Obutonde bw’ensi bwe tuba tubwogerako, tuba twogera ku bintu bino wammanga omuli, ettaka, ebimera, ebiwuka, ebisolo, amazzi nga mw’otwalidde ennyanja n’emigga, empewo, ebinyonyi, enjuba, amayinja, enzikiza n’ebirala. Ettaka liba n’obulamu wewaawo naye mu butonde si kiramu. Ettaka lifa, sso ate ettaka lisobola okulamuka oba oyinza okukiyita okuzuukira. Ettaka liri mu bika ebiwerako, era wammanga bino bye bimu ku bika byalyo. Ettaka eriddugavu, kiwugankofu, erya kikuusikuusi, ery’oluyinjayinja, ery’ekikasima, lino liba lyetabiseemu ettaka eriyina langi enjeru ng’ennoni, n’ebika ebirala. Olw’okuba ng’ettaka liba n’obulamu ate nga liri mu bika eby’enjawulo, omulimi aba asaana okumala okwetegereza nga tannatandika kukuba nkumbi, oba ng’ettaka kw’agenda okulima ddamu era nga teyeerabira kusooka kwetegereza kika ki eky’ettaka kw’agenda okulima, na kika ki eky’ekirime ky’agenda okusimbako. Ebimera bye bimu ku bintu ebikola obutonde bw’ensi, era nga muno otwaliramu, ebika by’omuddo ebiwerako, enva, emmere mu bika eby’enjawulo, emiti n’ebirala. Emigaso gy’ebimera mingi ddala omuli okuliisa abantu, ebisolo ate n’ettaka. Abantu be bamu ku bitonde ebikola obutonde bw’ensi. Abantu olwokuba nga balina ekitone eky’amagezi n’okutegeera okukira ku bintu ebirala byonna ebikola obutonde bw’ensi, be bavunaanyizibwa ku kukuuma obutonde bw’ensi obwo okulabira ddala nga tebutyoboolwa oba okusanaawo. Ebisolo nabyo bye bimu ku bikola obutonde bw’ensi, nga we bitali obutonde bw’ensi bukosebwa kinene ddala, abantu ko ebimera eby’engeri zonna ssaako n’ettaka lye nnyini. Ebinyonyi, okufaananako n’ebintu ebyo waggulu ebyogeddwako, nabyo bitwala ekifo kinene ddala mu kukuuma obutonde bw’ensi noolwekyo bya mugaso nnyo. Ebiwuka nga waliwo ebiwuka eby’obulabe eri omuntu n’eri ebimera, nabyo ku luuyi olulala bya mugaso nnyo eri obutonde bw’ensi, era nga bikuumibwa muntu obutasaanawo. Amazzi gano go nago butonde bwa nsi era amazzi bwe bulamu. Oyinza okulowooza nti ge gatwala ekifo ekisooka mu kukuuma obutonde bw’ensi, naye n’ebintu ebirala ebikola obutonde bw’ensi byonna bya mugaso nnyo. Wabula, amazzi we gatali, obutonde bw'ensi buyinza okusaanirawo ddala. Empewo y’emu ku bintu ebirala ebikola obutonde bw’ensi, era bw’ebulawo, abantu, ebisolo, ebinyonyi, ebiwuka, ebimera, ettaka, n’amazzi tebiyinza kubeerawo awatali mpewo ebimala. Enjuba nayo yamugaso mu kukuuma obutonde bw’ensi, anti gwe wamma ebisolo, abantu, ebinyonyi, ebiwuka, ettaka n’ebimera byonna wamu bifuna obusannyalavu obw’enjawulo singa tebifuna ku kabugumo. Enzikiza okufaananako ng’ebintu ebirala, nayo ya mugaso eri obutonde bw’ensi, si lwakuba nti bajjajjaffe nga bwe baagamba nti, Enzikiza eyamba mumizi, naye ebitonde bingi ebyegazaanyiza mu nzikiza eyo. Amayinja nago wattu wandiyinzizza okulowooza nti, ng’ogyeeko okugazimbisa amayumba oba okugakozesa entaana oba amalaalo n’amakubo, nti teriiyo migaso mirala, naye nno nago ku butonde bw’ensi galina emigaso, era nga bwe gabulawo omuntu oba n’ebintu ebimu nga bifuna obusannyalavu obw’enjawulo. Ensozi nazo za mugaso nnyo eri obutonde bw’ensi era nga bwe zibulawo abantu n’ebintu ebirala bisannyalala. Ebinyonyi nabyo bya mugaso, era mu ngeri y’emu obutonde bw’ensi obutaliimu biwonvu oba obukko, obutonde bw’ensi buba bwolekedde obuzibu bw’okusaanawo. Kale nno awo tugamba nti omuntu n’ebitonde ebimwetoolode bye bikola obutonde bw’ensi.