်းကျွတ်သောကြောင့် သီတင်းကျွတ်လဟူ၍ သာသနာကျမ်းအလိုခေါ်ဆိုကြောင်းသိသာသည်'' ဟုပါရှိ လေ သည်။
မြန်မာမင်းများလက်ထက် ခေတ်အခါကမူ သီတင်းကျွတ်လတွင် မင်းသားမင်းမြေးမှူးတော်မတ်တော်တို့၏ အဆင်တန်ဆာများကို အသစ်လဲလှယ်ပေးတော်မူခြင်း၊ လက်ဆောင်တော်များကို ကြည့်ရှုတိုင်းထွာစေခြင်း၊ ဆီမီးမြင်းမိုရ်ထွန်းခြင်း၊ ဘုရား စေတီများတွင်ဆီမီးပူဇော်ခြင်း၊ ဝါကျွတ်အကန်တော့ ခံခြင်းတို့ကိုပြုသည်။
ထိုကြောင့်ဖိုးသူတော်ဦးမင်း၏ ဆယ့်နှစ်ရာသီ ဘွဲ့သဖြန်၌ ·· ''ကြာငါးမည်ကြိုင်သင်းလို့၊ လျှံဝင်းတဲ့ပြောင်ထိန်။
သက္ကစ္စဂါရဝါနှင့်စဉ်အလာပူဇော်ပွဲကို၊ခဲ့ကြပေတောင်း'' ဟုစပ်ဆိုထား ခြင်းဖြစ်လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၃) သီတင်းကျွတ်မှာ သီတင်းကျွတ်လ၏ ထင်ရှားသောပွဲတော်ပင်ဖြစ်သည်။
တန်ဆောင်မှုန်း ခေါ် တန်ဆောင်မုန်းသည် ၏ ရှစ်လမြောက်လသည် အောက်တိုဘာလ၊ နိုဝင်ဘာလ အတွင်း ကျရောက်သည်။
တန်ဆောင်မုန်းလအတွက် အထိမ်းအမှတ်ပန်းမှာ (Dysolobium grande) ဖြစ်သည်။
ကထိန်ခင်းခြင်းကြောင့် ရဟန်းတော်များ ရအပ်သည့်အကျိုးတရားများမှာ - #ဒါယကာတစ်ဦးဦးက မအပ်သော အသုံးအနှုန်းဖြင့် ဆွမ်းစားပင့်သော်လည်း အနီးရှိရဟန်းများကို မပန်ကြားဘဲ ရွာတွင်းသို့ သွားနိုင်ခြင်း။
ထိုအကျိုးတရားများကား- #သွားလေရာရာ အရပ်တို့၌ အနှောင့်အယှက်မရှိ၊ ဘေးကင်းစွာ သွားရခြင်း။
ပ္လသိုဝ် (ပြာသို)သည် ၏ ဒသမမြောက်လ ဖြစ်ပြီး ဒီဇင်ဘာ၊ ဇန်နဝါရီ အတွင်း ကျရောက်သည်။
ယခုလတွင် နှင့် များကို စုဆောင်းကြသည်ဟု ခန့်မှန်းနိုင်သည်။
အထိမ်းအမှတ် ပန်းအနေဖြင့် (Clematis smilacifolia) ကို သတ်မှတ်သည်။
ရှေးမြန်မာတို့ နတ်ကိုးခြင်းမှာ အား လက်ခံရရှိခြင်း မရှိခဲ့စဉ်ကတည်းက ဖြစ်သောကြောင့် 'တဝ်' ဝေါဟာရသည် 'မြတ်သည်' ဟုအဓိပ္ပာယ် ရပြီး ယခုလအတွင်း ကောက်ပဲသီးနှံ ရိတ်သိမ်းသည့်အခါ သီးနှံ အများအပြား ရစေရန် နတ်ကိုးလေ့ရှိကြသလို ယခုလအတွင်း တောင်သူများ ကောက်ကြီးစပါး ရိတ်သိမ်းကြသည်။
အထိမ်းအမှတ် ပန်းမှာ (Bulbaphyllum-auricomum) ဖြစ်သည်။
ရတနာသုံးပါးကို ဖြင့် ''တြိရတ်န'' (Triratna) ဟူ၍ သုံးနှုန်းပြီး ပါဠိဘာသာဖြင့် ''တိရတန'' (Ti-ratana) ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်သည်။
Burmese Orthography, Myanmar Language Commission, 1993. ပါဠိဘာသာစကားဖြင့် ''ရတန'' ဟူ၍ သုံးနှုန်းသည်။
ဖော်ပြပါ ရတနာသုံးပါးကို သုံးပါးဟူ၍လည်း အမည်တစ်မျိုးဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကြ၏။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁) လောကီလောကုတ္တရာ ရတနာနှစ်မျိုးတို့ကို ရတနာခေါ်ဆိုခြင်း အကြောင်းမှာ− # အရိုအသေပြုအပ်ခြင်း၊ # အဖိုးများစွာ ထိုက်တန်ခြင်း၊ # အတုမရှိခြင်း၊ # မြင်ရခဲခြင်း၊ # မြင့်မြတ်သောသူတို့ အသုံးအဆောင်ဖြစ်ခြင်း တို့ဖြစ်ကြသည်။
ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ :Buddham saranam gacchāmi ::ဗုဒ္ဓဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏။
ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ :Dhammam saranam gacchāmi ::ဓမ္မတရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏။
သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ :Sangham saranam gacchāmi ::သံဃာတော်များကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏။
ရတနာသုံးပါးကို ပုံစံအားဖြင့် သုံးခုထပ်မံ ခွဲခြားသောအခါ ''အပြင်''၊ ''အတွင်း''၊ ''လျှို့ဝှက်'' ပုံစံဟူ၍ ဖြစ်သည်။
အတွင်းပုံစံမှာ အမြစ်သုံးသွယ် ဖြစ်၍ လျှို့ဝှက်ပုံစံမှာ ''တြိကာယ'' (trikaya or three bodies) ဖြစ်သည်။
ဂျိန်းဘာသာ၌ ရှိသောရတနာသုံးပါးကို ရတ်နထြယ (ratnatraya) ဟူ၍ ခေါ်ဆိုသည်။
ပြိဿ (; ; သင်္ကေတ: , :&nbsp;) သည် ဒုတိယရာသီဖြစ်သည်။
မေထုန် (; , "အမွှာ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော လက်တင်စကားလုံး) သည် ၏ တတိယမြောက် နက္ခတ်ဗေဒဆိုင်ရာ လက္ခဏာဖြစ်သည်။
Jeremy B. Tatum, " ", ''Journal of the Royal Society of Canada'', 104 (2010), 103--104. Gemini ကို ဂရိဒဏ္ဍာရီတွင် ဒိုင်ယိုစကူရီ (Dioscuri) ဟု လူသိများသော အမွှာညီနောင် ကက်စတာ (Castor) နှင့် ပေါလပ်စ် (Pollux) တို့ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည်။
ဘေဘီလုံနက္ခတ္တဗေဒတွင် ပေါလပ်စ်နှင့် ကက်စတာ ကြယ်များကို ကြီးမြတ်သောအမွှာများဟု သိကြသည်။
နှင့် ကိုလည်း ရည်ညွှန်းခြင်းဖြစ်နိုင်သည်။
သည် ၎င်း၏ လူနှစ်ဦးစီး အာကာသယာဉ်ငယ်ကို အာကာသယာဉ်မှူးနှစ်ဦး တင်ဆောင်နိုင်သောကြောင့် ရာသီခွင်လက္ခဏာကို အစွဲပြု၍ Project Gemini ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။
File: Gemini (medieval Georgian astrological treatise).jpg၁၂ ရာစု နက္ခတ်ဗေဒဆိုင်ရာ ကျမ်းတစ်စောင်၏ အလယ်ခေတ် ဂျော်ဂျီယန်လက်ရေးမူမှ File:Illustration-zodiac-gemini.jpg၁၃ ရာစု ဂျာမနီနိုင်ငံမှ ယဇ်ပလ္လင်ခင်းစတစ်ခုမှ အဆင်တန်ဆာ။
ပုံနှစ်ခုကို ခွေးခေါင်းများဖြင့် ပုံဖော်ထားသည်။
ကရက (; ; , "" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော လက်တင်စကားလုံး) သည် မှ ဆင်းသက်လာသော ၏ စတုတ္ထမြောက် နက္ခတ်ဗေဒဆိုင်ရာ လက္ခဏာဖြစ်သည်။
Jeremy B. Tatum, " ", ''Journal of the Royal Society of Canada'', 104 (2010), 103--104. နက္ခတ်ဗေဒတွင် ကရကဋ်သည် ကရကဋ်၊ (Pisces) နှင့် (Scorpio) တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ရေတြိဂံ၏ cardinal sign ဖြစ်သည်။
ကရကဋ်ရာသီခွင်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်လက္ခဏာမှာ (Capricorn) ဖြစ်သည်။
ကရကဋ်သည် ရာသီခွင်၏ စတုတ္ထမြောက်လက္ခဏာဖြစ်ပြီး သည် ၏ တွင် ဤရာသီခွင်သို့ ဝင်ရောက်သည်။
ရေသည် ကရကဋ်ရာသီခွင်နှင့် ဆက်စပ်သော ဓာတ်ဖြစ်ပြီး၊ နှင့် တို့နှင့်အတူ ရေတြိဂံကို ဖွဲ့စည်းသည်။
ရေတြိဂံသည် ရာသီခွင်ရှိ တြိဂံများအနက် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ကျန်သုံးခုမှာ မီး၊ မြေနှင့် လေတို့ ဖြစ်ကြသည်။
ကရကဋ်ရာသီခွင်သည် ၏ အိမ်ဖြစ်ပြီး ၏ အထွတ်အထိပ်နေရာဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။
နက္ခတ်ဗေဒတွင် ကရကဋ်ရာသီခွင်နှင့် ဆက်စပ်သော နတ်ဘုရားမများမှာ ကရကဋ်ကိုအုပ်စိုးသောဂြိုဟ်ဖြစ်သည့် လကို ကိုယ်စားပြုသော နတ်ဘုရားမများဖြစ်ကြသည့် လူနာ (Luna) နှင့် ဒိုင်ယာနာ (Diana) တို့ဖြစ်သည်။
ရှေးခေတ်အီဂျစ်တွင် ကရကဋ်လက္ခဏာကို မစင်ပိုးတုံးလုံးအဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့ပြီး တွင်မူ လိပ်ဖြင့် ကိုယ်စားပြုခဲ့သည်။
ဖြစ်ရပ်တစ်ခုစီတွင် လက္ခဏာကို ကိုယ်စားပြုသော တိရစ္ဆာန်သည် နေကို ကောင်းကင်ယံ၌ "တွန်းပို့" နေသည်ဟု ရှုမြင်ခံခဲ့ရပြီး ကို အစပျိုးပေးသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။
လက်တင်ဘာသာတွင် သည် '' အတွက် ယေဘုယျစကားလုံးဖြစ်သည်။
အရ ကရကဋ်ရာသီခွင်၏ အမှတ်သင်္ကေတ—မကြာခဏ ကဏန်းဖြစ်သော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ ပုစွန်ထုပ်—သည် ဟာကြူလီ၏ ခြေဖဝါးအောက်တွင် ကြေမွသွားခဲ့ပြီး ၎င်း၏အကြွင်းအကျန်များကို နတ်ဘုရားမက ကောင်းကင်ယံ၌ ထားရှိရာမှ ကရကဋ်ကြယ်စုတန်း ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည့် ကာကီနို့စ် (Karkinos) (ဂရိဘာသာဖြင့် "ကရကဋ်") ကို အခြေခံထားသည်။
သိဟ် (; ; , "" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော လက်တင်စကားလုံး) သည် ၏ ပဉ္စမမြောက် လက္ခဏာဖြစ်သည်။
လီယိုရာသီခွင်ကို မီးဓာတ်နှင့် ဆက်စပ်ထားပြီး နှင့် ရာသီခွင်တို့နှင့်အတူ ပါဝင်ကာ ၎င်း၏ modality မှာ fixed (တည်မြဲသော) ဖြစ်သည်။
ခြင်္သေ့သည် တွင် အလွန်အရေးကြီးပြီး ထင်ရှားသော အမှတ်သင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းသည် ရေကြီးသည့်အချိန်တွင် ပေါ်ထွန်းသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
မိန် (Pisces; , ''pis'eez''; , "Ikhthues"; သင်္ကေတ: ) သည် ရာသီဖြစ်သည်။
ဗြိစ္ဆာ (Scorpio; , ''Skorpios''; ; သင်္ကတ: )သည် အဌမရာသီဖြစ်သည်။
အင်္ဂလိပ် ကုန်တင်သင်္ဘော ကပ္ပတိန် နှင့် တို့သည် အတွင်း၌ ရှိနေစဉ် သင်္ဘော ပေါ်၌ လူသတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့ကြသည်။
မြန့်မာရေပိုင်နက်အတွင်းတွင် ဖြစ်သည့်အတွက် ရန်ကုန်မြို့ဝန် က ဖမ်းဆီးဒဏ်ရိုက်သည်ကို အင်္ဂလိပ်တို့က မကျေမနပ်ဖြစ်ကာ ဒုတိယအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်ကို စတင်ခဲ့သည်။
အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ် က ရေတပ်ဗိုလ်မှူးချုပ်အား စစ်သင်္ဘောသုံးစင်းဖြင့် သို့ စေလွှတ်၍ လျော်ကြေးငွေများပြန်ပေးရန်နှင့် ရန်ကုန်မြို့ဝန် အား ရာထူးမှဖယ်ရှားပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။
သည် ရန်ကုန်မြို့ဝန် ကို နေပြည်တော်သို့ ပြန်ခေါ်၍ ဝန် ကို သို့ ပြောင်းရွှေ့ခန့်ထားလိုက်သည်။
ရေတပ်ဗိုလ်မှူးချုပ် စေလွှတ်လိုက်သော အရာရှိတို့သည် ရန်ကုန်မြို့ဝန် ၏ အိမ်ဝင်းအတွင်း မြင်းစီး၍ဝင်သဖြင့် အမှုထမ်းတို့ကတားဆီးရာတွင် တင်းမာမှုဖြစ်ခဲ့သည်။
ထိုအရာရှိတို့ကို က ရေဝန်စစ်ကဲနှင့်သာ တွေ့ဆုံစေသဖြင့် မကျေမနပ်ဖြစ်ကာ ကို တိုင်ကြားခဲ့သည်။
သည် ၁၈၅၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် မြန်မာဘုရင်ပိုင် ရေနန်းယာဉ်သာ သင်္ဘောကို အတွင်းမှ အဓမ္မယူဆောင်သွားသည်။
ထို့နောက် က ၊ ၊ တို့ကို ပိတ်ဆို့ခဲ့သည်။
ရေတပ်ဗိုလ်မှူးချုပ်က ရေနန်းယာဉ်သာ သင်္ဘောကို ပြန်လည်ရယူလိုပါက စစ်ပြင်ဆင်စရိတ်နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏နစ်နာကြေးအတွက် မြန်မာတို့က ငွေဒင်္ဂါးတစ်သန်းပေးရန်နှင့် ရန်ကုန်မြို့ဝန်ဦးအုပ်အားရာထူးမှယ်ရှားပေးရန်စသည့် အချက်များကို လိုက်လျောရမည်ဟု တောင်းဆိုသည်။
သည် စစ်ကြောင်း လေးကြောင်းဖြန့်ကာ အင်္ဂလိပ်တို့ကို တန်ပြန်တိုက်ခဲ့သည်။
ဇီဝဓာတုဗေဒ သည် တို့၏ ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များ ကိုလေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။
ထိုဘာသာရပ်သည် (အသားဓာတ်)၊ (ကစီဓာတ်)၊ (အဆီဓာတ်)၊ ၊ နှင့် ဇီဝမော်လီကျူးများအစရှိသော ဆဲလ်၏အစိတ်အပိုင်းများ၏ တည်ဆောက်ပုံ၊ အလုပ်လုပ်ပုံတို့နှင့် ပတ်သက်သောပညာရပ်ဖြစ်သည်။
မျိုးဗီဇ သင်္ကေတ နှစ်ပင်လိမ် ကြိုးတချောင်းပုံရှိသည့် (ဒီအောက်ဆီရိုင်ဘိုနျူကလစ် အက်ဆစ်) သည် အတွေ့များသည့် နျူကလစ်အက်ဆစ် တမျိုးဖြစ်သည်။
ပရိုတိန်းများသည် များ၏ ပေါ်လီမာများဖြစ်သည်။
အပင်၏ အသွင်နှင့်အလုပ်၊ ဒေါက်တာကိုကိုလေး၊ ဦးစောလွင်၊ တက္ကသိုလ်များ စာအုပ်ပြုစုထုတ်ဝေရေးကော်မတီ၊ စာစဉ်(၈၆)၊ နိဒါန်း၊ ၁၉၇၂-ခု၊ ဇွန်လ ဗိုင်ဩလိုဂျီသည် သက်ရှိအရာ သို့မဟုတ် သဇီဝတို့နှင့် ပတ်သက်သော အကြောင်းအကျိုးတို့ကို လေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။
ပရိုတိုပလက်ဇမ်ခေါ် မူလဩဇာ === သဇီဝနှင့် နိဇီဝတို့ကို ခွဲခြား၍သိရှိစေသော ဝိသေသ လက္ခဏာကား သဇီဝ၌ မူမှန်အဖွဲ့အစည်းရှိခြင်းဖြစ်သည်။
သစ်ပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ အချို့အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း၌ရှိ သော သည် ငယ်မူပြန်နိုင်စွမ်းရှိသည်။
မျိုးပွားခြင်း === သဇီဝတို့၌ မျိုးပွားနိုင်သော သတ္တိရှိသည်။
ရွေ့လျားခြင်း === သဇီဝတို့တွင် အသက်ရှင်နေသောအဖြစ်ကို ပြသော လက္ခဏာကား ရွေ့ရှားနိုင်သော သတ္တိဖြစ်သည်ဟု ယူဆနိုင် သည်၊ ကျွန်ုပ်တို့ တွေ့မြင်နေကြရသော သစ်ပင်တို့မှာ မြေ၌ စွဲမြဲနေကြသည့် အရာများဖြစ်ကြသောကြောင့် တိရစ္ဆာန်များမှာ ကဲ့သို့ ရွေ့ရှားနိုင်သော သတ္တိကို ထင်ထင်ရှားရှားအမြဲတမ်း မတွေ့ရချေ။
ဇီဝရုပ်အဖြစ်အပျက် === သဇီဝမှန်သမျှတွင် (မက်တာဗော်လစ်ဇင်) ပြုပြင်နိုင်စွမ်းရှိသည်။
ကြီးထွားခြင်း === ဇီဝဗေဒတွင် သုံးစွဲသော ကြီးထွားခြင်းဆိုသော ဝေါဟာရသည် အရွယ်ပမာဏကြီးမားလာခြင်းထက် ပိုမိုနက်နဲသော အဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်သည်။
ပုံဆောင်ခဲများ ကြီးမားလာပုံကို သာဓကပြုရလျှင်၊ ရုပ်တူဓာတ်တူဖြစ်ကြသော များသည် ပုံဆောင်ခဲ၏ ပြင်ပမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ထပ်တလဲလဲ စွဲကပ်သောကြောင့် ပမာဏကြီးလာခြင်းဖြစ်သည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၄) ဇီဝဗေဒကို လေ့လာရာတွင် လိုက်နာရမည့် အချက်လေးချက်ရှိသည်။
အခြေခံပညာ သင်ရိုးညွှန်းတမ်း နဝမတန်း အီဗော်လျူရှင်ဖြစ်စဉ်၏ အတိတ်ကာလတွင် အပင်နှင့်တိရစ္ဆာန်တို့သည် တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုး ကွဲပြားခြားနားစွာ ဖြစ်ပေါ် ခဲ့ကြဟန်တူပေသည်။
အပင်လောကနှင့် တိရစ္ဆာန်လောကတို့သည်လည်း ထိုသစ်ပင် ဥပမာအတိုင်းပင် ဖြစ်နေကြသည်။
ဇီဝဗေဒမှ အဓိကအားဖြင့် နှင့် (သတ္တဗေဒ)ဟူ၍ ခက်မနှစ်သွယ်ခွဲထွက်သည်။
ရုပ်သွင်ပညာ === ဤပညာသည် သစ်ပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ အင်္ဂါများကို ပြင်ပမှမြင်ရသည့် ရုပ်အသွင်အတိုင်း လေ့လာသော ပညာရပ် ဖြစ်သည်။
တစ်ရှူးပညာ === ဤပညာသည် သစ်ပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ အင်္ဂါတို့ကို ပြင်ပမှမြင်ရသော ရုပ်အသွင်ပေါ်ရန် အတွင်းဘက်၌ ဖွဲ့စည်း လျက်ရှိသော ဆဲနှင့် တစ်ရှူးများကို လေ့လာသောပညာဖြစ် သည်။
ဇီဝကမ္မဗေဒ === ဤပညာသည် သဇီဝတို့၏ အင်္ဂါများနှင့် တစ်ရှူးအစိတ် အပိုင်းတို့၏ လုပ်ငန်းတာဝန်များကိုလည်းကောင်း၊ အသက်ရှင်ခြင်း၏ အကြောင်းနှင့် ပတ်သက်သမျှကိုလည်းကောင်း လေ့လာသောပညာဖြစ် သည်။
ဂေဟဗေဒ === ဤပညာသည် အပင် သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန် သို့မဟုတ် သဇီဝနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တို့ အပြန်အလှန် သပ္ပါယဖြစ်ပုံ အလုံးစုံကို လေ့လာ သော ပညာဖြစ်သည်။
အပင် သို့မဟုတ် သတ္တဝါပထဝီ === ဤပညာသည် အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များ ကမ္ဘာပေါ်ပျံ့နှံ့ခြင်း နှင့် ယင်းကဲ့သို့ ပျံ့နှံ့စေသော ပယောဂများအကြောင်းကို လေ့ လာသောပညာဖြစ်သည်။
အမျိုးအစားခွဲနည်းပညာ === ဤပညာသည် အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ ရုပ်အသွင်ကို အသေးစိတ်လေ့လာ၍ ရုပ်လုံးဖော်ခြင်း၊ မျိုးမည်သတ်မှတ်ခြင်း နှင့် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းတို့ကို ပြုသောပညာ ဖြစ်သည်။
ထိုပညာကို အစပြုခဲ့သူကား ဆွီဒင်လူမျိုး ဇီဝဗေဒပညာရှင် ဖြစ်၏။
ရုပ်ကြွင်းကျောက် ရုက္ခဗေဒနှင့် ရုပ်ကြွင်းကျောက်ပါဏဗေဒ === အတိတ်ခေတ်၌ ပေါ်ထွန်းခဲ့ကြသော အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့ ၏ ရုပ်ကြွင်းများသည် မြေလွှာအထပ်ထပ်၌ ကျောက်ဖြစ်၍ ကျန်ရစ်နေတတ်ကြသည်။
ကျောရိုးရှိတိရစ္ဆာန် === (က) ငါး။
ပုံစံ-လင်းယုန်ငှက်၊ သိန်း၊ ငှက်ခါး၊ စာကလေး၊ ခို၊ ကြက်၊ ချိုး၊ ဥဩ
ကျောရိုးမဲ့တိရစ္ဆာန် === (က) အားသရော့ပိုဒါ။
အပွင့်မပွင့်သော အပင်များမှာမူ ကျောက်ချက်ပင်မျိုး၊ ရေညိ၊ လစ်ဗာဝတ်ပင်၊ ဖန်ဂျိုင်း၊ မှို၊ အယ်လဂျေပင် (ကျောက် ပွင့်)တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ဂရိလူမျိုး နှင့် ရောမလူမျိုး ပလင်နီတို့သည် သတ္တဝါနှင့် အပင်အကြောင်းကို များစွာ သုတေသနပြုခဲ့ကြသည်။
ခရစ် ၁၇ဝဝ ပြည့်နှစ်အတွင်း၌ ဆွီဒင်အမျိုးသား သိပ္ပံပညာရှင် သည် အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့ကို သိပ္ပံပညာနည်းစနစ်ဖြင့်လျော်ညီအောင် အမျိုးအစားခွဲခြား၍ ပေးခဲ့လေသည်။
Mayr, Ernst. ''The Growth of Biological Thought'', chapter 4 ထို့ပြင်၊ ပြင်သစ်အမျိုးသား ကူးဗီယေသည် လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာဖွဲ့စည်းပုံကို လေ့လာ၍ အနာတမီပညာရပ်ကို စတင်ပြုစုပေး ခဲ့လေသည်။
သာဓက များပြရသော နှင့်ဆဲလ်များ အားအထူးပြုလေ့လာသည့် Genetics နှင့် Cell Biology တို့၏အကျိုးကျေးဇူးကြောင့် ပိုမိုတိုးတက်သည့်ဆေးဝါးနှင့် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး နည်းပညာများ ပေါ်ပေါက်လာသလို ဘာသာရပ် အတွက်လည်း Molecular Biology၏အခန်းကဏ္ဍမှာများစွာအရေးပါ လှသည်။
တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးမှုသည် တရားစီရင်ရေးစနစ်၏ မရှိမဖြစ်ကိရိယာတစ်ခုဖြစ်လာပြီး (Ecology)ကဲ့သို့သောဘာသာရပ်ခွဲမှ ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှု နှင့်ပတ်ဝန်းကျင်ညစ်ညမ်းမှုပြဿနာများအား အဓိကဖြေရှင်းပေးလျက် ရှိသည်။
ခေတ်သစ်ဇီဝဗေဒအား အောက်ပါ အခြေခံသဘောတရား ၄မျိုး ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသည်။
ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခြင်း သီအိုရီ (Evolution Theory) ၁၉ရာစုအင်္ဂလိပ်ဇီဝပညာရှင် ၏ စာအုပ်ဖြင့် ဇီဝဗေဒအား ခေတ်ပြောင်းတော်လှန်ခဲ့သည့် အယူအဆဖြစ်သည်။
များနှင့် ခန္ဓာဗေဒနှိုင်းယှဉ်လေ့လာချက်များအရ ယနေ့သက်ရှိများသည် ရှေးနှစ်သန်းပေါင်းများစွာရှိ မျိုးစိတ်များမှ လာ ခြင်းဖြစ်သည်။
ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခြင်း သီအိုရီသည် သက်ရှိမျိုးစိတ် ပေါင်းများစွာတို့၏ အံဩဖွယ် တူညီမှုနှင့် ကွဲပြားခြားနားမှုတို့အား သိပ္ပံနည်းကျ ရှင်းချက်ထုတ် ပေးနိုင်သည့် တစ်ခုတည်းသော ဖြစ်သည်။
မျိုးရိုးဗီဇသီအိုရီ(Gene Theory) သက်ရှိများအားလုံး၏ ဇီဝအချက်အလက်များကို တွင်မှတ်သားထားပြီး ရာတွင် (ဥပမာ-မိဘမှသားသမီးသို့) အဆိုပါအချက်အလက်များထည့် သွင်းပေးလိုက်သည်။
သည် မျိုးရိုးဗီဇ အချက်အလက်များ တည်ဆောက်ရာတွင် အသုံးပြုသည့်ကုဒ်လေးများ ဖြစ်သည်။
ကြောင့် ပြောင်းလဲသွားမှ သာလျှင် လက်ဆင့်ကမ်းနိုင်သည်။
ဇီဝဗေဒတွင် သန်းပေါင်းများစွာ ကွဲပြားခြားနားသော သက်ရှိများကို စနစ်တကျ လေ့လာနိုင်ရန်အတွက် မျိုးတူရာအစုများ အုပ်စုဖွဲ့၍ နယ်မြေများ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသည်။
သေးငယ်၍ ရှင်းလင်းသော Prokaryotic နှင့် ပိုမိုကြီးမား၍ တည်ဆောက်ပုံရှုပ်ထွေးသော Eukaryotic ဆဲလ် ဟူ၍ဖြစ်ကြသည်။
ဘက်တီးရီးယား (Bacteria) ဒိုမိန်း ဘက်တီးရီးယားများအား Prokaryotic ဆဲလ် တစ်ခုတည်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ဆဲလ်အတွင်း Nucleus မပါဝင်ပေ။
အနည်းငယ်သာရှည်လျားပြီး ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် စက်လုံး၊ တုတ်ချောင်း၊ ခရုပါတ် အစရှိသဖြင့် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားကြသည်။
ဘက်တီးယားများ သည် လူ့ခန္ဓာကိုယ်တွင်း၊ အက်ဆစ်ရေပူစမ်းများ၊ အမှိုက်များအပါအဝင် ကမ္ဘာ့နေရာအနှံ့အပြား၌ အသက်ရှင်နေထိုင်နိုင်ကြသည်။
အများစုသော ဘက်တီးရီးယားမျိုးစိတ်များသည် လူသားအား အကျိုးပြုနိုင်သော်လည်း အချို့မျိုးစိတ်များမှာ ၊ ၊ ၊ ၊ အစရှိသည့် ရောဂါပေါင်းများစွာ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။
ထိုကဲ့သို့ အန္တရာယ်ပေးနိုင်သော ဘက်တီးရီးယားများကို ကာကွယ်ရန် Antibacterialခေါ် များအသုံးပြုကြသည်။
သို့ရာတွင် များအရ Eukaryotes များနှင့် ပိုမိုဆွေးမျိုးနီးစပ်သည်။
လွန်စွာအပူရှိန်ပြင်းထန်သည့် ရေအိုင်များ၊ များထဲတွင် အသက်ရှင်နိုင်ကြသည့် သက်ရှိများဖြစ်ကြသော်လည်း ရောဂါပိုးမွှားအဖြစ် အန္တရာယ်ပေးနိုင်ကြောင်း အထောက်အထား မတွေ့ရှိရသေးပေ။
ရောဂါဗေဒ သည် ရောဂါများကို ကြောင်းကျိုးဆက်နွှယ်စွာ လေ့လာသည့် ဘာသာရပ်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး ဆေးပညာနှင့် ရောဂါရှာဖွေခြင်းတို့တွင် အဓိကပါဝင်ပတ်သက်နေသော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။
ထိုပညာရပ်သည် ၏အရေးကြီးသော အစိတ်အပိုင်းနှစ်ခုအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။
ဇီဝဗေဒဆိုသည်မှာ သက်ရှိမှန်သမျှကို လေ့လာသည့် ပညာရပ်ဖြစ်၍ ယင်း၏ အခြားအရေးကြီးသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုမှာ (ပါဏဗေဒ) ဖြစ်သည်။
အပင်၏ အသွင်နှင့်အလုပ်၊ ဒေါက်တာကိုကိုလေး၊ ဦးစောလွင်၊ တက္ကသိုလ်များ စာအုပ်ပြုစုထုတ်ဝေရေးကော်မတီ၊ စာစဉ်(၈၆)၊ နိဒါန်း၊ ၁၉၇၂-ခု၊ ဇွန်လ အပင်လောကကို စတင်၍ လေ့လာကြခြင်းနှင့် ရာစုနှစ် များစွာ ကြာသည့်တိုင်အောင် လေ့လာခဲ့ကြခြင်းမှာ အပင်များ ဆေးဝါးဘက်တွင် အသုံးဝင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။
ထိုပညာရပ်ကို အပင်များ၏ ဟူ၍ ခေါ်သည်။
ထိုပညာရပ်၏ အခြေခံ အချက်အလက်များကို ဩစတြီးယန်း ခရစ်ယန်ဘုန်းကြီးတစ်ပါးဖြစ်သော ဆိုသူက စစ်ဆေးလေ့လာခဲ့လေသည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁) ရုက္ခဗေဒသည် ၏ ဘာသာခွဲတရပ်ဖြစ်ပြီး အပင်များ ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးမှုနှင့် ဘဝစက်ကွင်းကို လေ့လာသည့် သိပ္ပံပညာတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။
သမိုင်းအစဉ်အလာအရ သက်ရှိများအား နှင့် ဟု ခွဲခြားထားလေ့ရှိသည်။
အလင်းဖြင့် အစာချက်သည့်နည်းဖြင့် အပင်များသည် ကမ္ဘာမြေကြီး၏ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုအပေါ် သက်ရောက်စေသည့် ခေါ် များအား စုပ်ယူပေးသည်။
အချဉ်ဖောက်နိုင်သည့် သကြားနှင့် ဆီဓာတ်ပါဝင်နှုန်းများသည့် ကြံ၊ ကြက်ဆူပင်၊ စိုရာပဲ (soy) နှင့် အခြားအပင်များကို လက်ရှိတွင် အဖြစ် အသုံးချနေကြပြီဖြစ်သည်။
သတ္တဗေဒ (ပါဏဗေဒ‎) ဆိုသည်မှာ များအကြောင်းကို လေ့လာသည့် ပညာတရပ်ဖြစ်ပြီး မှ ခွဲထွက်လာသည့် ဘာသာ တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
သတ္တဗေဒမှာ သတ္တဝါ၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ၊ အသုံးဝင်ပုံ၊ ပြုမူနေထိုင်ပုံနှင့် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲပုံများအား အဓိကထားလေ့လာသုံးသပ်သည့် သက်ရှိဆိုင်ရာ ပညာတစ်ရပ်ပင် ဖြစ်သည်။
ဒီလှုပ်ရှားမှု၌ ထင်ရှားသောသူတို့မှာ နှင့် တို့ဖြစ်ကြသည်။
ကျောက်တုံး၊ မြေကြီး၊ တို့ကို လေ့လာသော သည် ပါဝင်ပေါင်းစပ်မှု အချိုးအစား၊ ပုံသဏ္ဌာန်၊ ရုပ်သဘော၊ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ကမ္ဘာကြီးအား ပုံထုခဲ့သော ဖြစ်စဉ်များကို လေ့လာသည်။
များက ကမ္ဘာ၏ သက်တမ်းကို နှစ်ထောင်ပေါင်း ၄.၆ သန်း ရှိပြီဟု ခန့်မှန်းပြီး ကမ္ဘာ၏ အခွံဖြစ်သော သည် အပိုင်းပိုင်း အစစသော များ ဖြင့်ဖွဲ့တည်ထားပြီး ရွေ့လျှားလျက်ရှိသည်။
ဘူမိဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ၏ သယံဇာတများဖြစ်သည့် ၊ ၊ သတ္တုများဖြစ်သော ၊ ၊ ကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်သည်။
ထို့အပြင် စီးပွားရေးအရ အရေးပါသော ကျောက်မျက် ရတနာများ၊ ၊ (perlite)၊ မိုက်ကာ၊ ဖိုစဖိတ်(phosphates)၊ ဇီယိုလိုက်(zeolites)၊ (clay)၊ နှင့် တို့ကိုလည်း ရှာသည်။
ဘူမိဗေဒသည် ၊ ၊ ၊ ပတ်ဝင်းကျင် အင်ဂျင်နီယာနှင့် ဘူမိပယောဂဗေဒ (geohazards) တို့တွင် လည်း အရေးပါသည်။
ရှေးဟောင်းဂရိ ဒဿနိကပညာရှင် အရစ်တိုတယ်(Aristotle)၏ တပည့် ရှေးဟောင်း ဂရိပညာရှင် သီအိုဖရေးတပ်စ် (Theophrastus) ရေးသားခဲ့သည့် ''Peri Lithon'' (''ကျောက်တုံးပေါ်တွင်'') စာအုပ်သည် နှစ်ထောင်နဲ့ချီ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။
ဘူမိဗေဒဆိုသည်မှာ အင်္ဂလိပ်လို "geology" ဖြစ်သည်။
ဘူမိဗေဒ (Geology) ဘာသာရပ်၏ ဘာသာရပ်ခွဲများကို ဖော်ပြရသော်… # Mineralogy (တွင်းထွက်များကို လေ့လာသောဘာသာရပ်) # Petrology (ကျောက်ပညာကို လေ့လာသောဘာသာရပ်) # Economic geology (စီးပွားဖြစ် ဘူမိဗေဒ) # Structural geology (အနေအထား ဘူမိဗေဒ) # Geomorphology ( ဘူမိရုပ်သွင် ) # Stratigraphy ( တရဗေဒ ) # Paleontology (ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း ) # Geochronology ( ဘူမိအချိန်ကို လေ့လာသော ဘာသာရပ် ) # Paleobotany ( အတိတ် ရုက္ခဗေဒ ) # Paleozoology ( အတိတ် သတ္တဗေဒ ) # Mining geology ( သတ္တုတွင်း ဘူမိဗေဒ ) # Geochemisty ( ဘူမိဓာတုဗေဒ ) စသည့် ဘာသာရပ်ခွဲများ ဖြစ်ပေသည်။
ဘူမိဗေဒဘာသာရပ်သည် သဘာဝသိပ္ပံဘာသာရပ်ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ကမ္ဘာမြေကြီး၏ သဘာဝတရားများကို ခေတ်အဆက်ဆက် ဖော်ထုတ်ရပေမည်။
ဘူမိဗေဒနှင့် အခြားသဘာ၀သိပ္ပံပညာရပ်များ၏ ဆက်စပ်မှုကို တိုးချဲ့လေ့လာခဲ့ကြ၍- ဘူမိဓာတုဗေဒ (Geochemistry)၊ ဘူမိရူပဗေဒ (Geophysics)၊ ဇလဘူမိဗေဒ (Hydrogeology)၊ အင်ဂျင်နီယာဘူမိဗေဒ (Engineering Geology)၊ ပတ်ဝန်းကျင်ရေးရာ ဘူမိဗေဒ (Environmental Geology)၊ အဏ္ဏဝါဘူမိဗေဒ (Marine Geology) စသည့် ဘူမိသိပ္ပံပညာရပ်ခွဲများ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။
ပထဝီမြေကြီး တစ်ခုလုံးကို လေ့လာရသော ကျယ်ဝန်းနက်နဲသည့် ပညာရပ်ဖြစ်၍၊ နီးစပ်ရာသဘောတူ ဘာသာရပ်ခွဲ များစွာပါဝင်သည်။
မှ ရိုက်ကူးထားသော (Crab Nebula), ကြယ်ပေါက်ကွဲမှု၏ အကြွင်းအကျန်များ]] နက္ခတ္တဗေဒ သည် များ၊ များ၊ များနှင့် အာကာသအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများကို လေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။
နက္ခတ္တဗေဒသည် ရှေးအကျဆုံးသော ပညာရပ်များတွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်ပြီး သမိုင်းမတင်ခင်အချိန်ကပင် စတင်ခဲ့ကြသည်။
ရှေးဟောင်းခေတ် နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရှင်များမှာ ညဖက်တွင် လမ်းကြောင်းရှာရန်လိုအပ်သော ကုန်သည်များ နှင့် သင်္ဘောသားများတို့ဖြစ်သည်။
နှင့် မြောက်အမေရိက ရှေးဦးလူမျိုးစုတို့၏ ဆေးဝါးဘီးများ စသည်တို့ကို တည်ဆောက်သော ရှေးခေတ်လူတို့သည် ကောင်းကင်ကို ဘာသာရေး သို့ အထွတ်အမြတ်ထားသော အနေဖြင့် လေ့လာနိုင်သည်ဟု ယူဆရသည်။
ထိုမှတ်တမ်းတို့သည် လွန်ခဲ့သော ရာစုနှစ် ၂ ခုအတွင်း နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် တို့အတွက် ကို နားလည်ရန်ကြိုးစာရာတွင် အလွန်ပင် အရေးကြီးသည်။
ရှေးခေတ်လူတို့သည် နှင့် မှန်ပြောင်းများ မပေါ်မီတွင် ကြယ်များကိုလေ့လာရန် သာမန်မျက်စိကိုသာ အသုံးပြုကြသည်။
လူတို့သည် နှင့် အစရှိသော အချို့သော ဂြိုဟ်တို့ နှင့် ၏ဂြိုဟ်ရံ ဖြစ်သောကို လေ့လာခဲ့ကြသည်။
ထို့နောက်တွင် Renaissance ဟုခေါ်သော အချိန်ကာလ၌ နီကိုလပ်စ် ကော့ပါးနိကပ်စ် မှ သည် ကိုလှည့်ပတ်သွားလာနေကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။
ကမ္ဘာနှင့် ဂြိုဟ်များ နေကို လှည့်ပတ်သွားလာနေသော ဆိုသည့် ယူဆချက်ကို မှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ထိုပုံများမှာ မှ ကြည့်၍ ရေးဆွဲထားသဖြင့်ယခင်ရှိခဲ့သောပုံများထက် ပို၍ အသေးစိတ်ကျသည်။
သည် တယ်လီစကုပ်ကို တီထွင်ခဲ့သဖြင့် လူတို့အနေနှင့် ပိုမိုဝေးလံသော ဒေသမှ အရာဝတ္ထုများကို တွေ့မြင်နိုင်ခဲ့သည်။
ဂယ်လီလီယို၏ နောက်ပိုင်းတွင် လူတို့သည် တယ်လီစကုပ်များကို မကြာခဏ အသုံးပြုလာကြပြီး နှင့် အစရှိသော ဝေးကွာသော နေရာမှ အရာဝတ္ထုများကို တွေ့မြင်နိုင်လာသည်။
ထို့ပြင် ကြယ်တို့သည် ကျွန်ုပ်တို့နေ၏ အရောင်နှင့် အရွယ်အစားမတူသော်လည်း မည်သို့တူညီပုံနှင့် အခြားသော ဝေးကွာသော အရပ်မှာ အရာဝတ္ထုများဖြစ်သည့် စသည်တို့ကို မြင်တွေ့နိုင်ခဲ့ကြသည်။
အခုအခါတွင် အလွန်ကြီးမားသော တယ်လီစကုပ်များဖြစ်သည့် (Hubble Space Telescope) စသည်တို့ကို အသုံးပြု၍ မိုင်ပေါင်း များစွာဝေးသော ဒေသမှ များနှင့် များကို ကြည့်ရှုနိုင်ပြီဖြစ်သည်။
နက္ခတ္တဗေဒကို အခြေခံအဆင့် လေ့လာရန်အတွက် မျက်စိကိုသာအသုံးပြု၍ လေ့လာနိုင်သည်။
ကြယ်အများစုမှာ မျက်စိသက်သက်ဖြင့် မြင်ရန်ခက်ခဲပြီး မှန်ပြောင်း သို့မဟုတ် ကို သုံးမှသာ မြင်နိုင်သည်။
လွန်ခဲ့သော အနည်းငယ်အတွင်းတွင် နက္ခတ္တဗေဒပညာသည် အလွန်ကြီးမားသော ပညာ တစ်ခုဖြစ်လာသည်။
ဓာတုဗေဒပညာရပ်သည် ဒြပ်ဝတ္တုတို့၏ ပါဝင်ပေါင်းစပ်ပုံ၊ ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် ဂုဏ်သတ္တိ များနှင့်အတူ ဓာတု ဓာတ်ပြုခြင်း ဖြစ်သောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပြောင်းလဲခြင်းတို့ကို လေ့လာသော သိပ္ပံဘာသာရပ် တစ်ခုဖြစ်သည်။
ဓာတုဗေဒသည် ရုပ်ဝတ္တု သိပ္ပံဘာသာရပ် ဖြစ်ပြီး ၊ ၊ နှင့် အခြား စုပေါင်းထားသော ၊ ဒြပ်နှော များတွင် ဓာတုဖြစ်စဉ်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ပတ်သက်သော နှင့် အင်ထရိုပီ သဘောတရားများကို လေ့လာသည်။
ဓာတုဗေဒသည် အက်တမ် သို့မဟုတ် ၎င်းတွင်ရှိ ၊ နှင့် တို့ပါဝင်သည့် ရုပ်ဝတ္ထုများ၏ အပြန်အလှန် သက်ရောက်သော အကြောင်းအရာကို နည်းကျကျ လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။
အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းသည်များမြှောင်လှစွာသော ဘာသာရပ်များဖြစ်သည့် ၊ ၊ material science၊ နှင့် တို့ကို အချက်ကျကျ ဆက်သွယ်နေ၍ဖြစ်သည်။
It is sometimes called the central science because it is seen as occupying an intermediate position in a hierarchy of the sciences by "reductive level", between physics and biology. See Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. ISBN 3-527-30271-9. Pages 1-2. ဓာတုဗေဒပညာရပ်၏ အစဦးပုံကို ဆန်းစစ်လျှင် လက်တွေ့ပညာများဖြစ်သည့် ဗိန္ဒောပညာရပ်မှ စလာသည်ကို လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်းများစွာမှ ကမ္ဘာ အရှေ့အလယ်ပိုင်းရှိ အထောက်အထားများအရ သိနိုင်သည်။
သစ်သားစများသည် မီးလောင်သည် အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသော အပူချိန် အထက်တွင် နှင့် အလိုအလျောက် ဓာတ်ပြုပြီး ဓာတ်လျော့ (oxidation) သွားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
နှင့် တို့မှာ တွင် ပျော်ဝင်သည် အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းတို့၏ မော်လီကျူး သတ္တိတို့မှာ သာမန် အခြေတွင် ပျော်ဝင်ခြင်းက အကောင်းဆုံးအခြေကို ရောက်ရှိခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။
ဒြပ်ပြောင်းလည်းခြင်းကို ဓာတုနည်းဖြင့် လေ့လာရာတွင် မတူညီသော ဓာတုပစ္စည်းများ သို့မဟုတ် အရာဝတ္တုနှင့် ခြားနားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။