# Popyt i podaż

## Podaż, popyt i równowaga na rynku dóbr i usług

Najpierw zastanówmy się, co ekonomiści mają na myśli, gdy mówią o popycie i podaży, a później – w jaki sposób popyt i podaż wchodzą ze sobą w interakcje na rynku.

### Popyt na dobra i usługi

Ekonomiści używają pojęcia popyt (ang. ) na określenie ilości jakiegoś dobra lub usługi, które konsumenci chcą i są w stanie nabyć po każdej możliwej cenie. Popyt wynika z ludzkich potrzeb i pragnień – jeśli czegoś nie potrzebujemy lub nie chcemy, to nie mamy potrzeby kupowania tego. O ile konsument może rozróżniać potrzeby i pragnienia, to dla ekonomistów są one dokładnie tym samym. Popyt wynika także ze zdolności do zapłaty. Jeśli nie stać cię na jakieś dobro, nie zgłaszasz na nie popytu. Zgodnie z tą regułą osoby bezdomne prawdopodobnie nie będą kupować mieszkań, a większość z nas nie zgłasza popytu na prywatne odrzutowce (jeśli w twoim przypadku jest inaczej, składamy ci serdeczne gratulacje).
To, ile nabywca płaci za jednostkę określonego dobra lub usługi, nazywamy ceną (ang. ). Ogólną liczbę jednostek tego dobra, którą konsumenci są skłonni nabyć po konkretnej cenie, nazywamy zapotrzebowaniem (ang. ).
Wzrost ceny dobra lub usługi prawie zawsze zmniejsza zapotrzebowanie na te towary. I na odwrót, spadek ceny wiąże się ze wzrostem zapotrzebowania. Jeśli cena za litr benzyny wzrasta, ludzie szukają możliwości ograniczenia konsumpcji, np. poprzez łączenie kilku spraw do załatwienia przy okazji jednej podróży, organizowanie wspólnych przejazdów lub wybieranie transportu publicznego albo spędzanie weekendów i wakacji bliżej domu. Tę odwrotną zależność między ceną a zapotrzebowaniem ekonomiści nazywają prawem popytu (ang. ). Prawo popytu zakłada, że wszystkie pozostałe zmienne, które mogą wpływać na popyt (zostaną one wskazane w kolejnym podrozdziale), pozostają stałe, gdy zmienia się cena dobra.
Można posłużyć się tu przykładem rynku paliw opisanego za pomocą tabeli lub wykresu. Tabelę pokazującą zapotrzebowanie przy każdym poziomie ceny, taką jak , ekonomiści nazywają rozkładem popytu (ang. ). W opisywanym przypadku cenę mierzymy w złotych za litr benzyny, zaś zapotrzebowanie w milionach litrów w jakimś okresie (np. dziennie lub w ciągu roku) na pewnym obszarze geograficznym (w województwie lub kraju). Krzywa popytu (ang. ) pokazuje zależność między ceną a zapotrzebowaniem, tak jak na , gdzie na osi poziomej odłożona jest ilość paliwa (w mln l), a na osi pionowej cena (w zł/l). Zauważ, że jest to wyjątek od zasady przyjętej w matematyce, gdzie zmienna niezależna (x) prezentowana jest na osi poziomej, a zmienna zależna (y) na osi pionowej. Ekonomia to jednak nie matematyka.
 pokazuje więc rozkład popytu, a  krzywą popytu. Są to dwa sposoby, za pomocą których można opisać tę samą relację między ceną a zapotrzebowaniem.
Krzywe popytu wyglądają nieco inaczej dla różnych dóbr. Mogą być dość strome lub stosunkowo płaskie, liniowe lub zakrzywione, tak jak na . Prawie wszystkie krzywe popytu wykazują jednak podstawowe podobieństwo, jakim jest ich ujemne nachylenie. Krzywe popytu ilustrują prawo popytu: wraz ze wzrostem ceny spada zapotrzebowanie na dane dobro, zaś wraz ze spadkiem ceny zapotrzebowanie rośnie.
Nie do końca radzisz sobie z różnymi rodzajami popytu? Przeczytaj następną .

### Podaż dóbr i usług

Gdy ekonomiści mówią o podaży (ang. ), mają na myśli ilość (liczbę) jakiegoś dobra lub usługi, jaką producent jest skłonny dostarczyć na rynek przy różnych poziomach ceny. Cena jest tym, co producent otrzymuje za sprzedaż jednej jednostki dobra (ang. ) lub usługi (ang. ). Wzrost ceny, kształtujący się na rynku w wyniku gry popytu z podażą, prawie zawsze powoduje wzrost ilości oferowanej (ang. ) tego dobra lub usługi, podczas gdy spadek ceny prowadzi do spadku ilości oferowanej. Rosnąca cena benzyny zachęca przedsiębiorstwa nastawione na zysk do podjęcia różnych działań: zintensyfikowania poszukiwań nowych złóż ropy naftowej, wydobycia większych ilości ropy z dotychczasowych pól, inwestowania w nowe rurociągi i tankowce, aby dostarczyć surowiec do rafinerii, budowy nowych zakładów przetwórstwa, zakupu nowych pojazdów dostarczających paliwo do stacji benzynowych, otwierania nowych stacji benzynowych albo wydłużania czasu pracy tych już istniejących. Ekonomiści nazywają tę dodatnią zależność między ceną a ilością oferowaną – a więc zależność, w ramach której wyższe ceny prowadzą do wzrostu ilości oferowanej, a niższe ceny powodują zmniejszenie ilości oferowanej – prawem podaży (ang. ). Prawo podaży zakłada, że wszystkie inne zmienne, które mogą wpływać na oferowaną ilość (zostaną one wskazane w kolejnym podrozdziale), pozostają stałe, gdy cena rynkowa (ang. ) się zmienia.
Nie masz pewności, czy prawidłowo rozróżniasz różne typy podaży? Spójrz na .
 przedstawia prawo podaży, również wykorzystując do celów ilustracyjnych rynek benzyny. Tak jak to miało miejsce w przypadku popytu, możemy zobrazować podaż, stosując tabelę lub wykres. Rozkład podaży (ang. ) benzyny został zaprezentowany w , która wskazuje ilości oferowane przy różnych cenach. Podobnie jak w przypadku popytu cenę wyrażamy w zł/l benzyny, a ilość oferowaną w mln l. Krzywa podaży (ang. ) jest graficzną ilustracją relacji między ceną, pokazaną na osi poziomej, a ilością, zaznaczoną na osi pionowej. Rozkład podaży i krzywa podaży są dwoma różnymi sposobami zilustrowania tego samego zjawiska. Warto zauważyć, że osie pozioma i pionowa na wykresie krzywej podaży są takie same jak na wykresie krzywej popytu.
Kształt krzywej podaży różni się nieco dla różnych produktów: bardziej stroma, bardziej płaska, liniowa lub zakrzywiona. Jednak prawie wszystkie krzywe podaży charakteryzują się podstawowym podobieństwem: mają dodatnie nachylenie i ilustrują prawo podaży: jeśli cena rośnie np. z poziomu 5 zł/l do poziomu 6,20 zł/l, to ilość oferowana zwiększa się z 500 mln l do 720 mln l. I odwrotnie, jeśli cena spada, to ilość oferowana się zmniejsza.

### Równowaga – tam, gdzie popyt i podaż się spotykają

Ponieważ oba wykresy, krzywych popytu i podaży, mają odłożoną cenę na osi pionowej, a ilość na osi poziomej, krzywe podaży i popytu na to samo dobro lub usługę mogą być przedstawione na tym samym wykresie. Wzajemna interakcja popytu i podaży wyznacza cenę i ilość dobra, które będzie przedmiotem transakcji rynkowych.
 przedstawia wzajemne oddziaływanie popytu i podaży na rynku benzyny. Krzywa popytu (D) jest identyczna jak na . Krzywa podaży (S) ma taką samą postać jak na .  natomiast zawiera informacje o ilości oferowanej i zapotrzebowaniu przy każdym poziomie ceny.
Zapamiętaj: Jeśli dwie linie na wykresie się przecinają, zapewne coś to oznacza. Punkt, w którym krzywa podaży (S) i krzywa popytu (D) przecinają się na , tj. punkt E, nazywany jest punktem równowagi rynkowej (ang. ). Cena równowagi (ang. ) jest jedynym poziomem ceny, przy którym zamierzenia konsumentów i plany producentów są zgodne – czyli ilość produktu, którą chcą nabyć konsumenci (zapotrzebowanie), jest równa ilości produktu, jaką producenci chcą sprzedać (ilość oferowana). Ekonomiści nazywają tę wielkość ilością równowagi (ang. ). Przy żadnej innej cenie zapotrzebowanie nie jest równe ilości oferowanej, a więc rynek nie znajduje się w równowadze.
Na  cena równowagi to 5,40 zł/l benzyny, zaś ilość równowagi to 600 mln l. Jeśli dysponujesz tylko tabelą z rozkładem popytu i podaży, a nie wykresem, także możesz znaleźć punkt równowagi, szukając w tabeli poziomu ceny, dla którego zapotrzebowanie i ilość oferowana są takie same.
Jeśli na rynku mamy do czynienia z ceną i ilością równowagi, nie występują żadne bodźce, które mogłyby skłonić konsumentów i producentów do zmiany ich zachowania. Kiedy jednak rynek nie jest w równowadze, zaczynają działać siły ekonomiczne, które sprawią, że zarówno cena, jak i ilość zaczną się zmieniać w taki sposób, aby rynek osiągnął ten pożądany stan.
Wyobraź sobie np., że cena za litr benzyny zostałaby podniesiona powyżej ceny równowagi, do 5,80 zł/l. Na  została wykreślona przerywana linia dla tego właśnie poziomu ceny. Po wzroście ceny zapotrzebowanie spada z 600 mln l do 500 mln l. To oczywiste, że wyższa cena zmniejsza zainteresowanie paliwami wykazywane przez konsumentów, szukają oni bowiem alternatywnych sposobów zaspokajania swoich potrzeb.
Dodatkowo przy wyższej cenie ilość benzyny dostarczonej na rynek zwiększa się z 600 mln l do 680 mln l. Producenci postrzegają ją jako bardziej atrakcyjną i są gotowi sprzedać znacznie większe ilości paliwa. Teraz zastanówmy się, w jaki sposób zapotrzebowanie i ilość oferowana oddziałują na siebie przy cenie wyższej od ceny równowagi. Zapotrzebowanie spada do 500 mln l, podczas gdy ilość oferowana wzrasta do 680 mln l. Analogiczna sytuacja wystąpi przy każdym poziomie ceny wyższym od ceny równowagi – ilość zaoferowana przewyższy zapotrzebowanie. Zjawisko to nazywamy nadwyżką podaży (ang. ).
W sytuacji, w której taka nadwyżka wystąpi, niesprzedana benzyna będzie gromadzona na stacjach benzynowych, w cysternach samochodowych i kolejowych, rurociągach i rafineriach. Wytworzy to oczywiście presję na sprzedawców benzyny. Jeśli nadwyżka pozostaje niesprzedana, przedsiębiorstwa zaangażowane w produkcję i sprzedaż benzyny nie otrzymają wystarczająco dużo gotówki, aby zapłacić swoim pracownikom oraz pokryć inne wydatki. W takiej sytuacji niektórzy producenci będą chcieli obniżyć ceny, ponieważ lepiej jest sprzedać towar po niższej cenie niż nie sprzedać go w ogóle. Gdy tylko niektórzy sprzedawcy zaczną zmniejszać ceny, pozostali zrobią to samo, aby uniknąć strat. Takie zmniejszenie ceny pociągnie za sobą wzrost zapotrzebowania. Tak więc jeśli cena jest wyższa od ceny równowagi, bodźce wbudowane w mechanizmy popytu i podaży wygenerują presję, która wymusi spadek ceny i jej powrót do stanu równowagi.
Teraz załóżmy, że cena zostanie obniżona o 20 gr i wyniesie 5,20 zł/l, czyli kształtować się będzie poniżej poziomu równowagi. Również i dla tej ceny na  została wykreślona linia przerywana. Po obniżce ceny zapotrzebowanie wzrośnie z 600 mln l do 700 mln l, bo kierowcy będą teraz bardziej skłonni do wykorzystywania paliwa, np. mniej chętnie organizować będą wspólny transport z domu do pracy, porzucą myśli o zamontowaniu instalacji gazowej i chętniej będą kupować większe samochody zużywające więcej paliwa. Jednocześnie nowa, niższa cena ogranicza bodźce działające na producentów, aby produkować i sprzedawać benzynę, dlatego ilość oferowana na rynku spadnie z 600 mln l do 550 mln l.
Gdy cena znajduje się poniżej poziomu równowagi, występuje nadwyżka popytu (ang. ), co oznacza, że przy tej cenie stymulowane przez nią zapotrzebowanie przewyższa ilość oferowaną, która z kolei zmniejszyła się pod wpływem spadku ceny. W tej sytuacji nabywcy benzyny będą jeździć na stacje benzynowe tylko po to, aby dowiedzieć się, że nie ma możliwości nabycia paliwa. Spółki naftowe i właściciele stacji benzynowych szybko zauważą, że mają możliwość zwiększenia swoich przychodów ze sprzedaży, oferując benzynę po wyższych cenach. W rezultacie cena będzie wzrastać aż do momentu, w którym osiągnie poziom zapewniający równowagę. Przeczytaj , w którym rozważania nad znaczeniem modelu popytu i podaży są kontynuowane.

### Key Concepts and Summary

Rozkład popytu to przedstawione w formie tabelarycznej wielkości zapotrzebowania przy różnych poziomach ceny rynkowej. Krzywa popytu to graficzna ilustracja zależności między zapotrzebowaniem a ceną rynkową. Zgodnie z prawem popytu wyższa cena zazwyczaj oznacza niższe zapotrzebowanie.
Rozkład podaży to z kolei przedstawione w formie tabeli ilości oferowane przez producentów przy różnych poziomach ceny rynkowej. Krzywa podaży ilustruje w formie graficznej zależność między ilością oferowaną a ceną. Prawo podaży mówi, że wyższa cena rynkowa zazwyczaj oznacza większe ilości oferowane na sprzedaż.
Cena równowagi i ilość równowagi są wyznaczone przez punkt przecięcia się krzywych popytu i podaży, co oznacza, że zapotrzebowanie jest w nim równe ilości oferowanej. Jeśli cena rynkowa jest niższa od ceny równowagi, zapotrzebowanie przekracza ilość oferowaną. W konsekwencji pojawi się nadwyżka popytu. Jeśli zaś cena rynkowa przekracza cenę równowagi, wówczas ilość oferowana jest większa od zapotrzebowania, co prowadzi do pojawienia się nadwyżki podaży. W obu przypadkach mechanizmy wbudowane w popyt i podaż będą wpływać na cenę rynkową w taki sposób, aby wróciła ona do stanu równowagi.

### Self-Check Question

### Review Questions

### Critical Thinking Questions

### Problems

### References

Costanza, Robert, and Lisa Wainger. “No Accounting For Nature: How Conventional Economics Distorts the Value of Things.” The Washington Post. September 2, 1990.
European Commission: Agriculture and Rural Development. 2013. "Overview of the CAP Reform: 2014-2024." Accessed April 13, 205. http://ec.europa.eu/agriculture/cap-post-2013/.
Radford, R. A. “The Economic Organisation of a P.O.W. Camp.” Economica. no. 48 (1945): 189-201. http://www.jstor.org/stable/2550133.


# Popyt i podaż

## Pozacenowe determinanty popytu i podaży

W poprzednim podrozdziale zbadaliśmy, w jaki sposób cena wpływa na zapotrzebowanie i ilość oferowaną przez sprzedawców na rynku. Udało nam się również wyjaśnić koncepcje krzywych popytu i podaży. Jednak cena nie jest jedynym czynnikiem oddziałującym na decyzje kupujących i sprzedających. Zastanów się np., w jaki sposób popyt na produkty wykorzystywane w diecie wegetariańskiej kształtuje przekonanie podzielane przez rosnącą grupę konsumentów, iż unikanie mięsa jest korzystne dla naszego zdrowia. A jak na podaż diamentów wpłynie to, że ich producenci uruchomią kilka nowych kopalni tego cennego minerału? Jakie są zatem główne czynniki – obok ceny rynkowej – wpływające na popyt i podaż?

### Jakie czynniki wpływają na popyt?

Popyt zdefiniowaliśmy jako ilość jakiegoś dobra lub usługi, którą konsumenci chcą i są w stanie kupić przy różnych poziomach ceny rynkowej. Zgodnie z tą definicją istnieją co najmniej dwa, łatwe do zidentyfikowania, czynniki, które kształtują popyt. Jeśli chcę coś kupić, to znaczy, że dane dobro lub usługa może zaspokoić potrzebę wynikającą z moich gustów i preferencji. Jeśli jestem palaczem, nałóg skłania mnie do zakupu papierosów lub tytoniu. Moje gusta i preferencje sprawiają, że palę, to z kolei powoduje, że odczuwam nieodpartą potrzebę dostarczenia mojemu organizmowi nikotyny, a tę potrzebę mogę zaspokoić, kupując paczkę papierosów. Jeśli jednak nie palę, nie jestem zainteresowany zakupem papierosów. Jeśli czegoś nie potrzebujesz ani nie chcesz, to po prostu tego nie kupisz. Z kolei stwierdzenie „są w stanie kupić" jednoznacznie wskazuje, że dochód konsumentów jest również istotnym czynnikiem wpływającym na ich decyzje zakupowe. Profesorów zazwyczaj stać na lepsze lokum i środek transportu niż studentów, ponieważ mają większe dochody, jakkolwiek zarówno studenci, jak i wykładowcy zapewne tak samo mocno pragną mieć dach nad głową i możliwość nieskrępowanego przemieszczania się. Ceny towarów pokrewnych do dobra lub usługi, których zakup rozważamy, również mogą wpływać na popyt. Jeśli potrzebujesz nowego samochodu i poważnie rozważasz zakup fiata, cena skody lub opla nie pozostanie bez wpływu na twoją decyzję. Wreszcie struktura demograficzna populacji (liczba ludzi w konkretnym wieku) również oddziałuje na popyt. Im więcej dzieci rodzi się w danym kraju, tym większy pojawia się popyt na pieluchy i ubranka dla niemowląt. Z kolei wraz z dorastaniem tych dzieci popyt na mleko modyfikowane i środki pielęgnacji maluchów maleje, a rośnie na ubezpieczenie samochodów młodych kierowców i różnego rodzaju elektroniczne gadżety.
Wskazane powyżej czynniki mają znaczenie zarówno dla popytu zgłaszanego przez konkretną osobę, jak i dla całego rynku. W jaki sposób każdy z nich wpływa na popyt i jak zilustrować ten wpływ na wykresie? Aby odpowiedzieć na te pytania, musimy najpierw wprowadzić i objaśnić założenie ceteris paribus.

### Założenie ceteris paribus

Krzywa popytu (ang. ) lub krzywa podaży (ang. ) to relacja między dwiema i tylko dwiema zmiennymi: ilością na osi poziomej i ceną rynkową na osi pionowej. Założeniem leżącym u podstaw tworzenia krzywej popytu lub krzywej podaży jest to, że nie zmieniają się żadne istotne dla obu wielkości czynniki ekonomiczne inne niż rynkowa cena produktu. Ekonomiści nazywają to założenie , co jest łacińskim wyrażeniem oznaczającym „inne rzeczy są stałe” lub „przy innych czynnikach niezmienionych". Zależność opisana krzywą popytu lub podaży opiera się na założeniu ceteris paribus. Zmniejszenie ceny rynkowej wywołuje wzrost zapotrzebowania i spadek ilości oferowanej tylko wtedy, gdy wszystkie czynniki, które mogłyby wpłynąć na popyt i podaż, pozostają niezmienione. Jeśli dopuścimy zmianę jakiegokolwiek czynnika determinującego popyt lub podaż, wówczas prawa podaży i popytu oczywiście wciąż będą obowiązywać, ale efekt wzrostu lub spadku ceny wcale nie musi być zgodny z naszymi oczekiwaniami, jak pokazuje poniższa .

### W jaki sposób dochód wpływa na popyt?

Wykorzystajmy dochód jako przykład tego, w jaki sposób czynniki inne niż cena rynkowa wpływają na popyt.  pokazuje początkowe zapotrzebowanie na używane samochody jako D0. Na przykład w punkcie Q, gdzie cena wynosi 20 tys. zł za samochód, liczba aut, na które jest zapotrzebowanie, kształtuje się na poziomie 18 tys. D0 pokazuje również, jak zmieniłoby się zapotrzebowanie na samochody przy wyższej lub niższej cenie. Gdyby cena samochodu wzrosła do 22 tys. zł, zapotrzebowanie spadłoby do 17 tys. sztuk (pokazuje to punkt R).
Pierwotne położenie krzywej popytu D0, jak każdej krzywej popytu, opiera się na założeniu ceteris paribus, zgodnie z którym żadne inne istotne dla popytu czynniki nie ulegają zmianie. Teraz wyobraź sobie, że gospodarka rozwija się, rosną dochody wielu ludzi, co sprawia, że samochody stają się bardziej przystępne cenowo (przeciętny konsument za swój roczny dochód jest w stanie kupić nie jeden, ale dwa samochody). Jak wpłynie to na popyt? Jak możemy to pokazać na wykresie?
Wracamy do . Cena samochodów nadal wynosi 20 tys. zł, ale przy wyższych dochodach zapotrzebowanie dla tego poziomu ceny rynkowej wzrosło teraz do 20 tys. aut, jak pokazuje to punkt S. W wyniku wzrostu poziomu dochodów krzywa popytu przesuwa się w prawo do nowego położenia D1, wskazując na wzrost popytu.  pokazuje wyraźnie, że ten zwiększony popyt występuje przy każdym poziomie ceny rynkowej, nie tylko tym wyznaczonym przez punkty Q i S.
A teraz wyobraź sobie, że gospodarka zwalnia, wielu ludzi traci pracę lub pracuje krócej, osiągając niższe dochody. W takim przypadku spadek dochodów spowodowałby zmniejszenie zapotrzebowania na samochody przy każdym poziomie ceny rynkowej, a krzywa popytu D0 z pierwotnego położenia przesunęłaby się w lewo, do położenia D2. W naszym przykładzie cena 20 tys. zł oznacza zapotrzebowanie na poziomie 18 tys. samochodów dla pierwotnej krzywej popytu, ale tylko 14,4 tys. aut po przesunięciu popytu.

Gdy krzywa popytu przesuwa się, nie oznacza to, że zapotrzebowanie zgłaszane przez każdego indywidualnego nabywcę zmienia się w taki sam sposób. W naszym przykładzie nie każdy klient zainteresowany kupnem auta musiałby się zmierzyć ze zmianą dochodu w tym samym kierunku (wzrost albo spadek) i tym samym stopniu, co oznacza, że nie każdy zdecydowałby się na kupno samochodu przy wzroście dochodów w gospodarce lub przeciwnie, nie dokonałby zakupu, gdyby dochody w gospodarce się obniżyły. Przesunięcie krzywej popytu pokazuje zmianę dla całego rynku i jest wypadkową decyzji podejmowanych przez wszystkie osoby zainteresowane kupnem samochodu.
W poprzednim podrozdziale dowodziliśmy, że wyższy dochód powoduje większy popyt przy każdym poziomie ceny rynkowej. Dotyczy to większości dóbr i usług. Ale dla pewnych produktów – takich jak luksusowe samochody, wakacje w egzotycznych miejscach i ekskluzywna biżuteria – efekt wzrostu dochodów może być szczególnie wyraźny. Dobro, na które popyt rośnie wraz ze wzrostem dochodu i spada wraz ze spadkiem dochodu, nazywane jest dobrem normalnym (ang. ). Istnieje kilka wyjątków od tego wzorca. Wraz ze wzrostem dochodów wiele osób będzie kupować mniej artykułów spożywczych sprzedawanych pod marką własną supermarketów i dyskontów, a więcej tych opatrzonych logo producenta. Można się również spodziewać spadku popytu na samochody używane i wzrostu na nowe. Dobro, na które popyt spada wraz ze wzrostem dochodów i rośnie wraz z ich spadkiem, nazywane jest dobrem niższego rzędu (ang. ). Innymi słowy, gdy dochód rośnie, krzywa popytu na dobra niższego rzędu przesuwa się w lewo.

### Inne czynniki wpływające na przesunięcie krzywych popytu

Dochód nie jest jedynym czynnikiem, który powoduje zmiany popytu. Inne czynniki przesuwające krzywą popytu to gusta i preferencje, struktura lub wielkość populacji, ceny dóbr pokrewnych, a nawet oczekiwania co do ceny danego dobra w przyszłości. Zmiana któregokolwiek z czynników określających, jaką ilość dobra lub usługi ludzie są skłonni kupić po danej cenie, spowoduje zmianę popytu. Graficznie nowa krzywa popytu leży po prawej stronie (wzrost) lub po lewej stronie (spadek) od pierwotnego położenia. Przyjrzyjmy się teraz wspomnianym wyżej czynnikom.
Zmiana gustów i preferencji
Po rozpoczęciu procesu transformacji systemowej w Polsce w 1989 r. doszło do znaczącej zmiany w strukturze konsumpcji polskich gospodarstw domowych. Ilość kupowanego masła zaczęła spadać, zaś ilość margaryny, na którą konsumenci zgłaszali popyt, systematycznie rosła. Podobną tendencję obserwowano w relacji popytu na mięso wieprzowe i drobiowe. Udział drobiu w zakupach przeciętnego gospodarstwa domowego rósł, zaś wieprzowiny malał. Tego typu zmiany odzwierciedlają transformację gustów i preferencji konsumentów, która skutkuje zmianami ilości dóbr i usług, na które zgłaszany jest popyt przy każdej cenie. Oznacza to, że przesuwają one krzywą popytu na to dobro w prawo w przypadku kurczaka (margaryny) i w lewo w przypadku wieprzowiny (masła). Zmiana gustów i preferencji może być konsekwencją zarówno powszechnej zmiany trybu życia – co będzie np. zwiększać popyt na produkty wegetariańskie i wegańskie – jak i intensywnych kampanii marketingowych. Pomyślmy w tym kontekście o wzroście popytu na margarynę, która w okresie PRL była powszechnie uważana za produkt zdecydowanie gorszy od masła, a dzięki reklamie w telewizji stała się wręcz synonimem nowoczesnego i zdrowego stylu życia.
Zmiany struktury populacji
Odsetek osób starszych (w wieku 65 lat i więcej) w populacji Polski systematycznie rośnie. W 1990 r. było to 10,2%, w 2010 r. 13,5%, zaś w roku 2019 już 18,1%. W kolejnych latach przewidywany jest jego dalszy wzrost, do 25,2% w 2030 r. (dane opublikowane przez GUS). W społeczeństwie z relatywnie większą liczbą dzieci, takim jak Polska przed rokiem 1990, występuje większy popyt na towary i usługi kupowane przez młodych rodziców – rowery trójkołowe, pieluchy i usługi związane z opieką nad małymi dziećmi. Z kolei społeczeństwo ze stosunkowo dużą liczbą osób starszych, takie jak Polska w 2030 r., będzie zgłaszało większe zapotrzebowanie na domy opieki i aparaty słuchowe. Podobnie zmiany w wielkości populacji mogą wpłynąć na popyt na mieszkania oraz wiele innych dóbr. Każda z tych zmian zostanie pokazana jako przesunięcie krzywej popytu.
Zmiany cen dóbr pokrewnych
Zmiany cen dóbr pokrewnych, takich jak dobra substytucyjne i komplementarne, również mogą wpływać na popyt na dany produkt. Dobro substytucyjne (ang. ) to towar lub usługa, które pozwalają zaspokoić tę samą lub podobną potrzebę, można je zatem wykorzystać jako zamiennik konkretnego produktu. Ponieważ książki elektroniczne (e-booki), takie jak ten podręcznik, stają się coraz bardziej dostępne, można oczekiwać spadku popytu na książki tradycyjne, drukowane. Niższa cena substytutu zmniejsza popyt na rozpatrywany produkt. Na przykład w ostatnich latach, gdy ceny tabletów dość szybko spadały, popyt na nie wzrósł (z powodu działania prawa popytu). Ponieważ ludzie kupują tablety jako substytut laptopów, nastąpił spadek popytu na komputery przenośne, co można zilustrować jako przesunięcie krzywej popytu na laptopy w lewo. Wyższa cena za dobro substytucyjne przynosi odwrotny skutek.
Dobra komplementarne (ang. ) wzajemnie się uzupełniają, co oznacza, że często używamy ich razem, ponieważ konsumpcja jednego dobra zwiększa użyteczność (korzyści) z konsumpcji drugiego. Najczęściej przywoływane przykłady to: płatki śniadaniowe i mleko, notesy i długopisy lub ołówki, piłki golfowe i kije golfowe, benzyna i samochody oraz kawa i cukier lub mleczko. Jeśli cena kijów golfowych rośnie, to wskutek działania prawa popytu spada na nie popyt, a jednocześnie spada również popyt na dobra komplementarne, czyli piłki golfowe. Podobnie wyższa cena zimowych wakacji w górach przesunęłaby krzywą popytu na dobra komplementarne, jakimi są narty i kombinezony narciarskie, w lewo, podczas gdy niższa cena za dobra komplementarne miałaby skutek odwrotny.
Zmiany oczekiwań dotyczące przyszłych cen i innych czynników wpływających na popyt
Łatwo zrozumieć, w jaki sposób cena rynkowa dobra wpływa na zapotrzebowanie, jednak popyt na dany produkt będą również kształtować oczekiwania dotyczące przyszłego poziomu jego ceny, a także inne czynniki (gusta i preferencje, dochody itd.), które w przyszłości mogą determinować popyt na to dobro. Na przykład jeśli ludzie usłyszą, że nadchodzi powódź lub huragan, mogą wykupić ze sklepów baterie do latarek i wodę butelkowaną, słusznie zakładając, że po klęsce żywiołowej produktów tych nie wystarczy dla wszystkich. Jeśli zaś dowiedzą się, że cena dobra takiego jak kawa prawdopodobnie wzrośnie w przyszłości, mogą wybrać się do sklepu, aby zaopatrzyć się w kawę na zapas. Z kolei, jeśli konsumenci spodziewają się obniżki cen w przyszłości, wówczas wstrzymują bieżący popyt (np. na tablety), licząc, że później (np. w przyszłym roku) uda im się kupić to dobro taniej. Pokazujemy te zmiany popytu jako przesunięcia krzywej w prawo lub w lewo. Przesunięcie krzywej popytu (ang. ) następuje wówczas, gdy zmiana jakiegoś czynnika ekonomicznego (innego niż cena rynkowa) powoduje, że zapotrzebowanie zmienia się przy każdym poziomie ceny rynkowej. Poniższa  dokładnie ilustruje kierunek tych zmian.

### Podsumowanie: czynniki wpływające na popyt

 podsumowuje działanie sześciu czynników, które mogą przesunąć krzywe popytu. Kierunek strzałek wskazuje, czy przesunięcie krzywej popytu oznacza jego wzrost, czy też spadek. Zauważ, że zmiana ceny samego dobra lub usługi nie jest wymieniona wśród czynników, które mogą przesunąć krzywą popytu. Zmiana ceny towaru lub usługi powoduje ruch po krzywej popytu i zazwyczaj prowadzi do pewnej zmiany zapotrzebowania, ale nie wywołuje przesunięcia krzywej.
Gdy krzywa popytu się przesunie, przetnie się z krzywą podaży w innym punkcie, wskazując inną cenę i ilość równowagi. Jednak nie powinniśmy się spieszyć. Zanim omówimy to, jak zmiany popytu mogą wpływać na cenę i ilość równowagi, najpierw musimy przeanalizować możliwe czynniki wpływające na podaż i tym samym przesunięcie wykresu krzywej podaży.

### W jaki sposób koszty produkcji wpływają na podaż?

Krzywa podaży pokazuje, jak zmieni się ilość oferowana wraz ze wzrostem lub spadkiem ceny rynkowej, przy założeniu ceteris paribus, zgodnie z którym żadne inne istotne dla podaży czynniki nie ulegają zmianie. Jeśli jakakolwiek ze zmiennych, które determinują podaż i nie są ceną rynkową, zmieni się, przesunie to całą krzywą podaży. Tak samo jak przesunięcie krzywej popytu, które opisaliśmy jako zmianę zapotrzebowania przy każdej cenie, przesunięcie krzywej podaży (ang. ) oznacza zmianę ilości oferowanej przy każdym poziomie ceny rynkowej.
Myśląc o czynnikach wpływających na podaż, pamiętajmy, co stanowi podstawowy cel działalności gospodarczej – to zysk (ang. ), który jest różnicą między przychodami a kosztami. Przedsiębiorstwo wytwarza towary i usługi, używając kombinacji pracy, kapitału finansowego, materiałów i maszyn (kapitału fizycznego), czyli tego, co nazywamy nakładami (ang. ) lub czynnikami produkcji (ang. ). Jeśli koszty produkcji z punktu widzenia przedsiębiorstwa są niższe, a ceny towarów lub usług, które ono wytwarza, pozostają niezmienione, wówczas zyski rosną. Gdy zyski przedsiębiorstwa rosną, chętniej zwiększa ono produkcję, ponieważ im więcej towarów dostarczy na rynek, tym większy dochód osiągnie. Gdy koszty produkcji spadają, przedsiębiorstwo będzie chciało dostarczać większą ilość swoich produktów przy danym poziomie ceny. Zmianę tę możemy pokazać, przesuwając w prawo krzywą podaży.
Potraktujmy jako przykład firmę kurierską, która dostarcza paczki i przesyłki na terenie danego miasta. Przedsiębiorstwo to może uznać, że koszt zakupu benzyny jest jedną z najważniejszych pozycji na liście jego kosztów. Jeśli cena benzyny spadnie, wówczas przedsiębiorstwo stwierdzi, że może dostarczać przesyłki taniej niż dotąd. Ponieważ niższe koszty przekładają się na wyższe zyski, firma ta może rozszerzyć zakres usług przy danej cenie na kolejne dzielnice miasta. Dzięki niższym cenom benzyny może teraz obsłużyć większy obszar i w ten sposób zwiększyć podaż swoich usług.
I odwrotnie, jeśli przedsiębiorstwo poniesie wyższe koszty produkcji, będzie osiągać niższe zyski przy każdym poziomie ceny rynkowej swoich produktów. W rezultacie wyższy koszt produkcji zwykle powoduje, że przedsiębiorstwo oferuje do sprzedaży mniejsze ilości dóbr i usług przy każdym poziomie ceny rynkowej. W tym przypadku krzywa podaży przesuwa się w lewo.
Rozważmy teraz podaż samochodów używanych zaprezentowaną za pomocą krzywej S0 na . Punkt J wskazuje, że przy cenie równej 20 tys. zł liczba oferowanych aut wyniesie 18 tys. sztuk. Jeśli cena wzrośnie do 22 tys. zł za samochód (ceteris paribus), podaż wzrośnie do 20 tys. samochodów, co pokazuje punkt K na krzywej S0. Możemy oczywiście zaprezentować te same informacje za pomocą zestawienia takiego jak .
A teraz wyobraź sobie, że stawki najmu powierzchni biurowo-wystawienniczej, ważnego komponentu kosztów w ramach działalności sprzedawców używanych samochodów, rosną, przez co aktywność ta staje się droższa. Przy każdym poziomie ceny rynkowej sprzedawcy używanych aut zaoferują do sprzedaży ich mniejszą liczbę (część sprzedawców będzie bowiem zmuszona zawiesić działalność). Można to zilustrować, przesuwając krzywą podaży w lewo, z położenia S0 do położenia S1, co będzie oznaczało, że przy każdym poziomie ceny rynkowej liczba oferowanych samochodów maleje. W tym przykładzie przy cenie 20 tys. zł zaoferowana liczba spada z 18 tys. sztuk na początkowej krzywej podaży (S0) do 16,5 tys. na przesuniętej krzywej podaży S1. Nową wielkość wskazuje punkt L.
I odwrotnie, jeśli stawki najmu powierzchni spadają, sprzedaż samochodów staje się tańsza. Przy każdym poziomie ceny rynkowej sprzedawcy aut mogą teraz oczekiwać wyższych zysków, więc zaoferują do sprzedaży większą liczbę samochodów. Przesunięcie krzywej podaży w prawo, z S0 do S2, oznacza, że przy każdym poziomie ceny rynkowej zaoferowana liczba aut wzrosła. W naszym przykładzie przy cenie 20 tys. zł ilość oferowana wzrasta z 18 tys. na pierwotnej krzywej podaży (S0) do 19,8 tys. na krzywej podaży S2. Nową wielkość wskazuje punkt M.

### Inne czynniki wpływające na podaż

Na powyższym przykładzie można było zaobserwować, że zmiany cen nakładów w procesie produkcji wpływają na koszty produkcji, a tym samym na podaż. Przecież powierzchnia biurowo-wystawiennicza jest właśnie takim nakładem w procesie sprzedaży używanych samochodów. Na koszt wytwarzania dóbr i usług w przedsiębiorstwach oddziałuje również kilka innych elementów, takich jak zmiany pogody lub warunków naturalnych, nowe technologie produkcji i niektóre rodzaje polityki ekonomicznej państwa.
Zmiany pogody i – w dłuższym horyzoncie czasowym – klimatu wpływają na koszty produkcji wielu produktów rolnych. Na przykład w 2014 r. Nizina Mandżurska w północno-wschodnich Chinach, która odpowiada za większość produkcji pszenicy, kukurydzy i soi w tym kraju, została dotknięta najpoważniejszą od 50 lat suszą. Drastyczny spadek ilości opadów zmniejsza podaż produktów rolnych, a to oznacza, że przy danej cenie rynkowej do sprzedaży zostanie zaoferowana mniejsza ilość towarów. Z drugiej strony szczególnie korzystna pogoda przesunęłaby krzywą podaży w prawo.
Gdy przedsiębiorstwo opracuje nową technologię, która pozwala produkować taniej, krzywa podaży również przesunie się w prawo. Na przykład w latach 60. XX w. wielki projekt naukowy, zwany zieloną rewolucją, doprowadził do upowszechnienia wydajniejszych odmian podstawowych roślin, takich jak pszenica i ryż. Na początku lat 90. XX w. ponad dwie trzecie areału wykorzystywanego pod uprawę pszenicy i ryżu w krajach rozwijających się było obsiane ziarnem stworzonym dzięki zielonej rewolucji – w konsekwencji plony z hektara były dwukrotnie wyższe. Udoskonalenie technologiczne obniżające koszty produkcji przesunie krzywą podaży w prawo, dzięki czemu przy danej cenie można wyprodukować większą ilość.
Polityka państwa również może zmieniać koszty produkcji, a tym samym krzywą podaży, poprzez podatki, regulacje i dotacje. Na przykład rząd Polski nakłada podatek akcyzowy na napoje alkoholowe. Wpływy z tego tytułu wyniosły w 2020 r. ponad 13,5 mld zł. Przedsiębiorstwa traktują podatki jako koszty działalności. Wyższe koszty zmniejszają podaż z powodów, które omówiliśmy powyżej. Innym przykładem polityki, która może wpływać na wysokość kosztów wytwarzania, jest szeroki wachlarz przepisów regulujących postępowanie przedsiębiorstw w zakresie ochrony środowiska lub bezpieczeństwa i higieny pracy. Konieczność dostosowania się do przepisów zwykle zwiększa koszty pojedynczego przedsiębiorstwa.
Z drugiej strony ewentualna subwencja (ang. ) wypłacana przez władze różnego szczebla jest odwrotnością podatku. Z subwencją mamy do czynienia wtedy, kiedy państwo bezpośrednio wspiera przedsiębiorstwa, zasilając je środkami finansowymi, lub obniża wysokość podatków, gdy podejmują one działania pożądane przez władze. Z perspektywy przedsiębiorstwa podatki lub regulacje są dodatkowym kosztem produkcji, który przesuwa podaż w lewo, co prowadzi do zmniejszenia ilości oferowanej przy każdym poziomie ceny rynkowej. Z kolei dotacje rządowe obniżają koszty produkcji i zwiększają podaż oraz ilość oferowaną przy każdym poziomie ceny rynkowej, co przesuwa krzywą podaży w prawo. Następna  pokazuje, jak przebiega ta zmiana.

### Podsumowanie – czynniki wpływające na podaż

Zmiany cen dóbr i usług wykorzystywanych do produkcji (nakładów), klęski żywiołowe, nowe technologie i zmiany polityki państwa znajdują odbicie w kosztach produkcji. To zaś ma wpływ na ilość produktów, jaką firmy są skłonne dostarczać przy każdym poziomie ceny rynkowej.
 podsumowuje działanie czterech czynników, które mogą przesuwać krzywe podaży dóbr i usług. Zauważ, że zmiana ceny rynkowej produktu do nich nie należy. Chociaż zmiana ceny dobra lub usługi zazwyczaj wywołuje zmianę ilości oferowanej, a więc ruch po krzywej podaży tego konkretnego dobra lub usługi, nie powoduje jednak przesunięcia samej krzywej podaży.
Ponieważ krzywe popytu i podaży przedstawione są na dwuwymiarowym wykresie (z ceną rynkową i ilością odłożonymi na jego osiach), nieostrożny podróżnik po krainie ekonomii może odnieść błędne wrażenie, że nauka ta zajmuje się tylko czterema tematami: popytem, podażą, cenami i ilościami. Jednak popyt i podaż są tak naprawdę pojemnymi hasłami. Popyt obejmuje także wszystkie elementy, które wpływają na zapotrzebowanie przy każdym poziomie ceny rynkowej, a podaż obejmuje wszystko to, co wpływa na ilość zaoferowaną na rynku przy różnych poziomach ceny rynkowej. Uwzględnia także czynniki inne niż cena rynkowa, których zmiana przejawia się przesunięciami krzywych popytu lub podaży. W ten sposób dwuwymiarowy model popytu i podaży staje się potężnym narzędziem do analizy szerokiego katalogu czynników ekonomicznych.

### Key Concepts and Summary

Ekonomiści często stosują założenie ceteris paribus, czyli „przy innych czynnikach niezmienionych”. Podczas badania ekonomicznego wpływu jednego zdarzenia na interesujący ich parametr traktują wszystkie inne czynniki, które również mogą determinować ten parametr, jako stałe (niezmienne). Czynniki, które mogą przesunąć krzywą popytu na dobra i usługi, powodując wzrost lub spadek zapotrzebowania przy każdym poziomie ceny rynkowej, obejmują zmiany: gustów i preferencji, liczby potencjalnych klientów, dochodów, cen dóbr substytucyjnych i komplementarnych oraz oczekiwań dotyczących przyszłych warunków i cen determinujących popyt. Czynniki, które mogą przesunąć krzywą podaży dóbr i usług, powodując wzrost lub spadek ilości oferowanej przy każdym poziomie ceny rynkowej, obejmują zmiany: cen nakładów (czynników produkcji), warunków naturalnych, technologii oraz regulacji prawnych, jak również wysokości podatków i dotacji rządowych.

### Self-Check Questions

### Review Questions

### Critical Thinking Questions

### Problems

### References

Landsburg, Steven E. The Armchair Economist: Economics and Everyday Life. New York: The Free Press. 2012. specifically Section IV: How Markets Work.
National Chicken Council. 2015. "Per Capita Consumption of Poultry and Livestock, 1965 to Estimated 2015, in Pounds." Accessed April 13, 2015. https://www.nationalchickencouncil.org/about-the-industry/statistics/per-capita-consumption-of-poultry-and-livestock-1965-to-estimated-2012-in-pounds/.
Wessel, David. “Saudi Arabia Fears $40-a-Barrel Oil, Too.” The Wall Street Journal. May 27, 2004, p. 42. https://online.wsj.com/news/articles/SB108561000087822300.


# Popyt i podaż

## Czteroetapowy proces zmiany ceny i ilości równowagi na rynku

Rozważania zawarte w tym podrozdziale rozpocznijmy od analizy tego, jak pojedyncze zdarzenie wpływa na konkretny rynek. Może to być zmiana, która ma konsekwencje dla popytu, taka jak wzrost (lub spadek): dochodów, liczby ludności, cen dóbr substytucyjnych lub komplementarnych albo zmiana gustów i preferencji konsumentów lub oczekiwań dotyczących przyszłych cen. Może to być również zdarzenie, które wpływa na podaż, takie jak zmiana: warunków naturalnych, cen nakładów, technologii lub polityki państwa, determinująca koszty produkcji. Jak takie pojedyncze, konkretne zdarzenie gospodarcze wpływa na cenę i ilość równowagi na rynku? Spróbujemy odpowiedzieć na to pytanie, wykorzystując czteroetapowy proces.
Etap 1. Narysuj model rynku uwzględniający krzywe popytu i podaży, tak jak wygląda on przed zmianą, którą chcesz analizować. Aby poprawnie wykorzystać ten model, potrzebujesz czterech standardowych elementów: prawa popytu, które mówi nam o nachyleniu krzywej popytu; prawa podaży, które wskazuje na nachylenie krzywej podaży; listy zmiennych przesuwających popyt oraz listy zmiennych wpływających na położenie krzywej podaży. Dzięki modelowi możesz znaleźć początkowe wartości ceny i ilości zapewniające równowagę na rynku.
Etap 2. Oceń, czy zdarzenie ekonomiczne, które analizujesz, wpływa na popyt czy na podaż. Innymi słowy, czy zmiana ta znajduje się na liście czynników przesuwających krzywą popytu, czy może krzywą podaży?
Etap 3. Oceń, czy czynnik wpływający na przesunięcie odpowiedniej krzywej oznacza wzrost, czy może spadek zapotrzebowania lub ilości oferowanej na rynku przy każdym poziomie ceny rynkowej. Następnie naszkicuj nową krzywą popytu lub podaży na wykresie z prawej lub lewej strony jej pierwotnego położenia.
Etap 4. Zidentyfikuj nowy punkt równowagi rynkowej, a następnie porównaj pierwotną cenę i ilość równowagi z nowymi wartościami tych parametrów.
Rozważmy jeden przykład wiążący się wyłącznie ze zmianą podaży i jeden związany wyłącznie z przesunięciem krzywej popytu. Następnie omówimy przypadek, w którym jednocześnie zmieniać się będzie położenie i krzywej popytu, i krzywej podaży.

### Dobra pogoda na połów łososi pacyficznych

Przyjmijmy, że latem 2015 r. warunki pogodowe u wybrzeży Kalifornii sprzyjały komercyjnym połowom łososia. Ulewne deszcze oznaczały wyższy niż zwykle poziom wód w rzekach, co korzystnie wpływa na rozród tej ryby. Z kolei nieco niższe temperatury oceanu stymulowały rozwój planktonu, mikroskopijnych organizmów znajdujących się na początku oceanicznego łańcucha pokarmowego, zapewniając dostateczną ilość pożywienia dla wszystkich organizmów bytujących w tym regionie Pacyfiku. Ocean był spokojny podczas sezonu połowowego, więc komercyjne połowy mogły się odbywać przez wiele dni, dłużej niż zazwyczaj w tym okresie. Jak te warunki klimatyczne wpłynęły na ilość i cenę rynkową łososia?  prezentuje cztery etapy analizy, które przedstawimy poniżej, aby pokazać, jak zmieniła się sytuacja na rynku łososi pacyficznych.  także dostarcza użytecznych informacji pozwalających przeanalizować zmiany na tym rynku.
Etap 1. Narysuj wykres prezentujący rynek łososi pacyficznych wraz z krzywymi popytu i podaży dla roku 2014, czyli dla okresu ze standardową pogodą. Punkt przecięcia krzywej popytu D0 i krzywej podaży S0 wskazuje na pierwotną cenę równowagi na poziomie 3,25 dol. za funt łososia i ilość równowagi równą 250 tys. ryb. (Wskazana cena za funt to koszt, jaki ponoszą nabywcy komercyjni przy rybackim nabrzeżu. Konsumenci w sklepie spożywczym płacą cenę wyższą.) Przyjmijmy również upraszczające założenie, że każdy odławiany łosoś waży tyle samo.
Etap 2. Czy omawiane zdarzenie wpłynęło na podaż czy na popyt? Wyjątkowo dobra aura to przykład naturalnych uwarunkowań wpływających na podaż.
Etap 3. Czy podaż w wyniku omawianego zdarzenia zwiększyła się, czy też zmniejszyła? Korzystne warunki atmosferyczne to przykład zmiany, która zwiększa ilość oferowaną przy każdym poziomie ceny rynkowej. Krzywa podaży przesuwa się w związku z tym w prawo, przechodząc z pierwotnego położenia S0 do nowego położenia S1, co pokazują  i .
Etap 4. Porównaj z pierwotną sytuacją nową cenę rynkową i ilość, które równoważą rynek. W nowym punkcie równowagi rynkowej E1 cena spada z 3,25 dol. do 2,50 dol., a liczba łososi, które będą przedmiotem transakcji, wzrasta z 250 tys. do 550 tys. Zauważ, że zapotrzebowanie w punkcie równowagi wzrosło, mimo iż krzywa popytu nie przesunęła się.
Podsumowując: wyjątkowo korzystne warunki pogodowe zwiększyły podaż kalifornijskiego łososia. W rezultacie liczba łososi, które zostały sprzedane na tym rynku, wzrosła, a ich cena rynkowa spadła.

### Gazety i internet

Według Pew Research Center for People and the Press coraz więcej osób, zwłaszcza młodych, wiedzę o otaczającym świecie czerpie ze źródeł internetowych. Większość dorosłych Amerykanów, podobnie zresztą jak Polaków, ma już smartfony lub tablety, a ci, którzy nimi dysponują, wykorzystują je m.in. po to, aby uzyskać dostęp do informacji. W latach 2004–2012 odsetek Amerykanów, którzy deklarowali, że szukają wiadomości w źródłach cyfrowych, wzrósł z 24% do 39%. Jak wpłynęło to na zakupy prasy papierowej oraz oglądanie i słuchanie wiadomości radiowych i telewizyjnych? Analiza tego problemu w czterech etapach została zilustrowana na  i opisana w poniższym fragmencie tekstu.

Etap 1. Wykorzystaj krzywe popytu i podaży, aby pokazać, jak wyglądał ten konkretny rynek przed zmianą preferencji na korzyść cyfrowych źródeł informacji. Krzywa popytu D0 i krzywa podaży S0 pokazują pierwotne zależności między ceną rynkową a zapotrzebowaniem oraz między ceną rynkową a oferowaną na rynku ilością drukowanej prasy. W tym przypadku wykonujemy analizę bez wskazywania konkretnych wartości na obu osiach układu współrzędnych.
Etap 2. Czy omawiana zmiana wpłynęła na podaż, czy na popyt? Zmiana gustów konsumentów, czyli wybieranie cyfrowych źródeł informacji zamiast tradycyjnych (drukowanej prasy, radia i telewizji), wpłynęło na zmianę popytu na te drugie.
Etap 3. Czy wpływ na popyt był pozytywny, czy negatywny? Częstsze korzystanie z cyfrowych źródeł informacji będzie oznaczać mniejsze zapotrzebowanie na źródła tradycyjne przy każdym poziomie ceny rynkowej, powodując przesunięcie krzywej popytu na drukowaną prasę w lewo, z położenia D0 do D1.
Etap 4. Porównaj nowe cenę i ilość równowagi z pierwotnymi wielkościami. Nowa równowaga (w punkcie E1) kształtuje się przy mniejszej ilości i niższej cenie niż w pierwotnym stanie równowagi (E0).
Spadek czytelnictwa prasy drukowanej miał swój początek przed rokiem 2004. Nakład gazet w USA osiągnął swój szczyt w 1973 r. i od tego czasu spadał z powodu konkurencji ze strony wiadomości telewizyjnych i radiowych. W 1991 r. 55% Amerykanów wskazywało, że wiadomości czerpie ze źródeł drukowanych, podczas gdy w 2012 r. twierdziło tak tylko 29% ankietowanych. W ostatnich dziesięcioleciach popyt na informacje radiowe zachowywał się według tego samego schematu, a odsetek Amerykanów słuchających wiadomości przez radio spadł z 54% w roku 1991 do 33% w 2012 r. Wiadomości telewizyjne przez ostatnie 15 lat utrzymały swój udział w rynku na poziomie ponad 50%. Czy sytuacja ta może pozostać niezmieniona w długim okresie, jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, że dwie trzecie Amerykanów poniżej 30. roku życia twierdzi, że w ogóle nie ogląda programów informacyjnych w telewizji? Nawiasem mówiąc, podobne zależności, tyle że przesunięte w czasie o ok. 5–10 lat, można zaobserwować również w Polsce.

### Powiązania i szybkość dostosowań na realnych rynkach

W realnym świecie wiele czynników wpływających na popyt i podaż może się zmieniać jednocześnie. Na przykład popyt na samochody może rosnąć z powodu powiększających się dochodów i coraz większej liczby ludności, a jednocześnie zmniejszać się z uwagi na rosnące ceny benzyny (dobra komplementarnego). Podobnie podaż samochodów może rosnąć dzięki nowym, innowacyjnym technologiom, które obniżają koszty produkcji, a jednocześnie maleć w wyniku wprowadzania regulacji zmuszających producentów do kosztownych działań służących ograniczeniu emisji zanieczyszczeń.
Co więcej, rosnące dochody i liczba ludności czy zmiany cen benzyny wpłyną na wiele rynków, nie tylko ten, na którym handluje się samochodami. Jak ekonomista może uporządkować te wszystkie powiązane ze sobą zdarzenia? Odpowiedź leży w założeniu ceteris paribus. Najpierw oceń, jak każde zdarzenie z osobna wpływa na interesujące cię rynki, przyjmując klauzulę, zgodnie z którą wszystkie inne czynniki determinujące popyt i podaż pozostają na stałym poziomie. Następnie postaraj się sformułować wnioski dotyczące łącznego efektu wszystkich przeanalizowanych zmian cząstkowych.

### Przykład łączony

Poczta Polska stoi przed trudnymi wyzwaniami. Wynagrodzenia pracowników tego przedsiębiorstwa rosną ze względu na wzrost kosztów utrzymania i podnoszenie płacy minimalnej. Jednocześnie coraz więcej osób korzysta z poczty elektronicznej i innych cyfrowych sposobów komunikowania się (SMS, Facebook, Twitter itd.). Jak zmiany te wpływają na przyszłą rentowność usług oferowanych przez Pocztę Polską?  wraz z poniższymi objaśnieniami pokazuje cztery etapy analizy, która pozwoli odpowiedzieć na to pytanie.
Ponieważ wskazane wyżej zmiany oznaczają dwa różne, niezależne zakłócenia pierwotnego stanu równowagi na rynku usług pocztowych, aby ocenić, w jaki sposób punkt równowagi rynkowej przemieści się w ich konsekwencji, czteroetapową analizę trzeba przeprowadzić dwukrotnie. Najpierw należy zbadać skutki podwyższenia wynagrodzeń pracowników poczty, a później ocenić, w jaki sposób na rynek wpłynie rezygnacja wielu osób z tradycyjnych usług pocztowych i zwrot w kierunku cyfrowych form komunikacji.
 (a) pokazuje przesunięcie krzywej podaży. Przeanalizujmy tę zmianę, korzystając z czteroetapowego procesu.
Etap 1. Wykorzystaj krzywe popytu i podaży, aby pokazać, jak wyglądał rynek usług pocztowych przed wystąpieniem analizowanego zjawiska. Krzywa popytu D0 i krzywa podaży S0 ilustrują pierwotne zależności.
Etap 2. Czy opisana zmiana wpłynęła na podaż, czy na popyt? Wynagrodzenie za pracę to jedna z najważniejszych składowych kosztów produkcji. Zmiana tych kosztów spowodowała zmianę podaży usług świadczonych przez Pocztę Polską.
Etap 3. Czy wpływ na podaż był pozytywny, czy negatywny? Wyższe wynagrodzenie za pracę oznacza zmniejszenie ilości usług pocztowych oferowanych przy każdym poziomie ceny rynkowej, co powoduje przesunięcie krzywej podaży usług pocztowych w lewo, z S0 do S1.
Etap 4. Porównaj nową cenę i ilość równowagi z pierwotnymi wartościami tych parametrów. Nowa równowaga (oznaczona jako punkt E1) kształtuje się przy mniejszej ilości oferowanej na rynku i wyższej cenie niż w pierwotnym punkcie równowagi (E0).
 (b) z kolei obrazuje przesunięcie krzywej popytu. Powtórzmy analizę w czterech krokach.
Etap 1. Ponownie naszkicuj krzywe popytu i podaży, aby pokazać, jak wyglądał rynek usług pocztowych przed wystąpieniem analizowanego zjawiska. Krzywa popytu D0 i krzywa podaży S0 znajdują się w pierwotnych położeniach. Zauważ, że narysowany schemat jest niezależny od tego z panelu (a).
Etap 2. Czy opisana zmiana wpłynęła na podaż, czy na popyt? Zmiana upodobań konsumentów, czyli preferowanie przesyłania wiadomości za pośrednictwem kanałów elektronicznych, spowoduje zmianę popytu na usługi pocztowe.
Etap 3. Czy wpływ na popyt był pozytywny, czy może negatywny? Odejście od usług oferowanych przez Pocztę Polską na korzyść wiadomości cyfrowych spowoduje, że zapotrzebowanie na usługi pocztowe zmniejszy się przy każdym poziomie ceny rynkowej, tym samym przesuwając krzywą popytu w lewo, z położenia D0 do D1.
Etap 4. Porównaj nową cenę i ilość równowagi z pierwotnymi wartościami tych parametrów. Nowa równowaga (oznaczona jako punkt E2) kształtuje się przy mniejszej ilości oferowanej na rynku i niższej cenie niż w przypadku pierwotnej równowagi (E0).
Ostatnim etapem w naszej analizie jednoczesnych zmian popytu i podaży jest sformułowanie wniosków dotyczących tego, co stanie się z ceną i ilością równowagi pod wpływem obu zmian zachodzących w tym samym okresie. Wykorzystamy do tego oba omówione wcześniej diagramy, które nałożymy na siebie, tak jak widać to na .
Wnioski przedstawiają się następująco:
Wpływ na ilość: Konsekwencją wzrostu wynagrodzeń pracowników Poczty Polskiej są wyższe koszty produkcji usług pocztowych, a tym samym zmniejszenie ilości równowagi. Konsekwencją zmiany gustów konsumentów, polegającej na odejściu od tradycyjnych usług pocztowych, również jest zmniejszenie ilości równowagi. Ponieważ zarówno popyt, jak i podaż przesuwają się w lewo, wypadkową obu zmian jest spadek ilości usług pocztowych w równowadze (do poziomu Q3). Łatwo to dostrzec na wykresie, ponieważ ilość Q3 znajduje się z lewej strony ilości Q0.
Wpływ na cenę: Ocena tego, jak obie analizowane zmiany wpłynęły na cenę równowagi, jest bardziej skomplikowana. Skutkiem wzrostu wynagrodzeń są wyższe koszty produkcji i wzrost ceny równowagi. Z kolei konsekwencją zmiany gustów konsumentów i zmniejszenia zapotrzebowania na usługi Poczty Polskiej jest obniżenie ceny równowagi. Te dwa efekty działają w przeciwnych kierunkach. Jeśli nie znamy skali przesunięcia krzywych popytu i podaży w wyniku obu analizowanych zmian, trudno jest jednoznacznie stwierdzić, jaka będzie ostateczna cena, która ukształtuje się na rynku. To zresztą wcale nie jest takie niezwykłe. Gdy obie krzywe się przesuwają, zazwyczaj możemy ustalić ogólny wpływ na cenę i ilość, ale dość trudno jest określić skalę omawianych zmian. Oznacza to, że jeśli analizowane zmiany działają w przeciwnych kierunkach, udzielenie ostatecznej odpowiedzi na pytanie, czy cena równowagi lub ilość spadła, czy wzrosła, może być trudne, a nawet niemożliwe. W naszym przykładzie określiliśmy ogólny wpływ omawianych zmian na ilość równowagi, ale już nie na cenę równowagi. W innych przypadkach może być odwrotnie.
W czteroetapowej analizie wpływu zdarzeń gospodarczych na cenę i ilość równowagi przejście od pierwotnej do nowej równowagi wydaje się natychmiastowe. Jednak w praktyce ceny i ilości dość często pozostają na poziomie odległym od wyobrażonego punktu równowagi. W rzeczywistości jeśli jakieś zdarzenie wpływa na konkretny rynek, przesuwając krzywe popytu i podaży, cena i ilość zmieniają się co do zasady w kierunku nowego punktu równowagi, ale niekoniecznie osiągają ten poziom. Zwłaszcza że sytuacja na rynku zmienia się dość często i przesunięcie cen oraz ilości w kierunku jednego punktu równowagi może zostać zakłócone przez zdarzenia, które wywołają ruch w odwrotnym kierunku.

### Key Concepts and Summary

Korzystając z modelu rynku z krzywymi podaży i popytu do oceny wpływu jakiegoś zdarzenia na cenę i ilość równowagi, wykonaj cztery kroki: (1) naszkicuj wykres podaży i popytu, aby wiedzieć, jak wyglądał rynek przed analizowanym zdarzeniem; (2) zastanów się, czy wpływa ono na podaż, czy na popyt; (3) określ, czy wpływ ten jest ujemny, czy dodatni, i narysuj odpowiednią krzywą w nowym położeniu; (4) porównaj nową cenę i ilość równowagi z pierwotnymi wielkościami.

### Self-Check Questions

### Review Questions

### Critical Thinking Questions

### Problems

### References

Pew Research Center. “Pew Research: Center for the People & the Press.” http://www.people-press.org/.


# Popyt i podaż

## Cena maksymalna i cena minimalna

Wszystkie dotychczasowe rozważania w niniejszym rozdziale prowadzone były przy założeniu, że rynki funkcjonują bez interwencji państwa (czasami w kontekście takiej sytuacji używa się pojemnego, lecz nieprecyzyjnego określenia „wolne rynki”). W tym podrozdziale przyjrzymy się zarówno antycypowanym, jak i rzeczywistym konsekwencjom podejmowanych przez państwo interwencji rynkowych, których celem jest zapobieżenie „zbyt wysokiemu” lub „zbyt niskiemu” poziomowi cen dóbr i usług.
Ekonomiści uważają, że istnieje relatywnie niewielka liczba podstawowych reguł, które objaśniają sposób reakcji podmiotów gospodarczych w konkretnych sytuacjach. Omówiliśmy już dwie takie reguły, czyli prawo popytu i podaży.
Państwo może przyjmować formalne regulacje wpływające w różny sposób na rynki, ale żadne przepisy nie mogą zanegować tych ekonomicznych reguł o najbardziej podstawowym charakterze. Wręcz przeciwnie, zazwyczaj owe reguły ujawniają się w tak nieoczekiwany sposób, iż może to zniweczyć intencje państwowego regulatora. To jeden z podstawowych wniosków wypływających z niniejszego podrozdziału.
Ceny i ilości równoważące popyt i podaż na niektórych rynkach, szczególnie tych, na których handluje się produktami uważanymi za niezbędne, wzbudzają wiele kontrowersji. Czasami kontrowersje te są na tyle duże, że przekładają się na presję wywieraną przez opinię publiczną na polityków, którzy – aby utrzymać poparcie wyborców – mogą uchwalić przepisy zapobiegające „nadmiernemu” wzrostowi ceny określonego dobra lub przeciwnie, jej „zbyt gwałtownemu” spadkowi.
Model wykorzystujący popyt i podaż pomaga zrozumieć, jak ludzie i przedsiębiorstwa zareagują na bodźce, które pojawią się wraz z wprowadzeniem przepisów mających służyć kontroli cen. Zwłaszcza że niektóre z tych reakcji mogą być całkowicie sprzeczne z intencją publicznego regulatora. Co szczególnie istotne, inne niż bezpośrednia kontrola cen narzędzia wpływające na równowagę rynkową mogą przynieść osiągnięcie pożądanych przez państwo celów bez negatywnych konsekwencji w postaci niechcianych kosztów i wyborów typu „coś za coś” (ang. ).

### Cena maksymalna

Prawa uchwalane przez państwo w celu ograniczenia swobody kształtowania cen rynkowych przez mechanizmy popytu i podaży nazywane są kontrolą cen (ang. ). Kontrola te może przyjąć postać ceny maksymalnej (ang. ) lub ceny minimalnej (ang. ). Cena maksymalna uniemożliwia wzrost cen rynkowych powyżej określonego poziomu („pułapu”), podczas gdy cena minimalna uniemożliwia spadek cen poniżej wyznaczonego poziomu („limitu”). Teraz, wykorzystując model rynku z popytem i podażą, omówimy, jaki wpływ na rynek ma ustanowienie cen maksymalnych. Następnie przejdziemy do analizy konsekwencji wprowadzenia cen minimalnych.
Cena maksymalna wyznacza najwyższy poziom cen, który zgodnie ze stosownymi regulacjami państwowymi może być wykorzystany w legalnych transakcjach rynkowych. Państwo narzuca ceny maksymalne, aby koszt zakupu niektórych niezbędnych towarów lub usług był przystępny dla przeciętnego konsumenta. Na przykład w 2005 r. podczas huraganu Katrina cena wody butelkowanej, a więc artykułu absolutnie niezbędnego do przeżycia na terenach, które dotknęła ta klęska żywiołowa, wzrosła w Luizjanie powyżej 5 dol. za galon (ok. 3,8 l). W rezultacie wiele osób wzywało do kontroli cen tego artykułu, gdyż uznało, że są zbyt wysokie, wziąwszy pod uwagę siłę nabywczą mieszkańców Luizjany i to, jak potrzebny był to produkt. W tym konkretnym przypadku nie doszło do narzucenia ceny maksymalnej, ale istnieją inne przykłady, w których takie rozwiązanie zostało wprowadzone.
Na wielu rynkach dóbr i usług liczba potencjalnych nabywców znacznie przewyższa liczbę potencjalnych dostawców. Konsumenci, którzy są również wyborcami, potrafią niekiedy na tyle skutecznie się zjednoczyć, że wywierają presję na polityków i wymuszają ograniczenie tempa wzrostu cen. W niektórych niemieckich miastach, takich jak Berlin, najemcy naciskali (skutecznie!) na rządzących, aby ci uchwalili przepisy dotyczące kontroli czynszów. Taki mechanizm zazwyczaj działa w ten sposób, że właściciele każdego roku mogą podnieść czynsze tylko o pewien maksymalny współczynnik. Podobne rozwiązania funkcjonują również w USA, m.in. w Nowym Jorku, Waszyngtonie czy San Francisco.
Kontrola czynszów za pomocą mechanizmu ceny maksymalnej pojawia się w centrum debaty publicznej zawsze wtedy, gdy opłaty za wynajęcie lokum zaczynają gwałtownie rosnąć. Każdy człowiek potrzebuje miejsca do życia, na które będzie mógł sobie pozwolić. Może się to stać niemożliwe, gdy np. zmiana gustów sprawi, że jakaś dzielnica lub całe miasto stanie się bardziej popularnym miejscem do zamieszkania. Również wtedy, gdy przedsiębiorstwa funkcjonujące w określonej lokalizacji zwiększą skalę swojej działalności, przyciągając nowych pracowników. Przywołane zdarzenia powodują zazwyczaj wzrost popytu na mieszkania czynszowe, tak jak to widać na . Początkowy stan równowagi (E0) leży na przecięciu krzywej podaży S0 i krzywej popytu D0, co odpowiada cenie równowagi 500 dol. i liczbie 15 tys. mieszkań na wynajem (dla uproszczenia sytuacji przyjmijmy, że wszystkie mieszkania są takie same i wynajmujący żądają za nie tej samej kwoty czynszu). Konsekwencją wzrostu dochodów lub zmiany gustów jest przesunięcie na wykresie krzywej popytu na mieszkania czynszowe w prawo, zgodnie z danymi zawartymi w , z położenia D0 do D1. Na tym rynku, przy nowej równowadze w punkcie E1, cena wynajmowanego mieszkania wzrosłaby do 600 dol., a liczba wynajętych mieszkań powiększyłaby się do 17 tys.
Załóżmy, że władze miejskie uchwalają prawo, na mocy którego czynsz za typowe mieszkanie nie może przekroczyć kwoty 500 dol., czyli nie może być wyższy niż pierwotna cena równowagi na tym rynku. Na  pozioma linia przebiegająca przez wartość 500 dol. pokazuje tę mającą umocowanie prawne cenę maksymalną. Jednak wprowadzenie ceny maksymalnej nie unieważnia istnienia czynników, które spowodowały przesunięcie krzywej popytu w prawo. Przy administracyjnie ustalonym poziomie ceny, liczba mieszkań zaoferowanych na rynku pozostaje bez zmian i dalej wynosi 15 tys., ale zapotrzebowanie wzrosło i teraz kształtuje się na poziomie 19 tys. mieszkań. Innymi słowy, przy tej cenie zapotrzebowanie przewyższa ilość oferowaną, więc brakuje mieszkań na wynajem. Jak na ironię, ceny maksymalne miały pomóc najemcom, tymczasem po ich wprowadzeniu liczba wynajmowanych mieszkań obniża się w stosunku do hipotetycznej sytuacji, w której na rynku nie byłoby żadnego mechanizmu kontroli cen (gdyby czynsz kształtował się wyłącznie pod wpływem czynników wynikających z prawa popytu i podaży, to jego wysokość wzrosłaby do 600 dol. za mieszkanie, ale najemcy mieliby do dyspozycji aż 17 tys. lokali).
Powyższa analiza wskazuje, że wprowadzenie cen maksymalnych nie musi oznaczać poprawy sytuacji dla wszystkich najemców i ogranicza dochody właścicieli. Może się przecież zdarzyć i tak, że niektórzy najemcy (lub potencjalni najemcy) stracą mieszkania, ponieważ właściciele zamiast zaoferować je indywidualnym klientom, przekształcą je w biura lub zaoferują podmiotom instytucjonalnym. Istnieje również możliwość, że nawet jeśli mieszkanie pozostanie na rynku wynajmu, właściciele wydadzą mniej na jego utrzymanie, w tym ogrzewanie, chłodzenie, ciepłą wodę i oświetlenie. Pierwsza zasada ekonomii mówi, że nie dostajesz niczego za darmo – wszystko ma koszt alternatywny. Tak więc jeśli najemcy uzyskują dostęp do „tańszych” – niż wynikałoby to z sytuacji zdeterminowanej czynnikami rynkowymi – mieszkań, zazwyczaj otrzymają również towar o niższej jakości. Z drugiej strony jednak wprowadzenie ceny maksymalnej pozwoli wynająć aż 15 tys. mieszkań po cenie 500 dol., co oznacza, że właśnie tyle gospodarstw domowych uzyska dach nad głową, ponosząc koszty niższe niż w sytuacji, w której ten mechanizm nie byłby wprowadzony. Czy zatem zawsze należy go stosować? Oczywiście, że nie. Ceny maksymalne zazwyczaj są korzystne dla pewnej grupy klientów (tych, którzy jednak wynajmą mieszkanie i zapłacą czynsz równy 500 dol.) i niekorzystne dla innej grupy (to ci, którzy byliby gotowi zapłacić czynsz równy 600 dol. i legalnie wynająć mieszkanie, ale nie mogą tego uczynić). Polityka państwa niezwykle rzadko prowadzi jednak do sytuacji, w której na konkretnych rozwiązaniach korzystają wszyscy. Zazwyczaj są zarówno ich beneficjenci, jak i ci, którzy ponoszą koszty. W żadnym przypadku nie oznacza to jednak, że instrumentów, które wiążą się z kosztami dla określonej grupy społecznej (takich jak cena maksymalna!) nigdy nie należy wprowadzać.
Ceny maksymalne ustanawiane są w celu utrzymania niskich cen rynkowych, dzięki czemu wszyscy zainteresowani danym produktem mogą go kupić taniej w porównaniu z sytuacją, w której takich ograniczeń by nie było. Jednak gdy cena rynkowa nie może wzrosnąć do poziomu równowagi, zapotrzebowanie przewyższa ilość oferowaną, a zatem pojawia się nadwyżka popytu. Korzystają na tym ci, którym uda się kupić produkt po cenie określonej przez maksymalny pułap, ale ucierpią sprzedawcy produktu oraz ci, którzy nie są w stanie w ogóle go nabyć. Również jakość produktu, na który nałożona jest cena maksymalna, może ulec pogorszeniu.

### Cena minimalna

Cena minimalna to najniższa cena, za jaką można legalnie nabyć jakieś dobro lub usługę. Być może najbardziej znanym przykładem ceny minimalnej jest płaca minimalna, której wysokość ma odzwierciedlać przekonanie, zgodnie z którym osoba pracująca w pełnym wymiarze godzin (w Polsce jest to 40 godzin tygodniowo) powinna dzięki swoim zarobkom utrzymać pewien minimalny standard życia. W 2021 r. minimalne wynagrodzenie w Polsce wynosiło 2800 zł brutto, a najniższa stawka godzinowa przyjmowała wartość 18,3 zł brutto. Jak łatwo zauważyć, płaca minimalna w Polsce znacznie przekracza wysokość dochodu, który wyznacza tzw. ubóstwo skrajne, wyliczane w oparciu o minimum egzystencji. Minimum egzystencji z kolei oznacza bardzo niski poziom zaspokojenia potrzeb. Konsumpcja poniżej tego poziomu utrudnia przeżycie i stanowi zagrożenie dla psychofizycznego rozwoju człowieka. Za minimum egzystencji uznawany był w 2020 r. dochód na poziomie 640 zł na osobę samotną i 1727 zł na rodzinę czteroosobową (dwoje rodziców z dwojgiem dzieci do lat 14). Wysokość płacy minimalnej jest sukcesywnie podnoszona w ostatnich latach, a jej wysokość w 2022 r. w Polsce wzrosła o ponad 200 zł, do poziomu 3010 zł brutto (minimalna stawka za godzinę pracy wyniosła 19,7 zł).
Ceny minimalne są czasami nazywane „wsparciem cenowym”, ponieważ stanowią zabezpieczenie przed „nadmiernym” (przynajmniej zdaniem publicznego regulatora) spadkiem cen rynkowych. W wielu krajach funkcjonują regulacje mające na celu utrzymanie cen produktów rolnych powyżej pewnego minimalnego poziomu. Ceny produktów rolnych, a co za tym idzie również dochody gospodarstw domowych zajmujących się produkcją żywności, ulegają niekiedy znacznym wahaniom. Nawet jeśli przeciętnie dochody tych gospodarstw są na poziomie umożliwiającym pewien satysfakcjonujący poziom egzystencji, to w niektórych latach mogą być dość niskie. Celem, który przyświeca wprowadzeniu cen minimalnych, jest zapobieganie tym krótkookresowym wahaniom i stabilizowanie dochodów rolników.
Najczęstszym sposobem wspierania cen są zakupy dokonywane przez rząd na rynku określonego produktu (zakupy interwencyjne). Rząd dokonując takich zakupów, zwiększa popyt, co pozwala utrzymać ceny wyższe niż w sytuacji, w której o ich poziomie decydują wyłącznie czynniki rynkowe. Zgodnie z uchwaloną w 2013 r. reformą wspólnej polityki rolnej Unia Europejska (UE) wydawała ok. 60 mld euro rocznie, czyli ok. 38% swojego budżetu, na wsparcie cenowe dla rolników europejskich w latach 2014–2020.
 pokazuje efekty działania programu finansowanego ze środków publicznych, który zapewnia utrzymanie cen powyżej poziomu równowagi na rynku pszenicy w Europie. Przy braku interwencji państwa cena ukształtowałaby się na poziomie zapewniającym równowagę popytu i podaży, tj. P0, co równocześnie zdeterminowałoby ilość równowagi na poziomie Q0. Punkt równowagi rynkowej oznaczony jest jako E0. Jednak polityka ukierunkowana na utrzymywanie wysokich cen na produkty rolne sprawia, że wprowadzona zostaje cena minimalna wyższa od ceny równowagi, tj. cena Pf, której poziom wyznacza linia na wykresie. W rezultacie ilość oferowana (Qs) jest większa od zapotrzebowania (Qd). Gdy ilość oferowana przekracza zapotrzebowanie, pojawia się nadwyżka podaży (ang. ).
Ekonomiści szacują, że w krajach o najwyższych dochodach na świecie, w tym w Stanach Zjednoczonych, UE i Japonii, wydaje się ok. 1 mld dol. dziennie na wspieranie rodzimych rolników. Jeśli rząd wprowadza cenę minimalną, musi wykupić nadwyżkę podaży (lub zapłacić prywatnym podmiotom za jej wykupienie). Skorzystają na tym rolnicy, których dochody wzrosną, ale zapłacą za to podatnicy, którzy poniosą koszty tej polityki, oraz konsumenci żywności (bo ceny artykułów rolnych będą wyższe). Ekonomiści zajmujący się tym sektorem przedstawili liczne propozycje zmniejszenia subsydiów na rynkach żywności, jednak w wielu krajach poparcie polityczne dla dopłat dla rolników pozostaje wciąż silne. Wynika to zapewne z faktu, że większość opinii publicznej postrzega ceny minimalne i inne subsydia jako wspieranie tradycyjnego wiejskiego stylu życia, lub też z działań silnego lobby rolników i przedsiębiorców związanych z przemysłem rolnym.

### Key Concepts and Summary

Cena maksymalna zapobiega wzrostowi ceny powyżej pewnego poziomu określonego przez regulatora. Gdy cena maksymalna zostanie ustalona poniżej ceny równowagi, zapotrzebowanie przekroczy ilość oferowaną, co spowoduje powstanie nadwyżki popytu. Ceny minimalne z kolei zapobiegają spadkowi ceny poniżej określonego przez regulatora poziomu. Gdy cena minimalna zostanie ustalona powyżej ceny równowagi, ilość oferowana przekroczy zapotrzebowanie i powstanie nadwyżka podaży. Ceny minimalne i maksymalne często prowadzą do niezamierzonych przez wprowadzający je podmiot konsekwencji.

### Self-Check Questions

### Review Questions

### Critical Thinking Questions

### Problems


# Popyt i podaż

## Popyt, podaż i efektywność

Model popytu i podaży (ang. ), który został przedstawiony w tym rozdziale, może zostać wykorzystany do objaśnienia pojęcia efektywności ekonomicznej. Jednym ze sposobów, w jaki ekonomiści definiują efektywność (ang. ), jest wskazanie, że efektywną jest sytuacja, w której nie można poprawić położenia ani jednego podmiotu bez pogorszenia sytuacji innego. I odwrotnie, sytuacja jest nieefektywna, jeśli możliwe jest poprawienie sytuacji choćby jednej osoby bez obciążania kosztami kogokolwiek innego.
Jeśli popyt i podaż znajdują się w równowadze, sytuacja również jest efektywna: gospodarka (społeczeństwo) wykorzystuje w maksymalnym stopniu swoje ograniczone zasoby, a wszystkie możliwe korzyści z handlu zostają osiągnięte. Innymi słowy, przedmiotem transakcji jest optymalna ilość każdego dobra i usługi, którymi handluje się na rynku.

### Nadwyżka konsumenta, nadwyżka producenta, nadwyżka społeczna

Pomyśl o rynku tabletów w pewnym mieście wojewódzkim, który został zilustrowany na . Cena równowagi to 800 zł, a ilość równowagi to 28 tys. Aby zorientować się, jakie są korzyści dla konsumentów, spójrz na fragment krzywej popytu, z lewej strony powyżej punktu równowagi. Ta część krzywej popytu wskazuje, że przynajmniej część nabywców byłaby skłonna zapłacić więcej niż 800 zł za tablet.
Na przykład punkt J wskazuje, że gdyby cena wynosiła 900 zł, przedsiębiorstwa sprzedałyby 20 tys. tabletów. Konsumenci, którzy byliby gotowi zapłacić 900 zł za tablet, bo na taką właśnie kwotę oceniają użyteczność tego sprzętu, płacą cenę równowagi wynoszącą 800 zł. Skorzystali, bo zapłacili mniej, niż skłonni byliby uiścić. Pamiętaj, krzywa popytu pokazuje gotowość konsumentów do płacenia za różne ilości dobra. Kwota, którą ludzie byliby skłonni zapłacić, pomniejszona o kwotę, którą faktycznie zapłacili, nazywana jest nadwyżką konsumenta (ang. ). Nadwyżka konsumenta to obszar oznaczony na wykresie jako F, to znaczy obszar powyżej ceny rynkowej i poniżej krzywej popytu.
Krzywa podaży pokazuje liczbę tabletów, jaką przedsiębiorstwa są skłonne zaoferować na rynku przy każdym poziomie ceny. Na przykład punkt K na  reprezentuje 14 tys. tabletów, które przedsiębiorstwa byłyby w stanie dostarczyć na rynek po cenie 450 zł. Ci producenci, którzy byliby gotowi sprzedać tablety po 450 zł, ale otrzymują za nie cenę równowagi równą 800 zł, uzyskują dodatkowe korzyści mocno przewyższające to, co spodziewali się otrzymać, dostarczając dobro na rynek. Dodatkowa korzyść, jaką producenci uzyskują w związku ze sprzedażą dobra lub usługi, mierzona nadwyżką ceny, którą producent faktycznie otrzymał nad tą, którą byłby w stanie zaakceptować, nazywana jest nadwyżką producenta (ang. ). Na  nadwyżka producenta to obszar oznaczony jako G – czyli obszar między poziomem ceny rynkowej a odcinkiem krzywej podaży poniżej punktu równowagi rynkowej (E).
Suma nadwyżki konsumenta i nadwyżki producenta to nadwyżka społeczna (ang. ), zwana także nadwyżką ekonomiczną (ang. ) lub nadwyżką całkowitą (ang. ). Na  nadwyżka społeczna to obszar będący sumą obszarów oznaczonych jako F i G. Nadwyżka społeczna dla ceny i ilości równoważących rynek jest większa, niż byłaby przy jakimkolwiek innym poziomie tych dwóch parametrów. Oznacza to, że równowaga rynkowa może być określona jako sytuacja efektywna ekonomicznie. Ponadto przy efektywnym poziomie produkcji (równoważącym na rynku popyt i podaż) niemożliwe jest uzyskanie większej nadwyżki konsumenta bez zmniejszenia nadwyżki producenta, a także niemożliwe jest osiągnięcie większej nadwyżki producenta bez zmniejszenia nadwyżki konsumenta.

### Ceny minimalne i maksymalne jako rozwiązania nieefektywne ekonomicznie

Narzucenie ceny minimalnej lub maksymalnej uniemożliwi ustalenie na rynku ceny rynkowej i ilości, które zrównoważą popyt i podaż. Automatycznie oznaczać to będzie ukształtowanie się sytuacji nieefektywnej ekonomicznie. Co więcej, poza tym, że ceny minimalne i maksymalne oznaczają pojawienie się nieefektywnego rozwiązania (bo nadwyżka społeczna jest mniejsza, niż mogłaby być), to dodatkowo instrumenty te przenoszą część nadwyżki konsumenta na producentów lub część nadwyżki producenta na konsumentów.
Wyobraź sobie, że kilka amerykańskich przedsiębiorstw pracuje nad nowym, skutecznym lekarstwem na ból pleców. Niestety, jak to bywa z nowymi medykamentami, zazwyczaj są one dość drogie. Jeśli rynek, na którym nowy środek będzie sprzedawany i kupowany, zostanie wyłączony spod ingerencji państwa, to cena równowagi wyniesie 600 dol. za miesięczną kurację, a leku będzie używać 20 tys. osób, tak jak zilustrowano to na panelu (a) . Pierwotny poziom nadwyżki konsumenta to obszar T + U, a nadwyżka producenta to obszar V + W + X. Jednak, biorąc pod uwagę naciski lobby pacjentów zainteresowanych nowym, obiecującym specyfikiem, rząd decyduje się na narzucenie ceny maksymalnej w wysokości 400 dol. za miesięczną kurację, aby uczynić lek bardziej przystępnym cenowo. Przy takiej cenie maksymalnej przedsiębiorstwa zaoferują na rynku ilość, która wystarcza tylko dla 15 tys. pacjentów.
W rezultacie zachodzą dwie zmiany. Po pierwsze, pojawia się nieefektywność i zmniejsza się nadwyżka społeczna. Utrata nadwyżki społecznej, która następuje, gdy gospodarka produkuje nieefektywną ekonomicznie ilość dobra lub usługi, nazywana jest zbędną stratą społeczną (ang. ). Używając obrazowej analogii, to trochę tak, jak wyrzucanie przez okno pieniędzy, których nikt nie zdoła złapać i wykorzystać. Na  (a) strata społeczna to obszar U + W. Oznacza to, że po wprowadzeniu ceny maksymalnej obszar reprezentujący nadwyżkę całkowitą zmniejszył się z poziomu T + U + V + W + X do poziomu T + V + X. W przypadku straty społecznej może się zdarzyć, że choć nadwyżka społeczna będzie mniejsza, to rozpatrywane oddzielnie nadwyżka konsumenta lub producenta będą wyższe. W tym przypadku jest to skutkiem wprowadzenia mechanizmu kontroli cen (ang. ), który powoduje zablokowanie możliwości zawarcia legalnej transakcji producentom i konsumentom.
Drugą zmianą zachodzącą w efekcie wprowadzenia ceny maksymalnej (ang. ) jest właśnie transfer części nadwyżki producenta na korzyść konsumentów. Po nałożeniu ceny maksymalnej nowa nadwyżka konsumenta wynosi T + V, natomiast nowa nadwyżka producenta to jedynie obszar X. Innymi słowy, cena maksymalna przenosi obszar nadwyżki (V) z producentów na konsumentów. Zauważ, że korzyść konsumentów jest mniejsza niż strata producentów, co jest tylko kolejnym sposobem zaprezentowania straty społecznej wynikającej ze zmniejszenia efektywności.
 (b) pokazuje działanie ceny minimalnej na przykładzie kin w pewnym mieście. Pierwotna cena równowagi wynosi 8 dol. za bilet, a zapotrzebowanie kształtuje się na poziomie 1800 biletów. Pierwotna nadwyżka konsumenta to G + H + J, a nadwyżka producenta I + K. Władze miasta obawiają się, że kina zbankrutują, co ograniczy ofertę rozrywki dostępnej dla obywateli i w dłuższym horyzoncie czasowym wywoła ich niezadowolenie, które zwróci się przeciw włodarzom. Postanawiają więc narzucić cenę minimalną na poziomie 12 dol. za bilet. W efekcie zapotrzebowanie na bilety do kin spada do poziomu 1400 biletów. Nowa nadwyżka konsumenta to G, a nowa nadwyżka producenta H + I. W efekcie cena minimalna powoduje przeniesienie obszaru H z nadwyżki konsumenta do nadwyżki producenta, ale jednocześnie prowadzi do zmniejszenia nadwyżki całkowitej o obszar J + K.
Ta analiza pokazuje, że cena maksymalna, podobnie jak ustawa ustanawiająca kontrolę czynszów, przeniesie część nadwyżki producenta na konsumentów – co pomaga wyjaśnić, dlaczego konsumenci chętnie popierają takie regulacje. I odwrotnie, cena minimalna, taka jak gwarancja, że rolnicy otrzymają określoną cenę za swoje uprawy, przeniesie część nadwyżki konsumenta na producentów, co wyjaśnia, dlaczego sprzedawcy na tym rynku tak gwałtownie się jej domagają. Jednak zarówno ceny minimalne, jak i maksymalne blokują legalną możliwość zawarcia transakcji, które inaczej doszłyby do skutku, i powodują tym samym powstanie zbędnej straty społecznej. Usunięcie tych barier i przywrócenie swobody kształtowania się cen rynkowych wyznaczających ilość równowagi zwiększy nadwyżkę społeczną wypracowywaną przez gospodarkę.

### Popyt i podaż jako mechanizm regulacji społecznych

Model popytu i podaży pozwala nam lepiej zrozumieć, że cena rynkowa nie jest zdeterminowana wyłącznie przez popyt albo tylko przez podaż, ale zostaje ukształtowana przez interakcję, w jaką wchodzą te dwa parametry. W 1890 r. słynny ekonomista Alfred Marshall napisał, że pytanie o to, czy cenę determinuje wyłącznie podaż, czy wyłącznie popyt, nie ma sensu. Byłoby bowiem równie sensowne, jak zastanawianie się: „czy to górne, czy dolne ostrze nożyczek przecina kawałek papieru”. Odpowiedź jest taka, że w proces cięcia (kształtowania cen) zawsze zaangażowane są oba „ostrza” – popytu i podaży.
Dostosowania ceny i ilości równowagi na konkretnych rynkach w gospodarce rynkowej (kapitalistycznej) najczęściej rozgrywają się bez nacisków lub nadzoru ze strony państwa. Jeśli zbiory kawy w Brazylii są zmniejszone z powodu niespodziewanej w tym kraju fali mrozów, to krzywa podaży kawy przesuwa się w lewo i cena kawy rośnie. Niektórzy ludzie – nazwijmy ich „kawoszami” – nadal piją kawę i płacą wyższą cenę za każdą filiżankę. Inni zmieniają przyzwyczajenia i zaczynają pić więcej herbaty lub innych napojów bezalkoholowych. Żaden publiczny organ nie jest zaangażowany w ustalenie „optymalnej” ceny kawy ani podejmowanie decyzji, które przedsiębiorstwa będą mogły nabyć kawę od plantatorów, które supermarkety i w których miastach dostaną konkretne ilości kawy do sprzedania lub którym konsumentom ostatecznie wolno będzie pić ten napar. Takie dostosowania w odpowiedzi na zmiany cen zachodzą w gospodarce rynkowej cały czas, zwykle tak płynnie i szybko, że ledwo je zauważamy.
Pomyśl o wszystkich sezonowych produktach spożywczych, które są szeroko dostępne i niedrogie w określonych porach roku (np. świeże truskawki na przełomie czerwca i lipca), ale droższe w pozostałych. Ludzie zmieniają swoją dietę, a restauracje menu w odpowiedzi na te wahania cen, bez zamieszania i fanfar. Zarówno dla gospodarki amerykańskiej, jak i dla polskiej, ale też dla gospodarki światowej jako całości rynki – to znaczy popyt i podaż – są fundamentalnym mechanizmem społecznym, który odpowiada na podstawowe pytania o to, co jest produkowane, jak jest produkowane i dla kogo jest produkowane.

### Key Concepts and Summary

Nadwyżka konsumenta to różnica między ceną, którą konsumenci są gotowi zapłacić w oparciu o swoje preferencje, a ceną równoważącą rynek. Nadwyżka producenta z kolei to różnica między ceną, przy której producenci są skłonni zaoferować swój produkt na rynku, biorąc pod uwagę koszty produkcji, a ceną równowagi rynkowej. Nadwyżka społeczna (całkowita, ekonomiczna) to suma nadwyżek konsumenta i producenta. Wartość całkowitej nadwyżki jest maksymalna, jeśli na rynku panuje równowaga. Przy każdym innym poziomie ceny i ilości nadwyżka ekonomiczna będzie mniejsza. Strata społeczna to zmniejszenie całkowitej nadwyżki, które jest konsekwencją zmniejszenia lub zwiększenia ilości będącej przedmiotem transakcji rynkowych w stosunku do poziomu równoważącego rynek.

### Self-Check Question

### Review Questions

### Critical Thinking Questions


# Elastyczność

## Wprowadzenie do rozdziału

Każdy, kto zajmuje się ekonomią, zna prawo popytu: wyższa cena prowadzi do mniejszego zapotrzebowania, ceteris paribus. Jednak odpowiedź na pytanie o to, o ile niższa będzie wielkość zapotrzebowania w reakcji na wzrost ceny, nie jest już taka prosta. Podobnie prawo podaży mówi, że wyższa cena przynosi większą ilość oferowaną na rynku przez sprzedawców, ceteris paribus. Pytanie brzmi: o ile większą? W tym rozdziale wyjaśnimy, jak znaleźć odpowiedzi na te pytania i dlaczego są one niezwykle ważne w świecie realnych problemów ekonomicznych.
Analizowanie tych zagadnień wymaga zrozumienia pojęcia elastyczności. Elastyczność (ang. ) to koncepcja ekonomiczna, która mierzy wrażliwość jednej zmiennej na zmiany innej zmiennej. Załóżmy, że zrzucasz dwa przedmioty z balkonu na drugim piętrze. Pierwszym jest piłka tenisowa, drugim – cegła. Który przedmiot odbije się wyżej? Oczywiście piłka tenisowa. Powiedzielibyśmy, że piłka tenisowa ma większą elastyczność.
Rozważmy teraz przykład ekonomiczny. Podatek akcyzowy nałożony na papierosy jest przykładem instrumentu finansowego mającego zmniejszyć negatywne konsekwencje konsumpcji tego specyficznego dobra, które co prawda sprawia subiektywną przyjemność osobie uzależnionej od nikotyny, ale obiektywnie szkodzi zarówno samemu palaczowi, jak i całemu społeczeństwu. W 2021 r. w Polsce stawka podatku akcyzowego nałożonego przez ministra finansów na papierosy wyniosła 747,67 zł za 1 tys. sztuk. Zgodnie z planami rządu podatek akcyzowy miałby w 2022 r. wzrosnąć o 5%, co przełożyłoby się na średni wzrost ceny paczki papierosów o 30 gr. Kluczowe pytanie brzmi: jeśli taka propozycja zostanie ostatecznie wprowadzona w życie, o ile spadną zakupy papierosów?
Podatki nakładane na wyroby tytoniowe służą dwóm celom: zwiększaniu dochodów podatkowych państwa i zniechęcaniu do konsumpcji papierosów. Jeżeli wyższy podatek skutecznie zmniejsza konsumpcję i powoduje duży spadek wielkości sprzedaży papierosów, wówczas wzrost podatku nie przyniesie państwu wyraźnie wyższych dochodów. Natomiast w sytuacji, w której wyższy podatek od papierosów nie doprowadzi do znacznego spadku popytu, państwo uzyska większe dochody. Tak więc gdy rząd próbuje określić skutki zmiany stawki podatku od papierosów, musi przeanalizować, w jakim stopniu podatek wpływa na liczbę kupowanych papierosów. To zagadnienie jest znacznie szersze i nie dotyczy jedynie państwa i zbieranych przez nie podatków. Każde przedsiębiorstwo boryka się bowiem z podobnymi problemami. Kiedy rozważa podniesienie ceny, musi określić, jak bardzo jej wzrost zmniejszy wielkość zapotrzebowania na to, co sprzedaje. I odwrotnie, gdy przedsiębiorstwo wystawia swoje produkty na sprzedaż, musi oczekiwać (lub mieć nadzieję), że niższa cena doprowadzi do znacznego wzrostu zapotrzebowania.


# Elastyczność

## Elastyczność cenowa popytu i podaży

Zarówno krzywa popytu, jak i krzywa podaży pokazują zależność pomiędzy ceną rynkową a liczbą jednostek, na którą jest zapotrzebowanie lub która jest oferowana przez sprzedawców, ceteris paribus.. Elastyczność cenowa (ang. ) to stosunek procentowej zmiany wielkości popytu (Qd) lub podaży (Qs) do wywołującej je procentowej zmiany ceny. Elastyczność cenowa popytu (ang. ) to procentowa zmiana wielkości zapotrzebowania na dane dobro lub usługę podzielona przez procentową zmianę ceny. Elastyczność cenowa podaży (ang. ) to procentowa zmiana ilości oferowanej podzielona przez procentową zmianę ceny.
Aby w łatwy sposób wykorzystać kategorie elastyczności, możemy podzielić wartości, jakie przyjmuje ta zmienna, na trzy przedziały, klasyfikujące popyt lub podaż, dla których jest ona liczona, na elastyczne, nieelastyczne lub o elastyczności jednostkowej. Ponieważ w odniesieniu do większości dóbr i usług działa prawo popytu, tzn. że cena i wielkość zapotrzebowania zmieniają się w przeciwnych kierunkach, współczynnik elastyczności cenowej popytu jest zazwyczaj liczbą ujemną.
Dlatego wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu podaje się zwykle jako wartość bezwzględną, bez znaku ujemnego. W zestawieniu zawartym w  znajdują się wartości bezwzględne współczynnika elastyczności cenowej popytu. Elastyczny popyt (ang. ) lub elastyczna podaż (ang. ) występują, gdy wartość współczynnika elastyczności cenowej popytu lub podaży jest większa niż 1, co oznacza, że reakcja zapotrzebowania lub ilości oferowanej na zmianę ceny jest silniejsza niż sama zmiana ceny. Elastyczności mniejsze niż 1 wskazują, że procentowa zmiana zapotrzebowania lub ilości oferowanej jest mniejsza niż wywołująca je zmiana ceny, co oznacza nieelastyczny popyt (ang. ) lub nieelastyczną podaż (ang. ). Elastyczności jednostkowe (ang. ) wskazują na proporcjonalną (taką samą) zmianę zapotrzebowania lub ilości oferowanej w stosunku do wywołującej je zmiany ceny. Powyższe stwierdzenia podsumowuje .
Aby obliczyć elastyczność wzdłuż krzywej popytu lub podaży, ekonomiści używają średniej procentowej zmiany zarówno ilości, jak i ceny. Nazywa się to elastycznością łukową i jest reprezentowane następującymi równaniami:
Zaletą metody łukowej pomiaru elastyczności (ang. ) jest to, że uzyskuje się taką samą wartość elastyczności między dwoma punktami, niezależnie od tego, czy cena wzrasta, czy spada. Dzieje się tak, ponieważ do wzoru wchodzi w obu przypadkach ta sama podstawa (średnia ilość i średnia cena). Oczywiście, niekiedy liczy się również elastyczność punktową, wówczas zmiana wielkości zapotrzebowania (ilości oferowanej) jest odniesiona do wartości początkowej, a nie średniej z wartości początkowej i końcowej, tak jak w przypadku elastyczności łukowej.

### Obliczanie elastyczności cenowej popytu

Obliczmy elastyczność cenową popytu między punktami A i B oraz między punktami G i H jak na .
Najpierw stosujemy wzór do obliczenia elastyczności, gdy cena spada z 70 jednostek pieniężnych w punkcie B do 60 w punkcie A:
A zatem wartość bezwzględna elastyczności popytu między tymi dwoma punktami wynosi 0,45. Jest to wartość mniejsza od jedności, co oznacza, że popyt w tym przedziale jest nieelastyczny. Przypomnijmy, że elastyczność cenowa popytu jest zazwyczaj ujemna, ponieważ cena i wielkość zapotrzebowania z reguły zmieniają się w przeciwnych kierunkach (na krzywej popytu). Niemniej, zgodnie z konwencją przyjętą w tym podręczniku, będziemy traktować elastyczność jako wartość dodatnią. Z matematycznego punktu widzenia będziemy wykorzystywać wartość bezwzględną obliczonego wyniku. Od tej chwili ignorujemy ten szczegół, pamiętając o interpretowaniu elastyczności w kategoriach liczb dodatnich.
Oznacza to, że wzdłuż krzywej popytu między punktem B i A zmiana ceny o 1% wywołuje zmianę zapotrzebowania o 0,45% (czyli o mniej niż 1%). Jednoprocentowa zmiana ceny wywołuje procentowo mniejszą zmianę zapotrzebowania. Na przykład wzrost ceny o 10% spowoduje spadek wielkości zapotrzebowania jedynie o 4,5%. Obniżenie ceny o 10% spowoduje wzrost wielkości zapotrzebowania jedynie o 4,5%. Poniższa  przeprowadzi cię krok po kroku przez proces obliczania elastyczności cenowej popytu.

### Obliczanie elastyczności cenowej podaży

Załóżmy, że typowe mieszkanie jest wynajmowane za 2600 zł miesięcznie i po tej cenie właściciele wynajmują 10 tys. lokali, jak pokazano na . Kiedy cena wzrasta do 2800 zł miesięcznie, właściciele oferują na rynku 13 tys. lokali. O ile procent wzrasta liczba mieszkań oferowana na rynku? Jaka jest wrażliwość podaży na zmianę ceny?

Wykorzystując wzór na metodę łukową pomiaru elastyczności (ang. ), mamy:
Podobnie jak elastyczność popytu, elastyczność podaży nie jest mierzona w żadnych jednostkach. Elastyczność to stosunek jednej zmiany procentowej do innej zmiany procentowej - nic więcej - i odczytujemy ją jako wartość bezwzględną. W tym przypadku wzrost ceny o 1% powoduje wzrost ilości oferowanej o 3,5%. Wartość współczynnika elastyczności cenowej podaży większa niż 1 oznacza, że procentowa zmiana ilości oferowanej jest większa niż procentowa zmiana ceny. Jeśli zaczynasz się zastanawiać, czy te obliczenia uwzględniają nachylenie krzywej, przeczytaj poniższą .

### Kluczowe pojęcia i podsumowanie

Elastyczność cenowa mierzy reakcję zapotrzebowania lub ilości danego dobra oferowanej na rynku na zmianę jego ceny. Obliczamy ją jako względną (procentową) zmianę zapotrzebowania (lub ilości oferowanej na rynku) podzieloną przez względną (procentową) zmianę ceny. Popyt lub podaż mogą być elastyczne (bardzo wrażliwe), o elastyczności jednostkowej lub nieelastyczne (mało wrażliwe). Elastyczny popyt lub podaż wskazują, że zapotrzebowanie lub ilość oferowana reagują na zmiany cen w sposób bardziej niż proporcjonalny. Nieelastyczne popyt lub podaży to takie, w wypadku których dana względna zmiana ceny powoduje mniejszą co do skali względną zmianę wielkości zapotrzebowania i ilości oferowanej. Elastyczność jednostkowa oznacza, że dana procentowa zmiana ceny prowadzi do takiej samej procentowej zmiany zapotrzebowania lub ilości oferowanej.

### Pytania Self-Check

### Pytania Review

### Pytania Critical Thinking

### Zadania


# Elastyczność

## Skrajne przypadki elastyczności

Popyt/podaż doskonale elastyczne (ang. ) lub inaczej nieskończenie elastyczne popyt/podaż (ang. ) [wykorzystywany jest również termin elastyczność doskonała (ang. )] odnosi się do skrajnej sytuacji, w której wielkość zapotrzebowania (Qd) lub ilość oferowana na rynku (Qs) zmienia się o nieskończoną wartość w odpowiedzi na jakąkolwiek zmianę ceny rynkowej. W obu przypadkach krzywa podaży (ang. ) i krzywa popytu (ang. ) są poziome, jak pokazano na . Doskonale elastyczne krzywe podaży występują na realnych rynkach niezwykle rzadko, niemniej jednak dobra, które produkuje się wykorzystując stosunkowo łatwo dostępne nakłady i których produkcję można łatwo zwiększać, będą się charakteryzować wysoce elastycznymi krzywymi podaży (np. pizza, chleb, książki lub ołówki). Podobnie rzecz ma się z popytem doskonale elastycznym, który – jako teoretyczny koncept – występuje w modelu doskonale konkurencyjnego rynku, co zostanie omówione w jednym z kolejnych rozdziałów podręcznika. Jednak towary luksusowe, dobra, na które konsumenci wydają istotną część swoich dochodów, oraz dobra mające wiele substytutów prawdopodobnie będą charakteryzowały się wysoce elastycznymi krzywymi popytu. Przykładami takich dóbr są rejsy po Karaibach i sportowe samochody.
Popyt/podaż doskonale nieelastyczne (ang. ), jak pokazuje , odnoszą się do skrajnego przypadku, w którym procentowa zmiana ceny, bez względu na jej wielkość, nie prowadzi do zmiany zapotrzebowania lub ilości oferowanej. Podczas gdy doskonale nieelastyczna podaż jest skrajnym przypadkiem, który wyłącznie jako teoretyczna koncepcja wykorzystywany jest w rozważaniach makroekonomicznych, towary, do których produkcji wykorzystuje się czynniki wytwórcze o ograniczonej podaży, najprawdopodobniej będą charakteryzować się wysoce nieelastycznymi krzywymi podaży. Przykładami są pierścionki z brylantami lub mieszkania w doskonałych lokalizacjach, takich jak te z widokiem na Central Park w Nowym Jorku lub warszawskie Łazienki.
Podobnie, podczas gdy doskonale nieelastyczny popyt w zasadzie nie występuje na realnie istniejących rynkach, dobra zaspokajające najważniejsze potrzeby (żywność) i niemające bliskich substytutów mogą mieć wysoce nieelastyczne krzywe popytu. Tak jest w przypadku specjalistycznych leków i paliw silnikowych.
Stała elastyczność jednostkowa (ang. ), zarówno dla krzywej podaży, jak i popytu, występuje, gdy dla każdych rozmiarów popytu lub podaży zmiana ceny rynkowej o 1% powoduje zmianę zapotrzebowania lub ilości oferowanej również o 1%.  przedstawia krzywą popytu o stałej elastyczności jednostkowej. Korzystając z elastyczności łukowej, można obliczyć, że gdy pomiędzy punktami A i B na krzywej popytu cena zmienia się o 66,7%, to wielkość zapotrzebowania również zmienia się o 66,7%, stąd elastyczność wynosi 1. Między punktami B i C cena ponownie zmienia się o 66,7%, podobnie jak zapotrzebowanie. Między punktami C i D zmiany procentowe ceny rynkowej i zapotrzebowania też wynoszą 66,7%. Dla każdego punktu na krzywej popytu procentowa zmiana ceny jest równa procentowej zmianie zapotrzebowania, stąd elastyczność popytu w każdym punkcie wynosi 1. Zauważ, że w kategoriach absolutnych spadki ceny w miarę schodzenia w dół po krzywej popytu nie są identyczne. Cena spada o 8 jednostek pieniężnych przy przejściu z punktu A do B, ale tylko o 4, gdy przemieszczamy się z punktu B do C, i o 2 jednostki przy ruchu z punktu C do D. W rezultacie krzywa popytu o stałej elastyczności jednostkowej ma bardziej strome nachylenie po lewej stronie i bardziej płaskie po prawej oraz kształt wypukłej, zakrzywionej linii (hiperboliczny), a nie prostej.

W przeciwieństwie do krzywej popytu o stałej elastyczności jednostkowej, która ma kształt zakrzywionej linii, krzywa podaży o stałej elastyczności jednostkowej jest linią prostą przechodzącą przez początek układu współrzędnych. Między każdą parą punktów zaznaczonych na krzywej podaży występuje taka sama różnica w ilości oferowanej, równa w naszym przypadku 30. Natomiast wielkości procentowe, obliczone przy wykorzystaniu elastyczności łukowej, maleją w miarę przesuwania się z lewej strony do prawej: z 28,6% do 22,2% i 18,2%. Dzieje się tak, ponieważ przy obliczaniu procentowych zmian ilości oferowanej mianownik wyrażenia cały czas rośnie, podczas gdy wartość licznika nie ulega zmianie.
Przyjrzyjmy się zmianom ceny przy ruchu w górę krzywej podaży na . Przesuwając się z punktu D do E, a następnie do punktu F i G, zmiana ceny jest każdorazowo taka sama w kategoriach absolutnych i wynosi 1,50 jednostki pieniężnej. Jednak zmiany cen w kategoriach procentowych, biorąc pod uwagę elastyczność łukową, maleją: z 28,6% do 22,2% i 18,2%. Ponownie wynika to z faktu, że mianownik wyrażenia służącego obliczeniu elastyczności cały czas rośnie (wraz ze wzrostem poziomu ceny rynkowej), natomiast licznik pozostaje na niezmienionym poziomie. Przy ruchu wzdłuż krzywej podaży o stałej elastyczności jednostkowej procentowe wzrosty ilości oferowanej, odkładane na osi poziomej, dokładnie odpowiadają procentowym wzrostom ceny rynkowej, odkładanym na osi pionowej, tak więc krzywa podaży ma stałą elastyczność jednostkową dla wszystkich tworzących ją punktów.

### Kluczowe pojęcia i podsumowanie

Popyt lub podaż doskonale elastyczne występują w skrajnym przypadku, w którym wielkość zapotrzebowania lub ilości oferowanej zmienia się o nieskończoną wartość w odpowiedzi na jakąkolwiek zmianę ceny rynkowej. Natomiast popyt lub podaż doskonale nieelastyczne występują w skrajnej sytuacji, w której procentowa zmiana ceny rynkowej, bez względu na jej wielkość, nie prowadzi do zmiany ani zapotrzebowania, ani ilości oferowanej. Stała elastyczność jednostkowa krzywej podaży lub popytu odnosi się do sytuacji, w której zmiana ceny o 1% zawsze powoduje analogiczną zmianę ilości oferowanej i zapotrzebowania.

### Pytania Self-Check

### Pytania Review

### Pytania Critical Thinking

### Problemy