DatarrX/myanmar-Wikipedia huggingface dataset:
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဓာတုဗေဒ ဓာတ်ဆေး (Chemicals) များကို ပုဂံခေတ် ကတည်းကစ၍ သုံးစွဲတတ်သည့် အလေ့အထ ရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်း ကျောက်စာ အထောက်အထားအရ သိရသည်။
ဒေါက်တာမျိုးသန့်တင် ရေး ရှေးခေတ်မြန်မာသိပ္ပံကျမ်းများ ဓာတုဗေဒကို လေ့လာရာတွင် များစွာသော အရေးပါသည့် အခြေခံ သဘောတရားများ ရှိသည်။
ဓာတုဒြပ်စင် တစ်ခုကို ၎င်း၏ အက်တမ်ရှိ မှ ပရိုတွန်အရေအတွက်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်သည်။
ဒြပ်စင်များကို အကောင်းဆုံးဖော်ပြရန်မှာ atomic number အရ အုပ်စုခွဲထားသော ပင်ဖြစ်သည်။
ကိမိလဗေဒ(Entomology )သည် အင်းဆက်ပိုးများအား လေ့လာသည့် ပညာရပ် မျိုးကွဲတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။
တွင်းထွက်သတ္တုကျောက်ရိုင်းများမှ သတ္တုများကိုထုတ်ယူ၍ အသုံးပြုရန်လုပ်ကိုင်ခြင်းကို သတ္တုဗေဒဟုခေါ်သည်။
ထုတ်ယူရေးသတ္တုဗေဒဆိုသည်မှာ သတ္တုကျောက်ရိုင်းများမှ သတ္တုကိုထုတ်ယူပြီးလျှင်သတ္တုစင် အဖြစ်ရအောင်ချွတ်ပေးခြင်းကိုခေါ်သည်။
လုပ်ကိုင်ရေးသတ္တုဗေဒဆိုသည်မှာ လူတို့အသုံးပြုရန်အတွက် သတ္တုကိုပြုပြင်စီမံလုပ်ကိုင်သော ပညာရပ်ခွဲကိုခေါ်သည်။
သတ္တုဗေဒကိုယခုခေတ်မှသာ ပေါ်ထွန်းလာသည့် သိပ္ပံပညာရပ်ဖြစ်သည်ဟုထင်မှတ်ကြသော်လည်း အမှန်မှာ ယင်းသည်ရှေးအကျဆုံး ပညာရပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။
အဏ္ဏဝါဗေဒသည် ၏ ဘာသာခွဲ တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး သမုဒ္ဒရာ၏ အနေအထားကို စူးဆန်းလေ့လာသည့် ပညာရပ် တစ်ခုဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် အဏ္ဏဝါဗေဒ ပညာရှင်တစ်ဦးသည် ၊ ၊ ၊ ၊ ပထဝီ စသည့် ဘာသာရပ်များမှ လေ့လာဆည်းပူးရေး စည်းစနစ်များကိုပါ နားလည်သဘောပေါက်ရန် လိုအပ်သည်။
မနုဿဗေဒသည် Natural Sciences, (Humanities) နှင့် (Social Sciences) တွင် မြစ်ဖျားခံသည်။
ရှိ တွင် ရှေးဟောင်းလူသားမျိုးနွယ်စု၏ အရိုးများ၊ ကို တွေ့ရသည်။
ယခုချိန်ထိ များ၊ များကို ရှိ နေရာဒေသတချို့တွင် တွေ့ရှိဆဲဖြစ်သည်။
တစ်နည်းဆိုသော် ပေါ်တွင် လူဟူ၍ ပေါ်ပေါက်လာသည့် အချိန်မှစ၍ လူတို့ကြောင်း ကို ရုပ်သဏ္ဌာန်ဆိုင်ရာ၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကိစ္စတို့တွင် ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက်တိုးတက် ပြောင်းလဲလာပုံ အစုံစုံကို သိပ္ပံနည်းကျကျ လေ့လာသော အတတ်လည်း ဖြစ်သည်။
ထိုသတ္တဝါများမှာ ၊ ယင်းမှ ၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ၊ ၊ လူစသည်အားဖြင့် ဆင့်ကဲ ပြောင်းလဲခဲ့ရာမှ အဆုံးတွင် မျောက်ဝံနှင့် လူအဆင့်သို့ရောက်ခဲ့ပေသည်။
မနုဿဗေဒ ပညာရှင်များ အယူအဆအားဖြင့် သည် မျောက်က တိုက်ရိုက်မဆင်းသက်ပေ။
လူ၏ အတိတ်ဖြစ်စဉ်ကို လေ့လာရာတွင် မြေလွှာများထဲမှ တူးဖော်ရရှိသော များကို အများဆုံး ကိုးကားရပေသည်။
အကိုးအကားရဆုံး ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများမှာ ဦးခွံရိုး၊ မေးရိုး၊ ပေါင်ရိုး၊ လက်မောင်းရိုးနှင့် များဖြစ်သည်။
လူ့ကိုယ်တိုင်း ပညာသည် ရုပ်သဏ္ဌာန် ၏ အရေးပါသော အချက်အလက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ရုပ်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေဒအရ၊ လူ၏ ပြင်ပအင်္ဂါများကို လေ့လာ၍လည်း ခွဲခြားနိုင်၏။
ရောင်အနက်၊ အညို၊ အပြာ၊ အဝါကို လေ့လာ၍လည်း ခွဲခြား စိတ်ဖြာနိုင်၏။
လူတို့၏ အရပ်အမောင်း၊ နှင့် နောက်ဆုံးပေါ် စမ်းသပ်တွေ့ရှိချက်များအရ လူ့ကိုယ်နံ့ကို လေ့လာ၍ပင် လူ့အဆက်အနွယ်၊ အမျိုးအမည်ကို ခန့်မှန်းနိုင်ပြီဟုဆို၏။
ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပေါင်စုံ၏ ၁ဝ ပုံ ၉ ပုံမှာ လူမျိုးရင်းကြီး ၃ မျိုးမှ ဆင်းသက် ပြန့်ပွားသည်ဟု အဆို ရှိပေ၏။
မနုဿဗေဒအရ ဟူသည် လူတို့ကိုယ်တိုင် မိမိတို့၏ သက်သာမှု၊ ချောင်ချိမှု၊ လုံခြုံမှု စသည်တို့အတွက် ဖန်တီးတီထွင်ထားသော အရာဟူသမျှသည် ယဉ်ကျေးမှုမည်၏။
မြင်နိုင်တွေ့နိုင်၊ စမ်းသပ် ထိတွေ့နိုင်သော အရာဝတ္ထုစသည့် လူတို့၏ အသုံးအဆောင်၊ ၊ ၊ ၊ အိုးခွက်၊ အိမ်၊ ခြံ၊ ၊ စာရွက်စာတမ်း၊ ၊ အနုပညာနှင့် သွားလာရေးဆိုင်ရာ ယာဉ်ရထား စသည်တို့ကို အထည်ကိုယ်ရှိ ယဉ်ကျေးမှုဟု ခေါ်၏။
ခေတ်ဦး လူတို့ မည်သို့သော လက်နက်ကိရိယာများ သုံးစွဲခဲ့၍ တို့ခေတ်တွင် မည်သည့် လက်နက် ကိရိယာ တန်ဆာပလာများ ကိုင်ဆောင်ကာ၊ တစ်စတစ်စနှင့် ခေတ်ကာလအလိုက် မည်သို့မည်ပုံ ပြောင်းလဲ တိုးတက်လာသည်ကို ယဉ်ကျေးမှု မနုဿဗေဒ လေ့လာခြင်းဖြင့် သိနိုင်ပေ၏။
ယင်းတို့တွင် လူတို့၏ ဓလေ့များ၊ အစဉ်လာများ၊ အလေ့အကျင့်များ၊ ထုံးတမ်းများ၊ ယုံကြည်မှု စသည်တို့အကျုံးဝင်ပေသည်။
ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ထုံးတမ်းများကို အသေးစိတ် လေ့လာမည် ဆိုပါက သက်မဲ့ပစ္စည်း ကိုးကွယ်မှု၊ ဝိညာဉ် ယုံကြည်မှု၊ နတ်ကိုးကွယ်မှု၊ တစ္ဆေယုံကြည်မှု၊ လက်ဖွဲ့မန္တန် စသည့်အဆောင် ယုံကြည်မှု၊ တိရစ္ဆာန် ကိုးကွယ်မှု၊ သစ်ပင်ကိုးကွယ်မှု၊ သက်မဲ့လောက ကိုးကွယ်မှု၊ မှော်ယုံကြည်မှုနှင့် ထုံးတမ်းနှင့် စပ်လျဉ်းပြီး မီးဖွားထုံးတမ်း၊ ကြီးကောင်ဝင် ထုံးတမ်း၊ ဆေးကုထုံးတမ်း၊ လမိုင်းတင်ထုံးတမ်း၊ အသုဘထုံးတမ်း စသည့် လူမှုထုံးတမ်းများကိုလည်း သိရှိနားလည်နိုင်၏။
ခေတ်ဦးလူတို့၏ အခြေအနေကို လေ့လာခြင်းနှင့် စပ်ဆိုင်သော ခေတ်ဦး ပညာရပ်ကိုလည်း၊ ဤယဉ်ကျေးမျု၊ သို့မဟုတ် လူမှုအဖွဲ့အစည်း မနုဿဗေဒ ခေါင်းစည်းအောက်တွင် ထည့်သွင်း လေ့လာနိုင်ပေသည်။
ဗေဒအရ ပေါ်ဦး၊ ၊ နှင့် ဟူ၍ အမျိုးမျိုးရှိပေသည်။
တူးဖော်ရှာဖွေရာတွင် ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများသာမက၊ ရံဖန်ရခါ အရိုးကိရိယာ၊ ဦးချိုကိရိယာနှင့် နှောင်းခေတ်များတွင် ကိရိယာများမှအစ၊ အိုးခြမ်းကွဲ၊ ပန်းကန်ကွဲ၊ လက်ဝတ်လက်စားများအထိ တူးဖော်ရရှိတတ်ပေသည်။
ယင်းအိုးခြမ်းကွဲ၊ ပန်းကန်ကွဲများ၏ ရွှံ့သားမြေသားနှင့် သရုပ်ဖော်ပါ ၊ အရုပ်စာလုံးများကို ရှေးဟောင်း သုတေသနဗေဒအရ လေ့လာခြင်းဖြင့် ထိုခေတ်အခါက လူနေမှု အဆင့်အတန်း နှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု အခြေအနေကို ခန့်မှန်းနိုင်ပေသည်။
အချို့နေရာကွက်များတွင် နှောင်းခေတ်လူတို့သုံးစွဲခဲ့သော ၊ နှင့် သံလက်နက်ကိရိယာ တန်ဆာပလာများ တူးဖော်ရရှိလာပေ သည်။
မနုဿဗေဒ ပညာရှင်များ အဆိုအားဖြင့် လူမျိုးဆိုသည်မှာ သဘာဝ အနေအထား ကာဆီးပိုင်းခြားထားသဖြင့် ကြာရှည်ကြာများ သီးခြားရပ်တည်နေခဲ့သော လူစုကို လူမျိုး ဟု ခေါ်ပေသည်။
မနုဿဗေဒ ပညာရှင်များ အလိုအားဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူမျိုးများ၏ ၁ဝ ပုံ ၉ ပုံသည် အခြေခံ ရင်းကြီး ၃ မျိုးဖြစ်သော ၊ သို့မဟုတ် ၊ နှင့် တို့မှ ဆင်းသက်ပြန့်ပွား ခဲ့သည်ဆို၏။
အကြမ်းဖျင်းအားဖြင့် ကော့ကဆွိုက် လူမျိုးရင်းထဲတွင် မှ နော်ဒစ်၊ အလ်လပိုင်နှင့် မယ်ဒိတာရေးနီယန် လူမျိုးတို့ပါပြီးလျှင်၊ ကျန်တစ်မျိုးမှာ မှ အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းသားများဖြစ်၏။
နီဂရွိုက်လူမျိုးရင်းတွင် နီးဂရိုး၊ မယ်လနီးရှန်း၊ ပစ်ဂမီနှင့် ဗွတ်ရှမန်းလူမျိုးတို့ပါဝင်ပြီးလျှင်၊ မွန်ဂိုလွိုက် လူမျိုးရင်းတွင် ၊ မလေးနှင့် အင်ဒီးယန်ယူမျိုးတို့ပါဝင်ကြသည်ဆို၏။
ယင်းတို့မှာ ပြည်မှ အိုင်းနူးများ၊ မှ ဗက်ဒွိုက်များနှင့် မှ ဩစတြလွိုက်များ ဖြစ်ပေသည်။
လူမျိုးဗေဒပညာရှင်များ အများဆုံး မျက်စိကျရာဒေသများမှာ ၊ ၊ ၊ နယူးဇီလန်ကျွန်းနှင့် တောင်ပင်လယ်ကျွန်းစုတို့ပင် ဖြစ်ပေသည်။
တွင် ပြည်ထောင်စု များဖြစ်သော များ အပါအဝင် တောင်တန်းသားများ အကြောင်းကို မနုဿဗေဒ ဌာနနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန မှ လေ့လာနေပေသည်။
ဆရာကြီး ဒီမိုခရစ်တပ်၏ အဆိုအားဖြင့် ကနဦးဆုံး လူတို့တီထွင်ခဲ့သော ဘာသာစကားသည် အသံထွက်နှင့် ရည်ညွှန်းချက် လုံးဝကိုက်ညီမှု မရှိဟုဆို၏။
သာသနာ ထွန်းကားပြီးနောက်၊ အယ်၊ ဂျီ၊ ဗိုနဲ (၁၇၅၄-၁၈၄ဝ) က ဘာသာစကားကို လူတို့တီထွင်ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ က ဖန်ဆင်းပေးခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပြန်၏။
ထိုးစကားမျိုးကို မကြာမီ အတောအတွင်း နှင့် သုံး ကြီးများက ဝါးမျိုပစ်ပေလိမ့်မည်။
ထိုနည်းဖြင့် မျိုး ရာပေါင်းများစွာ ပျောက်ကွယ်ခဲ့ပေပြီ။
ဘာသာစကားဗေဒ အလိုအားဖြင့် လူဦးရေအများဆုံးပြောသော ဘာသာစကားမှာ စကားဖြစ်ပေ၏။
ယင်းနောက် ခရီးအတော်ကွာမှ စကားနှင့် ဟင်ဒူစတန်နီ စကားတို့လိုက်ပေသည်။
စကားက စတုတ္တ လိုက်ပြီးလျှင် စကားက ပဉ္စမလိုက်သည်ဆို၏။
ယင်းနောက်မှ စကား၊ စကားနှင့် စကားတို့လိုက်ပေသည်။
အမျိုးမျိုးက ကွဲပြားသော အနက်အဓိပ္ပါယ် အမျိုးမျိုးကို ဖော်ညွှန်းနေလျှင် အဆိုပါက တက်ကျသံဘာသာစကား (tonal language) ဖြစ်သည်။
သည်မူ အသံအနိမ့်အမြင့် ၄မျိုးနှင့် ဖြစ်ပြီး၊ သည်မူ အသံအနိမ့်အမြင့် ၅မျိုးနှင့် ဖြစ်သည်။
ကမူ တက်ကျသံဘာသာစကား မဟုတ်ချေ၊ be ကို /ဘီ/ဆန်ဆန် အသံထွက်သည်ဖြစ်စေ /ဘီး/ဆန်ဆန် အသံထွက်သည်ဖြစ်စေ အင်္ဂလိပ်စကား၌ အနက် မပြောင်းပေ။
ထိုပညာရပ်သည် တွင် အကျုံးဝင်သော ပညာတစ်ရပ်လည်း ဖြစ်ပေသည်။
ဘာသာဗေဒသည် များ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ပေါင်းသင်းဆက်ဆံရာတွင် အသုံးပြုသော ဘာသာစကားများကို သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာခြင်းဖြစ်ပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် ၁) ဘာသာစကား၏ ကိုယ်ထည်သဏ္ဍန်ကိုလေ့လာခြင်း၊ ၂) ဘာသာစကား၏ အဓိပ္ပာယ်ကို လေ့လာခြင်း၊ ၃) စကားစပ်ပေါ်မူတည်၍ ဘာသာစကားကို လေ့လာခြင်းဟူ၍ သုံးပိုင်း ခွဲခြားနိုင်သည်။
တစ်နည်းအားဖြင့် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုရေးသားရာတွင် လိုက်နာရသော များကို လေ့လာခြင်း ဖြစ်သည်။
စကားလုံးများ ဖွဲ့တည်ပုံ၊ စာကြောင်းများ ဖွဲ့တည်ပုံနှင့် များကို လေ့လာခြင်းများ ပါဝင်သည်။
ယင်းတို့၌ ဓာတုသည် ဗျည်းသုံးလုံးဖြစ်၍ ထိုဗျည်းများ အတွင်းသို့သရများကို ထည့်ခြင်းဖြင့် လိုအပ်သော စကားလုံးများကို ရသည်''။
ဘောဂဗေဒ သည်လူမှုရေးသိပ္ပံဘာသာရပ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး နှင့် ထုတ်လုပ်မှု၊ သုံးစွဲမှု နှင့် ဖြန့်ဖြူးမှု တို့ကို ဖော်ပြခြင်းနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း ပြုလုပ်သော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။
ယခင်က ဘောဂဗေဒ ဘာသာရပ်၏ အင်္ဂလိပ် အခေါ်အဝေါ်ကို ပေါ်လက်တစ်ကယ် အီကော်နော်မီ သို့မဟုတ် နိုင်ငံရေး ဘောဂဗေဒဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသော်လည်း ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် အဲဖရက် မာရှယ် မှ အီကော်နောမစ် ဆိုင်းယင့် သို့မဟုတ် စီးပွားရေး သိပ္ပံ၏ အတိုကောက် အီကော်နောမစ် ဟု ပြောင်းလဲ အမည်ပေးခဲ့သည်။
တိုင်းပြည် တစ်ပြည်နှင့်တစ်ပြည်၊ နိုင်ငံတစ်ခုနှင့် တစ်ခု စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်မှုများအား လေ့လာသည့် ဘာသာရပ်ခွဲ တစ်ခုဖြစ်သည်။
စီးပွားရေး စနစ်များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရာတွင် ကြည့်ရှုပုံ ရှုထောင့်များမှ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားကြသည်။
နှင့် လူ့လောကဆိုင်ရာ အခြေခံသဘောတရား၊ လူ့သဘောသဘာဝ၊ လောက၏ ရှုထောင့်စသည်တို့ကို လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။
ထို့ပြင် ဘဝ၊ ၊ အကြောင်းပြချက်၊ တို့နှင့် ၊ ၊ စသည်တို့ကို အဓိက လေ့လာသော ဖြစ်သည်။
enny Teichmann and Katherine C. Evans, Philosophy: A Beginner's Guide (Blackwell Publishing, 1999), p. 1: "Philosophy is a study of problems which are ultimate, abstract and very general. These problems are concerned with the nature of existence, knowledge, morality, reason and human purpose."A.C. Grayling, Philosophy 1: A Guide through the Subject (Oxford University Press, 1998), p. 1: "The aim of philosophical inquiry is to gain insight into questions about knowledge, truth, reason, reality, meaning, mind, and value." အဆိပ်သောက်နေပုံ ပန်းချီကား]] ''φίλοςσοφία'' ဟူသော ဝေါဟာရကို က ဖန်တီးခဲ့သည်။
အင်္ဂလိပ်လို philosophy ''(ဖှစ်လော့စဖှီ)'' ဟူသော စကားရပ်မှာ အားဖြင့် အတွေးအခေါ်ဆိုင်ရာ အဖြစ်လူသိများပါသည်။
ဖီလိုဆိုဖီ ဆိုသည့် စာလုံးမှာ စကားလုံးဖြစ်ပြီး ဖီလို(တွေးခေါ်ခြင်း) နှင့် ဆိုဖီ(ချစ်ခင်နှစ်သက်ခြင်း)ဟူသည့် စကားလုံးနှစ်ရပ်ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်ဟုလေ့လာသိရှိရသည်။
ကောင်းခြင်း၊ ဆိုးခြင်း၊ မှန်ခြင်း၊ မှားခြင်း ဆိုသည့်သတ်မှတ်ချက်များစွာကို ဦးစွာ ''တွေးတော'' ပြီး ''စဉ်းစားဆင်ခြင်'' ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် လူသားဖြစ်တည်မှု၏ အဓိကကျသော ပင်မ အထောက်အပံ့မှာ ''ဖီလိုဆိုဖီသာ'' ဖြစ်သည်။
ဒဿနိကဗေဒ၏ ရေသောက်မြစ်ဆန်သော အခြေခံကဏ္ဍကြီး ၄ခုမှာ - (epistemology) (ethics) (logics) (metaphysics) တို့ ဖြစ်ပေမည်။
သဘာဝတ္ထဗေဒ (ဒဿနိကဗေဒ)သည် အရာရာတို့၏သဘောတရား စစ်စစ်ကိုခွဲခြားလေ့လာ၍ သိမြင်သောပညာရပ်ဖြစ်လေသည်။
အကြမ်း သဘောအားဖြင့် ဆိုရပါမူ အရှေ့တိုင်းဒဿနိကဗေဒသည် လူတို့၏ဒုက္ခပယ်ဖျက်ရေးကို အဓိကထားလျက် အနောက်တိုင်း ဒဿနိကဗေဒ သည် ကြီး၏ ပုံကားချပ်ကို အဓိကထား၍ လေ့လာလေသည်။
သေးလီးသည် အနောက်တိုင်းဒဿနိကဗေဒ၏ ဖခင်ကြီးဖြစ်လျက် ခြောက်ရာစုခန့်တွင် ပေါ်ပေါက်သောဒဿနိက ဗေဒဆရာတစ်ဦး ဖြစ်လေသည်။
တစ်ဖန်ဒဿနိကဗေဒကို သမိုင်းသဘောအားဖြင့် ကြည့်လျှင် အရှေ့တိုင်းဒဿနိကဗေဒတွင် ၌ ထင်ပေါ်ကျော်ကြားသော 'ချာရဝါက'ဂျိန္န၊'ဗုဒ္ဓဒဿနိကဗေဒ'၊ 'နျာယ'၊'ဗိုင်ရှိရှိကာ'၊' သင်္ချာ(သံချာ)'၊'ယောဂ'၊'မိမံသ'၊ 'ဝေဒန္တ'ဟူသောဒဿနိကဗေဒများကိုလည်းကောင်း၊ တရုတ်နိုင်၌ ထင်ပေါ်ကျော်ကြားသောတာအိုဝါ'နှင့်၊ ကွန်ဖူးဇီးဝါ' တို့ကို့လည်းကောင်းတွေ့ရမည်ဖြစ်လေသည်။
ခေတ်သစ်တွင်ဒဿနိကဗေဒ ပညာရှင်ကြီးများ၏အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ခရစ်ယန်အယူဝါဒ၊ ဂရိက ဒဿနိကဗေဒနှင့်ခေတ်သစ်ပညာများကို စံနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းပေးရန်ဖြစ်လေသည်။
ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း ဆိုသည်မှာ ကုန်ပစ္စည်းများကို လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးမှတစ်ဦးသို့ ရောင်းဝယ်၊ ကုန်သွယ်၊ ဖလှယ်ခြင်းဖြစ်သည်။
နိခါတကဗေဒ (Paleontology) ဆိုသည်မှာ သမိုင်းမတင်မီခေတ်က သက်ရှိများကို လေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်ပြီး သက်ရှိတို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာပုံ၊ ၎င်းတို့အချင်းချင်း နှင့် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ပတ်သက်ဆက်စပ်နေပုံ တို့ ပါဝင်သည်။
နိခါတကဗေဒသည် နှင့် တို့ စည်းခြားထားရာ နေရာတွင် တည်ရှိပြီး ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ နှင့် ခွဲခြားရန် ခက်ခဲသည်။
ယခုလက်ရှိ အသုံးပြုနေသော နည်းလမ်းများတွင် သိပ္ပံပညာ နယ်ပယ် မျိုးစုံမှ ပါဝင်ပြီး ၊ သင်္ချာပညာ၊ မနုဿဗေဒ၊ သတ္တဗေဒ၊ ခန္ဓာဗေဒ၊ ဂေဟဗေဒ၊ သတ္တုဗေဒ၊ အဏ္ဏဝါဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ နှင့် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်တို့ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။
မန္တလေးနေ့စဉ်၊ ၁၃.၉.၂၀၁၈၊ စာ-၂၄။
အက်တမ် အားလုံး၏ အနုမြူဗဟို (Nucleus) တွင် နှင့် နျူထရွန် ပါရှိသည်။
Nucleus တွင်ပါဝင်သော ပရိုတွန် အရေအတွက်ကို ဟုသမုတ်ကာ အက်တမ် အမှတ်စဉ် အရေအတွက် အပေါ်မူတည်ကာ ၏ အမည်နာများကိုမှည့်ခေါ်သည်။
Nucleus တွင်ပါဝင်သော နျူထရွန် အရေအတွက် သည် မည်သည့် (Isotope) ဖြစ်သည်ကို ဖော်ပြသည်။
ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ နှင့် ပမာဏချင်းတူလျက် လက္ခဏာသဘာဝချင်း ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သည်။
သဘာဝအားဖြင့် ပရိုတွန်တို့သည် ၏ (nucleus) အဖြစ် ပါဝင်တည်ရှိတတ်သည်။
ပရိုတွန်တစ်ခု၏ ပမာဏမှာ 1.67262192369(51)×10−27 kg ဖြစ်၍ အီလက်ထရွန်ဒြပ်၏ အဆပေါင်း ၁၈၄၀ ခန့် ဖြစ်သည်။
အခြား အက်တမ်အောက်အမှုန် ဖြစ်သော နှင့်အတူ ပရိုတွန်တို့က ''နျူကလီးယပ်စ်'' အဖြစ် စုဖွဲ့တည်ရှိကြခြင်းဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် ၎င်း နယူထရွန်နှင့် ပရိုတွန် ၂မျိုးလုံးကို ခြုံငုံ၍ ဟု ခေါ်နိုင်သည်။
မော်လီကျူး ဆိုသည်မှာ - ဖြစ်ပေါ်စုတွဲပေးမှုအလျောက် အတွင်း တပူးပူးတတွဲတွဲ နေသည့် တစ်ခုမက၊ အမျိုးမတူသော များ အစုအတွဲကို တစ်ခုသဖွယ် ကိုင်တွယ်စဉ်းစားထားခြင်း ဖြစ်၏။
သာဓကအားဖြင့် ဟူသော မှာ H2O ဟူသော မော်လီကျူး (အက်တမ်တွဲ) များ အရေအတွက် မြောက်မြားစွာ စုဝေးနေခြင်း ဖြစ်ပြီး ၎င်း မော်လီကျူး H2O ၁စီမှာ၊ (oxygem atom) O ၁ခုစီနှင့် အက်တမ် (hydrogen atom) H ၂ခုစီ စုတွဲနေခြင်း ဖြစ်၏။
အခြားလက်ပ်တွန်များထက် သက်တမ်းခံတည်ငြိမ်သဖြင့် သဘာဝ၌ များစွာသောတို့၏ အဖြစ် တွေ့နေကျဖြစ်သည်။
လျှပ်မဓာတ်(negative charge) ဆောင်သည် တွင် ၎င်း၏ လျှပ်ဓာတ်ပမာဏ ကို (elementary charge) အဖြစ် ၌ စံထား သုံးနှုန်းကြသည်။
အီလက်ထရွန် အရေအတွက်နှင့် အရေအတွက်ကို အခြေခံ၍ (ion) များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
အီလက်ထရွန်၏ (spin)မှာ ½ ဖြစ်၍ အုပ်စုထဲတွင် ပါဝင်သည့် ဖြစ်သည်။
သို့ဖြင့် (Pauli Exclusion Principle) ကို လိုက်နာသည်။
ထို့ကြောင့် ဓာတ်ပြုမှုများတွင် (electron configuration) က အရာဝတ္ထုများ၏ သဘောသတ္တိများစွာကို အဆုံးအဖြတ် ပေးသည်။
များက ဖြစ်ရခြင်းမှာလည်း ၎င်းတို့၌ လွတ်လတ်သော အီလက်ထရွန်တို့ များပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။
ရှေးအခါက တို့၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းသည် အက်တမ်ပင်ဖြစ်၍၊ ထိုထက်ငယ်သော အစိတ်အပိုင်း မရှိနိုင်ဟု ယူဆလာခဲ့ကြလေသည်။
သို့သော် ဆိုသူ ပါမောက္ခကြီး တစ်ဦးက အက်တမ်အောက် အလွန်ငယ်သော အစိတ်အပိုင်းတို့ရှိကြောင်းကို ခရစ် ၁၈၉၇ ခုနှစ်တွင် ရှင်းလင်းပြသ၍ ထိုအစိတ်အပိုင်းတို့ကို အီလက်ထရွန် ''(လျှပ်မှုန်)'' ဟု အမည်ပေးခဲ့လေသည်။
သည် ဓာတုဒြပ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ်၍ ယင်း၏အက်တမ်အလေးဆသည် ၁.ဝဝ၈ မျှသာ ရှိ၏။
အက်တမ် ဆိုသည်မှာ (nucleus) နှင့်တကွ ဘေးသားအဖြစ် တို့ အတူတကွ စုဖွဲ့ထားသော အစုအဝေးဖြစ်သည်။
သေးငယ်သောအဆင့်၌ အက်တမ်များ စုဖွဲ့ထားခြင်းရလဒ် ကို ဟု ခေါ်သည်။
က ဖော်ပြသော ပရမာအဏုမြူ၏ အရွယ်အစားကို လိုက်လံတွက်ချက်ကြည့်လျှင် 10-9 m (သို့မဟုတ်) 1 nm ခန့် ရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။
အက်တမ်တစ်ခု၏ အချင်း အကြမ်းဖျင်းမှာ 2.5×10-11 m ခန့်ဖြစ်လျက် 10-9 m ထက် များစွာ ပိုသေးသည်။
ပုံမှန်အရာဝတ္တု ပစ္စည်းတစ်ခု၏ အသေးငယ်ဆုံး အစိတ်အပိုင်းအား ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး ဒြပ်စင်တို့၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ ရှိသည်။
ဂရိဘာသာစကား အရ ''indivisible'' ခွဲခြားလို့ မရနိုင်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
အခဲ၊ ၊ တို့ကို လျှပ်ဓာတ်ပြယ် အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းပြီး (plasma) ဟူသော လျှပ်ဓာတ်ကြွ ဝတ္ထုတို့ကိုမူ အိုင်းယွန်းတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။
အက်တမ်ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အလယ်တွင် နျူကလီးယပ်စ်ဟု ခေါ်သော ဗဟိုသား ရှိပြီး ဘေးတွင် လျှပ်မဓာတ်(negative charge) ဆောင်သော တို့က ဝဲခိုတည်ရှိနေတတ်သည်။
ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းသဖွယ် အီလက်ထရွန်တို့ ပတ်ကြဟန် အက်တမ်သရုပ်ဖော်ချက်သည် စသည်တို့တွင်မူ အသုံးဝင်သေးလျက် ရှိပါသည်။
ဖြင့် တို့၏ သရုပ်မှန်ကို စူးစမ်းကြသောအခါတွင်မူ စသော သင်္ချာကိရိယာများကို သုံးကြသည်။
ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်စ်ထဲတွင် လျှပ်ဖိုဓာတ်(positive charge) သတ္တိ ရှိသည့် ပရိုတွန် ခေါ် ''ဓာတ်ဖိုမှုန်'' နှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ်ဂုဏ်သတ္တိမှ မဆောင်သော ခေါ် ''ဓာတ်မဲ့မှုန်'' ရှိသည်။
ကျွန်ုပ်တို့နေထိုင်ရာ ကမ္ဘာမြေကြီး၌ ရှိကြသော အရာဝတ္ထုမှန်သမျှသည် သာမန် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်သော အလွန်သေးငယ်လှသည့် အမှုန်တို့ဖြင့်သာ စုပေါင်းဖွဲ့ စည်းထားသည်ဟု ရှေးခေတ်အခါကပင် လူအများတို့ ယူဆလာခဲ့ကြလေသည်။
ယခုအခါ ကျွန်ုပ်တို့ သိရှိနားလည်ကြသော ဓာတုဗေဒပညာမှာ တီထွင်ခဲ့သော အက်တမ်သီအိုရီကို အခြေပြုကာ ပေါ် ပေါက်ထွန်းကား၍ တိုးတက်လာရသော သိပ္ပံပညာရပ်ဖြစ်ပေသည်။
ခရစ် ၁၈ဝ၈ ခုနှစ်လောက်တွင် မြို့သား ကျောင်းဆရာ ဂျွန်ဒေါလ်တန်သည် သူ၏ အက်တမ်သီအိုရီကို စတင်တီထွင်ခဲ့ရာ ဒြပ်စင်တို့တွင် အလေးချိန်တစ်ခုရှိသော အက်တမ်တို့ပါဝင်ရမည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် (၁) ဓာတုအချိုးမှန် နိယာမနှင့် (၂) ဓာတုအချိုးအဆတိုး နိယာမ နှစ်မျိုးကို စတင် ကြံစည် ရှင်းလင်းပြသခဲ့လေသည်။
ထိုအက်တမ်အလေးဆများနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ၁၈၆၉ ခုနှစ်တွင် ရုရှားလူမျိုး ဓာတုဗေဒပညာကျော် သည် အက်တမ်အလေးဆ ဇယားကွက်ကို စီစဉ်ရေးသားခဲ့လေသည်။
ရန့်ဂင်း တွေ့ရှိပြီးသည့် နောက်တစ်နှစ် ၁၈၉၆ ခုနှစ်၌ ပဲရစ်မြို့တွင် သည် ဒြပ်စင်မှ အတုံးအခဲဖြစ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ဖောက်ထွင်း ဖြတ်သန်းသွားနိုင်သည့် X-ray ကဲ့သို့သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ကို စတင်တွေ့ရှိပြန်၍ ဒြပ်စင် အသစ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိ ရန်အတွက်ပင် လမ်းထွင်ပေးခဲ့သေး၏။
ထိုကဲ့သို့သော အက် တမ်မျိုးကို ဟုခေါ်သည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅) ဘီစီ (၄၆၀) ဂရိ အတွေးခေါ် ပညာရှင် (Democritus) က အဆိုပြုခဲ့ဖူးပါသည်။
ဒီမိုခရိတက်၏ အက်တမ် ဖွင့်ဆိုချက်ကို အတွေးခေါ်ပညာရှင်ကြီး နှင့် သူ၏တပည့် တို့က စိတ်ဝင်စားခြင်း မရှိခဲ့ကြပေ။
ပထမဦးဆုံး အင်္ဂလိပ် ဓာတုဗေဒ ပညာရှင် (John. Dalton )က ဓာတုဗေဒ စမ်းသပ်ရင်း အက်တမ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။
အက်တမ် တခု၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို (Classical Physics) နည်းအရ ဆိုသော် အခြေခံ အမှုန် သုံးမျိုးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း တွေ့ရသည်။
N=၁ကုဗစင်တီတွင် ရရှိမည့်အက်တမ်ပေါင်း၊ρ = ၁စင်တီ-ကုဗတုံး၏ M= အက်တမ်၏ နယူကလိယတန်ဖိုး (mass number) Na= တန်ဖိုး(Avogadro’s number)= (6.02x1023) ဖြစ်သည်။
မွန်တို့၏ ဘုရင်မကြီး ပြီးနောက် နန်းတက်သည့် မွန်နိုင်ငံဘုရင် မင်းကြီး သာသနာ ၂၀၂၃၊ ၈၄၀၊ ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၄၇၉ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော အရ ပုသိမ်အား "ကုသိမရဋ္ဌ" ဟုခေါ်တွင်ခဲ့သည် ဟုသိရသည်။
James Gray, ed. (1892). ''Buddhaghosuppatti''. London: Luzac & Company. p. 11. ပုသိမ်မြို့သည် အလွန်ရှေးကျသော သင်္ဘောဆိပ်မြို့ကြီး ဖြစ်သည်။
သမိုင်းပါမောက္ခ ဒေါက်တာကျော်ဝင်း(ငြိမ်း) ရေး၊ ညောင်ရမ်းမင်းသား၏ နောက်ဆုံးနေ့ရက်များနှင့် အခြားစာတမ်းများ၊ စာ-၃၉၊ ၂၀၁၅၊ ဒီဇင်ဘာ ပုသိမ်မြို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာက မွန်နိုင်ငံ၏ ပိုင်နက်ဖြစ်ခဲ့ပြီး စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည့် ခုနှစ်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းအထောက်အထား မတွေ့ရပေ။
ပုသိမ်မြို့သည်အလွန်ရှေးကျသော သင်္ဘောဆိပ်မြို့ဖြစ်ပြီး မဇ္ဈိမဒေသနှင့် တို့ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရာတွင် ကြားခံမြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။
လက်ထက် သာသနာသက္ကရာဇ် ၂၁၈ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် အတိသဉ္စာနဂရ ဟုခေါ်တွင်ခဲ့သည်။
အစောဆုံး ခိုင်မာသည့် သမိုင်း အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၅၈၆-၁၅၈၈အတွင်း မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည့် လူမျိုး ခရီးသွား Ralph Fitch ၏ မှတ်တမ်း ဖြစ်ပြီး ၎င်းက Cosmin မြို့ဟု မှတ်သားခဲ့သည်။
သို့သော် ဗြိတိသျှဘာသာဗေဒပညာရှင် ပါမောက္ခ Harry Leonard Shorto ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင်ရေးသားသော တက္ကသိုလ်ထုတ် သုတေသနစာတမ်းအရ ပုသိမ် ဟူသောဝေါဟာရမှာ မွန် ဝေါဟာရ "ဖာသီ ([pha sɛm])" က ဆင်းသက်ပြီး ပုသိမ် ပြောင်းလဲလာကြောင်း ဆိုသည်။
Dictionary of Modern Spoken Mon ''by H.L. Shorto (1962, Oxford University Press)'' ၌ ၊ ဟံသာ၀တီပဲခူး၌ တို့ စိုးစံသည့်ခေတ်မှစ၍ အလောင်းဘုရားလက်ထက်တိုင်အောင် နှစ်ပေါင်းရာပေါင်းများစွာ ပုသိမ်နယ်တစ်ဝိုက်သည် မွန်နှင့်မြန်မာတို့ အားပြိုင်ကြရာ ဒေသဖြစ်ခဲ့သည်။
တို့သည် ၌ ခြေကုပ်ရပြီးသောအခါ၊ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း ခြေကုပ်ရရန် ကြိုးစားကြသည်။
ခရစ်နှစ် ၁၆၈၇ တွင် ဗြိတိသျှတို့သည် တွင် အခြေခံစခန်းပြုပြီးနောက် ပုသိမ်မြို့တွင်လည်း အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ ဌာနခွဲတစ်ခုဖွင့်သည်။
ပုသိမ်သို့ အင်္ဂလိပ်များ ပထမဆုံးရောက်ရှိချိန်မှာ လက်ထက်တွင် ဖြစ်သည်။
ပုသိမ်မြို့သည် ယခင်က မွန်တို့ ပိုင်နက် ဖြစ်သော်လည်း လက်ရှိတွင် အနည်းငယ်သာ နေထိုင်ကြပြီး မှာ အများစုဖြစ်သည်။
ထို့အပြင် နှင့် အများအပြားလည်း နေထိုင်ကြသည့်အပြင် ၊ အနွယ်များ လူနည်းစု အဖြစ်နေထိုင် ကြသည်။
ပုသိမ်မြို့၏ လူဦးရေ အများစုမှာ ဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး ကရင်လူမျိုး ကက်သလစ်နှင့် နှစ်ခြင်းခရစ်ယာန်များ အများအပြား ရှိသည်။
ထို့အပြင် နှင့် များလည်း အနည်းငယ်စီ ရှိကြသည်။
ပုသိမ်မြို့သည် ၁၂ စတုရန်းမိုင်ခန့် ကျယ်ဝန်းသည်။
အသေးစားလုပ်ငန်းများ အနေဖြင့် လုပ်ငန်းများ၊ ငါးပိငါးခြောက်ငံပြာရည် လုပ်ငန်းများအပြင် နာမည်ကျော် ပုသိမ်လုပ်ငန်းများ ဖွံ့ဖြိုးသည်။
မြစ်၊ ချောင်း၊ အင်းအိုင် ပေါများရာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရေကြောင်းခရီးမှာ များစွာအရေးပါလှသည်။
ယခုအခါတွင် သို့ပြေးဆွဲသော မော်တော်ယာဉ် လိုင်းပေါင်း မြောက်မြားစွာ ပေါ်ထွက်လာပြီး ခရီးသွားလာချိန်မှာ ၄နာရီခန့်သာ ကြာမြင့်သည်။
လေကြောင်းခရီးအတွက် ရှိပြီး ပြေးလမ်း ၄၄၀ဝပေရှည် ကွန်ကရစ်ခင်း အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။
မြန်မာ့လေကြောင်းမှ -ပုသိမ်-သံတွဲ ခရီးစဉ် နှင့် ပုဂံလေကြောင်းမှ ရန်ကုန်-ပုသိမ်ခရီးစဉ်များ ပြေးဆွဲ ပေးနေသည်။
ခုတင်(၁၀၀၀)ဆံ့အဆင့်မြင့်ပြည်သူ့ဆေးရုံအသစ်ကြီးမှာ တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ မြို့နယ်၂၆ မြို့လုံးကိုတာဝန်ခံ တာဝန်ယူကုသပေးလျက်ရှိပြီး အခြားပုဂ္ဂလိကဆေးရုံမြောက်မြားစွာလည်းရှိသည်။
သည် ပုသိမ်မြို့ထဲတွင် တည်ရှိသည်။
ဘောလုံးပွဲများကို အများဆုံးကျင်းပလျက်ရှိပြီး ၏ အိမ်ကွင်းလည်း ဖြစ်သည်။
စတင် တည်ထောင်ခဲ့စဉ်ကတည်းက ပါဝင်ခဲ့သော အသင်းတစ်သင်း ဖြစ်ပြီး ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးကို ကိုယ်စားပြုသည်။
မြန်မာ ဘောလုံးအကယ်ဒမီ(ပုသိမ်) = ကို သာသနာ သက္ကရာဇ် ၂၁၈ ခုနှစ် တပေါင်းလပြည့်နေ့ လငပုပ်ဖမ်းသောအခါတွင် သီရိဓမ္မာသောကမင်း တည်သည်ဟု ဆိုသည်။
နှစ်စဉ် ရေကျချိန် ဖြစ်သည့် တပို့တွဲလ (ဖေဖော်ဝါရီ၊မတ်) ရောက်တိုင်း ပွဲကို ခြိမ့်ခြိမ့်သဲ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။
မွန်ဘုရင်၏ အရေးတော်ပုံများတွင် ဖော်ပြပါရှိသော မြောင်းမြမြို့မှာ ရာမညတိုင်း မွန် ၃ ရပ်တွင် ပါဝင်သည့် ပုသိမ် ၃၂ မြို့တွင် အဝင်အပါဖြစ်၍၊ ထိုစဉ်က ကျိုက်ဇလဲထော်မြို့ ဟု တွင်ခဲ့သည်။
ယခု မြောင်းမြမြို့သစ် တည်ရှိသော ဆိပ်ကြီးခေါ်ဒေသသည် ကျိုက်အမါန်မြို့ ဟု ခေါ်တွင်ကြောင်း ရှေးစာဟောင်းများတွင် တွေ့ရသည်။
ဟံသာဝတီပြည့်ရှင် ဗညားဦး၏ ညီတော် လောက်ဖျားမင်းသား တည်ထောင်ခဲ့၍၊ ထိုမြောင်းမြမြို့စား "လောက်ဖျားမင်း" သည် ဗညားဦး၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံသော မွန်ဘုရင် ရာဇာဓိရာဇ်ကို တော်လှန်ပုန်ကန်ခဲ့သည်ကို အကြောင်းပြု၍ မြောင်းမြမြို့သည် ရာဇဝင် သမိုင်းတို့တွင် ထင်ရှားလာခြင်း ဖြစ်ပေသည်။
ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၈၆၁ ခုနှစ်တွင် ထိုမြောင်းမြမြို့ဟောင်းသည် မီးအကြီးအကျယ်လောင်ရာမှ မြို့ပျက်ပမာ ဖြစ်သွားခဲ့ပြီးနောက်၊ ယခုဆိပ်ကြီးအရပ်တွင် မြို့သစ်တည်ထောင်ခဲ့သည်။
မြောင်းမြဟူ၍ ခေါ်တွင်သည်မှာ ချောင်းမြောင်း မြစ်များနှင့်တကွ စိမ်းလန်းသော တောတောင်တို့နှင့် သာယာသည်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်သည်ဟုလည်းကောင်း၊ ရှေးလူကြီးများ ပါးစပ်ရာဇဝင်အရ လောက်ဖျားမင်း မြို့တည်စက ကျုံးမြောင်းများ တူးဖော်ရာတွင် ထိုကျုံးမြောင်းထဲမှ မြသပိတ်ကြီး တစ်လုံးရသဖြင့် မြောင်းထဲမှ မြသပိတ်ရည်ကို အကြောင်းပြု၍ ခေါ်သည်ဟု လည်းကောင်း ဆိုလေသည်။
သို့သော် မွန်ဘာသာရေး ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံကျမ်းတွင် မံင်မလ (မောင်မလဲ့) ဟု ဖော်ပြပါရှိရာ၊ ထိုစကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆဖွယ်ရှိသည်။
မံင်မလ ဟူသော စကားတွင် "မံင်" မှာ နေသည် (နေရာ) နှင့် "မလ" မှာ မြတ်ရာ ဖြစ်သဖြင့် မြတ်ရာကုန်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
မြို့၏ အချို့နေရာများမှာ မြေနိမ့်ပိုင်း၌ တည်ရှိသော်လည်း များသောအားဖြင့် လူနေရပ်ကွက်များမှာ ကုန်းမြင့်တို့တွင် တည်ရှိသည်။
ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးနောက် မြို့ကို တိုးချဲ့ခဲ့ရာ ယခုအခါ အောက်ပါရပ်ကွက်သစ်များ ပေါ်ပေါက်လာသည် - စံပြကွက်သစ် ကံလှကွက်သစ် အောင်ဆန်းကွက်သစ် ဘုရားချောင်းကွက်သစ် မဟာစည်ကွက်သစ် ၁၉၆၃ ခုနှစ် ခန့်မှန်းခြေအရ မြောင်းမြမြို့၏ လူဦးရေမှာ ၂၉,၂၃၇ ယောက် ဖြစ်သည်။
ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် အများစု နေထိုင်ကြသော်လည်း မူဆလင်၊ ဟိန္ဒူနှင့် ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များလည်း ချစ်ကြည်ရင်းနှီးစွာ နေထိုင်ကြသည်။
ဆန်စပါး အကြီးအကျယ် ထွက်သော အရပ်ဒေသဖြစ်သဖြင့် မြို့ဆင်ခြေဖုံးတွင် ဆန်စက်များစွာ ရှိသည်။
မြောင်းမြမြို့တွင် ခရိုင်ဝန်းရုံး၊ ခရိုင်တရားမနှင့် စက်ရှင်တရားသူကြီးရုံး၊ ငွေတိုက်၊ ခရိုင်ရဲဝန်ရုံး၊ မြေစာရင်းဌာန၊ ဗဟိုအကျဉ်းထောင်ကြီးနှင့် စစ်တပ်အဆောက်အအုံများ ရှိသည်။
ပညာရေးကဏ္ဍတွင် အစိုးရတန်းမြင့်ကျောင်း ၁၁ ကျောင်း အပြင် အောက်ပါ အဆင့်မြင့်ပညာကျောင်းများ တည်ရှိသည် - ပညာရေးကောလိပ် စိုက်ပျိုးရေးသိပ္ပံကျောင်း သူနာပြုသင်တန်းကျောင်း စိုက်ပျိုးရေး အထက်တန်းကျောင်း ထင်ရှားသော စေတီပုထိုးများမှာ- စကြာနန္ဒစေတီ (သက္ကရာဇ် ၆၂၅ ခုနှစ်တွင် သမုဒ္ဒဃောသမင်းကြီးနှင့် ဥမ္မာဒန္တီမိဖုရားကြီးတို့ တည်ခဲ့) တာဝတိံသာဘုရား ရွှေသာလျောင်းဘုရား ပြည်လုံးချမ်းသာဘုရား မဟီယင်္ဂဏဘုရား ဗောဓိအောင်မြေဘုရား အခြားထင်ရှားသော ကျောင်းတိုက်များမှာ မင်းကျောင်းကြီး၊ တာဝတိံသာကျောင်း၊ အလယ်တောရကျောင်း၊ ပဇ္ဇောတာရုံနှင့် ဇေယျမေဒနီ စာသင်တိုက်တို့ ဖြစ်သည်။
မြောင်းမြမြို့သည် ဝါးခယ်မ၊ အိမ်မဲ၊ ပုသိန်၊ မအူပင် နှင့် ရန်ကုန်မြို့များသို့ ရေလမ်း၊ ကုန်းလမ်း နှစ်မျိုးလုံးဖြင့် ဆက်သွယ်နိုင်သည်။
ခရိုင်တွင်း မြို့များသို့ နေ့ချင်းပေါက် သင်္ဘောနှင့် ကားလမ်း အဆက်အသွယ် ရှိသဖြင့် အရောင်းအဝယ် ကောင်းမွန်သော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။
စီးပွားရေးမြို့တော် မှ ၃၈၅မိုင် ကွာဝေး၍ ၏ အရှေ့ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့သည်။
ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ တို့၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်သည်။
ပြီးနောက် ဒုတိယအကြီးဆုံးသောမြို့ဖြစ်သည်။
နှစ် ၁ဝဝ အတောအတွင်းဝယ် မန္တလေးမြို့တွင် ဒဏ်၊ မီးဘေးအန္တရာယ်များကို ခံရသောကြောင့် အပျက်အစီးရှိခဲ့သော်လည်း အသစ် ပြန်လည်ပျိုးထောင်နိုင်ခဲ့သည်။
မန္တလေးသည် ၁၈၈၅ ခုနှစ် လက်ထက် ပွဲ မတိုင်မီ (၁၈၆၀-၁၈၈၅)တွင် နောက်ဆုံး ကျန်ရစ်သည့် လွတ်လပ်သော မြန်မာ့မင်းနေပြည်တော်လည်းဖြစ်သည်။
သောင်းကျန်းသူများကို ၊ စစ်ရဲနှင့် မန္တလေးတက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများက ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။
ကေအင်န်ဒီအိုများသည် နှင့် အတူ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်မှ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ရက်အထိ မန္တလေးမြို့ကြီးအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်ဆိုသော်လည်း လုယက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်းစသည့် အဖျက်လုပ်ငန်းများကိုသာ ဆောင်ရွက်သွားခဲ့ကြသည်။
မန္တလေးမြို့ စတင်တည်ကာစအချိန်တွင် မန္တလေးအရပ်ကို ထီးပေါင်းကားဟု ခေါ်ဆိုနေကြသည်။
မန္တလေးမြို့သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ လက်ဝဲဘက်ဖြစ်သော အရှေ့ဘက် ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ၏ အကြား အနံ ၈ မိုင် ရှိသော မြေပြန့်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။
မန္တလေးမြို့သည် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၂၅ စတုရန်းမိုင် ရှိ၍ လူဦးရေမှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေ ၂၁၅၄၂၆ ယောက်ခန့်ရှိသည်။
ကန်ကိုးကန်မှာ - # ကြာနီကန် ၊ # နန္ဒာကန် ၊ # အောင်ပင်လယ်ကန် ၊ # ဇောင်းကလောကန် ၊ # မင်းကန် ၊ # သရက်ကန် ၊ # မဲနယ်ကန် ၊ # ခတက်ကန် ၊ # ဆင်ဖြူကန် တို့ဖြစ်သည်။
ကုန်းကိုးကုန်းမှာ- # သစ်ချိုကုန်း ၊ # ကျီတော်ကုန်း ၊ # သဇင်ကုန်း ၊ # သမန်းကုန်း ၊ # ဥသျှစ်ကုန်း ၊ # ဝါခင်းကုန်း ၊ # ကုလားပျိုကုန်း ၊ # ပုဏ္ဏားကုန်း ၊ # ဗောဓိကုန်း တို့ဖြစ်သည်။
တောင်ကိုးလုံးမှာ- # ဆားခါးတောင် ၊ # ငါးမင်းတောင် ၊ # ဂန္ဓမာတောင် ၊ # ရွှေလောင်းတောင် ၊ # သခင်မတောင် ၊ # ကုလားမတောင် ၊ # ရန်ကင်းတောင် ၊ # ကြက်ညီနောင်တောင် ၊ # မန္တလေးတောင် ဟု တံတိုင်းသဏ္ဌာန် တောင်ကိုးလုံး ကာရံစေကာ မြို့နန်းပန္နက်တော် ရိုက်ယူခဲ့သည်။
ကြာနီကန်ဆရာတော် ထေရုပ္ပတ္တိနှင့်ဖြစ်ရပ်များ၊ ဦးကျော်ညွန့် (မြန်မာ့အလင်းအယ်ဒီတာ) = မဟာမုနိဘုရား ရုပ်ပွားတော်ကြီးသည် မန္တလေးမြို့၏ အထင်ကရ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် သားတော်အိမ်ရှေ့မင်းသား က မှပင့်ဆောင်ခဲ့သည်။
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉) = ကျုံးနှင့် မြို့ရိုး ကာရံထားသော မန္တလေး နန်းတော်ကြီးသည် ၏ ဘုရင်များ စိုးစံခဲ့သော နေရာဖြစ်သည်။
အတွင်းက ဗုံးကြဲခြင်း အကြိမ်ကြိမ် ခံခဲ့ရပြီး ပျက်စီးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်ပြုပြင်၍ ကြီးကို ပြန်လည် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် အတွင်းရှိ ဟောင်း တွင် နှင့် တို့အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။
မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ဗဟိုချက်တွင် တည်ရှိပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ကူးသန်းသွားလာရေးနှင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ရေးတို့အတွက် အချက်အချာကျသည်။
အစိုးရအသစ်လက်ထက် မော်တော်ကားများကို တရားဝင်သွင်းခွင့်ပြုပြီးနောက် မော်တော်ကားအသုံးပြုသူ ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။
အဓိက အနေဖြင့် ဆင်းသက်လျက်ရှိပြီး ပြည်ပလေကြောင်းလိုင်းများမှ ၊ ၊ ယူအေအီးနိုင်ငံ တို့နှင့် ချိတ်ဆက် ဆင်းသက်လျက်ရှိသည်။
မန္တလေးမှ ရထားဖြင့် ၊ ၊၊ ၊၊ ၊ ၊ ၊ ၊ ၊ ၊ ၊ ၊ ၊ ၊ ၊ ၊ မြို့များသို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။