description: Beth yw'r hanes ym Mhlasty Glynllifon a be' nesa'?

title: Glynllifon: Ddoe a heddiw

maintext:
Image copyright Iwan Williams
Beth yw'r cysylltiad rhwng un o deuluoedd cyfoethocaf Cymru, myfyrwyr amaethyddol ac ystlumod?
Dros y canrifoedd mae Plas Glynllifon ger Caernarfon wedi bod yn gartref iddyn nhw i gyd yn eu tro.
Erbyn heddiw mae'r ffensus metal sydd wedi eu gweld o gwmpas y safle yn ddiweddar yn awgrymu bod pennod newydd ar fin dechrau i'r plasty hynafol.
Ond beth am orffennol y safle? Sut daeth y plasty mawr sy'n edrych fel rhan o set Downton Abbey i gael ei godi yng nghefn gwlad Cymru?
Image caption Cyflwynodd Laurence Llewelyn-Bowen bennod o Hidden Houses of Wales o Lynllifon yn 2010 gyda'r perchnogion ar y pryd, Tara a Pravin Jadeja o Swydd Caer
Cartref teuluol yr Arglwydd Newborough ydy'r plasty 102 o stafelloedd ac mae o leiaf tri tŷ arall yn dyddio nôl i'r 16eg ganrif wedi bod ar y safle, yn ôl yr hanesydd J Dilwyn Williams.
"Yn niwedd yr 1830au a dechrau'r 1840au yr adeiladwyd prif ran y plasty presennol yng Nglynllifon ar gyfer y trydydd Arglwydd Newborough ar ôl i dân ddifrodi'r plasty blaenorol ym mis Tachwedd 1836," meddai Mr Williams.
"Yng ngherdd Lewys Daron i Robert ap Maredudd o Lynllifon, a fu farw yn 1509, cyfeiria'r bardd at ei gartref diwylliedig."
Un o dirfeddianwyr mawr yr ardal oedd Robert ap Maredudd. Roedd ei daid yn warchodwr tref a chastell Caernarfon ar ran brenin Lloegr yn amser gwrthryfel Owain Glyn Dŵr ac un o'i gyndeidiau cyn hynny wedi cael tir gan y brenin Edward III am wasanaeth milwrol yn Ffrainc.
Cafodd y plasty ei enw ar ôl yr afon Llifon sy'n llifo drwy erddi'r safle.
O ble daeth 'Wynnborn'?
Felly sut aeth teulu Robert ap Maredudd yn Arglwyddi Newborough a phwy roddodd y Wynn yn yr enw 'Wynnborn Mansion' a achosodd ffrae wedi i un darpar brynwr geisio defnyddio'r enw am y stad?
"Yng nghanol yr 16eg ganrif cafodd y drefn Seisnig o gael cyfenw ei mabwysiadu, gan ddilyn trefn a ddaeth yn gyffredin yng Ngwynedd o ddefnyddio enw'r cartref," esbonia J Dilwyn Williams.
"Talfyrrwyd yr enw i Glynne ac mae cerdd gan Richard Phylip yn canmol y tŷ newydd a godwyd tua 1618 gan Syr William Glynne.
"Daeth y cyfenw Glynne i ben yng Nglynllifon yn nechrau'r 18fed ganrif yn dilyn priodas Frances Glynne â Thomas Wynn o Foduan, stad sylweddol yn Llŷn."
Image copyright Hawlfraint y Goron: CBHC Image caption Mae nifer fawr o adeiladau yn gysylltiedig efo'r plasty - stablau, gweithdai, storfa rew, melin a thai
Cafodd y Thomas Wynn hwnnw ei wneud yn farwnig gan y brenin George II am "nifer o segurswyddi proffidiol" meddai J Dilwyn Williams a chododd ei fab, John Wynn, blasty newydd yng Nglynllifon - "A moderate sized brick mansion having a colonnaded vestibule for its principal entrance," oedd y disgrifiad.
Ei ŵyr, Thomas Wynn arall, oedd yr Arglwydd Newborough cyntaf. Roedd yn aelod seneddol dros Gaernarfon, St Ives a Biwmares yn ei dro ac wedi helpu brenin Lloegr
"Ef fu'n gyfrifol am godi Caer Williamsburg ar dir y plas yn 1761 a Chaer Belan ar drwyn Morfa Dinlle yn 1775 yn ystod y cyfnod pan oedd ofn ymosodiad o Ffrainc. Ei wobr am hynny oedd cael ei greu yn Arglwydd Newborough yn 1776," meddai J Dilwyn Williams.
Adeiladodd y teulu eu cyfoeth drwy rentu tir a thai, y diwydiant llechi yn Nyffryn Nantlle, Dyffryn Conwy, Blaenau Ffestiniog a Chorwen a'u swyddi cyhoeddus.
Brenin Ffrainc
Ail wraig yr Arglwydd Newborough cyntaf oedd Maria Stella Petronilla, cantores o'r Eidal oedd yn ei harddegau cynnar pan briododd hi Thomas Wynn AS a dod i Lynllifon am y tro cyntaf.
Cafodd ei magu yn ferch i gwnstabl tref Modigliana yn yr Eidal ond roedd Maria Stella yn honni ei bod mewn gwirionedd yn ferch i Ddug a Duges Orléans o deulu brenhinol Ffrainc a'i bod wedi ei chyfnewid pan yn fabi gyda bachgen bach a ddaeth yn ddiweddarach yn frenin Louis Philippe I.
Image copyright Hawlfraint y Goron: CBHC Image caption Y fynedfa rwysgfawr yn y 1950au
Tŷ haf i bob pwrpas oedd Glynllifon erbyn ei chyfnod hi yn niwedd y 18fed ganrif, meddai J Dilwyn Williams, ac achlysurol oedd ymweliadau'r teulu ag yno gan fod ganddyn nhw dŷ yn Llundain hefyd.
"Pan ddaeth Thomas John, yr ail Arglwydd Newborough, i'w oed yn 1823 dechreuodd wario ar blasty Glynllifon ar ôl cyfnod o ddirywio a chreu'r parc gan adeiladu wal o'i amgylch," meddai Mr Williams.
Bu farw Thomas John yn 30 oed yn 1832 a cafodd y stad a'r teitl ei etifeddu gan ei frawd Spencer Bulkeley Wynn, y trydydd Arglwydd Newborough.
Diwedd cyfnod
Wedi i dân difrifol ddinistrio'r tŷ yn 1836 cafodd y plasty crand welwn ni yno heddiw ei gynllunio gan Edward Haycock o'r Amwythig.
Mab ieuengaf y trydydd Arglwydd Newborough, yr Anrh. Frederick Wynn etifeddodd diroedd Glynllifon a Boduan oddi wrth Specer Bulkeley Wynn yn 1888 ac adeiladu estyniad ar ochr chwith y plas yn 1890.
Meddai J. Dilwyn Williams: "Wedi iddo farw yn 1932 cafodd y stad ei rhannu rhwng ei ddau nai. Aeth Glynllifon i'r pumed Arglwydd Newborough a Boduan i gefnder hwnnw, Y Cyrnol Robert Wynn, Rhug, Corwen.
Image copyright Hawlfraint y Goron: CBHC Image caption Cafodd y plasty ei adael fel yr oedd pan ddaeth yn goleg amaethyddol yn 1952
"Yn sgil trethi etifeddiaeth penderfynodd y pumed Arglwydd Newborough werthu Glynllifon yn 1949 i David Tudor, masnachwr coed o Drawsfynydd. Cafodd hwnnw ei orfodi maes o law i werthu'r plas a'r fferm i Gyngor Sir Gaernarfon a cafodd y Coleg Amaethyddol ei symud o Fadryn yn Llŷn yno yn 1952."
Erbyn heddiw Coleg Meirion Dwyfor sydd berchen y gerddi muriog a'r fferm yng Nglynllifon ond cafodd y plas ei roi ar werth yn 1998.
Ar ôl i gwpl o Sir Caer dreulio 10 mlynedd a gwario miliynau yn ailddatblygu'r plasty fel gwesty aeth i ddwylo'r derbynwyr yn 2013.
Roedd ffrae wedi i ddatblygwr arall ddangos diddordeb yn y fenter ond penderfynodd beidio prynu'r lle.
Ond mae perchennog newydd, dienw, wedi prynu'r plasty ers Ebrill 2016 a'r gobaith ydy y bydd y cynlluniau newydd ar gyfer yr hen adeilad yn cael eu datgelu maes o law.
Mae safle'n warchodfa ystlumod a mae tua 6% o boblogaeth ystlum pedol lleiaf y DU wedi cynefino yma.
Ond tybed pwy a beth fydd yn cadw cwmni i'r creaduriaid swil ar y stad hanesyddol yn y blynyddoedd sydd i ddod?
Gyda diolch i Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru am hen luniau o'r tŷ.


description: Y lluniau gorau o'r Maes a'r Pafiliwn ar ail ddiwrnod yr Eisteddfod // Check out today's pictures from the Eisteddfod

title: Lluniau'r Steddfod: Dydd Sul // Sunday's picture round-up from the Eisteddfod

maintext:
Dyma rhai o'r golygfeydd o Fae Caerdydd ar ail ddiwrnod Eisteddfod Genedlaethol 2018. Cofiwch bod newyddion, canlyniadau, uchafbwyntiau a fideo byw o'r Pafiliwn yn ein hadran arbennig ar Cymru Fyw.
All the best pictures from the second day of the National Eisteddfod in Cardiff Bay. You can watch live video from the pavilion with English commentary, and see highlights and results on our Eisteddfod website.
Image caption Pawb ar eu traed! Roedd 'na gynulleidfa dda a chanu cryf yn y Gymanfa Ganu yn y Pafiliwn fore Sul // The Gymanfa Ganu got the Eisteddfod underway at the Wales Millennium Centre's Donald Gordon theatre on Sunday morning.
Image caption Y Senedd yw cartref y Lle Celf am yr wythnos // The Senedd plays host to the Eisteddfod's arts exhibition, Y Lle Celf
Image caption Sofia o'r Bontfaen yn cyfarfod ei harwr, Cadi y môr-leidr. // Shiver my timbers! Sofia welcomes ashore a real-life pirate!
Image caption Efeilliaid, Srivik a Nivik (4 oed) o Gaerdydd yn mwynhau hufen ia gyda Mam a Dad. // A tasty ice cream treat for twins Srivik and Nivik.
Image caption Côr Ysgol Glanaethwy yn cael cyfle i ymarfer dan gysgod to y Senedd. // Côr Ysgol Glanaethwy practise their routine in the shadow of the Senedd.
Image caption Mae pob math o greaduriaid yn crwydro'r Maes // We found these stunning sea creatures wandering the Maes
Image caption Edmygu gwaith cerameg Ray Church // Admiring the ceramic pieces on display from Ray Church
Image caption Awyr las a'r tymheredd yn uchel! Roedd hi'n ddiwrnod gwych o haf yn y Bae. // Blue sky and blazing sun as temperatures soared in Cardiff Bay.
Image caption Roedd CF1 yn un o naw côr wnaeth godi to'r Pafiliwn yng nghystadleuaeth cyntaf y dydd. // The first competition of the day saw nine amazing choirs take to the main stage including Côr CF1, from Cardiff.
Image caption Hattie, dwy oed o Gaerdydd, yn mwynhau ei Eisteddfod cyntaf erioed ar 'sgwydda' ei thad, Chris. // Hattie enjoying her first trip to the Eisteddfod - and it's a great view from dad Chris's shoulders.
Image copyright bbc Image caption Mae'n rhaid dod o hyd i lefydd anarfeol i ymarfer weithiau. Dyma Adran Bro Taf yn ymarfer canu tu allan i'r Ganolfan Red Dragon. // An unusual setting for a practice session, outside the Red Dragon Centre.
Image caption Y gantores Alys Williams yn diddanu'r gynulleidfa ar y Maes // Alys Williams entertaining the crowd
Image caption Mae hi wir yn 'Steddfod yn y Ddinas' gyda Geraint Jarman yn cadw llygaid ar bethau. // Geraint Jarman, the "father of Welsh rock", keeps a close eye on all the goings-on.
Hefyd o ddiddordeb // Also of interest:

fasttext_language: cy


description: Cip tu fewn UWC Coleg yr Iwerydd, coleg newydd tywysoges Elizabeth, Gwlad Belg

title: Lluniau: Coleg Cymreig tywysoges o Wlad Belg


description: Byddai cau swyddfa dreth Wrecsam, sy'n cyflogi 300, yn ergyd enfawr i'r ardal, meddai Undeb y PCS.

title: Cau swyddfa dreth Wrecsam yn "ergyd enfawr" i'r ardal


description: Cyhoeddi enw dynes fu farw ar ôl gwrthdrawiad rhwng dau gerbyd yng Nghasnewydd nos Wener.


description: Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru yn cadarnhau eu bod yn ymateb i dân ym Marina Caergybi.

title: Tân 'dinistriol' ym marina Caergybi


description: Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd yn "llwyddiant ysgubol" yn ôl Cadeirydd y Pwyllgor Gwaith, wnaeth hefyd alw'r Brifwyl eleni yn 'ddatblygiad' yn hytrach nag 'arbrawf.'

title: Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd yn 'ddatblygiad nid arbrawf'


description: Matt Spry o Aberplym yw enillydd tlws Dysgwr y Flwyddyn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018.

title: Matt Spry yw enillydd tlws Dysgwr y Flwyddyn 2018


description: Criw'n ystyried sefydlu eisteddfod ar gyfer pobl o gefndiroedd gwahanol, gan gynnwys ceiswyr lloches a ffoaduriaid sy'n dysgu Cymraeg.

title: Trafod cynnal Eisteddfod aml-ddiwylliannol yng Nghaerdydd


description: Sam Ricketts yn sicrhau ei fuddugoliaeth gystadleuol gyntaf fel rheolwr Wrecsam, gyda buddugoliaeth yn erbyn Dover.

title: Dover 0-1 Wrecsam


description: Byddai cais i gynnal Cwpan y Byd 2030 ar y cyd â'r gwledydd cartref yn un cryf, yn ôl Jonathan Ford.

title: Cymdeithas bêl-droed wedi trafod cais Cwpan y Byd 2030


description: Y ffotograffydd Mark Lewis oedd yno ar ein rhan

title: Lluniau: Gŵyl y Dyn Gwyrdd 2018


description: Bydd heneb yn Llanymddyfri a adeiladwyd yn y 19eg ganrif i rybuddio pobl am beryglon yfed a gyrru yn cael ei hatgyweirio.

title: Atgyweirio cofeb am yrru ac yfed


authors:
Geraint Thomas
Gohebydd Bbc Cymru

description: Rhagor o bobl wedi cysylltu â'r heddlu yn honni iddyn nhw gael eu cam-drin yn rhywiol ar Ynys Bŷr flynyddoedd yn ôl.

title: 20 wedi gwneud honiadau o gamdriniaeth Ynys Bŷr

maintext:
Mae'r heddlu bellach wedi clywed gan 20 o bobl sy'n honni iddyn nhw gael eu cam-drin yn rhywiol ar Ynys Bŷr flynyddoedd yn ôl, yn ystod eu plentyndod.
Yn ôl Heddlu Dyfed-Powys, ers Tachwedd 2017 mae 14 person arall wedi cysylltu â nhw i ddweud bod y mynach Thaddeus Kotik wedi eu cam-drin rhwng 1977 a 1987 ar yr ynys oddi ar arfordir Sir Benfro.
Mae un o'r bobl yma wedi galw eto am gynnal ymchwiliad cyhoeddus.
Bu farw Kotik yn 1992 heb wynebu unrhyw gyhuddiadau troseddol.
Dyw abad Ynys Bŷr heb ymateb i geisiadau gan y BBC am gyfweliad.
Y llynedd, derbyniodd chwe menyw iawndal yn dilyn cytundeb y tu hwnt i'r llys, ac fe ymddiheurodd yr abad pan ddaeth hi i'r amlwg nad oedd ei ragflaenydd wedi trosglwyddo cwynion am Kotik i'r heddlu yn 1990.
Image caption Bu farw Thaddeus Kotik yn 1992
Mae dioddefwr arall wedi siarad gyda BBC Cymru ynglŷn ag effaith gweithredoedd Kotik ar ei bywyd.
Mae Jenny, nid ei henw iawn, yn dweud bod Kotik wedi ei cham-drin hi a'i dwy chwaer yn rhywiol yn y 1970au.
Roedden nhw'n mynd i'r ynys ar wyliau yn gyson yn ystod eu plentyndod.
Roedd Jenny yn ymwybodol iddi gael ei cham-drin, ond doedd hi ddim yn cofio pwy oedd yn gyfrifol tan ddiwedd y llynedd.
Dywedodd bod hyn wedi cael "effaith enfawr" ar ei bywyd.
'Anhwylder bwyta'
"Fel oedolyn, doeddwn i ddim yn ymddwyn mewn ffyrdd arferol ac roeddwn i'n sâl heb ddeall pam, roedd gen i deulu da a doedd pethau ddim yn gwneud synnwyr - pam bo fi'n ymateb mor afreolus?
"Ro' ni'n alcoholig, roedd gen i anhwylder bwyta ac roeddwn i'n cymysgu gyda phobl oedd yn gaeth i gyffuriau a phuteiniaid.
"Ro'n i'n cael perthynas gyda dynion treisgar oedd yn gaeth i alcohol, ac roedd y pethau ofnadwy yma bron a fy lladd."
Mae hi bellach wedi llwyddo i fyw heb alcohol a chyffuriau am 12 mlynedd.
Image caption Fe wnaeth ein gohebydd, Geraint Thomas, gais aflwyddiannus am gyfweliad gyda'r abad ar yr ynys
Yn chwech oed, dechreuodd Jenny gael hunllefau, oedd yn cynnwys gweld dyn yn edrych arni yn y gwely ac yn rhedeg ar ei hôl.
Wrth edrych yn ôl, sylweddolodd ei bod wedi cael ei cham-drin pan oedd rhwng 5 a 6 mlwydd oed ar ôl cymharu dau lun ysgol.
Dywedodd ei bod hi'n edrych fel tase hi wedi bod yn dioddef yn yr ail lun.
Ers rhoi'r gorau i yfed alcohol a chymryd cyffuriau, mae'n dweud bod cael atebion wedi bod yn flaenoriaeth iddi, a daeth o hyd i'r atebion y llynedd.
Y darnau'n syrthio i'w lle
Roedd hi'n ymwybodol bod un o'i chwiorydd wedi cael ei cham-drin gan Thaddeus Kotik, a'r llynedd, dywedodd ei chwaer arall wrthi ei bod hi wedi ei cham-drin ganddo wrth iddyn nhw ymweld â'r ynys ar wyliau yn y 1970au.
Ar ôl gwneud gwaith ymchwil, daethon nhw o hyd i erthyglau ar-lein ynglŷn ag honiadau ei fod e'n bedoffeil.
"Ar ôl hynny, syrthiodd y darnau i'w lle," meddai.
"Yn ffodus, mae mam yn cadw dyddiadur, ac yn ystod y cyfnod rhwng y ddau lun ysgol, pan o'n i'n 5 ac yn 6, daeth e i aros gyda ni am noson ym mis Tachwedd 1978."
"Dywedodd fy chwaer ei fod e wedi mynd lan lofft i weddïo, a dyna pryd fyddwn i wedi bod yn y gwely, yn cysgu, a dyna pryd roedd wedi tarfu arna i - a dyna ddechreuodd y gofid, yr hunllefau, cerdded yn fy nghwsg, yr holl broblemau oedd bron a'm lladd."
Ychwanegodd Jenny nad oedd hi a'i chwiorydd wedi sôn am y gamdriniaeth ar y pryd ond dywedodd nad oedd ymateb yr abaty wedi bod yn foddhaol yn gyffredinol.
"Dwi'n credu dylen nhw fod yn fwy agored.
"Mae'n ymddangos nad y'n nhw'n dweud digon. Dwi'n credu bod angen edrych ar y modd yr oedd y fynachlog yn cael ei rhedeg."
Mae BBC Cymru wedi gwneud sawl ymgais i gysylltu â'r abaty, ond heb gael ymateb.
Fe es i'r ynys yr wythnos hon er mwyn ceisio cael cyfweliad gyda'r abad, ond roedd yr ymgais yma hefyd yn un aflwyddiannus.
Dywedodd Ditectif Brif Arolygydd Heddlu Dyfed-Powys, Jayne Butler, bod swyddogion arbenigol yn ymchwilio ac yn cynnig cefnogaeth i ddioddefwyr.
"Os oes mwy o ddioddefwyr am rannu a chofrestru eu profiad, gwnewch hynny drwy ffonio 101," meddai.


description: Heddlu Gogledd Cymru yn cadarnhau fod beiciwr modur wedi marw yn dilyn gwrthdrawiad ar yr A543 ddydd Sadwrn.

title: Beiciwr modur yn marw wedi gwrthdrawiad ar yr A543


description: Y lluniau gorau o'r Maes ar ddiwrnod cyntaf yr Eisteddfod // Check out today's pictures from the Eisteddfod

title: Lluniau'r Steddfod: Dydd Sadwrn // Saturday's pictures from the Eisteddfod

maintext:
Y lluniau gorau o ddiwrnod agoriadol yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mae Caerdydd.
Gallwch weld y newyddion diweddaraf o'r Maes yn ein hadran arbennig ar Cymru Fyw.
All the best pictures from the opening day of the National Eisteddfod in Cardiff Bay. You can catch up with the day's news and highlights on our special Eisteddfod website.
Image caption Mae rhai pobl yn llwyddo i dwyllo disgyrchiant ar Faes y Brifwyl // Somehow you can cheat gravity on the Maes
Image caption Yr Eglwys Norwyaidd, gyda'r dociau yn y cefndir a Chaffi Maes B gerllaw // The Norwegian Church with the docks in the background and Caffi Maes B nearby
Image caption Syr Bryn Terfel yn perfformio yn y gyngerdd agoriadol neithiwr yng Nghanolfan y Mileniwm // Sir Bryn Terfel performed in last night's opening concert
Image caption Bant â'r cart! // It can be a bit difficult getting things around
Image caption Mae fel 'Who's Who' 'ma...Huw Stephens a Jason Mohammad yn rhannu jôc ar y Maes // Local boys made good... DJ Huw Stephens and Jason Mohammad share a laugh on the Maes
Image caption Paratoi'n feddyliol i ddawnsio gwerin yn y bar Gwyrdd // Folk dancer casts his mind to his next performance
Image caption Aha! Dyna sut mae'n gwneud e! // Aha! So that's how he did it!
Image caption Paned fach cyn cystadlu? // Quick coffee?
Image caption Os chi'n llwyddo i gyrraedd y llwyfan, mae'n bwysig sefyll mas o'r dorf // If you are successful and reach the stage, it's important you stand out from the crowd
Image caption Ffan mwya'r Eisteddfod? // The Eisteddfod certainly has its fans
Image caption Wnes i anghofio gosod y fideo! // I forgot to set the Betamax!
Image caption Arweinydd seindorf arian Dyffryn Nantlle... yn arwain // The conductor of Dyffryn Nantlle silver band... conducts
Hefyd o ddiddordeb:


description: John Walter Jones a'i wraig Gaynor yn rhoi gwobr ariannol y Gadair eleni er cof am eu merch Beca, fu farw yn 2009.

title: Y Cadeirio: Rhodd ariannol er cof am Beca

maintext:
Image copyright Llun Teulu Image caption Bu farw Beca Chamberlain yn 2009
Y Cadeirio fydd prif seremoni Eisteddfod Caerdydd 2018 ddydd Gwener.
Yr her i'r beirdd eleni yw cyfansoddi awdl ar fwy nag un o'r mesurau traddodiadol a heb fod yn fwy na 250 o linellau, ar y testun Porth.
Mae'r gadair wedi ei chreu gan y cerflunydd Chris Williams o Gwm Rhondda, a bydd y wobr ariannol eleni'n cael ei rhoi er côf am ferch o'r brifddinas fu farw o ganser yn 2009.
Penderfynodd John Walter a Gaynor Jones gynnig rhodd o £750 er cof am eu merch, Beca Chamberlain, fel cydnabyddiaeth o "bwysigrwydd yr iaith Gymraeg a Chymreictod iddi".
Bu farw Beca ym mis Gorffennaf 2009, wedi iddi ddatblygu math prin o ganser, sarcoma.
"Roedd Cymreictod yn golygu lot iddi," medd ei thad, John Walter Jones.
"Er ei bod hi wedi gadael ei chartref pan oedd hi'n 18 oed i fynd i Exeter ac Utrecht ac ati, 'dwi'n gwybod ei bod hi wedi mynd â'i Chymreictod efo hi.
"Hyd y dydd heddiw, mae ei ffrindiau di-Gymraeg hi oedd yn coleg ac yn gweithio efo hi yn Llundain ac ati yn gwybod faint oedd yr iaith Gymraeg a Chymreictod yn ei olygu iddi."
Image copyright AFP Image caption Fe aeth Beca â'i Chymreictod gyda hi i bob man, medd ei thad, John Walter Jones
Nid dyma'r tro cyntaf i Mr a Mrs Jones benderfynu roi rhodd ariannol y gadair. "Nethon ni'r un peth yn Sir Fôn y llynedd er cof am fy nhad a'n mam," meddai.
'Penderfynais i y liciwn i wneud rhywbeth tebyg yma yng Nghaerdydd, oherwydd roedd y ddau achlysur yn dod ag atgofion melys yn rhyfedd iawn, o fy mhlentyndod i yn Sir Fon a blynyddoedd Beca yma yng Nghaerdydd."
'Sterfod'
"Faswn i'n dweud taw Steddfod Caerdydd yn '78 oedd yr eisteddfod gyntaf y bydda hi Beca wedi ei gofio.
"Dwi'n cofio hi'n eistedd fan hyn yn crïo am ein bod ni wedi dweud nad oedd hi'n cael mynd i'r Steddfod, pan fathodd hi'r term "Sterfod" am yr achlysur, a "Sterfod" 'da ni'n dal i alw'r achlysur."
"Roedd e'n gwbl naturiol i'w wneud, cwbl bersonol, m'ond am y rheswm ei bod hi'n mwynhau mynd i'r steddfod.
"Doedd hi ddim yn cystadlu, ond roedd o'n golygu rhywbeth iddi, roedd o'n rhan o'i Chymreictod hi.
Image copyright Eisteddfod Genedlaethol Cymru Image caption Mae'r gadair eleni wedi ei noddi gan Amgueddfa Cymru
"Dwi'n credu, ym mêr ei hesgyrn, y bydde hi'n falch ein bod ni'n gwneud hyn.
"Byddwn ni'n dau yno i gofio am Beca, achos mae'r adeg yma o'r flwyddyn yn anodd, ond 'dwi'n gwybod y byddai hi yn ymfalchïo yn be' 'da ni 'di 'neud.
"Fydda Beca ddim yn cystadlu â neb arall, ond roedd hi'n cystadlu yn ei herbyn hi ei hun, a 'dwi'n gwybod faint o ymroddiad oedd yn perthyn iddi hi cyn iddi wneud dim byd.
'Safonau uchel'
"Fasa hi ddim yn gwneud dim byd oni bai ei fod o, yn ei barn hi, yn berffaith.
"Roedd hi'n gosod safonau uchel, a 'dwi'n gwybod bod y rhai sy'n cystadlu am y gadair a'r goron a phopeth arall yn yr eisteddfod yn gosod eu safonau uchel eu hunain, felly 'dwi'n meddwl y byddai hi'n falch o hynny."


description: Heddwas yn cael dedfryd o wyth mis wedi ei ohirio am frathu dyn ar ei drwyn yn ystod digwyddiad mewn tafarn yn Abergwaun.

title: Dedfrydu heddwas am frathu dyn ar ei drwyn yn Abergwaun


description: Mae Heddlu Dyfed-Powys yn apelio am wybodaeth wedi gwrthdrawiad angheuol ar yr heol rhwng Caerfyrddin a Chwmffrwd

title: Dyn wedi marw yn dilyn gwrthdrawiad ger Caerfyrddin


description: Gallai pâr o fôr-wenoliaid gwridog gafodd eu geni oddi ar ynys ger arfordir Môn fod y cyntaf i fagu'n llwyddiannus yno ers 2006.

title: Môr-wenoliaid prin yn magu oddi ar arfordir Ynys Môn


authors:
Nia Thomas
Bbc Radio Cymru

description: Trefnwyr Sioe Môn yn dechrau ymgyrch o'r newydd i geisio denu mwy o ddigwyddiadau i'r safle drwy gydol y flwyddyn.

title: Ymgyrch i ddenu mwy o ddigwyddiadau i safle Sioe Môn


description: Dros 900 o garafanau wedi cael eu dwyn yn 2017, a gangiau'n cael eu cyhuddo o drefnu'r lladradau.

title: 'Angen gwella diogelwch carafanau' wrth i fwy gael eu dwyn

maintext:
Image caption Cafodd 900 o garafanau eu dwyn yng Nghymru a Lloegr y llynedd
Mae 'na alw ar wneuthurwyr carafanau i wella'u mesurau diogelwch am fod nifer cynyddol yn cael eu dwyn.
Yn ôl ffigyrau'r heddlu, cafodd dros 900 o garafanau eu dwyn yng Nghymru a Lloegr y llynedd - y nifer uchaf ers 10 mlynedd.
Mae swyddogion yn dweud bod y cynnydd wedi cael ei achosi gan gangiau sy'n eu dwyn o lefydd diogel ac o du allan i gartrefi pobl.
Mewn un achos yn Sir Benfro fore Mercher, llwyddodd Uned Plismona'r Ffyrdd ym mhorthladd Abergwaun i atal dyn rhag gyrru i ffwrdd gyda charafán oedd wedi cael ei dwyn yn yr Almaen.
Image copyright Heddlu Dyfed-Powys Image caption Cafodd y garafán hon, oedd wedi ei dwyn yn yr Almaen, ei rhwystro gan blismyn rhag croesi i Iwerddon fore Mercher
Roedd yna gynnydd o 7% yng ngwerthiant carafanau rhwng Mehefin 2017 a Mehefin 2018, gyda 22,000 o garafanau'n cael eu prynu.
Ond mae ffigyrau'n dangos bod cynnydd sylweddol wedi bod yn nifer y carafanau sydd wedi cael eu dwyn yn y tair blynedd diwethaf.
Faint sy'n cael eu dwyn?
Ffigyrau diweddaraf heddluoedd Cymru a Lloegr:
2015 - 603
2016 - 809
2017 - 964
Profiad Hefin Hughes
Roedd Hefin Hughes o Fachynlleth yn cadw'i garafan dan do adeilad ar fferm yng Nghwmystwyth dros y gaeaf, pan gafodd ei dwyn tua tair blynedd yn ôl.
"Es i â hi i'w rhoi yn un o'r adeiladau ar y fferm fis Tachwedd a'i pharcio hi yn y sied yn iawn," meddai.
"Roedd dwy garafán arall yna - rois i'r clo ar yr hitch a phopeth.
"Wedyn ar ddechrau Ionawr, ges i alwad gan fy ffrind ar y fferm yn gofyn a o'n i wedi bod i nôl y garafán.
"Doeddwn i ddim, wrth gwrs, ac mi ddwedodd o, 'Wel mae rhywun wedi bod i'w nôl hi'.
Image caption Dydy cloeon ddim yn atal pobl lleidr
"Roedden nhw wedi torri'r clo oddi ar yr hitch. Falle bod bai arna i nad o'n i wedi tynnu'r olwynion i ffwrdd.
"Ffonies i'r heddlu i reportio ei bod hi wedi mynd ar goll, ac aeth yr heddlu i siecio CCTV y prif ffyrdd, ond doedd dim byd i'w weld."
Ym marn Mr Hughes, roedd gan bwy bynnag aeth â'r garafán wybodaeth leol dda.
"Roedd hi'n globen o garafan - twin axle - rhaid bod pwy bynnag wnaeth hyn wedi mynd ar hyd heolydd cefn," meddai.
"Ro'n nhw'n gwybod beth oedden nhw'n wneud. Dwi'n meddwl eu bod nhw wedi bod yno o flaen llaw i weld beth oedd angen ei wneud."
Siom fawr
Unwaith y flwyddyn roedd teulu Mr Hughes yn defnyddio'r garafan, er mwyn mynd i'r Sioe Fawr yn Llanelwedd, ac roedd ei cholli'n siom fawr, a hynny ar adeg anodd iddyn nhw fel teulu.
"Roedd popeth yn digwydd yr un pryd," esboniodd. "Ro'n i newydd gymryd tenantiaeth fferm newydd, roedd fy merch, sydd â chyflwr meddygol, yn ôl ac ymlaen o Great Ormond Street, ac yna colli'r garafán - roedd hi'n adeg stressful iawn."
Chlywodd y teulu ddim am y garafán wedi hynny, ond maen nhw bellach wedi cael un newydd ac yn parhau i fynd i'r sioe.
Ond mae un peth yn wahanol: "Mae'r un sy' gyda ni 'ŵan yn gorfod cysgu allan o flaen y tŷ!"
Yn 2016, cafodd dyfais arbennig o'r enw Vin Chip ei gosod ym mhob carafán newydd, ac mae modd adnabod y cerbydau wedyn gyda sganiwr arbennig os ydyn nhw'n cael eu dwyn.
Mae disgwyl i'r un mesur diogelwch gael ei gyflwyno mewn cartrefi modur newydd o 2019 ymlaen.
Mae hefyd modd i berchnogion gofrestru eu cerbyd gyda chynllun gwirfoddol canolog sydd yn gallu cynorthwyo'r heddlu wrth iddyn nhw geisio dod o hyd i garafanau coll.


description: Geraint Thomas yn gorffen yn ail yn y Tour de Suisse ar ôl diweddglo cyffrous yn y cymal olaf.

title: Geraint Thomas yn ail yn y Tour de Suisse


description: Hal Robson-Kanu yn cyhoeddi ei ymddeoliad o bêl-droed rhyngwladol wedi iddo yntau a Neil Taylor gael eu gadael allan o garfan Cymru.

title: Robson-Kanu yn ymddeol o bêl-droed rhyngwladol


description: Awdurdod cynllunio yn ailfeddwl a phenderfynu caniatáu cynllun dadleuol i godi 35 o dai yng ngogledd Sir Benfro.

title: Tro pedol ar gais ar gyfer tai mewn parc cenedlaethol


description: Mewn datganiad newydd Eifion Lloyd Jones, llywydd Llys yr Eisteddfod, wedi dweud ei fod yn "ymddiheuro am unrhyw bryder neu loes a achoswyd yn anfwriadol gan sylwadau yn seremoni Cymru a'r Byd".

title: Llywydd Llys yr Eisteddfod yn ymddiheuro am ei sylwadau


description: 42 casgliad o gerddi yn ymgeisio am y Goron - prif seremoni dydd Llun yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd.

title: 42 ymgais wedi'u cyflwyno am Goron Eisteddfod Caerdydd


description: Seren Hollywood yn ymweld â llyfgrell Aberhonddu er mwyn hel ei hachau Cymreig.

title: O'r Daily Planet i Aberhonddu


description: Marwolaeth Wayne Anthony Young, 52 oed, yn Llyn y Felin ym Mhenfro yn ddamwain, yn ôl crwner.

title: Marwolaeth Llyn y Felin yn ddamwain, medd crwner


description: Merch y ffotograffydd Philip Jones Griffiths yn trafod neges oesol ei waith, dros 10 mlynedd wedi ei farwolaeth.

title: Lluniau Cymro yn 'rhoi neges fod posib helpu atal rhyfel'


authors: Gohebydd Celfyddydau A Chyfryngau Bbc Cymru

description: Cyfarwyddwr artistig ac actores yn galw am newid agweddau i wella amodau gwaith ar gyfer mamau a gofalwyr ym myd y theatr.

title: Galw am 'chwyldro' i helpu mamau o fewn byd y theatr

maintext:
Image caption Mae Tamara Harvery wedi disgrifio'r profiad o ddygymod â phwysau gwaith a theuluol ar ei chyfrif Twitter
Mae angen newid agweddau ym myd y theatr i wella cyfleusterau ar gyfer mamau sy'n gweithio yn y busnes, yn ôl cyfarwyddwr artistig Theatr Clwyd.
Dywedodd Tamara Harvey iddi ddod yn ymwybodol o'r anawsterau y mae rhieni'n eu hwynebu ar ôl dychwelyd i'r gwaith yn fuan ar ôl cael ei hail blentyn eleni.
Mae'r actores Sharon Morgan, fagodd ddau o blant wrth ennill bywoliaeth, wedi galw am "chwyldro" i wneud hi'n haws i fod yn fam yn y diwydiant.
Aeth Ms Harvey â'i babi newydd i ymarferion ar gyfer cynhyrchiad diweddara'r theatr yn Yr Wyddgrug, sef 'Home, I'm Darling'.
'Cefnogaeth'
Dywedodd iddi gael "tunnell o gefnogaeth" ond roedd yn anodd cydbwyso gwaith a theulu.
"Mae angen newid y diwylliant, neu rydyn ni'n mynd i golli nifer fawr o bobl arbennig, greadigol, sydd gyda phrofiadau pwysig a difyr i'w rhannu.
"Dydw i ddim yn meddwl ein bod ni yn trafod rhieni yn unig, ond yn hytrach ry'n ni'n sôn am allu trafod yn agored yn y gweithle yr holl amrywiaeth o gyfrifoldebau gofal," meddai.
Image caption Dywed Tamara Harvey bod gofyn am greu awyrgylch sy'n gwneud hi'n haws i bobl byd y theatr drafod yr heriau sy'n eu hwynebu
Ar y cyfryngau cymdeithasol y gwnaeth Tamara Harvey ddechrau ei hymgyrch i newid y drefn.
Dywedodd bod yr ymateb i'w negeseuon ar ei chyfrif Twitter ei synnu.
"Doeddwn i ddim yn credu fy mod i'n gwneud rhywbeth chwyldroadol drwy drafod yn agored ar Twitter am ba mor anodd mae'n gallu bod i fod yn rhiant sy'n gweithio," meddai.
"Roedd hi'n teimlo'n bwysig achos roedd y bobl oedd yn trydar yn ôl ata'i, neu'n ymateb, neu'n anfon neges breifat, yn dweud 'Mae'n golygu lot dy fod di'n trafod hyn'."
'Pris isel ar ofal'
Mae'r actores Sharon Morgan yn cytuno bod angen newid agweddau, ac mae wedi galw am "chwyldro" i ddod i'r afael â hen broblem.
Ganwyd ei mab Steffan yn 1980 a'i merch Saran yn 1995.
"Nôl yn yr '80au pan oedd fy mab i'n fach, y peth gorau i wneud oedd smalio bod dim plentyn i gael gyda chi. Achos oedd e'n rhyw fath o gyhuddiad bod chi ddim 100% yn y gwaith.
"Erbyn bo fi'n cael Saran yn y '90au, roedd y sefyllfa wedi newid yn yr ystyr bod disgwyl i bob menyw i fynd i'r gwaith. Yn iawn os oedd gennych chi blant, ac roedd pob math o bethau yn gallu'ch helpu chi i, eto, rhoi 100% i'r gwaith a pheidio gadael i'r plant ymyrryd."
Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais Sharon Morgan: 'Y peth gorau oedd smalio bod dim plentyn'
Dywedodd Sharon Morgan bod angen "crèche ym mhob theatr" ac i bobl ddod i ddeall sut brofiad yw magu plant a chynnal gyrfa fel actor.
"Y peth mawr sydd angen newid yw taw nid menywod yn unig ddylai fod yn cymryd y cyfrifoldeb dros fagu plant.
"Yn anffodus rydyn ni'n byw, hefyd, mewn cymdeithas sydd yn rhoi pris isel ar ofal yn gyffredinol. Boed hynny i bobl gydag anableddau, hen bobl, eu plant. Ac mae hynny angen newid, ond ry'n ni'n sôn am chwyldro."
Cafodd mudiad o'r enw Parents in the Performing Arts (PiPA) ei sefydlu yn 2015 mewn ymateb i ddiffyg cefnogaeth ar gyfer rhieni a gofalwyr.
Yn 2017, roedd arolwg ar ran PiPA wedi canfod bod 81% o bobl hunangyflogedig a 57% o bobl wedi'u cyflogi llawn amser yn y diwydiant perfformio wedi gorfod gwrthod cynnig o waith oherwydd cyfrifoldeb i ofalu am rywun.
Trafod heriau'n agored
Dywedodd Tamara Harvey bod cael plant wedi'i gwneud yn "llawer mwy ymwybodol" o sefyllfaoedd ble roedd hi'n gyfrifol am staff oedd yn wynebu heriau tebyg.
"Mae'n gwneud i fi deimlo'n euog iawn, i ddweud y gwir, fy mod i wedi gweithio gyda phobl oedd yn gwneud yr un fath o gydbwyso hurt, yn wynebu heriau anferth, ac oedd ddim wedi sôn am hyn wrtha'i," meddai.
"Y cyfrifoldeb sydd gen i fel cyfarwyddwr artistig theatr yw sicrhau bod y bobl yna yn gallu siarad yn agored am yr heriau yna.
"Fyddwn ni ddim bob tro mewn sefyllfa i helpu, neu'n gallu newid oriau pobl neu helpu i ofalu am eu plant.
"Ond, man lleiaf, dwi'n credu bod cyfrifoldeb arnom i gyd sy'n rhedeg sefydliadau i sicrhau bod pawb sy'n gweithio i ni yn gallu gofyn y cwestiwn."


description: Llenyddiaeth Cymru'n cyhoeddi mai yn Theatr y Werin, Aberystwyth y bydd seremoni Llyfr y Flwyddyn 2019 yn cael ei chynnal.

title: Seremoni Llyfr y Flwyddyn 2019 i'w chynnal yn Aberystwyth


description: Helen Mary Jones yn dychwelyd fel AC Canolbarth a Gorllewin Cymru, gan olynu Simon Thomas.

title: Helen Mary Jones i olynu Simon Thomas fel Aelod Cynulliad


description: Oes modd osgoi'r môr o gyn-gariadon ar faes yr Eisteddfod?

title: Prawf: Bingo cyn-gariadon


maintext:
Parti Llefaru hyd at 16 mewn nifer (146) / Recitation Party with up to 16 members (146)
1. Parti Man a Man
2. Merched Ryc a Rôl Clwb Rygbi Cymry Caerdydd
3. Ail Wynt


description: Côr Meibion Hoyw De Cymru

title: Côr Meibion Hoyw De Cymru


description: Y cwmni sy'n rhedeg Stadiwm Liberty yn Abertawe yn cymryd camau yn erbyn y cyngor a'r cwmni adeiladodd y stadiwm am £1.3m.

title: 'Diffygion strwythurol' yn Stadiwm Liberty Abertawe

maintext:
Image copyright Getty Images Image caption Agorwyd Stadiwm Liberty yn 2005
Mae'r cwmni sy'n rhedeg Stadiwm Liberty yn Abertawe yn honni bod diffygion strwythurol yn yr adeilad.
Mae Cwmni Rheoli Stadiwm Abertawe (SSMC) yn cymryd camau cyfreithiol yn erbyn Cyngor Abertawe ac adeiladwyr y stadiwm, Interserve Construction Ltd..
Maen nhw'n honni bod dur yr adeilad £27m yn rhydu, a bod ymwelwyr wedi disgyn oherwydd trafferthion gyda lloriau llithrig.
Mae'r cyngor yn gwadu cyfrifoldeb am y diffygion honedig.
Mae SSMC yn hawlio £1.3m mewn iawndal, a bydd yr achos yn cael ei glywed yn yr Uchel Lys ym mis Hydref.
Dywedodd Cyngor Abertawe bod rhan o'r achos yn eu herbyn eisoes wedi cael ei daflu allan o'r llys. Cafodd rhan o achos Interserve hefyd ei ddileu ar ôl cael ei gyflwyno yn rhy hwyr.
Image copyright Getty Images Image caption Mae rhwd i'w weld ar rai o'r trawstiau dur y tu allan i'r stadiwm
Ers agor yn 2005, mae'r stadiwm yn gartref i Glwb Pêl-droed Abertawe, a rhanbarth rygbi'r Gweilch yn ogystal â chynnal digwyddiadau cerddorol mawr.
Mae SSMC - menter ar y cyd rhwng y clybiau chwaraeon a'r cyngor lleol - yn rhedeg a chynnal a chadw'r stadiwm o dan brydles 50 mlynedd.
Ond fe wnaeth y clwb pêl-droed gael rheolaeth lwyr o SSMC y gaeaf diwethaf mewn cytundeb a sicrhaodd incwm blynyddol o £300,000 i'r cyngor.
Fe wnaeth llefarydd ar ran Cyngor Abertawe gadarnhau bod SSMC yn hawlio iawndal am ddiffygion honedig i'r strwythur ynghyd â'r lloriau llithrig mewn rhannau o'r stadiwm.
'Amddiffyn ein safbwynt'
Dywedodd: "Mae'r Cyngor eisoes wedi dweud yn glir nad oes gennym gyfrifoldeb am y diffygion honedig, ac fe fyddwn yn amddiffyn ein safbwynt yn gadarn er mwyn gwarchod arian trethdalwyr Abertawe."
Dywedodd llefarydd ar ran Interserve Construction bod mwyafrif yn hawliad yn eu herbyn wedi cael ei daflu allan gan y llys am ei fod wedi cael ei gyflwyno y tu hwnt i'r terfyn amser o 12 mlynedd.
Ychwanegodd: "Mae'r hyn sy'n weddill o'r achos yn ymwneud â chymal 16 o'r cytundeb, ac yn son am ddiffygion a gafodd eu hadnabod o fewn y cyfnod cyfreithiol - sef blwyddyn ar ôl cwblhau'r adeilad - gyda chwestiwn a chafodd y diffygion yna eu cywiro neu beidio."
Mae SSMC wedi gwrthod gwneud sylw ar y mater.


description: RSPB yn apelio eto i godi tâl ar ymwelwyr i faes parcio Ynys Lawd, er eu bod ond yn talu £7 y flwyddyn o rent ar y tir.

title: Codi tâl parcio ar dir sy'n cael ei rentu am £7 y flwyddyn


description: Cymro 86 oed yn gobeithio cyflawni camp fydd yn golygu mai fe fydd y person hynaf i seiclo o Land's End i John O'Groats

title: Gobaith Cymro 86 oed o dorri record seiclo


description: Golwr Caerdydd, Neil Etherdige yn arbed cic o'r smotyn i sicrhau pwynt cynta'r tymor i'r Adar Gleision yn Uwch Gynghrair Lloegr.

title: Uwch Gynghrair Lloegr: Caerdydd 0-0 Newcastle


description: Sinema yng Nghasnewydd wedi rhoi cyfle arall i ddynes a dementia i weld Mamma Mia!, ar ôl i broblemau olygu ei bod wedi gadael cyn diwedd perfformiad arall.

title: Perfformiad arbennig o Mamma Mia! i gleifion dementia


description: Mae dyn 22 oed wedi dioddef anafiadau difrifol i'w ben ar ôl disgyn o uchder mewn gwesty yn Ibiza.

title: Dyn yn dioddef anafiadau difrifol ar ôl disgyn yn Ibiza


authors:
Craig Duggan
Gohebydd Bbc Cymru

description: Bydd Heddlu Dyfed Powys yn archwilio tu fewn i westy yn Aberystwyth gafodd ei ddinistrio gan dân union fis yn ôl.

title: Heddlu i archwilio gwesty yn Aberystwyth ddydd Mawrth


description: Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew RT Davies, yn dweud y byddai Cymru'n dal i gael cymorth economaidd petai Prydain yn gadael yr Undeb Ewropeaidd.

title: Gadael yr UE: Cymru'n 'dal i gael arian', medd Davies


description: Nerea Martinez de Lecea, Zoe Preece a Gweni Llwyd wedi ennill tair o wobrau'r Brifwyl ym maes celfyddydau gweledol.

title: Eisteddfod: Cyhoeddi enillwyr y celfyddydau gweledol

maintext:
Image caption Mae Nerea Martinez de Lecea yn creu delweddau digidol gyda meddalwedd Photoshop
Mae'r Eisteddfod Genedlaethol wedi cyhoeddi enillwyr tair o wobrau ym maes celfyddydau gweledol ar ddiwrnod cyntaf y Brifwyl yng Nghaerdydd.
Nerea Martinez de Lecea o'r Rhondda sydd wedi ennill Y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain am ei gwaith, 'Plentyn A'.
Bydd Ms Martinez de Lecea, sy'n creu delweddau digidol gyda meddalwedd Photoshop, hefyd yn derbyn gwobr ariannol o £5,000.
Mae ei gwaith yn cynnwys ffotograffiaeth, fideo, gwaith gosod a lluniadu ac, yn fwy diweddar, paentio digidol.
Dyw'r artist o Dreorci ddim yn ddieithr i'r Eisteddfod Genedlaethol, wedi iddi ennill gwobr ariannol yn yr adran Celfyddyd Gain yn Eisteddfod Blaenau Gwent yn 2010, ac mae wedi arddangos yn Y Lle Celf ym Mro Morgannwg 2012 a Maldwyn 2015 ers hynny.
Image caption Zoe Preece sydd wedi ennill Y Fedal Aur am Grefft a Dylunio am ei gwaith â phorslen a phren
Artist cerameg o Benarth, Zoe Preece sydd wedi ennill Y Fedal Aur am Grefft a Dylunio am ei gwaith 'Presenoldeb Materol'.
Bydd Ms Preece, sy'n gweithio â phorslen a phren, hefyd yn derbyn gwobr ariannol o £5,000.
Dyw hi ddim yn ddieithr i'r Brifwyl chwaith - roedd ganddi grochenwaith yn Arddangosfa Agored Wrecsam 2011, Sir Gâr 2014 a Maldwyn 2015.
Dyfarnwyd Gwobr Bwrcasu Cymdeithas Gelfyddyd Gyfoes Cymru i Ms Preece hefyd, a bydd ei gwaith yn cael ei ychwanegu at gasgliad Amgueddfa Cymru.
Image caption Fe enillodd Gweni Llwyd Ysgoloriaeth Artist Ifanc y Brifwyl am gyfres o ffilmiau byrion
Gweni Llwyd, sy'n 23 oed o Ddyffryn Nantlle, yw enillydd Ysgoloriaeth Artist Ifanc Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd.
Bydd Ms Llwyd, sydd bellach yn byw yn y brifddinas yn derbyn yr ysgoloriaeth am ei chyfres o ffilmiau byrion - 'Gro Chwipio', 'O.S.B', 'Llwch' ac 'Artecs'.
Bydd yr artist delweddau symudol yn derbyn gwobr ariannol o £1,500 yn ogystal â'r ysgoloriaeth.
Amcan yr ysgoloriaeth yw galluogi'r enillydd i ddilyn cwrs mewn ysgol neu goleg celf neu fynychu dosbarthiadau meistr, a bwriad Ms Llwyd yw ei ddefnyddio i ddilyn cwrs er mwyn datblygu ei sgiliau wrth ymdrin â delweddau symudol.
Cyfarwyddwr Artes Mundi, Karen MacKinnon, Ingrid Murphy o Ysgol Gelf a Dylunio Caerdydd a'r artist berfformans Marc Rees oedd y beirniaid yn y tair cystadleuaeth.
Bydd gwaith yr holl enillwyr i'w weld yn Y Lle Celf yn y Cynulliad trwy gydol yr wythnos.


description: Cynlluniau'n cael eu cyflwyno i ailddatblygu safle hen ladd-dy ar Ynys Môn yn unedau busnes, all greu 50 o swyddi.

title: Cynlluniau i ailddatblygu safle hen ladd-dy ar Ynys Môn


description: Llywodraeth Cymru yn cadarnhau bydd rhan o'r A55 ar gau am bum wythnos ar gyfer gwaith uwchraddio'r ffordd.

title: Cau rhan o ffordd yr A55 ger Llanddulas am bum wythnos


description: Deuawd Cerdd Dant dros 21 oed (20) / Cerdd Dant Duet over 21 years (20)


description: Elusen yn dweud bod pobl sy'n fyddar neu'n drwm eu clyw yn parhau i wynebu heriau, a bod angen recriwtio mwy o arwyddwyr.

title: Elusen yn galw am recriwtio mwy o arwyddwyr i'r byddar


description: Edrych nôl ar ddydd Iau y Steddfod a dathliadau Geraint Thomas

title: Lluniau'r Steddfod: Dydd Iau


description: Mae disgwyl i boblogaeth Cymru godi 5% i 3.17 miliwn erbyn 2020 a 12% i 3.37 miliwn erbyn 2035.

title: Poblogaeth Cymru i godi 5%


description: Menyw yn cael triniaeth yn Ysbyty Llwynhelyg yn Hwlffordd ar ôl syrthio o glogwyn ger Castellmartin yn Sir Benfro.

title: Achub menyw wedi iddi syrthio o glogwyn yn Sir Benfro


description: Esgob benywaidd cyntaf yr Eglwys yng Nghymru yn cael ei chysegru mewn seremoni yng Nghaerdydd ddydd Sadwrn.

title: Cysegru esgob benywaidd cyntaf Cymru, Joanna Penberthy


description: Canlyniadau nos Wener yn ngemau Uwch Gynghrair Cymru

title: Canlyniadau Uwch Gynghrair Cymru


description: Keith Reynolds yn cyhoeddi y bydd yn camu o'r neilltu wedi bron i 40 o flynyddoedd fel cynghorydd.

title: Arweinydd Cyngor Caerffili i ymddeol


authors:
Aled Ap Dafydd
Gohebydd Gwleidyddol Bbc Cymru

description: Arweinydd Plaid Cymru yn "grac" a "chwerw" am ei bod yn "colli allan ar ddiwylliant" am nad yw'n siarad Cymraeg yn rhugl.

title: Leanne Wood yn 'chwerw' nad yw'n medru'r Gymraeg


description: Llys yn Nghyprus wedi pennu dyddiad newydd ar gyfer achos yn erbyn dyn sy'n cael ei gyhuddo o ladd Cymro o Bowys.

title: Marwolaeth Cyprus: Gohirio achos llys tan fis Medi


description: Dyn wedi ei gyhuddo o ladrata yn dilyn cyfres o ddigwyddiadau yn ardal Dinbych.

title: Dinbych: Cyhuddo dyn o ladrata wedi cyfres o achosion


description: Yr Archdderwydd, Geraint Lloyd Owen, yn ymddiheuro am sylwadau a wnaed yn ystod Seremoni'r Coroni.

title: Geraint Lloyd Owen yn ymddiheuro am sylwadau y Coroni


description: Dechrau anodd i'r tymor i Gasnewydd, yn colli'n drwm i ffwrdd ym Mansfield.

title: Mansfield 3-0 Casnewydd


description: Am y tro cyntaf ers 2006, mae môr-wennol wridog wedi magu'n llwyddiannus ar ynys greigiog oddi ar arfordir Ynys Môn.

title: Môr-wenoliaid prin yn magu oddi ar arfordir Ynys Môn


description: 'Pobl wedi camddeall' medd Llywydd y Llys

title: 'Pobl wedi camddeall'


description: Rhieni yng Nghrososwallt yn cael grant gan y Mudiad Meithrin i sefydlu'r Cylch Ti a Fi cyntaf yn Lloegr.

title: Croesoswallt i gael y Cylch Ti a Fi cyntaf yn Lloegr


description: Bydd Einir Davies yn cynrychioli Cymru ar grŵp llywio NEWBIE UK, gan drafod dulliau i gynorthwyo newydd-ddyfodiaid i'r byd amaeth.

title: Cymraes o Fachynlleth ar bwyllgor amaethyddol Ewropaidd

maintext:
Image copyright NEWBIE Image caption Mae Einir Davies (pellaf ar y dde) yn ymuno gyda melin drafod NEWBIE UK
Mae arbenigwr amaeth o Fachynlleth yn ymuno â melin drafod Ewropeaidd fydd yn gweithio i gefnogi newydd-ddyfodiaid i'r diwydiant.
Bydd Einir Davies, 28 oed, yn cynrychioli'r DU fel rhan o rwydwaith rhyngwladol fydd yn gweithio i ddatblygu dulliau arloesol o gefnogi ffermwyr newydd.
Bwriad NEWBIE - New Entrant Network - yw trafod potensial prosiectau fel canolfannau arbennig i feithrin sgiliau a chynnig cymorth technolegol i'r sector amaethyddol.
Dywedodd Ms Davies ei bod yn "edrych ymlaen" at ymuno gyda'r grŵp i rannu prosiectau sydd ar waith yng Nghymru a "darganfod dulliau amgen sy'n cael eu defnyddio yn Ewrop".
Ar hyn o bryd mae Ms Davies yn gweithio fel rheolwr mentora a datblygiad Menter a Busnes, sy'n darparu Cyswllt Ffermio ar ran Llywodraeth Cymru a Chronfa Amaethyddol Ewrop ar gyfer Datblygu Gwledig.
Mae hi'n rheoli prosiectau fel yr Academi Amaeth, sy'n adnabod a hyfforddi'r genhedlaeth nesaf o ffermwyr.
Nifer o rwystrau
Wrth edrych ymlaen at ei rôl ar bwyllgor NEWBIE, dywedodd: "Mae unrhyw un sy'n mynd ati i ddechrau neu adeiladu busnes yn y diwydiant ffermio yn wynebu nifer o rwystrau, gan gynnwys mynediad at dir, llafur, cyfalaf a gwybodaeth am y diwydiant."
Un o brif ddulliau Cyswllt Ffermio o gefnogi ffermwyr newydd yw darparu cynllun mentora pwrpasol, gyda ffermwyr profiadol yn mentora ffermwyr ifanc neu newydd.
Dywedodd Ms Davies ei bod eisoes wedi derbyn adborth "nad yw rhanbarthau eraill yn y DU yn cynnig gwasanaethau integredig tebyg".
Yn ogystal, ychwanegodd: "Bydd NEWBIE yn sicrhau bod cefnogaeth ar gael i newydd-ddyfodiaid ar draws Ewrop."
Mae'r grŵp llywio'n cynnwys cynrychiolaeth o'r Iseldiroedd, Gwlad Belg, Iwerddon, Ffrainc a'r Almaen yn ogystal â'r DU.
Cafodd NEWBIE ei sefydlu gan Sefydliad James Hutton yn Aberdeen gyda chefnogaeth rhaglen ymchwil ac arloesed Gorwelion 2020 yr Undeb Ewropeaidd, a bydd yn rhedeg o 2018 tan 2021.


description: Dyn a yrrodd gyda'i bartner a'i babi ar ôl yfed tair gwaith y lefel cyfreithiol o alcohol, wedi cael ei wahardd o yrru am ddwy flynedd.

title: Alcohol: Gwahardd dyn rhag gyrru


description: Llywydd un elusen yn dweud y dylai pobl gael mynediad am ddim i bob amgueddfa yng Nghymru, ond bod cyllidebau'n dynn.

title: 'Dylai pob amgueddfa yng Nghymru fod am ddim i ymweld'


description: Amddiffynnwr Newcastle, Paul Dummett yn dweud ei fod yn barod i ailystyried chwarae dros Gymru unwaith eto.

title: Paul Dummett yn ystyried chwarae dros Gymru unwaith eto


description: Adroddiadau fod hyd at chwe pherson wedi'u hanafu ar ôl i geffyl redeg yn wyllt drwy'r dorf yn sioe amaethyddol Penfro.

title: Sioe Penfro: 'Ceffyl gwyllt' yn achosi anafiadau ar y maes


description: Llywodraeth Cymru yn penderfynu peidio darparu cyffur i ferched sy'n dioddef o ffurf derfynol o ganser ceg y groth.

title: Penderfynu yn erbyn darparu cyffur canser ar y GIG


description: Perfformiad addawol gan yr Elyrch yn ddigon i gipio pwynt yn erbyn Leeds United yn Stadiwm Liberty.

title: Y Bencampwriaeth: Abertawe 2

maintext:
Image copyright Huw Evans picture agency
Llwyddodd Abertawe i gipio pwynt yn erbyn Leeds United wedi perfformiad calonogol yn Stadiwm Liberty.
Aeth yr Elyrch ar y blaen drwy gôl Ollie McBurnie, wrth i'r ergyd â blaen ei droed goroni gwrthymosodiad campus gan y tîm cartref.
Er mai prin oedd y cyfleoedd clir, Abertawe oedd yn llwyr reoli'r chwarae yn yr hanner cyntaf.
Ond, pum munud cyn hanner amser fe fanteisiodd Kemar Roofe ar amddiffyn llac i ddod a Leeds yn gyfartal ar yr egwyl.
Parhau i reoli gwnaeth y tîm cartref, ac fe roddodd peniad McBurnie Abertawe yn ôl ar y blaen wedi 51 munud.
Dangosodd Leeds pam eu bod nhw'n un o'r ffefrynnau i ennill dyrchafiad o'r Bencampwriaeth wrth iddynt bwyso am gôl yn hwyr yn yr ail hanner.
Pablo Hernández, cyn chwaraewr yr Elyrch, ymatebodd gyntaf i groesiad Patrick Bamford gan lwyddo i ddod a'r ymwelwyr yn gyfartal gyda deg munud yn weddill.
Golygai'r canlyniad fod Leeds yn codi i frig y Bencampwriaeth, tra bod Abertawe hefyd yn codi i'r trydydd safle.


description: Heddlu Dyfed Powys yn cadarnhau bod corff dyn wedi ei ganfod yn agos at Farina Neyland, Sir Benfro.

title: Canfod corff dyn ger marina Neyland yn Sir Benfro

maintext:
Image copyright RNLI
Mae Heddlu Dyfed Powys wedi cadarnhau eu bod wedi canfod corff dyn yn agos at Farina Neyland.
Dywedodd yr heddlu eu bod wedi derbyn adroddiadau bod dyn wedi mynd i'r môr ger Neyland brynhawn Sul.
Y gred yw ei fod wedi mynd i drafferthion ger marina'r dref, a bod menyw arall wedi ceisio cynnig cymorth iddo.
Dywedodd llefarydd ar ran yr Asiantaeth Forol a Gwylwyr y Glannau eu bod wedi cael eu galw am gymorth tua 15:45 ddydd Sul.
Rhoi gwybod i deulu
Cafodd bad achub o Angle ynghyd â thimau gwylwyr y glannau o Dale, Aberllydan a St Govan yn eu cynorthwyo.
Llwyddodd y fenyw i ddod allan o'r dŵr yn ddiogel. Rhoddwyd y gorau i beth o'r chwilio am oddeutu 19:30 nos Sul, ond fe ailddechreuodd y chwilio fore Llun.
Dywedodd llefarydd ar ran Heddlu Dyfed Powys: "Yn anffodus fe ddaeth y chwilio i ben wrth i ni ddarganfod corf yn agos at y safle."
Nid yw corff y dyn wedi ei adnabod yn ffurfiol eto, ond mae'r heddlu wedi rhoi gwybod i deulu Juris Apalko, dyn 25 oed o Latfia, am y datblygiad.


description: Galwad i geiswyr lloches gael yr hawl i weithio os ydyn nhw'n gorfod aros dros chwe mis, wedi marwolaeth dyn yng Nghasnewydd.

title: Galw am hawl i geiswyr lloches weithio wedi marwolaeth dyn


description: Gyda thair wiced yn weddill o'u hail fatiad, mae Morgannwg yn dal 62 rhediad yn brin o gyfanswm Sir Durham ar ail ddiwrnod y gêm yng Ngerddi Soffia.

title: Morgannwg yn wynebu colled drom arall


description: Lowri Roberts o Groesoswallt sydd yn croesawu grant gan y Mudiad Meithrin fydd yn sefydlu'r Cylch Ti a Fi cyntaf yn Lloegr.

title: 'Dwi isho i fy merch gael addysg Cymraeg'


description: David Hayes wedi ei gadw'n y ddalfa ar ôl ymddangos o flaen Llys y Goron yr Wyddgrug.

title: Cam-drin plant: Dyn yn Llys y Goron


description: Wyth gair Cymraeg fyddwch chi, efallai, heb eu clywed

title: Cwis: Geiriau cyfoes Cymraeg


description: Ymddiriedolaeth William Salesbury yn awyddus i gasglu arian i wireddu gweledigaeth Dr Meredydd Evans.

title: Lansio apêl ar faes yr Eisteddfod i 'barhau â gwaith' Merêd

maintext:
Image copyright S4C Image caption Roedd Dr Evans, a oedd yn cael ei adnabod fel Merêd, yn un o sylfaenwyr gwreiddiol Ymddiriedolaeth William Salesbury
I ddathlu canmlwyddiant geni Dr Meredydd Evans, mae Ymddiriedolaeth William Salesbury yn lansio apêl ar faes yr Eisteddfod Genedlaethol i gasglu £10,000 y flwyddyn i sicrhau parhad ei weledigaeth.
Mae arian y gronfa yn cael ei ddefnyddio i gynnig ysgoloriaethau - Ysgoloriaeth William Salesbury - i fyfyrwyr sy'n bwriadu dilyn eu cwrs cyfan drwy gyfrwng y Gymraeg.
Dywedodd yr ymddiriedolwyr fod lansio'r apêl yn gyfle i "gerdded yn ôl ei droed, dathlu ei rodd a pharhau â'i waith".
Bu farw Dr Evans ar 21 Chwefror 2015 yn 95 oed.
Roedd Dr Evans, a oedd yn cael ei adnabod fel Merêd, yn un o sylfaenwyr gwreiddiol Ymddiriedolaeth William Salesbury, a chafodd ei sefydlu yn 2012 gyda'r bwriad o gynnig cefnogaeth ymarferol i'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.
Ers hynny, mae'r ymddiriedolaeth wedi rhoi ysgoloriaethau gwerth £5,000 yr un i chwe myfyriwr sy'n astudio'u cyrsiau gradd yn gyfan gwbl drwy gyfrwng y Gymraeg.
Mae'r ymddiriedolaeth bellach yn awyddus i gasglu o leiaf £10,000 y flwyddyn am y pum mlynedd nesaf.
'Rhaid chwyddo'r coffre'
Dywedodd Ann Beynon ar ran yr ymddiriedolwyr bod Merêd yn "ddyn unigryw".
"Parhad a ffyniant iaith a diwylliant Cymru oedd ei brif genhadaeth, gan sefydlu Ymddiriedolaeth William Salesbury yn 2012," meddai.
"Nid oedd llaesu dwylo yn perthyn i Merêd a dyma ein cyfle ni nawr i gerdded yn ôl ei droed, dathlu ei rodd a pharhau â'i waith.
"Ond er mwyn gwneud hynny, rhaid chwyddo'r coffre."
Ychwanegodd Dafydd Iwan, sydd hefyd yn un o'r ymddiriedolwyr bod yr apêl at "bawb sy'n cefnogi addysg cyfrwng Cymraeg ac sydd am weld y Coleg Cymraeg Cenedlaethol yn llwyddo".
Dywedodd: "Mae Cronfa Genedlaethol William Salesbury yn gyfle i bob un ohonom fod yn rhan o'r ymdrech, a gwireddu un o freuddwydion clodwiw y dyn ei hun."
Bydd yr apêl yn cael ei lansio ddydd Mercher ar faes yr Eisteddfod Genedlaethol.


description: Pryder fod cannoedd o bobl yn rhanbarth Heddlu'r De wedi cael eu targedu yn ddiweddar gan dwyllwyr yn honni bod yn blismyn.

title: Galwadau ffôn gan dwyllwyr ar gynnydd yn ne Cymru


description: Cyfarfod cyhoeddus yn gofyn pam y cymrodd hi 40 diwrnod i ddiffodd tân mynydd yn Llantysilio, Sir Ddinbych.

title: Galw am ymchwiliad wedi tân 40 diwrnod


description: Ymgyrch i gael cofeb barhaol yn Llanelli i gofio am ysgrifennydd gwladol cyntaf Cymru wedi ei ddechrau gan fyfyriwr.

title: Galw am gofeb i'r ysgrifennydd gwladol, Jim Griffiths

maintext:
Image caption Jim Griffiths oedd ysgrifennydd gwladol cyntaf Cymru rhwng 1964-1966
Mae ymgyrch i gael cofeb barhaol yn Llanelli i gofio am ysgrifennydd gwladol cyntaf Cymru wedi ei ddechrau gan fyfyriwr.
Mae Theo Davies-Lewis yn galw ar Gyngor Sir Gaerfyrddin a chyngor tref Llanelli i gydnabod "cyfraniad enfawr" James 'Jim' Griffiths i Gymru.
Roedd Jim Griffiths yn AS Llafur dros Lanelli rhwng 1936-1970, ac fe oedd ysgrifennydd gwladol cyntaf Cymru rhwng 1964-1966.
Dywedodd Mr Davies-Lewis, sy'n astudio yn Rhydychen, ei bod hi'n "warthus nad ydyn ni wedi cydnabod Jim ar y fath raddfa a ffigyrau eraill amlwg fel Aneurin Bevan".
Roedd Mr Griffiths yn ffigwr amlwg yn symudiad yr undebau Llafur, ac roedd hefyd yn Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru yn ystod ei yrfa.
Image caption Mae Jim Griffiths yn haeddu cael ei gydnabod yn debyg i ffigyrau fel Aneurin Bevan (uchod), yn ôl Theo Davies-Lewis
Mae'n cael ei gofio fwyaf am sefydlu Swyddfa Cymru yn Whitehall, cyn cael ei benodi'n Ysgrifennydd Gwladol Cymru gan y prif weinidog ar y pryd, Harold Wilson.
Ychwanegodd Mr Davies-Lewis: "Does dim amheuaeth fod Jim wedi cyfrannu'n helaeth i wella hawliau gweithwyr ar draws Cymru dros sawl degawd.
"Am ei fod yn ymgyrchu'n wleidyddol yr un adeg ag Aneurin Bevan, dydy Jim heb fod ar flaen meddwl pobl wrth edrych ar Gymru yn yr 20fed ganrif."
"Adeiladu cerflun, fyddai'n symbol corfforol o Jim a'i nerth, yw'r peth lleiaf allwn ni ei wneud i gofio am y cawr yma o hanes modern Cymru."
Mae Mr Davies-Lewis bellach wedi ysgrifennu at AC ac AS presennol Llanelli, Lee Waters AC a Nia Griffith AS, ac arweinwyr y cynghorau i ofyn am gefnogaeth.


description: 274 o droseddau meithrin perthynas â phlant ar-lein wedi eu cofnodi yng Nghymru yn y 12 mis ers i ddeddf newydd ddod i rym.

title: 274 o droseddau meithrin plant ar-lein y llynedd


description: Mae Heddlu Gogledd Cymru wedi cadarnhau fod dynes wedi marw ar ôl cael ei tharo gan gerbyd yn Abergele.

title: Dynes wedi marw yn dilyn gwrthdrawiad yn Abergele


title: Labeli presgripsiwn ar gael yn Gymraeg

maintext:
Image copyright Thinkstock
Mae Prifysgol Bangor a Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr wedi cyfieithu 30 o rybuddion meddygol ar labeli presgripsiynau fydd ar gael i gleifion yn Gymraeg am y tro cyntaf.
Mewn datganiad, dywedodd Prifysgol Bangor y bydd y presgripsiynau ar gael i bob fferyllfa a meddyg "gan gynyddu'r gefnogaeth iechyd sydd ar gael yn Gymraeg yn y GIG."
Ychwanegodd y datganiad: "Argymhelliad sydd wedi cael sêl bendith Prif Swyddog Fferyllol Cymru yw bod rhoi labeli dwyieithog ar feddyginiaethau presgripsiwn ar gael i gleifion.
"Mae'r labeli ar gael yn argraffiad ar-lein y British National Formulary, sef y cyfeirlyfr fferyllol safonol sydd yn cael ei defnyddio gan bobol sydd yn rhoi presgripsiwn, meddygon, nyrsys a fferyllwyr o fewn y GIG, a bydd ar gael yn y copi printiedig nesaf.
Dywedodd Mair Martin, Fferyllydd Arweiniol-Gwybodaeth am Feddyginiaethau fu'n arwain y project ar ran Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr:
"Gall dilyn canllawiau meddyginiaeth yn ofalus wneud gwahaniaeth sylweddol o ran canlyniadau iechyd a defnydd diogel o feddyginiaethau. Rydym yn gobeithio y bydd y cam cyntaf tuag at roi'r holl labeli rhybudd a chyngor ar gael yn y Gymraeg yn arwain at well dealltwriaeth o'r cyfarwyddiadau ar bresgripsiwn ac at sicrhau eu bod yn cael eu dilyn."
'Dealladwy'
Dywedodd yr Athro Dyfrig Hughes o Ganolfan Economeg Iechyd a Gwerthuso Meddyginiaethau Prifysgol Bangor:
"Drwy rannu ein harbenigedd a'r gwahanol baneli defnyddwyr a chynulleidfaoedd yr ydym yn troi atynt, rydym nid yn unig wedi cyfieithu'r canllawiau ond hefyd wedi eu profi er mwyn sicrhau eu bod yn ddealladwy i'r bobol sydd yn cymryd y meddyginiaethau.
"Rydym yn ddiolchgar i bawb a fu'n rhoi ymateb i ni ar ba mor glir oedd y cyfarwyddiadau. Mae hyn yn ffordd wych o rannu ein harbenigedd er budd cymaint o bobol â phosib."
Ychwanegodd Dr Stuart Linton, Cadeirydd Grŵp Strategol Cymru Gyfan ar Feddyginiaeth:
"Rydym yn falch o gymeradwyo'r labeli rhybudd ar gyfer eu defnyddio yng Nghymru. Bydd cefnogaeth y Grŵp yn sicrhau bod gan fferyllwyr ar draws Cymru y dewis i ddarparu labeli dwyieithog ar feddyginiaethau ar bresgripsiwn, a bydd hyn yn fodd i wella dealltwriaeth y cleifion am y feddyginiaeth a sut mae ei defnyddio hi."
Bydd y cyfieithiadau safonol yn cael eu lansio ddydd Mercher ar ddiwedd cyfarfod y Grŵp strategol Cymru Gyfan ar Feddyginiaeth.
Eglurodd yr Athro Dyfrig Hughes: "Nod yr astudiaeth hon oedd datblygu fersiynau Cymraeg o'r 30 o labeli rhybudd a chynghori. Mae hefyd angen cyfieithu dros 2000 o gyfarwyddiadau i'r Gymraeg, yn dilyn yr un dulliau cadarn. Fodd bynnag, bydd angen mwy o fuddsoddiad ariannol ar gyfer hynny."


description: Seremoni'r Priflenor Rhyddiaith / Prose Medal Ceremony


description: Er mwyn aros yn y gynghrair y tymor nesaf rhaid i Glwb Pêl-Droed Bae Colwyn adeiladu eisteddle newydd cyn dechrau'r tymor nesaf.

title: Angen gwella eisteddle Bae Colwyn


description: Dau gais hwyr gan Hewitt ddim yn ddigon i achub y Dreigiau

title: Caerwrangon 32-20 Dreigiau


description: Mari Williams yn ennill Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018.

maintext:
Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais Derbyniodd Mari Williams yr anrhydedd mewn seremoni yng Nghanolfan y Mileniwm ddydd Mawrth
Mari Williams o Gaerdydd yw enillydd Gwobr Goffa Daniel Owen eleni, ac fe dderbyniodd yr anrhydedd mewn seremoni yng Nghanolfan y Mileniwm ddydd Mawrth.
Cafodd ei geni yn y brifddinas ac fe dderbyniodd ei haddysg yn Ysgol Uwchradd y Merched yno, ac yna yng Ngholeg Newnham, Prifysgol Caergrawnt.
Ar ôl graddio â gradd anrhydedd yn y Clasuron bu hi'n athrawes mewn nifer o ysgolion gan gynnwys Ysgol Brynrefail, Ysgol Cwm Rhymni ac Ysgol Rhydfelen.
Ar hyn o bryd mae hi'n addysgu Lladin i fyfyrwyr ym Mhrifysgol Caerdydd.
Tasg y 10 a ymgeisiodd am y wobr eleni oedd creu nofel heb ei chyhoeddi gyda llinyn storïol cryf, heb fod yn llai na 50,000 o eiriau.
Y wobr oedd Medal Goffa Daniel Owen a £5,000, gyda'r wobr ariannol yn rhodd gan CBAC i nodi 70 mlwyddiant sefydlu ei ragflaenydd, Cydbwyllgor Addysg Cymru yn 1948.
'Eisin ar y deisen'
Wrth siarad gyda Cymru Fyw yn dilyn y seremoni, dywedodd Mari Williams bod ennill yng Nghaerdydd, yr ail o'r brifddinas i gipio un o'r prif wobrau yr wythnos hon, yn "eisin ar y deisen".
"Dwi wedi bod yn nerfus ac yn poeni, ond pan ddigwyddodd y foment ro'n i'n berffaith iawn," meddai.
"Dwi'n credu bod y gefnogaeth mae rhywun yn teimlo ymysg y gynulleidfa yn cario chi drwodd."
Ychwanegodd fod John Penry wedi bod yn "arwr" iddi ers iddi ddarllen amdano yn yr ysgol, a'i bod wedi "addo i fi fy hun y buaswn i'n sgwennu rhywbeth iddo fo rhyw bryd".
"Mi oedd o eisiau i bobl Cymru gael yr Ysgrythur a phregethwyr [yn y Gymraeg], ac roedd yr awdurdodau'n gyndyn iawn i ganiatáu hynny," esboniodd.
"Fe wnaeth o dalu am hynny efo'i fywyd, roedd o'n gwybod fod o'n mynd i gael ei gyhuddo o deyrnfradwriaeth.
"Dyna oedd John y gorffennol, ac ro'n i'n meddwl y byddai'n ddiddorol iawn gwneud cymhariaeth gyda John modern a dangos pa mor wahanol yw bywyd heddiw i beth oedd yn y gorffennol.
"Ac hefyd cymaint 'dan ni mewn dyled i bobl fel John Penry am yr holl iawnderau a hawliau mae pobl fel fo wedi bod yn brwydro drosto."
Image caption Meinir Pierce Jones yn traddodi ar ran ei chyd-feirniraid
'Dwy stori gyfochrog'
Y beirniaid oedd Meinir Pierce Jones, Bet Jones a Gareth Miles, ac wrth draddodi'r feirniadaeth dywedodd Meinir Pierce Jones: "Yn 'Doe a Heddiw' gan 'Ysbryd yr Oes', adroddir dwy stori'n gyfochrog: hanes John Penry, Cefn Brith Sir Frycheiniog, y Piwritan, a hanes cyfoes John Williams, athro Hanes mewn ysgol uwchradd yng nghyffiniau Caerdydd - ar adegau o greisis ym mywyd y naill a'r llall.
"Mae hon yn nofel uchelgeisiol a deallusol wrth i'r awdur - 'cyfarwydd penigamp' ym marn Gareth Miles - bendilio rhwng y ddwy stori, gan dynnu sylw'r darllenydd ystyriol at y gwrthgyferbyniadau a'r tebygiaethau rhyngddynt.
"Fel y dywed Bet Jones, ceir yma waith a fydd yn 'procio'r meddwl ac yn ysgogi trafodaeth' ac un rheswm creiddiol am hynny, ydi fod yr awdur yma wedi deall mai proses ydi hanes, a dyna i chi fan cychwyn diddorol i unrhyw drafodaeth.
"Amser a ddengys sut dderbyniad a gaiff y nofel hon; yn sicr mae'n rhoi i ni ddarlun o gyfnod o'n gorffennol a dyn o bwys o'n gorffennol a golwg anghyfforddus hefyd ar ein cymdeithas gyfoes ni. Yn John Williams, cawn arwr annhebygol i'n hoes a'n ffordd o fyw."
'Nofel gynnil, grefftus ac amserol'
Ychwanegodd Meinir Pierce Jones: "Llwyddodd y tri ohonom i gytuno - yn gyntaf, fod teilyngdod eleni yng Nghystadleuaeth Gwobr Goffa Daniel Owen, ac yn ail mai'r sawl sy'n ennill y wobr honno, am ei nofel gynnil, grefftus ac amserol ydi 'Ysbryd yr Oes' am ei nofel 'Doe a Heddiw'.
"Ond rhag i chi ddrysu pan ewch i chwilio am eich copi ar y Maes yn syth ar ôl y seremoni hon, cystal egluro rŵan, fod yr awdur bellach wedi rhoi ei ffugenw'n deitl ar ei nofel - 'Ysbryd yr Oes', felly ydi ffugenw a theitl nofel arobryn Gwobr Goffa Daniel Owen eleni, sy'n rhoi ystyr newydd i wneud y dwbl."
Mae Mari Williams wedi ysgrifennu wyth nofel ar gyfer gwahanol oedrannau, ac mae hi'n hoff o deithio ac ymweld â lleoliadau hanesyddol. Mae hi'n weddw i'r diweddar Barchedig William Elwyn Lloyd Williams o Abererch, yn fam i Geraint a Delyth ac yn fam-gu i Huw, Nia, Manon a Geraint-Dewi.
Doedd yna ddim teilyngdod yn y gystadleuaeth y llynedd er i'r gystadleuaeth ddenu 13 nofel - y nifer uchaf i'w derbyn yn y gystadleuaeth ers ei sefydlu.


description: Heddlu Gwent yn ymchwilio wedi i gorff dyn gael ei ganfod mewn tŷ yn Nhref Eliott yn Sir Caerffili.

title: Canfod corff dyn mewn tŷ yn Sir Caerffili


description: Protest o flaen y Senedd yn erbyn y cynlluniau i roi mwd o safle gorsaf niwclear Hinkley Point yng Ngwlad yr Haf ychydig dros filltir i'r môr o Fae Caerdydd.

title: Protest yng Nghaerdydd yn erbyn cynlluniau mwd Hinkley


description: Dathliadau yng Nghaerdydd wrth i filoedd ymgynnull i groesawu Geraint Thomas ar ôl ei lwyddiant yn y Tour de France.

title: Miloedd yn croesawu Geraint Thomas 'nôl i Gaerdydd


description: Cyfle i adnabod Matt Spry, un o gystadleuwyr Dysgwr y Flwyddyn 2018, yn well.

maintext:
Yn ystod wythnos yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd bydd enillydd Dysgwr y Flwyddyn 2018 yn cael ei gyhoeddi. Unwaith eto eleni, pedwar sydd wedi dod i'r brig.
Mae Cymru Fyw wedi bod yn eu holi i ddod i'w hadnabod yn well.
Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais Dysgwr y Flwyddyn 2018: Adnabod Matt Spry
Yn wreiddiol o Aberplym, mae Matt Spry yn byw yng Nghaerdydd ers pum mlynedd, ac yn dysgu Cymraeg ers 2015, ac yn bwriadu sefyll yr arholiad Uwch y flwyddyn nesaf.
Mae'n gweithio i Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Caerdydd fel tiwtor-drefnydd, ac yn gyfrifol am drefnu cyrsiau a dysgu Cymraeg i ffoaduriaid a cheiswyr lloches sy'n byw yng Nghaerdydd.
Beth yw dy hoff air Cymraeg?
Ysbigoglys! A dw i'n hoff iawn o fwyta ysbigoglys hefyd!
Oes yna gamgymeriad ti wastad yn gwneud?
Mae gen i un camgymeriad eitha' newydd sef dechrau sgwrsio gyda rhywun wrth ddefnyddio 'chi' ac wedyn newid i 'ti' ac wedyn yn ôl i 'chi' yn yr un sgwrs!
Pa berson wnaeth dy ysbrydoli i ddysgu Cymraeg?
Fy nhiwtor Cymraeg cyntaf, Annest Wheldon o Lanrwst.
Roedd ei hangerdd dros yr iaith yn amlwg a chafodd hyn effaith fawr arno i.
Gwnaeth hyn i fi eisiau bod yn rhugl a defnyddio'r iaith ymhob agwedd o'm bywyd a chwympais i'n syth mewn cariad â'r iaith.
Pobl wnaeth brwydro ac ymgyrchu dros amddiffyn yr iaith a chymunedau Cymraeg a dros hawliau ieithyddol siaradwyr Cymraeg, yn enwedig aelodau Cymdeithas yr Iaith Gymraeg a phobl sy'n dal i frwydro ac ymgyrchu.
Cerddoriaeth Cymraeg yn enwedig yr albymau Mwng gan Super Furry Animals, Yr Atal Genhedlaeth gan Gruff Rhys, Bwyd Time gan Gorky's Zygotic Mynci a Bore Da gan Euros Childs.
Image copyright Eisteddfod Genedlaethol Image caption Mae pedwar yn cystadlu yn y ffeinal eleni gan gynnwys Matt Spry (ail o'r dde)
Beth yw dy farn di am bobl sy'n cywiro dy Gymraeg?
Dwi wastad eisiau gwella fy Nghymraeg felly does dim ots 'da fi pan fydd rhywun yn fy nghywiro i. Ond y peth sy'n bwysig yw annog mwy o bobl i ddefnyddio'r iaith ymhob agwedd o'u bywydau, hyd yn oed os ydyn nhw'n gwneud camgymeriadau neu newydd ddechrau dysgu.
Mae'n iawn i gywiro pobl ond peidiwch â bod yn feirniadol.
Gall hyn ddinistrio hyder ac achosi pobl i roi'r gorau i ddysgu. Rhaid cynnig anogaeth, nid beirniadaeth, ac mae'n rhaid gwneud camgymeriadau wrth ddysgu unrhyw beth a dwi'n hoff iawn o'r ymadroddion 'Gwell Cymraeg slac na Saesneg slic'.
Beth yw dy farn am y treigliadau?
Dwlu arnyn nhw! Ond ces i drafferth pan o'n i newydd ddechrau dysgu Cymraeg wrth chwilio am eiriau yn fy ngeiriadur!
A dweud y gwir maen nhw'n ychwanegu at y pleser o ddysgu Cymraeg.
Rhan annatod yr iaith ydyn nhw.
Dwi hefyd yn credu bod ni'n gwneud gormod o ffỳs ohonyn nhw wrth siarad am beth sy'n anodd am ddysgu Cymraeg - maen nhw'n bodoli yn ieithoedd eraill!
Image copyright Thinkstock Image caption Mae Matt Spry yn dweud ei bod yn iawn i gywiro pobl sy'n dysgu'r iaith ond "peidiwch â bod yn feirniadol"
Es i i gynhadledd ar gyfer tiwtoriaid Cymraeg yn Nant Gwrtheyrn cwpl o fisoedd yn ôl. Roedd cyflwyniad gan Ifor ap Glyn ac roedd e'n siarad am dreigladau yn Saesneg gan ddefnyddio enghraifft y gân 'I Wanna Hold Your Hand' gan The Beatles.
Dylen nhw fod wedi canu 'I Want To Hold Your Hand' ond 'dyn ni'n treiglo yn Saesneg hefyd i wneud pethau'n haws i'w dweud.
Dy'n nhw ddim yn rhan ffurfiol o ramadeg Saesneg ond maen nhw'n bodoli. Enghraifft arall yw 'I dunno' yn lle 'I don't know'.
Sut wnei di ddathlu os ti'n ennill?
Wna i gael pryd o fwyd yn y caffi Eritreaidd newydd ar Fforddlydan, Waunadda, Caerdydd a gwahodd y ffoaduriaid a cheiswyr lloches sy'n dysgu Cymraeg i ymuno â fi.
Wna i ddefnyddio ychydig o'r arian i brynu llyfrau i ddysgwyr er mwyn eu rhoi nhw i'r ffoaduriaid a cheiswyr lloches sy'n dysgu Cymraeg.
A phrynu rhywbeth bach i fi fy hun - llyfr Cymraeg siŵr o fod! Efallai penwythnos hir yng Nghaernarfon - dw i'n dwlu ar Gaernarfon a'r Cofis!
Pa emoji wyt ti?
Baner Cymru a baner Eritrea.
Beth yw'r frawddeg fwyaf rhyfedd ti 'di gweld mewn llyfr dysgu Cymraeg?
'Na, ond dydy e ddim wedi ffrwydro, a dydyn ni ddim yn yr ysbyty.'
'Oes rhaid i ni gael blaidd? Pam dydyn ni ddim yn gallu cadw ci fel pawb arall?'
'Dydw i ddim hanner da. Mae sŵn tebyg i Radio Cymru yn fy nghlust i o hyd.'


description: Cyfweliad gyda Bryn Terfel am gyngerdd yr Eisteddfod a'r hyn sydd ar y gweill

title: Bryn Terfel: y gyngerdd a'r hyn sydd ar y gweill

maintext:
Yr wythnos ddiwethaf roedd Syr Bryn Terfel yn perfformio yng nghyngerdd agoriadol Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd, Hwn yw Fy Mrawd.
Bu'n siarad â Shan Cothi ar BBC Radio Cymru am y gyngerdd, a'r hyn sydd ar y gweill, ar ei rhaglen Bore Cothi, ddydd Llun 13 Awst.
Image copyright Getty Images
"Rhan amla fydda i'n cael gwylie ym mis Awst felly mae'r cyfleoedd i berfformio yn yr Eisteddfod wedi bod yn rhai prin yn y pum mlynedd ddiwetha'", meddai.
"Ond cafwyd cyfarfod blwyddyn yn ôl i drin a thrafod y syniad i wneud cyngerdd, ac mi oedd gen i yr awydd, oherwydd y cysylltiadau â Paul Robeson a Chymru a'r ffaith ei fod wedi ymweld ag Eisteddfod drigain mlynedd yn ôl.
"Fe ddechreuwyd ar y syniad pan o'n i newydd wneud gwaith campus Karl Jenkins ar ddigwyddiadau trist iawn Aberfan a berfformiwyd flwyddyn a hanner yn ôl, a Mererid Hopwood wedi sgrifennu'r libretto ar gyfer hwnnw.
"Felly roedd hi'n bwysig bod Mererid Hopwood yn rhan o hwn, ac ar ôl neud Atgof o'r Sêr gyda Robat Arwyn o'n i'n gobeithio y bysa fo yn rhan o hwn hefyd.
Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais Cyngerdd Agoriadol Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd
"O fewn blwyddyn, roedd y caneuon a'r deialog yn dod yn fisol a daeth y diwrnod pan ddaeth yr ymarfer cyntaf yn Neuadd yr Urdd. Mae'n bwysig i mi mod i yna yn gwybod fy ngwaith yn berffaith o flaen y cantorion a'r corau.
mi welais i wên ar wynebau'r plantos bach, ei llygaid nhw yn perlio, fe wnaeth hwnna fy noson i.
"R'on i eisiau gwybod y gwaith i gyd o flaen llaw - y caneuon a'r geiriau. A Betsan Llwyd yn cyd-lynnu popeth. Mewn pedwar diwrnod gwnaethpwyd sioe caboledig iawn."
'Gwneud fy noson'
"Mi oedd na un côr ifanc o ysgol gynradd Ninian Park o gefndiroedd tra gwahanol, erioed di canu'n Gymraeg a nhw'n canu Ar Hyd y Nos [yn y gyngerdd].
"Roedd y llen yn dod i fyny a mi welais i wên ar wynebau'r plantos bach, ei llygaid nhw yn perlio, fe wnaeth hwnna fy noson i. Fyswn i ddim di medru ei chanu hi, achos dydy crio ddim yn mynd law yn llaw gyda pherfformio, ond o'n i'n falch i weld eu hymateb nhw."
Albwm o'i ffefrynnau
Mae Bryn Terfel wedi bod yn gweithio ar gryno ddisg newydd o'i hoff ganeuon, Dreams and Songs. Mae'n dangos ei fod yn canu caneuon ysgafnach yn ogystal, meddai.
"Recordiwyd y gerddorfa yn Prague ymlaen llaw, ar gyfer yr albwm yma, a r'on i'n recordio'r llais yn Abbey Road, yn y stiwdio 3 eiconig, y stiwdio lle oedd Pink Floyd wedi recordio The Dark Side of the Moon. Hwn oedd y tro cynta i fi wneud rhywbeth yn unigol yno."
Ymhlith y deuawdwyr ar yr albwm, mae Emma Thompson, Rob Brydon ac Alfie Boe.
"R'on i'n ffodus iawn i ganu gyda Katherine Jenkins hefyd, achos oedd hi newydd gael Xander ei hail blentyn. Mae hi'n canu Tell my Father, darn pwerus iawn."
Un dyn a ddylanwadodd ar yrfa Syr Bryn Terfel, meddai, oedd y cyfeilydd adnabyddus o Gwm Rhondda, Bryan Davies.
"Roedd Bryan Davies wedi sgrifennu cadwyn o ganeuon gwerin i mi, a wnes i dynnu Ar Lan y Môr allan o'r casgliad yma ar gyfer y gryno ddisg.
"Dwi bob tro yn dweud o'n i'n pitïo na faswn i'n smocio, er mwyn cael mwy o amser yng nghwmni Bryan ar ddiwedd cyngherddau.
"Mae pobl yn ei gofio yn ei gap wlanog a'i fag plastig yn dal bws o Ferndale i Gaerdydd a fish and chips ar ddiwedd yr ymarfer bob tro!"


description: Cyhuddo dyn a thri pherson arall wedi derbyn gorchymyn i ymddangos yn y llys wedi ymchwiliad i gamdriniaeth hanesyddol mewn dwy ysgol yn Sir Gaerfyrddin.

title: Ymchwiliad troseddau rhyw hanesyddol: Pedwar yn y llys


description: Pwy yw'r merched wnaeth ysbrydoli'r caneuon poblogaidd?

title: Merched y gân

maintext:
Mae merched yn destun rhai o ganeuon gorau'r byd, ac wrth gwrs, mae yna ddigon o ganeuon Cymraeg sy'n sôn am ferched. Ond wyddwn ni pwy yw'r ferch tu ôl i'r gân?
Brengain - Sobin a'r Smaeliaid
Sgwennodd Bryn Fôn y gân yn dilyn cyfarfyddiad yn Eisteddfod Genedlaethol Llanrwst yn 1989:
"Mae'r gân yn eithaf dogfennol - fel dwi'n sôn, o'n i'n eistedd yn y gorlan goffi yn gynnar fore Sadwrn yn Steddfod Llanrwst, ar ôl noson go fawr nos Wener - a daeth y ferch 'ma o'r enw Brengain draw i sgwrsio. 'Do'n i erioed wedi clywed yr enw o'r blaen, a meddwl ei fod o'n un arbennig.
"Ar ôl ymchwilio, nes i ddallt fod cymeriad o'r enw Brengain yn chwedl Trystan ac Esyllt, felly mae'r gân yn plethu realiti a chwedl. Roedd Brengain wedi dod â phaned draw, oedd yn adleisio rôl Brengain y llawforwyn yn y chwedl, oedd yn gorfod cario bwyd a diod i'r byddigion ond ei bod hi'n haeddu gwell."
A phwy oedd y Brengain wnaeth Bryn ei chyfarfod, sydd wedi ei hanfarwoli ar gân? Chwaer neb llai na DJ Radio Cymru a Radio 1, Huw Stephens, a merch yr academydd Meic Stephens.
Beti Wyn - Mynediad am Ddim
Robin Evans ysgrifennodd eiriau'r gân i Mynediad am Ddim.
Meddai: "Roedd 'na griw ohonon ni yn byw yn Neuadd Pantycelyn (1973 - 74) ar yr un coridor. Roeddan ni'n chwilio am ganeuon ar gyfer cystadlu yn Eisteddfod Ryng-golegol Caerdydd '74. Roedd gan Mei Jones ac Iwan Roberts alaw ond dim geiriau, felly fe sgwennais i benillion (gydag ambell i gyfeiriad at lefydd yn Eifionydd - fel Pont y Merched, sydd gerllaw Ffynnon Cybi) ond doedd 'na ddim cytgan.
"Un o'r genod oedd yn ein 'criw' ni (os mynni di) oedd Beti Wyn, felly dyma Emyr Wyn yn dechrau canu 'Beti Wyn' drosodd a throsodd fel cytgan. Ac mae o hyd y dydd heddiw yn mynnu hawlio geiriau'r cytgan!"
Angela - Y Trwynau Coch
Cân am y newyddiadurwraig Angela Rippon yw Angela gan Y Trwynau Coch - ac fe gyrhaeddodd y stori y Daily Express!
Roedd cyfansoddwr y gân, Rhodri Williams, wedi cael ei swyno ganddi ar y newyddion 9 o'r gloch. Mae'n debyg ei fod yn hoff iawn o newyddiadurwyr oherwydd ei fod yn canlyn Bethan Jones Parry ar y pryd, oedd yn darllen y newyddion yn Gymraeg i'r BBC. Mae ei llais i'w glywed ar ddechrau'r gân.
Yn yr erthygl yn y Daily Express, mae Angela ei hun yn nodi ei bod yn falch iawn fod rhywun wedi ysgrifennu cân iddi, ond ei bod yn gobeithio na fyddai'n rhaid iddi ei chanu, gan fod ganddi lais ofnadwy.
Image caption Angela Rippon, y newyddiadurwraig oedd yn 'troi mlaen y dynion', a Rhys Harris, prif leisydd Y Trwynau Coch
Myfanwy
Cafodd y gerddoriaeth ei chyfansoddi gan Joseph Parry tua 1875 i eiriau oedd wedi eu cyfansoddi gan Richard Davies. Mae'n debyg fod Joseph Parry wedi ysgriennu'r gân i'w gariad Myfanwy Llywellyn, ond mae'n siŵr fod y geiriau wedi eu hysgrifennu'n wreiddiol am stori gariad rhwng Myfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân, Llangollen a'r bardd Hywel ab Einion.
Y stori honno hefyd oedd testun y gerdd Myfanwy Fychan, gan y bardd Ceiriog. Mae hon yn gân boblogaidd ar draws y byd erbyn hyn, ac yn cael ei chanu yn aml gan gorau meibion Cymreig.
Image copyright YouTube Image caption Ymunodd Nigel Owens â Chôr Meibion Dowlais ychydig o flynyddoedd yn ôl i ganu Myfanwy ar gyfer y rhaglen Heno
Lleucu Llwyd - Y Tebot Piws
Efallai eich bod chi'n gyfarwydd â'r gân Lleucu Llwyd gan Dewi Pws, ond wyddech chi ein bod yn dod ar draws yr enw gyntaf mewn cerdd goffa gan y bardd Llywelyn Goch ap Meurig Hen o'r 14eg ganrif - Marwnad Lleucu Llwyd. Ond sut daeth Dewi i sgrifennu am y ferch yma?
Mae Dewi Pws yn ffan o'r bardd Wordsworth, yn enwedig ei gerdd am y ferch fach Lucy Gray, fu farw mewn storm. Pan ddaeth ar draws y gerdd Marwnad Lleucu Llwyd yn The Oxford Book of Welsh Verse, sylwodd ar y tebygrwydd yn enwau'r ddwy ferch, meddai, a sgwenodd y gân adnabyddus mewn rhyw chwarter awr ym mharlwr tŷ ei fam.
Image caption Y Tebot Piws, gyda Dewi Pws, cyfansoddwr y gân, ar y dde
Ond mae'r stori'n parhau, meddai: "Flynyddoedd yn ddiweddarach, pan o'n i'n ymweld â Pennal, ger Machynlleth, soniodd rhywun wrtha i fod bedd Lleucu Llwyd yn y pentref - do'n i ddim yn sylweddoli ei bod hi'n bodoli go iawn - am gyd-ddigwyddiad! Ar ôl ymweld â'i bedd, aethon ni i'r ffermdy ble bu hi'n gweini.
"Clywais ei stori drasig; ei bod mewn cariad â dyn lleol ond nad oedd yn cael ei briodi gan ei thad, ac yn y diwedd, lladdodd ei hun. Mae'n debyg fod ei hysbryd dal i'w glywed yn crwydro'r ffermdy - yn chwerthin a chrio am yn ail."
Martha Llwyd - Fflur Dafydd
Martha Llwyd oedd hen hen hen hen hen famgu Fflur Dafydd! Cafodd ei geni yn 1766 - roedd hi'n emynyddes ac yn cael ei hadnabod fel 'Ann Griffiths Sir Gâr'. Doedd hi'n methu darllen nac ysgrifennu ac eto fe gyfansoddodd emynau lu a dod yn gyfaill i William Williams Pantycelyn. Mae'n amlwg fod yr awen gerddorol yn nwfn yng ngwaed Fflur, a hynny ers canrifoedd.
Meddai: "Ro'n i am gyfansoddi cân a oedd yn ein cysylltu ni'n dwy rhywsut - ac i ddweud fy mod yn ystyried fy hun 'fel brigyn ar dy goeden di' fel mae'r gân yn dweud!"
Ond mae ambell i gân sydd braidd yn gamarweiniol...
Gloria Tyrd Adre - Eryr Wen
Llion Jones oedd prif leisydd Eryr Wen, a fo oedd awdur y gân a enillodd Cân i Gymru 1987 gyda'r gân Gloria Tyrd Adre. Beth oedd yr hanes?
"Taswn i'n cael punt am bob tro y mae rhywun wedi holi 'Pwy ydy Gloria?' neu 'Ydy Gloria wedi dod adre eto?', mi fasa gen i £3 erbyn hyn!
"Ond y gwir amdani, ydy mai trosiad yn hytrach na pherson cig a gwaed ydy Gloria yn y gân. I fod yn onest, pan sgwennais i'r gân, doeddwn i ddim hyd yn oed wedi dod ar draws yr un Gloria, heblaw am yr un ar glawr Cynhaeaf Cymysg - llyfr o gerddi oedd yn destun gosod lefel O.
Image caption Eryr Wen, gyda Llion Jones ar y top
"Er ei bod hi wedi'i sgwennu fel rhyw fath o gân serch, cân am bobl ifanc yn gadael eu cynefin ydy hi yn y bôn, gyda tharddiad Lladin Gloria, sef gogoniant, yn ymgais at gyfleu fel y mae ardaloedd yn colli eu hanadl einioes wrth i'w pobl ifanc gael eu denu gan fan gwyn fan draw.
"Gan fod Eryr Wen yn cael ei weld fel 'band joio' oedd yn arbenigo ar ganeuon nonsens, mae'n beryg fod yr ergyd wedi cael ei cholli!"


description: Y Dreigiau yn colli 8 wiced mewn 13 pelawd, a'u gobaith o gyrraedd rownd 8 olaf yn y fantol.

title: Criced T20: Morgannwg yn cael eu chwalu gan Sussex


description: Y ffotograffydd Dafydd Owen oedd ar faes y sioe amaethyddol i ni eleni

title: Lluniau: Sioe Môn 2018


description: Galwad ar arweinwyr nesaf pleidiau gwleidyddol Cymru i fachu ar "gyfle unigryw" i sicrhau cydraddoldeb ac atal achosion o aflonyddu.

title: 'Cyfle i sicrhau cydraddoldeb ym mywyd gwleidyddol Cymru'


description: Y lluniau gorau o'r Maes a'r Pafiliwn ar ail ddiwrnod yr Eisteddfod

title: Lluniau'r Steddfod: Dydd Sul


description: Lleucu Meinir oedd yno gyda'i chamera

title: Lluniau: Sioe Amaethyddol Sir Benfro 2018


description: Achos llys yn erbyn heddwas sydd wedi'i gyhuddo o daro bachgen 14 oed yn dechrau mis Hydref.

title: Pennu dyddiad achos yn erbyn heddwas


description: David Boswell, cyn-faer Penfro, gafodd ei garcharu am dresio plentyn yn ymddiswyddo fel cynghorydd sir.

title: Troseddwr rhyw yn ymddiswyddo fel cynghorydd


description: Bu farw Gary Sprake yn 71 oed. Enillodd 37 o gapiau dros Gymru yn y 60au a'r 70au.

title: Cyn-golwr Cymru, Gary Sprake wedi marw


description: Beddi dwy ferch o Abertyleri a gafodd eu llofruddio gan lanc lleol wedi eu hailgysegru mewn seremoni arbennig.

title: Adnewddu beddi dwy ferch gafodd eu lladd yn Abertyleri


description: Keith Morris yw ffotograffydd gwadd Cymru Fyw y mis hwn

title: Trwy fy llygaid i: Mehefin


description: Gŵyl cobiau Aberaeron yn coffáu diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.


description: Cip tu mewn i garafán y gyflwynwraig cyn iddi fynd i'r Steddfod

title: Fy ngharafán i: Angharad Mair


description: Achubwyr yn cael eu galw i achub dwy ferch 16 oed, a cherddwyr oedd yn defnyddio Google Maps, ar Gader Idris ddydd Mercher.

title: Achub merched 16 oed a cherddwyr Google Maps ar Gader Idris


description: Yr ysgrifennydd addysg yn dweud wrth bwyllgor o ACau ei bod "wedi synnu" gyda pha mor fawr yw cronfeydd ariannol rhai ysgolion.

title: Ysgolion Cymru â '£142 i bob disgybl' mewn cronfeydd


description: Bydd ffyrdd yn cau yng Nghaerdydd ddydd Iau wrth i'r brifddinas baratoi at groesawu Geraint Thomas gartref.

title: Caerdydd yn paratoi ar gyfer dathliad Geraint Thomas


description: Llys yr Eisteddfod Genedlaethol: Pwy, beth a sut

title: Beth yw Llys yr Eisteddfod?


description: Cwest yn Abertawe yn cofnodi rheithfarn o ladd anghyfreithlon ar gwpwl o Gymru, a gafodd eu llofruddio ar eu mis mêl.

title: Mullanys: Lladd anghyfreithlon


description: Panel annibynnol yn gwahardd cynghorydd cymuned yn Sir Fynwy am ddisgrifio'r bywyd hoyw fel un "annaturiol, gwyrdroëdig, anfoesol ac anghywir".

title: Gwahardd cynghorydd am sylwadau'n beirniadu hoywon

maintext:
Image copyright Cyngor Sir Fynwy Image caption Cafodd Mr Down ei ddiarddel ar ôl anfon negeseuon ebost at brif weithredwr Cyngor Sir Fynwy
Mae cynghorydd cymuned yn Sir Fynwy wedi cael ei atal o'i swydd am ddisgrifio bywyd pobl hoyw fel un "annaturiol, gwyrdroëdig, anfoesol ac anghywir".
Daeth panel dyfarnu annibynnol i'r casgliad fod y Cynghorydd Graham Down hefyd wedi cymharu bod yn hoyw â phedoffilia.
Yn ôl Mr Down, oedd yn aelod o Gyngor Cymuned Matharn ac yn gyn-gynghorydd sir, roedd y sylwadau mewn negeseuon ebost yn 2016 at brif weithredwr Cyngor Sir Fynwy yn rhai "preifat".
Ond ym marn y panel, doedd y negeseuon "ddim yn dangos parch ac ystyriaeth at eraill", ac roedden nhw'n torri'r côd ymddygiad yr oedd wedi'i arwyddo wrth gael ei ethol yn gynghorydd yn 2012.
'Dylid condemnio, nid hybu'
Fe gyfeiriodd prif weithredwr yr awdurdod lleol, Paul Matthews y negeseuon at yr Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus, a benderfynodd bod sail trosglwyddo'r gwyn i Banel Dyfarnu Cymru.
Daeth y panel i'r casgliad fod Mr Down wedi torri'r côd ymddygiad, ac fe gafodd ei wahardd fel cynghorydd cymuned am ddeufis.
Mae adroddiad y panel yn nodi fod Mr Down yn "ddig fod y cyngor yn hybu cyfunrhywiaeth ac yn dadlau bod dim dyletswydd ar y cyngor i wneud hynny".
Mewn ebost ar 12 Chwefror 2016, ysgrifennodd Mr Down ei fod "yn eithaf agored erioed" ei fod "yn cytuno â dysgeidiaeth bron pob un o brif grefyddau'r byd fod cyfunrhywiaeth yn wyrdroad anfoesol y dylid ei gondemnio yn hytrach na'i hybu".
Image copyright Twitter/cllrgraham_down Image caption Roedd Graham Down yn aelod annibynnol o Gyngor Sir Fynwy hyd at fis Mai 2017
Aeth ymlaen i ddweud yn yr ebost nad oedd "yn deall pam fod gweithred hoyw yn dderbyniol, yn ôl pob golwg, ond nid gweithred pedoffilaidd. Mae'r ddau yn annaturiol ac rwy'n ei chael yn anodd i weld gwahaniaeth".
Mewn neges arall ar 1 Hydref 2016 yn beirniadau'r gymuned LGBT, dywedodd Mr Down: "Ni allaf dderbyn [eu] gweithgareddau fel [rhai] 'normal' mewn unrhyw ffordd."
Mae adroddiad y panel yn nodi bod brif weithredwr y cyngor sir wedi herio'r sylw hwnnw ond wnaeth Mr Down ddim tynnu ei eiriau'n ôl.
Ym marn y panel, roedd y cynghorydd wedi herio ethos cynhwysol y cyngor mewn ffordd "ddireswm" gan ddiystyru dyletswyddau cydraddoldeb y sector cyhoeddus.
Image copyright Cyngor Cymuned Mathern Image caption Rhan o dudalen flaen gwefan Cyngor Cymuned Matharn
Daeth y panel hefyd i'r casgliad fod dau sylw pellach gan Mr Down yn "amharchus" ac yn "debygol o dramgwyddo rhai", ond doedden nhw ddim yn torri'r côd ymddygiad.
Roedd y sylwadau hynny'n dilorni codi baner LGBT yn Neuadd y Sir a chynnal cynhadledd LGBT, "er bod dim arwydd o gynhadledd debyg ar gyfer pobl normal".
Dywedodd yr adroddiad fod Mr Down wedi dyfynnu Martin Luther wrth amddiffyn ei hawl i lynu wrth ei ddaliadau, a bod neb wedi eu tramgwyddo oherwydd y negeseuon.
Penderfynodd y panel yn unfrydol i wahardd Mr Down o Gyngor Cymunedol Matharn am ddeufis, gan argymell iddo wneud ymholiadau am hyfforddiant côd ymddygiad a chydraddoldeb y cyngor sir a chymuned.


description: Y cyn-Brif Weinidog, Tony Blair, yn dweud taw "gwthio" datganoli i Gymru wnaeth e 20 mlynedd yn ôl heb lwyddo i berswadio pawb o fewn y Blaid Lafur.

title: Blair: 'Wnes i ddim perswadio pawb am ddatganoli'


description: Llywydd y cynulliad Elin Jones yn edrych ymlaen at groesawu Geraint Thomas i'r Senedd yng Nghaerdydd.

title: Thomas wedi 'ysbrydoli'r genedl'


description: Ergyd i obeithio Wrecsasm o gyrraedd y gemau ail gyfle ar ôl colli i Grimsby.

title: Grimsby 1-0 Wrecsam


description: Bydd Eisteddfod eleni'n un wahanol i'r Prifardd a'r cyn Archdderwydd Christine James sydd bellach yn Gofiadur yr Orsedd.

title: Braint a 'thipyn o waith' i'r Cofiadur, Christine James

maintext:
Image caption Christine James yw Cofiadur benywaidd cyntaf Gorsedd y Beirdd
Eisteddfod Caerdydd 2018 yw'r cyntaf i'r cyn-Archdderwydd a'r Prifardd Christine James ers iddi gael ei phenodi'n swyddog gweinyddol Gorsedd y Beirdd.
Bron i flwyddyn ers olynu Penri Roberts, mae'n dweud mai tasg "fwyaf dymunol" y Cofiadur yw gadael i unigolion wybod bod yr Orsedd am eu hanrhydeddu.
Ac mae'n croesawu rhoi "sylw dyledus" i unigolion sy'n marw rhwng derbyn y llythyr yn eu gwahodd i ymuno â'r Orsedd a'r seremoni urddo ar faes yr Eisteddfod Genedlaethol.
Cafodd yr ymgyrchydd canser, Irfon Williams ei gynrychioli yn y seremoni urddo ym mis Awst y llynedd gan ei weddw, Rebecca, ac mae trefniadau tebyg eleni wedi marwolaethau'r cyfarwyddwr teledu, Terry Dyddgen-Jones a'r llenor, Gwyn Griffiths.
"Gwn fod clywed am y bwriad i'w hanrhydeddu wedi rhoi pleser i'r ddau yn eu gwaeledd, ac i'w teuluoedd yn eu gofid a'u galar," meddai'r Cofiadur, neu'r Prifardd Christine, fel mae'n cael ei hadnabod yn yr Orsedd.
Image caption Rebecca Williams yn cynrychioli ei gŵr Irfon Williams yn y seremoni urddo ym Modedern y llynedd, wythnosau wedi ei farwolaeth
"Mae'n gwbl briodol wedyn bod Gwyn a Terry, fel Irfon y llynedd, yn cael sylw dyledus yn y seremoni lle y byddent wedi cael eu hanrhydeddu petai amgylchiadau wedi bod yn wahanol.
"Roedd yr anrhydedd a estynnwyd iddynt yn bwysig iddyn nhw a'u teuluoedd fel ei gilydd, felly i'm meddwl i, mae'n bwysig bod yr Orsedd yn cadw at ei bwriad, ac yn eu hanrhydeddu yn eu habsenoldeb.
"Dydw i ddim yn cofio'r math yna o beth yn digwydd cyn [y llynedd] ond rwy'n meddwl ei fod yn beth cydymdeimladol a chwbl briodol i'w wneud dan yr amgylchiadau - yn enghraifft ymarferol o'r math o fân ddiwygio sy'n digwydd o flwyddyn i flwyddyn er mwyn gwella'r seremonïau ond heb eu newid fel y cyfryw."
'Dipyn o waith'
"Braint pennaf" y swydd, meddai, yw ysgrifennu at unigolion ym mis Ebrill bob blwyddyn i'w hysbysu bod yr Orsedd am eu hanrhydeddu.
"Mae'r ymatebion sy'n dod yn ôl mewn llythyr, ebost a galwad ffôn yn wirioneddol hyfryd yn aml iawn, a phobl mor werthfawrogol o'r ffaith fod yr Orsedd am eu hanrhydeddu am eu cyfraniad i'r bywyd cenedlaethol."
"Roedd fy rhagflaenydd yn y swydd, y Prifardd Penri Tanad, wedi fy rhybuddio bod 'job y Cofiadur yn dipyn o waith' - ac roedd yn dweud y gwir! Ond roedd Penri wedi fy mharatoi i'n dda, a gadael popeth yn drefnus i mi."
Ychwanegodd mai'r peth mwyaf sydd wedi ei tharo yn y flwyddyn ers dechrau ar y gwaith yw gwaith caled holl swyddogion yr Orsedd "er mwyn sicrhau bod graen ar ein seremonïau a'n gweithgareddau eraill" a chefnogaeth o gyfeiriad yr Eisteddfod "i hwyluso pethau yn ôl yr angen".
Image copyright EGC/Celf Calon Image caption Penri Roberts oedd y Cofiadur rhwng 2010 a 2017
Christine James yw'r ddynes gyntaf i fod yn Archdderwydd a Chofiadur, ond o gael ei holi am bwysigwydd gweld merched mewn swyddi tebyg dywed ei bod yn "cael y math yma o drafodaeth yn ddi-fudd yn bersonol.
"Gadewch i ni feddwl yn nhermau unigolion sy'n meddu ar y sgiliau angenrheidiol i wneud rhyw dasg arbennig. Dyna sy'n bwysig, a'r unig ffordd deg o weithredu."
Rhai o ddyletswyddau'r Cofiadur
Cadw cofnodion yn y paneli a'r pwyllgorau gwahanol sy'n gyfrifol am holl weithgareddau'r Orsedd
Cysylltu â phobl sy'n cymryd rhan yn seremonïau wythnos yr Eisteddfod ac yng Ngŵyl Cyhoeddi'r Eisteddfod nesaf
Llefaru ar ran yr Orsedd ar faterion sy'n codi.
Defnyddio'r dechnoleg
Dywed Christine James fod "lle i edrych ar ambell beth o hyd efallai" ar seremonïau'r Orsedd, bod un o baneli'r Orsedd "yn gwneud hynny'n flynyddol ta beth", a bod mân ddiwygiadau'n "cael eu cyflwyno'n dawel o flwyddyn i flwyddyn gyda golwg ar sicrhau bod pethau'n rhedeg yn llyfn - ac yn well".
Ond mae'n gobeithio datblygu gwefan yr Orsedd, ac mae trafodaethau gyda'r Eisteddfod ynghylch rhoi gwybodaeth am Orseddigion bob blwyddyn ar Wicipedia.
Image copyright Gwefan Gorsedd y Beirdd Image caption Mae nifer o syniadau i ddatblygu gwefan Gorsedd y Beirdd
"Gellid rhoi mwy o wybodaeth hanesyddol arni, ond hefyd mwy o wybodaeth gyfoes. Mae'r sgyrsiau â Gorseddogion newydd a ddarlledwyd dros yr wythnosau diwethaf ar Radio Cymru wedi profi'n hynod boblogaidd, a byddai'n braf gallu rhoi mynediad i'r rheini trwy'r wefan.
"Mae digon o syniadau, a digon o le i ddatblygu ... ond rhaid cofio mai swyddogion gwirfoddol sydd wrthi gyda gwaith yr Orsedd, ac mae swyddogion cyflogedig yr Eisteddfod yn fawr eu cymwynas, ond yn hynod brysur yr un pryd.
"Felly symud ymlaen fesul camau bach fydd hi dros y misoedd a'r flwyddyn nesaf, mae'n siŵr."


description: Mae'r heddlu'n apelio am wybodaeth ar ôl i ddau o bobl gael eu lladd mewn damwain rhwng pum cerbyd.

title: Dau wedi marw a saith yn yr ysbyty wedi damwain ffordd


description: Pam wnaeth testun un o ffilmiau mwyaf poblogaidd y 70au symud i fyw yng Nghorwen?

title: Frank Serpico a'i amser yng Nghorwen

maintext:
Image caption Al Pacino wnaeth chwarae rhan Seprico yn y ffilm o'r un enw yn 1973
Mae'n bosib bod y ffilm 'Serpico' o 1973 gyda'r actor Al Pacino yn gyfarwydd i rai ohonoch. Mae'r ffilm yn olrain hanes heddwas o Efrog Newydd a weithiodd yn gudd er mwyn datguddio heddweision anonest yr NYPD yn y 60au a'r 70au.
Un peth efallai nad ydych chi'n ei wybod yw bod Frank Serpico wedi byw am gyfnod yng Nghorwen ar ôl iddo adael yr heddlu.
Penderfynodd ddianc o'r Unol Daleithiau wedi iddo gael ei saethu mewn cyrch cyffuriau. Roedd y ffaith bod dim un o'i gyd-heddweision wedi galw am gymorth wedi iddo gael ei saethu yn destun i'w waith llwyddiannus yn datgelu llygredd yn y gwasanaeth a penderfynodd efallai ei bod hi'n amser symud ymlaen.
Teithiodd drwy'r Swistir a'r Iseldiroedd am gyfnod cyn gorffen, rhyw ffordd, yng Nghorwen yn 1979.
Image copyright Phillip Halling Image caption Hen dloty Corwen: Safle'r coleg â gyd-sefydlwyd gan Frank Serpico
Roedd yn gyd-sylfaenydd Sefydliad Orissor, a oedd yn chwilio am adeilad mawr er mwyn sefydlu coleg newydd. Cafodd y coleg 'new age' yma a oedd yn dysgu am ffyrdd naturiol i wella'r corff a'r meddwl, a sut i ofalu am eich amgylchfyd ar lefel bersonol a dynol, ei leoli yn hen dloty Corwen.
Mae'n debyg fod y tloty wedi'i gau fel sefydliad i'r tlawd ers blynyddoedd lawer ac roedd yr adeilad ers hynny wedi cael ei ddefnyddio gan wahanol ddiwydiannau fel ffatri pacio hadau a ffatri gwneud sanau. Ond roedd wedi bod yn wag ers dipyn yn y 70au ac yn dechrau dirywio.
Mae'n beth ffodus iawn eu bod nhw wedi ymddangos pryd wnaethon nhw, neu mwy na thebyg byddai'r hen adeilad wedi dirywio ymhellach a phwy a ŵyr, efallai wedi troi'n adfail erbyn hyn.
Mae enw Frank Serpico, fel un o sylfaenwyr y mudiad, yn ymddangos ar y lês arwyddodd Orissor er mwyn cymryd perchnogaeth o'r adeilad.
Roedd e'n byw yn yr adeilad, ac yn ôl y sôn, cuddio oedd e rhag pobl oedd ar ei ôl wedi iddo rhoi tystiolaeth yn erbyn heddweision yn Efrog Newydd, ond os oedd e'n cuddio, doedd ddim yn gwneud job dda iawn ohoni!
Roedd yn cymysgu'n helaeth gyda'r trigolion leol ac yn ffigwr cyfarwydd yn ei het a siwt wen o gwmpas y pentref.
Dim ond am rhyw flwyddyn roedd yn byw yma - mae'n debyg iddo ffraeo gyda'r sefydliad a gadael tua 1980.
Image copyright Antonino Dambrosio Image caption Frank Serpico sydd yn 82 oed erbyn hyn ac yn ôl yn byw yn yr Unol Daleithiau
Mae Frank Serpico dal yn fyw heddiw ac yn byw yng ngogledd talaith Efrog Newydd. Yn achlysurol, mae'n darlithio am yr amgylchedd i wahanol sefydliadau, ac mae dal yn lais amlwg yn siarad allan yn erbyn llygredd yn yr heddlu. Ond hyd y gwyddom ni, dyw e erioed wedi teithio nôl i Gorwen... efallai un dydd?
Diolch i Amgueddfa Corwen ac Y Cyfnod & Corwen Times am y wybodaeth uchod
Wnaethoch chi gyfarfod â Frank Serpico tra roedd yn byw yng Nghorwen? Beth am rannu eich profiad?


description: Cyn-reolwr swyddfa AS Llafur Dwyrain Abertawe, Carolyn Harris yn cael ei chanfod yn ddieuog o dwyll.

title: Cyn-reolwr swyddfa AS Llafur yn ddieuog o dwyll


description: Arweinydd Cyngor Caerdydd yn awyddus i'r Eisteddfod Genedlaethol ymweld â'r brifddinas yn "fwy rheolaidd".

title: Galw am gynnal y Brifwyl yng Nghaerdydd 'pob pum mlynedd'


description: Heddlu Dyfed Powys wedi cadarnhau eu bod wedi ymestyn mechnïaeth cyn-AC Plaid Cymru, Simon Thomas am 28 diwrnod ychwanegol.

title: Heddlu'n ail fechnïo cyn-AC Plaid Cymru, Simon Thomas


description: Y gwerthwyr nionod ddaeth o Lydaw i Gymru

title: Pwy sy'n cofio... Sioni Winwns?


description: Casgliad o luniau o Eisteddfod Caerdydd 2018

title: Lluniau gorau'r wythnos o Eisteddfod Caerdydd 2018


description: Cafodd Casnewydd gêm gyfartal oddi cartref yng Nghwpan FA Lloegr brynhawn dydd Sul, gyda'r sgor yn 2-2 ar y diwedd.

title: Cwpan yr FA : Brackley Town 2-2 Casnewydd


description: Vaughan Gething yn derbyn ei bumed enwebiad angenrheidiol er mwyn sefyll i olynu Carwyn Jones.

title: Ann Jones AC yn sicrhau pumed enwebiad i Vaughan Gething


description: Does dim rheswm pam na all Plaid Cymru ennill etholiad nesa'r Cynulliad ym mis Mai, meddai Nicola Sturgeon.

title: Fe all Plaid Cymru efelychu'r SNP, yn ôl Nicola Sturgeon


description: Cymru'n gostwng un safle i 19eg yn netholion pêl-droed y byd, wrth i FIFA gyhoeddi eu rhestr ddiwygiedig newydd.

title: Cymru'n gostwng un safle ar restr detholion newydd FIFA


description: Cabinet Cyngor Conwy yn cytuno i roi £1.5m tuag at y gwaith o godi mynedfa newydd, a newid y gwagle tu fewn.

title: Caniatau £1.5m i adnewyddu Venue Cymru, Llandudno


description: Cadarnhad y bydd enillydd y Tour de France, Geraint Thomas yn cystadlu yn y Tour of Britain ym mis Medi.

title: Geraint Thomas 'methu aros' i rasio yn y Tour of Britain


description: Bydd cleifion ag anafiadau difrifol yng Ngogledd Powys, sy'n gorfod teithio fwy nag awr i'r uned trawma agosaf, yn cael eu trin yn nes i'w cartrefi.

title: Uned trawma newydd i gleifion Powys


authors:
James Williams
Gohebydd Brexit Bbc Cymru

description: Carwyn Jones yn dweud y byddai Brexit heb gytundeb yn "fethiant trychinebus", wrth i ddogfennau gyda chyngor i fusnesau gael eu cyhoeddi.

title: Carwyn Jones: Brexit heb gytundeb yn 'drychinebus'

maintext:
Image copyright Getty Images
Nid yw Brexit heb gytundeb yn opsiwn gan y byddai'n "fethiant trychinebus", yn ôl Prif Weinidog Cymru Carwyn Jones.
Daw'r sylwadau yn dilyn cyhoeddi dogfennau sydd â chyngor i bobl a busnesau rhag ofn bod y DU yn gadael yr Undeb Ewropeaidd heb gytundeb.
Dywedodd yr Ysgrifennydd Brexit, Dominic Raab fod y cyngor yn "ymarferol" a bod sicrhau cytundeb yn parhau'n "flaenoriaeth" i Lywodraeth y DU.
Mae'r dogfennau'n trafod sawl maes gan gynnwys cynnydd tebygol yng nghost taliadau â cherdyn, yn ogystal â chefnogaeth ar gyfer ffermwyr.
Mae disgwyl i'r DU adael yr UE ar 29 Mawrth 2019.
Er bod Mr Raab yn dweud fod "mwyafrif helaeth, tua 80% o'r cytundeb ymadael wedi ei gytuno", mae nifer o rybuddion diweddar yn trafod be all ddigwydd pe bai'r DU a'r UE yn methu â chyrraedd cytundeb erbyn diwedd mis Mawrth.
Dywedodd Mr Raab: "Rydw i'n hyderus bod cytundeb da o fewn cyrraedd. Dyma yw ein blaenoriaeth. Mae'n parhau i fod yn flaenoriaeth flaenaf.
"Os yw'r UE yn ymateb gyda'r un uchelgais a phragmatiaeth â ni, byddwn yn taro cytundeb lle fydd y ddwy ochr yn elwa. Ond, ar yr un pryd, mae'n rhaid ystyried y posibiliadau eraill."
Image caption Mae sicrhau cytundeb yn parhau i fod yn "flaenoriaeth flaenaf" i'r llywodraeth
Mae un o'r dogfennau yn cyfeirio at ddyfodol cymorthdaliadau ffermio'r UE, a dywedodd Mr Raab fod y Trysorlys am "sicrhau ceisiadau a wnaed drwy Bolisi Amaethyddol Cyffredin yr UE hyd at 2020".
Ond wrth ymateb i gynlluniau'r llywodraeth, dywedodd Carwyn Jones y byddai Brexit heb gytundeb yn achosi "niwed economaidd a chymdeithasol difrifol a hir dymor i bob rhan o'r DU".
"Mae'n hynod o rwystredig, achos petai'r llywodraeth wedi cyd-fynd â'r cynlluniau a gyflwynwyd gennym ni 18 mis yn ôl, gallen nhw fod wedi gwneud cynnydd aruthrol ar ein partneriaeth gyda'r UE," meddai.
"Roedd modd osgoi'r sefyllfa sy'n ein hwynebu heddiw - lle mae'r cyflogwyr mwyaf yn ystyried gadael y DU gan roi miloedd o swyddi mewn peryg, mae ein prifysgolion mewn peryg o golli ymchwil hanfodol a'n hysbytai yn rhybuddio am y posibilrwydd o ddiffyg staff."
'Hyderus'
Ychwanegodd Mr Jones: "Dydi Brexit heb gytundeb ddim yn opsiwn, a dyw blỳff y llywodraeth ddim yn twyllo neb.
"Mae'n amser i'r prif weinidog dod a'r wyneb pocer i ben, a gweithio gyda 27 gwlad yr UE i sicrhau cytundeb Brexit sy'n amddiffyn ein dinasyddion, ein gwasanaethau a'n heconomi."
Dywedodd Ysgrifennydd Cymru, Alun Cairns eu bod nhw'n parhau i deimlo'n "hyderus" y bydd y DU yn dod i gytundeb â'r UE
"Er hynny, mae yna ddyletswydd ar lywodraeth gyfrifol i baratoi ar gyfer pob digwyddiad posibl."


description: Ffigyrau newydd yn awgrymu bod hyd at 50% o bobl sy'n gymwys am brawf am ganser y coluddyn ddim yn ei gwblhau mewn rhai ardaloedd.

title: Hyd at 50% yn anwybyddu prawf syml am ganser y coluddyn


authors:
Aled Scourfield
Gohebydd Bbc Cymru

description: Ffermwyr ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro i ddefnyddio grug ac eithin fel sarn yn sgil y sychder diweddar.

title: Ffermwyr Arfordir Penfro i elwa o ddefnydd grug ac eithin


description: Cafodd canolfan digwyddiadau ac academi hwylio ei disgrifio fel canolfan eiconig wrth i benseiri'r cynllun ym Mhwllheli gael eu cyhoeddi.

title: Hwb i Academi Hwylio ym Mhwllheli


description: Pump o griwiau yn delio gyda lori sydd ar dân ar un o brif ffyrdd de Cymru.

title: Lori ar dân yn cau'r A465, Ffordd Blaenau'r Cymoedd


description: Chwaraewr rygbi o Samoa yn gwadu ymosod ar dri aelod o dîm rygbi Cymru yn dilyn gêm yng Nghwpan Rygbi Saith Bob Ochr y Byd.

title: Chwaraewr rygbi o Samoa'n gwadu ymosod ar dri Chymro


description: Elusen gwarchod bywyd gwyllt yn galw am gydnabod y Drycin Manaw fel "aderyn cenedlaethol Cymru".

title: 'Dylai'r Drycin Manaw fod yn aderyn cenedlaethol Cymru'


description: Galw ar Lywodraeth Cymru i ariannu ffordd ddeuol lawn o Sir Gâr i Abergwaun i adfywio economi'r gorllewin.

title: Galw am ariannu ffordd ddeuol i adfywio gorllewin Cymru


description: Cyfle i'r cyhoedd roi eu barn ar adeiladu ysbyty newydd ger safle presennol Ysbyty Brenhinol Alexandra yn Y Rhyl.

title: Ymgynghori ar sefydlu ysbyty newydd yn Y Rhyl


description: BBC Cymru'n cael ar ddeall fod un o siopau mwyaf adnabyddus yn sir Gwynedd wedi mynd i ddwylo'r gweinyddwyr ac o ganlyniad wedi cau ar ôl 144 o flynyddoedd.

title: Problemau ariannol yn gorfodi cau siop enwog yng Ngwynedd


description: Cwpan Rygbi'r Byd ar daith ac yn ymweld â man geni'r gêm yng Nghymru.

title: 'Man geni' yn croesawu cwpan yn ôl


description: Cadeirydd llywodraethwyr prifysgol yn codi amheuon am gynlluniau'r Gweinidog Addysg i uno prifysgolion.

title: Ffrae am uno prifysgolion


description: Un o uwch swyddogion Airbus galw am ganiatáu i'w gweithwyr a'u nwyddau symud yn rhydd o gwmpas yr Undeb Ewropeaidd yn dilyn Brexit.

title: Rhybudd Airbus am 'gyfnod peryglus' ar ôl gadael yr UE


description: Ymchwiliad i achos tân wnaeth gychwyn dros nos mewn adeilad ar Stad Ddiwydiannol Llai ger Wrecsam.

title: Ymchwilio i achos tân ar stad ddiwydiannol ger Wrecsam


description: Dyn o Gaerdydd yn dweud mai "greddf" oedd y rheswm iddo ymyrryd i atal car rhag taro torf o bobl y tu allan i dafarn yng Nghaerdydd.

title: 'Greddf' dyn wnaeth iddo atal car rhag taro torf yng Nghaerdydd


description: Dewch i gyfarfod â Chôr Meibion Hoyw De Cymru!

title: Balchder Côr Meibion Hoyw De Cymru


description: Annog cyngor Wrecsam i dorri cysylltiad â chwmni cyflwyno dirwyon sbwriel, yn dilyn honiadau ei fod wedi torri amodau ei gytundeb.

title: Galw ar Gyngor Wrecsam i ddiddymu cytundeb cwmni sbwriel


description: Y Cynghorydd Ceredig Davies yn dweud bod angen rhoi amser i'r heddlu "wneud eu gwaith", fis ar ôl tân mewn gwesty yn Aberystwyth.

title: Aberystwyth: 'Angen gadael i'r heddlu wneud eu gwaith'