Obutonde bw’ensi bwe tuba tubwogerako, tuba twogera ku bintu bino wammanga, ettaka, ebimera, ebiwuka, ebisolo, amazzi nga mw’otwalidde ennyanja n’emigga, empewo, ebinyonyi, akasana, amayinja, enzikiza n’ebirala. Tusobola okugamba nti ettaka liba n’obulamu. Wewaawo, mu butonde ettaka lyo teribalibwa ng’ekiramu. Ettaka lifa, so ate era ettaka lisobola okulamuka oba oyinza okukiyita okuzuukira. Ettaka liri mu bika ebiwerako, era bino wammanga bye bimu ku byo. Eriddugavu, erya kiwugankofu, erya kikuusikuusi, ery’oluyinjayinja, n’ery’ekikasima. Ettaka ery’ekika kino liba lyetabiseemu ettaka eririna langi enjeru ng’ennoni, n’ebika ebirala. Olw’okuba ng’ettaka liba n’obulamu ate nga liri mu bika eby’enjawulo, omulimi aba asaana okumala okwetegereza nga tannatanula kukekeza nkumbi, oba ng’ettaka kw’agenda okulima ddamu era nga teyeerabira kusooka kwetegereza kika ki eky’ettaka kw’agenda okulima, na kika ki eky’ekirime ky’agenda okusimbako. Kiri nti si buli ky’oyagala okusimba nti kidda ku buli kika kya ttaka. Osobola okusooka okwebuuza ku mukugu oba omulimisa, n’akuyambako okukebera ettaka eryo. Mu kukuwa ku magezi, oyambibwako obutayonoona biseera, amaanyi, oboolyawo n’ensimbi, ku ttaka eritazza ky’ogenda kusimbako. Ebisolo nabyo bye bimu ku bikola obutonde bw’ensi, era we bitali obutonde bw’ensi bukosebwa kinene ddala. Ebisolo era we bitali kikosa abantu ko ebimera eby’engeri zonna ssaako n’ettaka lyennyini. Ebinyonyi okufaananako n’ebintu ebyo waggulu ebyogeddwako, nabyo bitwala ekifo kinene ddala mu kukuuma obutonde bw’ensi noolwekyo bya mugaso nnyo. Waliwo ebiwuka eby’obulabe eri omuntu n’eri ebimera, naye nabyo ku luuyi olulala bya mugaso nnyo eri obutonde bw’ensi, era nga nabyo birabirirwa omuntu obutasaanawo. Ate bwe tutunuulira amazzi, abantu bonna bakimanyi nti amazzi bwe bulamu, era oyinza okulowooza nti ge gatwala ekifo ekisooka mu kukuuma obutonde bw’ensi. So n'ebintu ebirala ebikola obutonde bwensi byonna bya mugaso nnyo. So nno era, amazzi we gatali, obutonde bw'ensi buyinza okusaanawo. Ensozi nazo za mugaso nnyo eri obutonde bw’ensi era bwe zibulawo abantu n’ebintu ebirala bisannyalala.