Mu kaco kano, waliwo amakampuni maangi mu Yuganda agatabula emmere. Wabula ate, abalunzi b’enkoko n’abebisolo baangi basazewo okwetabulira emmere. Kino kivudde ku nsonga zino wammanga. Omulunzi bweyetabulira emmere, asobola okukozesa ebimu ku bintu byeyerimira ekintu ekimuyamba ennyo okukendeeza ku bbeyi y’emmere. Buli muntu wa ddembe okwekolera kyayagala kasita kiba mu nti talina gw’alumya. Kino kiba kitegeeza ni oli ayagala okwetabulira emmere ayambibwe akole bwatyo era n’oyo ayagala okukozesa emmere eva mu makolero naye bamuleke agule. Kyetaagisa okuteekawo enkola enesobozesanga abalunzi okuvuganyanga obiterevu n’abakozi bemmere. Emmere oli gyeyetabulidde ebeera ya nsimbi ntono era kisoboka okubeeramu n’ebirungo ebimala kasita oli atabula ebirungo byonna mu mmere nga bwekiba kirambikiddwa fomyula. Eno y’emu ku ngeri esobola okukendeeza ku kwonooneka kwa kasooli n’ebintu ebirala ebivaamu emmere ereeta amaanyi, gamba nga lumonde, muwogo nebirala. Bino nno bamala kubikaza, era nga byebimu ku byonoonekera eyo mu byalo byaffe. N’olwensonga eno, abalunzi bo mu byalo basaanidde bayige okwetabulira emmere era balunde n’enkoko, embizzi, ssekkoko, embuzi embaata n’ente. Olwo mu kifo ky’okutunda kasooli, lumonde, muwogo, omuwemba n’ebirala ebiringa ebyo, ebyensimbi entono oli atunda magi, mata, nkoko, mbuzi nebirala. ‘’Obuzibu oli bwasanga ng’atabula emmere’’ Omulunzi okulemwa okwawula ebirungo eby’omutindo omulungi n’ebyo eby’omutindo ogwa wansi. Abalunzi bangi balemwa okugula ebirungo eby’omutindo owa waggulu nebakkozesa ebyo ebyomutindo ogwa wansi. Bangi balemwa okwawula kyakyu wa kasooli omulungi, ebyennyanja ebirungi, soya omulungi nebirala, nebagula ebyo bye baba basanze era ekiva mu kino kwe kutabula emmere ey’omutindo ogwa wansi. Bulijo sooka nga kwekeneenya birungo by’’ogenda okukozesa. N’olwensonga eno, osaanidde omanye ebirungo eby’omutindo omulungi bwe bifaanana. ‘‘Ebirungo ebyetaagisa mu kutabula emmere’’ Ebirungo ebyeaagibwa mu kutabula emmere bizingiramu bino. ‘’ Ebirungo ebivaamu emmere ereeta amaanyi’’ Bino bizingiramu kasooli, omuwemba, obulo, omuceere, engaano, kyakyu wa kasooli, kyakyu w’omuceere, kyakyu w’engaano, muwogo omuse nebirala. Wabula, omulunzi asaanidde amanye omutindo gwa buli kirungo naddala ogwo ogwa kyakyu. Ekyokulabirako kye kya kyakyu wa kasooli. Ono alimu ebika bina oba n’okusingawo. Waliwo oyo kyakyu omulungi nnamba emu, kyakyu wa kasooli nnamba emu n’ekitundu, kyakyu wa kasooli nnamba bbri ne kyakyu wa kasooli addugala. ‘’Ebirungo bivaamu emmere ezimba omubiri’’ Bino bizingiramu ebirungo ebiva mu bimera nebyo ebiva mu nsolo. ‘’ Ebirungo ebivaamu emmere ezimba omubiri nga biva mu nsolo’’ Bino bizingiramu ebyennyanja ebise, n’omusaayi omuse. Ebyennyanja ebise kye kirungo ekiva mu nsolo ekisinga okweyambisibwa mu kutabula emmere. Wabula ebyembi, waliwo abasubuzi bangi bakirimululu abongeraomusenyu, amayinja, ebikamulo by’ensigo za pamba n’ebintu ebirala ebyennyanja bisobole okuzitowa. Kino kikendeeza ku mutindo gw’ebyennyanja. Ate mu musaayi, kyo kibi nnyo kubaabasubuzi ba kirimululu bongeramu evvu eriddugavu eriva mu mipiira gy’emotoka egyokeddwa oba olumu okwongeramu olusenyente lw’amandaebitundu ataano ku buli kkumi. So ate era engeri gyebalongoosamu omusaayi guno, tesobola kutta buwuka bwonna obugubeeramu ekiyinza okuba ekyobulabe eri omulunzi awamu n’ensolo n’enkokoze. “Ebirungo ebivaamu emmere ezimba omubiri nga biva mu bimera.’’ Bino bizingiramu ensigo eziri mu luse lw’ebijanjaalo gamba nga soya, enkolimbo, empindi, Ddengu, ne birala, era n’ebkamulo ebiva mu makolero ga buto gamba nga ebikamulo by’ensigo za pamaba. Ensigo zonna eziri mu luse lwebijanjaalo kisanidde zisoke ku sikibwako era oli azise nga tezineyambisibwa mu kutabula mmere ya bisolo. Wabula, waliwo ebika by’ebikamulo by’ensigo za pamba n’ebyensigo z’ekitungotungo by’emirundi ebiri kwekugamba ebyo ebikamulo ebikolweddwa ng’ensigo zimwereddwako obuwuziwuzi oba ebikuta n’ebyo ebikoleddwa ng’ensigo tezimwereddwako buwuziwuzi. Ebikamulo by’ensigo za pamba ebimwereddwako obuwuziwuzi n’ebikamulo by’ensigo z’ekitungotungo ezigiddwako ebikuta, ze zisaanidde okweyambisibwa ng’oli atabula emmere y’enkoko, embizzi, n’eye’ensolo ento ezizza obwe’nkulumu. ‘‘Ebirungo ebivaamu omunnyo’’ Ebirungo ebivaamu omunnyo bizingiramu obusonko, amagumba amase, omunnyo ogwabulijo, omunnyo omukole, ettaka erya kikunsi, evvu, n’ebintu ebirala. Wabula ebyembi, abasubuzi bakirimululu bongeramu amazzi, omusenyu mu busonko era nebongera n’olufufugge lwa mayinja ge muyenga mu magumba amase, mbu bizitowe. Kino kibiviirako ebintu bino okuba eby’omutindo ogwawansi. ‘’Ebirungo ebivaamu emmere ereeta obulamu’’ Bino bizngiramu ebirungo bya vitamin n’emminnyo. Omulunzi asaanidde akozese ekika kyebirungo bya vitamin ebituufu ku buli kika kya nnyonyi oba nsolo. “Engattirizo’’ Olumu mu mmere mwongerwamu e bintu ebirala kisobozese, omutindo gw’emmere okweyongerako. Ebintu bino bye bayita engattirizo era bizingiramu nga bino, amino asidi gamba nga layisini, era ne’birungo ebitabuddwa awamu gamba magiki puloteyini, kwolite puloteyini nebirala. “Ebintu ebirala ebirowoozebwako oli by’asanidde okulowoozaako ng’attabula emmere’’ Ebirungo byonna oli ateekwa okusooka okubikunguunta nga yeyambisa akatimba akakunguunta omusenyu kimuyambe okujjamu ebisaaniiko, emisumaali, obusanikira bwa soda, enseke, za soda, obuveera n’ebyuuma, n’ebintu ebirala. Emmere etabuddwa esaanidde ebe ngetuukaana n’ebigero ebyatekebwawo abakugu. Ba offisa okuva mu minisitule kino bajja kukikunnyonyolako nnyo. ‘’ Ensonga endala ezikwata ku ndiisa y’ensolo’’ Ekimu ku kyetaago ky’ente ekamwa ekikulu ennyo, kye ky’okuba nti ente ey’engeri eno eba yetaaga okuba nti ezaawo emminnyo egyenjawulo mu mubiri gwayo kuba emminnyo egyengeri eno, gyeyambisibwa mu kukola amata negigendera mu mata bwekamibwa. N’olwensonga eno, ente ez’amata ziweebwa bulooka y’omunnyo nezikombereza buli wezibeera zaagalira. Bulooka z’omunnyo guno za bbeyi nene era kino kiba kyetaagisa abalunzi okutandika okuzekolera. Fomyula ezeyambisibwa nga batabula emmere.’’ ‘’Emmere y’enkoko enzungu nga ntabulire ddala’’ Ebyetaagisibwa ye kyakyuwa kasooli omulungi atabula emmere y’obukoko n’obubaata obuto ziba kilo kikumi, mu mmere y’ebutulazi kilo kikumi, mu mmere y’enkoko ezibiika kilo kikumi, mu mmere y’enkoko ezennyama kwezitandikira kilo kikumi, mu mmere yenkoko ez’ennyama ezikomekkereza kilo kikumi. Ebyennyanja ebise mu mmere y’obukoko n’obubaata obuto kilo kkumi na nnya, mu mmere y’ebitulazi kilo kkumi na bbiri, mu mmere y’enkoko ezibiika kilo kkumi na nnya, mu mmere y’enkoko ezennyama kwezitandikira kilo amakumi asatu, mu mmere y’enkoko ez’ennyama ezikomekereza kilo amakumi abiri. Ebikamulo by’ensigo za pamba mu mmere y’enkoko ento n’obubaata obuto kilo kkumi na nnya, mu mmere y’eebitulazi kilo kkumi na bbiri, mu mmere y’enkoko ezibika kilo amakumi abiri, mu mmere y’enkoko ezennyama kwezitandikira kilo amakumi asatu, mu mmere y’enkoko ezennyama ezikomekeeza kilo amakumi abiri mu ttaano. Ebikamulo by’ensigo z’ekitungotungo mu mmere y’obukoko obuto n’embaata ento kilo kkumi na nnya, mu mmere y’ebitulazi kilo kkumi na bbiri, mu mmere y’enkoko ezibika kilo amakumi abiri, mu mmere y’enkoko ezennyama ento kilo amakumi asatu, mu mmere y’enkoko ez’ennyama ezikomekereza kilo amakumi abiri mu ttaano. Amagumba amase mu mmere y’obukoko obuto n’embaata ento kilo nnya, mu mmere y’ebitulazi kilo nnya, mu mmere y’enkoko ezibika mwo toteekamu, mu mmere y’enkoko ez’ennyama ento kilo kkumi na bbiri era newezikomekereza kilo kkumi na bbiri. Obusonko obuse mu mmere yenkoko ento n’embaata kilo nnya, mu mmere y’ebitulazi kilo nnya, mu mmere y’enkoko ezibika kilo kkumi na bbiri, mu mmere y’enkoko ez’ennyama zonna toteekamu. Omunnyo ogwa kikunsi mu mmere ya buli mutendeera wona tekamu kilo emu, Ebirungo bya vitamiini mu mmere ya buli mutendera tekamu ebitundu bisatu bya kuna ebya kilo okujjako mu mmere y’enkoko z’ennyama ezikomekereza teekamu kilo emu. “Emmere y’ente ez’amata.’’ Ebyetaagisa mulimu kyakyu wa kasooli kilogulamu nsanvu mu mmere y’ente ezikamibwa ate era kilo nsanvu mu mmere y’obuyana. Ebyennyanja ebise mu mmere y’ente ezikamibwa toteekamu, ate mu mmere y’obuyana kilo ttaano. Ebikamulo by’ensigo za pamaba mu mmere y’ente ezikamibwa kilo kkumi na ttaano, ate mu mmere y’obuyana kilo kkumi na ssatu. Ebikamulo by’ekitungotungo mu mmere y’ente ezikamwa kilo kkumi ate mu mmere y’obuyana kilo musanvu. Amagumba amase mu mmere y’ente ezikamibwa kilo bbiri n’ekitundu ate mu mmere y’obuyana era kilo bbiri n’ekitundu. Omunnyo omukole mu mmere y’ente ezamata kilo bbiri ne mummere y’obuyana kilo bbiri. Ebirungo bya Vitamiini mu mmere y’ente zamata teekamu kitundu kya kilo ne mu mmere y’ennyana nayo kitundu kya kilo. Ebisingawo webuuze okuva eri omusawo w’ebisolo.