title: Staking streekferfier: gjin bussen yn Fryslân

maintext:
Der ride tongersdei gjin bussen yn Fryslân, trochdat de sjauffeurs manmachtich stake. Op de Waadeilannen ride wol bussen fan Arriva. De sjauffeurs komme yn aksje omdat se mear lean wolle en minder wurkdruk. Hja kleie bygelyks dat se tusken de ritten troch hast gjin tiid ha om nei it húske te gean. De sjauffeurs sammelje har op harren eigen wurkplak, dêr’t se har registrearje litte as staker. Dat bart op sa’n 120 plakken yn Nederlân. De staking begûn om 04.00 oere en duorret oant 23.00 oere.
Under oare wurknimmers fan Arriva, Connexxion, Qbuzz, Keolis en EBS fiere aksje. By de Nederlânske Spoarwegen is gjin staking. Yn Limburch ride gjin Arriva-treinen, yn de rest fan Nederlân wol.
Wurkjouwers hawwe earder sein dat se de aksje fan de fakbûnen net begripe. “Foar in lanlike staking, dy’t safolle minsken dupearret, is gjin oanlieding”, sei de Vereniging Werkgevers Openbaar Vervoer. As de wurkjouwers gjin tasizzings dogge, sille der “mear en langdueriger” stakingen folgje, berjochtet it FNV.


title: Brassband De Spikerpakkeband út Opsterlân wint Gouden Turf

maintext:
De Gordyk – De muzikanten fan Brassband De Spikerpakkeband hawwe de njoggende jierlikse publykspriis wûn. Buuf en Buuf (de Gordyk) einige op it twadde plak. De tredde priis gie nei Sportferiening Langsweagen.
De ôftraap fan de middei waard dien troch fraksjefoorsitter Johan Sieswerda fan OpsterLanders. Syn nijjierstaspraak hie de titel: frijwilligerswurk, konstant en troch de iuwen hinne bleatsteld oan feroaringen. Nei koarte fraachpetearen mei de tolve nominearre frijwilligersorganisaasjes út de gemeente Opsterlân waard yn De Skâns op De Gordyk de ferkiezingsútslach bekend makke. De fûlbegeare wikseltrofee, De Turfstekker, waard tradisjoneel útrikt troch de foarige winner, de Oliebollenloop fan De Gordyk.
Willem de Vent wie tige ynnommen mei it winnen fan de haadpriis:
“Te gek. Wy sette de wikseltrofee net yn de kast mar op de bekerkast!”
Totaal tal stimmen: 1741. Oantal dielnimmende organisaasjes: 12.
De top 3:
1. Brassband Spikerpakkeband, De Gordyk – 415
2. Buuf en Buuf, De Gordyk – 218
3. Sportferiening Langsweagen – 182
De Gouden Turf is in inisjatyf fan GROENLINKS-OpsterLanders om frijwilligerswurk mear foar it fuotljocht te bringen yn de gemeente. Frijwilligers meitsje it ferskil: se binne ûnmisber foar de mienskip. It publyk nominearret de organisaasjes yn oktober en yn desimber wurdt nei in stimming (telefoanysk/ynternet) bekend makke wa’t de winner wurdt. Wykblêd Sa! stelt yn novimber romte beskikber yn de krante foar it oersicht fan de nominearre organisaasjes.

fasttext_language: fy


title: Lost in the Greenhouse, teäter yn Seisbierrum

maintext:
In Fryske Romeo en Julia yn de kassen fan Seisbierrum. Fan 13 april oant en mei 20 maaie 2018 spilet de unike muzykteäterfoarstelling Lost in the greenhouse yn de kassen fan Seisbierrum. De foarstelling is ûnderdiel fan it haadprogramma fan Ljouwert-Fryslân 2018 en wurdt brocht troch muzykteäterselskip Orkater yn koproduksje mei De Lawei en yn gearwurking mei Teäter De Koornbeurs.
Yn in spesjaal kweekt dekôr fan tomateplanten wurdt yn it grutste kassekompleks fan Fryslân it tragyske leafdesferhaal ferteld fan de Fryske Klaske en de Poalske arbeider Wojtek. De spilersgroep bestiet ûnder mear út Maartje van de Wetering, Leopold Witte, Poalske akteurs en amateurspilers en muzikanten út Fryske toaniel- en muzykferieningen. De fan oarsprong Fryske teätermakkers Titus Tiel Groenestege en Geert Lageveen tekenje foar tekst en regy.
In tragyske leafdesskiednis op lokaasje
Lost in the Greenhouse fertelt it ferhaal fan de Fryske en Poalske arbeiders dy’t yn de kassen by Seisbierrum wurkje. Se plôkje dêr mei-inoar tomaten, paprika’s en komkommers. Se foarmje in mienskip, yn in keunstmjittich stikje Nederlân. De jonge Poalen hawwe hûs en hiem efterlitten. De Friezen binne thús, mar sjogge dat it fermidden dêr’t se yn wenje feroaret. Der wurdt arbeide, der wurdt feeste, der wurdt dronken, der wurdt rabbele en flirte.
Dan leit der ynienen in lyk. Stadichoan tekenje har de kontoeren ôf fan in tragyske leafdesskiednis. De jonge Poal Wojtek wurdt folge fan it momint dat syn mem him sjen lit dat er yn Poalen gjin takomst hat, oant syn dramatyske ein yn Fryslân. Ien plôkseizoen lang. Hy wurdt hertstochtlik fereale op de Fryske Klaske. Hâldt de brekbere mienskip stân tsjin gefoelens fan ûnwennigens, ferlies, wriuwing en langstme?
De wichtichste rollen wurde beset troch Maartje van de Wetering (ûnder mear winnares Maestro 2017, Noard Nederlânsk Toaniel en Flikken Rotterdam), Leopold Witte (û.m. Gooische Vrouwen, Dokter Deen, De Verleiders en Orkater), Geert Lageveen (û.m. Orkater, Noard-Nederlânsk Toaniel en Ernstige Delicten), akteur/muzikant Erik van der Horst (û.m. Orkater, Theatergroep MAX en Smeris) en trije Poalske akteurs Redbad Klijnstra, Peter Jakubow en Angelika Kurowska. In soad figuranterollen wurde spile troch amateurs en muzikanten út Fryslân.
By gelegenheid fan it iepeningswykein fan Ljouwert-Fryslân 2018 is op sneon 27 jannewaris yn de binnenstêd fan Ljouwert in spesjaal priuwke te sjen fan Lost in the Greenhouse mei ûnder oaren Maartje van de Wetering.
De premjêre sil wêze op 19 april 2018. It stik wurdt spile oant en mei 20 maaie 2018. De kaarten binne te bestellen op www.lawei.nl, www.lostinthegreenhouse.com en www.2018.nl


title: Tanker fart tsjin ferlitten boareilân op Noardsee

maintext:
Op de Noardsee is in tanker mei gemikaliën tsjin in boareilân fearn. Neffens de Kustwacht is der flinke skea oan de boech fan it skip en oan it produksjeplatfoarm, dat net-bemanne en net mear yn gebrûk is.
Der lekt neat yn see, berjochtet de Kustwacht op basis fan in earste ynspeksje. It ûngelok barde om 19.15 oere, likernôch 25 kilometer bewesten Julianadoarp. Net ien rekke ferwûne. It skip, de Elsa Essberger, wie ûnderweis fan Antwerpen nei Malmö yn Sweden.


title: Waarpraatsje: ritich en myld

maintext:
DE JOUWER – De earste dagen fan it nije jier ferrinne ritich en myld. It bliuwt gjin dei drûch en de loft is meastentiids berûn, mar sa út en troch is der ek wat romte foar de sinne. Oerdei wurdt it om de sân graden hinne. De wyn is oer it generaal west of súdwest en meast matich oant frij krêftich. It foarútsjoch is ûnwis, mar serieus winterwaar liket foarearst net oan ’e oarder.
De lêste moanne fan 2017 wie yn De Bilt mear as in graad waarmer (4,9/3,7) as gewoanwei. Desimber wie boppedat tige wiet en tsjuster. Der foel mear as 160 milimeter wetter, tsjin goed sântich gewoanwei. De sinne wie mar 25 oeren te sjen, wylst De Bilt op 49 oeren rekkenje mei. Frieze die it net folle, dochs wie der wol in pear kear winterske oerlêst troch snie. De krystdagen wiene grien.
Folle lok en seine!
Jan Brinksma


title: MCL yn Ljouwert twadde reekfrije sikehûs fan Nederlân

maintext: Yn it Ljouwerter sikehûs MCL mei net mear smookt wurde en op it terrein om it sikehûs ek net. Dat makket fan it MCL it twadde sikehûs yn Nederlân dêr’t net mear smookt wurde mei. It oare sikehûs leit yn Hardenberg. It sikehûs wol dermei dúdlik meitsje dat smoken minsken siik makket en dat smoken yn in sikehûs gjin plak heart te hawwen. Smokers dy’t der muoite mei hawwe om harren deadlike ferslaving te ûnderbrekken krije nikotinepleisters en -kaugom.


title: Regear ferbiedt bedriuwen om Grinslânsk gas te brûken

maintext:
Grutte Nederlânske bedriuwen meie ynkoarten gjin Grinslânsk gas mear brûke. Hja moatte harren derop klearmeitsje dat se in alternatyf brûke. Dat hat minister fan ekonomyske saken Eric Wiebes hjoed yn in brief oan ûnderskate bedriuwen te witten dien. Sa’n twahûndert bedriuwen binne of wurde oanskreaun.
Neffens Wiebes is it “onontkoombaar” dat bedriuwen ophâlde mei it ferbrûken fan gas út Grinslân. Neffens de minister kinne se earne oars gas ynkeapje of in foarm fan griene enerzjy sykje. Yn 2020 moatte de bedriuwen oerstapt wêze op in oare enerzjyfoarsjenning.
Reden is dat de gaswinning yn Grinslân soarget foar ierdskokken. Dy smite skea op oan de gebouwen yn Grinslân. Benammen yn in gebied noardeast fan ‘e stêd Grins hawwe de hûzen slim ûnder de gaswinning te lijen.
Hans Grünfeld is direkteur fan VEMW, in organisaasje dy’t bedriuwen fertsjintwurdiget dy’t in soad enerzjy brûke. Neffens Grünveld is it in min idee om it Nederlânske bedriuwslibben mei in ferplichting op te skypjen. Neffens him kin it regear better de eksport fan gas ferminderje. Nederlân hat fjirtich grutte bedriuwen dy’t mei-inoar likefolle gas ôfnimme as twa miljoen húshâldings.


title: Fiif oer tolven of fiif foar tolven?

maintext:
Kollum fan Frâns Kuipers
Freedtejûn wie ik by it konsert ‘Still’ fan Gerrit Breteler yn de Teater Tsjerke yn Nes (Dongeradiel). De tsjerke siet grôtfol. It wie in prachtich kultureel barren. Breteler kaam mei syn sonoare stim en soms wat swiermoedige lieten goed út ’e ferve. De ynstrumintale begelieding wie geweldich en de ljochteffekten fersterken it gehiel. De minsken harken mûsstil, mar hantsjeklapten nei elk liet nammerste mear. Dít wie myn persoanlike iepening fan LF2018.
Om LF2018 echt te belibjen moat men eins nei Ljouwert. De kranten steane fol mei nijs oer wêr’t men wêze moat om al it moais en goeds fan Fryslân ‘te belibjen’. Breteler neamde it feit dat der sa’n protte minsken yn de Nesser Teater Tsjerke wiene in politike died: “Net nei de grutte stêd, mar gewoan nei Gerrit yn Nes!” Ik haw gjin minút spyt hân en it ein riden fan it Surhústerfean nei Nes – 41 km – hie ik der graach foar oer. Myn TomTom liet my witte dat ik de Sintrale As links lizze litte koe, mar dat efkes yn de sydline.
Ik wol it yn dizze kollum nochris hawwe oer ús rûnom ferneamde twadde rykstaal, it Frysk. Ik kaam yn Nes te sitten njonken in fûle foarfjochter fan it Frysk. Wy rekken oan ’e praat oer LF2018 en in jier lang breed omtinken foar Fryslân en de Fryske taal en kultuer. De moaie lieten fan Gerrit pasten hiel goed yn wêzentlike skaaimerk: identiteit fan Fryslân. “Ja”, sei myn buorman, “dit sjongen is prachtich, mar leaust my? Mei it Frysk is it oer en út. It is allegearre te fier hinne en net mear te kearen. De polityk hat it sitte litten, de basisskoallen dogge te min oan it Frysk; se krije te maklik frijstelling fan de Provinsje. Ja, no, foar de sjeu, wurdt der mear oan dien. Etalaazje-Frysk fan bestjoerders. Nee, Frâns, it is allegearre te let. Oer hûndert jier wurdt der gjin Frysk mear praat. It begjint hjoed-de-dei al mei de bern op it skoalplein. Alden litte it sitte, paken en beppen binne útpraat. Pake- en beppesizzers laitsje ‘oma en opa’ út, as se besykje om Frysk mei harren te praten!” Ik krige in stoartfloed oan feiten oer my hinne. Hy sleat syn betooch ôf mei: “It is bard, it is dien, it is fiif oer tolven. Net fiif foar tolven, sa’tsto beweare wolst. Ik hearde it allegearre glimkjend oan; immen, dy’t yn in negative spiraal sit, moat men efkes trochdraaie litte. Ik besocht it dochs: “It falt dochs allegearre wol wat ta, net? Hûndert jier lyn waard der troch Frysksinnige foaroanmannen ek al beweard dat it Frysk ferdwine soe? Sjoch om dy hinne: it Frysk libbet. Ik waard fuortlake: “Frâns, echt, sels dó snapst der ek al neat mear fan!” Ik liet in swiere sucht hearre. Mar, it harkjen nei Gerrit Breteler waard der net troch bedoarn. Wy fûnen it beide prachtich. “Oant letter, Frâns”, klonk it.
By it útrinnen hearde ik guon minsken efter my Hollânks praten. Ik makke in praatsje: “Dy hurde grifformearde tsjerkebankjes hawwe se moai beklaaid mei sêfte kessens, fine jimme ek net?” “Ja”, andere de frou efter my. “Daar hebben slechts enkele vrijwilligers voor gezorgd.” “Jo prate Hollânsk? Komme jimme út de Rânestêd of sa? “Nee hoor, wij wonen al 35 jaar in Dokkum.” “Hoe kin it dan dat jo gjin Frysk prate?” “Oh”, andere se, “ik kan het voor 100 procent verstaan hoor, maar bij het leren spreken heb ik veel last gehad van al die Friezen die mij telkens verbeterden en mij gingen voorzeggen hoe ik woorden in het Fries moest uitspreken. Ik voelde mij hierdoor belemmerd. Dus ben ik ermee gestopt. Maar niemand verkoopt mij knollen voor citroenen hoor, als ze Fries spreken! Bovendien, mijn kleinkinderen zeggen vaak: ‘Oma, je krijgt een Euro, als je gewoon Nederlands met ons spreekt!’”
Ik betocht ynienen dat ik eins dwaande wie mei yn stikje Brede Maatskiplike Dialooch Frysk. Samar yn it gongpaad fan de teätertsjerke yn Nes. Samar in frou út Dokkum dy’t foar harsels dúdlik oanjaan koe wêrom’t se Hollânsk prate yn stee fan Frysk. Hja koe my ek dúdlik oanjaan dat se it Frysk prachtich fynt en dat se geregeld nei Frysktalige Kulturele foarstellingen giet. Ik tocht, is it dan dochs de skuld fan ús as fûle (djip)friezen? As dat sa is, dan is it wrachtich fiif oer tolven. Op de klok sjoen is it ferskil mar tsien minuten, mar mei in positivere taalhâlding fan fiif foar tolven komme wy folle fierder mei it Frysk. LF2018 is, nei in jiergong fol festiviteiten, foaral bedoeld om te profitearjen fan it wrâldwide omtinken. De saneamde legacy. In posityf effekt dat neistribbe wurdt, is dat der mear nije ynwenners, nije bedriuwen nei Fryslân komme, ensafierder. De eardere deputearre en betinker fan dit grutte feest, Jannewietske de Vries, seit yn de Ljouwerter Krante dat Friezen de ‘finsters iepen sette moatte’. De ûnbekende frou út Dokkum genietet folop fan it Frysk en de Fryske Kultuer, wylst se it net praat. En sa sil it oeral yn Fryslân gean. Mei help fan alle skoallen en de berne-opfang en foarskoalse opfang sil it Frysk en de Fryske kultuer nea ferdwine. It moaiste soe wêze dat alle legere skoallen trijetalich waarden. Mar, earlik is earlik: it is wol fiif foar tolven!


title: Bernard Smilde priis 2018

maintext:
Seis jier lyn hat de Krúspunt, moetingsplak foar organisaasjes en persoanen dy’t mear wolle en kinne mei it Frysk yn en om tsjerke, de Bernard Smildepriis* ynsteld. Elk jier wurd in nij tema útsocht dêr’t it foar de wedstriid yn te stjoeren liet of fers oer gean moat.
It tema foar 2018 is ‘moarnsliet’.
De priis bestiet út € 250, in komposysje-opdracht om it winnende liet of fers op muzyk te setten, en publikaasje op ’e webside fan Krúspunt.
De priisfraach wurdt útskreaun foar de tekst fan in liet; it is altyd tastien om ek in wize yn te stjoeren of om in besteande wize te neamen dêr’t it liet op songen wurde kin. It liet of fers moat gaadlik wêze om breed te brûken yn tsjerke (gemeente, parochy), mar hoecht net perfoarst in gemeenteliet te wêzen. In sololiet, of liet foar gospelgroep of koar is ek tastien. De priiswinner wurdt bekend makke op ’e Krúspuntdei sneon 21 april 2018. Ynstjoeringen moatte uterlik 12 maart 2018 by de stichting ynkommen wêze.
De ynstjoeringen kinne stjoerd wurde nei: Stichting Krúspunt – Piet Miedema, Berkenburg 7, 8702 BD Boalsert, adm@kruspunt.nl
www.kruspunt.nl
*) De priis is neamd nei de ein augustus 2014 ferstoarne bekende en produktive komponist Bernard Smilde, oersetter, tekstdichter en redakteur fan it Fryske tsjerkeliet yn ’e twadde helte fan de 20e iuw.
Betingsten Bernard Smildepriisfraach
Betinken foarôf
Stichting Krúspunt is fan betinken dat der yn Fryslân te min eigentalige tsjerkelieten yn libben gebrûk binne. Der is in protte materiaal yn bondels beskikber, mar de measte fan dy bondels binne yn breder fermidden ûntstien, en ús docht bliken dat net alle lieten yn bygelyks it Lieteboek foar de Tsjerken oanslute yn Fryslân, ek net as se yn it Frysk oerset binne.
Dêrom wol Krúspunt fan ûnderen op stimulearje dat de minsken dy’t de tsjerken (of oare leauwensmienskippen) drage sels mei moaie lieten komme. Op termyn kin sa in nije skat fan lieten fan ’e mienskip ûntstean.
Reglemint
As jo de tekst skriuwe foar in nij Frysktalich ‘jûnsliet’, of as jo in besteand liet út in oare taal oersette yn it Frysk, meitsje jo kâns op de priis fan € 250, de komposysje fan in wize of in setting, en publikaasje fan jo liet fia Krúspunt. De ynstjoering moat by Krúspunt wêze op uterlik 15 febrewaris 2015.
It liet hoecht net oarspronklik yn it Frysk skreaun te wêzen, mar mei ek nij oerset wêze. In liet yn ien fan de oare memmetalen yn Fryslân mei ek ynstjoerd wurde, as der mar al in Fryske oersetting by is. De priisfraach wurdt útskreaun foar de tekst fan in liet; it is altyd tastien om ek in wize yn te stjoeren, of in besteande wize te neamen dêr’t it liet op songen wurde kin. It liet of fers moat gaadlik wêze om breed te brûken yn tsjerke (gemeente, parochy), mar hoecht net perfoarst in gemeenteliet te wêzen. In sololiet, of liet foar gospelgroep of koar is ek tastien. Lieten dy’t op hokker wize ek al yn in Fryske oersetting publisearre binne of brûkt wurde, kinne net ynstjoerd wurde. By it brûken fan besteand materiaal (itsij wizen, itsij in tekst dy’t oerset is) moat de komponist of skriuwer neamd wurde, mei it plak dêr’t dit orizjineel publisearre is.
De ynstjoerder jout troch yn te stjoeren tastimming:
– dat syn of har liet publisearre wurdt op de webside fan Krúspunt, mei fermelding fan alle auteursgegevens.
– dat syn of har liet publisearre wurdt troch Krúspunt, op pepier of digitaal, mei fermelding fan alle auteursgegevens.
De ynstjoeringen sille hifke wurde troch in saakkundige sjuery dy’t alle jierren beneamd wurde troch it bestjoer fan Krúspunt. De sjuery kiest selsstannich in winner. Yn prinsipe wurdt alle jierren ien sjuerylid nij beneamd, en kinne sjueryleden trije jier efterinoar meidwaan. Leden fan de sjuery en guon dy’t yn de organisaasje behelle binne, binne útsletten as priiswinner.
Praktysk
It bestjoer fan Krúspunt skriuwt alle jierren op ’en nij de priisfraach út en regelet dêrby alle praktyske saken dy’t mei de publisiteit, de ynstruksje fan de sjuery, it sammeljen fan ’e ynstjoeringens, it kontakt mei depriiswinner en it útrikken fan de priis te krijen hawwe. It bestjoer hat it frij, om alle jierren spesifike betingsten oan de ynstjoeringen te stellen.


title: Simone Lamsma yn de Bonifatiustsjerke

maintext:
Tresoar en De Culturele Onderneming ûntfange op freedtejûn 9 febrewaris 2018 fioeliste Simone Lamsma. Sy sil in konsert jaan yn de Bonifatiustjserke yn Ljouwert en dêrnei sil Sietse de Vries (sjoernalist) mei har yn petear.
Ferneamd foar har “brilliant… polished, expressive en yntinse” (Cleveland Plain Dealer) en “absolutely stunning play” (Chicago Tribune);sa wurdt Nederlânske fioeliste Simone Lamsma wrâldwiid respektearre troch parse, kollega’s en publyk as ien fan, yn de klassike muzyk, opfallendste en boeiendste muzikale persoanlikheden. Troch dirigint Jaap van Zweden, mei wa’t Simone in nauwe gearwurking hat, wurdt sy omskreaun as ien fan de wichtichste fioelisten yn ’e wrâld.
Mei har wiidweidige repertoire fan goed sechtich fioelkonserten, spile Simone de lêste seizoenen mei in soad fan de belangrykste orkesten yn ’e wrâld lykas it Chicago Symphony Orchestra, Cleveland Orchestra, en Hong Kong Philharmonic.
Oare resinte hichtepunten wiene ûnder mear har debút yn Japan, en debútrecitals yn Londen’s Wigmore Hall en New York’s Carnegie Hall. Yn maart 2017 wie de útjefte fan har resintste opname fan it earste fioelekonsert fan Shostakovich en Gubaidulina’s ‘In tempus praesens’ mei it Radio Filharmonisch orkest û.l.f. James Gaffigan en Reinbert de Leeuw, útbrocht troch Challenge Records.
Simone Lamsma bespilet de “Mlynarksi” Stradivarius (1718), dy’t har royaal ta beskikking steld is troch in anonime brûklienjouwer.
Programma:
J.S.Bach – út Partita nr.2 yn D lyts BWV 1004
– Sarabande
– Giga
– Ciaccona
E.Ysaÿe – Sonate nr.5 op.27 yn G grut
I. L’aurore: Lento assai
Ii. Danse rustique: Allegro giocoso molto moderato
N.Milstein – Paganiniana
Skoft
Ynterview
Ein
Datum: 9 febrewaris 2018
Begjin: 20.00 oere -21.45
Lokaasje: Bonifatiustsjerke, Bonifatiusplein 20, 8921 JT Ljouwert
Priis € 20,-
Freonen fan Tresoar € 17,50
Kaarten binne te keap by Tresoar, foarôfgeand oan it konsert yn de tsjerke of troch it bedrach oer te meitsjen op rekkennûmer NL15 RABO 0127 5942 64 û.f.f. konsert S. Lamsma en namme en adres fan de besteller. Reservearje fia info@tresoar.nl.


title: Friezinne leart Drintsk

maintext:
Leonie Sinnema is in jonge Friezinne, dy’t as ferslachjouwer foar it Dagblad van het Noorden yn Drinte wurket. Dêr heart ek by dat hja it Drintsk prate kin, sa wie hja fan betinken. Foar it Dagblad fertelt se oer har ûnderfinings by it learen dêrfan.
Frou Sinnema folget in kursus Drintsk by streektaalorganisaasje Huus van de Taol. Hja kriget les yn Eext, fan lesjouwer Jan Hartlief. Oer Drintske wurden lykas ontongs en speursnaai en in útnoeging lykas Kuj ‘t even wachten? fernuvere se har.
It Drintsk heart lykas it Stellingwerfsk, Grinslânsk en oare East-Nederlânske en Noard-Dútske dialekten by it Nedersaksysk, dat as streektaal yn Nederlân en yn Dútslân offisjeel erkend is en beskerme wurdt.
Klik hjir foar in filmke en in ferslach oer it Drintsklearen fan Leonie Sinnema.


title: Ymport kwinoa yn fjouwer jier fertrijefâldige

maintext:
Kwinoa is yn Nederlân de ôfrûne jierren folle populêrder wurden. Yn 2016 waard in rekôrtal fan 5,5 miljoen kilo sied fan de plant ymportearre. Dat is goed trije kear safolle as yn 2012. Neffens it Sintraal Buro foar de Statistyk (CBS) naam de Nederlânske eksport fan kwinoa ek ta; fan 1,4 miljoen kilo yn 2012 nei 3,5 miljoen kilo yn 2016. Foaral nei 2014 makke de trochfier nei oare lannen yn Europa, lykas Dútslân en Eastenryk, in flinke groei troch.
Nederlân is fierwei de grutste kwinoa-eksporteur fan de Europeeske Uny. Frankryk (1,5 miljoen kilo) en Dútslân (1,3 miljoen) folgen op ôfstân. Wat ynfier oanbelanget stiet Nederlân op in twadde plak, efter Frankryk (6,3 miljoen kilo). Yn 2014 stige de priis fan kwinoa yn Nederlânske winkels troch de wrâldwiid tanommen fraach. Trochdat it produkt folle populêrder waard, koene de supermerken net oan de fraach foldwaan.


title: Benefytdiner foar Tadzjikistan op 25 jannewaris

maintext:
Op tongersdei 25 jannewaris is it twadde Benefytdiner fan Stifting Stype Tadzjikistan. Learlingen fan hoareka-oplieding ROC Friese Poort yn Snits meitsje dan in hearlik menu mei aperityf, trije gongen, en in bakje kofje of tee nei. Mei-ite kostet € 30, en dêrfan is twatredde part foar de skoalle en de learlingen, en ientredde part foar it wurk fan Stifting Stype.
Ferline jier is it Benefytdiner foar de earste kear holden en dat wie tige de muoite wurdich. As jo mei-ite wolle, kinne jo je oanmelde by Liuwe Westra op mailadres dokterom@gmail.com.
Ek as jo behindere binne of om in oare reden net geane en wol it wurk fan ’e Stifting mei in dofke jild skewiele wolle, dan is jo stipe tige wolkom. It banknûmer fan ’e Stifting is NL 62 RABO 0198 2970 09. Sjoch ek www.stichtingstype.nl.


title: Erdogan wol wer freontsjes wurde mei Frankryk

maintext:
De Turkske presidint Recep Tayyip Erdogan, dy’t hjoed op besite is by de Frânske presidint Emmanuel Macron, siket stipe. Turkije rekket de freonskip fan oare steaten kwyt, mei’t de soarch om ‘e minskerjochten en om ‘e rjochtssteat yn Turkije waakst.
Erdogan hat koartlyn al besocht om de minne relaasje mei Nederlân te ferbetterjen. Yn Parys sei er freed: “Wy wolle mear freonen en minder fijannen hawwe.” Macron ferge Erdogan earder dizze wike op ‘e arrestaasje fan safolle sjoernalisten en spriek syn soarch út oer de omgong fan Turkije mei “ús wearden”. In wurdfierder fan Erdogan sei doe: “Dat se sjoernalisten binne, wol net sizze dat se gjin misdiedigers wêze kinne.”
Macron hat Erdogan by syn besite dúdlik makke dat de nauwe gearwurking tusken Turkije en de EU ûnder druk stiet, no’t Turkije de minskerjochten en de rjochtssteat sa bot skeint. Macron en Erdogan sille freed prate oer de arrestaasje fan tsientûzenen minsken dy’t fertocht wurde fan bannen mei Fetullah Gülen, fan aktiviteiten foar de Koerdyske ûnôfhinklikheidsbeweging of fan belutsenens by de steatsgreep fan 2016.


title: Frânske diva warskôget foar #MeToo-puriteinen

maintext:
Catherine Deneuve hat mei 99 oare Fransêzes út de kulturele en akademyske wrâld ôfstân naam fan de #MeToo-beweging. Neffens de ferneamde Frânske aktrise is dy sa trochsketten dat der no sprake is fan in heksejacht op manlju dy’t de seksuele frijheid bedriget. “Ferkrêfting is in misdriuw. Mar ien besykje te ferlieden, sels oanhâldend of ûnhândich, is dat net”, skriuwe de hûndert froulju yn de krante Le Monde. “Hoflikheid is gjin utering fan macho-agresje.”
De skriuwsters binne bang dat de oanstriid om alle foarmen fan netwinske yntimiteiten yn ’e ban te dwaan, tsjinstanners fan frije seksualiteit yn ’e hân wurket. “Wy ferdigjenje it rjocht om lestich te fallen, om’t dat ûnmisber is foar seksuele frijheid.” Hja wârskogje foar puritanisme en “stânrjochtlike ferfolging” fan manlju. “Manlju hawwe harren baan ferlern, wylst se mar de hân op in knibbel lein ha, ien besocht ha te tútsjen, of oer yntime saken praten by in wurkitentsje.”
De Frânske froulju meitsje ek beswier tsjin de wize wêrop’t de diskusje fierd wurdt, foaral op ynternet. “As froulju kenne we ús net werom yn dizze foarm fan femininisme, dy’t fan it oan de kaak stellen fan machtsmisbrûk ferwurden is ta in ôfkear fan manlju en seksualiteit”, skriuwe se. Catherine Deneuve spruts har al earder út tsjin de yn har eagen út de hân rûne #MeToo-beweging. Dy ûntstie ôfrûne hjerst, nei’t aktrises yn The New York Times fertelden hoe’t de bekende Hollywood-produsint Harvey Weinstein harren misbrûkt hie.


title: Ite mei Franciscus - Resepten fan de paus foar in goed libben

maintext:
Op 6 maart ferskynt by Kosmos Uitgevers yn gearwurking mei útjouwerij Kok it nije boek Eten met Franciscus.
Eten met Franciscus is it unike boek fan Roberto Alborghetti oer paus Franciscus’ bysûndere relaasje mei iten. Nei syn stúdzje Fiedingsmiddelstechnology is Jorge Bergoglio (de echte namme fan de paus) in oar paad ynslein, mar iten is foar him noch hieltyd dé manier om relaasjes te bouwen, om oantinkens en kultuer oer te dragen en om bewust mei de skepping om te gean.
Eten met Franciscus fan Alborghetti is dan ek mear as in samling fan de favorite resepten én spesjaliteiten fan paus Franciscus, it is ek it ferhaal fan syn libben, syn memoires en fyzje. Spiritualiteit, freonskip en gastronomy komme byinoar yn dit persoanlike itensiedersboek.
Eten met Franciscus | Roberto Alborghetti | ISBN: 9789021568690 | € 20,- | Ferskyndatum: 6 maart 2018 | Uitgeverij Kok & Kosmos Uitgevers


title: Hoera foar de Mienskip

maintext:
Kollum fan Jan Willem Zwart
Dit jier is Ljouwert Kulturele Haadstêd fan Europa. Ljouwert, de haadstêd fán Fryslân. Wat wiene eartiids Ljouwerter promininten Jannewietske de Vries en Ferd Crone bliid. It bidbook wie hielendal rjochte op Mienskip. Us Fryske mienskip!
Der folge in lang proses fan it tarieden fan aktiviteiten en produksjes foar it bysûndere jier 2018. It rûn net altiten sûnder spul. Ljouwert is foar doarpen yn de provinsje net altyd tichtby. Undertusken ûntstiene der allegearre mienskipsinisjativen krekt yn de doarpen. Stimulearre troch de krêften fan de mienskip sels. Stynsgea is sels útrôpen as Kultureel Haaddoarp fan Achtkarspelen. Willem Bartel van der Kooi, skilder út Stynsgea stiet hjirre midden yn de mienskip. Van der Kooi is miskien wol de Rembrandt fan Achtkarspelen! Yn Feankleaster wurdt hurd wurke oan in keningsmiel. It doarp biedt dat oan de regio oan. Sa’n utering fan mienskip is fansels hiel bysûnder. De krêft fan projekten lykas dit, dêr’t eltsenien út de mienskip meinaam wurdt, litte de wiere mienskipssin sjen. Sels yn Brabân witte se no wat wy Friezen dêrmei bedoele.
In oar foarbyld fan wiere mienskipssin is de postkoadelotterij yn Eastermar. Yn dat wâlddoarpke moast 53,9 miljoen oan euro’s útjûn wurde. Fansels dreamde eltsenien fan in eigen hypoteekfrij libben mei in protte fakânsje, auto en boat, mar der wiene ek inisjatyfnimmers, gewoan út de mienskip wei, dy’t seine: “Der moat in fûns komme, just foar dy minsken dy’t krekt wat misse yn har libben.” Fan de mienskip út! It is krêft, it is miskien wol dé krêft fan ús provinsje dat wy soks mei-inoar dogge. De tarieding ta Kulturele Haadstêd hat sa al hiel wat opsmiten. 2018 wurdt yn mienskiplike sin in hiel bysûnder jier! Lit ús dêr grutsk op wêze!


title: Spannende striid om klupkampioenskip Frysk damjen ferwachte

maintext:
Kommende sneon stride de ferieningen dy’t oansletten binne by it Dambûn Frysk Spul yn seal Bergsma yn Easterein wer om it klupkampioenskip.
Ferline jier gie yn ‘e kampioensklasse de heechste eare nei de damklup út Hartwert. Hoewol’t de Hartwerters wer favoryt binne, is it net sein dat se dat ek wier meitsje kinne. Ferline jier wiene de ferskillen tusken de klups al minimaal, en mei de promoasje fan Aldegea hat de kampioensklasse der in betûfte ploech by krigen, dy’t earder ek fakernôch it kampioenskip ynhelle hat. Boppedat is der noch Skearnegoutum, ferline jier goed foar in mear as fertsjinstlik twadde plak. Lollum liket op it earste each wat in outsider, trochdat dy ploech ûnderyn wat mindere dammers hat. Dy’t lykwols wol wer sa goed binne dat se elke favoryt stroffelje litte kinne.
It klupkampioenskip is it jierlikse hichtepunt fan it Frysk damjen. Der dogge nei ferwachting in hûndert dammers oan mei, ferdield in ploegen fan acht persoanen, dy’t neffens sterkte yndield binne yn klassen fan fjouwer ploegen. Ut ‘e heechste klasse moat de kampioen komme. Ferline jier gie it klupkampioenskip nei de klup út Hartwert.


title: Waarpraatsje: efkes kâlder

maintext:
DE JOUWER – Nei in tal tige wite en bytiden rûge dagen, krije we no in pear drûge of sa goed as drûge dagen. Boppedat wurdt it wat kâlder, mar folslein wintersk waar sit der foarearst net yn.
Sneon is de loft berûn mar de sinne sil sa út en troch ek skine. De wyn is meast matich en earst fariabel. Letter wurdt de wyn noardeast. Yn de nacht fan freed op sneon leit de temperatuer in pear graden boppe it friespunt. Oerdei wurdt it om de fiif graden hinne. It bliuwt drûch of sa goed as drûch.
Snein wikselje in berûne loft en wat sinne inoar ôf. It bliuwt drûch. De wyn is matich en komt it it noardeasten. Yn de nacht fan sneon op snein leit de temperatuer krekt boppe nul. Oerdei wurdt it net folle waarmer as trije graden.
De kâns is grut dat it nei it wykein op ’e nij wat mylder wurdt. It bliuwt earst noch wol drûch.
Jan Brinksma


title: Wetterhûn Yfke yn Minnertsgea mist

maintext:
MINNERTSGEA – Sûnt 25 oktober 2017 wurdt yn Minnertsgea hûn Yfke mist. Al goed twa moanne is in ploech yn de omkriten oan it sykjen nei it griiswite Wetterhûnteefke, mar sûnt de lêste sichtmelding, op 5 desimber by it sportfjild fan Minnertsgea, is it stil. It liket wol oft Yfke fan de ierdboaiem weiwurden is en dêrom organisearret de sikersploech in grutte sykaksje op snein 14 jannewaris yn in lêst besykjen om Yfke werom te finen.
Sûnt it weiwurden binne der sichtmeldingen ynkommen út Minnertsgea en Tsjummearum, de lêste dus op 5 desimber by it sportfjild yn Minnertsgea. Al in soad frijwilligers hawwe holpen mei it útsjen nei, it sykjen en it flyerjen. Der binne ek speurhûnen ynset, der is hûs-oan-hûsneifraach dien en minsken binne op strjitte oansprutsen, oant no sûnder resultaat.
De Wetterhûn is in ras dat ticht by de natuer stiet en him goed wit te rêden. “En dat se in goed moanne nei har ferdwinen noch sjoen is, jout ús de hoop dat se noch yn libben is”, lit Elies Hoeksma, baaske fan Yfke witte. “By biste-ambulânses en bistedokters is ek gjin melding dien fan in deade Wetterhûn. ”Ut soarte is it net útsletten dat Yfke net mear libbet of dat se dochs meinommen is. As immen wat wit, hearre wy dat fansels graach. Hoe beroerd it nijs ek is, alles is better as de ûnwissens dy’t wy no oer it lot fan Yfke hawwe.”
“Wy freegje minsken om sa gau mooglik kontakt mei ús op te nimmen as se Yfke koartlyn sjoen hawwe. Mooglik is Yfke slim bang, en dêrom freegje wy mei klam om har net sels te fangen. Meitsje it leafst earst in foto en meld dêrnei sa presys mooglik hoe’t se der by rûn en wêrhinne.”
Yfke is fuortrûn fan it hiem fan har baaskes yn Minnertsgea. Se hat in swart kopke, in ljochte (krul)sturt en it lichem is ljochtgriis, mei in tal swarte flekken. Se is tsjipt en droech op it stuit dat se fuort rekke in reade halsbân. Wêrom’t se fuortrûn is, is net dúdlik. “Misken skrokken, miskien ûndogensk, wy witte it net”, lit de no ferwezen famylje witte.
Ynformaasje trochjaan of helpe
Wa’t Yfke sjoen hat of helpe wol mei sykjen op snein 14 jannewaris, wurdt frege om te skiljen mei Elies Hoeksma. Dy is te berikken op 06 – 15 51 76 06. Hoewol’t se it fansels net hopet, moat der ek rekken mei holden wurde dat Yfke net mear libbet. Dêrom freget se mei klam om as immen faaks in hûne-omskat fûn hat of in hûn oanriden hat, dat ek te melden, by need anonym. Oan ’e hân fan it tsjipnûmer soe dan útsletten of befêstige wurde kinne dat it om Yfke giet.
Op facebookpagina “Waar is Yfke?”. stiet mear ynformaasje. Dêr is de flyer ek te finen. It kin de syktocht helpe as dy flyer útprinte wurdt en op strategyske plakken yn ‘e buert hongen wurdt.


title: Lex Bohlmeijer docht de Alvestêdetocht op Radio 4

maintext:
It is winter. In prachtige reden foar Radio 4-presintator Lex Bohlmeijer om de dryste skuon en miskien wol redens oan te lûken. Fan 15 oant 19 jannewaris makket er fiif útstjoerings út de natuer wei. Mei dy winter-edysje slút er de rige De vier jaargetijden van Passaggio ôf, in radiofoanyske oade oan de seizoenen.
Nei it Piterpaad, it Tekselpaad en de tocht oer de Feluwe, is it tiid foar De Tocht der Tochten, de Alvestêdetocht. Oer it wetter of oer it lân, Lex Bohlmeijer folget it parkoers dwers troch Fryslân. Yn fiif radio-útstjoerings ropt er de skjintme fan de provinsje op, de lânskippen, de sfear fan de winter. Strange winters komme net mear foar. It liket hieltyd ûnwierskynliker dat der ea noch in echte Alvestêdetocht holden wurdt dy’t hiel Nederlân yn ’e ban bringe kin. Dêrom kiest er diskear foar in bysûnder en duorsum ferfiermiddel: in elektryske soleks. Hy stelt sa ek it tema fan de klimaatferoaring oan ’e oarder.
Reizgjend troch Fryslân teart de provinsje him út yn ’e mande mei it lânskip fan de muzyk. Oantinkens wurde oproppen oan heroyske edysjes fan de Alvestêdetocht. Hy siket Henk Kroes op, de legindaryske iismaster dy’t trije tochten meimakke. Hy moetet skriuwer Hylke Speerstra en musikus Sytze Pruiksma, reedrydleafhawwers, en nau ferbûn mei de Fryske kultuer. Begjin en einpunt is fansels Ljouwert, Kulturele Haadstêd fan 2018. En wa wit, miskien leit der wol iis, aansten. De redens geane mei. Want iis of gjin iis, it giet oan, yn Passaggio! op NPO Radio 4.
Passaggio is in yntym en persoanlik programma op NPO Radio 4 oer klassike muzyk, alle wurkdagen fan 19.00 oant 20.00 oere. In tuskenoere, om by te kommen fan de dei, en wer op te laden foar de jûn.


title: Feie Fonyk: Kringloop

maintext:
Ik kom graach yn “kringloopwinkels”. Ik soe der sa gau gjin Frysk wurd foar wite, werbrûkwinkel? De bêste kringloop dy’t ik ken stiet yn Kollumersweach. Se ferkeapje alles wat mar te betinken falt. Ik fyn it benammen dêrom in moaie winkel, omdat se der in soad boeken hawwe. De romans steane op alfabet fan skriuwer en de “non fictie” is yndield op ûnderwerp. Boppedat hawwe se in ûnbidich tal 33-toereplaten en cd’s. Ik moat my sadwaande eltse kear ynhâlde om net fan alles te keapjen. It jild giet nei Stichting Het Lichtpunt. Foar mear ynformaasje sjoch harren webside. Net fier fan de Lichtpuntloads hat de organisaasje Emmaüs in kringloop oan de Ryksstrjitwei yn Jistrum. Dat Emmaüs bestiet al lang en dêr wol ik it no oer hawwe.
Kringloopwinkels foar goede doelen
Henri Marie Joseph Grouès waard berne op 5 augustus 1912 yn Lyon, mar dat sil de measte minsken net folle sizze. Hy is bekend wurden ûnder de skûlnamme dy’t er foar himsels betocht hie yn de twadde wrâldoarloch: “Abbé Pierre”. Fansels, Frankryk wie yn de jierren fjirtich en fyftich fan de foarige iuw earmoedich lykas alle oare Europeeske lannen. De winters kinne yn Frankryk tige kâld wêze. En sa’t Henri Grouès him yn de oarloch ynsette foar de Joaden en flechtlingen, sa sette er him nei de oarloch yn de kâlde winters yn foar de dakleazen. Abbé Pierre waard de oprjochter fan de saneamde Emmaüsbeweging. Dat wie yn 1954. It is ûndertusken in grutte organisaasje wurden mei tûzenen frijwilligers, mar ek betelle krêften en 117 festigingen troch heel Frankryk. De SDF’s, de “Sans domicile fixe”, de dakleazen, mar ek minsken mei problemen, kinne terjochte by Emmaüs en skewiel krije.
Se hawwe yn Parys in werbrûkwinkel yn de Rue Charonne. Ik haw der wolris west. Kinst der fan alles keapje lykas by Emmaüs yn Fryslân. Ik haw der ea in pear boeken kocht. Hja hearden wol oan my dat ik net fan hûs út in Frânsktalige bin, hoewol’t ik my der aardich mei rêde kin. “Wêr komme jo wei?” “Ah, les Pays-Bas, c’est où?” Guon swalkers dy’t hjir omskarrelje witte net krekt wêr’t it leit. Utlein datst der yn seis oeren bist mei de auto of yn trije oeren mei de trein fan it Gare du Nord. “En hast dêr ek Emmaüs?” fregen se. “Jawis”, haw ik sein. “Dy stiet yn Jistrum en der is ek ien yn Ljouwert.” Dat sei harren neat
Abbé Pierre kin tefreden wêze mei syn organisaasje dy’t in soad goed docht. Hy ferstoar al wer mear as tsien jier lyn, op 22 jannewaris 2007. By de ferkiezing fan de grutste Frânsman fan alle tiden waard er ea tredde nei – fansels, hoe sil it oars mei dit soarte fan healwizichheden – fuotballer Zidane.
De foto is makke yn de Lichtpuntloods Kollumersweach


title: Haachske polityk kriget Pleit fan Fryslân

maintext:
Yn De Haach hawwe Kulturele Haadstêd Ljouwert-Fryslân 2018, de provinsje Fryslân en de gemeente Ljouwert it Pleit fan Fryslân oerlange oan leden fan de Twadde Keamer. It dokumint ûnderstreket it belang fan keunst en kultuer oan de hân fan alve punten. “It pleit fan Ljouwert-Fryslân 2018 ûnderskriuwt dat kultuer de motor fan fernijing is”, seit Tjeerd van Bekkum, CEO fan LF2018, dy’t it dokumint oerlange. De kommissaris fan de Kening drs. A.A.M. Brok, deputearre Sietske Poepjes, boargemaster Ferd Crone en wethâlder Sjoerd Feitsma wiene der ek by.
De Fryske haadstêd en de Provinsje binne Kulturele Haastêd fan Europa 2018 út namme fan Nederlân. Se tsjinje dêrom ek as ‘best practice’, as foarbyld fan hoe’t de Fryske oanpak resultearret yn in heechweardich artistyk en betsjuttingsfol programma: “Troch safolle fan ûnderenop te organisearjen, mei belutsenheid fan in hiel soad minsken, litte wy sjen dat der in soad berikt wurde kin”, seit de hear Brok.
‘De Haach en Brussel hawwe der ek baat by om antwurd te finen op de fraach hoe’t boargerbelutsenheid meihelpe kin om maatskiplike prosessen foarm te jaan. Neffens boargemaster Ferd Crone fan Ljouwert is it kulturele-daadstêdjier in begjinpunt. “Wy wolle bliuwende effekten oerhâlde fan dit feestjier. Wy wolle Fryslân optille, yn Nederlân en yn Europa.”
Woansdei is yn De Haach in Kulturele-Haadstêddei. Op it Plein, foar it gebou fan de Twadde Keamer, stiet in LF2018-paviljoen dêr’t politisy, media en publyk belutsenen út it programma inoar moetsje.


title: Wat betsjut ‘maksimale fermindering’ gaswinning Grinslân foar Fryslân?

maintext:
Binne der neist De Pein noch mear yllegale gaswinningen yn Fryslân? Dat wie de fraach dy’t de FNP stelde yn de Steaten fan 27 septimber. Wat is it gefolch foar Fryslân fan de ‘maksimale fermindering’ fan de gaswinning út it Grinzer fjild dêr’t minister Wiebes oer praat nei oanlieding fan de resinte ierdbeving? De partij lûkt mei skriftlike fragen by deputearre Schrier oan ’e bel.
Wurdfierder Wopke Veenstra wol hearre wat der te rêden is. De deputearre hat tajûn dat de gaswinning fan Vermilion ‘yllegaal’ wie, mar dat hy net wist hoe’t it mei alle oare lytse gasfjilden yn de provinsje sit. De Provinsje is foar syn ynformaasje ôfhinklik fan in webside fan it Ministearje fan Ekonomyske Saken, dêr’t fan sein waard dat dy “mogelijk niet correct en niet accuraat” is. No’t der wer in swiere ierdbeving west hat yn it Grinzer gasfjild wol minister Wiebes de gaswinning dêr “maximaal verminderen”. De FNP wol witte wat de doocht fan de oanboazjende ferhalen dat der no mear gas helle wurdt út Fryske putten.
Veenstra hat syn nocht: “Ik wol witte wat de reden is dat wy nei trije kear oantrúnjen gjin antwurd krije. Sels in simpel proseduerebriefke dat om útstel freget, hawwe wy net krige. It Staatstoezicht op de Mijnen soe ekstra ûndersyk dwaan nei de juridyske status fan De Pein en de oare gasfjilden. Wy wolle witte wat dêr útkommen is. Leit der no wol of net in relaasje tusken de gaswinning yn Grinslân en de winning út de oare gasfjilden yn Nederlân, dus ek yn ús provinsje? Ik tidigje derop binnen fjouwer wike antwurd te krijen. De deputearre wit hoe gefoelich oft it leit by ús ynwenners.”


title: Waarpraatsje: oergong nei (tige) myld waar

maintext:
DE JOUWER – Nei in wykein mei in bytsje wintersk waar en glêde diken, sil it fan moandei ôf een stik mylder wurde.
Sneintejûn komt der in gebiet mei rein en wiete snie oer ús hinne. De wyn draait nei it suden en is meast matich. Yn de nacht fan snein op moandei leit de temperatuer om it friespunt hinne. Moandeitemoarn kin it earst noch reine. In bytsje wiete snie is ek net hielendal útsletten. Letter op ’e dei sil de sinne sa út en troch ek te sjen wêze. De wyn is meast matich, earst súd, letter west. It wurdt sân graden.
Tiisdei is de loft berûn en bliuwt it ek net hielendal drûch. De súdwestewyn is matich en it wurdt njoggen graden.
Woansdei wurdt it tige myld mei goed tsien graden. It bliuwt boppedat ritich.
Warskôging
Sneintejún, yn de nacht fan snein op moandei en yn de iere moarntiid kin it op guon plakken glêd wurde troch wiete snie of befriezing fan wiete diken.
Jan Brinksma


title: Nederlân docht te min foar it Papiamintsk

maintext:
Sûnt it eilân Bonaire yn 2010 diel wurden is fan Nederlân, is de posysje fan it Papiamintsk dêr efterútbuorke. It Papiamintsk is de memmetaal fan de measte ynwenners fan Aruba, Bonaire en Curaçao. Op Bonaire praat goed sechtich persint fan ’e minsken de taal.
Doe’t de Nederlânske Antillen as lân opheft is en Bonaire in Nederlânske gemeente waard, waard it Papiamintsk as ferplichte eineksamenfak ôfskaft op ’e skoallen dêre. De nije oerheid brûkt de taal ek folle minder as de âlde. It Nederlânsk slacht der no foar master op, krekt as yn Europeesk Nederlân. Fierders is der in grutte tastream fan minsken út de rest fan Nederlân nei it eilân op gong kaam. Dy prate gjin Papiamintsk en binne ek lang net altyd ree om it te learen, sadat de oarspronklike bewenners harren ferbrekke moatte.
De stifting Splika komt op foar it Papiamintsk. Foarsitter Ruben Severina makket him soargen oer de takomst fan ’e taal. Dy buorket net allinne op Bonaire efterút. Severina fernimt dat Antillianen dy’t yn Europeesk Nederlân wenje him lang net altyd oan ’e bern trochjouwe.
Splika stribbet der dêrom nei dat de Nederlânske oerheid it Papiamintsk as minderheidstaal erkent, op deselde manier sa’t dat mei it Frysk it gefal is. De Ried fan Europa stipet dat idee, seit Severina. Hy seit lykwols ek: “De Nederlandse regering geeft over dit onderwerp gewoon niet thuis. Nederland heeft een verleden in het negeren van regionale talen. De Friezen weten daar alles van, maar wij geven niet op en gaan gewoon door met de lobby voor het Papiaments.”
It Papiamintsk is in saneamde kreoaltaal. Hy is noch mar in pear hûndert jier âld en spontaan ûntstien doe’t de doetiidske slaven mei ferskate memmetalen op ’e Antillen besochten om mei-inoar te praten. De wurdskat fan it Papiamintsk is foar in hiel grut part fan Portugeesk komôf, mar de grammatika is hiel oars as fan dy taal. Hjoed de dei hat de taal sa’n 250 tûzen sprekkers. Dat is likernôch de helte fan it tal Fryskpraters. De taal stiet it sterkst op Curaçao, dêr’t likernôch tachtich persint fan ’e befolking him praat. Der binne lytse ferskillen tusken it Antilliaansk fan Aruba, Bonaire en Curaçao. Op Bonaire en Curaçao wurdt deselde stavering brûkt, wylst Aruba in eigen stavering fan de taal hat.


title: Edou Hamstra (PvdA) jongste lid Provinsjale Steaten

maintext:
Edou Hamstra fan Ljouwert is hjoed troch de kommissaris fan de Kening beëdige as lid fan Provinsjale Steaten foar de PvdA. Hja sil tydlik har fraksjegenoat Harry Balgobind út Drachten ferfange, dy’t al in skoftke siik is. Frou Hamstra is mei har 23 jier fierwei it jongste lid fan de Fryske Steaten.
Ein novimber waard Edou Hamstra (Eastermar, 1994) al beëdige as earste opfolger en kommisjelid foar de PvdA. Hja studearret Bestjoerskunde oan de Thorbecke Academie.
Yn har rol as steatelid wol Hamstra har yn it bysûnder ynsette foar it oantrekliker meitsjen fan Fryslân foar de jongerein, benammen op it mêd fan wurk en ûnderwiis.


title: Gedicht: Lytsguod

maintext:
Lytsguod
Ik fernuverje my der wol gauris oer,
it lytse libbene guod om ús hinne.
Hja binn’ ôfgryslike warber en drok,
mar wat kinne hja dêrmei winne.
It liket sa doelleas en sa nutteleas
as bygelyks in bij och sa skrept,
de hiele dei hinne en wer fljocht,
foar alle dagen itselde resept.
Sa’n bij tôget huning oan en stofmoal.
Wat kin dêr no dochs efter sitte.
Is it inkeld it ynstân hâlden fan ’e soart
dêr’t hja harren foar opjeie litte?
Se libje mar efkes op dizze wrâld
en binne alle dagen yn ’e stringen.
Yn hokker belang sil soks wêze?
Is it inkeld foar it huning bringen?
Of is ’t allinnich foar de blommen,
foar de natoer moat elts libben bôgje.
It kin ek foar ús allegear wêze,
wy kinne al it moaie oanskôgje.
It is it ûnbegryplike, it almachtige,
it tige fernimstige, ja it is in wûnder.
Alles, hoe lyts ek, hat syn nut en wearde,
dus ek de bij kinne wy net sûnder!
Sjoerd F. Talsma


title: Ynskriuwing Keunstwike Achtkarspelen 2018 begûn

maintext:
It jierlikse Rûntsje Keunstsinnich, Keunst & Kitsch, in Keunstfeiling en noch folle mear. Yn Keunstwike Achtkarspelen wurde keunst en keunstners yn it sintsje set. Der is plak foar alle keunstfoarmen en it kin net gek genôch. De Keunstkrite iepene mei yngong fan 1 jannewaris de ynskriuwing.
Stichting Keunstkrite Twizel besleat ferline jier om alle keunstsinnige aktiviteiten yn ien Keunstwike te realisearjen. “Ien wike jiers keunst en keunstners sintraal is tige noflik en ek praktysk. It oanbod is enoarm en de ynhâld fol ferskaat. Foar it publyk is der foar elk wat, foar dielnimmende keunstners (de profesjonals en de serieuzere amateurs) is it in geweldige wike om te netwurkjen”, lit de organisaasje witte.
Foar de útfiering fan keunstrûte en keunstmerk 2018 is it doarp Stiensgea keazen. Dêrmei wurdt oansletten by it projekt Portraits & Paradise, dat ferspraat oer it jier op ferskillende manieren de dêr berne keunstskilder Willem Bartel van der Kooi (1768-1836) earet. “Van der Kooi wie in 18e/19e-ieuske portret- en sjenreskilder. Yn de húskeamertafrielen kin men faak in ferhaal weromfine. It tema fan de Keunstwike Achtkarspelen 2018 is dêrom “Fertel… Vertel!” wurden. Fan de dielnimmers wurdt wurk ferwachte dêr’t in ferhaal omhinne sit en by Keunst & Kitsch binne it ek de ferhalen dy’t it dogge. It tema slút oan by de projekten fan Kulturele Haadstêd dêr’t folksferhalen yn ferwurke binne. Sa wurdt der in ferbân lein tusken de ferskate aktiviteiten.”
Yn it hiele kulturele jier is der fierder ek omtinken foar de jeugd: de Keunstkrite hat in spesjaal keunstedukatyf programma foar basisskoallen opset. Yn de Keunstwike gean de lessen ûnder oare oer Willem Bartel van der Kooi.
It programma
Freed 25 maaie: feestlike iepening Keunstwike mei muzyk en poëzij foar alle dielnimmers en frijwilligers.
Sneon 26 en snein 27 maaie: Rûntsje Keunstsinnich. Eksposysje op bysûndere lokaasje(s) yn Stiensgea.
Sneon 26 meaaie: Keunstmerk yn Stiensgea.
Sneon 2 juny: Keunstfeiling yn it Buwekleaster.
Foar alle aktiviteiten stiet de ynskriuwing iepen: der wurde keunstners, dichters, fotografen, standhâlders en feilingynbring frege. It is ek mooglik om oanfoljende keunstsinnige of muzikale aktiviteiten yn de Achtkarspelen te melden; dy wurde yn de PR meinaam. Ynformaasje oer betingsten, lokaasjes en tiden binne fia it sekretariaat op te freegjen. Ynformaasje by Stichting Keunstkrite Twizel: info@keunstkrite.nl en www.keunstkrite.nl.


title: Yntocht Sinteklaas yn Dokkum folle djurder as tocht waard

maintext:
Sinteklaas wie ôfrûne desimber in djoeren ien. De yntocht fan ‘e goedhillichman yn Dokkum hat 590 tûzen euro koste. De middenstanners hiene 125 tûzen euro ynbrocht en de gemeente Dongeradiel 350 tûzen. Dat wie mei-inoar 475 tûzen euro en dat wie dus 115 tûzen euro te min. De gemeente leit it ferskil by.
Dokkum stie wol yn it middelpunt fan ‘e belangstelling. Fyftjintûzen minsken kamen nei Dokkum ta om de yntocht mei te meitsjen en op ‘e televyzje seagen 2,3 miljoen minsken dernei.
De gemeenterie praat meikoarten oer de yntocht en de útjeften. Der wurdt dan in evaluaasje makke.


title: Mear seks foar softdrugsbrûkers

maintext:
Is der in relaasje tusken it smoken fan wyt en it lizzende wurk? Neffens Amerikaanske wittenskippers wol. Hja hawwe ûndersyk dien nei it seksuele hâlden en dragen fan ferskate groepen minsken. Dêr kaam út dat softdrugsbrûkers folle mear joetse as oaren.
Minsken dy’t alle dagen wyt smoke, joetse yn trochsneed ien kear yn ‘e wike faker as minsken dy’t hielendal fan ‘e softdrugs ôfbliuwe. It ferskil jildt foar beide slachten, op alle leeftiden en by alle sosjale en etnyske groepen dy’t ûndersocht binne.
It ûndersyk stie ûnder lieding fan urolooch Michael Eisenberg fan de Stanford-universiteit. Hy seit dat it net wis is dat der in kausaal ferbân is tusken it smoken fan wyt en it tal waarne nachten. Oars sein: it hat gjin doel om mear wyt te smoken yn de ferwachting dat men dan makliker in oar it bêd yn kriget.


title: Waarpraatsje: lyts bytsje wintersk

maintext:
DE JOUWER – Nei in tige rûge tongersdei en in rêstige freed sil it wykein oan de kâlde kant ferrinne. Yn de nachten kin it sels in bytsje frieze.
Yn de nacht fan freed op sneon kin der in inkelde bui falle, miskien wol mei winterske delslach. De temperatuer leit om it friespunt hinne. De wyn is meast matich en komt út it súdwesten. Sneon oerdei is de loft meastentiids berûn en falle der in oear winterske buien. Dochs is in glimp fan de sinne ek net útsletten. De wyn is matich en komt út it súdwesten, letter noardwest. It wurdt in graad as trije.
Yn de nacht fan sneon op snein kin it in graadsje frieze. Miskien falt der noch in winterske bui. Snein is de loft berûn en der kin op ’e nij in winterske bui falle. Miskien sjogge wy de sinne ek noch efkes. De wyn is matich en komt út it súdwesten. It wurdt fjouwer graden.
Nei it wykein wurdt it tige myld en falt der sa út en troch rein.
Warskôging
Yn de jûn, nacht en iere moarntiid kin it op guon plakken glêd wurde troch winterske delslach of befriezing fan wiete diken.
Jan Brinksma


title: Tydskrift ‘Aan de Haak’ presintearret earste ‘Crochet Along’

maintext:
Tongersdei 8 febrewaris 2018 set tydskrift Aan de Haak útein mei syn earste ‘Crochet Along’ (CAL). By in CAL wurkje in hiel soad minsken tagelyk oan itselde haakprojekt. Dy krije wykliks, op in fêst stuit, in part fan it patroan. Fyftjin wike lang ferskynt der alle tongersdeitejûns in ôflevering online op it YouTube-kanaal fan Aan de Haak. Leafhawwers krije wykliks in update fia it nijsbrief, dêr’t neist de ynstruksjefideo ek it útskreaune patroan yn stiet. Yn de fysike útjefte fan Aan de Haak komme dêrneist twa eksklusive bonustapassings foar de tekken.
“Ut ûndersyk docht bliken dat lêzers mei-inoar in haakprojekt meitsje wolle út namme fan Aan de Haak. Sa ûntstiet der in krúsmediale ko-kreaasje yn print en op ynternet”, seit Ashja Bosboom, útjouwer fan Aan de Haak. “It resultaat is dat wy mei ûntwerpster Hera Lecluse in prachtige, noflike wentekken as CAL ûntwurpen ha mei de tapaslike namme ‘Homey Comfort’. De tekken is makke fan it jern ‘Durable Cosy’ en ‘Durable Cosy Fine’ en ferskynt yn twa kleurstellings: ‘Indigo Meets Rose’ en ‘Curry Up’. De jernpakketten binne inkeld te krijen fia de webshop www.hobbyou.nl/homeycomfort. Oanfoljende ynformaasje oer Aan de Haak CAL stiet op www.aandehaak.nl/homeycomfort.


title: De seine fan de merkwurking (2)

maintext:
Kollum fan Jabik van der Bij
Fjirtjin dagen lyn makke ik my drok oer it feit dat de ynboargering fan nijynkommelingen oerlitten is oan de ‘merk’. Op in hiel oar mêd spilet in soartgelikense kwestje. Yn it ûnderwiis hearsket ûnfrede oer de salarisstruktuer, oer de wurkdruk en oer in driigjend tekoart oan learkrêften.
Dat de wurkdruk heech is wol my wol oan. Foar in part sil dat komme troch alle administrative rompslomp. Miskien is it ambysjenivo by de lanlike bestjoerders te heech. No’t it wenst is om te easkjen dat it yndividuele bern in eigen learprogramma hawwe moat, kin ik my yntinke dat ik nea klear komme soe mei myn wurk en altyd mei it gefoel nei hûs gean soe dat ik wer tekoartsketten wie. Dan hie ik 1964 yn Alkmaar mei myn 48 bern yn de klasse dei en nacht trochwurkje moatten en it noch lang net foarinoar krige. Troch al dy behannelplannen dy’t der tsjintwurdich opsteld wurde moatte, begjint it ûnderwiis hast wer te lykjen op it ‘haadlik ûnderwiis’ fan foar de Frânske tiid. Miskien hawwe jo de tekening wolris sjoen fan in rychje bern dat te wachtsjen stiet by de kateder fan de master op in beurt om holpen te wurden. Elk hie syn eigen taak en de master moast it alle bern ien foar ien útlizze as se it sels net koene. It klassikaal ûnderwiis wie in stap foarút, mar hie tagelyk it neidiel dat der dien waard as soene alle bern op deselde wize en yn itselde tempo leare. Pedagogen hawwe nei de oarloch oantrune op differinsjaasje. Ik haw it gefoel dat it no safier trochfierd wurdt dat it hast wer yndividueel ûnderwiis wurdt. Dat besoarget it ûnderwizend persoaniel in protte wurk en de burokrasy leit op ’e loer as tagelyk de konkurinsje tusken skoallen oanmoedige wurdt troch it oanlizzen fan wurdearringslisten. Konkurrinsje mei dan wol It adagium fan de merkwurking wêze, it stiet heaks op wearden fan wat wy eartiids foarming neamden. Ik bin net oeral op konkurrinsje tsjin mar wol yn in foarmingssituaasje as de skoalle. It jout ûnwinslike spanning en rjochtet him op ferkearde doelen: wa hellet it measte út it bern. Fan it bern wurdt in product makke yn stee fan dat it him ûntjaan kin ta in folwoeksen minske. In bern is lokkich gjin produkt fan in learproses en mear as in sifer dat middele wurdt út in rekken- en (Hollânsk!) taaltestke.
In hiel oare kant fan de merkwurking yn it ûnderwiislânskip is de bestjoersfoarm. Skoallen binne ûnderwiisbedriuwen wurden. Yn de tachtiger jierren fan de foarige iuw waard der foar it earst eksperimeantearre yn it hbo om skoallen in sek mei jild te jaan en se sels bepale te litten hoe’t se dat besteegje woene. Yn stee fan it deklaraasjesysteem giene wy stadichoan oer op in budzjetsyteem. It gefolch wie wol dat der in hiele stêf optúgd wurde moast om dy taak goed út te fieren. Lytse skoaltsjes kinne dat net opbringe, mei as gefolch dat der in hiele fúzjegolf op gong kaam. Der binne boppeskoalske managers kommen en omdat dy har eigen broek ophâlde moatte, wurkje se neffens de noarmen fan ’e merk, ek yn har personielsbelied. Dat betsjut sa min mooglik risiko’s nimme. Net te folle fêste banen weijaan en dêrtroch hawwe grutte groepen begjinnende leararen in better hinnekommen socht bûten it ûnderwiis. It docht dan ek wat hypokryt oan om no skande te roppen dat der in tekoart oan learkrêften driget.
As dy wurkdruk dan sa heech is en der wurdt tagelyk jild oppotte, dan kin ik my net foarstelle dat boppe de formaasje net ien of twa ekstra leararen oansteld wurde kinne mei in fêst kontrakt om gatten op te foljen. Bestjoeren mei fiif, tsien en mear skoallen ûnder harren behear moatte dochs sjen litte dat it ûnder ien koepel sitten syn foardielen hat? It is te maklik en net earlik om nei eardere tiden te wizen doe’t alles better wie. Tiden hawwe tiden, mar it is wol wis dat der doe amper of gjin soarch wie oer de eigen baan. Omdat skoallen sjoen wurde as ûndernimmingen as in partij op de ûnderwiismerk, wurdt de haadsaak (goed ûnderwiis) bysaak en begjint alles om de fasilitearring en de winst te draaien. Neffens my hat de ôfslach nei it kommersjalisearjen fan it ûnderwiis de ferkearde rjochting west hat.


title: Floarida hat swierste sniefal yn tritich jier

maintext:
Yn Tallahassee, de haadstêd fan de ‘sunshine state’ Floarida, is foar it earst yn hast tritich jier snie fallen. De temperatuer kin dêr ûnder nul sakje, in seldsumheid yn Floarida. Dêrnei luts it sniefront nei de Atlantyske kust, dêr’t súdlike steaten as Savannah en Charleston yn South Carolina ek troch wat snie ferrast waarden. Oan ’e kusten fan Georgia, South en North Carolina en Virginia kin fyftjin sintimeter snie falle.
Amerikaanske waarkundigen warskôgje dat it front by de eastkust lâns útgroeie kin ta in flinke sniestoarm mei orkaaneftige wynkrêft en in protte snie. De stoarm kin op de oseaan sân meter hege floedweagen feroarsaakje. Oan de noardlike eastkust fan de Feriene Steaten kinne rekôrs brutsen wurde. Takom wykein kin it yn de steat Maine bygelyks oant -27 graden Celsius wurde en yn New York -16.


title: Boekpresintaasje ‘Holwert oan See’

maintext:
Op tiisdeitejûn 16 jannewaris 2018 is yn Holwert in bysûndere presintaasje fan Holwert oan See en Sense of Place. Op dy jûn wurdt ek it earste eksimplaar útrikt fan it boek Schop in de Dijk. It is in tiidsdokumint oer Holwert, yn opdracht fan Tresoar makke troch skriuwster Elma van Lier en fotograaf Henk Kloosterhuis.
It boek is it resultaat fan in pilotprojekt yn it ramt fan dokumintearjen fan de mienskip, dêr’t nije foarmen fan dokuminten yn besocht wurde. Van Lier spruts wiidweidich mei sa’n tweintich bewenners, Kloosterhuis fotografearre harren en de wrâld dêr’t se yn libje. Tema is krimp: hokker betsjutting hat dat foar it doarp en syn bewenners, en hoe wurket it projekt Holwert oan See dêryn?
Nei de presintaasje wurdt it boek opnommen yn de kolleksje fan Tresoar. De teksten en foto’s sille dêrnei troch Tresoar beheard en tagonklik makke wurde foar it publyk, ek yn digitale foarm, ûnder in yn-copyright-lisinsje.


title: Ekskús

maintext:
Kollum fan Aant Mulder
Immen ekskús meitsje, dat falt net ta. No kin dat fansels gewoan betsjutte dat it net tafalt en jou ta dat men wat ferkeard sein, skreaun of dien hat. Dat soks net tafalt, kin ik wol begripe. Dat bedoel ik diskear lykwols net. Nee, ik bedoel dat it net tafalt en fyn dêr de goede wurden foar. As dy goede wurden dan ek noch opskreaun wurde moatte, wurdt it helte lestiger. No’t ik dêr goed oer neitink, kom ik ta de konklúzje dat we dêr yn it Frysk eins net iens in goed wurd foar ha. Dat sil dochs net betsjutte dat Friezen soks net dogge, dat Friezen gjin ekskús meitsje. Dat soe net bêst wêze.
Wy soene samar tinke kinne dat se om ús hinne dêr wat liniger mei omgeane. De Ingelsken sizze ‘sorry’; de Frânsen brûke it tiidwurd ‘excuser’; de Dútsers hawwe it oer ‘Verzeihung’ en Hollanners ha it oer ‘Neem mij niet kwalijk’. Dat lêste hâldt al net oer! Wa seit dat no! Datselde jildt eins ek foar ús as Friezen. Wy moatte sizze ‘Nim my net kwea’, of ‘Nim my net kwea-ôf’. No, ik leau net dat we dat faak hearre. ‘It spyt my’, ‘It muoit my’, ‘Ik hie dat net sizze moatten’, ‘Ik hie dat net dwaan moatten’, dat is ús wat eigener, mar by datsoarte fan sintsjes begjinne we likegoed faak mei ‘Sorry’. It is wol dúdlik. It Ingelske ‘sorry’ en it Frânske ‘ekskuser’ slane by ús foar master op. It is net oars.
Dat ik der no by stilstean, komt om’t ik immen yn in mailtsje ekskús makke. Ik brûkte dat frjemde wurd as wie it my eigen, mar ik stroffele oer de skriuwwize. Dat hie ik earst hielendal net yn ’e gaten. Ik skreau ‘ekskuses’, sa’t we dat yn it Frysk skriuwe, alteast dat tocht ik. By de ‘ú’ moat men altyd efkes neitinke oer dat streekje op de ú. Moat dat no al of net. Dat moat dus by ‘ekskús’ (in sletten wurdlid) al en by ‘ekskuses’ (in iepen wurdlid) net. Ik wit net wêrom’t ik it meartal keas. Hie ’k dat mar net dien. Myn eksuses mei in stimleaze ’s’ en mei de meartalsútgong ‘-es’, kaam in reaksje op. De persoan yn kwestje mailde dat ekskuzen, no mei in stimhawwende ‘z’ en mei de meartalsútgong ‘-en’ net nedich wiene. Moai fansels, mar dy skriuwwize fernuvere my. De man hie him grif net fersind. Sa goed ken ik him wol. Hie ik my dan fersind?
Tiid foar it wurdboek! Dêr steane beide mooglikheden, earst ‘eksuses’ mei in ‘s’ en ‘es’ en dan ekskuzen mei in ‘z’ en ‘en’. Neat te rêden dus. Likegoed sjoch ik ek noch efkes by de foarkarswurdlist op Taalweb.frl fan de Fryske Akademy. Begjin 2015 is de stavering ommers oanpast en dy feroaringen kinne we allinne mar op dy side fine. Dêr stiet ‘ekskuzen’, mei in ‘z’ en ‘en’. De foarm dy’t ik brûkte, stiet der net by, ek net as fariant. Dy foarm is dus net goed. As ik wer ‘ekskuzen’ meitsje wol, moat ik dat mei in ‘z’ en ‘en’ skriuwe. Hoewol’t ik altyd besykje neffens de foarkarswurdlist te skriuwen, wie dy feroaring my likegoed ûntkommen.
Ik sneup noch in skoftke yn wurdboeken en op Taalweb om. Ik kom ta de konklúzje dat de wurdboeken, faak twa mooglikheden jouwe om meartallen te foarmjen, krekt as by ‘ekskús’ dus. Dat komt om’t it ynternasjonalismen binne. Wurdboeken hâlde rekken mei de meartalsútgongen fan dy wurden yn de eigen en yn de oare taal. Op Taalweb wurdt earder in dúdlike kar makke op grûn fan de eigen grammatikaregels. Wurden út in frjemde taal ha dêrom hast allegearre ‘n’ of ‘en’ as meartalsútgong om’t de klam op it lêste wurdlid leit of om’t se op in ‘e’ einigje. Dus: ekskuzen, yndividuën, tribunen, ûvertueren, rûten. De foarmen mei in meartals ’s’ binne op syn heechst noch farianten. Likegoed is it net in konsekwint ferhaal. Dat stiet ek op Taalweb: ‘Ynternasjonalismen dy’t op in lûd einigje hawwe soms in meartals-s en soms in meartals‑en.’ En dus komme we ek tsjin: paraplu’s, tenu’s, akku’s, wylst yn it wurdboek noch wol parapluën en tenuën steane. Hawar, it wurdsje ‘ekskús’, dat is dúdlik: ekskús-ekskuzen, krekt as roas-roazen!
Ik ha wer wat leard. It is fansels wol nuver dat we de goede skriuwwize allinne mar op Taalweb fine kinne as we om dat spesifike wurd sykje. As men fierder witte wol wat krekt feroare is, moat men oersjoggen op dyselde side iepenje en/of delhelje. Likegoed haw ik dan noch it gefoel dat dêr net alles yn neamd wurdt. No’t der noch mar ien plak is dêr’t alles stiet, sa’t we dat no ôfpraat hawwe, moat it dêr wol allegearre maklik fûn wurde kinne.
Wy sitte ommers noch wol tangele mei wurdboeken dy’t no net mear hielendal doge. Dat kin net. Ik wit wol, it binne gjin haadsaken, mar foar wa’t besykje wol om it Frysk goed te brûken, is soks frustrearjend. Ik kin dêr dus oer meiprate, mar dat hiene jimme al begrepen. Wa’t efkes wat opsykje wol, brûkt wurdboeken. Dat sil net gau feroarje. Wy kinne wol tinke dat alle Frysk skriuwende Friezen daliks nei Taalweb gripe, mar dat is fansels net sa. Nee, we hawwe thús en op skoalle in wurdboek nedich, it leafst F-N en N-F dêr’t gewoan de stavering fan 2015 konsekwint yn beskreaun wurdt. Dat jout dúdlikens. De dingen feroarje is ien ding, mar dat freget fan de Provinsje en fan de Fryske Akademy ynspanningen om alle brûkers fan dy feroaringen op ’e hichte te bringen. Dat kin net allinne digitaal. Dêrfoar brûke we mei-inoar noch tefolle papier. Dy ynspanningen passe moai by 2018. Ik lês oer ‘Obe’ en ‘Lan fan taal’ en dat we mei-inoar it hiele jier taal fiere. Dêr heart in kadootsje by. In hiel nij wurdboek, soe ´k sizze. Leaver gjin ferlechjes en al hielendal gjin eksuzen!
Aant Mulder fan Balk hold dit praatsje op sneon 20 jannewaris yn syn fêste rubryk Taalferoaring op Radio Spannenburch. Dy stjoert sneons fan 15.00-16.00 it programma ‘Gewoan Frysk’ út. Dat wurdt moandeis fan 9.00-10.00 werhelle.


title: Spanje biedt in grien alternatyf foar Russysk gas

maintext:
Spanje sil de EU-lannen minder ôfhinklik meitsje fan Russysk gas. In bysûnder nij netwurk makket it fan 2025 ôf mooglik om Spaanske stroom te keapjen.
Spanje rint yn Europa foarop mei de ûntwikkeling fan griene enerzjy. Fan alle elektrisiteit dy’t yn Spanje opwekt wurdt, komt 19 persint fan wynenerzje en 15 fan wetterkrêftsintrales. It tal wynturbinen nimt hurd ta. Spanje produsearret folle mear enerzjy as dat it lân sels fanneden is.
Spanje woe de oerstallige enerzjy earder al wol ferkeapje, mar Frankryk lei lang dwers, mei’t it konkurrinsje eange foar syn eigen enerzjyeksport. De Frânske stroom komt benammen fan kearnsintrales.
Mei stipe fan ‘e EU wurdt in grut nij elektrisiteitsnetwurk ûnder de seeboaiem oanlein. Dat ferbynt it plak Gatika yn Spaansk Baskelân mei it Frânske Cubnezais.


title: Hûnderttûzen ynwenners mear yn 2017

maintext:
Krekt as yn 2016 is de befolking fan Nederlân ferline jier op ’e nij relatyf sterk groeid. It CBS berjochtet dat der likernôch hûnderttûzen minsken by kamen. De groei komt krekt as ferline jier foaral troch ymmigraasje. Nederlân telt no hast 17,2 miljoen registrearre ynwenners. It CBS ferwachtet dat it oantal oer fiif jier op 17,5 miljoen minsken leit.
Bûtenlânske migraasje
Neffens it CBS is goed fjouwerfyfde fan de befolkingsgroei ôfkomstich fan bûtenlânske migraasje. De totale ymmigraasje komt del op likernôch 233.000 persoanen en de emigraasje op 151.000, in bytsje minder as ferline jier.
Ferlike mei 2016 gong it ferline jier faker om arbeids- en stúdzjemigranten en minder om asylmigranten. Oant en mei novimber skreaune sa’n 16.000 migranten mei in Syryske eftergrûn har yn yn Nederlân, hast tsientûzen minder as yn dyselde perioade it jier derfoar. Ut Ethiopië (1200 minsken) en út Afganistan, Iran en Irak wei (21 minsken) gong de migraasje hast troch de helte. De measte migranten komme út Europeeske lannen, Brazilië en Yndia. Ut Roemenië, Bulgarije en de eardere Sovjetsteaten kamen sa’n tsientûzen migranten.
Berten
In fyfde fan de befolkingsgroei is mar ôfkomstich fan natuerlike oanwaaks. Hoewol’t de gegevens noch net folslein binne, is de ferwachting dat der ferline jier 19.000 mear poppen berne binne as der minsken ferstoarn binne. Yn 2016 wiene dat der noch 24.000.
Krimp
Hoewol’t der hûnderttûzen minsken bykaam binne, binne der ek gemeenten dêr’t it tal ynwenners weromrûn is. Dat wie ferline jier yn 91 fan de 388 gemeenten it gefal, hast in fearn dus. It grutste part fan dy gemeenten leit oan ’e râne fan Nederlân. De krimp hat yn de measte gefallen te krijen mei it feit dat der mear minsken ferstoaren as der berne waarden.


title: Nasjonalistysk

maintext:
Kollum fan Aant Mulder
Ik haw it twalûk ‘Kijken in de ziel; Premiers’, in programma fan Coen Verbraak op NPO2 sjoen. Coen Verbraak is yn dat programma ôfwikseljend yn petear mei trije âld-premiers: Dries van Agt, Wim Kok en Jan Peter Balkenende. Dy petearen jouwe in moai byld fan hoe’t dy premiers yn harren tiid de dingen diene. Benammen wat Van Agt sei, makke yndruk op my. It is fansels in hiele aardichheid om te harkjen nei hoe’t er de dingen seit, mar dat bedoel ik net. Nee, it giet my om wát er sei en dan benammen om wat er sei oer ús lân en oer nasjonalisme.
Coen Verbraak frege nei de kontakten mei de grutten fan de ierde. Van Agt neamde Helmut Schmidt fan Dútslân en syn freon Tindemans fan België. Doe sei er samar dat wat yn 1815 barde, nea barre mochten hie, om dêr tagelyk it jiertal 1830 oan te ferbinen. Ik freegje my sadwaande ôf, wat er no krekt bedoelde. Hiene de Súdlike en Noardlike Nederlannen nea ien wurde moatten, want dêr tink ik by it jiertal 1815 oan, of hiene de beide lannen doe’t se tegearre ien keninkryk foarmen ek ien keninkryk bliuwe moatten? Dat mislearre ommers en dêr heart it jiertal 1830 by. Ik tink eins dat Van Agt bedoelde te sizzen dat dat grutte Nederlân nea wêze moatten hie. Hy sei der ommers daliks efteroan en ik sitearje him: “Tsjonge jonge, wat zijn we nationalistisch geworden” en hy sei ek dat Nederlân foar 1795 hielendal net bestie.
Om my hie Van Agt dêr wol efkes wat mear oer sizze kinnen, mar dat paste fansels net yn dat programma. Mei de opmerking dat Nederlân hielendal net bestie, bedoelde Van Agt grif dat we foar 1795, dus oan de Frânske tiid ta, te krijen hiene mei selsstannige gewesten. De namme wie doe ek: De Republyk fan de San Feriene Nederlannen. It wiene der lykwols gjin sân, mar acht. Drinte die net mei oan de Steaten Generaal en dat jilde ek foar de saneamde generaliteitslannen Brabân, Limburch en Siuwsk Flaanderen. Yn dat gehiel hie Fryslân in aardich selsstannich oanpart. Fryslân wie in gewest mei hannel en skipfeart, likegoed as mei lânbou en yndustry. It wetter wie sûnt de terpetiid al in ferbinende faktor as it gie om hannel en skipfeart nei oare lannen ta. Fryslân hie oan dy Frânske tiid ta sels in eigen admiraliteit mei in eigen oarlochsfloat om de hannel oer see te beskermjen. Dy admiraliteit wie earst fêstige yn Dokkum, letter yn Harns. Yn Fryslân sels wiene de farwegen ek fan belang foar it ferfier fan minsken en guod. It is gjin tafal dat de alve stêden oan it wetter lizze. Fryslân hie in eigen bestjoer en in eigen steedhâlder. It wie in selsstannich gewest dat ornaris goed gearwurke mei de oare gewesten.
It Nederlân fan no bestie net. Dat feroare om 1795 hinne doe’t de Frânsen diskant út kamen. De patriotten wiene suver út ’e skroeven. De Frânske tiid wie in feit. It begûn mei de Bataafske republyk, folge fan it keninkryk Hollân en dêrnei waard Fryslân in part fan Frankryk. Dy tiid duorre fan 1795 oan 1813 ta. Frankryk bestjoerde de Sân Feriene Nederlannen as ien gehiel en dat feroare net wer. De soan fan steedhâlder Willem IV kaam yn 1813 suver as kening Willem I út Ingelân wei werom. Dy kening regearre oer de Súdlike en Noardlike Nederlannen, sis mar it België en Nederlân fan no. Dat waard in ienheidssteat dêr’t hy alles oer te sizzen hie. Sa waard dat op dat Wener Kongres yn 1814/’15 regele. Dat grutte Nederlân bestie dus oan 1830 ta. Dat is dat oare jiertal dat Van Agt neamde. Dat wie tagelyk de tiid dat de kening de macht hieltyd mear diele moast mei ministers, it folk. Mar dat fan dy tiid ôf dy macht yn De Haach lei, dat is wol dúdlik. It is Fryslân der nei fergien. Van Agt neamde dat nasjonalistysk. Hoe’t we it ek neame, ien ding is dúdlik: yn De Haach wurdt hast alles regele. Dêr binne se skepper en skriuwer oer it hiele lân.
Men kin jin ôffreegje oft it yn 1814/1815 allegearre net wat oars, wat mear federaal regele wurde kinnen hie en wêrom’t de gearwurking fan de Sân Feriene Nederlannen net wer fernijd waard. Hawar, sûnt is Fryslân in gewoan part fan Nederlân wurden. Doe wie it eins ek dien mei de see as ferbinende faktor mei oare lannen. Dat lêste ferjitte we wolris. Fryslân en de see hearden altyd byinoar. Fryslân wie in seegewest. De Friezen dy’t op terpen wennen, diene al oan hannel en skipfeart. Dat neamde ik al. Letter, yn de tiid fan Aldgilles en Redbad namen hannel en skipfeart allinne mar ta. Dat wy de sânde iuw ús gouden iuw neame, seit genôch. De lannen om de Noardsee hinne, doe ek wol de Fryske See neamd, foarmen it sintrum fan dy hannel en skipfeart. Kontakten mei Ingelân, Denemarken en Noarwegen diene der ta.
Fryslân is no in lânprovinsje dy’t krekt as alle oare provinsjes út De Haach wei bestjoerd wurdt. Dat neamde Van Agt nasjonalisysk. It is spitich dat de man no de âlde kant it neist is en soks net wat earder sein hat. Hy hie dat sizze moatten doe’t er minister-presidint wie. Doe hie er der ek wat oan dwaan kinnen. Wa’t no dy kant út wol, hoecht fansels net mear op Van Agt te tidigjen. Wat dat oanbelanget komt de FNP earst en meast yn byld. Dat oare, de kontakten tusken de lannen om de Fryske See hinne hearre we eins neat mear oer. Dat is spitich. It soe net ferkeard wêze en ha net allinne wat mear omtinken foar federalisme, mar ek foar kontakten om de Noardsee hinne. Wat dat oanbelanget kin Kulturele Haadstêd Leeuwarden-Fryslân 2018, mei de kontakten tusken Aarhus en Ljouwert in moai en nij begjin wêze!
Aant Mulder fan Balk hold dit praatsje op sneon 13 jannewaris yn syn fêste rubryk Taalferoaring op Radio Spannenburch. Dy stjoert sneons fan 15.00-16.00 it programma ‘Gewoan Frysk’ út. Dat wurdt moandeis fan 9.00-10.00 werhelle.


title: Wy hawwe wer in universiteit.

maintext:
De komst fan Ryksuniversiteit Grins/Kampus Fryslân wie oanlieding om prof. dr. Willem Frijhoff te freegjen it belang fan dy ûntjouwing yn in ynternasjonaal histoarysk perspektyf te besjen.
Pieter van der Plank wie ree om kritysk kommentaar te jaan. Sjoch fierderop syn ‘De skiednis is om fan te learen’ en de taheakke lêzing sels: Frijhoff Fedde Schurerlezing 2017.
Earst in pear ynliedende wurden troch Pier Bergsma:
“Yn de eagen fan in soad bestjoerders heart in universiteit tsjintwurdich ta de basisfersjenningen fan in regio of provinsje. Werom eins? It measte wittenskiplik ûndersyk is mear en mear ynternasjonaal, publikaasjes binne al lang net mear oan in pleatslike útjouwer of universiteit bûn en it heger ûnderwiis sels hat, neffens Frijhoff, mar yn guon gefallen in ferankering yn de regio nedich, lykas by medyske foarsjenningen en guon letteren. Fansels skept it wurkgelegenheid, mar in soad stêfleden komme earne oars wei en fiele har net ferplichte oan de regio. Echt talint profilearret him benammen ynternasjonaal.
Wol hat in universiteit in grutte symboalwearde, as ynstelling dy’t de regio fan in maatskiplik en kultureel prestiizje fersekeret. Dat kin in stimulearjende rol hawwe foar it sosjale en kulturele libben troch oansluting te sykjen by kulturele tradysjes en fernijing. Oant op in beskate hichte funksjonearret in universiteit somtiden as ‘tinktank’ dy’t de regio helpe kin om syn identiteit te formulearjen en sa meihelpt om soks hannen en fuotten te jaan. Mar lokaal oanbod kin benammen wat betsjutte foar it dielnimmen fan jongerein oan de wrâld fan kultuer en wittenskip en sadwaande meihelpe foar sosjale stiging fan efterstelde groepen.”
Dat alles neffens Willem Frijhoff dy’t op saterdei 25 novimber de jierlikse Schurerlêzing hold. Yn syn foardracht bespruts er út histoarysk perspektyf wei de wichtichste fan boppesteande eleminten. Hokker rol, plak en betsjutting hie de universiteit yn it ferline, yn en bûten Fryslân. Hokker alternativen binne der foar de funksjes en taken fan de universiteit en hoe wichtich is de universiteit der sels by bleaun. Sokke refleksjes binne nedich foar in lykwichtige en sinfolle diskusje oer nut en needsaak fan nije universitêre inisjativen en njonkenfêstiging.
Prof. Frijhoff wurke oan binnen- en bûtenlânske universiteiten, it lêst as heechlearaar skiednis fan de Nije Tiid oan de Frije Universiteit yn Amsterdam. Hy jildt as in belangrike grûnlizzer fan de mentaliteitsskiednis yn Nederlân. Syn belangstelling giet yn it bysûnder út nei foarmen fan kultueroerdracht.
De skiednis is om fan te learen
Frijhoff beslút syn fiergesicht mei it definiearjen fan in universitêre fêstiging yn Fryslân as “een denktank die de regio kan helpen haar identiteit nauwkeuriger te formuleren en die handvatten verschaft om daar vorm aan te geven.” Wat binne de betingsten foar it wolslagjen fan sa’n ûndernimming?
Pieter van der Plank
Mear as fjirtich jier lyn binne dy betingsten alris op ’e proef steld. Dat hifkjen begûn yn 1976, doe’t yn Ljouwert in universitêre fêstiging opset waard, as earste stap om nei ferrin fan tiid ta in folwoeksen universiteit út te groeien. Dy ynstelling waard ynformeel oantsjut as universitêre fêstiging, ek wol as fakulteit welzijnskunde, en wie ûnderdiel fan de sosjale fakulteit fan de RUG. De formele namme wie Subfaculteit Sociale Wetenschappen Leeuwarden, koartsein SSWL en dy ôfkoarte namme hâld ik hjir oan. De SSWL hat tsien jier bestien, en yn dat desennium wiene der in fyftjintal wittenskiplik meiwurkers ûnder lieding fan in hânfol heechleararen oan ferbûn, en studearren nei ferrin fan tiid inkelde tsientallen studinten ôf elk jier ôf mei in doktoraal diploma yn ’e ‘welzijnskunde’. Op inkelde útsûnderingen nei kamen de meiwurkers net út Fryslân. It wie in eksperimint om universitêr en HBO-ûnderwiis, en sa téory en praktyk, mei-inoar te ferbinen. De partner fan de SSWL wie de al yn Ljouwert besteande sosjale akademy, dy’t formeel de namme hie fan Agogische Academie Friesland (AAF). It ministearje joech jild foar dat eksperimint, mar it soe fan in evaluaasje ôfhingje oft it eksperimint op termyn ek in autonome bestjoersfoarm krije koe. Dy evaluaasje waard yn 1980 holden en wie negatyf. It die bliken dat ‘welzijnskunde’ te min basis hie om as universitêre stúdzje oerein bliuwe te kinnen. De praktykrjochte AAF-kultuer hie trochslachjaand west en net it wittenskiplik tinken.
Dat betsjutte noch net de ein fan de SSWL. De studinten dy’t harren yn 1980 noch ynskreaun hiene, krigen it rjocht om harren stúdzje oant 1985 ta ôf te meitsjen. Underwilens stelde de RUG in kommisje yn om de SSWL te ferbetterjen. De provinsje Fryslân wie net fan doel syn útsicht op in universiteit slûpe te litten. De âlde basis SSWL-AAF foldie net mear, mar der koene oare stúdzjes betocht wurde dy’t likegoed praktyk en téory ferbine moasten. Tocht wurde koe oan lânbou en wettersteat, en oan plattelânsmienskip, kultuer en taal yn in ‘Frieslandkunde’. Nije útstellen kamen noch wol op papier ta stân mar ferdwûnen yn ’e papierkoer doe’t, ûnder minister Deetman, tige yngripende besúnigingen oan de universiteiten needsaaklik wiene en de RUG dêrta de SSWL fuortdaliks foar ynleverje woe.
Der is in soad te learen út dizze skiednis
Der is in soad te learen út dizze skiednis. Om te begjinnen it ferskil yn doelstelling by de Fryske inisjatyfnimmers (provinsjebestjoer en provinsjale ynstellingen, benammen de FA en de Provinsjale Underwiisrie), en de foarmjouwing troch de útfierende ynstânsje (de RUG), dy’t dat yn earste ynstânsje oerlitten hat oan de bestjoeren fan SSWL en AAF. Opfallend wie dat der yn it ferfolch gjin organisatoaryske ferbiningen ta stân kamen tusken de RUG, de nije SSWL, en dy besteande Fryske organisaasjes op it mêd fan advys en ûndersyk. Op útnoeging fan de Fryske Akademy kaam de SSWL-stêf op besite om út te wikseljen wat beide organisaasjes mei ûndersyk yn Fryslân diene en om út te finen wat se mooglik mienskiplik hiene en mei-inoar dwaan koene. It bleau by dy iene besite. In SSWL-heechlearaar mei ûnderwiiskundige eftergrûn waard frege sit te nimmen yn ’e ûnderwiisrie en hy koe dat net wegerje, mar seach gjin taak om Fryske ûnderwerpen en Frysk ûndersyk in plak te jaan yn it SSWL-curriculum en it SSWL-ûndersykprogram. Sa is der bygelyks gjin inkelde kâns oangrypt om de SWWL-AAF woartelje te litten yn Fryslân. In pear benammen AAF-dosinten wurken noch wol op eigen manneboet in program mei Fryske ûnderwerpen út. Dat krige yn it mienskiplik kurrikulum fan AAF en SSWL allinnich in plakje as frij karfak en in lytse minderheid ûnder de studinten hie der belang by.
Undersyk kaam net op gong yn ’e SSWL; it ûnderwiis easke alle oandacht. Dat soe úteinlik ek in punt fan krityk wurde by de negative evaluaasje fan it eksperimint. Yn 1979 slagge ien fan de SSWL-meiwurkers der dochs yn om by ZWO (tsjintwurdich NWO) in ûndersykútstel goedkard te krijen en mei de ûndersyksubsydzje koene trije ûndersykassistinten foar fjouwer jierren oansteld wurde. It gong om in ûndersyk nei taalgedrach en taalhâlding neamd ‘Taal yn Fryslân’. De SSWL fûn dat lykwols net passend binnen it ramt fan syn welzijnskunde en it ûndersykteam waard net yn ’e stêf opnommen en moast earne oars in wurkplak sykje. Dat waard de souder fan de Fryske Akademy, dy’t fansels ál niget hie oan dat ûndersyk. Alhoewol’t it formeel in ûndersyk fan ’e RUG, subs. de SSWL bleau, hat de SSWL der nea oanspraak op makke en de FA hat de resultaten yn 1984 ûnder syn flagge publisearre.
Yn de ûntjouwing fan relaasjes tusken de SSWL en de provinsje is dus omtrint alles mis gien wat mis gean koe. Der wie gjin leafde mear foar de SSWL en it entûsjasme foar Frieslandkunde wie by de Fryske organisaasjes likemin grut (benammen de FA miende dat sa’n stúdzje dêr thús hearde en net by in oar en nij ynstitút yn Ljouwert). De trochslach om it farre te litten waard jûn troch de kompensaasje dy’t it ministearje joech foar it opjaan fan in universiteit: in tweintichtal heechweardige (akademyske) arbeidsplakken by de Fryske organisaasjes, twa propedeuzes yn Ljouwert foar stúdzjes oan ’e RUG en de TH Twente (eins in drompelferleging foar Fyske studinten om nei Grins en Enschede te kommen), en ferromming fan it Heger Beropsûnderwiis yn Ljouwert. Moaie treastprizen mar it perspektyf op in echte universiteit wie foargoed fan ’e baan.
Pieter van der Plank (1944) promovearre in 1971 oan ’e universiteit Utrecht (RUU) op in ûnderwerp oangeande taalminderheden. Hy waard yn 1976 as wittenskiplik haaddosint oansteld troch de RUG by de SSWL (sjoch boppe). Yn 2004 promovearre hy foar de twadde kear: “Etnische Zuivering in Midden-Europa; natiestaat en staatsvorming in de 20ste eeuw“ (RUG , zie www Etnische zuivering in Midden-Europa, http://pietervanderplank.nl/). Sûnt wie er noch belutsen by de organisaasje fan kongressen oangeande taal-etnyske minderheden.


title: Keninklik startsein foar Ljouwert Kulturele Haadstêd

maintext:
Ljouwert is no offisjeel de Kulturele Haadstêd fan Europa. It evenemint Ljouwert-Fryslân 2018 (koartwei LF2018) is iepene troch kening Willem-Alexander en keninginne Máxima. Hja diene dat troch op it bomfolle Saailân symboalysk in tsjerkeklok te lieden. Dêrnei waarden klokken yn hiel Fryslân let. Koart foar de iepening song fadosjongeres Nynke Laverman mei oare artysten it LF2018-liet ‘Seis oere thús’. Earder op de jûn wiene der op it Saailân, it Gûveneursplein en it Aldehoustertsjerkhôf mear muzykoptredens mei ljochteffekten en projeksjes.
It tema fan LF2018 is Iepen Mienskip. Foarôfgeand oan de offisjele iepening wie der in gearkomste yn skouboarch De Harmonie. Dêr fierden ûnder oaren Foppe de Haan, Rintsje Ritsma en Rutger Hauer it wurd oer “it waarme hert fan Fryslân” en it belang fan sport en kultuer. De organisaasje fan LF2018 ferwachtet dat de Kulturele Haadstêd fjouwer miljoen besites oan Fryslân opsmite sil en oardel miljoen mear oernachtings as normaal.
De Malteeske stêd Valletta is dit jier ek Kulturele Haadstêd. Yn Nederlân giene Amsterdam (1987) en Rotterdam (2001) Ljouwert foar. It fenomeen Kulturele Haadstêd fan Europa bestiet sûnt 1985.


title: Tal keninklike ûnderskiedingen yn Fryslân nimt wer ta

maintext:
Nei trije jierren fan efterûtgong is it tal keninklike ûnderskiedingen dat yn Fryslân takend is wer omheech gien. Yn 2017 binne 161 lintsjes útrikt, 30 mear as in jier earder.
Benammen it tal manlju dat in lintsje krige, is tanommen, fan 84 yn 2016 nei 116 ferline jier. It tal froulju bleau mei 45 hast gelyk yn 2016 (47).
De measte ûnderskiedingen binne ferline jier takend by de lintsjesrein foarôfgeande oan Keningsdei: 88. Dat oantal wie aardich gelyk oan dat fan de jierren dêrfoar. De stiging sit him benammen yn it tal lintsjes dat op oare mominten takend is, de saneamde bysûndere gelegenheden. Dat barde bygelyks by de lêste gearkomsten fan weryndielingsgemeenten, dêr’t achttjin folksfertsjintwurdigers eare binne. Mei 161 ûnderskiedingen bliuwt it jier 2017 as it giet om it tal lintsjes noch sa’n tsien persint efter by de trochsneed fan dit desennium.
De heechste ûnderskieding dy’t takend is, wie Offisier yn de Oarder fan Oranje-Nassau. It wie foar boargemaster Hayo Apotheker, operasjongster Anette Andriesen en grimeur Arjen van der Grijn. Fûgelkenner Theunis Piersma wie as iennichste beneamd ta Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw, om syn fertsjinsten foar de wittenskip.
It Amelân is de iennichste gemeente dêr’t ferline jier net in lintsje takend is.


title: Súdwest-Fryslân slút oan by staasjejildalliânsje

maintext:
Súdwest-Fryslân slút as earste Fryske gemeente oan by de lanlike staasjejildalliânsje. Dêr binne al mear as hûndert Nederlânske organisaasjes, ferieningen, gemeenten en bedriuwen by oansletten. Sy roppe it regear op om staasjejild yn te fieren op alle plestik drankfleskes en blik.
“Al tsientallen gemeenten binne ús foargien”, seit de nije wethâlder Erik Faber, dy’t duorsumens yn syn portefúlje hat. “Omsweefsmoargens is in steech probleem. It is – nei hûnepoep – de grutste argewaasje fan ynwenners. It stiet suterich, it is slim foar it miljeu en het kostet de gemeente in soad jild.”
Foarwêzen is better as hieljen, seit er. “It ynfieren fan staasjejild op alle plestik drankflessen en blik draacht flink by oan it ferminderjen fan omsweefsmoargens. De praktyk yn lannen as Noarwegen en Dútslân lit dat ek wol sjen.”
Súdwest-Fryslân hat al sûnt 2015 in omsweefsmoargensbelied. Sa binne der bygelyks gastlessen en oare aktiviteiten op basisskoallen, wurde skoalbern yn it fuortset ûnderwiis útdage om nei te tinken oer it probleem (en dêr kreative oplossingen foar te betinken yn it ramt fan de Waste Battle), binne der ‘himmeldagen’ foar jong en âld, en wurde ferskate inisjativen yn de stêden en doarpen stipe.
Fierder jout de gemeente omtinken oan saneamde snobberrûten: de rûten tusken skoallen en supermerken dêr’t wol gauris in soad ôffal leit. Yn gearwurking mei skoallen en Team Handhaving wurde hêr kontrôles holden.


title: Waarpraatsje: stadichoan kâlder

maintext:
DE JOUWER – Nei in tige rûge woansdei en in rêstige tongersdei wurdt it fan snein ôf kâlder. De kâns op folslein wintersk waar mei reedriden op natueriis is dêrfoaroer net oan ’e oarder.
Freed is de loft meastentiids berûn en kin der noch in bui falle, mar in protte wetter wurdt net mear ferwachte. Miskien is der noch in glimp fan de sinne te sjen. De wyn komt út it súdwesten en is meast matich, letter efkes frij krêftich. It wurdt oerdei acht graden.
Sneon is it noch oan de mylde kant, fan snein ôf wurdt it kâlder en bliuwt it in pear dagen drûch.
Jan Brinksma
Faaks ek nijsgjirrich


title: Nijjiersfiten yn Fryslân

maintext:
Tradisjoneel binne der op nijjiersdei ferskate ploegen dy’t in nijjiersstunt hâlde. Meastentiids wurde der begjin desimber saken meinaam, dy’t op 1 jannewaris wer tefoarskyn komme. Sa waard bygelyks de blauwe trein fan Kulturele Haadstêd weromfûn yn Warten. It swurd fan Grutte Pier kaam wer foar it ljocht yn Nyegea. En de boat fan it Kameleondoarp kaam boppe wetter yn Haskerhoarne. Frijsteat Folgeren hie dit jier in bysûndere nijjiersstunt, wêrby’t in stellaazje boud waard oer appen yn it ferkear.
Op âldjiersdei waard al dúdlik wêr’t de letters dy’t Lelystêd Airport miste wiene. Dy blieken meinaam te wêzen troch âldjiersferiening De Geitefok út Aldeberkeap. De letters binne yn totaal mear as tweintich meter lang. De feriening die it as grap, mar ek om in statement te meitsjen. Se binne bang dat de gemeente Eaststellingwerf yn de takomst oerlêst hawwe sil fan leech fleanende fleantugen troch de útwreiding fan Lelystêd Airport. Se sille yn it nije jier kontakt opnimme mei Lelystêd Airport om de stunt op in kreaze wize ôf te hanneljen, sa seit de feriening sels. De Geitefok is de âldste âldjiersferiening fan Nederlân en komt alle jierren mei in ludike aksje.
Boarne: Omrop Fryslân


title: Iepen hûs by Tresoar op 3 febrewaris

maintext:
Feestlike ôftraap Lân fan Taal-aktiviteiten by Tresoar
Op sneon 3 febrewaris stiet Tresoar yn it middelpunt fan de belangstelling yn it iepeningswykein fan Lân fan Taal, in belangryk ûnderdiel fan Ljouwert/Fryslân 2018. Besikers kinne by dy feestlike middei genietsje fan útstallingen, optredens, lêzingen en performances. De start fan in breed, net-ferwachte en ferdjipjend 2018.
Taal, tekst en byld
Mei it opfallende motto Sssstt…! Hjir flústeret de tiid is Tresoar in jier lang folop dwaande mei it fertellen fan it ferhaal fan de Fryske kultuer, literatuer en skiednis. Mei nije middels, grutte LED-skerms en 4-meterhege ‘poëzymasines’ presintearje dichters en keunstners it hiele jier troch harren wurk en wurdt it ferhaal fan de fisuele poëzy yn Fryslân en Europa ferteld. It hiele jier troch binne der ek útstallingen, lêzingen en aktiviteiten. Sa kinne besikers bygelyks de topstikken fan Tresoar bewûnderje, nei it midsiuwske Aldfrysk harkje en draaie der boeiende films yn de Histobios. Mear ynformaasje oer alle aktiviteiten yn 2018 is hjir te finen.
Histoarysk Reisburo
Tresoar pakt yn 2018 út mei in wol hiel bysûnder nij konsept, nammentlik it Histoarysk Reisburo. Yn dy spesjaal ynrjochte romte yn it gebou fan Tresoar kinne besikers telâne mei fragen oer harren Fryske foarâlden. Wa wiene sy? Hoe seagen harren libbens derút? Mei help fan de nij ûntwikkele online Roots Guide makket de besiker in eigen persoanlike histoaryske reisgids om sa de fuotstappen fan syn of har foarâlden te folgjen. Op 3 febrewaris is de feestlike iepening fan it Reisburo, troch nimmen oars as Grutte Pier.
Programma
Op sneon 3 febrewaris is it gebou fan Tresoar fan 15.00 oant 18.00 iepen foar alle belangstellenden en wurdt de feestlike ôftraap jûn foar in grut oantal aktiviteiten. Oanmelde is net nedich.
15.00 Iepening troch direkteur Bert Looper fan Tresoar en start fan de poëzymasine troch Eeltsje Hettinga, Machteld van Buren, Sytse Jansma, Hans Wijnbergen, Grytsje Schaaf, Elmar Kuiper, Irem Kaneli en Stijn Smit
Iepening troch direkteur Bert Looper fan Tresoar en start fan de poëzymasine troch Eeltsje Hettinga, Machteld van Buren, Sytse Jansma, Hans Wijnbergen, Grytsje Schaaf, Elmar Kuiper, Irem Kaneli en Stijn Smit 15.30 en 16.30 Minykolleezjes ‘Quatrebras als Europees tijdschrift’ troch Bert Looper en ‘Visuele poëzie in Europa’ troch Ernst Bruinsma
Minykolleezjes ‘Quatrebras als Europees tijdschrift’ troch Bert Looper en ‘Visuele poëzie in Europa’ troch Ernst Bruinsma 15.30-18.00 trochrinnend Poëzyfantasy foar kreative âldens en bern
Poëzyfantasy foar kreative âldens en bern 16.00 Iepening Histoarysk Reisburo troch Grutte Pier
Iepening Histoarysk Reisburo troch Grutte Pier 16.30 Foardracht gedicht ‘de greate wrakseling’ (1963) fan Hessel Miedema troch Jelle Krol
Foardracht gedicht ‘de greate wrakseling’ (1963) fan Hessel Miedema troch Jelle Krol 17.00-18.00 trochrinnend Literêre peepshow
Literêre peepshow 17.00 en 17.30 Minykolleezje troch gastkurator Frank den Oudsten
Fan 15.00 ôf binne alle útstallingen en presintaasjes tagongklik. Dat jildt ek foar de depots. Klik hjir foar in plattegrûn.


title: It is Fryslân no tinken mei de omrinekonomy

maintext:
Provinsje Fryslân wol avensearje mei it ûntwikkeljen fan in sirkulêre ekonomy. Doel is dêr yn 2025 yn Nederlân mei foaroan te rinnen en yn Europa by de foarste trije te hearren. Dêrta is hjoed it beliedsbrief Sirkulêre Ekonomy troch Deputearre Steaten fêststeld.
Op trije wizen wol de Provinsje syn doel berikke:
DWAAN, net mear prate, gewoan begjinne en sels it goede foarbyld jaan;
LEARE, yn ’e mande mei oaren aktyf dermei teset en kennis diele oer wat sirkulêr hâlden en dragen betsjut;
FERTELLE, soargje foar draachflak en ynwenners fan Fryslân bewust meitsje fan de kânsen dy’t de sirkulêre ekonomy biedt.
Deputearre Sander de Rouwe: “Yn Fryslân rinne we foarop yn de ûntwikkeling fan in sirkulêre ekonomy. Troch te dwaan, gear te wurkjen, te eksperimintearjen en dêr ek oer te fertellen. In ekonomy dêr’t we de omrin yn slute hat de takomst. Dan ûntsteane kânsen foar bedriuwen dêr’t minsken graach wurkje én in goed stik brea mei fertsjinje.”
De sirkulêre ekonomy kriget hieltyd mear omtinken. Offal en fergriemerij wurde stadichoan taboe. De ien syn ôfeart is grûnstof foar de oar en ûndernimmers ûntwikkelje dêr nije fertsjinmodellen by. Mar sirkulêre ekonomy giet neffens de provinsje Fryslân ek oer duorsume enerzjy, behâld fan kultuer en bioferskaat, sosjale inklusiviteit en wolwêzen.
Boarne: Provinsje Fryslân


title: Omrop Fryslân makket live programma by iepening LF2018

maintext:
Op de jûn fan de offisjele iepening fan LF2018, sneon 27 jannewaris, komt Omrop Fryslân fan 20.30 oere ôf mei in live telefyzjeprogramma oer LF2018 en de iepening. Yn it programma ‘Finster op 2018’ wurdt in oantal kulturele aktiviteiten beljochte. Dêrnei is de offisjele iepening, dy’t troch de AVRO/TROS útstjoerd wurdt, fan 21.35 oere ôf ek live te sjen by Omrop Fryslân.
Finster op 2018 sketst in byld fan it kulturele jier 2018 oan ’e hân fan reportaazjes en petearen oan tafel mei presintatrise Karen Bies. Mei ûnder oare: Het Grote Grutto Theater, dêr’t it libben fan in skries mei te belibje is; Iepen Doarp mei ferhalen fan alle ynwenners fan Feanwâldsterwâl en Sjen yn it tsjuster, in teätrale kuier yn Burchwert. Miranda Werkman stiet foar Omrop Fryslân yn it hert fan Ljouwert om live ferslach te dwaan fan ûnder oare de oankomst fan it Keninklik pear by Stadsschouwburg De Harmonie.
Omrop Fryslân is freedtejûn 26 jannewaris live by it evenemint Ferhalen 2018. Rûnom yn de provinsje dogge minsken harren doarren iepen en fertelle se ferhalen. Op fiif plakken binne dêr ferslachjouwers by dy’t elkenien meigenietsje litte fan de ferhalen fia in livestream op Facebook. Sy binne ûnder mear yn de Wettertoer fan Snits, it Earmhûs Museum yn Warten en op in bysûndere lokaasje tusken Egypte en Frankryk. De livestream begjint om 20.00 oere en is te finen op de Facebookpagina fan Omrop Fryslân.


title: Haikûs yn trije talen

maintext:
Yn it ramt fan de Kulturele Haadstêd hat Henk Veenstra in nij webstee lansearre, Gedeelde Gedichten. It is in samling fan koarte gedichten yn mear as ien taal. Fan alle gedichten is in Fryske, Nederlânske en Ingelske fariant pleatst. De foarm fan de gedichten is foarearst beheind ta de Haikû, in dichtfoarm dy’t it Frysk Hânwurdboek omskriuwt as: “fan oarsprong Japanske dichtfoarm fan trije rymleaze rigels dy’t út 5, 7 en 5 wurdlidden besteane (dêr’t in yntins belibjen fan ’e natuer yn ta útdrukking brocht wurdt).”
Yn Japan wie yn de santjinde iuw it skriuwen fan haikûs ferbûn mei de wize fan libjen yn ‘hegere fermiddens’. Yn it Westen komt dy dichtfoarm net safolle foar. Yn 1863 waard de earste haikû yn Nederlân yntrodusearre. Troch harren kompaktens binne se faak weardefolle peareltsjes fan dichtkeunst.
Veenstra keas foar dy foarm (en de besibbe senryû), omdat Friezen harren sterk mei de natuer ferbûn fiele en neat fan opskikkerij hawwe moatte. De haikû past by de Fryske kultuer: byldzjend, echt en rjocht troch see, koart, mar krêftich yn taalgebrûk. In haikû is winliken ien sin dy’t yn ien sike te lêzen is. Mei faak koarte, ienfâldige wurden seit de dichter wat er sjocht en wat him rekket. Yn ien of in pear rake pinnestreken fangt er in situaasje of in stimming. Gjin fersieringen troch eigenskipswurden, gjin twanf fan rym en ritme. Serieuze haikûdichters kinne tiden dwaande wêze mei skaven en skuorjen om ta in optimaal resultaat te kommen.
De namme fan it webstee, www.gedeelgedichten.nl, wiist op it doel: minsken diele gedichten mei-inoar. Om it webstee hinne kin in mienskip ûntstean fan besibbe geasten dy’t troffen wurde troch de bylden en stimmingen en dêr oaren yn diele litte wolle. En oarsom, minsken dy’t har eigen fynsten diele wolle mei oaren.
Op it webstee steane foarearst twa rigen haikûs, ûnderbrutsen troch in tekst mei útlis.
It kontaktadres is hfjveenstra@gmail.com.


title: Ferhaal: Sy hienen net safolle potsjes…

maintext:
Sy hienen net safolle potsjes…
Myn pake ha ik kwalik kennen. Hy ferstoar yn 1967 en doe wie ik krapoan fjouwer. Faach herinnerje ik my dat hy siik op bêd lei. Pake en beppe wienen doe al ferhuze fan “it Kattegat” (de Rottefalle) nei it Heechsân. Omke wie noch yn de hûs. Hy wie frijfeint. Yn de wykeinen wie tante, syn suster, der ek. Sy wenne troch de wike by har wurk en de wykeinen wie se ‘thús’.
Folle easken hiene se net. Omke wurke earst by de boer en letter op it stienfabryk. Doe’t er út it wurk wie ûnderhâlde er túntsjes by minsken en ek hâlde er it tsjerkhôf netsjes. Meane, haachknippe en hy knapte ek wol stiennen op. Hy hoegde net op fakânsje mar in dei mei de bus fuort fûn er prachtich. Tegearre mei in goeie freon fan him. Hy hie sels ek tún en dêr moasten we altiten even trochhinne as we der wienen. En even yn de kas sjen. Dêr hie er druven. In pear hintsjes en letter kaam der ek in kat.
Yn it earstoan hiene beppe en omke ek gjin tillefyzje. Doe’t tante út it wurk wie en beppe al net mear libbe, is dy der wol kaam. Tante gie altiten ek wol op fakânsje. Nei Kanada of mei in groep, sy hat hiel wat reizen makke.
Fannemoarn sieten P. en ik te iten. Wy hienen fan alles op de tafel stean. Ek “vruchtenhagel”. Doe moast ik ynienen tinke oan in kear, it wie miskien wol de earste kear, dat ik by ús beppe, omke en tante útfanhûs wie. Jûns sieten we te bôle iten. Der wie tsiis, “gesneden”, sjem en jimme riede it al: “vruchtenhagel”. It siet yn in glêzen potsje mei ljochte en reade streken en in skodekseltsje. Miskien ek noch wol brune sûker, mar dat wit ik net krekt mear. Genôch dus. Mar doe’t ik wer thús wie en ús mem frege hoe’t ik it hân hie, doe sei ik: “Leuk, mar sy hienen net safolle potsjes.” Beppe, omke en tante en ek ús heit en mem libje net mear, mar dy útspraak ha ik lang hearre moatten.
Folkje Koster


title: Fryske Flogger op ‘poppereis’

maintext:
In foech ferfolch op de houliksreis: noch ien kear fuort foar’t jins wenstige libben foargoed foarby is om’t der in poppe oankomt. Sa fier is it hinne mei de Fryske Flogger. Hy giet mei de frou op ‘babymoon’ nei Stockholm.
Faaks ek nijsgjirrich


title: Komôf alpaka Haarlim is riedsel

maintext:
It wie in opmerklike fynst yn de nacht fan tiisdei op woansdei yn it sintrum fan Haarlim: in alpaka siet fêstbûn oan in stek yn de Jansstrjitte. De plysje siket noch hieltyd nei de eigner fan it ‘leave bistje’, mar fragen om mear ynformaasje liede foaral ta oanbiedings om de alpaka in nij thús te jaan. “As minsken tips ha, hearre wy dy graach”, seit in wurdfierder fan de plysje. “Mar as minsken oanbiede de alpaka op te fangen, dan kinne wy dêr neat mei.”
De alpaka, in kamieleftige, hâldt sûnt woansdeitemoarn ta op in pleats yn Sassenheim, skriuwt NH Nieuws. De alpakahâlder waard nei eigen sizzen wekker skille troch plysjes. “De plysje wist net wat se dermei oan moasten”, seit Bert de Mooij. Wol hiene de “fertedere dames” by de plysje it bist neffens him al in namme jûn: Teddy. De Mooij, dy’t buorket, alpakakuiertochten organisearret en mindfulnesskursussen mei alpaka’s jout, hat Teddy by in oare alpaka set. “It binne keppelbisten, allinnich reitsje se yn ’e stress.” De alpaka makket it goed, seit De Mooij. “Hy is nijsgjirrich, rêstich en yt goed.”
It fernuveret de alpakahâlder wol dat de eigner him noch net melden hat. “Der binne in pear hûndert alpaka’s yn Nederlân, dy’t holden wurde troch partikulieren en fokkers. Mar de measte bisten sitte yn it suden fan it lân, dêr’t se in protte holden wurde foar de wol.”


title: € 2.018,- bonus foar mienskipsprojekten

maintext:
Fiif inisjativen út de mienskip krigen woansdeitejûn 24 jannewaris in bonus fan € 2.018,-. Deputearre Johannes Kramer rikte de sjeks út yn it wyklikse jûnsprogramma ‘Iepen UP Live’ fan Ljouwert-Fryslân 2018 (LF2018).
De fiif winners waarden út mar leafst 91 projekten ‘fan ûnderen op’ keazen. Dy projekten krigen ein 2017 subsydzje út it Iepen Mienskipsfûns (IMF). Mei it IMF helpt de Provinsje inisjativen út de mienskip wei út te fieren.
Bonus
De winnende projecten slute goed oan by de doelen fan LF2018. Dêrtroch drage se by oan in moai 2018. Om dy reden krigen se de bonus fan € 2.018,-.
De winners binne:
Kleastertún as “proeftuin” – Easterbierrum
De Zilte Pluktuin – Skylge
De Griene Weach – Bakkefean
Rockopera Tommy – De Jouwer
Geskikt meitsjen lokaal âlde skoalle foar jeugdtoaniel – Noardburgum
Fryslân brûst
De deputearre hat bewûndering foar alle inisjatyfnimmers: “Fryslân brûst fan de inisjativen. Mei in soad passy sette hja har yn om de leefberens fan eigen wyk, doarp of stêd te fersterkjen. Fan projekten op it mêd fan natuerbehâld oant kulturele foarsjenningen, en ferbiningen yn de soarch. Tige ynspirearjend!”
Iepen Mienskipsfûns wer iepen foar oanfragen
Inisjatyfrike ynwenners kinne oant en mei 9 febrewaris wer subsydzje oanfreegje. Betingst is in goed idee om de leefberens yn harren doarp, stêd of regio te ferbetterjen. Mear ynformaasje oer it IMF en it oanfreegjen fan subsydzje is te finen op www.streekwurk.frl/IMF.