Omusujja gw'ensiri guluma abantu n’ebisolo ebimu, era nga gusaasaanyizibwa nsiri. Omusujja guno guleetawo obubonero obw’enjawulo ku muntu aba agulwadde. Okugeza, okukuma omuliro, okutintima, obukoowu, okusesema n’okulumwa omutwe. Obubonero obwo, buteera okubaawo mu nnaku kkumi ku kkumi na ttaano oluvannyuma lw’omuntu okulumibwa ensiri eyina akawuka k’omusujja. Omuntu yenna eyali alwadde ku musujja gw’ensiri bw’addamu n’agulwala obubonero bw’afuna buba busaamusaamu ku buli obwasooka. Ebiseera ebisinga omusujja guno gusaasaanyizibwa ensiri enkazi eyitibwa Anofuliizi mu Lungereza. Ensiri eno bw’ekuluma ekussaamu obusagwa mu musaayi obuva mu malusu gaayo, awo obuwuka ne butambula mu mubiri ne bugenda ku kibumba gye buzaalira. Omusujja gw’ensiri gukeberebwa na bitangaaza musaayi. Ebimu ku bikolebwa okweŋŋanga obulwadde buno obw’omusujja gw’ensiri, mulimu: okukozesa obutimba bw’ensiri n’eddagala ery’okufuuyira eriyitibwa dduumu, oba okukozesa ebiziyiza okubaawo kw’ensiri mu kifo. Gamba, okufuuyira ebiwuka, okuggyawo amazzi agalegamye mu bintuntu ebweru okwetooloola ewaka n’okusaawa ensiko eba yeetoolodde abantu we babeera. Waliwo obujjanjabi obw’enjawulo obuziyiza omusujja gw’ensiri. Obulwadde bw’omusujja businga kusaasaanyizibwa mu bitundu ebyetooloddwa yikweta olw’ebibira ebibaamu ebiwuka eby’enjawulo. Okugeza nga mu bitundu bya Afirika ebiri wansi w’eddungu Sahara, ssemazinga wa Asia, ne mu Latin America. Ekitongole ky’Ebyobulamu eky’Ensi yonna kiteebereza nti, mu mwaka gwa nkumi bbiri kkumi n’ebiri, abantu abawera obukadde bibiri mu musanvu be baali balwadde omusujja gw’ensiri. Bwe kityo ekirwadde kino kyateeberezebwa okuba nga kyatta abantu abali wakati w’emitwalo ana mu musanvu mu enkumi ssatu n’emitwalo nsanvu mu munaana mu kenda, nga n’abasinga baali baana mu Afirika.