Omukyala atutte mmotoka ye kugikanika. Amazzi gakulukutira gye gaali gakulukutidde. Omusajja yalwala ekirwadde ky’okuyiriitira. Omusajja oyo buli muntu amwemulugunyaako nti mulyazaamaanyi nnyo. Omusajja oyo mukugu nnyo mu kubala ebitabo. Bw’onooba toosobole kubaawo mu lukiiko, munnange ontegeezaako nga bukyali. Lwaki tofa ku bikukwatako Ssebo? Olukiiko luno tusuubira kulumalairiza ku ssaawa mwenda n’eddakiika amakumi asatu. Omulimu gwe guliko obugulumbo bungi. Ka tulindeko ekyosi kimale okuyita tulyoke tuddemu okuwoza omusango ogwo. Abakungubazi bonna baatemye emiranga gya waggulu nnyo. Enkuba yabaddemu kikunta mungi nnyo era yalese abantu bafumbya miyagi. Obwavu bwaluma Bannayuganda mu biseera bya Covid era bonna omuggalo we gwaggwweerako nga kumpi buli omu yeeyaguza luggyo. Enjovu w’ebiikira bwe waba wati? Nsanze jjaja anoga jjobyo lye. Daudi gira tugende e Buddo, obudde obudda e Buddo butuuse. Singa ssenga eyasenga e Ssingo singa akomawo singa seesiimye. Abantu abasinga batya nnyo okulinnya mu lutyatya naddala abo be baakuza bataatira obutaatiizi. Abantu bazze beemulugunyiza Poliisi ku bubbi obususse mu kitundu kino naye nga Poliisi yeesuuliddeyo gwa Nnaggamba. Obwedda bakanda kumugamba nga yeebulankanya ng’atatte mukago. Abaakalibuti baba baseka ng’aboomugumu bakaaba. Wambwa aludde nga n’ebigobero. Omwana yeeyayuuyiza n’oluba katono lumuwogoke. Ekiyinula ennyana kiva mu kibeere. Omufaliso gumu ogwa Krest Foam gusinga emifaliso emingi egy’ebika ebirala. Ka twekisize akira tunamma. Olugero luno lwesigamiziddwa ku kikolwa ky’okukuuma ekintu nga kya kyama okusinga okukiteeka mu lujjudde ng’olowooza nti onomma abantu abantu ekintu kye balabako. Olwo mukazi wange anzibye, siimusibe, bannange nze ndabye nawasa ntaalu! Olwo muwala wange abuze, simanyi na kanyamberege we kavudde! Nanjala nnyo omwana azaalibwa mu budde bw’enjala. Naye ebyembi Katonda buli kitonde yakiteekerateekera ebirikituukako. Omuganda ye muntu alina ensibuko ye mu Buganda. Era nga tulina Abaganda ba ngeri ssatu, Omuganda kaswa, Omuganda wau n’Omuganda ggere. Oyo ayogerwako nga Omuganda wawu, mu kusooka aba teyali Muganda. Wabula, aba alina gye yava kyokka n’akoppa empisa z’Abaganda olwo n’afuuka Omuganda, anti olwo ng’amaze okuwawulwa kwe kugamba ng’alina gwe bawawudde obuwawuzi nga esseffuliya ebadde ekutte enziro, n’ewawulwa n’etukula be ttukuttuku. Omukolo gwonna Kabaka kw’ali, ebitundu byonna eby’oluyimba lwa Buganda birina okuyimbibwa. Era nga kino kikolebwa olw’okussaamu Empalabwa ekitiibwa ekigisaanidde. Genda mu nnyumba oleete ebirungo tufumbe enva. Leeta omunnyo, ebinzaali, butto n‘amazzi. Omusajja alima nga mulwadde anti obulwadde bwe kati abumanyidde era akyogera lunye nti ye si wa kuwona kati. Embuzi zonna zikutudde era zigudde mu nnimiro ya bandi ne zeekola ekigenyi. Simukubye, wabula mmukoonyeeko bukoonyi katono, naye omukazi atemye omulanga ng’alinga gwe basse. Erinnya lyonna ery’enkalakkalira litandika na nnukuta nnene, ka libeere nga liwandiikiddwa ku nkomerero oba mu makkati ga sentensi. Abawala abaagenze ku luzzi tebannadda, anti kumpi ekyalo kyonna kyekuluumuludde ne kyeyiwa ku luzzi era y’embeekuulo gye tuwulira okuva obuuyi obwo. Musooke musome essaala mulyoke mwebake. Kyo ekituufu kiri nti omuntu kirungi ne yeewonga mu mikono gya Lugaba Ddunda nga tanneebaza yazimba. Kasumba awandiika bubi era ebintu bye tebisomeka. Era ne we yabeerera ng’akyasoma mu ssomero banne baamulangiranga okutakula ng’enkoko buli lwe yawandiikinga mu bitabo bye. Omusomesa waffe teyazze ku ssomero kubanga twagaanye okukola omulimu gwe yatuwadde. Bwe tutyo twasiibye tutiguka butigusi. Mu mwezi gwa Museenene, enseenene zigwa nnyo. Ky’ova olaba nti Abaganda baagutuuma erinnya eryo. Abalongo baba baana babiri abakulidde mu lubuto lwa nnyaabwe omu era ne bazaalibwa ku lunaku lumu. Abaana bano oluzaalibwa nga ne bazadde baabawe bafunirawo erinnya eppya anti taata aweebwa erinnya lya Ssaalongo ate maama aweebwa erinnya lya Nnaalongo. Emmere ekozesebwa mu kuzina abalongo eyitibwa butoolere. Era kigambibwa nti efumbibwa temuli munnyo yadde. Najjalwambi lye linnya eriweebwa omwana azaalibwa nga kitaawe afudde, oluusi nga ne nnyina afudde ne bamumuggyamu buggya mu ngeri y’okumulongoosa. Ekikolwa ky’okuggyamu omwana ono bakiyita kutemula. Tebayera kiro kubanga oba ogoba emikisa mu nju. Era kigambibwa nti ekibonerezo ky’ofuna oluvannyuma lw’okwera oluggya ekiro kuba kwavuwala. Mu Buganda, enswa esooka okubuuka tebagirya. Bw’etyo nno enswa eno eweebwa n’erinnya ery’enjawulo, eyitibwa mulalu. Nsomedde e Makerere ebbanga ddene era mpise mu mikono gy’abasomesa nkuyanja. Wabula, Dokita Ssentanda Medadi abadde musomesa mulungi nnyo, musajja wa ggonjebwa, mukkakkamu ate afaayo nnyo okulaba nti omuyizi ayiga. Kino Omuganda akiyita Nnantalabikalabika ng’ekimuli ky’endagu okusanga omusajja omuyivu nga yeeyisa bw’ati. Okwalula abaana gwe mukolo gw’okutuuma omwana erinnya. Mu Buganda omwana atali mwalule abeera tannakakasibwa mu kika ekyo. Kalunsambulira ng’ekitooke kya kibuuka. Linda kiggweeyo, afumita mukira. Gwe wamma ddala ku bukojja teva muto anti buli avaayo abeera maama bw’aba omukyala ate, bw’aba omusajja abeera kojja. Yabadde akyali awo mu kwedimonkola ng’owaamalibu addiza ekibumba ne bamugoba mu layini. Era musajja wattu yasigadde atunula mpwangali ng’embwa esudde ekyuma. Emmotoka yaabwe yafudde era ne bagitwala ewa makanika, okugituusaayo nga makanika akabatema nti yingini y’emmotoka yabadde ekubye nga noolwekyo si yaakukolwako mu bwangu. Bw’oba toobeewo ku mukolo gwa Nakirijja, tuyambe otutegeeze tusobole okutegeka mu budde. Emikolo egiriko ba kyereeta gifa ne gitanyuma. Ssingo lye ssaza lya Kabaka mwe nsibuka. Era ng’omukulembeze w’essaza lino ayitibwa Mukwenda. Bannabuddu beeyogerako nnyo ng’abaasomoka Lwera. Lwera ono mugga omuwanvu era nga n’olusaalu lwagwo luwerako mayiro musanvu mulamba. Eppeesa ly’olugoye lwange livuddeko kyokka eky’ennaku kiri nti, simanyi we ligudde. Ekyasinze okuleeta obuzibu ettundu ly’eppeesa lino teryatungibwa bulungi kale kwe kugamba nti eppeesa lino libadde terigyamu bulungi kye kyaliviiriddeko okugwa. Uganda w’etuuse, esaana omuntu yeebeereremu mu buli kintu. Buno bwavu obukutte ejjembe, mbu bino bisiyaga ebikutte ejjembe sso ng’ate obuddukiro tewali. Omuzadde ye Katonda w’oku nsi. Era kigambibwa nti omuzadde malayika wa Katonda ensulo y’ebirungi by’oku nsi kuno era mbu essaala y’omuzadde etuuka butereevu ewa Katonda. Omusomesa waffe owa litulica w’Oluganda yatuyigiriza obuyiiya. Obuyiiya buno bwe busobozesa abawandiisi okukola ebiwandiiko ebinyuvu. Olubugo lwe lumu ku ngoye za Abaganda ezaasooka okwambalibwa ng’abafuzi b’amatwale tebannajja. Olubugo luno lwa nkizo nnyo eri Omuganda anti alwambala, alwebikka ssaako n’okuluziikamu abafu. Ekikulu ekiri ku lubugo kye kino nti lugoba n’ensiri oli bw’alwebikka ensiri tesembera w’ali. Tusaanye tukulaakulanye era twagale nnyo Olulimi Oluganda kubanga we lutali, naffe tetusobola kuwuliziganya. Olulimi luno lwekweseemu ebyobuwangwa by’Abaganda byonna ky’ova olaba tulwenyumirizaamu nnyo. Nali muto nga simanyi buzibu bazadde bange bwe bayitamu okundabirira. Nsaba Mukama abampeere omukisa n’ebirungi bingi ate era abampangaalize. Abavubuka munyiikire okukola, mujjukire nti ataakole n’okulya taalyenga. Sso ng’ate n’omunaku eyeekolera ye alya akawera. Yuganda yafuna obwetwaze mu mwaka gwa lukumi mu lwenda nkaaga mu ebiri. Era wano Bannayuganda lwe beetekkuluzaako obufuzi bw’obumbula obw’abafuzi b’amatwale. Enva endiirwa tuzettanire nnyo olw’ensonga nti enva zino za mugaso nnyo eri obulamu bwaffe era ziyamba nnyo mu kulwanyisa ebimbe ebitawaanya naddala abantu abakuze mu myaka. Buganda yaffe Abaganda noolwekyo tugyagale nnyo ate tugikulaakulanye. Mu ngeri y’emu tulina n’okukimanya ng’Abaganda nti kange kakira kaffe! Omuntu asomyeko aba wa njawulo nnyo mu bintu byonna by’akola. Lwakuba ate oluusi si tteeka nti buli muyivu aba mugunjufu. Abaganda ab’edda beeyagalira nnyo mu buwangwa bwabwe nga bayita mu balubaale ab’enjawulo be baasabanga babakolere ku nsonga zaabwe naye kati, ensangi zino ennono zaffe twazivaako dda, embugo twazidibya, amaliba gaffe oba gadda wa? Abasajja ennaku zino baggwaamu ensonyi anti osanga oli ng’ali ku kawala akato akateganya, kale nno ne weewuunya ensi. Ate n’okwebuuza ne weebuuza nti kati lissedduvutto nga eryo nalyo bwe lisanga muwala waalyo n’essajja ekkulu nga lyo oba likola ki? Buli kintu kyonna ky’okola kirina empeera yaakyo ka kibe kirungi oba kibi. Na bwe kityo abalyammere bandyewaze nnyo ebikolwa eby’okuwoolera eggwanga. Wabula buli ekiba kituuseewo ne bakirekera Katonda kubanga ye mulamuzi omukulu. Abayizi b’e Makerere babangufu mu bintu eby’enjawulo, lwakuba ekisinga okubanyiya abantu bwe bunafu obusukkiridde mbu anti baagala biwedde tebaagala kukuluusanyizibwa. Ennaku z’omubbi zibeera ana zokka; bannaffe Abayisiraamu bwe batyo bwe batugamba. So nga waliwo n’olugero olugamba nti bakinaanise akyagala, muk’omubbi okuzaala abalongo. Omusomesa waffe yatugambye nti twettanire nnyo obuwangwa n’ennono. Anti omuntu atamanyi buwangwa bwe wamu n’oyo atabussaamu kitiibwa abeera kimbuyege. Bwe twagenda emugga, twasanga omusambwa guli gwe baatugamba nti gwe gukuuma oluzzi olwo. Kyokka jjaja yali yatugamba dda nti mu Buganda omuntu alaba ku musambwa talina kubaako gw’abuulirako era mbu bw’akikuuma ng’ekyama agaggawala n’akatagga. Twamulabula okuva ku baana abo nga tawulira, kale nno laba obwannampulirazzibi we bumutuusizza ku masongolankuyege mukazi wattu. Bajajjaffe baasomesanga abaana nga bayita mu bintu nga engero, ebikoco, ebikokko, ennyimba, kasibannimi, okufuma n’ebirala bingi. Ebintu bino byonna byayambanga abaana baabwe mu bintu eby’enjawulo nga ebyobuwangwa ssaako n’okukolaganira awamu. Buli lukya, ensi eyongera kukyuka na kubeeramu byewuunyisa. Gwe ani yali amanyi nti omusajja ayinza okukkiriza okuwasa musajja munne oba omukazi okufumbirwa mukazi munne! Gwe wamma ddala abaatusooka baakiraba nti amamese amangi tegeesimira bunnya kubanga okuva lwe twazze wano, wadde n’olupapula olumu tetunnaluweza. Abantu b’e Sembabule baalumbibwa ekyeya omwaka oguwedde. Era bakazi battu ne basajja battu nakati ge bakaaba ge bakomba. Omukazi omulungi anyuma okutambula naye era abeera aweesa ekitiibwa naye entabwe w’eva be basajja abangi abayinza okumwegwanyiza nga naawe nnyini ye otemya bukofu.Kale singa Buyaga ne Bugangayizi tegaddizibwayo e Bunyoro singa Buganda erina amasaza amakumi abiri be ddu. Naye owaaye n’abanyoro baali bafuukidde Buganda bbereeje. Ku mukolo gwa mwannyize ennaku yankwata ng’abako abasinga tebalidde mmere naye nga entabwe yava kuba nga bangi, so ng’ate kabwejungira kitaffe yali yabalaalikirawo okujja abasaamusamu. Nze bwe nalaba nga oyo omusajja azze ewaka namanyirawo nti emitawaaana gyali giyingiddewo kubanga si musajja mwangu. Naye oba nsonga ki eremeza abakulembeze abasinga obungi mu buyinza? Gwe ate buli atuuka mu ntebe awoza nteebe ewooma taseguka. Abaganda ddala bantu balungi nnyo, gwe ate abatasosola buli muyise kaabe mumanyi oba si mumanyi! Era wamma nze kye nva nneeyagalirira mu kubeera Omuganda. Ye ate nkole ki? Ndaba buli wa mmamba awaana yiye. Bukyanga luba nga lwa mmindi nze sigendangako ku mukolo gw’Abaganda ogw’okuzina abalongo era mpulira nsubwa nnyo entujjo n’ebbinu ebibeerayo. Leero bukya luba nga lwa mmindi nnina okwetaba mu kukuba akalulu akaddako mu mwaka gwa nkumi bbiri abiri mu mukaaga anti nafunye ndagamuntu yange gye nalinda obwedda. Ensangi zino abavubuka bangi omuli abaasoma n’abo abataasomerako ddala bettanidde nnyo okugenda mu nsi z’ebweru okusingira ddala ez’Abawalabu olw’ebbula ly’emirimu erikudde ejjembe mu ggwanga lyattu Yuganda. Gwe wamma abaalugera baalutuusa nti “Gwolulambuza, ye alusalako”. Ggwe tewategedde Kawadwa bwe yasigudde mukazi wa mukwano gwe omulundi ogwasookedde ddala okumumulaga? Abaana b’ennaku zino tebakyawulirirako ddala, mwana ki gw’ogamba nti toyimirira ng’obuuza abantu kyokka n’atawuliriza. Kigambibwa nti Yuganda lye kkula lya Afirika. Erinnya lino Yuganda yalifuna olw’ebirungi enfaafa Katonda bye yagissaamu. Mu byo mulimu obudde obulungi, enkuba etonnyera mu ntuuko zaayo, obusozi, ebisolo, ettaka eggimu, n’ebirala nkumu. Omujjwa muntu wa mugaso nnyo mu Buganda era kigambibwa nti ye amala ebibamba ng’okusalayo omulambo gw’omuntu eyeetuze ku muti, okukuma ekyoto nga waliwo afudde ewa Kojjaawe, saako n’okugema enkuba singa babeera tebaagala etaataaganye mukolo. Mu Buganda ku mukolo gw’okwabya olumbe omusika gwe bassaako alina okubeera ne lubuga we. Era lubuga ono abeera muwala oba mukyala. Yawasa omukyala kyakulassajja, anti muwanvu nnyo ate muwagguufu era wa kiwago. Oyo omwana yalemwa okulunga omunnyo mu nva era ky’ova olaba n’abagenyi yabawadde biswambazzi bya nva. Mu kalulu ka nkumibbiri abiri mu gumu, abawagizi ba Kyagulanyi baatulugunyibwa ekisusse ate ng’abakuumaddembe bawoza kimu nti bamenyi b’amateeka. Ekyewuunyisa ku byennyanja kiri nti bibeera mu mazzi naye ate era biwunya. Omwana yagobeddwa ku ssomero ng’entabwe eva ku basomesa kumugwikiriza ng’alaba firimu ez’obuseegu. Olufuuyirize lw’enkuba lulwaliza ddala omusujja omuntu bw’alubeeramu ne lumuggweerako. Ekyekango tekimanya muzira embwa bwe bagikuba omukalo esooka kudduka. Nze bye banjogerako byonna tebisobola kunjigula ttama kasita mbeera nga neekolera ssente. Nabbambula w’omuliro yakwata ekisulo ky’essomero lya Buddo ne mufiiramu amabujje bambi. Kyotannalya tokyesunga munnange. Olunatta embwa lugiziba nnyindo. Segulira emmandwa etuule nga bye baamulagula byatuukirira. Abagenyi ba nnakyeyize batabangula nnyo emikolo gya bannaabwe. Kye ndikuwa olikwasaako ebiri akuwa lumonde wa bikuta. Bwe bambuulira saatuula nga lwa mugagga. Omuwala oyo abantu yabatama lwa kweyogeza ng’olwanobako, nti baze yali anjagala nnyo nti ate lwaki wavaayo? Oyo omusajja ayogera nnyo kalebulebule ku banne era baakamutuuza mu nsonga enfunda eziwera nga bamulanga kwogera bitaliiko mutwe na magulu. Musajja wattu akuba ndekamwoyo ng’addaabiriza ogwafa. Omwana oyo empataanya z’ebigere bye zonna zijjudde ensanjabavu, anti tanaaba kutukula bulungi.Omukazi muka Ssebo yalina olukuunya ku mwannyinaffe anti ye yali omulenzi yekka awaka. Bulijjo ekiyinula ennyana kiva mu kibeere. Bannange omwana wa mukwano gwange yakiguddeko oluvannyuma lw’okutuula ebigezo by’ekibiina ekya siniya eyookuna ate bigezo bye UNEB n’ebiremera. Basserwajja okwota beetaaga kwegendereza nnyo anti baalugera dda nti sserwajja okwota lukiza nnyinimu entannama. Omukazi akaaba amaziga ne gagaana okuggya abeera wa kiwaama. Abagenyi makondwe abavaawo basigira banaabwe.Okwebaka Bukeerere tebuzindwa kitegeeza kwebaka nnyo n’obulizaako nga tolina na kikweraliikiriza. Twamusanga asudde annanga nnyini nga gyobeera tamanyi misango gye yali azizza. Ebitooke by’embidde eŋŋanda tebikyalabika ennaku zino. Embidde ya nsowe evaamu omubisi omuwoomu kubanga guba muka. Awali omulema tofunyirawo lunwe kuba bw’okikola ayinza okulowooza nti oyeeyereza ye. Omukazi oyo abaana be bonna bamaasombira, yabasiiga ku bulungi bwe. Omwana yabaza endoddo y’ebbina era otuulako n’okuba akagoma. Naye abaana abo ba nnampulirazzibi, anti obagamba kukola kino ate bo bakolamu kirala. Abakatuliki bonna mu ggwanga baayoza ku mmunye olw’okuviibwako omugenzi Cyprian Kizito Lwanga eyali Ssaabasumba. Yali akyavevenga omulamuzi n’amulagira okusirika kubanga yali abuzaabuza kkooti. Oyo ekimweyinuza tukimanyi lwakuba tetusobola kukyogera. Kantanyi kaggweerawo, kafumitabagenge w’akufumitira w’omweggyiramu. Essente ze babba zaali kagumba weegoge anti bonna nga bwe baali mu munyago ogwo bali ku ndiri olumbe lubabala embirizi. Omwami oyo abalongo baamwokya bambi ky’ava alina amagondogondo ku mubiri gwe gwonna. Ab’eddira ente mbu ente ya lubombwe gye batalya kuba gye beddira era kigambibwa nti tebaako mukira nga zino ente endala. Yesu gwe mugga, ogw’obulamu nze kwe nsena era bwe nnywa ku mazzi nga ndyoka nfuna obulamu. Omuwandiisi w’olugero Agamyuka Omutezi yakozesa obukugu obw’enjawulo okuzimba abatonde be ggwe wamma ddala amannya ge yawa bakongozzi gaali gabatuukirako. Kumpi katono abatonde be abafaananye bali aba Zinunula Omunaku. Akola obulungi asaanye asiimibwe ng’akyali mulamu okusinga okumwogerako nga n’ebimwogerwako takyabiwulira. Katonda ankoledde ebirungi bingi, ggwe wamma bwe si mutendereza mbeera nfuuse entasiima eri gye baagereesa ebulwa agiwa. Oyo omukazi alumirirwa ennyo abaana ba mwannyina okufa obufi. Njagala nnyo omwana azaalibwa ng’alabika amaanyi kubanga kiba kiraga nti ajja kusobola okulwanira mu nsi muno, anti ensi eno kati si muniino. Omuganda ye muntu alina ensibuko ye mu Buganda. Si ekyo kyokka wabula kitaawe ne nnyina nga nabo Baganda. Oyo ayogerwako nga Omuganda wawu, mu kusooka aba teyali Muganda. Kigambibwa nti aba yafuuka Muganda oluvannyuma lw’okuwawulwako n’afuna empisa z’Ekiganda zennyini. Kabaka wa Buganda w’abeera abambowa tebabulawo. Era kasita obalengera ng’omanyi nti mu kitundu ekyo Omutanda tali wala. Genda mu nnyumba oleete omunnyo. Omusajja alima nga mulwadde. Embuzi zonna zikutudde. Siikulimbe nti nze nnina ekigambo n’ekimu kye ntodde mu bigambo by’omunyumya anti obwedda ntema bisiki wano wendi. Enswa emu ekira eddembwe. Mpande emu eyiwa ekisero. Okulya mu ndago kitegeeza kuyimba. Okuyimbya endubaale kitegeeza kubonyabonya nnyo muntu. Okukooza omuntu akajiri kitegeeza kubonyabonya nnyo muntu. Okulabya omuntu ennakukitegeeza kubonyabonya nnyo muntu. Okukekkeza ennyago kitegeeza kulwana. Okukweka enjala kitegeeza kulwana nga okozesa bikonde. Ebifuba okubabuguma kitegeeza kulwana. Enkalu okudda okunywa kitegeeza kulwana. Okukoona ebbidde kitegeeza kunywa nnyo mwenge Okwebikka amazzi kitegeeza kunywa nnyo mwenge. Okubeera Waddanaga kitegeeza kuba mutamiivu. Okubeera lujuuju kitegeeza kuba mutamiivu. Okubeera lugalika bita kitegeeza kunywa nnyo mwenge. Okuwunzika endeku kitegeeza kunywa nnyo mwenge. Okukongojja omumbejja Nnamaalwa kitegeeza kunywa nnyo mwenge. Okukongojja omulangira Ssegamwenge kitegeeza kunywa nnyo mwenge. Okwesiwa amagengere kitegeeza kunywa nnyo mwenge. Okwesekerera obugonja kitegeeza kunywa mwenge. Amataaba kitegeeza ssente eziweebwa abaafiirwa nga okuziika kwaggwa. Omuliro gwa Buganda okuzikira kitegeeza kufa kwa Kabaka. Okukisa omukono kitegeeza kufa kwa Kabaka. Okuggya omukono mu ngabo kitegeeza kufa kwa Kabaka. Kabaka okuseerera kitegeeza kufa kwa Kabaka. Kabaka okubula kitegeeza kufa kwa Kabaka. Okubikka akabugo ku maaso kitegeeza kufa kwa Kabaka. Okubikka akabugo kitegeeza kuziika kwa Kabaka. Okutereka enjole kitegeeza kuziika kwa Kabaka. Ekyemisana okukirunga mu mmindi kitegeeza kusiiba njala. Olubuto okuba ku mugongo kitegeeza kubeera muyala nnyo. Enjala okukuulamu olulimi kitegeeza kubeera muyala nnyo. Okwerya enkuta kitegeeza butaba na kyakulya okumala ebbanga eddene. Ab’omu lubuto okubanja kitegeeza bubeera muyala nnyo. Okukoowa nga banyaga kitegeeza kulemererwa nga oli kumpi kuwangula. Okukuba ekintu obudinda kitgeeza kumannya nnyo kintu. Okuba kakensa mu kintu kitegeeza kumannya nnyo kintu. Okuba nnakinku kitegeeza kumannya nnyo kintu. Kigambibwa nti amakulu agali mu linnya lino ge gano nti omwana oyo abeera alina ekigongo ekinene ate nga kigazi ekisobola okuweeka bato be ababiri ababeera bamuddako so ng’ate abaana abalala abataddibwako balongo bo emigongo gyabwe giweeka omu. Mu ngeri y’emu era kigambibwa nti erinnya Kigongo litegeeza nti omuntu oyo aba n’ekigongo eky’omukisa ekyamutuusa n’okuddibwako abalongo. Kiwanuuzibwa nti engeri gye babeera badda ku baana bali abalongo ababiri abazadde batera okumalira obudde bwabwe obusinga ku bo ne beerabira omwana omuto omulala gwe baba bafunye. Omuzikiti guno gutunudde mu ssomero lya Old Kampala Secondary School. Kigambibwa nti omuzigiti guno gusobola okutuuza abantu abali eyo mu mutwalo mulamba. Kigambibwa nti obujjanjabi bw’endwadde y’amaaso businga kusangibwa mu ddwaliro ly’e Mmengo bw’ogeraageranya ku malwaliro amalala agassangibwa mu Uganda. Olusozi luno lusangibwa mu disitulikiti y’e Kasese era nga kifo kya bulambuzi mu Uganda. Abalambuzi bangi abettanira okugendayo okululaba era nga bwe batuuka eyo waliyo ebintu bingi ebisanyusa ebikolebwayo naddala abalambuzi gamba ng’okuwalampa olusozi luno. Ekisaawe ky’ennyonyi kino kikulu nnyo mu Uganda era nga gavumenti ya Uganda ekifunamu emiganyulo nkumu. Okugeza ekisaawe kino kiyamba abalambuzi okuva mu mawanga ag’enjawulo okujja mu Uganda ate nga bwe bamala okuyingira mu Uganda olwo eggwanaga liba liganyulwamu olw’okufuna ssente z’ebweru enzitomu okusunga ezaffe aza eza Uganda. Ssettendekero eno y’emu ku ezo ezettanirwa nnyo Bannayuganda era nga n’ebisale byayo bya wansiko bw’ogeraageranya ne bya ssettendekero endala mu Uganda naddala ezo ez’obwannanyini. Ekiyinza okukaluubiriza omuyizi okwegatta ku ssettendekero eno bwe bubonero obuli waggulu ennyo omuyizi bw’alina okufuna okumusobozesa okwegatta ku ssetendekero ono. Kino kiri bwe kityo olw’ensonga nti bw’osinziira mu ggwanga lya Kongo enjuba ebeera eri kumpiko okusinga ng’oli mu Uganda. Kino kiri bwe kityo lwa nsonga nti olulimi luno lukalubomukko bw’ogeraageranya n’ennimi endala eziri mu nsi. So ng’ate era kigambibwa nti ne bannansi b’eggwanga lya France basosoze na bwe kityo tebeegomba nnyo kuyigiriza lulimi lwabwe bantu b’amawanga malala. Eggwanga lino erya Butuluuki lisanyukira bannansi b’amawanga amalala nga bakkiririza mu ddiini y’Obuyisiraamu, na bwe kityo buli kaseera tebakoowa kuwaayo buyambi bwetaagisa eri ab’enzikiriza y’Ekisiraamu mu mawanga gonna agali mu nsi. Kale nno kikaluubirira nnyo abantu abava mu mawanga amalala okuyingira eggwanga lino olw’obukwakkulizo obukakali obuteekabwawo gavumenti ya Bugirimaani. Era ng’amawulire agava mu kibiina kye ekya National Resistance Movement gagamba Yoweri Museveni Tibuhaburwa ye yekka ekibiina gwe kimaze okulonda okwesimbawo ku bukulembeze bwa pulezidenti. Sir Edward Muteesa ono yaweebwa entebe y’obukulembeze bw’eggwanga Uganda amangu ddala nga Uganda yaakafuna obwetwaze oba tukiyite okwefuga okuva mu mikono gy’abafuzi b’amatwale mu mwaka gwa lukumi mu lwenda nkaaga mu ebiri. Era kino bukyanga luba nga lwa mmindi tewali kabaka wa Buganda yali azzeemu kufuna mukisa kufuuka pulezidenti wa Uganda. Okumanya ennyanja eno nnene ddala, egabanya amazzi gaayo mu nsi eziwera ssatu eziri ku Ssemazinga Afirika nga muno mulimu eggwanga lya Uganda, eggwanga lya Kenya n’eggwanga lya Tanzania. Ennyanja eno erimu ebika by’ebyennyanja ebiwerera ddala ng’emmale, empuuta, engege, mukene ko n’ebirala.. Ekyewuunyisa ebyennyanja bino birina ebiriisa bingi eri abato n’abakulu. Wano Omungereza amanyiddwa nga John Speke we yazuula ensibuko y’omugga guno omuwanvu omuzibu. Omugga guno era gugabanya ku mazzi gaagwo ennyanja Nalubaale ko n’emigga emiralala egiri mu Uganda okugeza nga Katonga, Mayanja, Ssezzibwa n’emirala. Ekifo kino eky’ensibuko y’omugga Kiyira e Jjinja kya nkizo nnyo kubanga kyabulambuzi kikulu nnyo era kyettanirwa abalambuzi bangi okuva mu mawanga ag’enjawulo okujja okwerabira ku nsibuko y’omugga guno omukulu ennyo mu nsi yonna. Ekibuga kino kyettanirwa abantu bangi nnyo omuli Bannayuganda n’abalambuzi. Olw’okuba nti ekibuga kino kisangibwa mu makkati ga Uganda kisikiriza abantu okukyettanira mpozzi n’olwebyobusuubuzi ebingi ebikolebwamu. Ekibuga kino era kirimu abantu bangi nga kino kiyamba eby’obusuubuzi okugenda obukwakku n’abantu okweyongera ku nsimbi mu ngeri ez’enjawulo. Ekisaawe kino kyayooyootebwa era kituukana n’omutindo ogw’ebisaawe ebirungi mu mu nsi yona. Abamu ku bantu abaali balabiddeyo omupiira bakitendereza olw’omutindo gw’ekisaawe ogulabwako n’amaaso. Ekkkeleziya eno esangibwa mu kibuga kya Uganda ekikulu Kampala era ng’etwalibwa ng’ekifo eky’obulambuzi mu Uganda. Ettaka okwazimbibwa Ekkeleziya eno yaweebwawo Kabaka owa Buganda eyaliko ebiseera ebyo nga ye Ssekabaka Muteesa Owoolubereberye era nga kigambibwa nti Ekkeleziya eyasooka okuzimbibwa mu kifo kino yali ya ssubi. Kigambibwa nti ettaka ekkanisa eno kwe etudde lyaweebwawo Ssekabaka Muteesa Owoolubereberye oluvannyuma lw’okuyita Abaminsane bajje babunyise enjiri ya Kristo mu Bwakabaka bwa Buganda. Essomero lino lya bawala na balenzi era ng’abayizi baalyo bava waka buli lunaku ne bajja ku ssomero kubanga teririna bisulo. Mbu era lumu Muky Wasswa yaayayiniriza omulongo Kato ewaka waabwe n’amuwa n’ekyemisana ng’alowooza nti bba. Ekyasinga okumuluma kwe kumyumiza ebyama bye yali alina okubuulira bba, agenda okwezimuukiriza ng’abigambye mulamu we. Kino kiri bwe kityo olw’ensonga nti Olugirimaani lubuutikidde nnyo eggwanga lino. Kale nno omuntu atalumanyi, akisanga nga kizibu n’okutambulatambula, kubanga, n’ebipande ebiragirira ebisinga obungi, biri mu lulimi Lugirimaani lwokka. Kigambibwa nti Omugenzi Amin ono yali mukulembeze alumirirwa ennyo eggwanga lya Ugnada ko ne Bannayuganda okutwalira awamu, bw’atyo nno kye yava asalawo ng’omukulembeze alumirirwa Bannayuganda okugoba Abayindi badde e Buyindi, olwo ne Bannayuganda basobole okufuna entandikiwa n’Abayindi badde ewaabwe gye baba bayiiyiza. Omuceere guno mmere eyettanirwa ennyo mu bitundu eby’enjawulo ebya Uganda naddala mu bitundu eby’ebibuga. Kino kiri bwe kityo olw’ensonga nti mu bibuga abantu abasingayo tebaba na nnimiro mwe balimira mmere. Bwe kityo nno bamaliriza beeyunidde emmere y’omuceere kubanga nnyangu ate efunika mu bwangu mu maduuka ag’enjawulo. Amayuuni gano mmere eyettanirwa ennyo abantu okuva mu bitundu bya Uganda eby’enjawulo olw’emigaso gyayo egy’enjawulo. Emmere eno eya muwongo esobola n’okukolebwamu obuwunga ne muvaamu akawunga ke tuyita akatta. So ng’ate mu ngeri y’emu emmere ya muwogo esobola okufumbibwa mu ngeri ez’enjawulo. Okugeza, basobola okufumba muwogo nga mulamba ne bateekako enva oli z’aba ayagadde oba gamba okumutemeetema obuwayi obutono ne bayiwa mu binjaalo olwo ne bafumba emmere eyitibwa ey’akatogo ka muwogo. Emmere y’akawunga eno ab’amasomero bwe bagifumbirako enva z’ebijanjaalo awo nga kiwedde. Emmere ey’ekika kino ebeera n’ebiriisa ebiyamba abaana b’amasomero okuviira ddala ku ddaala erya pulayimale okutuukira ddala ku sekendule. Mu ngeri y’emu emmere y’akawunga n’enva z’ebijanjaalo bisobola okufunika amangu. Emmere ey’ekika kino Abaganda bagiyita mpengere era kigambibwa nti kasooli bw’agattibwa awamu n’ebijanjaalo omuntu abeera alidde emmere eno enjala erwawo okumuluma. Kasooli ono era asobola okazibwa ne tufunamu akawunga era nga emmere eno ey’akawunga yettanirwa naddala ebifo ebibebeeramu abantu abangi. Okugeza, amakomera ko n’ebifo ebirala ebiringa ebyo. Ensujju eno esinga kugerekebwa ku mmere endala so ng’ate olumu ensujju omuntu asobola okugifumba akatogo olwo nga bagisazeesaze ne bagiteeka ku bijanjaalo. Mu ngeri eyo emmere eyo eyitibwa akatogo k’ensujju. Kyokka n’endala ng’amatooke ne lumonde nabyo bisobola okukolebwamu akatogo. Kigambibwa nti Yesu Kristo omwana wa Katonda yazaalibwa ku nnaku z’omwezi ezo waggulu, era olw’okuba Yesu yajja ku nsi alokole abalina ebibi ate oluvannyuma n’atufiirira ku musaalaba olwo ffe tuwone okuzikirira olw’ebibi byaffe. Ekyo kituleetera okuba nga kitukakatako okukuza olunaku Mukama Waffe Yesu Kristo lwe yazaalibwako. Abaganda obudde obw’essaawa emu ey’oku makya, baabuyitanga maliiri. Okimanyi nti n’essaawa ebbiri mu kubala okwa kakati bajjajaffe ebiseera ebyo baabiyitanga ssuula essanja? We bunaatuukira obudde bwa Manywagataba nja kuba malirizza okwoza engoye zino.Emmundu yatokose eggulo era we bwatuukidde mu Kalasamayanzi nga teri muntu n’omu ali wabweru. Na guno gwaka sinnategeera bulungi lwaki ssaawa ttaano baaziyitanga Mannyuka. Abagenze ku luzzi baasanzeeyo abantu bangi era ndowooza baakudda mu budde bwa mafumba ga bya misana. Tuli mu budde bwa Malyagabyamisana naye teri kanyooka yadde eno ewaffe. Engeri gye nkooyemu ndowooza n’awunzikamu ku ssekalootera mu biseera by’e Ggandaalo. Abalenzi bokka be baba bagenda okutyaba enku mu biseera bya Matyabanku, abawala bagende mugga. Embuzi ng’oluddewo okuzinona ku ttale ate ng’ebiseera bya Mayimbulambuzi byatuuse dda? Engeri gye bavuddeyo mu ggwatiro ndowooza twetegese bulungi, ebiseera bya Mafumbagaabyaggulo tubiri butoola. Abagenyi abazze ewaka mu Kikajjo batuukidde mu biseera bya Makolagaabyaggulo era embuutu ne zivuga. Essaawa ekkumi n’ebbiri ziyitibwa kasendabazaana wano ewaffe mu Buddu. Abaana bonna bateekeddwa okuba nga baayingidde dda mu nnyumba we ziwerera ebiseera bya Mayingirankoko. Abakozi b’ebikolobero bangi mu biseera bya Mattansejjere anti teri abalaba bulungi. We bwatuukidde mu Malyagabyaggulo nga munakutadooba aziimeera. Taata yakomyewo mu kawozamasiga era yasanze tumulinze. Ababbi baabadde bamulumbye mu ttumbi naye basanze abalindiridde. Enkuba yafudembye era we bwatuukidde ebiseera by’ekisisimuko ekisooka nga buli omu asaba Katonda erekere awo. Nja kugendayo ewuwe eggulolimu. Olunaku lwa Bbalaza lwe luggulawo emikisa gya wiiki era omuntu tasaanidde butakola ku lunaku luno. Mu kifo kino wakolerwawo emikolo egy’enjawulo so kulagirawo mizannyo gya katemba gyokka. Era kigambibwa nti mu bitundu bino eby’e Busoga emmere eya lumonde gy’esinga okulimibwa mbu enva ez’ebinyoobwa ze zisinga okutwaliriza emmere ya lumonde. Emikolo gy’okujaganya olwo ne gisaasaana.