sou · GUB314 · 2007-01-01 00:00:00 — Čuoldin (avvittring) mii dahkkui 1820 jagiin ruvnna eatnamiin privat eatnamiidda čuojai garrasit sámiide dáin lappmarkeriin guovlluin. Sámiin leai ovdalas rájis fridja guohtonriekti ruvnna eatnamiin, muhto go dát dalle sakka gáržžiduvvo ihte ollu gohččon boazoguohtonvárit mat 1840 jagi álggus sirrejuvvoje sámiid dárbbuide ledje guhkkin eret doarvái. 1800 jagiid loahpas geahččalii stáhta divvut bahámus vearrudaguid dainna ahte stáhta lonistii daid n.g. viiddiduvvon hemmaniid (utvidgningshemman). Dáinna lágiin viiddiduvvon boazoguohtonvárit eai goassege lean jurddašuvvon gokčat sámiid dárbbuid dálveláidumiidda. Dát boahtá čielgasit ovdan guorahallamiin ja riikkabeaivvi áššemeannudeamis. Gilvinrádji šattai dalle go riikkabeaivi jagi 1867 mearridii geassit gaskaboddasaš ráji kultueeatnama ja duottareatnama gaskkas. Eanan bajábealde dan ráji galggai prinsihpalaččat leat sámiid eanan masa ii galgan šat leat lohpi cegget ođđa dálolačča báikkiid. Golle máŋga jagi ságastallat gokko rádji jur galggai gessot, earret eará mielddisbuvtti dát ahte gilvima viiddideapmi máhtii joatkit lappmarkeriid sisa ja ahte čilgehusat rádjelinjja birra vuosttaš boazodoallulágas šadde eahpčielgasat. Loahpalaččat mearriduvvui ráji báiki jagi 1890 ja čilgehus dan birra máhtii dahkkot dárkileabbon jagi 1898 boazodoallulágas. Dán čilgehusa, ja maŋit lágaid mielde, lea sámiin lohpi orrut gilvinráji bajábealde Västerbottena ja Norrbottena leanas ja boazoguohtoneatnamiin Jämtlandda leanas ealuineasetguin birra jagi. Eanančuoldin dahkkui álggus Jämtlandda leanas. Eará nuortaleanain dat álggáhuvvui maŋŋil ja dahkkui njozebet. 1870 jagiid álggus dat álggii dahkkot eatnamiin lappmarkena bajábealde. Čuoldinnjuolggádus Västerbottena ja Norrbottena guovllu lappmarker eatnamiidda jagi 1873 šattai sámiide ášši mii rievdadit olu. Das daddjui ahte sámiin nuvttá leai lohpi niktet ruvnna eatnamiid birra jagi boazoguohtomii. Privahta eatnamiin mat galge čuldojuvvot lappmarkeriin oažžu sámit, gáržžideamiid haga, dahkat dán dálveáiggi go boazo dušše borai jeahkaliid ja ii adnon leat vahágin eanandoallui iige meahccedoallui. Dát njuolggádus, ja dat sáhka mii leai arbevirolaš rievtti birra, šadde einnosteadjin vuosttaš boazodoalluláhkii. Árbevirolaš riekti nannejuvvo lágas 1870 jagii ledje baháš riiddut Härjedalenis sámiid rievtti alde doalvut bohccuideaset olggosbeallái boazoguohtunváriid. Riiddut šadde dovddosin miehtá kulturrahcamuša nama vuolde. Dán áiggi siste šattai čielggas ahte láhkačállimiin leai olles moivi. Jagiid mielde ledje njuolggádusat mat ledje dáhkkon vajalduvvon dahje molsašuvvan njuolggádusain mat ledje ollásit nuppe guvlui. Dat maŋit ledje dávjá báikkálaččat dahkkon iešguđet leanahearrain. Buorre ovdamearka dása leai mearrádus áidungeatnegašvuođas. Nugo stáhtaráđđi deattuhii evttohusastis boazoguohtunláhkii gávdnui stuorra dárbu ollislaš obbavuhtii čohkket visot njuolggádusaid. mii namuhuvvui jagi 1882 dutkat ášši buvttii jagi 1883 árvalusas. Dat sisdoalai evttohusa min vuosttaš boazodoalluláhkii. vuosttaš paragrafe galggai leat: Sámiin lea vuoigatvuohta, jus váldet vuhtii dan dieđihuvvun lága njuolggádusaid, orrut ealuinisguin eai dušše Västerbottena ja Norrbottena lappmarkeriin ja eatnamiin mat leat sidjiide várrejuvvon Jämtlandda leanas, muhto maid dain eará láidumiin gos sii dološ árbevieru mielde leat nikten, ja doppe niktet eatnamiid ja čáziid iežaset ja bohccuideaset birgemii. Privahta eatnamiin, mat leat olggobealde Norrbottena ja Västerbottena lappmarker guovlluid, dahje dain oasiin dain lappmarkeriin mat leat čuldojuvvon dahje mat galget čuldojuvvot gilvineatnamiin, oažžut sámit gullevaš eananeaiggáda dahje geavaheaddji ráđi haga, orrut dušše golggotmánu, skábmamánu, juovlamánu, guovvamánu, njukčamánu ja cuoŋománu, jus eai leš dakkár eatnamat mat čuoldimis leat bisson boazoláidumin, dahje jus heajos dálkkit easttadit johtima. leai vuosteháhku dása, erenoamážit Jämtlandda leana áirasiid bealde, dohkkehuvvui goit evttohus riikkabeaivvis jagi 1886. Láhka lea maŋŋil rievdaduvvon máŋgga oasis jagiid 1898, 1928 ja 1971 boazodoallulágaid bokte. Njuolggádus árbevirolaš rievttis leat goit bisson, gielalaš hápmi lea rievdan. Lága teavsttas ii leat čilgejuvvon jur gokko árbevirolaš rievtti rájit jur leat. Visot lávdegottit geat dahke ovdabargguid lágaide dahke viiddes dutkamušaid čilgen dihte gokko livčče vejolaš ahte rájit jur leat. Dáin ovdabargguin gávdno viiddes diehtomáteriale čiekŋaleabbo čilget ášši man viiddis árbevirolaš riekti lea geografalaččat. Bargočilgehusa mielde galgá rádjegeassinkommišuvdna barggustit dutkat daid gáldduid mat leat iešguđet eiseváldi hálddus. Go áššái historjjalaš gazaldagat lea dutkan jođihuvvon dušše dakkár eiseváldiid vuorkkain mat eai šat gávdno, máŋga hávi dát leat oalle boarrásat. Dát vuorkkat lea eanaš oassái stáhtalaš vuorkáásahusain, eanaš oassái ja eanenárkiivain Östersunddas (Jämtlandda leana) ja Härnösanddas (eará guovlluid). Muhtin áššit leat goit vurkejuvvon odná doaibmi eiseváldiid ja ásahusaid luhtte. Vuorkkát maid leamaš vejolaš geavahit leat oalle viidát. Amas daid sisa duššat lea vissis strategia ferten geavahuvvot. Máŋgga sivaid dihte arkeologalaš dutkamat eai leat geavahuvvon. Deaŧálaš ágga dása leat dat ahte min guorahallan ii gula daidda áiggiide go bivdu ja guolásteapmi lea sámiid váldeealáhus. Min bargui gullá dat áigi go stuorit eallujohtin šattai válde ealáhus, namalassin 1600 jagiin ovddosguvlui. Eará miellagiddevaš gálddut maid mii leat ferten hilgut vánes áiggi dihte leat báikkálaš gáldugollosat nugo duopmigirjjit, girkogirjjit j.n.a. Gálddut mat leamaš deaŧálepmosat guorahallamii leat leamaš ráđđehusa ja guovddáš ásahusaid vuorkkát Riksarkivas. Dološ áiggi bealde máhttá namuhit Kungl. Maj:ts čállingotti, Kammarkollegia vuorkká ja Direktionens för ecklesiastikverks vuorkká. Jagi 1840 departemeanttarievdadeami rájis ja ovddosguvlui leat deapartemeantta beavdegirjjit ja konseljaáššebahporat ja lávdegottivuorkkat leamaš erenoamáš deaŧálaččat. Njealjenuppelohkái lávdegotti lea eanet ja unnit gieđahallan ášši man viidát boazoguohtoneatnamat leat. Lávdegottit leat vuolggahan báikkálaš guorahallamiid. Sii leat maid ráhkádan gárttaid mat leat vuođđu digitalalaš gártavuorkái. Dán lea rádjegeassinkommišuvdna dahkan almmulažžan Norrbottena leanastivrra ruovttusiiddus . Guovllulaš vuorkkain leamaš deaŧalepmosat dat mat leat duopmukapihtalis Härnösanddas, leanastivrrain, kronofogdiin, lappfogdiin ja eanandoallulávdegottis. Vuorkámáterialaid lassin leat dieđusge maid eará prentejuvvon gálddut geavahuvvon. Sealvvimus dán oktavuođas leat dat almmolaš čállosat nugo riikkabeaivvi beavdegirjjit, stáhta almmolaš guorahallamat (SOU ja dat mat ovdal leamaš) láhkačoakkáldagat j.n.a. Muhton mátkemuitalusain ja topografalaš čilgehusain doložis leamaš maid oalle stuorra árvu. Dieđálaš ja eahpeámmatlaš girjjálašvuođas sámiid birra lea oalle viiddis. Ollusat dain leamaš ávkkálaččat, muhto lea čalbmái čuohci man ollu dain gieđahallet oskkolaš, politihkalaš, juridihkalaš ja etnografalaš gazaldagaid ja man unnán leat beroštan ealáhusa eavttuid. Dát lea dagahan ahte rádjegeassinkommišuvnna bargu oalle guhkáš šaddan vuođđudutkan vuorkkaid gáldduin. Rádjegeassinkommišuvnna barggus leat olu návččat bidjon dasa ahte čielggadit mainna lágiin iešguđetlágán vuođđudieđut leat boahtán áigái ja makkár duogáš dain lea. Dát leamaš dárbbalaš eaktu jus galgá máhttit árvvoštallat gáldduid árvvu ja ipmirdit oktavuođaid daid duohken. Dát dárkilis vuođđubargu ráhkada vuođu prinsihpalaš digaštallamii gáldokritihkalaš gázaldaldagaid birra mii gávdno 8 kapihtalis. Muhton gáldokritihkalaš gázaldaldagaid berre buktit ovdán. Iešguđet diggemeannudeamiin maŋemus áiggis leat ihtán gáibádusat ahte sámit, dávjá oalle dárkilit, galggaše čilget gos sii leat guođuhan ealuideaset dain 90 jagiin mat ledje ovdal jagi 1886 boazodoallulága. Lagat dutkamis gártet dákkar gáibádusat máđoheamit. Dákkar dárkilis čilgehus ii leat vejolaš go dalle ii gávdnon registreren sámiid johtimis. ferte dahkat lea bargat vejolaš vieruiguin main leat máŋga eavttu; vuđđolaš guorahallamat sámiid johtimiin mat dahkkoje jagi 1900 birrasis, luonddu eavttut, bohcco dábit, hárve duođastusat dan áiggis, čilgehusat historjjálaš vuorkkain ja retroaktiivalaš jearahallamat. Dasa lassin ferte váldit vuhtii daid vástadusat mat bohte gielddaid ja eiseváldiin guoskivaš guovlluin iešguđet láhkaevttohusaide. Dat addet muhtun muddui gova makkárin árvvoštalle árbevirolaš guovllu geografalaš viidodaga. Dađi bahábut gávdnojit maid váilevaš duođastusat dálveeatnamiid ektui vel 1900 jagiin. Jämtlandda leanas dahke gal eisevaldit buriid geahččaleamiid dasa ahte systematalaččat dokumenteret gokko dát ledje, muhto eará leanain eai sámit, eai eananeaiggádat eaige eisevaldit oaidnán dása dárbbu, dat orro leamaš danin go árbevirolaš riekti juo boazodoalulágaid bokte ja sámi čearuid ortnega mielde dat leat nannejuvvon gitta Bottenvikena mearragáddái. Guorahallan maid čuiggoda dan váttisvuhtii man oanehis muitu máhttá dagahit. Guovllut mat lea namuhuvvon leat dábálaš dálveláidumat leat dárkilis dutkamis čájehan leat dábálaččat muhton oanehis áiggi siste, ja dat áigi leamaš oanebut go ovdal lea vuordán. Dasa lassin ferte leat várrogas danin go oaidinvuohki lea rievdan áiggiid mielde ja sierra dieđiheaddji persuvnnalaš oaidnu báidná dávja dieđuid. Topográfalaš čilgehus dálveláidumiid dieđuin Dát stuorra kapihtal čilge vuđđolaččat daid gáldudieđuid mat lea dálveláidumiid birra iešguđet guovlluin ja áiggiin. Áigumuš leamaš, goit nu guhkás go vejolaš dakkár viiddes guvlui go olles boazodoalluguovllu, olahit seamma dárkilis dási go dat mat leamaš diggeproseassain. Dát lea dieđusge dagahan stuorra teakstalániid. Muhto nuppi dáfus dat addá buoret ollislaš gova go dat materialat mat ihtet proseassain mat gieđahallet eanet báikkálaččat rádjejuvvon guovlluid. Dán máterialas lea máŋggat boasttogeainnut. Gárttaid ja eará áššebáhporiid vuođđu vuolgá dávja das go leanat leat juhkojuvvon. ferte doallat čalmmis. Leanarájit leat odne olu sajiin earálágánat go ledje čuohti jagi áigi. Ja boazo dieđusge ii dovdda dáid hálddahuslaš juohkimiid. Čilgehusas mii danin buori muddui leat geavahan daid dološ lappmarker vuođu juohkima vuođđun. Dat govahallet buorebut bohcco lunddolaš johtinminstariid. mii leat gávnnahan dán viiddes dokumenteremis čilgejuvvo 11 kapihtalis. Mii guoská daid guokte gártta maidda čujuhit máhttá namuhit ahte riikaruhtadoalli gártta vuođđu lea viiddes guorahallan dálveláidumiin man son čađahii Jämtlandda leanas. Plánedoaimmahaga gárta jagi 1978 dahkkui fysihkalaš riikkaplánerema oktavuođas 1970 siste. Dat vuolgá jearahallamiin čearuin ja das maŋŋil guoskivaš eiseváldiid barggu bokte. Earret dás namuhuvvon gárttat gávdnojit máŋga mat leat miellagiddevaččat. Dain sáhttá deattuhit daid mat šadde boađusin dan jearahallanguorahallamis mii čađahuvvui jagiid 1912–1913 (gárta nr. 7.7.1 5), das oasálastte 211 sápmelačča boazodoalluguovllus. Kapihtal 10 mii čilgejit movt mii oaidnit tearpma Riekti doložis. Mii vuolgit ahte das lea riekti mii odne doallá, nugo mii leat dulkun dan. Berre namuhit ahte dulkun lea šaddan váttisin go čilgejeaddji láhkaovdabarggut stuorra oassái váilut ja ahte riektigeavaheapmi ii baljo gávdno ge. Riekti doložis lea sátni mas leat čiekŋalis ruohttasat historjjálaččat. 1800 jagiid loahpageaži rájis dat lea geavahuvvon dasa ahte dahkat boazodoalurievtti dohkálažžan. Riekti doložis iđii jordabalken nammasaš lágas jagi 1972, muhto sátni gávdno ain Boazodoalluriekti lea riekti mas lea suodji vuođđulágas, dan duogáš lea guhkes áiggi ja earáin dohkkehuvvon geavaheapmi eatnamiin ja čáziin. Riekti doložis boazodoalluriektái lea máŋgga láhkái earalágán go Riekti doložis eará rivttiide. Máŋgga osiin váilu duođastus jus Riekti doložis lea geavahahtti go dán rievttibeali galgá geavahit boazodoalluriektái. Danin mii leat oaidnán ahte Riekti doložis boazodoalluriektái berre dulkut sierra rievtti ásahussan, ja heivvolaš osiin berre dat dulkojuvvot seamma láhkái go dahkko jordabalken lága mielde. Gazaldat man guhká geavaheapmi galgá leamaš ovdal go Riekti doložis doallá deaivasa ii leat lágain daddjon eará láhkái go nu ahte dat galgá leamaš geavahusas nu guhká ahte ii oktage ealli olmmoš muitte iige leat máttuin ge goasse dat álggii. Láhkageavaheamis dán sisdoallu ii leat nannejuvvon. Mii leat oaidnán ahte čielggasvuođa dihte berre gávdnot áigemearri ja mii leat doktrina cealkámušaid mielde gávnnahan ahte dát áigi lea 90 jagi. Jus boazodoallu ii leat jođus galgá seamme guhkes áigi gollat ovdalgo dohkkehuvvon Riekti doloža riekti árvvoštallo leat jávkan. Muhto jus Riekti doložis man vuođđu lea boazodoallu ii leat geargan ásahuvvot de ášši lea earálágán. Datte ii máhte váhtit intensiivalaš geavaheami mii lea Riekti doložii vuođđun viidát árvvoštallamis geavahuvvot boazodoalu rievtti dulkumis doloža riektái. Dat mii dan sadjái galgá mearridit lea dat mii boazodoalu govahallamis orru leat dohkálaš. Dasto ii galggá váldit vuhtii gaskaboddasaš bottut geavaheanis man leat dábálaččat go ferte vuordit jeahkala šaddama láidumiin dahje dan ahte muhton láidumat geavahuvvojit dušše dalle go leat goavvijagit. Váldu njuolggádussan mii leat árvvoštallan ahte go bistevaš boddu geavaheamis lea 30 jagi dat lea ággan das ahte Doloža riekti boatkana iige šat doala. Go árvvoštallá jus Doloža riekti boazodoallui lea ilbman dalle galgá min dulkuma mielde váldit vuhtii dan geavaheami mii leamaš boarráseamos boazodoallulága rájis gitta dála beiviid rádjái. Dat bealli ahte tearbma Riekti doložis váldui eret jordbalken lágas ii galgga váikkuhit go geavaha Riekti doložis boazodoalu oktavuođas. Boazodoalluriekti ii leat gitta movt eananjohkosat leat dahkkon. Go galgá čilget makkár guovlluin boazodoalluriekti doalla dalle ferte geahččat sátnái guovlu (trakt), tearbma man lea váttis čilget. Mii leat oaivvildan ahte dat ferte sisdoallat viidát láiduma mat gokčet bohcco dárbbu guohtut máŋggalágán eatnamiin, dát lea gittá das makkár guohtun lea jagis jahkái. Mii maid ságastallat mainna lágiin árvvoštallat duođastusaid diggeáššiin gos lea sáhka boazodoalurievtti viidodagas. Go dábalaččat lea sáhka oalle boares diliid birra lea lunddolaš ahte njuolggu vihtanasdieđut eai gávndo ja ahte dat duođástusat mat gávdnojit lea čálálaš hámis. Muhto máhttá maid čujuhit eará duođastusaide. Dávjá lea nu ahte dat okto ja sierra eai leat doarvai, muhto oktasaččat dain sáhttá gártat oalle stuorra fápmu. Duođastangeatnegašvuohta lea dábálaččat das guhte čealká ahte ášši lea duohta. Mii guoská boazodoalluriektái dat buktá mielddis ahte sámiid bealis lea geatnegašvuohta buktit duođastusa. ášši formalalaččat lea dákkár lea lunddolaš ahte duođastangeatnegašvuohta geavatlaččat sirdojuvvo nuppi beallái ja sápmelaččat nákčet buktit nana duođastusaid. Diggeáššiin mas lea áššin boazodoalurievttis leat sámi čearut mat ovddastit sámi beali. Min mielas galgá duopmu dakkár áššin árvvoštallot doallat deaivasa olles boazodoalluservodahkii, dan áššis dušše oasálastán okta dahje moadde čearu. Eananeaiggádiid beali ovddasteaddji dakkar prosessas leat ovttaskas eananoamásteadjit. goit dábálaš ahte eai visot guoskivaš eananoamásteadjit oasálaste proseassas. Dakkár dilis duopmustuolu mearrádus ii oačču formálalaš rievttefámu daidda geat eai leat oasálastán, muhto lunddolaččat dákkár bohtosis lea oalle nanu duođastusvuoibmi jus duopmustuollu lea dahkan duohta áššegeahččaleami. Boazoealáhuslágaid mielde bissu boazudoalluriekti beroškeahttá šiehtádusaid eananeaiggádiid ja boazoeaiggádiid gaskkas. Dáhpáhuvva goit ahte soahpámušat goabbát guoibmáska gaskkas movt oktasaččat geavahit eatnamiid dahkkojit. maid vejolaš ahte gávdno miella dahkat šiehtádusaid boazodoallurievttis mat leat olggobealde árbevirolaččat mearriduvvon boazodoalluguovllu dahje dakkár guovlluin gos lea eahpečielggas jus boazodoalluriekti lea doallevaš dahje ii. Kapihtal 10 loahpas mii čuoigguhit ahte dálá lágain ii leat sadji nanu šiehtadančovdosiidda. Kapihtal 11 mii bukti ovdan oaivila láidumiid olggut rájis. deaŧálaš geardduhit ahte min oaivil ii buvtte mielde rievttálaš fámu. Mearrádus rievttálaš fámus máhttá dušše oažžut duopmustuolu mearrásdusa bokte, jus vissis láidumii gullá boazodoalluriekti dahje Datte dat ii buvtte mielddis ahte mii atnit barggumet árvvu haga. Mis leamaš ulbmil váldit oidnosii nu ollu dakkar materiala go vejolaš mii lea vuođđun mearrádussii gokko arbevirolaš riekti lea ja doaivut ahte dat maid mii leat gávnnahan máhtta leat ávkin dasa ahte boahtte diggeprosessat buori muddui šattale dárbbašmeahttomat. Daid gáldduid maid mii leat geavahan mii leat viežžan vuorkkáin, gárttain, almmolaš čállosiin, dieđalaš bargguin ja dieđuin maid mii leat ožžon sápmealaččain ja eananeaiggádiin. Daid dieđuid vuođđun, ja go leat váldán vuhtii daid princihpaid mat leamaš ovdalaš evttohusain, mii leat juohkán boazodoalluguovlluid moatti joavkkuide, namalassin 2.guođuhanriekti man eananeaiggádat eai ane leat duođastuvvon muhto mas min oainnus eanaš oassái lea jáhkkehatti guođuhanriekti 3.sámiid bealde čuoččuhuvvon guođuhanriekti mii min mielas ii leat duođastuvvon ja mas guođuhanriekti dáidá leat váilevaš Joavku daid lassin mii leat buktán ovdán guovlluid mat odne leat áššin duopmustuoluproseassain. Dakkár diggeguovllut leat, vuođđulágalaš sivaid dihte, váldon eret min árvvoštallamis. Mii leat gártái bidjan maid leat gávnnhan ja dat lea mielddosin evttohussii. Danin galgá daddjot ahte kommišuvnna mearrádus mii guoská boazodoalluguovllu viidodahkii gullá vuosttaš ja nuppi jovkui. Guovlluid main eananeaiggádiid oainnus ii leat boazodoalluriekti mii leat bidjan nuppi jovkui, ja goalmmát jovkui mii leat bidjan eatnamiid main sámiid oainnus lea boazodoalluriekti. Oanehaččat máhttá govahallat juohkima čuovvuvaččat. landskap gullá dálá lágaid mielde boazodoalluguvlui, dat čilgejuvvo min gárttáš láidum 1 namas. Eanaš duottarčearuin ja visot vuovdečearuin leat birra- jagi- láidumat dán landskapas. Vuosttaš jovkui mii leat bidjan maid koncessionsguovlluid Norrbottenis, dan dat boazodoallu mii doppe jođihuvvo ollislaččat ii leat sámiid hálddus. Mii leat oaivvildan ahte dat lea min barggu olggobealde buktit oainnuid daidda nákkuide eanangeavaheamis mat leat jođus duottar- ja vuovdečearuid ja koncessiongiliid gaskkas. Norrbottena eará osiide mii leat dahkan čuovvuvaš juohkima. Boazodoalluguollu siste lea guovlu 2 A mii guorrá sullosaš linjja Niemiselm– Gullträsk – – Vittjärv – . Eará guovlu mii min árvvoštallamis ii leat doarvái jáhkkehatti ahte gullá boazodoalluguvlui ja gullá danin 3 jovkui (guovlu 3A). Dát lea rádjejuvvo sullosaš linjjain linje –– Vittjärv Guovllut 2 B ja 4 B leat sullot guovllu 3 A siste. Guovllu 2 B máhttá čilget leat Kallax guolban ja eatnamat dan birra ja 4 A lea guovlu gos ii leat boazodoalluriekti, duomu mielde mii dahkkui jagi 2002 ja mas lea lágalaš vuoibmi. Oarjelis mearragáttis lea guohtunguovlu 2 C, guovllu rájit leat sullii – – – Jävre. Loahppa oasit Norrbottena landskapas 1 jovkui, dasa gullá guovlu mearragáttis Jävre ja gaskkas. Västerbottena landskape siskkit osiin lea eahpitkeahtta nu ahte doppe lea árbevirolaš riekti. Árvvoštallan guovlluin lahka meara lea eananeaiggádiid oainnu mielde digáštallanášši. Mii leat oaivvildan ahte linjja mii rádje siskkit osiid ( joavku 1) olggut oasi vuostá (joavku 2) máhttá gessot – – – Min oaidnu lea dasto ahte olles lea boazodoalluguovllu. Fuomášahtti dás lea goit ahte guovlu 5A, olles Bjurö njárga, lea eanan mii dál lea diggeáššin ja danin mii eat leat buktán dasa árvvoštallama. Ii dušše dolin, muhto maid odná beaivvi rádjái, leat stuorra oasit Ångermanlanddas čađat leamaš dálveláidumat. Dattege lea árbevirolaš riekti eahpiduvvon eanaš osiin landskapas. Gávdno goit okta guovlu nuortan gos dát riekti eahpitkeahtta gávdno. Dán mii leat bidjan vuosttaš jovkui ja gárttas merken dan guohtunguovlun 1 A. Guvlui dat suohkanat mat leanii. Västerbottena leanii gullá fas gielda. Duopmustuolu proseassa dihte mii leat čilgen dan gullat 5 B jovkui. Eará beliin mii dahkat nugo Planendoaimmahat dagai jagi 1978, mii guorrat Ångermanlandda čađa Jämtlandii ja linjja gárttas man (Huss- linja) lea ráhkadan. Dát buktá mielddis ahte eanaš oassi Jämtlanddas lea boazodoalluguovlu ja ahte dat galgá čilgejuvvot leat gullevaš 1 jovkui. Erenoamaš guovlluide dás eananeaiggádat eai leat buktán ovdan eará oainnuid. Oarjjeslulit oasis Jämtlandda leanas mii muhtin báikkiin leat spiehkastan dán linjjas danin go mii eat leat máhttán dahkat jáhkkehahttin áhte boazodoalu duogážis doppe lea 90 jahkasaš Mii eat ane ahte leat doarvái duođastusat čuoččuhit dálveguohtunrievtti Doloža rievtti vuođus mearrágáttis min linjja oarjjábealde. Leat moadde guovllu mat leat min olggut linjja ja dan linjja gaskkas man eananeaiggádat leat evttohan. Dáid gaskaguovlluid mii, namuhuvvon prinsihpaid mielde, leat bidjan nuppát jovkui. Jämtlanddas gávdno maid guovlu Näkten jávrri birra mii berre gullat vuosttaš jovkui. Viidásit lea Jämtlanddas guovlu – 5 C- Klövsjö- , mii lea eretváldon go doppe lea proseassa jođus. Muđuin visot birra- jagi – eatnamat Jämtlandda landskapes dieđusge vuosttaš jovkui. Dálveláidumiid gielddas landskapas boazodoalluguvlui, muhto go váilu doarvái luohttehahtti guorahallan mii leat bidjan dan nuppi jovkui. Mii guoská dálveláidumiid olles landskapas, namalassin loahpa landskapas, earret daid eatnamiid mat lága bokte lea čilgejuvvon leat birra- jagi- eatnamat ja muhton guovllun gielddas, mii leat duomuid dihte mat leat ožžon lágavuoimmi, ferten bidjat daid njealját jovkui. ođđa čearu dálveláidumat nuppi jovkui ja čearu birra- jagi- eatnamat vuosttaš jovkui, jus dat dieđihuvvon duomu dihte eai gulaš njealját jovkui. Rádjegeassinkommišuvnna bargui lea maid , nr 169 soahpámuša njuolggádusaid mielde, identifieret daid eatnamiid mat leat sámiid hálddus dahje maid sii geavahit ovttas earaiguin. Leat dušše moadde stáhta mat dán rádjái leat searvan nr 169 soahpamušši. Gazaldat jus ruoŧŧa servvašii dasa leamaš áigeguovdil máŋga hávi. Dat mii easttádan ruoŧa searvama soahpamuššii leamaš erenoamážit gazaldat eamiálbmogiid riekti eatnamidda. Soahpámuš váhtá ahte guoskivaš álbmogiid oamastan- ja eaiggádušriekti daidda eatnamiidda mat sis árbevieru mielde leat dohkkehuvvo. Dasa lassin galget bijut doaimmahuvvot buriid vugiid mielde suddjet guoskivaš álbmogiid riekti niktet dakkár etnamiid main eai dušše sii oro, muhto maidda sii arbevieru mielde leat ealáhusa ja árbevirolaš doaimmaid čađaheamis. Viidásit váhtá soahpámuš ahte ráđđehusat galget doaimmahit dábbašlaš bargguid dasa ahte identifieret daid eatnamiid mat guoskivaš álbmogiin leat ja dáhkidit sihkkaris suoji sin oamastan- ja eaiggádušriektái. Min suokkardeamis daidda váhtámusaide man ILO- soahpamuš 14 artihkal bidjá mii gávnnahit ahte min ipmárdus dása deaŧálaš osiin lea iežálágán go dan man ovdalaš ILO- guorahallan gávnnahii. Mii leat goit ovtta oaivilis ILO- guorahallamiin das ahte soahpámuš ii gáibit ahte formálalaš oamástanriekti eatnamiidda mat geavahuvvojit eamiálbmogiin lea seamma go dat eanan mii sis árbevieru mielde lea. Rivttiide mat galget leat fámus gávdno goit vuolimus rádji. Mii oaivvildit ahte dát vuolimus rádji ii leat ollášuvvan dainna ahte sámiin lea boazodoalluriekti boazodoallulágaid bokte. Dát buktá mielddis ahte mii eat leat seammá oainnus go ILO- guorahallan das ahte visot stáhtas hálddašuvvon birra- jagi- eatnamat galget árvvoštallot leat sámiid oapmeeatnamat soahpamuša jelgii. Min mielas ii gávdno, dálá rievtti mielde, oktege oktasaš viidát eanan masa sámiin lea nu nanu riekti ahte deavdá soahpámuša váhtámuša oamastan- ja eaiggádušriektái Go dát lea daddjon dat ii mearkkaš ahte eai gávdnoše dakkár unnit guovllut birra- jagi- eatnamiid siste gos sámiid geavaheapmi sihke lea doarvái intensiivalaš ja erenoamáš ahte dat eatnamat galggaše árvvoštallut leat sámiid oapmi go ruoŧŧa servvašii soahpámuššii.