description: Удзельнікі ініцыятывы «Хайсы — віцебскія Курапаты» наведалі месцы масавых расстрэлаў.

title: Дзяды пад Віцебскам: каб ахвяры сталінізму не былі забытыя


authors:
Евгений Афнагель
Виталий Портников
Ирина Халип
Валерий Карбалевич

description: Бел-чырвоныя сцягі ўпрыгожваюць сёння амаль кожны будынак ў Польшчы.

title: Алег Латышонак: Сёння Польшча святкуе 100-годдзе адраджэння дзяржавы

fasttext_language: be


authors:
Ирина Халип
Аркадий Бабченко
Максим Винярский
Леонид Невзлин

description: Прапануем вашай увазе падборку таго, што было яму прысвечана ў розныя гады.

title: Слуцкі збройны чын у свядомасці беларусаў


authors:
Ирина Халип
Игорь Эйдман
Анджей Почобут
Константин Скуратович

description: У Гародні ўшанавалі памяць беларускіх патрыётак.

title: "Ларыса Геніюш стала своеасаблівым сцягам БНР"


authors:
Антон Орехъ
Александр Хара
Ирина Халип
Валерий Карбалевич

description: Радны БНР нарадзіўся 7 лістапада 1879 года.

title: Стэфан Кульчыцкі: Што мы ведаем пра аднаго з ініцыятараў стварэньня БАПЦ


description: Партал «Тузін Гітоў» абвясьціў лонг-ліст з 25 намінантаў конкурсу «Засьпявай-5».

title: Названыя 25 найлепшых песень на тэксты сучасных беларускіх паэтаў


authors:
Ирина Халип
Валерий Карбалевич
Максим Винярский
Владимир Халип

description: У вёсцы Варакомшчына быў адкрыты мемарыяльны камень з шыльдай, прысвечанай пісьменніку.

title: На Дзятлаўшчыне ўшанавалі Вячаслава Адамчыка


description: Музыка прэзентуе праграму «Новы Маякоўскі» і дыск «Люблю».

title: Зміцер Вайцюшкевіч выступіць у Празе


description: Беларускія патрыёты абвесцілі акцыю.

title: "Чым больш герба "Пагоня", тым мацней нацыянальны дыскурс"


description: Былы палітвязень распавёў пра жыццё, пра тое, што яго падтрымлівала і пра планы на бліжэйшы час.

title: Зміцер Паліенка: Буду працягваць змагацца з рэжымам, толькі больш прадумана


authors:
Валерий Карбалевич
Антон Орехъ
Александр Хара
Ирина Халип

description: Першую падпольную арганізацыю пад назвай Беларуская Рэвалюцыйная Партыя беларусы стварылi ў 1902 годзе.

title: Калі паўстала першая беларуская палітычная партыя?


description: Сёння аднаму з лепшых беларускіх настаўнікаў Алесю Белакозу споўнілася б 90 гадоў.

title: "Змагайцеся за незалежную Беларусь!"


description: Беларуская ўлада толькі фармальна беларуская, і выглядае на тое, што толькі фармальна ўлада.

title: Зь якога пярэпалаху "дзень народнага адзінства" Расеі пачалі сьвяткаваць і ў Беларусі?


authors:
Ирина Халип
Валерий Карбалевич
Антон Орехъ
Александр Хара

description: Скосыраў быў выдатна адукаваны і здолеў наладзіць сувязі ў арыстакратычных колах многіх еўрапейскіх краін.

title: Як беларус Барыс Скосыраў стаў каралём Андоры


authors:
Лилия Шевцова
Николай Статкевич
Евгений Афнагель
Виталий Портников

description: Уцямнага адказу ад чыноўнікаў няма.

title: Як бацька першакласніцы змагаецца за права навучацца па-беларуску ў паўмільённым Гомлі


authors:
Владимир Халип
Лилия Шевцова
Николай Статкевич
Евгений Афнагель

description: Апошні твор, напісаны Уладзіславам Ахроменкам.

title: Рэвалюцыя ў пекле


authors:
Анджей Почобут
Константин Скуратович
Ирина Халип
Владимир Халип

description: «Не бойцеся!», — заклікаў Ян Павел ІІ. «Баяцца — глупства», — казаў герой фільма «Дагрукацца да нябёсаў».

title: Першы крок да свабоды


description: Беларус з пазыўным «Леў», працягвае настойваць на сваёй невінаватасьці.

title: Ва Украіне справу беларускага добраахвотніка Ігара Кляўко будзе разглядаць суд прысяжных


authors:
Аркадий Бабченко
Максим Винярский
Леонид Невзлин
Ирина Халип

description: Першы нацыянальны герой — гэта беларуская мова.

title: "Я гэта называю пашырэньнем беларускай прасторы"


description: Нашыя продкі кіраваліся дэвізам «Жыццё – Айчыне, гонар – нікому».

title: Беларускае рыцарства: вытокі слаўнай традыцыі


description: Баявы афіцэр нарадзіўся ў сям’і беларускага шляхціца.

title: Кім быў Антон Сокал-Кутылоўскі - легендарны камандзір слуцкіх паўстанцаў


description: Гісторыя аб тым, як у цягніку ехаў беларускі чыноўнік.

title: "Я толькі "Опэру" адкрыю, і ў мяне адразу "Хартыя" выскоквае!"


authors:
Валерий Карбалевич
Максим Винярский
Владимир Халип
Ирина Халип

description: Споведзь братоў.

title: Як беларусы абаранялі Латвію ад савецкага АМАПу


description: Героі Лявона Вольскага спрачаюцца, што варта рабіць з помнікам гарадавому ў Менску.

title: Саўка ды Грышка: Не, нас ня радуе пачвара-статуя


description: Нават у такой закрытай прасторы, як школьная адукацыя, зьмяняць штосьці можна. І школьнікі пачалі гэта рабіць самі.

title: Справа БРСМ: школьны дырэктарат разбэшчаны маўчаньнем грамадзтва


description: На некаторых актывістаў ужо складзены пратаколы пра нібыта адміністрацыйныя правапарушэнні.

title: У Свіслачы і Гародні пераследуюць удзельнікаў Дня памяці паўстанцаў


maintext:
Прафэсар Сьмілавіцкі: Галакост - неад’емная частка трагедыі ўсёй Беларусі 25.11.2018, 18:55
Пра праблему захаваньня яўрэйскай памяці ў Беларусі.
Ня варта лічыць мэмарыялізацыю Галакосту справай толькі саміх яўрэяў, гісторыя беларускіх яўрэяў — неад’емная частка гісторыі Беларусі, лічыць кіраўнік праекту «Гісторыя яўрэяў у Беларусі» ў Цэнтры дыяспары пры Тэль-Авіўскім унівэрсытэце прафэсар Леанід Сьмілавіцкі. Пра праблему захаваньня яўрэйскай памяці ў Беларусі — у інтэрвію Свабоды Premium з дасьледчыкам.
Памінаньне ахвяраў Галакосту. Менск, 26 студзеня 2017 году
Сёлета была адзначаная 75-ая гадавіна зьнішчэньне менскага гета — самага вялікага на тэрыторыі Савецкага Саюзу ў межах 1939 году.
Адбыўся жалобны мітынг у каля мэмарыялу «Яма», на які сабраліся некалькі сотняў чалавек, сярод іх нашчадкі вязьняў гета, замежныя госьці, дыпляматы, прадстаўнікі розных канфэсій. У музэях прайшлі тэматычныя выставы, у прыватнасьці ў Музэі Вялікай айчыннай вайны адкрылася часовая экспазыцыя «Памяці Менскага гета». Круглы стол «Трагедыя менскага гета: памяць і ўрокі» адбыўся ў МЗС Беларусі.
Кіраўнік праекту «Гісторыя яўрэяў у Беларусі» ў Цэнтры дыяспары пры Тэль-Авіўскім унівэрсытэце прафэсар Леанід Сьмілавіцкі напярэдадні гадавіны падводзіў вынікі апошніх 75 гадоў у справе захаваньня памяці пра Галакост у Беларусі. Тады ён выказаў папрок дзяржаўным структурам Беларусі, што яны застаюцца ўбаку ад мэмарыялізацыі Галакосту, пакідаючы гэтую справу прыватным ініцыятывам з падтрымкай замежных спонсараў. «Маўляў, гэта трэба адным яўрэям, дык хай яўрэі і клапоцяцца».
У дзень гадавіны, 21 кастрычніка, у інтэрвію ізраільскаму інфармацыйна-аналітычнаму сайту «Детали» Леанід Сьмілавіцкі зноў гаварыў пра няўвагу ўладаў да гэтай тэмы. На ягоную думку, гэтая няўвага мае прычынай памылковы пасыл: «ня варта дзяліць ахвяры нацыстаў на яўрэяў і беларусаў».
Леанід Сьмілавіцкі, гісторык
На пачатку лістапада прафэсар Сьмілавіцкі ўзяў удзел у міжнародным круглым стале «Менскае гета: праз 75 гадоў», які прайшоў у Маскоўскім дзяржаўным унівэрсытэце імя Ламаносава. Журналісты пагаварылі зь ім пра стан справы па выніках адзначэньня гадавіны.
— Сёлета вы прысьвяцілі нямала часу аналізу і асэнсаваньню сытуацыі вакол захаваньня памяці ахвяраў Катастрофы беларускага яўрэйства ў гады Другой сусьветнай вайны. Якія асноўныя моманты трэба мець на ўвазе ў падыходзе да гэтай тэмы?
— Я хацеў бы пачаць з таго, што сьвет ніколі б не даведаўся ўсяе праўды пра Катастрофу, калі б не было дзяржавы Ізраіль. Гэта першае. Другое — гэта тое, што трэба заўсёды памятаць: ніводзін яўрэй ня выжыў быў на акупаванай тэрыторыі, калі б не дапамога беларусаў. Трэцяе: Галакост ніколі б не прыняў такіх маштабаў, калі б не саўдзел мясцовага насельніцтва. І чацьвёртае: беларусы ніколі не выступалі ініцыятарамі пагромаў і расстрэлаў, у адрозьненьне ад таго, што адбывалася на іншых тэрыторыях Савецкага Саюзу — у краінах Балтыі, ва Ўкраіне, у Расеі. Гэтыя чатыры моманты — асноўныя, і пра іх заўсёды трэба памятаць, калі гаворыцца пра Катастрофу.
— У сваім тэксьце летам вы зазначылі, што да распаду СССР першы і апошні раз праўда пра Менскае гета і Галакост на старонках афіцыйнай навуковай літаратуры ў БССР прагучала... у кнізе «Ўсенародная партызанская вайна ў Беларусі супраць фашысцкіх захопнікаў», якая ўбачыла сьвет пад аўтарствам Лаўрэнція Цанавы ў Менску ў 1949 годзе. Як па-вашаму, чаму гэтая тэма там наагул была закранутая?
— Выпадкова сталася так, што я быў сьведкам размовы майго бацькі і Міхаіла Яфімавіча Шкляра — доктара гістарычных навук, прафэсара, старэйшага навуковага супрацоўніка Інстытуту гісторыі партыі пры ЦК КПБ, навуковага кіраўніка майго бацькі. У адной з размоваў за сталом ён прыгадваў, як была напісаная тая кніга Цанавы.
Цанава ў 1949 годзе сабраў беларускіх гісторыкаў і сказаў: «Пакуль не напішаце, вы з гэтага пакоя ня выйдзеце!» Фігуральна кажучы. У іх быў месяц тэрміну, каб у пажарным парадку хуценька гэта зрабіць. І большая частка гэтых гісторыкаў былі яўрэі. Шкляр быў адным з удзельнікаў гэтай каманды. Згаданая мною размова адбывалася недзе ў 1970-75 годзе — за сталом, за чаркай, са сьмяшком... А цяпер я разумею значнасьць той інфармацыі, якую я тады пачуў.
Зразумела, што калі яўрэйскія гісторыі пісалі гісторыю партызанскага руху, яны не маглі абысьці маўчаньнем гета. Яны атрымалі карт-блянш. Цанава быў чалавекам нумар два пасьля Панамарэнкі, а можа і нумар адзін у Беларусі. Ён даў ім у распараджэньне ўсе неабходныя статыстычныя справаздачы, картатэку Цэнтральнага штабу партызанскага руху, усё што было патрэбна, таму гэта наагул кніга ўнікальная, калі паглядзець. І там было сказана пра тое, што было гета, што быў супраціў, што было страшнае няшчасьце, злачынства. Усё гэта пасьля зьнікла.
— Аднак, як зноў жа казалі раней вы, неўзабаве гэтую тэму пачалі абыходзіць стараной і яна ўжо ніколі больш ня згадвалася. Чаму?
— Рэч у тым, што яўрэйская тэма — а ня толькі Галакост — стала ключавой тэмай у супрацьстаяньні з Захадам ва ўмовах «Халоднай вайны». Таму калі гаварыць пра ўдзел яўрэяў у супраціве, трэба было адысьці ад тых стэрэатыпаў, якія ўзьніклі з пачаткам «Халоднай вайны». Увага да яўрэйскай тэмы парушала гарманічную мадэль савецкага інтэрнацыяналізму, якая адмаўляла — на справе, а не на словах — увагу да нацыянальнага жыцьця. Калі гаварыць пра яўрэяў, то чаму не гаварыць пра нацыянальнае жыцьцё беларусаў, палякаў, татараў у рэспубліцы?
Тэма Галакосту задавала новыя і новыя пытаньні, мяшала карты і парушала «единомыслие». А савецкае грамадзтва, як мы з вамі добра ведаем, заставалася безальтэрнатыўным і закрытым.
У Менскім гета
Урэшце, адказваючы на пытаньне аб трагедыі яўрэяў, непазьбежна трэба было адказаць на пытаньне пра цану перамогі, пра тое, чаму яўрэяў не ратавалі. Не было такога загаду Стаўкі вярхоўнага галоўнакамандаваньня, не было загаду Цэнтральнага штабу партызанскага руху — ратаваць вязьняў гета. Не было!
Былі выпадкі, калі партызаны ратавалі яўрэяў, але гэта было з асабістай ініцыятывы партызанскіх камандзіраў — або самі яўрэі былі ў кіраўніцтве атрадаў, або ў некага была жонка яўрэйка. Было пяць-шэсьць прыкладаў, калі партызаны нападалі на мястэчкі, разьбівалі гарнізон, і яўрэі сыходзілі ў лес. Так што гэтая тэма была непажаданая.
Ну і апошняе, пра гэта няёмка гаварыць, але трэба шчыра сказаць — разьвіваць тэму Галакосту азначала сапсаваць дачыненьні зь мясцовым насельніцтвам, якое апынулася на акупаванай тэрыторыі. Занадта шмат было людзей, якія прысвойвалі маёмасьць расстраляных яўрэяў, трэба было б назваць тых, хто выдаваў, хто дапамагаў нацыстам, і ня ўсе яны былі паліцаямі. Лепш было ўсё гэта не чапаць.
Нежаданыя партызаны
— Якія былі падводныя плыні ў спробах зьбіраньня і публікацыі матэрыялаў пра гета ў савецкія часы?
— Перш за ўсё трэба сказаць, што савецкія гісторыкі не маглі пагадзіцца з тым, што партызанскі рух у Беларусі да лета 1942 году быў пераважна яўрэйскі. Умоўна, вядома, можна яго так назваць. Ён складаўся з ваеннапалонных, партыйных і савецкіх работнікаў, зь якіх шмат былі яўрэямі, і зьбеглых вязьняў гета. І ўжо пасьля яно было ўзятае ў арганізацыйныя рамкі. А партызанскі рух беларускі ў інтэрпрэтацыі савецкіх гісторыкаў мог быць толькі пад кіраўніцтвам кампартыі — толькі заплянаваным у Маскве, толькі ўсенародна падтрыманым.
Яўрэйскія партызаны ў Налібацкай пушчы, 1943
Разам з тым мы ведаем, што ў краіне было шмат людзей, якія не любілі савецкую ўладу, пацярпелі ад яе. Было шмат сем’яў рэпрэсаваных, было шмат людзей пакрыўджаных. Некаторыя нават чакалі немцаў як збаўцаў і ненавідзелі яўрэяў як носьбітаў савецкай улады. І гэта ўсё напластоўвалася.
Ну а яшчэ пра гета не пісалі таму, што гэта была ганьба савецкай улады, якая практычна кінула на волю лёсу цэлы народ. Нельга было згадваць і пра асаблівыя ўмовы прыёму яўрэяў у партызанскія атрады (прымалі толькі тых, хто прыходзіў са зброяй), і пра антысэмітызм сярод партызанаў. Апрача таго, калі яўрэйскую сям’ю сустракалі ў лесе, то ў атрад бралі толькі маладых, здаровых, дзеяздольных, а ўсіх астатніх пакідалі. А куды ім было ісьці? Выйдзеш зь лесу — там немцы...
Таму часта было так, што моладзь адмаўлялася ўступаць у партызанскія атрады, бо не хацелі пакідаць бацькоў. І таму ідэя сямейных яўрэйскіх атрадаў Шолэма Зорына і братоў Бельскіх была свайго роду выйсьцем са становішча. А пра праявы антысэмітызму ў партызанскім руху... усе пра гэта ведалі, але пра гэта не пісалі. Гэта было адной з тэмаў маёй навуковай працы. Я прысьвяціў гэтаму асобны навуковы артыкул, які быў апублікаваны ў Holocaust and Genocide Studies (2003), пасьля ён стаў асобным разьдзелам у маёй кнізе «Катастрофа евреев Беларуси 1941-44 гг.».
Яўрэйскія партызаны. У шапцы-кубанцы - Якаў Менкін, лета 1943
Я тут нічога новага не кажу, гэта ўсё вядома. Але навуковыя работнікі ў Беларусі пра гэта дагэтуль маўчаць, хоць на Захадзе і ў Ізраілі пра гэта напісаныя цэлыя кнігі. А я гэта напісаў на матэрыялах архіву Цэнтральнага штабу партызанскага руху, якія паступілі ў «Яд вашэм» па зусім афіцыйных каналах на пачатку 1990-х гадоў, у маім артыкуле ёсьць усе спасылкі на гэтыя дакумэнты. І я знайшоў людзей, якія тады партызанілі — гэта было яшчэ 20 гадоў таму, яны яшчэ былі жывыя — і ўзяў у іх інтэрвію. Яны яшчэ і дапоўнілі мне тое, што я прачытаў у архіўных дакумэнтах.
75-я гадавіна ліквідацыі Менскага гета, Менск, мэмарыял на Яме, 21 кастрычніка 2018. Фота Аляксандра Ліціна (Магілёў)
Як узьнік і ацалеў помнік на Ям
— Помнік на Яме ў Менску — дзе ўпершыню ў СССР было дазволена напісаць, што ахвярамі былі яўрэі, а ня проста «мірныя савецкія грамадзяне», быў пастаўлены ўвосень 1947-га, а ўжо празь некалькі месяцаў у краіне пачынаецца хваля дзяржаўнага антысэмітызму — барацьба зь «бязроднымі касмапалітамі», «справа лекараў», разгром Яўрэйскага антыфашысцкага камітэту. Былі асуджаныя і сасланыя ў ГУЛАГ аўтары помніка. А сам помнік — застаўся. Чаму?
— Менск вызвалілі ў 1944 годзе, яўрэі пачалі вяртацца з партызанскіх атрадаў і з эвакуацыі. Яны ўсё яшчэ мелі такую сілу і такую вагу, што фактычна гэты помнік быў пастаўлены з ініцыятывы зьнізу, якую ня здолелі забараніць. Наагул падобных, амаль аднатыпных помнікаў з надпісамі на ідышы тады было пастаўлена яшчэ як мінімум тры — у Узьдзе, Дзяржынску і Ўзьлянах. Яны былі пастаўленыя ў 1946 годзе, зарэгістраваныя ў 1947-м.
Помнік на “Яме“, 1947
Калі я працаваў у Цэнтральным архіве КДБ Рэспублікі Беларусь дзесяць гадоў таму з дакумэнтамі пра яўрэйскіх нацыяналістаў, арыштаваных на пачатку 1950-х гадоў, у адным з пратаколаў я прачытаў, што быў дазвол Галоўліту (цэнзуры), дзякуючы чаму помнік наагул мог зьявіцца. Аднак калі ў 1951 годзе арыштавалі стваральнікаў гэтых помнікаў (дарэчы, іх арыштавалі зусім не за помнікі, а як яўрэйскіх нацыяналістаў), гэты дазвол быццам бы не знайшлі, а можа і сапраўды згубілі.
А помнік на Яме не кранулі, бо баяліся розгаласу — гэта было б занадта відавочна. Нагадаю, што ў кіраўніцтве БССР, усіх міністэрстваў, усіх савецкіх установаў рэспублікі стаялі яўрэі, якія прыехалі з эвакуацыі, прайшлі загартоўку ў горне партызанскага руху — мог бы выйсьці вялікі скандал. Карацей кажучы, забарону помніка было б немагчыма растлумачыць, таму вырашылі проста не зьвяртаць на яго ўвагі, і ён так і застаўся стаяць, пазначаючы месца трагедыі. Гэта наагул унікальная зьява — гэта быў адзіны помнік у сталіцах саюзных рэспублік, пастаўлены такім чынам.
Дарэчы, ідэя захаваньня памяці пра Катастрофу была цэнтральнай для пабудовы ўсяго жыцьця яўрэйскай супольнасьці ў Менску пасьля вайны. Сынагога ў Менску на чале з рабінам Якавам Бэргерам стала цэнтрам прыцягненьня ўсяго яўрэйскага жыцьця. Нават лісты з Амэрыкі прыходзілі на адрас сынагогі: Менск, сынагога. Сынагога мясьцілася ў невялікім драўляным будынку на Нямізе.
— Усе савецкія часы неафіцыйныя мітынгі памяці на Яме былі пад пільным наглядам спэцслужбаў, сам удзел у іх быў зьвязаны з пэўнай рызыкай. Але савецкая сыстэма аджыла свой век, і сытуацыя зьмянілася...
— Так. Пасьля 1991 году склалася пэўная цырымонія памінаньня на Яме з удзелам ня толькі яўрэйскай грамадзкасьці, але і афіцыйных асобаў. А цяпер гэта ўжо дзяржаўная цырымонія, як у Бабіным Яры ў Кіеве. І гэта правільна. Дрэнна толькі тое, што першыя асобы дзяржавы зьяўляюцца там рэдка, у адрозьненьне ад іншых постсавецкіх краінаў. Вось, напрыклад, прэзыдэнт сёлета паслаў замест сябе міністра замежных справаў Макея і даслаў сваё прывітаньне. А ў краінах Балтыі, у Расеі, Украіне прэзыдэнты наведваюць такія мясьціны кожны год.
Але што цікава. Вырасла новае пакаленьне, і людзі ўжо забыліся, як усе паваенныя гады, у 50-я, 60-я, 70-я і ў пачатку 80-х на 9 траўня туды падганялі аўтафургоны з гукаўзмацняльнай апаратурай і на поўную магутнасьць уключалі савецкія патрыятычныя песьні накшталт «Хотят ли русские войны» — каб заглушыць голас спантанных выступаў патэнцыйных яўрэйскіх нацыяналістаў. Так што калі чалавек прыходзіў туды памянуць сваіх родных і нешта сказаць, яго голасу не было чуваць, бо аж некалькі машын стаялі побач і раўлі ўсе тыя песьні. Гэта быў зьдзек.
Неафіцыйны мітынг ля помніка на Яме, 2 сакавіка, канец 1970-х
І вось сёлета на круглым стале ў Маскве я раптам зь вялікім зьдзіўленьнем пачуў адваротную інтэрпрэтацыю той зьявы, якую дасьледнікі ўзялі з успамінаў менчукоў-неяўрэяў. Пра тое, што «ў адзіным парыве», «каб выказаць сваю горыч» яны з дапамогай тых машын разам сьпявалі тыя песьні. Не глушылі, а праяўлялі ўвагу, спачуваньне! Усё з ног на галаву... Хоць усё было зусім інакш, і гісторыкі гэта ведаюць, і яшчэ людзі памятаюць. Так у народнай сьвядомасьці перапісваецца гісторыя, калі прафэсійныя гісторыкі пра гэта маўчаць. Ніхто з выступоўцаў на Яме — ні сёлета, ні летась — ужо пра гэта ня ўзгадваў.
Успаміны вязьняў гета сабралі і схавалі
— Вы пісалі, што яшчэ ў 1970-х гадах у АН БССР пачалі зьбіраць дакумэнты і ўспаміны вязьняў гета. Пасьля гэтую працу згарнулі, а вынікі засакрэцілі...
— Ну, яе ня тое што засакрэцілі, а проста згарнулі і паклалі пад сукно.
— А адкуль гэтая «нязручная» тэма ўсплыла пасьля столькіх гадоў замоўчваньня? Чаму і як? З чыёй ініцыятывы?
— Вельмі проста. У 1975 годзе адзначалася 30-годзьдзе Перамогі. Таму на пачатку 1970-х гадоў рабочая група Інстытуту гісторыі партыі пры ЦК КПБ і Інстытуту гісторыі АН БССР пачалі збор сьведчаньняў вязьняў гета. Тады гэтыя людзі яшчэ жылі, ім было па 40-45 гадоў, яны ўсё добра памяталі з усімі падрабязнасьцямі. Матэрыял сабралі вельмі цікавы, а пасьля пачалі думаць — што зь ім рабіць і якія высновы зь яго выцякалі.
Рэч у тым, што ў Менску ў часы акупацыі дзейнічаў падпольны гаркам, які ўзначальваў Іван Кавалёў, але ў выніку правакацыяў і сам Кавалёў, і менскія падпольшчыкі, былі абвешчаныя здраднікамі, і аж да канца 1970-х гэтае абвінавачаньне зь іх не было зьнятае. Дык вось, Кавалёў разам з Гебелевым і Смолярам падтрымлівалі кантакты зь яўрэямі-камуністамі ў менскім гета. Фактычна ўвесь супраціў у менскім гета быў аўтаномным, незалежным ад маскоўскага партыйнага начальства. І ўвесь паваенны час савецкія гісторыкі ніяк не маглі гэтага прызнаць — як гэта так, нейкая барацьба і бязь іх удзелу і кіраўніцтва.
Мэмарыял у Малым Трасьцянцы
Я прысьвяціў гэтаму асобны артыкул ‘The Minsk Ghetto and the Issue of Jewish resistance’ - гэта быў мой першы артыкул на ангельскай мове, апублікаваны ў 1995 годзе, ён таксама стаў асобным разьдзелам у маёй кнізе пра Катастрофу яўрэяў Беларусі.
Ну і, вядома, паўплывалі і падзеі на міжнароднай арэне, вайна Суднага дня 1973 году. Ну і, напэўна, самае галоўнае — тое, што прызнаньне ўдзелу яўрэяў у партызанскім руху выклікала асьцярогі, што гэта ўзьніме нацыянальную самасьвядомасьць, пачнуцца патрабаваньні ўвекавечыць памяць ахвяраў генацыду, прызнаць ролю яўрэяў у гісторыі Беларусі, пачнуць патрабаваць дазволу выехаць у Ізраіль і так далей. Лепш было ўсё гэта не пачынаць.
Таму ўсё, што тады сабралі, ляжыць цяпер у архіве Інстытуту гісторыі АН. Частка гэтых матэрыялаў на пачатку 1990-х гадоў трапіла ў «Яд вашэм», але асноўная частка дагэтуль застаецца ў Менску — думаю, што гэта не сакрэтныя матэрыялы, калі хто зацікавіцца, то зможа гэта ўсё ўбачыць.
Галакост і незалежная Беларусь
— Якія зьмены адбыліся ў асьвятленьні Галакосту ў незалежнай Беларусі ў параўнаньні з СССР?
— Адбыліся глябальныя перамены. Хацелася б болей, але зьмянілася шмат чаго. Калі канкрэтна і ляканічна — скажу вось што. Самае галоўнае — быў прызнаны генацыд яўрэяў у Беларусі ў гады Другой сусьветнай вайны. Не абстрактных «савецкіх грамадзянаў» і «мірных жыхароў», як пісалі пра гэта ў савецкія часы, а менавіта яўрэяў. Мірныя грамадзяне, тысячы якіх былі расстраляныя ў жніўні — кастрычніку 1941 году — гэта былі яўрэі, я ня нехта іншы. Гэта першае. Далей. Прызнаны актыўны ўдзел яўрэяў у супраціве нацыстам. Сёньня ўжо ніхто не спрачаецца. Так, такі ўдзел быў. Зьнятыя забароны на навуковыя публікацыі пра Галакост. Адкрытыя архівы. Дазволеныя канфэрэнцыі, сымпозіюмы, абароны дысэртацыяў — калі ёсьць спонсары. Без удзелу дзяржавы.
З другога боку, няма канцэптуальных навуковых дасьледаваньняў гісторыі Галакосту. На сёньняшні дзень у Беларусі няма ніводнай навуковай кнігі па гісторыі Галакосту або Менскага гета. Ніводнай! Ёсьць зборнікі дакумэнтаў, успамінаў, артыкулаў, а навуковых кніг няма. Тыражы навуковай літаратуры мінімальныя — ня тысячы, а сотні экзэмпляраў. А калі пішуць пра Катастрофу, то амаль усе кнігі носяць апісальны характар — без аналізу прычын, заканамернасьцяў, тлумачэньня сутнасьці зьяваў. Проста расказваюць, як немцы забівалі яўрэяў і як гэта дрэнна.
— А як выглядае справа ў сыстэме адукацыі? Што пра Галакост ведаюць школьнікі?
— У школьных падручніках тэме Галакосту прысьвечана паўстаронкі. Нават не старонка, а паўстаронкі! Я сёлета глядзеў самыя новыя падручнікі — усё тое самае.
Няма спэцкурсу «Гісторыя Галакосту ў Беларусі». Не праводзяцца дзяржаўныя навуковыя канфэрэнцыі. Адна мая знаёмая, гісторык у адной зь вядучых навучальных установаў, прыйшла да свайго навуковага кіраўніка і запрапанавала чытаць курс па гісторыі Галакосту. Ён сказаў: ня трэба. Давайце вадзіць студэнтаў па тэрыторыі Менскага гета і расказваць? Ня трэба! Давайце каапэраваць нашы намаганьні зь нямецкімі ўнівэрсытэтамі, ствараць міжнародныя навучальныя праграмы? Ня трэба!.. Як гэта растлумачыць?
Самае галоўнае, ад чаго гэта ўсё адбываецца — таму, што трагедыя яўрэяў у гады вайны ня лічыцца складовай часткай трагедыі беларускага народу. Яўрэі самі па сабе, беларусы самі па сабе. І калі нехта будзе гэта адмаўляць — хай тады мне растлумачыць, чаму няма курсаў ва ўнівэрсытэтах, няма падручнікаў, няма музэю Галакосту, няма яўрэйскага музэю, няма музэю Менскага гета, няма энцыкляпэдыі яўрэяў Беларусі, няма энцыкляпэдыі праведнікаў народаў міру. Усяго гэтага няма!
Пасьля гэтага ўсяго казаць, што трагедыя яўрэяў ёсьць часткай нацыянальнай трагедыі Беларусі, будзе галаслоўным сьцьверджаньнем. На Яме сёлета выступаў міністар замежных справаў Макей і сказаў літаральна наступнае: Беларусь робіць усё ад яе залежнае, каб захаваць памяць пра Галакост. Я так разумею: ён прачытаў тое, што яму напісалі, бо ён ня ў тэме, а той, хто яму напісаў, добра і доўга думаў — што яму напісаць і што міністар замежных справаў, выступаючы ад імя афіцыйных уладаў, мусіў прамовіць. А гэта значыць — сьцьвярджаць тое, чаго не існуе.
Будаўнічыя працы ў Благаўшчыне
Генацыд ці тэрор
І апошняе, што вельмі важна. Беларуская гістарычная навука настойвае на тэзе аб генацыдзе беларускага народу. Значыць гэта тое, што калі быў генацыд беларусаў, чаму мы павінны акцэнтаваць увагу на генацыдзе яўрэяў? Але тая тэза няправільная.
У «пляне Ост», на які спасылаюцца афіцыйныя гісторыкі, было прапісана, што зрабіць зь беларусамі: частку анямечыць, частку выслаць за Ўрал, частку ператварыць у рабоў. Што нібыта значыць генацыд. Але беларусаў ніколі не забівалі за тое, што яны беларусы. Ніколі. Гэта была палітыка адплаты, палітыка тэрору, палітыка выпаленай зямлі, скіраваная на здушэньне супраціву беларускага народу нацыстам. Але гэта ня быў генацыд. Гэта розныя рэчы.
А беларускія акадэмічныя колы гэта адмаўляюць і настойваюць — адзіныя ў сьвеце, больш нідзе такога няма, ні ў Эўропе, ні на постсавецкай прасторы.
Чаму я кажу гэта з такой упэўненасьцю? Можа, я ў нечым памыляюся? Можа, гэта я ня маю рацыі? А давайце паглядзім, як з гэтай справай у суседзяў. Як Расея, Украіна, Малдова, краіны Балтыі, ня кажучы ўжо пра Ўсходнюю Эўропу, дасьледуюць Галакост. Яны атрымліваюць грошы зь дзяржаўнага бюджэту. Дзяржава ўдзельнічае ва ўсім, нават калі і не бярэ на сябе ўсё.
І калі б беларуская дзяржава таксама ўдзельнічала ў дасьледаваньні Галакосту — знайшліся б і спонсары і на музэі, і на кнігі, і на дысэртацыі, і на канфэрэнцыі. Бюджэты на такое заўсёды складаюцца з розных крыніцаў, але галоўная ўмова — удзел дзяржавы.
— Чым адрозьніваецца пазыцыя беларускіх уладаў у гэтым пытаньні ад уладаў суседніх краінаў?
— Самае галоўнае, што трэба — гэта прызнаць, што Галакост уяўляе сабою складовую частку трагедыі Беларусі ў гады вайны. Калі гэта будзе прызнана — усё астатняе стане на свае месцы. Праблематыку Галакосту трэба ўключыць у агульны комплекс вывучэньня гісторыі Вялікай айчыннай вайны, і гэтая праца мусіць мець ня толькі навуковы, але і адукацыйны характар. Павінна быць фінансавае забесьпячэньне з боку дзяржавы. Ну вось што гэта — катэдра гісторыі Старажытнай Грэцыі ёсьць, а катэдры гісторыі яўрэяў Беларусі няма. А хто зрабіў болей для Беларусі?
Няма экспазыцыяў пра Галакост у раённых і абласных музэях краіны. Няма! Быў я, напрыклад, летась у Крупках, дзе да вайны 70% насельніцтва складалі яўрэі. Музэй ёсьць, а пра яўрэяў нічога няма.
Ведаеце, як адлюстраваная яўрэйская тэма ў Беларускім дзяржаўным гістарычным музэі на вуліцы Карла Маркса? У дзяржаўным музэі, прысьвечаным усёй гісторыі Беларусі ад цара Гароха да сёньняшняга дня? Калі яўрэі складалі 40% гарадзкога насельніцтва і 80% інтэлігенцыі, калі яны ў 1941 годзе складалі 10% ад агульнага насельніцтва, цэлы мільён, дык трэба ці не, каб гэта было адлюстравана ў дзяржаўным музэі? Трэба. А што пра іх там ёсьць? Нічога! Наагул нічога. Калі ў Дзяржаўным музэі Вялікай айчыннай вайны ёсьць нейкі прахадны пакой з трыма стэндамі, то ў гістарычным музэі наагул нічога няма.
Бульдозэрамі па касьцях
— Гэтым летам вы наведалі Беларусь, былі ў Менску ў мэмарыяле ў Малым Трасьцянцы, у Музэі Вялікай айчыннай вайны. Падзяліцеся вашымі ўражаньнямі. Вы сказалі ў інтэрвію ізраільскаму сайту «Детали», што прэзыдэнт Ізраілю Рэўвэн Рыўлін не прыехаў сёлета ў чэрвені на адкрыцьцё мэмарыялу ў Благаўшчыне, бо яму паведамілі, што у мэмарыяле няма згадкі пра яўрэяў. Але ж на апублікаваных здымках з адкрыцьця відаць, што згадка ёсьць?
— Там напісана: вязьні Менскага гета. А словаў «яўрэі Беларусі» там няма. І няма ніводнага магендавіда...
Будаўнічыя працы ў Благаўшчыне
Ну наагул у мяне вельмі складаныя пачуцьці, калі я ўспамінаю пра гэтую паездку. Мяне там вадзілі два гісторыкі, якія ўсім гэтым займаліся і на чыіх вачах гэта ўсё адбывалася.
Можаце сабе ўявіць, што адбылося? На гэтым месцы пасьля вайны было поле, а пасьля вырас лес, сасновы бор. І там вырашылі пабудаваць мэмарыял. Прыгналі бульдозэры, экскаватары, лесапілку, сьпілавалі ўсе дрэвы і затапталі ўсе гэтыя масавыя магілы. Было няясна — дзе магіла пачынаецца, дзе заканчваецца. Усяго там 34 магілы, адна магіла 20 мэтраў даўжынёю, другая 40 мэтраў і так далей — археолягі павінны былі правесьці экспэртызу, закласьці шурфы і выявіць дзе канец адной магілы і пачатак другой, у адной магіле попел, у другой — косьці, у трэцяй — рэчы.
Нічога гэтага зроблена не было. Сьпілавалі ўсе дрэвы, пасьля зьнялі дзірван, прыблізна пазначылі, дзе гэтыя магілы, ускрылі іх, і тое, што там знайшлі — тыя косьці — перазахавалі ў асобнай магіле. Калі здымалі той дзірван — пасыпаліся рэчы. Тысячы. Нацысты там расстрэльвалі замежных яўрэяў, іх перад расстрэлам не разьдзявалі. І калі ў 1943 годзе тыя магілы на загад Гімлера пачалі ўскрываць, складваць целы на вогнішчы, каб застаўся адзін попел — замяталі сьляды — тады тыя рэчы пасыпаліся з вопраткі і з кішэняў. Сотні сьцізорыкаў, манэты, мэдалі, брытвы, акуляры, скрыначкі з-пад лекаў, ключы...
Выйшаў артыкул на гэтую тэму ў акадэмічным зборніку НАН, дзе падрабязна апісана, як гэта ўсё было. Быў зьнішчаны археалягічны помнік, увесь культурны слой. Усё рабілася тэрмінова, ад кастрычніка да сьнежня, у самую непагодную пару — дождж, вецер, гразь. Археолягі проста хадзілі паміж тымі бульдозэрамі і выцягвалі ўсё, што бачылі. І тое былі тысячы знаходак, нават залатыя зубныя пратэзы, залатыя і срэбныя манэты — тое, што людзі схавалі на сабе, тое, што ў іх не забралі, не знайшлі.
Гэта сур’ёзнае злачынства супраць памяці ахвяраў Галакосту, ня кажучы ўжо пра тое, што яўрэйская традыцыя забараняе любыя аўтаматычныя працы ў месцах пахаваньня — толькі ўручную. А там проста па касьцях езьдзілі бульдозэры. Дарэчы, многія рэчы былі дэфармаваныя — сплюшчаныя вёдры, кацялкі. гэта гаворыць пра тое, што магілы ўтрамбоўвалі яшчэ нацысты — танкамі, трактарамі. Разумееце, якія аналёгіі...
Новы Музэй Вялікай айчыннай вайны
Апрача таго, толькі ў 2000 годзе закончылася эксплюатацыя гарадзкога сьметніку, які разьмяшчаўся побач, у Трасьцянцы. Але дагэтуль непадалёк працягвае працаваць завод глыбіннай перапрацоўкі сьмецьця, і часам адтуль як падзьме пахам...
Вось таму ізраільскі пасол прыехаў, паглядзеў, што адбываецца, паведаміў у МЗС — і Рыўлін не прыехаў.
І пабудаваны гэты мэмарыял быў на нямецкія грошы. Дзяржава ўзяла грошы зь эўрапейскіх дзяржаваў, таксама трошкі паўдзельнічала. Але — усё гэта было зроблена без археалягічнай, гістарычнай экспэртызы, аўралам. Гэта жахліва. Лепш бы не чапалі. А з другога боку — як не чапаць. Туды прыходзілі «чорныя капальнікі», залазілі ў тыя магілы з мэталашукальнікамі, нешта шукалі, нешта знаходзілі.
Але больш за ўсё мяне забіла тое, што там знайшлі рэйкі. Глядзіце, 34 магілы — значыць, там было каля 40 вогнішчаў, можа і болей, на якіх спальвалі целы. Спачатку клалі рэйкі, на рэйкі клалі дровы, пасьля целы, пасьля дровы, зноў целы — для таго, каб была цяга. І ведаеце, што зрабілі з гэтымі рэйкамі? Іх здалі на мэталалом! Можаце сабе ўявіць? У мяне і цяпер валасы варушацца на галаве, калі я вам гэта расказваю. І гэта адбываецца ў 2017 годзе, і дзяржава б’е сябе ў грудзі — як добра ўвекавечаная памяць ахвяраў Галакосту!
Немцы пра ўсё гэта ведалі, але пайшлі на гэта. Бо беларускія ўлады паставілі ўмову: ня хочаце рабіць так — тады наагул ніяк ня будзе. А немцы хацелі, каб гэты мэмарыял быў — яны робяць «прышчэпку» ад нацызму свайму насельніцтву. А ў Беларусі такога няма.
На Галакост у новым музэі месца не хапіла
— А што вы пабачылі ў Музэі Вялікай айчыннай вайны?
— Гэты музэй — яшчэ ў старым будынку — быў некалі першым месцам маёй працы пасьля арміі. У мяне да яго сваё асабістае стаўленьне. Новы музэй адкрыўся ў 2014 годзе, у стары я хадзіў кожны раз, калі прыяжджаў у Беларусь, мяне яшчэ там шмат хто з супрацоўнікаў памятае.
Дык вось, калі вы прыйдзеце ў Музэй Вялікай айчыннай вайны на праспэкце Пераможцаў і спытаеце, чаму там няма залі Галакосту, вам раскажуць казку пра тое, што экспазыцыю новага музэю мантавалі за тры месяцы, і трэба было пасьпець да 3 ліпеня 2014 году, да юбілею вызваленьня Менску, бо меўся прыехаць Пуцін і ўрачыста адкрыць музэй. А што, маўляў, можна пасьпець за тры месяцы, якая там заля Галакосту... Хуценька перавезьлі старое, паставілі ў новае, у пажарным парадку, усе сьпяшаліся.
У залях Музэю Вялікай айчыннай вайны, жнівень 2018
А насамрэч гэта ня так, бо заля Галакосту плянавалася задоўга да таго, як быў збудаваны музэй. І кіраваў гэтым архітэктар Леанід Левін. Я зь ім гаварыў у 2012 годзе, ён мне сам гэта ўсё расказваў. Быў конкурс, дарэчы, выйгралі яго палякі, а не беларускія архітэктары і гісторыкі — тыя, што рабілі музэй Галакосту ў Варшаве, тая самая група. Тое самае мне пацьвердзіла Галіна Левіна на сёлетнім круглым стале ў Маскве. Левін памёр, і ўсё спусьцілі на тармазах.
Разьмеркавалі новы музэй так. У старым музэі першы паверх быў прысьвечаны акупацыйнаму пэрыяду, другі — партызанскай барацьбе, трэці — ваенна-франтавая, чацьвёрты быў прысьвечаны Перамозе, там сталі сьцягі, выстава Савіцкага. Цяпер усё перарабілі. У новым музэі зьявілася новая заля — перадваенная, узьяднаньне беларускага народу. (Дарэчы, на савецка-нямецкай дамове аб ненападзе 23 жніўня 1939 году, здаецца, увага не акцэнтуецца.) Пасьля ідуць паўтары залі акупацыйнага пэрыяду, пасьля тры залі партызанскай барацьбы, дзьве залі — на Чырвоную Армію, і ўрэшце заля Перамогі, дзе прымаюць прысягу афіцэры, дзе выступаюць першыя асобы дзяржавы, міністар абароны, беларускія воіны-інтэрнацыяналісты (Лібан, Сырыя, Ірак, Эгіпэт, Афганістан).
І калі я сустракаўся з дырэктарам музэю, я задаў пытаньне: а дзе ж заля Галакосту? А ён мне кажа: «А ў нас няма месца». «Чаму няма месца?» А я ведаю, што 5,5 тысяч квадратных мэтраў увесь музэй, а зь іх 1,5 тысяч квадратных мэтраў — экспазыцыя ваеннай тэхнікі: тры танкі, самаходка, два грузавікі, тры самалёты, мінамёты, дыярамы студыі Грэкава... Адкуль жа там узяцца месцу. Усё, што ў старым музэі стаяла ў двары пад голым небам, у новым паставілі пад дах — вось і ўсё, на Галакост месца няма!
Ведаеце, колькі наведнікаў за год прыходзіць у музэй? 500 тысяч чалавек. Гэта лічыцца самая высокая наведвальнасьць у музэях Беларусі. А ведаеце, колькі было ў 1980 годзе, калі працаваў я? 2 мільёны. Ёсьць розьніца. Чаму такое зьмяншэньне? З розных прычын. Але возьмем толькі адзін момант. Музэй працуе на камэрцыйнай аснове, білет каштуе 9 рублёў. Для беларуса гэта занадта дорага, таму музэй стаіць паўпусты.
А пасьля мне навуковы супрацоўнік, які вадзіў мяне па музэі, проста сказаў: «Ну што вы ўсё пра яўрэяў! У нас што тут — „Яд вашэм?“ Паглядзіце, затое ў нас усяго астатняга шмат...» Пасьля гэтага мне ўжо і мову заняло.
Стаўленьне да яўрэяў — камэртон для грамадзтва
— Што пазытыўнага вы бачыце ва ўсёй гэтай сытуацыі? Што дае падставы спадзявацца на тое, што ў гэтай тэмы ёсьць будучыня? На што можна ўскладаць спадзяваньні?
— Я ўвогуле па натуры аптыміст. Можна падвесьці вынікі. Тэма Галакосту выйшла з зоны маўчаньня. Слова «яўрэй» перастала быць ганебным. Інфармацыйную прастору сёньня нельга «запячатаць» — яна адкрытая. Людзі робяць свае высновы ўжо не па падручніках, не па газэтах і не па паведамленьнях радыё і тэлевізіі.
Апрача таго, пачаўся пэўны рух зьнізу — і гэтую зьяву трэба ўсяляк вітаць. Людзі, якія пачынаюць займацца гісторыяй малой радзімы, абавязкова натыкаюцца на яўрэйскую тэму. Яны гэтай тэмы не цураюцца і пачынаюць з сваёй ініцыятывы ствараць прыватныя яўрэйскія музэі або экспазыцыі ў раённых музэях — такіх выпадкаў я ўжо налічыў каля дваццаці, пры гэтым я далёка не пра ўсе ведаю.
Людзі аднаўляюць могілкі, даглядаюць за яўрэйскімі магіламі, не пытаючыся дазволу зьверху. Ясна, што калі такі запыт робіцца, то ніхто гэтаму ня робіць перашкодаў. Архівы адкрытыя. Адзінае, на чым настойвае дзяржава — гэта тое, што няма сродкаў на фінансавую падтрымку такіх дасьледаваньняў і няма таго, з чаго мы пачыналі — няма прызнаньня таго, што Галакост ёсьць неад’емнай часткаю трагедыі Беларусі. Але ў любым выпадку гэты рух ёсьць, яго ўжо нельга забараніць, нельга затармазіць.
Апрача таго, паколькі Беларусь — удзельніца міжнароднага супрацоўніцтва, ня толькі эканамічнага, але і навуковага, яна вымушаная рабіць папраўку на тое, як да гэтай тэмы ставяцца ў Эўропе, у сьвеце. Самае важнае: звычайныя чытачы, гледачы, «людзі з вуліцы» разумеюць, што гэта датычыць ня толькі яўрэяў, гэта датычыць усіх.
А з гледзішча Эўропы тэма гісторыі яўрэяў, гісторыі Галакосту — як я разумею — гэта яшчэ і элемэнт, неабходны для стварэньня грамадзянскай супольнасьці, для гарантыі правоў нацыянальных мяншыняў. Калі правы нацыянальных мяншыняў будуць гарантаваныя на ўзроўні правоў тытульнай нацыі — гэта будзе неабходным крокам для пабудовы прававой дзяржавы, для дэмакратычнага разьвіцьця. Стаўленьне да яўрэяў у гэтым сэнсе — своеасаблівы камэртон.
Калі лекар прапісвае лек хвораму — ён улічвае супрацьпаказаньні, бо лек можа і нашкодзіць. Як кажуць: перад ужываньнем таблеткі парайцеся зь лекарам. Дык вось, яўрэйская тэма і Галакост — гэта такая таблетка, наконт якой трэба параіцца. Трэба раіцца з гісторыкамі.


description: Вырашана стаяць да перамогі.

title: Курапацкая варта пераходзіць на зімовы рэжым


authors:
Владимир Халип
Наталья Радина
Игорь Яковенко
Ирина Халип

description: Фара Вітаўта магла бы быць адным з найстарэйшых касцёлаў у Беларусі.

title: Фара Вітаўта: Дзевяць пытаньняў і адказаў пра найстарэйшы храм Горадні, узарваны саветамі


description: Сваім талентам ён наблізіў вершы беларускіх паэтаў да тых, хто нават ня чуў пра Беларусь.

title: Зінаіда Бандарэнка: Ігар Лучанок - гэта гісторыя нашай беларускасьці


description: Трэба выступіць на абарону Айчыны.

title: Хопіць маўкліва глытаць абразы


description: У Беларусі касцюм ліса пад забаронай.

title: Прадстаўнікі ўлады пакрыўдзіліся


authors:
Игорь Яковенко
Ирина Халип
Аркадий Бабченко
Максим Винярский

description: Случчына славіцца сваімі традыцыямі нацыянальнага руху.

title: Слуцкае паўстанне: хто пайшоў супраць бальшавікоў?


description: Беларуская нацыя мае два гімны — дзяржаўны і духоўны.

title: Гiсторыя беларускіх гімнаў


authors:
Виталий Портников
Ирина Халип
Валерий Карбалевич
Антон Орехъ

description: Таму — працуем далей над пераменамі ў краіне.

title: Дзяніс Рабянок: Суд над Фядынічам і Комлікам - сведчанне слабасці ўлады і нашай сілы


authors:
Константин Скуратович
Ирина Халип
Владимир Халип
Лилия Шевцова

description: Трэцяму Статуту Вялікага Княства Літоўскага сёлета - 430 гадоў.

title: Вуснае права: Як у ВКЛ жылі да Статутаў


description: Сын знакамітай Анастасіі Слуцкай выставіў супраць маскавітаў моцнае коннае войска.

title: Як слуцкі князь удзельнічаў у Аршанскай бітве


title: Радио КБР 18.00 kab - 2018.11.14 18:25

maintext:
Радио КБР 18.00 kab — 2018.11.14 18:25
— 2019 гъэм и к1эм ирихьэл1эу КъБ-м и егъэджэныгъэ 1уэхущ1ап1эу 19-м илъэси 3-м нэс зи ныбжь ц1ык1ухэм папщ1э яслэхэр къызэ1уахынущ.«Щэнхабзэр – шы1эныгъэм и лъабжьэщ» жыхуи1э къэрал зэхуаку форумым хиубыдэу нобэ Шэджэм районым семинар щек1уэк1ащ.— Нобэ ноябрым и 14-р фошыгъу узым пэщ1этыным и дунейпсо махуэщ.— Бынит1, е нэхъыбэ зи1э анэм мылъку зэрыратыным щыхьэт техъуэ сертификатыр п1алъэ к1эщ1ым къриубыдэу зыф1агъыхьэу ящ1ащ.— 1уащхьэмахуэ къэлъыхъуак1уэ-къегъэлак1уэ отрядым хэтхэр егъэджэныгъэхэр драгъэк1уэк1ащ.— КъБ-м фэтэр куэду зэхэт унэ мы гъэм ятын хуейуэ щытхэм лэжьыгъэхэр зэрыщек1уэк1ыр къапщытащ.


title: Радио КБР 07.10 kab

maintext:
Радио КБР 07.10 kab — 2018.11.09 9:04
-«Урысей зэкъуэт» политпартым и щ1ыналъэ къудамэу КъБ-м щы1эм и 28-нэ конференц нобэ Налшык щек1уэк1ынущ.— Бабугент дэт кадет школым и гъэсэн ц1ыху 52-р Хэкум къулыкъу хуащ1эну, кадет хъуну зэрыхьэзырымк1э тхьэры1уэ щат 1уэхугъуэ нобэ щы1энущ.— КъБКъУ-мрэ Налшык дэт е 4-нэ гимназиемрэ зэгъусэу проектыщ1э ирагъажьэ.-1уащхьэмахуэ къегъэлак1уэ отрядым хэтхэм спецтехникэщ1э къа1эрыхьащ.-Нурадилов Ханпаша и ц1эк1э щы1э Шэшэн къэрал драмтеатрыр Налшык къеблэгъэнущ.


title: Радио КБР 18.00 kab - 2018.11.02 18:28

maintext:
Радио КБР 18.00 kab — 2018.11.02 18:28
— КъБ-м и 1этащхьэм и администрацэм и унафэщ1ым и япэ къуэдзэ Алэкъей Арсен нэгъуэщ1 лэжьыгъэ 1энат1э зэрык1уэм къыхэк1ыу и къулыкъур щхьэщах.— Сабий творчествэмк1э Академием и унафэщ1у щытыныр къыщыхах зэпеуэм щытек1уащ 1эрыпщэ Мурат.-«Этнографие диктант ин» Урысейпсо 1уэхугъуэшхуэр нобэ щы1ащ.— Ц1ыхубэ зэкъуэтыныгъэм и махуэм ирихьэл1эу гъуазджэхэм я жэщ 1уэхугъуэр ек1уэк1ынущ.-Урысейпсо зэпеуэм тек1уэныгъэ щызы1эригъэхьащ Къып Мухьэмэд и ц1эр зэрихьэу Къулъкъужын Ищхъэрэ дэт гъуазджэхэмк1э сабий школым.


title: Радио КБР 15.00 kab

maintext:
Радио КБР 15.00 kab — 2018.11.14 15:33
— Нобэ ноябрым и 14-р фошыгъу узым пэщ1этыным и дунейпсо махуэщ.— Бынит1, е нэхъыбэ зи1э анэм мылъку зэрыратыным щыхьэт техъуэ сертификатыр п1алъэ к1эщ1ым къриубыдэу зыф1агъыхьэу ящ1ащ.— 1уащхьэмахуэ къэлъыхъуак1уэ-къегъэлак1уэ отрядым хэтхэр щрагъаджэ, абыхэм зыщагъасэ 1уэхугъуэхэр 1уащхьэмахуэ лъапэ и деж щек1уэк1ащ.— КъБ-м фэтэр куэду зэхэт унэ мы гъэм ятын хуейуэ щытхэм лэжьыгъэхэр зэрыщек1уэк1ым нобэ зыщигъэгъуэзащ КъБ-м ухуэныгъэмрэ гъуэгу хозяйствэмк1э и министр Къуныжь Вячеслав.— Налшык щы1э сабий садхэм илъэсищым нэс хъу ц1ык1ухэр здек1уэл1эну яслэхэр къыпащ1ыхьынущ.— «Гъэм и теплъэгъуэхэр» усэ пшыхьхэм я къык1элъык1уэ зэ1ущ1эр ноябрым и 18-м щы1энущ.


title: Радио КБР 18.00 kab - 2018.11.27

maintext:
Радио КБР 18.00 kab — 2018.11.27
— Хьэрычэтыщ1эхэр Налшыч щызыхуэсат.— Президентым и май указхэр зэрагъзащ1эр.— Ди щ1алэгъуалэм я зэф1эк1 хамэкъэралхэм къыщагъэлъагъуэ.— Классикэ музыкэм и концерту т1у ныщхьэбэ Налшыч щы1эщ.


title: Радио КБР 18.00 kab - 2018.11.01 18:28

maintext:
Радио КБР 18.00 kab — 2018.11.01 18:28
— 1эщ1агъэ щрагъэгъуэт еджап1эхэр егъэф1эк1уэным теухуа 1уэхугъуэхэм щытепсэлъыхь зэ1ущ1э нобэ щы1ащ.— КъБ-м и цIыхубэ усакIуэ Кулиев Къайсын нобэ ди республикэм ягу къыщагъэк1ыж.— Малкэ жылагъуэм пэмыжыжьэу автомобили 4 зыхэта транспорт зэжьэхэуэныгъэ нобэ къыщыхъуащ.— Усак1уэ, зэдзэк1ак1уэ Семэн Руслан и тхылъыщ1эм и лъэтеувэ нобэ Налшык щек1уэк1ынущ.


authors:
Ольга Шилак
Сайт
Комсомольской Правды
Фото

description: Ян Ридико сам освоил технику рисунка, объездил с мольбертом всю Браславщину, выставлял свои картины в музеях и галереях [фото]

title: Художник-самоучка из глубинки: "Каб зразумець лекцыі мастакоў на Youtube, у 81 год пачаў вывучаць англійскую мову"

maintext:
Ян Антонович работал агрономом и учителем, но делом своей жизни считает живопись. Он стал художником, несмотря на отсутствие образования и возможностей, а первую большую картину написал только в 40 лет. Зато сегодня сотни его картин украшают музеи в Беларуси, частные коллекции в Польше, Литве, России, США.
Сейчас художник счастлив, что уже на пенсии и ничто не может отвлечь его от любимого дела. Мы навестили его в домашней студии.
За всю жизнь он создал сотни работ!Фото: Святослав ЗОРКИЙ
«Шчаслівыя хвіліны дзяцінства - калі тата даваў памаляваць фарбамі»
Ян Антонович с женой Софией живут в небольшом кирпичном доме на окраине деревни Бороденичи Браславского района. Кажется, время здесь замерло: безлюдная улица, утопающие в листьях тропинки, покинутые дома, тишина. Художник уверен: это идеальная атмосфера для творчества.
- Азірніцеся, лепшага месца, каб пісаць карціны, не знайсці, - улыбается Ян Антонович и проводит нас в дом. - Тут жыў мой дзед, бацькі, усё жыццё правеў тут і я. З самага дзяцінства маляваў, марыў стаць мастаком! Бацька таксама пісаў карціны. Самыя шчаслівыя хвіліны дзяцінства - калі ён, скончыўшы пейзаж, даваў мне палітру і дазваляў трошкі памаляваць фарбамі.
Художник говорит, что на литературе по искусству никогда не экономилФото: Святослав ЗОРКИЙ
Обстановка в доме говорит, что здесь живет художник: стены комнат увешаны картинами, в спальне стоит большой мольберт, который Ян Антонович сделал своими руками, в зале - библиотека с десятками книг по искусству: от биографии Франсиско Гойя до «Большого атласа живописи».
Полки секции в зале ломятся от книжек по искусствуФото: Святослав ЗОРКИЙ
- Адукацыі мастака не маю, таму на кніжках па мастацтве не эканоміў. Раней выпісваў савецкі «Аганёк», часопісы з Польшчы і ГДР, каб даведацца пра жывапіс. У студэнцтве мог трэць стыпендыі патраціць на іх! - рассказывает художник. - Увесь час у меня мастацтва было самадзейным. У школе не давалі такіх ведаў. Былі першыя пасляваенныя гады, разруха, цяжкае становішча. Пасля школы збіраўся паступаць у мастацкае вучылішча ў Мінск. Але ўмовы былі нязручныя: іншагароднім не давалі інтэрнат, стыпендыя маленькая. Бацькі сказалі, што сродкаў для вучобы няма ды прафесія няпэўная. Я пагадзіўся з імі...
Комната Яна Антоновича – это одновременно и спальня, и мастерскаяФото: Святослав ЗОРКИЙ
«Маляваў для школьнікаў партрэты Ахматавай і Лермантава»
Так, Ян Антонович выбирает менее творческую профессию, поступает в Гродненский сельскохозяйственный институт на агронома. Но ни на секунду не забывает о главном своем увлечении.
- Думаў, што галоўная справа - жывапіс - наперадзе. Цяга да мастацтва расла з года ў год, - говорит Ян Антонович. - У студэнцтве займаўся ў студыі выяўленчага мастацтва пры Доме народнай творчасці і шмат практыкаваўся. Бо мастак павінен набіць руку, практыка дапамагае параўноўваць танальнасці, складаць прапорцыі і г. д.Чытаў шмат літаратуры. Ва ўніверсітэце мяне запрашалі маляваць шаржы на выкладчыкаў і навучэнцаў у студэнцкай газеце.
Работы небольшого размера сложены в комоде в комнатеФото: Святослав ЗОРКИЙ
После университета Ян Антонович работает агрономом, но быстро понимает, что это не его, оканчивает вечернее отделение педуниверситета в Витебске.
- Я выкладаў біялогію і хімію ў школе. Відаць, у Савецкім Саюзе не было горшага настаўніка, чым я, - смеется Ян Антонович. - Вельмі рэзкі пераход: у аграноміі дарослыя людзі, а тут дзеці. Першы год цяжкавата, потым лепей. Дырэктар Браслаўскай школы мяне ўзяў за тое, што я ўмеў маляваць, такія людзі заўсёды патрэбны. Што я толькі ні рабіў! Стэнды на калідорах, афармляў кабінеты, рабіў наглядныя дапаможнікі, маляваў партрэты пісьменнікаў, напрыклад Ахматаву, Лермантава. Таксама выкладаў выяўленчае мастацтва.
Рабочее место Яна АнтоновичаФото: Святослав ЗОРКИЙ
- Чаму не пайшлі вучыцца на мастака?
- Думаў паступаць на мастацка-графічны факультэт у Віцебск. Але там шмат часу адводзіцца чарчэнню, працоўнаму навучанню - навошта яно мне? Ды і працы студэнтаў падаліся слабымі, знаёмая папрасіла мае эцюды для заліку. Я даў, і што вы думаеце, за мілую душу зайшлі! Які тады сэнс? Хаця зараз разумею, што мог больш навучыцца, атрымаць кансультацыю ў прафесіяналаў.
Больше всего художник любит рисовать пейзажиФото: Святослав ЗОРКИЙ
Ян Антонович пробовал дистанционно заниматься в Университете культуры им. Крупской, но решил, что практика полезнее, начал больше ездить по родным местам и делать зарисовки.
- У вёсцы добра: выйшаў за вароты - вось табе і пейзаж. Браў эцюднік, садзіўся на ровар і ездзіў па розных мясцінах. Нешта зачапіла - спыняюся і раблю замалёўку. Я так аб’ездзіў з эцюднікам усю Браслаўшчыну, Міёршчыну, Шаркаўшчыну.
Чтобы сделать такие маленькие этюды, Ян Антонович проехал на велосипеде всю Браславщину!Фото: Святослав ЗОРКИЙ
«У кожным доме ў акрузе ёсць мае карціны»
Ян Антонович не берется сосчитать, сколько нарисовал картин. Все стены в комнате увешаны его работами, от картин ломятся полки в комоде, еще часть - на чердаке.
- Я доўга збіраўся перед напісаннем вялікіх і сур’ёзных карцін, маўляў, трэба яшчэ практыкі. Але неяк я прачнуўся і зразумеў: калі сёння не пачну, то ніколі не зраблю. Сюжэт першай быў успамін з дзяцінства: сядзіць маці каля капцілкі (самодельная керосиновая лампочка. - Авт.) і нешта латае. Так я пачаў пісаць карціны, а не эцюды… Мне было гадоў сорак! Таму я маладым людзям заўсёды кажу: не збірайцеся думкамі, а рабіце. Хоць бокам-скокам, але рабіце! Вось я па вас бачу, Воля, што вы хочаце напісаць кнігу. Дык не адкладвайце, пішыце кожны дзень!
Художник вспоминает, что самые приятные моменты детства были, когда папа давал ему свою палитру и разрешал немного порисовать.Фото: Святослав ЗОРКИЙ
Ян Ридико сейчас и сам так живет - пишет каждый день, ни дня без штриха. Как результат - о белорусском самородке знают не только в округе, но и далеко за пределами.
- У кожным доме ў акрузе ёсць мае карціны! У мяне такі характар: падабаецца - бяры. Для прасоўвання сваіх карцін я нічога не рабіў. Атрымліваецца, што гэта робяць іншыя. Мне падабаецца толькі маляваць, астатнее не хвалюе. Я прымаю ўдзел у выставах у Браслаўскім музеі разам з прафесійнымі мастакамі, на выставу завітваюць турысты, мне шанцуе - мае работы купляюць. У мінулым годзе адправіў больш 20 работ, ніводная не вярнулася. Мае карціны ёсць у людзей з Мінска, Расіі, Польшчы, нават ЗША. Апошнім часам зацікавіўся калекцыянер з Мінска, купіў ужо больш за 10 карцін, дапамагае з фарбамі, халстамі. А нядаўна студэнты з Акадэміі мастацтва ладзілі выставу маіх работ у сталіцы.
Ян Антонович работал агрономом и учителем, но делом своей жизни считает живописьФото: Святослав ЗОРКИЙ
Первый зритель его работ - любимая жена София, с которой они познакомились, когда работали в школе. Вместе уже более 50 лет, взрослый сын, внук. Видно, что пара дополняет друг друга: Ян Антонович творческая натура, София Антоновна - прагматик. Когда интересуемся стоимостью картин, художник зовет свою Сонечку, мол, она больше в этих вещах разбирается.
- Мы прадаем карціны праз музей афіцыйна, там спецыялісты лепей разумеюць, колькі работы каштуюць. Але ў сярэднім 40 рублёў за карціну, - отвечает София и уточняет, что они продаются без рам. - Мне падабаецца, калі ён малюе светлыя карціны, дзе прыгожая прырода.
Ян Антонович признается, что портреты он рисует редко, больше по нраву создавать пейзажиФото: Святослав ЗОРКИЙ
«Бяру ўрокі малявання ў камп’ютара»
Пишет Ян Антонович не только пейзажи, но и портреты, делает гравюры. Сюжеты разные - от портретов Франциска Скорины до исторических сражений.
- Мяне мала цікавіць геаграфія пейзажа, галоўнае - гэта стан прыроды, настрой. Мастак павінен зрабіць так, каб чалавек бачыў тое, што майстар хацеў паказаць, - объясняет художник. - Калі я працаваў над серыяй карцін «Ваенная гісторыя Беларусі», чытаў ваенны слоўнік пра тагачаснае адзенне, зброю. Ставіў у пакоі некалькі люстэрак, станавіўся ў позу, так і маляваў - і смех, і праца!
В доме все картины Яна Антоновича не умещаются, так что часть хранится на чердаке.Фото: Святослав ЗОРКИЙ
Свои картины он рисует маслом, а в последнее время стал осваивать акварель. Помогает в этом разобраться… интернет.
- Бяру ўрокі ў камп’ютара, так бы мовіць, - улыбается Ян Антонович. - Вядомыя акварэлісты выкладаюць у інтэрнэт відэа са сваімі майстар-класамі. Мне падабаюцца аўстралійскія мастакі Дэвід Тэйлар, Джозэф Збуквіч, таксама мой любімы Цім Уілмат. Я нават пачаў вывучаць англійскую мову, каб разумець, што ён тлумачыць! А мой любімы мастак - Рэмбрант, бо ён умеў маляваць душу чалавека. З беларускіх мастакоў падабаецца каларыст Яўген Красоўскі, пейзажыст Віталь Цвірко, люблю нацюрморты Паўла Масленікава.
Ян Антонович не собирается останавливаться на достигнутом, сейчас он осваивает акварель по видеоурокам в Интернете.Фото: Святослав ЗОРКИЙ
Сейчас Ян Антонович редко выходит на улицу из-за проблем со здоровьем. Все время проводит дома, у мольберта. Сюжеты для новых работ берет из архива фотографий, своих и сына.
- Шукаю фотаздымкі, адбіраю... Карціну магу і за дзень напісаць, а магу тыднямі працаваць, - говорит он. - Натхненне ёсць, калі ёсць вольны час. Зараз у мяне яго шмат, значыць, і натхнення хапае! І мае галоўныя планы - гэта маляваць. Былі думкі зрабіць серыю дарожных замалёвак. Спадзяюся, усё артымаецца!


title: Доўгачаканы каляндар “Не маўчы па-беларуску!” на 2019 год ужо ў продажы!

maintext:
Новы каляндар з папулярнай серыі “Не маўчы па-беларуску – 2019” ад кампаніі “Будзьма беларусамі!” ужо ў крамах. Набыць яго або замовіць можна ўжо цяпер!
Такой цікавасці да календара, як сёлета, не чакалі нават самі стваральнікі! Нам пісалі лісты, цікавіліся ў сацыяльных сетках і на афлайнавых сустрэчах. І не дарма, бо новы каляндар будзе рэкордным па колькасці новых словаў і малюнкаў!
Гэтым разам каляндар складаецца з 40 невялікіх гісторый, збольшага пададзеных у форме "тыдняў". Дзякуючы такому падыходу каляндар атрымаўся максімальна разнастайным і цікавым, а таксама яшчэ зручнейшым для вывучэння беларускай мовы.
У якасці прыкладаў такіх “гісторый” можна прывесці беларускія назвы пальцаў, вайсковыя каманды, прафесіі, гукаперайманні. Традыцыйна вялікае месца ў календары займаюць жывёлы. Дарэчы, большасць "жывёльных" скорагаворак для кожнага з месяцаў прыдумаў сам дызайнер Анатоль Лазар, які займаецца ўкладаннем календара. А мастачка Дар'я Мандзік таленавіта праілюстравала іх, як, зрэшты, і ўсе 365 дзён.
Варта адзначыць, што каляндар займеў добрую падтрымку з боку айчынных камерцыйных колаў. Генеральным партнёрам выдання стала вядомая сетка аўтамабільных заправачных станцый "А-100", якая ўзяла чынны ўдзел у падрыхтоўцы выдання. Кампанія “Будзьма беларусамі!” дзякуе таксама крамам “Symbal.by” і "Мой модны кут" і моладзеваму аб’яднанню “Фаланстэр”.
Нагадаем, што папулярная серыя календароў “Не маўчы па-беларуску!” – гэта адзін з самых паспяховых і запатрабаваных беларускамоўных праектаў апошняга часу.
Каляндар “Не маўчы па-беларуску!” на 2019 год можна набыць у наступных крамах:
Акадэмкніга” (пр-т Незалежнасці, 72); “Цэнтральная кнігарня” (пр-т Незалежнасці, 19); крама “Мой модны кут” (пр-т Незалежнасці, 58, ГЦ “Маскоўска-Венскі” пав. 333); ”Светач” (пр-т Пераможцаў, 11); “Веды” (вул. К. Маркса, 36); “Кнігарня пісьменніка” (вул. Казлова, 2); “Кнігі & кніжачкі” (пр-т Незалежнасці, 14); Этна-крама “Рагна” (вул. Сухая, 4 / вул. Караля, 22); “Рыжы кот” (вул. Сурганава, 50, ГЦ “Рыга”, пав. 72); “Эўрыка” (вул. Куйбышава, 75); кнігарня “Логвінаў” (пр-т Незалежнасці, 37а). А таксама ў інтэрнэт-крамах knihi.by і symbal.by.


title: У Мінску пройдзе “Віленскі фестываль аналагавай фатаграфіі і кіно”

maintext:
23 лістапада ў 17:00 у Нацыянальным цэнтры сучасных мастацтваў, потым у 19:00 у Галерэі-кафе “Артэль” у рамках культурнага супрацоўніцтва паміж Рэспублікай Беларусь і Літоўскай Рэспублікай, у працяг цыкла мерапрыемстваў, прысвечаных 100-годдзю аднаўлення Літоўскай дзяржавы, адкрыецца выстава “Віленскі фестываль аналагавай фатаграфіі і кіно”.
Ключавым мерапрыемствам Віленскага фестывалю з’яўляецца фотавыстава, у якой прынялі ўдзел 30 аўтараў з розных краін свету. Экспазіцыя была спецыяльна падзеленая паміж дзвюма пляцоўкамі, каб паказаць усю разнастайнасць прац. Удзельнікаў аб’ядналі творчыя тэхналогіі фатаграфіі і святлоадчувальных матэрыялаў, а таксама ўвага да фотаадбітку як да канчатковага выніку працы фатографа. У Мінску гледачам будзе прадстаўлены вялікі спектр жанраў і тэхнік фатаграфіі – ад скульптуры і аб’ектаў да папулярных у 1970-80-х гадах эксперыментаў з фатаграфікай; ад рэпартажа да found-photography і фатаграм.
Віленскі фестываль аналагавай фатаграфіі і кіно з'явіўся з жадання куратараў вярнуць фатаграфіі належныя ёй прасторы і межы. Сёння ў масавай культуры яна трактуецца выключна як плоская 2d-выява, асноўная задача якой – прыправіць манатоннае гартанне стужкі Фэйсбуку. Хоць сацыяльныя сеткі даюць творцам вельмі хуткую рэакцыю з боку публікі, аднак гэтую сувязь аўтар-глядач цяжка назваць якаснай і глыбокай. Яна зусім не прыдатная для фатографаў і гледачоў, якія хочуць непасрэднага кантакту.
Фестываль – яго ідэя і рэалізацыя – адбыўся спантанна. Фатаграфія і кіно, як медыя, ад самага свайго пачатку імкнуліся апанаваць спантаннасць, якая не ўласцівая для іншых тэхнік выяўленчага мастацтва: самы імклівы эскіз вымагае больш часу за самы няспешны здымак. Складаецца ілжывае ўражанне лёгкасці, атрыманай, дзякуючы развіццю тэхналогій, – і гэтага найбольш саромеюцца як самі фатографы, так і куратары. Яны спрабуюць дадаць сваім працам большую вагу, ствараючы вялікія, расцягнутыя ў часе і непазбежна дарагія, праекты, якія практычна немагчыма рэалізаваць без знешняй фінансавай і тэхнічнай дапамогі. Звычайна падтрымку атрымліваюць тыя праекты, якія нясуць сацыяльную або рэпутацыйную карысць. Зусім не факт, што фатаграфія абавязаная прыносіць такі плён, бо пільнае назіранне і фіксацыя асяроддзя не так часта спалучаюцца з талентамі эсэіста, філосафа або сацыяльнага крытыка.
На думку куратара, традыцыйныя фатаграфічныя тэхналогіі, якія часта цягнуць да бясконцасці шлях паміж зафіксаваным імгненнем і канчатковым вынікам (звычайна гэта адбітак), даюць фатографу магчымасць дыхаць і ствараць у сваім тэмпе без штучных абмежаванняў. Адна з мэтаў фестывалю – паказаць, што менавіта традыцыйныя фатаграфічныя тэхналогіі з'яўляюцца адным з тых варыянтаў, які дапаможа аўтару вызваліцца ад дыктату і самастойна абраць тэмп друкавання, актуальныя і адпаведныя яго тэмпераменту або мастацкай стратэгіі тэмы.
Часта, калі гавораць пра вяртанне аналагавай і крафт-фатаграфіі ў мэйнстрым, спрабуюць гэтую з'яву інтэрпрэтаваць як рамантычны зварот да мінуўшчыны, але ў дачыненні да ўдзельнікаў выставы, гэта малаверагодна. Яны самі тлумачаць свой выбар як рух наперад і ігнараванне штучных абмежаванняў. Большасць з удзельнікаў мае даволі прыблізнае ўяўленне пра прафесійныя стандарты, якія панавалі ў мінулым, калі лабараторныя работы былі абавязковымі для кожнага фатографа. А тыя, хто ведае пра іх, прытрымліваюцца толькі тых, якія лічаць адэкватнымі сваім мэтам.
У апошні час мы з задавальненнем назіраем, як актыўна растуць культурныя сувязі паміж нашымі краінамі – Віленскі фестываль з’яўляецца прамым доказам гэтага супрацоўніцтва. Варта адзначыць, што колькасць аўтараў з Беларусі здзівіла не толькі арганізатараў, але і саміх удзельнікаў. У сувязі з гэтым мы спадзяемся, што фестываль стане добрай традыцыяй і для Мінска, і для Вільнюса.
Упершыню выстава будзе праходзіць адначасова на двух пляцоўках: у Нацыянальным цэнтры сучасных мастацтваў і Галерэі-кафэ “Артэль”. У рамках мерапрыемства запланаваныя майстар-класы па працы з аналагавымі матэрыяламі як для прафесійных фатографаў, так і для аматараў.
Месца правядзенне майстар-класаў – пляцоўка Галерэі-кафе “Артель”.
Выстава будзе даступная наведвальнікам з 23 лістапада па 8 снежня 2018 года.
Месца правядзення:
Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь
(вул. Някрасава, 3). Тэл. +375173990979.
Час працы: аўторак – субота – з 11:00 да 19:00, серада – з 13:00 да 21:00.
Уваход на выставу па агульнаму квітку на выставы ў НЦСМ.
Галерэя Кафе "Артэль"
(пр-т Незалежнасцi, 58/1-6). Тэл. +375172760999, +375293516525).
Галерэя працуе з 10:00 да 19:00 штодзённа. Квiткi: 2 BYN
Куратар: Андрэй Антонаў (Літва)
Арганізатар у Беларусі: Віктар Сянькоў
Генеральныя партнёры:
Амбасада Літоўскай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь,
Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь
Галерэя Кафе "Артэль"
Беларускае Грамадскае Аб’яднанне Фатографаў


title: BSUSat-1 сігналіць з космасу! БДУ запусціў уласны спадарожнік

maintext:
«My dream is to fly over the rainbow, so high!» («Мая мара – лётаць над вясёлкай, так высока!») – такое паведамленне вылучаецца сярод лічбаў і паказчыкаў, якія прымаюцца ад універсітэцкага нанаспадарожніка BSUSat-1. Мара спраўдзілася – 29 кастрычніка ў 03.43 па нашым часе з касмадрома ў Кітаі апарат паспяхова выведзены на арбіту вышынёй больш за 500 кіламетраў над паверхняй Зямлі. Ён стаў першым у сістэме беларускай адукацыі і трэцім беларускім аб’ектам на калязямной арбіце. Такім чынам, БДУ ўвайшоў у сотню ўніверсітэтаў, якія адправілі на арбіту спадарожнікі ўласнай распрацоўкі. Пра тое, як ствараўся апарат, распавялі некаторыя яго распрацоўшчыкі.
Уладзімір САЕЧНІКАЎ, навуковы кіраўнік Цэнтра аэракасмічнай адукацыі БДУ, загадчык кафедры фізікі і аэракасмічных тэхналогій ФРКТ БДУ:
– Наш факультэт рыхтуе кадры для аэракасмічнай галіны, лепш за ўсё гэта рабіць на канкрэтных праектах. Найбольш зручным варыянтам уяўляецца так званая «Лятучая навучальна-навуковая лабараторыя». Спачатку мы канцэнтраваліся на пэўных элементах распрацоўкі, напрыклад, на карыснай нагрузцы ці службовых сістэмах апарата, удзельнічалі ў шэрагу праграм Саюзнай дзяржавы, дзе рабілі модулі і вузлы малых і звышмалых апаратаў класа CubeSat. Каля 5 гадоў назад вырашылі, што нам патрэбны ўласны нанаспадарожнік.
Працуючы над BSUSat-1, мы фактычна асвоілі поўную скразную тэхналогію: ідэя, пастаноўка задач і мэты, стадыя распрацоўкі і інтэграцыі, поўны комплекс тэхналагічных і лётных выпрабаванняў, запуск, вывад апарата ў працоўны рэжым, атрыманне і апрацоўка дадзеных, перадача іх канечным карыстальнікам. Пры невялікіх габарытах ён абсталяваны сістэмамі энергазабеспячэння, кіравання, арыентацыі і стабілізацыі, тэлекамунікацыі, комплексам тэхналагічнай і навуковай карыснай нагрузкі. На спадарожніку ўсталявана лічбавая камера, радыяцыйны спектрометр, інфрачырвоны дэтэктар і іншае спецыяльнае абсталяванне. Наземныя сродкі кіравання і прыёму дадзеных – таксама распрацоўка нашых спецыялістаў. Вядома, задача была вельмі няпростай, але вырашальнай.
Паколькі гэта складаны навукова-тэхнічны праект, былі задзейнічаны спецыялісты рознага профілю. Над універсітэцкім нанаспадарожнікам працавала каманда з больш як 20 чалавек, прычым палова з іх – студэнты, магістранты і аспіранты. Свой унёсак зрабілі прадстаўнікі некалькіх структур універсітэта, сярод іх факультэты радыёфізікі і камп’ютарных тэхналогій, фізічны, хімічны і механіка-матэматычны, Цэнтр аэракасмічных тэхналогій. Дапамагалі ў працы беларускія прадпрыемствы: «Пеленг», «Полімайстар», «Агат», NTLab, «Віцязь», «Інтэграл», «БелДІМ». У гэты ж праект прыцягваліся работнікі з акадэмічных арганізацый.
5 фактаў пра BSUSat-1:
1. Ён выведзены на арбіту вышынёй 520 кіламетраў.
2. Павінен праслужыць каля 5 гадоў.
3. Першы сігнал быў атрыманы праз 3 гадзіны пасля запуску.
4. Амаль за 95 хвілін здзяйсняе абарот вакол Зямлі.
5. Над ім працавала каманда
з больш як 20 чалавек.
Наш апарат сустракаецца пад дзвюма назвамі. Першае імя Cubel-1 было зарэгістравана пры атрыманні дазволу на выкарыстанне частаты ў Міжнародным саюзе электрасувязі, а ўжо калі апарат быў у стадыі распрацоўкі, вырашылі, што яго лепш назваць BSUSat-1.
Варыянтаў па пляцоўцы для запуску было шмат: Расія, Індыя, Кітай, Амерыка, Японія. Аднак яны шмат у чым не задавальнялі. Напрыклад, меркавалася зрабіць запуск з Міжнароднай касмічнай станцыі, але ў такім разе тэрмін службы апарата быў бы 4–6 месяцаў. Былі нават прапановы па балістычным запуску на эксперыментальнай ракеце, але апарат праіснаваў бы літаральна месяц. На арбіце 520 кіламетраў, на якую ён выведзены, чакаецца, што праслужыць каля 5 гадоў.
Першы час у космасе апарат існаваў у эканомным рэжыме, цяпер мы ўжо паступова ўключаем яго бартавыя сістэмы, правяраючы іх працаздольнасць. Тут галоўнае не спяшацца. Мы запланавалі працэс у тры этапы: мінімум, медыум і поўная праграма. Цяпер мы знаходзімся на медыум-праграме. Першую планку пераадолелі ў рэкордныя тэрміны за кошт прыцягнення радыёаматараў, практычна за суткі мы атрымалі поўную тэлеметрыю. Першы сігнал з BSUSat-1 быў атрыманы праз тры гадзіны пасля запуску, мы яшчэ не паспелі прыехаць з касмадрома. Потым удакладненыя параметры арбіты раскідалі па ўсім свеце, далей пачалі масава прымаць дадзеныя. Нанаспадарожнік раз на паўтары гадзіны здзяйсняе абарот вакол Зямлі, але ён не заўсёды трапляе ў нашу зону радыёбачнасці. На шчасце, яго прымаюць ужо больш за сто радыёстанцый па ўсім свеце і перадаюць інфармацыю нам. Таму тэлеметрыю мы атрымліваем з гэтага апарата, напэўна, большую, чым з вялікага нацыянальнага спадарожніка.
Якія наступныя праекты нас чакаюць? У рамках Нацыянальнай праграмы па даследаванні і выкарыстанні касмічнай прасторы на 2016–2020 гг. перад намі стаяць задачы па навукова-адукацыйным забеспячэнні аэракасмічнай галіны. Яны ўключаюць тры праекты: стварэнне лабараторыі аддаленага доступу для дыстанцыйнага навучання, запуск яшчэ аднаго штучнага спадарожніка, а таксама распрацоўка мабільных комплексаў прыёму і апрацоўкі дадзеных. Службовыя сістэмы, якія забяспечваюць працаздольнасць спадарожніка BSUSat-1, выкарыстоўваюцца не толькі ў касмічных апаратах, але і ў самых розных транспартных сістэмах ад найпрасцейшага навігацыйнага і кантрольнага абсталявання да беспілотнага наземнага і паветранага. Таму атрыманы досвед будзе выкарыстоўвацца пры распрацоўцы самага шырокага спектра рознай тэхнікі.
Алёна ЛЯЎШЭНЯ


title: Навуковец, ствары свой брэнд. Як апублікавацца ў навуковым часопісе?

maintext:
Адзін з ключавых крытэрыяў ацэнкі ўніверсітэтаў у рэйтынгах – навукова-даследчая актыўнасць, якая вызначаецца колькасцю навуковых публікацый і індэксам цытавання. Паказчыкі не бясспрэчныя, але тым не менш дапамагаюць ацаніць бягучы ўнёсак навукоўца ў навуку. Адпаведна, узнікае пытанне: «Як публікаваць артыкулы ў высакарэйтынгавых часопісах і зрабіць так, каб іх цытавалі?» Адказ на яго дае з канкрэтнымі рэкамендацыямі, Сяргей ПАРАМОНАЎ, старшы рэгіянальны прадстаўнік выдавецтва Wiley ў Расіі і СНД.
Як зрабіць так, каб вас цытавалі?
– Ключавы момант у тым, каб ствараць свой брэнд, папрацаваць над рэпутацыяй. Яна вызначае тое, як нас успрымаюць калегі па навуковай галіне. Пазнавальнасць вядзе да публікацый, а пасля і да цытавання. Аснова навуковай рэпутацыі – якаснае навуковае даследаванне, з яго, натуральна, і трэба пачынаць пабудову свайго брэнда.
Што варта публікаваць у навуковых часопісах?
– Першым чынам варта публікаваць паўнавартасныя навуковыя працы, арыгінальныя артыкулы і агляды, якія вы можаце падрыхтаваць як спецыяліст у сваёй галіне. Важна разумець, што рэдакцыя клапоціцца пра імідж і статус часопіса, таму ёй не цікавы неактуальныя, апублікаваныя раней працы. Гэтым тлумачыцца і сітуацыя, калі ў нейкі часопіс складана патрапіць, – рэдакцыя ў якасных часопісах старанна фільтруе кантэнт, які да іх трапляе. Ёсць матэрыялы, публікацыю якіх варта добра абдумаць, напрыклад, прадумаць папярэднія вынікі. Неабходна вызначыць, ці карысныя яны чытачу, ці недастатковыя? Гэта можна абмеркаваць унутры навуковай групы, у якой вы працуеце, параіцца з кіраўніком.
Што жадае публікаваць рэдактар?
– Камунікацыя трансфармуецца, у навуцы ў тым ліку, таму сёння рэдактар зважае на тэмы, якія ўяўляюць значную цікавасць для большай часткі чытачоў часопіса, яму цікавыя «добрыя гісторыі», якія будуць лёгка тыражавацца. Гэта галоўным чынам новыя, метадалагічна абгрунтаваныя, значныя даследаванні. Калі вы прымаеце рашэнне, што публікаваць, падумайце з пункта гледжання чытача, што можа быць цікава. А калі ў вас ёсць нейкія ідэі па прасоўванні свайго артыкула – падзяліцеся імі з рэдактарам.
Як абраць прыдатны для публікацыі часопіс?
– Не варта падаваць адзін і той жа рукапіс у некалькі часопісаў адначасова, гэта можа спрацаваць супраць вашай рэпутацыі, лепш спыніце свой выбар на адным часопісе і прысвяціце час пытанню прапрацоўкі працэсу публікацыі. Да пытання, а дзе менавіта публікаваць, ёсць розныя падыходы. Па-першае, пачніце з абмеркавання са сваімі кіраўнікамі, калегамі, па-другое, звярніце ўвагу на свой пералік выкарыстанай літаратуры, на якія менавіта выданні вы арыентуецеся пры напісанні артыкулаў, літаратурных аглядаў, дысертацый. Пры выбары часопіса арыентуйцеся на розныя навукаметрычныя індыкатары, гэта дазволіць зрабіць нейкія высновы пра выданне. Імпакт-фактар – гэта не панацэя, але нядрэнны арыенцір. Толькі трэба разумець, што чым вышэйшы імпакт-фактар, тым складаней пат-рапіць у часопіс. Вы можаце спланаваць уласную стратэгію камунікацыі, зыходзячы са сваіх амбіцый, будаваць планы і мэты, напрыклад, пачаць публікавацца ў часопісах 3–4 квартыля, а потым паступова рухацца да 1–2 квартыля. Пры выбары часопіса заўсёды ўдакладняць, колькі часу ў сярэднім займае публікацыя навуковых артыкулаў, зважаць на тое, колькі выпускаў у часопіса, якія з іх даступныя на дадзены момант. Пасля таго, як вы абралі часопіс, на старонкі якога жадаеце патрапіць, абавязкова азнаёмцеся з яго патрабаваннямі па афармленні і падачы рукапісаў.
Што вызначае добры артыкул?
– Пасля таго, як вы падалі рукапіс на разгляд у часопіс, ён трапляе да рэдактара. Ён пры першым чытанні вызначае, наколькі дадзены артыкул падыходзіць часопісу. Ізноў жа шукае «добрую гісторыю», якую можна распаўсюдзіць і якая ў наступным, магчыма, згенеруе дадатковую цікавасць да выдання. Крытэрыяў, па якіх рэдактар ацэньвае артыкул, шмат: дакладнасць фактаў, актуальны змест, логіка апавядання, пераканаўчая аргументацыя, правільнае афармленне тэксту.
Стыль выкладу. Калі вы працуеце над рукапісам, падумайце пра тое, на якія асноўныя ідэі вы можаце яе разбіць. Галоўнае правіла вельмі простае – адна вялікая ідэя на адзін артыкул. Калі ў артыкуле будзе, як цяпер кажуць, адзін галоўны «мэсэдж», яе будзе значна лягчэй успрымаць. Цяпер камунікацыя спрашчаецца, навуковы свет не выключэнне. Трэнд такі, што колькасць слоў у сказах памяншаецца. Мы жывём у час, калі людзі сапраўды перагружаны інфармацыяй, таму пераварваць складаныя тэксты энергавыдаткова. У вашых патэнцыйных чытачоў мала часу і вялікая колькасць іншых пытанняў, якія ўвесь час іх адцягваюць, таму ім важна ўжо пры першым чытанні анатацыі ці нейкага тэксту разумець, пра што пойдзе гаворка. Менавіта таму важна пісаць кароткімі, выразна сфармуляванымі сказамі. Гэта не значыць, што трэба спрашчаць да немагчымага, проста разбівайце доўгія складаныя сказы на прасцейшыя, тады яны сапраўды будуць лягчэй успрымацца.Другое правіла, калі мы кажам пра стыль выкладу, – улічваць «эфект гамака». Сутнасць яго вельмі простая: калі мы чытаем фрагмент тэксту, то запамінаем, як правіла, пачатак і канец. Калі ваш артыкул уяўляе сабой суцэльны тэкст, то я вас запэўніваю: сярэдзіна застанецца для чытача вялікай белай плямай. Адна з рэкамендацый, якую даюць рэдактары, – разбіваць тэкст на фрагменты даўжынёй 300–600 слоў. Гэта дазволіць стварыць вам больш «гамакоў» па тэксце.
Назва – візітная картка, тое, што бачыць ваш патэнцыйны чытач першым, калі шукае артыкул і пачынае чытанне. Назва – гэта тое, з чаго пачынаецца чытанне, тое, што бачыць патэнцыйны ваш чытач, калі шукае артыкул, назва павінна чапляць. Агульныя рэкамендацыі ад рэдактараў заходніх часопісаў такія: пазбягаць фармальных назваў і такіх фраз, як «Навуковая праца па…», «Аптымізацыя таго…», «Даследаванне па…», прытрымлівацца даўжыні да 15 слоў, не выкарыстоўваць абрэвіятуры і скарачэнні. Выключэнне для апошняга – вузкаспецыялізаваныя часопісы, для якіх абрэвіятуры – звычайная практыка. Вядома, ёсць абрэвіятуры і скарачэнні, якія мы паўсюдна выкарыстоўваем, напрыклад, ДНК, зразумела, што ніхто не будзе яе расшыфроўваць. Абавязкова выкарыстоўвайце ў назве ключавыя словы.
У навуковым артыкуле ёсць некалькі абавязковых частак, адна з іх – ключавыя словы. Важна разумець, што гэта не проста набор слоў, якія вы фармальна ўпісваеце ў вызначанае поле. Рэкамендуецца абраць 15–20 ключавых слоў / фраз і выкарыстоўваць іх не толькі ў поле для ключавых слоў, але і ў назве, і ў анатацыі, і ў тэксце. Памятайце, што ваш патэнцыйны чытач пры пошуку публікацый і падборы літаратуры выкарыстоўвае
не канкрэтную поўную назву артыкула, а ключавыя словы.
Анатацыя. У аўтараў нашага рэгіёна пры напісанні анатацыі ўзнікае спакуса стварыць інтрыгу: я правёў даследаванне, штосьці атрымаў, але што – не скажу, няхай чытач прачытае ў артыкуле. Аднак у міжнародных часопісах анатацыя – гэта артыкул у мініяцюры. Яна ўтрымлівае асноўныя тэзісы і высновы, якія аўтар раскрывае. Гэта важна, таму што растуць аб’ёмы інфармацыі і скарачаецца час на яе апрацоўку, змяняюцца спосабы пошуку літаратуры па тэме. Калі навуковец робіць літаратурны агляд, ён не глядзіць адразу поўны тэкст, а спачатку чытае анатацыю, якая дае магчымасць вызначыць, ці варта чытаць артыкул.
Мае калегі з рэдактарскага аддзела не перастаюць казаць пра тое, што дагэтуль спіс літаратуры – гэта адна з самых непрыемных праблем, якая робіць шмат клопатаў. У спісах скарыстаных крыніц звычайна больш памылак, чым у любой іншай частцы рукапісу. Перад тым, як адсылаць артыкул у часопіс, папрацуйце з афармленнем спісу, прывядзіце яго ў патрэбны фармат. Важны момант пры складанні спісу літаратуры – якія прыводзіць спасылкі. Гэта залежыць ад прадметнай галіны: калі вы працуеце з тэмамі, звязанымі, напрыклад з генетыкай ці нанатэхналогіямі, то важна адбіць у спісе літаратуры самыя апошнія публікацыі. Наогул, рэдактару ці рэцэнзенту можа быць даволі складана ацэньваць мэтазгоднасць спасылак, калі вы, напрыклад, выкарыстоўваеце шмат старых крыніц. Найлепшая рэкамендацыя – аргументаваць сваю пазіцыю, гэта можна зрабіць у суправаджальным лісце. Яшчэ адна праблемная сітуацыя – празмернае цытаванне аўтараў са свайго рэгіёна. Гэта, вядома, выдатна, калі аўтар паказвае ўзаемасувязь, аддае належнае сваім калегам, але ва ўсім неабходна вырымліваць баланс. Імкніціся, каб доля рэгіянальнага цытавання не пераважвала, не іграла супраць вашай рэпутацыі і таго ўражання, якое рэдактар складзе пра ваш рукапіс.
Навошта пісаць суправаджальны ліст?
– Суправаджальны ліст – гэта магчымасць паказаць рэдактару, што ваш артыкул важны і сапраўды з’яўляецца «добрай гісторыяй». Абавязкова распавядзіце ў суправаджальным лісце, чаму вы падаяце рукапіс менавіта ў гэты часопіс, чаму менавіта гэта тэма і які гэты артыкул мае значэнне. У кожнага часопіса, скажам так, ёсць свая місія ў плане камунікацыі, у суправаджальным лісце паспрабуйце паказаць, як ваша публікацыя ўпісваецца ў гэту місію. Таксама ў суправаджальным лісце вы можаце выказаць сваю аргументаваную пазіцыю па нейкім пытанні, напрыклад, у вас вузкатэматычнае даследаванне, практычна няма іншых артыкулаў у гэтай тэме, адпаведна, у вашай працы высокі працэнт самацытавання. Растлумачыце гэта рэдактару. Вы можаце выкарыстоўваць суправаджальны ліст, каб паказаць свае асаблівыя патрабаванні, напрыклад, калі вы не жадаеце, каб рукапіс патрапіў да пэўных рэцэнзентаў, калі існуе канфлікт інтарэсаў. Суправаджальны ліст – гэта не абавязковы элемент публікацыі, большасць рэдактараў не адхіляць рукапіс з прычыны дрэннага суправаджальнага ліста, але калі ён добры, то працэс рэдагавання вашай працы можа паскорыцца і пра вас складзецца добрае меркаванне.
Чаму навукоўцу важнаведаць пра SEO?
– Статыстыка наведванняў платформы Wiley Online Library паказвае, што большасць карыстальнікаў – 54 % – прыходзяць спампаваць поўны тэкст артыкула праз пошукавыя сістэмы. Гэта сведчыць пра тое, што, як правіла, поўныя тэксты артыкулаў шукаюць праз пошукавікі тыпу Google, таму аўтарам варта задумацца, як аптымізаваць свае артыкулы для пошукавых сістэм. У гэтым працэсе важнымі будуць ключавыя словы, назва і анатацыя, паколькі менавіта гэту інфармацыю пошукавікі індэксуюць. Таксама важна разумець, як пошукавікі адлюстроўваюць вынік: у выдачы вынікаў па запыце вы не ўбачыце доўгія назвы артыкулаў цалкам, пошукавік «абразае» іх і паказвае толькі 55–65 знакаў. Менавіта таму вельмі важна, калі вы фармулюеце назву артыкула, размясціць асноўныя тэрміны ў самы пачатак.
Што рабіць пасля таго, як артыкул апублікавалі?
– У навуцы сёння аўтары становяцца ў пэўным сэнсе блогерамі, якія імкнуцца атрымаць вялікую чытацкую аўдыторыю. Пасля таго, як ваш артыкул апублікавалі, трэба працаваць далей: змагацца за чытача, прасоўваючы вашу працу. Для прасоўвання можна выкарыстоўваць сацыяльныя сеткі, канферэнцыі, падкасты – гэта добрыя спосабы распавесці грамадскасці пра свае даследаванні. Стварайце больш знешніх спасылак на вашы публікацыі ў інтэрнэце: размесціце спасылкі на артыкул у профілях сваіх сацыяльных сетак, папрасіце калегаў спасылацца на вашу працу ў іх сацыяльных сетках, блогах ці сайтах, згадвайце свае папярэднія працы, калі гэта дарэчы. Паверце, усё гэта працуе.
Валерыя БАНДАРЧЫК
Фота Васіля Кузьмічкіна


title: Што такое маргіналіі, экслібрыс? Студэнты хімфака пабачылі рэдкія і каштоўныя кнігі з бібліятэкі БДУ

maintext:
Сучасная ўніверсітэцкая бібліятэка сёння – гэта самыя сучасныя інтэрнэт-тэхналогіі, базы дадзеных, электронная бібліятэка, аўтаматызаванае абслугоўванне. Студэнты з лёгкасцю пераходзяць на электронныя падручнікі і віртуальную інфармацыю пры падрыхтоўцы да сесіі і напісанні навуковых прац. І часцяком абыходзяцца без традыцыйных папяровых носьбітаў – звычайных кніг. Але бываюць выпадкі, калі яны прыходзяць у бібліятэку не проста пачытаць, а сустрэцца з незвычайнай Кнігай – рэдкай, каштоўнай, унікальнай. І тады адбываецца цуд: час спыняецца, а дакладней, паварочваецца назад, і хлопцы і дзяўчаты пераносяцца на сто і больш гадоў таму назад. Такое магчыма ў тым выпадку, калі выкладчык свае заняткі праводзіць не ў звычайным класе, а прыводзіць іх на інтэрактыўную экскурсію ў залу спецыяльных калекцый Фундаментальнай бібліятэкі БДУ.
Вось ужо пяты год намеснік дэкана хімічнага факультэта па вучэбна-выхаваўчай рабоце Жанна Цабкала адны з заняткаў спецкурса "Складаныя пытанні школьнага курса хіміі" праводзіць на базе аддзела гуманітарна-асветніцкай працы і папулярызацыі кніжных помнікаў. 20 лістапада 2018 г. прайшла экскурсія для студэнтаў 4 курса. Падчас экскурсіі будучыя выкладчыкі хіміі пазнаёміліся з найстарэйшымі выданнямі бібліятэкі па сваёй спецыяльнасці, даведаліся шмат не толькі цікавай прафесійнай інфармацыі, але і з гісторыі кнігадрукавання. У канцы заняткаў ім была дадзена магчымасць самастойна папрацаваць з рэдкімі выданнямі, скласці анатацыю на кнігу, якая іх зацікавіла і, вядома, зрабіць шматлікія фатаграфіі старадаўніх кніг і разам з кнігай. Нягледзячы на імклівае развіццё новых тэхналогій, выданні мінулых стагоддзяў выклікаюць шчырую цікавасць і захапленне ў сучасных студэнтаў.
Фонд аддзела ўніверсальны, таму там рэгулярна праходзяць экскурсіі для розных факультэтаў, як правіла, азнаямленчага характару для студэнтаў першых курсаў. Часцей за ўсё гэту чытальную залу наведваюць студэнты гістарычнага факультэта. Даўно супрацоўнічае з аддзелам дацэнт кафедры гісторыі Беларусі новага і найноўшага часу Валянціна Цяплова. Яна знаёміць сваіх студэнтаў з крыніцамі па гісторыі нашай краіны, заўсёды прыязна адгукаецца пра супрацоўнікаў, якія захоўваюць і вывучаюць унікальныя выданні, і настойліва рэкамендуе студэнтам пры любой магчымасці карыстацца не электроннымі копіямі, а сапраўднымі дакументамі.
Вельмі цікавыя практычныя заняткі былі распрацаваны для студэнтаў факультэта міжнародных адносін спецкурса "Мытнае суправаджэнне і перасоўванне матэрыяльных каштоўнасцяў" (выкладчык – В. А. Астрога ). Задача перад супрацоўнікамі аддзеламі была пастаўлена важная і складаная, але цікавая – навучыць будучых мытнікаў адрозніваць сапраўдныя кніжныя помнікі ад падробак. Тое, што пры доўгім карыстанні старадаўнімі кніжкамі здаецца элементарным і відаць няўзброеным вокам, у людзей неінфармаваных, як высветлілася, выклікае цяжкасць і патрабуе спецыяльнага вывучэння і выпрацоўкі навыкаў.
Трэба адзначыць, што з самага пачатку фарміравання бібліятэкі ў 20-х гадах мінулага стагоддзя кіраўніцтва ўніверсітэта надавала вялікая ўвага закупкам менавіта старадаўніх выданняў. Ужо ў 1926 г. у аддзеле беларусазнаўства захоўвалася калекцыя рэдкіх кніг і рукапісаў у аб'ёме 19 тыс. выданняў. Дзякуючы высілкам першага рэктара У. І. Пічэты былі закуплены выданні Францыска Скарыны, Літоўскі статут 1588 г. і асабістыя бібліятэкі многіх вядомых навукоўцаў. Такім чынам, у першым беларускім універсітэце ад самага пачатку была закладзена традыцыя выкарыстання для навучальнай і навуковай працы сапраўдных дакументаў, старадаўніх кніг, першых выданняў падручнікаў, якія з'яўляюцца ўзорамі навуковай думкі і паліграфічнага майстэрства. Старыя кнігі – гэта адмысловы свет, спазнаючы які, вучышся ўважліва і асцярожна працаваць з кнігай: разважаць, пакідаць слушныя паметы на палях – маргіналіі, эстэтычна пазначаць права валодання кнігай пры дапамозе прыгожага экслібрыса. Гэта і ёсць тое, што называюць кніжнай культурай, і выхаванне яе таксама адна з задач вышэйшай адукацыі.
На сёння ў аддзеле падрыхтаваны экскурсіі для ўсіх факультэтаў, а пры заяўцы ад выкладчыка могуць быць распрацаваны матэрыялы практычна па любым спецкурсе. Для таго, каб адбылося вандраванне ў часе, проста трэба патэлефанаваць на нумар 209-50-41, а сваім студэнтам прапанаваць асвоіць новыя для іх, але старыя, правераныя часам тэхналогіі – удумлівае творчае чытанне – спазнаванне ведаў, на якіх грунтавалася навука шмат гадоў таму, і ўсвядоміць, што яны таксама частка вялікай гісторыі пад назвай Навука і прыйшоў іх час упісаць свае старонкі ў гэту кнігу.
Марына КУРЭЙШЫК


title: Чым можна зацікавіць пакаленне Z? Кацярына Гаспадарык пра новыя формы матывацыі студэнтаў эканамфака [+відэа]

maintext:
БДУ – гэта вялікі калектыў, сям’я. Мы хочам распавесці пра людзей, якія тут працуюць. Праект «Новы погляд» уяўляе сабой душэўныя размовы з тымі, хто сваёй працай робіць універсітэт лепшым. Сёння праект распавядзе пра Кацярыну ГАСПАДАРЫК.
Яна амаль год таму стала загадчыцай кафедры аналітычнай эканомікі і эканаметрыкі эканамічнага факультэта БДУ, пры гэтым цяпер з’яўляецца старшынёй савета маладых навукоўцаў эканамфака. Вучонае званне – дацэнт. Госця рубрыкі распавяла пра СНДЛ «Рэйтынгавае агенцтва», пра Еўразійскую студэнцкую алімпіяду па аналітычнай эканоміцы і прагназаванні, пра конкурс па фінансавай і лічбавай пісьменнасці сярод школьнікаў, а таксама падзялілася сваім меркаваннем пра тое, як правесці цікавыя заняткі.
Пра адукацыю і кар’еру
Мінчанка Кацярына Гаспадарык атрымала дзве вышэйшыя адукацыі. Навучаючыся на 3 курсе ў Мінскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэце па спецыяльнасці «Лінгвіст, выкладчык англійскай і нямецкай моў. Спецыяліст па камп’ютарнай лінгвістыцы», вырашыла ажыццявіць сваю даўнюю мару – стаць эканамістам. Так, паступіла на эканамічны факультэт і паралельна вучылася ў дзвюх ВНУ.
– Калі атрымала дыплом эканамфака, зразумела, што хачу і далей развівацца ў дадзеным кірунку. Тады пачала праводзіць даследаванні, пісаць навуковыя артыкулы. Выйграла грант Erasmus на навучанне ў магістратуры Балонскага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Эканоміка і рыначная палітыка». Гэта быў незабыўны час новых ведаў, знаёмстваў, іншага падыходу да навучання, – кажа загадчыца кафедры. – Некаторыя практычныя навыкі і тэхнікі арганізацыі заняткаў пераняла з досведу замежнай ВНУ і выкарыстоўваю ў сваёй працы. Напрыклад, пры ўніверсітэце Балонні дзейнічаў спецыяльны даследчы фонд, які ўзаемадзейнічаў з рэальным сектарам і запрашаў вядомых прафесараў, спецыялістаў галіны да чытання лекцый па асобных тэматыках. Сёння для правядзення заняткаў у БДУ таксама запрашаю практыкаў, уладальнікаў бізнесу, каб студэнты разумелі, што цяпер прымяняецца ў сферы, чым жыве рэальны сектар.
Як распавядае Кацярына Гаспадарык, з першых дзён у БДУ яна звязана з кафедрай аналітычнай эканомікі і эканаметрыкі. Вучылася пры кафедры, а атрыманыя тут веды вельмі спатрэбіліся за мяжой, не было разрыву шаблону, што там вучаць аднаму, а на эканамфаку іншаму. Пасля магістратуры паступіла ў аспірантуру БДУ без іспытаў, паколькі была сярод лаўрэатаў конкурсу рэспубліканскіх навуковых прац студэнтаў. Навучанне вялося па спецыяльнасці «Матэматычныя і інструментальныя метады эканомікі». Адзначым, з 2014 па 2017 гады яна з’яўлялася старшынёй савета маладых навукоўцаў эканамфака. У гэты кастрычнік была зноў абрана на гэты пост.
– Пазней была стыпендыятам спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь для маладых навукоўцаў, – узгадвае яна. – Уклаўшыся ў тэрміны, паспяхова абараніла дысертацыю на тэму «Методыкі доўгатэрміновага прагназавання эканамічнага росту і мадэлі тэхналагічнай канвергенцыі». Абаранілася ў 2015 годзе, праз год атрымала званне дацэнта, летась прапанавалі заняць пасаду загадчыка кафедры. Усе гэтыя даты выпалі на снежань, гэты месяц для мяне сімвалічны ў кар’еры.
Сфера яе навуковых інтарэсаў – мадэляванне і прагназаванне працэсаў зберажэння, стратэгіі мадэрнізацыі і патэнцыялы краін Еўразійскага саюза, фінансавая аналітыка. У будучыні яна хацела б стварыць курс па эканамічным росце, што звязана з тэмай дысертацыі, магчыма, на англійскай мове.
Кафедра аналітычнай эканомікі і эканаметрыкі
Яна адказвае за эканоміка-матэматычныя дысцыпліны на факультэце. Выкладчыкі кафедры чытаюць такія прадметы, як статыстыка, эканаметрыка і прагназаванне, эканоміка-матэматычныя метады і мадэлі, тэорыя гульняў, нацыянальная эканоміка Беларусі, матэматычная эканоміка, стратэгічнае планаванне, макраэканамічнае прагназаванне, аналітыка ў банку і шматлікія іншыя. У 2017 годзе быў прыняты дэкрэт прэзідэнта «Пра развіццё лічбавай эканомікі», у адпаведнасці з гэтым увялі новы спецкурс «Лічбавая эканоміка».
– Кафедра выпускаючая, кожны год каля 50 маладых людзей атрымліваюць дыплом па спецыяльнасці «Эканоміка», кваліфікацыя «Эканаміст-аналітык». Адпаведна набор складае 10 бюджэтных месцаў, астатнія – платныя, – тлумачыць Кацярына Генадзьеўна. – На кафедры працуе каля 35 чалавек, улічваючы і сумяшчальнікаў, і асноўных выкладчыкаў.
Не так даўно на кафедры быў адкрыты новы напрамак – студэнцкая навуковая даследчая лабараторыя «Рэйтынгавае агенцтва», дзе паглыблена вывучаюцца тэндэнцыі эканомікі.
– У рамках лабараторыі запрашаем лектараў, праводзім дадатковыя семінары, удзельнічаем у канферэнцыях. Мы ўжо праводзілі кейс-чэмпіянат сярод слухачоў, сёлета хочам выйсці на больш высокі ўзровень. Сумесна са студэнтамі мы за гэты год апублікавалі 9 аналітычных артыкулаў у галіновых часопісах для банкіраў і рэальнага сектара, склалі рэйтынгі банкаў, – працягвае Кацярына Генадзьеўна.
Варта адзначыць, што Кацярына Гаспадарык заклала асновы правядзення штогадовай Еўразійскай студэнцкай алімпіяды па аналітычнай эканоміцы і прагназаванні. Гэты інтэлектуальны конкурс стымулюе цікавасць студэнтаў да вывучэння фундаментальных эканоміка-матэматычных дысцыплін. Першы тур алімпіяды – завочнае рашэнне прапанаваных задач, а другі – выкананне прыкладнога даследавання з выкарыстаннем камп’ютарных праграм.
– Сёлета алімпіяда праходзіла ўжо ў 4-ы раз. У БДУ прыязджаюць студэнты розных ВНУ не толькі нашай краіны, але і іншых дзяржаў. З кожным годам удзельнічае ўсё больш каманд, былі дзеці з Расіі, Казахстана, Арменіі. Алімпіяда выяўляе і падтрымлівае таленавітую моладзь, развівае творчыя здольнасці студэнтаў. Таксама гэта добры спосаб умацаваць сувязі паміж эканамічным факультэтам БДУ і іншымі ўстановамі адукацыі, – дзеліцца Кацярына Генадзьеўна.
Таксама яна сумесна з загадчыкамі кафедраў карпаратыўных фінансаў Ірынай Карачун і банкаўскай эканомікі Аляксеем Караткевічам з’яўляецца суарганізатарам конкурсу «Фінансавая і лічбавая пісьменнасць пакалення Z» сярод школьнікаў, які праводзіцца сумесна з Асацыяцыяй беларускіх банкаў. Гэта інтэлектуальнае спаборніцтва для школьнікаў, якім даспадобы вывучаць фінансава-эканамічныя пытанні, неабходныя для паспяховага жыцця. Студэнты вырашаюць тэставыя задачы, пішуць міні-эсэ. У сваю чаргу яны таксама з’яўляюцца патэнцыйнымі абітурыентамі ўніверсітэта.
Асобную ўвагу варта надаць праекту Economic Business Club, дзе Кацярына Гаспадарык выступае ў ролі кіраўніка. Гэта супольнасць студэнтаў эканамічнага факультэта, заснаваная для правядзення бізнес-сустрэч, кейс-чэмпіянатаў, інтэлектуальных алімпіяд і аналітычных праектаў. Напрыклад, за гэты навучальны год студэнты паспелі даведацца на лекцыях пра памылкі этыкету ў бізнесе, дзе хаваюцца падводныя камяні пры даследаванні рынку, у чым стандартныя прабелы маркетынгу і продажаў. Таксама былі сустрэчы на тэму доўгатэрміновага развіцця пенсійнай сістэмы, прасоўвання бізнесу анлайн, камунікацыі як канкурэнтнай перавагі, практыкі міжнароднага бізнесу. У лістападзе студэнты прынялі ўдзел з дакладамі на англійскай мове ў III міжнароднай канферэнцыі Carpe Scientiam, якую праводзіць МДУ імя М. В. Ламаносава.
Погляд на навучанне
Кацярына адзначае, што час патрабуе змен. Удасканальваюцца тэхналогіі, змяняецца соцыум, адбываецца мноства падзей у сферы бізнесу і эканомікі. Выкладчыку таксама даводзіцца пераглядаць свае падыходы да падачы інфармацыі.
– За 9-гадовую выкладчыцкую дзейнасць заўважыла, як змяняюцца студэнты. На мой погляд, раней маладыя людзі былі больш матываваны самастойна атрымліваць веды. З кожным годам гэта паступова сыходзіць, і трэба прыдумляць новыя формы для іх матывацыі. Студэнты новага пакалення Z (якія нарадзіліся прыкладна з 1995 года, сінонім тэрміна «лічбавы чалавек») прывыклі да пастаяннага стымулявання і адначасовага выканання некалькіх задач. Доўгія манатонныя лекцыі для іх цяжкія, неабходна валодаць сучасным тэхнічным інструментарыем, інакш студэнту становіцца нецікава на занятках.
Загадчыца кафедры распавядае, што выкладчыку трэба ўвесь час пракачваць свае веды, бо штодня дадаюцца новыя дадзеныя. У студэнтаў таксама ёсць чаму павучыцца: тэхналагічнай прасунутасці, адкрытасці мыслення, рашучасці, рэалістычнаму і практычнаму падыходу да жыцця. На занятках студэнты робяць праекты, выносяць на абмеркаванне цікавыя ім звесткі, у сваю чаргу Кацярына Генадзьеўна вучыць маладых людзей правяраць крыніцы, выкарыстоўваць міжнародныя базы дадзеных, ацэньваць інфармацыю і аналізаваць яе, умець правільна падаваць інфармацыю і даносіць яе да аўдыторыі.
– Як пісаў Льюіс Кэрал у кнізе «Аліса ў Залюстрэччы», «каб заставацца на месцы, трэба бегчы з усёй моцы, а каб кудысьці патрапіць, трэба бегчы прынамсі ўдвая хутчэй», – разважае загадчыца кафедры. – Гэта выклік часу: трэба змяняцца, спазнаваць новае. Якраз у гэтым дапамагаюць студэнты, за апошні час я ў іх многаму навучылася. Напрыклад, яны прапанавалі выкарыстоўваць папулярнае мабільнае прыкладанне Trello. Цяпер у ім вывешваецца інфармацыя па праектах, распісваюцца планы, абавязкі, чэк-лісты. Тут даём анонсы мерапрыемстваў, указваем тэрміны. Фактычна ўкараняем CRM-сістэму (прыкладное праграмнае забеспячэнне для аўтаматызацыі ўзаемадзеяння з заказчыкамі) у працэс навучання.
Па словах Кацярыны Генадзьеўны, таксама са студэнтамі распрацоўваюцца розныя формы ўзаемадзеяння, каб матэрыял лягчэй успрымаўся: праекты, гульнявыя формы, прэзентацыі (у тым ліку на англійскай).
– Цяпер маладыя людзі атрымліваюць асалоду ад залатога часу – студэнцтва. Мая парада – пашыраць сферу ведаў, наведваць семінары, канферэнцыі. Пасля таго, як паслухаеш іншых, некаторыя пытанні ўспрымаюцца інакш, бачыш, што з гэтага можна прымяніць у тваёй практыцы, заводзіш новыя знаёмствы, якія спатрэбяцца ў будучыні. Я б параіла развіваць сябе не толькі дзякуючы ўніверсітэту – сучасны свет дае для гэтага мноства магчымасцяў. Напрыклад, у рамках нашага Economic Business Club мы выпускаем спецыяльныя рубрыкі для студэнтаў, дзе кожны тыдзень публікуем топ-спіс: напрыклад, кнігі па напрамках, лекцыі па самаразвіцці, карысныя тэрміны і гэтак далей. Да таго ж гэтыя матэрыялы лёгка знайсці, яны будуць карысныя не толькі студэнтам-эканамістам.
Гутарыла
Алена ЛЯЎШЭНЯ
Відэа:


title: BSUSat-1. Маладыя навукоўцы распавялі пра нанаспадарожнік БДУ

maintext:
На распрацоўку апарата пойшоў не адзін год. Многія, хто ўдзельнічаў у праекце, за гэты час скончыў магістратуру і застаўся працаваць на факультэце радыёфізікі і камп’ютарных тэхналогій. Як ішла праца над BSUSat-1 і як паўплываў гэты праект на прафесійныя навыкі распавялі навуковыя супрацоўнікі лабараторыі інфармацыйнавымяральных сістэм.
Максім СУРАЎЦАЎ, малодшы навуковы супрацоўнік лабараторыі інфармацыйнавымяральных сістэм кафедры інфарматыкі і камп’ютарных сістэм ФРКТ:
– Пісаў магістарскую дысертацыю пра сістэму энергазабеспячэння спадарожніка, гэтым жа напрамкам займаўся пры стварэнні апарата.
У мае абавязкі ўваходзіла праверыць сістэму энергазабеспячэння і ўсе яе функцыянальныя вузлы. Гэта сістэма іграе вялікую ролю ў жыццяздольнасці спадарожніка. Сістэма кантралюе струмень энергіі, якая паступае, і перанакіроўвае яго ва ўсе важныя функцыянальныя вузлы спадарожніка: на зарадку бартавых акумулятараў, на сістэмы радыёсувязі, на бартавы камп’ютар, на фотакамеру, на гамаспектрометр і іншыя. Маёй задачай было зрабіць безадмоўную сістэму, каб яна працавала нават у выпадку адмовы мікракантролера. Акрамя таго, займаўся зборкай і канфігурацыяй спадарожніка, удзельнічаў у тэсціраванні апарата.
Наконт графіка скажу, што спачатку ў нас быў звычайны працоўны дзень, а калі з’явіўся кантракт і вызначаныя тэрміны, тады часу праца стала адымаць больш – 12–13 гадзін у дзень, працавалі і па выхадных. А здавалася б, спадарожнік зусім невялікі.
На спадарожніку ўсталяваны не толькі купленыя камплектуючыя, ёсць шмат нашых распрацовак, сярод іх вольная ад сонечных элементаў грань, пераходныя платы і іншыя. Калі казаць пра запуск апарата, то, наогул, за тры тыдні ў Кітаі ў нас было так, што прымаючы бок часта змяняў графікі, даводзілася падладжвацца. Шмат часу сыходзіла на пераезды і пералёты. Мы жылі ў горадзе, размешчаным адносна недалёка ад касмадрома – прыкладна за 200 кіламетраў, у выніку пераезд займаў некалькі гадзін.
Пасля запуску мы адразу ж паехалі ў аэрапорт, таму ўсю аператыўную інфармацыю здабывалі на шляху, але пры гэтым інтэрнэт часта абрываўся. Акрамя таго, кітайскія калегі паведамілі, што з камерай, усталяванай побач з пускавым кантэйнерам нашага спадарожніка, адбыліся нейкія непаладкі і яны не могуць гарантаваць аддзяленне. У такім становішчы мы спрабуем загрузіць інфармацыю з сайтаў радыёаматараў і даведацца хоць нейкую інфармацыю пра стан нашага спадарожніка. І праз некаторы час нашы калегі ў Мінску змаглі атрымаць першую інфармацыю ад спадарожніка і пацвердзілі, што гэта ўсётакі наш апарат. Вось тады мы, нарэшце, адчулі палёгку. Гэты праект прынёс у маё жыццё ўнікальны досвед. Гэта знаёмства з касмічнай галіной, праца ў камандзе ў напружаным становішчы, стараннасць, цярпенне і многае іншае. Прыемна бачыць, што ўкладзеныя высілкі былі не марныя і прынеслі свой плён.
Дзмітрый БУЧЫНСКІ, малодшы навуковы супрацоўнік лабараторыі інфармацыйнавымяральных сістэм кафедры інфарматыкі і камп’ютарных сістэм ФРКТ:
– Я распрацоўваў модуль радыёсувязі, які прымае каманды з Зямлі і размяркоўва іх па бартавых сістэмах. І, наадварот, збірае дадзеныя ад сістэм спадарожніка і адпраўляе іх па радыёканале.
Акрамя гэтага пры дапамозе дадзенага модуля можна адсачыць месцазнаходжанне спадарожніка. Яшчэ займаўся тым, што тычыцца сувязі з наземным цэнтрам кіравання. Даводзілася вырашаць і іншыя праблемы, якія ўзнікалі падчас працэсу. Праца заняла больш часу, чым мы чакалі. Даводзілася пераправяраць абсалютна ўсё. Але мы справіліся.
Я прысутнічаў пры запуску спадарожніка, які прайшоў у Кітаі. Нашы кітайскія калегі паказалі прафесіяналізм і ў дапамозе ніколі не адмаўлялі. Вялікую частку працы мы прарабілі ў Беларусі, па прыездзе на касмадром заставалася толькі зафіксаваць канструкцыю, каб пры запуску падчас трасяніны не было пашкоджанняў, пачысціць сонечныя панэлі, пераканацца ў працаздольнасці механізму раскрыцця антэн. Далей ішла праверка дыплоера і мантаж на пліту, якая несла нанаспадарожнік разам з асноўнай нагрузкай.
Калі ракета паднялася ў неба, палёгкі мы яшчэ не адчулі. Бо з кожным выкананым крокам «планка мінімум» паступова паднімалася. Выдыхнулі толькі тады, калі пацвердзілася, што атрыманы з космасу сігнал сапраўды належыць нашаму спадарожніку.
Я прыйшоў у праект яшчэ студэнтам. Паколькі ён стаў для мяне першым маштабным, я б назваў яго вяхой свайго жыцця. Прыйшлося акунуцца ў мноства галін навукі, сутыкнуцца з многімі пытаннямі, пра што нават не задумваўся спачатку. І, як мне здаецца, я даволі нядрэнна падцягнуў свае прафесійныя навыкі. Сяргей ВАСІЛЕНКА, малодшы навуковы супрацоўнік лабараторыі інфармацыйнавымяральных сістэм кафедры інфарматыкі і камп’ютарных сістэм ФРКТ:
– Я займаўся праграмаваннем платы бартавога камп’ютара, сістэмай арыентацыі і стабілізацыі спадарожніка, таксама адначасова і іншымі пытаннямі.
Напрыклад, знайсці кампанент за межамі краіны, дамовіцца пра набыццё. У стварэнні нанаспадарожніка ўдзельнічаю з 5 курса. Пісаў па гэтай тэме і дыпломную працу, а потым і магістарскую дысертацыю.
Калі апарат быў сабраны і калегі павезлі яго на касмадром, тады адчуў палёгку, бо я зрабіў усё, што мог. Заставалася верыць у самае лепшае.
На дадзены момант мы толькі атрымліваем ад спадарожніка інфармацыю, каманды не адпраўляем. Расшыфроўваем дадзеныя, сочым за яго функцыянаваннем. Пакеты высылаюць нам на сайт ці загружаюць у сусветную базу дадзеных тэлеметрычнай інфармацыі нанаспадарожнікаў. Расшыфроўваць пакеты могуць усе ахвотныя, адпаведная праграма выкладзеная для вольнай закачкі.
Запуск спадарожніка ў космас мабілізаваў сілы ўніверсітэта. Тут сабраўся вялікі калектыў. Апроч прафесійнага росту можна было ў напружаных умовах адчуць падтрымку кіраўніка. У праекце было ў каго павучыцца  не толькі ў прафесійным плане, але і асобасным.
Алёна ЛЯЎШЭНЯ