description: Yr Athro Roger Awan-Scully sy'n trafod y gwahaniaethau gwleidyddol rhwng gwledydd Prydain

title: Y deyrnas ranedig?

maintext:
Beth yw dyfodol cyfansoddiadol y Deyrnas Unedig? Ydyn ni'n gweld diwedd gwleidyddiaeth bleidiol ym Mhrydain? Sut fydd pethau'n newid yn sgil Brexit?
Yn ei lyfr newydd, The End of British Party Politics?, mae'r Athro Roger Awan-Scully yn ymdrin â'r pynciau yma, ac fe fydd yn trafod rhain mewn digwyddiad ym Mhrifysgol Caerdydd ar nos Fercher, 6 Mehefin.
Siaradodd Yr Athro Awan-Scully gyda Cymru Fyw am y newidiadau sy'n digwydd i wleidyddiaeth gwledydd Prydain.
Yn yr Etholiad Cyffredinol y llynedd, pedair plaid wahanol a enillodd ym mhedair gwlad wahanol y Deyrnas Unedig.
Yn Lloegr, y Ceidwadwyr gafodd y nifer fwyaf o bleidleisiau a seddi; yng Ngogledd Iwerddon, y DUP (Democratic Unionist Party) yn yr un modd; SNP (Scottish National Party) oedd yr enillwyr yn Yr Alban; tra yng Nghymru, am y 26ain Etholiad Cyffredinol yn olynol, y Blaid Lafur ddaeth i'r brig.
Dyma'r ail waith yn olynol i bedair cenedl bleidleisio am bleidiau gwahanol - ond hefyd dim ond yr ail waith erioed. Mae'n rhan o broses ehangach lle mae systemau etholiadol a phleidiol pedair cenedl y Deyrnas Unedig yn ymbellhau oddi wrth ei gilydd.
Mor bell i ffwrdd...
Mae Gogledd Iwerddon wedi bod ar wahân yn wleidyddol ers amser maith. Ond yn yr Etholiad Cyffredinol y llynedd fe welsom y ddwy blaid o'r dalaith sydd â'r cysylltiadau agosaf at brif bleidiau Prydain - yr UUP (Ulster Unionist Party) a'r SDLP (Social Democratic and Labour Party) - yn colli eu seddi yn San Steffan. Yn wleidyddol, mae Ulster mor bell i ffwrdd o weddill y Deyrnas Unedig nag erioed.
Yn Yr Alban, fel yng Nghymru, mae datganoli wedi arwain at ddatblygu sefydliadau a pholisïau penodol, yn ogystal ag arweinyddiaeth, ymysg y pleidiau Prydeinig. Er, mae goruchafiaeth y pleidiau yma wedi ei ddymchwel gan yr SNP, lle mae'r agenda gwleidyddol yn Yr Alban hefyd wedi newid ymhellach oherwydd amlygrwydd y drafodaeth ynglŷn ag annibyniaeth dros y blynyddoedd diwethaf.
Yn wir, mae Ceidwadwyr Yr Alban wedi cael adfywiad yn y blynyddoedd diweddar oherwydd eu bod wedi cofleidio annibyniaeth (neu o leiaf eu gwrthwynebiad cryf iddo) fel mater canolog wrth ymgyrchu.
Image caption Ydy pedair gwlad y Deyrnas Unedig wedi ffurfio pedair hunaniaeth wleidyddol wahanol?
Hyd yn oed yn Lloegr mae mwy a mwy o dystiolaeth o hunaniaeth benodol a wleidyddol Seisnig yn datblygu ymysg y cyhoedd. Un ymdrech i ymateb i hyn oedd cynnig a ddaeth gerbron San Steffan yn 2015 i sicrhau mai Aelodau Seneddol Seisnig yn unig oedd yn deddfu ar gyfreithiau sydd ond yn effeithio ar Loegr (English Votes for English Laws).
Roedd y prif bleidiau i gyd yn teimlo bod rhaid ymateb i'r dimensiwn Seisnig yn eu maniffestos yn 2017, gyda Llafur, er enghraifft, yn cynnig Gweinidog ar gyfer Lloegr.
Y sefyllfa yng Nghymru
Roedd 'na gyfuniad diddorol o wleidyddiaeth hen a newydd yng Nghymru yn Etholiad Cyffredinol 2017. Fe redodd y Ceidwadwyr ymgyrch hen ffasiwn, Brydeinig. Roedd eu maniffesto yn ddim byd ond fersiwn o'r ddogfen Brydeinig wedi'i Chymreigio rhywfaint, tra mai prif wyneb a llais eu hymgyrch oedd Theresa May.
Rôl yr ymgyrch yng Nghymru, yn syml, oedd i gefnogi'r neges o 'arweinyddiaeth gref a chadarn' o'r pencadlys yn Llundain.
I Lafur, roedd hi'n wahanol iawn. Wrth wynebu cyd-destun gwleidyddol Prydeinig oedd, ar gychwyn yr ymgyrch, yn edrych yn anodd iawn, fe geisiodd Llafur Cymru gadw'u pellter.
Fe ddangosodd etholiadau'r Cynulliad yn 2016, hyd yn oed mewn amseroedd anodd, fod gan 'brand' Llafur Cymru gryn dipyn o wydnwch. Dangosodd hefyd fod Carwyn Jones yn parhau i fod yn ymgyrchydd poblogaidd ac effeithlon. Felly yn 2017 fe wnaeth Llafur bopeth i bwysleisio'r brand ac ymgyrch penodol Gymreig.
Roedd y maniffesto Cymreig yn edrych yn dra gwahanol i'r un gyhoeddwyd yn Llundain, ac ni chafodd Jeremy Corbyn ei grybwyll unwaith yn narllediadau etholiadol y blaid yng Nghymru - gyda Carwyn Jones yn ymddangos ym mhob un.
Image copyright Barcroft Media Image caption Carwyn Jones oedd wyneb ymgyrch Llafur yng Nghymru yn ystod Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig yn 2017, nid Jeremy Corbyn
Yn dilyn llwyddiant ymgyrch y Blaid Lafur, a methiant cymharol yr un Geidwadol, fe alwodd rhai aelodau blaenllaw o'r Torïaid yng Nghymru am fwy o awtonomiaeth, ac arweinyddiaeth gliriach Gymreig - ar fodel Llafur Cymru neu'r Ceidwadwyr yn Yr Alban.
Mae Brexit yn bygwth tynnu'r DU yn fwy ar wahân yn wleidyddol. Mae rhaniadau wedi bod ar draws y cenhedloedd o'r cychwyn: fe bleidleisiodd dwy wlad i aros yn yr Undeb Ewropeaidd, tra bod y ddwy arall wedi pleidleisio i adael.
Ers hynny mae drwgdeimlad sylweddol wedi bod rhwng Llywodraeth Prydain a'r llywodraethau datganoledig dros ffurf gyffredinol Brexit a hefyd anghydfod ynglŷn â goblygiadau'r EU Withdrawal Bill ar ddatganoli.
Mae hyn i gyd o bwys oherwydd yn y pen draw system wleidyddol yw democratiaeth sy'n ein huno drwy ein gwahaniaethau.
Weithiau ry'n ni'n cael yr hyn 'dyn ni eisiau, yn aml dy'n ni ddim, ond ry'n ni gyd yn cael cyfle i gymryd rhan yn y broses.
Ond yn y DU, i raddau mwy helaeth, does gennym ni bellach ddim un sgwrs wleidyddol, neu'r un set o ddewisiadau yn ystod etholiadau.
Mae 'na lai a llai i glymu pobl at ei gilydd i ymdeimlad o Deyrnas Unedig sydd â chymuned wleidyddol unedig. Gall ddiwedd gwleidyddiaeth bleidiol Brydeinig olygu diwedd Prydain ei hun.


description: Profiad Carwyn Gumm, 12 oed, sy'n gofalu am ei dad, sy'n gaeth i'w gartref am gyfnodau hir ar ôl dioddef anhwylder iechyd meddwl.

title: Profiad bachgen 12 oed sy'n gofalu am ei dad

fasttext_language: cy


description: Ras seiclo'r Tour of Britain yn dechrau yng Nghymru am y tro cyntaf ddydd Sul, wrth i'r seiclwyr weithio eu ffordd o Ynys Môn i Wrecsam.

title: Tour of Britain yn dechrau o Ynys Môn


description: Arbenigwyr yn dweud eu bod yn credu mai ffatri ailgylchu yw ffynhonnell debygol pla o bryfed yn Llanelli.

title: Canfod ffynhonnell debygol pla o bryfed yn Llanelli


description: Morgannwg allan o'r Gwpan Undydd ar ôl colli i Surrey o bum wiced.

title: Surrey yn trechu Morgannwg yn y Cwpan Undydd


description: Swyddfa papur newydd y Carmarthen Journal yng Nghaerfyrddin yn cau ddiwedd y mis, gan orfodi eu staff i symud.

title: Cau swyddfa papur newydd y Carmarthen Journal


description: Leanne Wood yn croesawu newid rheolau ymddygiad ACau, gan ddweud fod sylwadau amhriodol yn rhan o brofiad pob dynes mae'n ei nabod.

title: Wood: 'Sylwadau amhriodol yn rhan o brofiad pob dynes'


authors:
Rhys Williams
Gohebydd Bbc Cymru

description: Beicwyr eisiau sicrwydd na fydd llwybrau beicio mynydd Cilfái'n cael eu dinistrio os bydd datblygiad ar y safle.

title: Beicwyr eisiau sicrwydd am ddatblygiad twristaidd

maintext:
Image caption Mae'r cynlluniau'n cynnwys codi car cebl at gopa'r mynydd gan fanteisio ar olygfeydd o Fae Abertawe
Mae beicwyr mynydd yn Abertawe wedi galw ar y cyngor sir i sicrhau nad yw llwybrau beicio ar fynydd Cilfái yn cael eu dinistrio gan ddatblygiad posib ar y safle.
Cwmni o Seland Newydd sydd y tu ôl i'r cynllun, sy'n cynnwys adeiladu car cebl, reidiau tobogan, gwifren wib a bwyty.
Er mai nhw fyddai'r ariannu'r datblygiad maen rhaid iddynt gael caniatâd cynllunio gan yr awdurdod lleol.
Mae'r cwmni wedi dechrau gwneud dyluniad manwl o'r datblygiad posib a chynnal trafodaethau cyfreithiol gyda Chyngor Abertawe.
Ond mae rhai beicwyr mynydd yn poeni am yr effaith ar y llwybrau sydd yno.
Yn ôl y cyngor maent yn benderfynol o wella'r ddarpariaeth o weithgareddau sydd ar y mynydd.
Image caption Dyw Rhys ap Gwent ddim eisiau i'r datblygiad gael effaith ar y llwybrau beicio sydd ar y mynydd
Dywedodd Rhys Ap Gwent, sy'n feiciwr mynydd amatur: "Mae mynydd Cilfái yn le gwyrdd, naturiol, hardd dros ben, sydd reit ar ymyl dinas brysur iawn.
"Ma fe'n cael ei ddefnyddio ac yn cael ei fwynhau gan gannoedd o bobl sy'n cerdded, rhedeg a beicio.
"Gan fod e'n le mor arbennig, o'n ni ddim mo'yn bod unrhywbeth sy'n cael ei adeiladu yn amharu ar y defnydd sy'n cael ei wneud ar hyn o bryd, achos ma' nhw'n sôn am adeiladu bwyty, man gwylio, cable car a tobogan, ac wedyn 'ny gyda phopeth fydd yn gwasanaethu rheina wy'n becso bydd dim lle ar ôl i ni."
Ymateb 'calonogol'
Fe ysgrifennodd Mr ap Gwent at yr awdurdod lleol i ofyn a oedd beicio mynydd yn mynd i fod yn rhan o'r cynllun ac os oedd yna beryg y byddai rhai o'r llwybrau beicio yn diflannu.
"Wedon nhw bod popeth dal yn cael eu cynllunio ac mae lleoliadau a phopeth dal yn mynd i gael eu penderfynu. Felly oedd e'n galonogol.
"O'n nhw'n ddiolchgar bod fi wedi codi'r pwnc yma a bod nhw'n mynd i ystyried beicio nawr fel rhan o'r cynllun, gobeithio."
Image caption Mae'r datblygiad posib yn rhan o gynlluniau ehangach y cyngor i hybu twristiaeth yn yr ardal
Y cwmni sydd tu ôl i'r datblygiad cyfan yw Skyline. Maen nhw eisoes yn rhedeg atyniad o'r fath yn Queenstown a bydd y cynllun yn cael ei gyllido gan arian preifat y cwmni.
Un o'u syniadau yw adeiladu car cebl fydd yn dechrau yn safle hanesyddol Gwaith Copr yr Hafod.
Bydd wedyn yn mynd ar draws Afon Tawe i gopa'r mynydd, lle mae yna olygfeydd godidog dros Fae Abertawe.
Mae'r cynlluniau posib ar restr hir o ddatblygiadau yn Abertawe i geisio rhoi hwb i dwristiaeth, gan gynnwys datblygiad enfawr o ganol y ddinas, ac arena newydd sbon gyda lle i dros 3,000 o bobl yn y bae.
Yn ôl arweinydd Cyngor Abertawe, Rob Stewart maen nhw'n benderfynol o wella'r ddarpariaeth o weithgareddau ar y mynydd.
"Mae'r bryn eisoes yn cael ei ddefnyddio gan gerddwyr, grwpiau cymunedol a beicwyr mynydd," meddai. "Y bwriad yw i gydweddu'r holl weithgareddau yma yn y cynllun newydd, ac i ychwanegu atyn nhw hefyd."
"Mae e am ofyn, sut allen ni wella'r diwydiant twristiaeth - sydd werth £400m - sydd gyda ni yn y rhanbarth, a beth arall ydyn ni'n gallu rhoi yma?"
Bydd cynrychiolwyr o Skyline Enterprises nawr yn gweithio gyda Chyngor Abertawe ar delerau cytundeb a fydd yn mynd gerbron cabinet y cyngor a bwrdd cyfarwyddwyr Skyline i'w gymeradwyo.
Os yw'r cwmni'n cael caniatâd cynllunio, y gobaith yw y bydd yr atyniad ar agor i'r cyhoedd haf nesaf.


description: Mae banc NatWest wedi cael eu beirniadu am y penderfyniad i gau nifer o ganghennau yn Sir Gâr a Dyffryn Teifi.

title: NatWest i gau tair cangen yn y de orllewin


description: Casgliad o ganeuon a sioe lwyfan i ddathlu operâu roc Cymraeg y gorffennol

title: Epilog: Ail fframio caneuon operâu roc y 70au a'r 80au

maintext:
Image caption Roedd Geraint Jarman, Heather Jones a Meic Stevens yn perfformio gyda'i gilydd dan yr enw Bara Menyn o gwmpas adeg opera roc Etifeddiaeth Trwy'r Mwg
Nos Wener, 15 Mehefin yn y Theatr Newydd, Caerdydd bydd Gŵyl y Llais yn cyflwyno Epilog - noson i ddathlu operâu roc Cymraeg y 70au a 80au gyda rhai o'r artistiaid gwreiddiol.
Mae'r noson wedi'i ysgogi gan gasgliad newydd o ganeuon o'r sioeau hyn sy'n cael ei guradu gan y cynhyrchydd Dyl Mei ac mae Cymru Fyw wedi bod yn siarad ag ef am wraidd ei ddiddordeb yn y ffurf gerddorol hon:
Dwi wedi trio creu rhyw fath o drefn newydd i ganeuon sydd efallai'n llai amlwg o'r sioeau a chreu rhyw fath o gasgliad fydd, gobeithio, os fyddwch chi'n gwrando arno fel albwm, yn swnio fel rhyw fath o opera roc o'r newydd.
Er mor rhyfedd mae hynna'n swnio, mae o i gyd yn gwneud synnwyr. Mae'r rhan fwyaf o'r operâu yn trafod pynciau fel y Mabinogi a hen straeon chwedlonol Cymreig a Gwyddelig.
Hefyd oherwydd lot o'r amser, bod yr un bobl yn gysylltiedig, mae o bron â bod yn haws creu casgliad allan o'r miwsig yma nag unrhyw fath o genres Cymraeg eraill. Mewn rhyw ffordd maen nhw'n teimlo'n debyg, neu â sŵn rhywbeth tebyg.
Image caption Branwen a Matholwch (Gillian Elisa a Dewi Pws) mewn golygfa o sioe Melltith ar y Nyth
Dylanwad Nia Ben Aur
Roedd y caneuon yma wastad yn cael eu clywad yn fy nghartref i... Mae gen i chwaer o'r enw Nia a brawd o'r enw Osian felly roedd y dylanwad yn amlwg...
Ond fel ddy'dodd Rhys Mwyn wrtha'i unwaith, mae'n anodd i operâu roc fod yn cŵl achos yn Saesneg y gymhariaeth amlwg gydag operâu roc ydy sioeau fath â Starlight Express... a dydi Starlight Express ddim yn cŵl.
Ond er bod fi'n gyfarwydd efo rhai o'r caneuon, Melltith ar y Nyth wnaeth ennyn y diddordeb go iawn ynna'i.
Nes i brynu hen gopi o'r record mewn siop elusen ym Mhenygroes ac roedd golwg y diawl arno fo, heb ddim clawr, ond pan nes i chwarae hi - waw!
Hefyd o ddiddordeb:
Do'n i erioed wedi clywed amdano fo a doedd gen i'm y clawr, felly doedd gen i ddim manylion am y caneuon o gwbl.
Ond dros y blynyddoedd, nes i ddarganfod bod nhw wedi gwneud ffilm o'r sioe, a bod Endaf Emlyn a Hywel Gwynfryn wedi bod yn gyfrifol am ei 'sgrifennu.
Image caption Golygfa o gynhyrchiad gwreiddiol 'Melltith ar y Nyth' yn 1975
Roedd bywyd cyn Nia
Mae pawb yn meddwl mai opera roc Nia Ben Aur oedd yr un gyntaf, ond roedd operâu wedi'u creu bell cyn hynny gan bobl fel Meic Stevens, Geraint Jarman a Heather Jones.
Wnaethon nhw sgwennu opera roc tua 1969 ar gyfer HTV sef Etifeddiaeth Trwy'r Mwg, a dydi'r casgliad o ganeuon erioed wedi'u rhyddhau fel un albym.
Cartref cyntaf
Ond wrth gwrs mae caneuon adnabyddus o'r sioe yn amlwg iawn erbyn hyn. Mwg, er enghraifft, a'r gân sydd yng nghasgliad Epilog, sef Myfi yw'r Dechreuad oedd yn 'B side' un o ganeuon eraill Meic.
Image copyright Dyl Mei
Hefyd albwm y Dref Wen gan Tecwyn Ifan, wel mae honna'n cynnwys caneuon o ddwy opera roc sef yr Anwariaid... a dwi'n meddwl ma' Gwenllïan ydi enw'r llall.
Weithia' mae caneuon 'da ni'n gyfarwydd efo nhw, ond ella efo dim syniad bod eu gwreiddiau mewn rhyw sioe opera roc.
Felly pan o'n i'n sgwrsio efo Alun [Llwyd, Recordiau Turnstile] am wneud casgliad o ryw fath, roedd y syniad o ail-fframio rhai o'r caneuon hyn a rhoi bywyd newydd iddyn nhw yn un oedd yn apelio.
Cynulleidfa newydd?
Wrth edrych yn ôl, efallai ar y pryd, fyddai rhai pobl wedi ystyried y math yma o gerddoriaeth ychydig bach yn naff... Ond mae'r cynhyrchu arnyn nhw yn amazing, mae'r caneuon yn wych, ac maen nhw wedi dyddio'n uffernol o dda.
Y gobaith ydi erbyn hyn, bod cenhedlaeth newydd o bobl yn barod i gael eu cyflwyno i'r caneuon.
Bydd sioe fyw Epilog yn cael ei pherfformio yn y Theatr Newydd, Caerdydd, nos Wener, 15 Mehefin, am 19:30.


description: BBC Cymru ar ddeall bod disgwyl cyhoeddiad ar gynllun £1.3bn morlyn llanw Bae Abertawe ddydd Mercher.

title: Disgwyl cyhoeddiad am gynllun morlyn Abertawe


description: Ar ddiwedd wythnos lle mae'r Urdd yn edrych i'r dyfodol, archif o 1972 gyda rhai o fawrion y genedl yn gwneud yr un peth

title: Archif: Trafodaeth am ddyfodol yr Urdd o 1972


description: Wil Davies o bentref Beulah yng Ngheredigion yn dweud fod gwasanaethau pryd ar glud yn hollbwysig i bobl hŷn fel ef a'i wraig.

title: Pryd ar glud: 'Bwyd neilltuol o dda'


description: Cwest yn clywed fod Iwan Huws, cerddwr profiadol 34 oed, wedi marw ar ôl llithro ar fynydd Tryfan.

title: Cwest Tryfan: Cofnodi marwolaeth ddamweiniol


description: Datgelu cynlluniau i wneud disgyblion cynradd yn fwy rhugl yn y Gymraeg a Saesneg a datblygu'r sgiliau i blant hŷn.

title: Cyhoeddi cynllun hybu'r Gymraeg mewn addysg yn Sir Gâr


description: Dywedodd cyfarwyddwr BBC Cymru, Rhodri Talfan Davies y byddan nhw'n edrych yn fanwl ar yr honiadau

title: BBC i 'edrych yn fanwl' ar honiadau


description: Cafodd dwy ffordd eu cau ym Mhontypridd nos Fercher wedi i dân mawr ddechrau ar safle diwydiannol ger Heol Pentrebach.

title: Ymchwiliad i ddechrau i achos tân mawr ym Mhontypridd


description: Cadeirydd Siambr Fasnach De Cymru gyda'i ymateb i'r cyhoeddiad na fydd cynllun morlyn Abertawe'n digwydd.

title: Harry Lloyd Davies o Siambr Fasnach De Cymru yn ymateb


description: Pryder bod nifer o gynlluniau cerdded a seiclo yn derbyn nawdd gan Lywodraeth Cymru er eu bod wedi eu cynllunio'n wael.

title: 'Angen monitro nawdd i lwybrau cerdded a seiclo'


description: Casgliad "pwysig tu hwnt" o luniau gan artist adnabyddus yn cael eu canfod wrth adnewyddu plasty ym Mro Morgannwg.

title: Canfod lluniau coll artist mewn plasty ym Mro Morgannwg


description: Cerddorion stryd yn gorfod anfon tapiau clyweliad er mwyn cael perfformio ar ôl i'r cyngor gyflwyno cynllun trwydded yn y brifddinas.

title: Cerddorion stryd angen trwydded i berfformio


description: Penderfyniad i barhau i werthu caws dan label o Gymru, pan fydd yn cael ei gynhyrchu yn Lloegr yn dilyn cau ffatri yn Sir Ddinbych, wedi cythruddo ffermwyr.

title: Arla i gynhyrchu caws dan label Cymru yn Lloegr


description: Dau o bobl wedi cael eu harestio mewn cysylltiad â llofruddiaeth dyn 39 oed yng Nghaerdydd ddydd Sul.

title: Arestio dau mewn cysylltiad â llofruddiaeth Y Rhath


description: Heddlu De Cymru wedi cau dwy ffordd ym Mhontypridd yn dilyn tân mawr ar safle diwydiannol ger Heol Pentrebach.

title: Cau ffyrdd i ddelio â thân mawr ym Mhontypridd


description: Atyniad poblogaidd yng ngogledd Cymru yn cau yn rhannol am naw mis o ganlyniad i bryderon am iechyd a diogelwch.

title: Gwaith atgyweirio yn cau rhan o bier Bangor am naw mis


description: Merch 18 mis oed oedd mewn gwrthdrawiad a laddodd ei mam a thri aelod arall o'i theulu yn gwella yn yr ysbyty, yn ôl yr heddlu.

title: Merch fach yn 'gwella' wedi damwain A44


authors:
Alun Jones
Newyddion Ar-Lein

title: Cynghorau'n torri Deddf Diogelu Data

maintext:
Image caption Mae angen i awdurdodau lleol gadw data personol yn ddiogel
Cafwyd dros 60 achos o dorri'r Ddeddf Diogelu Data gan weithwyr awdurdodau lleol Cymru yn 2012.
Yn eu plith, gadawodd gweithiwr i bartner gael mynediad at ddata personol a'i ddiweddaru, ac roedd sawl achos o osod data personal ar wefannau trwy gamgymeriad.
Dywedodd Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth ei fod yn "hanfodol bod awdurdodau lleol yn cwrdd â'u cyfrifoldeb cyfreithiol i gadw data personol yn ddiogel".
Daeth yr wybodaeth wedi cais BBC Newyddion Ar-lein o dan y Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth.
Cafodd Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth ei hysbysu am "sawl digwyddiad" yng Nghyngor Sir Ynys Môn yn 2012, pan gafodd dogfennau yn cynnwys data personol "naill ai eu datgelu neu eu gwaredu yn anaddas, neu roedd risg o fynediad atynt heb awdurdod".
Yn dilyn ymchwiliad, dyfarnodd Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth nad oedd canllawiau'r cyngor ar warchod data yn ddigonol ac fe wnaeth prif weithredwr y cyngor ymrwymo i wneud gwelliannau.
Dywedodd llefarydd ar ran y cyngor: "Rydym yn cymryd diogelwch data o ddifrif. Er mwyn sicrhau gwelliannau, rydym yn ddiweddar wedi sefydlu bwrdd prosiect i wella'r diwylliant o warchod data trwy gydol y sefydliad".
Yng Nghyngor Powys tybiwyd fod 17 digwyddiad wedi torri'r Deddf Diogelu Data yn 2012. Cafwyd pum achos o gamgyfeirio gwybodaeth o fewn y cyngor a 12 achos o anfon gwybodaeth i'r cyfeiriad anghywir, cofnodi manylion personol anghywir ar ohebiaeth, diffyg yn y systemau a gosod data personol ar wefan y Cyngor. Cymerwyd camau disgyblu yn erbyn un aelod o staff.
'Sensitif'
Cafwyd saith achos yng Nghyngor Caerdydd. Yn eu plith anfonodd aelod o staff e-bost yn cynnwys data personol sensitif at y person anghywir yn fewnol; a chollwyd ffeil gynllunio â data personol ynddi.
Yn ogystal, hysbyswyd Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth am e-bost gyda "manylion sensitif" am 24 o bobl a oedd wedi marw a anfonwyd drwy gamgymeriad i wasanaethau amlasiantaeth, er nad yw'r Ddeddf Diogelu Data yn gymwys i'r meirw.
Cofnodwyd pum achos yng Nghyngor Casnewydd lle gallai gwybodaeth bersonol fod wedi mynd tu hwnt i reolaeth yr awdurdod. Mewn dau achos rhoddwyd rhybudd ysgrifenedig terfynol i staff.
Camau disgyblu
Cafwyd pedwar achos yng nghyngor Sir y Fflint - cymerwyd camau disgyblu yn erbyn gweithiwr a adawodd i bartner gael mynediad at ddata'r cyngor a'i ddiweddaru, gan gynnwys mynediad at ddata personol.
Yn ogystal, cyhoeddwyd dau adroddiad pwyllgor a oedd yn cynnwys data personol ar wefan y cyngor trwy amryfusedd, anfonwyd llythyr ynglŷn â'r gwasanaethau plant i'r rhif tŷ anghywir, a chollwyd cryno ddisg oedd yn cynnwys gwybodaeth bersonol.
Yng Nghyngor Wrecsam, cofnodwyd saith achos. Bu dau dramgwydd yn yr Adran Atal a Gofal Cymdeithasol pan rannwyd gwybodaeth bersonol ar gam i drydydd parti; cafwyd tramgwydd arall pan gafodd cyfeiriadau e-bost tanysgrifwyr porthol yr Adran Dai eu rhannu ag eraill mewn camgymeriad; a methodd y cyngor ymateb i geisiadau am wybodaeth am bynciau o fewn 40 diwrnod calendr fel sy'n ofynnol ar bedwar achlysur.
Torrwyd y ddeddf bum gwaith gan Gyngor Gwynedd. Nid oedd y wybodaeth dan sylw yn yr achosion hyn yn sensitif, yn ôl y cyngor, ac felly nid oedd y digwyddiadau yn destun camau disgyblu.
Yng Nghyngor Conwy cofnodwyd "rhai achosion" o ddata coll a oedd yn ymwneud ag e-byst a ffacs yn cael eu hanfon at dderbynnydd drwy ddamwain, postio llythyr i dderbynnydd drwy ddamwain, gwybodaeth wedi'i dwyn o gerbyd/eiddo.
Yng nghyngor bwrdeistref sirol Caerffili, cofnodwyd tri achos lle datgelwyd gwybodaeth bersonol ar gam. Darparwyd hyfforddiant pellach ac mae staff hefyd wedi cael eu hatgoffa o'r gweithdrefnau i'w ddilyn wrth ddelio â gwybodaeth bersonol.
Yng Nghyngor Sir Gaerfyrddin, cofnodwyd dau achos yn 2012 lle y penderfynodd y Comisiynydd Gwybodaeth ei fod yn annhebygol fod y Cyngor wedi cydymffurfio â gofynion y Ddeddf Diogelu Data.
Defnyddiwyd y cyngor gwmni preifat i ddanfon cylchlythyrau at bob aelod o Gronfa Bensiwn Dyfed. Printiodd y cwmni rhif yswiriant cenedlaethol yr aelodau ar bob amlen rhwng enw'r aelod a'i chyfeiriad, a derbyniodd y cwmni gyfrifoldeb llawn am y camgymeriad. Yn ogystal, methodd y cyngor i ateb cais am wybodaeth o fewn y 40 diwrnod sy'n ofynnol.
Cafodd y ddeddf ei thorri unwaith yng nghyngor Sir Penfro yn 2012. Gosodwyd, trwy gamgymeriad, wybodaeth am orfodi cynllunio ar y wefan. Fe newidiwyd y broses ac fe ailhyfforddwyd y staff.
Roedd un achos yng Nghyngor Sir Ddinbych, yn ymwneud â gwybodaeth bersonol a anfonwyd allan mewn camgymeriad at y cwsmer anghywir.
Yng nghyngor bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, torrwyd y ddeddf unwaith pan gafodd ffôn symudol, oedd yn cynnwys data personol yn ymwneud â defnyddwyr gwasanaethau, ei golli am ychydig oriau gan swyddog.
Cafwyd un achos lle torrodd Cyngor Sir Ceredigion y Ddeddf Diogelu Data, a hynny pan anfonwyd llythyr at aelod o staff i'r cyfeiriad anghywir. Unwaith y daeth y Cyngor yn ymwybodol o'r achos hwn, fe ddatblygwyd cynllun gweithredu i geisio atal hyn rhag digwydd yn y dyfodol.
Cyfrifoldebau
Cafwyd un achos yng Nghyngor Castell-nedd Port Talbot pan gafodd ffurflenni cyfeirio ynghylch tri darpar ddefnyddiwr gwasanaeth eu dwyn oddi ar ddarparwr gwasanaeth y mae'r awdurdod yn comisiynu gwasanaethau ganddo.
Ni chofnodwyd unrhyw achosion yn 2012 yng nghynghorau Abertawe, Blaenau Gwent, Merthyr Tudful, Sir Fynwy, Rhondda Cynon Taf, Torfaen a Bro Morgannwg.
Dywedodd llefarydd ar ran Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth: "Mae'n hanfodol bod awdurdodau lleol yn cwrdd â'u cyfrifoldeb cyfreithiol i gadw data personol yn ddiogel.
"Mae'n rhaid i gynghorau nid yn unig gael y polisïau a'r gweithdrefnau cywir yn eu lle; mae angen sicrhau diwylliant ymysg staff lle mae pawb yn cymryd eu cyfrifoldebau o ddifrif a bod trin data yn effeithiol yn dod yn ail natur".


description: Cynulliad Cenedlaethol Cymru'n cyhoeddi y bydd yn rhoi'r gorau i ddefnyddio plastig tafladwy "lle bynnag y bo modd".

title: Y Cynulliad i roi'r gorau i ddefnyddio plastig tafladwy


description: Cyhoeddi manylion grwpiau Cwpan a Chwpan Her Ewrop i'r Scarlets, y Gleision, y Gweilch a'r Dreigiau.

title: Rygbi: Cyhoeddi manylion grwpiau Ewrop 2018/19


description: Siop deiliwr sydd wedi ei rhedeg gan bedair cenhedlaeth o'r un teulu ers 1870 ar fin cau wrth i'r perchennog ymddeol.

title: Teilwra dyfodol newydd wedi diwedd hen fusnes teuluol


description: Y Prif Weinidog Carwyn Jones yn cynnig benthyciad o £200m tuag at forlyn llanw Bae Abertawe.

title: Llywodraeth Cymru'n cynnig £200m at forlyn Bae Abertawe


description: Ysgrifennydd Iechyd Cymru'n cyhoeddi £30m yn ychwanegol i daclo rhestrau aros, ond rhaid i'r byrddau iechyd gyrraedd y nod er mwyn cael yr arian yn llawn.

title: Iechyd: £30m arall i leihau rhestrau aros y GIG


description: Teulu o Ddyffyn Conwy'n galw am ganiatáu cyffur newydd ar y gwasanaeth iechyd ym Mhrydain i'r rhai sy'n byw â ffibrosis systig.

title: Teulu'n mynd ag ymgych cyffur ffibrosis systig i Lundain


description: Cafodd yr AC ei ddiswyddo fel gweinidog cabinet bedwar diwrnod cyn i'w gorff gael ei ddarganfod.

title: Mwy o ferched yn dod ymlaen i gyhuddo Carl Sargeant


description: Dyn yn ei 50au yn cael ei gludo i'r ysbyty mewn ambiwlans awyr ar ôl cael ei achub o dân mewn tŷ ym Methesda yng Ngwynedd.

title: Dyn yn ddifrifol wael wedi tân mewn tŷ ym Methesda


description: Yr Ysgrifennydd Iechyd yn dweud y byddai sefydlu treth newydd er mwyn talu am ofal cymdeithasol yn "hynod bwysig i Gymru".

title: Gething yn galw am dreth i dalu am ofal cymdeithasol

maintext:
Mae un o'r ymgeiswyr posib i fod yn brif weinidog nesaf Cymru wedi dweud wrth BBC Cymru y byddai treth newydd i dalu am ofal cymdeithasol yn "gyfle hynod bwysig i Gymru".
Mae'r ardoll gofal cymdeithasol yn un o'r trethi newydd sy'n cael eu hystyried gan Lywodraeth Cymru pan fydd pwerau trethu'n cael eu datganoli.
Fe wnaeth Vaughan Gething ei sylwadau ar raglen Sunday Politics Wales wrth drafod ei weledigaeth ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol dros y ddegawd nesaf.
Mae gofal cymdeithasol yn cynnwys pethau fel rhoi cymorth i unigolion yn eu cartref gyda thasgau fel ymolchi a gwisgo, i ofal 24 awr mewn cartrefi gofal.
'Rhaid darbwyllo'r cyhoedd'
Dan gynlluniau newydd Llywodraeth Cymru mae disgwyl y bydd llai o bobl yn cael eu trin yn yr ysbyty, ac yn hytrach yn derbyn gwasanaethau yn agosach at adref.
Cyfaddefodd Mr Gething y byddai hynny'n golygu'r angen am ragor o arian tuag at ofal cymdeithasol, gyda llawer o'r arian presennol yn dod o gyllidebau awdurdodau lleol.
Dywedodd fod angen sgwrs ynglŷn â sut y byddai modd defnyddio grymoedd trethi i ariannu gofal cymdeithasol.
"Dwi'n meddwl ei fod yn hynod bwysig i Gymru a gweddill y DU hefyd," meddai'r Ysgrifennydd Iechyd.
"Achos os allwn ni wneud i hynny weithio a datrys rhai o broblemau effaith system les y DU hefyd, mae'n bosib y bydd gennym ni ffordd fydd nid yn unig yn darparu mwy o arian ond hefyd... yn dderbyniol i'r cyhoedd yn ehangach.
Image caption Vaughan Gething yw un o'r ACau Llafur sydd wedi datgan bwriad i sefyll am arweinyddiaeth y blaid
"Mae'n rhaid iddyn nhw gredu nad dim ond ffordd newydd o wneud arian yw hyn, ond ffordd newydd o ddarparu gwell gofal.
"Nid jyst mwy o'r un peth ond gwneud rhywbeth gwahanol a gwell er mwyn taclo'r angen maen nhw hefyd yn cydnabod sydd 'na ym mhob cymuned o ran faint o ofal cymdeithasol sydd ei angen arnom yn y dyfodol."
Llynedd fe wnaeth y Sefydliad Iechyd amcangyfrif y byddai'r pwysau ar wasanaethau gofal cymdeithasol Cymru'n cynyddu o tua 4.1% y flwyddyn dros y 15 mlynedd nesaf oherwydd newidiadau i'r boblogaeth, natur cyflyrau cymhleth a chronig, a chostau uwch.
Mae angen i Vaughan Gething ddenu cefnogaeth un Aelod Cynulliad arall er mwyn gallu rhoi ei enw yn yr het i olynu Carwyn Jones fel prif weinidog ac arweinydd Llafur Cymru.


authors:
Sion Tecwyn
Gohebydd Bbc Cymru

description: Gorchymyn cartref nyrsio yng Ngwynedd i wneud gwelliannau ar frys, wedi beirniadaeth hallt o safon y gofal.

title: Cartref nyrsio Porthmadog 'heb barchu urddas' cleifion

maintext:
Mae cartref nyrsio yng Ngwynedd wedi cael gorchymyn i wneud gwelliannau ar frys, wedi beirniadaeth hallt o safon y gofal yno gan arolygwyr.
Yn ôl adroddiad gan Arolygiaeth Gofal Cymru, dydy Cartref Nyrsio Meddyg Care ym Mhorthmadog ddim yn cynnig gofal o'r safon angenrheidiol, a dydy'r cartref ddim bob tro'n parchu urddas a phreifatrwydd y cleifion.
Mae'r arolygwyr yn dweud fod cleifion yn rhannu dillad isaf, ac iddyn nhw weld claf yn cael ei roi ar y toiled gyda'r drws yn cael ei adael yn gil-agored.
Dywed perchnogion cartref Meddyg Care nad yw'r adroddiad yn adlewyrchiad teg na chywir o'r cartref erbyn hyn, a bod gwelliannau sylweddol wedi'u cwblhau ers diwedd 2017.
Oedi cyn ffonio 999
Mae'r arolygwyr hefyd yn feirniadol iawn o driniaeth Thomas Gough Williams, sy'n cael ei adnabod fel Claf A yn yr adroddiad.
Roedd o wedi bod yn dioddef gyda briw ar ei droed, ynghyd â nifer o broblemau meddygol eraill, ac roedd ei deulu'n fwyfwy pryderus am ei gyflwr.
Er i'w feddyg ddweud ei fod angen mynd i'r ysbyty oherwydd achos posib o sepsis, bu'n rhaid iddo aros am bron i saith awr am ambiwlans am nad oedd y staff wedi ffonio 999.
Bu farw yn yr ysbyty 10 diwrnod yn ddiweddarach.
Dywedodd teulu Mr Williams eu bod "wedi eu brawychu" gan y driniaeth ohono sy'n cael ei amlinellu yn yr adroddiad.
Meddyg teulu lleol, Dr Safia Akram, ydy cyfarwyddwr clinigol y cartref, ac mae hi hefyd yn un o gyfarwyddwyr y cwmni sy'n rhedeg y busnes, ynghyd â'r practis meddygol ym Mhorthmadog.
Mae'r adroddiad yn dweud y gallai hynny olygu gwrthdaro buddiannau. Yn ôl y cwmni, maen nhw eisoes wedi rhoi rhybudd eu bod am roi'r gorau i redeg y practis meddygol ym mis Medi.
'Gwelliannau ers diwedd 2017'
Dywedodd perchnogion cartref Meddyg Care nad oedden nhw'n teimlo fod yr adroddiad yn adlewyrchiad teg na chywir o'r cartref erbyn hyn, a'u bod nhw wedi gwneud gwelliannau sylweddol ers iddyn nhw gymryd drosodd yn ystod chwarter olaf 2017.
Yn ôl llefarydd, maen nhw wedi cael cadarnhad gan yr arolygiaeth nad ydyn nhw wedi eu dynodi fel gwasanaeth sy'n destun pryder.
Cafodd yr adroddiad ei lunio yn sgil ymweliadau di-rybudd gan arolygwyr rhwng 8 Chwefror a 22 Mawrth eleni.
Dywedodd y cynghorydd sir lleol, Selwyn Griffiths, sydd hefyd yn Bencampwr Pobl Hŷn Cyngor Gwynedd, ei fod wedi "ei siomi a'i ddychryn" o ddarllen yr adroddiad.
Dywedodd llefarydd ar ran Cyngor Gwynedd fod Meddyg Care wedi ei adnabod fel cartref lle roedd angen gwelliannau dan drefniadau Pryderon Cynyddol Gogledd Cymru ar ddiwedd Ebrill 2018, a bod y cyngor a Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr wedi bod yn gweithio gyda pherchnogion y cartref i sicrhau fod y gwelliannau sydd eu hangen yn cael eu cyflwyno.


description: Fe aeth dynes 60 oed yn sownd mewn cwpwrdd sychu dillad cyn marw o hypothermia tra ar wyliau yng Ngwynedd.

title: Clywodd y cwest fod y ddynes wedi marw o hypothermia

maintext:
Image copyright Google
Mae cwest i farwolaeth dynes mewn gwersyll gwyliau ger Machynlleth wedi clywed ei bod hi wedi mynd yn sownd mewn cwpwrdd crasu.
Fe geisiodd Elizabeth Isherwood, 60 oed o Wolverhampton, dorri drws y cwpwrdd i lawr gan ddefnyddio silffoedd a pheipen ddŵr ond methu wnaeth hi.
Drwy dorri'r beipen ddŵr cafodd hi ei gwlychu, a hynny yn y pendraw arweiniodd ati yn marw o hypothermia.
Ni chafodd ei chorff ei ddarganfod am wythnos.
Cafodd marwolaeth trwy anffawd ei gofnodi gan y crwner.
Roedd Ms Isherwood yn aros ym Mhlas Talgarth ym Mhennal, Gwynedd ym mis Medi 2017.
Clywodd y cwest ei bod hi wedi mynd fewn i'r cwpwrdd yng nghanol y nos neu yn yr oriau man y bore pan dorrodd bwlyn y drws yn ddarnau, a'i chloi i mewn.
Pan gafodd hi ei darganfod gan weithwyr roedd twll yn y wal lle yr oedd hi wedi ceisio torri'n rhydd.
Dywedodd crwner gogledd orllewin, Dewi Pritchard Jones, y bod hi'n ymddangos fel ei bod hi wedi mynd yn sownd ar y noson y cyrhaeddodd hi, ond ei bod hi'n "anodd gwybod yn union bryd y bu hi farw".


description: Canran y Cymry Cymraeg sy'n cael eu cyflogi gan Gyngor Sir Conwy i swyddi ble mae'r iaith yn hanfodol neu'n ddymunol yn gostwng i lai na hanner.

title: Conwy'n cyflogi llai i swyddi 'Cymraeg yn ddymunol'


description: GIG Cymru'n gwario miliynau ar geisio lleihau rhestrau aros yn hytrach na mynd i'r afael â diffyg meddygon arbenigol, yn ôl BMA Cymru.

title: GIG Cymru'n gwario miliynau ar 'ddatrysiad tymor byr'


description: Pencampwyr Uwch Gynghrair Cymru yn chwarae KF Shkendija yn y rownd ragbrofol gyntaf yng Nghynghrair y Pencampwyr eleni.

title: Y Seintiau Newydd i wynebu KF Shkendija o Macedonia


description: Cyngor Ceredigion yn cydnabod bod "anhawster recriwtio", wrth i ddirprwy bennaeth Ysgol Penweddig gymryd yr awenau dros dro.

title: Methu â phenodi pennaeth i Ysgol Penweddig


description: Marwolaeth dyn 39 oed o Bowys ar ynys Cyprus yn "sefyllfa drasig" yn ôl cynghorydd lleol.

title: 'Cysgod tywyll' dros Y Trallwng wedi marwolaeth Cyprus


description: Tanau wedi eu cynnau ar hyd yr A487 yng Ngheredigion ar ôl i lwyth lori fynd ar dân.

title: Lori'n cynnau tanau ar hyd ffordd yng Ngheredigion


description: Mae'r gwaith wedi dechrau ar ddymchwel un o ganolfannau celfyddydol mwyaf amlwg y gogledd ddwyrain, Pafiliwn Corwen.

title: Pafiliwn Corwen yn cael ei ddymchwel


description: Bysus i redeg yn lle trenau ar lein Dyffryn Conwy oherwydd bod angen atgyweirio nifer o'r cerbydau.

title: Prinder trenau'n canslo gwasanaeth Dyffyn Conwy


description: Dynes wedi cael ei chyhuddo o lofruddio merch bedair oed yn Nhrealaw.

title: Cyhuddo dynes o lofruddio merch 4 oed yn Nhrealaw


description: Ffigyrau newydd yn dangos bod mwy na 31 miliwn o gwpanau plastig untro wedi'u prynu gan fyrddau iechyd Cymru ers 2013.

title: Galw am lai o gwpanau plastig tafladwy mewn ysbytai


description: Hanes cnewyllyn o Gymry aeth i Ohio a sefydlu cymuned Gymreig sydd dal yn bodoli hyd heddiw

title: O Bennant i Ohio?


description: Perchennog atyniad twristiaid yn ddig wedi i wardeniaid fynd ar ei dir ar ran y cyngor sir a rhoi dirwyon i'w gwsmeriaid am daflu sbwriel.

title: Wardeniaid sbwriel yn digio perchennog Zip World


description: Adroddiad yn rhestru cyfres o fethiannau yn achos claf fu farw o wenwyn gwaed wedi i feddygon fethu â dod o hyd i glwy yn ei goluddyn.

title: 'Cyfres o fethiannau' cyn marwolaeth claf yng Nghwm Taf


description: Cyn-arweinydd Plaid Cymru yn San Steffan, Elfyn Llwyd, yn galw am newid cyfeiriad ac arweinyddiaeth y blaid.

title: Elfyn Llwyd: Plaid Cymru 'angen newid y tîm'


authors:
Aled Ap Dafydd
Gohebydd Gwleidyddol Bbc Cymru

description: Mwy o weithwyr S4C yn gadael eu swyddi na sydd wedi ymrwymo i symud i bencadlys newydd y sianel yng Nghaerfyrddin.

title: S4C: Mwy'n gadael na sy'n symud i Gaerfyrddin yn barhaol


description: Heddlu'r De wedi cadarnhau eu bod yn trin marwolaeth dyn yng Nghaerdydd fore Sul fel achos o lofruddiaeth.

title: 'Marwolaeth dyn yn Y Rhath yn achos o lofruddiaeth'


description: Dynes sydd wedi'i chyhuddo o lofruddio merch bedair oed wedi cael ei chadw yn y ddalfa yn dilyn gwrandawiad llys y goron.

title: Marwolaeth Trealaw: Gwrandawiad yn llys y goron


description: Fe gafodd athletwyr o Gymru bedair medal dros dîm Prydain Fawr, i gyd yn efydd, yn niwrnod cyntaf gemau Pencampwriaeth yr IPC yn Abertawe.

title: IPC: Pedair efydd ar y diwrnod cyntaf


description: Y newyddiadurwraig a merch fferm, Anna Jones, sy'n rhoi ei barn

title: Digon o gydnabyddiaeth i ferched mewn amaeth?


description: Dim ffigyrau pendant yn dangos faint o gleifion canser yng Nghymru sydd â gweithiwr allweddol yn cydlynu eu gofal.

title: Diffyg ffigyrau gweithwyr allweddol canser


description: Wedi i Guto Bebb AS honni bod blog wedi ei "hambygio, sarhau a bwlio" ef a rhai o'i etholwyr mae Heddlu'r Gogledd yn ymchwilio.

title: Guto Bebb AS yn trafod blog â'r heddlu


description: Dwy o siopau House of Fraser yng Nghymru yn cau wedi i'r cwmni gyhoeddi y bydd yn cau 31 o'u safleoedd dros y DU ac Iwerddon.

title: House of Fraser i gau siopau Caerdydd a Chwmbrân


description: Andrew RT Davies yn glynu i'w ddatganiad a oedd yn beirniadu rhybudd Airbus am Brexit ar ôl i gyd-Geidwadwr ei feirniadu'n hallt.

title: RT Davies yn glynu i'w ddatganiad yn beirniadu Airbus


description: Uned Technolegau Iaith Prifysgol Bangor yn cynorthwyo cwmni rhyngwladol i sicrhau fod yr iaith Gymraeg ar frig cynllun newydd amlieithog.

title: Yr iaith Gymraeg ar frig cynllun newydd Mozilla


description: Cyngor Sir Benfro yn rhoi caniatâd cynllunio amlinellol i brosiect fydd yn ailddatblygu marina Aberdaugleddau.

title: Caniatad cynllunio i brosiect marina Aberdaugleddau

maintext:
Image copyright Porthladd Aberdaugleddau
Mae caniatâd cynllunio amlinellol wedi ei gymeradwyo ar gyfer prosiect £70m i ailddatblygu safle marina Aberdaugleddau.
Awdurdod Porthladd Aberdaugleddau sy'n gyfrifol am y cynllun sy'n cynnwys ychwanegu hyd at 190 o randai, gwestai a bwytai newydd yn ogystal â chyfleuster hamdden dan do ar gyfer yr ardal.
Ar hyn o bryd mae amcangyfrif y bydd y prosiect yn arwain at greu 610 o swyddi newydd llawn amser, yn ogystal â denu £9m ychwanegol o wariant ymwelwyr.
Cafodd y caniatâd cynllunio ei gymeradwyo gan Gyngor Sir Benfro cyn belled a bod y prosiect yn cyd-fynd â rhai amodau.
Image copyright Porthladd Aberdaugleddau Image caption Bydd y datblygiad newydd yn cynnwys gwestai, bwytai a chyfleusterau hamdden amrywiol
'600 o swyddi newydd'
Mae porthladd Aberdaugleddau eisoes yn gyfrifol am 20% o fasnach forol Prydain mewn olew a nwy, ac yn cyflogi dros 4,000 o bobl.
Yn 2017 disgynnodd elw'r Awdurdod Porthladd hyd at £3m, rhywbeth a chafodd ei feio ar broblemau yn y diwydiant nwyon naturiol.
Yn eu hadroddiad blynyddol yn 2017, dywedodd yr awdurdod: "Mae'r porthladd yn creu rhywle dymunol i fyw, i weithio ac i chwarae.
"Bydd yn cyfuno profiadau hamdden arloesol, byw yn glyfar a safleoedd manwerthu llewyrchus gan greu bron i 600 swydd newydd yn Aberdaugleddau."
Mae elfen gyntaf y gwaith adeiladu bellach wedi dechrau.


description: Cynhadledd i glywed sut mae babanod newydd-anedig sâl yn mynd gartef yn gynt o ganlyniad helpu rhieni i roi'r un gofal â staff ysbyty.

title: Gwahaniaeth cyffyrddiad 'tyner' rhieni babanod sâl


description: Trigolion a pherchnogion busnesau ym Mangor Uchaf yn bryderus bod problem sbwriel yn gwaethygu yno.

title: Sbwriel yn creu 'llanast' ym Mangor Uchaf


description: Carwyn Jones yn dweud ei fod yn cefnogi trydedd llain lanio ym maes awyr Heathrow, ac y byddai Cymru'n elwa o hynny.

title: Carwyn Jones: Cymru 'i elwa o ehangu Heathrow'


description: Undeb yn dweud fod "camddealltwriaeth" am botensial ffilmiau Cymraeg, ond bod toriadau i gyllideb S4C yn golygu llai o gynyrchiadau.

title: Byd ffilmiau'n 'camddeall marchnad cynyrchiadau Cymraeg'


description: Rebecca Morgan, 24 oed ac o Bencoed ger Pen-y-bont ar Ogwr, wedi ennill Medal y Dysgwyr Eisteddfod yr Urdd, Brycheiniog a Maesyfed.

title: Rebecca Morgan o Bencoed wedi ennill Medal y Dysgwyr


description: Pryder Phennaeth a Phrif Weithredwr Coleg Cambria wedi rhybudd Airbus am y posibilrwydd o adael y DU wedi Brexit.

title: 'Dychrynllyd o wael' petai Airbus yn gadael y DU


authors:
Bethan Lewis
Gohebydd Addysg Bbc Cymru

description: Un o bwyllgorau'r Cynulliad yn codi pryderon fod arian hybu perfformiad y disgyblion tlotaf yn cuddio'r pwysau ar gyllidebau ehangach ysgolion.

title: ACau'n galw am dargedu arian grant addysg yn well


description: Tua 20 o ddiffoddwyr wedi bod yn delio gyda thân ar safle cwmni bysiau Lewis yng Ngheredigion wedi iddo gynnau dros nos.

title: Tân yn dinistrio gweithdy cwmni bysiau yng Ngheredigion


description: Llyfr newydd sy'n edmygu sgiliau mathemategol adeiladwyr Côr y Cewri

title: Trionglau sy'n cysylltu'r Preselau, Bryn Celli Ddu, a Chôr y Cewri


description: Mae hi'n 30 mlynedd ers darlledu'r gyfres bry-ar-y-wal am fyfyrwyr Aberystwyth

title: Aber Aber: Ble maen nhw nawr?

maintext:
Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais Pwy sy'n cofio'r crôl haneri?
Mae hi'n 30 mlynedd ers i griw o fyfyrwyr ifanc yn Aberystwyth ddod yn sêr rhaglen ddogfen arloesol ar S4C a fyddai'n creu dipyn o stŵr yn y Gymru Gymraeg.
Roedd llinellau ffôn rhaglen drafod Stondin Sulwyn ar Radio Cymru yn danbaid ar ôl darlledu'r gyfres Aber Aber a oedd yn dilyn blwyddyn o fywyd coleg ym Mhrifysgol Aberystwyth.
Cyn dyddiau Geordie Shore a Love Island roedd rhai o wylwyr S4C yn gandryll gyda'r syniad fod hufen y genedl yn gwastraffu eu harian grant ar gwrw yn y coleg ger y lli.
Y ddiweddar Lowri Gwilym oedd cynhyrchydd y gyfres gafodd ei darlledu gyntaf ym mis Chwefror 1988.
Ond beth ddaeth o'r myfyrwyr ifanc yn y llun?
Image caption O'r chwith i'r dde: Gloria Thomas; Siôn Jobbins; Catrin Gilkins; Arwel Jones; Daloni Metcalfe; Iwan Williams; Edith Hughes a Ceri Wyn Jones yn fyfyrwyr ifanc yn Aberystwyth yn haf 1987
Siôn Jobbins
Image copyright Siôn Jobbins Image caption Roedd Siôn Jobbins wedi cael gwared â'i 'fflat top' cyn dod yn faer Aberystwyth
Siôn Jobbins oedd y myfyriwr o Gaerdydd gyda'r steil gwallt 'fflat top' ffasiynol oedd yn astudio gwleidyddiaeth ac yn chwarae gitâr yn ei 'stafell.
Arhosodd y bachgen o Ysgol Glantaf yn Aber a daeth yn faer y dref. Mae'n gweithio i'r Coleg Cenedlaethol erbyn hyn.
"O'n i'n casáu e - sai 'di watchiad dim un o'r rhaglenni - o'n i'n rhy embarrassed," meddai.
"Dwi'n difaru cytuno i'w wneud e. Mae digon o issues 'da chi ar ddechrau coleg heb gael criw teledu yn eich dilyn i bobman!
"O'n i'n meddwl fydden i'n cael dipyn o arian i brynu stereo newydd. Dwi'n credu mai rhyw £40 gaethon ni - oedd ddim yn lot o arian pryd hynny.
"Roedd tua pump neu chwech o bobl yn ffilmio. Roedd fel mynd ag eliffant am dro!
"Fi'n cofio'r teimlad fod pobl yn osgoi fi. Os o'n nhw'n gwybod bod y criw teledu o gwmpas yn sydyn iawn doedd 'na ddim ffrindiau o gwmpas achos doedden nhw ddim eisiau cael eu ffilmio.
"Ro'n i'n teimlo fel Moses yn cerdded drwy'r môr coch - ro'n i'n gweld pobl yn dianc a drysau'n cau pan o'n i'n dod lawr y coridor!
"Wedyn pan gafodd ei ddarlledu roedd e'n beth mawr. Roedd ar Stondin Sulwyn a phobl yn ffonio mewn i gwyno am fy acen Caerdydd i!
"O'n i ddim yn gwybod bod acen 'da fi ar y pryd a doedd dim lot o help 'da fi!
"Roedd pobl yn cwyno am yr yfed hefyd ac o'n i'n meddwl 'wel lle chi di bod?!' Ydi pobl wir yn byw bywyd mor gysgodol?
"O'n i ddim yn yfed lot yn bersonol ond tasech chi'n dilyn unrhyw bobl ifanc 18- 20 oed, boed yn gweithio mewn banc neu'n ffermio, dyna'r math o bethe fydden nhw'n ei wneud so o'n i'n meddwl bod hwnna bach yn annheg. Mae cymdeithas wedi newid bellach.
"Bydden ni ddim yn cynghori neb i 'neud e - fi ddim yn beio'r cynhyrchwyr ond dyw e jyst ddim be tishe pan ti'n cychwyn coleg!
"Ond y peth fi'n difaru fwya' yw bo' fi 'di cadw'r steil gwallt 'na mor hir - ges i flat top yn y chweched a ddylen i 'di cael gwared o hwnna!"
Ceri Wyn Jones
Image caption Daeth y "crwt di-nod" o Aberteifi yn un o'n prifeirdd mwyaf adnabyddus
Mae Ceri Wyn Jones yn adnabyddus fel bardd sydd wedi ennill y Goron a'r Gadair (ddwywaith) yn yr Eisteddfod Genedlaethol ac fel Meuryn cyfres Talwrn y Beirdd ar Radio Cymru. Ond Saesneg oedd pwnc y "crwt di-nod" o Aberteifi yn y coleg.
"Dwi'n cofio'r cyngor a roddwyd i ni las-fyfyrwyr gan lywydd UMCA ar ein noson gyntaf yn Aber: 'Os nad 'da' chi isio cael eich ffilmio, jest codwch ddau fys i'r camerâu'," meddai.
"Dyna y maen nhw heddiw yn ei alw'n media training, dwi'n credu.
"Wedi'r wythnosau cyntaf, sylweddolodd y criw ffilmio taw crwt di-nod o'n i yn y bôn, a ches lonydd ganddynt, fwy na heb. Roedd cymeriadau amlycach a mwy lliwgar i'w dilyn, diolch i'r drefn.
"Roedd rhai o'r myfyrwyr yn grac bod y gyfres wedi canolbwyntio ar wylltineb honedig bywyd cymdeithasol Pantycelyn ac Aber, a hynny ar draul elfennau mwy cadarnhaol o fywyd y coleg.
"Roedd rhai o'r cyhoedd yn chwyrn eu condemniad o anfoesoldeb myfyrwyr Aber, ac eraill yn gandryll fod grantiau'n cael eu rhoi i bobl ifainc a wariai'r cwbwl ar gwrw ac ati.
"Fe wnes i wylio'r rhaglenni ond dwi ddim yn cofio rhyw lawer amdanyn nhw heblaw'r golygfeydd meddwol a sports car Darran Phillips!"
Daloni Metcalfe
Image caption Daloni y gyflwynwraig heddiw a'r olygfa yn y car cyflym wnaeth agraff ar lawer o wylwyr
Roedd golygfa o Daloni Metcalfe o Ddyffryn Conwy a Darran Philips, cyn brif weithredwr y Scarlets, yn gyrru o gwmpas Aberystwyth mewn car cyflym ymysg y rhai sydd wedi aros yn y cof i'r gwylwyr.
Daeth Daloni yn wyneb cyfarwydd fel cyflwynydd ar S4C, yn fwy diweddar ar raglenni fel Ffermio a Fferm Ffactor.
Mae hi'n ffermio gyda'i gŵr a'i theulu yn Nhudweiliog, Llŷn, lle mae hi hefyd yn rhedeg siop Cwt Tatws o'r fferm.
Edith Hughes
Image caption Erbyn hyn Edith Hughes yw pennaeth archif y BBC lle mae'r tapiau o'r rhaglen yn cael eu cadw!
Erbyn heddiw mae Edith Hughes o Langwnnadl ym Mhen Llŷn yn byw yng Nghaerdydd lle mae'n Bennaeth Archif BBC Cymru ac yn "cadw llygad barcud" ar bwy sy'n gofyn am y tapiau o'r rhaglenni!
"Dwi'n cofio'r criw yn fwy na dim byd - roedden nhw'n glên, hwyliog ac amyneddgar iawn," meddai.
"Peth arall rydw i'n gofio ydi'r cynhyrchydd Lowri Gwilym yn cael bath oer yn Neuadd Pantycelyn.
"Dwi'n difaru dim - fues i ddigon gofalus i beidio cael fy ngweld ar gamera!
"Dwi'n cofio bod 'chydig yn anhapus gyda'r ffordd cafodd ambell i olygfa ei golygu - digwyddiadau digon diniwed yn cael eu gwneud i greu argraff llawer mwy negyddol nag yr oedden nhw mewn gwirionedd.
"Fe gefais sawl sgwrs am hyn gyda Lowri Gwilym, ac roedd hi'n barod iawn i drafod chwarae teg iddi. Roedd hi'n dalentog iawn ac ymhell o flaen ei hamser.
"Roedd hyn cyn i'r math yma o raglen ddod yn boblogaidd, ac yn sicr doedd dim byd tebyg wedi ei wneud yn y Gymraeg o'r blaen. Erbyn heddiw, dwi ddim yn credu byddai yna unrhyw gwynion o gwbl.
"Fe gafon ni aduniad 30 yn Aber y llynedd - roedd hi'n hyfryd gweld pawb ac er ein bod ni gyd wedi heneiddio, dydan ni ddim wedi newid cymaint â hynny ers dyddiau coleg!"
'Rocet' Arwel Jones
Image caption Mae Arwel Jones wedi aros yn Aberystwyth ac mae'n cystadlu gyda thîm Y Cwps ar raglen Talwrn y Beirdd, gyda Ceri Wyn Jones yn Feuryn!
Cymraeg oedd pwnc Arwel Jones o Rosybol ym Môn. Mae yntau wedi aros yn Aberystwyth hefyd lle mae'n magu teulu ac yn gweitho i'r Cyngor Llyfrau Cymraeg erbyn hyn.
"Y cof sydd gen i ydy ei fod o'n eithaf arloesol," meddai.
"Mae cyfres fly-on-the-wall yn rhywbeth cyffredin iawn erbyn hyn ond dwi ddim yn siŵr os oedd o o gwbl bryd hynny - dwi'n meddwl fod Lowri Gwilym yn eitha' cynnar yn y math yna o raglen, yn sicr y math o beth roedd hi'n ei ffilmio efo ni.
"Roeddan ni'n ddiniwed iawn hefyd. Yn yr oes yma mae popeth ar Facebook a YouTube ond doeddan ni ddim cweit yn gwybod beth oedd canlyniad y ffilmio yn mynd i fod. Roedd 'na elfen o 'dim dyna oeddan ni'n ei ddisgwyl'.
"I gymharu â theledu realaeth rŵan mae o'n ddiniwed iawn. Dwi ddim yn siŵr nad ydi myfyrwyr heddiw yn gallach na ni - achos nid gwastraffu pres grant maen nhw erbyn hyn ond gwastraffu eu pres eu hunain!
"Oedd, mi roedd 'na yfed a crôls ond roedd o'n dangos hefyd lot o weithgaredd gwleidyddol, lot o weithgaredd cymdeithasol, gwaith efo pobl anabl hefyd os dwi'n cofio'n iawn ond doedd hwnnw ddim yn cael ei drafod ar Stondin Sulwyn - roedden nhw wedi cydio mewn un elfen o be' oedd yn digwydd, ac nid ym mhopeth."
Catrin Gilkes
Image caption Cyfieithydd yw Catrin Gilkes heddiw ond yn 1987 roedd hi'n cael ei ffilmio'n gwneud cwrw cartref gyda'i ffrindiau ym Mhantycelyn
Heddiw mae Catrin Gilkes yn rhedeg cwmni cyfieithu ei hun nôl yn ei hardal enedigol yn yr Wyddgrug. Catrin Phylip oedd y fyfyrwraig ddrama yn y coleg, ac yna fe fu'n Catrin Epworth yn ystod ei gyrfa fel actores cyn newid enw eto wrth briodi a chychwyn teulu.
"Dwi'n cofio ryw noson allan pan ddaru nhw ddod i'n ffilmio ni'n gwneud home brew yn 'stafell un o'r merched ym Mhantycelyn!" meddai.
"Roedd o'n afiach!
"Dwi'n meddwl eu bod nhw'n plagio ni efo 'chydig o alcohol hefyd i lacio ein tafodau ni!
"Dwi'n cofio weithiau fod pobl yn mynd 'O God, mae'r criw teledu yma eto' a meddwl be' fydd mam a dad yn feddwl o hyn pan oedden ni allan yn cymdeithasu. Ond dwi ddim wir yn cofio'r ymateb.
"Dwi'n credu bod y llun ohonon ni ar y prom wedi bod ar glawr prosbectws Prifysgol Aberystwyth y flwyddyn ganlynol. Dwi'n cofio'r jympyr Aran 'na oedd gan Iwan!"
Iwan Williams
Image caption Y myfyrwyr ifanc yn mynd i ben bryn Consti uwchben Aberystwyth. Iwan Williams yw'r cyntaf ar y dde
Roedd Iwan Williams o Foelgastell yng Nghwm Gwendraeth yn astudio gradd gyfun mewn Cymraeg a Saesneg ac mae'n ddarlithydd cyfryngau a chysylltiadau cyhoeddus i'r Coleg Cenedlaethol yn Abertawe heddiw.
Roedd wedi etifeddu'r siwmper Aran oedd ganddo yn y llun gan ei dad.
"Mam-gu ar ochr fy mam oedd wedi ei gweu hi i nhad whap ar ôl iddyn nhw briodi. Roedd hi gyda fi am flynyddoedd ar ôl 'ny achos mae lluniau ohona' i pan o'n i'n byw yn Japan ar ôl coleg o flaen ryw fynydd yn ei gwisgo!
"Y peth mwya' rydw i'n ei gofio am y gyfres oedd gymaint o ffys oedd amdani wrth i realiti bywyd myfyrwyr Cymraeg gael ei darlledu ar S4C.
"Mae pob myfyriwr blwyddyn gyntaf yn teimlo eu bod nhw'n dianc o gaethiwed cartref a rhieni ac yn sydyn reit roedd hwn yn cael ei adlewyrchu nôl arnon ni yn y diwrnodau cyn bod Facebook a chyfryngau cymdeithasol eraill yn ryw fath o ddrych i mewn i fywydau pawb.
"Roedd yn rhaglen realiti cyn i raglenni realiti ddod yn fara menyn i deledu.
"Ro'n i wedi penderfynu mod i ddim wir moyn cael fy mywyd wedi ei ddarlledu, felly ro'n i yn y cefndir, a fi'n ddiolchgar hyd heddiw!
"Roedd digon o ddrygioni'n mynd ymlaen. Mae wastad tueddiad i greu darlun rhamantus o ddiniweidrwydd coll, ond o'n ni ddim mor ddiniwed â hynny!"
Gloria Thomas
Image caption Gloria Thomas yw'r ail o'r chwith
Daw Gloria Thomas o Rydaman yn wreiddiol ac astudiodd hithau Gymraeg a Saesneg hefyd.
Erbyn hyn mae'n gynhyrchydd a chyfarwyddwr teledu sy'n byw yng Nghaerdydd. Mae wedi gweithio ar raglenni fel Doctors, Pobol y Cwm a Balamory.
Ymddangosodd sawl unigolyn arall adnabyddus yn y rhaglen hefyd gan gynnwys y cyflwynydd a'r gantores Shân Cothi a'r hanesydd John Davies a oedd yn warden Neuadd Pantycelyn ar y pryd.


description: Mae cymorth ar gael i bobl sy'n dioddef, medd Iestyn Wyn o Stonewall Cymru

title: Dim cyfiawnhad gwahaniaethu yn erbyn pobl LHDT


description: Y Dreigiau yn colli gartref yn erbyn Glasgow a'r Scarlets yn ennill yn erbyn Treviso.

title: Canlyniadau'r Pro12


description: Arweinydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru wedi codi pryderon ynghylch cwmpas ymchwiliad i weld a yw rôl Alun Davies fel aelod etholaethol wedi gwrthdaro gyda'i swydd fel gweinidog.

title: Gweinidog Cyfoeth Naturiol: Ymchwiliad digon eang?


description: Y digrifwr Elis James yn trafod ei brosiect diweddara a'i yrfa yn y byd comedi

title: Byd o Gomedi: Holi Elis James

maintext:
Mae Elis James yn un o ddigrifwyr amlycaf cylchdaith gomedi'r DU erbyn hyn ac yn wyneb a llais cyfarwydd ar gemau panel fel '8 Out of 10 Cats' ar Channel 4 a 'The News Quiz' ar BBC Radio 4. Mae o hefyd wedi cyd-sgwennu comedi newydd ar gyfer BBC One Wales - 'The Committee Meeting'. Bu'n son mwy wrth BBC Cymru Fyw am y rhaglen a'i ddulliau anghonfensiynol o weithio:
Mae 'na lawer o bobl yn meddwl eu bod nhw yn ddoniol, ond 'chydig sy'n cymryd y cam dewr 'na o sefyll o flaen meic. Sut ddechreuais di?
"O'ni'n anhapus yn fy ngwaith, roeddwn i yn ei chael hi'n anodd ac yn symud yn gloi o un swydd i'r llall. Fe glyw'is i bod yna 'Open Spot' yn y Chapter yng Nghaerdydd. Mae hawl gan unrhywun gamu at y meic. Fe wnes i slot 5 munud a doedd e ddim yn rhy wael! Do'n i ddim yn gwybod bod 'na circuit a rhwydwaith o gomediwyr yn perfformio'n gyson. Fe wnes i ddal ati am dair blynedd a hanner a throi'n broffesiynol yn 2008"
Pwy oedd y dylanwadau mwyaf arnat ti?
"Steve Coogan yn sicr, yn enwedig Alan Partridge. Ro'n i'n hoff hefyd o gyfresi 'Brass Eye' a 'The Day Today', dwy gyfres oedd yn barodiau swreal o raglenni newyddion a materion cyfoes. Rwy' wedi gweithio 'da David Schneider oedd yn 'Knowing Me Knowing You" a 'The Day Today', mae e'n arwr mawr i mi. Mae Rob Brydon hefyd wedi bod yn ddylanwad mawr arna' i. Ro' ni'n joio 'Human Remains' a 'Marion and Geoff'."
...am ryw reswm pan rwy'n cau fy llygaid mae'r gallu gen i i siarad fel hen ddyn oedd yn arfer byw yn Sir Gâr yn y 30au!
Be ydi cefndir dy brosiect diweddara', y rhaglen gomedi 'The Committee Meeting'?
"Roedd fy ffrind, y digrifwr Chris Corcoran, yn awyddus i greu rhyw raglen gomedi tebyg i "Big Night Out". Mae Corky yn ffan mawr o Vic Reeves a Bob Mortimer. Mae e'n dod o Bontypridd ac roedd e'n awyddus i wneud rhywbeth o gwmpas y working men's clubs sy'n rhan o draddodiad yr ardal. Ro'n i eisoes wedi creu'r cymeriad Rex Jones, y gofalwr, ar raglen radio Rhod Gilbert ar BBC Radio Wales felly fe dda'th e at ei gilydd trwy rhyw fath o gyfuniad o'r syniadau hynny. 'Naethon ni sioe yn y Muni ym Mhontypridd i weld sut dderbyniad fydde fe'n gael... roedd ganddom ni gomics o'r circuit yna hefyd rhag ofn i bethau fynd o le!"
Image copyright HUW JOHN Image caption Mr Chairman (Chris Corcoran) a Rex Jones (Elis James) yn 'The Committee Meeting'
O ble daeth y cymeriad Rex Jones?
"Ro'n i a Corky yn ymddangos yn rheolaidd ar raglen radio Rhod Gilbert ond roedd Rhod yn poeni ein bod ni'n swnio'n rhy debyg i'n gilydd felly 'naeth e f'annog i greu cymeriad newydd. Do'n i ddim yn siwr am y peth, ond am ryw reswm pan rwy'n cau fy llygaid mae'r gallu gen i i siarad fel hen ddyn oedd yn arfer byw yn Sir Gâr yn y 30au! Pan wnes i ymddangos fel Rex am y tro cyntaf roedd penaethiaid Radio Wales yn credu bod Rhod yn siarad 'da'r cleaner go iawn sy'n gweithio yn y BBC! Yn y rhaglen newydd mae Rex yn cael cyfle i ddatblygu a mae'n obsessed 'da health and safety!"
...ro'n i mor nerfus gan bod Jimmy Carr, Sean Locke a Jon Richardson mor gyfforddus gyda'r holl beth. Ond mae g'neud sioeau fel hyn yn help i gryfhau hyder digrifwr. Elis James ar 8 Out of 10 Cats
Wyt ti'n mwynhau sgwennu gyda digrifwr arall?
"Bendant! Mae Chris Corcoran a finnau yn ffrindiau da. Byddai'n mynd i dŷ Corky yn Nhreganna yna mynd i'r lloft a gorwedd ar ei wely tra bydd e wrth y ddesg yn sgwennu. Mae'n haws gen i weithio pan dwi'n gorwedd lawr am ryw reswm! Mae Corky yn fwy confenisynol. Erbyn hyn mae'n smwddio pyjamas a'u gosod ar y gwely yn daclus i fi!"
Erbyn hyn hefyd rwyt ti'n wyneb a llais cyfarwydd ar raglenni panel ar y radio a'r teledu. Ydi hi'n anodd cystadlu gyda'r digrifwyr eraill am y gymeradwyaeth?
"Mae gemau panel yn ddisgyblaeth wahanol iawn i stand-up. Mae e fel bod yn gerddor, os y'ch chi eisoes yn chwarae'r gitar yn bur dda yna ry'ch chi'n gorfod dysgu sgiliau newydd i chwarae'r oboe. Dyna sut mae hi ar y gemau panel. Rwy'n mwynhau gwneud 'The News Quiz' ar BBC Radio 4 gan bod pawb nor gyfeillgar a mae 'na amser i drafod y straeon newyddion heb orfod poeni gormod am y one-liners. Pan roeddwn i yn g'neud fy debut ar 8 Out of 10 Cats ro'n i mor nerfus gan bod Jimmy Carr, Sean Locke a Jon Richardson mor gyfforddus gyda'r holl beth. Ond mae g'neud sioeau fel hyn yn help i gryfhau hyder digrifwr."
Image caption Elis gyda Mark Steel mewn rhifyn o'r The News Quiz
Roeddet ti'n son am hyder, ond oes 'na dro ble mae'r hyder wedi diflannu ?
"Oes, oedd e'n ofnadw'! Reit ar y dechre roeddwn ni mewn noson ym Mryste a phawb yn y gynulleidfa yn dod o'r un cwmni yn Swindon. Dyma'r boi 'ma yn gweiddi arna i "You've lost control! You've lost control!". Yn anffodus roedd e'n dweud y gwir! Doedd dim digon o brofiad gen i ar y pryd i ddelio efo criw fel 'na. Ofnadwy - dyna'r cwbl allai' 'weud!"
Mae'r dyddiau tywyll yna tu ôl i ti ac mae llawer o'r diolch am hynny i sioeau llwyddiannus yng Ngŵyl y Ffrinj yng Nghaeredin. Be fyddai dy gyngor di i'r Cymry sy'n mentro yno 'leni?
"Peidiwch a darllen yr adolygiadau! A bwytwch ffrwyth... o leiaf unwaith yr wythnos! Fe gollwch chi arian ond fe gewch chi lot o hwyl a gneud ffrindiau da. Rwy wedi cyfarfod rhai o fy ffrindiau gorau yng Nghaeredin. Rych chi'n byw ar gymysgedd o nerfusrwydd ac adrenalin. Nerfusrwydd wrth baratoi i berfformio tua tair neu bedair gwaith y dydd gan bod yr adolygywyr a'r newyddiadurwyr yn barod amdanoch chi!
Yna wrth gwrs mae'r adrenalin yn llifo ar ddiwedd perfformiad boed da neu ddrwg. Ro'n i yn hungover bob dydd yr o'n ni yno gan bod yn rhaid cael alcohol er mwyn delio gyda'r holl beth. Ond er mod i'n blino gymaint... dyw e ddim yn fywyd drwg. 'Dych chi ddim ynghanol rhyfel."
Image caption Angen rhagor o gomedi ar faes yr Eisteddfod?
Mae'r Eisteddfod yn dy sir enedigol, Sir Gâr, oes angen mwy o gomedi yn y brifwyl?
"Yn sicr, mae yna fwy o ddigrifwyr Cymraeg o gwmpas nawr na phan o'ni'n dechrau. Mae pobl fel Daniel Glyn a Noel James wedi bod yn flaenllaw yn gwthio pethau ymlaen a mae Tudur Owen yn g'neud gwaith da yn y Gogledd.
Mae'n fy atgoffa i o sut oedd y sîn roc Gymraeg tua 30 mlynedd yn ôl. Roeddech chi yn gw'bod bod yna rhywbeth da ar fin torri drwyddo ac yn lle rhyw hanner dwsin o fandiau gwych roedd 'na ddegau ohonyn nhw. Dyna dwi'n obeithio fydd yn digwydd i'r byd comedi Cymraeg ac y bydd yn tyfu i fod yn beth mawr"
Ydi'r awydd yn dal gen ti i berfformio yn y Gymraeg?
"Ydi yn bendant. Fues i nôl i Gymru yn gynharach eleni i Wŷl Gomedi Machynlleth. Do'n i ddim wedi perfformio yn Gymraeg ers sbel. Ond mi es i trwy hen ddeunydd a'i addasu ac mi 'nes i fwynhau yn fawr. Dwi'n siwr y daw yna gyfloedd pellach os yw pobl yn teimlo mod i yn ddigon doniol!"
Image copyright HUW JOHN Image caption The Committee Meeting, prosiect newydd Elis James a Chris Corcoran
Comedy Feeds - The Committee Meeting, 22:30 Nos Sadwrn, Awst 9 BBC1 Wales


description: Pa mor dda ydych chi am 'nabod rhai o hen adeiladau Cymru?

title: Cwis: Ydych chi'n 'nabod yr adfail?


description: Cynlluniau i ailddatblygu safle Ysbyty HM Stanley wedi cael eu cymeradwyo gan gynghorwyr.

title: Cynlluniau i ailddatblygu safle ysbyty HM Stanley


description: Teulu Josh Pillinger yn dweud ei fod "yn medru gwneud i ni chwerthin cymaint, pob dydd".

title: Teyrnged i yrrwr fu farw ar drac preifat


description: Saith awdurdod arall i dreialu cynllun i gynnig 30 awr o ofal am ddim i blant, ond rhai yn anhapus gydag anghysondeb dros Gymru.

title: Ehangu cynllun 30 awr o ofal plant am ddim


description: Buddugoliaeth yn Santa Fe yn golygu fod Cymru yn symud i'r trydydd safle ymhlith detholion y byd.

title: Yr Ariannin 12-30 Cymru: Cymru yn ddiguro yn nhaith yr haf


description: Nid dim ond yng Nghymru mae'r hen enwau Cymraeg yn diflannu...

title: Yr enw Cymraeg ar gartref prif weinidog Canada


description: Cwch sydd wedi ei ddatblygu i gludo teithwyr rhwng Llansteffan a Glanyfferi yn Sir Gâr yn cael ei brofi am y tro cyntaf.

title: Profi cwch i hwylio rhwng Llansteffan a Glanyfferi


description: Yr heddlu yn ymchwilio ar ôl ymosodiad rhyw ar ferch 12 oed yng Ngorseinon.

title: Ymosodiad rhyw ar ferch 12 oed


description: Teulu menyw fu farw mewn cwpwrdd crasu yn credu iddi geisio dianc a chnocio am help am oriau.

title: Menyw fu farw mewn cwpwrdd yn ceisio dianc 'am 24 awr'


description: Ffigyrau'n dangos fod dros 4,000 o bobl yng Nghymru wedi dioddef oherwydd benthycwyr anghyfreithlon yn y 10 mlynedd diwethaf.

title: 4,000 wedi dioddef oherwydd benthycwyr anghyfreithlon

maintext:
Mae dros 4,000 o bobl yng Nghymru wedi dioddef oherwydd benthycwyr arian anghyfreithlon yn y 10 mlynedd diwethaf.
Yn ôl tîm sy'n targedu benthycwyr o'r fath, "rhan fach o'r stori" yw'r benthyciadau gwerth dros £5m sydd wedi dod i'r amlwg hyd yma.
Mae ymgynghorwyr dyled yn ofni bod perygl cynyddol i'r unigolion mwyaf bregus gael eu hecsploetio yn sgil newidiadau i fudd-daliadau gan y bydden nhw'n "teimlo'n gyfoethog am ddiwrnod neu ddau" o ganlyniad i dderbyn taliadau mewn un swm.
Dywed Adran Gwaith a Phensiynau'r llywodraeth (DWP) bod help ar gael i bobl roi trefn ar eu harian.
Mae gwaith Uned Benthyca Arian Anghyfreithlon Cymru, sydd â 10 aelod o staff, yn cael ei ariannu gan ardoll ar y diwydiant gwasanaethau ariannol.
Mae ffigyrau'r uned yn dangos eu bod wedi:
Cofnodi tua 300 o fenthycwyr anghyfreithlon ac erlyn dwsinau ers ei sefydlu yn 2008;
Hawlio £850,000 yn ôl gan droseddwyr yn y llysoedd;
Helpu sicrhau dros £120,000 mewn iawndal i ddioddefwyr.
Ond mae aelod o'r tîm ymchwilio wedi dweud wrth raglen Eye on Wales ei bod hi'n anodd iawn perswadio dioddefwyr i roi gwybodaeth i'r awdurdodau, gan eu bod yn ofni canlyniadau achwyn am y benthycwyr unwaith y mae troseddwyr yn cael eu rhyddhau o'r carchar.
Cyfeiriodd at achos menyw o Abertawe oedd â thri o blant dan 10 oed oedd eisiau rhoi ei phlant mewn gofal oherwydd roedd benthyciwr benywaidd yn cymryd ei thaliadau budd-dal.
Image copyright Wales News Service Image caption Carcharwyd Robert Sparey yn 2017 am fanteisio ar dros 100 o bobl
Dywedodd yr ymchwilydd fod pobl yn cael eu hannog i rannu eu profiadau ar ôl gweld bod modd hawlio arian ac asedau benthycwyr anghyfreithlon trwy orchmynion atafaelu.
Mewn achos diweddar yng Nghaerffili, cafwyd hyd i dros £20,000 mewn arian parod wedi'i guddio mewn tun pys a bocsys hufen ia mewn rhewgist.
Clywodd Llys y Goron Caerdydd fod Robert Sparey wedi manteisio ar dros 100 o bobl dros 20 mlynedd tra'n hawlio budd-daliadau.
Dywedodd yr ymchwilydd eu bod wedi cymryd ei garafán, dwy oriawr Rolex a char, a'i fod wedi colli ei dŷ cyngor.
'Colli popeth'
Serch llwyddiannau'r uned mae gweithwyr cymunedol yn ofni y bydd cyflwyno'r credyd cynhwysol yn creu cyfle i fenthycwyr anghyfreithlon.
Mae pryder, medd Jan Channing, rheolwr Cyngor ar Bopeth yng Nghaerffili a Blaenau Gwent, y bydd unigolion bregus yn agored i niwed o ganlyniad i dderbyn budd-daliadau tai mewn un taliad misol.
"Cymrwch esiampl rhywun â lwmp-swm o £1,500 nad ydyn nhw wedi arfer i gael... fe allai fod yn eithaf deniadol i fenthyciwr anghyfreithlon fynd ar ôl yr arian yna," meddai.
"Efallai fy mod yn besimistaidd, ond mae potensial i bobl roi arian rhent i fenthycwr anghyfreithlon... fydden nhw ddim wedi gwneud hynny yn y gorffennol, oherwydd doedd gyda nhw mo'r arian."
Image caption Jan Channing yw rheolwr Cyngor ar Bopeth yng Nghaerffili a Blaenau Gwent
Yn ôl Kath Hopkins, swyddog cyngor ariannol gyda chymdeithas dai Pobl, yr hyn sy'n poeni pobl fwyaf yw'r pum niwrnod y mae'n rhaid aros rhwng hawlio'r credyd cynhwysol a derbyn y taliad cyntaf.
"Rydym wedi siarad gyda phobl sy'n dweud eu bod wedi benthyg ychydig o gannoedd o bunnau gan fenthycwyr anghyfreithlon ac ad-dalu ychydig filoedd o bunnau.
"Dywedodd rhywun pan ddaw'n bryd i dalu'r arian yn ôl pan maen nhw'n derbyn eu taliad credyd cynhwysol, yn amlwg maen nhw'n talu'r benthycwyr yn gyntaf achos dydyn nhw ddim eisiau colli'u coesau.
"Wyddwn i ddim os oes cysylltiad uniongyrchol, ond rydym yn clywed mwy o hyn nag oedden ni hyd yn oed flwyddyn neu ddwy yn ôl."
Dywedodd y DWP: "Mae mwyafrif yr hawlwyr yn trin eu harian yn gyffyrddus ac mae cefnogaeth i helpu pobl reoli eu taliadau.
"Mae pobl sy'n derbyn budd-daliadau tai yn derbyn pythefnos o rent wrth symud i'r credyd cynhwysol ac fe allai landlordiaid geisio nawr i dderbyn rhent yn uniongyrchol os mae eu tenantiaid dros ddau fis mewn dyled."
Eye on Wales, BBC Radio Wales, 18:30 nos Fercher 13 Mehefin.


description: Diwrnod cyntaf achos yn erbyn trefnwyr ras feicio lle bu farw un o'r gwylwyr yn clywed fod yr asesiad risg yn "hollol ddiffygiol".

title: Asesiad risg ras feicio angheuol yn 'hollol ddiffygiol'


description: Dau berson wedi dioddef anafiadau sy'n peryglu eu bywyd wedi i ffrwydrad a thân ddifrodi tŷ yn Sir Caerffili ddydd Llun.

title: Dau mewn cyflwr difrifol wedi ffrwydrad yn Llanbradach


description: Dylai Theresa May "fod yn onest am Brexit" a rhoi diddordebau'r DU o flaen rhai ei phlaid, yn ôl Carwyn Jones.

title: Jones: 'Angen i May flaenoriaethu'r DU dros ei phlaid'


description: Guto Bebb yn glynu at ei feirniadaeth o'i gyd-Geidwadwyr am eu hagweddau "diystyriol" tuag at yr ansicrwydd ynghylch Airbus wedi Brexit.

title: Airbus: Guto Bebb yn beirniadu cyd-aelodau Ceidwadol

maintext:
Image copyright Getty Images
Mae un o weinidogion Cymreig Llywodraeth y DU wedi ymosod ar aelodau blaenllaw o'i lywodraeth ei hun am eu hagweddau "diystyriol" tuag at fusnesau ynghylch Brexit.
Glynodd Guto Bebb at ei feirniadaeth o honiad Andrew RT Davies fod cwmni Airbus yn gor-ddweud y risg o golli swyddi os nad oedd cytundeb gyda'r UE.
Ddydd Gwener dywedodd ysgrifennydd iechyd y DU, Jeremy Hunt fod bygythiadau gan fusnesau dros Brexit yn "amhriodol".
Wnaeth Mr Bebb, sydd yn weinidog yn yr Adran Amddiffyn, ddim enwi Mr Hunt yn uniongyrchol ond dywedodd fod sylwadau o'r fath yn "annheilwng".
'Ymfflamychol'
Mae Airbus yn cyflogi tua 14,000 o bobl ar 25 safle gwahanol ar draws y DU, gan gynnwys oddeutu 6,000 yn eu ffatri adeiladu adenydd ym Mrychdyn, Sir y Fflint.
Ddydd Gwener fe wnaeth y cwmni rybuddio y bydden nhw'n ailystyried eu buddsoddiadau yn y DU os yw'r wlad yn gadael marchnad sengl ac undeb dollau'r Undeb Ewropeaidd heb gytundeb.
Cafodd y rhybuddion hynny eu beirniadu gan Mr Davies, a ddywedodd bod Airbus yn "gwneud tro gwael â'r gweithwyr" wrth godi bwganod am symud.
Ond mynnodd Mr Bebb y dylai Mr Davies, arweinydd y Ceidwadwyr yn y Cynulliad, ganolbwyntio ar gynrychioli Cymru yn hytrach nag aildanio ymgyrch y refferendwm.
Image caption Mae Guto Bebb wedi herio hawl Mr Davies i gyfeirio at ei hun fel arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig
"Mae agweddau diystyriol rhai aelodau blaenllaw o'r cabinet tuag at ein cymuned fusnes yn annheilwng ac ymfflamychol," meddai AS Aberconwy, sy'n rhan o'r un llywodraeth a Mr Hunt.
"Mae busnesau eisiau cytundeb da ac mae'r llywodraeth eisiau hynny hefyd. A yw dyheadau arweinyddol miliwnyddion yn bwysicach na'r angen i wrando ar gyflogwyr a gweithwyr y wlad?
"Efallai ei bod hi'n ddealladwy bod rhan allweddol o bwerdy economaidd gogledd ddwyrain Cymru'n gallu cael ei bychanu gan y rheiny â gweledigaeth Lundeinig, ond mae Andrew yn dyheu i siarad dros Gymru gyfan.
"Dylai wneud hynny yn hytrach nag ymladd ymgyrch a enillodd yn 2016."
Ar raglen Sunday Politics Wales ddydd Sul fe wnaeth Mr Davies amddiffyn ei sylwadau, gan ddweud fod ei safbwynt yn gyson ag un Llywodraeth y DU.


description: Cyngor tref yn ystyried agor hen ffynhonnau er mwyn gwasanaethu cerddwyr ac i geisio annog pobl i ddefnyddio llai o boteli plastig.

title: Trafod ailagor ffynnon ddŵr yn Nolgellau


description: Llywodraeth Cymru yn cadarnhau bod achos o BSE - neu glefyd y gwartheg gwallgof - wedi cael ei ddarganfod ar fferm yng Nghymru.

title: Achos BSE mewn buwch farw yng Nghymru


description: Ian Bell yn sgorio canred dros Sir Warwick wrth iddyn nhw gyrraedd 250 yn eu batiad cyntaf yn erbyn Morgannwg.

title: Ian Bell yn cael canred i Sir Warwick yn erbyn Morgannwg


description: Bron i £3m o arian hyfforddi lluoedd heddlu Cymru wedi "diflannu" heb unrhyw esboniad gan Lywodraeth Cymru na Llywodraeth y DU.

title: Arian hyfforddi swyddogion heddlu Cymru wedi 'diflannu'


description: Heddlu'n cadarnhau fod gyrrwr beic modur wedi marw yn dilyn gwrthdrawiad ym Mae Trearddur fore Mercher.

title: Gwrthdrawiad Ynys Môn: Gyrrwr beic modur wedi marw


description: Cwmni awyrennau Airbus yn rhybuddio y byddai Brexit heb gytundeb yn eu gorfodi i ailystyried eu buddsoddiadau yn y DU, gan gynnwys Brychdyn.

title: Rhybudd y gallai Airbus adael y DU


description: Problemau technegol gydag awyren yn achosi i dîm gymnasteg o Gaerdydd golli cychwyn pencampwriaeth byd yn Barcelona.

title: Tîm gymnasteg yn colli cychwyn pencampwriaeth byd


authors:
Alun Jones
Uned Wleidyddol Bbc Cymru

description: Yr ymchwiliad cyhoeddus i ffordd liniaru'r M4 ger Casnewydd wedi costio dros £11m.

title: M4: Ymchwiliad cyhoeddus wedi costio dros £11m


description: Galwadau am gael cameráu corff i griwiau argyfwng yn dilyn ymosodiad ar ddiffoddwyr mewn parc yn Rhondda Cynon Taf.

title: Ymosodiadau ar ddiffoddwyr tân yn 'warthus'

maintext:
Mae ymosodiad a welodd boteli'n cael eu taflu at ddiffoddwyr wrth iddyn nhw geisio taclo tân wedi cael ei ddisgrifio fel "cwbl warthus".
Cafodd criw o Abercynon eu targedu mewn parc yn Ynysboeth, Rhondda Cynon Taf nos Sadwrn.
Dywedodd Jennie Griffiths, o Wasanaeth Tân ac Achub De Cymru ei bod yn teimlo'n "ddig, siomedig ac wedi synnu".
Ychwanegodd arweinydd Cyngor Rhondda Cynon Taf, Andrew Morgan, ei fod wedi ffieiddio, ac fe gefnogodd y defnydd o gamerâu corff i'r criwiau.
Daw'r alwad wrth i Heddlu Gwent ddatgelu bod 11 o'u swyddogion wedi diodde' ymosodiadau dros gyfnod o 24 awr dros y penwythnos.
Mewn trydar dywedodd y Prif Uwch-Arolygydd Marc Budden: "Ymosodiadau ar 11 swyddog yng Ngwent yn y 24 awr ddiwethaf. Maen nhw'n cynnwys cael eu brathu, poeri atyn nhw...arhosodd pob un ar ddyletswydd. Ymddygiad cwbl annerbyniol. Byddwn yn delio gyda'r troseddwyr yn gadarn."
'Problem gyffredinol'
Yn Ynysboeth, daeth yr ymosodiad ar ddiffoddwyr wrth iddyn nhw geisio diffodd tân oedd wedi'i gynnau'n fwriadol yn y parc oddeutu 23:00.
Roedd Mr Morgan, sy'n cynrychioli ward Gorllewin Aberpennar gerllaw, wedi ymweld â safle'r tân a'r ymosodiad ddydd Sadwrn.
Cefnogodd alwadau i gael camerâu corff i weithwyr y gwasanaethau argyfwng.
"Mae yna broblem gyffredinol mewn ardaloedd fel parciau a mannau cyhoeddus lle mae'n ymddangos yn ok i gynnau tanau a difrodi eiddo cyhoeddus," meddai.
"Ond nid difrodi eiddo yn unig yw hyn, mae'n peryglu bywydau pobl. Er enghraifft, dim ond un injan dân sydd yng ngorsaf Abercynon. Os ydyn nhw'n delio gyda thân yn y parc ac yna'n cael galwad arall, mae'n bosib y gallen nhw gael eu hatal rhag achub bywydau mewn tân arall.
"Mae'n sefyllfa anffodus i ni ddweud fy mod i'n croesawu camerâu corff, ond dyna'r unig ffordd. I unrhyw un sy'n dweud fod hyn yn sefyllfa 'Big Brother', fyddwn i'n dweud os nad ydych chi'n gwneud unrhyw beth o'i le, yna does dim drwg i weithwyr argyfwng eu gwisgo.
"Ond wrth gwrs fydd camerâu ddim yn atal hyn rhag digwydd, ac mae angen rhaglen o addysg ddiwylliannol hefyd. Mae'r math yma o ymddygiad yn gwbl warthus."
Mae Gwasanaeth Ambiwlans Cymru eisoes wedi dweud y gallai parafeddygon wisgo camerâu corff cyn bo hir yn dilyn cyfres o ymosodiadau ar eu staff.
Eisoes mae pump o fyrddau iechyd Cymru yn defnyddio camerâu o'r fath i gofnodi ymosodiadau a cham-drin staff ysbytai, gyda staff diogelwch yn eu gwisgo nhw.


description: Mererid Hopwood a Myrddin ap Dafydd yn ennill gwobrau Tir na n-Og 2018 ar gyfer llyfrau i blant a phobl ifanc.

title: Dau brifardd yn ennill gwobrau Tir na n-Og 2018


description: Y bardd a'r rapiwr Aneirin Karadog sy'n cael ei holi yr wythnos yma

title: Ateb y Galw: Y Prifardd Aneirin Karadog


description: Geraint Thomas yn ymestyn ei fantais yn y Criterium du Dauphine ac yn cadw'r crys melyn gydag ond diwrnod o'r ras i fynd.


description: Gyrrwr cerbyd Range Rover llwyd wedi marw yn dilyn gwrthdrawiad ffordd yn Sir Fynwy.

title: Gyrrwr, 57 oed,wedi marw mewn gwrthdrawiad yn Sir Fynwy


description: Cerflun 10 troedfedd o arth ar fin cael ei symud o ochr ffordd ar ôl rhoi braw i yrrwr oedd yn pasio.

title: Symud cerflun arth roddodd fraw i yrrwr ger Llanwrtyd


description: Yr heddlu'n rhybuddio teithwyr yn ardal Wrecsam i ddisgwyl oedi ar y ffyrdd ddydd Sadwrn oherwydd cyngerdd Stereophonics yn y Cae Ras.

title: Rhybudd teithio yn Wrecsam achos cyngerdd Stereophonics


description: Mark Adams, a oedd yn arfer ymgynghori John Major a Tony Blair, yn gwadu ymosodiad rhyw ar fenyw yn Ninbych y Pysgod.

title: Cyhuddo cyn-ymgynghorydd sifil o ymosod


authors:
Owain Clarke
Gohebydd Iechyd Bbc Cymru

description: Cynllun hirdymor newydd gan Lywodraeth Cymru yn ceisio sicrhau llai o ddibyniaeth ar ysbytai a mwy o ofal yn y cartref neu'r gymuned.

title: Cynllun newydd i 'leihau dibyniaeth ar ysbytai'


description: Mae’n 30 mlynedd ers darlledu’r gyfres ddadleuol Aber Aber a oedd yn dilyn criw o fyfyrwyr ym Mhrifysgol Aberystwyth.


description: Y golwr Lukasz Fabianski yn gadael Abertawe ac arwyddo cytundeb tair blynedd gyda West Ham Utd.

title: Lukasz Fabianski yn arwyddo i West Ham


title: Ystyried peidio carcharu am fethu talu treth y cyngor

maintext:
Image caption Fe alwodd Melanie Woolcock am newid i'r drefn bresennol y llynedd, wedi iddi ymladd ei hachos yn llwyddiannus
Mae Llywodraeth Cymru yn ystyried cael gwared ar garchar fel cosb am beidio talu treth y cyngor.
Cafodd o leiaf 62 o bobl eu carcharu yng Nghymru a Lloegr yn 2016/17 am beidio talu'r dreth.
Ond ar ôl i ddynes o Ben-y-Bont ar Ogwr herio penderfyniad llys i'w charcharu am ddyledion treth, ac ennill, mae'n bosib bod camgymeriadau wedi bod mewn achosion tebyg.
Wrth lansio ymgynghoriad dywedodd yr Ysgrifennydd Cyllid Mark Drakeford: "Yn fy marn i dyw mynd i ddyled ddim yn drosedd.
"Mae yna gost sylweddol i'r pwrs cyhoeddus wrth garcharu pobl a dyw gweithred o'r fath yn gnweud dim i ddelio â'r rhesymau am y ddyled i awdurdod lleol na chwaith yn gostwng y ddyled.
"Mewn sawl achos mae'n gwneud y sefyllfa yn waeth."
Image copyright PA
Mae Melanie Woolcock o Borthcawl yn dweud nad yw hi'n deg carcharu pobl am eu bod, o bosib, yn methu fforddio i dalu bil.
Fe gafodd hi ei charcharu am 40 diwrnod wedi iddi gael ei dedfrydu i 81 diwrnod o garchar yn 2016 am fethu â thalu £10 yr wythnos tuag at ei dyled.
Wrth ymladd ei hachos honnodd ei bod yn rhy sâl i weithio a'i bod yn ei chael hi'n anodd i fwydo ei hun a'i mab yn ei arddegau - ac felly doedd hi ddim wedi gallu talu treth y cyngor.
Ar y pryd, dywedodd Cyngor Pen-y-bont bod gan awdurdodau gyfrifoldeb cyfreithiol i gasglu trethi, ond eu bod hefyd yn cynnig cefnogaeth i bobl oedd yn wynebu caledi ac mai'r dewis olaf oedd erlyn.
Er i o leiaf 62 o bobl gael eu carcharu yng Nghymru a Lloegr yn 2016/17, yn Yr Alban a Gogledd Iwerddon dyw hi ddim yn bosib carcharu pobl am beidio talu'r dreth.
'Ffyrdd gwell o dalu dyledion'
Ychwanegodd Mr Drakeford: "Gall Llywodraeth Cymru ddim deddfu ar yr hyn y mae'r llysoedd yn ei wneud gan nad yw hwn yn faes sydd wedi'i ddatganoli.
"Ond mae gennym bwerau i gael gwared â'r hawl i garcharu pobl yng Nghymru am beidio talu'r dreth.
"Mae 'na ffyrdd gwell y gall awdurdodau lleol eu defnyddio er mwyn sicrhau bod dyledion yn cael eu talu."
Mae Llywodraeth Cymru, mewn partneriaeth gydag awdurdodau lleol, yn gweithredu Cynllun Gostyngiadau'r Dreth Gyngor ac mae ffigyrau o 2016/17 yn dangos bod y cynllun wedi helpu 291,891 o gartrefi ac wedi darparu £235m o gefnogaeth ariannol.


description: Mae Leanne Wood wedi cyhoeddi y bydd hi'n gadael ei swydd fel arweinydd Plaid Cymru ar ôl etholiad 2021.

title: Leanne Wood am adael yn 2021 os ddim yn brif weinidog

maintext:
Image caption Leanne Wood yn siarad gydag Aled ap Dafydd
Mae Leanne Wood wedi cyhoeddi y bydd hi'n camu o'r neilltu fel arweinydd Plaid Cymru ar ôl etholiad 2021, os na fydd hi'n brif weinidog.
Dywedodd Ms Wood wrth y BBC y byddai hi'n croesawu her i'w harweinyddiaeth a bod "lleiafrif" o fewn y blaid eisiau mynd ar "drywydd gwahanol".
Mae rheolau Plaid Cymru yn golygu y gall yr arweinyddiaeth newid pob dwy flynedd.
Nid yw Ms Wood wedi wynebu her i'w harweinyddiaeth ers cael ei hethol yn 2012, ond mae'r BBC ar ddeall fod yna anfodlonrwydd ymysg rhai ACau Plaid am ei pherfformiad.
Hyderus
Yn ôl Ms Wood mae ACau Plaid Cymru wedi cynnal trafodaethau agored ac onest, ond doedd hi ddim yn fodlon ymhelaethu ar yr hyn gafodd ei ddweud.
Roedd ei mandad hi wedi dod gan "aelodau cyffredin", meddai, gan bwysleisio fod y mwyafrif o'r rheini eisiau gweld hi yn parhau fel arweinydd.
Dywedodd Ms Wood y byddai hi'n croesawu her i'w harweinyddiaeth "i raddau" gan y byddai hynny yn rhoi'r cyfle iddi hi "fynd allan a chynnal trafodaethau".
Ychwanegodd: "Os nad ydw i yn brif weinidog ar ôl yr etholiad yn 2021, yna byddaf yn cerdded i ffwrdd".
"Byddaf nawr yn ymdrechu i sicrhau fod yr etholiad nesaf yn un cryf i Blaid Cymru, ac ein bod ni'n sicrhau lle yn y Llywodraeth.
"Ond mi fyddai'n brif weinidog."
Fel rhan o'i hymgyrch i ddiweddaru ei harweinyddiaeth, mae hi wedi galw am arolygiad llawn o bolisi'r blaid tuag at ynni niwclear, gan ychwanegu nad oedd hi yn bersonol o blaid Wylfa Newydd ar Ynys Môn.


description: Kayleigh Green yn serennu wrth i dîm merched Cymru symud i frig grŵp A gydag un gêm yn weddill.

title: Merched Cymru ar frig grŵp A ar ôl trechu Rwsia 3-0

maintext:
Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais Uchafbwyntiau: Merched Cymru 3-0 Merched Rwsia
Mae tîm merched Cymru gam yn nes at gyrraedd Cwpan y Byd 2019 yn dilyn buddugoliaeth gyfforddus o 3-0 yn erbyn Rwsia yng Nghasnewydd.
Aeth Cymru ar y blaen diolch i gôl Kayleigh Green yn fuan yn yr ail hanner.
Fe ychwanegodd Green yr ail i Gymru yn dilyn chwarae taclus, cyn i Natasha Harding goroni'r perfformiad gyda'r drydedd.
Mae'r canlyniad yma yn golygu fod Cymru ar frig grŵp A gydag un gêm yn weddill, ac yn sicrhau eu lle yn y gemau ail-gyfle.
Hanner cyntaf rhwystredig
Roedd rhaid i'r ddau ddim ennill y gêm er mwyn cynnal unrhyw obaith o gyrraedd Cwpan y Byd, ond rhwystredig iawn oedd yr hanner cyntaf.
Llwyddodd Cymru i gryfhau wrth i'r gêm fynd yn ei blaen, ac erbyn diwedd yr hanner cyntaf roedden nhw'n rheoli'r chwarae o flaen torf o 1,200 ym Mharc Spytty.
Image caption Kayleigh Green yn dathlu rhoi Cymru ar y blaen
Bron i'r pwysau arwain at gôl cyn hanner amser pan gafodd ergyd Helen Ward ei chlirio gan amddiffynnwr canol Rwsia.
Fe apeliodd tîm Jayne Ludlow am ddwy gic o'r smotyn ar ôl llawio posib ond anwybyddu'r cwynion wnaeth y dyfarnwr o'r Ffindir.
Green yn serennu
Dechreuodd Cymru'r ail hanner ar dân wrth i Kayleigh Green ymateb yn sydyn i groesiad Rachel Rowe o'r asgell chwith, er mwyn taro'r bêl yn gadarn i gefn y rhwyd o ongl dyn.
Dal i bwyso wnaeth Cymru wrth i'r hyder lifo drwy'r tîm, ac ar ddiwedd symudiad campus gan ymosodwyr Cymru, llwyddodd Green i godi'r bêl dros y golwr gydag ergyd gywir.
Ar ôl yr ail gôl roedd amddiffyn Rwsia i'w weld yn colli ei siâp ac roedd Cymru yn creu un cyfle ar ôl y llall.
Rhedodd Natasha Harding yn glir o'r amddiffyn cyn taro'r bêl yn isel i gornel y rhwyd ar yr ôl 68 munud i sicrhau'r fuddugoliaeth.
Image caption Rheolwr Cymru Jayne Ludlow ar ôl i Natash Harding sicrhau'r fuddugoliaeth
Dyma'r seithfed gêm yn olynol i Gymru beidio ag ildio gôl.
Roedd dathliadau yn y dorf ac ar fainc Cymru wedi'r chwiban olaf wrth i ferched Jayne Ludlow lwyddo i sicrhau lle Cymru yn y gemau ail-gyfle.
Golygai'r fuddugoliaeth yn erbyn Rwsia fod Cymru ar frig grŵp A, wedi chwarae un gêm yn fwy na Lloegr yn yr ail safle.
Bydd Cymru yn wynebu tîm Phil Neville ar 31 Awst i benderfynu pwy fydd yn gorffen ar frig y tabl ac yn mynd i Gwpan y Byd yn Ffrainc 2019.


description: Swyddog undeb yn ymddiheuro yn dilyn gwrthwynebiad i alwad i drosglwyddo dŵr o ganolbarth Cymru i dde-ddwyrain Lloegr.

title: GMB yn ymddiheuro am alwad i yrru dŵr o Gymru i Loegr

maintext:
Image copyright Geograph
Mae swyddog undeb wedi ymddiheuro yn dilyn gwrthwynebiad i alwad i drosglwyddo dŵr o ganolbarth Cymru i dde-ddwyrain Lloegr.
Roedd undeb y GMB wedi awgrymu cyflenwi dŵr o gronfa Craig Goch ym mynyddoedd Cwm Elan yn sgil twf ym mhoblogaeth Llundain a'r ardal o'i chwmpas.
Dywedodd Plaid Cymru mai Llywodraeth Cymru ddylai reoli dŵr y wlad a bod angen gwrthwynebu'r cynllun yn "ffyrnig".
Ychwanegodd Llywodraeth Cymru y byddai'n rhaid ymgynghori gyda gweinidogion a Chyfoeth Naturiol Cymru cyn unrhyw gynllun o'r fath.
Mae cyflenwi dŵr yn bwnc dadleuol yng Nghymru ers i bentref Capel Celyn gael ei foddi er mwyn creu cronfa ddŵr i gyflenwi Lerpwl yn y 1960au.
Yn sgil yr ymateb, mae'r swyddog wedi ymddiheuro, gan ddweud nad oedd wedi bwriadu pechu unrhyw un.
'Hanes hir a phoenus'
Cafodd y cynnig ei gymeradwyo gan Gyngres y GMB, oedd yn dweud bod "patrymau tywydd tymor hir Llundain a rhannau o dde-ddwyrain a dwyrain Lloegr" yn golygu y bydd yr ardaloedd yn cael "cyfnodau o ychydig iawn o law a fydd yn arwain at gronfeydd yn brin o ddŵr".
Roedd cynnig yr undeb yn tynnu sylw at gronfa Craig Goch, gafodd ei hadeiladu gan ddinas Birmingham ar droad yr 20fed ganrif i gyflenwi dŵr ar gyfer ei diwydiannau.
Dywedodd swyddog yr undeb, Mick Ainsley: "Mae angen i ni roi buddiannau'r genedl o flaen elw [cwmnïau] preifat."
Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais Hywel Williams: Undeb 'wedi rhoi eu troed ynddi'
Dywedodd AS Plaid Cymru Arfon, Hywel Williams nad Llywodraeth y DU nac undebau llafur oedd yn gyfrifol am "ddweud wrth bobl Cymru be ddylid ei wneud gyda'n dŵr".
"Os am ei gludo i Lundain a'r de-ddwyrain, fe ddylai fod am bris teg. Dylai'r GMB fod yn ymwybodol fod hanes hir a phoenus yng Nghymru o ran y mater yma," meddai.
"Maen nhw yn amlwg yn sathru ar bwnc nad ydyn nhw'n ei ddeall."
Ymddiheuriad
Dywedodd y GMB mewn datganiad eu bod yn "parchu'r safle yng Nghymru, gyda llywodraeth ddatganoledig a diwydiant dŵr nid-er-elw".
Yn siarad ar BBC Radio Wales, dywedodd Mr Ainsley "nad oeddwn wedi bwriadu pechu unrhyw un".
"Rydw i eisiau ymddiheuro os ydyn ni, ond nid dyna oedd ein bwriad," meddai.
"Y bwriad oedd dweud bod 'na broblem fawr - rydyn ni angen delio gyda'r peth."
Ychwanegodd: "Yn sicr alla'i ddim gwneud sylw am beth ddigwyddodd yn y gorffennol, oherwydd nid oedd yn rhywbeth oeddwn i'n gyfarwydd iawn ag o, felly o ran hynny mae Mr Williams yn gywir nad oedden ni'n gwybod beth oedden ni'n sathru arno."


description: Tua 250 o bobl yn mynychu gwasanaeth arbennig ar ôl i dân ddinistrio Eglwys Gymunedol Bethel yng Nghasnewydd.

title: Tân Casnewydd: Oedfa mewn maes parcio


description: Ymgyrchwyr yn dweud bod Llywodraeth Cymru angen cryfhau eu cynlluniau i fynd i'r afael â safon aer gwael.

title: 'Angen cryfhau' cynlluniau i daclo safon aer gwael


description: Cyn-chwaraewr rygbi merched Cymru yn cael ei charcharu am saith mlynedd am weithgaredd rhyw gyda phlentyn.

title: Carcharu cyn-chwaraewr rygbi merched Cymru am gam-drin


description: Mae'r ieithydd yn dweud bod cael y swydd yn "fraint"

title: Talat Chaudhri: Pwnjabi Prydeinig sy'n faer ar Aberystwyth

maintext:
Image copyright talatchaudhri.net
Y mis diwethaf cafodd Maer newydd tref Aberystwyth ei benodi - Dr Talat Chaudhri.
Cafodd ei eni a'i fagu yn Essex ac fe gafodd ei dad ei eni mewn man sydd bellach yn cael ei alw'n Pacistan.
Mae'n cyfeirio at ei hun fel Pwnjabi Prydeinig ac ieithydd sy'n medru, ymysg ieithoedd eraill, y Lydaweg a'r Gymraeg.
Pam dysgu Cymraeg yn y lle cyntaf, felly, ac yntau â dim cysylltiad amlwg â'r wlad?
Dyma gwestiwn ofynnodd Aled Hughes iddo ar ei raglen ar Radio Cymru fore Llun.
"Mae pobl yn gofyn y cwestiwn yna yn aml iawn - mae'n anodd iawn i esbonio," meddai Talat Chaudhri.
"Dwi wastad wedi bod yn ieithydd. [Mae'n gyfuniad o] wyliau pan yn blentyn, darnau o lenyddiaeth a rhywsut daeth pethau at ei gilydd."
Yn gyn-fyfyriwr yn Rhydychen, mae bellach yn gweithio ym maes cyfrifiadureg ar ei liwt ei hun, yn golygu a chyfieithu ac yn gynghorydd.
Mae'n cyfaddef bod dysgu Llydaweg a Chymraeg ar yr un pryd wedi bod yn "eitha' anodd" ond mae bellach yn diwtor ar oedolion yn y ddwy iaith.
Hefyd o ddiddordeb
Pan symudodd i'r ardal yn 1998, prin fyddai'n dychmygu 20 mlynedd yn ddiweddarach y byddai'n dod yn faer ar y dref mae bellach yn ei alw'n gartref.
"Dwi'n gweld y peth fel braint i gynrychioli'r dre' yn wleidyddol a hefyd o safbwynt seremonïaidd ar yr un pryd," meddai.
"Mae cyngor tref yn fath o gyngor cymunedol felly mae o'n bwysig mynd o gwmpas a chefnogi be' sy'n digwydd yn y dref yn gymunedol yn ogystal â gwleidyddol.
"'Swn i'n dweud i mi gael croeso enfawr pan ddois i yma ac yn groes i ddisgwyliadau weithiau - mae'r hen ystrydeb 'we'll keep a welcome in the hillside', mae'n wirionedd.
"O'r cychwyn cynta' dwi'n credu bod y Cymry jyst yn disgwyl bod pobl yn parchu nhw ac yn dangos parch i'w diwylliant ac mae croeso i unrhyw un sy'n gwneud hynny yn fy mhrofiad i."
Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais Gwrandewch ar Talat Chaudhri yn siarad ar raglen Aled Hughes
Newid agwedd yn 'destun pryder'
Ond mae Talat Chaudhri wedi gweld newid mewn agwedd yn y blynyddoedd diwethaf, ac mae wedi dioddef ymosodiadau hiliol yn ei erbyn.
"Dau ddigwyddiad hyll yn ddiweddar, pethau hiliol," meddai. "Un yn y parc, un mewn tafarn. Fydda'i ddim yn mynd i'r manylion.
"Mae'r hinsawdd wedi newid ers y refferendwm [i adael yr Undeb Ewropeaidd yn 2016], a dwi'n meddwl bod y fath gasineb wedi bod yn cuddio ers sbel.
"Pan o'n i'n fach yn Essex, adeg honno oedd o'n fwy derbyniol i ddweud pethau hiliol a dwi'n falch i ddweud bod hynny wedi gwella yn sylweddol [ond] ar ôl y refferendwm dyma'r hen sylwadau yn dod allan eto, ac mae hynny'n destun pryder."


description: Cymru'n sicrhau buddugoliaeth gyfforddus dros yr Ariannin yn San Juan diolch i geisiau James Davies a George North yn yr hanner cyntaf.

title: Taith yr Haf: Yr Ariannin 10-23 Cymru


description: Panel o feirniaid yn dewis y chwe chystadleuydd fydd yn ymgeisio am Ysgoloriaeth Urdd Gobaith Cymru Bryn Terfel eleni.

title: Cyhoeddi rhestr fer Ysgoloriaeth Bryn Terfel


description: Bydd aelodau Pwyllgor Cynllunio Cyngor Sir Gaerfyrddin yn ymweld â chartref arweinydd y cyngor, Emlyn Dole, cyn penderfynu a ddylai ysgubor newydd sydd wedi ei hadeiladu ar y safle gael ei dymchwel.

title: Ffrae gynllunio arweinydd Sir Gaerfyrddin


description: Holl seddi'r Orsedd ar gyfer seremoni'r Cadeirio yn Eisteddfod Caerdydd ym mis Awst wedi eu llenwi, a seremoniau eraill bron yn llawn.

title: Gorsedd seremoni Cadeirio 2018 'yn llawn'


description: BBC Cymru yn cael golwg tu ôl i'r llenni ar waith Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru os ydyn nhw'n cynnal archwiliad.

title: Golwg tu ôl i'r llenni ar waith arolygwyr iechyd


description: Ysgolion ac awdurdodau lleol ddim yn ymwybodol bod degau o filoedd o blant yng Nghymru yn ofalwyr ifanc, yn ôl elusen.

title: Ysgolion a chynghorau 'ddim yn adnabod' gofalwyr ifanc

maintext:
Image copyright Thinkstock
Dyw ysgolion ac awdurdodau lleol ddim yn ymwybodol bod degau o filoedd o blant yng Nghymru yn ofalwyr ifanc, yn ôl elusen.
Mewn astudiaeth o wyth ysgol fe wnaeth Ymddiriedolaeth Gofalwyr Cymru ganfod pedair gwaith y fwy o ofalwyr ifanc na'r hyn roedden nhw'n ei ddisgwyl.
Yn ôl yr elusen, mae gofalwyr ifanc yn colli tua 48 diwrnod ysgol pob blwyddyn ac yn cael canlyniadau gwaeth yn eu TGAU ar gyfartaledd.
Dywedodd corff arolygu addysg Estyn eu bod ar fin cynnal adolygiad ar y mater.
Ond yn ôl yr elusen mae angen rhagor o arian i gefnogi gwasanaethau lleol sy'n helpu gofalwyr ifanc.
'Effeithio ar gyfleoedd'
Dywedodd Kate Cubbage o'r elusen bod cyfrifoldeb gofalu yn gallu bod yn bositif i nifer o bobl ifanc, gan ddatblygu sgiliau a phrofiadau "dyw eraill ddim yn eu cael".
Ond rhybuddiodd y gall gael effaith ar gyrhaeddiad a phresenoldeb yn yr ysgol.
"Mae'n gallu effeithio ar eu graddau, eu cyfleoedd mewn bywyd o ran mynd ymlaen at addysg bellach, yn ogystal â'u hiechyd meddwl a'u hyder," meddai.
"Mae angen gwneud mwy i sicrhau bod awdurdodau lleol ac ysgolion yn cydweithio i adnabod beth sydd ei angen ar ofalwyr ifanc i'w helpu i lwyddo."
Stori Stuart a Carwyn
Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais Mae Carwyn Gumm yn gofalu am ei dad, sy'n gaeth i'w gartref am gyfnodau hir ar ôl dioddef anhwylder iechyd meddwl
Mae Stuart Gumm, 52, yn gaeth i'w gartref am gyfnodau hir ar ôl dioddef anhwylder iechyd meddwl bedair blynedd yn ôl.
Dywedodd y gŵr o Dalywain ger Pont-y-pŵl yn Nhorfaen bod y gofal gan ei fab 12 oed, Carwyn, wedi achub ei fywyd.
"Mae'n frwydr barhaol erbyn rhywbeth sy'n rheoli fy meddwl," meddai Stuart.
"Fe allwn ni fod wedi gadael y byd 'ma ar y dyddiau tywyll hynny, ac fe fyddwn i wedi oni bai am fy nheulu. Dyna pam mae Carwyn mor arbennig, a pam 'mod i'n ei garu gymaint.
"Mae'n cydnabod beth sydd o'i le pan fo neb arall yn gallu. Mae'n cydnabod y cyfnodau tywyllaf ac yn fy ngwneud yn benderfynol i frwydro 'mlaen."
I Carwyn, mae siarad am salwch ei dad yn anodd, a dywedodd nad yw'n deall pam fo pawb yn credu bod yr hyn mae'n ei wneud mor arbennig.
"'Dwi'n weithiau'n teimlo bod dad ddim yn ymddwyn fel mae e'n arferol, ac yn meddwl i'n hun 'dyw rhywbeth ddim yn iawn'," meddai.
"'Dwi eisiau iddo deimlo'n well, ac weithiau rwy'n ceisio anghofio am y peth, ond dyw hi ddim mor hawdd â hynny."
Yn ôl Ymddiriedolaeth Gofalwyr Cymru mae ffigyrau swyddogol yn dangos bod 7,000 o ofalwyr ifanc yng Nghymru.
Ond mae eu hymchwil yn awgrymu y gallai'r ffigwr go iawn fod tua phedair gwaith y nifer hynny.
'Degau o filoedd'
Dywedodd Ms Cubbage eu bod yn credu y gallai fod yna "ddegau o filoedd o ofalwyr ifanc sydd heb gael eu hadnabod gan ysgolion neu awdurdodau lleol ac mae'r potensial yno i wneud mwy".
Ychwanegodd nad oes data dibynadwy ar nifer y gofalwyr ifanc am ei bod mor anodd eu hadnabod.
Dywedodd Llywodraeth Cymru ei fod yn darparu £36,000 i'r ymddiriedolaeth dros y flwyddyn nesaf i helpu adnabod gofalwyr, a chynnig rhagor o gefnogaeth iddynt.
Bydd y llywodraeth hefyd yn helpu'r ymddiriedolaeth i ddatblygu cardiau adnabod i ofalwyr yng Nghymru, i sicrhau eu bod yn cael mynediad at ofal cymdeithasol pan fo'r angen.


description: Morgannwg yn ennill eu pedwaredd gêm yn olynol ym Mhencampwriaeth y Siroedd wrth guro Sir Gaerlŷr o 137 o rediadau yn Stadiwm Swalec.

title: Morgannwg yn curo Sir Gaerlŷr o 137 o rediadau


description: Heddlu Gwent yn arestio dau ar amheuaeth o gynnau tân yn fwriadol ar ôl i dân ddinistrio eglwys yng Nghasnewydd.

title: Tân Casnewydd: Pryderon wedi eu mynegi


description: Teulu o Lanrwst yn clywed na fyddan nhw'n cael eu herlyn am gynorthwyo dyn 93 i farw mewn clinig yn y Swistir.

title: Dim cyhuddiadau am gynorthwyo marwolaeth dyn 93 oed


description: Mark Cavendish yn tynnu allan o Bencampwriaeth Feicio Ffordd Prydain, sy'n dychwelyd i Sir Fynwy wedi bwlch o bum mlynedd.

title: Cavendish allan o ras feicio


description: Mudiad Dyfodol yr Iaith a chyn-gadeirydd Bwrdd yr Iaith yn cefnogi cyhoeddiad Llywodraeth Cymru i beidio ehangu'r safonau'r Gymraeg.

title: 'Synnwyr cyffredin' i newid cyfeiriad ar safonau iaith

maintext:
Image caption Mae penderfyniad y llywodraeth ynglŷn â'r safonau yn "ychydig o synnwyr cyffredin" medd Meirion Prys Jones
Mae cyn-brif weithredwr Bwrdd yr Iaith Gymraeg yn dweud fod penderfyniad Llywodraeth Cymru i beidio ag ymestyn y safonau iaith i sectorau eraill, fel y sector breifat, yn "ychydig bach o synnwyr cyffredin o'r diwedd".
Yn ôl Meirion Prys Jones, mae creu Comisiwn i'r Iaith Gymraeg yn golygu y bydd "rheoleiddio a hyrwyddo yn mynd law yn llaw gyda'i gilydd mewn corff sy'n gallu gwneud hynny".
Ddydd Mawrth, fe gyhoeddodd y Gweinidog sydd â chyfrifoldeb am yr iaith Gymraeg, Eluned Morgan, na fydd Llywodraeth Cymru'n gorfodi rhagor o sectorau i fabwysiadu'r Safonau Iaith am y tro a'u bod yn "ail-gyfeirio adnoddau" oedd yn cael eu defnyddio ar hyn o bryd i gyflwyno a phlismona'r safonau.
Ond yn ôl Cadeirydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, mae'r penderfyniad i beidio ag ehangu ar y Safonau Iaith yn gwanhau hawliau siaradwyr Cymraeg "yn ddifrifol".
'Croesawu newid pwyslais'
Dywedodd Meirion Prys Jones nad yw'r "drefn bresennol yn gweithio," a bod Eluned Morgan, drwy greu'r Comisiwn, yn cydnabod nad yw'r llywodraeth yn gallu gwneud y gwaith hyrwyddo.
Mae'r corff ymgyrchu Dyfodol i'r Iaith hefyd wedi croesawu bwriad y llywodraeth i sefydlu Comisiwn i'r iaith Gymraeg, ac yn "croesawu'r newid pwyslais tuag at hyrwyddo a hybu'r iaith, a gafodd ei esgeuluso yn y blynyddoedd diwethaf".
Wrth siarad ar raglen Post Cyntaf BBC Cymru fore Mercher, dywedodd Meirion Prys Jones fod yn rhaid edrych ar y ffordd orau o sicrhau fod yr iaith yn ffynnu, heb gosbi unigolion ar yr un pryd.
"Da ni wedi bod ar daith wirion ers rhyw ddegawd lle mae 'na chwarae gyda'r systemau a'r strwythurau wedi bod.
"Nawr dwi'n meddwl bod rhaid i ni fynd nôl at sefyllfa o realiti lle ma' rheoleiddio a hyrwyddo yn mynd law yn llaw gyda'i gilydd mewn corff sy'n gallu gwneud hynny.
Image caption Mae Mudiad Ffermwyr Ifanc yn un corff sy'n hyrwyddo defnydd y Gymraeg yn eu gweithgareddau
"Dydy'r drefn bresennol ddim yn gweithio, felly mae'n rhaid i ni wella'r drefn, a neud yn siŵr bod pobl yn gallu dewis siarad Cymraeg yn eu cartrefi eu hunain, siarad Cymraeg gyda'u plant, bod 'na fywyd cymdeithasol gyda phlant.
"Be' da ni'n angen gwneud ydy eu cefnogi nhw yn y meysydd 'na lle mae gyda nhw ddiddordeb - cerddoriaeth, technoleg, chwaraeon, y celfyddydau, rheina i gyd - nid canolbwyntio ein hadnoddau ar ddarn bach o'r jigso sef taro cyrff sydd ddim yn cydymffurfio."
'Cydnabod pwysigrwydd addysg'
Dywedodd Heini Gruffudd, Cadeirydd y Mudiad: "Rydyn ni'n falch iawn bod y llywodraeth am weithredu ar sail egwyddorion cynllunio ieithyddol sy' wedi'u derbyn yn gyffredinol ledled y byd.
"Mae Dyfodol i'r Iaith wedi bod yn pwyso o'r cychwyn am well cydbwysedd rhwng rheoleiddio a hyrwyddo'r Gymraeg yn gadarnhaol, a chredwn fod angen buddsoddi mewn strwythurau a pholisïau sy'n cyflawni hyn.
Image caption Galw am fwy o gyfleoedd i ddefnyddio'r Gymraeg mae Heini Gruffydd, cadeirydd Dyfodol i'r Iaith
"Mae angen gweithio i gynyddu sgiliau ieithyddol, yn ogystal â'r cyfleoedd sydd ar gael i ddefnyddio'r iaith ym mhob agwedd o fywyd dydd-i-ddydd: y cartref, y gweithle, a'r gymuned.
"Mae'n rhaid ehangu ein gorwelion, ac mae rhaglen o'r fath, sy'n cydnabod pwysigrwydd addysg ac sy'n seiliedig ar egwyddorion cynllunio ieithyddol, yn gam sylweddol i'r cyfeiriad iawn."
'Gwanhau hawliau'
Ond mae Heledd Gwyndaf, Cadeirydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn poeni bod cyfle yn cael ei golli drwy beidio â chryfhau hawliau siaradwyr Cymraeg o ddydd i ddydd.
"I newid ymddygiad pobl rhaid newid agweddau pobl.
"I newid agweddau pobl mae'n rhaid deddfu, ac mae'r gwirionedd hwn yn cael ei gydnabod yn genedlaethol ac yn rhyngwladol, ond mae Eluned Morgan yn dewis anwybyddu hynny," meddai Ms Gwyndaf.
Mae'n dweud bod cwmnïau preifat yn dweud wrth y mudiad iaith nad yw eu darpariaeth ar gyfer y Gymraeg yn mynd i wella nes bod gorfodaeth arnynt i weithredu.
Ychwanegodd: "Ni 'di bod yn y 'lle ma, hybu a hyrwyddo ar draul hawliau a rheoleiddio. Mae hwn yn gwanhau ein hawliau ni yn ddifrifol.
"Mae'n gwanhau ein hawliau ni i gwyno hefyd."


description: Cyffuriau sy'n gwella perfformiad a steroidau i fod yn "broblem enfawr" i'r GIG yn y dyfodol, yn ôl pennaeth yr unig glinig o'i fath yng Nghymru.

title: Steroidau i greu 'problem enfawr' i'r GIG yn y dyfodol

maintext:
Image copyright Getty Images Image caption Er ei bod yn anghyfreithlon creu a gwerthu steroidau, mae defnydd personol yn gyfreithlon
Bydd cyffuriau sy'n gwella perfformiad a steroidau yn creu "problem enfawr" i'r GIG yn y dyfodol, yn ôl pennaeth tîm arbenigol sy'n rhedeg yr unig glinig o'i fath yng Nghymru.
Mae'r cynnydd mawr yn nifer y bobl sy'n cymryd y cyffuriau hyn wedi arwain Gwasanaeth Camddefnyddio Sylweddau Gwent i agor clinig cyfnewid nodwyddau.
Mae pennaeth rhaglen camddefnyddio sylweddau Iechyd Cyhoeddus Cymru yn dweud bod angen i bobl sy'n gweithio ym maes iechyd gael mwy o hyfforddiant ar y materion yma.
Dywedodd Mike Mallett bod defnyddwyr yn aml yn gwybod mwy am y cyffuriau a'r steroidau na meddygon a'r nyrsys.
'Problem anochel'
"Mae'r broblem enfawr trwy'r DU, ond yn enwedig yng nghymoedd de Cymru," meddai Mr Mallett, sydd wedi sicrhau blwyddyn o nawdd ar gyfer y clinig cyfnewid nodwyddau yng Nghasnewydd.
"Fy mhryder i yw, mewn 20 mlynedd neu lai, bydd meddygon yn gweld cynnydd yn nifer y bobl rhwng 40 a 50 oed sydd wedi bod yn defnyddio steroidau am ddegawdau.
"Bydd ganddyn nhw broblemau iau, thyroid ac arennau, neu gyflyrau ar y galon, ond fyddan nhw ddim yn mynd i weld eu meddyg nes eu bod yn gweld symptomau.
"Erbyn hynny, mae'r driniaeth yn mynd i fod yn llawer drytach ac yn llai effeithiol. Mae'n broblem sy'n anochel."
Mae Mr Mallett yn gobeithio casglu digon o ddata yn ystod y cynllun 12 mis fel y gall y gwasanaeth wneud cais am nawdd mwy parhaol gan y Gwasanaeth Iechyd.
Image copyright Getty Images Image caption Mae defnyddwyr steroidau'n aml yn gyndyn i fynd at feddyg am gyngor, yn ôl Josie Smith
Dywedodd Josie Smith o Iechyd Cyhoeddus Cymru bod y ffaith fod cyffuriau sy'n gwella perfformiad yn gweithio yn ei gwneud yn her argyhoeddi pobl am y peryglon o'u defnyddio.
"Mae'n rhaid i ni gydnabod, os yw unigolyn yn gweld canlyniadau o'u defnyddio maen nhw'n fwy tebygol o barhau i'w defnyddio," meddai.
"Pan mae unigolyn yn teimlo'n well, yn edrych yn well ac yn teimlo'n fwy hyderus, mae'n her mynd i'r afael â hynny."
'Gwybod mwy na'r meddyg'
Ychwanegodd bod defnyddwyr yn aml yn gyndyn i fynd at feddyg am gyngor.
"Mae pobl sy'n defnyddio steroidau yn aml yn gwybod mwy am yr hyn maen nhw'n ei gymryd na phobl sy'n gweithio ym maes iechyd," meddai Ms Smith.
"Mae pryder am stigma hefyd. Mae'n rhaid i ni sicrhau bod gennym ffynonellau gwybodaeth y mae pobl yn gallu ymddiried ynddynt, heb ofni beirniadaeth."
Mae steroidau yn gyffur Dosbarth C, ac er ei bod yn anghyfreithlon i'w creu a'u gwerthu, mae defnydd personol yn gyfreithlon.
'Prynu ar-lein'
Dywedodd un defnyddiwr - oedd eisiau aros yn ddienw - wrth BBC Cymru ei fod yn prynu steroidau ar-lein.
"Gallwn i fod wedi eu prynu ar y stryd, ond rwy'n ddigon call i beidio gwneud hynny, felly rwy'n eu prynu ar-lein," meddai.
"Mae'r cwmni'n edrych yn swyddogol, maen nhw'n cyrraedd mewn pecynnau proffesiynol ac rydych chi'n gallu gweld barn pobl ar-lein os ydyn nhw wedi defnyddio'r cwmni o'r blaen."
Ond dywedodd Ms Smith bod Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi cynnal profion ar nifer o ffynonellau gwahanol o gyffuriau sy'n gwella perfformiad.
O'r rheiny gafodd eu profi, doedd tua thraean ddim yn cynnwys yr hyn roedden nhw'n honni, a dim cynhwysydd fyddai'n gwella perfformiad o gwbl mewn rhai achosion.


description: Cefnogwyr Abertawe'n galw ar y clwb i ddiswyddo'r cadeirydd Huw Jenkins, wrth i'r rheolwr Carlos Carvalhal baratoi i adael.

title: Galw am ddiswyddo cadeirydd Abertawe wrth i Carvalhal fynd