ENKOKO ENNANSI EREETA AMAGOBA. Zino z’enkoko enzaaliranwa era nga zaamanyiira embeera ya wano mu Uganda oba Afrika. Ebimu ku bika by’enkoko ennansi bye bino, Enkwekwe, Ennyoro, Eƞŋanda’’n’endala. Enkoko zino bwe zibeera zirabiriddwa n’obukugu zisobola okuwa omulunzi amagoba amangi ddala. Ebirungi mu nkoko ennansi: Zigumira embeera n’obulwadde obumu, Zigumira ebiwuka oba enjoka, Zigumira omusana oba ekyeya, Zigumira enkyukakyuuka mu mbeera y’obudde, n’embeera y’obulwadde ezisinga obubi. Ebyokulya byazo byangu okufuna. Tezeetaagisa ttaka ddene, Ebikozesebwa okuzimba enju zaazo bifunika mangu, akatale k’enkoko n’amagi gaazo weekali. Okwaluza amagi nga tukozesa enkoko. Ekifo enkoko we zaalulira kiteekwa okuba nga kyawufu ku ekyo gye zibiikira. Enkoko ekozesebwa okwaluza eteekeddwa okuweebwa emmere n’amazzi buli kiseera. Enkoko emu esobola okumaamira oba okwalula amagi kkumi n’ataano oba kkumi na musanvu. Osobola okukozesa ssekkoko okwalula amagi g’enkoko agawera amakumi ana. Ku lunaku olwomusanvu olw’okumaamira oteekeddwa okwawula amagi amasumba era n’ogasuula. Mu kiseera kino eggi eririna akaana libeera lirina akantu akalinga akawuka nga kava ku njuba. Ddamu okukebera amagi nga wayiseewo ennaku endala musanvu oggyemu amagi amafu. Obukoko obwafiira mu ggi bubaako engeri y’olusaaysaayi. Obukoko obulamu mu ggi libeera likutte akazikiza naye ng’ekifo eggi mwe lissiza kirabika bulungi. Ebiremesa enkoko ennansi okuwa abalimi amagoba Obulwadde, Enzimba y’ennyumba y’enkoko embi, Ebbugumu eriyitiridde, Obutwa bw’emmere ekukudde, Obujama, ebiwuka ebitawaanya enkoko, endiisa, Okuleka enkoko ne zenjeera, Ebikozesebwa mu kulya, oba okunywa nga bitono, Ebiyumba by’enkoko ebirina enzikiza. Amakubo g’okwewalamu ebiremesa enkoko okuleeta amagoba: Okukuuma obuyonjo nga twewala ennyumba ezitonnya, okuzimba ennyumba eyingiza era n’okufulumya empewo, Ennyumba ezirina ekitangaala zeetaagisa, Okugema enkoko, Okuzijjanjaba nga zirwadde, okuzimbira enkoko zireme okufuna obulwadde, Enkoko tuziwe eddagala ly’enjoka, tetuwa nkoko mmere ekukudde, Togezaako kutabulira nkoko mmere nga kyakyu mwereere omutali Kasooli. Enkoko Eŋŋada: Endabirira eri mu mitendera esatu, endabirira y’obukoko obuto, enkuza, n’okubiika. Naye essira ka tulisse ku ndabirira y’obukoko obuto okuva ku lunaku olumu okutuuka ku ssabiiti ennya. Obukoko obuto bwetaaga ekitangaala okumala ennaku nnya ezisooka busobole okulaba emmere ekiro, bulye ate bukule mangu. Ebbugumu lyetaagisa mu bukoko obuto okumala ssabiiti nnya. Pima ebbugumu mu nkoko ng’okozesa akuuma akapima ebbugumu. Olunaku olusooka n’olwokubiri ebbugumu lirina okubeera mu ddiguli bisatu mu ana serusiyasi, Olunaku olwokusatu n’olwokuna ebbugumu lirina okuba mu ddiguli bisatu mu abiri serusiyasi, Olunaku olwokutaano n’olwomukaaga ebbugumu lirina okuba ddiguli bisatu serusiyasi. Okuva ku lunaku olw’omusanvu okutuuka ku lw’ekkumi nennya ddiguli zirina kuba bibiri mu kinaana serusiyasi, Okuva ku lunaku olw’ekkumi n’etaano okutuuka ku lw’ana mu ebbiri ddiguli zirina kuba bibiri mu kkumi serusiyasi. Obukoko buwe amaanyi agasooka nga obuwa amazzi agalimu sukaali oba gulukosi, nga tezinatandika kulya okumala essaawa bbiri n’ekitundu kkiro ya sukaali gitabule mu liita ttaano ez’amazzi. Weewale nnyo obukoko okwekuuma awamu. Tandika okuwa obukoko emmere nga bumaze okunywa amazzi.