authors:
Illtud Ab Alwyn
Bbc Wales Investigates

description: Pryder ynglŷn â gangiau o Loegr sy'n manteisio ar bobl fregus i werthu cyffuriau caled mewn trefi rhanbarthol yng Nghymru.

title: Gangiau cyffuriau o Loegr yn 'defnyddio pobl fregus'

maintext:
Mae pryder ynglŷn â'r diffyg ymwybyddiaeth o gangiau o ddinasoedd yn Lloegr sy'n manteisio ar bobl ifanc a bregus i werthu cyffuriau caled mewn trefi rhanbarthol yng Nghymru, yn ôl ymchwil gan y BBC.
Clywodd rhaglen materion cyfoes BBC Cymru, Wales Investigates bod y gangiau'n gweithredu llinellau ffonau symudol i werthu heroin a crack cocên yn uniongyrchol i gwsmeriaid yng Nghymru.
Mae'r arfer o groesi ffiniau siroedd gan ddefnyddio ffonau symudol cyfrinachol yn cael ei adnabod fel 'county lines' gan yr awdurdodau.
Mae gangiau mewn dinasoedd fel Lerpwl, Llundain, Manceinion a Birmingham yn defnyddio pobl fregus a phlant mor ifanc â 13 oed i gludo a gwerthu cyffuriau ar eu rhan mewn trefi rhanbarthol - yn aml mewn trefi arfordirol.
Bydd y gangiau yn defnyddio bygythiadau a thrais i orfodi'r rhedwyr ifanc i weithio ar eu rhan.
Beth yw 'County Lines'?
Wrth i'r farchnad gyffuriau newid, mae defnyddwyr heroin a crack cocên mewn trefi rhanbarthol bellach yn galw ffonau symudol penodol i archebu eu cyffuriau'n ddyddiol.
Fe gaiff y ffonau hyn eu hateb gan gangiau yn y dinasoedd mawr yn Lloegr. Yna, fe fydd y gangiau'n derbyn archebion, cyn cysylltu gydag aelodau ifanc sydd ar lawr gwlad yn y trefi rhanbarthol yn barod, er mwyn trosglwyddo'r cyffuriau i'r defnyddwyr - a derbyn yr arian.
Mae hyn yn golygu fod arweinwyr y gangiau yn cadw'n bell i ffwrdd o'u cwsmeriaid - gan adael i eraill wynebu'r perygl o gael eu dal.
Bydd y rhedwyr yn y trefi hyn yn derbyn ailgyflenwadau o gyffuriau o'r dinasoedd yn ddyddiol mewn llawer o achosion, ac fe gaiff yr elw ei gludo'n ôl i'r ddinas.
Enw ar y dull yma o werthu ydi 'county lines', gan ei fod yn croesi ffiniau siroedd, ac yn defnyddio ffonau symudol cyfrinachol penodol.
Image caption Roedd Paul Walmsley yn arfer bod ar restr y prif droseddwyr yr oedd yr heddlu am ei ddal
Fe wnaeth Wales Investigates gyfarfod cyn-smyglwr cyffuriau o Lerpwl, Paul Walmsley, oedd yn arfer bod ar restr y prif droseddwyr yr oedd yr heddlu am ei ddal cyn iddo ildio i'r awdurdodau a derbyn dedfryd o 10 mlynedd o garchar.
Mae nawr yn gweithio gyda phlant sydd mewn perygl o gael eu defnyddio gan gangiau cyffuriau.
Dywedodd wrth y rhaglen fod angen gwneud mwy i atal pobl ifanc rhag cael eu dylanwadu.
"Mae codi ymwybyddiaeth yn hanfodol - gwneud pobl yn ymwybodol ohono. Dydych chi ddim yn mynd i'w stopio, mae'n mynd i barhau - ond i wneud pobl yn ymwybodol fod 'na ffordd allan - dyna'r ateb.," meddai.
"Ond rhaid i'r neges fod yn yr ysgolion ar hyd y gogledd-orllewin ac ar draws Cymru a gogledd Cymru, a'r ardaloedd hynny lle mae'r plant hyn yn cael eu hanfon."
Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais Mae'r Ditectif Uwch-arolygydd Iestyn Davies wedi ymchwilio i ddwy lofruddiaeth sy'n ymwneud a chyffuriau 'county lines' yn y gogledd
Mae rhaglen Wales Investigates wedi siarad gyda bachgen 16 oed oedd wedi dechrau gwerthu cyffuriau caled i gang o Lerpwl ar hyd a lled Prydain pan oedd yn ddim ond 13 oed.
Mae effaith a dylanwad y gangiau i'w weld yn amlwg mewn un uned ddiogel i blant yn ne Cymru - uned sy'n gwarchod plant sydd mewn perygl o gael eu hecsbloetio neu sydd wedi troseddu.
Dywedodd rheolwr yr uned, Gerald Walker wrth y rhaglen fod troseddau gwerthu cyffuriau oedd yn gysylltiedig â 'county lines' wedi tyfu i fod y mwyaf amlwg o gymharu gyda throseddau yr oedd pobl ifanc yn arfer eu cyflawni yn y gorffennol.
"Rwy'n credu nad yw'r cyhoedd yn wirioneddol ymwybodol o'r hyn y mae county lines yn ei olygu," meddai.
"O fewn Cymru ac ardaloedd penodol efallai nad oes ganddo ni'r gangiau, ond mae gangiau yn dod i mewn i ardaloedd, trefi glan mor, dinasoedd bychain ac yn recriwtio ein pobl fwyaf bregus i weithio ar werthu cyffuriau county lines".
Image caption Mae Gerald Walker yn rheolwr ar uned ddiogel i blant
Gofynnodd Wales Investigates i bob un o'r 22 cyngor yng Nghymru os oedd ymgyrchoedd penodol wedi eu cynnal i ddisgyblion ysgolion i godi ymwybyddiaeth o beryglon 'county lines'.
Allan o'r 18 cyngor i ymateb, dim ond dau gyngor - Pen-y-bont ar Ogwr a Bro Morgannwg - oedd wedi cynnal gweithgareddau codi ymwybyddiaeth benodol am y broblem i ddisgyblion.
Dywedodd Cymdeithas Lywodraeth Leol Cymru fod y sefyllfa yn fygythiad difrifol i blant a phobl ifanc a bod angen mynd i'r afael a'r broblem, ond bod yn well gwneud hynny drwy weithio mewn partneriaeth gydag asiantaethau eraill fel yr heddlu a chyrff gwirfoddol.
Ychwanegodd y gymdeithas fod gan gyrff Cymraeg record gref o gydweithio.
Nid pob defnyddiwr cyffuriau caled sy'n croesawu'r gangiau i drefi Cymru - yn enwedig gan fod aelodau ifanc y gangiau yn cuddio'n aml mewn tai pobl fregus a gwerthu oddi yno.
Fel y gwcw'n dwyn y nyth, mae'r heddlu'n galw'r arfer yn 'cuckooing'.
Dull 'annheg'
Ym Mangor, dywedodd Dave, sy'n ddefnyddiwr heroin achlysurol, wrth y rhaglen fod y dull o fanteisio ar y mwyaf bregus yn annheg.
"Dwi'm yn gweld o'n fair ar y bobl sy'n byw yn y fflatia 'ma, ond dwi'n meddwl bo nhw isho cyffuria' - dyna pam maen nhw'n gadael nhw i mewn de, i gael be' maen nhw isho am y diwrnod neu chydig o bres ond dwi'n meddwl na'r cyffuria' maen nhw isho.
"Ond 'sw ni'm yn neud hynna - dydi o ddim yn iawn. Dwi'n meddwl dylia nhw fynd yn ôl i lle mae nhw'n dod - Lerpwl a Manchester a hynna de - aros ar eu doorstep eu hunain yn lle dod i fama - a dod a trwbwl yma."
Mae 'na elw mawr i'w wneud o reoli ffôn symudol i werthu heroin a crack cocaine - gyda gangiau'n gallu gwneud hyd at £3,000 y diwrnod yn ôl yr heddlu.
Mae'r arfer o redeg llinell 'county line' ar gynnydd - gyda 1,000 o linellau ffôn yn nwylo gangiau ar draws Prydain.
Dywedodd Llywodraeth y DU fod strategaeth mewn lle i fynd i'r afael â'r broblem, a bydd £3.6m yn cael ei wario ar ddatblygu canolfan genedlaethol i gydlynu'r gwaith o geisio rheoli'r broblem.
BBC Wales Investigates: 'Gangs, Murder and Teenage Drug Runners', BBC One Wales, 21:00 nos Fercher.


description: Corff arholi'n dweud y byddan nhw'n adolygu prosesau wedi i ddisgyblion gael papur arholiad oedd yn wahanol yn y Gymraeg a'r Saesneg.

title: 'Adolygu prosesau' wedi camgymeriad papur arholiad

fasttext_language: cy


description: Prif weithredwr Coleg Cambria'n dweud bod yr addysg ôl-16 sydd ar gael mewn colegau yn fwy arbenigol na mewn ysgolion.

title: Chweched dosbarth: 'Colegau'n cynnig cyfleoedd eang'


description: Chwaraewyr a hyfforddwyr tîm rygbi Gleision Caerdydd yn dychwelyd adre ar ôl ennill Cwpan Her Ewrop.

title: Ennill Cwpan Her Ewrop 'yn anhygoel'


authors:
Mari Grug
Newyddion Bbc Cymru

description: Trefnwyr Gŵyl Seiclo Aberystwyth yn dweud mai'r penwythnos yma - yr wythfed tro iddi gael ei chynnal - fydd y mwyaf eto.

title: Gŵyl Seiclo Aberystwyth eleni fydd 'y mwyaf eto'


description: Dipyn o newid byd mewn blwyddyn i Elan Parry, 15 oed

title: Cytundeb recordio i ferch ysgol o Wrecsam

maintext:
Image copyright Ray Burmiston Image caption Cyhoeddodd Elan ei bod wedi ennill cytundeb recordio gyda Decca ar y rhaglen 'This Time Next Year'
Mae Elan Catrin Parry o Wrecsam yn gantores 15 oed sydd, yn ôl rhai, â dyfodol disglair o'i blaen ar ôl iddi gael ei harwyddo gan label Decca Records.
Roedd Elan, sy'n ddisgybl yn Ysgol Morgan Llwyd, yn ymddangos ar y rhaglen This Time Next Year gyda Davina McCall ar ITV nos Fawrth, 15 Mai.
Syniad y rhaglen yw gosod targed o flwyddyn i rywun droi eu breuddwyd yn realiti, ac yn achos Elan cael cytundeb recordio oedd yr amcan.
Dywedodd y mezzo-soprano wrth Cymru Fyw: "Dwi dal methu coelio mod i wedi cael y cytundeb yma i ddweud y gwir.
"Ges i'r cynnig am gytundeb cyn y sioe felly o'n i'n gwybod i raddau bod o am ddod, ond roedd rhaid imi weithio drwy gydol y flwyddyn amdano.
"Ges i gyfweliad gyda Decca Records yng Nghaerdydd yn ystod yr haf cyn diwethaf. Ond ddoe daeth y cyhoeddiad mod i wedi cael cytundeb efo nhw.
"O'n i'n nerfus ofnadwy yn perfformio ar y rhaglen am y tro cyntaf blwyddyn yn ôl, efallai achos nes i berfformio cân am y tro cyntaf. Ond ro'n i'n teimlo dipyn yn well eleni.
"Roedd Davina mor neis ac roedd yn hawdd siarad efo hi, o feddwl bod ni ar y teledu."
Image caption Elan gyda Davina McCall ar lwyfan y sioe 'This Time Next Year'
Cefnogaeth
"Mae pawb wedi bod mor gefnogol - fy nheulu, ffrindiau a phawb yn yr ysgol hefyd," meddai Elan.
"Dwi 'di cael gwahoddiad i berfformio yn yr Albert Hall mis Hydref, gan ganu gyda Chôr Meibion Cymry Llundain. Mae hynny yn rhywbeth enfawr a dwi'n edrych ymlaen at hynny."
Decca Records oedd y label recordio a arwyddodd cantores arall o Gymru yn 2003, Katherine Jenkins.
"Dwi'n dallt efallai y bydd cymariaethau ond dwi'n trio gwneud 'peth fy hun'," meddai Elan.
Mae'r Rolling Stones, sydd yn perfformio yng Nghaerdydd ar Fehefin 15, hefyd gyda Decca Records.
'Cymryd pob cyfle'
"Mae gen i arholiad TGAU Saesneg Llên dydd Llun, ac wrthi'n astudio ar hyn o bryd. Mae gen i chwe arholiad gyda lot mwy flwyddyn nesa.
"O ran y canu dwi jest am gymryd pob cyfle a thrio gwneud gymaint a dwi'n gallu yn y blynyddoedd nesaf. Dwi'n cystadlu yn yr Eisteddfod Genedlaethol mis Awst eleni ac efo'r côr yn yr Urdd."
Image caption Elan yn cystadlu yn Eisteddfod yr Urdd Pen-y-bont ar Ogwr, Taf ac Elái 2017.
"Dwi'm yn gwrando ar y math o gerddoriaeth dwi'n ganu fel arfer, ond dwi wastad 'di canu pethau tebyg oherwydd y Steddfod.
"Mae'n debyg fydda i'n cadw at yr un steil am rŵan, ond byswn i ddim yn meindio trio pethau gwahanol hefyd.
"Does 'na ddim cynlluniau na rhywbeth penodol dwi eisiau ei wneud ar hyn o bryd, dwi jest yn cymryd pethau fel y daw nhw ac yn mwynhau."


description: Heddlu Gwent wedi cyhoeddi enw dyn 76 oed fu farw ar ôl cael ei daro gan gar ym Mlaenau Gwent.

title: Damwain Tredegar: Cyhoeddi enw dyn 76 oed fu farw


description: Rheolwr Clwb Pêl-droed Bangor, Kevin Nicholson a'i ddirprwy i adael wedi i'r clwb golli eu lle yn Uwch Gynghrair Cymru.

title: Tîm rheoli i adael Clwb Pêl-droed Dinas Bangor


description: Heddlu'n apelio am wybodaeth wedi marwolaeth beiciwr modur ar yr A494 ger Corwen ddydd Sadwrn.

title: Apelio am dystion wedi damwain beic modur ger Corwen


description: Anaf i Leigh Halfpenny'n golygu na fydd ar gael i'r Scarlets ar gyfer rownd gynderfynol y Pro 14 yn erbyn Glasgow nos Wener.

title: Halfpenny allan o'r gêm gynderfynol y Scarlets


description: Mae'r BBC yn deall fod noddwyr Clwb Pêl droed Oldham Athletic wedi cael clywed gan y clwb fod cytundeb i arwyddo Ched Evans wedi ei gytuno.

title: Ched Evans: Cytundeb gydag Oldham Athletic yn agos


description: Dyn yn y llys ar gyhuddiad o lofruddio Karina Menzies a fu farw yng Nghaerdydd ddydd Gwener ar ôl i fan ei tharo.

title: Taro a ffoi yn Nhrelái, Caerdydd: Dyn yn y llys


description: Y chwilio'n dechrau am sêr ifanc i gynrychioli Cymru am y tro cyntaf fel cenedl unigol yn fersiwn ieuenctid Eurovision.

title: Cymru i gystadlu yn fersiwn ieuenctid Eurovision

maintext:
Image copyright S4C Image caption Mae'r gystadleuaeth ar gyfer perfformwyr rhwng naw a 14 oed
Fe fydd Cymru'n cystadlu fel cenedl unigol am y tro cyntaf eleni yn fersiwn ieuenctid o gystadleuaeth enwog Eurovision.
Bydd S4C yn darlledu'r Junior Eurovision Song Contest yn fyw o ddinas Minsk yn Belarus ar 25 Tachwedd.
Mae'r gystadleuaeth ar gyfer perfformwyr rhwng naw a 14 oed, ac fe gafodd ei gwylio ar y teledu y llynedd gan 2.6m o bobl mewn 15 o wledydd.
Cymraeg fydd iaith y gân ac fe fydd cynrychiolydd Cymru'n cael ei ddewis drwy bleidlais gyhoeddus mewn rhaglen deledu i'w darlledu yn yr hydref.
Rhwng dydd Iau a 22:00 ar 3 Mehefin, mae S4C a'r cwmni cynhyrchu Rondo Media yn gwahodd perfformwyr i gofrestru ar gyfer cyfres o glyweliadau ym mis Mehefin.
Does dim rhaid i'r perfformiwr fod yn rhugl yn y Gymraeg, er mai dyna fydd iaith y gân fydd yn cael ei chanu yn y gystadleuaeth.
Mae'r gwahoddiad yn agored i holl bobl ifanc Cymru ac ar gyfer perfformwyr unigol neu grwpiau o hyd at chwech.
Bydd tair rhaglen yn yr hydref yn dilyn y broses o ddod o hyd i sêr ifanc, gyda chyfle i'r cyhoedd ddewis eu ffefryn allan o chwe pherfformiad i gystadlu yn Minsk ar 25 Tachwedd.
Image copyright S4C Image caption Y mentoriaid Stifyn Parri, Connie Fisher a Tara Bethan gyda'r cyflwynydd Trystan Ellis Morris
Fe fydd tri mentor profiadol - Connie Fisher, Tara Bethan a Stifyn Parri - yn rhoi gymorth i'r cantorion ifanc.
"Ar flwyddyn gyntaf Cymru yn y gystadleuaeth, 'da ni eisiau creu argraff fawr," meddai cyflwynydd y gyfres, Trystan Ellis-Morris.
"Y llynedd roedd 16 o wledydd yn cystadlu yn y Junior Eurovision Song Contest, ac mae mwy eto wedi cofrestru ar gyfer y llwyfan eleni.
"Mi fyddwn yn taflu'r rhwyd yn eang er mwyn chwilio am y talent gorau posib. Da' ni isho gweld y gorau o blith y gorau sydd gan Gymru i'w gynnig!"
'Mwy na'r X-Factor, Britain's Got Talent... a'r Eisteddfod Genedlaethol!'
Dywedodd Elen Rhys, Comisiynydd Cynnwys Adloniant S4C: "Alla i ddim peidio â chynhyrfu wrth feddwl am y cyfle anhygoel sydd ar gael i'n pobl ifanc ni i ganu dros Gymru yn y Junior Eurovision Song Contest.
"'Da ni'n ofnadwy o falch ein bod ni'n rhoi'r cyfle i brofi perfformio ar lwyfan nad oes tebyg iddi yng Nghymru na Phrydain.
"Mae hwn yn fwy na'r X-Factor, mae'n fwy na Britain's Got Talent, mae'n fwy na'r Eisteddfod Genedlaethol hyd yn oed!
"Ym mis Tachwedd, mi fydd llygaid Ewrop wedi eu hoelio ar Minsk, ac yno yn ei chanol mi fydd Cymru, y Ddraig Goch a'r iaith Gymraeg. Mae hynny yn destun balchder mawr i mi ac i S4C.
Image copyright S4C/EBU Image caption Roedd Cymru'n rhan o gystadleuaeth corau Eurovision o'r un cyntaf un yn Latfia y llynedd
Cafodd y Junior Eurovision Song Contest ei chynnal am y tro cyntaf yn Copenhagen yn 2003.
Mae'n rhan o deulu o gystadlaethau ac mae'r un amlycaf, yr Eurovision Song Contest, yn cael ei chynnal y penwythnos yma yn Lisbon.
Mae hefyd yn cynnwys yr Eurovision Choir of the Year a gafodd ei chynnal am y tro cyntaf y llynedd yn Riga, Latfia.
Daeth Côr Merched Sir Gâr yn ail ar ran Cymru ar ôl dod yn fuddugol yng nghystadleuaeth Côr Cymru 2017.
Yn wahanol i'r Eurovision Song Contest, does dim rhaid i'r wlad fuddugol gynnal y gystadleuaeth y flwyddyn ganlynol.


description: Mae Morgannwg wedi ennill eu gêm agoriadol ym Mhencampwriaeth y Siroedd am y tro cyntaf ers 1998 yn erbyn Surrey ar yr Oval.

title: Morgannwg yn curo Surrey


description: Llys yn clywed bod dau o hwylwyr ifanc gorau Prydain wedi taro yn erbyn ei gilydd mewn cychod cyflym, gan adael merch ysgol gydag anafiadau i'w hymennydd.

title: Achos llys gwrthdrawiad cychod Bae Caerdydd


description: Clwb Pêl-droed Abertawe yn cadarnhau na fydd y rheolwr Carlos Carvalhal yn cael cynnig cytundeb newydd, er gwaethaf trafodaethau.

title: Abertawe ddim am roi cytundeb newydd i Carlos Carvalhal


description: Ymddiriedolwyr Cronfa Glowyr y Gleision yn cynnal eu cyfarfod olaf ar ôl casglu dros £1m.

title: Gleision: Dirwyn apêl i ben


description: Canwr ifanc o Ynys Môn yn sicrhau ei le yn rownd gyn-derfynol y rhaglen Britain's Got Talent ar ôl ennill 'Golden Buzzer' gan un o'r beirniaid.

title: Britain's Got Talent: Seren Aur i Gruff Roberts o Amlwch


description: Cyn-bostmon o Hwlffordd yn cael ei garcharu yn Llys y Goron Abertawe am 18 mlynedd am dreisio merch wyth oed.

title: Carcharu dyn am 18 mlynedd am dreisio merch wyth oed


description: Hanes caffi ar un o safleoedd Coleg Gwent sy'n ceisio gwneud y byd yn lle hapusach - un baned ar y tro!

title: Paned a gwên yng Nghaffi Hapus Coleg Gwent


description: Mae ffigyrau gan un o werthwyr tai de Cymru yn dangos cynnydd o 17% yn ngwerthiant tai 2013.

title: Gwerthiant tai ar gynnydd?


description: Y Cymro Jamie Donaldson yn colli ei ornest yn erbyn yr Americanwr Billy Horschel ym Mhencampwriaeth Golff y Byd yn yr Unol Daleithiau.

title: Cymro'n colli mewn pencampwriaeth golff


description: Swyddog y Gymraeg Undeb Cenedlaethol Myfyrwyr Cymru, Mirain Llwyd Roberts yn esbonio'r trafferthion wrth geisio cael gwasanaeth iechyd meddwl drwy'r Gymraeg.

title: Iechyd meddwl: 'Egluro teimladau mewn ail iaith yn rwystr'


description: Car rasio a osododd record cyflymder y byd yn 1926 yn dod i Wrecsam.

title: Y car rasio 'Babs' yn ymweld â Wrecsam


description: Undebau athrawon yn bygwth galw streic mewn ysgol yng Ngwynedd os nad yw llywodraethwyr yn ymateb i bryderon am ddisgyblaeth a lles.

title: Bygwth streic mewn ysgol yng Ngwynedd wedi pryderon


description: Heddlu'n ymchwilio am fod yna bryder bod pobl sy'n chwilio am aur ar afon Wen ger Dolgellau yn achosi difrod i natur.

title: Chwilio am aur yn afon Wen: Heddlu'n ymchwilio


authors:
Vaughan Roderick
Golygydd Materion Cymreig Y Bbc

title: Prydaineiddio

maintext:
Mae pawb yn y busnes yma wedi cael y profiad o geisio dod o hyd i air Cymraeg sy'n cyfleu union ystyr term neu air Saesneg. Mae'n gallu bod yn lladdfa weithiau. Os oes rhywun mas yna sydd â gair gwell am 'victim' na 'dioddefwr', cysylltwch plîs! Mae newyddiadurwyr Cymru ei angen ar fyrder!
Ond weithiau hefyd mae gair Cymraeg newydd yn dod o nunlle - gair y mae pawb yn deall yn syth er nad ydynt wedi ei glywed o'r blaen. Gair felly yw 'Prydaineiddio'.
Dim ond pedwar canlyniad sy'n ymddangos os ydych chi'n gwglo'r gair a dyw e ddim chwaith yn ymddangos yn ein geiriaduron. Eto i gyd rwy'n fodlon mentro eich bod chi'n deall ystyr y gair yn syth. Prydaineiddio (be) : I wneud yn Brydeinig. Am wn i rywbeth fel 'Britishize' fyddai'r cyfieithiad Saesneg, ond, iesgob, mae hwnna'n hyll!
Ar ôl hepgor trydaneiddio'n trenau does dim dwywaith bod Prydaineiddio yn uchel ar agenda Llywodraeth y DU a Swyddfa Cymru ar hyn o bryd. Dyma i chi ambell i flas o araith Theresa May yng nghynhadledd Ceidwadwyr Cymru ddydd Gwener.
"...the United Kingdom is not a loose federation of semi-detached units.We are one strong Union of nations and people. And an unswerving faith in that Union has always been one of the hallmarks of our Conservative and Unionist Party..."
"...Half the Welsh population lives within 25 miles of the border, and millions of people cross that border in the course of their businesses every year. If you live in Wrexham, Rhyl or Llandudno then Chester, Liverpool and Manchester mean more to your local economy than Cardiff or Swansea. North Wales is a key element of the Northern Powerhouse. And Alun has identified and will realise the potential for a 'Western Powerhouse' that brings the economies of south Wales and the south west of England - Cardiff, Newport and Bristol - closer together."
Mae'r ddau ddyfyniad yna yn amlinellu'r polisi'n ddigon eglur. Dyw'r peth ddim yn gyfrinach.
Yn gyntaf, bwriedir cryfhau symbolau'r Deyrnas Unedig yng Nghymru trwy, er enghraifft, ail-frandio pencadlys newydd yr adran drethi yng Nghaerdydd fel pencadlys Llywodraeth Prydain yng Nghymru.
Gallwn ddisgwyl llawer mwy. Wrth i faner Ewrop ddiflannu o fyrddau hysbysebu datblygiadau newydd mae'n debyg y bydd baner yr undeb yn cymryd ei lle ond nid dyna'r unig agwedd i'r polisi.
Yn ogystal, fe fydd 'na ymdrechion i wneud y ffin economaidd rhwng Cymru a Lloegr yn fwyfwy anweledig ac mae'n ymddangos bod Llywodraeth Cymru yn ddigon cysurus ynghylch yr ymdrech hwnnw. Beth arall ond ymdrech i wella economi Cymru trwy ei chlymu'n agosach i Loegr yw pethau fel Metro'r gogledd ddwyrain a'r M4 newydd i'r de o Gasnewydd?
Nawr, mae 'na ddadleuon economaidd cryf dros gynlluniau o'r fath - ond mae 'na oblygiadau gwleidyddol a diwylliannol hefyd a dydw i ddim wedi fy argyhoeddi bod Llywodraeth Cymru'r un mor effro i'r goblygiadau hynny â deiliaid Swyddfa Cymru.


description: Cyngor Môn yn cyhuddo'r Grid Cenedlaethol o beidio rhannu gwybodaeth am dwnnel o dan y Fenai i gludo trydan o Wylfa Newydd i'r tir mawr.

title: 'Dim gwybodaeth' gan y Grid ar dwnnel gwifrau dan y Fenai


description: Adroddiadau bod Llywodraeth y DU am gynnig £13.3bn o gymorth ariannol i helpu Hitachi adeiladu gorsaf bŵer niwclear Wylfa Newydd.

title: Llywodraeth y DU 'am ariannu gorsaf Wylfa Newydd'


description: Faint o ddylanwad gafodd Kurt Cobain ar gerddorion Cymru?

title: Kurt Cobain a Chymru

maintext:
Image caption Kurt Cobain, a fu farw ym mis Ebrill 1994
Ugain mlynedd yn ôl i'r mis hwn, bu farw Kurt Cobain, un o gerddorion mwyaf dylanwadol ei genhedlaeth. Yn brif leisydd band eiconig Nirvana, roedd ei fywyd yn lliwgar a'i farwolaeth yn Seattle ar y 5ed o Ebrill 1994, yn ôl llawer, yn un amheus.
Ynghyd â bandiau fel Pearl Jam a Soundgarden, roedd Nirvana yn rhan o'r don o gerddoriaeth grunge a ddechreuodd yn Seattle yng nghanol yr 1980au.
Mi gawson nhw ddylanwad anferthol ar ddiwylliant poblogaidd ar draws y byd gan gynnwys y sin roc yng Nghymru.
Agwedd grunge
Yn nodweddiadol o gerddoriaeth grunge, roedd Nirvana yn defnyddio lefel uchel o effeithiau sain arbennig, gan gynnwys 'Fuzz' a 'feedback' a oedd yn cyfuno metal trwm a pync. Yn aml roedd testun y caneuon yn dywyll gyda chyfeiriadau cyson at farwolaeth, dieithrio cymdeithasol a difaterwch.
Mae'r cyflwynydd Radio 1, Huw Stephens, yn credu bod delwedd y mudiad grunge yn hollbwysig:
"Be 'nath y bandiau yma oedd dangos bod dim rhaid gwisgo trowsus lledr a chael hairspray yn y gwallt i rocio. Roedden nhw'n gwisgo yn normal, a geiriau am bethau go iawn, yn lle bod yn 'glam' a dros ben llestri. Roedden nhw'n canu am bethau trist a real, pethau roedd y gwrandawyr o amgylch y byd yn deall i'r dim."
Dylanwad Cobain
Image caption Kurt Cobain
Mae'r cyflwynydd a cherddor Dyl Mei yn cytuno: "Fel pync roc yn yr 70au, profodd grunge unwaith eto, ei bod hi'n bosib llwyddo heb fod y cerddor, canwr neu'r band gora' yn gerddorol, a bod agwedd bron mor bwysig â'r gerddoriaeth.
"Fyswn i'n dweud y bod Nirvana yn uchel iawn ar y rhestr o'r grwpiau mwyaf dylanwadol erioed, yn agos iawn i'r Sex Pistols a'r Velvet Undergroud. Yn sicr fysa sin roc y byd y dyddiau yma ddim yr un peth oni bai bod Cobain a Nirvana wedi arwain y sin grunge.
"Fel hefo popeth, roedd yr 80au wedi troi yn fwystfil o ddegawd. Roedd yn adeg pan roedd ymddangos yn fawr ac yn 'glam' yn ofnadwy o bwysig; dwi'n sôn yn bennaf am grwpiau megis Def leppard a Motley Crue.
"Be nath Nirvana oedd dangos i bobol ifanc bod hi'n iawn i fod yn chi'ch hun, a bod hi'n iawn i beidio ffitio mewn, boed y gerddorol, neu ym mywyd bob dydd."
Roedd ganddo lais anhygoel. Nid y math o lais roc traddodiadol ond rhywbeth oedd yn chwistrellu'n syth i'r galon. Owen Powell , Catatonia
"Naturiol a Greddfol"
Roedd Owen Powell yn aelod o Catatonia, un o fandiau mwyaf llwyddiannus Cymru yn y 90au. Cafodd talentau Cobain gryn effaith ar Owen hefyd: "Roedd Kurt Cobain yn gerddor perffaith mewn ffordd. Fy hoff fath o gerddor. Naturiol a greddfol.
"Mae chwedl Cobain efallai wedi ein dallu ni i sawl ffaith syml amdano. Roedd ganddo lais anhygoel. Nid y math o lais roc traddodiadol ond rhywbeth oedd yn chwistrellu'n syth i'r galon.
"Roedd e'n ysgrifennu melodïau yn well na neb arall ar y pryd. Am fand roc, meddyliwch pa mor afaelgar yw "Come As You Are." Meddyliwch am ei benderfyniad pwysig yn Smells Like Teen Spirit i hepgor y solo traddodiadol a chwarae melodi'r llais yn lle. Mae e'n herio ni. Mae'n tynnu'n sylw ni at y ffaith bod y melodi mor gryf bod e werth clywed eto. Ac mae'n gwneud y cyfan i edrych yn hawdd, fel petai e'n ddiogi o ryw fath ar ei ran e."
Kurt yng Nghymru
Image caption Clwb adnabyddus Casnewydd, T.J's
Ar ddechrau'r 90au roedd gan glwb T.J's yng Nghasnewydd enw fel man da am gerddoriaeth a'r gallu i ddenu enwau mawr i'r ddinas yn gyson.
Ar Ragfyr y 10fed, 1991, perfformiodd band Courtney Love, 'Hole', yn T.J's. Ond mae'n noson chwedlonol yng Nghymru yn bennaf oherwydd ymddangosiad Kurt Cobain.
Y noson honno, cyrhaeddodd y canwr Casnewydd mewn car wedi ei logi. Mae rhai yn dweud mai mewn Skoda y daeth o yno tra bod eraill yn mynnu mai Lada oedd y cerbyd (ond mae'r rhan fwyaf yn cytuno bod y car wedi torri i lawr).
Mae llawer yn dal i gredu mai yng nghlwb T.J's y dechreuodd y rhamant rhwng Kurt Cobain a Courtney Love.
Cobains Cymreig?
A gafodd Nirvana ddylanwad ar fandiau Cymru? Mae Huw Stephens yn credu mai band dyfodd i fyny nepell o glwb TJ's yn y Coed Duon gafodd eu dylanwadu fwyaf gan Nirvana:
"Dwi'n meddwl falle mai gyda'r Manic Street Preachers mai'r tebygrwydd mwyaf gyda Nirvana.
"Yn Kurt Cobain a Richey Edwards mae gennych chi ddau eicon, dau sgwennwyr geiriau amrwd a gonest iawn. Roedd llwyddiant a phoblogrwydd Nirvana yn dangos i fandiau fod modd bod yn onest iawn iawn a byddai pobl yn eich croesawu i'w calonnau."
A beth am ein bandiau sy'n canu yn y Gymraeg? Meddai Dyl Mei: "Yn bendant, oedd Nirvana yn ddylanwad ar grwpiau Cymraeg, bosib bod y dylanwad yna wedi cymryd yn hirach i ymddangos gan fod be sy'n cael i alw'n cŵl Cymru yn ei dwf yn 1994.
Image caption Owen Powell (ar y chwith) gyda Catatonia
"Ond ers hynna, mae'n bosib clywed ei ddylanwad ar grwpiau fel Gogz, Gwacamoli, Frizbee a hyd yn oed Pep le pew, er grŵp hip hop oeddem ni. Roedd Nirvana yn ddylanwad enfawr ar sŵn y grŵp, ddim o ran cerddoriaeth, ond o ran agwedd ffwrdd â hi, a neud yn union be oedden ni isio, heb boeni gormod am ymateb cymdeithas!
"Ar y foment, mae'r tri grŵp; Blaidd, Castro, a Y Ffug yn swnio fel eu bod dan ddylanwad Nirvana, yn bendant o ran agwedd a cherddoriaeth. Mae'r Ffug yn fand ifanc o ardal Crymych sydd 'di codi ambell wrychyn yn ddiweddar hefo rhai o'u geiriau, ond fel Nirvana, mae'r caneuon yn rhai bachog ac eithaf ysgafn, a dyna dwi'n meddwl oedd tric mwyaf Kurt, sef ymddangos yn drwm ac yn dywyll, ond, os gwrandewch ar y caneuon, pop da 'di nhw yn y bôn."
Efallai nad oedd Nirvana a Cobain wedi cael dylanwad uniongyrchol ar gerddoriaeth Catatonia, ond mae 'na'n sicr ddylanwad, yn ôl Owen Powell: "O ran dylanwad personol Cobain arna i... wel, dw i'n dal i gredu mewn rock and roll. Dal yn ymateb yn reddfol i gerddoriaeth ac yn dal i chwilio am felodi ac ysbrydoliaeth.
"Dw i ddim yn gwybod am ddylanwad Nirvana yn uniongyrchol ar fandiau heddiw. Does neb yn swnio cystal â nhw. Ond mae ei arddull quiet verse, loud chorus wedi dod yn rhan hanfodol o gerddoriaeth roc."


description: Ymhlith prosiectau Cymru ar gyfer yr Olympiad Diwylliannol mae cyfieithiad o ddrama Shakespeare, dawns yn y goedwig ac awyren arbennig.

title: Clychau'n canu wrth lansio rhaglen


description: Cwynion am ddiffyg ymgynghori ynghylch cau stryd brysur yn Aberteifi oherwydd gwaith i adnewyddu to'r farchnad hanesyddol.

title: Cwynion am gau stryd yn Aberteifi 'heb ymgynghori'

maintext:
Image caption Mae'r cyngor yn dweud y byddan nhw'n gwneud eu gorau i gwblhau'r gwaith cyn gynted â phosib
Fe fydd un o'r ffyrdd yng nghanol Aberteifi ynghau am hyd at 12 wythnos wrth i waith ddechrau ar adnewyddu to'r farchnad hanesyddol.
Mae un perchennog siop yn dweud y bydd cau'r ffordd yn cael effaith fawr ar ei busnes ac yn dweud nad oes neb wedi cysylltu â hi i drafod y mater.
Mae'r farchnad ac adeilad y Guildhall yn dyddio 'nôl i'r 19eg ganrif.
Mae'r ymddiriedolaeth sydd yn gyfrifol am gynnal a chadw'r farchnad wedi cael tua £250,0000 gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, Llywodraeth Cymru a chyrff eraill ar gyfer gwaith hanfodol i ddiogelu'r adeilad cofrestredig Gradd II.
Bydd Rhes y Coleg neu College Row, sy'n arwain o'r brif stryd i lawr at y maes parcio tu ôl i'r Guildhall, yn gorfod cau i gerbydau tra bod gwaith adnewyddu'r tô yn cael ei gwblhau.
'Clatshwch bant'
Cafodd un o gynghorwyr sir yr ardal, John Adams Lewis, wybod yng nghanol mis Ebrill y byddai'r ffordd yn cau.
Dywedodd: "Mae'n rhaid i'r gwaith i'r to fynd yn ei flaen yn anffodus - mae'n mynd mlaen nawr at ddiwedd Gorffennaf.
"Dylsen nhw fod wedi ymgynghori a falle aros i wneud y gwaith tan ddiwedd yr haf ar ôl i'r twristiaid fynd.
"Os na wnewn ni'r gwaith nawr, falle bydd rhaid ail-wneud peth o'r gwaith.
"Fy neges i i'r contractwyr yw mae 'da chi 12 wythnos er mwyn gwneud popeth - clatshwch bant a gorffen y gwaith cyn gynted â phosib."
Image caption Mae Philippa Noble yn credu y dylai hi fod wedi cael cyfle i ddweud ei barn ar y gwaith
'Dyw e ddim yn deg'
Dywedodd Philippa Noble, sy'n rhedeg siop nwyddau pysgota Castaway ar Rhes y Coleg, ei bod wedi darganfod bod y ffordd yn cau drwy ddarllen gwefan papur lleol.
"Roedd hi'n sioc na chefais i unrhyw wybodaeth yn y post," meddai. "Ges i ddim gwybodaeth o gwbl.
"Does bosib na ddylwn i gael mewnbwn i'r penderfyniad. Mae'n mynd i gael effaith fawr arno ni.
"Mae llawer o dwristiaid yn sylwi ar y busnes wrth gerdded lawr i'r maes parcio.
"Mae gen i nifer o gwsmeriaid hŷn ac anabl sy'n cael eu gollwng tu allan i'r siop. Dyw e ddim yn deg iddyn nhw."
Dywedodd llefarydd ar ran y cyngor: "Roedd diffygion strwythurol mawr i strwythur mewnol yr adeilad ac roedd angen unioni [hwnnw] cyn y gallai unrhyw waith ar y to gychwyn.
"Mae'r gwaith hwnnw bellach wedi'i gwblhau ac felly gellir mynd i'r afael ag atgyweirio'r to.
"Ni ellir ymgymryd â'r gwaith hyn heb ddefnyddio sgaffaldiau ar y briffordd gyhoeddus.
"Ystyriwyd amryw o opsiynau, fodd bynnag, er mwyn sicrhau iechyd a diogelwch y contractwr sy'n ymgymryd â'r gwaith, a'r cyhoedd sy'n defnyddio'r ffordd - ystyriwyd y byddai'r sgaffaldiau yn ymyrryd yn rhy bell ar y briffordd i gynnal mynediad i gerbydau.
"Mae'n amlwg mai'r amser gorau ar gyfer gwneud gwaith ar y to yw yn ystod cyfnodau o dywydd sych. Byddai methu â gwneud hyn nawr yn peryglu'n fawr y gwaith a wnaed yn fewnol, yn enwedig gyda'r posibilrwydd o gael dŵr yn treiddio i mewn.
"Bydd mynediad i gerddwyr ar hyd College Row trwy gydol y contract, a gwneir pob ymdrech i sicrhau bod y cyfnod y bydd yr heol ar gau'n cael ei gadw i'r lleiafswm posib."


description: Tîm pêl-droed Cymru i barhau i chwarae eu holl gemau cartref cystadleuol yn Stadiwm Dinas Caerdydd am y ddwy flynedd nesaf.

title: Cymru i gadw gemau cystadleuol yn stadiwm Caerdydd


description: Gwobrwyo naw o weithwyr addysg proffesiynol o bob rhan o Gymru yng Ngwobrau Addysgu Proffesiynol Cymru 2018.

title: Gwobrwyo'r goreuon ym myd addysg Cymru

maintext:
Image copyright iStock
Mewn seremoni ym Mro Morgannwg ddydd Sul cafodd enw'r naw sydd wedi cipio Gwobrau Addysg Proffesiynol Cymru eu datgelu - mae'r buddugwyr naill ai'n athro neu'n weithiwr addysg proffesiynol.
Yn datgelu enwau enillwyr y naw categori yng Nghastell Hensol roedd y diddanwr Tudur Owen ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, Kirsty Williams AC.
Athro/Athrawes Flwyddyn
Lorraine Dalton o Ysgol Esgob Morgan, Llanelwy oedd Athro/Athrawes y Flwyddyn, a chafodd ei henwebu am ei gwaith caled a'i hymroddiad i roi'r cyfleoedd dysgu gorau posibl i'w disgyblion.
Dywedodd Lorraine: "Ges i gymaint o sioc. Mae'n deimlad hyfryd. Mae'n gwneud popeth ry'ch chi'n gwneud yn werth chweil.
"Pan ges i fy rhoi ar y rhestr fer, dywedais taw dim ond swydd ydyw, ond wrth feddwl am y peth, mae'n fwy na jest swydd. Mae'n ffordd o fyw. Bydd pob athro'n cytuno nad ydych chi byth yn gallu stopio meddwl am y peth oherwydd rydych chi bob amser am wneud y gorau ar gyfer eich disgyblion.
Mae'r plant wirioneddol wrth galon beth dwi'n gwneud a'r disgyblion yw blaenoriaeth pob aelod o'r tîm yn Ysgol Esgob Morgan. Mae hwn iddyn nhw."
Pennaeth y Flwyddyn
Cafodd Janet Waldron o Ysgol Gyfun Pontarddulais ei henwi'n Bennaeth y Flwyddyn.
Dywedodd y beirniaid mai'r ysgol yw ei bywyd a'i bod yn anadlu bywyd i'r ysgol.
Dywedodd Janet: "Nid yw'r wobr yma i fi yn unig, mae'n cydnabod gwaith gwych y disgyblion, staff a fy nhîm prifathrawiaeth arbennig.
Bod yn brifathro yw'r swydd orau ac mae'n rhywbeth y gall unrhywun ei wneud gydag ymroddiad ac awydd i wneud gwahaniaeth."
Enillwyr eraill
Roedd enillwyr y categorïau eraill yn cynnwys y canlynol:
John Caple o Ysgol Uwchradd yr Esgob Hedley, Merthyr Tudful - Rheolwr Busnes Ysgol/Bwrsar;
Adam Griffiths o Ysgol Uwchradd Penydre, Merthyr Tudful - Cefnogi Athrawon a Dysgwyr;
Dylan Lewis, hefyd o Ysgol Gyfun Pontarddulais - Defnydd Gorau o Ddigidol;
Ruth Thackray, Uwch Arweinydd Cwricwlwm Cymru yn GwE (Gwasanaeth Effeithiolrwydd a Gwella Ysgolion Gogledd Cymru) - enillydd y categori Hybu Cydweithredu i Wella Cyfleoedd Dysgu;
Ysgol Gynradd Gymunedol Cil-maen, Penfro - enillydd y categori Hybu Llesiant, Cynhwysiant a Pherthynas â'r Gymuned;
Helen Jones, Ysgol Uwchradd y Fflint - Athro/Athrawes Newydd Eithriadol;
Gwenan Ellis Jones o Adran Addysg Cyngor Gwynedd am Ddefnyddio'r Gymraeg mewn ffordd sy'n ysbrydoli.
Image caption "Mae pob un o'r naw enillydd yn ymynd yr ail filltir," medd yr Ysgrifennydd Addysg Kirsty Williams
Dywedodd yr Ysgrifennydd Addysg Kirsty Williams: "Roedd safon y rhai sydd yn y rownd derfynol yng Ngwobrau Addysgu Proffesiynol Cymru yn eithriadol.
"Mae'r [rhai a ddaeth i'r brig] yn brawf o ymrwymiad, ymroddiad a gwaith caled athrawon a gweithwyr proffesiynol eraill yn y byd addysg ledled y wlad.
"Mae pob un o'r naw enillydd yn mynd yr ail filltir ac yn gwneud gwahaniaeth mawr yn eu hysgolion ac yn bwysicaf i unigolion.
"Eleni, peth gwych fu dathlu, am y tro cyntaf, y genhedlaeth nesaf o weithwyr addysgu proffesiynol sydd eisoes yn cael effaith drwy Wobr Athro/Athrawes Newydd Eithriadol, a rhoi sylw i'r rhai sy'n rhoi cymorth i ddefnyddio ein hiaith genedlaethol drwy'r wobr Defnyddio'r Gymraeg mewn ffordd sy'n ysbrydoli.
"Mae ein gweithwyr addysg proffesiynol yn newid bywydau cenedlaethau'r dyfodol ac yn ein helpu ni i godi safonau a darparu system addysg sy'n destun balchder a hyder cenedlaethol."


description: Y gwasanaethau brys wedi'u galw wedi gwrthdrawiad rhwng car a lori ar ffordd ddeuol fore Mawrth.

title: Damwain rhwng car a lori


description: Yr ysgrifennydd iechyd yn cyhoeddi cynllun indemniad proffesiynol gyda chefnogaeth y wladwriaeth i feddygon teulu Cymru.

title: Cynllun yswiriant i amddiffyn meddygon teulu Cymru


description: Dau ddyn yn cael eu carcharu am oes am lofruddio llanc 19 oed yn dilyn anghydfod ynglŷn â chyffuriau yn Sir y Fflint.

title: Carcharu dau am lofruddiaeth cyffuriau Cei Connah


description: Ellis Jenkins fydd capten y Gleision wrth iddynt herio Caerloyw yn ffeinal Cwpan Her Ewrop yn Bilbao nos Wener.

title: Y Gleision yn wynebu Caerloyw yn ffeinal Cwpan Her Ewrop


description: Deellir bod clwb pêl-droed Abertawe wedi cynnal trafodaethau gyda rheolwr Ostersunds, Graham Potter wrth ystyried pwy fydd eu rheolwr nesaf.

title: Trafod gyda Graham Potter am swydd rheolwr Abertawe


description: Dydy rhai pobl ifanc mewn ardaloedd gwledig ddim yn cael tegwch wrth wneud gwaith cartref oherwydd cysylltiadau ffôn a band eang gwael, yn ôl trigolion Dyffryn Conwy.

title: Gwneud gwaith cartref mewn arhosfan achos diffyg band eang


description: Mae'r grŵp newydd, Pendevig, yn gobeithio gwthio ffiniau canu gwerin Cymraeg

title: Gwyliwch fideo newydd Pendevig am y tro cyntaf


description: AC Plaid Cymru'n cyhuddo un o weinidogion Llywodraeth Cymru o weiddi'n "annerbyniol" yn y Senedd.

title: AC Plaid yn cyhuddo gweinidog o weiddi 'annerbyniol'


description: James Norton a Vanessa Kirby yn actio mewn ffilm newydd am newyddiadurwr o Gymru

title: Sêr McMafia a The Crown mewn ffilm am y Cymro, Gareth Jones

maintext:
Image caption
Llythyr Gareth Jones at y cyn Brif Weinidog David Lloyd George o Berlin ar 27 Mawrth, 1933 yn dweud wrtho bod newyn yn yr Undeb Sofietaidd. Yn y llythyr, dywedodd: “The situation is so grave, so much worse than in 1921 that I am amazed at your admiration for Stalin.”


description: Ymchwiliad ar y gweill yn dilyn tân sylweddol mewn cyn glwb cymdeithasol yn Y Barri nos Fawrth.

title: Ymchwiliad i dân sylweddol yn Y Barri


description: Gwaharddiad Neil McEvoy o Blaid Cymru'n cael ei leihau i 12 mis, ond yr AC dal yn ystyried cymryd camau cyfreithiol.

title: Cwtogi gwaharddiad Neil McEvoy o Blaid Cymru i 12 mis


description: Hanes tywysogion cynhenid Cymru i gael mwy o sylw o hyn ymlaen, yn ôl y gweinidog diwylliant.

title: 'Mwy o sylw' i hanes tywysogion Cymru


description: Cyngor Caerdydd ddim am ofyn i Glwb Criced Morgannwg ad-dalu dyled er i'r clwb dderbyn taliad dadleuol gan Fwrdd Criced Cymru a Lloegr.

title: Clwb Criced Morgannwg ddim yn gorfod ad-dalu dyled


description: Morgannwg yn cael eu trechu o wyth wiced yn eu gornest yn erbyn Sir Gaerloyw yng Ngerddi Sophia yn y Cwpan Undydd.

title: Cwpan Undydd: Morgannwg yn colli i Sir Gaerloyw


description: Tips Beth Angell, sut i ymdopi ar faes yr Urdd.

title: Mynd i'r Urdd? Dyma beth i'w ddisgwyl...

maintext:
Fyddwch chi'n mynd i Eisteddfod yr Urdd ar faes y Sioe yn Llanelwedd eleni? Ddim yn siŵr o'r drefn neu beth i'w ddisgwyl? Dyma gyngor y fam eisteddfodol broffesiynol, Beth Angell, ar sut i ymdopi ar faes yr Urdd:
Image caption Peidiwch ag anghofio eich welis!
1. Cloc larwn - Codwch yn fuan. Pa bynnag amser 'da chi'n meddwl ddylech chi godi er mwyn cyrraedd y maes, codwch o leiaf awr cyn hynny. Os ydi'r plant yn ymwneud ag unrhyw gystadleuaeth sydd angen props (ymgom, cân actol etc) codwch ddwy awr ynghynt. (Mae 'na rwbath yn siŵr o fod ar goll neu yn y golch.)
2. Pwyll pia hi (i'r bobl sy'n dod o bell) - Bydd dim dewis gan rai ond aros mewn gwesty cyfagos i'r maes. Dwi wedi 'neud hyn ar sawl achlysur ac mae dau beth yn sicr. Fydd y gwesty ddim mor agos i'r maes â 'da chi'n ddisgwyl ac mi 'newch chi yfed gormod. Dwi'n gwybod y byddwch yn llawn bwriad da o gael glasiad bach dros swper a gwely cynnar. Ond mae aros mewn gwesty yn eich rhoi chi'n yr 'holiday mood'... ond coeliwch fi, nid gwyliau ydi'r steddfod, yn enwedig os oes ganddo chi hangover. Triwch beidio.
3. Dilynwch yr arwyddion melyn i gyrraedd y maes - Maen nhw yna am reswm! Hyd yn oed os ydych chi'n 'nabod yr ardal yn iawn ac yn gwybod lle mae'r maes, mae'r cyngor yma dal yn berthnasol. Mae'r system unffordd wedi ei drefnu i hwyluso'r daith i bawb, a dydi o mond yn cymryd un nionyn i dorri ei gwys ei hun i ddistrywio misoedd o drefnu. Ydach chi 'di clywed am y bobl yn eistedd yn y car am oriau'n trio mynd i faes Eisteddfod yr Urdd Glynllifon? Dwi'n amau mai fy mai i oedd hynna wedi i mi drio cymryd short cut.
4. Map - Wrth i chi groesi trothwy y Neuadd Groeso ar eich ffordd i mewn i'r maes, neith rhywun gynnig map i chi. Er eich bod chi lond y'ch hafflau o ddillad a bagiau a chotiau - cymerwch y map. Hyd yn oed os oes rhaid i'r person ifanc ei ddodi rhwng eich dannedd. Mae'r rhagbrofion mewn nifer fawr o leoliadau ar y maes ac mae nhw i gyd yn anodd i'w ffendio - oni bai fod ganddo chi fap.
Image caption Defnyddiwch y map - neu ewch ar goll!
5. Bwyd a diod - Ma' nhw'n ddrud ar y maes a 'dach chi'n gwybod fod arian yn mynd i ddiflannu beth bynnag ar geriach, ffair a chrempog. Felly stociwch i fyny ar ddŵr a bwyd. Bydd, mi fydd o'n boen gorfod ychwanegu bag trwm arall ond fe fyddwch chi'n teimlo'n smyg pan ddaw eich cyfaill atoch yn cyhoeddi ei bod hi angen Pay day loan i dalu am y byrger a chips.
6. Tai bach - Fforsiwch eich plant i fynd i'r toilet os welwch chi un heb giw. Dim ots faint ma' nhw'n protestio, peidiwch byth â phasio toilet gwag. Mae nhw'n gallu bod yn brin, yn brysur ac yn bell.
7. Ciwio am Cyw - Gadewch ni fod yn onest, fydd rhan helaeth o'r plantos wedi cael cam a siom cyn cinio. Un ffordd o godi calonnau y rhai bach ydi mynd â nhw i weld sioe Cyw. Ond mae'r tocynnau'n brinach na rhai centre court ar ddiwrnod y ffeinal yn Wimbledon. Os fedrwch chi ddod â'ch sach gysgu a champio tu allan dros nos yna gwnewch, fel arall heglwch hi yna cyn gynted â bo modd, neu nid yn unig y beirniaid yn yr Urdd fydd wedi chwalu breuddwydion y plant y diwrnod hwnnw.
8. Disgwyl canlyniad - Wedi i chi gystadlu'n y rhagbrawf bydd disgwyl eiddgar i gael clywed pwy sydd wedi 'Cael Llwyfan'. Mae ambell un yn hongian o gwmpas tu allan i'r rhagbrawf er mwyn cael gwybod yn syth, ond fy nghyngor i ydi - cerwch o amgylch y maes a mwynhewch eich hunain. Fydd rhywun yn siŵr o adael chi wybod be' sy' wedi digwydd. (Dwi'n cymryd dim cyfrifoldeb os ydi'ch plentyn chi ar y waltzers pan ma' nhw fod ar y llwyfan.)
Image caption Disgwyl eiddgar tu allan i'r rhagbrawf am 8.15 y bore - gobeithio fydd yr haul yn gwenu yn Llanelwedd!
9. Dillad sbâr - Dwi 'di sôn eisoes am faint o fagiau fyddwch chi'n gorfod eu cario ond wnai fyth anghofio un o'r genod ar y llwyfan gyda 12 o ferched eraill yn canu am Wil Cwac Cwac yn mynd am dro, a phob un ohonynt yn gacen o fwd. Wnes i 'rioed fynd i steddfod wedyn heb ddillad sbâr a gwisg ysgol sbâr hefyd os yn bosib.
A tra dwi'n sôn am ddillad mae angen i chi baratoi at bob tywydd - mae hi'n hollol debygol byddwch yn profi y tymhorau i gyd mewn un diwrnod felly cofiwch got, eli haul, ymbarel a swch eira!
10. Mwynhau - Y peth pwysicaf oll! Ta waeth am ganlyniad na cham, fydd rhywun yn ennill a phawb arall yn colli, dyna'r gwir plaen am unrhyw gystadleuaeth felly peidiwch â phoeni am y peth. Ar ddiwedd y diwrnod, pan fydd y plant yn grwgnach a'ch pocedi'n wag fe wnewch chi yngan y geiriau 'byth eto'. Ond fedrai warantu pan ddaw sôn am ddechrau ymarferion y flwyddyn nesa', oll fydd yn y cof fydd yr atgofion melys o ddiwrnod da.
Cyhoeddwyd yr erthygl yma'n wreiddiol ar BBC Cymru Fyw ym mis Mai 2016.
Hefyd o ddiddordeb:


description: Grŵp o redwyr yn paratoi ar gyfer Hanner Marathon Abertawe wrth geisio mynd i'r afael â phroblemau iechyd meddwl

title: Grŵp yn rhedeg i wella problemau iechyd meddwl


description: Awgrymu creu awdurdod rhanbarthol i ddiogelu'r Gymraeg yng nghyfarfod Dyfodol i'r Iaith.

title: Cynllun i ddiogelu cadarnleoedd y Gymraeg


description: Teulu'n ymweld am y tro cyntaf â bedd gefeilliaid tair oed fu farw o'r oerfel ar ôl diflannu o ffermdy yn 1943.

title: Teulu'n olrhain hanes diflaniad a marwolaeth gefeilliaid

maintext:
Image caption Roedd mam Jacqueline a Neil Coleby yn rhoi dillad ar y lein i sychu pan ddiflannodd y ddau tra'n chwarae y tu allan
Mae teulu gefeilliaid tair oed fu farw ar ôl diflannu o ffermdy ym mryniau Eryri yn Ionawr 1943 wedi ymweld â'u bedd a dysgu mwy am yr hanes gan ddyn lleol fu'n ymchwilio i'r hanes.
Diflannodd Neil a Jacqueline Coleby tra'n chwarae y tu allan i ffermdy Penffordd Coch uwchben Penmaenmawr lle roedden nhw'n byw gyda'u mam.
Cafodd Audrey Coleby ei holi gan dditectifs Scotland Yard ar amheuaeth o'u llofruddio, a bu 600 o ddynion, milwyr a gwaetgwn (bloodhounds) yn chwilio am y plant - un o'r cyrchoedd mwyaf o'r fath erioed yng Nghymru.
Ond cafwyd hyd i'r ddau wedi marw o effeithiau'r oerfel ar ôl crwydro dros filltir o'u cartref.
Image caption Stori bapur newydd adeg y diflaniad
Roedd David Jones wedi clywed sawl fersiwn o'r hanes wrth gael ei fagu ym Mhenmaenmawr, ac ar ôl ymddeol aeth ati i edrych ar gofnodion swyddogol.
Dywedodd fod ditectifs Scotland Yard yn rhan o'r ymgyrch ddeuddydd wedi diflaniad y gefeilliaid.
"Yn y byd sydd ohoni, mae'n debygol y bydden ni wedi dod o hyd iddyn nhw yr un noson," meddai Mr Jones, dreuliodd 40 mlynedd gyda gwasanaeth cŵn achub rhyngwladol.
"Ond pwy all ddweud a fydden ni wedi achub eu bywydau."
Mae Mr Jones yn amau bod y plant wedi crwydro mor bell o'u cartref oherwydd ymarferion y fyddin ar y bryniau, dros ddwy flynedd cyn diwedd yr Ail Ryfel Byd.
Image caption Fe ymchwiliodd David Jones i'r achos ar ôl clywed yr hanes yn wreiddiol wrth gael ei fagu ym Mhenmaenmawr
O edrych ar ddatganiadau'r fyddin a'r heddlu, mae tystiolaeth fod milwyr wedi gweld y plant yn ystod sesiwn hyfforddi ymosodiad, meddai Mr Jones.
"Yn lle cael gafael arnyn nhw a gofyn beth oedden nhw'n da yna, yn dair a hanner oed ac ar ben eu hunain, fe wnaethon nhw'u gyrru'n bellach i fyny [Mynydd Tal Y Fan, yn hytrach na thuag at adref] gyda'r holl saethu.
"Cafodd Mrs Coleby ei holi gan Scotland Yard ddydd a nos. Fe barodd un cyfweliad saith awr, gyda'r gred ei bod wedi llofruddio'r plant.
"Fe wnaethon ni ddod â'r chwilio i ben am y diwrnod tra'u bod yn ei holi, oedd yn wallgof. Fyddai hynny ddim yn digwydd heddiw. Mae'n hanes creulon iawn."
Image caption Aeth y plant ar goll o Ffermdy Penffordd Coch ger Penmaenmawr
Prin oedd rhieni'r gefeilliaid yn trafod yr hanes gyda'u plant eraill, ac fe gafodd Neil a Jacqueline eu claddu heb garreg bedd ym mhentref Dwygyfylchi.
Cafodd y teulu eu gyrru i'r ardal fel faciwîs oherwydd y rhyfel, gan fod Mrs Coleby yn hanu o Landudno.
Tra bod hithau a'r gefeilliaid yn y ffermdy roedd ei mab 10 oed, Carl gyda'i nain a'i daid yng Nghonwy a'i merch chwech oed yn byw gyda modryb. Roedd eu tad gyda'r Awyrlu yng Nghaeredin.
Cafodd eu plentyn ieuengaf, Peter Coleby ei eni yn 1952, a dywedodd yntau bod y marwolaethau wedi creithio'i rieni i'r graddau eu bod wedi'i chael hi'n amhosib rhoi carreg ar fedd y plant.
Image caption Cafodd Peter Coleby ei eni naw mlynedd wedi i'w frawd a'i chwaer farw
"Dydyn ni ddim yn credu eu bod wedi ymweld â'r bedd erioed. Roedd yn rhy boenus. Doedden nhw ddim yn gallu ymdopi â'r peth," meddai.
"Ro'n i'n clywed ambell fanylyn am yr hyn a ddigwyddodd... ond wnaethon ni ddim eistedd lawr a chael gwybod 'dyma ddigwyddodd' sy'n biti.... ond na, doedd mam byth yn siarad amdano."
Ymchwil Mr Jones wnaeth gadarnhau lle roedd bedd y gefeilliaid ym mynwent Llangwstennin, Dwygyfylchi, ac mae carreg fedd newydd yn dangos eu henwau, dyddiad geni a dyddiad eu marwolaeth.
Fe deithiodd 10 o aelodau'r teulu o wahanol rannau o'r DU i ymweld â'r bedd a'r ffermdy fore Gwener a gosod blodau yn yr ardal lle welwyd y plant ddiwethaf, cyn mynd i gyflwyniad am yr achos ym Mhenmaenmawr nos Wener.


description: Dathliadau ledled Cymru i ddathlu Diwrnod y Gymanwlad.

title: Dathlu Diwrnod y Gymanwlad


description: Bydd Heddlu'r Gogledd yn targedu troseddau difrifol a rhai wedi eu trefnu mewn ymgyrch newydd.

title: Ymgyrch Scorpion: Heddlu'r Gogledd yn targedu troseddau wedi eu trefnu


description: AS o Gymru yn galw am roi asid ffolig mewn holl gynnyrch blawd er mwyn lleihau nifer y babanod sy'n cael eu geni â diffygion.

title: Galw am roi asid ffolig mewn holl gynnyrch blawd


authors:
Bethan Lewis
Gohebydd Addysg Bbc Cymru

description: Toriad o dros £20m wedi bod i gyllideb chweched dosbarth ysgolion dros y pum mlynedd diwethaf, yn ôl ffigyrau Llywodraeth Cymru.

title: 'Argyfwng' ariannu chweched dosbarth ysgolion Cymru

maintext:
Image copyright Getty Images
Mae toriad o dros £20m wedi bod i gyllideb chweched dosbarth ysgolion dros y pum mlynedd diwethaf, yn ôl ffigyrau Llywodraeth Cymru.
Mae'r llywodraeth yn dweud bod y gostyngiad yn bennaf o ganlyniad i newidiadau demograffig, a bod mwy yn dewis astudio mewn colegau neu'n dechrau hyfforddiant.
Ond mae cadeirydd llywodraethwyr ysgol uwchradd fwyaf Cymru yn dweud bod y sector mewn argyfwng, ac mae'n galw am fwy o dryloywder yn y modd y mae'n cael ei gyllido.
O £113m i £92m
Yn 2013-14, y gyllideb ar gyfer adrannau chweched dosbarth oedd £113m, ond yn 2018-19 roedd gostyngiad i £92m.
Mae'r gyllideb ar gyfer y chweched dosbarth yn cael ei dosbarthu i'r ysgolion trwy awdurdodau lleol, ond mae'n dod o gronfa wahanol i addysg orfodol hyd at 16 oed.
Mae Llywodraeth Cymru'n dweud bod y gostyngiad mewn arian yn deillio o'r ffaith bod llai o bobl 16 i 18 oed yn rhan o'r boblogaeth, ac yn seiliedig ar wybodaeth gan yr awdurdodau am y niferoedd disgwyliedig ar gyrsiau.
Yn 2017 roedd 25,733 o ddisgyblion 16 oed a hŷn mewn ysgolion, o'i gymharu â 29,806 yn 2013.
Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais Dywedodd David Jones o Goleg Cambria bod yr addysg ôl-16 sydd ar gael mewn colegau yn fwy arbenigol
Yn ôl pennaeth Ysgol Gyfun Rhydywaun, Mark Jones mae "ystod o heriau yn digwydd o ran ariannu chweched dosbarth".
"Mae cyllidebau wedi crebachu ar draws y sector gyfan, yn ogystal â'r chweched dosbarth," meddai.
"Mae'r sefyllfa hefyd o ran disgyblion - niferoedd yn y chweched dosbarth wedi lleihau hefyd.
"Mae'n rhaid i ni gynnig rhyw nifer o gyrsiau ôl-16 safon uwch a chyrsiau galwedigaethol, ac wrth gwrs ni'n gorfod sicrhau bod niferoedd deche gyda ni er mwyn i'r costau rhedeg y cyrsiau hynny fod yn berthnasol yn ariannol.
"Yn y sector Gymraeg yn bennaf mae 'da ni sefyllfa hefyd o ran recriwtio staff ag arbenigedd mewn meysydd prin ac wrth gwrs mae daearyddiaeth yn ein herbyn ychydig bach o ran pellter teithio o ran rhannu cyrsiau ôl-16 gydag ysgolion cyfrwng Cymraeg eraill hefyd."
'Sector mewn argyfwng'
Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae nifer o adrannau chweched dosbarth wedi cau, yn arbennig yn Sir y Fflint a Sir Benfro, ac mae holl adrannau chweched dosbarth ysgolion wedi cau ym Mlaenau Gwent a Merthyr Tudful.
Mae'r arian yna wedi ei drosglwyddo i golegau addysg bellach neu rannau eraill o'r sector ôl-16.
Mae gan Ysgol Uwchradd Eglwys Newydd yng Nghaerdydd un o'r adrannau chweched dosbarth mwyaf yng Nghymru, gyda dros 400 o ddisgyblion.
Dywedodd cadeirydd y llywodraethwyr, Joyce Slack, fod y sector mewn "argyfwng".
Ychwanegodd fod diswyddiadau gwirfoddol wedi sicrhau eu bod yn gallu osgoi diswyddo gorfodol yn yr ysgol eleni.
Ond dywedodd bod diffyg tryloywder ynglŷn â chyllid yr holl sector ôl-16.
Image caption Dywedodd Joyce Slack fod sector chweched ddosbarth ysgolion mewn "argyfwng"
Mae prif weithredwr Coleg Cambria, David Jones yn dweud nad yw am weld dosbarthiadau chweched yn diflannu o bob ysgol yng Nghymru, ond bod yr addysg ôl-16 sydd ar gael mewn colegau yn fwy arbenigol.
"Mae myfyrwyr sy'n mynd i goleg yn cael cyfle eang, mae'n bwydlen cyrsiau ni yn un eang dros ben - Lefel A, cyrsiau galwedigaethol, prentisiaethau - a dwi'n credu mai hwn yw'r gwasanaeth y dylai pobl ddisgwyl yng Nghymru.
"Mae'n paratoi nhw ar gyfer gwaith ac i fynd i'r brifysgol."
Fis diwethaf fe gadarnhaodd yr Ysgrifennydd Addysg, Kirsty Williams y byddai corff newydd ar gyfer ariannu addysg uwch ac addysg bellach yn gyfrifol hefyd am adrannau chweched ddosbarth ysgolion.


description: Noson arbennig yng nghwmni The Charlatans a Yucatan er mwyn codi arian er cof am Iwan Huws

title: Bethesda, The Charlatans a'r Gymraeg

maintext:
Image caption Mae Tim Burgess, prif leisydd The Charlatans, yn "meddwl bod yr iaith Gymraeg yn ffantastig"
"Y llefydd cynta' i seinio fyny oedd Buenos Aires, Barcelona a Bethesda."
Pan fydd y band byd-enwog The Charlatans yn perfformio yn Northwich nos Wener, 18 Mai, fe fyddan nhw'n ffrydio'r gig yn fyw i ddwsinau o lefydd ledled y byd.
Yn eu plith fydd Neuadd Ogwen ym Methesda, lle fydd cyfle hefyd i weld perfformiad yn fyw yn y neuadd gan y band lleol, Yucatan.
Mae Tim Burgess, prif leisydd The Charlatans, wedi bod yn ffan o Yucatan - a'r Gymraeg - ers rhai blynyddoedd bellach.
"Yn 2014 'aru rheolwr Tim Burgess gysylltu efo fi - o'n i'n cerddad lawr stryd yn Bethesda ar y pryd," meddai Dilwyn Llwyd, prif leisydd Yucatan a rheolwr Neuadd Ogwen.
"'Aru fo basio'r ffôn i Tim a dyma fo'n d'eud ei fod o'n really licio stwff ni a gofyn i ni munud ola' os oeddan ni'n gallu chwara' Gŵyl Rhif 6 [ym Mhortmeirion].
"'Aru ni ond chwara' cwpl o ganeuon achos yn amlwg oedd o wedi gwasgu ni fewn. Ond dyma fo'n cael ni fewn i amball i ŵyl arall fel Isle of Wight Festival, Kendall Calling, Sound City - a 'da ni wedi 'neud Rhif 6 bob blwyddyn ers hynna.
"'Da ni wedi syportio nhw ddwywaith yng Nghaerdydd hefyd. Maen nhw'n gefnogol iawn i ni."
Image copyright Yucatan Image caption Mae Yucatan, gyda Dilwyn ar y chwith, yn rhyddhau miwsig ers 2007
Yn ôl Dilwyn, mae'r Charlatans yn "llawn syniada'", ac un o'r rheiny oedd ffrydio gig byw yn eu tref genedigol, Northwich, i leoliadau ar draws y byd.
"Dyma nhw'n cysylltu efo fi a gofyn i ni i gefnogi ar y noson," meddai. "Y llefydd cynta' i seinio fyny oedd Buenos Aires, Barcelona, a Bethesda! Erbyn hyn mae 'na lwyth o lefydd yn 'neud."
Mae Tim Burgess ei hun yn ymwelydd cyson i Ŵyl Rhif 6 ers blynyddoedd bellach, ac mae'n annog pobl i fynychu gwersi Cymraeg mewn pabell mae'n rhedeg yno'n flynyddol:
"Mae o jysd yn cymryd diddordeb yn y Gymraeg, mae o'n meddwl bod o'n grêt bod o'n bodoli," eglurai Dilwyn.
"Mae o'n chwilio am ffyrdd gwahanol, diddorol o 'neud petha' a ma' nhw'n meddwl bod yr iaith Gymraeg yn ffantastig."
Noson er cof am gyn-aelod
Bydd nos Wener yn achlysur teimladwy i aelodau Yucatan.
Bydd holl elw'r noson yn mynd tuag at gronfa gafodd ei sefydlu er cof am aelod o'r band, fu farw'n sydyn yn gynharach eleni.
Bu farw Iwan Pritchard Huws, 34 oed o ardal Dyffryn Nantlle, mewn digwyddiad ar fynydd Tryfan ym mis Ionawr.
"Doeddan ni ddim yn gw'bod be' oeddan ni isio 'neud [ar ôl marwolaeth Iwan] ond mae o'n 'neud ni'n fwy penderfynol o 'neud petha'n well achos fysa Iwan ddim yn hapus os fysa ni'n stopio," meddai Dilwyn.
"Os yda ni'n gallu 'neud rwbath positif yn enw Iwan yna dyna be' 'da ni am ei 'neud."


description: Dyn wedi cael ei gludo i'r ysbyty mewn ambiwlans awyr ar ôl iddo ddisgyn o glogwyn ar draeth yn Ynys Môn brynhawn Gwener.

title: Dyn wedi disgyn o glogwyn ar draeth yn Ynys Môn


description: Gyrrwr yn sôn am ei 'brofiad ofnadwy' tra bod chwech yn yr ysbyty o hyd.

title: Chwech dal yn yr ysbyty wedi damwain yn Y Rhws

maintext:
Image caption Dywedodd diffoddwyr fod hon yn "ddamwain ddifrifol"
Mae gyrrwr wedi sôn am ei "brofiad ofnadwy" tra bod pedwar o blant a dwy fenyw yn yr ysbyty o hyd.
Roedd damwain ffordd y tu allan i Ysgol Gynradd Rhws ym Mro Morgannwg fore Iau.
Cafodd naw eu hanafu.
Troi drosodd
Cafodd Heddlu De Cymru eu galw i Heol Fontygary yn Y Rhws am 08:50am ddydd Iau.
Yn ôl adroddiadau, roedd car Audi A3 tywyll wedi troi drosodd gan anafu nifer.
Dyw swyddogion yr heddlu ddim yn disgrifio'r digwyddiad fel gweithred fwriadol.
Dywedodd y gyrrwr 61 oed, Robert Bell fod y profiad yn "ofnadwy".
"Yn ôl fy wyres, oedd yn y car, fe ges i bwl o beswch cyn mynd yn anymwybodol.
"Sdim syniad 'da fi beth ddigwyddodd.
"Y peth nesa' oedd 'mod i'n dihuno ac yn wyneb i waered."
"Codi i'r awyr"
Image caption Cafodd y gwasanaethau brys eu galw i'r safle tua 8:50am ddydd Iau
Dywedodd pobl leol wrth y BBC fod car wedi taro postyn o flaen yr ysgol ac yna "yn codi i'r awyr."
Ychwanegodd tyst: "Fe glywodd rhieni swn bang ac roedden nhw'n meddwl mai gwn oedd e.
"Doedden nhw ddim yn gwybod beth ddigwyddodd.
"Mae rhai o'r mamau wedi dod i nôl eu plant a mynd â nhw adref. Maen nhw i gyd wedi cael ysgytwad."
Fe glywodd rhieni sŵn bang ac roedden nhw'n meddwl mai gwn oedd e. Doedden nhw ddim yn gwybod beth ddigwyddodd." Llygad dyst
Llygad dyst
Dywedodd un o'r bobl leol wrth y BBC ei bod hi wedi clywed adroddiadau am gerbyd yn gwyro cyn taro pobl.
"Roedd y wraig gyntaf y siaradais i gyda hi yn dweud bod ei ffrind yn mynd â'i chi am dro pan welodd hi gar yn taro yn erbyn y fenyw lolipop tu allan i'r ysgol," meddai.
"Roedd y fenyw lolipop yn helpu nifer o blant i groesi'r hewl ar y pryd."
Image copyright Wales News Service Image caption Karin Williams, y fenyw lolipop gafodd ei tharo gan gar tu allan i'r ysgol gynradd
"Sŵn mawr a sgrechen"
Dywedodd llygad dyst a ffoniodd y gwasanaethau brys: "Roeddwn i yn mynd â'r ci am dro ... pan gerddais rownd y gornel fe welais i'r car yn yr awyr."
"Roedd yr hewl yn llawn plant yn cyrraedd yr ysgol - roedd yna sŵn mawr a llawer o sgrechen.
"Roedd plant yn gorwedd yn y ffordd wedi eu hanafu ac roedd rhieni a phobl a oedd yn pasio yn rhedeg atyn nhw i'w helpu.
"Fe alwes i'r gwasanaethau brys ac roedd yna rieni a pharafeddygon oedd ddim ar shifft yn helpu'r rhai oedd wedi anafu.
'10 ambiwlans'
"Roedd y fenyw lolipop yn sownd - y cwbl allwn i 'i weld oedd ei siaced o dan y car.
"Cafodd y plant welodd beth ddigwyddodd eu hebrwng i'r ysgol. Maen nhw yn cael eu cadw yno tra bod y gwasanaethau brys yn delio gyda'r sefyllfa.
"Roedd yna o leiaf 10 ambiwlans a phedair injan dân."
Roedd ffon y fenyw lolipop yn gorwedd yn y ffordd wrth ymyl y car Audi A3.
Image copyright Wales News Service Image caption Yr olygfa wedi'r ddamwain fore Iau
"Roedd y fenyw lolipop yn sownd - y cwbl allwn i weld oedd ei siaced o dan y car." Llygad dyst
Cefnogaeth
Mae Cyngor Sir Bro Morgannwg yn rhoi cefnogaeth i staff a disgyblion yr ysgol gynradd ar ôl y digwyddiad.
Dywedodd y Cynghorydd Chris Elmore, aelod y Cabinet sy'n gyfrifol am Wasanaethau Plant: "Mae swyddogion adran addysg y sir yn yr ysgol i roi cefnogaeth i staff ac mae 'na seicolegydd addysg yn gweithio gyda'r plant.
"Mae'r cyngor hefyd wedi bod yn cydweithio'n agos gyda'r gwasanaethau brys.
"Rydym ni yn edrych ar ba gymorth sydd ei angen ar y gymuned leol."


description: Ymgyrchwyr yng Nghei Newydd yn galw am gefnogaeth i gadw bad achub bob tywydd.

title: Ymgyrchwyr bad achub yn galw am gefnogaeth


description: Buddugoliaeth oddi cartref i Gaerdydd yn erbyn Brentford

title: Brentford 1-2 Caerdydd


description: 42 o argymhellion yn dilyn adolygiad o gymwysterau disgyblion ysgolion Cymru, gan gynnwys cryfhau'r Fagloriaeth Gymreig.

title: Cryfhau'r Fagloriaeth Gymreig


description: Bwrdd Iechyd Hywel Dda i gael £27m yn fwy pob blwyddyn i fynd i'r afael â heriau "unigryw" sy'n achosi costau ychwanegol.

title: £27m y flwyddyn i daclo heriau 'unigryw' Hywel Dda


description: Yr Aelod Seneddol Cymreig Paul Flynn yn cerdded allan o bwyllgor, gan eu cyhuddo o fod yn annheg â Llywodraeth yr Alban.

title: Paul Flynn yn cerdded allan o bwyllgor


description: Joe Allen wedi'i enwi'n Bêl-droediwr y Flwyddyn a Chwaraewr Clwb Gorau'r Flwyddyn

title: Joe Allen yn cipio dwy wobr gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru


description: Dyn o'r Felinheli yng Ngwynedd yn cael ei garcharu am oes am lofruddio ei wraig yn ei chartref ym Mangor.

title: Carcharu dyn am oes am lofruddio'i wraig ym Mangor

maintext:
Image copyright Heddlu Gogledd Cymru Image caption Roedd y llys wedi clywed fod Paul Jordan â phroblemau iechyd meddwl, gan gynnwys paranoia
Mae dyn o'r Felinheli yng Ngwynedd wedi cael ei garcharu am oes am lofruddio ei wraig yn ei chartref ym Mangor.
Cafodd Elizabeth 'Betty' Jordan, 53, ei thrywanu i farwolaeth gan ei gŵr Paul Jordan, 54, yn ardal Maesgeirchen ym mis Gorffennaf y llynedd.
Bydd Jordan yn treulio o leiaf 14 mlynedd dan glo.
Clywodd Llys y Goron Caernarfon fod Mr a Mrs Jordan wedi gwahanu, a bod Mr Jordan wedi gyrru i'r cartref priodasol a'i thrywanu am ei fod yn credu bod ei wraig yn cael perthynas â rhywun arall.
Bu farw Mrs Jordan yn yr ysbyty yn ddiweddarach y diwrnod hwnnw.
'Salwch meddwl difrifol'
Roedd Jordan wedi pledio'n euog i ddynladdiad ar ôl cyfaddef ei fod wedi estyn cyllell o'r gegin a thrywanu ei wraig mewn ystafell wely, ond roedd yn gwadu ei llofruddio.
Yn ystod yr achos roedd yr amddiffyniad yn mynnu bod Jordan yn dioddef o salwch meddwl difrifol, ac nad oedd yn ei iawn bwyll.
Ond yn ôl yr erlyniad roedd wedi teithio i Fangor o'r Felinheli gyda'r bwriad o ladd ei wraig.
Image copyright Heddlu Gogledd Cymru Image caption Bu farw Betty Jordan ar 31 Gorffennaf y llynedd
Clywodd y llys fod Jordan yn gweithio i BT, yn uchel ei barch ac yn gyn-lywodraethwr ysgol.
Dywedodd seiciatrydd wrth y llys fod ganddo broblemau iechyd meddwl gan gynnwys paranoia.
Ond clywodd y llys nad oedd tystiolaeth bod Mrs Jordan, oedd yn ofalwr, mewn perthynas â rhywun arall.
'Atgofion rhyfeddol'
Wedi'r ddedfryd fe apeliodd teulu Mrs Jordan ar bobl i roi cymorth a chefnogaeth i unrhyw un annwyl sydd o bosib yn dioddef problemau iechyd meddwl neu alcohol.
Dywedodd y teulu mewn datganiad eu bod yn gobeithio atal eraill "rhag mynd trwy'r hyn rydym ni wedi'i ddioddef mewn naw mis o alaru".
"Does neb yn ennill yn yr amgylchiadau yma... fedrwn ni fyth ddod â Mum yn ôl, ond fe fyddwn ni wastad ag atgofion rhyfeddol ohoni."
Dywedodd arweinydd yr ymchwiliad, y Ditectif Uwch Arolygydd Brain Kearney o CID Caernarfon fod Paul Jordan "wedi amddifadu eu plant o'u rhieni" wedi ymosodiad "treisgar a direswm".
Ychwanegodd fod yr heddlu'n "gweld cynnydd yn lleol a chenedlaethol mewn troseddau treisgar lle mae gormod o alcohol neu lesiant meddwl unigolyn wedi bod yn ffactor cyfranogol".


description: Arweinydd newydd grŵp UKIP yn y Cynulliad yn dweud na fu ffrae rhyngddi hi a Neil Hamilton ar ôl iddi ei ddisodli.

title: 'Dim ffrae' wrth newid arweinydd UKIP yn y Cynulliad


description: Beth yw hoff albwm Cymraeg yr enwogion?

title: Eich hoff albwm Cymraeg?

maintext:
Dydd Gwener, Mehefin 5 yw Diwrnod Cerddoriaeth Rhyngwladol y BBC.
I ddathlu hyn, bydd Rhaglen Geth a Ger ar Radio Cymru yn cyhoeddi canlyniad pleidlais 'hoff albwm' i gael syniad o beth yw'r record mwyaf poblogaidd yn yr iaith Gymraeg.
Dyma beth mae rhai o wynebau cyfarwydd Cymru'n ei feddwl:
Hywel Gwynfryn: 'Sneb yn Becso Dam' - Edward H Dafis
"Yr albwm hon yn mynd â fi yn ôl i'r cychwyn cyntaf pan oedd pob dim yn newydd a chyffrous. Llwyth o atgofion da!"
Tudur Phillips, cyflwynydd: 'Paid â Deud' - Gildas
"Fi'n dod nôl o'r gwaith ac yn ymlacio a chael chill wrth wrando arno... yn arbennig yn yr haul."
Jonathan Edwards, Aelod Seneddol Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr: 'Tincian' - 9Bach
"Dyma fy hoff CD ar y funud. Mae'r melodïau swynol yn gwmni da ar y daith wythnosol rhwng San Steffan a Sir Gaerfyrddin. Rwy'n gobeithio y bydd llwyddiant aruthrol 9Bach yng Ngwobrau Gwerin Radio 2 yn sbarduno adfywiad yn y maes cerddorol hwn ymysg y genhedlaeth iau."
Huw Stephens, cyflwynydd Radio Cymru a Radio 1: 'Rhaid i Rhywbeth Ddigwydd' - Tystion
"Dyma'r albwm 'nath wneud i fi sylweddoli fod unrhywbeth yn bosib. Nôl yn 1996, hwn nath gal fi mewn i hip hop, gwneud cerddoriaeth Gymraeg yn gyffrous, a llenwi fy nglustie gyda synau a odlau modern. Clasur coll!"
Yvonne Evans, cyflwynydd tywydd: 'Ffoaduriaid' - Bocs set Steve Eaves
"Heb os fe yw un o gyfansoddwyr gorau Cymru, dwi 'di bod yn ffan mawr o'i waith ers fy arddegau. Dwi'n teithio llawer gyda fy ngwaith a ma' gwrando ar ei ganeuon yn gwneud y daith yn y car yn bleserus iawn."
Anni Llŷn, bardd Plant Cymru: 'Mwng' - Super Furry Animals
"Wedi hoffi fo ers i mi brynu fo gyntaf… a do, mi brynais i fo y tro cyntaf rownd!"
Garry Owen, cyflwynydd radio a theledu: 'Mae'r Olwyn yn Troi a Goreuon Eraill' - Heather Jones
"Mae llais arbennig ganddi, ac mae hi'n un sy'n gallu addasu ei chanu i unrhyw steil o gerddoriaeth."
Rhys Meirion: 'Lleuad Llawn' - Elin Fflur
"Caneuon gwych ar yr albwm yma, ac mae llais Elin yn anghygoel unwaith eto."
Shân Cothi, cyflwynydd a chantores: 'Ladi Wen' - Caryl a'r Band
"Dwi'n cofio hon nôl yn 1983 pan o'n i yn y Brifysgol yn Aberystwyth. Roedd hi gan fy ffrind Hedydd, ac o ganlyniad roedden ni'n gwrando arni drwy'r amser."
John Pierce Jones, actor: 'Record o ganeuon y Môr' - Meredydd Evans a Phyllis Kenney
"Dyma'r tro cyntaf i mi glywed canu gwerin mewn gwirionedd, ac fe wnaeth dipyn o argraff arna i. Hefyd, fe wnaeth y record yma ddysgu llawer o eiriau newydd i mi - geiriau dwi'n eu cofio hyd heddiw."
Gethin Evans: 'Mr Blaidd' - MC Mabon
"Y gân XR3I ydi un o'r caneuon gora' erioed (yn Gymraeg neu Saesneg), ac ma'r albwm i gyd, fel 'sa'r Sais yn ddeud yn all killers, no fillers."
Geraint Iwan: 'Pwy sy'n Galw?' - Big Leaves
"Mae'n bosib fod y 4 sengl orau i gael eu cyhoeddi yn yr iaith Gymraeg ar yr albwm yma. Ond mae rhaid dweud bod 'Gweld y Llun' gan Anweledig a 'Llithro' gan Yr Ods yn dod yn agos iawn."
I ddewis eich 'hoff albwm' ewch ar Twitter gyda'ch dewis gan ddefnyddio #mawreddbach neu e-bostiwch c2@bbc.co.uk
Bydd Geth a Ger yn datgelu'r enillwyr rhwng 19:00 a 21:00 ar eu rhaglen arC2, Radio CymruNos Wener, Mehefin 5.


description: Mae bwrdd iechyd yn dweud ei fod wedi cymryd "nifer sylweddol o gamau" yn dilyn cwynion am safonau gofal a diogelwch.

title: Ysbyty Tywysoges Cymru: Gweithredu wedi cwynion


description: Cennydd Davies a Gareth Charles sydd yn Bilbao ac yn trafod gobeithion y Gleision cyn iddyn nhw herio Caerloyw yn ffeinal Cwpan Her Ewrop.

title: Cwpan Her Ewrop: 'Y Gleision yn ffefrynnau'


description: Nifer y bobl heb waith yng Nghymru yn gostwng i 4.4% yn ystod chwarter cyntaf 2018 gan gau'r bwlch gyda gweddill y DU.

title: Nifer y di-waith yn gostwng i 4.4% yng Nghymru


description: Bydd biliau trydan a nwy tua miliwn o gwsmeriaid cwmni Swalec yng Nghymru yn codi ddydd Llun.

title: Swalec: Cynnydd mewn biliau nwy a thrydan


description: Elusen Cadwch Gymru'n Daclus yn gwobrwyo 47 o draethau Cymru â gwobr y Faner Las eleni am ansawdd y dŵr a safon yr amgylchedd.

title: 47 Baner Las yn chwifio ar draethau Cymru eleni

maintext:
Image copyright CADWCH CYMRU'N DACLUS
Mae 47 o draethau, marinas a chwmnïau teithiau cychod yng Nghymru wedi ennill statws y Faner Las eleni, sydd 3 yn is na'r llynedd.
Mae hi'n 30 mlynedd ers sefydlu cynllun y faner yng Nghymru, sy'n cael ei rhoi i gydnabod ansawdd dŵr a safon amgylchedd traethau.
Yn ogystal â'r baneri, mae 19 o draethau yng Nghymru wedi cael y Wobr Arfordir Glas, a 83 wedi derbyn y Wobr Glan Môr, gan olygu cyfanswm o 149 o wobrau o'i gymharu â 98 y llynedd.
Yr sir sydd wedi ennill mwyaf o faneri eleni yw Sir Benfro - cyfanswm o 56 o Wobrau Arfordir .
Image caption Traeth Cefn Sidan gafodd y Faner Las gyntaf yng Nghymru
Mae eleni'n flwyddyn arbennig gan ei bod yn nodi 30 mlynedd ers sefydlu rhaglen y Faner Las yng Nghymru.
Traeth Cefn Sidan yn Sir Gaerfyrddin oedd yr unig safle i gael y statws pan gafodd y rhaglen ei lansio ym 1988.
Y llynedd, cafodd y nifer uchaf erioed o safleoedd yng Nghymru y faner, sef 50.
Eleni does dim traethau wedi cael eu gwobrwyo o'r newydd, ac mae traethau Aberporth a Gogledd Aberllydan wedi cael y Wobr Arfordir Glas eleni yn hytrach na'r faner.
Dydy cwmni teithiau cychod Blue Ocean Adventures yn Nhyddewi ddim ar y rhestr y tro hwn.
O'r 47 sydd â'r statws, mae yna dri marina ac un cwmni teithiau cychod, sy'n golygu bod gan Gymru fwy o Faneri Glas fesul milltir nag unrhyw le arall yn y DU.
Mae dathliad 30 mlynedd y wobr yng Nghymru hefyd yn cydfynd â 'Blwyddyn y Môr' yng Nghymru.
Dywedodd Gweinidog yr Amgylchedd, Hannah Blythyn: "Mae'n wych gweld cymaint o'n traethau yn derbyn y gwobrau hyn, sydd yn dyst i'r gwaith sy'n cael ei wneud gan ein partneriaid a'n cymunedau ar hyd a lled Cymru i gadw ein traethau a'n dyfroedd yn lân.
"Y Faner Las yw nod safonau amgylchedd arfordirol uchel sy'n cael ei gydnabod ar draws y byd.
"2018 yw Blwyddyn y Môr yng Nghymru a chan fod Ras y Cefnfor Volvo'n dod i Gaerdydd fis nesaf, mae'n amser gwych i ddangos ein harfordir rhagorol i'r Byd."
Sefydliad Addysg yr Amgylchedd (FEE) sy'n gyfrifol am raglen y Faner Las yn rhyngwladol, gyda Cadwch Gymru'n Daclus yn ei gweithredu yng Nghymru,
Wrth siarad am arwyddocâd y gwobrau, dywedodd Lesley Jones, Prif Weithredwr Cadwch Gymru'n Daclus:
"Wrth i ni ddathlu 30 mlynedd o'r Faner Las yng Nghymru, mae'n bwysig cydnabod pwysigrwydd y gwobrau yn denu twristiaeth i gefnogi'r economi leol, gan roi ymdeimlad o falchder i'n cymunedau ac ysgogi ymwybyddiaeth ac amddiffyniad amgylcheddol. "


description: Ysgrifennydd Unite Cymru yn dweud na fydd aelodau'n cael eu dylanwadu i newid eu meddyliau ynglŷn â sut i ethol arweinydd Llafur Cymru.

title: Aelodau undeb Unite 'ddim am gael eu dylanwadu'


description: Elusen yn dweud nad yw polisi newydd i daclo ymddygiad amhriodol yn y Cynulliad yn gwneud digon i warchod pobl sydd am achwyn yn ddienw.

title: Angen i bolisi ymddygiad 'warchod achwynwyr dienw'


description: Disgwyl i fwyafrif o ACau gymeradwyo mesur Brexit dadleuol pan fydd yn mynd gerbron y Senedd ddydd Mawrth.

title: Disgwyl i Aelodau Cynulliad gymeradwyo cytundeb Brexit


description: Rheolwyr Stadiwm y Mileniwm am gynyddu'r nifer o gefnogwyr fydd yn gallu gwylio'r gêm rhwng Cymru a Ffrainc.

title: 25,000 o docynnau wedi eu harchebu


description: Rheilffordd Yr Wyddfa yn enwi cerbyd trên ar ôl y gantores y Fonesig Shirley Bassey.

title: Enwi cerbyd trên yr Wyddfa ar ôl y Fonesig Shirley Bassey


description: Mae'n bosib y bydd wyth chwaraewr yn ennill eu capiau cyntaf dros Gymru yn y gêm gyfeillgar yn erbyn Mecsico yn Califfornia ddiwedd y mis.

title: Carfan arbrofol gan Gymru i herio Mecsico yn Califfornia


description: Yr AS Liz Saville Roberts yn dweud bod rhaid cofio bod yna effaith ar y teuluoedd pan mae eu hannwyliaid yn marw neu yn cael eu hanafu yn y carchar.

title: Teuluoedd carcharorion yn 'dioddef'


description: Ychydig o bartïon stryd sydd wedi eu trefnu i ddathlu'r briodas frenhinol - ond nid felly roedd hi yn y blynyddoedd a fu

title: Cymry'n dathlu digwyddiadau brenhinol dros y blynyddoedd


description: Ymchwiliad cyhoeddus yn dechrau i gwmni gwastraff amgylcheddol o Wynedd gafodd eu canfod yn twyllo profion allyriadau.

title: Cwmni gwastraff o Wynedd wedi 'twyllo profion allyriadau'


description: Neil Hamilton yn dweud y cafodd wybod ei fod wedi colli ei swydd fel arweinydd grŵp UKIP yn y Cynulliad drwy neges destun.

title: Neil Hamilton wedi colli ei swydd drwy 'neges destun'


description: Vaughan Gething yn "ffyddiog" am ei obeithion wedi i bedwar o ACau ddatgan cefnogaeth iddo fel yr arweinydd nesaf Llafur Cymru.

title: Cefnogaeth i Vaughan Gething fel arweinydd Llafur Cymru


description: Cyn-chwaraewr Chelsea yw'r cyntaf i wneud honiadau o hiliaeth yn gyhoeddus yn erbyn cyn-hyfforddwr y tîm, y Cymro Gwyn Williams.

title: Honiadau hiliaeth am Gymro gan gyn-chwaraewr Chelsea

maintext:
Image copyright BBC Sport
Mae un o'r rhai ddioddefodd cam-drin hiliol honedig gan Gymro tra'n chwarae gyda chlwb pêl-droed Chelsea wedi siarad am ei brofiadau gyda'r BBC am "hiliaeth a bwlio mewnol".
Dywedodd Damien Wynter fod y cyn-hyfforddwr, Gwyn Williams wedi rhoi label 'the brother' arno, a'i fod wedi gwneud dim i rwystro'r hyn oedd yn ei ddioddef.
Yn ôl Mr Wynter, roedd hyn yn cynnwys cyd-chwaraewyr yn gwrthod pasio'r bêl iddo oherwydd lliw ei groen.
Gyda thystiolaeth Mr Wynter, mae wyth cyn-chwaraewyr bellach wedi gwneud honiadau yn erbyn naill ai Mr Williams neu ei gyd-hyfforddwr Graham Rix.
Gwadu'r honiadau
Mae dau gyn-chwaraewr gwyn, Gary Baker a Grant Lunn, wedi dod ymlaen fel tystion i gefnogi'r honiadau.
Ond Mr Wynter yw'r cyntaf i ddod ymlaen yn agored gyda'i honiadau yntau.
Mae Mr Williams, o Langollen, a Mr Rix yn gwadu pob honiad o gam-drin, boed hynny'n hiliol neu fel arall.
Image copyright PA Image caption Mae Graham Rix a Gwyn Williams wedi gwrthod unrhyw honiadau o hiliaeth
Mae clwb Chelsea wedi dweud mewn datganiad eu bod yn trin yr honiadau o ddifrif, a'r wythnos diwethaf fe gomisiynon nhw elusen Barnardo's i oruchwylio ymchwiliad annibynnol i'r mater.
Dywedodd Mr Wynter, oedd gyda chlwb Chelsea am ddwy flynedd yn y 1990au: "Roeddwn i'n dioddef cam-drin hiliol yn yr ysgol, felly pêl-droed oedd y ddihangfa i mi, ond dyna ble ddechreuodd yr hiliaeth arall.
"Roedd yn digwydd yn yr ystafell newid, ond gan y staff hefyd. Oedd e'n hiliaeth uniongyrchol? Byddwn i'n dweud ei fod.
"Y profiad cyntaf o hiliaeth gefais i yn Chelsea oedd gan Gwyn, ac roedd e'n fy ngalw i'n 'the brother', a dyna fuodd fy enw o hynny ymlaen. Doedd dim bechgyn du eraill yn y garfan.
"Fe siaradais i gyda 'nhad ac fe aeth e i siarad gyda Gwyn am y peth, ond dywedodd Gwyn fy mod i'n rhoi cymaint ag o'n i'n ei gael."
Yr wythfed i honni hiliaeth
Ychwanegodd bod Mr Williams wedi dweud wrtho: "Fedri di wneud yn well na hynna... mae bechgyn du yn gallu rhedeg".
"Rwy'n cofio sut oedd Gwyn yn gwneud i mi deimlo, ond doeddwn i ddim yn gallu dweud wrth neb, oherwydd doedd neb arall i siarad â nhw - Gwyn OEDD clwb pêl-droed Chelsea," meddai.
Mae wyth o gyn-chwaraewyr Clwb Pêl-droed Chelsea bellach wedi gwneud honiadau am hiliaeth.
Image copyright Getty Images Image caption Roedd Damien Wynter yn chwarae i dîm ieuenctid Chelsea am ddwy flynedd yn y 1990au
Mae Mr Wynter, sydd bellach yn gweithio fel gyrrwr bysus yng Nghaint, yn honni mai ei brofiadau arweiniodd ato'n gadael Chelsea a throi ei gefn ar beth allai fod wedi bod yn yrfa lewyrchus mewn pêl-droed.
"Fe wnes i'r dewis i adael, ac fe ffoniodd Gwyn fy nhad yn gofyn i mi fynd yn ôl, ond fe ddywedais i 'na'," meddai.
"Fe gerddes i ffwrdd oherwydd pan mae rhywun yn chwalu eich ysbryd chi fel yna, does dim byd llawer ar ôl."
'Ddim yn deall'
Mae Mr Wynter yn bendant fod yr hyn o brofodd gyfystyr â hiliaeth.
"Fel bachgen 13, 14, 15 oed, dydych chi ddim wir yn deall beth yw hiliaeth, ond roedd pobl yn chwerthin ar fy mhen, felly dyna oedd e 100%," meddai.
"Rwy'n credu fod Gwyn yn gwybod beth oedd yn ddweud a beth oedd yn ei wneud, oherwydd nes i erioed ei glywed yn dweud pethau tebyg wrth y bechgyn gwyn ar y tîm."
Mae Mr Wynter yn mynnu nad yw'n cymryd unrhyw gamau cyfreithiol am arian, a'i fod ond am siarad er mwyn dangos cefnogaeth i'r rhai eraill sydd wedi adrodd straeon tebyg.
Ychwanegodd: "Fe wna'i roi tystiolaeth, ond dim ond i gael cofnod o'r peth.
"Dydw i ddim eisiau elwa ohono. Os medra i fod o help, byddai'n well gen i fod yn llais a dim byd arall."


description: Un o wyth Aelodau Seneddol Ceidwadol Cymru yn pleidleisio o blaid cynnal refferendwm ar aelodaeth Prydain o'r Undeb Ewropeaidd.

title: Un o ASau Cymru yn mynd yn erbyn David Cameron ar Ewrop


description: Cynghorydd yng Ngheredigion yn rhybuddio y gallai pentrefi de'r sir "wywo" os yw ysgolion bach lleol yn cau.

title: Rhybudd cynghorydd am effaith cau ysgolion ardal Aberteifi


description: Mae'r chwaraewr prawf o Awstralia, Marcus North, wedi ei benodi fel capten gemau undydd Morgannwg ar gyfer y tymor nesaf.

title: Morgannwg: Capten undydd newydd


description: Mae'r cyn AS Plaid Cymru Adam Price wedi rhoi ei enw ymlaen fel ymgeisydd ar gyfer etholaeth Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr.

title: Adam Price yn cynnig ei enw

maintext:
Image copyright PA Image caption Fe benderfynodd Adam Price fynd i wneud gwaith ymchwil yn America ar ôl sefyll i lawr fel AS yn 2010
Mae Adam Price wedi cyhoeddi ei fod am chwarae rhan ar y meinciau blaen yng ngwleidyddiaeth Cymru unwaith eto.
Dywedodd ei fod wedi rhoi ei enw ymlaen i sefyll yn etholiadau'r Cynulliad yn 2016 yn Nwyrain Caerfyrddin a Dinefwr.
Fo oedd Aelod Seneddol yr ardal honno ar gyfer Plaid Cymru nes 2010.
Mae'r cyn AC Nerys Evans wedi datgan ei bod yn awyddus i fod yn ymgeisydd yn yr un etholaeth.
Deellir bod Cefin Campbell a Darren Price sydd yn gynghorwyr i'r blaid wedi rhoi eu henwau ymlaen hefyd.
Fe ddywedodd Rhodri Glyn Thomas, yr Aelod Cynulliad presennol ym mis Ebrill na fyddai yn sefyll yn 2016.
Ers 2010 mae Mr Price wedi gwneud gwaith ymchwil ym Mhrifysgol Havard yn America ac ar ôl iddo ddychwelyd i Gymru mae wedi bod yn cynghori arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.
Mae rhai sylwebyddion wedi dweud ei fod yn arweinydd posib i'r dyfodol.
Dywedodd: "Dw i'n credu ei bod hi yn bwysig bod yna ddewis. Dw i'n credu y bydd yna ystod eang o ymgeiswyr profiadol.
Bydd gan yr aelodau ddewis gwirioneddol sydd yn adlewyrchu cryfder y blaid yn yr etholaethau."
Llywodraethu yw nod y blaid meddai ac mae'n dweud iddo gael ei annog i sefyll wrth weld "cenhedlaeth newydd o bobl, nifer sydd yn ifancach na fi sydd yn benderfynol eu bod am wneud gwahaniaeth.
"Dyna wnaeth fy argyhoeddi am fy mod yn gweld bod y blaid o ddifri am ffurfio llywodraeth."


description: Scarlets yn cyrraedd ffeinal y Pro14, gyda'u perfformiad gwych yn yr hanner cyntaf yn ddigon i drechu Glasgow yn Stadiwm Scotstoun.

title: Rownd gynderfynol y Pro14: Glasgow 13-28 Scarlets


description: Pwyllgor o ACau yn galw am adroddiadau blynyddol a thargedau ar gyfer parthau menter Cymru, er mwyn monitro'u cynnydd.

title: 'Angen adroddiadau a thargedau' ar gyfer parthau menter


description: Llywodraeth Cymru'n lansio ymgynghoriad i ymestyn y gwaharddiad ysmygu i gaeau chwarae a thiroedd ysgolion ac ysbytai.

title: Trafod gwahardd ysmygu ar gaeau chwarae a thir ysbytai


description: Y cartwnydd Huw Aaron a'i olwg unigryw ar un o brif straeon y mis.

title: Cartŵn y Mis


description: Cynllun ysgoloriaeth lle mae ffermwr ifanc yn cael y cyfle i redeg fferm Llyndy Isaf yn Eryri yn cael ei ymestyn i dair blynedd.

title: Ymestyn cyfnod Ysgoloriaeth Llyndy Isaf i dair blynedd

maintext:
Image copyright Ymddiriedolaeth Genedlaethol
Bydd cyfnod ysgoloriaeth i ffermwr ifanc gael rhedeg un o ffermydd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn Eryri yn cael ei ymestyn.
Fe ddechreuodd cynllun fferm Llyndy Isaf yn Nantgwynant yn ôl yn 2011, yn bartneriaeth rhwng Ffermwyr Ifanc Cymru a'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.
Am gyfnod flwyddyn, mae'n gyfle i'r unigolyn sy'n cael ei ddewis i reoli diadell o ddefaid mynydd Cymreig a gyr o wartheg duon Cymreig.
Mae'r fferm hefyd yn cymryd rhan yng nghynllun Amaeth-Amgylcheddol Glastir ac yn cynnwys sawl Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig, felly mae pwyslais mawr ar ffermio cadwraethol.
Ers y dechrau, mae pump ffermwr ifanc wedi cael y cyfle i redeg y fferm fynydd, ac enillydd 2017 oedd Teleri Fielden o bentref Meifod yn Sir Drefaldwyn.
Image caption Teleri Fielden a'i chi, Roy, ar dir fferm Llyndy Isaf
Â hithau yno ers mis Medi diwethaf, dywedodd Teleri ar raglen Y Post Cyntaf, ei bod yn mwynhau'r profiad: "Dwi di dysgu cymaint, gena i lot mwy i ddysgu'n dal, ond dwi wrth fy modd.
"Dwi di cael lot mwy o gymorth nag o'n i'n ddisgwyl. Mae wedi bod yn galetach nag o'n i'n ddisgwyl ar adegau.
"Mae hi 'di bod yn andros o wlyb. Mae'r tymor 'di mynd yn hwyr o ran y glaswellt yn dod i fyny, a felly, digon o heriau, ond eto mae Nant Gwynant yn eitha gwlyb eniwe.
"Y prif beth dwi 'di mwynhau fwya', ond sy di bod yn heriol, ydy hel y defaid i mewn a gweithio efo'r defaid a thrio cadw i fyny efo criw Hafod y Llan."
Image caption Rheolwr stâd Hafod y Llan, Arwyn Owen, yw mentor Teleri
Mentor Meleri yw Arwyn Owen, rheolwr ystad Hafod y Llan i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.
Wrth drafod y datblygiad diweddaraf, dywedodd fod y rhai sy'n ymwneud â'r ysgoloriaeth yn teimlo ei bod hi'n bryd ailedrych ar y cynllun: "Cynllun prum mlynedd oedd o'n wreiddiol.
"Ar ddiwedd y pum mlynedd, roedd yn gyfle i ni eistedd i lawr ac edrych i weld sut oedd y cynllun wedi mynd - sut oedd y dyfodol yn edrych o ran yr hinsawdd amaethyddol ac yn y blaen.
"Yn naturiol yn y cyfnod hwnnw, mae di bod yn gyfle hefyd i drafod efo'r rhai sydd wedi bod yn Llyndy ac yn ehangach, sut y bydden nhw'n dymuno gweld yr ysgoloriaeth yn esblygu, ac yn sgil hynny i gyd, mi ddaethon ni i'r penderfyniad hwyrach rwan ydy'r amser i ymestyn y cyfnod i dair blynedd, ac yn amlwg mae gyda ni sgolor delfrydol yn Teleri."
Image copyright PA Image caption Llyndy Isaf yn Eryri
Bydd Teleri felly'n cael aros yn Llyndy am dair blynedd - newyddion y mae hi'n ei groesawu'n fawr: "Bendigedig! Dwi'n rili hapus.
"Mae'n siawns i fi drio pethe allan, dysgu o be dwi di wneud blwyddyn yma, cario mlaen, gwella pethau ar y fferm hefyd a cario mlaen i ddysgu am gyfuno cadwraeth ac amaeth, a chario mlaen i fyw a throi yn Gog go iawn dwi'n meddwl!"
"Pan dwi di trio ffermio o'r blaen, dwi di bod yn gwneud pethau gwahanol, yn symud o gwmpas.
"Mae'r siawns i ganolbwyntio'n gyfangwbl ar ffermio jyst yn siawns anhygoel i mi, felly dwi'n hapus iawn amdano fo."


description: Y soprano Elin Manahan Thomas ganodd y gan agoriadol yng ngwasanaeth priodas y Tywysog Harry a Meghan Markle.

title: Soprano o Gymru'n canu ym mhriodas Harry a Meghan


description: Côr Llwyncelyn o'r Rhondda yw enillwyr categori iau Côr Ifanc y Flwyddyn Songs of Praise.

title: Côr Llwyncelyn yn ennill Côr Ifanc Songs of Praise


description: Llywodraeth Cymru'n dweud bod hyd at bum aelod o staff yn gweithio ar reoliadau'r Gymraeg, yn dilyn ffrae am dryloywder.

title: 'Pum aelod o staff llywodraeth' ar reoliadau'r Gymraeg


description: Gyrrwr wedi ei garcharu am bedair blynedd a hanner ar ôl lladd beiciwr wedi iddo golli ei dymer yn ystod ffrae â'i gariad.

title: Carcharu gyrrwr oedd 'mewn tymer' pan laddodd feiciwr


description: Teuluoedd yn cwrdd â swyddogion bwrdd iechyd yn Llanelwy nos Lun i drafod adroddiad i'r honiadau o gamdriniaeth ar ward iechyd meddwl Tawel Fan.

title: Tawel Fan: Galwad i 'wrthod' rhannau o adroddiad


description: Mae nifer o selebs Cymru wedi troedio llwyfan y Urdd yn eu heuenctid

title: Sêr ifanc Steddfod yr Urdd

maintext:
Image caption
Erbyn i Gerallt Lloyd Owen ennill Cadair Eisteddfod yr Urdd Caerdydd yn 1965, roedd yn hen law arni, ag yntau wedi ei hennill yn Eisteddfod 1962 hefyd. Aeth ymlaen i ennill Cadair yr Urdd am y trydydd tro, yn 1969, cyn symud ymlaen at yr Eisteddfod Genedlaethol, gan ennill dwy Gadair, yn 1975 ac 1982. Roedd yn Feuryn ar Dalwrn y Beirdd am dros 30 mlynedd. Bu farw yn 2014.


description: Roedd Laura Williams a Delyth Roberts o Glwb Ffermwyr Ifanc Maldwyn ymhlith y gwesteion

title: Y briodas 'yn gyfle i pawb gael hwyl'


description: Clwb pêl-droed Dinas Bangor yn cyhoeddi mai cyn-reolwr y Seintiau Newydd, Craig Harrison fydd wrth y llyw y tymor nesaf.

title: CPD Bangor yn penodi Craig Harrison fel rheolwr newydd


description: Pa mor debyg yw'r Gymraeg, Cernyweg a Llydaweg?

title: Peidiwch byth â gofyn am “gwin koc’h” yn Llydaw!


description: Y gwasanaethau brys yn dweud bod deifiwr 50 oed wedi marw mewn chwarel ddydd Sadwrn.

title: Deifiwr wedi marw yn Chwarel Dorothea


description: Llywodraeth Cymru'n cyhoeddi mai KeolisAmey sydd wedi ennill y cytundeb i redeg gwasanaethau trenau Cymru a'r Gororau yn lle Arriva.

title: Cyhoeddi KeolisAmey fel cwmni trenau newydd Cymru

maintext:
Image copyright Keolis Image caption Mae KeolisAmey eisoes yn rhedeg rhai gwasanaethau yn Llundain a de-ddwyrain Lloegr
Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi mai cwmni KeolisAmey sydd wedi cael y cytundeb i redeg gwasanaethau trenau Cymru.
Wedi i un cwmni dynnu nôl o'r broses dendro ers iddo gychwyn, dau gwmni oedd yn y ras am y cytundeb i olynu Trenau Arriva Cymru, sydd wedi bod yn gyfrifol am wasanaethau Cymru a'r Gororau ers 15 mlynedd.
Bydd y cytundeb newydd yn dod i rym yn Hydref 2018, ac fe fydd hefyd yn golygu bod y cwmni'n gyfrifol am Fetro De Cymru.
Y cwmni arall yn y ras oedd MTR o Hong Kong.
Mae KeolisAmey yn gyfuniad o ddau gwmni. Mae Keolis yn gwmni o Ffrainc, a dyma'r cwmni preifat mwyaf i redeg gwasanaethau trenau cyhoeddus yno, ond mae tri chwarter y cwmni yn berchen i SNCF - rheilffordd y wladwriaeth yn Ffrainc.
Er mai cwmni Prydeinig oedd Amey yn wreiddiol, fe gafon nhw'u prynu gan gwmni Ferrovial o Sbaen 15 mlynedd yn ôl. Maen nhw'n un o brif gyfranddalwyr maes awyr Heathrow.
Terfyn ar elw
Dywedodd prif weithredwr Trafnidiaeth Cymru, James Price mai'r bwriad oedd cysylltu pob rhan o Gymru, ac y byddai mwy o bwyslais ar deithio hamdden ac ar yr henoed.
Bydd hefyd terfyn ar faint o elw sy'n cael ei ganiatáu, gydag unrhyw arian ychwanegol yn cael ei ail-fuddsoddi yn y gwasanaeth.
Mae disgwyl i'r cytundeb newydd olygu bod y cwmni buddugol yn cymryd rheolaeth o 124 milltir (200km) o drac oddi wrth Network Rail, gan olygu'r gallu i uwchraddio'r llwybrau.
Mae bwriad hefyd i sicrhau fod gwerth £5bn o fuddsoddiadau dros 15 mlynedd yn dod o fewn cyrraedd cwmnïau lleol bach a chanolig.
Image caption Mae KeolisAmey eisoes yn gyfrifol am drenau DLR (dociau) Llundain a Metrolink Manceinion
Wrth ymateb i'r cyhoeddiad, dywedodd Alistair Gordon, prif weithredwr Keolis UK: "Er na fydd y newidiadau yn digwydd dros nos, fydd dim modd adnabod y rheilffordd ymhen pum mlynedd diolch i weledigaeth Llywodraeth Cymru."
Ychwanegodd prif weithredwr Amey, Andy Milner: "Wrth adeiladu ar ein partneriaeth lwyddiannus gyda Keolis, sydd eisoes wedi ein gweld yn rhedeg dau wasanaeth rhagorol - Metrolink Manceinion a DLR Llundain (rheilffydd y dociau) - mae'n anrhydedd cael rhedeg y gwasanaeth newydd i Gymru a'r Gororau."
Dadansoddiad Golygydd Materion Cymreig BBC Cymru, Vaughan Roderick:
Heb os mae cyhoeddi enw'r cwmni fydd yn rhedeg trenau Cymru am y 15 mlynedd nesaf yn foment o'r pwys gwleidyddol mwyaf.
Trawsnewid trafnidiaeth gyhoeddus Cymru oedd un o addewidion allweddol Llafur yn yr etholiad Cynulliad diwethaf, ac fe fydd eu gallu i wneud hynny yn un o feini prawf allweddol yr etholiad nesaf.
Oni welir gwelliannau pendant ar lawr gwlad yn ystod y tair blynedd nesaf fe fydd y gwrthbleidiau yn colbio'r llywodraeth, a chyda'r rhan fwyaf o'r pwerau perthnasol wedi eu trosglwyddo i Gaerdydd, fe fydd yn rhaid i Lywodraeth Cymru dderbyn y cyfrifoldeb am yr hyn sydd wedi digwydd - neu sydd ddim wedi digwydd.
Pan fydd manylion y cytundeb yn cael eu cyhoeddi ymhen pythefnos gallwn ddisgwyl y bydd yn cynnwys rhai elfennau y gellir eu gwireddu mewn byr o dro fel arwydd o'r hyn sydd i ddod. A fydd y rheiny'n ddigon i argyhoeddi'r cyhoedd? Pwy a ŵyr?
Dywedodd Trafnidiaeth Cymru ei fod yn gyfle "unwaith mewn cenhedlaeth" i ddylunio gwasanaeth fydd yn ateb y galw cynyddol o ran nifer y teithwyr a'u disgwyliadau.
"Dyma'r tro cyntaf ers datganoli i Gymru gael y cyfle i ddylunio rhywbeth i'w hun," meddai Mr Price.
"Fe wnaethon ni etifeddu beth oedd gennym ni gynt. A bydd llawer o bobl wedi profi hyn ddydd i ddydd - cyrraedd gorsaf drenau dim ond i ganfod nad ydyn nhw'n gallu dal trên."
Does dim disgwyl manylion llawn am y fasnachfraint newydd tan fis nesaf, a bydd y cwmni aflwyddiannus yn cael 10 diwrnod i apelio'r penderfyniad.
Image copyright Getty Images Image caption Bydd Trenau Arriva Cymru'n rhoi'r gorau i redeg gwasanaeth rheilffyrdd Cymru a'r Gororau eleni
Mae Trenau Arriva Cymru wedi dweud y bydd eu holl weithwyr yn gallu trosglwyddo draw i'r cwmni newydd pan fydd y fasnachfraint yn newid dwylo ym mis Hydref.
Wrth ymateb i'r cyhoeddiad dywedodd llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig ar yr economi ac isadeiledd, Russell George, ei fod yn "foment bwysig i Gymru".
Mynnodd fod teithwyr yn disgwyl "gwelliannau" i'r gwasanaeth yn syth, a'u bod yn betrusgar am allu Llywodraeth Cymru yn dilyn adroddiad beirniadol diweddar am y ffordd y gwnaethon nhw ddelio â Chylffordd Cymru.
"Mae gan y Llywodraeth Lafur record sâl iawn o ran cyflawni prosiectau mawr yng Nghymru, ac rydyn ni ond yn gobeithio er lles y miliynau o deithwyr ar draws y wlad eu bod wedi dysgu eu gwersi," meddai Mr George.
'Diffygiol'
Ychwanegodd llefarydd Plaid Cymru ar drafnidiaeth a'r economi, Adam Price fod y broses ymgeisio wedi bod yn "ddiffygiol o'r cychwyn", ac y dylai'r rheilffyrdd ddod i berchnogaeth gyhoeddus.
"Mae hyn yn cynnwys natur y cyhoeddiad - does dim esgus dros gael datganiad un dudalen ychydig cyn y gwyliau ar gyfer prosiect £5bn," meddai.
"Dyw'r llywodraeth ddim hyd yn oed wedi cyhoeddi eu Gwahoddiad i Dendr, ac mae'n rhaid iddyn nhw wneud hynny heddiw er mwyn i ni wybod yn union beth wnaethon nhw ofyn amdano."
Dywedodd undeb yr RMT, sydd yn cynrychioli gweithwyr trafnidiaeth, fod Llywodraeth Cymru wedi'u cyfyngu yn eu gallu i ddod â'r rheilffyrdd ddod i berchnogaeth gyhoeddus gan "siaced gaeth ddeddfwriaethol" Llywodraeth y DU.


description: Capten Caint, Joe Denly yn serennu gyda'r bêl a'r bat ddydd Gwener wrth i'w dîm hawlio buddugoliaeth o bedair wiced yn erbyn Morgannwg.

title: Denly'n arwain Caint i fuddugoliaeth yng Nghaerdydd


description: Shazia Awan-Scully sy'n trafod rôl merched ym mywyd cyhoeddus Cymru

title: Cydraddoldeb yng Nghymru: "Dydy e ddim digon da"

maintext:
Ydy merched yn cael cynrychiolaeth deg ym mywyd cyhoeddus Cymru? Os ddim, be ellir ei wneud am y peth?
Mewn trafodaeth yng Ngŵyl y Gelli ar Ddydd Mawrth, 29 Mehefin bydd rhai o ferched mwyaf blaenllaw Cymru yn trafod rôl merched ym mywyd cyhoeddus ein cenedl.
Un o'r rhai ar y panel fydd Shazia Awan-Scully, sy'n gweithio ym myd cysylltiadau cyhoeddus yng Nghaerdydd.
Fe siaradodd Cymru Fyw gyda Shazia i glywed ei stori a pham mae hi'n teimlo bod yna lawer mwy i'w wneud i gyrraedd cydraddoldeb yng Nghymru.
Cefais fy ngeni yng Nghaerffili a fy magu yng Nghaerdydd. Dwi'n angerddol o falch o fod yn Gymraes, ac rwyf wedi gweld nifer o ffrindiau o ledled y byd yn setlo yng Nghymru ac yn cael yr un ymdeimlad o falchder. Mae fy ngŵr yn un ohonyn nhw! Sais o Luton ydy e'n wreiddiol, a ddysgodd Gymraeg tra'n byw yn Aberystwyth.
Mae fy nheulu o gefndir Asiaidd Uganda, a daethon nhw i'r Deyrnas Unedig yn y 1970au cynnar, wedi iddyn nhw golli popeth a chael eu taflu mas o Uganda gan Idi Amin. Roedd gan y gymdeithas Asiaidd yn Uganda basborts Prydeinig, ac fe ddaeth fy rhieni i dde Cymru a dechrau bywyd newydd yma.
Rwyf wedi bod â diddordeb mewn gwleidyddiaeth erioed, ac mae hynny wedi dod gan fy nhad oedd yn yrrwr rasio adnabyddus yn Uganda ac yn trafod gwleidyddiaeth yn aml... ac ar y pryd yn rhannu'r un cylchoedd cymdeithasol ag Idi Amin a'i griw. Wnes i sylweddoli tra o'n i'n ifanc bod rhaid bod yn rhan o'r broses os oeddech chi am weld newid positif, ac oherwydd hyn wnes i ymuno â phlaid wleidyddol.
Roeddwn yn Geidwadwr am rai blynyddoedd. Roeddwn yn hoff iawn o'r hyn roedd David Cameron yn ei ddweud am greu Plaid Geidwadol fwy agored a chynhwysol. Fi oedd y ddynes gyntaf o dras Asiaidd i annerch cynhadledd y Ceidwadwyr Cymreig, ac yn 2010 roeddwn yn ymgeisydd dros y blaid (sefais yn erbyn Andy Burnham yn Leigh).
Ond wedi i'r blaid ddod i rym fe ges i fy nieithrio gan lawer o'r pethau roedd y blaid yn eu gwneud ac felly mi adawais sawl blwyddyn yn ôl. Roeddwn yn wrthwynebydd chwyrn a chyhoeddus o ymgyrch Zac Goldsmith yn erbyn Sadiq Khan yn etholiad Maer Llundain yn 2016, a oedd, ym marn llawer (gan gynnwys fi), yn hiliol. Yn gynharach eleni fe ymunais â Llafur Cymru.
Ymgyrchu dros gydraddoldeb
Rwyf yn angerddol ynglŷn â sicrhau cydraddoldeb, ac ymgyrchu dros grwpiau sy'n profi gwahaniaethu yn eu herbyn, sydd ar yr ymylon neu heb lais. Rydw i wedi bod yn ymgyrchu'n galed dros hawliau merched, gwrth hiliaeth a chydraddoldeb i bobl LHDT (LGBT).
Mae'r materion yma weithiau'n cymryd ffurf arbennig yn y gymuned De Asiaidd, rhywbeth y byddai rhywun o gefndir gwahanol i mi yn ei chael yn anodd ei ddeall. Rydw i wedi codi fy llais am Islamoffobia ac eithafiaeth ac mi fyddaf yn parhau i wneud hynny a wna i ddim derbyn y dylai rhywun o fy nghrefydd a fy nghefndir diwylliannol i, yn enwedig menywod o fy nghymuned i, gael llai o hawliau neu lai o lais na phobl eraill.
Image caption Yn Etholiadau'r Cynulliad yn 2016 cafodd 25 o fenywod eu hethol (allan o gyfanswm o 60 AC). Yn 2003 roedd y Cynulliad wedi ei rannu 30-30 rhwng dynnion a menywod.
'Dynion yn dominyddu'
Yn hanesyddol mae Cymru wedi bod yn wael iawn o safbwynt menywod mewn bywyd cyhoeddus, ond gallwch weld bod yna ewyllys i newid hyn, yn haenau uchaf Llywodraeth Cymru er enghraifft. Dynion sydd wedi dominyddu mewn gwleidyddiaeth a bywyd cyhoeddus. Mae llawer yn gweld hyn yn rhyfedd gan fod Cymru wedi pleidleisio dros bleidiau gwleidyddol asgell chwith yn gyson ers dros ganrif a hanner.
Ond fe ddaeth twf y Blaid Lafur yng Nghymru yn wreiddiol ar sail y cysylltiadau gyda'r undebau llafur mewn gweithleoedd lle'r oedd dynion yn gweithio'n bennaf, fel y gweithfeydd glo a dur. Ac mae'r gwaddol yma'n dal gyda ni heddiw i ryw raddau.
Pan gafodd y Cynulliad Cenedlaethol ei greu, fe aeth rhai pleidiau ati i sicrhau ei fod yn edrych ac yn swnio'n wahanol iawn i San Steffan. Ond dros y blynyddoedd diwethaf mae'r gyfradd o Aelodau Cynulliad sy'n ferched wedi gostwng. Mae llai na chwarter o'n Haelodau Seneddol yn fenywod, ac ychydig bach dros chwarter o'n cynghorwyr lleol sy'n fenywod.
Dim ond dau gyngor sydd â dynes yn eu harwain. Yn ogystal â hyn, os edrychwn ni ar 100 busnes mwyaf Cymru dim ond dwy ddynes sy'n brif weithredwyr. Ar draws haenau uwch ein sectorau cyhoeddus, preifat a'r drydedd sector, yr un yw'r stori: mae'n rhaid i ni beidio â meddwl bod y gwaith wedi ei wneud.
Yn fwy cyffredinol, mae menywod yn chwarae rhan llawer rhy fach fel arweinwyr yng Nghymru - ym myd busnes, y cyfryngau ac mewn cyrff cyhoeddus. Mae 'na lawer wedi ei gyflawni, ond mae cymaint mwy eto i'w wneud.
Cwotâu a rhestrau merched yn unig
Yn fy nyddiau gyda'r Ceidwadwyr roeddwn yn erbyn y math yma o gamau. Roeddwn yn teimlo fy mod eisiau llwyddo oherwydd fy ngallu fy hun, ac y byddai unrhyw lwyddiant yn cael ei ddibrisio os byddai'n digwydd oherwydd gwahaniaethu o mhlaid. Rwyf wedi newid fy meddwl.
Dros y blynyddoedd rydw i wedi sylwi ar y nifer o ffyrdd, yn aml yn gynnil ac yn anfwriadol, mae menywod - yn enwedig rhai o'r cymunedau sydd ar yr ymylon - yn gallu dioddef gwahaniaethu. Mae angen i ni newid yr ystrydebau ynglŷn â'r ddelwedd o arweinydd neu gynrychiolydd. Weithiau mae'n rhaid cymryd camau positif i symud pethau ymlaen yn gyflymach.
Allwn ni ddim disgwyl i eraill newid eu hymddygiad os nad yw'r bobl sydd mewn sefyllfa o bŵer a braint yn fodlon gwneud hynny. Er enghraifft, mae prifysgolion i fod yn ganolfannau ar gyfer datblygu meddylfryd blaengar a goleuedig. Felly pam bod cyn lleied o fenywod a phobl o liw mewn sefyllfa o awdurdod? Dydy e ddim digon da.


authors:
Siôn Pennar
Gohebydd Bbc Cymru

description: Dyn a gafodd ei sugno i fwd meddal peryglus ar draeth poblogaidd yn Sir Y Fflint yn galw am fwy o arwyddion yn nes at y perygl.

title: Galw am fwy o rybuddion mwd meddal ar draeth poblogaidd

maintext:
Image caption Fe suddodd Dave Hughes at ei gluniau yn y mwd
Mae 'na alwad am fwy o arwyddion i rybuddio am fwd meddal peryglus ar draeth poblogaidd yn Sir y Fflint.
Daw wedi i ddyn lleol ddweud iddo gael ei sugno i ganol y mwd ar lan y môr Talacre yn ddirybudd yn gynharach yr wythnos hon.
Ond yn ôl Cyngor Sir y Fflint, mae 'na arwyddion mewn lleoliadau strategol i rybuddio cerddwyr.
Roedd Dave Hughes yn cerdded gyda'i dri chi tua'r goleudy sydd ar y traeth pan gafodd ei ddal yn mwd.
Dechreuodd suddo, gan ddisgyn hyd at ei gluniau i'r mwd.
Image caption Un o'r arwyddion sydd eisoes ar draeth Talacre
Er bod 'na arwyddion yn rhybuddio am y peryglon wrth fynedfeydd y traeth, mae Mr Hughes am weld mwy ohonyn nhw, yn nes at y perygl.
"Mae rhoi mwy o sylw iddo fo, a dangos mai nid jyst tywod ydi o," meddai.
Mae nifer o bartneriaid yn gyfrifol am redeg y traeth yn Nhalacre. Dywedodd Helen Mrowiec o adran cefn gwlad Cyngor Sir y Fflint fod y mwd peryglus yn symud a'i bod hi'n anymarferol i roi arwyddion ym mhobman.
"Byddai'n rhaid rhoi llwyth o arwyddion, ac nid o bosib yn lle mae'r mwd meddal ar y pryd hynny," meddai.
"Felly mae'r arwyddion wedi eu gosod mewn llefydd strategol lle mae pobl yn mynd i mewn i'r traeth."


description: Dyn o Sir y Fflint yn disgrifio'r profiad o gael ei sugno i fwd meddal peryglus ar draeth poblogaidd.

title: Perygl mwd meddal: "Mae'ch bywyd yn mynd o'ch blaen chi"


description: Arweinwyr Cymreig y prif bleidiau wedi gwrthdaro ynglŷn ag iechyd a'r economi yn ystod y ddadl wleidyddol yng Nghaerdydd nos Fercher.

title: Etholiad 2015: Dadl yr arweinwyr Cymreig


description: Cynhadledd Ceidwadwyr Cymru yn fyw o Ffos Las.

title: YN FYW: Cynhadledd Ceidwadwyr Cymru


description: Sut beth yw hi i rannu eich diwrnod â'r cwpl brenhinol?

title: Diwrnod mawr Gwen a Ben: Y cwpl arall sy'n priodi ar 19 Mai

maintext:
Mae'r siwtiau wedi cyrraedd, y modrwyau yn ddiogel, a'r ffrog briodas yn hongian ac yn barod i'w gwisgo.
Mae'r diwrnod mawr bron â chyrraedd i Gwen Ffion Owens o Gaernarfon a Ben Davies o Rosgadfan a fydd yn priodi ddydd Sadwrn, 19 Mai.
Roedd y cwpl yn siarad am y paratoadau ar raglen y Post Cyntaf ar BBC Radio Cymru ddydd Gwener.
Image caption Ben a Gwen - y cwpl hapus
Roedd Gwen wedi "dychryn braidd" pan sylweddolon nhw fod eu priodas yn Eglwys Santes Margaret ym Modelwyddan yr un dyddiad â'r briodas frenhinol, "'da ni 'di bwcio ers bron i ddwy flynedd felly maen nhw wedi cymryd ein diwrnod ni!" meddai.
Ond mae Ben yn siŵr y byddan nhw'n cael "diwrnod llawer gwell" na'r Tywysog Harry a Meghan Markle, draw yn Windsor, ac yn benderfynol o gael lot o hwyl!
Hefyd o ddiddordeb:
Rhannu'r diwrnod mawr
Fel rhywun sydd yn hoff iawn o'r teulu brenhinol, mae rhannu eu diwrnod mawr â Harry a Meghan yn arbennig i Gwen.
"Mae gen i fodrwy ddyweddïo debyg i Diana. Dwi'n licio'r Teulu Brenhinol - dwi'n meddwl eu bod nhw'n rhan mawr o ddiwylliant ni fel gwlad Brydeinig."
Fodd bynnag, mae Ben yn credu bod cost anferth i'r briodas ac y buasai'r arian yn gallu cael ei wario ar bobl sydd ei angen.
"Diwrnod ni"
Mae'r cwpl yn edrych ymlaen at "diwrnod ni" ddydd Sadwrn, er fod y ffaith fod y ddwy briodas yn digwydd am 12pm yn golygu na fydd Gwen yn gallu cael cip ar ffrog Meghan Markle tan yn hwyrach. "'Swn i 'di licio cael gweld ei phriodas hi, ond fydda i braidd yn brysur fy hun!" meddai.
Pob lwc i Ben a Gwen!


description: Tîm Cymru'n cynnal sesiwn ymarfer agored ar y Cae Ras yn Wrecsam, gyda thorf yn croesawu'r tîm yno am y tro cyntaf ers 2008.

title: Cymru'n dychwelyd i'r Cae Ras yn Wrecsam i hyfforddi


description: Cafodd cerbydau heddlu eu defnyddio i fynd â chleifion i ysbytai yng Nghymru fwy na 100 o weithiau fis diwethaf.

title: Heddlu'n cludo dros 100 o gleifion i unedau brys


description: Yr Eisteddfod Genedlaethol yn cyhoeddi'r bandiau fydd yn perfformio ym Maes B eleni, gan gynnwys y grŵp fydd yn cloi'r nos Sadwrn olaf.

title: Cyhoeddi'r bandiau sy'n perfformio ym Maes B Caerdydd


description: Gweinyddwyr yn gwerthu Loteri Cymru i gwmni loteri arall sydd yn dweud eu bod yn bwriadu ail-lansio'r gêm.

title: Bwriad i ail-lansio Loteri Cymru ar ôl gwerthu'r fenter


description: Dylai cwmnïau sy'n cyflogi gweithwyr ar gytundebau dim oriau ddim cael cynnig gwaith gan Lywodraeth Cymru, yn ôl ACau.

title: 'Atal cytundebau llywodraeth' i gyflogwyr dim oriau


description: Coleg yn croesawu y nifer uchaf o fyfyrwyr erioed wrth i gampws newydd agor ar gost o £40 miliwn.

title: Campws newydd £40m i Goleg Morgannwg


description: Batio rhyfeddol gan De Lange i Forgannwg ond y tîm yn boddi wrth ymyl y lan.

title: Morgannwg yn boddi yn ymyl y lan yn erbyn Caerlŷr


description: Panel disgyblu'n clywed fod athro wedi pwyntio pen laser at fannau preifat disgyblion, a chyffwrdd rhai ohonynt yn "amhriodol".

title: Athro wedi 'cyffwrdd a phwyntio pen laser' at ddisgyblion


description: Heddlu'r Gogledd yn bwriadu adolygu'r dystiolaeth fforensig yn y gobaith o ddatrys achos marwolaeth Paul Savage yn Sir y Fflint 15 mlynedd yn ôl.

title: Ailedrych ar dystiolaeth achos llofruddiaeth Paul Savage


description: S4C yn croesawu cytundeb i ddarlledu'r gyfres wleidyddol Byw Celwydd i wylwyr teledu yn yr UDA a Chanada.

title: Cytundeb i ddarlledu cyfres S4C yng Ngogledd America


description: Plant ac oedolyn yn cael triniaeth ysbyty wedi tân mewn tŷ ym Mochdre, Sir Conwy.

title: Tân yn difrodi tŷ ym Mochdre


description: Buddigoliaeth i dîm rygbi dan 20 Cymru yn erbyn tîm dan 20 yr Alban heno mewn gêm ym Mharc Eirias, Bae Colwyn - lle bu'r crysau cochion yn fuddugol o 43 i 15

title: Tîm rygbi dan 20 Cymru yn curo'r Alban 43-15


description: Wrth i Abertawe baratoi i chwarae eu gêm olaf o'r tymor, mae'r Elyrch yn wynebu disgyn o'r uwch-gynghrair wedi tymor rhwystredig.

title: Abertawe 'angen gwyrth' i aros yn yr uwch gynghrair


description: Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Caerdydd yn penderfynu peidio rhoi marciau i rai myfyrwyr ar ddiwedd eu blwyddyn gyntaf, mewn ymdrech i leihau straen.

title: Coleg yn peidio marcio myfyrwyr mewn ymdrech i leihau straen


description: Cyd-beilot hofrennydd y Llu Awyr a fu mewn damwain arweiniodd at farwolaeth tri o bobl yn cael dedfryd o garchar wedi ei ohirio.

title: Dedfryd o garchar wedi ei ohirio i beilot.


description: Grŵp rhedeg yn Sir Gaerfyrddin sy'n helpu pobl sy'n byw gyda phroblemau iechyd meddwl, gan gynnwys iselder, gorbryder a PTSD.

title: 'Ma' rhedeg yn help os yw bywyd yn anodd'