# Pamięć

## Wprowadzenie

Moglibyśmy uczyć się najlepiej na świecie, ale cóż by nam przyszło ze zdobytej wiedzy, gdybyśmy nie zapamiętywali tego, czego się nauczyliśmy?
Jak wyglądałby twój dzień, gdyby pamięć odmówiła ci posłuszeństwa? Trzeba by codziennie dochodzić do tego, jak należy się ubierać, codziennie na nowo odkrywać, jak działają guziki i suwaki. Ktoś bliski musiałby ci tłumaczyć, jak szczotkować zęby i jak wiązać sznurowadła. Ale jak tu poprosić o pomoc, skoro nie potrafisz rozpoznawać twarzy swoich bliskich? Chwila... Czy to aby naprawdę twój dom? Oj, burczy ci w brzuchu i czujesz głód. Chcesz coś zjeść, ale nie masz pojęcia, skąd się bierze żywność ani jak ją przyrządzić. To naprawdę zaczyna być stresujące. Może lepiej wrócić do łóżka? Ale moment... Czym jest łóżko?
Zdajemy sobie sprawę z tego, że nasza pamięć ma ogromne możliwości, ale czy wiemy, w jaki sposób przetwarzamy i przechowujemy informacje? Czy istnieją różne rodzaje pamięci, a jeśli tak, to co charakteryzuje każdy z nich? Jak się nam udaje przywoływać wspomnienia? I dlaczego zapominamy? W tym rozdziale poszukamy odpowiedzi na te pytania i dowiemy się więcej o pamięci.

### References

Abel, M., & Bäuml, K.-H. T. (2013). Sleep can reduce proactive interference. Memory, 22(4), 332–339. doi:10.1080/09658211.2013.785570. Retrieved from http://www.psychologie.uni-regensburg.de/Baeuml/papers_in_press/sleepPI.pdf
Anderson, N. S. (1969). The influence of acoustic similarity on serial recall of letter sequences. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 21(3), 248–255.
Anderson, R. C. (1984). Role of the reader's schema in comprehension, learning, and memory. In R. C. Anderson, J. Osborn, & R. J. Tierney (Eds.), Learning to read in American schools: Basal Readers and Content Texts (pp. 243–257). Hillsdale, NJ: Erlbaum.
Atkinson, R. C., & Shiffrin, R. M. (1968). Human memory: A proposed system and its control processes. In K. W. Spence & J. T. Spence (Eds.), The psychology of learning and motivation: Volume 2 (pp. 89–195). New York, NY: Academic Press.
Baddeley, A. (2004). Your memory: A user's guide. Richmond Hill, Canada: Firefly Books.
Baddeley, A. D., & Hitch, G. (1974). Working memory. In G. H. Bower (Ed.), The psychology of learning and motivation: Advances in research and theory (Vol. 8, pp. 47–89). New York, NY: Academic Press.
Bayley, P. J., & Squire, L. R. (2002). Medial temporal lobe amnesia: Gradual acquisition of factual information by nondeclarative memory. Journal of Neuroscience, 22, 5741–5748.
Bellezza, F. S. (1981). Mnemonic devices: Classification, characteristics and criteria. Review of Educational Research, 51, 247–275.
Benjamin N. Cardozo School of Law, Yeshiva University. (2009). Reevaluating lineups: Why witnesses make mistakes and how to reduce the chance of a misidentification. Retrieved from The Innocence Project website: http://www.innocenceproject.org/docs/Eyewitness_ID_Report.pdf
Blockland, A. (1996). Acetylcholine: A neurotransmitter for learning and memory? Brain Research Reviews, 21, 285–300.
Bodie, G. D., Powers, W. G., & Fitch-Hauser, M. (2006). Chunking, priming, and active learning: Toward an innovative approach to teaching communication-related skills. Interactive Learning Environment, 14(2), 119–135.
Bousfield, W. (1935). The occurrence of clustering in the recall of randomly arranged associates. Journal of General Psychology, 49, 229–240.
Bransford, J. D., & McCarrell, N. S. (1974). A sketch of a cognitive approach to comprehension. In W. B. Weimer & D. J. Palermo (Eds.), Cognition and the symbolic processes (pp. 189–229). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
Briere, J., & Conte, J. (1993). Self-reported amnesia for abuse in adults molested as children. Journal of Traumatic Stress, 6, 21–31.
Carli, L. (1999). Cognitive reconstruction, hindsight, and reactions to victims and perpetrators. Personality and Social Psychology Bulletin, 25(8), 966–979. doi:10.1177/01461672992511005
Ceci, S. J., & Bruck, M. (1993). Child witness: Translating research into policy. Social Policy Report, 7(3), 1–30.
Ceci, S. J., & Bruck, M. (1995). Jeopardy in the courtroom: A scientific analysis of children’s testimony. Washington, DC: American Psychological Association.
Cheit, R. E. (2007). The recovered memory project. Retrieved from http://blogs.brown.edu/recoveredmemory/.
Christianson, S. A. (1992). The handbook of emotion and memory: Research and theory. Hillsdale, NJ: Erlbaum.
Clark, R. E., Zola, S. M., & Squire, L. R. (2000). Impaired recognition memory in rats after damage to the hippocampus. The Journal of Neuroscience, 20(23), 8853–8860.
Corkin, S. (1965). Tactually-guided maze learning in man: Effects of unilateral cortical excisions and bilateral hippocampal lesions. Neuropsychologia, 3, 339–351.
Corkin, S. (1968). Acquisition of motor skill after bilateral medial temporal-lobe excision. Neuropsychologia, 6, 255–264.
Corkin, S., Amaral D. G., González, R. G., Johnson, K. A., & Hyman, B. T. (1997). H. M.’s medial temporal lobe lesion: Findings from magnetic resonance imaging. Journal of Neuroscience, 17(10), 3964–3979.
Craik, F. I. M., & Lockhart, R. S. (1972). Levels of processing: A framework for memory research. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 11, 671–684.
Craik, F. I. M., Moroz, T. M., Moscovitch, M., Stuss, D. T., Winocur, G., Tulving, E., & Kapur, S. (1999). In search of the self: A positron emission tomography study. Psychological Science, 10(1), 26–34.
Craik, F. I. M., & Tulving, E. (1975). Depth of processing and the retention of words in episodic memory. Journal of Experimental Psychology, 104(3), 268–294.
Craik, F. I. M., & Watkins, M. J. (1973). The role of rehearsal in short-term memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 12, 599–607.
Green, J. T., & Woodruff-Pak, D. S. (2000). Eyeblink classical conditioning in aging animals. In D. S. Woodruff-Pak & J. E. Steinmetz (Eds.), Eyeblink classical conditioning: Animal models (Vol. 2, pp.155–178). Boston, MA: Kluwer Academic.
Greenberg, D. L. (2004). President Bush's false [flashbulb] memory of 9/11/01. Applied. Cognitive Psychology, 18(3), 363–370. doi:10.1002/acp.1016
Devilly, G. J. (2007). If nothing happened why do I still hurt? An update on the memory wars. InPsych, 29(2), 16–18.
Ebbinghaus, H. (1964). Memory: A contribution to experimental psychology (H. A. Ruger & C. E. Bussenius, Trans.). New York, NY: Dover. (Original work published 1885)
Goodman, G. S. (2006). Children’s eyewitness memory: A modern history and contemporary commentary. Journal of Social Issues, 62, 811–832.
Hassabis D., & Maguire E. A. (2007). Deconstructing episodic memory with construction. Trends in Cognitive Sciences, 11(7), 299–306.
Jacobs, J. (1887). Experiments on “prehension.” Mind, 12, 75–79.
Josselyn, J. A. (2010). Continuing the search for the engram: Examining the mechanism of fear memories. Journal of Psychiatry Neuroscience, 35(4), 221–228.
Kapur, S., Craik, F. I. M., Tulving, E., Wilson, A. A., Houle, S., & Brown, G. M. (1994). Neuroanatomical correlates of encoding in episodic memory: Levels of processing effect. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 91(6), 208–2011.
Lashley K. S. (1950). In search of the engram. Society of Experimental Biology Symposium, 4: Psychological Mechanisms in Animal Behavior. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
Loftus, E. F., & Palmer, J. C. (1974). Reconstruction of auto-mobile destruction: An example of the interaction between language and memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 13, 585–589.
MacLeod, C. M., Gopie, N., Hourihan, K. L., Neary, K. R., & Ozubko, J. D. (2010). The production effect: Delineation of a phenomenon. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 36(3), 671–685.
Mayford, M., Siegelbaum, S. A., & Kandel, E. R. (2012). Synapses and memory storage. New York, NY: Cold Spring Harbor Perspectives in Biology, Cold Spring Harbor Laboratory Press.
McGaugh, J. L. (2003). Memory and emotion: The making of lasting memories. New York, NY: Columbia University Press.
McLeod, S. A. (2011). Anterograde amnesia [Web log post]. Retrieved from http://www.simplypsychology.org/anterograde-amnesia.html
Miller, G. A. (1956). The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information. Psychological Review, 68, 81–87.
Myhrer, T. (2003). Neurotransmitter systems involved in learning and memory in the rat: A meta-analysis based on studies of four behavioral tasks. Brain Research Reviews, 41(2–3), 268–287.
Newseum. (n.d.). G-men and journalists: D. C. sniper [Web log post]. Retrieved from http://www.newseum.org/exhibits-and-theaters/temporary-exhibits/g-men-and-journalists/sniper/
Nickerson, R. S., & Adams, M. J. (1979). Long-term memory for a common object. Cognitive Psychology, 11(3), 287–307.
Paivio, A. (1986). Mental representations: A dual coding approach. New York, NY: Oxford University Press.
Parker, E. S., Cahill, L., & McGaugh, J. L. (2006). A case of unusual autobiographical remembering. Neurocase, 12, 35–49.
Payne, B. K., Jacoby, L. L., & Lambert, A. J. (2004). Memory monitoring and the control of stereotype distortion. Journal of Experimental Social Psychology, 40, 52–64.
Pew Research Center (2011, September 1). Ten years after 9/11: United in remembrance, divided over policies. Washington, DC: People Press.
Pipe, M.-E. (1996). Children’s eyewitness memory. New Zealand Journal of Psychology, 25(2), 36–43.
Pipe, M.-E., Lamb, M., Orbach, Y., & Esplin, P. W. (2004). Recent research on children’s testimony about experienced and witnessed events. Developmental Review, 24, 440–468.
Roediger, H. L., & DeSoto, K. A. (2015). The psychology of reconstructive memory. In J. Wright (Ed.), International Encyclopedia of the Social and Behavioral sciences, 2e. Oxford, UK: Elsevier.
Roediger, H. L., III, & McDermott, K. B. (2000). Tricks of memory. Current Directions in Psychological Science, 9, 123–127.
Rogers, T. B., Kuiper, N. A., & Kirker, W. S. (1977). Self-reference and the encoding of personal information. Journal of Personal Social Psychology, 35(9), 677–688.
Schacter, D. (2001). The seven sins of memory: How the mind forgets and remembers. New York, NY: Houghton Mifflin.
Steinmetz, J. E. (1999). A renewed interest in human classical eyeblink conditioning. Psychological Science, 10, 24–25.
Tigner, R. B. (1999). Putting memory research to good use. College Teaching, 47(4), 149–152.
Tulving, E. (1972). Episodic and semantic memory. In E. Tulving & W. Dolandson (Eds.), Organization of memory (pp. 381–403). New York, NY: Academic Press.
Tulving, E. (2002, February). Episodic memory: From mind to brain. Annual Review of Psychology, 53, 1–25. doi:10.1146/annurev.psych.53.100901.135114
van Praag, H. (2008). Neurogenesis and exercise: Past and future directions. NeuroMolecular Medicine, 10(2), 128–140.
Wells, G. L., & Quinlivan, D. S. (2009). Suggestive eyewitness identification procedures and the Supreme Court’s reliability test in light of eyewitness science: 30 years later. Law and Human Behavior, 33, 1–24. doi:10.1007/s10979-008-9130-3
Wrubel, B. (Writer), & Spiller, M. (Director). (2010). The Old Wagon [Television series episode]. In S. Levitan & C. Lloyd (Executive producers), Modern Family. 20th Century Fox Television.
Yogo, M., & Fujihara, S. (2008). Working memory capacity can be improved by expressive writing: A randomized experiment in a Japanese sample. British Journal of Health Psychology, 13(1), 77–80. doi:10.1348/135910707X252440


# Pamięć

## Jak działa pamięć

Pamięć jest systemem przetwarzania informacji, dlatego często jej działanie porównujemy z działaniem komputera. Pamięć (ang. ) to zestaw procesów wykorzystywanych do kodowania, przechowywania i wydobywania informacji ().

### Kodowanie

Nasz mózg otrzymuje informacje w procesie zwanym kodowaniem (przyswajaniem) (ang. ), czyli wprowadzaniem informacji do pamięci. Otrzymawszy ze zmysłów informacje z otoczenia, mózg je oznacza, czyli koduje. Taką informację łączymy z innymi elementami i wiążemy nowe pojęcia z już przechowywanymi w umyśle. Kodowanie informacji może być automatyczne lub kontrolowane.
Gdyby ktoś cię spytał, co było dziś na śniadanie, prawdopodobnie przypomnisz to sobie bez wysiłku. Ten rodzaj przetwarzania nazywamy automatycznym lub bezwysiłkowym. Tak zapamiętujemy czas, przestrzeń, częstotliwość czy znaczenie słów. Przetwarzanie automatyczne (ang. ) odbywa się bez świadomego wysiłku, Innym przykładem może być przypomnienie sobie ostatnich przygotowań do egzaminu. Ale co było wtedy do nauczenia? Zapamiętanie tych informacji zapewne wymagało od ciebie wiele wysiłku i skupienia uwagi. Taki rodzaj przetwarzania nazywamy kontrolowanym (lub wysiłkowym) (ang. ) ().
Jakie sposoby zapewniają najskuteczniejsze kodowanie ważnych informacji? Nawet najprostsze zdanie łatwiej zapamiętać, jeśli ma ono dla nas sens (Anderson, 1984). Przeczytaj poniższe zdania (Bransford i McCarrell, 1974), odwróć wzrok i policz od 30 do zera trójkami, a potem spróbuj je zapisać (tylko bez podglądania!).
1. Nuty były fałszywe, bo szwy się rozeszły.
2. Podróż nie uległa opóźnieniu z powodu rozbicia butelki.
3. Stóg siana miał znaczenie, gdyż materiał się rozdarł.
Jak ci poszło? Każde z tych zdań z osobna zapewne wydało ci się zagmatwane i trudno było ci je sobie dokładnie przypomnieć. Teraz spróbuj zapisać je ponownie, używając następujących podpowiedzi: kobza, chrzest statku, skok ze spadochronem. Policz od 40 do zera czwórkami i sprawdź, jak dobrze udało ci się zapamiętać je tym razem. Czy zdania nie wydają się teraz łatwiejsze do zapamiętania? Wszystko przez to, że zostały podane w kontekście. Materiał lepiej się zapamiętuje, jeśli nadamy mu sens.
Istnieją trzy rodzaje kodowania. Kodowanie słów i ich znaczenia jest znane jako kodowanie semantyczne (ang. ). Kodowanie semantyczne nie jest jednak ograniczone tylko do słów, ale dotyczy wszelkich informacji niosących znaczenie. Jako pierwszy opisał je w 1935 roku William Bousfield (1854-1943) na podstawie wyników eksperymentu, w którym prosił badanych o zapamiętywanie słów. Zestaw słów sprawiał wrażenie, że są one niepowiązane, ale faktycznie należały one do czterech kategorii znaczeniowych. Co ciekawe, badani przywoływali je zgodnie z podziałem na kategorie, co wskazywało, że podczas zapamiętywania mogli jednak zwracać uwagę na ich znaczenie.
Zapamiętywanie obrazów nazywamy kodowaniem wzrokowym (ang. ), a dźwięków, zwłaszcza słów - kodowaniem akustycznym (ang. ). Żeby zorientować się, na czym polega kodowanie wizualne, przeczytaj poniższą listę wyrazów: samochód, poziom, pies, prawda, książka, wartość. Jak sądzisz, które z nich byłoby ci najłatwiej zapamiętać i odtworzyć po pewnym czasie? Prawdopodobnie łatwiej byłoby ci przypomnieć sobie samochód, psa i książkę, a trudniej poziom, prawdę i wartość. Dlaczego? Bo łatwiej przywołać z pamięci konkretne obrazy niż same słowa. Czytając słowa samochód, pies albo książka, tworzysz w umyśle odpowiadające im obrazy. Te wyrazy mają swoje konkretne odpowiedniki. Tymczasem abstrakcyjne pojęcia, jak wolność, prawda i wartość, nie mają obrazowych odpowiedników. Słowa, którym odpowiadają obrazy, są zapamiętywane zarówno wzrokowo, jak i semantycznie (Paivio, 1986), a przez to zapamiętujemy je skuteczniej. Określamy to jako podwójne kodowanie.
Teraz zajmijmy się kodowaniem akustycznym. Przyjmijmy, że jedziesz samochodem i nagle w radiu zaczynają grać piosenkę, którą słyszysz po raz pierwszy od co najmniej 10 lat. Zaczynasz śpiewać do wtóru i okazuje się, że pamiętasz każde słowo. W Stanach Zjednoczonych dzieci często uczą się alfabetu poprzez piosenkę, w ten sposób zapamiętują także liczbę dni w każdym miesiącu: Thirty days has September, / April, June, and November; / All the rest have thirty-one, / Save February, with twenty-eight days clear, / And twenty-nine each leap year. W polskim systemie edukacyjnym od piosenek popularniejsze są wierszyki, np.: Pamiętają mali, duzi,/ że dwanaście sztuk to tuzin”. Zapamiętanie faktów jest łatwiejsze dzięki kodowaniu akustycznemu, czyli kodowaniu dźwięków, jakie towarzyszą tym słowom. To jeden z powodów, dla których małe dzieci większość wiadomości przyswajają poprzez piosenkę, rym i rytm.
Jak myślisz, który z tych trzech typów kodowania najlepiej pozwoliłby zapamiętać informacje werbalne? W latach 70. XX wieku psychologowie Fergus Craik i Endel Tulving (1975) przeprowadzili serię eksperymentów, w których uczestnikom prezentowano słowa razem z dotyczącymi ich pytaniami. Pytania wymagały od badanych przetwarzania słów na jednym z trzech poziomów. Żeby wymusić przetwarzanie wzrokowe, pytano np. o krój czcionki, którą zapisano dane słowo. Przy przetwarzaniu akustycznym – o brzmienie, jakie ma słowo albo o kojarzący się z nim rym, przy przetwarzaniu semantycznym zaś – o znaczenie słowa. Po zakończeniu prezentacji przeprowadzano niezapowiedziany sprawdzian pamięciowy.
Słowa kodowane semantycznie były zapamiętywane lepiej niż kodowane wzrokowo lub akustycznie. Kodowanie semantyczne wymaga głębszego przetwarzania niż wzrokowe czy akustyczne. Craik i Tulving stwierdzili, że najlepiej przetwarzamy informacje werbalne dzięki kodowaniu semantycznemu, szczególnie jeśli zastosujemy coś, co nazywamy efektem odniesienia do Ja. Efekt odniesienia do  (ang. ) to tendencja jednostki do lepszego zapamiętywania tego, co dotyczy niej samej, w przeciwieństwie do informacji mniej osobiście istotnej (Rogers, Kuiper i Kirker, 1977). Czy kodowanie semantyczne może być korzystne podczas zapamiętywania pojęć zawartych w tym rozdziale?

### Przechowywanie

Gdy już informacja zostanie zakodowana, musimy ją jakoś przechować. Nasze mózgi robią to bezustannie. Przechowywanie (ang. ) oznacza stworzenie dla informacji trwałej bazy.
Żeby informacja trafiła do magazynu pamięci (czyli do pamięci trwałej), musi przejść przez trzy odrębne fazy: pamięci sensorycznej (inaczej: rejestr sensoryczny lub pamięć ultrakrótkotrwała), pamięci krótkotrwałej i wreszcie pamięci długotrwałej (inaczej: trwałej). Taki podział zaproponowali jako pierwsi Richard Atkinson i Richard Shiffrin (1968). Ich model ludzkiej pamięci (), nazwany modelem Atkinsona i Shiffrina (ang. ) opiera się na założeniu, że przetwarzamy informacje na podobnej zasadzie, jak robią to komputery.
Model Atkinsona i Shiffrina nie jest jedyny. Na przykład Baddeley i Hitch (1974) zaproponowali model pamięci roboczej, w którym pamięć krótkotrwała przybiera różne formy. W ich modelu zachowywanie wspomnień w pamięci krótkotrwałej przypomina otwieranie różnych plików w komputerowym katalogu i dodawanie tam nowych informacji. Pliki w pamięci roboczej mają ograniczoną pojemność dla przechowywanych informacji. Typ pamięci krótkotrwałej (czy też pliku komputerowego) zależy od rodzaju otrzymanej informacji. Istnieją wspomnienia w postaci wizualno-przestrzennej (obrazowej) i takie o materiale mówionym albo pisanym (słownym). Wszystkie są przechowywane w trzech systemach pamięci krótkotrwałej: szkicowniku (notesie) wizualno-przestrzennym, buforze epizodycznym i pętli fonologicznej (Baddeley, 2004). W tym modelu kontrolę nad przepływem informacji do i z tych trzech systemów krótkoterminowych sprawuje centralny system wykonawczy (centralny mechanizm wykonawczy), jak również jest on odpowiedzialny za przenoszenie informacji do pamięci długotrwałej. W ten sposób ujęta jest jeszcze jedna, niezwykle istotna funkcja pamięci - przetwarzanie informacji.

### Rejestr sensoryczny

W modelu Atkinsona i Shiffrina bodźce z otoczenia najpierw przechodzą przez rejestr sensoryczny (ang. ), przechowujący krótkotrwałe wrażenia zmysłowe, takie jak obrazy, dźwięki czy smaki. Takie przechowanie trwa zaledwie ułamek sekundy lub kilka sekund. Ciągle jesteśmy bombardowani informacjami zmysłowymi. Nie możemy zachować wszystkich ani nawet większej części z nich. Zresztą większość nie ma żadnego wpływu na nasze życie. Na przykład, jak była ubrana pani profesor na ostatnim wykładzie? Jeśli strój jest odpowiedni do sytuacji, to nie ma to dla ciebie żadnego znaczenia. Informacje płynące ze zmysłów o dźwiękach, obrazach, zapachach, a nawet teksturach odrzucamy jako nieistotne. Dopiero jeśli uznamy, że w jakiś sposób są dla nas ważne, przenosimy je do magazynu pamięci krótkotrwałej.

### Pamięć krótkotrwała

Pamięć krótkotrwała (ang.  to miejsce czasowego przechowywania informacji zmysłowych, w którym są one przetwarzane; czasami nazywa się ją też pamięcią roboczą (operacyjną, pracującą), chociaż oba te rodzaje pamięci nie są tym samym.. Pamięć krótkotrwała stanowi element pamięci roboczej. Pobiera informacje z pamięci zmysłowej i czasami wiąże je z czymś, co już istnieje w pamięci długotrwałej. Przechowywanie danych w pamięci roboczej trwa od 15 do 30 sekund.
Pomyśl o pamięci krótkotrwałej jak o informacji, która pojawia się na ekranie komputera: dokumencie, arkuszu kalkulacyjnym czy stronie internetowej. Możesz ją przenieść do pamięci trwałej (zapisać na twardym dysku) albo odrzucić (skasować dokument lub zamknąć stronę internetową). Ten krok nazywamy powtarzaniem (ang. ). Świadome utrwalanie informacji, które chcemy zapamiętać, przenoszenie ich z pamięci krótkotrwałej do długotrwałej, nazywamy konsolidacją śladów pamięciowych (ang. ).
Dzięki powtarzaniu informacje są przenoszone z pamięci krótkotrwałej do długotrwałej. Przykładem aktywnego powtarzania (ang. ) jest śpiewanie piosenki ABC przez dzieci uczące się angielskiego, która pozwala zapamiętać kolejność liter w alfabecie. Natomiast tzw. powtarzanie opracowujące (ang. elaborative rehearsal) polega na łączeniu nowych informacji z tymi, które już znamy. Możesz je zastosować, gdy spotkasz kogoś na imprezie i chcesz zanotować adres tej osoby, ale musisz polegać wyłącznie na swojej pamięci, bo twój telefon ma rozładowaną baterię. By zapamiętać nazwę ulicy, możesz np. uświadomić sobie, że autobus, którym jeździsz na uczelnię, zatrzymuje się na przystanku, na którym widnieje nazwa tej właśnie zapamiętywanej przez ciebie ulicy. Craik i Lockhart (1972) zaproponowali hipotezę poziomów przetwarzania (ang. ), zgodnie z którą im głębiej o czymś myślisz, tym lepiej to zapamiętujesz.
Możesz spytać, ile informacji nasza pamięć potrafi przetwarzać jednocześnie. Żeby zbadać pojemność i trwałość swojej pamięci krótkotrwałej, poproś znajomą osobę, by przeczytała ci kolejne losowe ciągi cyfr od najkrótszego do najdłuższego (), rozpoczynając każdy ciąg od słów: „Jesteś gotowy/ Jesteś gotowa?” i kończąc go słowem „Odtwórz”, po którym powinieneś spróbować zapisać dany ciąg z pamięci w podanej kolejności.
Zapisz najdłuższy ciąg, który udało ci się powtórzyć bezbłędnie. Dla większości będzie to mniej więcej 7 cyfr, plus lub minus 2. W roku 1956 George Miller dokonał przeglądu badań nad pojemnością pamięci krótkotrwałej i stwierdził, że ludzie są w stanie zapamiętać od 5 do 9 elementów, bitów uznał więc, że pojemność pamięci krótkotrwałej wynosi „magiczną liczbę siedem”. Jednak nowsze badania wykazały, że pojemność pamięci operacyjnej wynosi 4 plus lub minus 1 (Cowan, 2010). Na ogół przypominanie jest nieco łatwiejsze dla losowych ciągów cyfr niż dla losowych ciągów liter (Jacobs, 1887) i często lepsze dla informacji, które słyszymy (kodowanie akustyczne) niż dla tych, które widzimy (kodowanie wizualne) (Anderson, 1969).
Zanikanie śladów pamięciowych (ang. ) oraz ich nakładanie się, czyli interferencja (ang. ) to dwa czynniki mające wpływ na utrzymanie informacji w pamięci krótkotrwałej. Peterson i Peterson (1959) badali pamięć krótkotrwałą za pomocą trzyliterowych sekwencji (trigramów), np. CLS, które uczestnik miał przypominać sobie po czasie od 3 do 18 sekund. Okazało się, że po 3 sekundach uczestnicy pamiętali około 80% trigramów, a po 18 sekundach zaledwie 10% trigramów. Na tej podstawie badacze sformułowali hipotezę, że pamięć krótkotrwała zanika po 18 sekundach. W tym 18-sekundowym okresie ślady pamięciowe stają się coraz mniej aktywne i informacja ulega zapomnieniu. Jednak Keppel i Underwood (1962) po przeanalizowaniu tylko pierwszej próby zadania z trigramami ustalili, że na utrzymywanie się pamięci krótkotrwałej ma wpływ również interferencja proaktywna, która polega na tym, że zapamiętana wcześniej informacja utrudnia zapamiętywanie nowej.
Zanikanie śladów pamięciowych oraz interferencja proaktywna wpływają na przechowywanie informacji w pamięci krótkotrwałej. Gdy wreszcie informacja zostanie przekazana do pamięci długotrwałej, musi ulec konsolidacji zarówno na poziomie synaptycznym, co trwa kilka godzin, jak i w systemie pamięciowym, co może trwać tydzień lub dłużej.

### Pamięć długotrwała

Pamięć długotrwała (ang. ) to inaczej przechowywanie informacji na stałe. W przeciwieństwie do pamięci krótkotrwałej, pojemność LTM jest nieograniczona. Przechowuje wszystko to, co pamiętasz, a zdarzyło się wcześniej niż kilka minut temu. Trudno jest prowadzić rozważania nad pamięcią długotrwałą bez zastanowienia się, jak jest ona ustrukturalizowana. A teraz szybki test: jakie pierwsze słowo przychodzi ci do głowy, gdy słyszysz „dżem truskawkowy”? Czy jest to „bułka”? Jeśli tak, prawdopodobnie twój mózg skojarzył dżem i bułkę. Przyjmuje się, że wspomnienia są zorganizowane w postaci sieci semantycznych (skojarzeniowych) (Collins i Loftus, 1975). Sieć semantyczna składa się z pojęć, które są – jak już pewnie wiesz z wcześniejszej lektury – lingwistycznymi kategoriami informacji, obrazów, idei i wspomnień takich jak doświadczenia życiowe. Chociaż doświadczenia i zdobyta wiedza mogą mieć wpływ na organizację pojęć, uważa się, że są one uporządkowane w umyśle w sposób hierarchiczny (Anderson i Reder, 1999, Johnson i Mervis, 1997, 1998; Palmer, Jones, Hennessy, Unze, i Pick, 1989; Rosch, Mervis, Gray, Johnson, i Boyes-Braem, 1976; Tanaka i Taylor, 1991). Pokrewne pojęcia są ze sobą powiązane, a siła tego połączenia zależy od tego, jak często występowały wspólnie.
Sieci semantyczne u każdego z nas są różne i zależą od naszych osobistych doświadczeń. Istotne dla procesu zapamiętywania jest spostrzeżenie, że aktywacja któregokolwiek fragmentu sieci semantycznej również w pewnym stopniu aktywuje pojęcia z nim połączone. Proces ten nosi nazwę rozprzestrzeniania się aktywacji (ang. ) (Collins i Loftus, 1975). Zaktywizowanie pewnego fragmentu sieci ułatwia dostęp do skojarzonych z nim pojęć, ponieważ zostały one już częściowo zaktywizowane. Gdy przypominasz sobie wcześniejsze wydarzenia, aktywujesz jakieś pojęcie. Dzięki temu powiązane z nim pojęcia mogą być łatwiej przypomniane, bo już są częściowo aktywne. Aktywacja jednak nie rozprzestrzenia się tylko w jednym kierunku. Gdy coś sobie przypominasz, zwykle możesz skorzystać z kilku ścieżek, które pozwolą ci dostać się do określonego zasobu twojej pamięci. Im więcej masz wypracowanych połączeń z danym pojęciem, tym większa jest szansa, że lepiej je zapamiętasz.
Istnieją dwa rodzaje pamięci długotrwałej: pamięć jawna (świadoma) (ang. ) i pamięć utajona (nieświadoma) (ang. ) schematycznie przedstawione na .
Istotny dla zrozumienia, czym oba rodzaje pamięci się różnią, jest odmienny wpływ na obie z nich takich czynników jak: starzenie się, niektóre rodzaje urazów mózgu oraz określone zaburzenia psychiczne. W pamięci jawnej przechowujemy wspomnienia, które staramy się aktywnie zapamiętać i przywołać. Gdy na przykład uczysz się do egzaminu z chemii, wiedza, którą zdobywasz, stanie się częścią twojej pamięci jawnej. Posługując się analogią komputerową, informacje w LTM są zapisane na twardym dysku. Nie masz ich na pulpicie (w pamięci krótkotrwałej), ale możesz je przywołać, gdy tylko zechcesz, przynajmniej przez większość czasu.
Nie wszystkie wspomnienia w pamięci trwałej są silne. Niektóre można sobie przypomnieć tylko dzięki odpowiednim wskazówkom. Łatwo zapewne będzie ci odpowiedzieć na pytanie: „Które miasto jest stolicą Polski?”, ale trudniej przywołać z pamięci nazwę restauracji, w której jedliście obiad podczas zeszłorocznych wakacji w Grecji. Łatwiej ci będzie przypomnieć ją sobie dzięki wskazówce, np. że nazwa pochodzi od nazwiska właściciela, z którym rozmawialiście o piłce nożnej, bo odkryliście, że to wasza wspólna pasja. Pamięć jawna jest czasami określana jako deklaratywna, gdyż zawarte w niej informacje mogą być ujęte w słowach. Pamięć jawna dzieli się na pamięć epizodyczną i semantyczną.
Pamięć epizodyczna (ang. ) jest rodzajem pamięci deklaratywnej, która gromadzi informacje o tym, czego doświadczyliśmy osobiście, tzw. epizody. Może to być na przykład wspomnienie twoich ostatnich urodzin. Zwykle wspomnienia epizodyczne mają charakter narracji, opowiadania. Pojęcie pamięci epizodycznej po raz pierwszy zaproponowano w latach 70. XX wieku (Tulving, 1972). Od tamtej pory Endel Tulving (ur. 1927) i inni badacze pod wpływem dowodów naukowych przeformułowali swoją teorię. Obecnie uważają, że pamięć epizodyczna dotyczy tego, co zdarzyło się w określonym miejscu i czasie; obejmuje co, gdzie i kiedy każdego zapamiętanego zdarzenia (Tulving, 2002). Zawiera nie tylko wspomnienie wizualne, lecz także poczucie, że znamy to, co pamiętamy (Hassabis i Maguire, 2007). Ponadto pamięć epizodyczną cechuje poczucie subiektywnego czasu, świadomość autonoetyczna i odniesienie do Ja. Występuje, zdaniem Tulvinga, tylko u ludzi i pojawia się w rozwoju ontogenetycznym później niż pamięć semantyczna. Pamięć semantyczna (ang. ) to wiedza na temat słów, pojęć i tych wszystkich faktów, które są oparte na wiedzy językowej. Na ogół informacje z tej pamięci są odtwarzane jako fakty. Semantyczna oznacza mająca związek z językiem i wiedzą na temat języka. Na przykład odpowiedzi na takie pytania jak „czym jest psychologia” czy „na jakim kontynencie leży Polska” są przechowywane w pamięci semantycznej. Przypomnieć jednak należy, jak wspomniano wcześniej, że wiedza semantyczna dotyczy wszelkich treści, którym możemy nadać znaczenie, czyli nie jest ograniczona do języka.
Pamięć utajona z kolei przechowuje wspomnienia będące poza świadomością. Chociaż wspomnienia te są nabywane bez naszej wiedzy i nie jesteśmy w stanie świadomie ich odtworzyć, fakt ich przechowywania ujawnia się w wykonaniu niektórych zadań (Roediger, 1990; Schacter, 1987). Do badania pamięci utajonej wykorzystuje się zadania stawiające wysokie wymagania poznawcze, jak uczenie się sztucznej gramatyki (Reber, 1976), pamiętanie słów (Jacoby, 1983; Jacoby i Witherspoon, 1982) oraz uczenie się ukrytych zależności czy zasad (Greenspoon, 1955; Giddan i Eriksen, 1959; Krieckhaus i Eriksen, 1960). Wracając do metafory komputerowej, pamięć utajona przypomina programy działające w tle, których wpływu nie jesteśmy świadomi. Pamięć utajona może ujawniać się zarówno w obserwowalnych zachowaniach, jak i w wykonywaniu zadań poznawczych, jednak nie można jej wyrazić słowami. Wyróżnia się kilka rodzajów pamięci utajonej, w tym proceduralną, torowanie i warunkowanie emocjonalne. Większość autorów prac z zakresu psychologii pamięci za Larrym Squire'em (ur. 1941) uznaje, że szerszym pojęciem jest pamięć niedeklaratywna, obejmująca wymienione powyżej rodzaje pamięci, w tym pamięć utajoną.

Pamięć proceduralna (ang. ) jest często badana za pomocą obserwowalnych zachowań (Adams, 1957; Lacey i Smith,1954; Lazarus i McCleary, 1951). Przechowuje ona informacje o tym, jak wykonywać określone czynności i wiedzę na temat umiejętności, jak mycie zębów, jazda na rowerze czy prowadzenie samochodu. Na pewno pierwsze próby jazdy na rowerze czy prowadzenia samochodu nie były zbyt udane, ale po roku ćwiczenia każdy z nas był w tym znacznie lepszy. Skuteczniejsza jazda na rowerze wynikała z nauczenia się utrzymywania równowagi. Na początku myśli się o trzymaniu prosto, ale po nabyciu wprawy po prostu się to czyni. Co więcej, potrafisz utrzymać równowagę, ale trudno byłoby opisać słowami, jak to robisz. Podobnie dzieje się w trakcie nauki prowadzenia samochodu. Początkowo trzeba stale świadomie myśleć o wielu czynnościach, natomiast później wykonywane są one automatycznie. Często w początkowych etapach uczenia się umiejętności potrzebujemy wskazówek słownych podawanych przez inne osoby. Jednak rezultatem dalszego ćwiczenia jest wiedza przechowywana w pamięci utajonej.
Innym rodzajem pamięci utajonej jest utajone torowanie (Schacter, 1992). W torowaniu ekspozycja na jakiś bodziec wpływa na sposób reagowania na inny bodziec. Bodźcami mogą być słowa czy obrazy, stosowane w celu wywołania określonej reakcji lub wspomożenia rozpoznawania. Na przykład niektórzy ludzie lubią pikniki, wyjazd na łono natury, rozkładanie obrusu na trawie i spożywanie pysznych kanapek.
A teraz popatrz na poniższe litery i ułóż z nich słowo.

Jakie słowo udało się ułożyć? Jest prawdopodobne, że „masło”.
Po przeczytaniu takiego tekstu: „Niektórzy ludzie lubią prace ogrodowe. Jesienią grabią liście i opatulają krzaki na zimę”, zapewne tym słowem byłaby „słoma”, a nie masło.
Czy pamiętasz wcześniejszą dyskusję na temat sieci semantycznych? Ludziom łatwiej przychodzi do głowy słowo „masło” po przeczytaniu o pikniku, gdyż masło jest skojarzone z kanapkami i piknikiem. „Masło” podległo torowaniu dzięki aktywizacji sieci semantycznej. Analogicznie słowo „słoma” podległo torowaniu przez ogród. Torowanie odpowiada także za to, że na słowo „dżem truskawkowy” prawdopodobnie powiesz „bułka”.
Utajone warunkowanie emocjonalne stanowi rodzaj pamięci zaangażowany w reakcje emocjonalne warunkowane za pomocą warunkowania klasycznego (Olson i Fazio, 2001). Takie skojarzenia emocjonalne nie mogą być świadomie opisane ani przywołane, ale mogą być powiązane z różnymi bodźcami. Na przykład specyficzne zapachy potrafią wywołać u niektórych osób jakąś reakcję emocjonalną. Jeśli jakiś zapach wywołuje u ciebie dobry lub zły nastrój, a nie wiesz, dlaczego tak się dzieje, jest to utajona reakcja emocjonalna. Podobnie wiele osób reaguje na jakąś konkretną piosenkę w sposób emocjonalny. Także w tym przypadku mamy do czynienia z utajoną reakcją emocjonalną (Yang, Xu, Du, Shi, Fang, 2011).

### Wydobywanie

Sporo wysiłku kosztowało cię zakodowanie (dzięki przetwarzaniu kontrolowanemu) i przechowanie ważnych informacji do zbliżającego się egzaminu. Jak je wydobyć z magazynu, gdy będą potrzebne? Proces pobierania informacji z magazynu pamięci i uświadamiania ich sobie znany jest pod nazwą wydobywania (ang. ). Nieco przypomina otwieranie dokumentu, który został przez ciebie wcześniej zapisany na twardym dysku. Z powrotem masz go na pulpicie i możesz na nim pracować. Nasza zdolność do wydobywania informacji z magazynu pamięci długotrwałej jest kluczowa w codziennym funkcjonowaniu. Żeby wiedzieć, jak coś zrobić: od mycia zębów i czesania, przez dojazd do pracy, po wiedzę, jak robić to, co robisz w pracy, gdy już do niej dojedziesz – musisz umieć wydobywać informacje zapisane w pamięci.
Istnieją trzy sposoby odzyskiwania informacji z magazynu pamięci długotrwałej: odtwarzanie (reprodukcja), rozpoznawanie i ponowne uczenie się. O odtwarzaniu myślimy najczęściej, gdy mówimy o odzyskiwaniu informacji; oznacza ono, że umiemy informację wydobyć bez podpowiedzi. Odtwarzanie (ang. ) wykorzystujesz, np. pisząc esej na egzaminie. Rozpoznawanie (ang. ) to identyfikacja wcześniej zapamiętanej informacji po jej ponownym napotkaniu. Zdolność ta obejmuje proces porównywania. W teście wielokrotnego wyboru właściwą odpowiedź często możesz odnaleźć, właśnie posługując się metodą rozpoznawania. Przykład? Powiedzmy, że wracasz do rodzinnego miasta po 10 latach od ukończenia podstawówki na zjazd absolwentów. Pewnie nie rozpoznasz wszystkich kolegów i koleżanek z klasy, ale wielu przypomnisz sobie, przeglądając album ze zdjęciami.
Trzecim sposobem odzyskiwania informacji jest, zgodnie z nazwą, powtórne uczenie się (ang. ). To przyswajanie informacji wcześniej już wyuczonej. Przykład? Katarzyna w szkole średniej uczyła się hiszpańskiego, ale później nie miała okazji, żeby posługiwać się tym językiem. Teraz ma 31 lat i pracodawca zaproponował jej pracę w filii w mieście Meksyk. Żeby się przygotować, poszła na kurs hiszpańskiego w lokalnym ośrodku kultury. Zdziwiła się, jak łatwo idzie jej nauka po 13 latach braku kontaktu z językiem. To właśnie przykład ponownego uczenia się.

### Podsumowanie

Pamięć to system lub proces magazynowania tego, czego się nauczyliśmy, aby mogło zostać wykorzystane w przyszłości. Ma ona trzy podstawowe funkcje: kodowanie, przechowywanie i wydobywanie informacji. Kodowanie to wprowadzenie informacji do układu pamięci w wyniku automatycznego lub kontrolowanego jej przetwarzania. Przechowywanie informacji to jej magazynowanie. Wydobywanie informacji z magazynu pamięci do świadomości może polegać na odtwarzaniu, rozpoznawaniu lub ponownym uczeniu się. Koncepcja, że informacja jest przetwarzana w trzech systemach pamięciowych, to model pamięci Atkinsona i Shiffrina. Najpierw bodźce z otoczenia docierają do rejestru sensorycznego, gdzie przebywają przez maksymalnie kilka sekund. Te z nich, które dostrzegamy i zwracamy na nie uwagę, przechodzą do pamięci krótkotrwałej. Zgodnie z tym modelem, jeśli będziemy daną informację powtarzać, to przejdzie ona do pamięci długotrwałej i będzie tam przechowywana bezterminowo. Inne modele pamięci, jak Baddeley'a i Hitcha, sugerują, że między pamięcią roboczą a długotrwałą istnieje rodzaj sprzężenia zwrotnego. Pamięć długotrwała ma praktycznie nieograniczoną pojemność. Dzieli się na pamięć utajoną i jawną.

### Pytania sprawdzające

### Critical Thinking Questions

### Personal Application Questions


# Pamięć

## Obszary mózgu zaangażowane w procesy pamięciowe

Czy wspomnienia są przechowywane tylko w jednym, konkretnym obszarze mózgu, czy też w wielu różnych obszarach? Karl Lashley (1890-1958) zaczął badać tę kwestię 100 lat temu. Uszkadzał mózgi szczurów i małp, aby znaleźć dowody na istnienie engramów (ang. ): grup neuronów stanowiących „fizyczną reprezentację pamięci” (Josselyn, 2010). Najpierw Lashley (1950) uczył szczury znajdowania wyjścia z labiryntu. Potem przy użyciu dostępnych wtedy narzędzi — a konkretnie lutownicy — uszkadzał im różne obszary kory mózgowej. Próbował w ten sposób wymazać engramy, oryginalne ślady pamięciowe, jakie miałyby powstawać u szczurów w trakcie uczenia się przemieszczania się w labiryncie. Lashley nie znalazł dowodów na istnienie engramów, a zwierzęta niezależnie od wielkości i umiejscowienia uszkodzenia znajdowały wyjście z labiryntu. Na podstawie wniosków z uszkadzania mózgu i reakcji szczurów naukowiec sformułował hipotezę ekwipotencjalności (ang. ): gdy część jakiegoś obszaru mózgu zaangażowanego w procesy pamięciowe zostanie uszkodzona, wówczas inne części tego samego obszaru mogą przejąć jej funkcje (Lashley, 1950). Choć wczesne prace Lashleya nie potwierdziły istnienia engramów, to współcześni psychologowie robią postępy w ich lokalizacji. Na przykład noblista Eric Kandel (ur. 1929) poświęcił dziesiątki lat na badania synapsy, podstawowej struktury mózgu, i jej roli w kontrolowaniu przepływu informacji przez obwody neuronalne niezbędne do przechowywania wspomnień (Mayford et al., 2012).
Liczni badacze twierdzą, że w procesy pamięciowe jest zaangażowany cały mózg. Ale od czasu prac Lashley'a innym badaczom udało się bardziej precyzyjnie określić związki między mózgiem i pamięcią. Uważają oni, że pamięć jest zlokalizowana w wybranych obszarach mózgowych i można wskazać, które konkretnie neurony są zaangażowane w tworzenie śladów pamięciowych. Kluczowe obszary biorące udział w procesach pamięciowych to: ciało migdałowate, hipokamp, móżdżek i kora przedczołowa ().

### Ciało migdałowate

Głównym zadaniem ciała migdałowatego (ang. ) jest regulacja emocji takich jak strach i agresja, które są wyzwalane przez hormony stresu. Jednocześnie ciało migdałowate bierze udział w przechowywaniu wspomnień. Połączenie obu funkcji tego obszaru mózgu sprawia, że sposób przechowywania wspomnień staje się zależny od hormonów stresu. Jedna z badaczek prowadziła badania nad reakcją strachu u szczurów (Josselyn, 2010). Wykorzystała ona warunkowanie klasyczne; połączyła neutralny dźwięk z rażeniem prądem, wywołując u szczurów reakcję strachu. Po uwarunkowaniu zwierzęta za każdym razem, kiedy słyszały dźwięk, zamierały w bezruchu (to u szczurów reakcja obronna, zwana też „zastyganiem”), co świadczyło o tym, że pamiętają doznane wstrząsy elektryczne. Następnie Josselyn wywołała śmierć komórek nerwowych w bocznej części ciał migdałowatych, obszarze odpowiedzialnym za wspomnienia strachu. Wykazała, że pamięć strachu zanikła (została wymazana). Ze względu na rolę w przetwarzaniu informacji nacechowanych emocjami ciało migdałowate jest też zaangażowane w konsolidację śladów pamięciowych – proces przenoszenia świeżo nabytej wiedzy do pamięci długotrwałej. Wydaje się, że ta część mózgu ułatwia kodowanie wspomnień na głębszym poziomie, jeśli są one zabarwione emocjonalnie.

### Hipokamp

Naukowcy pracowali także nad ustaleniem, jaką rolę w przetwarzaniu informacji odgrywa hipokamp (ang. ) (). Wykazali oni, że uszkodzenie tej części mózgu u szczurów wywołuje upośledzenie pamięci i uniemożliwia rozpoznawanie przedmiotów czy znalezienie wyjścia z labiryntu. Zdaniem badaczy hipokamp jest zaangażowany w procesy pamięciowe, ściśle rzecz biorąc – w wydobywanie wspomnień oraz w zadania przestrzenne (gdy trzeba przypomnieć sobie jakąś mapę umysłową) (Clark et al., 2000). Innym zadaniem hipokampu jest przekazywanie informacji do rejonów korowych, które nadają im znaczenie i łączą z już posiadanymi wspomnieniami. Ta struktura odgrywa też rolę w konsolidacji śladów pamięciowych – procesie przekazywania nowo zapamiętanych danych do pamięci długotrwałej.
Uszkodzenie hipokampu nie pozwala skutecznie przetwarzać nowych, deklaratywnych wspomnień. Pacjentowi znanemu przez lata tylko z inicjałów H. M. w wieku 27 lat (w roku 1953) usunięto oba płaty skroniowe (a więc i oba hipokampy), by opanować napady padaczkowe, na które od lat cierpiał (Corkin et al., 1997). W efekcie w znacznym stopniu uszkodzeniu uległa jego pamięć deklaratywna. Chory nie umiał tworzyć nowych wspomnień semantycznych, lecz zachował te, które nabył przed operacją. Pomimo tak poważnych problemów H. M. żył stosunkowo długo, gdyż zmarł w roku 2008. Więcej na temat H.M. można było przeczytać w podrozdziale Mózg i rdzeń kręgowy.

### Móżdżek i kora przedczołowa

Po utracie hipokampu można – dzięki móżdżkowi (ang. ) – wciąż tworzyć nowe wspomnienia niedeklaratywne (proceduralne, ruchowe i powstające drogą warunkowania klasycznego) (). W eksperymentach dotyczących warunkowania klasycznego często wykorzystuje się warunkowanie odruchu mrugania w reakcji na podmuch powietrza na gałkę oczną, zarówno u zwierząt, np. królików, jak i u ludzi. Gdy badacze uszkodzili królikom móżdżki, okazało się, że zwierzęta nie potrafiły nauczyć się mrugania w reakcji na podmuch w oko (Steinmetz, 1999; Green et al., 2000).
Inni naukowcy badali sposób przetwarzania i przechowywania informacji u ludzi, wykorzystując do tego neuroobrazowanie, w tym tomografię pozytonową (PET, ang. ). Z badań tych wynika, że pewną rolę odgrywa w tym przetwarzaniu kora przedczołowa. W jednym z eksperymentów badani mieli wykonać jedno z dwóch zadań: albo odnajdywać literę a w różnych słowach (co uznano za zadanie percepcyjne), albo dokonać rozróżnienia rzeczowników żywotnych i nieżywotnych (zadanie semantyczne) (Kapur et al., 1994). Potem badanych pytano, które słowa już wcześniej widzieli. Przypominanie szło o wiele lepiej w przypadku zadania semantycznego niż percepcyjnego. W badaniach PET stwierdzono, że w pierwszym rodzaju zadania pobudzenie lewej dolnej kory przedczołowej było o wiele silniejsze niż w drugim. W innej pracy kodowanie powiązano z aktywnością lewego rejonu czołowego, a odzyskiwanie informacji - z prawym rejonem czołowym (Craik et al., 1999).

### Neuroprzekaźniki

Wydaje się, że w pamiętanie zaangażowane są też swoiste neuroprzekaźniki, takie jak adrenalina, dopamina, serotonina, glutaminian i acetylocholina (Myhrer, 2003). Naukowcy wciąż spierają się, jaką rolę odgrywają poszczególne neuroprzekaźniki (ang. ) w procesach pamięciowych (Blockland, 1996). Choć nadal nie znamy odpowiedzi na to pytanie, to wiemy, że zależna od nich komunikacja między neuronami ma kluczowe znaczenie dla tworzenia nowych wspomnień. Cykliczna aktywność neuronów prowadzi do wzrostu liczby neuroprzekaźników w synapsach, jak również do zwiększenia liczby połączeń synaptycznych i ich efektywności. Tak zachodzi konsolidacja wspomnień.
Powszechny jest pogląd, że silne emocje pobudzają tworzenie trwałych wspomnień. Ten efekt nosi nazwę koncepcji pobudzenia emocjonalnego (ang. ) (Christianson, 1992). Silne uczucia mogą powodować uwalnianie neuroprzekaźników i hormonów, co wzmacnia wspomnienie; dlatego lepiej pamiętamy zdarzenia związane z silnymi emocjami niż te, które były dla nas obojętne. Pod wpływem stresu mózgi zwierząt i ludzi wydzielają więcej glutaminianu, a to pomaga w lepszym zapamiętaniu stresujących wydarzeń (McGaugh, 2003). Efekt ten znany jest pod nazwą „pamięć fleszowa”.
Pamięć fleszowa (ang. ) to niezwykle wyraźne pamiętanie ważnego zdarzenia (). Sondaż Pew Research Center z 2011 roku wykazał, że 10 lat po atakach terrorystycznych z 11 września 2001 roku aż 97% Amerykanów, którzy w dniu zamachów mieli więcej niż 8 lat, twierdziło, że dobrze pamięta, gdzie i kiedy dowiedzieli się o tych tragicznych zdarzeniach. A czy ty pamiętasz moment, w którym dotarła do ciebie informacja o zamachu na prezydenta Gdańska, Pawła Adamowicza dokonanym 13 stycznia 2019 roku?

### Podsumowanie

Począwszy od Karla Lashley'a, badacze i psychologowie poszukiwali engramów – fizycznych śladów pamięciowych. Lashley ich nie znalazł, ale zasugerował, że wspomnienia są rozmieszczone w całym mózgu, a nie gromadzone w konkretnych obszarach. Dziś wiemy, że szczególną rolę w przetwarzaniu i przechowywaniu różnych typów wspomnień odgrywają trzy obszary: móżdżek, hipokamp i ciało migdałowate. Rolą móżdżku jest przetwarzanie śladów proceduralnych, hipokamp to miejsce, gdzie kodowane są nowe informacje, a ciało migdałowate pomaga określić, które wspomnienia zachować i gdzie je umieścić w zależności od tego, czy niosą ze sobą silny, czy niewielki ładunek emocjonalny. Zdarzenia o dużym ładunku emocjonalnym mogą uwalniać neuroprzekaźniki i hormony wzmacniające wspomnienia, dlatego lepiej pamiętamy zdarzenia, którym towarzyszyły emocje niż ubogie w nie. Dowodem na to są tzw. wspomnienia fleszowe: nasza zdolność do pamiętania ważnych dla nas zdarzeń. Jednak nawet w przypadku zdarzeń, które osobiście przeżyliśmy, pamięć autobiograficzna nie zawsze jest dokładna.

### Review Questions

### Critical Thinking Questions

### Personal Application Questions


# Pamięć

## Kłopoty z pamięcią

Możesz zachwycać się swoją umiejętnością zapamiętywania dat urodzin i wieku wszystkich przyjaciół oraz członków rodziny albo tym, że potrafisz przywołać z pamięci szczegóły przyjęcia w McDonaldzie, jakie wyprawiono ci na piąte urodziny. Wszyscy jednak czasem odczuwamy frustrację, a bywa, że zażenowanie, gdy pamięć nas zawodzi. W tym podrozdziale skupimy się na mechanizmach zapominania. Rozpoczniemy od bardzo poważnych zaburzeń pamięci, amnezji, które jednak, na szczęście, nie dotykają większości ludzi.

### Amnezja

Amnezja (ang. ) (inaczej: niepamięć) oznacza utratę pamięci długotrwałej. Może być efektem choroby, urazu fizycznego albo psychicznego. Endel Tulving (2002) razem ze współpracownikami z University of Toronto przez wiele lat badał pacjenta K. C., u którego ciężka amnezja była skutkiem urazu głowy doznanego w wypadku samochodowym. Tulving pisał:

### Amnezja następcza

Istnieją dwa główne typy amnezji: następcza i wsteczna (). Amnezja następcza często stanowi konsekwencję urazu mózgu, np. spowodowanego uderzeniem w głowę, interwencją chirurgiczną, lub uszkodzenia mózgu w procesie chorobowym. W przypadku amnezji następczej (ang. ) chory nie jest w stanie zapamiętywać nowych informacji, choć pamięta dane i zdarzenia sprzed urazu. Ten typ zazwyczaj wiąże się z uszkodzeniem hipokampu (McLeod, 2011). Wskazuje to, że uraz mózgu uniemożliwia przesyłanie informacji z pamięci krótkotrwałej do pamięci długotrwałej, czyli nie dochodzi do konsolidacji śladów pamięciowych.
Wiele osób cierpiących na ten rodzaj niepamięci nie potrafi tworzyć nowych wspomnień epizodycznych ani semantycznych, ale wciąż potrafi budować wspomnienia proceduralne (Bayley i Squire, 2002). Tak było w przypadku omawianego wcześniej pacjenta H. M. Uszkodzenie mózgu w wyniku zabiegu chirurgicznego wywołało amnezję następczą. H. M. mógł np. czytać wciąż to samo czasopismo i nie pamiętać, że czytał je kiedykolwiek wcześniej; za każdym razem było dla niego nowe. Nie pamiętał też osób, które poznał po operacji. Gdyby przedstawiono cię temu pacjentowi, a potem na kilka minut wywołano z pokoju, to po powrocie H. M. nie pamiętałby cię. Kiedy jednak przez kilka dni kładziono przed nim te same puzzle, to choć nie pamiętał, że wcześniej je układał, w kolejnych dniach robił to coraz szybciej (zadziałał tu mechanizm powtórnego uczenia się) (Corkin, 1965, 1968).

### Amnezja wsteczna

Amnezja wsteczna (ang. ) oznacza utratę dostępu do wspomnień zdarzeń, które nastąpiły przed urazem fizycznym lub psychicznym. Osoby z tym rodzajem niepamięci nie potrafią sobie przypomnieć niektórych, a niekiedy nawet żadnych zdarzeń ze swojej przeszłości. Trudno im też przypomnieć sobie wspomnienia epizodyczne. Pomyśl, jakie byłyby twoje odczucia po obudzeniu się w szpitalu, a przy twoim łóżku stałyby osoby twierdzące, że są twoim mężem/twoją żoną, dziećmi albo rodzicami, a ty nie możesz tego skojarzyć? Jesteś po wypadku, w którym doszło do urazu głowy, i teraz cierpisz na amnezję wsteczną. Nie pamiętasz niczego sprzed tego wypadku, sprzed momentu obudzenia się w szpitalu. Taki opis może wyglądać jak scenariusz hollywoodzkiego filmu. Hollywood bowiem od ponad stu lat, od filmu Garden of Lies z 1915 roku aż po bliższe nam szpiegowskie thrillery o Jasonie Bournie, fascynuje się niepamięcią. Jednak rzeczywistość osób cierpiących na tę przypadłość jest daleka od wizji filmowych. Były gracz NFL Scott Bolzan (ur. 1962) upadł, uderzył się w głowę i w jednej chwili wymazaniu z jego pamięci uległo 46 lat życia. Stanowi on jeden z najbardziej skrajnych opisanych przypadków niepamięci wstecznej. Inny znany przypadek to Clive Wearing (ur. 1938), brytyjski muzyk, który doznał rozległej amnezji na skutek opryszczkowego zapalenia mózgu.

### Tworzenie i odtwarzanie wspomnień

Tworzenie nowych wspomnień określane jest czasem jako ich konstruowanie (ang. ) a proces ich przywoływania z zasobów pamięci – jako rekonstruowanie (ang. ). Tyle że odtwarzając wspomnienia, mamy tendencję do ich modyfikowania. Wyciągnięty z pamięci długotrwałej do roboczej ślad pamięciowy sprzed lat jest podatny na zmiany. W procesie wydobywania starych wspomnień i łączenia ich z późniejszymi to, co pamiętamy z przeszłości, może zostać rozszerzone o nowe zdarzenia lub zniekształcone. Dzieje się tak, mimo że ludzie zwykle nie zamierzają świadomie zniekształcać faktów (Roediger and DeSoto, 2015).

### Podatność na sugestię

Gdy ktoś jest świadkiem zbrodni, szczegóły, jakie zapamiętał, mogą być bardzo pomocne w ujęciu sprawcy. Świadkom łatwo jednak (nawet przypadkowo) ulec sugestii, bo ludzka pamięć jest ulotna. Podatność na sugestię (ang. ) określa sytuację, gdy nieprawdziwe informacje z zewnątrz sprawiają, że tworzymy fałszywe wspomnienia. Jesienią 2002 roku w okolicach Waszyngtonu snajper strzelał do ludzi będących na stacji benzynowej, wychodzących z hipermarketu czy po prostu idących ulicą. Do ataków dochodziło w różnych miejscach przez ponad trzy tygodnie, w sumie zginęło dziesięć osób. Można sobie wyobrazić, że przez cały ten czas ludzie w mieście byli przerażeni. Bali się wychodzić z domów, na zakupy czy nawet do sąsiadów. Policja i FBI intensywnie poszukiwały sprawcy. W tym celu założono specjalną infolinię. Stróże prawa otrzymali na nią ponad 140 tysięcy zgłoszeń, wytypowano ok. 35 tysięcy podejrzanych (Newseum, n.d.).
Większość zgłoszeń okazała się fałszywa. Za wartościową uznano dopiero informację, że na miejscu jednej ze strzelanin ktoś zauważył białego vana. Po konferencji prasowej zorganizowanej przez naczelnika policji na infolinię zadzwoniło kilku innych naocznych świadków, by powiedzieć, że oni też widzieli białego vana uciekającego z miejsca strzelaniny. W tym czasie i w tamtym rejonie znajdowało się ponad 70 tys. białych vanów. Policja i cała społeczność skupiły się wyłącznie na takich autach, ponieważ uwierzono relacjom naocznych świadków. Inne wskazówki zignorowano. Gdy w końcu ujęto podejrzanych, okazało się, że poruszali się oni niebieskim sedanem.
Ten przykład pokazuje, jak bardzo jesteśmy podatni na siłę sugestii pochodzącej np. z tego, co oglądamy w wiadomościach. Możemy też twierdzić, że pamiętamy coś, co zostało nam jedynie przez kogoś zasugerowane. To właśnie siła sugestii jest źródłem fałszywych wspomnień.

### Fałszywe zeznania naocznego świadka

Choć pamięć jest ulotna, a proces odzyskiwania wspomnień może prowadzić do zniekształceń, policjanci, prokuratorzy i sądy często w śledztwach i procesach polegają na zeznaniach naocznych świadków. Tymczasem fałszywa identyfikacja i takież zeznania mogą prowadzić do skazania niewinnej osoby ().
Jak dochodzi do takich sytuacji? W 1984 roku brutalnie zgwałcono 22-letnią Jennifer Thompson, studentkę z Karoliny Północnej, grożąc jej nożem. W trakcie gwałtu dziewczyna starała się zapamiętać każdy szczegół wyglądu twarzy i ciała napastnika, przyrzekłszy sobie, że jeśli przeżyje, doprowadzi do jego skazania. Policja sporządziła portret pamięciowy napastnika, a studentce pokazano sześć zdjęć. Wybrała dwa. Na jednym z nich był Ronald Cotton. Dziewczyna patrzyła na fotografię przez jakieś 5 minut, a potem powiedziała „Tak, to ten”, po czym dodała jeszcze „Myślę, że to ten facet”. Gdy prowadzący sprawę detektyw dopytywał, czy jest pewna, potwierdziła. Potem pytała policjanta, czy dobrze jej poszło, a on umocnił ją w tym przekonaniu, mówiąc, że świetnie się sprawiła. Ten rodzaj niezamierzonych wskazówek i sugestii, jakich mogą udzielać policjanci, potrafi sprawić, że naoczny świadek zidentyfikuje niewłaściwego podejrzanego. Prokurator okręgową zaniepokoił brak pewności ofiary przy pierwszym okazaniu, doprowadziła więc do kolejnego, w trakcie którego pokazano studentce siedmiu mężczyzn. Jennifer powiedziała, że waha się między numerem 4 a 5, ale w końcu zdecydowała, że to piątka - Ronald Cotton: „najbardziej go przypomina”. Chłopak miał wtedy 22 lata.
Do rozpoczęcia procesu dziewczyna była już absolutnie pewna, że została zgwałcona przez Ronalda Cottona. Zeznając przed sądem, była tak przekonująca, że jej zeznanie doprowadziło do skazania. Jak doszła od „Myślę, że to był ten facet” i „Najbardziej go przypomina” do takiej pewności? Gary Wells i Deah Quinlivan (2009) twierdzą, że to efekt sugestywności policyjnych procedur, takich jak ustawianie osób do identyfikacji w taki sposób, by podejrzany był bardziej z przodu niż inni, co sugeruje ofierze, kogo ma wybrać, i utwierdzanie jej w wyborze słowami „Dobry wybór” albo „Znalazłaś go”.
Po tym, jak Cotton został skazany za gwałt, trafił do więzienia z wyrokiem dożywocia plus 50 lat. Po 4 latach udało się wznowić proces. Jennifer Thompson ponownie zeznawała przeciw niemu i tym razem wyrok brzmiał: podwójne dożywocie. Po 11 latach w więzieniu test DNA wykazał w końcu, że to nie Cotton był gwałcicielem, że jest niewinny i że przez ponad 10 lat odsiadywał wyrok za zbrodnię, której nie popełnił.
Historia Ronalda Cottona nie jest, niestety, jedyną. Zdarza się, że oskarżony zostaje skazany na śmierć, a później oczyszczony z zarzutów. Projekt Niewinność to organizacja non-profit, która wspiera niesłusznie skazanych, w tym i takich, których skazano na podstawie zeznań naocznych świadków. Chcesz dowiedzieć się więcej? Odwiedź stronę http://www.innocenceproject.org.

### Efekt dezinformacji

Psycholog poznawcza Elizabeth Loftus (ur. 1944) prowadziła szeroko zakrojone badania nad pamięcią. Interesowały ją fałszywe wspomnienia, jak również odzyskane wspomnienia o molestowaniu w dzieciństwie. Loftus jest też odkrywczynią paradygmatu efektu dezinformacji (ang. ), zgodnie z którym ekspozycja na fałszywą informację może wywołać zakłócenia w prawidłowym odtwarzaniu wcześniej zapamiętanego zdarzenia.
Zdaniem Loftus w związku z efektem dezinformacji u naocznego świadka wspomnienie zdarzenia może się zmieniać. Żeby sprawdzić prawdziwość tej teorii, Loftus wraz z Johnem Palmerem (1974) poprosili 45 amerykańskich studentów o określenie szybkości samochodów uczestniczących w wypadku. Za każdym razem pytanie formułowano w inny sposób (). Uczestnikom pokazywano scenki wypadków samochodowych, kazano im odgrywać rolę naocznego świadka i opisywać, co się stało. Pytano ich: „Jak szybko jechały samochody zanim uległy zmiażdżeniu / stuknięciu w siebie / wpadły na siebie / walnęły się / miały stłuczkę?”. Okazało się, że uczestnicy odmiennie oceniali szybkość samochodów zależnie od tego, jakim słowem opisano zdarzenie.
Ci, którym powiedziano, że auta roztrzaskały się, oceniali ich prędkość na o wiele wyższą niż ci, którzy dostali informację, że samochody miały stłuczkę. Pośrednia informacja o prędkości, wynikająca z podanego słowa, miała więc wpływ na to, jak uczestnicy zapamiętywali wypadek. Po tygodniu byli pytani, czy widzieli rozbite szkło (na oryginalnych filmach niczego takiego nie było). I znów ci, którym podano słowo „zmiażdżone”, ponad dwa razy częściej informowali, że pamiętają rozbite szkło. Loftus i Palmer wykazali w ten sposób, że pytanie sugerujące nie tylko każe im oceniać prędkość aut jako większą, ale nawet sprawia, że widzą rozbite szkło, którego nie było.

### Kontrowersje wokół odzyskiwania tłumionych wspomnień

Badacze opisali również, jak można „przypomnieć” sobie wspomnienia nie tylko pojedynczych słów, lecz także całych wydarzeń, które w rzeczywistości wcale nie miały miejsca. Z tym zagadnieniem wiąże się zjawisko wypierania traumatycznych zdarzeń. Zjawisko to jest głównym tematem dziedziny psychologii zapoczątkowanej przez Zygmunta Freuda (1856-1939), a otaczające go kontrowersje są żywe do dziś.
Wydobywanie nieprawdziwych wspomnień jest określane jako syndrom fałszywych wspomnień autobiograficznych (ang. ), szeroko opisywany w mediach, przede wszystkim dlatego, że dotyczy wspomnień zdarzeń, przy których nie było niezależnych świadków. Często jedynymi osobami, które wiedzą o danym zdarzeniu, są sprawca i ofiara, dzieje się tak np. w przypadku wykorzystywania seksualnego.
W dyskusji na ten temat po jednej stronie stoją ci, którzy po latach od molestowania odzyskali wspomnienia. Badacze twierdzą, że niektóre przeżycia z dzieciństwa są tak traumatyczne i dręczące, że dziecko musi je zamknąć z dala od świadomości, by móc wieść w miarę normalne życie. Uważają, że tłumione wspomnienia mogą pozostawać w uśpieniu nawet dziesiątki lat, a potem zostać wydobyte w idealnym stanie, np. dzięki hipnozie czy technikom wspomaganej wizualizacji (Devilly, 2007).
Z badań wynika, że wyparcie wspomnień o byciu wykorzystywanym w dzieciństwie jest u dorosłych całkiem powszechne. Jedno z dużych badań prowadzone przez Johna Briere'ego i Jona Conte'ego (1993) ujawniło, że 59% z 450 mężczyzn i kobiet, którzy wymagali terapii z powodu molestowania ich przed 18. rokiem życia, zapomniało o tych przeżyciach.
Ross Cheit (2007) zasugerował, że wyparcie tych wspomnień stanowi przyczynę psychologicznych napięć w życiu dorosłym. Dlatego właśnie, z myślą o ofiarach seksualnego wykorzystywania w dzieciństwie, powołano Recovered Memory Project. Jego celem jest pomoc pokrzywdzonym w przypomnieniu sobie traumatycznych zdarzeń, by można było rozpocząć proces zabliźniania ran psychicznych (Cheit, 2007; Devilly, 2007).
Z drugiej strony inni badacze, np. wspomniana już Elizabeth Loftus, podważają tezę, że jednostki mogą wyprzeć traumatyczne wspomnienia z dzieciństwa, w tym wykorzystywania seksualnego, a potem przypominać sobie te zdarzenia dzięki hipnozie, technikom wspomaganej wizualizacji czy regresji wiekowej.
Loftus nie twierdzi, że wykorzystywanie seksualne się nie zdarza; kwestionuje jednak dokładność takich wspomnień i podchodzi sceptycznie do procesu zadawania pytań stosowanych w celu ich wydobycia, gdyż nawet najmniejsza sugestia ze strony terapeuty może wywołać efekt dezinformacji. Naukowcy Stephen Ceci i Maggie Brucks (1993, 1995) prosili trzylatki, by wykorzystując anatomicznie dokładne lalki, pokazały, gdzie dotykał ich lekarz pediatra podczas ostatniego badania. 55% dzieci wskazało na genitalia / okolice odbytu lalki, nawet jeśli lekarz nie badał tamtych okolic.
Od czasu, gdy w latach 70. Loftus opublikowała pierwsze badania na temat wpływu sugestii na zeznania naocznych świadków, socjologowie, policjanci, terapeuci i prawnicy zdają sobie sprawę z błędów popełnianych w trakcie przesłuchań. W efekcie podjęto kroki, by zmniejszyć wpływ sugestii na świadków. Jednym z nich jest zmiana sposobu zadawania pytań. Gdy przesłuchujący używają neutralnego, mniej sugerującego języka, dzieci dokładniej przypominają sobie, co się stało i kto brał w tym udział (Goodman, 2006; Pipe, 1996; Pipe et al., 2004). Kolejną zmianą jest modyfikacja prowadzenia okazań. Zaleca się, by osoba pokazująca zdjęcia potencjalnych przestępców nie wiedziała, który z nich jest podejrzanym. W ten sposób zmniejsza się ryzyko, że nieświadomie zasugeruje się coś świadkowi. Do tego w niektórych stanach USA sędziowie informują obecnie członków ławy przysięgłych o możliwości mylnej identyfikacji podejrzanego. A wszędzie na świecie sędziowie mogą odrzucić zeznanie naocznego świadka, jeśli uznają je za niewiarygodne.

### Zapominanie

„Mam świetną pamięć do zapominania” - żartował dziewiętnastowieczny szkocki powieściopisarz Robert Louis Stevenson. Termin zapominanie (ang. ) oznacza utratę informacji zapisanej kiedyś w pamięci trwałej. Wszyscy czasem zapominamy: datę urodzin ukochanej osoby, czyjeś imię albo gdzie położyliśmy kluczyki od samochodu. Wiesz już, że pamięć jest ulotna, a zapominanie bywa powodem frustracji i zażenowania. Jednak właściwie dlaczego zapominamy? Żeby odpowiedzieć na to pytanie, przyjrzymy się temu zjawisku bliżej i z różnych perspektyw.

### Błąd kodowania

Czasem zapominanie zaczyna się jeszcze przed uruchomieniem procesu zapamiętywania. Nazywamy to błędem kodowania. Nie można przecież pamiętać czegoś, czego nigdy nie wprowadziliśmy do zasobów pamięci. To trochę jak próba odnalezienia w czytniku książki, której nigdy tam nie załadowaliśmy. Często, by coś zapamiętać, musimy zwracać uwagę na szczegóły i aktywnie skupiać się na przetwarzaniu informacji (kodowanie kontrolowane). W wielu przypadkach tego nie robimy. Każdy Amerykanin wielokrotnie widział monetę o nominale 10 centów.  Czy jednak potrafi precyzyjnie odtworzyć wygląd awersu? Gdy to pytanie zadali Raymond Nickerson i Marilyn Adams (1979), odkryli, że większość Amerykanów nie umie wskazać właściwej monety. To najprawdopodobniej efekt błędu kodowania. Większość nigdy nie zadała sobie trudu, by zapamiętać szczegóły tej monety. Na co dzień wystarcza przecież zapamiętanie cech pozwalających odróżnić ją od innych nominałów. Jeśli nie zakodujemy jakiejś informacji, nie może ona trafić do pamięci długotrwałej, a zatem nie możemy jej sobie potem przypomnieć.

### Błędy pamięci

Psycholog Daniel Schacter (2001), znany badacz pamięci, przedstawił siedem sposobów, na to, że nasza pamięć może nas zwieść. Nazwał je siedmioma grzechami pamięci (ang. ) i podzielił na trzy grupy: zapominanie, zniekształcanie i ingerencje ().
Spójrzmy na pierwszy z grzechów pamięci: nietrwałość (ang. ), czyli fakt, że wspomnienia z czasem bledną w naszym umyśle. Przykład? Nauczyciel zadał uczniom przeczytanie Ferdydurke. Sebastian wrócił do domu i powiedział mamie, że musi przeczytać tę lekturę. „Och, uwielbiałam ją!” – zawołała mama. Chłopiec zapytał ją więc, o czym opowiada powieść. Po chwili wahania kobieta powiedziała „Hm, pamiętam, że czytałam ją w liceum i że główny bohater miał na imię Józio, i że jego nauczycielem był profesor Pimko, ale – szczerze mówiąc – niewiele więcej”. Nathan zastanawiał się, czy jego mama naprawdę przeczytała tę książkę, a ona sama była zdziwiona, że tak niewiele z niej pamięta. To, co się stało, to rozpad śladów pamięciowych; nieużywane informacje z czasem bledną i znikają.
W 1885 roku niemiecki psycholog Hermann Ebbinghaus (1850-1909) przeanalizował na sobie proces zapamiętywania. Najpierw starał się zapamiętać zestawy bezsensownych sylab. Potem sprawdzał, ile zapamiętał (ile pozostało w jego pamięci), gdy próbował ponownie nauczyć się tego samego zestawu. Testy przeprowadzał w różnych odstępach czasowych: od 20 minut po 30 dni od pierwszego zapamiętania. Efektem badań jest słynna krzywa zapominania (). Z powodu błędów przechowywania przeciętny człowiek po 20 minutach traci połowę z zapamiętanych informacji, a po 4 godzinach – aż 70% (Ebbinghaus, 1885/1964). Pamięć świeżych zdarzeń słabnie szybko, ale potem jej poziom się stabilizuje. Chociaż pierwotne badanie Ebbinghausa obejmowało tylko jednego badanego, zostało przeprowadzone z wielkim rygoryzmem metodologicznym, a niezliczone późniejsze replikacje potwierdziły sformułowane przez niego wnioski.
Wciąż gubisz telefon? Zdarzyło ci się wracać do domu, by sprawdzić, czy na pewno kuchenka jest wyłączona lub wtyczka od żelazka wyjęta z kontaktu? A może czasami uświadamiasz sobie w pół drogi do pokoju, że właściwie nie pamiętasz, po co tam idziesz? Większość z nas odpowiedziałaby pozytywnie przynajmniej na jedno z tych pytań, a wielu – na wszystkie. Nie ma się jednak co martwić, to powszechna przypadłość. Każdy jest podatny na błąd zwany roztargnieniem (ang.). Te luki w pamięci wywołane są chwilowym brakiem skupienia lub tym, że w trakcie jakiejś czynności nasz umysł jest zajęty czymś innym.
Psycholożka Cynthia przypomina sobie, kiedy ostatnio popełniła grzech roztargnienia.
A kiedy tobie ostatnio zdarzyło się być roztargnionym?
„Poszliśmy na film Niepamięć, z tym słynnym aktorem... jak on się nazywa... Grał w tych wszystkich filmach... Skazani na Shawshank i trylogii Mroczny rycerz. Chyba nawet dostał Oscara. O kurczę, mam przed oczyma jego twarz, słyszę jego głos, ale nie mogę sobie przypomnieć nazwiska! Będzie mnie to teraz prześladować, dopóki sobie nie przypomnę!”. Ten błąd pamięci jest szczególnie frustrujący, bo informację mamy w zasadzie na końcu języka. Zdarzyło ci się tak kiedyś? Jeśli tak, to masz za sobą błąd zwany blokowaniem (ang. ): chwilowo nie masz dostępu do przechowywanej informacji ().
Teraz przyjrzyjmy się trzem błędom zniekształcania: błędnej atrybucji, podatności na sugestię i tendencyjności. Z błędną atrybucją (ang. ) mamy do czynienia, gdy mylimy się co do źródła zapamiętanych informacji. Powiedzmy, że Aleksander spotykał się z Łucją i razem obejrzeli pierwszy film z serii Hobbit. Potem się rozstali i Aleksander obejrzał drugi film z tej serii z kimś innym. A potem znów do siebie wrócili i któregoś dnia rozmawiali o tym, jak różni się książka od filmu. Aleksander powiedział do Łucji: „Fajnie mi się z tobą oglądało drugi film; pamiętam, jak podskoczyłaś na fotelu przy tej strasznej scenie”. Dopiero gdy Łucja popatrzyła na niego gniewnie i z zadziwieniem, Aleksander uświadomił sobie, że właśnie dokonał błędnej atrybucji.
A co, jeśli ktoś padł ofiarą gwałtu krótko po tym, jak oglądał program telewizyjny? Czy jest możliwe, żeby przez błędną atrybucję przypisał gwałt osobie, którą oglądał na ekranie? To właśnie przytrafiło się Donaldowi Thomsonowi (1901-1970).
Kolejnym błędem zniekształcania jest podatność na sugestię (ang. suggestibility). To błąd podobny do błędnej atrybucji; też obejmuje fałszywe wspomnienia, ale różni się od wyżej opisanego. W błędnej atrybucji sami tworzymy fałszywe wspomnienie, tak jak zrobiła to ofiara gwałtu w przypadku Thomsona. Sugestia wymaga, by fałszywe wspomnienie podał nam ktoś z zewnątrz, np. terapeuta albo policjant przesłuchujący nas w charakterze świadka i zadający naprowadzające pytania.
Wspomnienia mogą też ulec tendencyjności (ang. ). To ostatni z błędów zniekształcania. Schacter (2001) twierdzi, że emocje i pogląd na świat mogą zniekształcać wspomnienia przeszłych wydarzeń na kilka sposobów.
1.
2.
3.
Czy zdarzyło ci się kiedyś, że w głowie uporczywie wybrzmiewały ci dźwięki piosenki? Albo powracały w myślach wspomnienia wstrząsającego zdarzenia, o którym lepiej byłoby zapomnieć? Stan, gdy wspomnienie wciąż powraca i nie można go wyrzucić z głowy do tego stopnia, że nie da się skupić na niczym innym, określamy mianem uporczywości (ang. ). To siódmy i ostatni grzech pamięci wg Daniela Schactera (ur. 1952). Tak naprawdę to błąd naszej pamięci wyzwalający wspomnienia (szczególnie te przykre) bez naszej woli, a często wbrew niej (). Dzieje się tak, gdy np. w drodze do pracy jesteś świadkiem strasznego wypadku drogowego i potem nie możesz się skupić na pracy, bo cały czas przez głowę przelatują ci tamte dramatyczne sceny.

### Interferencja

Bywa, że informacja tkwi gdzieś w zasobach pamięci, ale z jakiegoś powodu nie mamy do niej dostępu. Taką sytuację nazywamy interferencją. Istnieją dwa jej typy: proaktywna i retroaktywna (). Zdarzyło ci się może zmienić numer telefonu albo przeprowadzić się pod nowy adres, ale jeszcze przez jakiś czas podawać ludziom stary (i już nieaktualny) numer lub adres, a na początku nowego roku nieświadomie wpisywać w dokumentach stary? To przykłady interferencji proaktywnej (ang. ): gdy stare informacje utrudniają przywołanie nowych, świeżo zapamiętanych. Z kolei interferencja retroaktywna (ang. ) zachodzi, gdy świeżo zakodowana informacja utrudnia przywołanie starszych wspomnień. Przykład? W tym tygodniu uczymy się o pamięci, w tym o mechanizmie wypierania niechcianych wspomnień według Freuda. W następnym zgłębiamy rozwój w biegu życia i teorię Eriksona rozwoju psychospołecznego. Efekt? W kolejnym tygodniu nie możemy przypomnieć sobie poglądów Freuda na temat zapominania, bo pamiętamy tylko teorię Eriksona.

### Podsumowanie

Każdy z nas bywa skonsternowany, sfrustrowany, a nawet zażenowany tym, że pamięć go zawodzi. Pamiętajmy, że jest ona elastyczna i podatna na błędy. To dlatego zeznania naocznych świadków są z reguły mało wiarygodne. Istnieje wiele przyczyn zapominania. Urazy głowy lub choroby mogą wywoływać bardzo poważne problemy z pamięcią: amnezję, której istotą jest zapominanie. Inna przyczyna to błąd kodowania informacji. Przecież nie można pamiętać czegoś, czego się nigdy nie włożyło do magazynu pamięci. Schacter opisał siedem grzechów pamięci, które odgrywają rolę w zapominaniu. Czasami informacje są kodowane, lecz nie możemy ich odzyskać z powodu interferencji. Z interferencją proaktywną mamy do czynienia, gdy starsze dane utrudniają przywołanie tych świeżo zapamiętanych. Retroaktywna zaś występuje, gdy świeższe wspomnienia utrudniają wydobycie tych dawniejszych.

### Review Questions

### Critical Thinking Questions

### Personal Application Questions


# Pamięć

## Sposoby na poprawę pamięci

Większości z nas zdarzają się problemy z pamięcią i prawie wszyscy chcielibyśmy ją usprawnić, żeby nigdy nie mieć wątpliwości, gdzie położyliśmy kluczyki od samochodu albo – co ważniejsze – zapamiętać cały materiał, z jakiego będziemy odpytywani na egzaminie. W tym podrozdziale przyjrzymy się niektórym metodom usprawniania pamięci i strategiom skuteczniejszego uczenia się.

### Strategie usprawniania pamięci

Jakie są proste sposoby na usprawnienie pamięci, w tym przywoływanie wspomnień? Żeby informacja nie zgubiła się w drodze z pamięci krótkotrwałej do magazynu pamięci długotrwałej, możesz zastosować jedną ze strategii zapamiętywania (ang. ). Taką jak powtarzanie (ang. ), czyli świadome powtarzanie danych, które chcemy zapamiętać (Craik i Watkins, 1973). Przypomnij sobie naukę tabliczki mnożenia z podstawówki: 6 · 6 = 36, 6 · 7 = 42, a 6 · 8 = 48. Zapamiętywanie takich faktów odbywa się właśnie przez powtarzanie.
Inną strategią jest grupowanie (ang. ), określane także jako porcjowanie, czyli organizowanie informacji w łatwiej przyswajalne fragmenty (Bodie et al., 2006). Grupowanie przydaje się, gdy chcemy zapamiętać takie informacje, jak daty i numery telefonów. Zamiast próbować zapamiętać 127555046, pamiętasz ten numer jako 12-755-50-46. Jeśli więc spotkasz na przyjęciu interesującą osobę i chcesz zapamiętać numer jej telefonu, naturalną rzeczą będzie podzielenie go na kawałki oraz powtarzanie ich w myślach, czyli zastosowanie strategii powtarzania.
Pamięć można także wzmacniać dzięki stosowaniu powtarzania opracowującego (ang. ): techniki, w której zapamiętując, myślisz o znaczeniu nowej informacji i próbujesz ją powiązać z tym, co już znasz i masz w magazynie pamięci (Tigner, 1999). Powtarzanie opracowujące obejmuje zarówno wiązanie zapamiętywanych danych z wiedzą przechowywaną w pamięci, jak i powtarzanie tych informacji. Wracając do naszego przykładowego numeru, możesz przywołać z pamięci, że 12 to kierunkowy do Krakowa i okolic, a osoba, której telefon próbujesz zapamiętać, jest właśnie z Krakowa. To pewnie sprawi, że lepiej zapamiętasz numer, a informacja przejdzie do magazynu pamięci długotrwałej.
Mnemotechniki (ang. ) to sposoby, dzięki którym łatwiej nam uporządkować informacje, które chcemy zakodować (). Szczególnie przydatne są, gdy pragniemy przywołać z pamięci duże pakiety danych: kroki, fazy, etapy czy części systemu (Bellezza, 1981). Bartek chce nauczyć się kolejności planet w Układzie Słonecznym, ale ma z tym problem. Jego przyjaciółka Kasia sugeruje mu mnemotechnikę: niech po prostu zapamięta obco brzmiące nazwisko: Mr. VEM J. SUN. Kolejne litery kryją nazwy planet (oczywiście po angielsku): Mercury, Venus, Earth, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus i Neptune. Po polsku moglibyśmy użyć np. zdania-podpowiedzi: Marysia Woli Zjeść Marsa, Już Sobie Upatrzyła Nakrycie. Mnemotechniki pomagają zapamiętywać imiona, równania czy kolejność wykonywania działań matematycznych.
Przykład takiej mnemotechniki mogliśmy zobaczyć w serialu Współczesna rodzina. Phil Dunphy wyjaśnia tam, jak zapamiętuje nazwiska:
Wydaje się, że im bardziej aktywna lub niezwykła mnemotechnika, tym lepiej pomaga w zapamiętywaniu. Kluczowe jest znalezienie takiej, która sprawdzi się w twoim przypadku.
Strategie stosowane w celu usprawnienia pamięci obejmują także pisanie ekspresyjne i głośne wypowiadanie słów. Ta pierwsza metoda pomaga poszerzyć pamięć krótkotrwałą, szczególnie jeśli piszesz o traumatycznych wydarzeniach z własnego życia. Masao Yogo i Shuji Fujihara (2008) prosili badanych, by ci regularnie pisali w sesjach po 20 minut. Mieli opisywać jakieś traumatyczne wydarzenie, siebie w najlepszej możliwej przyszłości albo coś, co nie wzbudzało w nich głębszych uczuć. Badacze stwierdzili, że już po 5 tygodniach takie proste zadanie pisania poprawiało pojemność pamięci krótkotrwałej, ale tylko wtedy, gdy uczestnicy opisywali traumatyczne zdarzenia. Psychologowie nie wiedzą, dlaczego tak się dzieje, ale to działa.
A co, jeśli chcesz zapamiętać zwykłą listę zakupów? Po prostu powtórz ją na głos. W serii badań (MacLeod et al., 2010) wykazano, że głośne wypowiadanie słowa poprawia jego zapamiętywanie, ponieważ zwiększa jego rozróżnialność (dystynktywność). Mówienie na głos nazw przypadkowych rzeczy do kupienia brzmi głupio? Ta mnemotechnika działa nawet wtedy, kiedy tylko bezdźwięcznie poruszasz ustami. Wśród badanych stosujących tę metodę zapamiętywanie słów poprawiało się o ponad 10%. Zastosuj te techniki, ucząc się do egzaminu.

### Jak uczyć się skutecznie?

Oto kilka strategii i sugestii, które mogą pomóc ci udoskonalić proces uczenia się (). Kluczem jest wybranie tej strategii, która najlepiej sprawdzi się w twoim przypadku.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
Najpierw matematyczny asie,
wykonuj działania w nawiasie.
Następnie dziel i mnóż,
a wynik jest tuż-tuż.
Na koniec dodawaj i odejmuj,
i o wynik się nie przejmuj.

### Podsumowanie

Jest wiele sposobów walki z nieuchronnymi potknięciami naszej pamięci. Niektóre, jak mnemotechniki, utrwalanie, odniesienie do Ja i wysypianie się, można stosować w codziennych sytuacjach. Pomogą ci też skuteczniej się uczyć.

### Review Questions

### Critical Thinking Questions

### Personal Application Questions