Ennyanja Wamala erina amazzi amalungi era nga esangibwa mu ggwanga Uganda. Entobazi z’ennyanja eno zonna zijjudde ebika by’ebinyonyi n’ensolo eby’enjawulo nga muno mwe muli n’enjobe. Ennyanja eno ya nkizo nnyo mu buwangwa n'ennono z'abantu ba Buganda mu masekkati ga Uganda. Ennyanja eno egabanibwa Disitulikiti zino, Mubende, Mityana ne Gomba era nga zonna zisangibwa mu Buganda. Oluguudo oluva e Mityana ne Kalyankoko, ne luyita e Kimuli mu Disitulikiti y'e Mityana lwe luli ku lubalama lw'e Buvanjuba bw'ennyanja Wamala nga lukunukkiriza kiromita kkumi n’emu. Ennyanja eno Wamala eri ku bugazi bwa mayiro kyenda mu musanvu. Eriko ebizinga bino, eky'e Lwanju, eky'e Mabo, eky'e Bagwe, Kiraza, Kazinga wamu n'ebirala. Emigga giwerako egiyiwa mu nnyanja eno era nga egimu ku gyo gye gino; ogwa Nyanzi, Kitenga, Kabasuma, Mpamuguju n'omugga Bbimye. Ennyanja eno evububirizibwa amazzi g'omugga Kibimba agava mu Katonga ate bwe gumala ne guyiwa mu nnyanja Nnalubaale. Ebyembi, omugga Kibimba gwo tegutera kubaamu mazzi bulungi. Ennyanja eno ya nkizo nnyo mu byenfuna n'ebyobuwangwa mu bitundu gy'esangibwa era nga ennyanja eno erabirirwa abakulembeze ba Disitulikiti ya Mubende, Mityana, ne Mpigi nga Disitulikiti zino zonna zigabana ensalo z'ennyanja eno. Ennyanja Wamala eno yali kitundu kya nnyanja Nalubaale emyaka nkumi nnya egiyise, naye we twogerera ennyanja eno eri ku bwayo yokka. Kiwanuuzibwa nti, ennyanja Wamala yafuna erinnya eryo okuva ku Ssekabaka Wamala eyasembayo mu bwakabaka bwa Bachwezi, era ne kiwanuuzibwa nti Ssekabaka ono yabulira mu nnyanja eno ku ludda oluliko omwalo gw’e Lubajja oguyitibwa Nakyegalika era n’emizimu gye giwummulira mu nnyanja eyo. Ebimera ebyetoolodde ennyanja Wamala bisinga kuba bitoogo n’ebimera ebirala eby’oku mazzi. Ennyanja eno era yeetooloddwa emiti gy’ebisansa. Waliwo n’ebika by’ensolo eby’enjawulo nga enjobe, embizzi z’omu nsiko, envubu, engabi, enkima enjeru, enkobe, enkofu, n’emijjonkezi. Ebyo byonna byeyagalira ku nnyanja eno Wamala. Mu nnyanja muno era musangibwamu ebika by'ebyennyanja eby'enjawulo nga mwe muli; engege, emmamba, n’enkejje. Mu gy'enkaaga, ne ku ntandikwa y'emyaka gy'ensanvu, ku nnyanja Wamala wasibukangayo ebyennyanja ebibisi n'ebikalirire nga bitundibwa mu bitundu ebiriraanyeewo ne mu bubuga bwa Buganda obw'enjawulo. Wabula, olw'okulemererwa okufuga n'okukukwasisa amateeka mu nsuubula y'ebyennyanja ku nnyajanja eno, mu makkati g'emyaka gy'ensanvu eby'ennyanja byaggwa mu Wamala. Enkyukakyuka mu mbeera y'obudde nayo ekyankalanya embeera ku nnyanja eno, ekintu ekikosa obulamu bw'abavubi wamu n'ab’omu maka gaabwe.