title: Ljouwert hat no in stânbyld fan Wigle fan Aytta

maintext:
troch Jabik van der Bij
Freed 19 oktober 2018 hat Herman van Rompuy, de eardere foarsitter fan de Ried fan Europa, in stânbyld fan Wigle fan Aytta foar de Kânselarij ûntbleate. Earst 511 jier nei syn berte op Barrahûs – yn ’e omkriten fan Swichum, dêr’t it famyljebesit fan de Aytta’s lei en dêr’t syn namme oan referearret – is er werom yn Fryslân neffens boargemaster Ferd Crone, dy’t de man Wiggele fan Ajata neamde. Yn syn koarte taspraak sei Van Rompuy dat er earlik bekenne moast dat er earder noch nea fan Wigle heard hie. Sa sille ek de measte Friezen net witte wa’t Wigle fan Aytta wie. Yn Europa wie er bekend ûnder syn Latynske namme Viglius ab Aytta Zuichemus. Hy wie yn Fryslân hast folslein yn it ferjitboek rekke, útsein fansels by de beropshistoarisy. Yn it lân dêr’t de hearskjende godstsjinst reformatoarysk wie, wie foar de roomske Wigle gjin plak yn it ûnthâld en dan wie de man ek noch yn tsjinst fan de ûnderdrukker Phillips II. Friezen binne op skoalle dochs al net ryklik mei de Fryske skiednis yn ’e kunde brocht. Gjin wûnder dus dat Wigle in ûnbekende wurden is. De lêste jierren is der mear omtinken foar him kommen.
Wigle fan Aytta is berne op 19 oktober 1507 op Barrahûs as soan fan in eigenerfde boer. Hy is ferstoarn yn Brussel op 8 maaie 1577 en begroeven yn de Nicolaaskapel van de Sint-Baafskathedraal yn Gent, dêr’t in soarte fan praalgrêf de oantins oan him (Viglio Ayta de Zviche Frisio) libben hâldt. Hy libbe foar en in lyts partsje yn de tachtichjierrige oarloch dy’t yn 1568 begûn. Hy waard grut brocht by syn omke yn Ljouwert, de jurist Bucho. Bucho wie yn 1519 lid fan it Hôf fan Hollân wurden. Yn datselde jier gie er nei de kapittelskoalle fan Dimter. Dêrnei liet er him ynskriuwe as studint op ferskate plakken yn Europa. Hy studearre letteren en rjochten yn Leuven, Dole, Avignon en Valence. Yn 1529 folge syn promoasje ta doktor yn de rjochten. Wigle waard heechlearaar yn Padua en letter yn Inglostad. Yn it lêste plak waard er letter rektor-magnifikus fan de universiteit.
Yn 1542 komt Wigle yn tsjinst fan Karel V. Hy wurdt lid en letter foarsitter fan de “Geheime Raad” en foarsitter fan de Raad fan State. Hy wie miskien wol de belangrykste riedshear fan Karel V. Doe’t dy ôfstân die fan de troan en opfolge waard troch syn soan Phillips II woe Wigle der eins mei ophâlde, mar Karel V en Margaretha fan Parma stiene derop dat er oanbliuwe soe. Hy koe him net altyd lykfine mei Phillips syn wrede oanpak. Neffens de kenners streamde der njonken syn roomske opfettingen ek humanistysk bloed troch syn ieren. Wigle wie befreone mei de humanist Erasmus en fûn mei him dat in hurde oanpak fan de wat yn de eagen fan Phillips ketters wiene, net op syn plak wie. Mei oertsjûgjen soene je fierder komme neffens de humanisten. Doe’t Phillips út Spanje wei de hertog fan Alva nei de Nederlannen stjoerde (1572) om mei geweld in ein te meitsjen oan de opstân, hie Wigle der genôch fan. Hy naam teloarsteld ûntslach. Fiif jier letter ferstoar Wigle, fier fan syn bertegûn op Barrahûs.
No stiet der in kreas stânbyld fan Wigle foar de Kânselarij, in gebouw dat boud is by syn libben. De Friezen kinne no yn ’e kunde komme mei in man dy’t fier foardat der sprake wie fan in Europeeske Mienskip him bejoech op it heechste Europeeske politike mêd. Boargemaster Crone woe ha dat Fryslân mei Wigle sjen liet altyd in iepen mienskip te wêzen en de eagen nei bûten rjochte hie en hat. Tanksij it krewearjen fan de inisjatyfnimmers om in stânbyld meitsje te litten is Wigle fan Aytta werombrocht yn it ûnthâld fan de Friezen. Keunstner Hans Jouta had Wigle kreas ôfbylde. Neffens in histoarikus ûnder de taskôgers is it stânbyld wol wat slanker fan postuur as de ôfbyldingen fan Wigle yn de skiednisboekjes.
Sneon 20 oktober binne der om 13.30 oere twa lêzingen oer Wigle fan Aytta yn Tresoar troch de hearen Postma en Looper. Yn Tresoar is ek in útstalling oer Wigle fan Aytta.
Yn it tsjerkje fan Swichum is op 20 en 27 oktober middeis ek in lêzing oer Wigle fan Aytta.


title: Trilogy Wytze Brandsma folslein

maintext:
Brâning
Fan Wytze Brandsma is okkerdeis de tredde bondel – Brâning – fan syn trilogy mei koarte gedichten útkommen. Dy telt, lykas de beide oare, fjirtich aforistyske, libbensbeskôchlike teksten, allegear yn it Frysk en yn it Nederlânsk. Dat lêste benammen ek mei it each op LF2018. Yn ien jier tiid kamen fan de earste bondel de 4e printing en fan de twadde en de niis neamde tredde bondel de 1e printing út. Allegear op deselde wize en kreas fersoarge.
Brandsma is agooch en teolooch. Hy is op syk nei de sin fan it libben. De ferantwurdlikheid om goed te dwaan en respektfol mei-inoar om te gean leit by elk yndividu sels. Sintraal stiet de frijheid om yn de brâning fan it libben jins eigen doel te sykjen en yn te kleurjen.
Dat de bondels alle trije fjirtich gedichten befetsje is gjin tafal. Yn de joadske, de kristlike en de islamityske tradysje hat it getal fjirtich in spesjale betsjutting. It stiet faak yn relaasje ta in yngripend barren, dêr’t in tiid fan besinning, in ripingsperioade en in oergong nei in nije faze op folget. By en troch it skriuwen fan teksten oer it sinjaan en ‑belibjen oarderet de dichter syn tinzen en ûntstiet in balâns yn tinken, fielen en hanneljen. Dat laat ta in ferskaat fan ûnderwerpen.
Brandsma skriuwt yn syn foarwurd dat er hopet dat syn gedichten útnûgje ta it sinjaan fan in libbenspaad, dêr’t it erkennen fan de bûntens fan leauwens ta respekt en ferdraagsumens yn laat, want, sa’t in Joadsk sprekwurd seit, wa’t fol fan himsels is, yn him/har is gjin plak foar God.
De bondels binne útjûn by de teologyske útjouwerij Narratio yn Gorkum http://www.narratio.nl/category/boeken en kostje € 9,00 it stik.
God is it antwurd net: ISBN 978 90 5263 469 2
De neakene wierheid: ISBN 978 90 5263 494 4
Brâning: ISBN 978 90 5263 498 2

fasttext_language: fy


title: Gedicht: Brutsen

maintext:
Brutsen
As dyn wurden net better binne as it sekuer tikjen fan ’e klok
As dyn wurden net te hearren binne yn ‘e stilte foar de stoarm
As dyn wurden net fol fan leafde sitte, mar fan wrok
Dan is it te let, fierstente let, foar de leafde, foar inoar
As tegearre net mear is as twa minsken op besite
As tegearre net mear is as in fersliten gouden ring
As tegearre net mear besjut as yn swijsumens ite
Dan is it te let, fierstente let, foar de leafde, foar inoar
Asto my sjochst, dan begjint it al, dyn argewaasje
Asto my sjochst, dan sjochst my leaver mar wer gean
Asto my sjochst, dan wurdt it in muoisume situaasje
Dan is it te let, fierstente let, foar de leafde, foar inoar
Sa, ik sil fuort, haw it bêste my dy foar
Sa, ik sil fuort, boude myn libben om dy hinne
Sa, ik sil fuort, lit myn hoop achter by de doar
It is te let… nea foar de leafde, mar wol foar inoar
Sander, Oerterp


title: NS-kondukteurs roppe ek yn it Nedersaksysk om

maintext:
“Beste leu en wichter, goeiendag!” klonk it fan ‘e wike op it stasjon fan Swol. De NS hat syn East-Nederlânske kondukteurs oanfitere om fan tiid ta tiid wat Nedersaksysk hearre te litten. Oanlieding is it ûnderskriuwen fan in konventant tusken Ryk en provinsjes oer mear stipe foar it Nedersaksysk, ôfrûne woansdei.
NS-wurdfierder Erik Kroeze seit dat it ferfiersbedriuw neigean wol oft omroppen yn it Nedersaksysk “bijdraagt aan het gevoel van gastvrijheid en veiligheid”. Dêrom binne kondukteurs dy’t ien fan ‘e Nedersaksyske dialekten prate frege om dat dialekt ek ris hearre te litten. Kroeze: “In de trein naar Schiphol roepen we in het Nederlands en Engels om, dus waarom in de trein naar Twente niet in het Twents?”
It bleau net by in wurd fan wolkom. Kondukteur Erik Haakmeester rôp de folsleine tsjinstregeling twatalich Nederlânsk-Twintsk om en sleat ôf mei ‘Doot heanig an!’
Yn it ferline wie de NS gjin foarstanner fan it brûken fan oare talen. It hat jierren duorre foardat de stasjons yn Fryslân de offisjele Fryske namme krigen fan it plak dêr’t se yn leine.


title: Doede Veeman nimt hjeljûn

maintext:
Sjonger Doede Veeman komt net wer op ‘e planken. De âldman is fan betinken dat it ûnthâld him tefolle pleaget om noch langer foar publyk te sjongen. Sneon die er dat foar it lêst yn Balk. Dat gie net hielendal goed. Veeman wie in pear kear de tekst kwyt en moast dan op ‘e nij begjinne. Dat wie de oanlieding om de harpe yn ‘e wylgebeam te hingjen.
Veeman is fan 1943 en sjongt al fyftich jier. Syn talint waard ûntdutsen by in talintejacht yn 1967. Hy song yn ferskate stilen, lykas folk en wrâldmuzyk. De lêste jierren spile en song er gauris mei Jaap Louwes, Piter Wilkens en Gurbe Douwstra. Veeman die yn de jierren njoggentich ek oan kabaret. Hy spile doe by selskip Ratatette.
It bekendste ferske fan Doede Veeman is grif ‘De begraffenis fan omke Wopke’:


title: Earste Nederlânske Artistike Klimaattop yn Ljouwert

maintext:
Op sneon 13 oktober 2018 ûntfangt Ljouwert in protte yn- en útlânske keunstners by de Artistike Klimaattop, in primeur yn Nederlân. Besikers krije tusken 13.00 en 22.00 oere in fariearre programma te sjen fol keunstynstallaasjes, wurksjops, muzyk en lêzings oer it klimaat. De top is in inisjatyf fan IepenUp – ûnderdiel fan Ljouwert-Fryslân Kulturele Haadstêd 2018 – en strykt del yn it dekôr fan de eksposysje Places of Hope yn de Kânselerij.
Spoedkursus ‘omtinken’ yn de Kulturele Haadstêd fan Europa
De Artistike Klimaattop wurdt holden yn oanrin nei de Klimaatkonferinsje fan Katowice 2018, de offisjele klimaattop yn desimber yn Poalen. In bewuste kar: “De Artistike Klimaattop is in oefening yn ferbylding en diedkrêft, eleminten dy’t net ûntbrekke meie oan de klimaattafels”, leit projektlieder Matthea de Jong út. “Dizze top toant besikers ferbyldingsfolle antwurden op it klimaatfraachstik en nûget út ta ‘omtinken’. In goed foarbyld dêrfan is de eksposysje The Incredible Shrinking Man fan Arne Hendriks, dêr’t dy yn ûndersiket wat it foar de ierde betsjutte soe as wy allegear feroarje soene yn minyminskjes fan fyftich sintimeter. Dy nimme minder romte yn én hawwe minder iten nedich.”
Spraakmeitsjende keunstners, tinkers en kollektiven
Oare sprekkers en dwaners op de Artistike Klimaattop binne: keunstnerskollektyf Fossil Free Culture NL oer ûndogenske keunst, Marjolijn van Heemstra oer libje as in ‘stedsastronaut’ en Theater Artemis mei in karaokeferzje fan ‘Hallo Dampkring’, in songen petear oer de opwaarming fan de ierde. Op it programma stean ek: kultuersosjolooch Ruben Jacobs, Peer Group-lieder Dirk Bruinsma, Silence of the Bees mei Bumblebee Rhapsody, natuerartyst Maria Lucia Cruz Correia, kreatyf bouwer en tinker Daan ’t Sas, teatermakker Marjolein Frijling, keunst- en kultuerekspert Yvonne Dubbers, sosjaal ûntwerper Tabo Goudswaard, teaterkollektyf Sun City, keunst & digitale media-ekspert Shailoh Phillips en de reislustige keunstneresse Esther Kokmeijer.
Pitche foar keunstneresse Tinkebell en Oerol-grûnlizzer Joop Mulder
De Artistike Klimaattop draait net allinnich om harkjen en sjen, mar ek om ynspirearjen en nije plannen meitsjen. Matthea: “Keunstners krije de kâns nije ideeën te yntrodusearjen foar in keunstprojekt oer it klimaatfraachstik. De faksjuery bestiet ûnder oare út de Amsterdamske keunstneresse Tinkebell – bekend fan it kontroversjele projekt ‘My dearest cat Pinkeltje’ – en Joop Muler, de man efter Oerol en Sense of Place. Hja kieze by de Klimaattop trije nominaasjes. It bêste idee kriget in beurs fan 4.000 euro.”
The Big Fishbowl: artistyk klimaatberied
As grutte ôfsluter is der foar elkenien dy’t dat wol de gelegenheid om mei te praten by The Big Fishbowl, in Artistyk Klimaatberied, ûnder lieding fan Lynn Zebeda (Dr. Monk). It beried foarmet de basis foar it slotmanifest fan de Artistike Klimaattop. “Keunstners én publyk meie meiprate by it beried en bydrage oan it manifest”, fertelt Matthea. “Oft dat no as ûnôfhinklike dielnimmer, belangebehertiger of as observant is, sintraal stiet de fraach hoe’t de keunsten bydrage kinne oan it beheljen fan de klimaatdoelen út it Akkoart fan Parys.”
Mear ynformaasje en it folsleine programma is te finen op www.iepenup.nl. De Artistike Klimaattop duorret fan 13.00 oant 22.00 oere en is fergees tagonklik.


title: Waarpraatsje: tiisdei rein

maintext:
DE JOUWER – Nei in frisse moandei mei buien, sil it tiisdei sa út en troch reine.
Yn ’e nacht fan moandei op tiisdei rekket de loft berûn en kin it sa út en troch wat reine. De súdwestewyn is swak oant matich, by de kust lâns stiet letter yn ’e nacht mear wyn. It wurdt om de 8 graden hinne.
Tiisdei is de loft berûn en falt der earst wat rein of storein. Letter op ’e dei binne der ek inkelde opklearringen. De súdwestewyn is matich, by de kust lâns krêftich. Tsjin de jûn giet de wyn nei it westen oant noardwesten. It wurdt 13 graden.
Fan woansdei ôf bliuwt it, sa goed as, drûch. It wurdt ek wat waarmer.
Jan Brinksma


title: As de juf gjin Frysk ken …

maintext:
Fryske les op skoalle moat tenei mar jûn wurde troch frijwilligers. Op tefolle skoallen binne de juffen en masters fan betinken dat hja dat sels net goed genôch kinne. Dêrom dogge ûnderwiisstipetsjinst Cedin en it Sintrum Frysktalige Berne-opfang in oprop oan minsken dy’t it Frysk goed behearskje om as frijwilliger Frysk te jaan.
De frijwilligers wurde op it stuit socht foar de plakken Snits, Boalsert, Drachten en it Hearrenfean. Hja krije in lytse kursus en materiaal. It doel is dat de frijwilligers ien kear wyks in moarnsskoft of middei helpe. Hja krije der in fergoeding foar.
Minsken dy’t der belang by hawwe, kinne in e-mail stjoere nei g.beetstra@sfbo.nl.


title: Topstik weromfûn nei museumbrân Brazilië

maintext:
In topstik fan it Nasjonaal Museum fan Brazilië yn Rio de Janeiro blykt de ferwoastende brân fan begjin septimber oerlibbe te hawwen. It âldste fossyl fan it lân is foar it grutste part yntakt weromfûn yn it pún.
It giet om de rêsten fan ‘Luzia’, in frou dy’t 12.000 jier lyn op it kontinint wenne. By it trochsykjen fan it útbaarnde gebou waarden de bonken weromfûn yn in klûs. It fossyl is yn opfallend goede steat, seit it museum. Sa’n tachtich persint fan de resten is weromfûn, de harsenpanne is sels noch folslein. It fossyl is wol útinoar fallen trochdat de lym net tsjin de hjitte fan it fjoer bestân wie. Neffens de direkteur fan it musum binne der noch mear wichtige stikken weromfûn nei de brân. Hy wol gjin details jaan salang’t it ûndersyk noch net hielendal klear is.
Luzia waard yn 1975 fûn yn in grot by de stêd Belo Horizonte. De fynst bewiisde dat it kontinint yn twa perioaden befolke waard. Har namme ferwiist nei dat oare ferneamde skelet fan in minskeftige, Lucy. Troch de brân yn it Nasjonaal Museum gie op 3 septimber it âldste wittenskiplik ynstitút fan Brazilië folslein ferlern. Der binne plannen om it museum wer op te bouwen, mar dat sil miljoenen euro’s kostje en jierren duorje.


title: Hoe kin design bydrage oan skjin wetter?

maintext:
Sneon 6 oktober om 17.00 oere organisearret de Grinzer Kulturele Ambassade yn Ljouwert in jûn oer design. Wichtichste fraach is dan: hokker rol kin design spylje yn aktuele kwestjes as de aloan oanwaaksende ‘plestik sop’ yn de oseanen, it driigjende tekoart oan skjin wetter en de transysje fan fossile nei skjinne enerzjy?
Mirjam de Bruijn, winner fan de HEMA Untwerpwedstriid 2018, sil fertelle oer har konsept Twenty: produkten lykas waskmiddel en sjampoo dy’t foar mar in 20% út wetter besteane. Plestik-Sop-Surfer Merijn Tinga fertelt oer syn surfboard fan weromwûne ‘sop-plestik’ dêr’t er yn binnen- en bûtenlân omsweefplestik mei sammelet. En keunstner John Körmeling wurket oan in selsboude auto op wetterstof. Hy sil de lêste stân fan saken jaan. Neist ferhalen binne der ek ferskillende fisuele smaaksensaasjes lykas ‘iisballen’ en ‘swiete wolken’ opdist troch fooddesigners Keukenconfessies. Moderator fan de jûn is Roelof Koster fan Keunstwurk út Ljouwert. De jûn wurdt holden yn de Popakademy, Achter de Hoven 23 yn Ljouwert en begjint om 17.00 oerre. Kaarten binne te krijen fia www.waterwaterstof.nl.
De jûn giet út fan de Grinzer Kulturele Ambassade, in bydrage fan de provinsje Grinslân en gemeente Grins oan LF2018. It programma komt ta stân ûnder koördinaasje fan it Sintrum Byldende Keunst (CBK) yn Grins. Mear oer de ambassade fine jo op www.waterwaterstof.nl.


title: Rêdingswurkers berikke alle troffen gebieten Sulawesi

maintext:
Rêdingswurkers op Sulawesi hawwe alle gebieten berikt dy’t ferline wike troffen binne troch in ierdskodding en in tsunamy. Dat wie earder net mooglik mei’t in protte tagongswegen net begeanber wiene. In wurdfierder fan it Yndonezyske nasjonale rampesintrum is bang dat it deadetal noch fierder oprint. It offisjele deadesifer is no 1400.
De Feriene Naasjes rûze dat op syn minst 200.000 minsken help nedich hawwe. Guod om te helpen komt mar bytsje by bytsje yn de rampgebieten terjochte. De Yndonezyske oerheid seit dat der helpkonvoaien organisearre wurde, mar dat dat tiid kostet. Hast tritich lannen, Nederlân ek, hawwe Yndonezië help oanbean. Japan, Súd-Korea, Singapore en it Feriene Keninkryk hawwe transportfleantugen stjoerd om guod ôf te leverjen.
Unicef stjoert meiwurkers nei Sulawesi om bern te helpen dy’t troch de ramp harren âlden kwytrekke binne. Yn de slom rekke stêd Palu wurde minsken hieltyd wanhopiger. Der is gebrek oan iten, medisinen, wetter en benzine. In protte minsken sliepe yn de iepen loft, om’t se bang binne foar in nije ierdskodding.


title: Harlequin lansearret 4000ste Bouquet

maintext:
Harlequin: Romantyk yn 2018 is ferrifeljend, mar krûpe en spontaan jins partner ferrasse binne noch hieltyd de meast romantyske gebearten
Op 30 oktober 2018 ferskynt by útjouwerij Harlequin – lieder yn romantyk – alwer de fjouwertûzenste Bouquet: Machtige verleider. Om dat feestlik te fieren hat Harlequin ûndersykje litten wat de Nederlanner no echt romantysk fynt yn 2018.
Ut it ûndersyk komme ferrassende resultaten nei foaren:
Hast 70% fan de Nederlânske folwoeksenen fynt it betiizjend wat hjoed-de-dei as romantysk sjoen wurdt;
85% fan de Nederlanners soe wat mear romantyk yn it libben wolle, mar wit net sa goed hoe;
Tradisjonale romantyske gebearten lykas krûpen en spontaan jins partner ferrasse, binne noch hieltyd it populêrst; dat docht bliken út de top 20 fan meast romantyske gebearten;
De grutste ôfdijers binne ek bekend. Mei stip op nûmer 1: telefoanferslaving (bygelyks ûnder it iten de telefoan op tafel lizze).
Romantyk is springlibben
Romantyk yn 2018 is net dea, mar we fine it lestich om de juste foarm te finen. Dat docht bliken út in nij ûndersyk fan Harlequin nei de rol fan romantyk yn 2018. Hast 70% fan de ûnderfrege minsken jout ta dat se it betiizjend fine wat hjoed-de-dei as romantysk beskôge wurdt.
De meast romantyske gebearten
Hoewol’t we yn in digitaal tiidrek libje, liket it derop dat we noch it meast hunkerje nei tradisjonele romantyske gebearten. Ut it ûndersyk komt nei foaren dat dy binne: krûpe en jins partner spontaan ferrasse mei in kadootsje of reis. It tradisjonele hân-yn-hân rinnen is yn 2018 ek noch hieltyd in tige populêr romantysk gebeart.
De top 5:
Krûpe (55%) In verrassend kado keapje (50%) Hân yn hân rinne (41%) In spontaan reiske plenne (35%) In spontaan jûntsje út organisearje (32%)
Harlequins regels foar romantyk: de ultime romantykgids
De detaillearre útkomsten fan it ûndersyk ferskine yn Harlequin Regels voor Romantiek: in fergeze online útjefte, dy’t ûnthjit de ultime gids te wêzen foar de regels fan de hjoeddeiske romantyk. Yn de útjefte stiet ûnder oare de ultime list fan hjoeddeiske tips foar romantyk en de top 20 fan de lytse gebearten dy’t neffens Nederlanners it bêste ‘ik hâld fan dy’ sizze, neier taljochte troch topauteurs fan Harlequin-boeken. Neist de romantyske gebearten steane der yn de útjefte noch folle mear aardige feitsjes oer romantyk, ôfdijers en ynformaasje oer Harlequin sels. Harlequin Regels voor Romantiek is fergees del te heljen fia dizze link. In aardige fideo oer hoe’t de Nederlanner sels de romantyk ûnderfynt, is te finen fia dizze link.
Bouquet 4000 – Machtige verleider – is fan 30 oktober 2018 ôf oeral yn Nederlân te keap.


title: Feie Fonyk: heechgefoelige bern

maintext:
Stel, it liket derop dat jo bern wit wat jo tinke, of jo bern wurdt gau kjel, hat lêst fan klean dy’t jokje, kin hast net yn ’e sliep komme nei in spannende dei, sjocht earst de kat út ’e beam foardat it der sels yn klimt. Dan kin ik jo lokwinskje, omdat der in hege kâns is dat jo bern heechgefoelich is, “hoogsensitief” yn ús oare lânstaal. Soks betsjut dat sa’n bern kreatyf is en in soad oare positive eigenskippen hat. It kin wêze dat jo bern útsûnderlik lêst hat fan naden yn de sokken of by steat is om te frjemde dingen te rûken. De buorman syn kat is twa tellen yn ‘e hûs en jimme lyts famke fan fiif hat it fuort en daliks yn de (noas) gaten. Sels dan kin men dat bern heechsensityf neame.
Alteast neffens Elaine Aron yn har boek Het hoog sensitieve kind, dat ik koartlyn lizzen seach by de twaddehâns boeken by Het Lichtpunt yn Kollumersweach. Dy ”Lichtpuntloods-kringloop” is in oanrieder. Foar wa’t it net wit: se binne iepen op tiisdei- en tongersdeitemiddei en op saterdeitemoarn. Wier de muoite wurdich om der om te strunen en men stipet mei eltse oankeap it goede doel.
Een Hoog Sensitief Kind (HSK) is bedachtzamer en gevoeliger en raakt makkelijker overmand door heftige emoties dan het gemiddelde kind. Hoewel een HSK vaak creatief en slim is, krijgt het geregeld het label angstig, geremd en zenuwachtig te zijn. Om te voorkomen dat een HSK nog langer als ‘probleemkind’ wordt bestempeld, heeft Elaine N. Aron deze gids geschreven.”
Neffens Aron is sa’n 15 oant 20% fan alle minsken heechgefoelich
De skriuwster hat jierrenlang ûnderfining as psychoterapeut. Dêr moete se tige gefoelige minsken. Se skreau der boeken oer. Bygelyks Hoog sensitieve personen in de liefde, Hoog sensitieve personen of Het werkboek voor hoog sensitieve personen. Neffens Aron is sa’n 15 oant 20% fan alle minsken heechgefoelich. Dat liket my út kommersjeel eachpunt – dy boeken moatte ferkocht wurde – oan ’e foarsichtige kant.
By heechgefoelige persoanen giet it om minsken dy’t berne binne mei de jefte mear dingen yn harren omjouwing op te nimmen as oaren. Mei dy konstatearring kin men net in soad. Dêrom is der foar âlden in list mei 23 fragen oer it hâlden en dragen fan de bern. Mei trettjin of mear positive antwurden is it bern in HSK, mar ek twa eigenskippen kinne genôch wêze.
Ik wie nijsgjirrich om te witten wat se op skoallen mei dy wiisheid kinne. Gelokkich hat Aron tips foar âlden. Nei’t se mei de list fan de skriuwster fêststeld hawwe dat harren bern in echte HSK (in heechsensityf bern) is, kinne se tsjin de juf sizze of noch better tsjin de direkteur: “It nypt nau wêr’t myn bern pleatst wurdt. Ik wol graach wite mei hokker leararen it de kommende jierren te krijen hat om te sjen by wa’t myn bern it bêste past.” Aron is oertsjûge dat in haad fan de skoalle bliid wêze sil mei sokke fragen, benammen nei har tweintich tips foar learkrêften.
Nei it trochblêdzjen fan dit boek, bin ik oertsjûge net yn oarder te wêzen. Sa haw in bygelyks it mier oan minsken dy’t geregeld mei nije kwalen oankomme. Wa wit wie ik sels al fan de bernejierren ôf heechgefoelich, mar hawwe se soks nea ûntdutsen. Dêr bin ik dan moai klear mei. Gelokkich kaam ik derefter dat der in oerfloed oan boeken oer it probleem fan heechgefoelichheid bestiet. Ik sil my der de kommende tiid yn ferdjipje. Wa wit, is it noch net te let.


title: Eksposysje ‘Skjin Laai/Tabula Rasa’ oer de skeppende krêft fan de leechte

maintext:
De dichter of keunstner sit foar syn wite papier en ynienen falle der wurden en bylden. Wêr komme dy wurden en bylden wei? Ut de leechte? Samar? Is it hieltyd wer begjinne mei in skjin laai?
Yn de útstalling Skjin Laai/Tabula Rasa ferwurdzje en ferbyldzje mear as tritich dichters en keunstners harren begryp fan leechte. Wat betsjut leechte, hoe meitsje sy leechte, begjint alles altyd wer op ’e nij? It resultaat is in rike útstalling mei teksten, bylden en lûden dy’t ús as taskôger meinimme nei de yndividuele keunstners en harren wrâld, mar ús ek konfrontearje mei dy eksistinsjele fraach oft alles mei in skjin laai wer begjinne kin. De eksposysje is te sjen fan 14 oktober o/m 16 desimber yn de Doarpstsjerke yn Beetstersweach.
De útstalling Skjin Laai/Tabula Rasa is ta stân kommen as ûnderdiel fan it programma ‘Sssstt…! hjir flústeret de tiid’ yn it ramt fan LF2018. Ien fan de wichtigste taken fan Tresoar is it befoarderjen fan de Fryske literatuer. Dat docht it troch it bieden fan poadia oan Fryske dichters. Tagelyk wol it ferskate dissiplinen byinoar bringe: literatuer, byldzjende keunst, muzyk en toaniel. Mei Skjin Laai/Tabula Rasa litte keunstners en dichters de rykdom fan dy kombinaasje sjen.
Wêr: Projektromte Haadstrjitte 17, Haadstrjitte 17, Beetstersweach
Wannear: Fan 14 oktober o/m 16 desimber, tongersdei o/m snein fan 13.00 – 18.00 oere.
Neist de útstalling is der in nijsgjirrich programma fan lêzingen om it tema fierder út te wurkjen:
Snein 28 oktober 15.00-16.00, Doarpstsjerke Beetstersweach, Haadstrjitte 15
Bert Looper, direkteur fan Tresoar: ‘De ûntdekking fan de leechte yn de Fryske literatuer en keunst’
Snein 11 novimber, 15.00-16.00, Doarpstsjerke Beetstersweach, Haadstrjitte 15
Yvonne F.M. Ploum, keunsthistoarika, Armando-ekspert, adviseur en kurator bij ‘Kunst van Ploum’: ‘Armando – Tussen het weten en begrijpen’
Sneon 24 novimber, 14.00-16.00, Doarpstsjerke en Projektromte, Haadstrjitte 17
Literêre Middei mei koarte lêzingen, foardrachten en optredens oer it tema ‘leechte’
Snein 9 desimber, 15.00-16.00, Doarpstsjerke Beetstersweach, Haadstrjitte 15
Joke Hermsen, skriuwster en filosofe: ‘De leegte van een landschap, dat zich gestaag vult met tijd’
Foar mear ynformaasje: info@tresoar.nl. Yntree: € 5,00, kaarten oan de kassa.
Tresoar wurket foar dit projekt gear mei Galerie Schoots en Van Duyse te Antwerpen en CultBee (Stichting Cultuur Beetsterzwaag).
Yn de útstalling is wurk te sjen fan: Armando, Willem Abma, Harmen Abma, Pieteke de Boer, Bernard Aubertin, Edwin de Groot, Sies Bleeker, Tsjisse Hettema, Bram Bogart, Eeltsje Hettinga, Marije Bouman, Hein Jaap Hilarides, Jan Henderikse, Simen de Jong, Maaike Hogerhuis, Jan Kleefstra, Elmar Kuiper, Anke Kuypers, Rein de Lange, Jan Maaskant, Bartle Laverman, Albert Oost, André Looijenga, Zoltin Peeter, Aggie van der Meer, Grytsje Schaaf, Henk Nijp, Baukje Scheppink, Marije Roorda, Jan Schoonhoven, Geart Tigchelaar, Kaneli & Smit, Jetze de Vries en Syds Wiersma.


title: Frysktalige tsjerketsjinsten 28 oktober 2018

maintext:
Seisde snein fan de hjerst
Drachtsterkompenije
Prot. gemeente, 9.30 o., H. Bijma
Harns
Grutte Tsjerke, 9.30 o., ds. C. Glashouwer
Haulerwyk
De Oerdracht, 19.00 o., ds. A. Elverdink
Itens
Martinytsjerke, 10.00 o., ds. R.P. Yetsenga
It Surhústerfean
Fermanje, 9.30 o., ds. K. Visbeek
Ljouwert
Waalske Tsjerke, 19.00 o., ds. S. van der Meer, fesperfiering mei Pytsje Kaastra, lêzingen,
it Huzumer Kwartet en Theo Jellema, oargel
Tsjummearum
Sint-Martinustsjerke, 9.15 o., J.P. Lindeboom


title: Bekroande dûnsfoarstelling komt yn Drachten

maintext:
Nanine Linning makket dûns oer wurk en libben fan skilder Francis Bacon. De bekroande dûnsfoarstelling Bacon fan Nanine Linning is nei trettjin jier werom op de Nederlânske planken. Woansdei 31 oktober strykt it dûnsselskip del yn De Lawei yn Drachten. Foarôfgeand oan de foarstelling giet direkteur Stef Avezaat yn petear mei de goreografe.
Linning lit har ynspirearje troch de skilderijen en it libben fan Francis Bacon en krige foar har foarstelling de prestizjeuze dûnspriis ‘de Zwaan’ foar de bêste Nederlânske goreografy.
Dance Company Nanine Linning stiet bekend om har bûtengewoane produksjes op it mêd fan dûns, teätrale ynstallaasjes en opera. Yn har foarstellingen siket se nei in yninoar ranen fan dûns mei ûntwerp, fideo, byldzjende keunst en moade. Har styl karakterisearret him troch in eksplosive fysike dûnstaal, krêftige fisuele bylden en gearwurking mei ynternasjonaal ferneamde keunstners en wittenskippers dêr’t sy mear as ien kear yn Nederlân, Switserlân en Dútslân foar bekroand waard.
Bacon
Mei har dûnsstik sûnser kompromis referearret Nanine Linning oan de emosjonele kosmos fan Bacons skilderijen en sjocht se in analogy mei har eigen keunst: “Ik bin ynteressearre yn dierlike ympulsen, it ynstinktive.”
Mei in fjurrige lichaamlikheid ûndersiket de goreografe de fûnemintele patroanen yn hâlden en dragen dy’t de grins tusken it minsklike en dierlike ferdizenje litte en it argayske en ûnferbidlike aard fan ús bestean sjen litte. De taskôger is tsjûge fan de striid fan it yndividu – ite of iten wurde. In solo as gjalp fongen yn isolemint of in trio as gefjocht om oerhearsking; Linning makket ynstinkten fysyk taastber yn dûns fan oangripende yntensiteit.
Bysûndere gearwurkingen
Bacon is werom yn in nije bewurking yn gearwurking mei komponist Jacob ter Veldhuis, fideokeunstner Juliane Noß en senograaf Jan Boiten.
Mei sa’n 1000 optredens yn it jier oer de hiele wrâld heart Ter Velduis by Europeeske komponisten dêr’t it faakst wurk fan útfierd wurdt. De selsbeneamde ‘avantpop-komponist’ wûn yn 2015 de earste BUMA Classical Award foar bêste klassike eksportprodukt fan Nederlân en stie dit jier opnij yn de Kulturele top 100 fan de NRC Handelsblad.
De ôfrûne tweintich jier makke senograaf Jan Boiten in protte senografyen foar ûnder mear muzykteater, dûns en opera. Syn dekôrs, ljochtûntwerpen, fideodekôrs en audiofisuele produksjes wiene te sjen op wichtige poadia en festivals oer de hiele wrâld. Boiten is op dit stuit dwaande mei ûnderskate filmproduksjes foar telefyzje en ynternet.
Dance Company Nanine Linning
Linning krige de Swiss Dance award en waard yn 2017 opnommen yn de Kultuur top 100 fan NRC Handelsblad. Die Deutsche Bühne priizge har koartlyn noch foar har “bysûndere bydrage oan de hjoeddeistige ûntwikkelingen yn de dûns”. Nei jierren gearwurkjen mei Teater Heidelberg wie it in logyske stap om fierder te groeien as ûnôfhinklik selskip. Yn gearwurking mei ynternasjonale koprodusinten, festivals, teäters en musea bringt Dance Company Nanine Linning de kommende twa jier trije premjêren út en bewurket se earder útbrochte foarstellingen lykas Bacon en Endless Song of Silence.
As kurator is Linning ferantwurdlik foar it dûnsprogramma foar Ludwigshafen Festspielen 2018 en 2019. Yn opdracht fan it Stuttgarter Ballet makket se in nije goreografy mei dûnsers en orkest foar it hûndertjierrige Bauhausjubileum.
De foarstelling begjint om 20.00 oere.


title: Aant Mulder: Dy Fryske mienskip

maintext:
Kollum
Dy Fryske mienskip, dêr’t ik it de foarige kear oer hie, dêr wol ik it noch in kear oer ha. Ik ha begrepen dat guon media har by de betinking fan de Slach by Warns ôffregen hoelang’t dy betinking noch holden wurde sil. In nuvere fraach, want it hat der alles fan dat der linkendewei hieltyd wat mear flecht op ’e koai is. Wy tinke dat we dêr alle jierren deselde grize koppen sjogge. As dat sa wie, dan soe de betinking yndied gjin stân hâlde kinne. Mar dat is net sa. Ik mis ommers alle jierren hieltyd wer guon fan dy grize koppen. Dat de groep dochs earder grutter as lytser wurdt, kin mar ien ding betsjutte: der komme hieltyd wer nije minsken op de betinking ôf en dat wurde der stadichoan mear. Sa is it Klif in libbene rûnte fan Friezen of fan libbene fisken, sa’t Roel Falkena dat dêr treflik ferwurde. Sokke rûnten as it Klif binne der wol mear. Rûnten dêr’t foar in part deselde, mar foar in part ek hieltyd wer oare Friezen op ôfkomme. Dat bringt my ta it ynsjoch dat der eins folle mear Friezen binne as we op it Klif wolris tinke!
Sa ha we bygelyks âlden fan bern op twa- en trijetalige skoallen en âlden dy’t de bern deêr ek graach op hiene. Dat moat nei alle gedachten in moai grutte groep wêze. By de manifestaasje fan Sis Tsiis okkerjiers yn Ljouwert ha we dêr wat fan murken. It soe samar kinne dat in pear út dy rûnte wei ek wolris op it Klif komme, mar it sille faker de paken en beppen wêze. Der binne ek party folwoeksenen dy’t troch de jierren hinne op Afûk-kursussen it Frysk leard of it Frysk better leard ha. Eartiids kamen sokke minsken op de Afûk-ekskurzjedei ôf. Dy dei wurdt lykwols al in moai skoft net mear organisearre. Spitich. It is yn alle gefallen wer in hiele oare rûnte. It Klif sille se grif it measte net mei ha. Wat foar it ûnderwiis jildt, jildt ek foar de polityk. Wy ha de FNP. Minsken dy’t it goed foar ha mei it Frysk en mei Fryslân stimme gauris op dy partij of wurde der sels lid fan. Dy ha har eigen ledegearkomsten en temajûnen. Guon fan dy FNP’ers binne ek wolris op it Klif bywêzich, mar dat binne mar in pear fan dat tal leden en fan dat noch folle gruttere tal stimmers. As ik my beheine soe ta de FNP, doch ik oare partijen gjin rjocht. Dêr komme we ek gâns leden en stimmers tsjin dy’t it goed mei it Frysk en Fryslân foar ha. Inkeldris komme minsken út dy rûnten yn oare rûnten nei foaren. Folle faker lykje it KIif, ûnderwiis en polityk lykwols aparte wrâlden.
Dat jildt net allinne foar ûnderwiis en polityk. It jildt ek foar it tsjerklik en it sosjaal-kultureel libben. Ik wit wol, de tsjerke docht der hjoed-de-dei minder ta as wol west hat. Mar dochs wa’t nei Fryske tsjinsten ta giet, dy komme jo noch net daliks yn oare Fryske fermiddens tsjin. Wat foar de tsjerke jildt, jildt ek foar de sosjaal-kulturele wrâld. Minsken geane mei nocht en wille nei iepenloftspullen ta, dogge mei oan Fryske Kriten, genietsje fan Tryater. Oaren sjonge, meitsje muzyk of genietsje dêrfan. Folle net genôch. It binne foar in grut part wer eigen Fryske fermiddens. Dêr dogge ús dichters en skriuwers mei dichtersjûnen en boekebal ek oan mei. En dan ha we fansels ús Fryske ynstituten en ús Fryske bestjoerders. Ik tink oan meiwurkers, ûndersikers, direkteuren fan ynstituten as de Fryske Akademy, de Afûk, Tresoar. Ik tink oan ús Fryske riedsleden, wethâlders, boargemasters, oan ús Fryske steateleden, deputearren en kommissaris fan de Kening. It binne stik foar stik minsken dy’t it fleanende drok ha yn eigen fermiddens en sadwaande net oan oare takomme. Inkeldris tink ik wolris dat guon dat ek net wolle.
Hawar, de iene Fryske mienskip is de oare net. Wy binne allegearre drok dwaande om yn eigen fermiddens te genietsjen, of om dêr wat te beskreppen foar it Frysk en foar Fryslân. Oare rûnten ha we ornaris gjin tiid foar. Wy ha dêr gauris ek neat mei. Faak wolle we dêr net iens by hearre, wylst we dochs mei-inoar gewoan Frysk wêze wolle. Wat dat oanbelanget foarmje de dichters en skriuwers fan nei 1945 in moai foarbyld. Dan tink ik fansels oan Fedde Schurer. Dat wie in man dy’t eins yn alle mienskippen thús wie. Hy wie skoalmaster, dichter en skriuwer. Hy wie in man fan de tsjerke, hy wie politikus, sjoernalist en tagelyk mei it rjocht net ûnbekend. Hy kaam op it Klif en yn gâns oare rûnten. Gjin wûnder dat alle jierren yn de Provinsjale Biblioteek yn Ljouwert in lêzing mei syn namme, de Fedde Schurerlêzing, holden wurdt. Hy wie in man fan alle fermiddens, in man fan de ferbining. It is dêrom tagelyk nuver dat krekt dy man as it om de literatuer giet yn 1945 yn in ynliedend artikel yn it earste nûmer fan De Tsjerne skreau dat de ferbining ferbrutsen wurde moast. It sil nedich west ha.
Ik tink dat we der hjoed-de-dei wol wer wat oars tsjinoan sjogge. Fansels, wy moatte as it om de Fryske taal en kultuer giet net samar tefreden wêze. Wat wy dogge, moat de souwe treast wêze. Ljouwert/Fryslân 2018 smyt treflike foarbylden op. Dêr hoege we dus net daliks oer yn te sitten. It wurdt tiid om te dwaan wat Fedde Schurer eins syn hiele libben lang dien hat, de ferbining sykje. Wy moatte sels en as Fryske mienskippen folle mear de ferbining mei-inoar sykje en oangean. Dat soe tagelyk in part fan de ‘legacy’ fan LF2018 wêze moatte. Doch wat Fedde Schurer die. Immen moat fansels it foartou nimme. As ik in foarset jaan mei, soe de ynstânsje dy’t de Fedde Schurerlêzing organisearret him dêr hiel goed foar ynsette kinne.
Foto’s © Aant Mulder
Aant Mulder fan Balk hold dit praatsje op sneon 6 oktober yn syn fêste rubryk Taalferoaring op Radio Spannenburch. Dy stjoert sneons fan 15.00-16.00 it programma ‘Gewoan Frysk’ út. Dat wurdt moandeis fan 9.00-10.00 werhelle.


title: Jûn oer wetter yn Kulturele Ambassade

maintext:
Wittenskippers fertelle oer ynfloed wetter op ús deistich libben
Studium Snacks fan de Grinzer Kulturele Ambassade yn Ljouwert organisearret op tongersdei 8 novimber in jûn oer wetter. Dat bart yn ’e mande mei Studium Generale Grins.
Alle libben op ierde bestiet út wetter en is dêr ôfhinklik fan. Undersyk nei wetter fariearret fan it alderlytste nivo – it gemyske elemint wetterstof – oant de oseanen, dy’t it grutste part fan de ierde bedekke. Yn Studium Snacks yn de ambassade fertelle ûnderskate wittenskippers fan de Ryksuniversiteit Grins oer de rol dy’t wetter yn harren ûndersyk spilet en watfoar ynfloed wetter hat op it (deistich) libben fan elkenien.
Ynlieders binne Margo van den Brink, Tjisse van der Heide en Steven van Heuven. Fanwegen de beheinde romte yn de ambassadehúsfêsting wurdt it programma, dat om 19.00 oere begjint, werhelle om 20.15 oere. In fergeze tagongskaart kin besteld wurde op www.sggroningen.nl.
Steven van Heuven: It azemjen fan de oseaan
De atmosfear fan de ierde wikselet gassen út mei it oerflak fan de oseanen. Seestreamingen nimme oploste gassen mei de djipte yn. Yn wetter út de djipsee kinne oseanografen dy gassen mjitte, it ûnderdûken dêrfan datearje, en dêrmei de rol fan oseanen yn klimaatferoaring helpe útinoar te raffeljen. Steven van Heuven is oseanograaf en is wurksum by it Sintrum foar Isotopeûndersyk oan de Ryksuniversiteit Grins.
Margo van den Brink: Romte foar wetter
Nederlân is wrâldwiid bekend om syn striid tsjin it wetter mei diken, dammen en oare wetterkearende keunstwurken. Troch de klimaatferoaring en it tanimmende ferstedskjen nimt it risiko op oerstreamingen en slimme wetteroerlêst lykwols ta en is de oertsjûging groeid dat takomstige wetterfraachstikken net mear oplost wurde kinne mei allinich de wettersteat-technyske oanpak. Rûnom wurdt pleite foar mear rûmte foar it wetter. Dêrom wurde nije romtlike beliedsstrategiyen ûntwikkele om stêden en regio’s klimaatbestindiger en wetterrobúster yn te rjochtsjen.
Margo van den Brink is universitêr dosint planology en is wurksum by de Fakulteit Romtlike Wittenskippen fan de Ryksuniversiteit Grins. Sy ûndersiket hoe’t wetterfeilichheid en romtlike planning byinoar komme kinne.
Tjisse van der Heide: Biobouwers – It fûnemint fan kust-ekosystemen
Tjisse van der Heide is ûndersiker by it Keninklik Nederlânsk Ynstitút foar Undersyk yn See en heechlearaar Kust-ekology oan de Ryksuniversiteit Grins. Syn ûndersyk is rjochte op kust-ekosystemen en de rol fan saneamde biobouwers. Biobouwers binne organismen dy’t net allinnich op miljeuomstannichheden reagearje, mar dy ek sels sterk beynfloedzje, en sa foar harsels en foar oare soarten geskikte leefomstannichheden meitsje. Troch minsklik yngripen binne wrâldwiid in soad biobouwer-dominearre ekosystemen, en de soarten dy’t dêryn tahâlde, ferlern gien. Foarbylden dêrfan binne seegêrsfjilden, moksel- en oesterbanken, kwelders en dunen. Van der Heide ûndersiket hoe’t dy ekosystemen wurkje en hoe’t weiwurden ekosystemen wer makke wurde kinne.
Ambassade
Studium Snacks makket diel út fan de Grinzer Kulturele Ambassade dy’t yn Ljouwert yn de Suderstedsgrêft leit. Dy ambassade is in bydrage fan de provinsje Grinslân en gemeente Grins oan LF2018. It programma komt ta stân ûnder koördinaasje fan it Sintrum Byldende Keunst (CBK) yn Grins. Mear oer de ambassade stiet op www.waterwaterstof.nl.
Studium Generale Grins
Studium Generale Grins (SGG) organisearret multidissiplinêre aktiviteiten op it mêd fan wittenskip, kultuer en maatskippij. De Ryksuniversiteit Grins en de Hanzehegeskoalle Grins wurkje dêrta gear yn SSG. Mei in fariearre programma lykas lêzingen, films en debatten, rjochtet SGG him op in breed publyk fan studinten, dosinten en oaren dy’t dêr belangstellng foar hawwe.


title: RTL wol petear oer Swarte Pyt ôftwinge

maintext:
Jenny Douwes wegere freedtejûn op ‘e telefyzje om yn debat te gean mei de aksjegroep Kick Out Zwarte Piet. Hja siet oan tafel yn de talkshow RTL Late Night, en aksjefierder Jerry Afriyie wie ek útnûge. Hy siet yn it publyk, mar presintator Twan Huys woe him graach ek oan tafel hawwe.
Douwes hie foarôfgeand oan de útstjoering sein dat se net mei Afriyie yn debat woe. Neffens har hie RTL tasein dat dat ek net soe. “Jij hebt je niet aan je woord gehouden,” rôp se tsjin Huys. “Als ik dit had geweten, dan had ik een andere keuze gemaakt.” Op de fraach fan Huys oft de beide partijen wolris mei inoar praat ha, hie Douwes in koart antwurd. “Nee.”
In grins lûke
“Ik vind dat je op een gegeven moment een streep moet trekken,” sei Douwes yn it programma. “Er wordt steeds gedaan alsof je redelijk moet praten met deze mensen, die in het rapport van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding genoemd worden.”
Huys seit dat yn syn programma elkenien de romte krije moat. “Ik vind dat we allemaal een gesprek moeten kunnen voeren over dit onderwerp.” “Dan had je me dat duidelijk moeten maken,” seit Douwes.
Rapporten fan de NCTV
De aksjegroep Kick Out Zwarte Piet stiet yn rapport 46 (side 8) fan de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid. Dat rapport is ferline jier novimber útkaam. Hjiryn wurdt KOZP neamd as ‘aksjegroep’. Yn it dêropfolgjende rapport is de aksjegroep tsjin swarte pyt net mear werom te finen. De ‘blokkearfriezen’ steane der sels dan lykwols wol yn op side 9.
Taakstraffen net hiel nuver
Justysje easke freed in taakstraf fan 240 oeren tsjin Douwes, en in selstraf ûnder betingst fan trije moannen, omdat se ferantwurdlik wêze soe foar de blokkade fan de A7 dy’t as doel hie in demonstraasje fan tsjinstanners fan Swarte Pyt te fersteuren.
De eask fynt Douwes net hiel raar, sa sei se yn it programma. “Als ik zie wat we hebben meegemaakt, en hoe het OM er met gestrekt been in is gegaan, dan lag dit wel in de lijn der verwachtingen. Maar normaalgesproken zou je niet zulke hoge eisen verwachten.”
Marga Waanders
Op itselde stuit siet boargemaster Marga Waanders fan Dongeradiel yn de talkshow Pauw op NPO1. Dêr ûntkende se dat se de demonstranten bewust útnûge hie om nei Dokkum te kommen. Se sei wol dat se kontakt hân hat mei aksjefierders, mar dat hie as doel om demonstraasjes yn goede banen te lieden.
Boarne: Omrop Fryslân


title: Dowemelker Jan út Oentsjerk yn ‘Hart & Ziel’ op NPO 2

maintext:
Bysûndere ferhalen fan gewoane minsken oer bekende klassike muzykstikken
Utstjoering: moandei 15 o/m freed 19 oktober, fuort nei Nieuwsuur op NPO 2
Yn it telefyzjeprogramma Hart & Ziel giet Floris Kortie troch hiel Nederlân op besite by minsken mei in persoanlik ferhaal by ien fan de stikken út de Hart & Ziel-list fan NPO Radio 4. Minsken dêr’t men net daliks it stereotype klassike muzykleafhawwer yn weromken. Fan in flaaiebakker út Limburch oant in brânwachtman út Amsterdam, en in dowemelker út Oentsjerk ta in drankehanneler op de Kruiskade yn Rotterdam.
Al dy minsken hawwe in bysûnder ferhaal oer in klassyk masterwurk. Club Classique siket dy minsken op, ta elk syn ferrassing, op harren wurkplak om dat masterwurk te spyljen. De konfrontaasje fan de haadpersoanen mei in ensemble dat harren favorite muzyk spilet, soarget foar oandwaanlike mominten.
Op freed 19 oktober is ûnderwizer en dowemelker Jan út Oentsjerk te sjen. As Jan hurdrint, is klassike muzyk altyd by him. En yn it bysûnder de ‘Winterreise’ fan Schubert. Dy lietesyklus is troch in freon fan Jan oerset nei it Frysk. En nei’t dy freon siik waard, kaam Jan alle wiken nei syn bêd om in part foar te sjongen. De wurden kamen net mear fansels nei in slopende sykte, mar de muzyk fersterke de bân.
Oare útsjoerings:
15 oktober – flaaiebakker Jos
16 oktober – learares Alette
17 oktober – eks-brânwachtman Rinus
18 oktober – winkellju Mario en Alice
Mei Hart & Ziel slút de NTR op NPO 2 oan by de Hart & Ziel-list fan NPO Radio 3, de Top 300 fan de klassike muzyk. De list bestiet út de 300 favorite wurken fan harkers fan Radio 4.
Sjoch ek op www.nporadio4.nl/hartenziel.


title: Aldste Nederlânsk is eins Iersk

maintext:
De ôfrûne dagen berjochte It Nijs oer in wurd dat oantroffen wie yn in Ierske tekst: blinn auga. Neffens taalkundige Peter Alexander Kerkhof wie dat in Aldnederlânsk wurd út de sânde ieu. Taalkundige Gertjan Postma wie it dêr net mei iens. Neffens him wie it in Noarsk wurd út de trettjinde ieu. It soe yn it Iersk oernaam wêze út it Noarsk, dat yn ‘e midsieuwen op guon plakken yn Skotlân praat waard. Dat makke er tongersdei buorkundich.
De Utertske taalkundige Peter Schrijver falt Postma by, mar korrizjearret him wol op in pear punten. Sa jout er oan dat de taalnamme Skotsk yn ‘e midsieuwen brûkt waard foar de Keltyske taal dy’t yn Ierlân én Skotlân praat waard. Dy soe him pas letter opsplisse yn wat wy no Iersk en Skotsk Gaelic neame.
Neffens Schrijver komt blinn auga yndied út it Noarsk, mar net út it Noarsk dat yn Skotlân praat waard. Hy tinkt dat de Ieren it oernommen hawwe fan de wytsingen út Noarwegen, dy’t Ierlân geregeld oandiene. It wurd blinn auga is neffens Schrijver oernommen yn dy âlde Keltyske taal fan Ierlân en Skotlân. Schrijver wiist derop dat blinn auga yn fjouwer midsieuske wurdboeken fan it Iersk te finen is.
Klik hjir om Schrijver syn stik te lêzen.


title: Moandei begjint rjochtssaak tsjin Friezen dy’t antyswartepytaktivisten opkearden

maintext:
‘Blokkeer-Friezen’ neamt de Volkskrant harren. It giet om 33 minsken dy’t ferline jier it ferkear op ‘e sneldyk by de Jouwer opholde hawwe om foar te kommen dat in bus mei minsken út it westen nei Dokkum ta ride soe. Dy ynsitters woene dêr by de lanlike yntocht fan Sinteklaas demonstrearje tsjin de figuer Swarte Pyt.
De ôfrûne jierren binne der gauris demonstraasjes fan minsken dy’t Sinteklaasaktiviteiten bywenje of fersteure, om’t hja net wolle dat Swarte Pyt derby is. Hja wolle dat Sinteklaas in oare helper kriget. De demonstraasjes falle net by elkenien yn goede ierde. Jenny Douwes út Drachten rôp dêrom op Facebook op om de demonstraasje yn Dokkum foar te kommen.
De 33 minsken diene dat en wurde dêr no foar ferfolge. De 34e fertochte is Jenny Douwes sels, dy’t ferfolge wurdt foar stokelderij. Moandei set de rjochtssaak tsjin harren yn Ljouwert út ein. It Iepenbier Ministearje is fan betinken dat de dykblokkearders de demonstranten it rjocht om harren miening te uterjen ûntsein hawwe. Om’t de saak yn Fryslân ta gâns opskuor laat hat, wurde der in soad minsken op ‘e publike tribune ferwachte. Dêrom is der yn it rjochtsgebou ekstra romte makke om elkenien te bergjen.


title: Roemeenske grûnwet ferbiedt homohoulik net

maintext:
De Roemeenske grûnwet wurdt net wizige om in houlik tusken lykslachtige minsken ûnmooglik te meitsjen. Hjoed wie dêr in referindum oer, mar de opkomst wie te leech. Mar tweintich persint fan ‘e stimberjochtige Roemenen kaam nei de stimbus.
Homoseksualiteit wie yn Roemenië lang ferbean. Pas yn 2001 waard it legaal. De Roemeenske wet ferbiedt it houlik tusken twa manlju of tusken twa froulju net eksplisyt. De organisaasje ‘Bûn foar de húshâlding’ wol net dat lykslachtige partners fan dy mooglikheid gebrûk meitsje om te trouwen en hat in grutte aksje fierd foar in grûnwetswiziging dy’t soks ûnmooglik meitsje moat. Dy is der kommen.
Dat de grûnwetswiziging der net komt, wol net sizze dat homopearen no fuortendaliks trouwe kinne.


title: Sjenrefilmfestival Amsterdamned fan 24 oant en mei 26 oktober

maintext:
Tredde edysje sjenrefilmfestival Amsterdamned yn filmteater Kriterion, Amsterdam
Fan woansdei 24 oant en mei freed 26 oktober presintearje Film Events en Filmtheater Kriterion mienskiplik de tredde edysje fan it trije dagen duorjende filmfestival Amterdamned. Op it programma stean tolve nije en âldere films yn de sjenres horror, fantasij en sciencefiction, dêr’t de measte fan net yn Nederlân útkomme of útkaam binne.
Iepeningsfilm
De iepeningsfilm fan Amsterdamned is de selden fertoande earste lange film fan Dick Maas, Rigor Mortis út 1981. De film wurdt presintearre yn oanwêzigens fan Dick Maas sels en ferskate leden fan de filmploech, ûnder wa Olga Zuiderhoek en Wim T. Schippers. Foarôfgeand wurdt Dick Maas’ koarte film yn 1975 Historia Morbi fertoand.
Hommaazje Brian De Palma
Nei’t earder Nicolas Roeg en Brian John Boorman yn it sintsje set waarden, priizget Amsterdamned diskear opnij in sineast dy’t in protte betsjut hat foar de sjenrefilm: Brian De Palma. Op it programma stean de Hitchcockiaanske thriller Body Double (1984), de horrormusical Phantom of the Paradise (1974) en de opnij montearre psychologyske thriller Raising Cain (1992).
Straight to Video moetet Amsterdamned: Henenlotter Halloween
Straight to Video presintearret alle moannen it ultime fideojûntsje: twa films op orizjinele VHS-bannen ôfspile yn in âld fideorecorder, omliste mei trailers, bloed en bier. Spesjaal foar Halloween bondelje de fideofreaks fan Lab111 harren krêften mei sjenrefestival Amsterdamned. Dêr presintearret Straight to Video in film fan kultregisseur Frank Henenlotter: Brain Damage (1988) en Frankenhooker (1990). Ferwachtsje twa horrorkomeedzjes fol dwylsinnige moardners, maffe mûnsters en anargistyske humor.
Sjoch op www.amsterdamnedfilmfestival.nl foar it folsleine programma en mear ynformaasje.


title: Akkoart yn Dútslân oer oanpak fersmoargjende disels

maintext:
Koalysjepartijen yn Dútslân hawwe yn ’e nacht fan moandei op tiisdei in akkoart berikt oer de oanpak fan fersmoargjende diselauto’s yn grutte stêden. Oer de ynhâld fan it akkoart is neat bekendmakke.
Oerenlang is der hakketakke oer it pakket maatregels om de luchtkwaliteit yn grutte stêden te ferbetterjen. Ien fan de foarstellen dy’t op tafel leine, wie om eigners fan âlde, fersmoargjende disels temjitte te kommen troch in ynruilpreemje yn te fieren.
Goed tolve miljoen fan de yn totaal fyftjin miljoen diselauto’s yn Dútslân foldogge net oan de lêste Euro 6-emisjenoarm. Oftewol alle auto’s mei in boujier fan foar 2015. Foar dy auto’s driget yn Dútske stêden in ferbod en foaral dêr siket it regear in oplossing foar.


title: Eric Hoekstra: út ‘Roman fan in hielmaster’ (36)

maintext:
Haadstik 5. Net by brea allinnich
Goed nijs – it útstjoeren fan ’e apostels
Mei de learlingen reizgje ik troch doarpen en stêden en ferkundigje it goede nijs yn húskeamers en synagogen. Wa’t yn ’e lytse loege sit, kriget wer moed. Wa’t allinnich wie, kriget selskip. Wa’t lijt, fynt ferljochting. Wa’t siik wie, wurdt ferpleegd, wurdt better of wurdt bliid. Wa’t ferslaafd wie, kriget help. In protte lju dy’t ferslaafd wiene oan minne gewoanten, fine yn myn mienskip de krêft om in stap foarút te dwaan.
Tagelyk binne der alle dagen noch grutte folksklibers op syk nei in sinfoller bestean. Se hongerje en toarstgje nei God. Fan ’e boat ôf sjoch ik har op ’e wâl stean. Se binne der jammerdearlik oan ta, want se binne altyd hastich, opjage en ôfmêde, as in keppel skiep sûnder hoeder.
Ik sis tsjin ’e learlingen:
“De fjilden binne wyt om te rispjen mar arbeiders binne der net folle.”
En ik beneam út myn learlingen tolve apostels dy’t myn boadskip de wrâld oer bringe moatte. It binne:
Simon Petrus en syn broer Andreäs
Jakobus en syn broer Johannes, soannen fan Sebedeüs
Filippus en Bartolomeüs
Matteüs en Tomas
Jakobus, soan fan Alfeüs, en Taddeüs Judas
Simon de Seloat en Judas Iskariot, dy’t my letter ferriede sil.
Hja binne mei my. Ik lear har om de ûnderskate syktebylden en karakters te werkennen en de kwalen fan lea en geast better te meitsjen. Ik lear har hoe’t it fertrouwen op God, it leauwe, it karakter better makket en folsleiner. Dan stjoer ik har twa by twa op paad op om yn it iepenbier te sprekken, te preekjen en better te meitsjen.
“Ik stjoer jim as skiep tusken de wolven. Wês foarsichtich as slangen en argeleas as dowen. En komme jim troch Gods boadskip yn ’e problemen mei ferkeard folk of domme autoriteiten, sit dan net yn noed oer wat jim sizze moatte. Op it gaadlike stuit sil de hillige Geast fan myn Heit jim ynspiraasje jaan. Wês net benaud foar de fijân of foar syn kwea. Der is neat bedutsen of it sil iepenbiere wurde, noch ferburgen of it sil bekend wurde. Wat ik jim sis yn it tsjuster, sis dat yn it ljocht. Wat jim yn it ear flústerjen hearre, raas dat fan ’e dakken. Wa’t de minsken helpt oan leafde foar my, sil ik helpe oan ’e leafde fan myn Heit.
Mar myn boadskip wurdt sûnder striid oannommen. Ik bring it swurd. Ik bring gjin frede mar twadracht, en striid tusken goed en kwea, man en frou, heit en soan en mem en dochter. En fakentiids stiet ien tsjin himsels oant er ta besinning komt en ferljochting fynt en it goede kiest. Hâld fan dyn meiminske, mar hâld it meast fan my. Oars silsto faai stean en falle en it kwea yn ’e minske leaf hawwe op kosten fan it goede. Nim dyn krús op en folgje My. Ferlies in libben, win in libben, mar dy libbens sille net itselde wêze. Wa’t ien fan myn folk ûntfangt, ûntfangt My. Wa’t my ûntfangt, ûntfangt myn Heit.
En nim gjin iten of drinken mei. Jim komme as smekelingen. Jim bringe it brea en de wyn fan God. Dêrfoar werom krije jim ierdsk brea en ierdske wyn. Sa ruilje jim geskinken út en geane jim freonskipbannen oan.”
As it daget, sette de apostels twa by twa ôf om út te swaarmjen oer de wrâld en Gods boadskip te ferkundigjen.
De foargeande ôfleveringen binne fan 3 febrewaris 2018 ôf hieltyd op sneon op It Nijs publisearre.
Mear ynformaasje oer Roman fan in hielmaster is te finen op https://www.elikser.nl/roman-fan-in-hielmaster-roman-van-een-geneesheer.htm.


title: Herman van Rompuy hâldt Rede fan Fryslân

maintext:
De eardere foarsitter fan de Europeeske Ried Herman van Rompuy hâldt op freed 19 oktober de sânde Rede fan Fryslân. Dy wurdt yn de Kânselarij holden. Titel fan de Rede is ‘Europa van Viglius tot heden’.
De ûntfangst is fan 15.15 oere ôf. De gearkomste begjint om 15.45 oere en duorret oant 17.15 oere. By de Rede fan Fryslân hâldt jierliks in gastsprekker fan bûten ôf de provinsje in spegel foar.
De Kânselarij is oan de Turfmerk 11 yn Ljouwert


title: Finansjele publyksaksje Strafpiet.nl úteinset foar blokkear-Friezen

maintext:
De rjochtsitting yn Ljouwert dêr’t de 34 Fryske fertochten ôfrûne freed de strafeask te hearren krigen, hat it nedige losmakke yn Fryslân en yn de rest fan it lân. De measte fan dy fertochten, dy’t op 17 novimber de A7 by De Jouwer blokkearren om foar te kommen dat twa bussen fol anty-swartepytdemonstranten trochride koene nei de yntocht fan Sinteklaas yn Dokkum, bleauwen nettsjinsteande de straffen dy’t easke waarden striidber en steane noch hieltyd efter de aksje.
Freedtemiddei kamen hieltyd mear Friezen gear om stipe te jaan oan de fertochten, dy’t troch in soad minsken krekt as helden sjoen wurde. De fertochten woene neffens eigen sizzen allinnich mar te foaren komme dat bern konfrontearre wurde soene mei ferfelende tafrielen troch relskoppers. De term ‘blokkear-Friezen’ is no sels in geuzenamme wurden en wurdt wol gauris brûkt troch sympatisanten út it hiele lân om de fertochten te stypjen.
Tsjin Jenny Douwes, dy’t sjoen wurdt as boechbyld fan de blokkear-Friezen, binne trije moanne selstraf ûnder betingst en 240 oere taakstraf easke. Sy rôp neffens it IM op ta de blokkade. De straffen foar de oaren fariearje fan 80 oere taakstraf of 40 dagen finzenis oant 150 oere taakstraf en 150 oere en 60 dagen selstraf.
Ut sympaty foar de blokkear-Friezen is de ludike jildsammelkampanje Strafpiet.nl yn it libben roppen. De kampanje is bedoeld om safolle mooglik jild byinoar te skarreljen foar de fertochten en sa finansjele kompinsaasje biede te kinnen foar de tiid dat se in selstraf útsitte moatte en/of in taakstraf dwaan moatte as gefolch fan it definitive fûnis fan de rjochter. Oermeitsje/donearje kin op http://www.strafpiet.nl. De inisjatyfnimmers hoopje in bedrach fan € 200.000 yn te sammeljen.


title: Nije plankebrêge op It Amelân

maintext:
Yn it kuierpaad troch de vallei oan de ein fan de Stodyk efter de Noardseedunen fan It Amelân is freed 5 oktober in nije plankebrêge yn gebrûk nommen. Boargemaster Gerard van Klaveren en mr. Arjen van der Meer, foarsitter fan It Fryske Gea namen de foarstap, folge troch in selskip donateurs.
It kuierpaad nei de dunen wurdt ûnderbrutsen troch in slinke, dêr’t winterdeis by stoarm it seewetter troch de fallei yn streamt. Dat is goed foar it unike bioferskaat dêr.
Om it gebiet foar kuierders begeanber te meitsjen hie It Fryske Gea yn 2005 in plankebrêge oer de slinke oanlein. Dy wie min wurden en net mear fertroud.
Mei help fan de stichting ‘Ynnatura, bedriuwen foar It Fryske Gea’, Rabobank NOF, de Hedwig Carolina Stichting, Ventura Systems Boalsert en de ANWB wie it mooglik in nije brêge oan te lizen.


title: Hoe obstakelfrij is Boalsert?

maintext:
Wat komt men tsjin as men in lichaamlike beheining hat? Hoe frij kin men him yn stêd of doarp bewege as men ôfhinklik is fan in rolstoel? Hoe feilich rint men troch in drokke wyk as men blyn is? Wethâlder Gea Wielinga test dat op woansdei 3 oktober yn Boalsert, yn de Wike fan de Tagonklikens. Hja docht dat mei riedsleden en amtners fan de gemeente Súdwest-Fryslân.
Mei rolstuollen en blyndoeken kuierje de dielnimmers troch Boalsert. Sa ûnderfine se sels hokker tûkelteammen der binne en hoe’t dy behinderings derfoar soargje dat ien mei in beheining him net frij bewege kin.
“Je tinke faak dat je wol witte wêr’t yn de iepenbiere wei de tûkelteammen sitte”, seit wethâlder Wielinga, “mar as men jin letterlik ferpleatst yn minsken mei in fysike beheining, mei de helpmiddels dy’t sy brûke, dan komt men derefter dat it net inkeld om in skeeflizzende stoepetegel giet.” Troch de tagonklikensbelibbingstocht te dwaan, wurde riedsleden en amtners harren dêr bewust fan.
Struktureel omtinken foar tagonklikens
De gemeente organisearret de ‘belibbingskuiertocht’ yn gearwurking mei de Advyskommisje Tagonklikheidsbefoardering. Dy kommisje ûnderhâldt al jierrenlang kontakten mei de gemeente, ynstellings en ynwenners en hat as doel om by alle fernijings of oanpassings fan gebouwen, wegen en strjitten, omtinken te freegjen foar de tagonklikens.
‘De Wike fan de Tagonklikens’ is fan 1 o/m 6 oktober en hat dit jier as biedwurd: ‘Lekker frij! Dwaan wat je sels wolle.’


title: Omwenners Campus Damwâld tinke mei

maintext:
Bougroep Dijkstra Draisma bout yn opdracht fan Stichting Campus Damwâld en gemeente Dantumadiel de Campus Damwâld. De groep fersoarget ek it ûntwerp foar de werynrjochting fan de Badhúswei yn Damwâld. Brûkers en omwenners wurde maksimaal by it ûntwerp belutsen. Woansdeitejûn 10 oktober wie in ynrinjûn spesifyk foar omwenners.
Belutsen foar én by de bou
Wichtich part fan de opdracht is it meitsjen fan in ûntwerp fan it gebiet om de kampus hinne. De gemeente wol dat de kampus goed oanslút op de omjouwing. Om dat foarinoar te krijen belûkt Bougroep Dijkstra Draisma foar en ûnder it bouwen minsken út de buert by it proses, ûnder mear troch ynrinjûnen. De earste ynrinjûn wie foar buertbewenners. Wethâlder Gerben Wiersma: “We hawwe foar in nije oanbestegingsfoarm keazen, sadat brûkers en omwenners maksimaal by it ûntwerp belutsen wurde kinne. De bedoeling is dat de kampus mei de omjouwing in brûzjend en ynspirearjend plak wurdt foar elkenien.” Der kamen 35 buertbewenners op de jûn ôf, dêr’t se befrege waarden nei ideeën en ynbring.
Oer Campus Damwâld
It ûnderwiis fan ROOBOL en PCBO komt mei de sporthal ûnder ien dak yn Campus Damwâld. De sporthal biedt ek fasiliteiten foar regionale sportferieningen. It gebou wurdt ferbûn mei de omjouwing, wêrûnder it parkje, appartemintekompleks Nij Tjaerda en bernesintrum De Blokkedoaze. De bou begjint heal 2019 en wurdt nei alle gedachten juny 2020 oplevere.
Sûn, skjin, tûk en grien
Duorsumens falt ûnder de kearnwearden fan it plan. Sûn, skjin, tûk en grien wurdt it neamd. It is dan ek logysk dat it gebou gjin gasoansluting kriget, mar folslein elektrysk fan enerzjy fersjoen wurdt. Waarmte wurdt wûn troch lucht-wetter-waarmtepompen. Sinnepanielen leverje de nedige enerzjy op. Troch al dy maatregels en goede isolaasje sit it gebou enerzjyneutraal wurde.


title: Helikopter fan eigner Leicester City delstoart by stadion

maintext:
By it stadion fan de Britske fuotbalklup Leicester City is sneontejûn in helikopter delstoart. Neffens Britske media giet it om de helikopter fan de eigner fan de fuotbalklup, de Taiske miljardêr Vichai Srivaddhanaprabha.
In boarne ticht by de famylje seit tsjin de BBC dat de Tai oan board wie. Befêstiging dêrfan is der net. De plysje hat noch neat sein oer it lot fan de passazjiers. Neffens in tsjûge fan it Britske Sky Sports stoarte de helikopter del op in parkearplak, tichteby it stadion. De helikopter wie efkes dêrfoar, nei ôfrin fan de thúswedstriid tsjin West Ham United, opstiigd fan de middenstip ôf.
Srivaddhanaprabha, dy’s syn fermogen opgarre mei in Taiske winkelkeat, kocht Leicester City yn augustus 2010. In healjier letter waard er foarsitter fan de klup. Yn 2016 waard Leicester ferrassend lânskampioen. Srivaddhanaprabha lit him altyd nei de wedstriid fan it fjild fan it stadion fan Leicester City ôf oppikke. De klup hie earder op ’e jûn mei 1-1 lykspile tsjin West Ham United.
Bywurke 11.20 oere: Parseburo Reuters berjochtet dat fiif minsken oan board fan de helikopter wiene, ûnder wa Srivaddhanaprabha en syn dochter.


title: ‘Trouwen in stijl’ tema fan grutste breidsbeurs yn Fryslân

maintext:
It WTC Hotel yn Ljouwert is snein 14 oktober it dekôr foar de grutste en gesellichste troubeurs yn Fryslân. Breidspearen kinne ynspiraasje op dwaan om op harren Bliere Dei yn styl te boaskjen. Tagelyk kinne se alfêst yn ’e kunde komme mei bygelyks de fotograaf, de DJ, de weddingplanner, de trou-amtner of de sjauffeur fan de trou-auto.
Nei it sukses fan ôfrûne maitiid en foargeande jierren organisearret it Troukollektyf Fryslân wer in sfearfolle beurs dy’t yn it teken stiet fan it belibjen. Dy organisaasje is in gearwurkingsferbân fan Fryske trou-ûndernimmers, dy’t foar takomstige breidspearen ienfâldich in komplete brulloft organisearje kinne.
Alle fasetten fan de brulloft binne yn it kollektyf én op de beurs fertsjintwurdige. Fan feestlokaasje oant ringen, fan blommen oant make-up. De ûndernimmers sille de breidspearen ferrasse mei smaaklike priuwerijen, swingende dûnsdemo’s en fansels geweldige moadeshows.
Wa’t allegear dielnimme is te sjen op trouweninstijl.nl en dêr binne kaarten mei koarting re bestellen. Op de Facebookside fan ‘Trouwcollectief Friesland’ en ‘Trouwen in stijl’ binne oantreklike (koartings)aksjes!
De breidsbeurs is sneintemiddei 14 oktober fan 13.00 oant 17.00 oere yn it Westcord WTC hotel oan de Heliconwei 52 yn Ljouwert. Parkearjen is fergees. Kosten yntree: onlinekaarten € 5,00, oan de kassa € 7,50


title: International tournaments Frisian Draughts

maintext:
Twa moanne nei it Wrâldkampioenskip Frysk Damjen is it folgjende ynternasjonale toernoai neffens de Fryske regels al wer holden wurden op ’e Midden-Europeeske Tinsksportolympiade Deskohrani te Praach. Dat wie in toernoai fan ien dei, dat sadwaande wie der keazen foar it spul mei fiif skiven de spiler FRYSK!.
Organisator en winner fan it toernoai wie Václav Křišta, in earsten ambassadeur fan it Frysk damjen yn Tsjechië. Der wiene seis dielnimmers, út Tsjechië en de Oekraïne. Foar einstân, sjoch hjirûnder.
It folgjende ynternasjonale toernoai wurdt it toernoai foar basisskoallebern (teams en yndividuele spilers) yn Ljouwert. It Italiaanske jongereinteam fan de tige warbere trainer Paolo Faleo hat him al opjûn!
1 Václav Křišta 9 punten
2 Yehor Maksymov 8
3 Alona Maksymova 7
4 Martin Plesnivý 4
5 Eduard Halimon 2
6 Hana Kotinová 0


title: Santich ambassadeurs út hiele wrâld besjogge lân fan molke en wetter

maintext:
Sa’n santich ambassadeurs út de hiele wrâld hawwe harren yn Fryslân byprate litten oer de ûntwikkelingen op it mêd fan suvel en wettertechnology. De diplomaten hiene harren jierlikse ambassadeursdei en wiene fanwege Kulturele Haadstêd yn Fryslân. Fan Sily oant Afganistan en fan Nij-Seelân oant Kanada wiene ambassadeurs oanwêzich.
Njonken de Water Campus en de Dairy Campus brochten se yn Ljouwert in besite oan it Provinsjehûs, keramykmuseum It Prinsessehôf en Lân fan Taal en op ’e Lemmer oan it Woudagemaal. Kommissaris fan ’e Kening drs. A.A.M. Brok neamde it de meast ynternasjonale groep ea dy’t yn de Steateseal op it Provinsjehûs west hat.
Yn Lân fan Taal koene alle ambassadeurs harren eigen taal weromfine. By Water Campus en Dairy Campus binne kontakten lein foar ferfolchôfspraken.


title: Radio-argyf Omrop Fryslân no online beskikber

maintext:
De Alvestêdetocht yn 1987, de reportaazje yn eigen doarp of it petear mei omke. Fan snein 14 oktober ôf binne 2300 oeren oan âlde radio-opnamen fan Omrop Fryslân online te finen. Yn gearwurking mei Tresoar en de Fryske Akademy is de ôfrûne 3,5 jier wurke oan in digitaal radio-argyf. Foar it digitalisearjen is in twatalige spraakwerkenningsmasine ûntwikkele; de earste yn ’e wrâld. It radio-argyf is fan snein ôf te finen op www.omropfryslan.nl ûnder it kopke radio.
Om’t it radiomateriaal fan Omrop Fryslân út Frysk- en Nederlânsktalich is, wie in twatalige spraakwerkenningsmasine nedich. Yn gearwurking mei de Radboud Universiteit is dy ûntwikkele. Dêr kin sawol op Fryske as op Nederlânske wurden yn it argyf mei socht wurde, mei itselde resultaat.
Praat (noch) mar Frysk
Mei de twatalige spraakwerkenningsmasine hat Fryslân in wrâldprimeur te pakken. De masine stiet sintraal yn de Fryslân DOK ‘Praat (noch) mar Frysk’ fan snein 14 oktober (fan 17.00 oere ôf op tv). Mei help fan de masine kin no foar it earst taalkundich ûndersyk dien wurde nei hoe’t de Fryske sprektaal him yn de jierren ûntwikkele hat. De spraakwerkenning kin ek de basis foarmje foar takomstige nije ûntwikkelingen, bygelyks yn de foarm fan in Fryske Siri.
Lansearring yn Snein yn Fryslân
Op snein 14 oktober wurdt it digitale radio-argyf lansearre yn it programma Snein yn Fryslân mei Johan Terpstra (fan 13.00 – 18.00 oere op 92.2FM). Yn it argyf sitte tûzenen nijsgjirrige radiofragminten. Yn Snein yn Fryslân sille fan takom wykein ôf ferskate fragminten te hearren wêze.


title: Limboarch kriget eigen Sinteklaassjoernaal

maintext:
Ynstjoerd troch Arnold Kramer út Meersen.
Limboarch kriget in eigen Sinteklaassjoernaal. Dat wie yn ‘e papieren edysje fan Dagblad de Limburger fan ’e moarn te lêzen.
Marjolein Damman sil it yn it Nederlânsk presintearje. Der sil in soad yn ferskate Limboarchske dialekten praat wurde, ek troch bekende Limboarchske artysten. It wurdt nei moandei 12 novimber yn ‘e Sinteklaastiid, moandeis, woansdeis en freeds útstjoerd op Lokale Limboarchske stjoerders, op sa’n wize dat it sawat yn hiel Limboarch te sjen en te hearren is.
Op YouTube en ynternet is it grif ek te sjen. De Piten sille foar 95 prosint swart wêze. Ien of twa “Roetveegpieten” sille der ek te sjen wêze. In lokaasje dêr’t it spilet is de Schinvelderhoeve yn Sjilvend/Schinveld.
Mear ynformaasje is te finen op www.limburgssinterklaasjournaal.tv


title: Graffity-keunst Writer’s Block jout Kulturele Haadstêd noch mear kleur

maintext:
Ljouwert is de kommende oardel wike it bûnzjend graffityhert fan Nederlân. Ferneamde Fryske en ynternasjonale keunstners beskilderje yn dat skoft in pear grutte en lytsere stedsmuorren. “De stêd wurdt harren kanvas en eksposysjerûmte tagelyk”, sa litte Peter Reen en Serge Hollander witte, de inisjatyfnimmers fan it mural art festival Writer’s Block. “De Kulturele Haadstêd fan Europa kriget sa noch mear kleur op ‘e wangen.” It evenemint is part fan de Wer-Iepening fan Ljouwert-Fryslân 2018 en set freed 5 oktober yn it bywêzen fan de keunstners útein.
Yn totaal realisearje de keunstners 2018 kante meter streetart yn Ljouwert. En tuskentroch rekkenje de (jonge) makkers ôf mei âlde dogma’s en meitsje se foar Ljouwert nije útgongspunten. Want Writer’s Block wurdt in jierliks weromkommend evenemint dêr’t mural-art en street-art yn al har foarmen en úteringen sintraal yn steane.
De earste edysje fan it evenemint bûten de programmearring fan it LF2018-jier sil ein juny 2019 wêze yn Ljouwert. Dit jier wienen al priuwkes fan Writer’s Block te sjen neist de yntree fan Stedsskouboarch De Harmonie, op de sydmuorren fan de Arriva-remise en by it bouskot yn de Grote Hoogstraat lâns.
“Writer’s Block wurdt de grutste fergeze fiering fan iepenbiere keunst fan it noarden”, sei de organisaasje. Mei keunst bûten de musea, de galeryen en de ateliers kriget de brûzjende Fryske jonge (street)art-scene in platfoarm dêr’t lokaal en ynternasjonaal talint him oan in breder publiek yn sjen litte kin.
“Hiel bewust keppelje we lokaal talint oan renommearre nammen. De Ljouwerter strjitkeunstners LJ van Tuinen, Roy Schreuder en Etrs de Retro nûgen sels harren út om mei harren in grut keunstwurk te meitsjen yn Ljouwert.” Etrs de Retro keas foar Mr. Woodland (Dútslân) mei wa’t er in keunstwurk makket op Stedsskouboarch De Harmonie. Roy Schreuder foarsjocht mei Flying Fortress (Dútslân) de muorren fan it eardere Aegon-gebou (Stedsoaze/Markt058) fan in muorretekening en LJ van Tuinen keas John Pugh (FSA) – dy’t freed net by de offisjele start wêze kin – út foar in keunstwurk op it Gemeentehûs (Nijstêdside). “De gasten binne stik foar stik oansprekkende ynternasjonale nammen dy’t spesjaal foar de Wer-Iepening nei Ljouwert komme.
Writer’s Block-organisatoaren Peter Reen en Serge Hollander betochten neist dy wurken it part ‘Speak Your Truth’: in plak dêr’t it sprutsen wurd en de frijheid fan mieningsútering oerhearskje. Se nûgen dêr de Malteeske keunstner Twitch en de Amsterdamske Fake Stencils foar út. De Haniasteech is dan harren boarterstún.


title: Waarpraatsje: berûne loft

maintext:
DE JOUWER – It is foarearst dien mei it kreaze waar. Wy sille tongersdei en freed de sinne net folle sjen.
Yn ’e nacht fan woansdei op tongersdei is de loft berûn en sil it sa út en troch wat reine. De westewyn is matich, by de kust lâns frij krêftich. It wurdt 11 graden.
Tongersdei is de loft ek berûn. It kin noch in bytsje reine. De wyn komt út it westen en is matich. By de kust lâns stiet wat mear wyn. It wurdt 13 graden.
Freed is de loft op ’e nij berûn en bliuwt it net drûch. It wurdt boppedat stadichoan kâlder.
Jan Brinksma


title: Dútser komt om by eksploazje kaartautomaat op stasjon Halle

maintext:
By de eksploazje fan in kaartautomaat op in stasjon yn de Dútske stêd Halle, is in man om it libben kaam. De ûntploffing wie neffens de plysje sa swier, dat dat de doar fan de automaat op it perron telâne kaam.
In masinist fûn de swierferwûne jongeman bliedend neist de ûntplofte kaartautomaat. It slachtoffer waard ôffierd nei it sikehûs, dêr’t er even dêrnei ferstoar. De plysje socht oant djip yn ’e nacht nei spoaren by it stasjon. It is net dúdlik oft de man de eksploazje sels feroarsake hat.
Yn Dútslân wurde geregeld kaartautomaten opblaasd. Ofrûne simmer warskôge de federale plysje noch foar automaten dy’t mooglik mei gas folle wiene. Ferline jier ferstoar in man yn Dortmund troch in eksploazje yn in kaartautomaat.


title: Liet fan 1345

maintext:
Liet fan 1345
By Warns dêr wenne in faam,
wie sljocht op har earste leafde,
mar doe’t de fijân dêr kaam
moast hy ek stride foar syn lân.
Se woe leaver net dat er focht
op dy kâlde septimbermoarn.
Untreastber rôp se him nei:
gean net by my wei, myn leafste.
Se wachte mear as in dei
en úteinlik fûn se de moed.
Doe socht se tusken de deaden,
mar de grûn wie sêd fan it bloed.
Se swaaiden en fochten
mei swurden en spearen,
de mannen fan Fryslân
tsjin Hollânske hearen,
dy kamen yn kloften,
Sa waarden wy útput
de fijân te machtich,
mar ús eare wie grut.
Se skriemde dagen fan fertriet,
koe it ûnrjocht net ferneare
dat har feint syn libben dêr liet,
net wist fan de komst fan syn soan.
In soan moast syn heit no misse,
want dy focht en stoar foar syn lân.
De faam wie tige brutsen en skeind
troch smert en ûnrjocht ferwûne,
en om de leafde foar har feint
gong se der alle dagen grif
mei har lyts jonkje op ’e earm
nei in grêf neiby it Reaklif
Sjoerd F. Talsma


title: Komplekse yngrepen by holle-halskanker yn MCL no ek mei operaasjerobot

maintext:
De Da Vinci-operaasjerobot yn it MCL wurdt sûnt 10 oktober mei súkses brûkt troch trije ferskillende spesjalismen yn it Medysk Sintrum Ljouwert. KNO-dokter en holle-halsonkolooch Noortje Schwandt fierde op 10 oktober 2018 mei súkses twa yngrepen (fuortheljen fan in tonge-amandel) út mei de Da Vinci-operaasjerobot.
Dêrmei hearre de KNO-sirurgen no ek ta de brûkers. Operaasjes by kanker oan de efterside fan de tonge (‘tonge-amandel’) binne mooglik wurden yn it MCL. Dat is in nije yngreep; oant no ta koe it MCL pasjinten mei dy oandwaning gjin operative behanneling biede. By kanker fan de kielamandels kin yn beskate gefallen troch de mûle operearre wurde mei tank oan de robot. De gynekologen hawwe ûnderwilens de hûndertste operaasje mei de robot útfierd. By de urology is de robot al jierren de foarkarsmetoade foar prostaatyngrepen.
Operearje mei de Da Vincirobot is in foarm fan laparoskopyske sirurgy (‘knoopsgatoperaasje’). Krekt as by in ‘gewoane’ laparoskopyske yngreep sjocht de sirurch fia in kamera yn de búkholte, of, by de KNO, de mûle/kielholte. De operaasje wurdt útfierd mei presyzje-ynstruminten. De sirurch betsjinnet de operaasje-ynstruminten net streekrjocht. Hy of sy sit efter in konsole, sjocht (tsien kear fergrutte, yn 3D) fia de kamera yn it operaasjegebiet en de Da Vincirobot fertaalt syn/har bewegings mei grutte presyzje yn minuskule bewegings fan de operaasje-ynstruminten.


title: ‘Lessen yn it Gaelic binne anty-islamitysk’

maintext:
Subsydzje foar Gaelic yn it Skotske ûnderwiis is diskriminaasje fan moslims. Dat seit Nighet Riaz, in earder gemeenteriedslid fan de Scottish National Party yn Glasgow. Neffens har is der sprake fan “anty-islamitysk rasisme”.
De frou is fan betinken dat der in grutte krapte is oan leararen Oerdoe, de taal dy’t in protte Pakistanen prate. Hja wol dat de oerheid him dêrop konsintrearret. Neffens har mei it net sa wêze dat it Gaelic miljoenen euro’s stipe kriget, wylst “de tradisjonele talen fan net-blanke groepen op skoallen marginalisearre wurde”.
“Wy kinne der net omhinne dat it Gaelic praat wurdt troch blanke Skotten, wylst Oerdoe foaral de taal is fan brune moslims. Dat jout de yndruk dat etnyske minderheden, en dan benammen moslims, net as like Skotsk sjoen wurde as blanke, oarspronklike Skotten”, seit hja.
De skotske sjonger en taalbeweger Griogair Labhruidh reagearre yn it tydskrift Bella Caledonia tige fûl op de útspraken fan frou Riaz. Hy neamt dy “dom en rasistysk”. “It Skotske taalbelied is foar in part in stribjen nei it behâld fan ús taal, dy’t it dreech hat yn in tiid dat de globalisearring de oarspronklike kultueren oeral oanfalt. It doel is dat wy ús taal, kultuer en tradysje behâlde kinne en dy trochjaan kinne oan de folgjende generaasje, sadat Skotlân net ûndergiet yn in wrâldwiid monokulturalisme.”


title: Walk & Talk yn Biblioteek Harns

maintext:
Yn de Biblioteek fan Harns is it tongersdei 1 novimber wer Walk & Talk. Dat is bedoeld foar wa’t fan wurk of berop feroarje wol of ynspiraasje siket foar in ferfolch fan syn of har karriêre. Men kin dêr mei oare wurksikers prate, ûnderfiningen diele en fragen oaninoar en oan de gastsprekker stelle.
Walk & Talk is it kofjeskoft foar wurksikers en wurdt it hiele jier troch holden op de earste tongersdei fan de moanne yn Biblioteek Harns fan 10.00 – 12.00 oere.
Kofje drinke mei…
Op 1 novimber wurdt kofje dronken mei Edwin Broekhof. Hy sil oer syn bedriuw Vizier Friesland, dat ûnder mear stipe jout oan begjinnende zzp’ers. Der is ek altyd romte en tiid om jins CV tsjekke te litten of fragen oaninoar te stellen.


title: Frije

maintext:
It wurd ‘frije’ hat foar ferskillende generaasjes Friezen ferskillende betsjuttingen (hân). Dat beskriuwt Henk Wolf yn in artikel op it webstee fan tydskrift De Moanne.
It artikel is hjir te lêzen:
http://www.demoanne.nl/frije/


title: Ofskiedsbrief jonge fersetsstrider docht mei oan ferkiezing ‘Stik fan it Jier’

maintext:
Mei de neilittenskip fan de jonge fersetsstrider Folkert Bergsma docht Tresoar yn gearwurking mei it Frysk Fersetsmuseum mei oan de ferkiezing ‘Stuk van het Jaar 2018’.
Lêste wurden
“Weest sterk. De genade des Heren Jezus Christus en de liefde Gods en de gemeenschap des Heiligen Geestes zij met jullie allen. Jullie moeten maar veel Gezang 17 zingen. Ik zal deze waarheid gauw ondervinden. Dáág, Folkert.” Dat binne de lêste wurden fan de tweintichjierrige Folkert Bergsma oan syn famylje, skreaun op 14 febrewaris 1944. Twa dagen letter wurdt er fusillearre troch de Dútske besetter by Skiphol, fanwege syn rol yn in fersetsgroep yn Seisbierrum. Nei de befrijing identifisearret syn heit him oan ’e hân fan stikjes fan syn klean en in toefe hier. In kâld weromtinken oan in jonge studint en fersetsstrider dy’t it heechste offer brocht foar wêr’t er yn leaude.
Folkert fertelt syn ferhaal
Yn de moanne oktober fertelt Folkert syn ferhaal fia social media en de webside fan Tresoar. Fia syn eigen Facebookside en de webside fan Tresoar fertelt er oer wa’t er wie en hoe’t er by it ferset behelle rekke. Sa komme de lêste dagen fan Folkert ta libben.
Brief, hierlok en kleanresten útstald
De ôfskiedsbrief, hierlok en kleanresten fan Folkert binne de folsleine moanne oktober yn de iepeningtiden te sjen yn de stúdzjeseal fan Tresoar. Tagong is fergees.
Stik fan it Jier
45 argyfynstellingen dogge dit jier mei oan de lanlike ferkiezing ‘Stik van het Jier’, yn it ramt fan de Moanne fan de Skiednis. It tema foar dit jier is ‘opstân’. Yn 2014 wûn Tresoar de titel mei de leafdesbrief fan soldaat Romke Eelkes Zandstra.
De famylje fan Folkert stipet de kampanje en hopet dat syn ferhaal net fergetten wurdt. Wolle jo helpe om dat mooglik te meitsjen? Stim dan op: www.stukvanhetjaar.nl/tresoar.


title: Marcel Boekhoorn wol HEMA oernimme

maintext:
HEMA wurdt oernommen troch ûndernimmer Marcel Boekhoorn, hat de warehûskeat buorkundich makke. Yn in parseberjocht skriuwt HEMA dat Boekhoorns ynvestearringsmaatskippij Ramphastos in oerienkomst sletten hat mei de hjoeddeiske eigner, de Britske ynvestearringsmaatskippij Lion Capital.
Sakeblêd Quote en De Telegraaf berjochtsje dat neffens Boekhoorn de ûnderhannelings noch rinne en de deal noch net definityf is. “Wy binne der noch net. Ik doch myn uterste bêst om it te regeljen. Ik bin ek ôfhinklik fan de tsjinpartij”, hat Boekhoorn tsjin De Telegraaf sein. “Dy sit yn de Feriene Steaten en Ingelân. Ik hoopje dat dejinge dy’t der yn Los Angeles oer giet hjoed betiid wekker wurdt.”
De nije eigner wol wer mear ynvesteaarje yn de Nederlânske en Belgyske winkels. Ofsjoen dêrfan is it bedriuw ek fan doel om te groeien. HEMA moat in ynternasjonaal merk wurde.
Wa is Marcel Boekhoorn?
Marcel Boekhoorn (58) is in ûndernimmer mei in belang yn in hiele rige bedriuwen. Mei in fermogen dat rûze wurdt op 1,8 miljard euro stie er ferline jier op plak njoggen yn de Quote 500-list fan rykste Nederlanners. Hy fertsjinne hûnderten miljoenen mei de ferkeap fan Telfort oan KPN yn 2005. Hy is eigner fan ûnder oare Ouwehands Bistepark en hat ek in grut belang yn de High Tech Campus Eindhoven. Dêrneist sponsoret er al jierren fuotbalklup NEC.
HEMA stie al lang te keap. Sûnt foarige simmer wie it warehûs op ’e syk nei in nije eigner, mar dy syktocht ferrûn dreech.


title: Mercurius-sonde fan de ESA lansearre

maintext:
Fan de Europeeske romtebasis Kourou yn Frânsk-Guyana ôf is yn ’e nacht fan freed op sneon de BepiColombo lansearre. Dat is in romtesonde dy’t ûndersyk dwaan sil nei Mercurius, de planeet dy’t it tichtst by de sinne stiet. De twa romteskippen waarden mei help fan in Ariane 5-raket yn ’e romte brocht.
De sonde bestiet út twa dielen. It Europeeske diel fan romtefeartorganisaasje ESA is benammen rjochte op it oerflak fan Mercurius en de swiertekrêft om de planeet hinne. It Japanske part, dat troch romtefeartorganisaasje JAXA boud is, bestudearret de sinnewyn, de konstante stream fan laden dieltsjes fan de sinne dy’t de planeet bombardearret.
De reis nei Mercurius is tige yngewikkeld, mei’t de planeet sa ticht by de sinne stiet. It duorret oant 2026 foar’t de BepiColombo by de planeet oankaam is.


title: Oerdracht argyf yngenieurs Vegter b.i. Beheer BV oan Tresoar

maintext:
Op 30 oktober 2018 wie de oerdracht fan de arsjitekte-argiven fan Doeke Meintema, yr. J.J.M. Vegter en yr. J.G.C. Vegter troch de hear yr. Chris Vegter, direkteur fan arsjitekteburo yrs. Vegter b.i. Beheer BV, oan Bert Looper, direkteur fan Tresoar. De hear Vegter hold by de oerdracht in koarte ynlieding oer de ynhâld fan dy argiven, dêr’t er sels de registers en dossierlisten fan fersoarge hat. De hear Bert Looper hold in koarte útiensetting oer it belang fan de skinking oan Tresoar.
Ynhâld argyf
It âldste part fan it argyf befettet dokuminten fan Doeke Meintema (Mantgum, 1877 – Ljouwert, 1935). Nei syn oplieding yn Fryslân wurke er yn it westen. Yn 1917 kaam er werom nei Ljouwert en boude dêr syn wenning anneks kantoar oan de Harnzerstrjitwei. Nei syn dea waard syn arsjitekteburo yn 1935 oernaam troch yr. J.J.M. Vegter (1906 – 1982). In part fan syn argyf is in tal jierren lyn by it Nieuw Instituut te Rotterdam ûnderbrocht.
Jo Vegter, dy’t fjirtich jier lang syn buro yn Ljouwert hie, lit in breed oeuvre nei. Hy hat syn stimpel set op wichtige gebouwen yn it nei-oarlochske Nederlân, lykas it Huis der Provincie yn Arnhem en kantoaren foar Het Vrije Volk yn Grins en Rotterdam. De Coöp. Meelfabriek dêr fertsjinnet ek in fermelding. Vegter ûntwurp net allinnich foar partikulieren, mar hie ek in stêdeboukundige praktyk foar in soad gemeenten yn Fryslân, lykas Harns, Frjentsjer en Tytsjerksteradiel. Hy fersoarge ek restauraasjes lykas fan tsjerken yn Jannum, Huzum, Hegebeintum, Feinsum, Jorwert en Kollum. Dat jildt ek foar de stedhuzen fan Dokkum, Frjentsjer en Harns. Yn 1958 waard er ta Ryksboumaster beneamd. Dy syn taak is it om fan de Ryksgebouwetsjinst út foar de arsjitektuer fan de gebouwen fan de Ryksoerheid te soargjen. It kantoar fan it Wetterliedingbedriuw I.W.G.L. oan It Saailân yn Ljouwert (1964) waard boud nei ûntwerp fan Vegter. Foar I.W.G.L. boude er ek de wettertuorren fan Dokkum en Drachten.
Syn soan yr. J.G.C. (Chris) Vegter (Ljouwert, 1940) wurket fan 1971 ôf yn Ljouwert en foarmet fan 1975 ôf in maatskip mei syn heit, ûnder de namme arsjitekteburo yrs. Vegter b.i.
Chris Vegter ûntwurp û.o. de ABN Bank oan de Willemskade yn Ljouwert, it Distriktsburo voor de Ryksplysje, it Belestingkantoar yn Dokkum en it EKP voor PTT Post yn Ljouwert. Foar it Fryslân Kolleezje yn Ljouwert waard de Kampus oan de Julianaleane mei ferskate gebouwen ûntwikkele. In grut en bysûnder objekt is it troch Vegter jr. ûntwurpen pompstasjon fan Drinkwetterbedriuw Vitens yn Spannenburch (1982). Yn de jierren 2011 en 2012 kamen dêr it Untkleuringsgebou en it Untgassingsgebou by, as wichtige nije fazen foar de kwaliteit fan it drinkwetter. Bûten Fryslân ûntwurp er ûnder oare foar Rykswettersteat it betsjinningsgebou by it sluzekompleks by Lith en de ferkearssintrale “De Wijde Blik” by de Wijkertunnel yn Velsen. Yn 2013 naam Chris Vegter, doe 72 jier âld, it beslút om op te hâlden mei syn praktyk. Troch de krisis waard it wurk minder.
Biografy yngenieur J.M. Vegter
Jo Vegter waard berne yn Sappemeer yn 1906 en groeide op yn De Haach en Scheveningen. Hy studearre boukunde yn Delft en fêstige him yn 1935 yn Ljouwert dêr’t hy it arsjitekteburo fan Doeke Meintema oan de Harnzerstrjitwei oernaam. Jo Vegter wenne en wurke jierren lang oan de Harnzerstrjitwei, it hûs fan Meintema waard ferboud en it buro waard útwreide. Letter wenne er mei syn frou ôfwikseljend yn de restaurearre pastorij yn Sleat en yn Gorssel, dêr’t it wurk/fakânsjehûs yn 1957 klearkommen wie. It pear ferhuze yn 1977 definityf nei Gorssel dêr’t Jo Vegter yn 1982 ferstoar. Hy wie Ridder in de Oarder van de Nederlânske Liuw en Ofsier yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
Weropbou
Yn it nei-oarlochske Nederlân kamen der moaie opdrachten foar Jo Vegter: de stedhûspriisfraach foar de stêd Amsterdam hie hy yn 1940 tegearre mei kollega yr. J.F. Berghoef wûn. Yn Rotterdam wûn er de priisfraach foar it nije Gereformeerd Burger Weeshuis. In oantal fan syn gebouwen binne wier hichtepunten fan de weropbou wurden. Hy ûntwurp ek ferskate wenningen foar folkshúsfestingsprojekten yn Grou, Harns, Burgum, Drachten, Beverwyk en Ljouwert.
Fan 1958 oant 1974 hat er – njonken selsstannich arsjitekt – ek Rijksbouwmeester west. It wie in tiid dêr’t in soad nije oerheidsgebouwen yn ta stân kamen. Yn syn fyzje hie de arsjitektuer in tsjinjende funksje by oerheidsgebouwen – dy moasten in beskate foarnamens útstrielje. Dat berikte er troch oanhâldende oandacht foar in konsistinte maatfiering, harmonieuze proporsjes, in oanienskeakeling fan grutte en lytse, iepen en besletten romten, mei in soarchfâldige detaillearring en materiaalôfwurking. Yn syn wurk is in ûntwikkeling te folgjen dy’t him fan tradisjonalisme nei moderniteit ûntwikkelet. By de nijbou fan it Ministearje fan Finânsjes yn De Haach (1975) hat er dêr as sjef-arsjitekt folop ynhâld oan jûn.
Biografy D. Meintema
Doeke Meintema (Mantgum, 1877- Ljouwert, 1935) folge syn oplieding yn Amsterdam en Delft en wurke op ferskate arsjitekteburo’s, lykas by Eduard Cuypers yn Amsterdam en Henri Evers yn Delft. By Evers hat Meintema meiwurke oan it ûntwerp foar it stedhûs fan Rotterdam. Yn 1917 giet de ûnderwilens fjirtich jier âlde Meintema werom nei Fryslân en fêstiget him as ûnôfhinklik arsjitekt yn Ljouwert.
Dêr wie er ien fan de oprjochters fan de koöperative feriening “Woningbouw”. Dêrfoar ûntwurp er in kompleks fan santich middenstânswenten dy’t tusken 1919 en 1921 yn it noardlik part fan de Vossenparkwyk boud binne. Dy ûnderwilens hûndert jier âlde wenten binne ynspirearre troch de Ingelske ‘garden cities’ en de dêrút ôflate Dútske túnstêden. Foar de koöperaasje “Excelsior” ûntwurp er it grutte fakânsjehûs op It Amelân en ferskate winkels en bakkerijen yn de provinsje. Ek it eardere gemeentehûs fan It Bilt is fan syn hân. Meintema wie lid fan de Stêds Skientmekommisje, de Provinsjale Advyskommisje en foarsitter fan de Kring Ljouwert fan it Bûn fan Nederlânske Arsjitekten.


title: Eltsenien hat rjocht op ferdigening!

maintext:
troch Tjalling van der Goot
Ofrûne wike wie ik wer efkes werom yn de tiid. In déjà vu, om in minder geef Frysk wurd te brûken. It kaam troch de saneamde ‘Blokkearfriezen’. Yn dy saak bin ik abbekaat fan 33 fertochten. Harren wurdt it ferwyt makke dat hja yn 2017 de A7 blokkearre hiene om in tal bussen mei demonstranten tsjin Swarte Pyt tsjin te hâlden. De demonstranten woene aksje fiere yn Dokkum, dêr’t dy dei Sinteklaas ynhelle waard.
Net faak krige ik safolle reaksjes nei oanlieding fan de ferdigening yn in strafsaak as yn de blokkearsaak. Allinne de bystân oan Robert M. yn de Amsterdamske sedesaak makke ek safolle los. Dêr wiene kwetsbare lytse bern by belutsen en dat hie de fertochte bekend. Wy koene by it oannimmen fan de saak wol úttekenje dat de emoasjes heech oprinne soene.
Yn de blokkearsaak wie ek te ferwachtsjen dat foar- en tsjinstanners fan Swarte Pyt harren uterje soene. En dat wylst de strafsaak hielendal net oer Swarte Pyt giet mar oer it behinderjen fan it rjocht om te demonstrearjen en oer it stilsetten fan it ferkear op in rykswei. Oer de fraach dus oft der strafber hannele is. No’t de eask en it pleidoai efter ús lizze, kin ik in lytse balâns opmeitsje: hûnderten mails, brieven en telefoantsjes krigen wy op kantoar. En op de sosjale media lykas Twitter en Facebook gie it hielendal los. Koartsein, de saak hat it nedige losmakke.
It wêrom fan dit stikje is fûneminteel. De measte reaksjes wiene fan stipers fan ús kliïnten, fan minsken dy’t ús sukses tawinsken ensafuorthinne. Der binne lykwols ek minsken dy’t harren deroer fernuverje dat in kantoar as Anker & Anker sokke fertochten ferdigenje wol. Fan ’e wike makke in persoan op Facebook de opmerking: “Teleurstellend ook, dat dit gerenommeerde kantoor dit soort lieden verdedigt.” It goeie nijs is dat dat berjocht gjin skellerij of mislediging ynhâldt. Dat sjogge wy wol oars. Mar de opmerking op Facebook jout bliken fan it missen fan de basis fan ús rjochtssteat. Wêrom?
Eltsenien hat rjocht op ferdigening tsjin ferwiten fan plysje en it Iepenbier Ministearje (IM). Der moat tsjingas jûn wurde troch in fertochte, oars rint it IM oer him hinne. In earlik proses is in proses dêr’t de fertochte al syn rjochten yn brûke kin. In abbekaat helpt him dêrby. Sa kinne fersiken oan de rjochter dien wurde, hja kinne tsjûgen as saakkundigen hearre litte, de abbekaat kin stikken oan it dossier taheakje litte. De offisier fan justysje easket, de abbekaat pleitet yn it foardiel fan de fertochte. Allegear om de symboalyske skealjen fan Frou Justysje yn it lykwicht te hâlden. De rjochter bepaalt dêrnei de útspraak. Foar in lykwichtige útspraak is dus in stevich ferwar fan de ferdigening nedich. De rjochter moat twongen wurden om goed nei te tinken. Ik sis it wolris sa: “Wy moatte it de rjochter sa swier mooglik meitsje. As it IM in goed ferhaal hat en de abbekaat in sterk pleit, dan komt de rjochter ta it bêste fûnis.”
In misferstân is dat de abbekaat persoanlik efter de hannelingen fan syn kliïnt stean moat. Dat kin, mar dat hoecht net. De eigen miening fan in abbekaat docht der net ta. It giet nammentlik net om de fraach oft iksels ek sa hannelje soe as in kliïnt dien hat, it giet om it effektuearjen fan de rjochten dy’t eltse fertochte hat en it yn de gaten hâlden dat in proses earlik ferrint. Oars soe ommers nimmen in fertochte yn in moardsaak of in slimme sedesaak mear bystean kinne, derfan út geande dat nimmen it rjochtfeardich achtet dat ien fermoarde of seksueel misbrûkt wurdt.
De blokkearsaak smyt dan dochs foar in protte minsken wat nijs op. Eltsenien hat rjocht op ferdigening, wat it ferwyt en wa’t de persoan fan de fertochte ek is. Wy lûke gjin grins. Eltse fertochte is wolkom. Dat kin bygelyks om in ferwyt fan it riden ûnder ynfloed gean, dat kin ek in moardsaak wêze. Of om in man dy’t fertocht wurdt fan slimme sedefeiten, of om in frou dy’t fraudearre hat. Eltsenien betsjut dus ek wier eltsenien.
Dat prinsipe hâldt yn dat wy as kantoar ek minsken helpe dy’t troch in part fan de mienskip al feroardiele binne, dy’t negere wurde of dy’t bedrige wurde nei it ferwyt dat harren makke wurdt. Tink dêrby oan ekstreemrjochtse politisy, oan in man as Robert M. dy’t fertocht waard fan it seksueel misbrûken fan tsientallen lytse bern. Dêr foaroer stiet de bystân oan minsken dy’t de hannen wol opinoar krije, lykas de prinsipiële biologyske himpboer Doede de Jong fan Appelskea. Populêr of ympopulêr, wy meitsje gjin seleksje op basis dêrfan. As strafpleiter moatte jo in rjochte rêch hawwe en net bûge foar de publike opiny. Dêrom is it berop fan strafabbekaat ek sa wichtich yn in strafproses.
It set de earder neamde opmerking dat it teloarstellend is dat wy as kantoar minsken yn de blokkadesaak bysteane yn in oar ljocht. Fansels hawwe alle fertochten yn de blokkearsaak rjocht op juridyske help. Op goede, adekwate en spesjalisearre help. Krekt dy minsken, soe ik sels beweare wolle. It IM hat nammentlik swier en hurd ynset, mei in publisiteitskampanje yn it foar om de publike opiny te beynfloedzjen en mei drege straffen yn de eask. Dogge de fertochten neat, dan komt der gjin lykwicht en dus gjin goed fûnis. Dat prinsipe stiet altyd los fan de persoanlike miening fan in abbekaat. Dy sille jo fan my dus ek yn gjin inkelde saak hearre.
In oantal jierren lyn hawwe wy op kantoar meiwurke oan in dokumintêre oer de ferdigening fan Robert M. De doku hie as ûndertitel: “Eenieder heeft recht op verdediging”. Dat rjocht stiet yn de Grûnwet. Mar net eltsenien is dêrfan op de hichte. It boadskip fan dy dokumintêre hat – sa docht no wer bliken – noch neat oan aktualiteit ferlern.
Tjalling van der Goot is abbekaat by Anker & Anker


title: Warnsbetinking 2018: deputearre Kramer oer ús iepen mienskip

maintext:
Taspraak op de ‘Mienskipsdei’ op it Reaklif (29 septimber 2018), útsprutsen troch deputearre Johannes Kramer
Mienskipssin. Foar de ien hiel gewoan, foar de oar in unyk fenomeen.
Wy ha mei Kulturele Haadstêd yn 2013 fan Eindhoven en Maastricht wûn om’t de ynternasjonale sjuery fûn en erkende dat wy Friezen mei folle minder jild folle mear mienskip ynbrochten.
Fryslân is datoangeande unyk. In pracht lân, net om ‘e nocht de moaiste en gelokkichste provinsje fan Nederlân. Gauris wurdt my frege wat ik no dochs sa moai oan Fryslân fyn. En dit is myn antwurd: net ús eilannen of ús marren, net ús stêden of ús doarpen, of ús bisten of ús planten, nee, it aldermoaiste oan Fryslân binne de Friezen. In mienskip, al mear as twatûzend jier mei-inoar ûnderweis, gjin eigen steat, gjin eigen kening en ek gjin eigen leger, mar dochs noch hieltyd hjirre, tusken de See en de Wrâld, ûnder de hege loft en yn it wiide grien: Wy binne der! Wy meie der ek wêze, lykas Tom Dijkstra hjoed yn de LC sei.
Mar – en dat joech foar de útferkiezing ta kultuerele haadstêd ek de trochslach – gjin mienskip dy’t mei de doar op slot en de gerdinen ticht in besletten feestje fiert. Nee, in iepen mienskip. In iepen mienskip dy’t de konfrontaasje mei de bûtenwrâld oan gean wol en ek moat, om’t yn in stilsteand wetter úteinliken neat oerbliuwt.
Want ik hear hjir en dêr noch wolris wat misbegryp oer it wurd mienskip. Want blykber hat dat foar guon dochs in wat benearjende byklank. En ik begryp dat it foar guon dreech is om te akseptearjen dat net alles yn jins libben it gefolch is fan frije kar en frije wil. Want de mienskip hat men net útsocht. Dy mienskip is jin taskikt.
Mienskip is dy natuerlike foarm fan minsklik gearlibjen dy’t tusken it yndividu en de steat yn stiet. Mienskip is mei-inoar wille hawwe, mei-inoar belibje. Mei- inoar skrieme en mei-inoar diele. Mar it moaie fan mienskip is dat it net statysk is. It is dynamysk. Jo dogge deroan mei. Jo kinne de mienskip sels mei stal jaan. Want is it net nuver dat krekt yn mominten fan grutte wille of grut fertriet it gefoel fan mienskip it meast fielber wurdt?
En sels yn it kulturele mienskipsjier liet de mienskip him net hielendal stjoere. In sels betochte aksje makke dat de flam yn de panne sloech by de Friezen en brocht it Mienskipsjier yn syn hiele hear en fear folop yn it sintrum fan de nasjonale en ynternasjonale belangstelling. Want wie it net nuveraardich dat it lykas yn 1345 op ’e nij in Hollanner wie dy’t ús it mienskipsgefoel bybringe moast, yn de dy prachtsimmer fan 2018? Op ’e nij lei in Hollanner yn it wetter en wiene de Friezen bliid. Ja Fryslân Boppe, want der lei in Hollanner yn de groppe. Mar net om’t er fersûpe soe, mar krekt om’t er winne woe, sadat oaren libje koene. En syn persoanlike striid tsjin kanker waard de striid fan de mienskip tsjin kanker. En de minsken kamen spontaan en manmachtich. Nachts lieten de boeren de ljochten fan harren trekkers skine, sadat Maarten troch it tsjuster komme koe. It alvestêdegefoel kaam sels yn de waarmste simmer noch by de Friezen nei boppen driuwen.
Friezen kinne ek ûnteie as it boppe nul is. Dêrom is ek dit kulturele haadstêdjier no al in sukses. It betochte folksfeest is spontaan in mienskipsfeest wurden. Mar ek in mienskip dy’t de konfrontaasje mei himsels oan doar te gean. Wat is dat in mienskip? En wat betsjut dat dan? Foar dy en my? Foar ús?
De minsken fan de Fryske beweging kinne net sizze dat hja en inkeld hja de Fryske Mienskip binne. Hja binne dêr in ûnderdiel fan, mar se sille harren rekkenskip jaan moatte fan it feit dat de Fryske mienskip grutter en breder is as hjasels binne of wêze kinne. Dêrom is it ek goed dat it betinkingskomitee him ta de doarpen rjochte hat. En ik nim ek graach út namme fan de Provinsje dy ferklearringen oan. It is goed en moai dat safolle doarpen op sa’n koarte termyn posityf reagearre hawwe. Net ferwûndering om’t Friezen, lykas okkerdeis bliken die troch in ûndersyk fan it Frysk Sosjaal Planburo, minder fan harren oerheid en mear fan harren meiminsken, fan harren mienskip ferwachtsje.
Mar wat foar de beweging jildt, jildt ek foar de Provinsje. De Provinsje is net itselde as de Fryske Mienskip. Wy kinne har hoedzje en noedzje, mar har net ôftwinge of oplizze. Dat is ek it sintraal útgongspunt yn myn fyzje: minsken binne mear as in optelsom fan belangen, minsken hawwe harren eigen libben en moatte safolle mooglik by steat steld wurde en jou dat stal nei eigen ferlet en ynsjoch.
De Fryske Mienskip sil en moat himsels stal jaan. Bygelyks yn lange en tsjustere nacht, as it liket dat der gjin dei mear komme sil, mar de minsken dochs mei- inoar en byinoar komme om yn it tsjuster ljocht te bringen. Lykas de trekkers foar Maarten van der Weijden. Dat is it momint dat de Mienskip letterlik en figuerlik opljochtet en sichtber, fielber, taastber wurdt.
Ik hoopje dêrom dat noch lang, salang as de beam groeit, it gers bloeit en de wyn fan de wolken waait ús Fryske Mienskip opljochtsje mei, yn de nacht fan in alvestêdetocht, yn it jier fan kulturele haadstêd en ek hjir, hjir op it Reaklif op Leaffroudei.
Sjoch hjir foar in ferslach fan de Warnsbetinking fan 2018 en hjirre foar de taspraak fan de deifoarsitter.


title: Klimaatpanel Feriene Naasjes: gau maatregels nedich om opwaarming te beheinen

maintext:
De opwaarming fan de ierde moat beheind bliuwe ta op sym meast 1,5 graad om it risiko op drûchte, oerstreamings, ekstreme hjitte en oare slimme gefolgen foar hûnderten miljoenen minsken te beheinen. Om dat foarinoar te krijen moatte driuwende en net earder fertoande maatregels nommen wurde, warskôgje foaroansteande klimaatwittenskippers yn in nij rapport fan it Klimaatpanel fan de Feriene Naasjes IPCC.
It rapport waard yn ’e nacht fan snein op moandei yn Súd-Korea presintearre. 195 lannen waarden it dêr de ôfrûne wike iens oer de tekst. It rapport wie in winsk fan de bestjoerders dy’t it klimaatakkoart fan Parys yn 2015 oerienkamen.
Neffens de auteurs binne de maatregels betelber en útfierber, mar se jouwe ta dat de stiging fan op syn meast 1,5 graad de ambisjeuze kant fan it klimaatakkoart fan Parys it neist is. Dêr is yn ôfpraat om de stiging te beheinen ta tusken de 1,5 en 2 graden Celsius yn ferliking mei it begjin fan de yndustriële revolúsje.
Dy heale graad makket neffens de auteurs in tige grut ferskil. Om de opwaarming te beheinen moat de CO2-útstjit yn 2030 mei 45 persint ôfnaam wêze en yn 2050 ta nul werombrocht wêze. De kosten fan neat dwaan, binne noch folle grutter as yngripen, warskôget it IPCC. It rapport wurdt oanbean op de FN-klimaatkonferinsje yn Poalen ein dit jier.
De IPCC wiist derop dat klimaatferoaring al geande is, sjoen de ferwoastende orkanen yn de Feriene Steaten, rekôrdrûchte yn Kaapstêd en bosbrannen yn Laplân. Alle lytse bytsjes ekstra opwaarming sille de gefolgen fan klimaatferoaring fersterkje.
As de hjoeddeiske koers oanholden wurdt dan sil de opwaarming fan de ierde rjochting de trije graden gean.


title: Waarpraatsje: kreas hjerstwaar

maintext:
DE JOUWER – Nei in hiel wol kreaze woansdei wurdt it tongersdei en freed (wat) waarmer.
Yn ’e nacht fan woansdei op tongersdei is de loft berûn en kin it sa út en troch wat reine. By in swakke oant matige súdwestewyn wurdt it 9 graden.
Tongersdei is de loft ek berûn en soe der sa út en troch noch wat reinwetter falle kinne. De sinne sille wy, nei alle gedachten, net folle sjen. De wyn komt op ’e nij út it súdwesten en is matich. It wurdt 16 graden.
Foar freed sjocht it waar der kreas út. It wurdt noch in bytsje waarmer.
Jan Brinksma