# Wprowadzenie do rynku czynników produkcji

## Popyt i podaż na rynku finansowym

Gospodarstwa domowe, organizacje  i przedsiębiorstwa w Stanach Zjednoczonych zaoszczędziły w 2015 r. prawie 1,3 bln dol. (z kolei w Polsce we wrześniu 2021 r. oszczędności gospodarstw domowych szacowano na 1,94 bln zł i była to kwota o blisko 13% wyższa niż na koniec września poprzedniego roku). Gdzie te oszczędności trafiają i jak są wykorzystywane? Część zostaje przekazana do banków, które z kolei pożyczają te pieniądze gospodarstwom domowym lub podmiotom gospodarczym w formie pożyczek lub kredytów. (Zgodnie z polskim prawem pożyczka to środki pieniężne, które pożyczkobiorca może wykorzystać w dowolny sposób. Kredyt natomiast zawsze zaciągany jest na konkretny cel, np. zakup nieruchomości – domu lub mieszkania, ale też samochodu, sprzętu RTV i AGD itd.). Inna część zostaje zainwestowana w prywatne przedsiębiorstwa lub pożyczona instytucjom sektora finansów publicznych (państwu lub samorządom), zbierającym fundusze na takie cele jak budowa dróg lub finansowanie komunikacji zbiorowej. Niektóre przedsiębiorstwa reinwestują swoje oszczędności, kupując nowe maszyny, środki transportu, sprzęt komputerowy lub opłacając swoim pracownikom szkolenia.
W tym podrozdziale omówimy, jak model popytu i podaży łączy podmioty, które mają do zaoferowania kapitał finansowy (ang. ) (tj. oszczędności) z jednostkami i organizacjami zgłaszającymi zapotrzebowanie na ten środek produkcji (tj. pożyczki i kredyty). Ci, którzy oszczędzają pieniądze (lub dokonują inwestycji finansowych, co de facto oznacza to samo), zarówno osoby fizyczne, jak i przedsiębiorstwa, stoją po stronie podaży na rynku finansowym. Natomiast ci, którzy zaciągają pożyczki lub biorą kredyty, znajdują się na tym rynku po stronie popytu.

### Kto tworzy popyt i podaż na rynku finansowym?

Na każdym rynku dostawcy otrzymują określoną, uiszczaną przez nabywców cenę za sprzedane dobro. Na rynku finansowym dostawcy środków finansowych (pochodzących z oszczędności) oczekują założonej stopy zwrotu (wynagrodzenia za udostępniony kapitał), podczas gdy ci, którzy te środki pożyczają od innych (otrzymują fundusze), rozumieją, że muszą za to zapłacić. Ta zapłata może przybierać różne formy, w zależności od rodzaju inwestycji.
Najprostszym przykładem stopy zwrotu jest stopa procentowa (ang. ). Na przykład, kiedy wpłacasz pieniądze na konto oszczędnościowe w banku, otrzymujesz odsetki od swojego depozytu. Odsetki, które bank ci wypłaca, są naliczane zgodnie z obowiązującą stopą procentową. Podobnie jeśli zaciągniesz kredyt na zakup samochodu lub pożyczkę na świąteczne zakupy, musisz zapłacić odsetki od pożyczonych pieniędzy.
Spójrzmy na rynek pożyczek udzielanych za pomocą kart kredytowych. W 2015 r. prawie 200 mln Amerykanów posiadało takie karty (na koniec 2020 r. liczba kart kredytowych w portfelach Polaków szacowana była na 5,5 mln). Karty kredytowe pozwalają pożyczyć pieniądze od wystawcy karty i spłacić pożyczoną kwotę wraz z odsetkami. Większość z nich pozwala na spłatę pożyczki bez płacenia odsetek, jeśli nastąpi to w określonym czasie (tzw. okresie bezodsetkowym). Typowe oprocentowanie kredytu zaciągniętego za pomocą karty kredytowej w Polsce wynosi czterokrotność stopy lombardowej NBP (w kwietniu 2022 r. było to 20%). Na początku 2018 r. wysokość zadłużenia Polaków na kartach kredytowych była szacowana na blisko 700 mln zł.
Na  pokazany jest popyt i podaż na rynku pożyczek udzielanych za pośrednictwem kart kredytowych. Na osi poziomej przedstawiona jest ilość środków finansowych pożyczonych na tym rynku. Oś pionowa, czyli oś ceny, pokazuje stopę oprocentowania takich pożyczek.  pokazuje ilość pieniędzy, których konsumenci potrzebują przy różnych poziomach stóp procentowych, oraz ilość pieniędzy, jaką przedsiębiorstwa obsługujące karty kredytowe (najczęściej banki) są skłonne dostarczyć.
Na rynku finansowym nadal obowiązują prawa popytu i podaży. Zgodnie z prawem popytu (ang. ) wyższa stopa zwrotu (czyli wyższa cena) zmniejszy zapotrzebowanie. A więc wraz ze wzrostem stopy procentowej konsumenci zmniejszą wielkość zaciąganych pożyczek. Zgodnie z prawem podaży (ang. ) wyższa cena powoduje wzrost ilości oferowanej (ceteris paribus). W konsekwencji wraz ze wzrostem oprocentowania pożyczek na kartach kredytowych coraz więcej przedsiębiorstw będzie skłonnych je wydawać i zachęcać klientów do ich używania. I odwrotnie, jeśli oprocentowanie kart kredytowych spadnie, ilość środków pieniężnych dostarczonych na rynek kart kredytowych się zmniejszy, a zapotrzebowanie wzrośnie.

### Równowaga na rynku finansowym

Na rynku pożyczek z kart kredytowych przedstawionym na  krzywa podaży (S) i krzywa popytu (D) przecinają się w punkcie równowagi (E). Równowaga występuje przy stopie procentowej równej 15%, gdzie zapotrzebowanie na pożyczki i oferowana wielkość środków finansowych są sobie równe i wynoszą 600 mld zł.
Jeśli stopa procentowa (pamiętajmy, że jest to cena na rynku finansowym) jest wyższa od poziomu równowagi, pojawi się nadwyżka oferowanej ilości pożyczek. Na przykład przy stopie procentowej 21% ilość dostarczonych na rynek środków wzrasta do 750 mld zł, podczas gdy zapotrzebowanie spada do 480 mld. Przy takiej stopie procentowej wystawcy kart chętnie udzielają pożyczek ich posiadaczom, ale stosunkowo niewiele osób lub podmiotów gospodarczych chce brać te pożyczki (przeciąga spłatę poza okres bezodsetkowy). W rezultacie niektóre firmy obsługujące karty kredytowe obniżą pobierane oprocentowanie (lub inne opłaty), aby przyciągnąć więcej klientów. Ta strategia zepchnie stopę procentową w dół, do poziomu równowagi.
Jeżeli stopa procentowa jest poniżej poziomu równowagi, wówczas na tym rynku występuje nadwyżka popytu. Przy stopie procentowej równej 13% zapotrzebowanie na pożyczki na kartach kredytowych wzrasta do 700 mld zł, ale firmy obsługujące karty kredytowe są w stanie dostarczyć tylko 510 mld (w praktyce będą znacznie mniej chętne do oferowania kart kredytowych klientom i będą zmniejszać limity wydatków przypisane do konkretnych osób). W takiej sytuacji firmy zauważą, że mają wielu chętnych do wyrobienia karty kredytowej i zaciągnięcia pożyczki, co przełoży się na podniesienie oprocentowania, opłat i prowizji. Stopa procentowa będzie poddawana presji ekonomicznej pchającej ją w górę, w kierunku poziomu równowagi.
W bazie danych FRED dostępne są informacje dotyczące ok. 20 różnych stóp procentowych w USA, w tym oprocentowania kart kredytowych, kredytów samochodowych, pożyczek osobistych, kredytów hipotecznych i innych. Możesz je znaleźć na tej stronie.

### Przesunięcia krzywych popytu i podaży na rynku finansowym

Dostawcy środków finansowych na rynek kapitałowy stoją przed dwiema ważnymi decyzjami: ile zaoszczędzić i w jaki sposób alokować swoje oszczędności między różne rodzaje inwestycji finansowych. Omówimy kolejno każdą z nich.
Uczestnicy rynku finansowego muszą zdecydować, kiedy wolą realizować swoją konsumpcję: teraz czy w przyszłości? Ekonomiści nazywają to podejmowaniem decyzji międzyokresowych (ang. ), ponieważ dotyczy spraw rozłożonych w czasie. W przeciwieństwie do decyzji o zakupach w sklepie spożywczym, te inwestycyjne lub dotyczące oszczędności podejmowane są w dłuższym horyzoncie czasowym i podmioty gospodarcze niechętnie je zmieniają.
Większość pracowników oszczędza na emeryturę, ponieważ przyszłe dochody mogą okazać się niewystarczające, aby zaspokoić ich potrzeby. Z tego powodu zmniejszają bieżącą konsumpcję i zasilają rynki finansowe. A jeśli ich dochody rosną, to oszczędzają więcej. Zmiana postrzegania ich przyszłej sytuacji (np. rosnąca obawa przed popadnięciem w biedę po ustaniu aktywności zawodowej) powoduje zmianę wysokości ich dzisiejszych oszczędności.
W przeciwieństwie do osób w sile wieku wielu studentów potrzebuje pieniędzy dzisiaj, gdy ich dochody są niskie (lub w ogóle ich nie mają), aby opłacić czesne za studia i koszty utrzymania po założeniu samodzielnego gospodarstwa domowego (wyprowadzce od rodziców). W rezultacie zaciągają pożyczki, zwiększając bieżącą konsumpcję, a więc zgłaszają zapotrzebowanie na kapitał na rynku finansowym. Po ukończeniu studiów i podjęciu pracy spłacają zaciągnięte pożyczki i wtedy maleją ich środki na bieżącą konsumpcję. Osoby fizyczne pożyczają także pieniądze na zakup domów lub samochodów. Przedsiębiorstwa z kolei poszukują środków finansowych, aby mieć kapitał niezbędny do sfinansowania budowy fabryk lub realizacji projektów badawczo-rozwojowych, których horyzont inwestycyjny może wynosić nawet kilka–kilkanaście lat. Tak więc gdy konsumenci i przedsiębiorstwa oceniają jako wysoce prawdopodobne, że będą w stanie spłacić zadłużenie w przyszłości, dzisiejszy popyt na pożyczki i kredyty przesunie się w prawo.
Na przykład w czasie boomu technologicznego pod koniec lat 90. XX w. (tzw. bańki dotcomowej) wiele przedsiębiorstw nabrało pewności, że inwestycje w nową technologię przyniosą wysoką stopę zwrotu. Ich popyt na kredyty i pożyczki przesunął się w prawo. I odwrotnie, podczas kryzysu finansowego, który rozpoczął się w 2008 r., zapotrzebowanie na kredyty i pożyczki przy dowolnej stopie procentowej przesunęło się w lewo.
Do tej pory szukaliśmy oszczędności, aby zapewnić dopływ kapitału na rynek. Zastanówmy się teraz, co wpływa na wybór instrumentów finansowych umożliwiających oszczędzanie/inwestowanie. Decydując się na konkretny produkt finansowy (lokatę, obligacje, akcje itd.), dostawcy kapitału będą musieli wziąć pod uwagę zarówno stopy zwrotu, jak i związane z nimi ryzyko. Jeśli inwestycja A stanie się bardziej ryzykowna lub stopa zwrotu związana z tą formą lokowania kapitału się zmniejszy, oszczędzający przesuną swoje środki finansowe do inwestycji B. Krzywa podaży środków finansowych dla inwestycji A przesunie się więc w lewo, podczas gdy krzywa podaży środków finansowych dla inwestycji B powędruje w prawo.

### Pułapy cenowe na rynku finansowym: przepisy dotyczące lichwy

Jak zauważyliśmy wcześniej, miliony Amerykanów i Polaków posiadają karty kredytowe. Odsetki i opłaty za ich użytkowanie wynoszą rocznie dziesiątki miliardów dolarów i złotych. Nic więc dziwnego, że czasami pojawiają się naciski polityczne na ustalanie maksymalnego poziomu stóp procentowych lub opłat pobieranych przez firmy obsługujące karty kredytowe i udzielające pożyczek i kredytów. Przedsiębiorstwa te, a także banki, koncerny paliwowe, firmy telekomunikacyjne i sklepy detaliczne, odpowiadają, że wyższe stopy procentowe są konieczne, aby pokryć straty poniesione w związku z tymi klientami, którzy nie spłacają swoich zobowiązań w terminie. Zwracają również uwagę, że posiadacze kart mogą uniknąć płacenia odsetek, jeśli na czas spłacają zobowiązania z tytułu pożyczek z kart kredytowych.
Pierwsza ustawa antylichwiarska w Polsce została wprowadzona 20 lutego 2006 r. Uchwalono ją z myślą o kredytobiorcach, którzy często zmuszani byli zwrócić bankowi nawet dwukrotność pożyczonej kwoty. Ustawa ta określała jasno, że odsetki od zobowiązań nie mogą być wyższe niż czterokrotność stopy lombardowej NBP (i tyle, jak to już zostało wskazane powyżej, zazwyczaj wynosi oprocentowanie pożyczek z kart kredytowych w Polsce). Zmiany w ustawie wprowadzono w roku 2015, a następnie w 2019 r., kiedy to pojawił się w niej zapis dotyczący ograniczenia pozaodsetkowych kosztów pożyczki do maksymalnie 10% jej wartości.
Spójrz na rynek kart kredytowych zaprezentowany na . Oś pionowa pokazuje stopę procentową (która jest ceną na rynku finansowym). Popyt na rynku kart kredytowych generują gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa. Dostawcami tworzącymi podaż są firmy wydające karty kredytowe. Ten wykres nie zawiera konkretnych danych, ale skupia się na podstawowych relacjach ekonomicznych. Wyobraźmy sobie, że prawo nakłada pułap cenowy, który utrzymuje oprocentowanie pożyczek z kart kredytowych na poziomie Rc, niższym od stopy procentowej równej R0, która ukształtowałaby się na rynku wolnym od ustawowej ingerencji. Zależności wbudowane w model popytu i podaży przewidują, że przy stopie procentowej niższej od stopy równowagi zapotrzebowanie na pożyczki z kart kredytowych wzrośnie z poziomu Q0 do Qd; jednak ilość oferowanych pożyczek z tych kart zmniejszy się z pierwotnego Q0 do Qs. Przy cenie maksymalnej (Rc) zapotrzebowanie przewyższy ofertę. W efekcie wiele osób, które chcą otrzymać karty kredytowe i płacić obowiązujące oprocentowanie, spotka się z odmową. W konsekwencji liczba udzielonych pożyczek i ich wartość spadną.
W wielu krajach obowiązuje prawo antylichwiarskie (ang. ), które ustanawia górny limit dla wysokości stopy procentowej, jakiej mogą zażądać pożyczkodawcy. Jednak w wielu przypadkach limity te są zdefiniowane powyżej rynkowej stopy procentowej. Z taką sytuacją mamy do czynienia m.in. w Polsce. Jeśli limit oprocentowania pożyczek i kredytów został ustalony na poziomie 30%, to oprocentowanie nie może być wyższe, ale może kształtować się poniżej tego limitu. Maksymalny poziom oprocentowania nie będzie wówczas wiążący i nie będzie oddziaływał, chyba że cena równowagi (stopa procentowa) wzrośnie wystarczająco wysoko i przekroczy zdefiniowany przez ustawodawcę pułap cenowy.

### Key Concepts and Summary

Ceną na rynkach finansowych jest stopa zwrotu, jaką podmioty dostarczające kapitał (pożyczkodawcy) spodziewają się uzyskać za zaoferowane pożyczkobiorcom środki finansowe. Najczęściej taką stopą zwrotu jest stopa procentowa. Natomiast wielkość produkcji na tym rynku to wartość pieniędzy przepływających od tych, którzy dostarczają środki finansowe, do tych, którzy ich potrzebują.
Krzywa podaży środków finansowych przeznaczonych na konkretną inwestycję może ulec przesunięciu w związku z dwoma czynnikami: zmianą obecnego poziomu konsumpcji oraz zmianą poziomu ryzyka lub stopy zwrotu z tej konkretnej inwestycji w relacji do innych sposobów wykorzystania kapitału. Czynniki, które mogą zmienić popyt na środki finansowe, obejmują przede wszystkim przewidywania przedsiębiorców i konsumentów odnoszące się do przyszłości, ponieważ inwestycje finansowe wykorzystujące pożyczony kapitał ze swej istoty spłacane są w przyszłości.

### Self-Check Questions

### Review Questions

### Critical Thinking Questions

### Problems

### References

CreditCards.com. 2013. http://www.creditcards.com/credit-card-news/credit-card-industry-facts-personal-debt-statistics-1276.php.


# Wprowadzenie do rynku czynników produkcji

## System rynkowy jako efektywny mechanizm informacyjny

Ceny to podstawowy parametr określający sytuację na rynkach dóbr i usług, pracy oraz na rynku finansowym. Są one nośnikiem istotnych informacji, kluczowych z punktu widzenia podmiotów chcących zawrzeć transakcje na konkretnym rynku. W gospodarce rynkowej żadna agencja rządowa ani żaden system sztucznej inteligencji nie śledzą reakcji podmiotów ekonomicznych na zmiany cen. Każdy konsument reaguje zgodnie z własnymi preferencjami i ustalonym budżetem, a każdy producent dąży do maksymalizacji zysku. Poniższa  objaśnia sposób funkcjonowania modeli popytu i podaży (ang. ).
Wzrost ceny niektórych produktów sygnalizuje konsumentom ich niedobór na rynku (nadwyżkę popytu), dlatego mogą chcieć zaoszczędzić na ich zakupie. Na przykład jeśli myślisz o podróży samolotem do Włoch lub Francji, ale bilet na wybrany przez ciebie dzień okazuje się zbyt drogi, możesz rozważyć inne terminy. Cena może być wysoka, ponieważ planowałeś podróż w piątek w czasie szkolnych wakacji (choć sam nie masz jeszcze dzieci) lub w bezpośrednim sąsiedztwie świąt, czyli w okresie, w którym zapotrzebowanie na to specyficzne dobro jest szczególnie wysokie. Być może wzrósł koszt nakładów niezbędnych do produkcji tego dobra, bo zdrożało paliwo do silników odrzutowych, albo linia lotnicza tymczasowo podniosła cenę, aby zobaczyć, ile osób jest gotowych ją zapłacić. Być może wszystkie te czynniki występują jednocześnie. Nie musisz analizować rynku i rozkładać zmiany ceny na czynniki pierwsze. Wystarczy spojrzeć na cenę biletu i zdecydować, czy i kiedy ostatecznie chcesz lecieć.
W ten sam sposób zmiany cen dostarczają użytecznych informacji producentom. Wyobraź sobie sytuację rolnika, który uprawia owies i dowiaduje się, że cena owsa wzrosła. Wyższa cena może być spowodowana wzrostem popytu, uzasadnionym nowymi badaniami naukowymi potwierdzającymi bez żadnych wątpliwości, że jedzenie owsa jest szczególnie zdrowe (nie tylko dla koni!). Być może cena zbóż zastępczych, takich jak kukurydza, wzrosła, a ludzie zareagowali, kupując więcej owsa. Producent owsa nie musi znać takich szczegółów, choć oczywiście powinien się nimi interesować, jeśli profesjonalnie zajmuje się tą konkretną działalnością. Musi być natomiast świadomy, że cena owsa wzrosła i że w rezultacie opłaca się zwiększyć jego produkcję.
Sposoby reakcji każdego z konsumentów i producentów na zmiany cen nakładają się i zazębiają na rynkach dóbr konsumpcyjnych i czynników produkcji (pracy i kapitału). Zmiana na każdym z pojedynczych rynków może być następnie w pewnym stopniu odzwierciedlona przez przesunięcia krzywych popytu i podaży na innych rynkach. To, że ostatecznie efektem każdego z możliwych szoków będzie ustalenie równowagi na wszystkich rynkach w gospodarce, zaś kluczową rolę w tym procesie odgrywają ceny, pomaga wyjaśnić, dlaczego kontrola cen (ang. ) może być tak nieproduktywna. Proces ten nie unieważnia przecież czynników (szoków), które wpłynęły na zmianę ceny lub cen na konkretnym rynku (rynkach). Jest reakcją na objawy, a nie próbą zlikwidowania przyczyn. Jeśli państwo w arbitralny sposób ograniczy możliwość podnoszenia cen na rynku wynajmu mieszkań (zamiast pomyśleć o tym, jak zwiększyć dostępny zasób lokali), zachowa się jak osoba, która ból zęba próbuje zwalczyć połknięciem tabletki przeciwbólowej, zamiast pójść do dentysty. Ostatecznie i tak trzeba będzie zmierzyć się z przyczyną problemu, a nie łagodzić objawy jego występowania. Ceny pełnią funkcję analogiczną do starożytnych posłańców, którzy przynosili władcom złe wieści. Pokusa, aby zabić takiego posłańca, jest bardzo duża, ale jest to działanie kontrproduktywne, bo przecież to nie wina posłańca, że armia władcy poniosła w bitwie klęskę. Co więcej, zabicie posłańca miałoby niepożądany efekt uboczny: inni posłańcy odmawialiby przekazywania wiadomości temu władcy, co pozbawiałoby go dostępu do ważnych informacji.
Dążenie do kontroli cen to próba „zabicia posłańca” lub przynajmniej zagłuszenia niepożądanego komunikatu o tym, że popyt i podaż w istotny sposób się zmieniają. Kontrola cen nie wpływa na podstawowe siły popytu i podaży, a to może mieć poważne reperkusje. Podczas chińskiego „Wielkiego skoku” pod koniec lat 50. XX w. rząd sztucznie utrzymywał ceny żywności na niskim poziomie, w wyniku czego 30–40 mln ludzi zmarło z głodu, ponieważ niskie ceny doprowadziły do obniżenia produkcji rolnej. Przypomnijmy, „Wielki skok” to była polityczna kampania zainicjowana przez przywódcę partii komunistycznej Mao Zedonga. Jej celem było przekształcenie kraju z rolniczego w przemysłowy poprzez wprowadzenie kolektywizacji i szybkiej industrializacji. Kontrola cen powoduje unieruchomienie informatora cenowego, jakim jest rynek, uniemożliwiając podmiotom w gospodarce dostęp do kluczowej informacji. Bez niej wszystkim, zarówno kupującym, jak i sprzedającym, trudno będzie reagować w elastyczny i właściwy sposób na zmiany zachodzące w całej gospodarce.

### Key Concepts and Summary

System cen rynkowych zapewnia wysoce efektywny mechanizm dystrybuowania informacji o względnych niedoborach dóbr i usług, siły roboczej i środków finansowych. Uczestnicy rynku nie muszą wiedzieć, dlaczego ceny się zmieniły, a jedynie, że zmiany te wymagają od nich ponownego rozważenia wcześniejszych decyzji dotyczących zakupu lub sprzedaży. Mechanizmy kontroli cen, takie jak ceny minimalne i maksymalne, ukrywają informacje o realnej skali niedoborów na rynkach, a tym samym powodują niewłaściwą alokację zasobów.

### Self-Check Questions

### Review Question

### Critical Thinking Questions

### Problems


# Zawodność rynku – państwo a biznes

## Wprowadzenie do rozdziału

### Wprowadzenie do rozdziału

Od pewnego czasu i w krajach rozwijających się, i w krajach rozwiniętych coraz wyraźniejsza staje się tendencja wzrostu znaczenia rynku jako głównego mechanizmu określania tego, co jest produkowane i sprzedawane, w jakiej ilości i po jakiej cenie. Jej najważniejszym przejawem jest wprowadzana w wielu państwach na szeroką skalę deregulacja, w efekcie której prywatne przedsiębiorstwa powiększają swój margines swobody w procesie podejmowania decyzji. Polityka, która rozstrzyganie dylematów gospodarczych pozostawia rynkowi, jest dość powszechnie akceptowana.
Mechanizm rynkowy często jednak zawodzi. Mimo nieustannie rosnącego poziomu rozwoju i wzrostu dobrobytu społecznego nasze rzeki pozostają zanieczyszczone, ulice miast są coraz bardziej zatłoczone, zaś postęp techniczny, który jeszcze 50 lat temu miał zapewnić człowiekowi bazy na Marsie i uwolnienie od większość chorób i ograniczeń, spowolnił. Niemal egzystencjalnym problemem ludzkości staje się kwestia zmian klimatycznych, które mogą zagrozić fizycznym unicestwieniem miliardów ludzi w perspektywie najbliższego stulecia. W konsekwencji rola państwa w gospodarce wcale nie maleje. Wydaje się wręcz, że niektóre problemy ludzkości (poza kwestiami klimatycznymi można do nich zaliczyć również globalne pandemie) dają się rozwiązać wyłącznie dzięki współpracy na szczeblu globalnym.
W niniejszym rozdziale przedstawimy różne formy i przejawy zawodności rynku, z powodu których nie zapewnia on należytej realizacji interesów społecznych. Przyjrzymy się również metodom wykorzystywanym zarówno przez państwo, jak i podmioty prywatne, aby zidentyfikowane ułomności korygować.


# Zawodność rynku – państwo a biznes

## Negatywne efekty zewnętrzne związane z problemem zanieczyszczenia środowiska

Rynki, np. rynek telefonii komórkowej, oferują efektywny sposób łączenia kupujących i sprzedających oraz określania, jakie dobra produkować, jak również dla kogo i w jaki sposób to robić. Fundamentem ekonomicznego sposobu myślenia jest zasada, że dobrowolne wymiany (transakcje rynkowe) przynoszą korzyści zarówno kupującym, jak i sprzedającym, dlatego w ogóle dochodzą one do skutku. Co się jednak dzieje, gdy zakupy dokonywane na rynku wpływają na podmioty trzecie, które nie są ani kupującymi, ani sprzedającymi?
Jako przykład rozważmy sytuację organizatora koncertów, który w odległości pół kilometra od twojego miejsca zamieszkania chce zbudować scenę na świeżym powietrzu mającą służyć występom wykonawców muzyki disco polo. Będziesz słyszeć ich popisy, siedząc w swoim przydomowym ogródku (lub na balkonie), a może nawet w jadalni. W tym przypadku zarówno organizator koncertu, jak i nabywcy biletów mogą być całkiem zadowoleni z ich dobrowolnej wymiany, zaś twoje zdanie nie ma wpływu na to, czy ich transakcja zostanie zawarta i jakie będą jej warunki. Wpływ konkretnej wymiany rynkowej na stronę trzecią, która w niej nie uczestniczy, a więc znajduje się „na zewnątrz”, nazywa się efektem zewnętrznym (ang. ). Ponieważ efekty zewnętrzne oddziałują na podmioty niezaangażowane w transakcję rynkową, są one czasami nazywane efektami ubocznymi (ang. ).
Efekty zewnętrzne mogą być negatywne (ujemne) lub pozytywne (dodatnie). Jeśli nienawidzisz muzyki disco polo, konieczność słuchania jej w każdy weekend jest negatywnym efektem zewnętrznym (ang. ). Jeśli zaś uwielbiasz ten gatunek, wówczas możliwość bezpłatnego słuchania tego typu utworów w domu będzie pozytywnym efektem zewnętrznym (ang. ).

### Zanieczyszczenie środowiska jako negatywny efekt zewnętrzny

Zanieczyszczenie środowiska to negatywny efekt zewnętrzny. Ekonomiści przedstawiają koszty społeczne (ang. ) produkcji, posługując się wykresem z krzywymi popytu i podaży. Koszty społeczne obejmują zarówno prywatne koszty produkcji, które ponosi firma, jak i koszty zanieczyszczeń, które przenoszone są na społeczeństwo.  przedstawia popyt i podaż lodówek. Krzywa popytu (D) pokazuje wielkość zapotrzebowania na lodówki przy każdym poziomie ceny rynkowej. Krzywa podaży (Spryw) wskazuje z kolei liczbę lodówek oferowaną do sprzedaży przez wszystkie przedsiębiorstwa w tej gałęzi przemysłu przy każdej cenie, zakładając, że przedsiębiorstwa biorą pod uwagę tylko swoje koszty prywatne i mogą całkowicie bezkosztowo emitować zanieczyszczenia. Równowaga rynkowa (E0), czyli punkt zrównania podaży z popytem, występuje przy cenie 650 zł za lodówkę i wolumenie produkcji równym 45 tys. lodówek. Informacje te są zawarte w pierwszych trzech kolumnach .
Producenci lodówek powodują zanieczyszczenie środowiska, co jest produktem ubocznym zastosowanej technologii, w ramach której zużywane są metale, tworzywa sztuczne, chemikalia i energia. Załóżmy, że koszt zanieczyszczeń powstałych przy produkcji jednej lodówki równy jest 100 zł. Koszty te są wynikiem niekorzystnego wpływu zanieczyszczeń na zdrowie ludzi, wartość nieruchomości, siedliska dzikiej przyrody, możliwości rekreacji lub z powodu innych negatywnych skutków, jakie ze sobą niosą. Na rynku, na którym nie ma ograniczeń dotyczących emisji zanieczyszczeń, przedsiębiorstwa mogą pozbywać się niektórych odpadów całkowicie za darmo. A teraz wyobraź sobie, że firmy produkujące lodówki muszą uwzględniać koszty zewnętrzne (ang. ) zanieczyszczenia. Oznacza to, że firmy muszą brać pod uwagę nie tylko koszty pracy i materiałów, ale także koszty społeczne związane z wynikającymi z procesu produkcyjnego lodówek szkodami na zdrowiu i życiu ludzi oraz degradacją środowiska naturalnego. Jeśli przedsiębiorstwo musi zapłacić 100 zł za dodatkowe koszty zewnętrzne (ang. ) zanieczyszczeń za każdym razem, gdy wytworzy lodówkę, produkcja staje się droższa i krzywa podaży przesuwa się w górę o odcinek równy 100 zł.
Jak widać na  i , nowa równowaga wystąpi w punkcie E1. Przedsiębiorstwa uzyskają cenę równą 700 zł za każdą lodówkę i wyprodukują 40 tys. sztuk tego dobra, a nową krzywą podaży będzie Sspoł. Krótko mówiąc, uwzględnienie dodatkowych kosztów zewnętrznych zanieczyszczeń skutkuje wyższą ceną, niższą produkcją i mniejszą ilością zanieczyszczeń. Poniższa  poprowadzi cię przez kolejny przykład negatywnych efektów zewnętrznych, tym razem związany z grą na trąbce.
Pamiętaj, że krzywa podaży reprezentuje decyzje produkcyjne przedsiębiorstw podejmowane na podstawie kosztów krańcowych, a krzywa popytu przedstawia korzyści uzyskiwane przez ludzi, którzy maksymalizują swoją prywatną użyteczność. Gdyby nie istniały żadne efekty zewnętrzne, koszty prywatne byłyby takie same jak koszty dla ogółu społeczeństwa, a korzyści prywatne byłyby takie same jak korzyści społeczne. A zatem przy braku efektów zewnętrznych równość popytu i podaży doprowadzi do zbilansowania się kosztów i korzyści społecznych.
Jeśli jednak istnieją efekty zewnętrzne związane z zanieczyszczeniem środowiska, krzywa podaży nie reprezentuje już wszystkich kosztów społecznych. Ponieważ w przypadku występowania efektów zewnętrznych rynki nie uwzględniają wszystkich kosztów społecznych, a tylko niektóre z nich (wyłącznie koszty prywatne), ekonomiści traktują efekty zewnętrzne jako przykład zawodności rynku (ang. ). Gdy występuje zawodność rynku, niemożliwe jest osiągnięcie efektywnej wielkości produkcji, ponieważ firmy nie uwzględniają wszystkich kosztów produkcji i/lub konsumenci nie uwzględniają – w przypadku pozytywnych efektów zewnętrznych – wszystkich korzyści związanych z zakupem dóbr (dokładna analiza konsekwencji istnienia pozytywnych efektów zewnętrznych znajdzie się w kolejnych podrozdziałach). Gdy mamy do czynienia z zanieczyszczeniem środowiska, społeczne koszty produkcji przewyższają społeczne korzyści dla konsumentów i rynek produkuje zbyt dużo.
Możemy teraz sformułować pewien ogólny wniosek. Gdyby przedsiębiorstwa musiały ponosić społeczne koszty zanieczyszczeń, emitowałyby ich mniej, wytwarzałyby mniej produktów i pobierały wyższe ceny. W następnym podrozdziale przeanalizujemy, jak państwo może wymusić na przedsiębiorstwach uwzględnianie społecznych kosztów zanieczyszczeń.

### Kluczowe pojęcia i podsumowanie

Produkcja może powodować szkody środowiskowe niezależnie od tego, czy jest ulokowana w krajach wysoko uprzemysłowionych, czy rozwijających się.
Efekty zewnętrzne pojawiają się, gdy wymiana między kupującym a sprzedającym ma wpływ na podmioty trzecie, które nie uczestniczą w transakcji i nie otrzymują z tego tytułu rekompensaty lub nie płacą za powstałą korzyść. Efekt zewnętrzny, który jest również nazywany efektem ubocznym, może mieć negatywny lub pozytywny wpływ na stronę trzecią. Jeśli podmiot wywołujący negatywne efekty zewnętrzne musiałby uwzględnić koszty społeczne swoich działań, miałby bodźce do zmniejszenia produkcji niezależnie od tego, jaka jest przyczyna negatywnego efektu zewnętrznego. W przypadku pozytywnego efektu zewnętrznego strona trzecia uzyskuje korzyści dzięki transakcji między kupującym a sprzedającym, ale za owe korzyści nie płaci. W takim przypadku produkcja rynkowa jest zbyt mała, ponieważ sprzedawcy nie uwzględniają dodatkowych korzyści po stronie podmiotów trzecich. Jeśli strony transakcji, która generuje korzyści społeczne, otrzymywałyby jakąś rekompensatę, miałyby motywację do zwiększenia produkcji niezależnie od tego, jaka jest przyczyna pozytywnych efektów zewnętrznych.

### Pytania Self-Check

### Pytania Review

### Problemy

### Bibliografia

Johnson, Oscar William. “Back on Track: Earth Day Success Story; The Chattanooga Choo-Choo No Longer Spews Foul Air.” Sports Illustrated. April 30, 1990. http://www.si.com/vault/1990/04/30/121923/back-on-track-earth-day-success-story-the-chattanooga-choo-choo-no-longer-spews-foul-air.
U.S. Energy Information Administration. “Total Energy: Monthly Energy Review.” U.S. Department of Energy. Accessed December 19, 2013. http://www.eia.gov/totalenergy/data/monthly/.


# Zawodność rynku – państwo a biznes

## Publiczne sposoby rozwiązania problemu negatywnych efektów zewnętrznych

Na przełomie lat 60. i 70. XX w. Stany Zjednoczone i pozostałe kraje o gospodarkach rynkowych zaczęły uchwalać kompleksowe przepisy dotyczące ochrony środowiska. Regulacje koncentrowały się zazwyczaj na ustaleniu progów dozwolonych emisji zanieczyszczeń dla konkretnych przedsiębiorstw i zakładów produkcyjnych. Przekroczenie ustanowionych progów skutkowało nałożeniem na podmioty kar finansowych. Inne przepisy zobowiązywały producentów różnego rodzaju dóbr do instalowania odpowiednich urządzeń ograniczających emisję szkodliwych substancji, np. na fabrycznych kominach i w silnikach spalinowych samochodów. Tego typu przepisy, które ustanawiają dopuszczalne limity emisji zanieczyszczeń i mogą szczegółowo określać, jakie technologie kontroli zanieczyszczeń przedsiębiorstwa muszą stosować, mieszczą się w kategorii systemu nakazowo-kontrolnego (ang. ). W efekcie takich regulacji rosną koszty produkcji, a firmy są zmuszone do uwzględnienia społecznych kosztów zanieczyszczeń przy podejmowaniu decyzji o wielkości produkcji.
Systemy regulacji nakazowo-kontrolnej w dziedzinie ochrony środowiska wprowadzone w ostatnich dziesięcioleciach w krajach wysoko uprzemysłowionych przyniosły poprawę jakości powietrza i wody. Ekonomiści wskazują jednak na trzy wyzwania związane z tym sposobem regulacji.
Po pierwsze, system nakazowo-kontrolny nie zachęca prywatnych podmiotów do działań wykraczających poza standardy wyznaczone przez konkretną ustawę, nawet jeśli można byłoby je przeprowadzić stosunkowo niewielkim kosztem. Gdy przedsiębiorstwa spełnią określony standard, nie mają motywacji do dalszej redukcji zanieczyszczeń.
Po drugie, system nakazowo-kontrolny jest wysoce nieelastyczny. Zwykle wprowadza te same przepisy dla wszystkich emitentów, a często również obowiązek instalowania tej samej technologii kontroli zanieczyszczeń we wszystkich fabrykach. Zatem nie rozróżnia firm, dla których spełnienie norm lub nawet dalsze zmniejszenie emisji zanieczyszczeń byłoby łatwe i tanie, oraz tych, dla których może to być trudne i kosztowne. Przedsiębiorstwa nie mają bodźców, aby przeprowadzać ponowną analizę wykorzystywanych metod produkcji, dokonywać ewentualnych korekt i dzięki temu stosunkowo niewielkim kosztem jeszcze bardziej obniżać emisję zanieczyszczeń.
Po trzecie, przepisy systemu nakazowo-kontrolnego są tworzone w ramach skomplikowanego procesu uzgodnień politycznych, a więc wynikają z różnych kompromisów między partiami politycznymi, władzami różnych szczebli i innymi lobbies. Działające na rynku od lat przedsiębiorstwa często argumentują (i starają się do tego sposobu myślenia przekonać polityków), że surowsze normy środowiskowe powinny mieć zastosowania wyłącznie do firm dopiero rozpoczynających działalność, a nie tych zasiedziałych w danej branży. W rezultacie wchodzące w życie przepisy dotyczące ochrony środowiska są zawiłe, mają wiele luk i wyjątków.
Chociaż krytycy regulacji stosowanych w systemach nakazowo-kontrolnych akceptują ich cel, jakim jest zmniejszenie emisji zanieczyszczeń, nie uznają tego typu środków za najlepszy sposób na jego osiągnięcie. W następnym podrozdziale omówimy więc alternatywne podejście do ograniczania negatywnych efektów zewnętrznych w dziedzinie ochrony środowiska.

### Kluczowe pojęcia i podsumowanie

Regulacje w systemie nakazowo-kontrolnym ustanawiają limity emisji zanieczyszczeń i/lub wymuszają stosowanie określonych technologii ich kontroli. Choć w wielu krajach w drugiej połowie XX w. poprawiły one stan środowiska, mają trzy podstawowe wady: nie zachęcają do dalszej redukcji emisji zanieczyszczeń, przekraczającej wyznaczone poziomy; oferują ograniczoną elastyczność co do tego, gdzie i jak zmniejszyć zanieczyszczenia; często zawierają też osłabiające ich skuteczność luki prawne które są konsekwencją negocjacyjnego trybu tworzenia tych rozwiązań.

### Pytania Self-Check

### Pytania Review

### Pytania Critical Thinking


# Zawodność rynku – państwo a biznes

## Prywatne sposoby rozwiązania problemu negatywnych efektów zewnętrznych

Polityka ochrony środowiska wykorzystująca przede wszystkim prywatne (zorientowane na rynek) sposoby ograniczania skali emisji zanieczyszczeń, umożliwia przedsiębiorstwom zachowanie niezbędnego stopnia elastyczności. Trzema głównymi elementami tego podejścia są opłaty za emisję zanieczyszczeń, zbywalne zezwolenia na emisję tychże i lepiej zdefiniowane prawa własności. Wszystkie te działania, które omówimy w niniejszym podrozdziale, eliminują wskazane wcześniej wady regulacji w ramach systemu nakazowo-kontrolnego, aczkolwiek w różny sposób.

### Opłaty za emisję zanieczyszczeń

Opłata za emisję zanieczyszczeń (ang. ) to podatek od zanieczyszczeń nakładany na przedsiębiorstwo, które je emituje. Opłata taka stanowi dla firmy maksymalizującej zysk zachętę do redukcji emisji zanieczyszczeń, o ile koszt krańcowy redukcji emisji jest mniejszy niż wysokość podatku.
Rozważmy tu przykład niewielkiego przedsiębiorstwa, które emituje do atmosfery 50 kg sadzy rocznie. Pył zawieszony w powietrzu powoduje choroby układu oddechowego oraz obciąża finansowo inne biznesy i mieszkańców obszaru, na którym działa ta firma.
 przedstawia koszty krańcowe ponoszone przez wspomniane przedsiębiorstwo w związku ze zmniejszeniem emisji zanieczyszczeń. Koszt krańcowy redukcji zanieczyszczeń, podobnie jak większość kosztów krańcowych, rośnie wraz ze wzrostem produkcji, przynajmniej w krótkim okresie. Zmniejszenie emisji cząstek sadzy o pierwsze 10 kg rocznie kosztuje firmę 300 zł. Redukcja o kolejne 10 kg wymaga już 500 zł nakładów, o trzecie – 900 zł, o czwarte 10 kg – 1500 zł, zaś całkowite wyeliminowanie emisji sadzy kosztowałoby dodatkowo 2,5 tys. zł. Taki schemat kształtowania się kosztów zmniejszania emisji zanieczyszczeń jest dość powszechny. Początkowo redukcję ilości wytwarzanych szkodliwych substancji można osiągnąć stosunkowo niewielkim kosztem, ale całkowite wyeliminowanie jakichkolwiek zanieczyszczeń wymaga już bardzo dużych nakładów finansowych.
Wyobraź sobie, że na przedsiębiorstwo została nałożona opłata za emisję zanieczyszczeń w wysokości 1000 zł za każde wypuszczone do atmosfery 10 kg sadzy rocznie. (W polskim systemie prawnym podatki mają charakter nieekwiwalentny, w związku z czym pozwolenie na emisję zanieczyszczeń będzie opłatą, a nie podatkiem, bo daje firmie wnoszącej tę płatność konkretne prawa. Podobnie składką, a nie podatkiem jest opłata, dzięki której zyskujemy prawo do korzystania z publicznych systemów opieki zdrowotnej i emerytalnego). Firma ma do wyboru albo emitować sadzę i wnosić narzuconą przez państwo opłatę, albo zmniejszyć ilość zanieczyszczeń, ponosząc odpowiednie koszty tej redukcji, co ilustruje powyższy wykres. O ile firma zmniejszy roczną skalę emisji zanieczyszczeń? Redukcja emisji sadzy o pierwsze 10 kg kosztuje 300 zł. To znacznie mniej niż 1000 zł opłaty, więc firma z pewnością zdecyduje się na redukcję emisji. Zmniejszenie emisji o kolejne 10 kg kosztuje 500 zł, czyli nadal mniej niż wartość opłaty, więc firma zadba o dalszą redukcję emisji. Ograniczenie skali wytwarzania sadzy o trzecie 10 kg kosztuje już 900 zł, czyli wciąż mniej niż 1000 zł podatku. Jednak ograniczenie emisji o czwarte 10 kg wymaga już 1500 zł nakładów, co znacznie przekracza wartość stosownej opłaty. W rezultacie firma zdecyduje się na redukcję emisji sadzy o 30 kg, ponieważ krańcowy koszt redukcji o tę wielkość jest mniejszy niż wartość opłat za emisję zanieczyszczeń. Przy opłacie w wysokości 1000 zł przedsiębiorstwo nie ma motywacji do zmniejszenia skali emisji sadzy o więcej niż 30 kg rocznie.
Firma, która musi wnosić opłatę od emisji zanieczyszczeń, będzie miała motywację do znalezienia najtańszych technologii ograniczania skali wytwarzanych szkodliwych substancji. Przedsiębiorstwa mogące łatwo i tanio zmniejszyć emisję zanieczyszczeń zrobią to, aby zminimalizować kwotę płaconego podatku, zaś przedsiębiorstwa, które ponoszą wysokie koszty redukcji np. sadzy, zapłacą podatek od zanieczyszczeń. Jeśli podatek od zanieczyszczeń ma zastosowanie do każdego ich źródła, producenci mający poparcie polityczne nie uzyskują preferencji ani nie mogą korzystać z luk prawnych. Choć, jak łatwo zauważyć, politycy mogą mimo wszystko wprowadzić wyłączenia, zwalniając ze stosownej opłaty zakład znajdujący się np. w ich okręgu wyborczym.
Jako przykład swoistej opłaty za produkcję zanieczyszczeń nakładanej na gospodarstwa domowe można wskazać dwa sposoby pobierania opłat za wywóz śmieci. Jedną z metod jest zryczałtowana kwota przypadająca na gospodarstwo domowe, niezależna od ilości wytworzonych śmieci (taka właśnie opłata obowiązuje m.in. w Warszawie i innych dużych miastach w Polsce). Alternatywnym podejściem jest wprowadzenie kilku poziomów rosnących opłat powiązanych z ilością produkowanych śmieci oraz oferowanie niższych stawek lub bezpłatnego odbioru odpadów posegregowanych i nadających się do recyklingu.
Tak naprawdę opłaty za emisję zanieczyszczeń są uwzględnione w wielu regulacjach dotyczących ochrony środowiska, chociaż często nie są w nich wskazywane wprost. Na przykład zarówno w Polsce, jak i w pozostałych krajach UE czy Stanach Zjednoczonych nakładane są podatki na paliwa silnikowe (etylinę, olej napędowy i gaz LPG). Możemy postrzegać ten podatek jako opłatę za zanieczyszczenie powietrza przez samochody, a także jako źródło finansowania budowy i remontów sieci dróg publicznych.
Podobnie zwrotna kaucja za szklane butelkę nadające się do recyklingu działa jak podatek od zanieczyszczeń. Stanowi ona zachętę do segregowania śmieci i ich przetwarzania, jeśli bowiem butelka zostanie wrzucona do kosza, opłaty nie będzie można odzyskać. W porównaniu z regulacjami istniejącymi w ramach systemu nakazowo-kontrolnego podatek od zanieczyszczeń zmniejsza ich emisję w bardziej elastyczny i efektywny kosztowo sposób.

### Zbywalne zezwolenia na emisję zanieczyszczeń

Kiedy państwo lub organizacja międzynarodowa wprowadza program zbywalnych zezwoleń na emisję zanieczyszczeń (ang. ) (np. pozwolenia na emisję dwutlenku węgla w krajach UE), musi zacząć od ustalenia limitu dopuszczalnej ilości zanieczyszczeń, zgodnie z normami krajowymi lub międzynarodowymi. Na przykład może ustalić, że skala emisji CO2 w ciągu roku może osiągnąć max. poziom 100 tys. ton. Każde zezwolenie umożliwia przedsiębiorstwu emisję jednej tony CO2, co oznacza, że wyemitowanych zostanie 100 tys. zezwoleń. Następnie zezwolenia na emisję ustalonej wcześniej ilości zanieczyszczeń są rozdzielane między przedsiębiorstwa albo bezpłatnie, zgodnie z przyjętym wcześniej algorytmem uzależnionym od wolumenu historycznej produkcji, albo w drodze aukcji. W tym drugim przypadku za każde zezwolenie firmy muszą zapłacić.
Pamiętajmy o trzech kwestiach. Po pierwsze, zezwolenia mają na celu zmniejszenie całkowitej emisji zanieczyszczeń w pewnym okresie. Na przykład w pierwszym roku wyemitowane zezwolenia umożliwią łączną emisję 100 tys. ton dwutlenku węgla, ale w kolejnym już tylko 90 tys. ton, a w jeszcze następnym jedynie 80 tys. ton i tak aż do pożądanego poziomu docelowego (np. w ciągu 20 lat program ma przynieść zmniejszenie emisji CO2 do zera). Po drugie, są to zezwolenia zbywalne, co oznacza, że przedsiębiorstwa mogą je kupować i sprzedawać. Po trzecie, system oparty na zbywalnych pozwoleniach działa skutecznie tylko wtedy, gdy pomijalną kwestią jest to, które przedsiębiorstwa ograniczą emisję gazu, a które kupią pozwolenia.
Dzięki takiej a nie innej konstrukcji programu zbywalnych zezwoleń emisja dwutlenku węgla nie tylko zostanie ograniczona do pożądanego poziomu, ale odbędzie się po minimalnym koszcie. Przedsiębiorstwa będą bowiem kupować i sprzedawać te zezwolenia, porównując ich cenę na rynku z kosztem ograniczenia emisji CO2 o jedną tonę. Jeśli koszt ograniczenia emisji dwutlenku węgla będzie niższy od ceny zezwolenia na rynku wtórnym, przedsiębiorstwo zdecyduje się na wdrożenie technologii bądź montaż urządzeń ograniczających emisję cieplarnianego gazu, zamiast kupować zezwolenie, lub – jeśli otrzymało od państwa pewną pulę bezpłatnie – sprzeda je na rynku wtórnym. Natomiast jeśli koszt ograniczenia emisji CO2 przekroczy cenę zezwolenia, wówczas przedsiębiorstwo kupi je od państwa w czasie pierwotnej aukcji lub od innych firm na rynku wtórnym. Problemem pozostaje natomiast pierwotna alokacja zezwoleń. Pamiętajmy, że jeśli przedsiębiorstwo ogranicza emisję dwutlenku węgla, może się to odbić na wolumenie jego produkcji i tym samym przełożyć się np. na spadek zatrudnienia. Dlatego władzom krajów tworzących organizację międzynarodową (np. UE) lub władzom lokalnym będzie zależało na tym, żeby emisję CO2 redukowały przedsiębiorstwa w innych krajach lub w innych województwach, stanach etc. Wówczas uda się zredukować efekt cieplarniany i jednocześnie ochronić miejsca pracy obywateli, którzy będą głosować na przedstawicieli władz krajowych lub regionalnych w kolejnych wyborach.

### Lepiej zdefiniowane prawa własności

Jasno zdefiniowane i alokowane prawa własności również mogą zapewnić równowagę między działalnością gospodarczą a zanieczyszczeniem środowiska. Ronald Coase (1910–2013), zdobywca Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii w 1991 r., w przejrzysty sposób zilustrował przykład efektu zewnętrznego: obok pola rolnika biegnie tor kolejowy. Dość często przejeżdża po nim lokomotywa, z komina której wydobywają się iskry, co w niesprzyjających warunkach wywołuje pożar tego pola. Coase zadał pytanie o to, czyim obowiązkiem jest rozwiązanie tego problemu. Czy rolnik na własny koszt powinien zbudować bariery wzdłuż pola, aby nie dopuścić do zaprószenia ognia, czy też przewoźnik winien zainstalować w kominie lokomotywy specjalne urządzenie, które zapobiegnie przypadkowemu pożarowi.
Coase zwrócił uwagę, że nie da się rozwiązać tego problemu, dopóki nie zdefiniuje się jasno praw własności (ang. ), które jednoznacznie określą, kto komu powinien wypłacić odszkodowanie, a tym samym kto jest odpowiedzialny za zmniejszenie bądź wykluczenie prawdopodobieństwa pożaru. Czy rolnik ma prawo własności do swojego pola? Tak, to oczywiste. Czy kolej ma prawo własności do torów i lokomotywy? Na tak postawione pytanie również musi paść twierdząca odpowiedź. A zatem jasno zdefiniowane prawa własności wskażą nam stronę, która wyszuka i zapłaci za najmniej kosztowną metodę zmniejszenia ryzyka pożaru pola. Prawo własności określa, czy koszt ponosi rolnik, czy kolej.
Podejście uwzględniające prawa własności jest bardzo istotne w sprawach dotyczących zagrożonych gatunków flory i fauny. Lista zagrożonych stworzeń powiększa się z roku na rok, a większość populacji roślin i zwierząt żyje na gruntach prywatnych. Ochrona tych gatunków wymaga uważnej analizy bodźców i praw własności. Odkrycie zagrożonego gatunku na gruntach prywatnych często wywołuje automatyczną reakcję rządu, który zabrania właścicielowi korzystania z ziemi w sposób mogącym zagrozić gatunkom umieszczonym na stworzonej przez państwo liście. Zastanów się nad możliwymi skutkami takiej polityki: jeśli przyznasz się rządowi, że masz na swoim terenie zagrożony gatunek, rząd skutecznie zabroni ci korzystania z twojej własności. Stąd pogłoski o posiadaczach ziemskich, którzy znalazłszy przedstawicieli zagrożonego gatunku, stosowali metodę „zastrzelić, zakopać i siedzieć cicho”. Inni celowo ścinali drzewa lub wykorzystywali grunty w sposób zniechęcający zagrożone zwierzęta do przebywania na ich terenie.
Skuteczniejszym sposobem postępowania byłoby nakłonienie prywatnych właścicieli gruntów do ochrony zagrożonych gatunków znajdujących się na ich terenie oraz zapewnienie im bezpiecznych siedlisk. Na przykład państwo mogłoby płacić odszkodowania właścicielom, którzy utrzymują odpowiednie siedliska lub ograniczą użytkowanie swojej ziemi w celu ochrony zagrożonych gatunków. Gdy państwo chce nadzorować miliony hektarów prywatnej ziemi, polityka oparta na zachętach i elastyczności ponownie okazuje się lepszym rozwiązaniem niż regulacje w systemie nakazowo-kontrolnym.

### Kluczowe pojęcia i podsumowanie

Przykładami prywatnych (zorientowanych na rynek) narzędzi ograniczania problemu negatywnych efektów zewnętrznych w dziedzinie ochrony środowiska są: opłaty za emisję zanieczyszczeń, zbywalne zezwolenia na emisję zanieczyszczeń oraz lepiej zdefiniowane prawa własności. Dzięki działaniu mechanizmu rynkowego, nakładanym przez państwo opłatom o charakterze parapodatkowym i lepiej zdefiniowanym prawom własności podmioty generujące negatywne efekty zewnętrzne muszą skonfrontować się z pełnym kosztem społecznym swoich emisji zanieczyszczeń i odpadów.

### Pytania Self-Check

### Pytania Review

### Pytania Critical Thinking

### Bibliografia

Environmental Protection Agency. “2006 Pay-As-You-Throw Programs.” Accessed December 20, 2013. http://www.epa.gov/epawaste/conserve/tools/payt/states/06comm.htm.


# Zawodność rynku – państwo a biznes

## Dlaczego sektor prywatny nie inwestuje dostatecznych środków w innowacje

Konkurencja rynkowa tworzy bodźce do wdrażania nowych technologii, ponieważ przedsiębiorstwo (ang. ) może osiągać wyższe zyski, znajdując sposób na obniżenie kosztów produkcji lub oferowanie klientom dóbr o pożądanych przez nich cechach. Jak powiedział Gregory Lee, dyrektor generalny firmy Samsung: „Nieustanne dążenie do innowacji jest kluczową zasadą naszej działalności i pozwala konsumentom odkrywać świat nowych możliwości dzięki rozwojowi technologii”. Innowacyjne przedsiębiorstwo wie, że dzięki opracowaniu nowej technologii będzie miało, co do zasady, tymczasową przewagę nad konkurentami, a tym samym zdolność do osiągania zysków nadzwyczajnych, zanim ci uzyskają dostęp do nowych rozwiązań.
Jednak w niektórych przypadkach istnienie konkurencyjnych firm działających w tej samej branży może zniechęcać do rozwijania nowych technologii, zwłaszcza wtedy, gdy inne przedsiębiorstwa mogą szybko skopiować nowe pomysły. Przeanalizujmy sytuację koncernu farmaceutycznego, które decyduje się na opracowanie nowego specyfiku. Odkrycie leczniczego działania konkretnej substancji chemicznej, wykonanie niezbędnych testów klinicznych i wreszcie wprowadzenie produktu na rynek kosztuje średnio 800 mln dol. i trwa ponad dekadę. Jeśli projekt badawczo-rozwojowy (B+R) zakończy się niepowodzeniem – a każdy projekt z obszaru B+R ma na to sporą szansę – wówczas przedsiębiorstwo poniesie stratę i może zostać zmuszone do znacznego ograniczenia działalności lub nawet zbankrutować. Z kolei gdy projekt się powiedzie, konkurenci mogą znaleźć sposób na skopiowanie nowego pomysłu, ale bez konieczności finansowania kosztownych działań związanych z jego opracowywaniem. W efekcie innowacyjne przedsiębiorstwo będzie miało znacznie wyższe koszty związane z pracami B+R i w najlepszym przypadku osiągnie niewielką, przejściową przewagę nad konkurentami.
Liczne badania prowadzone przez ekonomistów w wielu krajach i w różnych okresach wykazały, że firma wdrażająca nową technologię jako pierwsza (możemy ją nazwać pionierem) przechwytuje od jednej trzeciej do połowy łącznych korzyści ekonomicznych związanych z daną innowacją, podczas gdy resztę uzyskują inne przedsiębiorstwa, które zdecydują się ją wdrożyć (naśladowcy), i użytkownicy nowych wynalazków.

### Pozytywne efekty zewnętrzne nowych technologii

Czy prywatne przedsiębiorstwa działające w ramach gospodarki rynkowej inwestują zbyt mało środków w badania i nowe technologie? Jeśli firma buduje nową fabrykę lub kupuje wyposażenie (środki transportu, maszyny, urządzenia itd.), uzyskuje wszystkie korzyści ekonomiczne wynikające z tych inwestycji. Jednak gdy firma przeznacza środki na badania nad nowymi technologiami, prywatne korzyści (ang. ), czyli jej przyszłe zyski, stanowią tylko część ogólnych korzyści społecznych związanych z tą aktywnością. Korzyści społeczne (ang. ) innowacji są równe sumie wartości wszystkich pozytywnych efektów zewnętrznych związanych z nową technologią lub produktem, na których mogą skorzystać inne przedsiębiorstwa lub społeczeństwo jako całość, oraz wartości prywatnych korzyści otrzymywanych przez przedsiębiorstwo, które opracowało nową technologię, dobro lub usługę. Pozytywne efekty zewnętrzne (ang. ) są korzystnymi efektami ubocznymi działalności konkretnego podmiotu (osoby, przedsiębiorstwa, organizacji non-profit lub państwa) uzyskiwanymi bezpłatnie przez strony trzecie. Jeśli udało ci się wygospodarować czas i posprzątać pokój w akademiku poza kolejnością, to oczywiście masz w związku z tym pewną korzyść (przebywasz w czystym wnętrzu), ale jednocześnie skutkiem ubocznym twojej aktywności jest uporządkowana przestrzeń twoich współlokatorów.
Rozważmy sytuację przedsiębiorstwa, które opracowuje swój przyszłoroczny budżet wydatków na sferę B+R. Ekonomiści i naukowcy pracujący dla tej firmy sporządzili listę potencjalnych projektów badawczo-rozwojowych i wiążących się z nimi szacunkowych stóp zwrotu (Stopa zwrotu (ang. ) jest oczekiwanym zyskiem z wdrożeniem projektu). Stosowne kalkulacje pokazuje . Opadająca w dół prywatna krzywa popytu (Dpryw) reprezentuje zapotrzebowanie firmy na kapitał finansowy i odzwierciedla gotowość przedsiębiorstwa do zaciągania pożyczek na finansowanie projektów badawczo-rozwojowych przy różnym poziomie rynkowych stóp procentowych. Załóżmy również, że efekty prac badawczo-rozwojowych planowanych przez to przedsiębiorstwo tworzą dodatkowe korzyści dla innych firm i gospodarstw domowych. W końcu wdrożone już innowacje dość często zachęcają inne podmioty do podejmowania kolejnych kreatywnych działań cennych dla społeczeństwa. Jeśli dodamy dodatkowe korzyści uzyskiwane przez społeczeństwo do prywatnego popytu firmy na kapitał finansowy, możemy narysować społeczną krzywą popytu na kapitał (Dspoł), która znajduje się nad prywatną krzywą popytu (Dpryw).
Gdyby przedsiębiorstwo mogło w pełni przejąć korzyści społeczne, czyniąc je w jakiś sposób niedostępnymi dla pozostałych podmiotów, prywatna krzywa popytu pokrywałaby się ze społeczną. Taka sytuacja występuje jednak stosunkowo rzadko. Zgodnie z  i , jeśli aktualne oprocentowanie kredytu, który może zaciągnąć analizowane przedsiębiorstwo, wynosi 8%, a firma może uzyskiwać tylko prywatne korzyści z innowacji (nie jest w stanie przechwycić korzyści społecznych), to pożyczony przez nią kapitał finansowy przeznaczony na wydatki ze sfery B+R wyniesie 30 mln zł (punkt E0). To, że przedsiębiorstwo nie może przechwycić korzyści społecznych, nie oznacza oczywiście, że przestają one istnieć. W konsekwencji przy tej samej rynkowej stopie procentowej (8%) optymalna – ze społecznego punktu widzenia – wartość inwestycji w prace badawczo-rozwojowe, wynosi 52 mln zł (punkt E1). Przedsiębiorstwa prywatne rzadko jednak biorą pod uwagę społeczne korzyści związane ze swoją działalnością (ponieważ nie przekładają się one bezpośrednio na dochody właścicieli tych firm), co w konsekwencji prowadzi do sytuacji, w której przedsiębiorstwo przeznaczy na sferę B+R mniej, niż wynosi społecznie optymalny poziom, czyli mniej niż 52 mln zł.
Prywatny popyt przedsiębiorstwa na kapitał finansowy (krzywa Dpryw) odzwierciedla zyski osiągane przez przedsiębiorstwo. Jednak inne koncerny farmaceutyczne i inne podmioty z sektora ochrony zdrowia mogą skopiować nowe sposoby leczenia niektórych schorzeń oraz opracować konkurencyjne produkty. Korzyść społeczna związana z powstanie nowego leku lub całej kuracji uwzględnia wartość wszystkich pozytywnych efektów zewnętrznych danej innowacji. Jeśli przedsiębiorstwo byłoby w stanie przejąć dodatkowe korzyści społeczne dla siebie i nie dopuścić do nich innych firm, krzywa popytu przedsiębiorstwa na kapitał finansowy przesunęłaby się do położenia Dspoł. W efekcie przedsiębiorstwo chciałoby pożyczyć i zainwestować 52 mln zł. Jeśli jednak przedsiębiorstwo otrzymuje tylko 50 groszy z każdego złotego korzyści społecznych, nie wyda dostatecznie dużej sumy na tworzenie nowych technologii, zaś kwota inwestycji w sferę B+R będzie większa niż 30 mln, ale mniejsza niż 52 mln zł.

### Dlaczego warto inwestować w kapitał ludzki?

Działalność inwestycyjna, niezależnie od tego, czy pieniądze wydatkowane są na wybudowanie nowej fabryki, zakup samolotów czy opracowanie nowego leku na raka, wiąże się z akceptacją mniejszego lub większego ryzyka. Wydatkując środki, przedsiębiorstwo nie ma przecież żadnej pewności, że korzyści związane z przeznaczonymi na projekt nakładami zmaterializują się w zakładanej wysokości, ani nawet czy w ogóle jakiekolwiek korzyści związane z konkretną inwestycją się pojawią. (Niektóre zakłady przemysłowe umieszczają obok budynków fabrycznych „cmentarzyska idei”, czyli symboliczne miejsca spoczynku pomysłów, które na etapie inwestycji wydawały się fantastyczne, ale nie przyniosły spodziewanych albo wręcz żadnych korzyści). Podobnie jest z inwestycjami w edukację, czyli w kapitał ludzki. Młode osoby wraz ze swoimi rodzinami przez wiele lat inwestują znaczne ilości czasu i pieniędzy w edukację. Wynika to z faktu, że podzielają one dość powszechne w społeczeństwie przekonanie, że wyższy poziom wykształcenia przyczynia się do zwiększenia przyszłej produktywności i w efekcie pozwala osiągać wyższe zarobki. Czy ta inwestycja w edukację naprawdę się opłaca?
Ekonomiści niemal powszechnie twierdzą, że odpowiedź na powyższe pytanie brzmi „tak”. W rozdziale drugim podręcznika, poświęconym wyborom w świecie ograniczonych zasobów), znajdują się dane ilustrujące rosnącą średnią kwotę wynagrodzenia dla różnych poziomów wykształcenia w Polsce. Stopy zwrotu z inwestycji w edukację w Polsce, podobnie jak w krajach UE i Stanach Zjednoczonych, z pewnością są dodatnie. Co więcej, są one uzyskiwane głównie przez pracowników, więc są prywatnymi stopami zwrotu (ang. ) z edukacji.
Co zyskuje społeczeństwo dzięki inwestycjom w edukację dokonywanym przez konkretną osobę? W końcu jeśli rząd wydaje pieniądze podatników na subsydiowanie publicznego szkolnictwa, społeczeństwo powinno oczekiwać jakiegoś zwrotu z tych wydatków. Ekonomiści, np. George Psacharopoulos, odkryli, że w wielu krajach społeczna stopa zwrotu (ang. ) z nauki jest dodatnia. W końcu inwestycje w edukację wiążą się z pozytywnymi efektami zewnętrznymi. Chociaż nie zawsze jest to łatwe do zmierzenia, zdaniem Waltera McMahona pozytywne efekty zewnętrzne edukacji zazwyczaj obejmują lepszy stan zdrowia ludności, niższy poziom przestępczości, czystsze środowisko i bardziej stabilne, demokratyczne rządy. Z uwagi na te właśnie uwarunkowania wiele krajów zdecydowało się wykorzystać pieniądze podatników do subsydiowania szkolnictwa podstawowego, średniego i wyższego. Edukacja w jednoznaczny sposób przynosi korzyści osobie, która decyduje się jak najdłużej kontynuować naukę. Jednak społeczeństwo, w którym większość ludzi jest dobrze wykształcona, także na tym korzysta, z uwagi na wskazane powyżej pozytywne efekty zewnętrzne.

### Inne przykłady pozytywnych efektów zewnętrznych

Chociaż technologia może być najbardziej widocznym przykładem pozytywnego efektu zewnętrznego, nie jest jedynym. Na przykład szczepienia (zarówno te obowiązkowe, z kalendarza dla dzieci, jak i dobrowolne, np. przeciwko koronawirusowi) chronią nie tylko osobę, która przyjęła szczepionkę, ale mają pozytywny efekt uboczny w postaci ochrony innych osób (np. tych, które z uwagi na przeciwwskazania medyczne nie mogą się zaszczepić), korzystających z tzw. odporności populacyjnej. Modernizacja i renowacja (czasami wystarczy po prostu odmalowanie elewacji bądź troska o ogród) kilku domów w sąsiedztwie nie tylko zwiększa wartość tych konkretnych nieruchomości, ale korzystnie wpływa na ceny wszystkich domów w okolicy.
W przypadku nowych technologii właściwą reakcją państwa jest wdrażanie takiej polityki w obszarze badań i rozwoju, aby przedsiębiorstwa, które generują pozytywne efekty zewnętrzne, mogły przejąć jak największą część korzyści społecznych. W przypadku szczepionek, np. przeciwko grypie, skuteczną polityką może być zapewnienie subsydiowania (lub wręcz pełnego finansowania) tym osobom, które zdecydują się na szczepienie.
 przedstawia rynek szczepionek przeciwko grypie. Rynkowa krzywa popytu (Drynk) odzwierciedla jedynie prywatne korzyści krańcowe (ang. , MPB), które zaszczepione osoby uzyskują dzięki szczepionkom (wśród tych korzyści można wskazać przede wszystkim znacznie mniejsze prawdopodobieństwo zachorowania na grypę, a w przypadku choroby jej łagodniejszy przebieg, co oznacza, że zaszczepiona osoba krócej, o ile w ogóle, będzie przebywać na zwolnieniu lekarskim i nie utraci dochodów związanych z wypłatą niepełnego wynagrodzenia). Zakładając, że produkcja szczepionek nie generuje żadnych kosztów ubocznych, rynkowa krzywa podaży jest określona przez krańcowy koszt prywatny (ang.  lub , MPC).
Liczba dawek szczepionki przeciw grypie, która stałaby się przedmiotem transakcji rynkowych, jest wyznaczona przez przecięcie MPB i MPC, czyli w punkcie, w którym popyt zrównuje się z podażą. W konsekwencji liczba szczepionek zapewniająca równowagę rynkową kształtuje się na poziomie Qrynk, a rynkowa cena szczepionki wynosi Prynk. Zwróć uwagę, że każdy z potencjalnych klientów porównuje swoją korzyść krańcową z ceną szczepionki i dla części z nich (np. tych, którzy mają relatywnie niską płacę) korzyści z przyjęcia szczepienia są mniejsze niż cena, którą musieliby za nie zapłacić. Jednak tak jak to już wskazaliśmy powyżej, decyzja każdej z osób, które przyjmują szczepionkę, generuje pozytywne efekty zewnętrzne dla całej populacji, zmniejszając prawdopodobieństwo transmisji choroby. Kiedy do prywatnych korzyści krańcowych dodamy te związane z pozytywnymi efektami zewnętrznymi, otrzymamy krańcową korzyść społeczną (ang. , MSB) szczepionek przeciw grypie, reprezentowaną przez krzywą Dspoł. Ponieważ krańcowa korzyść społeczna (MSB) jest większa niż prywatna korzyść krańcowa (MPB), optymalna – ze społecznego punktu widzenia – liczba szczepionek, które powinny zostać zakupione, jest większa niż ta wynikająca z rynkowych krzywych popytu i podaży (Qspoł > Qrynk), co oczywiście oznacza, że ich cena również wzrośnie i będzie równa Pspoł. Niestety większość z nas podejmując decyzję o szczepieniu, nie bierze pod uwagę pozytywnych efektów zewnętrznych, tak więc wielkość produkcji i konsumpcji szczepionek przeciw grypie będzie zbyt mała ze społecznego punktu widzenia.
Jak państwo może zwiększyć produkcję i konsumpcję szczepień do poziomu optymalnego z punku widzenia interesów całego społeczeństwa? Jednym ze sposobów jest zapewnienie subsydium (np. w postaci bonów) każdemu obywatelowi, który chce się zaszczepić. Taki bon działałby jak dodatkowy „dochód”, który można wykorzystać tylko do zakupu szczepionki przeciw grypie. Jeśli wartość bonu byłaby równa dodatkowej korzyści społecznej ze szczepionki, produkcja w równowadze rynkowej zwiększyłaby się do poziomu Qspoł, a cena do poziomu Pspoł, czyli do punktu zrównania się MSB z MSC. Producenci szczepionek na grypę otrzymywaliby cenę Pspoł za szczepionkę, a konsumenci mogliby zrealizować bon i płaciliby tylko cenę Psubs. Przy takiej polityce subsydiowania przez państwo liczba szczepień przeciw grypie byłaby optymalna ze społecznego punktu widzenia.

### Kluczowe pojęcia i podsumowanie

Konkurencja rynkowa zachęca do wdrażania innowacji. Jeśli jednak nowe technologie można łatwo kopiować, pierwotny innowator traci motywację do dalszego inwestowania w badania i rozwój (B+R). Nowe technologie często wywołują pozytywne efekty zewnętrzne, co oznacza, że opracowanie nowej technologii przynosi korzyści także innym przedsiębiorstwom i całemu społeczeństwu. Społeczna korzyść wynikająca z innowacji, uwzględniająca efekty zewnętrzne, przewyższa zazwyczaj prywatną korzyść dla podmiotu, który stworzył i wdrożył nową technologię. Gdyby innowatorzy mogli przejąć większą część korzyści społecznych, mieliby większą motywację do inwestowania w sferę B+R.

### Pytania Self-Check

### Pytania Review

### Pytanie Critical Thinking

### Bibliografia

Arias, Omar and Walter W. McMahon. “Dynamic Rates of Return to Education in the U.S.” Economics of Education Review. 20, 2001. 121–138.
Biography.com. 2015. “Alan Turing.” Accessed April 1, 2015. http://www.biography.com/people/alan-turing-9512017.
Canty Media. 2015. “The World: Life Expectancy (2015) – Top 100+.” Accessed April 1, 2015. http://www.geoba.se/population.php?pc=world&type=15.
Hyclak, Thomas, Geraint Johnes, and Robert Thornton. Fundamentals of Labor Economics. Boston: Houghton Mifflin Company, 2005.
McMahon, Walter. Education and Development: Measuring the Social Benefits. Oxford: Oxford University Press, 2000.
National Institute of Health. 2015. “Global Competitiveness – The Importance of U.S. Leadership in Science and Innovation for the Future of Our Economy and Our Health.” Accessed April 1, 2015. http://www.nih.gov/about/impact/impact_global.pdf.
National Science Foundation. 2013. “U.S. R&D Spending Resumes Growth in 2010 and 2011 but Still Lags Behind the Pace of Expansion of the National Economy.” Accessed April 1, 2015. http://www.nsf.gov/statistics/infbrief/nsf13313/.
Psacharopoulos, George. “Returns to Investment in Education: A Global Update.” World Development 22, 1994. 1325–1343.
Salientes-Narisma, Corrie. “Samsung Shift to Innovative Devices Pay Off.” Inquirer Technology. Accessed May 15, 2013. http://technology.inquirer.net/23831/samsungs-shift-to-innovative-devices-pays-off.


# Zawodność rynku – państwo a biznes

## Dobra publiczne

Chociaż nowe technologie tworzą pozytywne efekty zewnętrzne, dzięki którym nawet połowa korzyści społecznych związanych z powstającymi wynalazkami przenosi się na podmioty inne niż ich twórcy, wynalazcy i przedsiębiorcy zamieniający je w możliwe do sprzedaży dobra lub usługi nadal otrzymują pewien zwrot z swoich inwestycji. Może się jednak zdarzyć i tak, że pozytywne efekty zewnętrzne związane z konkretnym produktem są tak rozległe, że prywatne przedsiębiorstwa nie mogą oczekiwać przejęcia na wyłączność jakichkolwiek korzyści społecznych. Takie dobra lub usługi nazywamy dobrami publicznymi (ang. ). Najczęściej przywoływanym w podręcznikach przykładem dobra publicznego są wydatki na obronę narodową. Jednak podobnymi cechami charakteryzować się będzie również latarnia morska i pokaz fajerwerków organizowany przez lokalne władze z okazji dni miasta. Zacznijmy od zdefiniowania cech dobra publicznego i omówienia, dlaczego te własności utrudniają lub wręcz uniemożliwiają prywatnym firmom dostarczanie dóbr publicznych. W kolejnym kroku zaś wyjaśnimy, jak państwo może rozwiązać ten problem.

### Definicja dobra publicznego

Ekonomiści mają ściśle określoną definicję dobra publicznego i – co warto podkreślić szczególnie mocno – nie wszystkie dobra i usługi finansowane ze środków publicznych spełniają tę definicję. Aby zrozumieć cechy dobra publicznego, najpierw rozważmy zwykłe dobro prywatne, takie jak kawałek pizzy. Kawałek pizzy charakteryzuje się tym, że może go zjeść tylko jedna osoba. Jeśli zje go Lucyna, nie może tego zrobić Ludwik. I na odwrót. Oczywiście mogą się tym kawałkiem pizzy podzielić, ale jeśli konkretny kęs zostanie połknięty przez Ludwika, Lucyna nie będzie go już w stanie włożyć do ust. Dodatkowo, kawałek pizzy to produkt łatwy do zidentyfikowania i wyodrębnienia. Kupując kawałek pizzy, łatwo stwierdzić, co w istocie nabywamy i nikt, kto nie zapłaci za pizzę, nie może wejść w jej posiadanie (chyba że dostanie ją od innej osoby, ale ona przecież wcześniej musiała za placek zapłacić).
Dobra publiczne natomiast charakteryzują się dwiema cechami, które sprawiają, że ich konsumpcja ma charakter całkowicie odmienny od zjedzenia kawałka pizzy. Ekonomiści mówią, że w kontekście dóbr publicznych nie ma możliwości wykluczenia kogokolwiek z ich konsumpcji, zaś sama konsumpcja ma nierywalizacyjny charakter. Brak możliwości wykluczenia z konsumpcji (ang. ), oznacza, że nie da się (lub jest to tak kosztowne, że aż nieracjonalne) zabronić komukolwiek korzystania z danego dobra lub usługi. Jeśli Ludwik kupi dobro prywatne, takie jak ostatni kawałek pizzy w uczelnianej stołówce, może wykluczyć innych, np. Lucynę, z jedzenia tej pizzy. Po prostu zje ten konkretny kawałek. Jeżeli jednak państwo zapewnia obronę narodową, to obejmuje ona wszystkich. Nawet jeśli zdecydowanie nie zgadzasz się z polityką obronną swojego kraju lub z wielkością wydatków na obronę, siły zbrojne twojej ojczyzny nadal cię chronią. Nie możesz w żaden sposób zrezygnować z tej ochrony, a armia i flota nie mogą chronić wszystkich innych obywateli, poza tobą.
Drugą cechą dobra publicznego jest nierywalizacyjny charakter konsumpcji (ang. ). Oznacza to, że gdy jedna osoba korzysta z dobra publicznego, inne również mogą z niego korzystać i nie ma to żadnego negatywnego wpływu na użyteczność któregokolwiek z konsumentów. W przypadku dobra prywatnego, np. pizzy, tak nie jest. Jeśli Ludwik zje pizzę, Lucyna zjeść jej nie może, czyli te dwie osoby są rywalami w konsumpcji. W przypadku dobra publicznego, np. obrony narodowej, konsumpcja obrony narodowej przez Ludwika nie zmniejsza ilości dobra pozostawionej Lucynie, więc w kontekście tego dobra publicznego rywalizacja się nie pojawia.
Warto zwrócić uwagę, że istnieją dobra charakteryzujące się tylko jedną cechą dobra publicznego. Ekonomiści nazywają je mieszanymi dobrami publicznymi. Pomyśl o płatnych kanałach telewizyjnych. Przecież charakteryzują się one nierywalizacyjną konsumpcją. Jeśli Ludwik ogląda mecz lub odcinek serialu na takim kanale, bez żadnego uszczerbku może to zrobić również Lucyna. Niemniej w wypadku płatnego kanału telewizyjnego istnieje stosunkowo łatwy sposób wykluczenia potencjalnych użytkowników z ich konsumpcji. Tylko ci, którzy opłacili abonament, mogą się cieszyć filmami i relacjami sportowymi. Z drugiej strony istnieją też dobra, których konsumpcja ma charakter rywalizacyjny, ale nie ma możliwości technicznych pozwalających kogokolwiek z ich konsumpcji wykluczyć. Pomyśl o usługach oferowanych przez straż pożarną. Jeśli w mieście wybuchnie więcej niż jeden pożar, strażacy nie będą mogli od razu pojawić się przy każdym. Będą musieli wybrać, który zaczną gasić jako pierwszy. Nie ma natomiast możliwości, aby nie gasić pożaru w mieszkaniu kogoś, kto nie uiścił opłaty za usługi strażaków. Przecież ogień natychmiast przeniósłby się na mieszkania tych właścicieli, którzy stosowny abonament sobie wykupili. Aby temu zapobiec, strażacy będą gasili każdy pożar.
Specyficzne cechy dóbr publicznych oznaczają, że większość z nich musi być dostarczana (lub przynajmniej finansowana) przez państwo. Tak jak to już zostało wskazane powyżej, usługi oferowane przez straż pożarną i policję muszą być finansowane przez państwo (władze lokalne), gdyż nie ma możliwości, aby niektórzy ludzie w sąsiedztwie mieli ochronę przed pożarami i włamaniami do ich domów, podczas gdy inni nie byliby chronieni w ogóle. Ochrona niektórych osób oznacza również ochronę innych.
Pozytywne efekty zewnętrzne i dobra publiczne to pojęcia ściśle powiązane. Dobra finansowane przez państwo, takie jak ochrona policyjna lub szczepienia, wywołują pozytywne efekty zewnętrzne. Jednak nie wszystkie dobra i usługi, które generują silne efekty zewnętrzne, są dobrami publicznymi. Zarówno edukacja, jak i ochrona zdrowia to dobra prywatne, w ich kontekście – co w Polsce szczególnie łatwo zrozumieć – występuje zarówno konsumpcja rywalizacyjna, jak i łatwość wykluczenia z konsumpcji tych, którzy za dane dobro lub usługę nie zapłacą (dzięki temu działają prywatne szkoły podstawowe i uczelnie wyższe). Niemniej w ich wypadku pozytywne efekty zewnętrze są tak silne, że społeczeństwo decyduje się na ich finansowanie ze środków publicznych. Prywatne firmy mogą inwestować w nowe wynalazki, takie jak iPhone firmy Apple, i czerpać z nich zyski, jakkolwiek w dalszym ciągu ich powstanie będzie generować korzyści społeczne (w końcu wymyślenie przez Apple smartfona umożliwiło jego produkcję innym firmom technologicznym, co zwiększyło dostępność tego urządzenia). Patenty są próbą przekształcenia nowych wynalazków w dobra prywatne, z konsumpcją o charakterze rywalizacyjnym i możliwością wykluczenia z korzystania z tych dóbr. Dzięki temu w czasie ochrony patentowej nikt, poza wynalazcą, nie będzie mógł czerpać korzyści z ich produkcji i sprzedaży.

### Problem gapowicza w przypadku dóbr publicznych

Prywatnym firmom trudno jest wytwarzać dobra publiczne i zarabiać na ich sprzedaży. Jeśli w przypadku danego dobra lub usługi nie ma możliwości wykluczenia kogokolwiek z jego konsumpcji (lub generuje to gigantyczne koszty), jak np. w przypadku obrony narodowej, to w jaki sposób przedsiębiorstwo może obciążyć ludzi opłatą za dostarczony produkt?
Kiedy ludzie podejmują decyzje o zakupie dobra publicznego, może pojawić się problem gapowicza (ang. ). Potencjalni konsumenci mają bowiem silną motywację, aby pozwolić innym płacić za dobro publiczne, a następnie korzystać z tego dobra „na gapę”, czyli nie wnosząc za nie stosownej opłaty (tak jak gapowicze nie płacą za korzystanie z komunikacji miejskiej, która jest w części lub w całości finansowana wpływami z biletów). Problem gapowicza możemy wyrazić w kategoriach gry w „dylemat więźnia”, którą omawialiśmy w .
Należy jednak zwrócić uwagę, że strategie graczy w przypadku płacenia za dobra publiczne będą nieco inne niż podejście uczestników kartelu. Zobacz poniższą .

### Rola państwa w finansowaniu dóbr publicznych

Kluczowym elementem w zapewnieniu finansowaniu dóbr publicznych jest znalezienie sposobu na wymuszenie wniesienia opłaty przez wszystkich beneficjentów, co zapobiegnie pojawieniu się problemu gapowicza. Jednym z takich sposobów może być finansowanie dóbr publicznych poprzez system podatkowy. Opłacanie podatków ma charakter przymusowy, w związku z czym – jeśli społeczeństwo zdecyduje się na finansowanie jakiegoś dobra publicznego z podatków – może wyeliminować problem gapowicza, nakładając na wszystkich swoich członków prawny obowiązek wnoszenia opłat.
Jednak podatki i wymuszane przez państwo składki nie są jedynym sposobem finansowania dóbr publicznych. W niektórych przypadkach wytwarzanie dobra publicznego może odbywać się dzięki mechanizmowi rynkowemu. Pomyśl na przykład o programie radiowym lub telewizyjnym. Jest to dobro, z konsumpcji którego nie da się nikogo wykluczyć, ponieważ gdy sygnał jest nadawany, każdy posiadacz radia czy telewizora (lub też ich technologicznych ekwiwalentów, np. telefonu komórkowego lub komputera) może go odebrać. Konsumpcja programu radiowego i telewizyjnego ma również nierywalizacyjny charakter, ponieważ słuchacze nie przeszkadzają sobie wzajemnie w odbiorze konkretnych audycji. Ze względu na te cechy praktycznie niemożliwe jest bezpośrednie obciążenie konsumentów opłatami za słuchanie i oglądanie konwencjonalnych programów radiowych i telewizyjnych. Niemniej takie stacje i audycje wciąż istnieją.
Radio i telewizja znalazły inny sposób na uzyskiwanie przychodów. Dzieje się to poprzez sprzedaż reklam, co jest pośrednim obciążaniem opłatą słuchaczy i widzów, w postaci zabierania im czasu. Ostatecznie konsumenci, którzy kupują reklamowane towary, płacą również za programy radiowe i telewizyjne, ponieważ przedsiębiorstwa wytwarzające reklamowane produkty wliczają opłaty za emisję reklam w koszty produkcji. Oczywiście w dalszym ciągu niektóre stacje telewizyjne, takie jak działające w Polsce Canal+ i HBO, pobierają regularną opłatę abonamentową za emisję programu bez reklam.
Innym sposobem prywatnego finansowania dóbr publicznych jest działalność podmiotów, które korzystają na pojawieniu się konkretnego dobra lub usługi w tak istotny sposób, że opłaca się im je sfinansować, dzięki czemu inni potencjalni użytkownicy nie będą musieli wnosić żadnej opłaty. Rozważmy przykład dużego armatora, którego statki przepływają przez szczególnie niebezpieczny akwen, w związku z czym ponosi on wysokie koszty ubezpieczenia jego floty. Jeśli wybudowanie i opłacanie funkcjonowania radiolatarni na tym akwenie poprawi bezpieczeństwo w znaczący sposób, koszt ubezpieczenia zmniejszy się o wartość większą niż wydatki poniesione na budowę i eksploatację latarni morskiej, Armator zapewne zainwestuje środki w poprawę bezpieczeństwa, bo mu się to opłaci. Wszyscy inni użytkownicy tego akwenu będą natomiast cieszyć się poprawą bezpieczeństwa całkowicie za darmo.
Niektóre dobra publiczne mają częściowo charakter świadczenia oferowanego bez konieczności wniesienia opłaty za użytkowanie, a częściowo wymagają uiszczenia takiej opłaty. Przykładem niech będzie publiczny park miejski, z którego można korzystać bezpłatnie, ale państwo (władze lokalne) pobiera opłatę za parkowanie samochodu, rezerwację niektórych terenów piknikowych lub możliwość sprzedaży żywności i napojów na przenośnym stoisku.
W innych przypadkach można użyć nacisków społecznych i osobistych apeli, a nie siły prawa, aby zmniejszyć liczbę gapowiczów i zebrać środki na sfinansowanie dobra publicznego. Na przykład sąsiedzi czasami tworzą stowarzyszenia, aby realizować projekty upiększające okolicę lub patrolować teren po zmroku w celu zmniejszenia przestępczości. W krajach o niskich dochodach, gdzie presja społeczna silnie zachęca osoby utrzymujące się z pracy na roli do udziału we wspólnych inicjatywach, okoliczni rolnicy mogą razem pracować nad dużym projektem nawadniania terenu, na czym zyskują wszyscy. Możemy postrzegać wiele działań związanych ze zbieraniem funduszy, w tym zbiórkę pieniędzy na lokalne organizacje charytatywne oraz na szkoły i uniwersytety, jako próbę wykorzystania presji społecznej do ograniczenia efektu gapowicza i uzyskania rezultatu, który przyniesie korzyści ogółowi.

### Wspólne zasoby i „tragedia wspólnego pastwiska”

Tak jak to już zaznaczyliśmy wcześniej, poza czystymi dobrami publicznymi (miejski park) i dobrami prywatnymi (kawałek pizzy) możemy również mówić o mieszanych dobrach publicznych. Charakteryzują się one rywalizacyjnym charakterem konsumpcji, ale nie istnieją sposoby pozwalające wykluczyć kogokolwiek z konsumpcji takiego dobra, jeśli jest ona w jego kontekście w ogóle dopuszczalna. Przykładem niech będą ławice ryb (np. dorsza) na atlantyckich wodach międzynarodowych. Ponieważ każdy trawler rybacki ma prawo poławiać dorsza na wodach międzynarodowych, rybę tę możemy traktować jako dobro, z konsumpcji którego nikogo nie da się wykluczyć. Jednocześnie połowy mają charakter rywalizacyjny. Każda ryba wyłowiona np. przez statek portugalski nie zostanie złapana przez rybaków z Francji lub Kanady.
Dobra charakteryzujące się rywalizacyjną konsumpcją i brakiem efektywnych sposobów wykluczania z niej ekonomiści nazywają wspólnymi zasobami lub dobrami wspólnej puli (ang. ). Ponieważ wody międzynarodowe na Oceanie Atlantyckim są dostępne dla wszystkich rybaków, a każdy złowiony dorsz nie może być jednocześnie pozyskany przez kogoś innego, mają oni skłonność do nadmiernego wykorzystywania wspólnych zasobów, takich jak populacja tej smakowitej ryby.
Problem nadmiernego wykorzystywania wspólnych zasobów nie jest nowy. Ekolog Garret Hardin w artykule z 1968 r. opublikowanym w czasopiśmie Science nazwał go „tragedią wspólnego pastwiska” (ang. Tragedy of the Commons). Ekonomiści postrzegają to jako problem praw własności. Ponieważ nikt nie jest właścicielem oceanu ani ryb, które przemieszczają się swobodnie w jego wodach, nikt nie ma motywacji, aby chronić te zasoby i odpowiedzialnie je pozyskiwać. W celu rozwiązania problemu nadmiernych połowów morskich ekonomiści zazwyczaj opowiadają się za prostymi metodami, takimi jak licencje, limity połowów i skracanie ich sezonów. Kiedy populacja jakiegoś gatunku spada do krytycznie małych rozmiarów, rządy nawet zakazują połowów, dopóki biolodzy nie stwierdzą, że powróciła ona do poziomu gwarantującego przeżywalność.

### Kluczowe pojęcia i podsumowanie

Dobro publiczne ma dwie kluczowe cechy: jego konsumpcja ma charakter nierywalizacyjny, a ponadto nikogo nie da się z niej wykluczyć, jako że jest to fizycznie niemożliwe lub tak kosztowne, że nieopłacalne (taniej jest pozwolić wszystkim chętnym na konsumpcję, niż tworzyć mechanizmy ograniczające dostęp dla tych, którzy nie wniosą opłaty). Natomiast nierywalizacyjny charakter konsumpcji oznacza, że gdy jedna osoba korzysta z danego dobra, nie ogranicza to jego użyteczności dla innych konsumentów. Rynki prywatne zazwyczaj nie dostarczają dóbr publicznych, ponieważ gapowicze będą próbowali konsumować dobro publiczne bez wnoszenia stosownej opłaty. Problem gapowicza można przezwyciężyć, wymuszając na wszystkich konsumentach zapłatę za użytkowanie dobra, np. poprzez przymus podatkowy wprowadzany przez państwo lub presję społeczną ze strony sąsiadów lub innej grupy odniesienia (koledzy z pracy, rodzina, znajomi). W pewnych sytuacjach również prywatne przedsiębiorstwa mogą dostarczać dobra publiczne (ogólnodostępne audycje telewizyjne i radiowe), tworząc alternatywne sposoby płacenia za wytwarzane dobra.

### Pytania Self-Check

### Pytania Review

### Pytania Critical Thinking

### Zadania

### Bibliografia

Cowen, Tyler. Average Is Over: Powering America Beyond the Age of the Great Stagnation. Dutton Adult, 2013.
Hardin, Garret. “The Tragedy of the Commons.” Science 162 (3859): 1243–48 (1968).


# Zawodność rynku – państwo a biznes

## Fuzje przedsiębiorstw

W poprzednich rozdziałach dotyczących teorii przedsiębiorstwa doszliśmy do trzech ważnych wniosków. Po pierwsze – konkurencja zapewniająca konsumentom niższe ceny i szeroką gamę innowacyjnych produktów jest korzystna dla konsumentów i społeczeństwa. Po drugie – produkcja na dużą skalę może znacznie obniżyć koszty przeciętne. I wreszcie po trzecie – rynki w świecie rzeczywistym rzadko są doskonale konkurencyjne. W rezultacie politycy gospodarczy muszą określić, jak bardzo należy interweniować, aby zrównoważyć potencjalne korzyści wynikające z dużej skali produkcji z potencjalną utratą konkurencji, która może wystąpić przy zwiększaniu się rozmiarów przedsiębiorstw, zwłaszcza poprzez fuzje.
Fuzja (ang. ) przedsiębiorstw ma miejsce wtedy, gdy dwa dotychczas odrębne podmioty łączą się w jeden. Kiedy jedna firma kupuje inną, jest to przejęcie (ang. ). Przejęcie nie zawsze prowadzi do likwidacji wykupionego podmiotu – przejęte przedsiębiorstwo może kontynuować działalność pod dotychczasową nazwą. Zarówno fuzje, jak i przejęcia skutkują tym, że dwa, dotychczas odrębne przedsiębiorstwa uzyskują tych samych właścicieli, a zatem fuzje i przejęcia najczęściej analizuje się łącznie.
Wyspecjalizowane urzędy działające na poziomie państw narodowych (w Polsce funkcję tę pełni Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów) i organizacji międzynarodowych (dla całej UE jest to Komisja Europejska) rezerwują sobie prawo do zatwierdzania fuzji i przejęć, co oznacza, że mogą zgłosić wobec nich veto. Oczywiście, w gospodarce rynkowej przedsiębiorstwa mają swobodę dokonywania wyborów. Prywatne firmy generalnie mogą w sposób dowolny:
1.
        zwiększać lub zmniejszać produkcję

2.
        ustalać ceny

3.
        otwierać, sprzedawać i zamykać zakłady produkcyjne lub punkty działalności

4.
        zatrudniać i zwalniać pracowników

5.
        rozpoczynać lub kończyć sprzedaż konkretnych produktów

Jeśli właściciele przedsiębiorstwa chcą nabyć inną firmę, sprzedać swoją własność obcemu podmiotowi lub połączyć się z innym przedsiębiorstwem, posunięcia te wchodzą w zakres przywołanej wcześniej swobody w dokonywaniu wyborów ekonomicznych. Oczywiście właściciele i kadra kierownicza przedsiębiorstw prywatnych, podobnie jak wszyscy ludzie, czasami popełniają błędy. Mogą zdecydować się na zamkniecie rentownej fabryki. Mogą zacząć sprzedawać produkt, który doprowadzi ich przedsiębiorstwo do bankructwa lub narazi na poważne straty. Fuzja dwóch firm może czasami prowadzić do starcia osób o różnych charakterach, co pogarsza sytuację nowego podmiotu w stosunku do status quo ante. Nie zmienia to jednak faktu, iż gospodarka rynkowa opiera się na przekonaniu, że to właśnie właściciele przedsiębiorstw i wynajęci przez nich menedżerowie, a nie państwo, są w stanie najlepiej ocenić, czy ich działania doprowadzą do przyciągnięcia nowych klientów lub osiągnięcia wyższego zysku.

### Współczynnik koncentracji

Urzędy regulacyjne od dziesięcioleci zmagały się z problemem pomiaru stopnia siły monopolowej przedsiębiorstw działających w danej gałęzi gospodarki. Początkowo stosowano współczynniki koncentracji (ang. ), które mierzą łączny udział w rynku (lub procent całkowitej sprzedaży gałęzi) największych przedsiębiorstw na nim działających (zwykle od czterech do ośmiu). Aby dowiedzieć się, w jaki sposób rosnąca koncentracja rynku może przekładać się na nieefektywność gospodarowania, zapoznaj się z .
Załóżmy, że w pewnym mieście funkcjonuje 18 firm naprawiających szyby samochodowe, z udziałami w rynku przedstawionymi w . Udział w rynku (ang. ) to wielkość sprzedaży danego przedsiębiorstwa odniesiona do całkowitej sprzedaży gałęzi. Współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw obliczamy, dodając udziały w rynku czterech największych firm: w tym przypadku . Powyższy współczynnik koncentracji nie jest szczególnie wysoki, ponieważ cztery największe firmy dają łącznie mniej niż połowę produkcji gałęzi.
Wykorzystanie współczynnika koncentracji pozwala ocenić to, na ile ewentualne decyzje podejmowane przez urzędy antymonopolowe są oparte na racjonalnych przesłankach. Na przykład gdyby doszło do połączenia dwóch najmniejszych firm na rynku usług naprawy szyb samochodowych w naszym hipotetycznym mieście, współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw nie zmieniłby się. Oznacza to, że nie powinno być większych obaw, że intensywność konkurencji na rynku znacznie się zmniejszy. Trudno byłoby zatem obronić ewentualną negatywną decyzję dotyczącą tej fuzji. W przypadku fuzji dwóch największych firm (Naprawa Gładka Jak Po Szkle i Doktor Szyba) współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw zwiększyłby się do poziomu . Chociaż współczynnik koncentracji jest nieco wyższy, cztery największe firmy dostarczają nadal mniej niż połowę produkcji gałęzi, więc także ta fuzja nie powinna budzić niepokoju organów antymonopolowych.

### Indeks Herfindahla-Hirschmana (HHI)

Współczynnik koncentracji to stosunkowo proste narzędzie, pokazujące tylko niektóre aspekty stopnia koncentracji produkcji lub sprzedaży w analizowanej gałęzi. Rozważmy teraz przykład dwóch branż, w których współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw wynosi 80. Jednak w pierwszej gałęzi każda z pięciu firm kontroluje po 20% rynku, podczas gdy w drugiej największe przedsiębiorstwo kontroluje aż 77% rynku, a wszystkie pozostałe – po 1%. Chociaż współczynniki koncentracji czterech przedsiębiorstw są identyczne w obu branżach, znacznie większe zainteresowanie urzędu antymonopolowego powinna budzić ta druga, gdyż pomimo pozornej konkurencji, największe przedsiębiorstwo jest w niej faktycznym monopolistą (ma swobodę ustalania cen).
Aby poradzić sobie z tymi ograniczeniami i uzyskać obraz koncentracji produkcji lub sprzedaży całej gałęzi, można wykorzystać indeks Herfindahla-Hirschmana (HHI) (ang. ). Parametr ten obliczamy, sumując kwadraty udziałów w rynku wszystkich przedsiębiorstw działających w danej branży, jak to ilustruje poniższa

### Nowe kierunki polityki antymonopolowej

Zarówno współczynnik koncentracji, jak i Indeks Herfindahla-Hirschmana mają pewne wady. Po pierwsze, opierają się na założeniu, że analizowana gałąź jest dobrze zdefiniowana, a jedyne pytanie dotyczy podziału produkcji pomiędzy działające w jej ramach podmioty. Po drugie, wykorzystują domniemanie, iż warunki konkurencji w różnych gałęziach są do siebie na tyle podobne, że do podjęcia decyzji o zgodzie na ewentualną fuzję lub przejęcie (czyli do oceny wpływu tego typu transakcji na intensywność konkurencji w danej branży) wystarczy znajomość jednej z dwóch miar koncentracji produkcji rynkowej. Jednak te założenia nie zawsze (a szczerze mówiąc, raczej rzadko) są prawdziwe. W odpowiedzi na te problemy urzędy antymonopolowe w ciągu dwóch ostatnich dziesięcioleci zmieniły swój sposób postępowania.
Sporną kwestią jest często definicja rynku (ang. ). Na przykład firma Microsoft na początku XXI w. miała dominujący udział w rynku komputerowych systemów operacyjnych. Jednak na całym rynku oprogramowania i usług komputerowych, od gier aż po programy naukowe, udział Microsoftu wyniósł w 2014 r. tylko ok. 14%. Wąsko zdefiniowany rynek będzie sprawiał wrażenie bardziej skoncentrowanego, podczas gdy rynek szeroko zdefiniowany będzie wyglądał na bardziej konkurencyjny, co oczywiście wpłynie na posunięcia urzędów antymonopolowych. Podobna sytuacja wystąpiła w Polsce w 2007 r. w czasie fuzji dwóch banków – Pekao SA i BPH. Definiując rynek, na którym podmioty te działały po prostu jako usługi bankowe, nowe przedsiębiorstwo nie zyskiwało dominującej pozycji. Jednak w momencie, w którym UOKiK dokonał rozróżnienia pomiędzy działalnością depozytową i kredytową i zdefiniował rynek w kategoria konkretnych rodzajów kredytów i pożyczek, okazało się, że nowy bank, który wyłoniłby się z fuzji Pekao SA i BPH, zyskałby dominującą pozycję na niektórych z tak wąsko zdefiniowanych rynków. W konsekwencji UOKiK wymusił na banku BPH sprzedaż części ze swoich oddziałów przed połączeniem z Pekao SA.
W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat miały miejsce dwie szczególnie istotne zmiany, wpływające na sposób definiowania rynków: jedna koncentruje się na technologii, a druga na procesach globalizacyjnych (ang. ). Obie zmiany są zresztą ze sobą powiązane. Wraz z ogromnym rozwojem technologii komunikacyjnych, przede wszystkim internetu, konsument może zamawiać książki lub artykuły dla zwierząt (a więc produkty, które zazwyczaj kupowane były na niewielkich lokalnych rynkach) w podmiotach operujących w skali całego kraju lub nawet całego światowego rynku. W rezultacie wiele lokalnych przedsiębiorstw handlu detalicznego ma do czynienia z coraz większą konkurencją. Efekt ten może być jeszcze silniejszy przy zakupach dóbr inwestycyjnych dokonywanych przez przedsiębiorstwa. Specjalne witryny internetowe przeznaczone dla transakcji B2B (ang. ) umożliwiają kontakt nabywcom i dostawcom z dowolnego miejsca na świecie.
Globalizacja zmieniła rozumienie granic rynków. Jeszcze w latach 70. XX w. powszechne było obliczanie współczynników koncentracji i indeksów HHI wyłącznie dla rynków krajowych. Obecnie w wielu gałęziach konkurenci działają przede wszystkim na rynkach globalnych. Kilkadziesiąt lat temu na amerykańskim rynku motoryzacyjnym dominowały trzy firmy: General Motors, Ford i Chrysler. Jednak w 2014 r. ich łączna produkcja stanowiła już mniej niż połowę sprzedaży samochodów w USA i firmy te musiały zmierzyć się z konkurencją ze strony zagranicznych producentów samochodów, takich jak Toyota, Honda, Nissan, Volkswagen, Mitsubishi i Mazda. Indeksy HHI wskazują, że większość głównych gałęzi gospodarki, w tym branża samochodowa, charakteryzuje się niższą koncentracją w skali globalnej niż w skali krajowej.
Nowe podejście do polityki antymonopolowej polega na szczegółowej analizie sytuacji na konkretnych rynkach, w kontekście podmiotów zmieniających swoją strukturę własnościową, w miejsce prostego obliczania udziałów w sprzedaży całej branży. Punktem wyjścia jest wykorzystanie narzędzi statystycznych i danych rzeczywistych do oszacowania krzywych popytu (ang. ) i krzywych podaży (ang. ) przedsiębiorstw planujących fuzję lub przejęcie. Drugim krokiem jest określenie, jaki rodzaj konkurencji występuje w tej konkretnej branży. Może to być np. konkurowanie w celu obniżenia cen, zwiększenia produkcji, budowania marki za pomocą reklamy albo budowania reputacji opartej na standardach obsługi klienta lub jakości i niezawodności produktu. Dysponując wszystkimi elementami układanki, możliwe jest zbudowanie modelu statystycznego, na podstawie którego zostaną oszacowane prawdopodobne korzyści i koszty konkretnej fuzji lub przejęcia. Modele te opierają się oczywiście na subiektywnej ocenie ekspertów zatrudnianych przez urzędy antymonopolowe, tak więc mogą być przedmiotem sporów prawnych między nimi a chcącymi się połączyć przedsiębiorstwami.

### Kluczowe pojęcia i podsumowanie

Fuzja polega na połączeniu się dwóch prywatnych przedsiębiorstw. Przejęcie polega na wykupieniu jednej firmy przez drugą. W obu przypadkach dwie wcześniej niezależne firmy stają się jednym podmiotem. Przepisy antymonopolowe mają na celu zapewnienie konkurencji na rynkach poprzez m.in. uniemożliwianie tworzenia się dużych przedsiębiorstw w wyniku fuzji i przejęć, regulowanie działań mogących ograniczać konkurencję lub dzielenie dużych przedsiębiorstw na mniejsze.
Współczynnik koncentracji jest jednym ze sposobów pomiaru stopnia konkurencji na rynku. Współczynnik koncentracji czterech przedsiębiorstw obliczamy, dodając udziały w rynku – czyli odsetek całkowitej sprzedaży – czterech największych firm w gałęzi. Inną metodą pomiaru stopnia konkurencji na rynku jest indeks Herfindahla-Hirschmana (HHI). Obliczamy go jako sumę kwadratów udziałów rynkowych wszystkich przedsiębiorstw w danej gałęzi gospodarki.
Globalizacja oraz rozwój nowych technologii komunikacyjnych i informacyjnych podniosły poziom konkurencji w wielu branżach poprzez wchodzenie na rynki lokalne przedsiębiorstw działających w skali globalnej.

### Pytania Self-Check

### Pytania Review

### Pytania Critical Thinking