title: Siep de Vries fan De Stripe is Meast Markante Hoarekaûndernimmer fan Fryslân

maintext:
Moandei 15 oktober is Siep de Vries fan hotel-restaurant De Stripe yn Wynjewâld keazen ta Meast Markante Hoarekaûndernimmer fan Fryslân. Siep de Vries stie mei Erik Houter, eigner fan Gestrand op Flylân, yn ’e regionale finale. De twa Fryske hoarekaûndernimmers joegen yn de finale in presintaasje, wêrnei’t it publyk syn stim útbringe koe. Sjueryfoarsitter Maarten Wessels makke bekend dat Siep de Vries de absolute winner is. Hy mei him de kommende oardel jier de Meast Markante Hoarekaûndernimmer fan Fryslan neame.
Sjueryfoarsitter Maarten Wessel: “Siep stelde him yn de petearen kwetsber op. De 32-jierrige ûndernimmer is maatskiplik en sosjaal belutsen en ferfollet mei syn bedriuw in ultime doarpsfunksje. Hy hat ek ôfhel- en besoarchmielen foar âlderen en kreëarret foar syn meiwurkers trochgroeimooglikheden yn it bedriuw. Siep kin dêrtroch mei syn tiim, dat bestiet út minsken fan ferskate âldens, fleksibel de takomst temjitte. Siep is in ynspirearjend foarbyld foar oaren. Ik bin dan ek bliid dat er keazen is ta Markantste Hoarekaûndernimmer fan Fryslân foar 2018/2019.”
Sjuerybesite finalisten
In beoardielingskommisje hat alve nominearren hoarekaûndernimmers opsocht en dêr binne twa finalisten út keazen. Dy finalisten hawwe de ôfrûne wiken besite fan de sjuery krigen. De sjuery bestie neist sjueryfoarsitter Maarten Wessels út: Geert Bosman (winner fan de Meast Markante Ferkiezing Fryslân 2016), Zander Lamme en Tom Valk. De sjuery beoardiele de beide finalisten op ûnder oare orizjinaliteit en fernijing. Moandei joegen se in presintaasje. Dêrnei mocht it publyk stimme. Dêr kaam dúdlik út nei foaren dat Siep de Vries dé markantste Hoarekaûndernimmer fan Fryslân 2018/2019 is.
Taljochting markantste hoarekaûndernimmer
Keninklike Hoareka Nederlân (KHN) organisearret eltse twa jier de ferkiezing fan de Meast Markante Hoarekaûndernimmer. De priis wurdt takend oan ynnovative hoarekaûndernimmers dy’t oare ûndernimmers ynspirearje. Undernimmers dy’t witte wat der spilet, ynspylje op nije konsuminteûntwikkelingen en súksesfol binne. Op dy wize stimulearret KHN ynnovaasje ûnder hoarekaûndernimmers. De Meast Markante-ferkiezing begjint by regionale ferkiezings yn fjirtjin regio’s. Ut de fjirtjin winners wurdt yn ’e hjerst fan 2019, by in lanlik evenemint, de Meast Markante Hoarekaûndernimmer fan Nederlân keazen.
Sjoch foar mear ynformaasje op www.meestmarkant.nl.


title: Agnes van den Brandeler-priis 2018 nei Museum Belvédère

maintext:
Museum Belvédère yn It Hearrefean/Oranjewâld is de winner fan de earste Agnes van den Brandeler-priis foar middelgrutte musea. It museum ûntfangt in bedrach fan 50.000 euro, dat bestege wurde sil oan in monografyske útstalling oer it wurk fan keunstner Olphaert den Otter (1955), dy’t holden wurde sil yn ’e hjerst fan 2020.
It projektfoarstel fan Museum Belvédère oer Den Otter is troch de sjuery fan de Agnes van den Brandeler-priis ferkeazen út in shortlist fan trije musea: neist Museum Belvédère wiene it Stedelijk Museum Schiedam en it Dordrechts Museum útnoege om in projektfoarstel yn te tsjinjen. De sjuery, besteande út it bestjoer fan de Agnes van den Brandeler Stichting – Frank Bergevoet, Robert de Haas en Koeno Sluyterman Van Loo – en oanfolle mei keunstkritika Lucette ter Borg, is unanym yn syn oardiel dat de útstalling mei keunstner Olphaert den Otter in prachtige opmjitte is foar de tradysje dy’t de Agnes van den Brandeler Stichting mei de jierlikse priis foar middelgrutte musea fêstigje wol.
It útstallingsplan fan Den Otter, in briljante en nei it betinken fan de sjuery noch te folle ûnderskatte keunstner, sit ynhâldlik, organisatoarysk en finansjeel goed yninoar. De ambysje fan Museum Belvédère en de keunstner om neist de útstalling ek in serieuze publikaasje te meitsjen én in sympoasium te organisearjen oer lânskippen en de ‘wûneweefsels’ dy’t de minske dêr yn ’e rin fan de iuwen yn oanleit, wurdearret de sjuery tige.
Oer de priis
De Agnes van den Brandeler-priis is in nije, dit jier ynstelde, jierlikse priis foar middelgrutte musea. Oan de priis is in bedrach fan 50.000 euro ferbûn, ornearre foar in projekt dêr’t in keunstner (berne foar 1978) dy’t te’n ûnrjochte te min omtinken hân hân, wiidweidich yn beljochte wurdt. De priis is ek bedoeld om middelgrutte musea finansjeel in ekstra stipe yn ’e rêch te jaan en in alternatyf te bieden foar grutte útstallings.
Oer de nammejouster
Jonkfrou Agnes van den Brandeler (1918-2002) wie in Nederlânske keunstner. Tige tsjin it sin fan (foaral) har heit besleat se nei it gymnasium nei de Keninklike Akademy foar Byldzjende Keunsten yn De Haach te gean. Nei de oarloch reizge se tusken 1947 en 1972 nei Frankryk, Spanje, Grikelân en Italië. Se foarseach yn har ûnderhâld troch te skilderjen, te tekenjen en lessen te jaan. Op har reizen kaam se yn ’e kunde mei it ympresjonisme, ekspresjonisme en konstruktivisme en eksperimintearre mei alle stilen. Benammen it ekspresjonisme luts har: hja skildere har libben lang, ek doe’t se weromkaam wie yn Nederlân, lânskippen en histoarjestikken yn dy styl.
Agnes van den Brandeler eksposearre yn har libben geregeld, mar bruts nea serieus troch. Dat wie teloarstellend foar har, mar se seach ek altyd oan tsjin ‘alle sosjale gedoch’. De troch harsels en har man oprjochte Agnes van den Brandeler Stichting draacht soarch foar har artistike neilittenskip en hâldt it oantinken oan dy bysûndere, tige trochtaastende keunstner libben, ûnder oare troch it ynstellen fan boppeneamde priis.

fasttext_language: fy


title: Ensafh oer de hieltyd lytsere merk foar Fryske boeken

maintext:
It lêste nûmer fan it Frysktaliche literatuertydskrift Ensafh fan 2018 sil wijd wêze oan it Fryske proaza, mei dêryn ferheljend proaza, besprekken en essees. It nûmer kriget as titel ‘It geheim fan Fryslân’. It ‘geheime’ slacht op de sakjende ferkeapsifers fan Fryske romans en ferhalebondels. De Fryske lêskyultuer stiet ûnder druk. It Fryske proaza wurdt sa stadichoan in geheim.
De redaksje freget proazaskriuwers om wurk foar dat nûmer yn te stjoeren. Dat kinne teksten wêze fan tûzen oant twatûzen wurden. De foarkar giet út nei teksten dy’t passe by de titel fan it nûmer, mar oare ynstjoerings binne ek wolkom. Fierder freget de redaksje om essees mei ideeën oer de oanpak fan ‘e krimpende Fryske boekemerk.
De ynstjoering slút op 20 novimber.
Klik hjir foar mear ynformaasje:
http://www.ensafh.nl/?p=53060


title: Aant Mulder: de kollum op deenkelsdag

maintext:
Kollum
Dizze kollum stiet deenkelsdag op It Nijs. Deenkelsdag dat is Saksysk foar tiisdei. Ik ha dizze kollum dy namme jûn, om’t woansdei 10 oktober sân regionale oerheden (de provinsjes Drinte, Fryslân, Gelderlân en Oerisel en de gemeenten East- en Weststellingwerf) mei it Ryk in konvenant om it brûken fan it Nedersaksysk as streektaal te stimulearjen ûndertekenen. Dat de flagge koe út yn it noardeasten fan ús lân. Lokwinsken, net te min. Dêr sjogge se it as in erkenning fan har streektaal as in folweardige regionale taal. Mar oft dat wol sa is, dat kin men jin ôffreegje.
Oant no ta hie Nederlân neist it Nederlânsk al trije erkende regionale talen – it Frysk, it Nedersaksysk en it Limboarchs – en dêr is eins neat yn feroare. Dy erkenningen ha te krijen mei it Europeesk Hânfêst foar regionale talen en talen fan minderheden. Jiertallen dy’t dêrby hearre binne 1992 (ûndertekening) en 1996 (ratifisearring). Sûnt binne it Frysk en it Nedersaksysk troch Nederlân erkend. It Limboarchsk dat earst net neamd waard, kaam der yn 1997 noch by en sadwaande wie op 1 maart 1998 alles yn kalk en semint en sûnt jildt dat Hânfêst. Opmurken moat wurde dat it Frysk in wat oare posysje ynnimt as de oare neamde regionale talen. It Frysk falt ûnder it saneamde diel III fan dat Hânfêst en dat betsjut dat der maatregels nommen wurde moatte om de taal te befoarderjen, op syn minst 35. Dat kinne alles byinoar 68 wêze. Dêr komme ek de berjochten wei dat de oerheid guon ferplichtingen foar it Frysk wol neikomt, mar dat foar ûnderwiis en media te min dien wurdt. Dat it Siuwsk der net by heart, fernuveret my. Se ha it dêr wol besocht, mar dat hat neat opsmiten. Datselde jildt eins foar it Biltsk dat okkerjiers noch besocht hat en krij erkenning.
Hawar, it giet diskear oer it Nedersaksysk en dat is no in folweardich en selsstannich ûnderdiel fan de taalsystematyk yn Nederlân. Sa stiet it yn in nijsberjocht fan de oerheid. Dy formulearring, dat is grif de útkomst fan in yngeande diskusje. Se ha it net oer streektalen en ek net oer talen. It sil ’t wol net, mar it hat der alles fan dat de geit en de koal sparre wurde.
De swierrichheden wurde daliks beneamd. Wy ha te krijen mei in streektaal dy’t oer de grinzen hinne praat wurdt. It Nedersaksysk wurdt net allinne yn it noardeasten fan ús lân, mar ek yn it noardwesten fan Dútslân praat en dat gebiet is aardich grutter as dat yn Nederlân. Dy Nedersaksyske regio’s yn noardwest Dútslân is net mei praat. Dat is wol bedoeling, mar dat sil tagelyk net tafalle. Wy prate nammentlik net oer ien Nedersaksyske taal, mar oer in grut ferskaat oan Nedersaksyske streektalen. Yn Nederlân besteane al sa’n njoggen farianten. Wy ha yn Fryslân fansels it Stellingwerfsk, dat we gauris it Oertsjongersk neame, mar we ha ek it Pompstersk yn Kollumerpomp en omkriten. Fierder ha we it Grinslânsk dêr’t ek it Noarddrintsk by heart, it Middendrintsk en it Súddrintsk, it Geldersk-Oeriselsk, it Twintsk en dan ek noch de farianten op de Feluwe en yn Twinte-Graafschap. Farianten genôch dus. Dat sil yn Dútslân net oars wêze. Ik sei al, dêr is noch net mei praat. It neamde konvenant is ôfsletten mei fjouwer provinsjes en twa Fryske gemeenten. Ik freegje my no wol ôf wêr’t al dy oare gemeenten yn dy oare provinsjes bliuwe! Botte homogeen is it allegearre net. Sa’n konvenant hat wat fan in stilhâlder of, helte slimmer, in poppesûger.
Yn it konvenant, dat mei fjouwer kêsten en fiif bledsiden de koarte kant it neist is, steane gjin tasizzingen oer erkenning as taal, oer jild, oer doelen en sa fierder. Der stiet ek net yn wannear’t it wer fernijd wurde moat of sa. Likegoed binne de minsken dy’t foar dy Saksyske streektalen opkomme posityf. Se prate oer erkenning fan it Nedersaksysk en fine dat it no in folweardige taal is. Dat it konvenant yn it foarste plak in symboalyske wearde hat, binne se it wol mei iens. Likegoed is it moai dat der omtinken is foar har streektaal, want it is net samar in streektaal. It Nedersaksysk fynt syn oarsprong yn de achtste en njoggende iuw yn Westfalen en Nedersaksen. It wie yn de midsiuwen ek de taal fan de Hanze. It Nedersaksysk hat dus net in Nederlânske, mar in Dútske eftergrûn.
Ik fyn it Nedersaksysk in moai ûnderdiel fan ús taalsystematyk. Dat begjint al mei de lûding mei it yn ferhâlding grutte tal klinkers. De wurden binne fansels ek nijsgjirrich. Tink mar oan: moi (hallo), goei’n aovnd, hoe oold bin ie, geern doan, hoe geet ’t en wurdsjes as: aaltemit (miskien), vrogger (eartiids), perveensie (provinsje) en deenkelsdag fansels. As skoaljonge wist ik al fan it bestean fan it Saksysk. Doe wiene we yn de skoalfakânsje (de grutte fakânsje) gauris útfanhûs by in omke dy’t tichteby Swol wenne. Dy omke prate sa’n Saksyske streektaal. It wie hiel nijsgjirrich en harkje nei him. It wie in aardige omke en ik ha my wolris ôffrege oft ik troch dy aardige omke dy streektaal ek aardich fûn, of dat it foar in part ek oarsom wurke hat. Om’t guon wurden oars wiene, begriepen we net altyd alles. Omke, yn dy streektaal fansels ‘ome’, fertelde graach wat dy wurden betsjutten. As Fries en as eardere útfanhuzer yn Saksyske streken fyn ik it moai dat der mear omtinken foar it Nedersaksysk liket te kommen. Dat der gjin konkrete dingen yn dat konvenant steane, fyn ik spitich. Hoewol’t ik erchtinkend bin, wol ik de minsken dy’t sa’n streektaal prate likegoed graach lokwinskje. Wa wit wurdt it konvenant dochs it begjin fan nije taalgebrûksituaasjes!
foto’s © Aant Mulder
Aant Mulder fan Balk hold dit praatsje op sneon 20 oktober yn syn fêste rubryk Taalferoaring op Radio Spannenburch. Dy stjoert sneons fan 15.00-16.00 it programma ‘Gewoan Frysk’ út. Dat wurdt moandeis fan 9.00-10.00 werhelle.


title: De Friezen en Rome

maintext:
Neidat yn juny fan dit jier yn Rome it boek I Frisoni e Roma. Un popolo da conoscere, oer de kontakten tusken de Friezen en Rome, presintearre is, sil de skriuwer Giampiero Mele op 17 oktober in eksimplaar oanbiede oan boargemaster Ferd Crone fan de gemeente Ljouwert. By dy gelegenheid sil er it ien en oar oer syn boek fertelle.
Wa en wat wiene de Friezen? Dy fraach kinne de Italianen net beantwurdzje. Oars as de Goaten en Noarmannen, dy’t yn oare befolkingsgroepen opnommen waarden, bleauwen de Friezen harsels op harren eigen grûngebiet. Harren taal en kultuer libbet noch hieltyd troch. Harren relaasjes mei Rome binne twatûzen jier âld. Troch Tacitus witte we oer harren bân mei de keizers Augustus oant Nero, dêr’t se mei de Bataven as soldaten foar fochten. Harren ‘schola’ wie in taflechtsoarde mei in milysje, dy’t mei de paus yn 846 tsjin de Sarasenen focht. De Romeinske keizer Henry IV focht tsjin de paus en ferneatige de ‘schola’ van de Friezen yn Rome. Dante Alighieri fertelt oer de reus Nimrod, fan de Toer fan Babel, sa grut as trije Friezen.
Under Garibaldi fochten de Friezen mei de Sûaven by Mentana (1867) en Porta Pia (1870). Bekende Friezen wennen tiden yn Rome: Lourens Alma-Tadema, Margaretha Geertruida Zelle (Mata Hari) en Maurits Cornelis Escher. Yn de Friezetsjerke, foar de Basilyk fan Sint Piter oer, stiet de buste fan Titus Brandsma, dy’t him tsjin de Dútsers fersette en nei konsintraasjekamp Dachau ôffierd waard.
Giampiero Mele fertelt yn in oere oer de twatûzen jier âlde betrekkingen tusken de Italiaanske haadstêd Rome en de Friezen. Soks komt mar ien kear foar: op 17 oktober 2018 yn de boppeseal fan restaurant Sems, Gûverneursplein 36 yn Ljouwert. Yntree € 5,00.


title: Waarpraatsje: simmerske dei yn Ljouwert!

maintext:
DE JOUWER – It wie sneon tige waarm foar de tiid fan it jier. Yn Ljouwert waard in offisjele simmerske dei (25 graden of heger) optekene. Tige bysûnder yn de wynmoanne. Snein is it ek noch neisimmer.
Yn ’e nacht fan sneon op snein is it helder. By in matige sude- oant súdeastewyn wurdt it 14 graden.
Snein skynt de sinne, mar der is sa út en troch ek (wat) hege bewolking. De wyn is matich en komt út it suden. It wurdt tusken de 20 en 24 graden.
Fan moandei ôf sil it waar feroarje. It wurdt koeler en ritich mei kâns op rein.
Jan Brinksma


title: Tresoar siket help by grut ynfierprojekt Fryske ferstjersaktes

maintext:
Fan wa bisto ien? Om digitaal ûndersyk nei Fryske foarâlden makliker te meitsjen siket Tresoar frijwilligers dy’t famyljerelaasjes tafoegje wolle oan in heal miljoen ferstjeraktes yn it projekt ‘Heden is overleden’. Eltsenien kin op syn eigen kompjûter in bydrage leverje op it platfoarm FryskeHannen.frl.
It ultime begjinplak foar in syktocht nei Fryske famyljeskiednis is de grutte genealogyske database op AlleFriezen.nl. Dêrop steane de ferstjeraktes fan 750.000 Friezen. By likernôch in heal miljoen aktes binne allinne de nammen fan de ferstoarnen ynfierd, mar net dy fan de âlden en partners. En krekt dy gegevens binne sa belangryk: dêrmei kin Tresoar persoanen firtueel oaninoar keppelje en bygelyks stambeamûndersyk in stik makliker meitsje. No’t de technyk ús helpe kin, wol Tresoar besykje om dêryn in grutte stap te setten. Wolle jo meihelpe? Jo kinne josels oanmelde by it projekt ‘Heden is overleden…’ op it platfoarm FryskeHannen.frl en fuortdaliks begjinne.
Oer FryskeHannen.frl
Mei it twatalige platfoarm FryskeHannen wol Tresoar grutte digitalisearre kolleksjes ferrykje mei gegevens. Dat kinne de eigen argiven wêze, mar ek oare organisaasjes kinne fia FryskeHannen harren kolleksjes foar bewurking foarlizze oan harren efterban. Earder al beskreaunen frijwilligers op FryskeHannen.frl tûzenen ûnderdûkerskaarten en dia’s fan Fryske monuminten. Tegearre mei Omrop Fryslân wurdt wurke oan it projekt ‘Omroplûden’, wêrby’t frijwilligers helpe mei de beskriuwing fan tûzenen oeren omropmateriaal.


title: Aant Mulder: Nacht yn ’e nane

maintext:
Kollum
Nacht yn ’e nane. Dêr moast ik oan tinke doe’t ik lies oer de Nacht fan de nachten op sneon 27 oktober. Dy nacht is bedoeld om omtinken te freegjen foar ljochtfersmoarging en enerzjybesparring. Wa’t meidocht, docht as it tsjuster is safolle mooglik de ljochten út. It begûn allegearre yn 2006 en 2007 en stadichoan dogge hieltyd mear gemeenten, ynstellingen en bedriuwen mei. Fryslân is wat dat oanbelanget net in útsûndering. Dat barren wurdt holden yn de nacht dat de simmertiid wer wintertiid wurdt. De Nacht fan de nachten duorret dus in oere langer as oare nachten. Der binne dan rûnom aktiviteiten by kearsljocht, fetpotten, lampionnen of houtfjurren. De moaiste aktiviteiten wurde betocht yn dy tsjustere nacht. Of is it: yn dy donkere nacht? Beide wurden komme ommers yn it Frysk foar.
As we it oer tsjuster ha, dan bedoele we dat der net folle ljocht is. Dêrom sizze we dat it sa tsjuster is as de ierde, sa tsjuster as de nacht en ha we it oer piktsjuster en roettsjuster. As we it oer donker ha, dan bedoele we earder dat der net folle ljocht komme kin. Tink oan in donkere keamer of donker waar. Donker brûke we folle faker as it om lûden en stoffen, mar benammen as it om kleuren giet. Foarbylden: in donker stik, in donker pak, donkergrien en sa fierder. Beide wurden tsjuster en donker kinne we ek faak en folle figuerlik brûke. Tink mar oan: It is my tsjuster wat er bedoelt, in tsjuster man. Men kin it ek tsjuster ynsjen of gewoan tsjuster sjen. Datselde jildt fansels foar donker. It stiet der donker foar. Sa donker as in tsjerkfâd. Dat wurdt wol sein as immen in swart pak oan hat.
Foar de nacht sels en om dúdlik te meitsjen dat it hielendal tsjuster is, ha we nijsgjirrige omskriuwingen. Tink mar oan: neare nacht en nacht yn ’e nane. Dat wurdsje nane betsjut widze en wurdt eins net mear brûkt. Wy ha allinne noch Suze nane poppe (dat widzesankje), yn it naantsje gean en nacht yn ’e nane dus. Nacht yn ’e nane betsjut nei alle gedachten, dat it tsjuster is en dat men op bêd leit en mear figuerlik, dat der neat te belibjen is, dat it der saai is of dat sels fan malêze praat wurde kin. Ik wit noch wol in oare en gongbere útdrukking foar yn it naantsje gean. Dat is: Mei de hinnen op ’e beam. De tiid fan it tsjusterjen, dat wie de tiid om neat mear te dwaan, de tiid om noch efkes te skimerjen, de dei oer te eidzjen, ferhalen te fertellen en om dan yn ’t naantsje te gean. Sa koe men de oare deis wer moai op tiid by de wurken wêze. Sa hat it lang west. Dat wurdsje nacht mei it tsjuster dat derby heart, komt ek gauris yn útdrukkingen nei foaren. In foarbyld: Der is gjin nacht sa tsjuster of der komt wer in moarn op. Dy útdrukking is fansels figuerlik bedoeld. Sa fan: Der komme altyd wol wer bettere tiden. Wat foar dy útdrukking jildt, jildt ek foar de wurdsjes tsjuster en donker. Mar dat neamde ik al. It falt fierder op dat tsjuster en donker tichte byinoar lizze en gauris trochinoar helle wurde. Dat jildt foar de konkrete, mar helte mear foar de figuerlike betsjuttingen.
Werom nei ljocht en tsjuster. Dy oergongen fan de dei nei de nacht en oarsom binne yn alle gefallen wat de wurden oanbelanget nijsgjirrich. Der binne gâns wurden, útdrukkingen en sisiwizen, dy’t dêrmei te krijen ha. Wat dat oanbelanget binne healtsjuster, skimertsjuster, jin benachtsje litte wol dúdlik. Dat jildt ek foar skimerjen en skimerjûnjen. Dat is allegearre wol nei te kommen. Dat wurdt oars mei twiljocht, it begjint te twiljochtsjen sa’t it tsjusterjen yn de Wâlden ornaris neamd waard. Dat dûbele fan ljocht en tsjuster fine we werom yn dat twi dat twa betsjut. Dat wurd docht my hieltyd wer tinken oan ‘Twiljochtteltsjes’ fan Simke Kloasterman, mearkes dy’t oan ’e ein fan ’e dei by twiljocht prachtich foarlêzen of ferteld wurde koene. Der binne mear omskriuwingen lykas skimertsjuster, jûnje, skimerjûnje, skroarsjûn en skroarsoere. In skroar is in snider of in kleanmakker. Dy omskriuwingen mei skroar ha grif te krijen mei ‘De Lapekoer fan Gabe Skroar,’ it oerbegjin fan ‘Rimen en Teltsjes’ fan de Halbertsma’s. Dat is in ek in boek dêr’t ferhalen yn steane dy’t prachtich ferteld wurde kinne.
It is dúdlik. De jûns leit de klam op it tsjuster wurden, it tsjusterjen, de moarns op it ljocht wurden, it lemieren. Dat lemieren komt fan it Frânske wurdsje lumiére, dat ljocht betsjut. De moarn, dêr hearre ek wurden by as sinne-opgong, sinne-opkommen, de dage riist, moarnsdage, moarns ier, yn ’e iere moarn, ier en betiid, ier op ’e dei. Wa’t siket, fynt likegoed foar de jûnsskimer folle mear wurden as foar de moarnsskimer. Guon ha ’k al neamd. Dat hat fansels ek wol eigenskip om’t it jûns tagelyk de tiid wie om ferhalen te fertellen. By it lemieren fan de dei, moarns ier dus, is dat net oan ’e oarder. Dan moat der wurke wurde. Der is gjin tiid om te praten. Oars sein: Jûnspraat is gjin moarnspraat. Der moat wurke wurde, want: Moarns let de hiele dei let. De siswize: Foar achten sjonge nei achten gûle, makket datselde dúdlik. Dus gjin gedoch, gjin hiele ferhalen, mar gewoan oan ’e slach gean. De oare jûns docht der net mear ta, de nacht ek net. In minne nacht of net, men moat wer gewoan op tiid op jins plak wêze. Dêr is ek wol in útdrukking foar. Wa’t nachts fisket, moat deis netten druie (drûgje). Dat ha ’k faker as ien en twa kear te hearren krige. Fierder wol nimmen fansels dat fan him of har sein wurdt: As de sinne is yn syn nêst, binne loaie lju op har bêst. Nee, dan leaver betiid by de wurken wêze.
foto’s © Aant Mulder: Nacht fan de nachten yn Balk. Dy op de thússide is fan it Riedhûs.
Aant Mulder fan Balk hold dit praatsje op sneon 27 oktober yn syn fêste rubryk Taalferoaring op Radio Spannenburch. Dy stjoert sneons fan 15.00-16.00 it programma ‘Gewoan Frysk’ út. Dat wurdt moandeis fan 9.00-10.00 werhelle.


title: ‘Escher op reis’ mei 256.450 besikers suksesfolste útstalling ea foar Frysk Museum

maintext:
Mei de útstalling Escher op reis hat it Frysk Museum 256.450 besikers lutsen. It is dêrmei de bêst besochte útstalling ea yn de histoarje fan it museum, dat foarearst 120.000 besikers ferwachte. Mei dat sukses lit Escher rekôrderhâlder Alma-Tadema, dy’t yn 2016-2017 yn fjouwer moanne 158.00 besikers luts, fier efter him. Troch de net earder sa populêre útstalling fan Escher op reis wie it museum in healjier lang sawat alle dagen útferkocht. Besikers en (ynter)nasjonale media wiene foaral tige optein oer de kwaliteit fan de útstalling.
Fan 28 april oant en mei 28 oktober helle it Frysk Museum M.C. Escher werom nei syn bertestêd Ljouwert. Yn Escher op reis wie syn ûntwikkeling fan grafysk talint oant wrâldferneamd keunstner te folgjen. Mei mear as tachtich orizjinele printen, sa’n tweintich tekeningen en ferskate foto’s en oar guod folgen de besikers de fuotspoaren fan de reislustige grafikus, dy’t yn Italië en Spanje ynspiraasje opdie foar syn bekendste wurken. It ynnovative útstallingsûntwerp fan XPEX Amsterdam fersterke it ûndergean fan Eschers libben en wurk.
Museumdirekteur Kris Callens sjocht foldien werom: ‘It Frysk Museum is grutsk dat it mei Escher op reis in healjier lang it hert fan Ljouwert-Fryslân Kulturele Haadstêd fan Europa 2018 wêze mocht. Wy binne deryn slagge om mei in sterk opboud ferhaal en mei orizjinele printen nij ljocht op it wrâldferneamde wurk skine te litten. 3D street art, Escher yn it nôt en aktiviteiten mei bern en âlden makken it yn ‘e stêd, yn de omkriten en op social media ta in projekt fan en foar elkenien: Planeet Escher. Mei Phantom Limb – Art Beyond Escher krige de útstalling in ynspirearjende hjoeddeistige útwreiding. Dit jier jout ús de enerzjy om út ús Fryske woartels wei ynternasjonale útstallingen fan hege kwaliteit mei in lege drompel mooglik te meitsjen.’
Net earder sa’n sukses
De útstalling wie fan it begjin ôf populêr. It museum wie frijwol elke dei útferkocht en ferromme dêrom ferskillende kearen de iepeningstiden. Ut publyksûndersyk blykt dat besikers de útstalling yn trochsneed mei in 8,4 beoardielen. Fan de besikers kaam 96% spesjaal foar de Escherútstalling nei it museum ta. Ut Fryslân kaam 22%, út it bûtenlân 10% en út de rest fan Nederlân 68%. Foar krekt wat mear as de helte wie it de earste besite oan it Frysk Museum. Online waard it museum ek goed besocht. Yn de útstallingsperioade waard de webside 700.000 kear besjoen.
Dêrneist blieken de audiotoer en ynteraktiviteiten in gouden greep. De audiotoer, ynsprutsen troch topakteur Pierre Bokma en yn it Ingelsk troch regisseur Peter Greenaway, waard troch 71.000 besikers beharke. Yn de Escherstudio, neiboud nei Eschers wurkplak yn Rome, makken 8.212 besikers in digitale houtsneed en 41.166 besikers in selfy nei it foarbyld fan it topstik Hand met spiegelende bol (1935).
Media-oandacht
De parse hie ek in soad omtinken foar Escher op reis. Der kamen 1.814 artikels út yn printe media en op it ynternet, mei in mediawearde fan € 5.198.103. NRC joech de ‘prachtige eksposysje’ fiif stjerren en neamde de útstalling ‘adembenemend’ en ‘verbluffend mooi uitgelicht’. Yn de Ljouwerter Krante waard de ‘útsûnderlike beljochting’ ek bejubele. BBC kroande Escher op reis ta ‘it artistike hichtepunt fan Kulturele Haadstêd’ en New Scientist neamde it in ‘fraaie, ferhelderjende en wiidomfiemjende útstalling, dy’t absolút in besite wurdich is’.
Ekonomyske betsjutting foar Ljouwert
Besikers bestegen mei-inoar € 8.061.814 yn Ljouwert oan kaarten, iten, drinken, oernachtsjen, winkeljen en oare aktiviteiten. 195.325 minsken kamen spesjaal foar it Frysk Museum nei Ljouwert ta of binne langer yn de stêd bleaun fanwege de útstalling. Fierder oernachten 29.270 minsken yn trochsneed 1,8 nacht. De útstalling soarge foar mear as 53.000 oernachtingen yn de stêd.
Leare, lêze, keapje
Mear as 7.300 learlingen besochten de útstalling. Fan harren giene fiifhûndert sels oan it wurk mei in byldzjende aktiviteit yn it atelier fan it museum. Nochris sa’n 3.100 learlingen krigen gastlessen oer Escher op skoalle.
De museumsjop en pop-up store diene it ek goed. Fan de twatalige útstallingspublikaasje waarden 7.272 eksimplaren ferkocht. Yn totaal giene 196.119 artikels oer de toanbank. De omset fan de museumwinkel wie dêrmei € 927.714.
Escher en Rembrandt
Mei de ein fan Escher op reis is de grafikus noch net út it each. Planeet Escher rint noch it hiele jier troch en de útstalling Phantom Limb: Art beyond Escher is oant en mei 6 jannewaris 2019 te sjen. Dêrneist earet Keramykmuseum Prinsessehôf – it bertehûs fan Escher – ien fan syn ferneamdste bewenners oant 31 jannewaris 2020 mei in presintaasje fan jeugdfoto’s, attributen en filmfragminten. Underwilens makket it Frysk Museum him op foar Rembrandt en Saskia: Liefde in de Gouden Eeuw. Fan 24 novimber ôf foarmje Rembrandt van Rijn en Saskia Uylenburgh de reade tried yn in útstalling oer it societyhoulik yn de santjinde iuw.


title: Nederlânske telefilm wint op LHBTQ-festival yn Australië

maintext:
De Nederlânske telefilm Gewoon Vrienden hat op it Perth International Queer Film Festival de publykspriis wûn. De film waard bekroane yn de kategory ‘bêste film’.
Gewoon Vrienden giet oer in leafdesrelaasje tusken twa jonges, spile troch Josha Stradowski en Majd Mardo. De iene wennet noch by syn mem en de oare giet werom nei syn âldershûs. De film wurdt sjoen as de earste Nederlânske gay romcom.
Loovjende reaksjes
Op it Perth International Queer Film Festival draaie benammen LHBTQ-films. Gewoon Vrienden krige dêr loovjende resinsjes fan de besikers. De Nederlânske film, dy’t earder dit jier yn premjêre gie op NPO 3, draait yn ferskate lannen, ûnder mear yn de Feriene Steaten. It is de twadde kear dat de telefilm in publykspriis wint. Op it LHBTQ-filmfestival Mix Milano waard Gewoon Vrienden ek as winner keazen troch it publyk.
Besjoch de film by de NPO.


title: Twadde printinge ‘Teltsjes fan Tellegen’

maintext:
Ferline jier waard op 4 oktober – Bistedei – it earste eksimplaar fan Teltsjes fan Tellegen (Utjouwerij Regaad) útrikt oan Toon Tellegen, dy’t doe foar dy gelegenheid nei Ljouwert kaam. De earste printinge wie lykwols al rillegau útferkocht, ek om’t it boek it goed die yn de saneamde ‘sutelaksjes’. Dêrom kundiget Regaad eksakt ien jier letter, op Bistedei 2018, de twadde printinge oan fan dat moaie berneboek. De twadde printinge fan Teltsjes fan Tellegen sil fan 22 novimber 2018 ôf te krijen wêze.
Regaad hie koartlyn noch in moai sukses mei in oer boek: de Fryske oersetting fan it bekende berneboek fan Roald Dahl, De GFR, krige in ûnderskieding op in ynternasjonaal berneboekekongres yn Atene.


title: Waarpraatsje: tiisdei tige waarm

maintext:
DE JOUWER – Der komt mar gjin ein oan it waarme neisimmerwaar. Tiisdei wurdt it op ‘e nij in tige waarme dei foar de tiid fan it jier.
Yn ’e nacht fan moandei op tiisdei is it helder. Op guon plakken kin wat damp ûntstean. De súdeastewyn is swak. It wurdt tusken de 10 en 14 graden.
Tiisdei skynt de sinne de hiele dei. Der is wol sa út en troch wat hege bewolking. By in swakke, by de kust lâns matige, sudewyn wurdt it tusken de 20 en 23 graden.
Woansdei is it ek noch om de 20 graden hinne, mar dan is der wol mear bewolking.
Jan Brinksma


title: Nominearje wa’t de Fryske Anjer fertsjinnet

maintext:
Yn dit foar de Fryske kultuer bysûndere jier wol it Prins Bernhard Kultuerfûns de Fryske Anjer útrikke oan immen dy’t him mei hert en siel ynset hat foar Kulturele Haadstêd. In haadrolspiler, in regisseur, in foarstelling, immen efter de skermen of in groep minsken dy’t foar in ûnferjitlik optreden soarge.
Dêrom dat it Prins Bernhard Kultuerfûns elkenien freget om nominaasjes yn te stjoeren foar de wichtichste provinsjale priis op it mêd fan kultuer en natuer. Dat kin oant en mei 14 novimber fia frieseanjer@cultuurfonds.nl.
It bestjoer kiest der in tal út en lit op in feestlike gearkomste op 7 desimber witte oan wa’t it dit jier de Fryske Anjer takent. Oan de priis is in spjelde ferbûn en in bedrach fan 2500 euro.
It Prins Bernhard Kultuerfûns is besiele pleiter fan kultuer, natuer en wittenskip yn Nederlân en dêrbûten. Mei finansjele bydragen, opdrachten, prizen en beurzen wurde bysûndere inisjativen en talint stimulearre. As ynspirator fan hjoeddeisk mesenaat jout it fûns oan partikulieren, stichtingen en bedriuwen ûnôfhinklik en saakkundich advys oer filantropy.
It Prins Bernhard Kultuerfûns Fryslân is ien fan de tolve provinsjale ôfdielingen. It stiet ûnder foarsitterskip fan Kommissaris fan de Kening A.A.M. Brok.


title: ‘Dach fan ut Stadsfrys’ op sneon 3 novimber

maintext:
‘Dach fan ut Stadsfrys’ op saterdach 3 november
Saterdach 3 november is ut de ‘Dach fan ut Stadsfrys’. Onder dy naam wurde in Franeker de hele dach aktiviteiten organiseard dy ut Stadsfrys foar ut foetlicht hale. ’s Mòrgens is in ut stadhús un sympoasium over ut Stadsfrys. ’s Middachs is der foar ut brede publyk un minifestivaltsy in de Franeker Martinikerk, met live-muzyk, kòrte interviews met kenners fan ut Stadsfrys en taalspeltsys. Ok wurdt dan ut earste eksemplaar fan ut nieuwe boek Sprookjes fan Grimm in ut Stdasfrys anboaden an de Kommessares fan de Keuning, Arno Brok.
Maar foaral is ut bedoëld als un ontmoëtingsplaats foar Stadsfrizen. Want ok al fynt de ‘Dach fan ut Stadsfrys’ plaats in Franeker, ut is útdrukkelek bedoëld foar sprekers fan ut Stadsfrys út alle seuven steden wêr dy taal nòch sproken wurdt: Bolsward, Dokkum, Franeker, Harlingen, Leewarden, Sneek en Staveren. Fòlges un resente skatting fan de Fryske Akademy binne der teugenwoardech se’n 32.500 meensen dy ut Stadsfrys spreke, wêrfan ut groatste deel in Leewarden. Ut Stavers is de kleinste fan de seuven Stadsfrise talen.
Sewel ut sympoasium as ut minifestival binne gratis toegankelek, al is foar ut sympoasium opgaaf fóar 19 oktober wel noadech. De ‘Dach fan ut Stadsfrys’ wurdt òrganiseard deur Taalburo Popkema in samenwerking met de Fryske Akademy. Mear details kenne jou fine op taalburopopkema.nl.
“Dach fan ut Stadsfrys” op sneon 3 novimber
Sneon 3 novimber is it de ‘Dach fan ut Stadsfrys’. Under dy namme wurde yn Frjentsjer aktiviteiten organisearre dy’t it Stadfrysk foar it fuotljocht helje. Moarns is yn it stedhûs in sympoasium oer it Stedfrysk. Middeis is der foar it brede publyk in fergees minyfestival yn de Frjentsjerter Martinitsjerke, mei û.o. live-muzyk, ynterviewkes mei kenners fan it Stedfrysk en ferskate taalspultsjes. Ek wurdt dan it earste eksimplaar fan it nije mearkesboek Sprookjes fan Grimm in ut Stadsfrys oanbean oan Kommissaris fan de Kening Arno Brok.
Mar foaral is it ek in trefplak foar ‘Stadsfriezen’ út alle sân stêden. Want ek al fynt de ‘Dach fan ut Stadsfrys’ plak yn Frjentsjer, it barren is mei klam ornearre foar sprekkers fan it Stedfrysk út alle sân stêden dêr’t dy taal sprutsen wurdt: Boalsert, Dokkum, Frjentsjer, Harns, Ljouwert, Snits en Starum. Neffens in resinte rûzing fan de Fryske Akademy binne der hjoeddedei sawat 32.500 minsken dy’t Stedfrysk prate, dêrfan it grutste part yn Ljouwert. It Staversk is de lytste fan de sân Stedfryske talen.
Sawol it sympoasium yn it stedhûs as it minyfestival yn de Martinitsjerke binne fergees tagonklik, mar foar it sympoasium is opjefte fóar 19 oktober nedich. De ‘Dach fan ut Stadsfrys’ wurdt organisearre troch Taalburo Popkema yn gearwurking mei de Fryske Akademy. Mear details kinne jo fine op taalburopopkema.nl.


title: Wittenskippers ûndersykje oft in ‘braingasm’ echt bestiet

maintext:
It súntsjes flústerjen, it tikjen op in foarwerp of it kreakjen fan plestik: de iene fynt it tige hinderlik, de oare wurdt der rêstich fan en kriget in oangenaam prykjend gefoel yn it liif. Guon omskriuwe it sels as in ‘braingasm’.
De reaksje op sokke lûden wurdt ASMR (autonomous sensory meridian response) neamd en is op YouTube al jierren in populêr sjenre. Minsken dy’t fideo’s mei de lûden sjogge en beharkje, sizze dat se better sliepe kinne, minder depressyf binne en harren minder iensum fiele. Mar doocht dat ek echt? En wêrom fielt de iene it wol en de oare net? Nei dy fraach wurdt hieltyd mear wittenskiplik ûndersyk dien.
Foar minsken dy’t gjin ASMR ûnderfine, is it dreech om de filmkes serieus te nimmen. Hja sjogge minsken flústerjend in handoek yninoar tearen, in dokter dy’t sabeare in petear mei in pasjint fiert of hearre ien eroatyske tonglûden meitsjen by de mikrofoan en wurde der gibelich, opwûn of yrritearre fan.
Giulia Poerio fan de Universiteit fan Sheffield kin sels ek ASMR ûnderfine. Sy tinkt dat minsken it dreech fine om dingen te begripen dy’t se net ûnderfine, mar seit dat guon de filmkes echt brûke om te sliepen of tsjin depresje. Poerio levere mei oare ûndersikers dit jier it earste hoedene bewiis dat minsken dy’t ASMR ûnderfine lichaamlik rêstiger wurde. “Wy seagen dat se op dat stuit in legere hertslach hiene”, fertelt Poerio. “Dat soe derop wize kinne dat se harren mentaal better fiele. It is goed om ASMR fierder te ûndersykjen.”
Yn Nederlân set no ek in ûndersyk útein nei wa’t ASMR ûnderfynt en wêrom. Dat bart op de Universiteit fan Utert. De wichtichste fragen binne oft elkenien ASMR ûnderfine kin, of dat minsken it leare kinne. Mooglik hat ASMR de potinsje om in psychyske behanneling wêze te kinnen foar beskate problemen, lykas no in mindfullnesstrening ynset wurdt by depresje of burn-out. Oft dat echt sa is, moatte de ûndersikers útfine.


title: Sander Meeter tapet de moaiste bierkes fan Noard-Nederlân

maintext:
De bêst tape bierkes fan Noard-Nederlân binne te finen op ’e Lemmer. Barman Sander Meeter fan Beachclub Lemmer wûn moandei 1 oktober de regionale taapwedstriid fan Noard-Nederlân yn de Martinitsjerke yn Grins.
Mei in skoare fan 181 punten wie Sander Meeter de absolute winner. Op njoggen fan de fjirtjin ûnderdielen fan beoardieling helle Sander de maksimale skoare. Net allinnich Sander, mar Marieke Middelkoop fan Het Rechthuis yn Mijdrecht (twadde plak) en Koen Hoiting fan Grand Café Hooghoudt yn Grins (tredde plak) gean ek nei de lanlike finale. Dy finale is yn jannewaris 2019 by de fakbeurs Horecava yn Amsterdam.
Foarwedstriden
De foarwedstriid fan Noard-Nederlân wie de ôftraap fan it taapwedstriidseizoen. Der folgje noch fiif regionale foarwedstriden en sechtjin lokale wedstriden. De winners wurde ôffurdige nei de lanlike finale. Dielnimmers meie oan sawol in regionale as in lokale wedstriid ien kear meidwaan. Dêrmei hawwe sy dûbele kânsen op in finaleplak. De kommende regionale foarwedstriden:
15 oktober 2018 – Regiowedstriid Nimwegen
5 novimber 2018 – Regiowedstriid Lieshout
6 novimber 2018 – Regiowedstriid Rotterdam
12 novimber 2018 – Regiowedstriid Beverwyk
26 novimber 2018 – Regiowedstriid East-Nederlân
Stichting Tapwedstrijden.nl
It Nederlânsk Kampioenskip Biertaapjen wurdt troch de Stichting Tapwedstrijden.nl organisearre yn gearwurking mei fjouwer grutte brouwers, Keninklike Hoareka Nederlân en de Tapwacht. Sûnt de oprjochting fan de Stichting Tapwedstrijden.nl yn 2010 hawwe al 260 taapwedstriden west en binne der acht Nederlânsk Kampioenen kroane.
Taapwedstriden kinne troch elts hoarekabedriuw of entûsjaste hoarekaminsken organisearre wurde. De stifting stipet lokale taapwedstriden mei in stipepakket. Ynformaasje oer de taapwedstriden, de wedstriidregels, it protokol en de ûnderdielen dêr’t de sjuery de finalisten op beoardielet, is te finen op www.tapwedstrijd.nl.


title: Waarpraatsje: neisimmer

maintext:
DE JOUWER – Nei in hiel kreaze freed, sjocht it der foar sneon ek goed út.
Yn ’e nacht fan freed op sneon is it helder. Der kin op ferskate plakken wat damp ûntstean. De wyn is swak oant matich en komt út it suden oant súdeasten. It wurdt 7 graden.
Sneon skynt de sinne, mar der is ek hege bewolking en letter op ’e dei nimt de bewolking fierder ta. Yn de jûn kin it mieskien wat reine. De sudewyn is swak oant matich, letter op de dei giet de wyn nei it noardwesten oant noarden. It wurdt sneon mei in temperatuer tusken de 18 en 21 graden in waarme dei.
Snein docht de neisimmer in stapke tebek. It is dan in stik frisser en wy sille de sinne ek net folle sjen.
Jan Brinksma


title: Jan Renkema freget om omtinken foar de spaasje

maintext:
“De spatie verdient veel meer aandacht.” Dat skriuwt taalkundige Jan Renkema, bekend fan syn boek Schrijfwijzer, op it taalwebstee Neerlandistiek. Renkema lit sjen dat in spaasje brûkt wurde kin om grutte ferskillen yn betsjutting oan te jaan. Sa is der in ferskil tusken:
Het ziet ernaaruit.
Het ernaar uit.
Het ziet er naar uit.
Renkema wiist der ek op dat in spaasje te folle yn bygelyks ‘cursus naakt schilderen’ derta liede kin dat kursussen yn ‘e bleate kont op kursus ferskine. Hy skriuwt oer it Nederlânsk, mar wat er seit, is foar in grut part ek op it Frysk fan tapassing.
Klik hjir om Renkema syn stik te lêzen.


title: Festival LUNA set Ljouwert yn it ljocht

maintext:
Ljochtkeunstners tsjoene de Ljouwerter binnenstêd om mei audiovisuele keunstwurken
Op 22, 23 en 24 novimber oerrompelje keunstners en ûntwerpers út binnen- en bûtenlan de traskôgers op ûnferwachte plakken yn de binnenstêd mei ljocht, lûd en eksperimint by it Ljouwert Urban Night Adventure, oftewol LUNA. Dêrneist is der fan alles te belibjen op it mêd fan film-, ljocht- en lûdskeunst.
Magysk ferljochte gebouwen, fideo-mappings op de gevel fan in monumintaal gebou of op de kaai fan in kanaal, nuveraardige elektroanyske ynstallaasjes op pleintsjes en yn gloppen dy’t normaalwei net ûntdutsen wurde soene. LUNA is in feest foar de sinnen, fergees tagonklik foar elkenien, in spannende speurtocht foar de tafallige foarbygongers en foar kenners.
Yn 2016 wie de súksesfolste pilot fan LUNA: fyftjin keunstners makken trije dagen lang fan Ljouwert in magyske stêd. It ljochtfestival luts sa’n 45.000 minsken de stêd yn.
Ljouwert Life troch Robert Sochacki (PL)
Under oare keunstner Robert Sochacki (Poalen) makket ûnderdieln út fan LUNA 2018. Sochacki makket fan it Gûverneursplein in feeëryk lânskip mei fantasijfolle en kleurrike ferhalen en bysûndere lûden dy’t er yn de direkte omjouwing ophellet en fermingt mei syn ûneinige samling oan bylden dy’t op it netflues hingjen bliuwe. It folsleine programma wurdt letter bekend makke.
LUNA is ûnderdiel fan de slotfestiviteiten fan Ljouwert-Fryslân 2018.


title: België hat nije gemeenterieden en boargemasters keazen

maintext:
De kustgemeenten hawwe op lokale partijen stimd, West-Flaanderen en Limburch op de kristen-demokranten, East-Flaanderen op de liberalen en Antwerpen op de Flaamsk-nasjonalistyske N-VA. Yn Flaamsk-Brabân is in grut ferskaat te sjen. Brussel stimde sosjalistysk en grien, Walloanië op lokale partijen.
Dat is likernôch de útkomst fan de gemeenterieds- en boargemastersferkiezings yn België. Yn Antwerpen bliuwt Bart de Wever nei alle gedachten boargemaster. Elio di Rupo rekket it boargemasterskip fan Bergen kwyt. It ekstreem-rjochtse Vlaams Belang kriget nei alle gedachten foar it earst in boargemaster, nammentlik yn de stêd Ninove yn East-Flaanderen.
Der driget in taalrel yn in pear Flaamske gemeenten dy’t sterk ferfrânske binne. It giet om Linkebeek, Kraainem, Drogenbos en Wezenbeek-Oppem. Dy ferstjoerden yn it ferline Frânsktalige stimkaarten oan Frânsktalige ynwenners. It Flaamske regear is fan betinken dat dat net strykt mei de taalwetten en hat dêrom yn it plak fan de gemeenten Nederlânsktalige kaarten ferstjoerd. In pear fan ‘e gemeenten hawwe dêrneist lykwols sels ek wer Frânsktalige útnûgings ferstjoerd.


title: Waarpraatsje: freed mear sinne

maintext:
DE JOUWER – Nei in lange perioade mei útsûnderlik neisimmerwaar steane wy wer mei beide fuotten op ’e grûn. Wy krije no in skoft gewoan en rêstich hjerstwaar.
Yn ’e nacht fan tongersdei op freed binne der opklearringen. By in swakke noardeastewyn wurdt it, mei in graad as 5, in frisse nacht.
Freed skynt de sinne, mar wat bewolking is net hielendal útsletten. De wyn is swak oant matich en komt út it easten. It wurdt 14 graden.
Nei freed bliuwt it foarearst rêstich en drûch.
Jan Brinksma


title: Ryk en provinsje prate stipemaatregels ôf foar it Nedersaksysk

maintext:
It Ryk makket woansdei mei ferskate provinsjebestjoeren in ôfspraak foar it stypjen fan it Nedersaksysk. Dat is in sammelnamme foar de dialekten fan East-Nederlân en Noard-Dútslân. It Nedersaksysk kriget al in formele beskerming troch de erkenning as streektaal ûnder it Europeesk Hânfêst foar minderheidstalen, mar dêr wurde no foar it earst konkrete maatregels oan ferbûn.
Minister fan ynlânske saken Kajsa Ollongre en fertsjintwurdigers fan de provinsjes Fryslân, Drinte, Grinslân, Oerisel en Gelderlân ûnderskriuwe woansdei in saneamd konvenant. Dat is in ôfspraak op papier om it Nedersaksysk te stypjen. Part fan de ôfspraken is dat skoallen dy’t mear omtinken oan de streektaal jaan wolle, dêr middels foar krije.
De stipe foar it Nedersaksysk is net te ferlykjen mei dy foar it Frysk. Sa wurdt it Nedersaksysk gjin ferplichte skoalfak, kin it net yn ‘e rjochtbank brûkt wurde en mei it net brûkt wurde om offisjeel de eed of it ûnthjit ôf te lizzen by it oanfurdigjen fan it amt.
Omrop Fryslân hat it berjocht net hielendal goed begrepen. Dêr skriuwe se dat it Nedersaksysk in part fan ‘e Nederlânske taal wurdt. Dat is fansels net wier. Talen dy’t opnaam binne yn it Hânfêst, binne krekt per definysje gjin ûnderdiel fan de lânstaal.


title: Waarpraatsje: wiete tiisdei

maintext:
DE JOUWER – Nei in skiere en kâlde moandei, mei tsjin de ferwachting yn drûch waar, krije wy in tige herstige tiisdei.
Yn ’e nacht fan moandei op tiisdei is de loft berûn en letter yn ’e nacht kin it in skoft reine. De noardeastewyn is matich, by de kust lâns frij krêftich en lâns de noardkust krêftich oant hurd. It wurdt in graad as 4.
Tiisdei is der noch kâns op wat rein en op guon plakken yn de moarntiid in lytse kâns op wat damp. Letter op ’e dei set it op ’e nij op in reinen. De wyn komt út it suden en is matich. Yn de middei giet de wyn nei it westen en hellet er tydlik flink oan. It wurdt dan efkes rûzich. Mei 7 graden is it wer in kâlde dei.
Fan woansdei ôf wurdt it mylder. Wol is der alle dagen kâns op wat rein.
Jan Brinksma


title: Utstalling oer ‘grutste fergetten Fries’ Viglius van Aytta

maintext:
Op sneon 20 oktober iepenet Tresoar de útstalling Viglius fan Aytta (1507-1577), strateech yn in iuw fan tsjinstellingen.
Viglius fan Aytta is ien fan de ‘finsters op de skiednis’ yn de Kanon fan Fryslân. Hy lit ús neitinke oer de komplekse 16e iuw dêr’t Europa, de Nederlannen en Fryslân sa yngripend yn feroaren en dêr’t Viglius sa’n wichtige rol yn spile. Viglius wie jurist, humanist en steatsman en makke in bliksemkarriêre ûnder Karel V en Philips II. Hy wie ien fan de machtigste Friezen yn it Europa fan syn tiid. Mar wa wit noch fan him? Alle reden om yn ’e kunde te kommen met ‘de grutste fergetten Fries’. Njonken de útstalling binne der lêzingen (30 minuten) fan Jan-Meinte Postma oer libben en wurk fan Viglius en fan Bert Looper oer Fryslân en Europa yn de 16e iuw. Josse Pietersma en Hanneke Heerema jouwe trochrinnend in taljochting op de troch harren gearstalde útstalling.
Wannear: sneon 20 oktober 13.30-17.00 oere (útstalling mei taljochting); lêzingen om 13.30 en 14.30 oere (parallel)
Wêr: Tresoar, Bûterhoeke 1, Ljouwert
Tagong en kofje/thee fergees
De útstalling is o/m 30 desimber ûnder de iepeningstiden yn Tresoar te sjen.


title: Waarpraatsje: kâlde nacht

maintext:
DE JOUWER – Nei in sneon mei op guon plakken noch in bui, krije wy in kâlde nacht en in kreaze snein.
Yn ’e nacht fan sneon op snein is it frij helder. By de kust lâns is noch wol hieltyd kâns op in bui. De noardeastewyn is matich, by de kust lâns frij krêftich. It wurdt tusken de 2 en 5 graden.
Snein skynt de sinne flink en sil it, nei alle gedachten, drûch bliuwe. De wyn komt út it noardeasten en is matich, by de kust lâns frij krêftich. Mei in graad as 7 is it oan de kâlde kant foar de tiid fan it jier.
Moandei wurdt it noch wat kâlder.
Jan Brinksma


title: De Nacht fan de Nacht yn Wâldsein

maintext:
Sneontejûn 27 oktober 2018 sil Wâldsein foar de tredde kear meidwaan oan de Nacht fan de Nacht.
De Nacht fan de Nacht is in jierliks evenemint organisearre troch de Natuer- en Miljeufederaasjes. Doel is om omtinken te freegjen foar de gefolgen fan ljochtfersmoarging. Wâldsein sil sfearfol ferljochte wurde mei kearsljocht. De ljochten binnen- en bûtendoar sille safolle mooglik út wêze. Glêzen potsjes mei waksineljochtsjes sille de strjitten en stegen ferljochtsje. Dat sil in prachtig gesicht wêze.
Aktiviteiten by kearsljocht
Der binne ferhalefertellers en der wurde nachtgedichten foardroegen. Besikers kinne stjerren bewûnderje mei help fan in stjerrekiker (teleskoop) mei útlis. Bern kinne sminkt wurde yn felle kleuren. Op de mei waksineljochten ferljochte rûte kin meidien wurde oan in speurtocht nei ôfbyldingen fan nachtbisten. Tagelyk wurdt der in fotowedstriid organisearre.
Op twa lokaasjes is muzyk: yn de Midstrjitte troch troubadour Jan Scheffer mei ‘Blues in the Night’ en op it terras fan ’t Ponkje spilet de formaasje JazzYpassion. Der kin by kearsljocht winkele en by de hoareka iten en buorrele wurde (wat it iten oangiet, graach foarôf opjaan). Bewenners en bedriuwen bringe dizze jûn in bysûndere sfear yn it sintrum fan Wâldsein.
‘Feel the Night’
As ekstra aktiviteit is der in presintaasje fan de projekten fan Feel the Night troch de bekende Fryske arsjitekte Nynke-Rixt Jukema. Lokaasje: restaurant Omke Jan oan de Iewâl.
De organisatoaren hoopje op goed en helderskjin waar en dat in soad minsken jûn in kuier meitsje yn in sfearfol ‘Wâldsein by kearsljocht. De Nacht fan de Nacht begjint om 19.00 oere. De aktiviteiten binne oant 21.00 oere.


title: Royal Opera House bringt ballet en opera live yn ’e bioskoop

maintext:
Seizoen 2018/2019 set moandei 15 oktober útein mei Mayerling fan The Royal Ballet
Mei alve ballet- en operafoarstellings dy’t live yn mear as tûzen teaters yn fjirtich lannen wrâldwiid te sjen binne, bringt Royal Opera House ek yn seizoen 2018/2019 in breed skala foarstellings dy’t streekrjocht útstjoerd wurde út it wrâldferneamde Covent Garden wei.
It seizoen 2018/2019 bringt ûnder oare de klassiker fan The Royal Ballet The Nutcracker en wrâldferneamde operastjerren, lykas Michael Fabiano, Jonas Kaufmann, Anna Netrebko en de Nederlânske Eva-Maria Westbroek]. Royal Opera House biedt it publyk net allinnich streekrjochte bioskoopfoarstellings, mar ek eksklusyf ynsjoch efter de skermen, fraachpetearen en detaillearre close-ups fan de artysten. Yn Nederlân binne de ballet- en operafoarstellings fan Royal Opera House te sjen yn sechtich bioskopen, ûnder oare ek yn de Bios yn Drachten en op It Hearrenfean.
Nij seizoen set útein mei Mayerling
It nije seizoen fan Royal Opera House set op moandei 15 oktober útein mei it tsjustere en ynkringjende Mayerling. Dy yntinse en emosjonele produksje fan The Royal Ballet toant alle glamour fan it Eastenryksk-Hongaarske hof en driuwt de dûnsers ta it uterste fan harren technyske en emosjonele kinnen. Goreograaf Kenneth MacMillan bringt it 19-iuwske Europa ta libben mei dizze produksje. Basearre op it wiere ferhaal fan kroanprins Rudolf, ûntbleatet it ballet in lân dat op ynstoarten stiet, in driigjende oarloch yn Europa en de tragysk einigjende leafdesskiednis tusken Rudolf en syn minneresse barones Mary Vetsera. It publyk belibbet in bysûndere ûnderfining tanksij de dramatyske, pakkende dy’t in protte konvinsjes en grinzen fan it klassike ballet ferlizze.
Nei Mayerling komt Wagners Die Walküre fia Royal Opera House streekrjocht yn ’e bioskoop op snein 28 oktober.
Oer Royal Opera House
The Royal Opera House fiert dit jier in jubileum fan tsien jier live bioskoopfoarstellings, wêrmei’t it de wrâldwide merklieder is op it mêd fan opera- en balletfoarstellings yn ’e bioskoop. It seizoen 2017/2018 wie it súksesfolste jier ea foar The Royal Opera House mei wrâldwiid mear as ien miljoen ferkochte kaartsjes. It publyk hat ûnderwilens ek tagong ta ferskate livestreamen fia it Royal Opera House YouTube-kanaal, dat it grutste YouTube-kanaal is fan hokker keunstorganisaasje dan ek yn ’e wrâld.
Sjoch foar mear ynformaasje op: www.royaloperahouse.nl.
Royal Opera House – seizoen 2018/2019
The Royal Ballet
MacMillan: Mayerling
Streekrjocht: moandei 15 oktober 2018 (20:10 oere)
The Royal Opera
Wagner: Die Walküre
Streekrjocht: snein 28 oktober 2018 (17:55 oere)
The Royal Ballet
Petipa: La Bayadère
Streekrjocht: tiisdei 13 novimber 2018 (20:10 oere)
The Royal Ballet
Wright: The Nutcracker
Streekrjocht: moandei 3 desimber 2018 (20:10 oere)
The Royal Opera
Tchaikovsky: The Queen of Spades
Streekrjocht: tiisdei 22 jannewaris 2019 (19:40 oere)
The Royal Opera
Verdi: La Traviata
Streekrjocht: woansdei 30 jannewaris 2019 (19:40 oere)
The Royal Ballet
Acosta/Petipa: Don Quixote
Streekrjocht: tiisdei 19 febrewaris 2019 (20:10 oere)
The Royal Opera
Verdi: La Forza del Destino
Streekrjocht: tiisdei 2 april 2019 (19:10 oere)
The Royal Opera
Gounod: Faust
Streekrjocht: tiisdei 30 april 2019 (19:40 oere)
The Royal Ballet
Trijelûk: Royal Ballet Triple Bill: Flight Pattern, Within the Golden Hour, New Work
Streekrjocht: tongersdei 16 maaie 2019 (20:10 oere)
The Royal Ballet
MacMillan: Romeo and Juliet
Streekrjocht: tiisdei 11 juny 2019 (20:10 oere)


title: Foarstelling ‘Leafdesbrieven’ yn premjêre

maintext:
Op freed 26 oktober giet by Tresoar yn Ljouwert de foarstelling Leafdesbrieven mei Inez Timmer en Tseard Nauta yn premjêre.
De foarstelling Leafdesbrieven fertelt it ferhaal fan Andrew Makepeace Ladd III en Melissa Gardner. Sûnt har bernejierren binne se befreone en hoewol’t se gek opinoar binne, rint it libben sa’t it rint. Beide trouwe mei in oaren-ien, krije in eigen libben, in eigen wrâld. Andrew kriget sukses yn de polityk en Melissa yn de keunst, mar sy rekket fertize yn ûngelokkige affêren en drank. Wat harren bynt, is in briefwiksel dy’t se in libben lang folhâlde. Yn dy brieven skriuwe se inoar alles wat se yn it echte libben net tsjininoar sizze kinne, wolle of doare. De toan wikselet tusken humor, wanhoop, langstme en klearebare erotyk. Dizze yntime foarstelling is in soarte fan literêr harkspul.
Leafdesbrieven waard yn Amearika spile troch duo’s lykas Elisabeth Taylor en Mel Gibson en Aly McGraw en Ryan O’Neal. Yn Nederlân krûpten ûnder oaren Anne-Wil Blankers en Paul van Vliet yn ’e hûd fan Andy en Melissa. De Fryske oersetting fan dit stik fan A. R. Gurney is makke troch Pyt Jon Sikkema. Timmer en Nauta wurken earder gear yn Twa (1992), yn de troch de Ljouwerter Krante mei fiif stjerren beoardiele produksje Op alle fronten (2015/16) en yn HoHoHo de Krystrevu (2016, 2017 en 2018).
Inez Timmer, ynternationaal musicalaktrise, teaterminske en sjongeres, leit har sûnt 2012 ta op it meitsjen fan yntime teaterfoarstellings yn Nederlân en Dútslân. Mei Mademoiselle Chanel skreau se har tsiende soloprogramma. Se spile al yn mear as tritich musicals, befear op cruiseskippen alle sân seeën, sjongt jazz like maklik as musical en chansons. Yn Stockholm of in inkelde reis sabeare wurke se gear mei Wiebe Kaspers en die se har earste ûnderfinings op mei húskeamerfoarstellings. Leafdesbrieven slút oan by it stribjen om yntime en bysûndere foarstellings ticht by de minsken te bringen. Tseard Nauta is multy-ynstrumintalist en mei-oprjochter fan it ferneamde Klezmerorkest Di Gojim. Muzykteater is syn passy. As akteur bewiisde er syn kinnen ûnder oare yn Op alle fronten.
De foarstelling Leafdesbrieven is in produksje fan de stichting TheaterINEZiatief, mei mooglik makke troch Tresoar. Nei de premjêre sil de foarstelling noch ien kear te sjen wêze by Tresoar (op 8 novimber) en dan giet er op reis troch Fryslân nei doarpshuzen, biblioteken, lytse sealen en húskeamers.
Premjêre fan Leafdesbrieven by Tresoar, Bûterhoeke 1, 8911 DH Ljouwert op freed 26 oktober 2018. Oanfang: 19.30 oere (ynrin fan 19.00 oere ôf). Kaarten oan ‘e seal te keap en nei reservearjen fia ynfo@tresoar.nl à € 15,00. Freonen fan Tresoar betelje by reservearjen € 10,00. Mear ynformaasje op www.tresoar.nl.


title: ‘Gitaarman’ Ed Struijlaart komt mei earste teätertoer nei Fryslân

maintext:
Yn ‘Gitaarmannen: fan Clapton oant Sheeran’ bringt Ed Struijlaart in oade oan de gitaar en syn helden. Eigen nûmers wurde ôfwiksele mei wurk fan ûnder oaren Eric Clapton, Jimi Hendrix, John Mayer en Ed Sheeran. It mulpunt fan de jûn? De gitaar yn al syn hear en fear.
Doe’t Ed Struijlaart op syn njoggende jier Eric Clapton op de telefyzje seach, wie er dealese wis fan twa dingen: Ik wol sa’n burd en ik wol sa’n gitaar hawwe. Foar it burd moast er noch efkes geduld hawwe, mar de gitaar makke fan doe ôf diel út fan syn libben. Yn 2010 ferbaarnde Struijlaart al syn skippen en naam it beslút om hielendal en allinnich mar foar de muzyk te gean. Der folgen twa albums, in soad optredens en in pear aardige singles lykas ‘Make It on Your Own’ en de koartlyn útbrochte ‘Guitar’.
No is it tiid om dy oare grutte dream nei te jeien: syn earste teätertoer. Mei Leon Schmitz (drums en perkusje) en Michel van der Zanden (bas en gitaar) reizget Struijlaart fan ’t hjerst troch it lân by lytse, yntime sealen lâns. Fan it ‘Crossroads’ fan Robert Johnson nei it ‘Seattle’ fan Jimi Hendrix oant it flugge ‘Shape of You’ fan Ed Sheeran. Alle gitaarmannen komme del, mar ek eigen nûmers dêr’t er it publyk mei sjen lit hokker rol de gitaar yn syn libben spilet.
‘Gitaarmannen: fan Clapton oant Sheeran’ is yn Fryslân allinnich yn Drachten te sjen op sneon 27 oktober om 20.15 oere yn Skouboarch De Lawei. Kaarten binne te keap fia www.lawei.nl.


title: Sybren Singelsma: Bist in kloatsek ast kokaïne snúfst!

maintext:
Kollum
Okee, dus do keapest skarrelaaien by de AppyHappy, omdat it dy foar dy hinnen begruttet om yn fan dy lytse koaikes te moatten, en dat wolst net. As it kin, kiest bio, want dat is better foar it miljeu. Giest op ’e fyts nei it wurk, want dat is better foar it klimaat. En wa wol de ierde no net rêde?
Foie gras is it lêste datst ite soest, want hoe’t dy bisten behannele wurde, dat is dieremishanneling, en do wolst eins wol fegetariër wurde, mar dat is no noch wat ûnpraktyk, sosjale ferplichtingen en sa. Mar do bist wol mei de maatskippij dwaande, folgest de polityk en sjochst nei DWDD, stimst GrienLinks of GrienRjochts.
Nee, oan dy sil it net lizze, dy bettere wrâld, miskien net mear de ferbylding oan ’e macht, mar de enerzjytransysje moat trochset wurde. Apart, datst dan wol kokaïne snúfst, foar de enerzjy en om de hiele wrâld oan te kinnen. En ast wol ris in piltsje slokst, kinst lekker elkenien oankrûpe, gesellich net?
Dêr tinke se yn Meksiko oars oer. Dêr binne alle wiken deaden te betreurjen yn de boargeroarloch dy’t al mear as tsien jier yn it lân woekeret. Yn de striid tusken drugkartels en oardertroepen binne al mear as 28.000 deaden fallen. Dat komt trochdat dyn kokaïne in stikje is fan dy 10 miljard omset yn ûnder mear kokaïne. En dêrmei draachsto by oan dat geweld yn Meksiko, en yndirekt oan de ferkiezing fan Trump, want dy wol dat mei in muorre dan wer tsjinhâlde.
Okee, dyn kokaïne komt dêr net wei? Dyn piltsjes komme yndied út Nederlân. ‘Koopt Nederlandse waar, dan helpen wij elkaar!’ No, dat hawwe wy witten. Nederlân stiet yn de top trije fan lannen dy’t syntetyske drugs produsearje. Fuortsjen kin ek net mear, want oant yn de fierste úthoeken fan it lân wurdt gemysk ôffal út yllegale drugslaboratoaria dumpt. Yllegaaal fansels. En do wiest dochs sa foar it miljeu? Dan moatst dus no ek ophâlde mei dy piltsjes.
Wêrom soe wat foar biohinnen jildt, net foar drugs jilde? Dêr is it ek de konsumint dy’t útmakket hoe’t de produksjekeat derút sjocht. Frjemd datsto dy wol drok makkest oer hinnen en net om minsken. Dy Meksikaanske drugskarteloarloch sil dy woarst wêze, sa’t it liket, en dy libbensgefaarlike syntetyske drugs, dy’t as snobbersguod omparte wurde, binne dyn probleem net.
En wêrom net? Omdatst no ienkear in kloatsek bist ast kokaïne snúfst!
Sybren Singelsma wie oant foar koart Ofdielingshaad by it Komitee fan de Regio’s fan de Europeeske Uny. Hy skriuwt foar It Nijs op persoanlike titel.


title: Sineeske vice-gûverneur út Heilongjiang op besite yn Fryslân

maintext:
De Sineeske vice-gûverneur Sun Dongsheng út de provinsje Heilongjiang bringt mei in bestjoerlike delegaasje hjoed en moarn in besite oan Fryslân. Deputearre Klaas Kielstra ûntfangt de delegaasje by it Ofslútdyk Waadsintrum op Koarnwertersân en yn it Prinsessehôf yn Ljouwert.
De kontakten komme fuort út eardere besiten, dy’t deputearre Kielstra oan ûnder mear Harbin, de haadstêd fan de provinsje Heilongjiang brocht. Hy prate dêr doe mei de vice-gûverneur oer ekonomyske gearwurkingsprojekten en nûge him út foar in besite oan Fryslân. Mei sa’n besite wurde mooglikheden foar fierdere gearwurking en hannel ûndersocht, mei as spearpunten rekreaasje en toerisme, sport, kultuer en ûnderwiis.
Deputearre Klaas Kielstra: “Wy sjogge in yntinsivearring fan ús relaasje. Ut Harbin wei komme se hjir mei hiel dúdlike fragen. Sineeske sporters út Harbin dy’t hjir traine, is in moai resultaat, dat mei troch ús ynset ta stân kommen is.”
De Sineeske delegaasje gie op woansdei 24 oktober nei it Thialfstadion op it Hearrenfean en it Ir. D.F. Woudagemaal op ‘e Lemmer. Op it Hearrenfean moete de delegaasje it reedridersteam út Harbin, dat dêr op it stuit traint. Fierder wurde se troch NHL Stenden ynformearre oer it útwikseljen fan studinten.


title: Eric Hoekstra: út ‘Roman fan in hielmaster’ (38)

maintext:
It brea ferpartsje
De tolve apostels komme by my werom en fertelle hoe’t se leafde, leauwe en hoop brocht hawwe by Joaden en net-Joaden. De wurgens fan ’e apostels kriget my by it hert. Ik sis:
“Jim moatte mei nei in stil plak om te bekommen en ta jimsels te kommen.”
Wy farre mei de boat de mar op. De lju sjogge wêr’t wy hinne sille en kloftsje gear op it plak dêr’t wy oanlizze. Ik bin mei har begien, want se binne as skiep sûnder hoeder. Ik sprek har ta om har te ûnderwizen en te bemoedigjen. Dan sizze myn learlingen tsjin my:
“It is al let. Stjoer de minsken mar fuort, dan kinne se yn ’e doarpen yn ’e omkrite noch wat te iten keapje.”
“Nee”, antwurdzje ik, “jim moatte se te iten jaan.”
“Moatte wy foar twahûndert sulverstikken brea en fisk keapje?”
“Hoefolle breaen hawwe jim, sjoch ris.”
Se seagen en antwurden:
“Wy hawwe fiif breaen en twa fisken.”
“Lit de minsken yn kloften fan fyftich en hundert sitten gean yn it gers.”
Ik krij de fiif breaen en de twa fisken beet en sprek de seinebea út:
Seinige binne Jo, Hear fan ’e ierde,
Jo litte it brea fan ’e ierde waakse.
Seinige binne Jo, Hear fan it hielal,
dy’t yn jo wiisheid alle dieren skoep.
Seinige binne Jo, Hear fan ’e Uneinichheid,
dy’t alles makke troch de krêft fan jo wurd.
Gewoan is net gewoan: it is in wûnder
dat alles wat der is, ek echt bestiet.
Jou ús jo brea te iten, Hear,
en jou ús tefredenheid en frede.
Ik brek it brea yn stikken en jou it oan ’e learlingen om te ferpartsjen en lyksa mei twa fisken. Alle minsken ite oant se genôch hân hawwe. Wat oer is, lit ik ophelje: tolve kuorfollen mei brea en fisk.
Dêr’t minsken mei-inoar partsje, ite mear as dêr’t net ferparte wurdt.
Dêr’t minsken mei-inoar partsje, is mear freugde as dêr’t net ferparte wurdt.
Dêr’t de Goede yn minsken libbet, is mear as dêr’t Er net yn minsken libbet.
De libbene God is hjir en no foar libbene minsken en net foar besit en deade dingen.
De foargeande ôfleveringen binne fan 3 febrewaris 2018 ôf hieltyd op sneon op It Nijs publisearre.
Mear ynformaasje oer Roman fan in hielmaster is te finen op https://www.elikser.nl/roman-fan-in-hielmaster-roman-van-een-geneesheer.htm.


title: Muzykpriis Grunny foar Marlene Bakker

maintext:
Sjongeres Marlene Bakker hat de Grunny fan 2018 wûn. De Grunny wurdt alle jierren útrikt foar ien of mear minsken dy’t wat bysûnders út ‘e wei set hawwe foar de muzyk yn Grinslân. De priis wurdt útrikt troch RTV Noord.
Marlene Bakker is it ôfrûne jier hiel hurd opkommen as sjongeres. Har Grinslânsktalige cd Raif (‘reau’) wurdt in protte draaid. Hja stiet meikoarten ek yn it foarprogramma fan ’e Drintske sjonger Daniël Lohues. Frou Bakker komt út Grinslân, is Hollânsktalich grutbrocht, mar hat as folwoeksene de taal fan heit en mem wer ûntdutsen. Hja brûkt dy no konsekwint om yn te sjongen.
De sjongeres wie tige oandien en krige it efkes te krap, doe’t se hearde dat se de priis wûn hie. “Het is een bizar jaar geweest”, sei se.


title: Alderein mei ûnthâldproblemen krije wenhûs yn Krústsjerke op it Hearrenfean

maintext:
De Krústsjerke op it Hearrenfean kriget in nije bestimming. It monumintale gebou oan de Boargemaster Falkenawei wurdt ferboud ta wenhûs foar âlderen mei ûnthâldproblemen. De organisaasje Wonen bij September hat de tsjerke oankocht en sil yn 2019 begjinne mei de ferbou en oanbou, sadat de nije bewenners der yn de simmer fan 2020 yn kinne.
De sawat hûndert jier âlde tsjerke hat oant 2012 tsjinst dien as tsjerke fan de PKN-gemeente Hearrenfean. De ôfrûne jierren stie it te keap, yn ôfwachting fan in geskikte keaper. De ferkeap oan September betsjut dat it gebou in grutte feroaring ûndergean sil: fan tsjerke nei wenhûs. September hat al mear wenhuzen foar âlderen mei ûnthâldproblemen yn Nederlân, ûnder mear ien yn Wytmarsum.
Bou en ferbou
De start fan de bou stiet plend foar de simmer fan 2019 en de earste bewenners kinne dan in jier letter, yn de simmer fan 2020, harren yntrek nimme. Foardat de bou úteinset, makket Wonen bij September in ûntwerp en freget dy in boufergunning oan. Om de bewenners in goed thús jaan te kinnen, sil de tsjerke ferboud wurde en sil in nij part oanboud wurde. Dêrby hâldt September rekken mei de monumintale status en de boustyl fan de neiste omjouwing.
Part fan de buert
Michiel van Putten, oprjochter fan Wonen bij September leit út wêrom’t de tsjerke it ideale plak is foar âlderen om te wenjen: “We sjogge in prachtige takomst as wenhûs foar âlderen mei ûnthâldproblemen op dit plak. In hûs dêr’t leafde, oandacht en belutsenheid sintraal steane en dêr’t se tige wolkom binne. Krekt as alle wenhuzen fan September yn Nederlân wurdt dit wenhûs boud op in plak dêr’t it noflik wenjen is. It hat ûnder gesellige, romme wenkeamers en in iepen ytkeuken. Dêr wurdt mei-inoar libbe, itensean, in spultsje dien of bygelyks de wask opteard. De ynrjochte wenkeamers hawwe altyd iepenslaande doarren nei tún en terras. Gewoan, om’t elk minske it noflik fynt om de frijheid te hawwen om nei bûten te gean as it lekker waar is.”
In thúsgefoel
De apparteminten bij September binne tusken de 31 en 38 m2 grut en kinne alhiel nei eigen smaak ôfwurke en ynrjochte wurde. Bewenners kinne it eigen húsrie meinimme, dêr’t it appartemint werkenber troch is, sa fertroud en feilich mooglik. Krek as thús. Fansels binne de wenhuzen taret op de âlde dei. Mar wol sa dat de húslikens net ferlern giet troch ûnnedige oanpassingen en helpmiddels. Wenje by September kin mei in CIZ-yndikaasje 4 of 5.
Mear ynformaasje en ynskriuwe
It is mooglik ynsjoch te krijen yn in oar wenhûs fan September yn de omjouwing, bygelyks yn Wytmarsum, yn Súd-West Fryslân. Ynskriuwe foar wenje by September it Hearrenfean is ek al mooglik.


title: ‘Lief Dagboek’ mei ûnder oare Jörgen út Fryslân

maintext:
Yn Lief Dagboek lêze minsken foar út de deiboeken dy’t se yn harren puberteit skreaune. Foar it earst, foar in folle seal publyk. Spannende, ûntbleatsjende en sjenante ferhalen. Ferrassend, mar faak dochs ek tige werkenber.
Wy ha allegear puber west. Elkenien ken de ûnwissens oer jinsels, it sykjen nei in identiteit, de wrakseling mei seksualiteit, de soms muoisume ferhâlding mei âlden en de wrâld om jin hinne. Guon fan ús skreaune de heftichste gefoelens eartiids fan har ôf yn in deiboek. Of yn ferskes of yn dichtfoarm. Mar altyd mei it idee dat se troch net ien lêzen wurde soene.
Mar al dy puberteit leit efter ús. No is it tiid om inoar en de pubers fan no sjen te litten dat wy allegear troch sa’n puberjende perioade gean en der nettsjinsteande alles as folwoeksenen útkomme. Under lieding fan presintator Marc-Marie Huijbregts liezen gewoane folwoeksenen yn it teater foar út harren deiboeken. Sa ek Jörgen, de ûnrêstige puber út Fryslân dy’t syn leafdesfertriet te liif gie mei safolle mooglik seks… (ôfl. 5, 25 nov.)
Yn Lief Dagboek sjocht men net allinnich de optredens, mar ek portretten fan de foarlêzers en hoe’t se har mei Marc-Marie en in dramaturch taretten op har foardracht. Boppedat sjocht men de reaksjes fan âlden en oaren dy’t foar it earst mei de deiboekgeheimen yn ’e kunde komme.
Utstjoering: Sneins fan 28 oktober o/m 2 desimber, 21.20 oere, NPO1.


title: Losrinnende hûnen grave gatten yn Fryske diken

maintext:
Wetterskip Fryslân ropt hûnebesitters mei klam op om de hûn oan de riem te hâlden by it kuierjen op de seedyk. It wetterskip konstatearret hieltyd faker graafskea, oanrjochte troch losrinnende hûnen. Dy gatten bringe de feiligens fan diken yn gefaar. Hûnen meie net losrinne op de Waadsee- en Iselmardyk. Ynspekteurs fan Wetterskip Fryslân kontrolearje fan 23 oktober ôf op losrinnende hûnen. Oertrêders krije in boete fan njoggentich euro.
Jierliks ynvestearret Wetterskip Fryslân miljoenen euro’s yn de feiligens fan ús diken. Dêrby besteget it in soad soarch oan ûnderhâld fan it gers. “Wy wolle ús moaie diken graach foar elkenien tagonklik hâlde. En feilich, want it is ús taak om Fryslân te beskermjen tsjin oerstreamingen. Dat kin allinnich as we mei-inoar op de dyk passe”, seit deistich bestjoerder Bé de Winter fan Wetterskip Fryslân.
Swakke plakken
Losrinnende hûnen grave alle jierren hûnderten gatten yn de Waadseedyk en de Iselmardyk. It wetterskip makket de gatten sa gau mooglik ticht, mar nei it tichtsjen bliuwe yn de gersmatte noch lang swakke plakken. Gefolch kin wêze dat de toplaach fan de dyk by stoarm en heechwetter útspielt. De gatten foarmje ek in gefaar foar meiwurkers fan it wetterskip, as dy mei trekkers ûnderhâld dogge op de dyk. Losrinnende hûnen sitte ek efter de skiep oan dy’t op de dyk weidzje. Dy soargje foar in sterke gersmatte.


title: Kultuerferslaving

maintext:
Soe it mooglik wêze om ferslaafd te reitsjen oan kultuer? Dat begjin ik my ôf te freegjen nei trije fearnsjier alderhande keunstuteringen meimakke te hawwen yn it ramt fan de kulturele haadstêd.
It begûn mei de futuristyske iepening op it Saailân, doe folgen Marijke Muoi yn in tsjustere Grutte Tsjerke en it maatskippykrityske Lost in the Greenhouse yn in broeikas yn Seisbierrum. Sûnt dy tiid is der gjin wike foarby gien of wy dompelen ús ûnder yn in nij kultureel barren yn it ramt fan LF2018: fan topeveneminten yn Ljouwert as de Reuzen fan Royal de Luxe, de Escher-útstalling, Conference of the Birds en de Stormruiter oant lytsskalige foarstellingen “Fan Underen Op” ûnder de flagge fan Under de Toer yn doarpen as Berltsum (mei de Klokken fan Berltsum) oant stedsjes as Hylpen (mei Het Fluitschip). Lokkigernôch krige hjirby it Frysk by tiden dochs noch syn gerak lykas ek yn It Lân fan Taal, mar wat foarstellingen oanbelanget bleau LF2018 haadsaaklik in Hollânsktalich feestje. Lykwols, it is dúdlik dat Fryslân dit jier brûsde fan kultureel elan! Dat jout hoop foar de takomst.
No is de Kulturele Haadstêd aansens ôfrûn en driget 2019 in kultureel swart gat te wurden as troch jildkrapte en budzjetoerskriedingen flink besunige wurdt op kultuer. Dat kin liede ta ûtwenningsferskynsels of sels trauma’s. Der sit neat oars op as dat provinsje en gemeente Ljouwert in projekt opsette om kultueradepten ôfkicke te litten. It oanbieden fan sokke projekten soe ûnderdiel wêze moatte fan de legacy njonken âlve fonteinen, dy’t troch gebrek oan jild foar ûnderhâld aansens drûch driigje te fallen.
Jehannes Elzinga – Frjentsjer


title: De Fryske g-klank is hiel bysûnder

maintext:
Yn it Frysk komt in hiele bysûndere g-klank foar. Allinnich wurdt er bedrige. Hy wurdt nammentlik hieltyd minder brûkt. Dat skriuwt taalkundige Henk Wolf op it taalwebstee Neerlandistiek. Neffens Wolf is de útspraak fan de typysk Fryske klank net mei dy fan de Hollânske te ferlykjen. Hy lit dat hearre oan ‘e hân fan in fragmint fan Foppe de Haan, dy’t de Fryske klank noch wol hat.
Klik hjir om it stik te lêzen.


title: Sorbysk parlemint op kommendewei

maintext:
De Sorben yn it easten fan Dútslân kieze in eigen parlemint. De namme dêrfan is Serbski Sejm (Sorbysk parlemint). De organisaasje moat de belangen fan de Sorben fertsjintwurdigje. Alle Sorben kinne oant en mei 3 novimber oer de post in stim útbringe.
De Sorben wenje yn de streek Lausitz yn de East-Dútske dielsteaten Brandenburch en Saksen. Hja prate de taal Sorbysk. In grut part fan East-Dútslân wie yn it ferline Sorbysktalich, mar hjoed de dei binne noch in sa’n sechtichtûzen Sorben oer.
It idee foar in eigen parlemint kaam fan de Samen, in folk dat yn it noarden fan Skandinavië wennet en ek in keazen fertsjintwurdiging hat.
In offisjele posysje hat it Serbski Sejm net en lang net alle Sorben binne wiis mei it idee. De kulturele organisaasje Domowina wie altyd in wichtige belangebehertiger fan de Sorben. Dy is net wiis mei it inisjatyf foar in parlemint.


title: Hannen út ‘e mouwen op Natuerwurkdei op 3 novimber

maintext:
Helpe mei snoeien en seagjen op Natuereilân de Gouden Boaiem!
Mei-inoar bûtendoar oan ’e slach, dat kin op de earste sneon fan novimber op de Natuerwurkdei. Sneon 3 novimber organisearret de famylje Bokma in wurklokaasje op de Gouden Boaiem, in eilantsje yn ’e Hegemermar yn ’e buert fan Smelbrêge, Wâldsein en Heech. De famylje Bokma, erfpachters op it eilân kinne ekstra hannen tige goed brûke by it ferwiderjen fan jonge beamkes. Dat karwei is tige wichtich foar de greidefûgels. Dy sykje nammentlik in iepen lânskip, dêr’t se it oersicht hawwe en dêr’t fijannen har net yn de beammen ferstopje kinne.
It is net allinnich aardich en gesellich om mei-inoar bûten oan it wurk te wêzen op de grutste frijwilligersaksje yn it grien, it is ek nochris hiel sûn. Bûten oan it wurk mei bygelyks seagjen en slepen fan takken is al in yntinsive training. Boppedat is it wurk op de Natuerwurkdei tige wichtich foar it beskermjen en it behâld fan natuer. Soarch foar it lânskip lykas ûnderhâld oan hôven, boskjes en houtwâlen wurdt hieltyd mear dien troch frijwilligers. Mei tank oan harren kin elkenien trochgenietsje fan it moaie Fryske lânskip.
De Natuerwurkdei
Der binne noch mear nuttige karweien yn de natuer en it lânskip, lykas snoeie by Dekemastate of puollen skjinmeitsje yn de Flintertún op ‘e Lemmer. De Fryske Natuerwurkdei telt dit jier wer goed tweintich lokaasjes, mei ûnder mear Natuereilân de Gouden Boaiem, dêr’t jong en âld oan it wurk kin mei de grutste griene frijwilligersaksje fan Nederlân.
Oanmelde
Wa’t doel hat om mei buorlju, freonen, de (sport)klup, skoutinggroep of famylje in dei oan ’e slach te gean, kin op www.natuurwerkdag.nl mear ynformaasje fine oer de Gouden Boaiem en oare lokaasjes en him/har oanmelde.


title: Friezen hawwe duorsumens heech yn ‘t findel

maintext:
Ynwenners fan Fryslân jouwe in 8 foar it belang fan duorsume fiedselproduksje. Dat blykt út ûndersyk fan it Fries Sociaal Planbureau (FSP) ûnder 1828 leden fan Panel Fryslân. De koers fan skaalfergrutting liket op syn retoer en de rop om mear duorsume foarmen fan fiedselproduksje wurdt hieltyd lûder. It FSP ûndersocht hoe’t ynwenners fan Fryslân tinke oer duorsume fiedselproduksje, de agraryske sektor en it Fryske lânskip.
Omtinken foar duorsum iten
In grut part fan de ynwenners fan Fryslân tinkt by it boadskipjen om it komôf fan de produkten. Sawat twatredde jout oan minimaal wykliks fiedselprodukten te keapjen dy’t in miljeu- of bistewolwêzenskeurmerk hawwe, foaral by fleis en aaien. Trijekwart seit ek ekstra foar lânbouprodukten betelje te wollen as der yn de produksje oandacht is bestege oan duorsumens.
Heger oplate lju fergrieme measte iten
Net allinnich oan de produksjekant kin wurke wurde oan ferduorsumjen, mar ek oan de konsumintekant is it wichtich dat der duorsum mei iten omgien wurdt en dat der bygelyks gjin iten fergriemd wurdt. It is opmerklik is dat minsken mei in hegere oplieding Twa kear sa faak iten fergrieme as minsken mei in legere oplieding. Fan dy lêsten oplieden smyt 18% wykliks ytber iten fuort wylst dat by de earsten 43% is.
Fryske ynwenners grutsk op boeren
Ynwenners fan Fryslân binne troch de mjitte posityf oer de boeren en omearmje boerebedriuwen as part fan it Fryske lânskip en de Fryske identiteit. In grutte mearderheid fynt de boeren wichtich foar de Nederlânske ekonomy en twatredde jout oan grutsk op harren te wêzen. In minderheid fynt dat boeren mear om jild en produksje jouwe as om de natuer en it wolwêzen fan bisten. De ûnderstelde kleau tusken boer en boarger wurdt net as tige grut belibbe.
Romme foldwaande foar Frysk lânskip
It Frysk lânskip kriget as rapportsifer in 7,7 en mar 5% jout in ûnfoldwaande. Sawat in treddepart fan de Fryske ynwenners fynt wol dat de kwaliteit fan it lânskip efterút buorket. Sy sjogge ûnder mear it weromrinnen fan it tal soarten greidefûgels, blommen en in ientoaniger lânskip. De megastâlen en wynmûnen binne in soad minsken slim yn ‘e wei. In lytse 20% sjocht in foarútgong, mei trochdat der neffens harren hieltyd mear omtinken is foar it lânskip.


title: Beart Oosterhaven fol lof oer ‘Friersk’

maintext:
“Mei syn tredde solo-cd, Friersk, hat sjonger/multy-ynstrumintalist Chris Kalsbeek fan Ljouwert ien fan ’e moaiste albums út ’e skiednis fan ’e Fryske folkmuzyk ôflevere! It is in plaat dy’t oer alle boegen tsjûget fan kwaliteit: tekstueel, muzikaal én produksjoneel.”
Dat skriuwt Beart Oosterhaven op Ensafh oer de nije Frysktalige cd Friersk fan Chris Kalsbeek. Hy konkludearret dat Friersk “in fenomenaal goede skiif” is.
Klik hjir om it folsleine besprek te lêzen.


title: Royal Opera House presintearret Richard Wagners ‘Die Walküre’

maintext:
In opera yn trije bedriuwen, streekrjocht yn sechstichNederlânske bioskopen op snein 28 oktober om 17.55 oere
Mei alve ballet- en operafoarstellings, dy’t streekrjocht yn mear as tûzen teaters yn fjirtich lannen wrâldwiid fertoand wurde, bringt it Londenske Royal Opera House yn seizoen 2018/2019 ek wer in breed skala oan foarstellings dy’t allegear live út it wrâldferneamde Covent Garden útstjoerd wurde. Op 28 oktober is Die Walküre oan bar, Richard Wagners twadde opera út it mytykske epos Der Ring der Nibelungen. Under lieding fan dirigint en muzikaal direkteur fan Royal Opera House, Antonio Pappano, bringt in ynternasjonale groep fan Wagnerspesjalisten dat bjusterbaarlike ferhaal ta libben.
Die Walküre
Wagners Der Ring des Nibelungen-syklus is ien fan de grutste operawurken ea. De folsleine syklus fan fjouwer opera’s fertelt it bjusterbaarlike ferhaal oer de opkomst en ûndergong fan in wrâld dy’t stoffearre is mei goaden, helden en mûnsters. Yn dit mytyske epos wurde alle minsklike emoasjes dy’t dêrút fuortkomme bûtengewoan ynkringend fertaald yn muzyk. Die Walküre is de twadde opera fan de syklus en befettet in tal muzikale hichtepunten út Der Ring des Nibelungen, lykas de sprankeljende tsjoenfjoermuzyk en de opswypkjende Walkürerit. Mar sintraal yn dizze opera fol muzikaal fjoerwurk en Noarske mytology, stean de komplekse relaasjes tusken de ûnferjitlike personaazjes, ûnder wa de twaling Siegmund und Sieglinde, en Wotan en syn Walküre-dochter Brünnhilde.
Tiim Die Walküre
Rezjy: Keith Warner. Muzikale lieding: Antonio Pappano
Sjongers: Siegmund: Stuart Skelton, Sieglide: Emily Magee, Wotan: John Lundgren, Brünnhilde: Nina Stemme , Fricka: Sara Connolly
Oer Royal Opera House
The Royal Opera House fiert dit jier in jubileum fan tsien jier live bioskoopfoarstellings, dêr’t it de wrâldwide merklieder mei is op it mêd fan opera- en balletfoarstellings yn ’e bioskoop. It seizoen 2017/2018 wie it súksesfolste jier ea foar The Royal Opera House mei wrâldwiid mear as ien miljoen ferkochte kaartsjes. It publyk hat ûnderwilens ek tagong ta ferskate livestreamen fia it Royal Opera House YouTube-kanaal, dat it grutste YouTube-kanaal is fan hokker keunstorganisaasje dan ek yn ’e wrâld.
Sjoch foar mear ynformaasje op: www.royaloperahouse.nl.
Royal Opera House – seizoen 2018/2019
The Royal Opera
Wagner: Die Walküre
Streekrjocht: snein 28 oktober 2018 (17:55 oere)
The Royal Ballet
Petipa: La Bayadère
Streekrjocht: tiisdei 13 novimber 2018 (20:10 oere)
The Royal Ballet
Wright: The Nutcracker
Streekrjocht: moandei 3 desimber 2018 (20:10 oere)
The Royal Opera
Tchaikovsky: The Queen of Spades
Streekrjocht: tiisdei 22 jannewaris 2019 (19:40 oere)
The Royal Opera
Verdi: La Traviata
Streekrjocht: woansdei 30 jannewaris 2019 (19:40 oere)
The Royal Ballet
Acosta/Petipa: Don Quixote
Streekrjocht: tiisdei 19 febrewaris 2019 (20:10 oere)
The Royal Opera
Verdi: La Forza del Destino
Streekrjocht: tiisdei 2 april 2019 (19:10 oere)
The Royal Opera
Gounod: Faust
Streekrjocht: tiisdei 30 april 2019 (19:40 oere)
The Royal Ballet
Trijelûk: Royal Ballet Triple Bill: Flight Pattern, Within the Golden Hour, New Work
Streekrjocht: tongersdei 16 maaie 2019 (20:10 oere)
The Royal Ballet
MacMillan: Romeo and Juliet
Streekrjocht: tiisdei 11 juny 2019 (20:10 oere)


title: Kommissaris Brok ferfart nei Frjentsjer

maintext:
Kommissaris fan de Kening drs. A.A.M. Brok ferfart yn it lêst fan dit jier nei Frjentsjer. Hy hat dêr in wenning kocht oan de Voorstraat 45.
Sûnt syn oantreden as kommissaris, ferline jier maart, wennet er yn in hierhûs yn Balk. “In prachtich plak yn in moaie omjouwing mei geweldige minsken. Dat sil ik grif misse. Mar ik woe graach wat keapje, haw in soad huzen besjoen en tink dat dit it bêste by my past.”
It hûs stiet yn it sintrum fan Frjentsjer. “It is in rom hûs. Dat woe ik graach, ek om gasten ûntfange te kinnen.”


title: Nobel streven: oer in ridder dy’t Fryslân oanfoel

maintext:
Histoarysk letterkundige Frits van Oostrom hat de Libris Geschiedenis Prijs 2018 wûn. Van Oostrom krige de priis foar syn boek Nobel streven. Neffens de sjuery slagget it Van Oostrom om troch it boek de midsieuwen op in tige meinimmende wize ta libben te bringen.
Der wiene fan ‘t jier 362 gadingmakkers foar de priis. Dy bestiet út in bedrach fan tweintichtûzen euro. Sjueryfoarsitter Jeroen Dijsselbloem rikte de priis snein yn it radioprogramma OVT oan Van Oostrom út.
It boek Nobel streven giet oer de ridder Jan fan Brederode en syn famylje. Hja libben ein fjirtjinde ieu yn Santpoort yn Noard-Hollân. It kastiel is no in púnfal dy’t bekend stiet as ‘de ruïne fan Brederode’. Foar Fryslân is it boek nijsgjirrich, om’t Jan fan Brederode twa kear meidie oan mislearre Hollânske ynfallen yn Fryslân.


title: Nije boeien foar fûgelrêstgebieten

maintext:
Der binne nije plakkers makke foar de boeien dy’t de fûgelrêstgebieten (foarhinne winterrêst) markearje. Der komme fan ’t jier mear boeien yn it wetter. Fan 1 oktober ôf begjint it rêstseizoen foar fûgels wer. Boatsjeminsken en oare wettersporters wurdt frege om dy gebieten oant 1 april net yn te farren.
Reserves opbouwe
De fûgelrêstgebieten lizze benammen yn it Fryske Marregebiet en de Alde Feanen. Fan 1 oktober oant 1 april libje dêr bysûndere winterfûgels, lykas de piiptjilling, slobein en lytse seachbek. Se ite en rêste dêr om reserves op te bouwen foar de lange flecht nei de simmerferbliuwen. It is wichtich dat se net sûnder needsaak opfleane, want dat kostet in soad enerzjy en dan stûket it opbouwen fan reserves.
Gun de fûgels rêst
In boatsje kin soms op hûnderten meters ôfstân fan in groep fûgels al foar genôch ûnrêst soargje om se opfleane te litten. Dat jildt net allinne foar motorboatsjes, mar ek foar kano’s, sloepkes, sylboaten en sels foar fuotgongers op ‘e wâl. Om it te faak opfleanen fan fûgels foar te kommen, is it wichtich om de fûgelrêstgebieten net yn te gean.
Mear ynformaasje oer ûndersyksresultaten en de eksakte lokaasjes fan de fûgelrêstgebieten is te finen op www.fryslan.frl/vogelrustgebied.


title: Stroffelstien foar Beatrix Mirosch út Holwert

maintext:
Moandei 8 oktober wurdt yn Holwert in saneamde Stroffelstien lein ta neitins oan Beatrix Emma Wijpkjen Mirosch. Dy is op 5 febrewaris 1938 berne te Holwert en troch de nazy’s ombrocht op 2 augustus 1944 te Auswitz-Birkenau.
Programma
Günter Demnig, oprjochter fan de Stroffelstien, sil de stien mei de famylje Mirosch teplak bringe. In pear skoalbern fan de Tsjelke en de Ploos van Amstelskoalle lêze in gedicht foar en der wurde blommen lein. Wethâlder Pytsje de Graaf is der ek by oanwêzich.
Romafamylje
Stroffelstiennen bringe de minsken ûnder oaren Joaden, Sinty en Roma, homoseksuele en politike slachtoffers fan it nazyrezjym yn it sin. De Mirosch’ wiene Roma, dy’t yn de Twadde Wrâldoarloch troch hiel Nederlân teagen. Der wiene fjouwer soannen en fjouwer dochters. De dochters en de âlden binne oppakt en hawwe de oarloch net oerlibbe.
By de 4 maaiebetinking yn 2015 waard de namme Beatrix Emma Wijpkjen Mirosch foar it earst neamd as oarlochsslachtoffer, ôfkomstich út Holwert. Dat sette de Holwerter Jan van der Velde oan om by Günter Demnig in betinkingsstien oan te freegjen. De Dútske keunstner leit op 8 oktober ek in stien yn Ulrum en Garrelsweer.
By de stienlizzing is elkenien wolkom. It begjint om 9.00 oere by de Van Aylvawâl 7 yn Holwert.


title: Lustrumkonsert ‘Het Cantoor’ yn Sint-Jabik

maintext:
Fokaal ensemble ‘Het Cantoor’ bestiet fiif jier. Dat sil fierd wurde mei in konsert op 3 november yn de Groate Kerk fan Sint-Jabik. Under lieding fan de ynspirearjende dirigint Tjalling Wijnstra wurde útdaagjende stikken songen.
Nij foar it ensemble binne de opera ‘De Jonkerboer’ fan Paulus Folkertsma, bewurke troch Johan Bijhold (dy’t it ek begeliedt), ‘Jabberwocky’ fan Sam Pottle en it prachtige ‘Drömmarna’ fan Jean Sibelius.
Dêrnjonken wurde suksesnûmers út it koarte ferline fan it koar songen lykas ‘Litanei vom Hauch’ en ‘Lied einer deutschen Mutter’ fan Hanns Eisler, ‘Libera’ fan de Hongaar Lajos Bárdos, ‘Sleep’ fan de Amerikaan Eric Whitacre en ‘Die Nacht’ fan de Eastenriker Franz Schubert en ‘Het meisje van kantoor’ fan Jetse Bremer.
Oan it konsert wurkje mei selliste en lame sonorespylster Annette Scholten en pianiste Nanke Flach. De lame sonore is besibbe oan de sjongende seage, mar troch syn grutte toanberik ek gaadlik om klassyk repertoire op te spyljen. De beide froulju krigen yn 2014 in earfolle fermelding op in ynternasjonaal konkoers op Sisilië. Yn 2015 wiene se op toernee yn de Feriene Steaten en spilen se ek yn Carnegie Hall. Yn Sint-Jabik spylje se ûnder mear ‘Angelo’ fan Tjalling Wijnstra.


title: Foarfjochter Kening fan ’e Greide heech yn Duorsume 100

maintext:
Klaas Sietse Spoelstra út Terbant is trochkrongen ta de top 25 fan grienste tinkers en dwaners dy’t it deiblêd Trouw alle jierren opmakket. De eigener fan Nij-Sicht en inisjatyfnimmer fan it boargerkollektyf Kening fan ‘e Greide hat dy klassearring te tankjen oan syn jierrenlange ynset foar it opheljen fan de soarterykdom en de ynfloed dêrfan op fauna, boaiem én leefomjouwing. Ta de top 25 hearre ûnder oaren Boyan Slat, Marianne Thieme, Thomas Rau en op nûmer 1 Louise Vet.
De beoardelingskommisje hat dúdlik each krige foar de transysje dy’t yn de lânbou geande is fan tradisjoneel nei natuerynklusyf. Dat blykt net allinnich út de wurdearring foar Spoelstra, mar ek út dy fan oare foarfjochters foar mear natuer yn de lânbou.
Driuwende krêft
Klaas Sietse Spoelstra jildt as in ferbiner en oanjager. De yn Hallum berne Fries timmeret it leafst in poadium dêr’t oaren op strielje kinne. It is bysûnder dat hy as skaadwurker, kertiermakker en paadwizer presint is op dy ranglist. Doe’t yn it sjueryberied foar de tsiende edysje fan de Duorsume 100 syn namme foel, wie der lykwols fuortdaliks brede ynstimming: dy man heart thús yn de Duorsume 100, en ek op in heech plak: 25.
Spoelstra is ien fan de driuwende krêften efter de Kening fan ‘e Greide (de skries, kening fan it gerslân). De brede Fryske boargerbeweging dy’t yn gearspraak mei de lânbousektor it ferskrale lânskip, it ôfnimmen fan ynsekten, greidefûgels en boaiemlibben op de maatskiplike aginda set. Bysûnder is dat it inisjatyf ekology, ekonomy, wittenskip en kultuer byinoar bringt. No’t dat op de lanlike aginda stiet, makke Spoelstra koartlyn alhiel op syn eigen wize bekend dat er in stap tebek dwaan wol. Romte meitsje foar nije minsken mei nije ideeën.
Deltaplan
It boargerinisjatyf is mar ien fan syn aktiviteiten. Spoelstra luts efter de skermen stevich oan it opmeitsjen fan it deltaplan bioferskaat. Op inisjatyf fan ekologen prate boeren, lânbou-organisaasjes, banken en supermerken mei natuer- en miljeuorganisaaasjes en wittenskippers yn beslettenens oer in nije takomst foar natuer en lânbou yn Nederlân. Hy is derfan oertsjûge dat allinnich álle partijen mei-inoar ta in oplossing foar it opheljen fan de soarterykdom komme kinne. Kening fan ‘e Greide ûntstie seis jier lyn krekt út dy oertsjûging: wy moatte it mei-inoar dwaan, mei de boeren foarby de lânskipspine dy’t safolle fiele. “De kollektive ûnmacht dy’t der is, moatte we trochbrekke.’’


title: Aant Mulder: Mei in knypeach

maintext:
Kollum
Falt it jimme ek op dat we fan ’t jier omraak knypeagje? Dat dwaan hat alles te krijen mei kulturele haadstêd Ljouwert/Fryslân 2018. Dat knypeagjen, dêr wurdt ornaris mei bedoeld dat der in link is tusken de oankundige aktiviteit en LF2018. It doel is fansels om sa wat mear jild en wat mear publisiteit te krijen. Hoewol, it sil earst en meast wol om de publisiteit gean. Wa’t mear jild wol, hie grif earder wêze moatten. Dat knypeagjen begjint my hieltyd faker op te fallen. Sa faak, dat ik der suver nitelich fan wurd. Ik wol it lêste foarbyld dat ik ûnder eagen krige, wol efkes beneame. Dan witte we wêr’t we it oer ha.
Dat is de útnûging om sneon 29 septimber nei it Reaklif ta te kommen om dêr mei te dwaan oan de betinking fan de Slach by Warns. Ik lês: ‘Mei in knypeach nei Ljouwert/Fryslân 2018 stiet dit jier de betinking fan de Slach by Warns yn it teken fan mienskip. De betinking as in Mienskipsdei mei as tema Sûnder mienskip gjin takomst’. It moat in Mienskipsdei wurde, dat is dúdlik. Oan de doarpsbelangen yn Fryslân waard tagelyk frege om oarkonden oer de wearde fan de mienskip te tekenjen en werom te stjoeren. Ik wie benijd nei wat it allegearre opsmite soe. Moai wat doarpen ha de oarkonde tekene en weromstjoerd. In pear wiene sels mei in bydrage op it Klif oanwêzich. Dat foel net ôf. It wie lykwols net folle drokker as oars.
Dy knypeach wie yn ’t foar likegoed al net sûnder fertuten. Op de útnûging sjoch ik dat Lân fan Taal en it Prins Bernhard Cultuurfonds de betinking stypje. As ik sjoch dat ‘Lân fan Taal’ neamd wurdt, tink ik daliks oan dat grutte ferskaat fan streektalen en talen dat dêr omtinken kriget, de iene kear mei de namme op blokjes yn Obe, in pear wurdsjes, sintsjes, de oare kear mei gedichten, lieten en ferhalen yn MeM. De blokjes binne eins likefolle knypeagen. Men wurdt der suver mar wat blyntsjes fan. It is aardich, mar wat sjitte we dermei op? Fan Lân fan Taal hie ik hege ferwachtingen. De Prinsetún soe taletún wurde. It soe in plak wurde dêr’t benammen bern yn ’e kunde komme koene mei oare talen. Wy ha der in pear kear west, mei en sûnder bernsbern. De earste kear waarden we fleurich troch in frijwilliger ûntfongen. Wy mochten in moai wurd opskriuwe. Dat hie wol wat. Lân fan Taal is in hûd fol wurk. Dêr nim ik de pet foar ôf. Mar oft de doelen helle wurde? In lytse groep besikers sil it grif allegearre nijsgjirrich fine, mar de tafallich delkommende heit en mem mei bern fine der net folle. Hoewol, de speurtoch troch de Provinsjale Biblioteek is in boppeslach. Us pake- en beppesizzers binne yn alle gefallen suver út ’e skroeven as se oan de ein fan dy speurtocht alle trije foar de ynfolle opdrachteboekjes in moaie spultsjeset krije.
Hawar, mear frjemde wurden, mear Fryske wurdsjes as in soarte fan geveltsjefrysk, dat sil wol de ‘legacy’, dat we ek wol gewoan ‘legaat’ neame kinne, fan LF2018 wurde as it om streektalen en talen en benammen as it om de Fryske taal giet. Dat begjint al mei dy moaie kleurige neonwurdsjes yn in ferskaat oan talen yn Obe. Dêr slút Ljouwert wer moai by oan mei dy grutte wurden op guon gebouwen. Wurden as JA JONGU NEE JUH, HERT en sa fierder. Dat hat wol wat as alteast it ferhaal ferteld wurdt. Ik sjoch der lykwols earder moaie keunstwurken yn as foarbylden fan taal. Dy ‘legacy’ hat Ljouwert fierder ek goed begrepen. Sjoch it taalbeliedsplan der mar op nei. Dêr skriuwt it kolleezje fan B&W bygelyks dat se tekstuteringen yn de iepenbiere romte wolle. Moai, mar it helpt it Frysk net foarút. Datselde jildt foar de mienskip, dy’t nûge waard om nei de betinking op it Klif ta te kommen. Moai, mar it helpt de Fryske mienskip net foarút. Dêr leau ik neat fan.
Oer geveltsjefrysk praat. Dat Taalplan Frysk It is mei sizzen net te dwaan oangeande de ynventarisaasje fan it Frysk yn it ûnderwiis leit my wat dat oanbelanget ek dwers yn ’e mage. Dat rapport is daliks yn beide talen, it Frysk en it Hollânsk, beskikber. Dat wêrom soe men noch Frysk lêzen leare? De ynspekteur-generaal is ek net fan doel en lês Fryske rapporten, begryp ik. Wy komme sa net fierder as wêr’t we no binne: op syn heechsten dûbeltaligens. Dat is dúdlik. De ynhâld fan dat Taalplan is lykwols noch helte slimmer. No is 85% fan de learlingen dy’t fan skoalle komme analfabeet yn de eigen taal. Dat feroaret daliks net. De skoallen ha ommers oan 2030 ta de tiid krige om dêroan te foldwaan. 2030! Dat duorret dus noch tolve jier. Tagelyk mei it net oan de skoallen oplein wurde, mar moat it mei praten en mei arguminten helle wurde. Ik leau in protte, mar dat net. Fan en ta moatte guon dingen gewoan moatte! Oars binne it samar wurden, moaie wurden dêr’t we net folle fierder mei komme. ‘It is mei sizzen net te dwaan’ betsjut dan grif: wy sizze it wol, mar wy dogge it net. Dat soe samar de flagge wêze kinne dy’t de lading better dekt.
Wy sette yn op Fryske wurden, mar ha tagelyk te min omtinken foar de Fryske taal. Wy sette yn op de mienskip, mar ha tagelyk te min omtinken foar de Fryske mienskip. Mar nei 2030 hoege de bern dus net mear as analfabeet yn de eigen taal fan skoalle ôf te kommen as de skoallen dat wolle! Ik bin benijd! Mar soene we yn 2030 noch wol witte dat we dat yn 2018 ôfpraat ha? Of soe it dan wer tiid wêze foar in speurtocht troch de Provinsjale Biblioteek, in syktocht nei dat en oare rapporten!
foto’s © Aant Mulder
Aant Mulder fan Balk hold dit praatsje op sneon 29 septimber yn syn fêste rubryk Taalferoaring op Radio Spannenburch. Dy stjoert sneons fan 15.00-16.00 it programma ‘Gewoan Frysk’ út. Dat wurdt moandeis fan 9.00-10.00 werhelle. (Diskear in lyts bytsje oanpast.)


title: Kabinet ferbiedt net-frege telefoanyske ferkeap

maintext:
Bedriuwen of organisaasjes meie konsuminten tenei inkeld noch telefoanysk benaderje as dy dêr eksplisyt tastimming foar jûn ha. Dat is ien fan de foarstellen dy’t steatssekretaris Mona Keijzer fan Ekonomyske Saken docht yn in notysje om de posysje fan de konsumint better te beskermjen.
Keijzer skriuwt dat de helte fan de konsuminten argewaasje hat fan net-frege telefoantsjes fan bedriuwen en organisaasjes. Om dy reden sil se net-frege telefoanyske ferkeap ferbiede. Allinnich as in konsumint dúdlik makke hat der gjin beswier tsjin te hawwen, mei dy aanst noch skille wurde. It is noch net dúdlik hoe’t de konsumint dat kenber meitsje moat.
No is der it skilje-my-net-register, dat krekt oarsom wurket. Konsuminten kinne har dêr oanmelde om net benadere te wurden troch bedriuwen en organisaasjes.


title: Waarpraatsje: letter neisimmer

maintext:
DE JOUWER – Nei in frisse nacht wie it moandei in moaie hjerstdei. It bliuwt foarearst kreas, mei letter yn ’e wike neisimmerwaar.
Yn ’e nacht fan moandei op tiisdei binne der opklearringen, mar der is sa út en troch ek bewolking. Op guon plakken kin wat damp ûntstean. De sudewyn is swak. By de noardlike kust lâns stiet in matige súdwestewyn. It wurdt tusken de 4 en 8 graden.
Tiisdei skynt de sinne, mar der is ek hege bewolking. De wyn is swak en komt út it suden. Mei 17 graden is it noflik foar de tiid fan it jier.
Fan woansdei ôf wurdt it noch wat waarmer. Boppedat bliuwt it de earste dagen, sa goed as, drûch.
Jan Brinksma


title: Ryk en regionale oerheden tekenje konvenant foar Nedersaksyske taal

maintext:
It Ryk en de oerheden yn Noard-East Nederlân sille har ynsette om de Nedersaksyske taal te behâlden en it brûken dêrfan te stimulearjen. Op woansdei 10 oktober tekenen Maarten Schurink, sekretaris-generaal by it ministearje fan Ynlânske Saken út namme fan minister Ollongren, en de regionale bestjoerders yn Swolle dêrfoar it konvenant foar de erkenning fan de Nedersaksyske taal. Dêr prate se ek mei ôf dat se it Nedersaksysk erkenne as in wêzentlik, folweardich en selsstannich ûnderdiel fan de taal yn Nederlân.
De regionale bestjoerders binne de deputearren Sietske Poepjes (Fryslân), Henk Staghouwer (Grinslân), Cees Bijl (Drinte), Hester Maij (Oerisel), Josan Meijers (Gelderlân), wethâlder Fimke Hijlkema (Eaststellingwerf) en boargemaster André fan de Nadort (Weststellingwerf).
Streektaal
Yn it konvenant is ûnder oare fêstlein dat de oerheden de ynset foar de streektaal mear opinoar ôfstimme om sa fan inoars goede foarbylden te learen. De oerheden sille ek sjen hoe’t hja mei-inoar oplûke kinne yn de rjochting fan de Nedersaksysk sprekkende regio’s yn Noard-West Dútslân en de EU. Fierder wurdt alle jierren in gearkomste organisearre oer in aktueel tema, keppele oan ien fan de streektaalfestivals yn de regio’s.
Maarten Schurink: “Eigen taal heeft waarde voor mensen. Zo bindt het Nedersaksisch mensen van Zwolle tot Doetinchem, van Wolvega tot Almelo. Het gaat om meer dan een miljoen mensen. Vandaag zeggen wij tegen hen: we vinden het behoud van jullie streektaal belangrijk.”
Sietske Poepjes: ““Meertaelighied is een smaekmaeker, et maekt oonze saemenleving levendiger en rieker. Niet alles is een ienhiedswost. Disse verscheidenhied erveer ie in Frieslaand in et Fries en et Nederlaans, mar bi’jglieks ok in et Stellingwarfs en et Bildts.”
Njonken de mienskiplike ynspanning foar it Nedersaksysk yn it ramt fan it konvenant stimulearje de regionale oerheden ek fia har eigen kultuerbelied it gebrûk fan it Nedersaksysk.
Yn de provinsje Fryslân wurde njonken Nederlânsk en Frysk ek oare streektalen brûkt. Yn de Stellingwerven wurdt it Stellingwerfsk stimulearre troch ûnder oare aktiviteiten fan de Stellingwarver Schrieversronte. Der wurde boeken yn it Stellingwerfsk publisearre, kursussen jûn en der is lesmateriaal ûntwikkele.
Nedersaksysk
It Nedersaksysk wurdt yn Grinslân, Drinte, Oerisel, Noard-East Veluwe, de Achterhoek en yn de gemeenten East- en Weststellingwerf (provinsje Fryslân) praat. It slút yn taalkundige sin oan by it Nedersaksysk/Nederdútsk yn Noard-Dútslân.


title: Nije metoade om hert- en iersykten better te bestriden

maintext:
Undersikers fan it Hert- en Iersintrum fan it UMC Utert hawwe in ynteraktyf rekkenmodel ûntwikkele, mei namme U-Prevent, dat foarseit hoefolle baat pasjinten by harren medisinen hawwe. It giet dêrby om bloeddrukferlegers, bloedfertinners en golesterolferlegers. It model kin ek it risiko berekkenje dat ien hert- en iersykten kriget, en de yndividuele libbensferwachting sûnder hertynfarkt of beroerte.
U-Prevent is oeral op ’e wrâld online en fergees beskikber. De ûnderlizzende prinsipes fan U-Prevent kinne ek brûkt wurde om soartegelikense rekkenmodellen te meitsjen foar oare sykten. No kriget in pasjint mei in beskate foarm fan kanker earst gemoterapy A. As dy net wurket of te folle bywurkings hat, folget gemoterapy B. En dêrnei eventueel behanneling C. “Wylst men foarsizze kin hokker gemoterapy de bêste is troch genôch data yn in rekkenmodel te stekken”, seit ynternist en heechlearaar faksulêre genêskunde Frank Visseren. “Dat is de takomst fan de sûnenssoarch. Gjin behanneling mear dy’t basearre is op trochsneed effekten fan medisinen of oare yngrepen, mar op mjitte snien foar eltse pasjint.”
Visseren en syn tiim stribje dernei om U-Prevent binnen in healjier út te wreidzjen mei in module foar boezemfibrilearjen. Dat is in hertritmesteurnis dy’t foaral by âlderen foarkomt en dy’t faak ta in hege hertslach liedt. Om in harsenynfarkt foar te kommen krije in protte pasjinten mei boezemfibrilearjen bloedfertinners. Faak binne dat saneamde doac’s, relatyf nije antystollingsmiddels. Foar in protte pasjinten wurket dat goed, mar foar in part fan har is dat in minne kar. Om’t foar harren it risiko op in blieding net opwaget tsjin de legere kâns op in harsenynfarkt. Dy pasjinten kinne dy middels better net brûke.
In twadde útwreiding dêr’t nei sjoen wurdt is nierskea dy’t ûntstiet by dialyzepasjinten. De Europeeske Maatskippij foar Kardiology (ESC) is dwaande mei it meitsjen fan in nije risiko-app dêr’t mei oanheakke wurdt by U-Prevent. It Utertske ûndersykstiim hat acht jier oan U-Prevent wurke. Dêr is by gearwurke mei wittenskippers fan ynternasjonale topuniversiteiten yn de Feriene Steaten, Australië en Europa. U-Prevent is ûntwikkele mei help fan data fan 700.000 pasjinten út Europa, AziË, Oseanië en Noard-Amearika.