ENTOBAZI N’ETEEKA LYA UGANDA ERYA LUKUMI MU LWENDA KYENDA MU ETAANO ERYAKOLEBWA OKUSOBOLA OKUKUUMA N’OKULABIRIRA ENTOBAZI. Etteeka lino lyabagibwa ekitongole ekivunaanyizibwa ku butonde bw’ensi. Ennyanjula: Entobazi zizingiramu ebidiba, emigga, ebibira n’ennyanja, era nga bino bya mugaso nnyo. Abantu abasinga beeyunye nnyo entobazi olw’emigaso emingi ezizirimu era ng’abantu bakozesa entobazi zino kubanga basobola okuggyamu ebintu ebisobola okuzimba, ebikozesebwa mu kuluka gamba ng’enjulu eziruka ebibbo, ensansa eziruka emikeeka, ebitoogo ebiruka ebiwempe n’ebintu ebirala bingi ebiyinza okukolebwa mu bintu ebisangibwa mu ntobazi. Ebibira nabyo emirundi egisinga tuyinza okubitwalira mu ntobazi kubanga emigga egisinga n’enzizi bitandikira mu bibira. Ebibira bino birina emigaso mingi okugeza tuggyamu emmere, biyamba okuyonja empewo, bituterekera ebisolo byaffe, tuggyamu ebintu ebikozesebwa mu makolero g’ebibajje. Ate mu migga namwo tusangamu ebyennyanja n’ebisolo ebirala ebisangibwa mu mazzi. Mu lukumi mu lwenda kinaana mu mukaaga, abakugu baalambika nti embeera y’emigga n’ebibira yali ekosebwa nnyo era ng’emirimu tegigenda bulungi; n’obutonde bw’ensi bwali tebufiibwako n’akamu. Mu kiseera ekyo waabagibwawo amateeka agakugira abantu obutayonoona butonde bwansi mu lukumi mu lwenda kyenda mu etaano, gamba ng’okuzimba n’okulima mu ntobazi. Amateeka gano gaabagibwa okusobola okukendeeza ku kwonoona obutonde era gaagenderera okuteekawo enkola obutondebwensi gye bwali bulina okukuumibwa okusobola okuyamba abantu ab’omulembe ogwo, guno n’ogujja. Amateeka gano gaagenderera kwongera ku migaso gy’obutonde nga mw’otwalidde n’entobazi. Emigaso gy’entobazi: Emigaso gino giyinza okwawulibwamu ebiti bibiri: egy’obutonde n’egyo egitambulira ku kuyamba abantu. Entobazi ziyamba amazzi okubeera awamu era kiyamba ebimera okufuna amazzi era ziyamba ettaka obutakulukuta, naddala nga waliwo emiti. Emiti gino giyamba okukwata ettaka eryandikulukuse. Entobazi zikuuma ebimera n’ebisolo ebisangibwamu mu mbeera ennungi. Mu ntobazi tufunamu ebitoogo ebyeyambisibwa mu kuluka ebintu by’emikono ng’emikeeka n’ebibbo era giyinza n’okukozesebwa mu kuzimba. Mu ntobazi tufunamu ebyennyanja ebituyamba okutuzzaamu amaanyi. Ebisolo ebisinga bitwalibwa ku ntobazi ne bisobola okufuna eky’okuzza eri omumwa naddala mu budde obw’ekyeya. Entobazi zituwa amazzi agatuyambako mu makolero, mu birime era n’ebisolo. Abalambuzi bajja nnyo okulaba entobazi zino era ne basasula ssente okusobola okuziraba. Kino kiyamba nnyo eggwanga okukulaakulana. Newankubadde entobazi zirina emigaso mingi, ebizibu ebisangibwamu biyitirivu. Abantu abasinga tebamanyi mugaso gwa ntobazi era bazoonoona nga bayita mu kuzisaanyaawo ne bazimbamu amayumba n’okulima emmere, ekintu ekireetedde entobazi ezisinga okusaanawo. Kino kivudde ku bwavu n’obufunda bw’ettaka. Ebigendererwa bya gavumenti ku mateeka agafuga obutonde bw’ensi. Gavumenti ya Uganda eteekwa okukola ebintu bino wammanga: Okunyweza amateeka agaakolebwa okusobola okukuuma obutonde era n’okukozesa obutonde okusobola okubeerawo kati ne gye bujja. Okubonereza abantu abasangibwa nga boonoona obutonde okusobola okumalawo abazzi b’emisango.Okukuuma emigaso gy’entobazi: Okusobola okukuuma obulamu bw’ebintu ebisangibwa mu ntobazi ng’ensolo n’ebimera, gavumenti ekkiriza emirimu egitasaanyaawo butonde bwansi, gamba ng’okuvuba mu nvuba ennungi n’okulunda. Era ekubiriza abantu n’ebitongole ebya nnakyewa okwongera okumanyisa n’okusaasaanya ennyo obubaka obukwata ku migaso gy’entobazi.