title: Noard-Ierske bussen foar in part wer ientalich Ingelsk

maintext:
Ferfiersmaatskippij Translink is fan doel om de twatalige tsjinstferliening yn Noard-Ierlân foar in part ôf te skaffen. Oant no ta wienen de oankundigings en opskriften twatalich Iersk-Ingelsk.
Yn in part fan de haadstêd Belfast wurdt de tsjinstferliening ientalich Ingelsk. Sels bussen dy’t sawol troch it westen as it easten fan de stêd ride, moatte op ‘e rûte ientalich wurde. Der wurdt in kompjûterprogramma skreaun dat der foar soagje moat dat bygelyks de Ierske namme fan de stêd, Bál Feirste, fan de bus ferdwynt as dy it easten yn rydt.
In wurdfierder fan Translink die te witten dat it tal twatalige opskriften yn it westen fan de stêd fierder útwreide sil.
Yn it westen fan Belfast is de befolking yn mearderheid katolyk en Iersksinnich, wylst it easten benammen protestantsk en Ingelsksinnich is. Under de protestatske, Ingelsksinnige befolking bestiet frijwat wjerstân tsjin de Ierske taal. It Ierske gemeenteriedslid Tom Haire sei sels dat “de minsken yn it easten fan de stêd net mear belang hawwe by it Iersk as de mantsjes op ‘e moanne”.
Janet Muller fan de Ierske taalbewegingsorganisaasje Pobal sei dat Translink troch it nije belied fan it Iersk in ‘gettotaal’ makke. “Soks is kontraproduktyf en sinleas”, sei hja. “It skept de yndruk dat de taal allinnich by beskate stikken fan Belfast heart.”


title: Waarpraatsje: Nei tongersdei ritich

maintext:
DE JOUWER – It neisimmerwaar is hast dien. Fan freed ôf wurdt it ritich en in stik minder waarm.
Yn ’e nacht fan woansdei op tongersdei binne der opklearringen, mar op guon plakken is der ek bewolking. De súdwestewyn is swak oant matich, by de kust lâns frij krêftich oant krêftich. It wurdt 14 graden.
Tongersdei is der noch in bytsje sinne, mar de loft rekket hieltyd mear berûn. It soe sels in bytsje reine kinne. De súdwestewyn is matich, by de kust lâns krêftich. It wurdt goed 20 graden.
Fan freed ôf feroaret it waar. It wurdt dan ritich mei bytiden in soad wyn. Boppedat bliuwt it net drûch.
Jan Brinksma

fasttext_language: fy


title: Fresku rapt yn Papiamentu yn nije projeksje Aldehou

maintext:
Op freed 5 oktober giet yn Ljouwert om 20.00 oere de fjirde fideoprojeksje fan Lân fan taal op ‘e Aldehou yn premjêre. De meartalige audiofisuele produksje draacht de titel ‘1954 – We zijn er bijna’ en is makke troch muzyk- en wurdkollektyf VANTA, it nije media-kollektyf WERC en rapper Fresku. Sintraal steane it grutte tal talen út ús keninkryk. It Frysk, it Sranang Tongo, Ingelsk en Papiamentu falle dêr ek ûnder.
Yn ‘1954’ wurdt op grûn fan in spesifike histoaryske kontekst nei taal sjoen. Op 15 desimber 1954 tekene Keninginne Juliana it Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden. Suriname en de Nederlânske Antillen krigen dêrmei de status fan lân yn it Keninkryk. It karbrief wie in belofte om in lykweardige relaasje te ûntwikkeljen tusken wat earst oerhearsker en ûnderdrukte folken wiene. In lykweardige relaasje tusken minsken dy’t út op syn minst fiif ûnderskate talen wei de wrâld útlizze: Nederlânsk, Sranang Tongo (en wol tsien oare Surinaamske talen), Frysk, Papiamentu en Ingelsk.
Yn ‘1954’ rane âlde teksten fan de ûnderskate talen yninoar. Elke taal sjocht út in oar perspektyf wei nei de wrâld en brûkt oare metafoaren en byldspraak. ‘1954’ stelt fragen oer de ôfrûne sechtich jier. Wêrom binne der noch safolle misferstannen? Wêrom is it net slagge om yn de konstellaasje fan 1954 troch te gean mei gearwurkjen? Hokker macht skûlet efter wurden?
Nij lûd, nije technyk
De fideoprojeksjes fan Lân fan taal, grut ûnderdiel fan Ljouwert-Fryslân Kulturele Haadstêd fan Europa 2018, wurde hieltyd makke troch kombinaasjes fan wakker ûngelikense keunstners. Foar ‘1954’ wurkje VANTA, WERC en Fresku gear. VANTA bestiet út Vernon Chatlein (komponist/perkusjonist), Amber Nijman (sjongeres) en Juan-Carlos Goilo (spoken word artyst/teätermakker). It trio hat Karibyske woartels en mingt ritme, klank en wurden ta in nij lûd. Keunstnerskollektyf WERC út Grins bestiet út Joachim Rümke, Olav Huizer, Joachim de Vries en Jelle Valk. Karakteristyk is harren eksperimint mei nije media en technyk en harren fassinaasje foar de konneksje tusken de digitale en de fysike wrâld. Fresku, yn Eindhoven berne as Roy Michael Reymound, bruts yn 2008 troch. De bekende rapper is in echte ferhaleferteller, dy’t humor en iepenhertichheid kombinearret. Yn ‘1954’ sil er foar it earst yn it Papiamentu rappe.
Alle artysten trede by de premjêre live op. Der is in râneprogramma om ‘e projeksje hinne en op sneon 6 oktober is der in festival, programmearre troch Explore the North. Alle aktiviteiten op 5 en 6 oktober binne fergees tagonklik.


title: Provinsje Fryslân docht it finansjeel goed

maintext:
Fytsfeilichheid, it ôfrûnjen fan grutte ynfraprojekten, it oanlizzen fan breedbân, in sirkulêre ekonomy en it fêsthâlden fan de enerzjy út 2018: it binne in pear fan de tema’s dêr’t Fryslân yn 2019 oan wurket. De Provinsje set him yn 2019 op ‘e nij yn foar krêftige mienskippen, in takomstbestindige ekonomy, duorsumens, it ‘Frysk eigene’ en it bliuwen fan de moaiste provinsje. Mei de ferkiezingen yn sicht, makket de koälysje begjin 2019 de einbalâns op fan it koälysjeakkoart. De lêste begrutting stiet dan ek yn it ramt fan it foltôgjen fan de doelen dêrút.
Deputearre Sander de Rouwe: “Wy steane der de kommende jierren finansjeel goed foar. Ein 2019 hawwe wy € 130 miljoen op de bank: ús frij te brûken reserve. Dêrnjonken hâlde wy struktureel € 2 miljoen oer. Dat jout it nije kolleezje yn 2019 de romte foar syn eigen plannen. Underwilens binne wy noch folop dwaande mei ambysjes lykas it ferbreedzjen fan de slûs by Koarnwertersân en de Regio Deals. It kabinet kin saken mei ús dwaan, mar dan moat it no wol oer de brêge komme. Wy binne der klear foar.”
Wêr jout de provinsje it jild oan út?
De provinsjale begrutting beslacht yn 2019 omtrint € 423 miljoen. Dêr giet € 110 miljoen fan nei ynfrastruktuer (ûnderhâld en projekten), € 110 miljoen nei it programma Omjouwing (wetter, miljeu, lanlik gebiet, enerzjy en romte), € 51 miljoen nei it programma Mienskip foar in leefber en fitaal Fryslân en omtrint € 30 miljoen nei ekonomy. It oare jild giet nei it bestjoer en de stipe dêrfan, nei bedriuwsfiering en bestiet foar in diel út algemiene middels dy’t net streekrjocht keppele binne oan in beliedsterrein. Dêrnjonken ynvestearret de Provinsje yn 2019 goed € 117 miljoen yn projekten lykas de N381 en de ekstra trein Ljouwert – Grins.
Begrutting sakket de kommende jierren
Nettsjinsteande dat de Provinsje der finansjeel goed foar stiet, moat de broekriem wol oanlutsen wurde. De kommende jierren sakket de begrutting nei € 322 miljoen yn 2022. Dat komt trochdat de pot mei ûnder mear de NUON-jilden (opbringst fan de ferkeap fan de oandielen fan de NUON doedestiids) foar in grut part bestege is en de ynsidentele ynkomsten omleechgean.
De Begrutting 2019 wurdt op 14 novimber 2018 behannele yn Provinsjale Steaten. Dy is te besjen op https://www.fryslan.frl/over-de-provincie/financien_3331/


title: FNP: fragen oer ferbetterjen Taalkado

maintext:
De Steatefraksje fan de FNP stelt fragen oan deputearre Poepjes oer it Taalkado foar jonge Fryske âlders en harren bern. Hoe sil it Taalkado fierder ferbettere wurde? Oanleiding binne de oanbefellingen fan twa ûndersiken nei it Taalkado en de taal yn Fryslân dy’t okkerdeis ferskynden.
It Taalkado kin noch wol wat ferbettere wurde, sa komt út de oanbefellingen fan de ûndersiken nei foaren. Wurdfierder Frysk Corlienke de Jong fan de FNP freget bygelyks nei de taalkado’s yn de gemeente Ljouwert. ‘Dy binne geregeldwei op, wylst der wol fraach nei is. Wat dogge jim dêr oan?’ Der soene ek nije items yn it pakketsje moatte. Bygelyks in online-ôfspyllist fan berneferskes yn stee fan de ferâldere CD dy’t der no noch is.
De Jong: ‘Ien fan de oanrikkemandaasjes is om eigen guod fan gemeenten mei te jaan. Sa kin it Taalkado oantrekliker makke wurde en mear op maat. Bygelyks mei materiaal yn Fryske streektalen nei kar. Kinst dy ek fergees oanmelde by de biblioteek – fia ‘Boekstart’ – om it lêzen by de bern te stimulearjen. Mar dan moatte jo dat al witte fansels. Wy wolle witte wat it Kolleezje dêr oan docht.’
It Taalkado bestiet al sûnt 2006 en wie in inisjatyf fan de FNP en oare partijen yn provinsjale Steaten. Ut de effektmjittingen fan it Taalkado docht bliken dat likernôch 86% fan de âlders tinkt dat twatalich grutbringen posityf foar de ûntwikkeling fan it bern. It Taalkado is dêrby in positive stimulâns.


title: Sjonger Koos Alberts is wei

maintext:
Koos Alberts is wei. De sjonger is 71 jier wurden.
Alberts is berne yn Amsterdam. Hy waard bekend as sjonger fan it Nederlânsktalige libbensliet. Bekende ferskes fan him binne ‘Ik verscheurde je foto’ en ‘Waarom ben ik met kerstmis zo alleen’.
Yn 1987 krige Alberts in slim autoûngemak. Sûnt siet er yn in rôlstoel. Nei syn revalidaasje begûn er wol wer te sjongen. Oan syn dea ta bleau er in populêre sjonger, dy’t faak op ‘e planken stie. Alberts is ferstoarn oan ‘e gefolgen fan blaaskanker.


title: Meiprate oer ynrjochting Marktstraat Snits

maintext:
Súdwest-Fryslân sjocht graach dat ynwenners meiprate oer de ynrjochting fan de Marktstraat yn it sintrum fan Snits. Dêrom wurde se útnûge foar in twatal sesjes op tiisdei 2 oktober yn de foyer fan it Bestjoershûs, yn dyselde strjitte.
Yn it stedshert wurdt no drok boud en ferboud oan it nije publyksdiel fan it gemeentehûs. De nije gemeenteloketten wurde begjin 2019 yn gebrûk naam. Mar ek op it mêd fan de hoareka binne der ûntwikkelings. “Dat kin konsekwinsjes hawwe foar saken as ferkear, parkeare en de ynrjochting fan de Marktstraat”, seit wethâlder Erik Faber. “Dêrom is it wichtich dat ynwenners meiprate.”
Omwenners en oare belanghawwenden binne persoanlik útnûge foar tiisdei 2 oktober (fan 17.00 oant 18.15 oere of fan 18.45 oant 20.00 oere), mar oaren mei ynteresse binne ek wolkom op neamde tiidstippen.


title: Nij-Seelânske premier nimt poppe mei nei gearkomste Feriene Naasjes

maintext:
Dit jier is der wol in hiel jonge dielnimmer oanwêzich by de algemiene gearkomste fan de Feriene Naasjes yn New York. De Nij-Seelânske premier Jacinda Ardern hat har poppe meinaam.
Ardern befoel ein juny fan dochter Neve Te Aroha en om’t hja de poppe oan it boarst hat, moat dy ticht by har mem bliuwe. Dêrom besleaten Ardern en har partner Clarke Gayford, dy’t de poppe fersoarget, om de no trije moanne âlde poppe mei te nimmen nei de gearkomste yn New York. Dêr krige se sels in eigen tagongspas.
Ardern (38) is de jongste premier dy’t Nij-Seelân ea hân hat en de earste dy’t ûnder har premierskip mei kreamferlof gie. Hja wurdt beskôge as in symboal foar emansipaasje. Wrâldwiid is se de twadde frou dy’t in bern krige ûnder har premierskip. Yn 1990 gie de Pakistaanske premier Benazir Bhutto har foar.
Om yn New York te kommen reizge it pear mei poppe Neve de heale wrâld oer. Gayford sei foar de grap yn in tweet dat Neve har deawurge âlden wekker holden hie oant 03.45 oere fan ’e moarn “sûnder ek mar rekken te hâlden mei feroarjende tiidsônes.”
Hjoed wiene Ardern, Gayford en Neve oanwêzich op in gearkomste foarôfgeand oan de algemiene gearkomste en tongersdei sprekt de Nij-Seelânske premier de 130 oanwêzige lieders op de gearkomste ta. “Ik ha gelok dat ik safolle stipe krij út myn netwurk. Dêrom haw ik de mooglikheid om myn bern mei te nimmen nei myn wurk ta. Der binne net folle banen dêr’t dat by kin”, sei Ardern.


title: Algemiene politike beskôgings yn it teken fan dividindbelesting

maintext:
De Haach stiet hjoed en freed yn it teken fan de algemiene politike beskôgings. De fraksjelieders yn de Twadde Keamer diskusjearje mei premier Rutte oer de haadlinen fan it kabinetsbelied. By it debat binne alle ministers, steatssekretarissen en Twadde Keamerleden oanwêzich. “De fennoatskipsbelesting wurdt leger en de dividindbelesting wurdt ôfskaft”, sei de kening tiisdei yn de troanrede.
Neffens minister Hoekstra fan Finânsjes is it ôfskaffen fan de dividindbelesting in te ferdigenjen ferhaal. “It is in passende maatregel dy’t derfoar soargje moat dat wy op ’e lange termyn in protte banen oerhâlde yn Nederlân en dat Nederlân oantreklik bliuwt foar bedriuwen. Troch de brútstap sjogge in soad bedriuwen wêr’t se it bêste harren haadkantoar fêstigje kinne, guon twivelje om nei Nederlân te kommen”, sei de minister tiisdei.
Ferwachte wurdt dat it kabinet de maatregel net ynlûke sil en dat de opposysjepartijen dêr in hiel grut punt fan meitsje sille yn it debat. Oare plannen fan it kabinet sille woansdei ek oan ’e oarder komme, lykas it klimaat, de soarch en it ûnderwiis. It kabinet wol dat de wolfeart by elkenien terjochte komme sil, mar dat der ek buffers ynboud wurde foar minder goede tiden.


title: Waarpraatsje: moandei better

maintext:
DE JOUWER – Nei in reinige en kâlde snein sjocht it der foar moandei en de dagen dêrnei better út.
Yn ’e nacht fan snein op moandei wikselje bewolking en inkelde opklearringen inoar ôf. De noardwestewyn is matich. By de kust lâns stiet wat mear wyn. It wurdt in graad as 8.
Moandei is de loft berûn, mar de sinne sil ek te sjen wêze. In bui is net útsletten. De wyn komt út it westen oant noardwesten en is matich, by de kust lâns frij krêftich oant krêftich. It wurdt 14 graden.
De oare dagen fan de wike bliuwt it drûch. Boppedat wurdt it ek wer wat waarmer.
Jan Brinksma


title: Utstapke Jongfryske Mienskip nei Appingedaam

maintext:
Appingedaam, de tolfde Fryske stêd
Op sneon 20 oktober organisearret de Jongfryske Mienskip wer in nije edysje fan it jierliks evenemint Explore the North. Diskear is it yn Appingedaam yn Grinslân. Sawol leden as net-leden binne wolkom. Nei de útstapkes nei Boarkum en Alkmar wol de Jongfryske Mienskip yn Appingedaam in sinjaal fan ynterfryske ferbining jaan.
Wa’t dielnimme wol kin in mail stjoere nei jongfryskemienskip@gmail.com.
Programma *
09:00 Sammelje by Paviljoen Overdiep yn Appingedaam
09:30 Iepeningswurd en kofje mei gebak
10:00 Stedskuier troch Appingedaam mei gids
11:30 Presintaasje geskink oan stêd Appingedaam
12:00 Skoft: dielnimmers sykje sels in restaurant op
14:30 Tsjerke Woldendoarp, skiednis en kenniskwis
Wa’t der nocht oan hat kin dêrnei nei Termuntersyl en de gelegenheid te baat nimme om dêr noch wat te iten en drinken en yn petear te gean oer Explore the North 2019.
* Kofje, gebak en stedskuier wurde fergees oanbean troch de Feriening Jongfryske Mienskip, alle oare kosten lykas middeisiten betelje de dielnimmers út eigen bûse.


title: Tal Welskpraters nimt wer ta

maintext:
Der wenje yn Wales op it stuit 875 tûzen minsken dy’t Welsk prate kinne. Dat is 29 persint fan ‘e befolking. Yn 2008 wiene dat noch 727 tûzen, doe 26 persint fan ‘e befolking. Dat is in taname fan sa’n tweintich persint yn absolute sifers en fan 14 persint yn relative sifers. Nei in stadige delgong yn it ferline liket it dus no wer goed te gean mei it Welsk.
It regear fan Wales hat in pear jier ferlyn in nij taalbelied oannommen. Dat is net langer rjochte op behâld, mar op groei. Yn 2050 moatte der in miljoen Welskpraters yn Wales wenje.
De gegevens komme út in grutskalich ûndersyk fan it Office of National Statistics, te ferlykjen mei it Nederlânske Centraal Bureau voor de Statistiek.
Net oeral yn Wales buorket it Welsk foarút. Yn de gemeenten Flintshire en Torfaen naam it tal Welskpraters ôf. Yn it greefskip Pembrokeshire is it Welsk it hurdst foarútbuorke: it tal Welskpraters is dêr yn tsien jier tiid mei tsien persint tanommen.


title: Skoallen en provinsje dogge alle war foar it Frysk op skoalle

maintext:
Op de konferinsje Frysk yn it ûnderwiis op It Hearrenfean is tongersdei 20 septimber it rapport ‘It is mei sizzen net te dwaan’ presintearre. It rapport jout in byld fan it fak Frysk yn it primêr en it fuortset ûnderwiis en is oanbean oan deputearre Sietske Poepjes en ynspekteur-generaal fan it Underwiis Monique Vogelzang. It ûndersyk is dien troch it lektoraat ‘Taalgebruik & Leren’ fan NHL Stenden Hegeskoalle.
In wichtige konklúzje út it ûndersyk is dat de ynfolling fan it fak Frysk op skoallen ûnderling in soad faninoar ferskilt. Faktoren as it taalgebiet dêr’t de skoalle stiet en de taaleftergrûn fan learlingen en learkrêften spylje dêr in rol by. De fyzje fan de skoalle op it fak Frysk en it foech fan de dosinten hawwe ek in beskiedende rol. Der binne ek skoallen dy’t mear dogge as allinnich it oanbieden en beheljen fan de kearndoelen. In tal skoallen moat noch in slach meitsje.
Taalplan Frysk
It projekt Taalplan Frysk jout ynfolling oan de Beliedsregel foar it krijen fan in ûntheffing foar it fak Frysk yn it primêr en it fuortset ûnderwiis. Underwiissaakkundigen fan it Lektoraat ‘Taalgebruik & Leren’ hawwe alle skoallen dy’t ûnder de Wet op it Primêr Underwiis (423) en de Wet op it Fuortset Underwiis (71) falle opsocht. Mei de skoalle hawwe se in Taalplan Frysk opsteld. Op grûn dêrfan is der foar fjouwer jier in taalprofyl oan de skoalle takend.
Yn it Taalplan stiet hoe’t de skoalle ynfolling jout oan de kearndoelen foar it fak Frysk. In kearndoel jout oan wat learlingen kenne en kinne moatte as it giet om Frysk ferstean, lêzen, praten en skriuwen. Alle skoallen formulearje ambysjes foar de takomst. Se krije de kâns om op eigen wize te groeien nei in situaasje wêrby’t in ûntheffing foar ien of mear kearndoelen net mear nedich is. Alle skoallen binnen it taalgebiet moatte uterlik yn 2030 foldwaan oan de kearndoelen dy’t de wet oan it Frysk stelt.
“Skouders derûnder”
Deputearre Poepjes: “Om dy ambysje te heljen moat der wat barre. En wol troch ús allegearre. Ik doch de oprop oan skoallen, skoalbestjoeren, learkrêften, ynspeksje mar ek oan de boargers fan Fryslân: set mei-inoar de skouders derûnder. Sjoch it net as in drûge ferplichting, mar as in kâns foar de takomst fan ús bern en as bliuwende basis fan ús maatskippij.”
Underwiisynspeksje
De konferinsje Frysk yn it ûnderwiis waard mei organisearre troch de Underwiisynspeksje. By reguliere skoalbesiten besteget de ynspeksje oandacht oan it Frysk. Yn it skoaljier 2018-2019 sil de ynspeksje in tema-ûndersyk dwaan nei it ûnderwiis yn it Frysk. De ynspeksje wol dêrneist besjen hoe’t de skoalbestjoeren sicht hâlde op it ûnderwiis yn de Fryske taal, bygelyks fia de taalplannen.
De Provinsje stelt it Lektoraat ‘Taalgebruik & Leren’ oan as oansprekpunt foar it Taalplan Frysk. Dêrneist evaluearret de Provinsje it oanbod foar nei-oplieding, ûnderwiisbeglieding en ûnderwiismateriaal. Yn it skoaljier 2020 – 2021 begjinne de nije besiten oan alle skoallen yn Fryslân. It fak Frysk komt dêrtroch struktureel op de aginda by leararen, skoallen en skoalbestjoeren.


title: Eric Hoekstra: Ut ‘Roman fan in hielmaster’ (33)

maintext:
Ut ’e stoarm yn ’e rêst komme
As de dei ferrûn is, far ik by nacht mei myn freonen nei de oare kant fan ’e mar. Dejingen dy’t dêr wenje, rinne net lyk en oanbidde it âlde geweld lykas de foarâlden. De learlingen binne bang foar de reis nei it ûnbekende. Om wat te bekommen jou ik my del op in kessen yn it efterste fan ’e boat. De wyn boazet oan en slacht it wetter oer de râne fan it skip. It komt fol mei wetter te stean. De learlingen meitsje my wekker en raze:
“Master, jouwe Jo der neat om dat wy de macht oer de boat ferlieze en te’n ûnder gean?”
Ik sjoch it hear oer, de minsken en de eleminten, en sis:
“Jou jim del!” en “Wês stil!”
Dan jeie de weagen har emoasjes net langer yn ûnstjoer en de wyn jaget har tinzen net langer útinoar en it wurdt fredich en stil om har hinne.
“Wêrom binne jim sa benaud?” freegje ik har. “Hawwe jim gjin fertrouwen? Jim freegje wûnders fan my, mar ik freegje fan jim allinnich it wûnder fan fertrouwen.”
De learlingen binne fernuvere en flústerje tsjininoar:
“Wat is Hy dochs foar man? Hy jout in befel en it wurdt fredich en stil om him hinne. Hy stiet boppe de minsken en de eleminten.”
De foargeande ôfleveringen binne fan 3 febrewaris 2018 ôf hieltyd op sneon op It Nijs publisearre.
Mear ynformaasje oer Roman fan in hielmaster is te finen op https://www.elikser.nl/roman-fan-in-hielmaster-roman-van-een-geneesheer.htm.


title: Waarpraatsje: kreas hjerstwaar

maintext:
DE JOUWER – Nei in kâlde nacht (Starum 4,2) wie it tiisdei in hiel wol kreaze dei. It bliuwt noch in pear dagen moai waar.
Yn ’e nacht fan tiisdei op woansdei is it helder. De sudewyn is swak oant matich, by de noardlike kust lâns stiet in frij krêftige oant krêftige súdwestewyn. It wurdt om de 6 graden hinne.
Woansdei skynt de sinne, mar letter op ’e dei is wat bewolking net hielendal útsletten. De wyn komt út it súdwesten en is matich, by de kust lâns en boppe de Iselmar frij krêftich. Yn it noardlik kustgebiet krêftich oant hurd. It wurdt 16 graden.
Tongersdei wurdt in waarme dei, fan freed ôf docht de temperatuur in stapke tebek.
Jan Brinksma


title: Primeur foar gemeenteried Kollumerlân c.a.

maintext:
De gemeenteried fan Kollumerlân c.a. hat de primeur. Dy hâldt syn gearkomsten al yn de nije riedsseal fan Noardeast-Fryslân. De riedsseal fan Kollumerlân is oanpast om mei yngong fan 1 jannewaris 2019 foarearst plak te bieden oan 29 riedsleden fan de nije gemeente Noardeast-Fryslan. Yn de âlde riedsseal wie plak foar 15 riedsleden. De riedsseal is grutter wurden en der is in opstelling yn dûbele rigen makke.
De audio/fideo-ynstallaasje is ek fernijd, sadat de riedsgearkomsten fan jannewaris 2019 ôf goed te folgjen binne fia it telefyzjekanaal fan RTV NOF en fia it webstee. Fierder is ek rekken holden mei in oare wize fan debattearjen. Yn de nije riedsseal hat net mear elk riedslid syn/har eigen mikrofoan, mar der binne fjouwer sprekstuollen delset. Der is keazen foar de riedsseal fan Kollumerlân c.a. om’t dy seal de minste oanpassingen nedich hie.
De nije gemeenteried sil fan 1 jannewaris 2019 ôf foarearst gearkomme yn it gemeentehûs fan Kollum. De riedsgearkomsten binne op de tongersdeitejûn. It kolleezje fan B&W fan Noardeast-Fryslân komt yn Dokkum gear omdat Dokkum oanwiisd is as bestjoerlik sintrum.


title: Groot dictee der Nederlandse taal komt werom

maintext:
It waard te bot mist en komt dêrom werom: it Groot dictee der Nederlandse taal. De NOS hat dat 26 jier lang ien kear yn it jier ôfnommen, mar hold der yn 2016 mei op.
Ynstee fan op ‘e televyzje is it tenei op ‘e radio te beharkjen. De NOS organisearret it yn ‘e mande mei it Genootschap Onze Taal en produksjebedriuw Men at Work.
It diktee wurdt net langer ôfnommen yn ‘e Twadde Keamer, mar yn de bibleteek fan Haarlem. Dêr sille tweintich bekende Nederlanners en tweintich staveringskampioenen it diktee meitsje. It wurdt dêrwei ek live útstjoerd. De tekst is skreaun troch taalkundige Wim Daniëls. It diktee wurdt as fanâlds foarlêzen troch âld-sjoernaallêzer Philip Freriks.
Foto: Morguefile.com


title: Man rydt op minsken yn en ropt ‘Allah akbar!’

maintext:
Yn de Súd-Frânske stêd Nîmes is in man yn de nacht fan tongersdei op freed op publyk ynriden. Dat barde op in feest yn de stêd dat oan snein ta duorret. Trochdat de plysje antyterroristyske maatregels nommen hie, is it tal slachtoffers beheind bleaun ta twa. Hja rekken lichtferwûne. Omstanners hawwe de bestjoerder tsjinholden en him oan ‘e plysje oerdroegen.
Om tweintich foar twaen ried de 32-jierrige ynwenner fan de stêd yn op in groep fan sa’n fyftich minsken dy’t krekt út in kafee weikamen. Neffens tsjûgen rôp er dêrby ‘Allah akbar!’ In betonblok makke dat er net fierder komme koe.
De plysje wit noch net wat de reden fan de man wie, mar giet der wol fan út dat er it mei sin dien hat.


title: Eveneminten LF2018 dizze wike

maintext:
Into Nature: Out of Darkness – Frederiksoard en Holtingerfjild o/m 16 septimber
Byldzjende keunstmanifestaasje fan (ynter)nasjonale keunstners op ’e grins fan Fryslân en Drinte. De unike kombinaasje fan de karakteristike lokaasjes toant de spanning tusken natuer en kultuer, tsjuster en ljocht, behearsking en frijheid.
Pop-up Biergarten – Stedsoaze Ljouwert op 14, 15 en 16 septimber fan 14.00 oere ôf
Yn de prachtige binnentún fan it eardere Aegon-gebou is der yn it slotwykein fan Biergarten wer fan alles te belibjen. By stimmingmakkerij op freed fertolkje lokale muzikanten har favorite artysten. Op sneontejûn wurdt muzyk draaid troch it dj-duo Magnificence. En op snein slút de Biergarten ôf mei IepenDub.
Libbensgrutte projeksjes op de Aldehou – Aldehoustertsjerkhôf, Ljouwert, tongersdei o/m snein 21.30 oere
Genietsje (mei in protte oaren) fan taal yn oerweldigjende ûnferwachte foarmen en klanken. De projeksjes op de grutte, skeve ikoan binne foar elkenien fergees tagonklik. Oant en mei 30 septimber is One of Us te sjen: it resultaat fan in gearwurking tusken sjongeres/dichteres Nynke Laverman, filmmakker Douwe Dijkstra en komponist/slachwurker Sytze Pruiksma.
Muzykteater: Welstaat – Frederiksoard, 19 o/m 30 septimber
Welstaat leit in ferbining tusken de utopyske tinzen fan eartiids en de hjoeddeiske tiid dêr’t earmoed noch hieltyd yn foarkomt. In ferfrjemdzjende magysk-realistyske ûnderfining.
Sjoch op www.2018.nl foar mear ynformaasje oer de eveneminten.


title: Eric Hoekstra: út ‘Roman fan in hielmaster’ (35)

maintext:
De âldere frou en it famke fan Jaïr
In frou mei gjinien oanreitsje of oanrekke wurde salang’t se har menstruaasje hat. Dat makket it oanreitsjen dêrnei wer bysûnder. Siken meie ek gjinien oanreitsje salang’t se siik binne. At se lang siik binne, lije se dêrûnder.
As wy mei it skip de mar wer oer binne, stiet der in grutte kliber folk op ’e wâl. In âlderling út ’e rie fan ’e synagoge, Jaïr, komt nei my ta en smeket:
“Myn famke is op stjerren nei dea. Wolle Jo meikomme en har de hannen oplizze? Dan sil se wol gau better wurde.”
Ik rin mei him mei. De folkskliber kringt tsjin ús oan. It famke is tolve jier, har namme wurdt net neamd. Se skynt in foarbyldich bern te wêzen. Har machtige heit wiist my it paad en twingt de lju rimpen oan ’e kant.
Der is ek in âldere frou dy’t al tolve jier te lijen hat fan bloedfloeiïngen. Se hat in protte trochstien, fanwegen de sykte en de dokters, en se is bot efterút gien. Se mei al jierren net oanrekke wurde en har leafsten hawwe har yn ’e steek litten. Tsjin ’e wet yn jout se har by de folkskliber en rekket temûk efter my myn kleed oan, want se tinkt: as ik mar syn klean oanreitsje kin, sil ik better wurde.
At se dat docht, droeget de boarne fan har fertriet en har bloedfloeiïng op. Ik fernim dat ik ien holpen haw troch de krêft fan it oanreitsjen en freegje:
“Wa hat myn klean oanrekke?”
De learlingen jouwe antwurd:
“Jo sjogge dochs dat de minsken tsjin Jo opkringe en Jo freegje wa’t Jo oanrekket?”
Ik sjoch om my hinne om te sjen wa’t ik better makke haw. De frou is benaud en se trillet deroer. Se smyt harsels op ’e grûn en fertelt har hiele ferhaal. Ik sis:
“Dochter, dyn fertrouwen hat dy rêden. Gean hinne yn frede. Dyn sykte is oer, do bist better.”
Underwylst komt ien fan ’e learlingen út it hûs fan Jaïr en seit tsjin him:
“Jo famke is al ferstoarn. Wêrom falle Jo de master noch lestich?”
Ik sis tsjin Jaïr:
“Wês net benaud, hâld it fertrouwen.”
Ik gean mei Petrus, Johannes en Jakobus yn ’e hûs. Neffens wenst wurdt der skriemd en roud en de fluitspylders binne al hastich begûn begraffenismuzyk te spyljen. Ik rop:
“Wêrom geane jim oan, wêrom skrieme jim? Se is noch net dea, hear, se sliept.”
De muzikanten en de leedoansizzers laitsje derom. Ik driuw se mei myn helpers allegear ta de keamer út. Wy sykje it famke op. Se hat altyd de perfekte dochter west. Mar no hat se al yn gjin dagen iten. At se net yt, wurdt se ek gjin frou. Ik krij har by de hân en sis “Talita koem”, dat betsjut: famke, gean stean. Har boarne fan freugde en har bloedsomrin komme wer op gong. Se komt fan it bêd ôf en kin wer rinne. Ik sis tsjin har âlden dat se har te iten jaan moatte.
De foargeande ôfleveringen binne fan 3 febrewaris 2018 ôf hieltyd op sneon op It Nijs publisearre.
Mear ynformaasje oer Roman fan in hielmaster is te finen op https://www.elikser.nl/roman-fan-in-hielmaster-roman-van-een-geneesheer.htm.


title: Alden binne bliid mei it Taalkado

maintext:
It bertegeskink fan de provinsje Fryslân, it Taalkado, wurdt troch âlden tige posityf ûntfongen. Dat docht bliken út in stekproef ôfnommen troch Kevin van der Zwaag, studint oan de Thorbecke Academie en stazjêr by de provinsje Fryslân.
Alden krije it Taalkado by de berte-oanjefte by in dielnimmende gemeente. It Taalkado is sûnt 2016 de opfolger fan it Taaltaske.
Meartalichheid
Yn it Taalkado sitte ûnder oare Fryske en meartalige foarlêsboekjes, in knuffelkubus dy’t it brûken fan mear as ien taal stimulearret en in cd mei Fryske berneferskes. Dêrmei biedt it Taalkado âlden de mooglikheid om bern op in oantreklike en leechdrompelige wize yn oanrekking te bringen mei it Frysk.
Foar âlden sit der ek ynformaasje yn oer bygelyks meartalich grutbringen en twatalige pjutte- en berne-opfang. It Taalkado makket harren bewust fan de foardielen fan de meartalige omjouwing dêr’t bern grut yn wurde.
Ofspyllist
Sawat 300 ûntfangers fan it Taalkado hawwe de enkête fan Van der Zwaag ynfolle. Sy wurdearje it Taalkado yn totaliteit tige posityf. Wol hawwe guon âlden suggestjes foar ferbettering oandroegen. Sa soe de cd mei Fryske ferskes neffens guon âlden yn de takomst better ferfongen wurde kinne troch in eigentiidskere foarm. Bygelyks in ôfspyllist mei Fryske berneferskes fia in online muzyktsjinst.


title: Frysk Museum ekstra iepen op tongersdeitejûn 13 septimber

maintext:
Ta gelegenheid fan it earste lustrum fan it Frysk Museum is it tongersdei 13 septimber ektra iepen fan 19.00 oant 21.30 oere. Dat jout leafhawwers de gelegenheid om de populêre útstalling Escher op reis bûten iepeningstiden om te besjen. Der wurde ek nochris bysûndere aktiviteiten organisearre. It museum jout de rie om yntreekaarten foarôf online te bestellen. Dêrmei binne besikers wis fan tagong op de selswinske tiid.
Fanwegen de grutte belangstelling foar Escher is it museum noch oant ein fan de útstalling op 28 oktober elke dei iepen (mei útsûndering fan 8 oktober). Op moandeis is it museum fan 13.00 oant 17.00 oere iepen. Fan tiisdei oant en mei snein kin dat tusken 10.00 en 17.00 oere. Op tongersdei 13 septimber is it museum oerdeis ek gewoan iepen oant 17.00 oere.
Aktiviteiten
Besikers kinne yn de jûnsiepenstelling in tekenworkshop ‘optyske illúzjes’ folgje ûnder begelieding fan in museumdosint. Wa’t dat ynteressearret kin op elk momint oanskowe yn it atelier fan museum. Om 19.15, 19.50, 20.25 en 21.00 oere begjinne flitsrûnliedingen fan 15-25 minuten yn Phantom Limb en Escher op reis, wêryn ferskillende wurken taljochte wurde.
It ûneinich sykjen
Dyselde jûn wurdt Escher – it ûneinich sykjen útstjoerd om 22.55 oere op NPO2 yn Het Uur van de Wolf. De dokumintêre, dy’t koartlyn bekroane waard mei in Kristallen Film, fertelt it ferhaal fan M.C. Escher yn syn eigen wurden, sa’t hy dat opskreau yn brieven en deiboeken. De taskôger folget Escher op syn reizen troch Italië, Switserlân en Spanje en belibbet hoe’t er al puzeljend ta syn grutte wurken kaam. De grafikus fertelt oer syn fernuvering, syn eangsten, twivels en suksessen.
Utstalling
It Fries Museum hellet Maurits Cornelis Escher werom nei syn berteplak Ljouwert. Yn Escher op reis binne syn ûntwikkeling fan grafysk talint oant wrâldferneamd keunstner te folgjen. Mei mear as tachtich orizjinele printen, sa’n tweintich tekeningen en ferskate foto’s en dingen folget men it spoar fan de reislustige grafikus. De reis begjint yn it grauwe platte Nederlân en fiert nei de sinne en de bergen fan de Méditerranée. Eschers niget oan reizgjen blykt beskiedend west te hawwen foar syn artistike ûntwikkeling. De sketsen dy’t er yn Italië en Spanje makke, binne de ynspiraasje foar de topstikken dêr’t er jierren letter de werklikheid yn nei syn hân sette. De útstalling einiget mei dy ikoanyske wurken dy’t Escher sa bekend en dierber meitsje.


title: Iepen dei Buismanskoai Gytsjerk giet net troch

maintext:
It Fryske Gea soe op 7 oktober in iepen dei hâlde by de Buismanskoai by Gytsjerk, mar dy kin net trochgean trochdat oan it kuierpaad in pear ealjebijenêsten blike te sitten.
It giet om in nêst fan de hoarnbij (Vespa crabo) en ien fan de gewoane ealjebij (Vespa vulgaris). De hoarnbij, mei syn maksimum lingte fan 3,5 sm, is de grutste ealjebij-eftige dy’t yn Nederlân foarkomt. Nettsjinsteande dat er sa grut is en lûd gûnzet, is it lang net sa’n agressyf ynsekst as oare ealjebij-eftigen, mar it nêst is yn it koaihúske boud. Dêr komme de kuierders krekt lâns. It Fryske Gea is fan betinken dat soks foar sawol de minsken as de ealjebijen net noflik is en dat it better is en lit de iepen dei dizze kear net trochgean.
Ealjebijen sykje alle jierren in oar plak foar harren nêsten, dat de kâns is grut dat takomme jier by in iepen dei de ymposante nêsten, mar dan leech, besjoen wurde kinme. Sokke nêste wurde boud fan kôge hout.


title: Tsientallen deaden troch ierdbeving en tsunamy op Sulawesi

maintext:
Op it Yndonezyske eilân Sulawesi binne troch de ierdbeving fan freed en de tsunamy dy’t dêrop folge, tsientallen deaden fallen. Neffens de organisaasje foar rampebestriding sprutsen de sikehuzen yn de haadstêd Palu fan de regio Sintraal Sulawesi oer 48 deaden. Nei alle gedachten sil it deadetal fierder oprinne.
Der binne hûnderten minsken ferwûne rekke en in ûnbekend tal minsken wurdt noch mist. De ierdbeving mei in krêft fan 7,5 feroarsake freed in floedweach. Twa stêden en ferskate doarpen waarden troch de tsunamy troffen. No’t it dei is yn Yndonezië is de ferrinnewaasje by de kustline del goed te sjen.
Yn Palu, dat sa’n 350.000 ynwenners telt, hat in grutte brêge oer in rivier it bejûn. Tsientallen wenten binne ferwoaste en de stêd leit fol mei pún. De stroomfoarsjenning is skansearre rekke, sadat ynwenners fan it troffen gebiet gjin elektrisiteit hawwe. Kommunikaasje mei Palu en omkriten is lestich.


title: Waarpraatsje: kâlde nacht

maintext:
DE JOUWER – Nei in moandei mei noch wat feninige buikes, bliuwt it oant en mei sneon, nei alle gedachten, drûch.
Yn ’e nacht fan moandei op tiisdei binne der flinke opklearringen, mar op guon plakken is in bui noch hieltyd net útsletten. De swakke wyn komt út it westen. By de kust lâns en boppe de Iselmar stiet in matige noardwestewyn. It wurdt tusken de 4 en 8 graden.
Tiisdei skynt de sinne, mar der binne ek wat hingelwolken. It bliuwt, sa goed as, drûch. De súdwestewyn is swak oant matich. It wurdt 15 graden.
Op woansdei en tongersdei wurdt it noch wat waarmer.
Jan Brinksma


title: Socht: dé Grutte Pier!

maintext:
Wennet Grutte Pier yn Fryslân, Noard-Hollân of dochs yn Sweden? Omrop Fryslân en Steven de Jong Films binne op syk nei in haadrolspiler foar in unike searje oer it libben fan Pier Gerlofs Donia; better bekend as Grutte Pier. De haadrolspiler moat dus ek net samar ien wêze, der wurdt socht nei in flinke keardel mei aktearûnderfining.
De syktocht nei miskien wol de meast legindaryske Fries, Grutte Pier, wurdt yn gong set yn binnen- en bûtenlân. En dat is net sûnder reden, sa seit regisseur Steven de Jong: “Wy sykje nei in bear fan in keardel, dy’t ek noch aktearje kin en dy binne der net safolle. Dêrom sykje wy ek bûten Fryslân.” Der wurdt socht nei in grutte, fysyk sterke akteur fan minimaal 1.90 m lang dy’t tusken de 30 en 45 jier is.
Oanlieding foar de syktocht is de searje dy’t Steven de Jong Films yn gearwurking mei Omrop Fryslân meitsje sil, ferspraat oer in perioade fan acht jier. De searje sil dan ek te sjen wêze by Omrop Fryslân. Yn acht episoaden wurdt it libbensferhaal fan de Fryske frijheidsstrider ferteld. Grutte Pier libbe tusken 1480 en 1520 en wie boer yn Kimswert. Yn dy tiid spile der in grutte boargeroarloch en Pier syn frou en bern waarden fermoarde. Yn de acht episoaden oer de lêste acht jier fan syn libben sjogge wy wêrom’t Grutte Pier, Grutte Pier wurden is.
Manlju dy’t foldogge oan de easken fan Grutte Pier kinne harren opjaan fia: www.gruttepier.tv. Dat kin oant en mei 15 oktober.
Alfêst in foarpriuwke krije? Klik hjir: fideo.


title: Dykbehearder mei ynstoarte brêge Genua net wer opbouwe

maintext:
Dykbehearder Autostrade per l’Italia is ferantwurdlik foar it ynstoarten fan de Morandibrêge yn Genua en mei dêrom de brêge net wer opbouwe. Dat hat de Italiaanske minister fan Ynfrastruktuer Danilo Toninelli sein. Neffens de minister is de brêge ynstoart trochdat Autostrade de brêge min ûnderholden hat.
Autostrade seit yn in reaksje dat it bedriuw, ferantwurdlik foar trijetûzen kilometer oan tolwegen troch hiel Italië, al in protte reparaasjes oan dat wegenet útfierd hat, mear as it neffens ôfspraken ferplichte is. Dêr is mear jild oan útjûn as ôfpraat wie. Tusken 2015 en augustus dit jier binne safolle reparaasjes oan de Morandibrêge útfierd, dat dat gelyk stiet oan fiif dagen wyks yn dy hiele perioade, seit Autostrade, it bedriuw dat foar it grutste part yn hannen is fan de famylje Benetton.
Dochs wurket de minister no oan in beslút dat it mooglik makket it wer opbouwen fan de brêge útfiere te litten troch in troch de steat kontrolearre bedriuw, om sa Autostrade bûten te sluten. Dat beslút moat freed goedkard wurde. Neffens de krante La Stampa giet it sels noch fierder en soe de oerheid wurkje oan in beslút om de hiele sneldykkonsesje by Autostrade wei te heljen.
Op 14 augustus kamen 43 minsken om it libben doe’t de drok beriden Morandibrêge yninoar stoarte. Al gau wiisdei de polityk nei de dykbehearder. It Iepenbier Ministearje fan Genua sette útein mei in juridysk ûndersyk nei neilittichheid troch Autostrade. Ferskate topminsken fan it bedriuw en amtners fan it ministearje fan Transport wurde ûnderwilens fertocht fan dea troch skuld.


title: Ferlet fan help by it spotten fan wyld

maintext:
Provinsje Fryslân ropt natuerleafhawwers op dy’t helpe wolle by it ûndersykjen hokker bisten de faunapassaazjes brûke. By fyftjin faunapassaazjes binne kamera’s delset. Wannear’t in bist de passaazje brûkt, wurdt dat op byld fêstlein. Der is ferlet fan help om fêst te stellen hokker bisten der filme binne.
Natuerleafhawwers kinne fan hjoed ôf maklik wyldspotte en se hoege der de doar net iens foar út. Op wildspotter.nl kinne bylden besjoen wurde fan de fyftjin faunapassaazjes. Dat binne dûkers en tunnels dy’t spesjaal foar bisten oanlein binne. As men op de bylden in bist sjocht, jout men oan hokker bist it is. In hart, ree, das, hazze of mûs; nei ferwachting meitsje al dy bisten gebrûk fan de faunapassaazjes.
Deputearre Johannes Kramer: “Wy helje in soad ynformaasje út de resultaten fan it wyldspotten. Bygelyks hokker bisten gebrûk meitsje fan de faunapassaazjes, en hoe faak. Sa komme wy te witten oft de faunapassaazjes wurkje of dat se oanpast wurde moatte.” Takomme maitiid wurde by noch fyftjin faunapassaazjes kamera’s delset.
Faunapassaazjes
Faunapassaazjes foarmje rûten ûnder diken troch of oer diken hinne om foar te kommen dat bisten de dyk sels oerstekke. Se binne oanlein om oanridingen fan wyld foar te kommen en om natuergebieten mei-inoar te ferbinen. Dêrneist fasilitearret it de genetyske útwikseling tusken bistepopulaasjes. It is dêrom wichtich dat de faunapassaazjes goed brûkt wurde. Der binne yn Fryslân ûnderskate typen faunapassaazjes, ôfhinklik fan de bisten dy’t yn it gebiet oanwêzich binne.
Wildspotter.nl
Online wyldspotte koe al foar Noard-Hollân en Oerisel. Fan hjoed ôf kin it wyld dat fan de Fryske faunapassaazjes gebrûk makket ek online spotten wurde. Troch te spotten op wildspotter.nl, draacht de mienskip by oan wichtich natuerûndersyk yn Fryslân.


title: Skutter Roermond ynearsten op frije fuotten

maintext:
De jongfeint dy’t yn Roermond op syn skoalle sjitark ôfsketten hat, is ynearsten frij. Hy hat wol in ankelbân om dy’t oan ‘e plysje trochdocht wêr’t er is.
Op 14 septimber kaam de jongkearel mei twa stikken sjitark, twa messen en in bile de skoalle yn. Hy soe dêr yn ‘e souder sketten hawwe en ferskate minsken bedrige hawwe. Hy wurdt ferfolge foar ferbean wapenbesit, besykjen ta deaslach en bedriging.


title: FNP: stipe foar doarpshuzen trochsette

maintext:
De fraksje fan de FNP wol dat de provinsjale stipe foar de Fryske doarpshuzen trochgiet. De partij komt yn de Steaten mei in útstel foar in ‘doarpshuzeregeling 2.0’ foar de kommende Steateperioade. Ek it Iepen Mienskipsfûns en it wurk fan Doarpswurk draacht de FNP in waarm hert ta.
Doarpshuzeregeling 2.0
Neffens FNP wurdfierder Wopke Veenstra kin de besteande regeling foar doarpshuzen wat breder. ‘It belied foar de leefberheid yn Fryslân. moat by de tiid brocht wurde. In ‘doarpshûzeregeling 2.0’ mei earmerke jild. Wy wolle troch mei de stipe oan fysike moetingsplakken foar de lokale mienskippen. It giet net altyd mear om nijbou fan in doarpshûs, mar it giet der ek om besteande akkomodaasjes enerzjysunich te meitsjen en te ferbouwen. Der komme ek tsjerken, skoallen en oare gebouwen beskikber dy’t in nije bestimming krije mei in doarpshúsfunksje. Dan kin in dofke jild fan de Provinsje krekt de trochslach jaan om oare jildsjitters lykas de gemeente en fûnsen oer de streek te lûken.’
Iepen Mienskipsfûns
By it debat oer de Leefberens yn de Steaten sil it ek gean oer de takomst fan it Iepen Mienskipsfûns en it wurk fan de organisaasje Doarpswurk. It Iepen Mienskipsfûns hat de ôfrûne perioade in grut sukses west. De minsken binne tige tefreden mei de leechdrompelige stipe foar lytsere mienskipsprojekten. De FNP wol dat ek dizze regeling nei de ferkiezingen trochset wurdt. Lykas by de doarpshûzen sil hjir yn de nije steateperioade jild foar frijmakke wurde moatte, sa seit Veenstra.
Doarpswurk
Itselde jild foar it wurk fan Doarpswurk. Veenstra: ‘Wichtich is dat de stipe foar alle frijwilligers yn de doarpen bestean bliuwt en dat de opboude ekspertize net ferlern giet. Leefberheid wurdt ek ien fan de spearpunten fan de nije Omjouwingsfisy. Fan grut belang foar ús plattelân en de kearnen. Bestjoer en direksje fan Doarpswurk hawwe oanjûn dat de organisaasjefoarm nei alle gedachten al feroarje sil nei in netwurkorganisaasje, en dat hja iepen stean foar de needsaaklike fernijing. Dêr moatte provinsje en Doarpswurk oer yn petear. Wat de FNP oangiet bliuwt der dan ek foar in nije organisaasjefoarm provinsjale stipe yn de kommende perioade nei 2019.


title: Hûn beskermet ferwûne frou tsjin ambulânsepersoniel

maintext:
In beskermjende hûn hat der justerjûn ta laat dat syn ferwûne bazin net fuortdaliks holpen wurde koe oan har ferwûnings. De frou lei yn Bladel mei in wûne oan ’e holle en út de tiid op ’e dyk, mar de hûn liet de helpferlieners net by har komme.
De frou waard fûn op de Varkensmarkt. Om it ambulânsepersoniel harren wurk dwaan te litten, besochten plysjes de hûn wei te lokjen, mar dat slagge net. Uteinlik slagge in plysje deryn om in strop om de hals fan de hûn te dwaan en him by de frou wei te lûken. Hja wie noch út de tiid doe’t se meinommen waard yn in ambulânse. Wêrtroch’t se ferwûne rekke is, is net dúdlik. De hûn is werombrocht nei de wente fan de frou.


title: Panama lûkt registraasje rêdingsskip Aquarius yn

maintext:
De Panameeske autoriteiten hawwe de registraasje fan it skip Aquarius ynlutsen. It skip wurdt troch helporganisaasjes brûkt om migranten út de Middellânske See te heljen. Dat betsjut dat der gjin skippen yn ’e omkriten fan de Libyske kust mear binne om migranten út de see te rêden.
It skip fart no noch foar Libië mei 58 minsken oan board. It ynlûken fan de registraasje betsjut dat as it skip oanleit yn in haven, it dêrnei net mear útfarre kin oant it ûnder in nije flagge farre kin. Yn in ferklearring sizze helporganisaasje SOS Mediterrannée en Artsen zonder Grenzen ferbjustere te wêzen. Hja fertinke it Italiaanske regear derfan presje op Panama útoefene te hawwen om de registraasje fan it skip yn te lûken.
Neffens de Italiaanske minister fan Ynlânske Saken Salvini hat Rome gjin presje útoefene. Wol helle Salvini hurd út nei de organisaasjes efter it skip. Yn Italiaanske media sei er dat de Aquarius it wurk fan de Libyske kustwacht hindere hat en harren ynstruksjes negearre. Yn juny wegere sawol Italië as Malta de komst fan it skip, mei doe 629 migranten oan board. Uteinlik koe de Aquarius oanlizze yn Valencia. De Aquarius fear earder ûnder de flagge fan Gibraltar. Dat lân luts de registraasje fan it skip ôfrûne simmer yn.


title: Japanske miljardêr as earste romtetoerist nei de moanne

maintext:
Elon Musk hat bekendmakke wa’t as earste romtetoerist in rûntsje om ’e moanne fleane sil. Dat is de 42-jierrige Japanske miljardêr Yusaku Maezawa, dy’t syn fortún byinoar garre hat mei syn moademerk Zozo. Musk wol it mei syn romtebedriuw SpaceX mooglik meitsje foar de ‘gewoane minske’ om nei de moanne te fleanen. Hoefolle de stienrike Maezawa foar de reis betelle hat, is ûnbekend.
De lansearring is nei ferwachting yn 2023, as alles goed giet. Foar dy tiid moat der noch aardich wat barre: de raket, de Big Falcon Rocket moat nammentlik noch boud wurde. As dy der ienkear is, is it de krêftichste raket ea. De raket kriget 31 grutte motors. Elon Musk hantearret itselde stappeplan as NASA eartiids die doe’t der foar it earst minsken de romte yngiene. Earst wurdt der ûnbemanne flein. Dan komme der koarte romtesprongen en earst dêrnei giet de raket mei minsken oan board rjochting de moanne.
Yusaku Maezawa giet net allinnich. Hy wol acht oaren mei oan board nimme, wêrûnder in skilder, in muzikant, in moadeûntwerper en in filmregisseur, seit er op syn webstee. Hy hopet dat se ynspirearre wurde as nea earder. Hja hoege net sels te stjoeren. Op de raket sit in soart cruise control. Hja krije wol in training wêrtroch’t se yn alle gefallen de feilichheidssystemen ûnder de knibbel krije, foar it gefal der wat misgiet ûnderweis.
Maezawa is de earste minske dy’t nei de moanne giet sûnt de misje mei de Apollo 17 yn 1972. Doe wie der ek noch in moannelâning. Dat sil diskear net it gefal wêze.


title: Plysje komt terroristyske oanslach tefoaren

maintext:
De Nederlânske plysje hat hjoed in grutte oanslach foarkommen. Dat hat minister fan justysje Ferdinand Grapperhaus buorkundich makke. Sân manlju binne arrestearre wurden.
Antyterrorismeploegen fan ‘e plysje hawwe tongersdei yn Arnhim en Weert ynfallen dien. Trije ynwenners fan Arnhim, twa fan Rotterdam, ien fan Huissen en ien fan Flaardingen binne oppakt. Hja hienen sjitark by har. De lieder fan de groep is neffens de plysje in 34-jierrige Irakees dy’t yn Arnhim wennet. Hy en twa oare arrestanten wiene earder feroardiele foar it stypjen fan terreurbeweging IS.


title: Simone Djurrema: Muzyk yn Mellerud

maintext:
Kollum
As ik sis dat ik fan sjongen hâld, seit hast elkenien hjir fuort tsjin my: “Dan kinst moai by it koar!” Nou ja, se sizze fansels: “Men då skulle du kunna vara med I kören!” Mar ik set it mar efkes oer, oars wurdt it in bytsje dreech foar jimme.
Der binne allinnich yn ’e gemeente Mellerud al in stik of seis koren. De Svenska Kyrkan is de steatstsjerke en oft it no tradysje is of echt leauwen, wit ik net, mar it libbet noch wol aardich, en net iens allinnich mei de kristlike feestdagen. Mar in koar, nee, net wat foar my.
De minsken hâlde hjir ek aardich fan kultuer. Der binne geregeld lytse konsertsjes yn ’e buert. Country is populêr, en folksmuzyk, it leafst mei âlderwetske ynstruminten. Der bestiet sels in Sweedske doedelsek! In trûbadoer as Doede Veeman soe it hjir bêst dwaan. As se him ferstean koene, soe ik him nûgje om hjir op te treden. Ik neam him, omdat ik as jongfaam op Sumarreheide wenne en mei in heidefeest diene Doede en ik mei oan’e revue. Tegearre diene wy de Stjonkfabrikeblues. It gie bêst, al die ik it hast yn ’e broek fan ’e senuwen. Misskien hie ik dat dwaan moatten, dat luchtsje hie der moai by past.
Op feesten en partijen wurdt hjir faak dûnsbandmuzyk spile. Soms mei schlagermuzyk, soms mear de countrykant út. It is foar safier’t ik heard haw altyd yn it Sweedsk, mar der moat op styldûnse wurde kinne. In protte jongfolk hâldt dêr ek fan en der binne spesjale buggkursussen. Bugg is in dûns dêr’t de oarsprong fan yn de Amerikaanske jitterbugg leit. Dy hat him fan de fjirtiger jierren ôf ûntwikkele ta wat it no is. It is in typysk Sweedsk fenomeen en populêr ûnder alle leeftiden, mar foaral op it plattelân.
Yn in doarp fierderop is in oerdutsen feestterrein mei iepen sydkanten. Simmers wurde dêr feesten mei bands organisearre. It wiene alle kearen typysk Sweedske nammen en ik seach it al oankommen, mei sa’n styl dat ik der nea hinnegean soe. Oant dy kear dat Black Jack spylje soe. Ik tocht dat dat wol mear in rockband wêze soe, oan ’e namme te sjen. Us buorlju giene ek hinne, dat it soe heve! Nei in pear drankjes en in pear rûntsjes om ’e dûnsflier frege ik my ôf wannear’t dat foarprogramma no ris dien wie, want it waard wat dreech mei dy dûnsbandmuzyk. Doe seach ik nochris goed en dêr stie it earne op it poadium: it wie Black Jack. Black Jack wie in dûnsband…
It is wol dudkik dat ik net sa fan dûnsbands hâld, dat it sil mei my wol net folle wurde… Net sa as mei myn nichtsje Miriam, dy’t yn twa (!) bands spilet: Vreemdt en Las Bandidas. Ik sjong wol by ús yn tsjerke (net de steatstsjerke) en meastal is dat wat gesange-eftich. Dat doch ik graach, want it is in lytse gemeente, dat der binne net folle dy’t sjonge kinne. It wyldste dêr is sa’n bytsje You raise me up.
Mar de dei dat ik in band fyn dy’t of deselde oertsjûging hat as ik én fan rûgere muzyk hâldt, of dy’t respektearret dat ik net samar alle teksten sjong, sil nei alle gedachten sa lang op him wachtsje litte dat ik tsjin dy tiid mei in rollator rin. Dan moat ik mar tarre op it lêste doarpsfeest fan doe’t wy noch yn Fryslân wennen. Dy iene kear dat ik op ’e Gariper Muzykjûn ien selsskreaun ferske dwaan mocht, mei in fantastysk groepke muzikanten, mei ûnder mear myn o sa senuweftige freondinne Maaike (dy’t it gelokkich net yn ’e broek die). Wy hiene mar twa kear oefene en ik wie sa heas as in jerke, mar wy diene it! Der stiet sels in lyts stikje fan op Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=Nx0WF0hlyGw . It stiet hielendal oan ’e ein nei ‘One’ fan U2, oant Henk, dy’t it opnaam, syn batterij leech wie. Mar ik klei net, want no haw ik letter dochs wat om oan ’e takomstige, miskien wol Sweedsk pratende, beppesizzers te fertellen!
Simone Djurrema-van der Wal út Garyp wennet sûnt 2015 mei har man en bern yn Mellerud yn Sweden.


title: Ynformaasjejûn yn MCL: sûn libje mei erflik ferhege golesterol

maintext:
Fieding, medisinen, al betide medyske kontrôles by bern; it binne in tal foarbylden dêr’t minsken mei erflik ferhege golesterol rekken mei hâlde moatte. Op tiisdei 24 septimber 2018 fan 19.00 oant 21.30 oere is yn it MCL in ynformaasjejûn oer dy oandwaning.
Dêr wurdt omtinken jûn oan neamde ûnderwerpen en oare wichtige saken dy’t te krijen ha mei de oandwaning, dy’t ek bekendstiet ûnder de namme Familiêre Hypergolesterolomy (FH). De tagong foar de jûn, dy’t holden wurdt yn it auditoarium en de foyer fan it MCL, is fergees. Oanmelde is wol winske. Dat kin oant 21 septimber troch in e-mail te stjoeren nei c.wassenaar@znb.nl, ûnder fermelding fan it tal persoanen.
Sprekkers
Op de ynformaasjejûn oer erflik ferhege golesterol komme ferkate sprekkers oan bod dy’t oer ferskillende aspekten fan dy oandwaning fertelle. Ferpleechkundich konsulinten Kardio Faskulêr Risikomanagement Carla Wassenaar en Mariëlle Wijmenga lizze út wat FH krekt foar oandwaning is. Ynternist-faskulêr genêskundige Ilse Schrover fertelt mear oer ûndersyk nei erflik ferhge golesterol, wêrnei’t Froukje Ulbels (ek ynternist-faskulêr genêskundige) sprekt oer behanneling derfan mei medisinen. Bernedokter Evelyn van Pinxteren fertelt oer FH by bern. Diëtiste Anda Toonder is de lêste sprekker op de jûn, sy sprekt oer fieding by FH. Dêrnei is der noch romte foar it stellen fan fragen.
Ien fan de meast foarkommende erflike stofwikselingssyktes
Familiêre Hypergolesterolemy (FH) komt wrâldwiid foar. De oandwaning is ek ien fan de meast foarkommende erflike stofwikselingssyktes. Yn Nederlân hawwe likernôch 70.000 minsken FH. Dat komt del op likernôch ien op de 250 Nederlanners. It hawwen fan FH betsjut dat ien, nettsjinsteande in sûne libbensstyl, in ferhege risiko hat op it krijen fan hert- en fetsykten. Dat komt trochdat it golesterol fan de berte ôf ferhege is, dêr’t dat by minsken sûnder FH meastal pas letter yn it libben heech wurdt.
Gearwurking me LEEFH
De ynformaasjejûn oer erflik ferhege golesterol wurdt organisearre troch de ôfdielings ynterne genêskunde, bernegenêskunde en diëtetyk fan it Medysk Sintrum Ljouwert, yn gearwurking mei de stifting LEEFH (Stichting Landelijk Expertisecentrum Erfelijkheidsonderzoek Familiaire Hart- en vaatziekten). De jûn wurdt holden yn it ramt fan de kampanje ‘Bescherm je erFHgoed’, dy’t as doel hat om bewustwurding oer FH te kreëarjen.


title: Zenwykein op Skylge

maintext:
Yn it wykein fan 12 oant 15 oktober is der op de Folkshegeskoalle Schylgeralân in kursus Zenmeditaasje. De kursus is bedoeld foar minsken dy’t dêr al wat mei op ’e hichte binne. It programma is net dreech mar wol yntinsyf. Elkenien dy’t ek mar wat sitfleis hat is fan herten wolkom.
De hjerssfear fan Skylge is bysûnder gaadlik om op in yntinsive, mar ek ûntspande wize djipper te dollen yn it ûnderfinen fan Zen. Moarns en jûns wurdt der meditearre; de middei is frij om te genietsjen fan de rêst en skjintme fan it eilân.
As it om it waar kin en om de fysike kapasiteiten fan de dielnimmers, is by it gearstallen fan it programma ek te tinken oan aktiviteiten as meditatyf rinnen nei It Waad of op it strân, en miskien noch oare foarmen om yn it programma ‘gebrûk te meitsjen’ fan de prachtige natuer om de Folkshegeskoalle hinne.
De kursus wurdt jûn troch Willem Scheepers, zenlearaar en koördinator fan ‘Zentrum’ yn Utert (sjoch ek www.zentrum.nl)
De folsleine ynformaasje is te finen op https://folkshegeskoalle.nl.


title: Europeeske raket Ariane 6 wurdt mei yn Nederlân ûntwikkele

maintext:
Ferline jier is yn Frânsk-Guyana de hûndertste Ariane 5-raket lansearre. Dy Europeeske raket bringt twa telekomsatelliten yn in baan om de ierde. De Europeeske romtefeartorganisaasje ESA wurket ûnderwilens oan de opfolger. By de ûntwikkeling fan de Ariane 6 is ek in Nederlânsk bedriuw behelle. De raket wurdt foar in part yn Oegstgeest boud.
It bedriuw Airbus Defence and Space Netherlands út Leien ûntwikkelet foar ESA de motorframes. De raket moat yn 2020 foar it earst test wurde.
De earste Ariane 5 waard yn 1996 lanseare en dat rûn op in mislearring út. De raket rekke al gau út koers en ûntplofte. Yn 2002 gie it noch in kear ferkeard. Doe moast in raket ta ûntploffing brocht wurde. Sûnt bliek de Ariane 5 betrouber te wêzen. Wol gie yn septimber ferline jier in lansearring op it lêste stuit net troch. Dat wie fanwege sosjale ûnrêst yn it Súd-Amerikaanske lân. Oardel moanne letter waard de raket dochs noch lansearre.


title: Twa moasjes FNP oangeande Frysk taalbelied gemeente Ljouwert

maintext:
De FNP-fraksje Ljouwert sil woansdei 19 septimber 2018 twa moasjes yntsjinje by de behanneling fan de Taalferoardering Frysk. De fraksje is fan betinken dat de Taalnota Frysk te meager is en dat der in wurkgroep ynsteld wurde moat om mear belangegroepen Frysk derby te belûken om de nota sa mear ynhâld te jaan.
De FNP is ek fan betinken dat de 0,1 fte te min is om in goed Frysk taalbelied te fieren yn de “nije” gemeente Ljouwert. It útstel fan de FNP-fraksje is dan ek om dat te ferheegjen nei 0,3 fte en dêrby de taalnota fan âld-Littenseradiel as útgongspunt te nimmen.
Lês de moasjes:


title: Grinzer kulturele ambassade op it wetter yn Ljouwert

maintext:
Sûnt 15 septimber hawwe de provinsje Grinslân en gemeente Grins – op útnûging fan LF2018 – in tydlike Kulturele Ambassade yn Ljouwert yn in bysûnder bouwurk op it wetter oan de Sudergrêftswâl. Dêr wurde ynformaasje en presintaasjes jûn oer keunstprojekten en aktiviteiten fan keunstynstellingen dy’t te krijen hawwe mei de tema’s wetter en wetterstof. It programma komt út ûnder koördinaasje fan it Centrum Beeldende Kunst (CBK) yn Grins. De ambassade bliuwt yn Ljouwert oant en mei 18 novimber 2018
Seespegelstiging, wetterfersmoarging, enerzjytransysje, it binne aktuele maatskiplike ûnderwerpen dêr’t wetter en wetterstof in grutte rol by spylje. Keunstners dogge dêr ek ûndersyk nei en hawwe der nijsgjirrige fyzjes op. Dy binne te sjen yn ferskillende presintaasjes fan ûnder mear in ynstallaasje oer de funksje fan wetter yn de húshâlding, in ynstallaasje oanstjoerd troch wetterstof, in fideo fan in keunstner dy’t syn eigen eilân bout en in fideo-ynstallaasje oer in keunstner dy’t yn it wetter beweegt mei in tiger en in krokodil.
De presintaasjes wurde fersoarge troch de Bierumer School, it CBK Groningen, Academie Minerva, NAIP, NP3 en SIGN. Dielnimmende keunstners binne: Hannes Arvid Andersson, Annette Behrens, Paula Biemans, Katie Ceekay, Jan Pieter van den Bos, Evelina Domnitch & Dmitry Gelfand, Simon Haakmeester, Klaas Hendrik Hantschel, Eirik Jahnsen, Manja Kindt, Reinier Kranendonk, Antti Laitinen, Niels Post, Jessica Segall, Marit Westerhuis en Sigita Žurauskaitė.
Aktiviteiteprogramma
Neist eksposysjes is der yn it ambassadegebou ek in ferskaat oan aktiviteiten mei lêzingen, optredens. Spesjaal foar bern binne der yn de hjerstfakânsje workshops. It folsleine programma is op www.waterwaterstof.nl te finen. De ambassade is opboud mei Cubestees – grutte houten kubussen fan arsjitekteburo Onix yn gearwurking mei Rizoem – en is frij tagonklik oant en mei 18 novimber 2018 fan woansdei oant en mei snein fan 13.00 oant 17.00 oere.


title: Kwis: binne jo saakkundige op it mêd fan it Frysk?

maintext:
In pear wike lyn stienen hjir kwiskes om nei te gean oft jo beskikke oer de kennis dy’t learlingen foar Nederlânsk en Frysk opdogge yn it fuortset ûnderwiis. No meitsje wy it in hiel stik dreger. Hjir komt in kwiske om nei te gean oft jo saakkundige binne op it mêd fan it Frysk. It binne tsien fragen dy’t studinten Frysk beantwurdzje kinne moatte. Hoe ticht komme jo dêrby yn ‘e buert?
Klik hjir om de kwis te meitsjen.


title: Deselde taalferoarings yn it Frysk en Hollânsk

maintext:
Eartiids seine Friezen ‘dat adres is my fergetten’. Langer is dat ‘ik bin dat adres fergetten’. Yn it Hollânsk feroaret op ‘t heden ‘dat irriteert me’ yn ‘ik irriteer me daaraan’. Henk Wolf beskriuwt yn in stik op it webstee Neerlandistiek hoe’t dy twa feroarings mei-inoar gearhingje en hoe’t men op grûn fan dy gearhing nije taalferoarings foarsizze kin.
Wolf syn bydrage is hjir te lêzen:
https://www.neerlandistiek.nl/2018/09/ik-boei-me-niet-voor-de-poppetjes/


title: ‘Stine boekt sterren’ - seis persoanlike petearen mei de fuotten yn it sân

maintext:
Abdelkader Benali: Hurdrinne om stilsitte te kinnen
TV-rige fan seis ôfleveringen, alle wiken fan sneon 8 septimber ôf, NPO 2, 18.05 oere
In dei oan it strân. Hokker boek nimme je mei? Filosoof en boekewjirm Stine Jensen hat dêr wol ideeën oer en makket in kar foar har ‘stjerren’. Hja jout harren in boek, dêr’t se sels troch rekke waard en dêr’t se fan tinkt dat har gast, mar ek de sjogger, der echt wat oan hat. Wat folget is in ferfrissend petear mei útsjoch op see. In stjer, in boek, in petear – sjedêr de yngrediïnten fan in nagelnij programma om Stine Jansen hinne.
Sneon 29 septimber 2018, 18.05-18.30 oere op NPO 2
Oflevering 4: Abdelkader Benali
Stine ken Abdelkader, skriuwer en maratonrinner, as in hastich man. Hja keas foar him it boek Leer ons stil te zitten fan Tim Parks. It giet oer in man dy’t syn hiele libben benammen yn syn holle wenne hat en út need in tal fêstichheden oer board sette moat. Ta syn eigen fernuvering fynt er ferljochting yn it dwaan fan ûntspanningsoefeningen en úteinlik komt er sels by meditaasje út. Hoe sjocht Abdelkader tsjin it boek oan? En tsjin de skriuwer dy’t, krekt as hy, nea leard hat om stil te sitten? Yn de strântinte by Wijk aan Zee folget in petear oer skepsis en hope, en oer heiten en soannen.
Oer it boek
Foar Benali is it boek foaral spannend omdat it oer in skeptikus giet dy’t ferlossing siket by in goeroe. “Eat yn my fynt dat tige spannend, mei’t ik it net ferwachte. Yn my sit ek in enoarme skeptikus. Dy is folle sterker as myn religieuze persoan. Ik wol alles rasjoneel oplosse.” Mar doe’t de bernewinsk fan him en syn frou mar net útkaam, wiene se ree om echt alles te dwaan. “Ik sjoch in ferliking mei Parks, dy’t ta it uterste giet om fan syn pine ôf te kommen.”
Leer ons stil te zitten fan Tim Parks is in útjefte fan De Arbeiderspers.
Oer syn heit
“Us heit libbe sa’n oar libben. Wie tige eigensinnich en oertsjûge fan syn eigen gelyk. Ik wol net sa’n man wurde.”
“Pas doe’t myn dochter berne wie seach ús heit nei my. As in lykweardige. Ik hie dy blik noch nea earder sjoen.”
Oer it hurdrinnen
“As ik it hurdrinnen net hie, soe ik in folsleine senuwpees wêze, dy’t neat mear relativearje kin. Men moat hurdrinne om stilsitte te kinnen.”


title: Martijn Wieling nije perfester foar it Grinslânsk

maintext:
Siemon Reker hat lang om let in opfolger as perfester foar de Grinslânske taal en kultuer oan ‘e Ryksuniversiteit Grins. Reker waard yn 2016 mjirkes. Hy wurdt opfolge fan Martijn Wieling, dy’t al as dosint ynformaasjekunde oan ‘e universiteit wurket.
Wieling komt te wurkjen yn it Centrum Groninger Taal en Cultuur, in nije ôfdieling fan de universiteit, dêr’t neist ûndersikers fan de universiteit ek de meiwurkers fan it eardere Huis van de Groninger cultuur yn ûnderbrocht binne. De ûndersikers fan it Grinslânsk wurkje tige nau gear mei de ûndersikers foar it Frysk, Goffe Jensma en Nanna Hilton.
Wieling hat earder ûndersyk dien nei de bewegings fan tonge en lippen by minsken dy’t Grinslânsk praten. Hy kaam derefter dat sprekkers út Ter Apel de tonge dan fierder efter yn ‘e mûle hawwe as sprekkers út Ubbergen. Bysûnder is dat er oer syn ûntdekkings net allinne in boek en artikels publisearre hat, mar ek in stripferhaal.
Wieling sil de kommende tiid ûnder oaren ûndersykje oft twatalige Grinslânskpraters letter yn ‘e bernskens komme as ientalige. Kanadeesk ûndersyk hat nammentlik útwizing dien dat minsken dy’t Frânsk én Ingelsk prate kinne, letter demint wurde as guodden dy’t mar ien taal prate. Foar dat ûndersyk wol Wieling gearwurkje mei it UMCG, it akademysk sikehûs yn Grins. Wieling wol ek neigean hoefolle persint fan de Grinslanners oft hjoed de dei noch Grinslânsk praat.
Foto: Martijn Wieling (https://www.dvhn.nl/images/40lomb-wielng.jpg/ALTERNATES/FREE_768/wielng.jpg”>


title: Wykein foar minsken mei gefoel foar taal en humor

maintext:
Under de titel Pineboek hat Folkshegeskoalle Schylgeralân wykeinarranzjemint foar sneon 17 novimber 14:00 oant en mei snein 18 novimber 13:00 gearstald dêr’t it genietsjen fan de trije Skylger dialekten en fan it eilân sels yn foarop stiet. It programma oer lytse talen is ûnderdiel fan Kulturele Haadstêd en Lân fan Taal.
It draait om it Westers, Meslânzers en Aasters en de ûntjouwing fan dy – libbene – Skylger talen. It Meslânzers is it dialekt fan Skylge mei it Nederlânsk as basis, yn tsjinstelling ta de oare Skylger dialekten dy’t it Frysk as basis hawwe.
It programma bestiet út film, in kulturele kuier, in lêzing oer ‘Untjouwingen fan lytse Fryske dialekten ûnder ynfloed fan isolemint’ en it komyske toanielstik Pinebúk. Dat is in bysûndere bewurking troch de Aaster Joonpraters fan ‘De ynbylde syke’ fan Molière.
Twa dagen fol taal en kultuer, folslein fersoarge, yn de noflike omjouwing fan bosk en strân.
Wiidweidiger ynformaasje is te finen op https://folkshegeskoalle.nl en op te freegjen fia info@folkshegeskoalle.nl


title: Jamila Ennour lid steatekommisje foar PvdA

maintext:
Jamila Ennour út Snits is hjoed troch kommissaris fan de Kening beëdige as kommisjelid foar de PvdA yn Provinsjale Steaten. As kommisjelid kin frou Ennour meidwaan oan it debat yn de steatekommisje. Hja kin ek foar har fraksje lid wêze fan steatewurkgroepen en it wurd dwaan op de steatemerk.
Jamila Ennour (1972) hat in bestjoerlik-juridyske eftergrûn en hat goed tweintich jier wurkûnderfining by de lokale oerheid. Op dit stuit is se wurksum as beliedsadviseur by de gemeente Súdwest-Fryslân. Dêr hat hja ek aktyf west yn it partijbestjoer fan de PvdA. Earder wie Ennour riedslid yn de gemeente Ljouwert.
Troch resinte ferskowingen yn de PvdA-fraksje wie der romte om in nij kommisjelid te beneamen.


title: Mearderheid befolking hat net folle betrouwen yn kabinet

maintext:
It kabinet Rutte III kin net rekkenje op in protte betrouwen fan de befolking. In mearderheid fan 54 persint seit net folle of gjin betrouwen te hawwe yn it kabinet en yn de polityk yn it algemien. Dat docht bliken út in enkête fan ûndersyksburo Ipsos yn opdracht fan de NOS, ta gelegenheid fan Prinsedei.
It gebrek oan betrouwen komt foaral troch it ynkommensbelied dat it kabinet fiert. Dêrby giet it ûnder oare om de hichte fan de belestings en oare saken dy’t ynfloed hawwe op de ponge. Mar de affêres om politysy hinne en de plannen mei de dividindbelesting spylje ek in rol.
It betrouwen yn it kabinet Rutte III is it leechst yn it noarden fan Nederlân. Santich persint fan de noarderlingen hat gjin betrouwen yn premier Rutte, dat persintaazje leit folle heger as yn oare regio’s. It Ipsos tinkt dat dat ûnder oare te krijen hat mei de problematyk om de gaswinning hinne. It wantrouwen yn de polityk yn it algemien is ek grutter yn dy regio.


title: Shortlist Libris Skiednis Priis 2018 bekend

maintext:
De shortlist mei fiif nominearren foar de Libris Skiednis Priis 2018 is hjoed bekendmakke yn de Volkskrant en op www.librisgeschiedenisprijs.nl.
Nominearre binne:
Remieg Aerts, Biografie van een staatsman (Utjouwerij Prometheus);
Piet Hagen, Koloniale oorlogen in Indonesië. Vijf eeuwen verzet tegen vreemde overheersing (De Arbeiderspers);
Frits van Oostrom, Nobel streven. Het onwaarschijnlijke maar waargebeurde verhaal van ridder Jan van Brederode (Utjouwerij Prometheus);
Hella en Sandra Rottenberg, De sigarenfabriek van Isay Rottenberg. De verborgen geschiedenis van een Joodse Amsterdammer in nazi-Duitsland (Atlas Contact);
Gabri van Tussenbroek, De toren van de Gouden Eeuw. Een Hollandse strijd tussen gulden en God (Utjouwerij Prometheus).
Oer de priis
De Libris Skiednis Priis bekroant histoaryske boeken dy’t in algemien publyk oansprekke. De kritearia binne dat it boek in oarspronklik ûntwerp hat, noflik lêsber skreaun is en op deeglik histoarysk ûndersyk basearre is. Oan de priis in in bedrach fan € 20.000,- ferbûn.
Utrikking
Op sneintemoarn 28 oktober 2018 wurdt de Libris Skiednis Priis 2018 útrikt troch sjueryfoarsitter Jeroen Dijsselbloem yn in spesjale streekrjochte útstjoering fan it radioprogramma OVT.
Sjuery 2018
Karin van den Born, einredakteur NTR-telefyzje;
Martine Gosselink, haad ôfdieling Skiednis fan it Ryksmuseum Amsterdam;
Olivier Hekster, heechlearaar Alde Skiednis en direkteur fan it Instituut voor Historische, Literaire en Culturele Studies;
James Kennedy, heechlearaar Moderne Nederlânske Skiednis en dekaan fan it University College Utert;
Annemarie Lavèn, haadredakteur Historisch Nieuwsblad;
Klaartje Schweizer, sektormanager Kolleksjes en Behear by it Nederlands Openluchtmuseum;
Martin Sommer, redakteur fan de Volkskrant.
Sjueryfoarsitter is dit jier Jeroen Dijsselbloem, de eardere minister fan Finânsjes en âld-foarsitter fan de Eurogroep.
Gearwurking
De Libris Skiednis Priis is in inisjatyf fan Historisch Nieuwsblad, hûndert Libris-boekhannels, it Nederlands Openluchtmuseum, de VPRO, Ryksmuseum Amsterdam en de Volkskrant en wurdt dit jier foar de tolfde kear útrikt. Mei de priis wolle de inisjatyfnimmer in stimulâns jaan oan it goede histoaryske boek yn Nederlân.
Fideo’s fan de fiif nominearren
Dit jier makket de VPRO wer fan alle nominearren in fideo, dêr’t koart de essinsje fan it boek yn útljochte wurdt. De fideo’s binne fan begjin oktober ôf te besjen op www.librisgeschiedenisprijs.nl/shortlist2018.
Skiednis Festival
By it Skiednis Festival op sneon 6 oktober 2018 yn de Philharmonie yn Haarlim wurde de fiif nominearren ynterviewd troch sjuerylid en Volkskrant-redakteur Martin Sommer. Sjoch foar mear ynformaasje op www.geschiedenisfestival.nl.
De Libris Skiednis Priis makket ûnderdiel út fan de Moanne fan de Skiednis, it grutste skiednisevenemint fan Nederlân.


title: Eric Hoekstra: út ‘Roman fan in hielmaster’ (34)

maintext:
De sike geast en syn geweld
Oarekant de mar komme wy oan yn ’e streek fan ’e Gadarenen, dêr’t se noch de duvels fan oarloch en macht oanbidde. Ik bin amperoan fan it skip ôf of der komt in man op my ôf út ’e grêfhoalen dêr’t er tahâldt. Syn libben is in fjildslach en in slachfjild. Hy hat gjin klean oan en gjinien kin him bine. Altyd brekt er los en slacht by de deaden, de tinkstiennen en de stiennen oantinkens om. Soms slacht er himsels mei swurden of stiennen en yt er dagenlang neat en dan wer fierstente folle.
De sike geast draaft op my ôf, knibbelet foar my del en âlet:
“Kristus, Soan fan ’e alderheechste God, wat moatte Jo fan my? Ik beswar Jo by God, doch my net sear!”
Want ik hie tsjin him sein: “Kweageast, gean út dizze man wei.”
“Hoe hjitsto”, freegje ik.
“Myn namme is Legioen”, seit er, “want wy binne manmachtich.”
En hy stiet derop oan dat ik him net út ’e grêfhoalen weireagje sil.
Op in greide fan ’e berch is in keppel bargen oan it weidzjen.
“Stjoer ús nei dy bargen”, freget Legioen, “dan kinne wy by har ynlûke.”
Dat stean ik har ta. De oarlochs- en oare duvels fleane út ’e man wei en nimme de bargen yn besit, likernôch twatûzen. En de bargen stowe fan ’e greide ôf, by de skeante del, en de mar yn, dêr’t se yn it wetter fersûpe.
De bargehoeders spylje de wyk en krantsje it om yn ’e stêd en op it lân. In protte minsken komme om te sjen wat der bard is en sjogge de man dy’t geastessiik wie, as learling oan myn fuotten sitten. Hy hat no klean oan, hy is by syn ferstân en der is frede yn him. De lju wurde der bang fan. De manlju dy’t alles sjoen hawwe, fertelle wat der bard is. Dan wurde de lju noch banger en sizze dat ik út har lân weigean moat.
As ik yn ’e boat stap, freget de man dy’t geastessiik wie oft er mei my gean mei. Dat stean ik him net ta, mar ik jou him as opdracht:
“Gean nei hûs ta en fertel elkenien wat God foar dy dien hat en hoe goed as Hy foar dy west hat.”
Dan giet er fuort en makket rûnom yn it Tsienstêdelân bekend hoefolle goeds as ik foar him dien haw.
De foargeande ôfleveringen binne fan 3 febrewaris 2018 ôf hieltyd op sneon op It Nijs publisearre.
Mear ynformaasje oer Roman fan in hielmaster is te finen op https://www.elikser.nl/roman-fan-in-hielmaster-roman-van-een-geneesheer.htm.


title: Duo-eksposysje yn gemeentehûs Bûtenpost

maintext:
Fan 2 oktober o/m 28 desimber eksposearje byldzjend keunstners Jacomijn Steen en Erna Kroezen yn it gemeentehûs yn Bûtenpost. Mei harren tema ‘fan natuere’ slute se oan by it omtinken foar bioferskaat, mar dan krekt efkes oars.
Dit jier is der yn it ramt fan LF2018 yn Bûtenpost en omkriten in protte omtinken foar bijen en de natuer mei syn bioferskaat. Jacomijn Steen en Erna Kroezen eksposearje mei wurk dêr’t harren blik op de natuer yn brede sin yn ta utering brocht wurdt. Beide keunstners binne oplaat oan de Klassike Akademy yn Grins. Kroezen yn de teken- en skilderkeunt, Steen yn de byldhoukeunst.
Kroezen skilderet ûnder oare de natuer sa’t je dy ûnderweis op in kuiertocht sjen kinne. Hja wurket ek graach mei (natuerlik) materiaal. Sa binne der lito’s, houtfiken en skilderijen op jute te sjen. Steen hat it begrip ‘fan natuere’ útwreide ta de ‘minsklike natuer’. Sy wurket ek mei ferskate soarten materiaal (brûns, glês en keramyk). Jacomijn Steen wennet yn Bûtenpost en is bekend troch har dielname oan ‘Keunst yn de Tsjerke’ en de Keunstrûte ‘Rûntsje Keunstsinnich’.
De útstalling is te sjen fan 2 oktober o/m 28 desimber o.s. yn de sintrale hal fan it gemeentehûs yn Bûtenpost. De iepening is op tiisdei 2 oktober om 16.00 oere en wurdt ferrjochte troch byldhouwer/musikus en earder dosint fan de eksposanten, Gert Sennema. Publyk is dêrby fan herte wolkom.
Adres: Stasjonsstrjitte 18, 9285 NH Bûtenpost. Iepeningstiden: moandeis o/m freeds 09.00-12.00 oere en 13.00-16.30 oere. Eksposysjes yn it gemeentehûs fan Achtkarspelen wurde organisearre troch de Stifting Keunskrite Twizel. Mear ynformaasje fia www.keunstkrite.nl.


title: Margo Holtrop-Kientz wint Stedsfryske oersetkriich

maintext:
Ofrûne maaie organisearren de Ljouwerter Krante en Taalburo Popkema mienskiplik in Stedsfryske oersetkriich. It Grimm-mearke De Bremer stedsmuzikanten moast dêrby yn ien fan de sân Stedsfryske farianten oerset wurde.
Under de ynstjoerings kaam neffens de sjuery de ‘Ljouwerter’ oersetting fan frou Margo Holtrop-Kientz út Driebergen as bêste út de bus. “De oersetting fan Holtrop-Kientz docht oan ’e iene kant rjocht oan de frivoale toan fan it orizjineel, mar nimt der tagelyk ek wat ôfstân fan. Dêrtroch wurdt har oersetting nearne koarkdroech, in gefaar dat normaalsprutsen by oersettings gau op ’e loer leit. De frijheid dy’t se naam, pakt goed út. De oersetting is eins in werfertelling. Sa nimt de ferzje in natuerlik plak yn de mûnlinge ferteltradysje yn dêr’t mearkes by hearre”, sei sjuerylid Anne Popkema.
De winnende oersetting wurdt opnaam yn it boek Sprookjes fan Grimm in ut Stadsfrys, dêr’t fyftich mearkes yn de sân Stedsfryske talen yn oerset binne. It earste eksimplaar fan dat boek wurdt op sneontemiddei 3 novimber oanbean oan Kommissaris fan de Kening Arno Brok, op de earste ‘Dach fan ut Stadsfrys’, dy’t dan holden wurdt yn de Frentsjerter Martinitsjerke, tusken 14 en 17 oere. Dêrby wurdt ek de priiswinner huldige.


title: Tsienjierrigen Dantumadiel, Dongeradiel en Kollumerlân krije Micro:bit

maintext:
Alle bern yn Dongeradeel dy’t tsien wurden binne tusken septimber 2017 en 2018 krigen fan de Biblioteek, de gemeente en Kabelnoard in Micro:bit kado, in minykompjûter dêr’t se mei programearje kinne, spultsjes dwaan kinne en muzyk, robots of apps meitsje. Goed nijs foar alle bern út buorgemeenten Dantumadiel en Kollumerlân: fan oktober ôf binne der ek feestjes yn harren gemeente, méi Micro:bit fansels. Yn Dongeradiel giet it projekt, dat as pilot úteinset is, ek troch.
Nei it sukses fan de Micro:bit yn Dongeradiel, dêr’t de opkomst foar elk feestje frijwol 100% is, hat de Biblioteek de buorgemeenten ek oan west. Dy wolle de digitale kennis en feardichheid ek fuortsterkje. Alle bern út Dongeradiel, Dantumadiel en Kollumerlân dy’t tsien wurde, krije yn de moanne fan harren jierdei in útnûging fan de boargemaster. Op fertoan fan de útnûging krije se tagong ta it jierdeifeest yn de Biblioteek. Dêr is taart, der hingje slingers en ballonnen én it kado stiet der op harren te wachtsjen: in Micro:bit.
Alle moannen Micro:bit Meet-up
As de taart op is en it kado útpakt, geane de bern oan it wurk mei de minykompjûter. Se kinne der thús of yn de biblioteek fierder mei boartsje. Alle moannen organisearret de biblioteek nammentlik in Micro:bit Meet-up. Dan wurde der wedstriden holden, kinne bern ekstra parten winne of gean se groepsgewiis oan de slach.
It belang fan digitale feardichheid
De mooglikheden fan ynternet en ict hawwe tige grutte ynfloed op hoe’t wy werke, soargje, leve en kommunisearje mei inoar. Digitale feardigens, sa as basiskennis oer ICT, it beoardielje kinnen fan betrouberens fan ynformaasje, mediawiisheid en it begripen hoe’t kompjûters wurkje, binne no al ûnmisber en wurde in de heine takomst allinnich mar wichtiger. Dat is foar Dongeradiel, Dantumadiel en Kollumerlân, Kabelnoord en Biblioteken Noard Fryslân oanlieding om te begjinnen mei it projekt Tien, tijd voor je eigen Micro:bit. Dêr krije bern út de regio de krektew feardichheid mei om no en yn de takomst meidwaan te kinnen.


title: Orkapopulaasjes driigje te ferdwinen troch giftige stof

maintext:
In grut part fan de orkapopulaasjes wurdt wrâldwiid bedrige yn it fuortbestean fanwege stege, giftige polygloarbifenylen (pcb’s). In ynternasjonaal ûndersykstiim skriuwt dat yn it wittenskiplik tydskrift Science. Folsleine populaasjes yn de wetters fan Brazilië, Gibraltar en de Kanaryske Eilannen driigje al yn in pear desennia útroeid te wêzen, sizze de wittenskippers.
Lestich ôf te brekken
Yn de foarige iuw waarden pcb’s folop brûkt yn saken as oalje, plestik, kuolfloeistof, smarmiddels, ferve en lym. Sûnt de jierren tachtich binne dy stoffen yn in protte lannen ferbean mei’t bliken die dat se giftich binne. Pcb’s kinne ûnder mear leverskea feroarsaakje en de hormoanhúshâlding fersteure, wat effekt hat op de fruchtberens.
De stof hopet him ûnder oare op yn it fetweefsel fan fisken. Bisten oan de top fan de itenskeat lykas orka’s krije dêrtroch de heechste konsintraasjes pcb’s yn it liif. De ûndersikers fûnen yn it fetweefsel fan de 351 orka’s pcb-wearden fan 1300 miligram de kilo, wylst 50 miligram al genôch wêze soe om de fruchtberens en it ymmúnsysteem fan de bisten skea oan te dwaan. “Yn de gebieten dy’t it slimst fersmoarge binne sjogge wy komselden noch pasberne orka’s”, seit ûndersiker Alisa Hall fan de Skotske universiteit fan St. Andrews tsjin parseburo DPA.
Yn dy gebieten ferwachtsje de wittenskippers oer tritich oant fjirtich jier dan ek gjin orka’s mear oan te treffen. Der kin ek net folle mear dien wurde om dat foar te kommen, seit Joseph Schnitzler, heechlearaar bistegenêskunde oan de universiteit fan Hannover. “Miskien dat yn inkelde âlde masines noch pcb’s sitte. Dy moatte we op de goede manier ûntmantelje, want alle fersmoargjende stof fynt úteinlik syn wei nei de see.”


title: ‘WAD’ - Oerlibje op de grins fan wetter en lân

maintext:
It offisjele fotoboek by de nije film fan Ruben Smit
Op 1 oktober giet de film WAD fan Ruben Smit yn premjêre. Tagelyk mei de film ferskynt by Utjouwerij Noordboek it offisjele fotoboek WAD – Overleven op de grens fan water en land. It earste eksimplaar fan it boek wurdt by de filmpremjêre oanbean oan minister Carola Schouten (Lânbou, Natuer en Fiedselkwaliteit).
It boek WAD – Overleven op de grens van water en land giet troch dêr’t de film ophâldt. It befettet in sublime samling artistike foto’s fan it Waad, selektearre út de tsientûzenen opnamen dy’t filmmakker Ruben Smit en syn tiim makke ha. It boek lit it Waad sjen sa’t it noch nea earder yn byld brocht is – fan grutte hichten ôf oant yntym tichtby – tanksij spesjale kamera’s en de nijste techniken.
Ruben Smit bringt in oade oan it Waad, troch yn dit boek op grut formaat en superieure fotokwaliteit dat wrâlderfgoed ta keunstfoarm te ferheffen. Ut de ynlieding fan Ruben Smit: “Ik moast it ferhaal fertelle fan hoe’t al dy fassinearjende organismen mei-inoar libje. Ik moast it sjen litte. Wêrom? Om’t it waadgebiet sa bysûnder is dat it in oade fertsjinnet. Om’t it ferhaal sjoen wurde moat.”
De foto’s binne makke troch Ruben Smit, Melchert Meijer zu Schlochtern, Ruurd Jelle van der Leij, Yoeri van Es en oaren. Dr. ir. Ruben Smit is in pasjonearre ekolooch en fotograaf. Sûnt 2003 is er profesjoneel natuerfotograaf en filmer. Hy wûn ferskate prestisjeuze ynternasjonale fotoprizen. As filmregisseur fan natuerfilms makke er syn debút mei De Nieuwe Wildernis (2013) en de telefyzjesearje mei deselde namme by de VARA. Foar De Nieuwe Wildernis krige Smit in Gouden Keal en de Rembrandt Award 2014 foar de bêste Nederlânske film. Yn 2016 is Smit útroppen ta nasjonaal natuerkenner.
WAD – Overleven op de grens van water en land is te keap by de boekhannel en by Utjouwerij Noordboek.
ISBN: 97890 5615 4820 | NUR: 653/410 | Utfiering: Hurde kaft 27 x 32 cm | Siden: 208 | Taal: Nederlânsk | Priis: € 35,00
info@bornmeer.nl | www.noordboek.nl


title: It wiist net bêst foar it skoalfak Frysk

maintext:
Troch Henk Wolf
It skoalfak Frysk hat in nochal beskieden opbringst. In grut part fan ‘e Fryske skoallen komt net ta de wetlike kearndoelen. Dat docht bliken út ûndersyk fan Albert Walsweer en Nynke Anna Varkevisser. Tongersdei presintearren se de resultaten dêrfan op it Hearrenfean op it kongres Frysk yn it ûnderwiis.
“It is mei sizzen net te dwaan”
Fan de basisskoallen yn it Fryske taalgebiet hellet goed de helte de doelen hielendal of hast. Fan de skoallen foar fuortset ûnderwiis is dat likernôch twatreddepart. De tige detaillearre gegevens binne nei te lêzen yn it rapport It is mei sizzen net te dwaan.
Tafallich of net, It is mei sizzen net te dwaan wie ek de gjalp fan it studinteprotest op it Saailân yn 2001. Doe protestearren de Fryske studinteferieningen Bernlef, WSSFS, aksjegroep FRA en kultuerorganisaasje Eftrije op de treppen fan it gerjochtsgebou tsjin de selsfoldiene hâlding fan provinsje en justysje, dy’t binnendoar fierden dat der sûnt Kneppelfreed sa’n soad feroare wie. De aksjefierders wienen fan betinken dat der noch lang gjin reden foar feest wie.
Allinne mar stimulearje
Albert Walsweer sei it tongersdei foarsichtich, mar wol dúdlik: de sifers dy’t Nynke Anna Varkevisser en hy sammele op en analysearre ha, jouwe noch gjin reden foar tefredenheid. Hy woe ek wol witte wat de ynspeksje no dwaan soe. En dat wie neffens Monique Vogelzang fan dy ynspeksje net safolle as guon tochten dat nedich wie. Hurde maatregels soe de ynspeksje net nimme, om’t stimulearjen no ienris better wurket as straffen.
Deputearre Sietske Poepjes sei ek dat de provinsje foaral stimulearje wol. Dat docht de provinsje al withoelang en dat is moai. It is perfoarst net sa dat dat neat opsmyt. Ik ha by in protte moaie stimulearringsprojekten fan de provinsje behelle west. Sûnder de stipe fan de provinsje hie it plak fan it Frysk yn it ûnderwiis grif folle lytser west as no. Alle lof, sûnder mear. Allinne is stimulearjen mar ta in hichte effektyf.
It echte probleem
Tineke Vogels is it haad fan de trijetalige Theun de Vriesskoalle yn Feanwâlden, ien fan de tige warbere skoallen dy’t wol har bêst dogge om it Frysk in folweardich plak te jaan. Ik ha faak op dy skoalle west en kin wat dat oangiet út eigen ûnderfining prate: oer Tineke en har tiim allinnich mar lof. It ferbaasde my dan ek net dat Tineke Vogels op it kongres sei dat se har wat oanfallen fielde troch minsken dy’t woenen dat de ynspeksje hurd fanwegen komme soe tsjin skoallen dy’t noch net alle doelen helje. Tom Dykstra fan de Feriening Frysk Underwiis stimde har dat mei en sei dat skoallen lykas harres ek foaral stipe fertsjinje.
It probleem is fansels dat de skoallen dy’t echt net wolle of kinne, net op it kongres fertsjintwurdige wienen. It echte probleem binne de skoallen dy’t, nettsjinsteande alle stimulearring, simpelwei gjin Frysk jouwe of de Fryske les ynfolje mei it sjongen fan wat ferskes. It probleem binne de skoallen dêr’t managers it fak Frysk ferfange troch ‘in projektmiddei’, tsjin it sin fan de learaar Frysk yn. It probleem binne de skoallen yn it grinsgebiet fan Fryslân of de stêden, dêr’t net-Frysktalige âlden druk útoefenje om it plak fan it Frysk beheind te hâlden. It binne de skoallen dêr’t it tiim noch tinkt dat meartaligens min is foar bern, dêr’t gjin weet is fan transfer tusken fakken.
Wat is de beliedsfisy fan de provinsje?
Deifoarsitster Geartsje de Vries frege oan deputearre Sietske Poepjes wat de provinsje fan doel wie mei dy skoallen. En dêr hie de deputearre gjin goed antwurd op. Se kaam net folle fierder as dat wy allegear grutsk wêze moatte op it Frysk. Wat der gebeure moat mei skoallen dêr’t dy grutskens der net is, dat seit se net, wylst der wol steapels ûndersyksresultaten binne dêr’t de provinsje belied op basearje kinne soe. Ik tink bygelyks oan it ûndersyk fan Jehannes Ytsma silger fan de Fryske Akademy nei de fitaliteit fan talen. Ik tink oan de Katalaanske, Welske en Bretonske ûnderfiningen mei it fergrutsjen fan de status fan de minderheidstaal op skoalle. Ik tink oan de ûnderfiningen fan de Nederlânske ûnderwiisynspeksje mei it straffen fan skoallen dy’t struktureel min prestearje. Ik soe op in kongres hearre wol dat de deputearre dy sifers kin en dat se der yn har belied gebrûk fan makket, alhelendal no’t de provinsje sûnt 2015 formeel de sizzenskip oer it fak Frysk hat.
Ynstee dêrfan skriuwt frou Poepjes yn it foaropwurd by it rapport fan Walsweer en Varkevisser dat de provinsje op ‘e nij in protte stimulearje sil. Dan leit se de bal by de lêzers: ‘Ik rekkenje op jim’. En dat dat net opsmyt wat de provinsje graach wol, dat witte wy sa stadichoan wol.
Skepsis
De provinsje wol skoallen oan 2030 ta de tiid jaan om harsels te ferbetterjen. Dan soe it mei it Frysk alllegear klear wêze moatte. De provinsje ferwachtet dat dy ferbettering der komt troch te dwaan wat de provinsje al tsientallen jierren docht, nammentlik stimulearje en fasilitearje, mei miskien yn detail wat ferskillen, mar net mei in wêzentlik oar belied. De situaasje docht my tinken oan de jierren 2002-2005, doe’t der fûl diskusjearre waard oer it oanpassen fan de kearndoelen Frysk. Dy wienen doe noch gelyk oan dy fan it Nederlânsk. Se binne doe in heel ein ferlege, mei it idee dat se dan realistysker wêze soenen: de skoallen hoegden dan net safolle mear oan it Frysk te dwaan en dat soe dan doch wol slagje moatte.
Der kamen nije skoalboeken dy’t skoallen holpen om bern op maat te betsjinjen en skoallen krigen de gelegenheid om harsels stapke foar stapke te ferbetterjen. Mar de folle legere doelen waarden ek net helle. Yn 2010 besleat de ûnderwiisynspeksje dat de Fryske lessen sa’n binde wienen dat de kwaliteit fan dat fak net mear meinaam wurde soe yn de ynspeksje. No is it 2018 en it fak Frysk sit noch altyd op in janpoepsplak, sûnder dat der fûneminteel wat oan it belied feroaret. Dat makket dat ik der skeptysk oer bin dat it diskear wol slagje soe.
Fertroebeling fan de diskusje
Ik bin al skeptysk oer it formele doel fan it belied, nammentlik dat alle skoallen de kearndoelen helje. Dat wurdt no foarsteld as soe elk dan tefreden wêze moatte. Dy kearndoelen ha lykwols net folle om ‘e hakken. Foar net-Frysktalige bern hâlde se mar in beheinde behearsking fan it Frysk yn. Wat sa stadichoan helendal bûten byld rekket, en wat noch wol yn de kearndoelen fan foar 2005 siet, is dat de provinsje yn 1985 besletten hat dat de talen Nederlânske en Frysk prinsipieel deselde status ha moatte. Wat ek bûten byld rekket is dat de Nederlânske steat troch de ûndertekening fan it Europeesk Hânfêst al fan 1998 ôf ferplichte is om “een aanmerkelijk deel” fan it ûnderwiis yn it Frysk oan te bieden. Wat dat oangiet soe it heljen fan de tige lege formele kearndoelen fan no pas in earste stap wêze, lang net it eindoel. En dat eindoel komt wier net merkber tichterby.
It rapport It is mei sizzen net te dwaan is hjir te finen: link.
Berjochten út 2002-2005 oer de ferleging fan de kearndoelen binne hjir te finen: link, link, link en link.
In krekt wat oar stik oer deselde matearje fan myn hân op Neerlandistiek.nl stiet hjir: link.


title: Berne-opfang ‘Blokkedoaze’ yn Damwâld is twatalich

maintext:
Yn Damwâld sil it woansdei 26 septimber feest wêze op de ‘Blokkedoaze’, it berndeiferbliuw dat sûnt febrewaris 2016 rjochte is op de twatalige ûntwikkeling fan jonge bern. It ôfrûnjen fan it sertifisearringstrajekt sil fierd wurde mei âlden en bern. De liedsters krije it sertifikaat foar it twatalich wurkjen oerlange troch wethâlder Gerben Wiersma. Foar de bern komt der in poppekast foarstelling fan Tomke.
Kids First COPgroep is in organisaasje foar berne- en pjutte-opfang dêr’t de Blokkedoze ek ûnder falt. Mear as fyftich lokaasjes fan dy organisaasje wurkje neffens in twatalich belied en in grut tal liedsters hat it sertifikaat dêrfoar behelle. De Blokkedoaze kriget begelieding fan it Sintrum Frysktalige Berne-opfang. By it SFBO binne al goed 220 bernedeiferbliuwen en pjuttelokaasjes oansletten.


title: Measte babyfoans mei kamera net genôch befeilige

maintext:
Fan alle brûkers fan in babyfoan mei kamera hat 63 persint dy net feilich genôch makke. Dat blykt út ûndersyk fan Bedden.nl, wêrby’t 1.360 Nederlanners ûnderfrege waarden. De online bêdewinkel ûndersocht ûnder mear hoe’t de brûkers harren babyfoan befeiligen. Ut de resultaten blykt dat 29 persint fan de babyfoans hielendal net befeilige wie. In tredde part fan de brûkers hie it apparaat foar befeiliging allinnich mar oansletten op in feilich wifi-netwurk. As iennige maatregel is dat net genôch.
Acht op de tsien brûkers stelt gjin selskeazen wachtwurd yn
It belang fan in sterk, selskeazen wachtwurd is de ôfrûne jierren troch ferskate feilichheidsûndersikers ûnder de oandacht brocht. Dochs blykt dat mar tachtich persint fan de brûkers fan in babyfoan mei kamera dat docht.
Om der wis fan te wêzen dat in babyfoan mei kamera – dy’t fia wifi ferbining makket – feilich genôch is, mpatte de brûkers trije maatregels nimme. It troch de fabrikant ynstelde wachtwurd moat feroare wurde nei in selskeazen wachtwurd, der moat in feilich wifi-netwerk brûkt wurde en de software fan it apparaat moat by de tiid wêze.
De folsleine ûndersyksresultaten en in tsjeklist foar it befeiligjen fan in babyfoan mei kamera binne op https://www.bedden.nl/blog/babyfoon-onderzoek te besjen.


title: It pealtsje fan Easterlittens

maintext:
Folksferhaal
Skuonmakkers op it plattelân hawwe it altyd dreech hân. Sa wie it ek mei de skuonmakker dy’t jierren lyn yn Easterlittens wenne. De Littensers rûnen hast allegear op klompen. Allinne de dominy en syn frou hiene skuon. En in pear rike boeren dy’t wolris mei de frou nei de stêd giene, hiene by sokke gelegenheden skuon oan. Dêr koene se dan ek jierren mei ta, want troch de wike hinne rûnen dy ek op klompen. Foar sneins hiene se in pear knappe klompen, want de reden en de diken wiene te modderich om dêr mei skuon op te ferkearen. It wie by de skuonmakker dan ek in earmoedsaaierij. Baas Skoech, sa’t se him neamden, makke gauris lange lopen troch de greidhoeke om yn doarpen dêr’t gjin skuonmakker wenne, by foarname huzen te freegjen oft der ek skuon op te laapjen wiene. Dy kamen dan by him yn de blauwe sek, dy’t er oer it skouder droech, om se in pear dagen letter kreas opknapt werom te bringen. Inkeld moast er wolris nije skuon meitsje as dêr ferlet fan wie. Dan hie er ris in goede wike.
Op in dei waard er yn ’e besnijing holden fan in dream dy’t er nachts hân hie. Hy soe nei Amsterdam ta moatte, nei de Papebrêge. Dêr soe er it gelok fine. Mar ja, om dêr te kommen, soks is lang gjin minnichheid. In nacht of wat letter hie er deselde dream. Hy seach de brêge klear foar him. Hy waard der wekker fan en it fisjoen liet him net los. Oerdei fertelde er syn frou wat him dwaande hold. As dat no ris wier wie dat er yn Amsterdam syn gelok fine soe, dan soe it dochs dom dwaan wêze en besykje it net? De frou woe der neat fan witte. “Dom dwaan? Dom praat silst bedoele!”
Doe’t baas skuonmakker in hoartsje letter deselde dream wer hie, wie er gau beret. Trije kear itselde boadskip, dat moast in teken wêze. Hy makke him klear foar de reis. Tiisdeitemoarn mei de frachtboat fan Frjentsjer dy’t troch Easterlittens fear nei Snits en dan de middeis dêrwei mei it beurtfear nei De Lemmer. Dan koe er mei de nachtboat nei Amsterdam. Sa hie er it foarinoar.
Doe’t er yn Amsterdam oankaam, seach er frjemd om him hinne. It seach der allegear hiel oars út as yn de dream. Wat in grutte huzen stien dêr! Hy frege ris oan dizze en jinge om it paad nei de Papebrêge, mar it like wol as ferstiene se him net. Op it lêst wie der ien dy’t him it paad wiisde. It wie net iens sa fier. Doe’t er lykwols de brêge seach, sloech de twivel ta. Dat smelle brechje, soe dêr syn gelok te finen wêze? Hy rûn de brêge in pear kear op en del, mar der wie neat bysûnders. Hy bleau op beide wâlen in skoft stean om de brêge goed op ’e kuer te hawwen en pandere noch ris wat hinne en wer. Foar de wissichheid frege er oan in foarbygonger oft dit de Papebrêge wol wie. Ja, dat koe net misse. Sa’nien wie der mar ien fan. Doe’t it skimerich waard socht er in loazjemint op. De oare moarns by it ôfrekkenjen skrok er fan de priis. Dy liigde der net om. Hy sette wer nei de brêge ta. It wie kostlik waar, dat it wie goed út te hâlden, mar it gelok kaam net op him ta en hy seach it ek net lizzen. Wat yn ’e goedichheid die er ferkeard? Trije kear in selde dream, dat moast doch wat betsjutte? Hy soe der noch in tredde dei oan weagje. Hy hie gjin jild genôch foar nochris yn in loazjemint, dat hy joech him del op in bankje oan it Damrak. De tredde dei wie krekt as de foarige; wol allegear drokte fan minsken dy’t oer de brêge rûnen, mar gjin ien dy’t omtinken foar him hie. It begûn derop te lykjen dat de frou it by de rjochte ein hie en dat er mar better thús bliuwe kinnen hie.
Op ’e neimiddei waard er oansprutsen troch in âld bidler: “Jo rinne hjir al in dei of wat om. Wachtsje jo op ien, of sykje jo wat?”
De skuonmakker stie it net rjocht, sa’n goare bidler. Wat soe dy fan him wolle? In ielmis hoegde er yn alle gefal net op te rekkenjen. Hy wie sels hast oan biddeljen ta, dat hy sei: “Ik bin earm en no haw ik koartlyn dreamd dat ik op dizze brêge it gelok fine soe. Mar hoe’t dat der útsjocht wit ik net, dat ik wit ek net wêr’t ik op wachtsje of wat ik hjir sykje moat.”
De bidler sei: “Myn bêste man, ik leau jo binne net allinne earm, mar ek dom. Wa leaut no yn dreamen? Ik sil jo ris wat fertelle. In skoft lyn dreamde ik dat ik ryk wurde soe as ik nei Easterlittens reizge en dêr by in skuonmakker yn de tún ûnder in pealtsje in pot mei jild opgroef. Tinke jo dat ik dêr yntrape? Ik wit net iens wêr’t dat plak leit. Nee, leau my, dreamen binne bedroch.”
De skuonmakker wist genôch. Hy joech him gelyk en makke dat er fuortkaam. Hy naam de nachtboat nei De Lemmer en rûn dêrwei nei hûs ta. No en dan mocht er op in hynder-en-wein in ein meiride.
Doe’t er thúskaam wie it al skimerich. Hy wie hastich en woe fuort oan it graven. “Wat bist gysten”, sei skuonmakkerske, “kinst net efkes fan de reis bekomme? Fertel my wat dy skeelt.” Mar hy die gjin lichten. Hy groef it pealtsje dat dêr stie en dêr’t er nea acht op slein hie út en dolde fierder en wrachtich, dêr stjitte er op wat hurds, de pot. It wie in tsjettel, in moaie koperen tsjettel, die bliken doe’t de frou him skjinmakke hie. Hy siet grôtfol mei muntjild. Wat fielden se har no ryk en lokkich. Se praten ôf dat se der kloek mei omgean soene en dat gjinien hoegde te witten wat harren oerkommen wie. It koe wat mear lije, mar der moast ek om ’e âlde dei tocht wurde. De tsjettel soene se brûke foar boppe it hurdfjoer.
Doe’t de dominy, dy’t hjerstmis altyd by de gemeenteleden op húsbesite kaam, de tsjettel seach en sei dat him dat in djoere tsjettel like, sei de skuonmakker dat er dêr hiel geskikt oan kommen wie. Hy hie him ris healsliten yn Ljouwert op de Brol kocht. Sa hiene hy en de frou it ôfpraat dat it hjitte soe as der ris nei frege waard. “Der stiet ek wat op”, sei de skuonmakker, “mar dat kinne wy net lêze.”
Dominy sette de bril op en sei: “Wat eigenaardich. Dat is Latyn en it betsjut: ûnder dizze tsjettel sit noch in tsjettel.” Ja, dat wie frjemd, wie skuonmakker ek fan betinken. Wat dat ynhold, soe wol net te efterheljen wêze. Mar dominy wie noch net ta de doar út, doe stie de skuonmakker al yn it hok om de skeppe te heljen. Hy groef, djipper as de earste kear, en fûn noch in tsjettel, ek wer fol mei jild.
“Wat haw ik dy sein”, sei de baas, “dy reis nei Amsterdam wie net om ’e nocht.” Se libben beide kloek en ienfâldich, mar hoegden net krinterich te wêzen. En doe’t it safier wie, belibben se in lokkige jeld.


title: Waarpraatsje: neisimmer

maintext:
DE JOUWER – Nei in kreaze moandei krije wy tydlik neisimmerwaar. Oan de ein fan ’e wike wurdt it in stik minder waarm.
Yn ’e nacht fan moandei op tiisdei is it helder en kin op guon plakken wat damp ûntstean.De súdeastewyn is swak oant matich. By de kust lâns stiet wat mear wyn. It wurdt 12 graden.
Tiisdei skynt de sinne flink, mar wat bewolking is ek net hielendal útsletten. De wyn giet yn ’e rin fan de dei nei it súdwesten en is matich; by de kust lâns frij krêftich oant krêftich. It wurdt tusken de 20 en 24 graden.
Woansdei en tongersdei is it ek noch neisimmer.
Jan Brinksma


title: Deaden troch ierdferskowings nei orkaan Mangkhut

maintext:
It deadetal as gefolch fan ierdferskowings en oare natuergeweld feroarsake troch de orkaan Mangkhut op de Filipinen is oprûn ta 127. Neffens de plysje wurde noch altyd 111 oare minsken mist.
Earjuster noch kamen 29 minsken om it libben by in ierdferskowing yn de sintrale provinsje Cebu. Sa’n 1200 bewenners fan it gebiet binne ferplichte evakuearre, mar net elkenien woe frijwillich fuort. Fjouwer regionale miljeufunksjonarissen binne nei it ûngelok út harren funksje set. Hja seine dat de skuorren yn it gebiet fan de ierdferskowing gjin kwea koene.
De measte deaden as gefolch fan natuergeweld nei Mangkhut foelen snein yn de noardlike Cordillera-regio, dêr’t 83 minsken om it libben kaam binne. By in enoarme ierdferskowing by in âlde myn kamen 59 libben om it libben. De helptsjinsten sykje noch hieltyd om 42 minsken dy’t mist wurde.
Ravaazje
Súdeast-Azië waard earder dizze wike opskrille troch Mangkhut. De orkaan rjochte ûnder oare in enoarme ravaazje oan op it Filipynske Luzon, dêr’t de orkaan mei 300 kilometer yn ’e oere oerhinne raasde. Mear as 200.000 minsken yn it lân moasten harren huzen út. Yn Sina en Hongkong hat de orkaan ek foar in protte skea soarge.


title: Jan Minno Rozendal selektearre foar ferbliuw yn Masedoanië

maintext:
Histoarikus en publisist Jan Minno Rozendal is troch de sjuery fan it literêre útwikselingsprojekt Oare Wurden útkeazen foar in ferbliuw yn Masedoanië. Fan de twa ynstjoerde skriuwplannen fûn de sjuery dat fan Rozendal it sterkst. Hy reizget nije wike ôf nei de Masedoanyske stêd Bitola foar in ferbliuw fan acht wiken.
Rozendal wol yn de tiid fan syn ferbliuw begjinne oan in biografy fan Douwe Kalma. As oprjochter fan de Jongfryske Mienskip en skriuwer fan it essay ‘Fryslân en de Wrâld’ joech Kalma goed hûndert jier lyn in enoarme ympuls oan it selsbewustwêzen en de eigenwearde fan de Friezen. Rozendal wol graach in wittenskiplik ferantwurde biografy skriuwe en sjocht syn ferbliuw yn Masedoanië as in prelude op dit ambisjeuze skriuwprojekt. Mear oer it plan en oer de beoardieling fan de sjuery is te lêzen yn it sjueryrapport.
Rozendal (1979) is berne yn de Westereen en wennet no yn Grins. Yn dy stêd hat er skiednis studearre. Yn ‘e simmer fan 2014 krige er âlde memoires yn hannen dy’t er ferwurke hat ta syn debútroman Drift, dy’t begjin 2017 útkaam. In jier letter kaam syn twadde wurk De Fluchste Blanke út. Beide boeken binne histoaryske romans: it earste spilet him ôf om 1910 hinne, de twadde om de Twadde Wrâldoarloch hinne. De lêste oardel jier hat er boppedat dwaande west mei in biografy fan de dichter en Fryske strider Anders Minnes Wybenga (1881-1948), dy’t yn septimber 2018 it ljocht seach.
Oare Wurden/Other Words is in útwikselingsprojekt foar skriuwers yn lytse Europeeske talen. It projekt jout skriuwers de kâns om acht wiken yn it bûtenlân te wenjen en te wurkjen. Doel fan sa’n ferbliuw is om in literêr wurk te meitsjen, mei te dwaan oan it kulturele libben yn it gastlân en in nij (skriuwers)netwurk op te bouwen. It úteinlike literêre wurk wurdt yn it Ingelsk en de oare dielnimmende talen oerset en op de webside fan Oare Wurden publisearre. Earder wie André Looijenga ek al yn Bitola. Bart Kingma en Gerard de Jong ferbleaune yn San Sebastián (Baskelân), Hein Jaap Hilarides yn Maribor (Slovenië) en Karen Bies yn Belmullet (Ierlân).
It projekt Other Words/ Oare Wurden wurdt útfierd troch Tresoar, yn opdracht fan de provinsje Fryslân. It projekt is ûnderdiel fan it LF2018-programma Lân fan Taal, dat as doel hat doel om Fryslân as publyks- en kennissintrum foar meartaligens te posisjonearjen. Mear ynformaasje oer Other Words/Oare Wurden is te finen op www.oarewurden.frl.


title: Henk Wolf skriuwt oer ‘datte’

maintext:
Hat it Frysk in wurd dat taalkundigen altyd oer de kop sjoen hawwe? Undersyk fan de Fryske Akademy lit nammentlik sjen dat it Frysk it bynwurd datte hawwe soe, mar net ien taalkundige hat der ea oer skreaun. Henk Wolf freget him yn in kollum op it webstee fan De Moanne ôf hoe’t dat sit.
Link: http://www.demoanne.nl/leau-net-datte-wy-soks-sizze/