Ssaayansi: Obulwadde bw’ekikaba osobola era okubuyita obulwadde omuntu bw’afuna ng’ayita mu kwegatta oba endwadde ezifunibwa oluvannyuma lw’omuntu okwegatta n’omuntu alina obulwadde obw’ekikaba. Obulwadde buno businga kusaasaanyizibwa na kwegatta nga buyita mu bitundu nga, mu bukyala, emabega oba mu kamwa. Olw’okuba ng’obulwadde buno tebweyolekerawo, kino kyongeza ku mikisa gy’okubutambuza okuva ku muntu omu okudda ku mulala. Obubonero kw’osobola okulabira obulwadde buno kuliko: okuvaamu amazzi amabi mu bitundu ebyekyama nga kino kibeera mu bakazi n’abasajja, okufuna amabwa kungulu oba okwetooloola ebitundu eby’ekyama n’okufuna obulumi mu lubuto wansi. Obulwadde bw’ekikaba obufuniddwa ng’omukyala ali lubuto oba ng’azaala bubeera bwa bulabe eri omwana atannazaalibwa. Obulwadde obumu obw’ekikaba buleeta n’obuzibu mu kufuna olubuto. Obuwuka obusobola okuleeta endwadde ez’ekikaba busoba mu makumi asatu era nga buleeta obulwadde nga, obuleetebwa akawuka ka bakitiriiya okuli, enziku, kabootongo n’endwadde endala. Waliwo obwo obuleetebwa akawuka ka vayirasi okuli: mukenenya, amabwa mu bitundu eby’ekyama n’endala. Newankubadde nga obulwadde buno businga kusaasaanyizibwa na kwegatta, naye era waliwo n’engeri endala ezisobola okuyitamu obulwadde buno, okugeza, omuntu okussibwamu omusaayi ogulimu obulwadde, maama alina obulwadde bw’ayonsa omwana, ne mu kaseera ak’okuzaala obulwadde busobola okuva mu maama ne bukwata omwana. Ensi ezaakula edda zirina obusobozi bw’okukebera obulwadde buno. Wabula, nga mu nsi ezikyakula oluusi kiba kizibu. Engeri esinga gye tusobola okuziyizaamu endwadde z’ekikaba kwe kwewala okwegatta. Endwadde ezimu zisobola okugemebwa. Okugeza, omusujja gw’ekibumba ogumanyiddwa nga hepatitis B, n’ebika by’endwadde ebirala. Engeri endala y’ey’okwegatta mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa. Gamba, okukozesa obupiira bukalimpitawa, okubeera n’abantu be weegatta nabo nga batono n’okubeera mu mbeera nga buli muntu alina omuntu omu yekka gwe yeegatta naye kisobola okukendeeza ku bulwadde buno. Okutayirirwa mu basajja kiyambako okukendeeza ku mikisa gy’okukwatibwa endwadde ezimu. Endwadde ezisinga ez’ekikaba zisobola okujjanjabibwa era ne ziwona. Wabula ng’obulwadde nga mukenenya, omusujja gw’ekibumba, zo zijjanjabibwa naye nga teziwona. Mu mwaka gwa nkumi bbiri mu munaana kyateeberezebwa nti abantu obukadde bitaano be baalina obulwadde bwa kabootongo, enziku oba endwadde z’ekikaba endala. Endwadde z’ekikaba ng’oggyeeko akawuka ka mukenenya zatta abantu abawerera ddala emitwalo kkumi n’ena mu enkumi bbiri mu mwaka gwa nkumi bbiri mu kkumi n’esatu. Mu mwaka gwa nkumi bbiri mu kkumi, mu nsi ya Amerika waazuulibwayo abantu obukadde kkumi na mwenda abaali balina endwadde ez’ekikaba. Endwadde zino zigambibwa okuba nga zaaliwo ne mu biseera ebikadde mu myaka lukumi mu bitaano mu ataano nga Yesu kristo tannazaalibwa ne mu biseera eby’endagaano enkadde. Abantu abafunye endwadde zino ez’ekikaba bafuna ensonyi n’okwesosola mu bantu abalala. Obubonero: Si buli ndwadde ya kikaba nti eraga obubonero era nga n’obwo obulabika tebujjirawo mu bwangu ng’omuntu afunye obulwadde buno. Endwadde zino ez’ekikaba ezimu zireetera omuntu okuba omugumba, obulumi obw’olukonvuba oluuusi n’okufa. Wabula, bino byonna bisinziira ku kika kya bulwadde. Singa omwana afuna obulwadde bw’ekikaba nga tebannatuuka mu myaka gya buvubuka kimuleetera okwegandanga nga bukyali. Ebika ebikulu: Enziku: Buno bulwadde obuleetebwa akawuka ka bakitiriiya akabeera ku bususu obugonvu era nga biseerera okugeza, mu mukutu gw’omusulo, mu bukyala, emabega ewafulumira obubi, mu kamwa, mu mumiro ne mu maaso. Obulwadde buno busobola okusaasaana nga buyita mu kwegatta, mu kamwa oba emabega. Obubonero bw’enziku butandika okulabika oluvannyuma lw’ennaku bbiri ku ttaano oluvannyuma lw’okwegatta n’omuntu alina obulwadde buno, newankubadde nga mu basajja abamu obubonero busobola obuteeyoleka okutuusa ng’omwezi mulamba gumaze okuyitawo. Obubonero obulabikira mu basajja kuliko; okubabuukirirwa n’okuwulira obulumi nga bafuuyisa omusulo, okwagala okufuuyisa buli kiseera, okuvaamu amasira mu busajja, okuzimba akawago, okuzimba ensigo, amabwa mu mumiro n’obubonero obulala. Mu bakyala, obubonero nga, okuvaamu amasira mu bitundu eby’ekyama, okulumwa oba okusiiyibwa ng’afuuyisa, okufuna obulumi ng’ali mu kikolwa eky’okwegatta, okufuna obulumi obuyitiridde wansi w’olubuto n’omusujja busobola okulabika newankubadde nga mu bakyala abamu obubonero buno buyinza obutalabikirako ddala. Waliwo endwadde ezimu ezigaana okuwona n’eddagala erijjanjaba endwadde ezireetebwa akawuka ka bakitiiriya. Wabula, endwadde ezisinga ziwonyezebwa na ddagala lino. Kabootongo: Buno nabwo bulwadde obuleetebwa akawuka ka bakitiriiya. Singa omuntu tafuna bujjanjabi, obulwadde buno busobola okumuviiramu obuzibu mu bulamu n’okufa. Obubonero bwa kabootongo kuliko: amabwa mu mukutu gw’omusulo, mu kamwa oba emabega awafulumira obubi. Singa abeera tajjanjabiddwa, obubonero buno busobola okweyongera okuba mu mbeera embi ennyo. Obulwadde buno busangibwa nnyo mu nsi za Afirika nga, Cameroon, Kambodia ne Guinea era nga kigambibwa okuba nga bweyongera buli kiseera mu nsi eya Amerika. Akawuka ka mukenenya: Buno bulwadde obunafuya abasirikale b’omubiri, kino ne kiguleetera okubeera nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde ezigulumbagana. Akawuka kano katta obutoffaali bw’omusaayi obuyamba okulwanyisa endwadde ezireetebwa akawuka aka virus. Mukenenya atambulira mu mazzi agava mu mubiri era ng’okusinga kibaawo mu kiseera eky’okwegatta. Asobola era okutambuzibwa mu musaayi singa ogw’oyo omulwadde gwegatta n’ogw’omuntu omulamu, okuyonsa, mu kuzaala n’okuva mu maama okudda ku mwana ng’omukyala ali lubuto. Obulwadde bwa mukenenya buyita mu mitendera okuli; omutendera ogusooka, we butalabikira, we bulabikira n’omutendera we bufuukira omuziziko eri obulamu bw’omuntu ekimuviirako okufa. Ku mutendera ogusooka omuntu afuna obubonero ng’obwobulwadde bwa ssennyiga. Okugeza, okulumwa omutwe, okuwulira obukoowu, omusujja, n’okulumwa mu nnyingo, nga kino kibaawo okumala essande bbiri. Mu mutendera ogwokubiri obubonero bwonna bubula era omuntu n’abeerawo nga talina ky’alaba okumala emyaka egiwerera ddala. Akawuka kano bwe katuuka ku mutendera mwe keeyolekera, omubiri gunafuwa nga tegukyasobola kulwanyisa ndwadde zigulumba era n’obutoffaali bw’omusaayi bukendeerera ddala. Mukenenya bw’afunza omuntu, afuuka kiremya eri obulamu bwe, anti afuula omuntu amulina okwanguyirwa okulumbibwa endwadde ez’enjawulo ekivaamu okufa. Obulwadde buno nga bwakazuulibwa mu myaka gya lukumi mu lwenda kinaana, abo abaabulina baali tebasobola kuwangaala bbanga nabwo kumala yadde emyaka emitono. Wabula, nga kati waliwo eddagala erikkakkanya ku bulwadde buno nga lijjanjaba obulwadde obulumbagana abalwadde b’akawuka ka mukenenya, kino ne kibayamba okuwangaalako ekiseera n’okubeera n’obulamu obweyagazaamu. Wadde ng’akawuka kabeera kakendedde omuntu ng’amira eddagala lino, omulwadde wa mukenenya abeera akyasobola okukasiiga omuntu omulala.