title: Waarpraatsje: in stik frisser

maintext:
DE JOUWER – Nei in hiel kreaze tongersdei wurdt it fan freed ôf in stik minder waarm.
Yn ’e nacht fan tongersdei op freed is de loft berûn en kin it sa út en troch wat reine. De súdwestewyn is swak oant matich, by de kust lâns frij krêftich. Letter giet de wyn nei it noarden. It wurdt 11 graden.
Freed wikselje sinne en bewolking inoar ôf. In bui is net hielendal útsletten. De noardewyn is matich, by de kust lâns frij krêftich oant krêftich. It wurdt net folle waarmer mear as 14 graden.
Yn it wykein is it ek koel, mei sa út en troch wat sinne. It bliuwt wol, sa goed as, drûch.
Jan Brinksma


title: Buorkje foar begjinners: tsien kear foar de earste kear

maintext:
Omrop Fryslân stjoert fan woansdei 3 oktober ôf in nij programma út: Buorkje foar begjinners. Yn it programma buorket Emiel Stoffers, bekend as sjonger fan de Hûnekop, tsien kear foar de earste kear. Fan kommende woansdei ôf is it alle woansdeis om 17.45 oere te sjen.
Yn gearwurking mei Provinsje Fryslân wol it programma de mienskip en de boeren tichter byinoar bringe. Deputearre Johannes Kramer: “Om my hinne fernim ik dat de ôfstân tusken boeren en omwenners hieltyd grutter wurdt. Minsken sprekke boeren oan op de gefolgen dy’t de lânbou foar de omjouwing hat. Dêr hawwe wysels as konsumint ek in rol yn, troch oarsoartige produkten te keapjen. Ik hoopje dat dit programma bydraacht oan mear begryp fan wjerskanten.”
It boerelibben fan in sjonger
Bouboer, feeboer, skiep, geiten, alles komt foarby yn it nije programma. As sjonger is Emiel bekend fan de Hûnekop, mar as boer komt er foar nije útdagingen te stean. “Ik bin opgroeid yn Kollumersweach en as lyts jonkje spaande ik dêr wol om op de buorkerij fan in freon. Mar dit aventoer mei Buorkje foar begjinners is fansels hiel wat oars. Foaral it momint by de hynstefokker wie bysûnder te neamen. Stie ik dêr ynienen it sperma fan in hynst op te fangen, ja dat makket wol yndruk kin ik dy fertelle.”

fasttext_language: fy


title: Waarpraatsje: de sinne komt werom

maintext:
DE JOUWER – Nei al wer in skiere dei mei sa út en troch wat rein, is de kâns frij grut dat de sinne tongersdei wer efkes om ’e hoeke komt.
Yn ’e nacht fan woansdei op tongersdei binne der opklearringen en kin der op guon plakken wat damp ûntstean. De swakke wyn komt út ferskate rjochtingen. It wurdt mei 6 graden in frisse nacht.
Tongersdei skynt de sinne yn ’e moarntyd, mar yn ’e neimiddei úntsteane der hingelwolken. It bliuwt wol drûch. De swakke wyn komt út it noarden en giet letter op ’e dei nei it westen. It wurdt 17 graden.
Freed en sneon is it ek rêstich en net al te waarm ‘neisimmer’waar.
Jan Brinksma


title: 60-jierrich jubileumkonsert Cliff Richard op 12 oktober live yn ’e bioskoop

maintext:
Cliff, Richard, ien fan de grutste Britske popstjerren út de skiednis, fiert syn jubileum mei de 60th Anniversary Tour. Op 12 oktober fertoant Kinepolis syn konsert yn Manchester live op it grutte wite doek. Sjong bekende hits as ‘Devil Woman’ en ‘Congratulations’ mei en belibje it konsert yn skerp byld en lûd.
Cliff Richard docht mei syn 60th Anniversary Tour allinnich it Feriene Keninkryk oan, dus de fertoaning op it wite doek fan Kinepolis is foar fans dé manier op der yn Nederlân dochs by te wêzen. Ferskate nûmer-ien-hits sille de revue passearje.
Live by Kinepolis
Op freed 12 oktober om 21.00 oere ferskynt Cliff Richards 60th Anniversary Tour live op de skermen fan Kinepolis en kin men genietsje fan hierskerp byld en Dolby 5.1 lûd. Fan 20.30 oere ôf kin men plaknimme yn ’e bioskoop. It live-konsert duorret likernôch 150 minuten.
Praktyske ynfo:
Cliff Richard Live: 60th Anniversary Tour
12 oktober 2018
Oanfangstiid: 20:30 oere
Start live-fertoaning: 21:00 oere
Kaarten: € 13,50
Te sjen yn: Breda, Dordrecht, Emmen, Ynskedee, Grins, Utert Jierbeurs, Almere, Den Helder, Emmen, Zoetermeer, Schagen en Hoofddorp
Sjoch op www.kinepolis.nl foar mear ynformaasje.


title: Aant Mulder: weismiten jild?

maintext:
Kollum
Wy ha wer in nij taalûndersyk. Dat we witte wer hoe’t it der mei it Frysk foar stiet. Of dochs net? Dit fjirde taalsosjologyske ûndersyk, Taal yn Fryslân, de folgjende generaasje, stiet op namme fan Edwin Klinkenberg, Reitze Jonkman en Nika Stefan fan de Fryske Akademy. De resultaten binne koartlyn buorkundich makke. Wa’t fan it folsleine ûndersyk op ’e hichte wêze wol, moat him der wol efkes ta sette. It ferslach is in boek fan 133 bledsiden wurden. Ik sil net sizze dat ik dat hiele boek lêzen ha, mar ik ha der wol aardich yn omstrúnd. Yn ’e kranten lês ik dat it neffens dat ûndersyk mei it Frysk hielendal net ôffalt. Ferlike mei eardere ûndersiken yn 1980 en 1994 soe it Frysk wakker gelyk bleaun wêze. De ûndersikers skreaune ferline jier al yn in boekje mei deselde namme dat it Frysk der sels in bytsje op foarútgien wie. Der soene krekt wat mear minsken wêze dy’t no Frysk prate, lêze en skriuwe. Benammen mei it skriuwen soe ’t de goede kant út gean. Likegoed tink ik dat we noch mar net jûchhei roppe moatte. Dat hat alles te krijen mei dit ûndersyk en hoe’t dat dien is.
Wy ha al in hiele tradysje as it om sokke ûndersiken giet. Dy begûn eins yn 1969 mei de publikaasje fan L. Pietersen ‘De Friezen en hun taal’. Dat soene we it earste taalûndersyk neame kinne. Yn 1984 en 1995 folgje dan it twadde en tredde ûndersyk. Fierder hat de Provinsje trije kear saneamde fluchhifkingen útfiere litten. Oare ûndersiken lit ik mar gewurde. Foar dit fjirde taalûndersyk ha Provinsje en Fryske Akademy te min jild oer, begryp ik. Der wiene dus twa mooglikheden. It ûndersyk útstelle oant der genôch jild is om it goed te dwaan. Goed, dat moat yn alle gefallen betsjutte dat de útkomsten op deselde wize ferlike wurde kinne mei eardere ûndersiken. De oare mooglikheid: it ûndersyk oanpasse oan it jild. Dat is dien. Dat betsjut dat de klam mear op it Frysk kaam te lizzen en dat foar oare prosedueren keazen waard. Dat lêste, dat hie net moatten. De data moasten lykwols goedkeaper sammele wurde. Der waard dêrom keazen foar fragelisten op ynternet, wylst eardere fragelisten oer de post ferstjoerd waarden. De wurkwize fan no is dus hiel oars en net mear te ferlykjen mei de wurkwize fan eardere ûndersiken. Dat hat gefolgen foar de resultaten. Dy binne ek net mear goed te ferlykjen mei dy fan eardere ûndersiken.
Sa krigen 30.000 ynwenners/húshâldingen yn Fryslân in digitale útnûging. Dat barde op basis fan tafal en dat is fansels wat oars as in a-selektive stekproef. De fragelist hie in koade en dat betsjutte tagelyk dat mar ien fan dy húshâlding de fragelist ynfolje koe. It gie om 77 fragen en dat soe yn in kertier/tweintich minuten kinne moatte, waard sein. Dat is 15 sekonden foar in fraach. Wa’t alle fragen ynfolle, koe ien fan de fjouwer beskikber stelde iPads ‘winne’. No witte wy daliks al dat guon fan de wat âldere generaasje net meidwaan koene, om’t se gjin ynternet ha. Oaren sille ôfheakke hawwe, om’t it ynfoljen en weromstjoeren lestich fûnen (neffens de ûndersikers 8%!). Tagelyk krije we hieltyd faker sokke fragelisten fia e-mail en websiden. Autodealers, hotels, enerzjymaatskippijen en gean sa mar troch, se wolle allegearre yn in pear fragen, dy’t mar in pear minuten fergje, fan alles fan jin witte. Ik wit net wat jimme dogge, mar ik klik se hieltyd faker fuort. En de jongerein fynt e-mail al lang âlderwetsk! De kâns is grut dat se der amper nei sjogge. Dy ha leaver in appke. Mar goed, as it dan dochs oan ynfoljen takomt, dan sille de minsken dy’t wat mei it Frysk ha de fragen earder beäntwurdzje as dyjingen dy’t der neat mei ha. It fernuveret my sadwaande net dat mar sa’n 10% de list ynfolle en weromstjoerd hat. Nei in twadde oprop om dochs mei te wurkjen waard it tal meidoggers alles byinoar dochs noch 15%. Der wie rekkene op 30%. Dat foel dus likegoed noch raar ôf! De ûndersikers ferbine der in negative opmerking oan. Sa, fan: wy soene de belangstelling foar it Frysk wolris oerskatte kinne. Jo moatte mar doare! Dy iPads ha yn alle gefallen net folle fertuten dien. Ik soe sizze as mar de helte fan de data dêr’t op rekkene is, ynkomt, dan kin men mar better ophâlde. No ja, as men op dat tal de faktor 2 loslit, binne it der fansels wer likefolle. Sa dogge de ûndersikers dat yn guon situaasjes. Foar de dúdlikens, oan it ûndersyk ha 3837 minsken digitaal meidien, wylst mei mar 250 respondinten in persoanlik ynterview holden is.
De ûndersikers sille wol ferwachte ha, en ik eins ek wol, dat de respondinten sa net represintatyf binne foar it gehiel. In pear foarbylden. De jongerein hat minder faak meidien as de âlderein. Lege opliedingen komme minder faak foar as hege opliedingen en sa fierder. Dêr wurdt de al earder neamde proseduere op loslitten. Konkreet: yn in beskate situaasje ha sân jongeren (o/m 29 jier) meidien. Neffens it CBS (Centraal Bureau Statistiek) hiene dat 21 wêze moatten. Dus de faktor 3 derop loslitte en jo ha 21! Dat is mar ien foarbyld. Prosedueren en ynterpretaasjes meitsje dat ik de útkomsten mei in skalk each besjoch. Dy grutte goodwill dy’t der foar it Frysk oer bestean soe, dy betwivelje ik. Ja, as we mar fatsoenlik binne, tink! Sa stiet dat der sawat. Dat it behearskjen fan de taal sûnt ’84 aardich gelyk bleaun is, wol my mar min oan. Dat it oanpart Frysktaligen stadichoan lytser wurdt, dat sil sa wêze. Dat der mear Frysk skreaun wurdt, dat is ek dúdlik. Dat hat te krijen mei de sosjale media, mar kinne we dat wol skriuwen neame? Hawar, yn de oanbefellingen kin ik my folslein fine. Yn it ûnderwiis moat struktureel omtinken foar Frysk skriuwen komme en bestjoerders en amtners moatte alles dwaan om de minsken gewoan Frysk prate te litten as se dat wolle.
Aant Mulder fan Balk hold dit praatsje op sneon 15 septimber yn syn fêste rubryk Taalferoaring op Radio Spannenburch. Dy stjoert sneons fan 15.00-16.00 it programma ‘Gewoan Frysk’ út. Dat wurdt moandeis fan 9.00-10.00 werhelle.


title: Jacht en keningshûs

maintext:
Tsjin de winsk fan de Twadde Keamer yn bliuwe de Kroandomeinen by Apeldoarn in part fan it jier ticht foar it grutte publyk. Dat om de keninklike famylje de gelegenheid te jaan om op harten en wylde bargen te jeien sûnder keukenkatten.
Want tink jo ris yn dat sjoernalisten skokkende foto’s publisearje fan delsketten harten, of dat in prins mis sjit en by ûngelok in ûnskuldige toerist rekket… Dat soe de populariteit fan it keningshûs gjin goed dwaan. Mar tagelyk binne ús royals wol sa snoad en lis de rekken foar it ûnderhâld fan de domeinen by de steat del, dus de belestingbeteller. As soe it keningshûs al net genôch kostje. Neffens berekkeningen fan it Nieuw Republikeins Genootschap no al sa’n 350 miljoen euro it jier.
Wat is it nammers in feodale tastân dat kroande hollen sokke foarrjochten hawwe. It liket wol as libje wy noch yn ’e midsiuwen. Sa’t it skynt hawwe keningen in ûnútroeibere oanstriid om libbene wêzens deasjitte te wollen. Tink ek oan prins Bernhard, dy’t graach wyld skeat yn Afrika.
Yn Nederlân jildt sa’t it skynt noch altiten de bekende útspraak fan George Orwell: All animals are equal but some animals are more equal than others: Sy hawwe it privileezje deasketten te wurden troch royals.
Jehannes Elzinga – Frjentsjer :


title: Orka Morgan befallen op Tenerife

maintext:
De orka Morgan is yn in seepark op Tenerife befallen fan in kealtsje. Mem en jong meitsje it goed, berjochtet Loro Parque, se swimme al tegearre troch it bassin.
Morgan waard yn juny 2010 swier ûnderfiede yn de Waadsee oantroffen. It slagge eksperts fan it Dolfinarium yn Hurderwyk om har te rêden, mar doe bruts der in foel debat út oer de takomst fan it bist. Der ûntstie in Orka Koalysje dy’t frijlitting fan Morgan easke, mar in groep wittenskippers konkludearre dat dat net mooglik wie.
Om’t de famylje fan Morgan net weromfûn wurde koe, bepaalde de rjochter úteinlik dat Morgan it bêste opfongen wurde koe yn Loro Parque. Dêr waard it bist yn novimber 2011 hinne ferhuze. It waard dêr opnommen yn in groep fan seis soartgenoaten. It swier wêzen fan Morgan wie spannend foar it seepark, om’t Morgan gehoarútfal hat. De fersoargers wisten net oft dat ta problemen liede soe by de befalling. Uteinlik wie dat net it gefal.
It is noch net bekend oft it jong in mantsje of in wyfke is.


title: Waarpraatsje: oanhâldend skier

maintext:
DE JOUWER – Nei in skiere en rûzige tiisdei, sille wy de sinne woansdei ek net folle sjen.
Yn ’e nacht fan tiisdei op woansdei is de loft berûn en kin it sa út en troch wat reine. De wyn komt út it súdwesten, jout him wat del en wurdt swak oant matich. Mei 15 graden is it net kâld.
Woansdei is de loft ek berûn en sil it op ’e nij sa út en troch wat reine. De wyn giet nei it noardwesten en is swak oant matich. It sil net folle waarmer wurde as 17 graden.
Fan tongersdei ôf is der wer kâns op wat sinne, mar de temperatuer leit wol ûnder de 20 graden.
Jan Brinksma


title: Waarpraatsje: neisimmer kommendewei

maintext:
DE JOUWER – Nei in hiel kreaze sneon krije wy takomme wike waarm neisimmerwaar.
Yn ’e nacht fan sneon op snein binne der opklearringen. De sudewyn is swak. Boppe de Iselmar en by de kust lâns stiet in matige súdwestewyn. It wurdt 9 graden.
Snein skynt de sinne mar der is wol in soad hege bewolking. De wyn is matich en komt út it súdwesten. Boppe de Iselmar en by de kust lâns is de wyn frij krêftich oant krêftich. It wurdt om de 20 graden hinne.
Takomme wike krije wy neismimmer. Dat set moandei al útein mei temperatueren boppe de 20 graden. Letter yn ’e wike wurdt it noch wat waarmer. Foaral tiisdei sil in waarme dei wurde. It bliuwt boppedat hast de hiele wike drûch.
Jan Brinksma


title: Statistiken & Sifers Simmerfakânsje 2018

maintext:
HomeToGo, de grutste sykmasine fan de wrâld foar fakânsjewenten, socht út wat foar Friezen it wichtichst wie by it boeken fan in ferbliuw foar de simmerfakânsje. De sykmasine beseach dêrfoar ûnder mear it type ferbliuw dat it faakst socht waard en de foarsjenningen dy’t it meast winske waarden troch besikers op it webstee. De boekingsoanfragen waarden fierder analysearre en op provinsjaal nivo ferlike: wa giene bygelyks it langst op fakânsje of wêr joegen se it measte jild út foar in fakânsjeferbliuw?
De folsleine útkomsten stean op https://www.hometogo.nl/friesland/#zomervakantie
De wichtichste útkomsten:
Yn totaal ferbleaune 31% fan de fakânsjegongers út Fryslân it leafst yn in fakânsjehûs, 16% yn in appartemint en 11% op in kemping.
In swimbad by it ferbliuw wie de foarsjenning dy’t ûnder de Friezen mei 30% fan de spesifike sykopdrachten it meast winske waard, folge troch in bistefreonlik ferbliuw mei 22% en in ynternetferbining mei 16% fan de online sykopdrachten.
Yn Utert (€ 124), Noard-Hollân (€ 123) en Noard-Brabân (€ 123) waard trochinoar rekkene de nacht it measte útjûn oan it ferbliuw en yn Drinte (€ 113) en Grinslân (€ 114) it minste.
Yn Noard- en Súd-Hollân waarden de langste fakânsjes boekt. It gemiddelde dêr lei op 7.6 oernachtingen. Yn Noard-Brabân en Limboarch gienen de fakânsjegongers gemiddeld ien nacht minder lang op fakânsje.
Yn Fryslân waard gemiddeld it langst foar de yntsjekdatum boekt, nammentlik 89.6 dagen.
It meast last-minute wiene de Siuwske fakânsjegongers mei 84.3 dagen fan tefoaren.
Sa seach de trochsneed Fryske simmerfakâsje derút
Ut it ûndersyk blykt dat Nederlân de meast sochte fakânsjebestimming wie ûnder de Friezen, folge troch Frankryk en Dútslân. De lokale befolking joech yn de fakânsje yn trochsneed sa’n € 120 de nacht út oan in fakânsjeferbliuw en gie gemiddeld foar 7,2 dagen op fakânsje. Ferlike mei de gemiddelde Nederlânske fakânsjegonger blykt dat sy in ferlykber bedrach útjoegen oan harren fakânsjeferbliuw – It Nederlânske gemiddelde wie nammentlik allyksa € 120 de nacht – mar wat langer op fakânsje gean. It gemiddeld tal oernachtingen fan de Nederlânske fakânsjegonger wie nammentlik eksakt 7 oernachtingen.
Wat wie it favoryste type akkommodaasje?
Yn totaal wie 31% fan de spesifike sykopdrachten fan de fakânsjegongers út de provinsje Fryslân nei in fakânsjehûs as ferbliuw yn de simmerfakânsje. Fierder wiene ek apparteminten, mei 16%, en kempings (10%) tige populêr ûnder de lokale befolking as ferbliuw yn de simmerfakânsje. Op it fjirde plak, mei 9%, stiet de hotelkeamer as ferbliuw folge troch in ferbliuw yn in fakânsjepark mei ek 9% fan de sykopdrachten.
Wat wiene de meast winske foarsjenningen?
De statistiken litte fierder sjen dat de fakânsje foar de Friezen earst slagge wie was as se mar ferkuolling fine koene by it wetter, 30% fan de spesifike sykopdrachten wie dan ek nei in swimbad by de akkommodaasje. It meinimmen fan in húsdier wie ek wichtich genôch mei mar leafst 22% fan alle spesifike sykopdrachten, folge troch it hawwen fan in ynternetferbining by it ferbliuw mei 16% fan de sykopdrachten. Op plak 4 fan de meast winske foarsjenningen stiet in airconditioning (6%) en op plak 5 in parkeargaraazje mei ek 6% fan de oanfragen.
Wat wiene de ûnderlinge ferskillen tusken de provinsjes?
Fakânsjegongers út Utert (€ 124), Noard-Hollân (€ 123) en Noard-Brabân (€ 123), joegen it meast út de nacht oan harren fakânsjeferbliuw. Yn Grinslân (€ 114) en Drinte (€ 113) waard gemiddeld it minst útjûn. Yn Noard- en Súd-Hollân giene se it langst op fakânsje mei in gemiddelde fan 7.6 oernachtingen de boeking. De Brabanners en Limboargers giene sawat in folle dei/nacht minder lang fuort. Sy bleaune gemiddeld mar 6.7 nachten yn harren fakânsjeferbliuw. De Friezen boekten, mei 89.6 dagen, gemiddeld it langst fan te foaren harren fakânsje. It meast last-minute wiene de Siuwske fakânsjegongers mei 84.3 dagen.


title: Waarpraatsje: efkes hjerst

maintext:
DE JOUWER – Nei in dei mei in soad wyn, rein en buien wurdt it sneon wat rêstiger. Snein komt de hjerst efkes werom.
Yn ’e nacht fan freed op sneon wikselje opklearringen en bewolking inoar ôf. Der kin op guon plakken noch in bui falle. De weste- oant súdwestewyn is matich, by de kust lâns krêftich. It wurdt 11 graden.
Sneon wikselje opklearringen en hingelwolken inoar ôf. In lokale bui is net hielendal útsletten. Yn ’e jûn rekket de loft stadichoan berûn. De wyn komt út it westen en is matich, by de kust lâns frij krêftich oant krêftich. Letter wurdt de wyn súdwest en jout er him wat del. It wurdt net waarmer as 16 graden.
Snein wurdt in (tige) wiete dei.
Jan Brinksma


title: Waarpraatsje: kâlde snein

maintext:
DE JOUWER – Nei in drûge sneon mei in berûne loft, wurdt it snein net folle better.
Yn ’e nacht fan sneon op snein is de loft berûn. Op guon plakken is der miskien in opklearring. It bliuwt yn Fryslân, nei alle gedachten, drûch. De swakke oant matige wyn komt út ferskate rjochtingen. It wurdt 10 graden.
Snein is de loft berûn en kin it sa út en troch (wat) reine. Hoefolle wetter der falle sil, is noch ûnwis. De wyn is swak oant matich en komt earst út ferskate rjochtingen. Letter giet de wyn nei it noarden en wurdt er matich, by de kust lâns krêftich oant hurd. It wurdt net folle waarmer as 13 graden.
Nei it wykein knapt it waar stadichoan op.
Jan Brinksma


title: Gedicht: De Fjouwer Jellen

maintext:
De Fjouwer Jellen
Yn ’t heal tsjuster seach ik dy stean,
op it brechje oer de Fjouwer Jellen.
Ik line op ’e stamme fan d’ âld ikebeam,
dêr hasto it dien, myn hert foar ivich stellen.
Op bleate fuotten kaamsto foar it moanneskyn,
lakest my bizich oan mei fan dy brune eagen.
Oerdondere wie ik, oerémis en blyn,
betsjoend ûnder dyn wylde leafdesweagen.
Ik liet dy frij, it wie dyn tiid om fierder te gean
wylst ik efterbleau by de âld iik, dy âld ferrotte stobbe.
Oan myn dea ta sil ik dêr yn trystens stean,
my blyn stoarje op it plak dêr’t ’k myn brutsen hert bedobbe.
Sander Hoekstra


title: Waarpraatsje: ritich en rûch

maintext:
DE JOUWER – Nei noch in kreaze tongersdei feroaret it waar fan freed ôf. It wurdt ritich mei bytiden in soad wyn.
Yn ’e nacht fan tongersdei op freed binne der opklearringen. De wyn komt it út suden en is matich. By de kust lâns stiet mear wyn. Mei 18 graden wurdt it in waarme nacht.
Freed falt der sa út en troch rein en letter op ’e dei falle der buien, miskien wol mei tonger. Der binne dochs ek wat opklearringen. It wurdt in dei mei in soad wyn. De westewyn wurdt frij krêftich oant krêftich, by de kust lâns hurd oant stoarmich, miskien wol efkes stoarm. Boppedat is der kâns op swiere wynstjitten. Yn ’e rin fan de dei jout de wyn him wer wat del. It wurdt net folle waarmer as 17 graden.
Yn it wykein is it ek ritich en oan de kâlde kant. Boppedat wurdt snein in (tige) wiete dei.
Jan Brinksma


title: Griene Stjer Nederlân: Hoareka Stjer kriget duorsum suske

maintext:
Koaitsje bewust en yt it ferskil – mei dat biedwurd lansearret Stichting Groene Ster Nederland yn septimber 2018 de Groene Sterren Awards, de duorsume fariant fan de bekende Horeca Ster.
Tinkt men oan biologysk, fegan, duorsum, Fairtrade, earlike fiskfangst en oan plakken dêr’t men genietsje kin fan in earlik miel, dan tinkt men oan Griene Stjer Nederlân. Troch it takennen fan ‘Griene Stjerren’ wol de stifting hoarekaûndernimmers motivearje en ynspirearje om in earlike en bewuste (produkt)kar te meitsjen op it mêd fan iten en miljeu. Tagelyk wolle se konsuminten ynformearje sadat sy ek in kar meitsje kinne foar in duorsume hoarekastek.
Duorsum libje en ‘puer’ genietsje is in trend. Nettsjinsteande dat dy positive ûntjouwing yn de Nederlânske hoarekabrânzje ek hieltyd mear trochfierd wurdt, is it noch net sa maklik om dêryn (online) de wei te finen. De konsumint tinkt faak foar in earlik gerjocht te kiezen, mar út de praktyk docht bliken dat dat lang net altyd sa útpakt.
Troch in nij en posityf prizesysteem dat werkenber is foar de konsumint en hoarekaûndernimmer, wol De Griene Stjer dêr feroaring yn bringe. De hoarekaûndernimmers wurde toetst op ferskate kritearia. Net allinnich biologysk/Fairtrade-produktgebrûk, mar ek in duorsume bedriuwsfiering. Tink oan ekologysk himmelguod, biologysk linnen, personielsbelied en ôffalbelied.
Alle nominearre restaurants wurde fermeld op de webside fan de Stichting Groene Ster Nederland (www.groenesternederland.nl), in platfoarm dêr’t konsuminten harren ‘griene ûnderfinings’ diele kinne en dêr’t hoarekabedriuwen in enkête ynfolje kinne om te toetsen oft se yn ’e beneaming komme foar griene stjerren.
Tagelyk mei de lansearring fan De Griene Stjer sil de WAY Guide publisearre wurde. In stoer foarmjûne gids dy’t de libbensgenieter it paad wiist nei in duorsume hoareka. Njonken de griene restaurants stean yn de WAY Guide artikels oer duorsumens en fraachpetearen mei ambassadeurs. Ien fan dy ambassadeurs is Floortje Dessing. Hja stipet it inisjatyf út har eigen oertsjûging wei. Duorsum ûndernimmen is neffens har nau ferbûn oan in súksesfol bedriuw.


title: Drylts op ien nei grienste stêd fan Nederlân

maintext:
Drylts mei him de op ien nei grienste stêd fan Nederlân neame. Dat is tongersdei bekendmakke op de Nasjonale Griendei yn De Haach. De haadpriis gie nei Twello.
Wethâlder Mark de Man fan Súdwest-Fryslân mocht de priis yn ûntfangst nimme út hannen fan ANWB-direkteur Marga de Jager. “Drylts hat him fan ’e bêste kant sjen litten”, seit wethâlder De Man, dy’t referearre oan de besite fan de sjuery oan de stêd, ein juny. “As je dan ek noch sulver winne, is dat in prachtich resultaat.”
De sjuery hie bysûndere wurdearring foar de opset en útfiering fan it gemeentlik kearnebelied, dêr’t de ynbring fan de ynwenners in wichtich plak yn hat. Dêrneist wie de sjuery ûnder de yndruk fan de hege kwaliteit fan it grienbelied fan de gemeente.
De Stifting Entente Floriale nominearre Súdwest-Fryslân ein 2017 om mei te dwaan oan de wedstriid, om’t de gemeente op it mêd fan grien foarop rint. De gemeente droech dêrop sels Drylts as kearn foar, mei omdat de stêd dit jier it 750-jierrich bestean fiert, unike oertunen hat, de Stedsleane resint opkreaze is en de stêd der yn maaie in prachtige blommefontein en in parkje by krigen hat.
Twello (gemeente Voorst) en Vorden (gem. Bronckhorst) wiene de oare gadingmakkers yn ’e kategory ‘lytse stêden en doarpen’. Yn ’e kategory ‘stêden’ wûn Wageningen foar Leiderdorp en Volendam. Nei oanlieding fan de besite oan Drylts die de sjuery oanbefellings foar it ferbetterjen fan de grienkwaliteit. Wethâlder Mark de Man is bliid mei de suggestjes. “Wy sille sjen hoe’t wy dy brûke kinne om ús gemeente fierder te fergrienjen. Sa hoopje wy dat Súdwest-Fryslân foar ynwenners, mar ek foar besikers, noch oantrekliker wurdt.”


title: Orkaan Florence swakket ôf, mar bliuwt gefaarlik

maintext:
De orkaan Florence is yn krêft ôfnaam. De stoarm, dy’t ôfkoerst op de eastkust fan de Feriene Steaten, is ôfswakke nei in orkaan fan de twadde kategory. Woansdei hie Florence noch orkaankrêft 4.
It Nasjonaal Orkaansintrum, dat de stoarm earst as “in ekstreem gefaarlike orkaan” typearre, warskôget dat it gefaar noch net foarby is. Men moat noch rekken hâlde mei maksimum wynfaasjes fan 175 kilometer yn ’e oere. De ferwachting is dat de stoarm oan ’e ein fan ’e middei (Nederlânske tiid) de kust berikt. De fûle reinfal dy’t de orkaan meibringt kin flinke skea feroarsaakje. It gebiet by de kust is tige kwetsber foar oerstreamings. It leit relatyf leech en de lêste jierren is oan ’e kust in protte boud. Der wurdt rekken mei holden dat it 24 oant 36 oeren slim spûkje sil.
Goed 1,7 miljoen minsken yn Virginia, North en South Carolina binne ûnderwilens oproppen om harren hûs te ferlitten.


title: Dûbelkonsert yn Lekkum

maintext:
Freed 5 oktober wurdt yn Lekkum in breed tagonlik konsert jûn troch it trio Olivetti en it duo I Duo Cognati.
Olivetti bestiet út de sjongers Baukje Hoogstins, Janny Kok en Roelof Veldhuizen. Dy wurde begelaat troch pianist Oeds Wijnsma. Dat ensemble hat ûnderwilens al aardich wat bekenheid opdien mei fraaie Nederlânsktalige lietjes lykas dy fan Drs. P.: ‘Heen en weer’, ‘De commensaal’; en van Ramses Shaffy: ‘Sammy’, ‘Laat me’, ‘’t Is stil in Amsterdam’.
I Duo Cognati wurdt foarme troch de sweagers Johan Siemensma, piano en Marcel Prins, fioele. Sy bringe ûnder mear Jiddyske en sigeunermuzyk en licht klassyk en romantysk wurk.
It konsert is yn de Ceciliatsjerke yn Lekkum. It begjint om 20.00 oere. Yntree € 5,00


title: Prolooch ‘Doarp Europa’ yn de húskeamer

maintext:
Oankommende tongersdei 27 en freed 28 septimber spilet Tryater de earste húskeamerfoarstellingen fan Doarp Europa yn Drachten, Dokkum, Beetstersweach en Wynjewâld.
Yn de húskeamers spylje trije tiims fan trije akteurs in prolooch: in koarte foarstelling, tagonklik en mei muzyk, dy’t yn it ferlingde leit fan de ‘grutte’ foarstelling Doarp Europa. Yn de yntime húskeamersetting prate de besikers nei oer harren sels. Oer wa’t se binne, hoe’t in oar dêr tsjinoan sjocht en hoe’t se tsjin oaren oansjogge.
Meitsje in húskeamerfoarstelling mei
Wenjen en wurkjen drage by oan de foarming fan ús identiteit. Dêrom lit Tryater Doarp Europa sjen op plakken dêr’t minsken harren thús fiele: by bedriuwen en yn húskeamers. De húskeamerfoarstellingen binne te sjen oant en mei 28 novimber op sa’n fyftich plakken. De kapasiteit is mar lyts, oanmelde is needsaaklik. Kaarten wurde net oan ’e doar ferkocht, mar binne foar € 7,50 it stik te bestellen fia de webside.
It is net needsaaklik om de prolooch by te wenjen om de foarstelling op ien fan de bedriuwelokaasjes te besjen. Beide foarstellingen kinne los faninoar besocht wurde. Mar it moaiste is wol om se beide mei te meitsjen.


title: Waarpraatsje: tongersdei neisimmer

maintext:
DE JOUWER – Nei in kreaze woansdei mei wol in flink stik wyn, wurdt it tongersdei suver neisimmer.
Yn ’e nacht fan woansdei op tongersdei is it helder. Yn ’e rin fan de nacht soe op guon plakken wat damp ûntstean kinne en is wat bewolking ek net hielendal útsletten. De súdwestewyn is swak oant matich. It wurdt 10 graden.
Tongersdei skynt de sinne (hast) de hiele dei. De wyn komt út it súdwesten en is matich. By de kust lâns stiet wat mear wyn. It wurdt 19 graden.
Fan freed ôf wurdt it minder waarm, mar it bliuwt earst noch wol drûch.
Jan Brinksma


title: Natuermuseum Fryslân iepenet ‘OnderWaterSafari’

maintext:
Nei in ferbouwing fan sawat twa jier yn Natuermuseum Fryslân is it safier: fan 22 septimber ôf is de ‘OnderWaterSafari’ iepen foar publyk. Besikers meitsje in edukative rûngong fan it swietwettermiljeu fan sleat en poel nei it sâlt wetter fan UNESCO Wrâlderfskip de Waadsee. Underweis binne sa’n trijehûndert ferskillende soarten bisten en planten te sjen. Dêr hearre de Big Five fan de ûnderwetterwrâld fan Nederlân ek by: de otter, bever, marfal, seehûn en brúnfisk.
De ‘OnderWaterSafari is de folslein ‘fernijde en útwreide presintaasje fan Fryslân ûnder Wetter. Dy seal bestiet sûnt 1995 en hat altyd de populêrste presintaasje yn it Natuermuseum west. De technyk en ynstallaasjes wiene lykwols oan in update ta. Yn de nije ferzje is it konsept gelyk bleaun, mar foarsjoen fan de allernijste technyk. Boppedat hat de nije ûnderwetterwrâld, sân kear grutter as de eardere, neist ‘klassikers’ tal fan nije sênen.
Rûngong
De ‘OnderWaterSafari’ is in hiele ûnderfining. It begjint boppe wetter, dêr’t besikers ûntfongen wurde yn in fiskershut yn in wintersk lânskip by sinne-ûndergong. Dan sakje se ôf nei it opstapplatfoarm foar de rûngong. Dêr steane spesjale movers klear om harren troch de ûnderwetterwrâld te fieren. Besikers binne eksklusyf mei harren eigen groepke yn de ûnderwetterwrâld en sjogge dêr gjin oare minsken. De reis einiget wer boppe wetter, yn in fûgelkykhutte op de kwelder op in simmerske dei.
Back to basic
Tsjintwurdich wurdt by ústallingen wol gauris gebrûk makke fan filmprojeksjes, virtual reality en oare nijmoadrige techniken. De ‘OnderWaterSafari’ giet krekt back to basic mei in klassyk diorama dêr’t alles ‘echt’ yn is. De snoek dy’t him ferskûlet yn in autowrak is in echte snoek yn in auto dy’t echt omriden hat. De plestiksop komt echt út see en is sammele op it strân fan Flylân. Yn de ûnderwetterwrâld is neat virtual, alles is reality.
Ynfopaviljoen
Yn de ûnderwetterwrâld binne gjin tekstbuordsjes. Besikers dy’t graach witte wolle wat se allegear sjoen hawwe, kinne terjochte yn it Ynfopaviljoen boppe wetter. Dêr stiet in kompjûter mei alle bisten en planten mei namme en nijsgjirrige ynformaasjes derby. Dat is it plak dêr’t ek in soad ynformaasje te finen is oer Wetterskip Fryslân, partner yn it projekt. Wichtich ûnderwerp foar it wetterskip is skjin wetter en hoe’t we dat sa hâlde kinne. It slút goed oan by de ‘OnderWaterSafari’: sûnder skjin wetter giet it bioferskaat ûnder de wetterspegel hurd efterút.
Plestik sop
Boartsjendewei binne ferskillende tema’s yn de ûnderwetterwrâld ferwurke lykas as fersmoarging en plestik sop, de spanning tusken rekreaasje en natuer, de opwaarming fan de ierde en eksoaten dy’t hieltyd faker opdûke yn de Nederlânske wetters. Spesjaal omtinken is der foar fiskmigraasje, de trek fan fisken fan swiet nei sâlt wetter en oarsom.
De ‘OnderWaterSafari’ is mei mooglik makke troch wichtige bydragen fan de BankGiro Loterij, Provinsje Fryslân en ferskillende fûnsen. Wetterskip Fryslân is partner fan De ‘OnderWaterSafari’.
De ‘OnderWaterSafari’ is iepen fan 22 septimber ôf. Foar de besite oan de ‘OnderWaterSafari’ is in kaart mei tiidslot neadich. Dy is te boeken op www.natuurmuseumfryslan.nl.


title: Wrâldwide ôffalberch driget mei 70 persint te groeien

maintext:
De wrâldwide ôffalberch is yn 2050 sa’n santich persint grutter as no, foarseit de Wrâldbank. Neffens de ûntwikkelingsorganisaasje produsearret de wrâldbefolking dan jierliks 3,4 miljard ton ôffal, goed foar 34 miljoen grôtfolle jiskeweinen jiers. No is dat goed twa miljard ton.
Dêrmei nimt de ôffalproduksje flugger ta as de wrâldbefolking. Dy groeit de kommende desennia mei likernôch tritich persint, besifere de Feriene Naasjes earder al. De Wrâldbank seit dat de ôffaltaname mei de ferstêdliking te krijen hat. Foaral yn ûntwikkelingslannen sil de jierlikse jiskeproduksje flink tanimme. Yn súdlik Azië wurdt in ferdûbeling ferwachte, yn de Afrikaanske lannen ûnder de Sahara sil de jierlikse ôffalberch yn 2050 trije kear grutter wêze as no.
Op it stuit drukke rike lannen de grutste stimpel op it wrâldwide ôffalprobleem. Sa kin it barre dat sechtjin persint fan de wrâldbefolking 34 persint fan it ôffal produsearret. Wol slagje de rikere lannen der ûnderwilens yn in tredde fan it ôffal wer te brûken. Dat is yn earme lannen fjouwer persint. Benammen plestik is in probleem.
De Wrâldbank, dy’t yn 2012 al mei in soartgelikense warskôging kaam, merkt op dat ôffalferwurking it faak ôfleit tsjin oerheidstaken as drinkwetterfoarsjenning, ûnderwiis en sûnenssoarch.


title: Gedicht: De Smoker

maintext:
De Smoker
Ik wie ien fan dy jonkjes út ’e klas
út in bûtendoarp fan It Hearrenfean.
Op it skouder myn âldfrinz’ge tas
en nimmen net seach my stean.
Oant ik begûn te smoken en te swetsen
yn de lyte fan ’e strúkjes by de Fan Kleffenslean.
Krige suver freonen en neat koe my ferlette
yn ’t skoft by waar en wyn dêr te stean.
Op in dei sei ús Heit: Do bist oan it smoken.
Ik tocht, wa hat dy âld man dat ferteld.
Fansels hie er dat oan myn klean roken.
It wie desimber, dêr stienen wy yn ’e kjeld.
Doe waard it fûnis útsprutsen,
heit syn azem kringele troch de nacht:
Ik haw mei dy ferslaving brutsen.
It hie my jierren yn ’e macht.
Ik sil it dy net ferbiede,
watsto net litte kinst moatst mar dwaan.
Myn gefoel en ferstân hawwe noch efkes striden.
Wat koe ’k oars as de piip oan Marten jaan?
Sander, Oerterp


title: Nije skriuwers presintearje chapbooks by Wintertuinfestival

maintext:
Op freedtejûn 24 novimber is der in gloednije edysje fan de Jûn fan de grutte beloften yn Nimwegen. De namme ferriedt it al: dy jûns jout it Wintertuinfestival poadium oan de meast ûnthjittende skriuwers fan dit stuit. Twa chapbooks wurde yn Teater C as unike opfierings presintearre: de novelle Mogelijke eigenschappen fan Corinne Heyrman en een voorwerp dat nog leeft, in samling essees en gedichten fan Nikki Dekker.
Yn harren wurk ûndersykje skriuwers Nikki Dekker en Corinne Heyrman de ferhalen dy’t we oer ússels fertelle, sawol oan de wrâld as oan ússels. De iene haadpersoan ûndernimt in syktocht nei de identiteit fan har heit, de oare freget him ôf wat it betsjut om in minske te wêzen yn in maatskippij, dêr’t de wikselwurking tusken it persoanlike en it algemiene sintraal yn stiet.
Chapbooks fan De Nieuwe Oost | Wintertuin
In chapbook is te ferlykjen mei wat in EP foar in muzikant is: in profesjoneel besitekaartsje dêr’t it kinnen fan de auteur mei toand wurdt. It meitsjen fan in chapbook is in wichtige stap yn de ûntwikkeltrajekten fan De Nieuwe Oost | Wintertuin. Dy biedt jonge, talintfolle makkers in folslein platfoarm: fan trening en redaksjonele begeliedding by it ta stân kommen fan nij wurk oant optredens by eveneminten en noch folle mear.
De Jûn fan de grutte beloften is ûnderdiel fan it Wintertuinfestival mei dit jier as tema: ‘Wat hearre wy as wy harkje?’. Dy jûns sille ek trije Europeeske skriuwer-oersetterduo’s fan it projekt Connecting Emerging Literary Artists (CELA) harsels en harren wurk op it poadium presintearje. De kaartferkeap set útein op 1 oktober fia www.wintertuinfestival.nl.


title: Waarpraatsje: sinne, mar ek bewolking

maintext:
DE JOUWER – Nei in dei mei in soad sinne, feroaret der freed net safolle.
Yn ’e nacht fan tongersdei op freed binne der opklearringen, mar der is ek kâns op bewolking. Op guon plakken kin wat damp ûntstean. De wyn is swak oant matich en komt út it suden oant súdwesten. Ofhinklik fan bewolking of opklearringen wurdt it tusken de 5 en 10 graden.
Freed is der earst sinne mar geandewei komme der ek hingelwolken en op guon plakken is in bui net hielendal útsletten. De súdwestewyn is matich. It wurdt 18 graden.
Yn it wykein wikselje bewolking en sinne inoar ek ôf. De temperatuer leit dan om de 19 graden hinne.
Jan Brinksma


title: Njoggentûzenste besiker op útstallingLancaster bommewerper

maintext:
Yn it wykein fan 22 en 23 septimber koe de njoggentûzenste besiker ferwolkomme wurde op de útstalling fan de Lancaster bommewerper R5682 yn it besikerssintrum fan Nasjonaal Park De Alde Feanen. It wie Irma van der Velde dy’t mei har bern en har mem nei de eksposysje kaam en dy’t ferrast waard mei in bosk blommen.
Ferline jier waard yn it natuergebiet de Alde Feanen in bommewerper út de Twadde Wrâldoarloch burgen. Dat fleantúch wie op 5 septimber 1942 mei in klap delkommen yn de sleatswâl fan de Ald Dwinger, in berchplak foar smoarchguod. By it bergjen binne de stikken fan it fleantúch mei soarch opgroeven, fan lytse stikjes aluminium, âlde mitrailleurs en brândwêsters oant de motoaren.
Yn it besikerssintrum fan Nasjonaal Park De Alde Feanen yn Earnewâld is fan ’e maitiid de eksposysje ‘Geraakt. De laatste vlucht van de Lancaster R5682’ ynrjochte. Dêr wie in ptotte belangstelling foar, dat de njoggentûzenste besiker koe koartlyn ferwolkomme wurde.
De útstalling is fergees tagonklik. It besikerssintrum oan de Koaidyk 8a te Earnewâld is iepen oant en mei 30 septimber en yn de hjerstfakânsje fan moandei 22 o/m freed 26 oktober fan 10.00 tot 17.00 oere. Op www.itfryskegea.nl/bezoekerscentrum is mear ynformaasje te finen.


title: Beurs fan 4.000 euro foar keunstprojekt oer klimaatfraachstik

maintext:
Op 13 oktober organisearret IepenUP (part fan LF2018) in Artistike Klimaattop yn de Kânselarij te Ljouwert, midden yn de eksposysje Places of Hope. De organisaasje ropt keunstners op om harren plannen foar in keunstprojekt oer it klimaatfraachstik yn te stjoeren. In faksjuery sil trije nominaasjes bekend meitsje. De kandidaat of it kollektyf mei it bêste plan kriget in beurs fan 4.000 euro om it keunstwurk te meitsjen.
Op syk nei ferbyldingsfolle antwurden
“De Artistike Klimaattop yn Ljouwert is it artistike tsjinwicht fan de grutte klimaattop yn desimber 2018 yn Katowice (Poalen)”, fertelt projektlieder Matthea de Jong. “Yn de fergees tagonklike Artistike Klimaattop binne foarstellingen en keunstynstallaasjes te sjen fan keunstners út binnen- en bûtenlân, dy’t ús op in oare wize nei it klimaatfraachstik sjen litte. Der binne workshops en wy smeie mei-inoar nije plannen. De hamfraach: wat kin de keunstsektor dwaan om ferbyldingsfolle antwurden te jaan op it klimaatfraachstik?”
Ferhalen fan feroaring
De Artistike Klimaattop fynt in tapaslike lokaasje yn Places of Hope yn de Kânselarij, in útstalling dy’t sjen lit dat de takomst net bedriigjend, mar útnoegjend is. De Jong: “Wy sykje nei in keunstprojekt dat in ferhaal fan feroaring fertelt. It leafst draacht it keunstwurk by oan it befreegjen, ûntregeljen en beynfloedzjen fan de publike opiny en politike lobby yn de oanrin nei de Klimaatkonferinsje fan Katowice 2018. De foarm fan it wurk is frij: foarstelling, ynstallaasje, film, audio, sprutsen wurd – alles kin.”
Plannen smeie op de Artistike Klimaattop
Keunstners dy’t op 13 oktober in plan foar in keunstwurk presintearje, krije de kâns om de ynspiraasje dy’t se mei de Artistike Klimaattop opdogge mei te nimmen yn harrren útstel. Men kin allinnich of mei oaren fierder wurkje oan it projektútstel en de presintaasje.
Sprekkers op de Artistike Klimaattop binne ûnder oaren kultuursosjolooch Ruben Jacobs (oer de hjitte simmer fan 2018), skriuwster Marjolijn van Heemstra (oer takomsttinken en it oersichtseffekt), Fossiel Free Culture (oer de guerrilja-aksjes tsjin Shell), Silence of the Bees (mei Bumblebee Rhapsody: troch bijen ynspirearre muzyk) en teatermakker Marjolein Freijling, dy’t ynspirearre troch Frans Bauer in teatrale rekonstruksje fan in boskbrân makke.
Ynstjoere
Keunstners mei in idee foar in keunstwurk oer it klimaatfraachstik kinne har foar 12 oktober oanmelde fia www.iepenup.nl. Op dat webstee wordt meikoarten ek it folsleine programma fan de Artistike Klimaattop bekend makke.


title: Sûnder mienskip gjin takomst!

maintext:
Betinking op it Reaklif as Mienskipsdei
De Stifting Slach by Warns organisearret 29 septimber 2018 om 13.45 oere de jierlikse betinking op it Klif as Mienskipsdei. Ien en oar yn it ramt fan LF2018. De troch doarpsbelangen tastjoerde ferklearringen oer de wearde fan de mienskip wurde oan in fertsjintwurdiger fan Deputearre Steaten fan Fryslân oanbean. Boppedat binne der fan guon doarpen bydragen oer mienskipssin.
De Mienskipsdei wol in manifestaasje wêze fan ienheid en respekt ûnderinoar ek al kinne taal en kultuer ferskille. Ynstee fan ferearming kin it ek in ferriking wêze.
Muzikale miwurking is der fan folkband Reizger en it korps De Lytse Súdwesthoeke.
It biedwurd fan de betinking is: Sûnder mienskip gjin takomst! Elkenien is wolkom by de stien.
Foar mear ynformaasje kin skille wurde mei 0515-331868 of 0515-569813
De manifestaasje as Mienskipsdei wurdt mei mooglik makke troch stipe fan Lân fan Taal en it Prins Bernhard Cultuurfonds.


title: Hart & Zielbus fan NPO Radio 4 yn Ljouwert

maintext:
Wurdt it Beethoven, Mozart of dochs wer Bach? NPO Radio 4 sil ek dit jier wer it lân yn foar it muzykfeest De Hart & Ziellijst, in oersjoch fan de 300 moaiste klassike wurken keazen troch harkers.
In wike lang reizget De Hart & Ziel Bus nei ferskate stêden om stimmen op te heljen. Margriet Vroomans en Ab Nieuwdorp presintearje út eltse stêd wei alle dagen fan 07.00 oant 12.00 oere in streekrjochte útstjoering. De bus stiet hieltyd op in sintraal plak: op in plein, in stasjon of by in sikehûs. Yn ’e bus prate de presintators mei gasten oer harren favorite klassike muzyk, oer nijsgjirrige lokale en kulturele kwestjes en krije harkers de gelegenheid om te stimmen. Musisy út de ferskate regio’s meitsje yn en om de bus muzyk en publyk is wolkom om dêrfan te genietsjen.
Tongersdei 4 oktober stiet de bus op it Wilhelminaplein yn Ljouwert. Te gast binne boargemaster Ferd Crone, sjongeres Nienke Laverman en Marlies Stoter, konservator fan it Frysk Museum. Hja fertelle hokker muzyk sy it moaiste fine. Live muzyk is der fan Kamer Muziek Ensemble Nederlân en twa jonge Fryske klassike talinten: klarinettiste Nynke Dijkstra en pianiste Welmoed Poelstra. Harkers binne wolkom om te harkjen en te stimmen op harren moaiste klassike muzykstik.
Ferslachjouwers gean de stêd yn om stimmen op te heljen. Nei de streekrjochte útstjoering rydt de bus nei in folgjende stêd, mar stoppet ûnderweis in par kear om op dy plakken ek oan minsken te freegjen troch hokker klassike muzyk se rekke wurde.
Net allinnich by de bus, mar ek online kin der stimd wurde. De stimwike foar de Hert & Ziellijst slút op freedtejûn 5 oktober 20.00 oere.
Hart & Zielfestival
Fan 15 oktober ôf binne de trijehûndert muzykstikken dy’t troch de harkers keazen binne te hearren op NPO Radio 4. De Hart & Ziellijst 2018 wurdt freed 19 oktober ôfsletten mei it (fergees tagonklike) Hart & Zielfestival yn TivoliVredenburg yn Utert.
Sjoch foar mear ynformaasje op nporadio4.nl/hartenziel.
De NPO Radio 4 Hart en Zielbus komt ûnder oare by de folgjende ‘haltes’:


title: Repetysjes foarstelling ‘Parsifall’ (14+) fan Tryater-Jong úteinset

maintext:
Ofrûne moandei wie de kick-off fan de repetysjes foar de Tryater-Jong foarstelling Parsifall, in koproduksje fan De Jonge Republyk en Tryater.
De foarstelling is ynspirearre op de midsiuwske Arthur-sêge: Parsifal en de hillige graal. De foarstelling is in moderne syktocht nei de fraach oft men anno 2018 jins ûnskuld en naïviteit hâlde kin. Tryater hellet Parsifall út de midsiuwske kontekst en set him oer nei de rappe feroarings en kompleksiteit fan ús tiid. Wêr wriuwt it tusken Parsifall en syn konfrontaasje mei de wrâld? Wêr rekket jins eigen wrâld dy fan de oar? In moderne syktocht oer folwoeksen wurden en it gefjocht om kontakt mei de wrâld te meitsjen.
Parsifall is in skoalfoarstelling spesjaal foar learlingen fan 14 jier en âlder. De edukaasjemeiwurkers fan Tryater komme in wike fan te foaren op de skoalle om yn de klas(sen) in yntroduksjeles te jaan op de foarstelling en sille mei help fan in app fragen foarlizze oan de learlingen. Dêrtroch moatte se by harren sels neigean hokker minsktype se binne.
Mear ynformaasje is hjir te finen.


title: Mantgum hat earste stasjon mei dimme stasjonsljocht

maintext:
Mantgum hat it earste treinstasjon yn Nederlân mei dimme led-ljochten. As der gjin beweging op it stasjon is, skine de lampen minder fûl. Oanlieding dêrfoar binne protesten fan ynwenners fan it doarp.
Doarpsbewenners hiene al in skoftlang argewaasje fan de hoemannichte ljocht dy’t der nachts fan it stasjon ôfkaam, yn in fierder frij tsjustere omjouwing. Trije jier lyn gie in tal bewenners nachts nei it stasjon om alle ljochten út te setten.
“Elkenien klage oer it stasjonsljocht”, seit ynwenster Nynke-Rixt Jukema tsjin Omrop Fryslân. “Mar hoe kringt men troch ta in grutte organisaasje as ProRail? Wy hawwe doe nachts de lampen útdraaid, om te sjen watfoar effekt dat hie. En wy wiene tige bliid mei dat effekt.” Spoarbehearder ProRail gie dêrmei oan ’e slach en sûnt woansdeitejûn is Mantgum it earste Nederlânske treinstasjon mei dimme ljochten. It is de bedoeling dat oare stasjons yn Fryslân en de rest fan Nederlân folgje.


title: Teatermakkers jouwe dak- en thúsleazen in stim

maintext:
Yn in tiid mei in weromlûkende oerheid en in tanimmende polarisaasje, groeit it oantal boargers dat him isolearre fielt. Goed 60.000 minsken dogge in berop op maatskiplike opfang, 90% dêrfan kampt mei skulden. Yn de Theater Utrecht-produksje Thuislozen, fan regisseur Thibaud Delpeut yn gearwurking mei Adelheid Roosen (Adelheid&Zina), krije de minsken dy’t net mear meidraaie kinne yn de maatskippij en bûten de boat falle, in stim.
Thuislozen lit it libben sjen hoe’t it werklik is. De wrâld fan de strjitte. It begjint mei in rommelich plein yn in stêd, befolke troch maatskiplik ferdreaunen: ferslaafden, wurkleazen, alkoholisten, prostituees, dealers. In op drift rekke dichteres en in opbaarnde direkteur. Kwetsbere minsken mei pynlike ferhalen. Delpeut en Roosen binne yn op arbeidzjen mei de teaters yn alle stêden dêr’t Thuislozen spilet op syk gien nei lokale helpferlieners, stedsgenoaten of frijwilligers, dy’t har om de eigen leefomjouwing en de soarch om oaren bekommerje. Dy lokale helden fan ynstânsjes as De Tussenvoorziening yn Utert, Wereldvrouwenhuis yn Nimwegen, Het Droombankje yn Arnhim, GGZ Eindhoven, it Catharijnehuis Utert, Traverse Den Bosch, Gemeente Utert, SMO Breda, Straatpastoraat yn De Haach, Back UP en Stichting Rechtop yn Utert krije in rol yn it stik, dêr’t se harsels yn spylje. Harren persoanlike ferhalen wurde fielber yn byld brocht en jouwe de besiker konkrete hannelingsperspektiven. (Lanlike) maatskiplike organisaasjes lykas Fier, Federatie Opvang, Leger des Heils, Humanitas Amsterdam en Quite500 binne ek belutsen by it projekt.
Thuislozen giet 12 oktober 2018 yn premjêre yn Stadsschouwburg Utert, de lanlike toernee is fan 10 oktober o/m 1 desimber 2018.


title: Waarpraatsje: kreaze sneon

maintext:
DE JOUWER – Nei in tsjinfallende freed mei minder sinne as ferwachte wie, sjocht it der foar sneon goed út.
Yn ’e nacht fan freed op sneon wikselje bewolking en opklearringen inoar ôf. De wyn komt út it súdwesten oant westen. By de kust lâns stiet wat mear wyn. It wurdt 11 graden.
Sneon skynt de sinne mar de loft is sa út en troch ek (foar in part) berûn. De matige wyn komt út it westen. It wurdt 18 graden.
Snein feroaret der net folle oant it waar.
Jan Brinksma


title: ‘Noard- en Súd-Korea sette wichtige stap op wei nei frede’

maintext:
Súd- en Noard-Korea hawwe in “grutte stap” yn ’e rjochting fan frede set. Dat sei de Noard-Koreaanske lieder Kim Jong-un op in parsekonferinsje mei de Súd-Koreaanske presidint Moon Jae-in yn Pyongyang.
Neffens Moon binne de twa it iens wurden oer “in wize om denukleärisaasje te berikken”. De twa lieders hawwe op de twadde dei fan harren trije dagen duorjende moeting yn de Noard-Koreaanske haadstêd in ferklearring tekene. Moon sei dat Noard-Korea ûnthjitten hat om in wichtige testlokaasje foar raketten te sluten. Dêr wurde bûtenlânske ynspekteurs ek by talitten.
De twa praten ûnder oare ek oer in komitee foar in mienskiplike spoarline, mear famyljes dy’t byinoar brocht wurde en gearwurking op it mêd fan sûnenssoarch. Kim Jong-un hat sein dat er wol ûntwapenje wol, mar dat Súd-Korea dat mei de Feriene Steaten ek dwaan moat. Noard- en Súd-Korea hawwe no ôfpraat dat der in buffersône yn de Giele See ynsteld wurdt dêr’t gjin militêre oefenings mear holden wurde.
Fierder binne de twa lieders oerienkaam dat Kim meikoarten op besite komt yn Súd-Korea en dat de lannen tegearre gading meitsje sille nei de organisaasje fan de Olympyske Simmerspullen fan 2032. It is de tredde kear dat de twa inoar yn it echt sprekke. De foarige twa moetings wiene yn de demilitarisearre sône tusken Noard- en Súd-Korea.


title: Unbidige demonstraasje foar Katalaanske ôfskieding

maintext:
In ûnbidich soad minsken hawwe tiisdei yn ‘e Katalaanske haadstêd Barcelona demonstrearre foar in ûnôfhinklike Katalaanske steat. Hja rûnen yn in staasje mei in lingte fan seis kilometer troch de strjitten fan ‘e stêd. Sunichjes gie it dêrby net om en ta: it wie in raasdemonstraasje. De hûnderttûzenen dielnimmers âlen gjalpen lykas ‘ûnôfhinklikens’ en ‘frijdom’. Fierders easken hja it frijlitten fan de Katalaanske lieders dy’t ferline jier, nei it útroppen fan ‘e ûnôfhinklikens, troch de Spaanske plysje opsletten binne.
Om fjirtjin minuten oer fiven wie de kliber lykwols efkes stil. Dat komt om’t der op in digitale klok dan ’17:14’ stiet en yn it jier 1714 rekke Kataloanië syn selsstannigens kwyt. It lân waard doe part fan Spanje. Dat wurdt noch alle dagen betocht.


title: Driuwsân?

maintext:
troch Jabik van der Bij
Yn syn kollum “Weismiten jild?” (It Nijs, 18 septimber 2018) leit Aant Mulder it ûndersyk fan de Fryske Akademy Taal yn Fryslân, de folgjende generaasje op ’e souwe. Mulder set grutte fraachtekens by de represintativiteit fan de stekproef dêr’t de útkomsten (of konklúzjes) op basearre binne. It giet dan benammen om it persintaazje minsken dat de fragelist ynfolle en weromstjoerd hat. Fan de 30.000 (digitaal) útsette fragelisten kaam yn earste ynstânsje 10% werom. Nei in ekstra oantrún fan de ûndersikers waard it úteinlik 15%. Ik bin it mei Mulder iens: fyftjin persint is te leech. Dat hiene de ûndersikers sels ek al fêstseld en dochs binne se op dy (te smelle) basis trochgien. Sels sizze se ek al dat der hoeden omgien wurde moat mei de útkomsten, mar dochs miene se sizze te kinnen dat it der net sa min útsjocht. It soe der sels in bytsje better foarstean mei it Frysk. It soe moai wêze as it sa wie, mar by it trochlêzen fan it ferslach fan it ûndersyk waarden myn twivels stadichoan grutter.
Mulder hat al in tal beswieren nei foaren brocht. My is it folgjende ek noch opfallen. De ûndersikers witte net wa’t it formulier wol en wa’t it net weromstjoerd hat. Sadwaande kin net sein wurde hokker skaai wol en hokker net antwurde hat. De kâns is grut dat der sprake is fan selektive non-respons lykas as it ferskynsel neamd wurdt yn de metodology. Oars sein: ha bepaalde groepen om de ien of oare reden net antwurde? Wat it effekt is fan dy non-respons bliuwt meastal rieden. As allinne de sympatisanten fan it Frysk en âlderen de fragelist weromstjoerd ha, dan wurdt it dreech om dêr betroubere konklúzjes út te lûken oer de Fryske befolking. Aant Mulder hat al opmurken dat se dêr op ’e Fryske Akademy mei wraksele ha. De oplossing fan de gebrûklike wagingsfaktor moast útkomst bringe, mar dat is nuodlik. Boppedat waard dy allinne tapast op de fariabelen leeftiid en wenkrite. Yn it ûndersyksferslach wurdt it foarbyld jûn dat foar de jongerein eins 21 formulieren werom komme moasten, mar dat wiene mar sân. Om de saken lyk te striken ha se de sân mei de faktor trije fermannichfâldige. Mar stel no dat se alle sân fan Frysktalige jongelju binne, dan wurdt it skeve byld allinne mar skever makke en binne dus de konklúzjes noch ûnbetrouberder. Dan kinne de ûndersikers wol warskôgje dat der foarsichtich omsprongen wurde moat mei de útkomsten, mar as it harre yn ’e kream te pas komt, wolle de polityk (en de deputearre) der maklik mei op ’e rin gean: “Sjogge jimme wol hoe suksesfol ús belied is?” In foarbarige konklúzje. Krektgelyk as de kop yn de Ljouwerter Krante: “Akademy: Friese taal staat er prima voor” op 11 septimber 2015, doe’t it ûndersyk noch lang net klear wie… Soksoarte útspraken stroke net mei it doel fan it ûndersyk. Der moast ommers in aktuele taalkaart fan Fryslân makke wurde. Neffens my wie dit ûndersyk net rjochte op de effektiviteit fan it (provinsjaal) belied. Want hoe’t it der foarstean soe as dat belied der net west hie, sil altyd yn it tsjuster bliuwe, al hoe’t wy de ynset fan Deputearre Steaten ek wurdearje kinne.
Om noch efkes troch te gean op dy mooglik selektive non-respons: der hie ûndersocht wurde moatten fan hokker soarte fan non-respons der sprake is. De fraach is nammentlik, wêrom hat dy 85% net antwurde? Der binne hiel wat redenen te betinken dy’t de aselektiviteit net oantaaste. Der binne minsken dy’t fanwege sykte net by steat binne om it yn te foljen, oaren binne der wol oan begûn mar fûnen de fragelist te lang en binne healwei opholden of de kompjûter wie stikken. Sa binne der noch hiel wat ‘legale’ redenen te betinken. As dat it gefal is mei dy 85%, dan is der noch net in man oerboard. Yn de literatuer neame se dat Missing Completely At Random (MCAR). Dat wol sizze dat it folslein by tafal is dat guon de fragelist net ynfolle ha.
It kin ek wêze dat troch omstannichheden mear âlderen as jongeren meidien ha. Dat hoecht ek noch net slim te wêzen en is dan wol te korrizjearen troch in waging ta te passen. Dat kin allinne as der noch in fariabele yn belutsen wurdt, bygelyks yn dit gefal de earste taal. Dat wurdt Missing at Random (MAR) neamd.
As binnen de 85% net-antwurders in bepaalde groep systematysk de fragen net beantwurdet, ha wy it oer Not Missing at Random (NMAR). Der is dan sprake fan selektive non-respons. Dat is bygelyks it gefal as der allinne mar listen werom komme fan minsken dy’t posityf foar it Frysk oer steane. It helpt dan net as je in waging meitsje op de fariabele earste taal, want ek Hollânsktaligen kinne it Frysk tagedien wêze, en dan wurdt de systematyske fout der net úthelle. Dy NMAR komt ek foar as digitale fragelisten ynfolle wurde moatte troch minsken dy’t muoite ha mei lêzen of dy’t de fragen net goed begripe. It CBS warskôget yn dat ferbân dat der yn dy foarm fan enkêtearring faak in systematyske fertekening ûntstiet, trochdat leger-opate minsken it meastal ôfwitte litte. Dat docht him net foar as der oanbelle wurdt en de enkêteur stelt de fragen mûnling en notearret de antwurden. Dat is ek it grutte ferskil mei Taal yn Fryslân fan 1984. Doe krigen minsken dy’t wat minder mei it Frysk hiene of der har sels net ta sette koene om in digitale list yn te foljen hast gjin kâns om net te antwurdzjen. De kâns is grut dat krekt de minsken dy’t leger oplaat binne of muoite ha mei lezen en skriuwen de fragelist net ynfolle ha en dat de heger oplate minsken dêrom oerfertsjintwurdige binne. De fertekening hat as gefolch dat it persintaazje dat seit dat se it Frysk lêze en skriuwe kinne net in ôfspegeling is fan de totale populaasje en dêrtroch de útkomsten ûnbetrouber meitsje.
De útslach oer de behearsking fan it Frysk yn tabel 5.1 die my wat frjemd oan. Ik ha de ferslaggen fan 1984 en 1994 der nochris by pakt.
Yn de kolommen ûnder Survey 1969, 1984, 1994 sitte hiel frjemde sprongen. It die my bliken dat de getallen net allegearre goed oernommen binne (de reade binne net goed). Ik haw de krekte getallen der yn swart efter set. Dan binne dy rare sprongen fuort. Frjemd dat it de ûndersikers net opfallen wie. Soks kin fansels net yn in serieus ûndersyk. Men freget jin daliks ôf wat der mear ferkeard gien is.
Dy tabel 5.1 ropt noch mear fragen op. Sa’t it der no stiet soe de behearsking fan it Frysk oer alle bûgen foarút gien wêze. Hoe komt dat? It wol my net rjocht oan dat it troch it ûnderwiis komt. It resinte ûndersyk fan de hegeskoalle seit dat it ûnderwiis yn it Frysk fier ûnder de mjitte is. Komt it trochdat de respondinten sels har eigen feardichheden beoardielje moasten en dy heger ynskatten as se werklik binne? Is de befolking makliker wurden yn it beoardieljen fan syn eigen kinnen? Dat lêste soe samar kinne. Der wurdt op apps makliker Frysk brûkt, mar dat leit faak fier fan de standertstavering ôf. It jout dan earder in antwurd op it doaren as op it kinnen. Der soe ek meispylje kinne dat de earder neamde beheind taligen net meidien ha. Minsken mei in hegere oplieding kinne ornaris earder Frysk lêze en skriuwe as guon mei in legere oplieding. It binne fragen dy’t yn it ûndersyk sa no en dan oanstipt wurde, mar der komt net in helder antwurd op. Tabel T 12 yn Taal yn Fryslân fan 1994 hat wol in útsplitsing makke nei opliedingsnivo. Dêr blykt û.o. dat heger oplate lju mear as twa kear sa faak oanjouwe dat se Frysk skriuwe kinne ( 12% foar legere oplieding en 27% by hegere oplieding).
Soartgelikense fragen soene der steld wurde kinne oer de leeftiid. Ut it ûndersyk fan 1994 (deselde tabel T 12) is te heljen dat 80% fan de âlderen (>60 jier) en 70% fan de jongerein (12-17 jier) Frysk prate kin. By lêzen binne de persintaazjes 73 en 54. It skriuwen is wakker gelyk: 18% om 17%. Yn it ûndersyk fan 2016 diene yn ferhâlding minder jongeren mei as âlderen. Yn sa’n gefal jout de útslach in te positive yndruk. It is krekt de jongerein dêr’t men nijsgjirrich nei is, want dy bepale de takomst fan it Frysk. As je it suver rekkenkundich besjogge, dan falt in grutte feroaring by de jongerein yn syn taalhâlding yn de lêste tweintich jier net bot op as je it middelje oer de totale befolking. De wet fan de remjende foarsprong docht hjir syn wurk. Wy misse dus ien fan de belangrykste faktoaren om in helder byld te krijen.
Ik bin bang dat de stekproef yn it Akademyûndersyk net represintatyf is omdat der sprake is fan slektive non-respons dy’t net goed mei waging aselekt te meitsjen is. As der jild west hie om in stekproef út de seleksje net-antwurders mûnling te ûnderfreegjen (mar dan net digitaal), dan hie der mear sicht west op dy net-antwurders. Dat hie de betrouberens fergrutte.
Wa’t no de útslach sjocht, soe oanstriid krije kinne om de flagge út te stekken. Wat soe it practich wêze as it Frysk net efterút giet, sels wat foarút, fitaler om mei de ûndersikers yn neifolging fan Giles te sizzen. Mar as dy stekproef net doocht, rêste de konklúzjes op driuwsân. As der te min jild is om it ûndersyk ferantwurde út te fieren, dan is it yndied weismiten jild en hie de Fryske Akademy der better oan dien om foar de eare te betankjen. Mar ja, de skoarstien moat ek rikje.


title: Mooglik twongen ûntslaggen by Fryske Akademy

maintext:
De Fryske Akademy moat mooglik minsken dien jaan. Dat hat direkteur Willem Smink hjoed te witten dien. “De finansjele situaasje by de Fryske Akademy is min”, seit er.
De Fryske Akademy docht benammen ûndersyk op it mêd fan Fryske taal, skiednis en meartaligens. It ynstitút yn ‘e Ljouwerter binnenstêd hat al jierrenlang finansjele swierrichheden. Twongen ûntslaggen wiene lykwols oant no ta net nedich.
Neffens direkteur Smink jout de Akademy alle jierren hast fjouwer ton mear út as dat der ynkomme. Om foar te kommen dat de Akademy aansen fallyt is, moatte der neffens de direkteur fiif of seis hiele banen ferdwine.
Smink seit dat wat him oanbelanget de wittenskippers allegear bliuwe. It ûndersyk is neffens him it wichtichste. Hy wiist derop dat der noch oan de Nederlânske universiteiten noch mar twa folsleine banen binne foar minsken dy’t ûndersyk nei it Frysk dogge. In pear jier lyn wiene dat noch mear as tsien.
De ûntslaggen by de Fryske Akademy sille dêrom nei alle gedachten yn it bestjoer en it sekretariaat falle.
Smink die syn meidieling op de Akademydei, it jierlikse jierdeisfeest fan ‘e Fryske Akademy, dat ornaris in feestlik karakter hat.


title: Europeesk erfgoed kongres Arcadian Landscapes

maintext:
Oanmelding begûn
Tongersdei 1 en freed 2 novimber 2018 wurdt yn Oentsjerk en Oranjewâld it earste Europeeske erfgoedkongres Arcadian Landscapes holden. By dat kongres wurdt de ferbining lein tusken it erfgoed fan bûtenhuzen en it Europeeske kultuerlânskip. Ynspirearjende sprekkers út Ingelân, Dútslân, België en Nederlân diele by Arcadian Landscapes harren kennis en ideeën oer gearwurkjen oangeande de op it gebiet rjochte oanpak fan bûtens. Arcadian Landscapes is nijsgjirrich foar elkenien – organisaasjes, eigners, behearders en studinten – dy’t belutsen is by de erfgoedsektor en de ûntwikkeling fan kultuertoerisme. It kongres it it skynwerpersprojekt foar de bûtens yn 2018 foar it Europeesk jier fan Kultureel Erfgoed.
Programma
Sprekkers Tom Williamson, heechlearaar oan de Universiteit fan East Anglia, Heike Düselder, direkteur museum Lünenburg en bysûnder heechlearaar oan de Universiteit Osnabrück, Hans Renes, heechlearaar Frije Universiteit Amsterdam en Hanneke Ronnes, bysûnder heechlearaar Bûtens oan de Ryksuniversiteit Grins, jouwe har fyzje op it gebietsrjochte oanpakken fan bûtens. Ynternasjonale profesjonals, studinten en oaren dy’t ynteressearre binne, wikselje yn ferskate ynteraktive sesjes, kennis en ûnderfining út oer ûnder oare de maatskiplike betsjutting fan kultureel erfgoed yn relaasje ta it omlizzend lânskip. Ekskurzjes nei it histoaryske bûten Oranjewâld, lânskipspark fan Oranjestein en Museum Belvédère binne ûnderdiel fan it programma.
Kaarten bestelle
Kaarten binne te bestellen fia www.arcadianlandscapes.com. De priis is € 250,-, mei dêrby ynbegrepen op beide dagen lunsj, in mienskiplik miel op tongersdeitejûn en de ekskurzjes op freedtemiddei. Foar studinten jildt in spesjaal taryf fan € 150,-.
Lokaasje
It plenêre programma wurdt holden yn it karakteristike bûten Stania State yn Oentsjerk.


title: Waarpraatsje: noch twa dagen neisimmer

maintext:
DE JOUWER – It wie in kreaze en (frij) waarme tiisdei, mar wol mei in stik wyn. It bliuwt noch in pear dagen neisimmersk.
Yn ’e nacht fan tiisdei op woansdei is it helder. De wyn jout him stadichoan del en wurdt swak oant matich en by de kust lâns frij krêftich. It wurdt om de 13 graden hinne.
Woansdei skynt de sinne wer flink, al is wat bewolking net hielendal útsletten. Der stiet in matige oant frij krêftige wyn. By de kust lâns en boppe de Iselmar is de wyn krêftich en letter op ’e dei sels hurd. It wurdt tusken de 20 en 24 graden.
Tongersdei is it ek noch kreas waar, mar fan freed ôf wurdt it ritich en in stik minder waarm.
Jan Brinksma


title: Debútroman by KFFB

maintext:
Sneon 22 septimber krige Gooitzen Monsma fan Kollum yn it fermidden fan famylje en kunde út de hannen fan KFFB-foarsitter Johannes Bakker, it earste eksimplaar fan It testamint fan Tonnema, syn debútroman. Bakker fertelde it ien en oar oer it boek. It is in spannende roman wurden dêr՚t humor en earnst inoar yn ôfwikselje. It ferhaal spilet foar it grutste part op in notariskantoar. Dêr giet it bytiden mâl om en ta. En as Wytse, de haadpersoan, in grutte flater makket, is it duveldei. Njonken dit gegeven spilet ek de leafde in grutte rol yn dizze roman. “De KFFB ferwachtet noch in soad fan dizze skriuwer”, sei Bakker op de ein fan syn ferhaal.
Nei dizze oanrekommandaasje fertelde Monsma it ien en oar oer it ta stân kommen fan de roman. Lykas mear skriuwers moast er in triuwke hawwe om him ta dizze útdaging te setten. Mar nei it folgjen fan de skriuwkursus fan de KFFB hat er de dryste skuon oanlutsen. Monsma hie in wurd fan tank foar de lju dy՚t him mei syn skriuwerij altyd stipe hienen. Dêrnei joech er it earste eksimplaar troch oan syn eardere baas, boargemaster Bilker fan Kollumerlân. Nei it offisjele part wie der noch in fleurige neisit.


title: It is mei sizzen net te dwaan

maintext:
Oeral wrakselje lytse talen om te oerlibjen. Wetjouwing en ûnderwiis binne fan belang, mar it giet ek om de kommunikative en ekonomyske wearde fan in taal. Dêrom moat de sichtberens en de ‘keapkrêft’ fan it Frysk fersterke wurde.
Pier Bergsma
Doe’t ik tongersdei 20 septimber thúskaam fan de konferinsje yn Thialf oer it Frysk haw ik it Rapport Taalplan Frysk op de skeal lein. It taalplan Frysk It is mei sizzen net te dwaan waacht 1388 gram. Nea earder waard der sa’n grut oersjoch jûn fan de stân fan saken oangeande it Frysk yn it ûnderwiis. Gearfetsjend komt it neffens de Ljouwerter Krante del op “Driekwart van basisscholen heeft Friese les niet op orde” (LC 21 septimber). Dat mei wier wêze, mar ús provinsjaal bestjoer sjocht der oars tsjinoan en mei kommissaris fan de kening Brok en deputearre Poepjes hawwe wy goede fertsjintwurdigers fan it Frysk. It hinget net allinne ôf fan de polityk, en sadwaande docht ús deputearre in oprop om mei-inoar de skouders derûnder te setten.
Dat sil nedich wêze. Fan de mear as seistûzen talen dy’t yn it Lân fan Taalgebou op de blokjes steane, sil de helte de kommende iuw ferdwine. It Frysk is ien fan dy lytse talen dy’t yn de gefaresône sit. Wa’t oer de skoalpleinen rint fan eartiids folslein Frystalige doarpen, slacht de skrik om it hert. It Frysk wurdt wat langer wat mear ferdreaun troch it Nederlânsk. Undersikers meie dan optein wêze oer it healbakken Frysk dat guon brûke by harren twitterjen, dêr sille wy de folgjende iuw net mei helje.
In bekoarte ferzje fan dit artikel stie woansdei 27 febrewaris
yn de Ljouwerter Krante ûnder de kop
“Underwiis kin en sil it Frysk net rêde”
Hoe is it mooglik dat der fan 1980 ôf, doe’t it Frysk in ferplichte fak op skoallen waard, sa’n bytsje berikt is. Nei krap fjirtich jier kin noch mar sa’n 20 persint fan de befolking it Frysk skriuwe. It taalplan It is mei sizzen net te dwaan fan Walsweer en Varkevisser giet der wiidweidich op yn. Sûnder dat ik út it rapport sitearje, kin ik ek sa wol oarsaken betinke: de taalfeardigens fan in soad learkrêften is te lyts, der binne te min bern yn de klasse dy’t Frysk prate, der is wjerstân by de âlden, of de skoalle hat der gewoan by alles wat se dwaan moatte gjin belang by.
Op de konferinsje kaam ek de ynbring fan de ûnderwiisynspeksje oan ’e oarder. Skoallen binne negatyf oer dy ynfloed. Ommers, as skoallen ôfrekkene wurde op ‘Opbrengsten’, bedoeld wurdt ‘opbrengsten in de Nederlandse Taal’, steane se net te springen om in soad tiid oan it Frysk te besteegjen.
Ofrûne febrewaris wie ik yn Dublin op in grut taalkongres. Neffens artikel 8 fan de Ierske grûnwet is it Irish de earste offisjele taal fan it lân en it is in ferplichte fak op skoalle. De strjitnammen binne twatalich, mar dat wie alles wat ik fan it Iersk sjoen haw en doe’t ik yn de grutte boekhannel Eason yn de O’Connellstreet nei boeken yn de Ierske taal frege, toanden se my in plankje mei in lyts tal boeken. Sels mei wetjouwing en ferplichte ûnderwiis binne der noch mar sa’n 80.000 minsken dy’t it Irish as earste taal brûke.
De Romeinen wisten al: Non scholae, sed vitea. By it learen giet it net om de skoalle, mar om it libben. Fansels binne ferlieding om de taal te brûken en ferplichtingen om de taal te ûnderwizen fan grut belang. It liket derop dat it ûnderwiis it Frysk rêde moat mei alle oanrikkemedaasjes út dit rapport. Dat sil en kin it ûnderwiis net dwaan. Wetten en it berop op minskerjochten kinne helpe, mar ek dy sille it Frysk net fan de ûndergong rêde.
Sa kom ik by wichtige faktoaren dy’t oant no ta te min neamd wurde. In foarbyld: de iennige Fryske wurden dy’t ik tsjinkom by de webside fan de Gemeente Dantumadiel, dêr’t hast eltsenien Frysk praat, binne it ûnderskrift Gewoan bysûnder en it Gemeentehûs stiet oan de Hynsteblom. Sjoch, soks helpt net om it Frysk in sterke posysje te jaan. Wêrom soe men sa folle yn it Frysk ynvestearje as men de taal net sjocht of brûke hoecht yn it deistich libben. Minsken litte har liede troch prinsipes: “Ja, it Frysk is in moaie taal en dy moat net ferlern gean”, mar se litte har ek liede troch belangen.
Yn dizze tiid fan migraasje en mondialisearring hawwe talen, sels it Nederlânsk, sjoch de universiteiten, it net maklik. It ekonomysk belang giet mar al te faak foar. Men kin yn Fryslân oeral telâne en oeral wurkje sûnder dat men in wurd Frysk praat. Yn it iepenbier bestjoer, de soarch en it ûnderwiis moat dêrom ynset wurde op de needsaak om de taal te brûken. Wêrom gjin ekstra beleaning foar wurknimmers dy’t de muoite nommen hawwe om har it Frysk eigen te meitsjen. Ik haw it mier oan wurden as ‘koopkracht’, mar sûnder ‘keapkrêft’, in ekonomysk belang, soe ús lytse taal it wolris net rêde kinne, sels net mei optimisten as Brok en Poepjes. Derneist soe de Provinsje ynsette moatte op de sichtberens fan it Frysk. Der moat dus noch in soad barre. It kin by it Frysk net allinne om mûnling taalgebrûk gean, ek derom: “It is mei sizzen net te dwaan.”


title: Waarpraatsje: kreas mar fris

maintext:
DE JOUWER – It wie freed in stik frisser mar dochs noch kreas waar. Yn it wykein sjocht it der ek goed út.
Yn ’e nacht fan freed op sneon wikselje wat bewolking en flinke opklearringen inoar ôf. De wyn is swak en komt út ferskate rjochtingen. By de kust lâns stiet in swakke oant matige westewyn. It wurdt tusken de 4 en 8 graden.
Sneon wikselje sinne en bewolking inoar ôf. De weste- oant súdwestewyn is swak oant matich. It wurdt 15 graden.
Snein feroaret der net folle oan it waar. Der is, nei alle gedachten, wat minder sinne en in drip rein is net alhiel útsletten.
Op moandei sakket de temperatuur wat en nimt de kâns op in bytsje delslach ta.
Jan Brinksma


title: Feie Fonyk: Co Westeriks skoalmaster

maintext:
Yn maaie 2014 wie der yn Museum Boymans yn Rotterdam in tentoanstelling mei 19 skilderijen fan Co Westerik. Ik fûn it in moaie tentoanstelling. Moandei 10 septimber ferstoar de skilder, 94 jier âld. Ik hâld fan syn wurk. It is te begripen. Westerik hat altyd werkenbere dingen skildere mei in surrealistyske ûndertoan. Wurk dat de werklikheid werjout hat in skoft út de moade west. Wat my in syn wurk oanlûkt is it fakmanskip dêr’t it mei makke is. Wat ferve op in doek grieme en der in djipsinnich ferhaal by hâlde, dat kin elkenien wol.
Op de tentoanstelling fan 2014 hong syn skilderij ‘Snijden aan het gras’. It is in realistysk skilderij fan in dikke finger dy’t iepensnien wurdt oan in gerssprútsje. In reproduksje derfan hat yn it ramt fan Openbaar Kunstbezit in tiid yn de treinen fan NS hongen. Mar der kamen klachten. Yn in aardich fraachpetear mei Max Pam yn 1982 fertelt Westerik:
“En dan het boosaardige van mijn Snijden aan gras, waarvan de reproductie de trein uit moest. Dat was gek, dat zoveel Nederlanders ineens naar de pen grepen om tegen een schilderij te protesteren. Het was namelijk de usance dat als meer dan honderd mensen hun ongenoegen uitten, zo’n beeltenis uit de trein werd verwijderd. Dat vind ik na al die jaren nog altijd heel bijzonder, heel verwonderlijk. Er zijn nu eenmaal mensen die niet kunnen tegen die lucht van mij, terwijl mijn werk toch heel lieflijk is, en mooi, vind je ook niet?
Ien fan syn oare bekende skilderijen is ‘De schoolmeester’ út 1961. Yn itselde petear mei Pam fertelde er dat er krekt sa’n skoalmaster hie mei sa’n pet. Dy man spile ek fioele. As myn âlden op skoalle kamen, dan sei er altyd dat ik sa’n aardige learling wie, de húcheler.
Neffens my is Westerik syn ‘skoalmaster’ in skilderij dat op alle skoallen hingje moat. It is net sa’n fleurich skilderij. In jonkje wurdt yn de greep holden troch de beide hannen fan de master. Hân op de holle en hân oan de kiel. Om it op skoalle del te hingjen, soe der útlis by moatte. Yn alle gefal foar al dy jonge froulju en manlju (binne dy der noch?) dy’t foar de klasse wolle yn it basisûnderwiis.
Dit skilderij kin de wei wize
As jo as master of as juffer de goede gong fan saken bewarje wolle, dan kin dat skilderij de wei wize. Jo moatte dingen leare oan oaren dy’t se noch net wite of kinne. Mar it giet ek om oarder en struktuer yn de groep. Dat betsjut dat jo freonlik wêze moatte, de aai oer de holle. Net letterlik fansels. Fan de oare kant moatte de bern wol witte wa’t de baas is, just ja, juffer of master. Dus as it nedich is, de hân oan de strôte. Ek figuerlik fansels.
Wy hawwe de lêste tweintich jier noch nea safolle bern mei kwalen sjoen. Somtiden liket it derop dat der gjin gewoane bern mear op skoalle sitte. Se hawwe ADHD, PPD NOS, ADD, autisme, asperger, CD, ODD. Se binne dyslektysk of “hoogbegaafd” en sa binne der noch tweintich oare kwalen dêr’t dy stakkers fan juffen foar de klasse rekken mei hâlde moatte. Mar der soe al in soad wûn wêze mei in weromkear nei it gewoane libben, dêr’t master of juffer yn it foarste plak yn les jaan kin sûnder har of him te bekroadzjen om al dy kwalen fan al dy bern fan al dy âlden dy’t har soargen meitsje en tinke dat de skoalle oeral in oplossing foar hat. Fansels binne der bern mei problemen, mar wol men de echte probleembern helpe, dan kin dat allinne as der minder binne as no.
En in goede struktuer yn de klasse wêrby’t de bern witte dat juffer op in freonlike, mar dúdlike wize lieding jout, kin helpe. Dus ophingje dat skilderij en útlizze oan elkenien dy’t it net begrypt. Ik soe it ek útlizze oan nije âlden dy’t oan it omsjen binne hokker skoalle te kiezen foar harren bern. Dan witte se wêr’t se oan ta binne.
In ôfbylding fan De Schoolmeester is te finen op ynternet.


title: Deadetal troch orkaan Mangkhut rint fierder op op Filipinen

maintext:
It deadetal op de Filipinen troch orkaan Mangkhut is oprûn ta yn elts gefal 25. Dat hawwe de autoriteiten bekendmakke. De measte deaden foelen as gefolch fan ierdferskowings yn bercheftich gebiet.
Nei alle gedachten rint it tal slachtoffers noch fierder op, want der wurde noch hieltyd minsken mist. Earder wiene der geroften oer in opfangsintrum dat troch stoarm ferwoaste wêze soe. In protte betroubere ynformaasje is dêr net oer beskikber, om’t de stroom yn dat gebiet útfallen is en it der net mooglik is om te skiljen.
Dúdlik is dat de superstoarm in ravaazje oanrjochte hat yn it noarden fan it Filipynske eilân Luzon. De orkaan luts mei wynfaasjes fan 300 kilometer yn ’e oere oer. Huzen en winkels binne ferrinnewearre, beammen binne omwaaid en op it fleanfjild fleagen stuollen en tafels troch de hal. De ôfrûne dagen hawwe tsientallen minsken in feilich ûnderkommen socht.
De orkaan raast op it stuit oer de Sineeske kust en Hongkong.


title: Sân minsken ferwûne yn Pittsburgh troch lossleine kamiel

maintext:
Yn in sirkus yn de Amerikaanske stêd Pittsburgh hat in lossleine kamiel ferkate bern ferwûne. Seis bern binne foar kontrôle nei it sikehûs brocht. Ien folwoeksene rekke ek ferwûne. Bern koene yn it sirkus in tochtsje meitsje mei de kamiel. It bist skrok doe’t in bern in skeppe nei de poaten smiet.
Twa bern foelen fan de rêch fan de kamiel, wylst in frou har oan de rêch fan it dravende bist fêsthold. Meiwurkers fan it sirkus hawwe de kamiel fongen. Ien bern hat in brutsen earm. Op bylden is te sjen hoe’t âlden en bern weiflechtsje foar de op ’e rin sleine kamiel. Bisterjochte-aktivisten binne net fernuvere oer it ynsidint. Hja binne derfan oertsjûge dat it sirkus syn bisten mishannelet.


title: Aant Mulder: de Fryske Akademy yn swier waar

maintext:
Kollum
Doe’t ik hearde dat de Fryske Akademy yn swier waar ferkeart, moast ik weromtinke oan dy kears dat ik op de Nijstêd yn Ljouwert rûn en ynienen immen roppen hearde: ‘Alles goed thús?’ Ferheard seach ik doe om en dat die mr. dr. K. de Vries ek. Ik wie suver ferbjustere dat de direkteur fan de Fryske Akademy nei dy pear skiednislessen seach wa’t ik wie en my sa fleurich groete. Ik wie doe noch mar sa’n begjinnende skoalmaster dy’t Frysk oan de Noardlike Leargongen fan de Fryske Akademy studearre. Wy krigen dêr doe in tal skiednislessen fan him. Dêr begûn foar my de skiednis fan Fryslân. Hawar, ‘Alles goed thús?’ Dêr moatst ik wer oan tinke doe’t ik ferline wike lies dat it der mei de Akademy net goed foar stiet. Dêr is net alles goed! Dat is dúdlik.
Wat is der te rêden? De Fryske Akademy sit sûnt dr. Hanno Brand twongen waard om de riemen binnen board te lizzen sûnder direkteur. Brand sil grif in treflik wittenskipper wêze, mar in ynstitút as de Fryske Akademy bestjoere freget gâns wat oare feardichheden. Krekt dêr moat it oan mankearre ha. Dat hie dus fan gefolgen dat de Fryske Akademy it betrouwen yn him opsei. De man koe sadwaande net folle oars as him fierder wer mei de wittenskip dwaande hâlde. In ynterim bestjoerder yn de persoan fan Willem Smink waard oansteld. Smink, de âld-foarsitter fan it kolleezje fan bestjoer fan de NHL (Noardlike Hegeskoalle Ljouwert) hie al earder by de Fryske Akademy belutsen west. Dat wie doe’t in takomstfyzje opsteld wurde moast. Ik hie de lêste tiid al ris in pear kear wat oer de swierrichheden by de Akademy grútsjen heard. It hat der no lykwols alles fan dat Smink it lek no boppe hat. Yn alle gefallen hat er op de jierlikse Akademydei sein dat de lêste jierren mear jild útjûn waard as dat der ynkaam en dat dat net langer sa kin. Der moat dêrom omraak besunige wurde en it hat alle kâns dat dêr twongen ûntslaggen by hearre. Yn datselde ferhaal kaam ek oan ’e oarder dat de Nederlânske universiteiten noch mar twa folsleine banen ha fan minsken dy’t ûndersyk nei it Frysk dogge. De Akademydei waard der wat minder feestlik fan. Nuodlike tiden, dat is wol dúdlik. It is likegoed net de earste kear dat it fuortbestean fan de Fryske Akademy faai stiet. De Akademy hie bygelyks yn 2004 in tekoart fan in miljoen. Dat wie nei de perioade fan in treflik wittenskipper as dr. Lammert G. Jansma as direkteur.
Ik sei it al, no’t ik wat oer de Akademy skriuw, moat ik hast as fansels wer oan mr. dr. K. de Vries tinke. It is as hear ik it him wer freegjen: ‘Alles goed thús?’ Dan tink ik oan de Akademy, dy’t eins ús Frysk wittenskiplik thús heart te wêzen en dan soe ik sizze wolle: ‘Nee, thús is dus net alles goed!’ Hoe hat it sa fier komme kinnen? Ik tink dat it te krijen hat mei de doelstelling fan de Fryske Akademy. Dy doelstelling datearret fan 1938. Doe waard de Fryske Akademy oprjochte. Dat doel: in wurkmienskip dy’t him taleit op de wittenskip oangeande Fryslân, it Fryske folk en syn kultuer yn al syn uteringen yn de romste sin fan it wurd, is neffens my wat op de eftergrûn rekke. Dy doelstelling, dêr waard it Fryske folk yn behelle. Tink mar oan dat grutte ferskaat fan wurkferbannen, dêr’t no net folle mear fan oer is. Tink ek mar oan de warberens fan de Akademy as it gie om it Pedagogysk Advysburo, de Noardlike Leargongen, de bestjoersakademy, de agogyske akademy, Ubbo Emmius. It binne stik foar stik inisjativen dy’t der ta diene. Dy inisjativen krigen in eigen plak of ferdwûnen wer. In foarbyld. It Pedagogysk Advysburo waard ûnderdiel fan it MSU (Mienskiplik Sintrum foar Underwiisbegeliedingstsjinsten). Dat MSU is no it Cedin fan hjoed-de-dei. Mei dy wurkferbannen, mei dat grutte ferskaat oan inisjativen stie de Akademy midden yn de Fryske mienskip. ‘De Akademy wie by bestjoerders as Sipma, Brouwer en letter mei direkteuren as deselde Brouwer en fansels mei mr. dr. K. de Vries yn goede hannen. Dat wiene minsken dy’t Frysk wiene, yn ieren en sinen, de mienskip koene, fan wittenskip wisten en tagelyk wol bestjoere koene. Nei De Vries begjint dat te feroarjen. Direkteuren as Jansma, Salverda, Brand, binne yn ’t foarste plak treflike wittenskippers, mar wat minder Frysk. Sy kenne Fryslân wat minder goed en ha it tagelyk dregernôch mei it bestjoeren fan in hieltyd grutter wurdend ynstitút.
Der moat wer in nije direkteur komme. Dat moat immen wurde dy’t alles fan de wittenskip, fan it Frysk en fan Fryslân wit en it moat tagelyk immen wêze dy’t mei minsken en in aardich grut ynstitút omgean kin. In nije mr. dr. K. de Vries. Ik hie wol ien witten, mar lit dy no krekt foar Grins keazen ha! Tagelyk moat dy âlde taakomskriuwing wer op tafel komme. De Fryske Akademy moat wer fan de Friezen wurde en de Akademy moat meidwaan oan de ûntwikkelingen yn Fryslân. Dat wolle we yn Fryslân. Tink mar oan dy wurkferbannen en oars mar oan dy grutte aksje fan 1959, doe’t der hast in ton ophelle waard om it Coulonhûs te ferbouwen. Meidwaan yn Fryslân. Dêr is noch in reden foar. Yn guon boeken lês ik dat de Fryske Akademy himsels sjoch as opfolger fan de universiteit/akademy fan Frjentsjer. Dat is no mei de nije Alfde Fakulteit fan de Universiteit fan Grins yn Ljouwert net mear fanselssprekkend. De FA moat neitinke oer it eigen plak yn de Fryske mienskip. Dêr hearre de kontakten mei de hegeskoallen en universiteit by. De Fryske Akademy moat dat plak fan eartiids werom ha, mar wol yn ús eigentiidske Fryske wrâld. Dat moatte ynterim direkteur en aansten in nije direkteur beskreppe kinne.
Foto © Aant Mulder
Aant Mulder fan Balk hold dit praatsje op sneon 22 septimber yn syn fêste rubryk Taalferoaring op Radio Spannenburch. Dy stjoert sneons fan 15.00-16.00 it programma ‘Gewoan Frysk’ út. Dat wurdt moandeis fan 9.00-10.00 werhelle.


title: Salafisten yn Nederlân gefaar foar demokrasy

maintext:
Salafistyske moskeeën en harren besikers binne net trou oan de demokratyske regels yn Nederlân. Hja wolle dat de islamityske wet sjaria yn Nederlân ynfierd wurdt en binne foarstanner fan swiere straffen lykas stienniging foar bygelyks oerhoer. De foargongers sizze tsjin de besikers dat se derfoar soargje moatte dat se net ûnder it bewâld fan Joaden of kristenen komme moatte.
Dat docht bliken út ûndersyk fan sosjolooch Mohammed Soroush. Hy hat trije jier lang in grut tal salafistyske moskeeën yn Nederlân besocht. Dêrby die er him sels foar as salafist. Neffens Soroush is dat de iennichste manier om te efterheljen hoe’t salafisten wier tinke, om’t hja sjoernalisten en ûndersikers dy’t fragen stelle almeast sosjaal winsklike antwurden jouwe.
Ta de moskeeën dy’t Soroush undercover besocht hat, hearre As Soennah yn Tilburch, Al Fourqaan yn Eindhoven, As Soennah yn De Haach en Al Amal yn Hilversum.
Der binne yn Nederlân sa’n tritichtûzen salafistyske moslims. Soroush is net de earste dy’t harren as in gefaar beskôget. De nasjonaal koördinator terrorismebestriding beskôget de salafistyske moskeeën as in boarne fan terrorisme en sjocht der in gefaar yn dat salafistyske mienskippen oare moskeeën en islamityske sintrums finansjeel stypje en dêrmei ynfloed keapje.
Mohammed Soroush is dizze wike yn Nimwegen promovearre op in proefskrift oer syn ûndersyk. It hat as titel Institutionele reproductie van salafistische jongeren in Nederland. Klik hjir om it te besjen.


title: Feestlike iepening De Teltsjebeam yn De Westereen

maintext:
Woansdei 19 septimber om ien oere wurdt yn De Westereen de nije strjitte De Teltsjebeam feestlik iepene. Dat wurdt dien troch boargemaster Klaas Agricola fan de gemeente Dantumadiel mei skoalbern fan Kristlike basisskoalle De Boustien.
De Teltsjebeam is de nij oanleine strjitte yn it werûntwikkelingsplan fan de eardere KBS De Boustien. Doe’t de brede skoalle yn De Westereen ûntwikkele is kaam de lokaasje fan de KBS De Boustien frij en is mei help fan de Provinsje in nije ynfolling fan dat gebied realisearre. De wenningbouferiening hat dêr fyftjin hierwenten boud. It giet om gesinswenten en libbensloopbestindige wenten mei baai-en sliepkeamer ûnder.
Ferhalen fertelle
De strjitten dy’t om De Teltsjebeam hinne lizze, hawwe allegear in beammenamme. Dêrom lei it foar de hân dy nije strjitte ek nei in beam te neamen. Mar it is in hiel bysûndere beamesoarte wurden. De Teltsjebeam is in fiktive namme en ûntliend oan in boek fan de Fryske skriuwster Diet Huber (1924-2008). It boek is út it Sweedsk oerset en yn 1976 útbrocht. Dy namme symbolisearret no de omkrite fan de skoalle. In plak dêr’t neist it learen ek plak is foar ferhalen en fantasy en dy’t bern oanset om te lêzen en te skriuwen.
De bern hingje by de iepening harren winsken foar de takomst en harren ferhalen yn de nij oanplante beammen oan De Teltsjebeam.


title: Paadfiners brânmerke

maintext:
In lieder fan ‘e paadfinerij yn Goes soe trije bern in brânmerk op ‘e rêch jûn hawwe. As part fan in ûntgriening soe er de bern, fan tusken de tolve en fjirtjin jier, ferline jier op in kamp de letters FN yn it fleis baarnd hawwe, in ôfkoarting fan de namme fan de paadfinersôfdieling Frans Naerebout.
De trije bern rûnen troch de aksje slimme ferwûnings op. De groeden binne noch hieltiten te sjen. De bern krigen nei it brânmerkjen gjin medyske help.
Tsjin de fertochte is in selstraf fan fjouwer moanne sûnder betingsten en fan trije moanne op betingsten easke.


title: Feie Fonyk: ADHD

maintext:
Drokke jonges binne fan alle tiden, mar der is hieltyd minder begryp foar. It hunebêdsintrum yn Borger hat in boerd by it bêd sette litten dat klimmen ferbean is. It is neffens it sintrum net “respectvol”. Der soe ris in hunebêdbouwer opstean kinne út it grêf en roppe: “Wat moat dat hjir, hawwe jimme gjin fatsoen mear yn ’e bealch?“ Neffens it sintrum is it ek gefaarlik. Der soe ien ôffalle kinne. Wat dat teekrânske fan Borger him net realisearret, is dat dit hunebêd trijetûzen jier lyn boud waard troch jonge manlju mei ADHD. “Kom op jonges, noch efkes trochsette, want Grytsen leit op stjerren en it bêd moat klear foardat er de lêste siken útblaast.” It wie in perfekte oanpak fan drokke manlju. Se leine oan ’e ein fan dei foar dea ûnder de beammen en hiene gjin sprút nocht mear om rottichheid út te heljen of oaren it libben soer te meitsjen mei harren drokke gedoch.
Yn beammen klimmen is ek gefaarlik en as in wylde oer de dyk fleane mei al dat autoferkear net minder. Motorklups lykas No Surrender, Hells Angels, Bandidos en Satudarah binne al ferbean of wurde dat. By fuotbalwedstriden is de plysje en ME op syn iepenst. Mei oare wurden: wêr kin in sûne jonge of man him noch útlibje yn dizze tiid?
Sûnt in jier of tsien wurdt wat langer wat mear in drug yn de striid tsjin drokke enerzjike jonges en manlju brûkt. Just ja, Ritalin. It is in soartemint fan gemyske kastraasje fan de geast om it drokke folkje rêstich te hâlden. Oer dy oanpak hearde ik koartlyn Laura Batstra. Se is psycholooch yn Grins en hat niis krekt in nij boek skreaun oer ADHD.
By stêdsfernijing en nijbou moatte
beammen en hunebêden net fergetten wurde
Dan wurdt it no tiid om der gjin grappen mear oer te meitsjen en wat ferstannichs te sizzen oer it probleem fan ADHD. Batstra hat goed yn ’e gaten dat skoallen en âlden wrakselje mei dy drokke bern, dy’t muoite hawwe om har te konsintrearjen. Dat jout problemen by it learen en it betsjut dat sokke bern net altyd goed terjochte komme. Dochs it neffens har gjin harsensykte wat guon ús wiismeitsje wolle. De farmaseutyske yndustry hat der alle belang by om te dwaan as wie it in sykte dy’t men yn goede banen liede kin troch pillen te jaan. Dat gebrûk fan pillen liket Batstra op de lange doer net sûnder gefolgen en sûnder gefaar.
Se freget har ôf hoe’t it komt dat der yn ús tiid sa’n bytsje begryp is foar drokke bern, want it is foar in part normaal hâlden en dragen. It kin net wier wêze dat bern de lêste tweintich jier sa oars wurden binne. Soene skoallen en âlden net fierstente hege ferwachtingen hawwe? De presje om wat te berikken, om de bêste te wêzen, om net út ’e boat te fallen is grut. It is makliker om te sizzen dat jo bern in sykte hat, as dat er (want it binne meastal jonkjes) net sa goed leare kin. It is foar juf makliker om te sizzen dat it jonkje ADHD hat as dat se seit it ek net te witten wat de bêste oanpak is. En net te ferjitten hat de farmaseutyske yndustry der alle belang by. It liket dat elkenien better wurdt fan de medikalisearring fan probleemgedrach.
Nei it oanhearen fan it ferhaal fan Batstra, tink ik dat it yn guon útsûnderlike gefallen dochs ferstannich wêze kin om oer in koarte perioade pillen lykas Ritalin te brûken. Der soe al in soad wûn wêze as skoallen temjitte kamen oan it ferlet oan beweging dat alle bern hawwe. Dus net oeren efterinoar stilsitte, mar ris faker in pear minuten nei bûten en oer it plein drave. Akseptearje dat bern faninoar ferskille en meitsje net oeral in probleem fan. Yn de stêden is no mear plak foar auto’s as foar bern. By stêdsfernijing en nijbou moat der dêrom romte komme foar beammen en hunebêden. Dan kinne bern har útlibje.


title: Soarchpreemje takom jier omheech

maintext:
De soarchpreemje foar de syktekostefersekering sil takom jier flink omheech. Haachske boarnen befêstigje berjochten fan ferskate media dat it kabinet útgiet fan in trochsneed soarchpreemje fan 1432 euro jiers, 124 euro mear as no.
It eigen risiko bliuwt 385 euro. VVD, CDA, D66 en ChristenUnie hawwe ferline jier yn de formaasje ôfpraat dat dat bedrach dizze kabinetsperioade beferzen wurdt. Mei fanwege dy befriezing fan it eigen risiko wie der al algemien rekken mei holden dat de preemje omheechgean soe. De ferwachting is dat de preemje de kommende jierren noch fierder omheechgean sil.
Soarchtaslach
Foar de hegere preemje oer stiet foar minsken mei in minimumynkommen takom jier in hegere soarchtaslach. Foar in ienpersoanshúshâlden giet de maksimale taslach mei 92 euro jiers omheech, foar mearpersoanshúshâldens mei 277 euro. It kabinet sil de te ferwachtsjen soarchpreemje takom wike mei Prinsedei buorkundich meitsje. It is dan noch net wis oft de trochsneed preemje takom jier yndie 1432 euro wurdt. It krekte bedrach wurdt letter dit jier, lykas altyd, bepaald troch de soarchfersekerders.


title: Eveneminten LF2018 dizze wike

maintext:
Ynteraktive eksposysje: Underwettersafary – Ljouwert, fan 22 septimber ôf
Alris swimmende brúnfisken fan tichtby sjoen? In enoarme snoek of in famylje kwallen? Fan 22 septimber ôf kin men yn it Natuermuseum Fryslân op in bysûndere safary gean. By de OnderWaterSafari giet men kopke ûnder en hâldt men dochs droege fuotten. It is in reis ûnderwetter fan it swiete wetter fan de sleat en puozze nei it sâlte wetter fan it Waad. Underweis speurt men nei de Big Five fan de ûnderwetterwrâld fan Nederlân: de bever, de otter, de marfal, de seehûn en de brúnfisk.
Opera Under de Toer: Dodo fan Haska – Haskerdiken, 19 o/m 23 septimber
Yn dizze iepenloftopera gean we werom nei de 13e iuw, doe’t de haadpersoan him fêstige yn de Haskerlannen. Dodo wie in geastlike, in man mei in misje en grutte pastorale jeften. Hy holp mei om it lân te bewurkjen en by de oanlis fan diken. Dodo wie ek gewoan in minske, en útrekkene yn it hûs fan God krige er besite fan de Duvel.
Muzykteater Under de Toer: Skeltemania – Skettens, 20 o/m 23 septimber
Yn dit muzykteaterstik folgje wy de roustaasje fan de Fryske oarlochsheld Skelte van Aysma, waans bonkerak ûntdutsen waard yn ’e tsjerke fan Skettens.
Buertfeest De Schepenbuurt – Schepenbuurt Ljouwert, 22 septimber
Never Ending Orchestra, Jamila en de Sterrenfabriek op besite yn de Schepenbuurt. Gesellich feest mei noflike muzyk, lekker iten en folle mear.
Sympoasium Silence of the Bees – De Krûdhof Bûtenpost, 22 septimber
Wolle jo bydrage oan in bijfreonlik Fryslân? Yn ’e hortus fan Fryslân wurdt men by it bijesympoasium útdage om mei oaren ferrassende lokale oplossings tsjin it ferstjerren fan bijen te betinken. It moarnsprogramma bestiet út presintaasjes fan ynspirearjende sprekkers en in ynspiraasjemerk. Nei it middeisiten wurde der bee-deals sletten foar ûnder oare Provinsje Fryslân, gemeente Ljouwert en Achtkarspelen, mar ek foar Fryske ûndernimmers. De tagong is fergees, wol oanmelde fia www.silenceofthebees.eu.
Evenemint Waterconnecting: WaterCampus Experience Day – Ljouwert, 22 septimber
Besjoch barrreljende en dampende proefopstellings yn ’e laboratoaria fan Wetsus en it Wetterapplikaasjesintrum en moetsje de minsken efter de startup-bedriuwen yn it WetterKampus Business Center Johannes de Doper. Ien ding is wis, nei dit evenemint sil men nea op deselde wize tsjin wetter oansjen. Tagong is fergees.
Greidhoek’ Festival – Wommels, 22 septimber
Op it gesellige Greidhoek’ Festival harket men dit jier nei Doe Maar-neispylband Toe Maar, Lucky Fonz III, Fuz, Canshaker Pi, Leafs, The Hoochies, de Mosken, The Amp en Lester Blackflield. De jûn wurdt ôfsletten troch Knarsetand mei in enerzjike miks fan drum ’n bass, balkan, gypsy en ska. Fierder komme SELF, collective, de Pauperfontein en is der in foarfertoaning fan Under de Toer: De Profylfoto fan Klaas en noch folle mear.
Sjoch op www.2018.nl foar mear ynformaasje oer de eveneminten.


title: Nammen musisy Grut opsette Bachdei yn Grou bekend

maintext:
Oan de Bachdei dy’t sneon 29 septimber yn Grou holden wurdt, wurkje fjirtjin profesjonele en amateurmusisy mei en trije gruttere formaasjes. Dy litte har hearre op tsien gruttere en lytsere lokaasjes.
It iepeningskonsert begjint om 13.00 oere yn de Sint Pitertsjerke. Dat wurdt jûn troch HetConsort3.3, besteande út Marleen Veldstra (fioele), Corien Kok (sello) en Carl Visser (klavesimbel).
Fan 14.00 oant 17.00 oere wurde op tsien lokaasjes yn karrûselfoarm konserten fan tweintich minuten jûn. Dy wurde om 14.40, 15.20, 16.00 en 16.40 oere hast allegearre werhelle. Yn de pauzes fan tweintich minuten dêrtuskenyn kin it publyk in oare lokaasje nei eigen foarkar opsykje. De musisy dy’t dêr solistysk oan meiwurkje binne Gerrit Breteler (sang) mei Peter van der Zwaag (piano), Johan Bijhold (piano), Nienke van der Leijden (harp), Sjors Holleboom (gitaar), Inge Muntendan (fioele) mei Jan de Roos (piano), Marieke Kroes (akkordeon), Carl Visser (oargel) en yn ensembleferbân Mingd Koar Grou û.l.f. Hans Algra, it Leeuwarder Accordeon Ensemble en it Trompet Gilde Atrium dat foarme wurdt troch Tseard Verbeek, Sjirk Seinen, Rik Geertsma en Abe de Vries.
Tuskentiden is der ek in Iepen Poadium dêr’t minsken harren foar opjaan koene. Sa’t it no stiet dogge dêr trije minsken oan mei.
De dei wurdt yn de Treemter ôfsletten Bachs Kaffee Kantate, in fleurige minyopera. Dy wurdt útfierd troch HetConsort3.3 en Agnes van Laar (sopraan), Roele Kok (bariton) en Maarten Romkes (tenoar). Dat begjint om 19.30 oere.
Yn it skoft tusken 17.00 en 19.30 oere spylje ûnderskate Grouster hoarekabedriuwen op it muzikale barren yn, ûnder mear troch in Bach-hap oan te bieden.
In passe partout foar alle konserten kostet € 15,00. Dy binne fan 12.00 oere ôf te keap by de Treemter, mar it is oan te rieden om se te reservearjen, want it tal beskibere plakken is beheind. Reservearjen kin op sintpiterconcerten@gmail.com. Wa’t allinne nei it jûnskonsert wol betellet € 10,00.
Sjoch ek hjir.


title: Spul by Omrop Fryslân

maintext:
Gedonder yn ‘e glêzen by Omrop Fryslân: twa fan ‘e heechste meiwurkers binne deilis. It skeel is sa slim dat de rjochter deroan te pas komme moat.
Haadredakteur Klaas Geert Bakker en direkteur Nina Hiddema hawwe spul. Bakker hat him siik meld. Neffens de direkteurske komt it net wer goed tusken de twa. De Omrop docht op syn webstee te witten dat hja gjin fierdere ynformaasje jaan wol, mei’t de saak foar it stekje komme sil.


title: De betinking op it Reaklif as Mienskipsdei

maintext:
Sneon 29 septimber om 13.45 oere is de jierlikse betinking op it Reaklif. Dit jier hat dy it karakter fan Mienskipsdei. Dat hat te krijen met Ljouwert-Fryslân Kulturele Haadstêd 2018. Underskate ferieningen foar doarpsbelangen hawwe op fersyk fan de Stifting Slach by Warns ferklearringen opsteld en opstjoerd oer de wearde fan de mienskip. Dy wurde oan in fertsjintwurdiger fan Deputearre Steaten fan Fryslân oanbean. Boppedat binne der fan guon doarpen bydragen oer mienskipssin.
De Mienskipsdei wol in manifestaasje wêze fan ienheid en respekt ûnderinoar, ek al kinne taal en kultuer ferskille. Ynstee fan ferearming kin soks ek in ferriking wêze. It biedwurd fan de betinking is: Sûnder mienskip gjin takomst! Allegear wolkom by de stien.
Oan de manifestaasje wurdt meiwurke troch folkband Reizger en it korps De Lytse Súdwesthoeke.
De manifestaasje as Mienskipsdei wurdt mei mooglik makke troch stipe fan it Lân fan Taal en it Prins Bernhard Cultuurfonds.
Sjoch foar wiidweidiger ynformaasje oer dizze dei it eardere berjocht op It Nijs.


title: Atlas van de Nederlandse taal bêste populêr-wittenskiplik boek

maintext:
De Atlas van de Nederlandse taal is in ûngewoan boek. It is twa of trije kear sa grut as in normaal boek en past yn gjin inkelde skoaltas. It giet, oars as de titel seit, ek net allinnich oer it Nederlânsk. It Frysk komt der bygelyks ek yn oan ‘e oarder. Fierders wykt de ferzje dy’t yn Nederlân ferkocht wurdt op in pear punten ôf fan de Flaamske ferzje. Yn al syn ûngewoanens is it foar taalleafhawwers in trêft.
De Atlas is yn maaie 2017 foar it earst ferskynd. Wilens leit de tredde printinge yn ‘e winkels en binne der goed tolve tûzen stiks fan ferkocht. In wykmennich tebek ferskynde boppedat in goedkeape ferzje op bûsboekjeformaat.
It boek, mei as skriuwers Johan de Caluwe, Fieke van der Gucht, Mathilde Jansen en Nicoline van der Sijs, hat fan de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten in priis foar wittenskiplike kommunikaasje krige. Dy priis wurdt alle jierren útrikt oan wittenskippers dy’t wat bysûnders út ‘e wei set hawwe om in wittenskipsgebiet yn it omtinken fan it grutte publyk te bringen.
Mei-inoar hawwe tweintich popularisearringsprojekten in priis wûn. Oare winners binne Karel van Nieuwenhuyse, makker fan de Grote Geschiedeniskwis, Jan Papy foar syn wurk foar trijetalich ûnderwiis, in groep taalkundigen út Antwerpen dy’t in ynternetkursus oer it Midnederlânsk makke hawwe en Ann Buyse, dy’t mei frachtweinen fol lekker iten troch België toerde om wittenskiplike lêzingen te jaan.


description: Scarlets yn colli o 33-20 oddi cartref yn Connacht yn y Pro 14.

title: Pro 14: Connacht 33-20 Scarlets


description: Rhybudd i bobl i beidio a mynd allan ar eu pen eu hun yn dilyn ymodosiad ar ddynes ifanc.

title: Apêl wedi ymosodiad rhyw yng Nghaerffili


title: Campus Fryslân: bijna meer staf dan studenten (27) - Verwatering slaat al toe voor opening

maintext:
(tekst: Omrop Fryslân)
De Campus Fryslân fan de Ryksuniversiteit Grins moat ûnderdiel wurde fan in saneamde ‘universiteit fan it Noarden’. Dat seit dekaan Jouke de Vries fan de Campus Fryslân by de iepening fan it akademysk jier.
De Vries hat praat mei minsken fan hegeskoalle NHL Stenden yn Ljouwert om dat mooglik te meitsjen. Hy wol ek prate mei minsken fan de Hanzehegeskoale yn Grins. De Vries sei dat by de iepening fan it akademysk jier yn Grins.
It University College fan Campus Fryslân hat dit jier 27 studinten. De Vries hopet dat dat gau mear wurde sille.


title: Jamila Ennour beëdige as kommisjelid

maintext:
(Tekst: PVDA Fryslân)
Jamila Ennour (1972) út Snits is hjoed troch kommissaris fan de Kening Brok beëdige as kommisjelid foar de PvdA yn Provinsjale Steaten. As kommisjelid kin frou Ennour meidwaan oan it debat yn de Steatekommisje. Ek kin hja foar har fraksje lid wêze fan steatewurkgroepen en it wurd dwaan op de Steatemerk.
Ennour hat in bestjoerlik-juridyske achtergrûn en hat goed 20 jier wurkûnderfining by de lokale oerheid. Op dit stuit is se wurksum as beliedsadviseur by de gemeente Súdwest-Fryslân. Yn dizze gemeente hat hja ek aktyf west yn it partijbestjoer fan de PvdA. Earder wie Ennour riedslid yn de gemeente Ljouwert.