Ennyanja Wamala erina amazzi amalungi era esangibwa mu kitundu kya Buganda mu Uganda. Entobazi z'ennyanja eno zonna zijjudde ebika by'ebinyonyi n'ensolo ez'enjawulo nga muno mwe muli, amayuba, enkofu, ŋŋaali, amafulungu n’ebirala. Ate ensolo ezisangibwa ku nnyanja eno mulimu, enjobe, enkima, emisu, engabi n’ebirala. Ennyanja eno ya nkizo nnyo mu buwangwa n'ennono z'abantu ba Buganda mu masekkati ga Uganda. Ennyanja eno egabanibwa disitulikiti ssatu era ze zino, Mubende, Mityana ne Gomba. Disitulikiti ezo zonna zisangibwa mu Buganda. Oluguudo oluva e Mityana okudda e Kalyankoko ne luyita e Kimuli mu disitulikiti y'e Mityana lwe luli ku lubalama lw'e Buvanjuba bw'ennyanja Wamala nga lukunukkiriza kkiromita kkumi n’emu. Omuntu asobola okunoonya ennyanja Wamala ng’akozesa mmaapu ez’enjawulo. Omulala era asobola okweyambisa omutimbagano okusobola okumanya ekifo ennyanja eno w’esangibwa. Ennyanja Wamala eri ku bugazi bwa yiika emitwalo mukaaga mu lukumi mu lusanvu mu nsanvu mu mukaaga n’obutundutundu asatu mu butaano nga zino ze mmayiro kyenda mu musanvu. Eriko ebizinga eby’enjawulo okuli, Lwanju, Mabo, Bagwe, Kiraza, Kazinga wamu n'ebirala bingi. Emigga giwerako egiyiwa mu nnyanja eno era nga egimu ku gyo kuliko, Nyanzi, Kitenga, Kabasuma, Mpamuguju n'omugga Bbimye. Ennyanja eno era efuna amazzi g'omugga Kibimba agava mu mugga Katonga olwo n’egayiwa mu nnyanja Nalubaale. Ebyembi omugga Kibimba gwo tegutera kubaamu mazzi bulungi. Ennyanja eno ya nkizo nnyo mu byenfuna n'ebyobuwangwa mu bitundu gy'esangibwa. Ennyanja eno eddukanyizibwa obukulembeze bwa Disitulikiti ssatu okuli obwa Disitulikiti y’e Mubende, Mityana ne Mpigi. Ennyanja Wamala eno yaliko ekitundu ky'ennyanja Nalubaale emyaka enkumi nnya egiyise, naye we njogerera ennyanja eno eri ku bwayo yokka. Kiwanuuzibwa nti, ennyanja Wamala yafuna erinnya eryo okuva ku Ssekabaka Wamala eyasembayo mu bwakabaka bwa Abachwezi, era ne kiwanuuzibwa nti Ssekabaka ono yabulira mu nnyanja eno ku ludda lw'ennyanja olw'oku mwalo gw’e Lubajja oguyitibwa Nakyegalika era n'emizimu gye giwummulira mu nnyanja eyo. Ebimera ebyetoolodde ennyanja Wamala ebisinga bye bitoogo n'ebimera ebirala eby'oku mazzi. Ennyanja eno era yeetooloddwa emiti gy'ebisansa. Waliwo n'ebika by'ensolo eby'enjawulo nga enjobe, embizzi z'omu nsiko, envubu, engabi, enkima enjeru, enkobe n’ebirala. Ebinyonyi kusinga kulabikirako nkofu, n’emijjonkezi nga byona byeyagalira ku nnyanja eno Wamala. Mu nnyanja muno era musangibwamu ebika bye byennyanja eby'enjawulo nga mwe muli; engege, emmamba, n'enkejje. Mu myaka gy'enkaaga, ne ku ntandikwa y'emyaka gy'ensanvu, ku nnyanja Wamala wasibukangayo ebyennyanja ebibisi n'ebikalirire nga bitundibwa mu bitundu ebiriraanyeewo ne mu bubuga bwa Buganda obw'enjawulo. Wabula, olw'okulemererwa okufuga n'okukwasisa amateeka mu nsuubula y'ebyennyanja ku nnyanja eno, mu makkati g'emyaka gy'ensanvu ebyennyanja byaggwa mu Wamala. Enkyukakyuka mu mbeera y'obudde nayo ekyakyankalanya embeera ku nnyanja eno ekikosa obulamu bw'abavubi wamu ne be bawangaala nabo mu maka gaabwe.