sou · GQB377 · 2003-01-01 00:00:00 — Oktiibuot čielggadeapmi oaivvilda ahte liikká berre nannen dagaldagaid vihkkedallat hehtendihte bieđganeami. diekkarat eai čoavdde buot váttisvuođaid, de goit geahpidit ja ovddidit politihkalaš stáđisvuođa. Viidáset galgá merkejuvvot ahte juo válggas čakčat 2001 rievddai dilli, stuorimus bellodat oaččui dalle 10 áirrasbáikki. Čielggadeami jurddaboađus lea ahte sihke proseantarádji ja bellodatalmmuheami gáibádus vuostildit Sámedikki bieđganeami. Daid váikkuhusaid gaskkas leat muđui earut. válgaguovlluidjuohkin livččii rádjeváikkohus unnit bellodagaid vuoste. Vuohki goit lea muhtin muddui eahpesihkkar, go geavvá nu ahte hui unna bellodagas lea stuora doarjja ovtta válgaguovllus ja ahte dat sáhttá oažžut ovtta áirrasbáikki. Oaiveulbmil máŋga válgaguovlluiguin lea goit váldit vuhtii guovlluguovdasaš ovddastusa. lea rádjeváikkuhus masa galgá rahčat de lea buorebut vihkkedallat proseanraráji dahje čavgadeabbu almmuhangáibádusaid ovdal go gáibidit lasi válgaguovlluid. viidáset deaŧálaš mearkkašit ahte válgaguovlluin almmolaš válggain eai goassege lea leamaš iežá go geográfalaš vuođut ággan ovddastussii. Almmolaš válggain ii leat goassege vihkkedallon hukset válgaguovlluid čoavdin dihte o.m.d. dássidis čearddalaš ovddastusa. jurdda guovlluguovdasaš ovddastusa birra almmolaš válggain lea goariduvvon dan rájis go gáibádus gahččan eret ahte válgaevttohasas galgá leat oktavuohta ásodagain. Ovddit sámeriektečielggadeamis leai ulbmil ahte válgaguovllut galge heivehuvvot daidda sámeguovlluide maid sáhttá eruhit jos vuhtii váldá ealáhusovdáneami, dialeavttaid j.n.a. Čielggadeami oaivil lea ahte lea váttis duohtandahkat dán ulbmila. Válgaeiseválddi dieđuid mielde livččii válgaguovlluid juohkin, geavatlaš ákkaid geažil, šaddat čuovvut gieldda rájiid danin go muđui lea veadjemeahttun hukset jienastuslogu. Dieđut jienastuslohkui vižžojuvvojit álbmotlogahallamis. Dás leat dieđut gieldda gullevašvuođa birra muhto dieđut ealáhusovdáneami ja dialeavttaid birra váilot. Viidáset sáhttá leat maid nu ahte válgaguovllu juohkin mii vuhtii váldá iežá go geográfalaš dilálašvuođaid sáhttá váikkuhit Sámedikki bieđganeami guvlui. go lea daddjon de livččii maid dákkár válgaguovllu juohkin amas ruoŧa servodahkii. Mii maid váruhit ahte válgaguovllut biddjojit ovdan politihkalaš sivaid geažil. Válgačiegusvuođa geažil lea veadjemeahttun rehkenastit movt válgaguovllu juohkin manná. dát livččii evttohuvvot bellodatpolitihkalaš sivaid geažil de šattaše viiddes ságastallamat mat sáhttet buktit bieđganeami váikkuhusaid Sámediggái. Čielggadeami jurddaboađus lea ahte áidna doallevaš ágga čađahit lasi válgaguovlluid lea jos geográfalaš ovddastus Sámedikkis lea botnjut. Sámedikki bealis lea bukton ovdan ahte dilli ii leat . Danin min mielas váilot prinsihpalaš ákkat evttohit lasi válgaguovlluid. Dasa nala dákkár rievdadeapmi mielddisbuvttalii geavatlaš váilevašvuođa. Sihke válgga ja válgabarggu golut livčče lassánan. Iežá váttisvuohta livččii ahte Sámedikki bellodagat leat huksen sin politihkalaš barggu dán rádjái doaibmi eavttuid mielde ja ahte dat livčče de rievdaduvvot. Loahpalaččat gáibidivčče eanet válgaguovllut dássidanmándahtaid. Min jurddaboađus, ahte loahpahit ortnega ovtta válgaguovlluin ja dan sadjái dahkat máŋga válggaguovllu, mielddisbuvttašii ollu geavatlaš ákkaid. Min mielas galget dás leat nanu prinsihpalaš ákkat. Dákkár ákkat váilot. De čuovvu jearaldat mainna lágiin unnitbellodatráji hábmema berre vihkkedallat. Álggus čielggadeapmi goit evttoha ahte geavahit vuosttaš juohkkin sámedikkiválggas juohkki 1,4 ja iige 1. Dat livččii heiveheapmi dasa mii guoská almmolaš válggaide. Sámedikki válggaid áirrasjuohku dáhkko dan vuogi mielde ahte áirrasbáikkit juhkkojuvvojit dađistaga dan bellodahkii mas lea stuorimus buohtastahttintálla. Dát tállii beassá jos bellodagaid jietnatálla juhkkojuvvo dainna tállain mii lea alibut go duppal áirraslohku mii juo lea juhkkojuvvon bellodahkii. Vuosttaš áirrasbáikkis šaddá buohtastahttintálla seammá go jietnatálla. Dat mearkkaša erohusa dasa mii guoská almmolaš válggaide. Dain válggain lea nu guhká go bellodat ii leat ožžon ovttatge áirrasbáikki ahte buohtastahttintálla rehkenastojuvvo nu ahte bellodaga jietnatálla juhkojuvvo 1,4. Boađus lea ahte lea vádddáseabbu váldit ovtta áirrasbáikki. Juohkkis 1,4 lea dainna stáđđáseabbu váikkuhus. Min mielas váilot ákkat dán oasis atnit sierra mearrádusaid Sámediggái. juohkki jagi 1997 válggas livččii leamaš 1,4 de livččii váikkuhus leamaš ahte unnimus bellodat livččii mássan áirrasbáikkis. Jearaldat de lea jos dát doaibmabidju livččii doarvái vai dárbbašuvvo go vel proseantarádji golbma njeallje proseanttain. Okta rádji livččii viidáset loktet gáibádusaid bellodatalmmuheamis. Odne gáibiduvvojit golbma olbmo almmuhan dihte bellodaga. Sámedikki válggas leat válgalihput nuvttá buot almmuhuvvon bellodagaide. Dat mearkkaša okta bellodat man dušše golbma olbmo dorjot sáhttet geavahit válgasystema. Min jurddaboađus lea ahte nannoseabbu gáibádusat bellodat almmuheamis mielddisbuvttále unnit Gáibádus livččii dahkat váddáset bellodagaide belošteddjiid haga oassálastit válggain. Gáibádus 50 olbmo lea min mielas doaimmalaš rádji hui unna bellodagaid vuoste. Iežá ovdamunni bellodagaid vuoste main lea hui unna doarjja livččii dat eai de goarit válgaapparáhta. Min mielas lea govttolaš ahte bellodagat mat dušše moadde olbmo dorjot eai oažžu o.m.d. Čielggadeapmi evttoha danin bidjat gáibádusa ahte 50 olbmo fertejit doarjut ovtta bellodaga jos oppanassiige bellodat sáhttá almmuhuvvot ja oažžut rievtti oassálastit válggas. Otná njuolggadus sámedikkilágas mearkkaša ahte gáibiduvvo golbma evttohasa doarjja almmuhan dihte ovtta bellodaga. Čielggadeapmi evttoha ahte gáibádus golbma evttohasa birra doalahuvvo, muhto ahte ovttas daiguin golbma evttohasaiguin gáibiduvvo vel doarjja 50 olbmos. Dát olbmot galget leat mielde sámejienastuslogus. Demokráhtalaš oaidninvugiin lea govttolaš ahte dat bellodagat mat leat leamaš ovddastuvvon Sámedikkis sáhttet leat válljejeddjiid árvvoštallama vuolde boahtte válggas. Danin lea ávkkálaš ahte nannoset almmuhangáibádusat eai guoská daidda bellodagaide main lea áirrasbáiki boahttevaš válggas. okta bellodat ii lihkostuvá váldit áirrasbáikki boahttevaš válggas de galgá dat nannoset almmuhangáibádus guoskkahit dan bellodaga maŋit válggas. Čielggadeami goappes evttohusa nannoset gáibádusaid bellodagaid almmuheamis ja vuosttaš juohkki áirrasbáikkijuohkimis galgá leat 1,4 mielddisbuktá ahte hui unna bellodagain šaddá váddáseabbut oassálastit válggas ja váldit áirrasbáikki. Ovttas dát mielddisbuktá ahte bellodatbieđganeapmi vuostilduvvo.Loahpalaš jearaldat lea jos dát doaibmabijut leat doarvái dahje jos dárbbášuvvo vel evttohit čielga proseantáráji. Dákkaris lea váilevašvuohtan ahte lohkojuohku šáddá heajubut. Čielggadeami jurddaboađus lea ahte odne lea váttis árvvoštallat jos dákkár lea dárbbašlaš. Sáhttá leat deaŧálaš vuos guorahallat makkár váikkuhusaid evttohuvvon doaibmabijut ožžot boahtte válggas. Easká jos de čájehuvvo ahte eai leat doarvái, de lea ágga ođđasit vihkkedallat jearaldaga proseantaráji birra. Ággan bearráigeahččamii livččui dat ahte Sámedikki áirasat máŋga geardde leat čujuhan ruđalaš vánisvuhtii čađahit bellodatpolitihkalaš doaimmaid válggaid gaskkas ja dahkandihte vejolažžan čađatlaš oktavuođaid válljejeddjiiguin. Okta vel váttisvuohta sáhtášii leat jos Sámedikkis oppanassiige lea riekti juolludit bellodatdoarjaga. Čielggadeapmi lea buohtastahttán eavttuid bellodatdoarjagii Sámedikkis riikkabeaivvi bellodagaid bellodatdoarjagiid ektui ja doarjagiin bellodagaide mat leat ovddastuvvon gieldda ollesčoahkkimis. Buohtastahttin čájeha ahte njuolggadusat Sámediggái devdet daid vugiid mat leat stáhtalaš doarjagiid duogábealde riikkabeaivvi bellodagaide. Doarjja juolluduvvo dušše daidda bellodagaide main lea čielga čatnasupmi válljejeddjiide, dat juhkkojuvvo fámu ja fásta njuolggadusaid mielde ja váilu goit oaivenjuolggadussan geatnegasvuohta čilget ruhtageavaheami. Ovddimustá lea jearaldat guokte erohusa birra. Nubbi lea riekti doarjagii ja doarjaga mearri lea riikkabeaivvi bellodagaide mearriduvvon lágas. Nubbin lea ahte bellodagat mat eai leat lihkostuvvan váldit áirrasbáikki riikkabeaivvi válggas ožžot maid doarjaga lagamus áiggi. Sámedikki bellodagain eai leat vástideaddji njuolggadusat. Čielggadeami jurddaboađus lea ahte vuđolaš váttisvuohta Sámedikkis lea dušše ášši bellodatdoarjaga meari birra. Mii eahpidit jos dát dilli duođain buktá dárbbu bearráigeahččat bellodatdoarjaga hábmema. Mii mieđihit ahte lea deaŧalaš ahte Sámediggái dovddastuvvo doarjja mii dagoha bellodatpolitihkalaš doaimmaid válggaid gaskka vejolažžan. Dán jearaldaga Sámediggi vuodjá juo bušeahttaproseassas. Min mielas eaktuda bearráigeahččan princihpalaš váilevašvuođaid. Okta prinsihpalaš váili sáhtášii leat go ii čuočču sámedikki lágas ahte Sámedikkis lea riekti geavahit iežas ruđa bellodatdoarjagii. rievtti birra lea maid nákkáhallon. Gieldda lágas čuožžu ahte gielddain lea riekti juolludit bellodatdoarjaga dan eavttu mielde ahte ii oktage bellodagas leat ovdamunni dása. Čielggadeapmi evttoha vástideaddji njuolggadusaid Sámediggái. Boahtte jearaldat lea jos gávdnu prinsihpalaš árvu ahte bellodatdoarjaga hábmen ja mearri leat mearriduvvon lágas. go lea daddjon lea vuohki movt bellodatdoarjja juolluduvvo riikkabeaivvi bellodagaide mearriduvvon lágas. Dás lea min mielas dieđusge árvu, dat lasiha bellodagaid einnostanvuođa. Go lea jearaldat Sámedikki birra, de ihtet iežá ákkat. Čielggadeamis lea dat oaidnu ahte riikkabeaivi boahtteáiggis berre juolludit ovtta áidna ruhtameari Sámedikki doaimmaide. Duogáš lea dieđusge dat ahte Sámedikki iehčanasvuohta stáhta vuoste berre nannejuvvot. Mearrideapmi lágas bellodatdoarjagii botkešii dán jurdaga. Seammá láhkai gullo gielddaide ieža mearridit sihke bellodatdoarjaga meari ja hábmema Jurddaboađus ovddit ákkaid ektui lea dainna ahte oaivilat bellodatdoarjaga birra eai berre boahtit čielggadeamis eai ge riikkabeaivvis /ráđđehusas danin go dat lea siskkáldas sámi ášši. Värádin li bájken 50 000 sáme. Svierigin bájken 17 000 sáme årro. Sáme li Svierigin årrum åbbå mälggadav åvddål svieriga nasjåvnnåstáhta sjattaj. Iemeálmmugin sámijn le álmmukriektálasj suodje. Svierik uddni buorrenválldá vaj sámijn leriektá kultuvrralasj iesmierredibmáj. Árvvaluvvá muhtem märráj iesjstivrrimav (buohtastahte direktijvajt). Sisanet åvdånimev Sámedikke vuododime 1993 rájes. Dalloj ráddidus tjielggasit javlaj vaj Sámedigge ittjij galga organan iesjstivrimij årrot. Oattjoj danen aj almmuklasjriektá sajádagav fábmudahkan ráddidusá vuolen. Sámedigge ållesvuodajnis le nabbu fábmudahka. Sämmi bále le aj almmukválljidum orgána. Hájedum boasto dádjadime birra le vaj Sámeddikken li guokta sierra oase, akta fábmudakoasse ja akta álmmukválljidum oasse. Ij le ållu riekta. Sámedigge le ållåsit fábmudahka, sämmi bále le aj álmmukválljidum orgána. Sámedikken li uddni ráddjidum vidno. Boatsojäláduspolitihkalasj kommitea le oajvvadam moattelágásj ådå vidno galggi Sámediggáj biejaduvvat. Vuonan ja Suoman li aj sámedikke. Vuona Sámedikken ij le tjielgga konstitusjåvnnålasj sajádahka.Vuododimen lij diedulasj válljim. Ulmme le årrum digge galgaj maŋenagi åvddånit, ettjin sidá mierredum rájajda lássit. Ij le ráddidusá vuolen, valla ij le ga iesjrádálasj orgána. Muhtem ekonomlasj iesjrádálasjvuohta le ja oadtju iesj mierredit doajmmaguovlos.Vuodna Sámediggásis ruhtat ienep biednigijt gå Svierik. Sámedikke viddno Vuonan le åvdemusát remissaorgánan årrot. Muhtem ráddjidim vidno li vil. Sahte vuojno milta le buorredåjmalasj digge. sámedikken le tjielgga konstitusjåvnålasj sajádahka. Vuodolága milta le sámijn almma iesjstivrim, adni giella ja kultuvrra iesmierredibme. Iesjstivrrimtjeda vuodo le etno-politihkalasj tjärdda. Giella ja kultuvrra iesjmierredibme viertti vuodolága milta sisanos sahte lágan vatteduvvat, mij ij ájn la ållåsit dagádum. sámedikken li binná vidno ja remissainstanssa anburggen ij ållåsit gudneduvá. Stáhta ruhtat binnep biednigijt gå Svierik. Sámedikke ja sámij gasskavuohta stáhtaj Åtsådime vuodo le Sámedikke ja sámij sajádahka viertti nanniduvvat. Sámedikken li uddni muhtem gártjedime. Vuodo gássjelisvuohta le Sámedikke guovtegerdak anburge. Viddno le dåjmadit sámepolitihkav mij le Sámediggáj válljima baktu javladum vájku fábmudahkan le ráddidusá vuolen. Mij adnep danen ij le vuogas Sámedigge le fábmudahka. Sámedikke vuododime rájes sámij álmmukriektálasj sájadagás le dåjmalasj åvddånibme sjaddam. Dálla le nabbu diehttelis vaj sámijn le riektá kultuvralasj iesjmierredibmáj ja árvvaluvvá muhtem märráj iesjstivrrimav. Rievddadum vuojnno luluj mija árvvalime milta Sámedikke sajádahka fábmudakan ráddidusá vuolen ådåsisåtsådimev dåjmadit. Gatjálvis le huoman mejt Sámedigge luluj alternatijvvalattjat máhttet årrot. Ráddidus ráddimlága milta åvdåsvásstádusájn rijkabiejvijda le mij rijkav stivrri. Kommuvna iesjstivrrim le tjuoldas dat prinsihpas. Guoradallam le árvustallam vaj Sámedigge juogo de viertti fábmudahkan ráddidusá jali ihkap rijkabiejvij vuolen bissot. Ietján viertti muhtem iesjstivrrim vatteduvvat. Ráddimlágas luluj dárbbo vuojnnut. Guoradallam adná vuohkasin ájn åvdeldimev åtsådit vaj sámijda iesjstivrrimav bv. sämmiláhkáj degu Suoman tjadádit. Ráddimlágan sisitjállet sámijn le láhkalattjat kultuvralasj iesjmierredibme.Dakkir ådåstus luluj muhtem gássjelis ássjij birra tjårggis guoradusáv goappátjagá álmmukriektásasj ja konstitusjåvnalasj vuojnoj árvvaluvvat. Guoradallam la dakkir guoradusáv álgadam. Mijá árvvalime milta máhttelis joarkke guoradus huoman buoremusát parlamentaralasj tjoahkkájbiejadum kommiteas direktijvajn javladum doarjjagijn dagáduvvá. Oajvvadip danen ráddidus barggogåhttjusin vaddá ássjev guoradallat. Guoradallam la árvustallam jus le máhttelis iesstivrrima vuorddemin juo Sámedikke iesjrádálasjvuodav lasedit. Guokta ájnas ássjep lip dájna vuodujn guoradallam. Lulun Sámedikke åvdåstimriektá ja Sámedikke åvdåsvásstádus biednikdoarjjagijs ja ráddidusá direktijvvariektá. Sámedikke bieles le åvddånbiejadum ij le hiebalasj vaj Sámedigge ij sámijt rijkajgasskasattjat åvdåsta. Sámedigge vil sihtá ietjá bielijs ij-ráddidusorgánan vuojneduvvat, danen gå luluj Sámedikke tjårggukvuodav le lasedit. Guoradallama maŋijboados la Sámediggáj älla hieredisá Svieriga sámijt tjåhkanimijn ietjá rijkaj, orgánisasjåvnåj jali ietjá fábmudagáj åvdåstit. Sámedikke viddno le jur sámijt åvdåstit. Gássjelisvuoda sisadno le vuojnnet vaj Sámedigge sihtá, Svieriga stáhta segadak, Svierigav åvdåstit rijkajgasskasasj ássjijn ma sáme ássjijt guosski. Nanniduvvat galggá vaj Sámedikke sávádus degu ij-ráddidusorgánan vuojneduvat le vuosstáj sávádussaj Svierigav åvdåstit rijkajgasskasasj såbadisájn. Ij- ráddidusorgána ij máhte definitiona milta viesádiddjijt rijkan åvdåstit valla vidnon le álmmuksidojt sebrulattjaj åsijda dahkat.Ráddidusá viddno le vil ietjá stáhtajn jali gasskaálmmukorgansisásjåvnåjn såbadit. Láhkalasj åvdeldime li tjuottjudusfábmudagájda dáv riektáv vaddet, degu bv. Dakkir såbadus luluj nabbu goappátjagá Sámedikkev ja Svierigav tjadnat. Guoradallama tjoahkkájgäsos adná Sámedikken juo le åvdåstimriektá. Ássje luluj vil máhttet vijdeduvvat vaj Sámedigge aktu sihtá sáme álmmuktjerdas svieriga viesádiddjijt åvdåstit. Dát ássje viertti lasedum iesjstivrrima gávttuj guoradaláduvvat. Åvdåstimriektá viertti danen avtálágátjin giehtadaláduvvat iesjstivrrima gávttuj guoradaláduvvá. Sámediggáj budjähttajahkáj 2002 ienebusj gå 78 miljåvnå kråvnå gålmmån umasse doarjjagin vatteduváj. Ráddidus regleringsbrevan doarjjagij rávkalvisájt ruoptotdiededime ja vidjurij hárráj biejaj. Guoradallam oajvvat rijkabiejve ráddidusá oajvvadusá milta målsso boahtteájgen Sámediggáj akta ájnna rábmadoarjjagav vaddet. Praktihkalasj dárbos luluj rávkkát vaj ráddidusá budjähttabargon dárbov Sámedikkev akta ájnna gållosuorggen vuojneduvvá. Guoradallam adná mutták tjuovos le. Budjähtta Sámediggáj le viehka ráddjidum, valla fábmudahka Sámedikken le sierralágásj sajádak svieriga sebrudagán. Mijá vuojno milta le vuogas Sámedigge máhttá ietjas milta biednikluohkojt juohket. Vuojno li sámijn li kultuvralasj iesjmierredime masi tjuovvu muhtemlágásj iejstivrrimdárbbo. Sámedigge le aj vuogas biednigijt juogátjit. Lasedum ekonomalasj iesjmierredimijn tjuovvu aj lasedum åvdsvásstádus. Sámedikkes rávkaduvvá gähttjat budjehteridum rábmadoarjjak divna gålojt gåbttjå. Muhtem guovlojs, nágin politihkarijs Sámedikken aj, baludisáj hárráj li åvdånbuvteduvvam vaj sámedikken älla dåbdo dáv åvdåsvasstádusáv dåjmadit. Rijddoássjen le Sámedikke doarjjagis ienep gå lahkke le nåv gåtjoduvvam urudismákso. Da li vuorggidum biedniga majt Sámedigge galggá juohket boatsojäjgádijda gej boahttsu li vahágahtedum jali urudisájs gåttedum. Sámedikken le histåvrålasj vuosteldibme boatsojäjgádij ja ietjádij gaskan. åvdåstiddjijn le dálla ballo Sámedigge boahttájgen luluj dájt biednigijt ietjá ájnas dárbojda adnet. Boatsojäládusáv luluj máhttet vahágahttet, vuodo sámekultuvran. Gássjelisvuoda oarre le vaj Sámedikken le hármmat mierredum vuojnno dálásj doarjjagij stuorrudagá hárráj. Sámedikkev dåjmadittja le biednikdoarjjagis ilá binnásj. Guoradallama maŋijboados dåjmalasj Sámedikkev dagátjit le iesjrádálasjvuodav lasedit. Mijá vuojno milta dåjmatjit viertti dåjman vuogas vidno årrot. Gå Sámediggáj sámeássjij åvdåsvásstádus vatteduvvá de daj birra máhtti ietjasa milta ságastallat. Rijdo máhtti aj demokrahtlattjat tjoavdedvvat. Vijor ulmev ållidittjat le vaj ráddidus Sámediggáj nuoges edna biednigijt vaddá. Dárbbo le dåjmav buorreláhkáj tjadádit. Sámedikkes sadjáj rávkaduvvá åvdåsvásstádusáv ållåsit dåjmas válldet. Sámedikken viertti dádjadus årrot vájku lasedum iesjrádálasjvuodasis Svierigin doajmmá. Viertti gudnedit Svieriga rijkabiejve ja ráddidusá biejadum ulmijt. Guoradallam le vil árvustallam jus luluj máhttelis lágan biejadit Sámedigge ietjas miela milta biednikluohkojt adnet. Mijá maŋijboados le, ij le máhttelis nåv guhkev gå Sámedigge l fábmudahka, danen gå dakkir láhkareglerim luluj ráddimlága vuosstáj sjaddat. Oarren le vaj ráddidusán le stáhtaruhtadimåvdåsvásstádus. Ij darbaha ráddidusáv hieredit Sámediggáj iesj juohket, budjehtan tjoahkkáj biednigijt rábmabiednikdoarjjagij biedjat. Fábmudagájn le prinsihpalasj jähkogisvälggisvuohta ráddidussaj. ráddidus láhkadoarjjagahtá luluj Sámediggáj máhttet ådå barggogåhttjosijt biedjat. Ulmmen Sámedikke sajádagáv nannodittjat, åvdestip vaj Sámedikke vidno sámedikkelágan vuojneduvvi. Guhkesájggásattjat, gå iesjstivrrim guoradaláduvvá, viertti aj guoradaláduvvat jus le máhttelis ráddimlágan njuolgadit vaj Sámedikke vidno lágan mierreduvi. Sämmiláhkáj le kommuvnajda fámon. Ráddimlágas tjuovvu vaj kommuvnaj vidno lágan diededuvvi. Guoradallam le gåk vuojneduvvá lasedittjat Sámedikke riektájt biedjamdagojt oajvvadam. Ietjáláhkáj sámij sajádagav nannit luluj årrot sámij stáhtusav buoredit. Sáme li juo ájggá rávkkam vaj álmmulasj stáhtusav vatteduvvi. Åvdep sámeriektáguoradallam oajvvadij árvvadallamin (Samerätt och Sameting Sou 1989:41) vaj sámij sierralágásj sajádahka álmmuktjerdak unneplåhkon ja máttarálmmugin ráddimlágan nammaduvvá. Guoradallam vuosedij vaj rijkabiejve juo 1977 sárnomin mierredij samijt álmmuktjerdak unneplåhkon. Sáme máttarálmmugin ietjasa rijkan sierralágásj sajádagáv adni. Guoradallama oajvádusás remissagiehtadallamin åvddånbiejaduváj i.s vuosstálibme vaj luluj årrot gássjel umasse unneplågojt märostit. Ráddidus maŋŋela oajvvadusáv hilgoj diededimijn vaj ráddimlágan njuolgadusá li juo fámon ma sámijda nuoges vuodoláhkasuojev vaddi. Guoradallama vuojnno le vaj oare li ådåsis árvustallat jus sámijda viertti sierrasajádagav vuodolágan vaddet. Maŋŋel gå ráddidus hilgoj dakkir oajvvadusáv le sámij sajádak máttarálmmugin rijkajgasskasasj riektán nanniduvvam. Gå Svierik guovvamánon 2000 nanustahtij Europaráde rábmakonvensjåvnåv rijkalasj unneplågojda suoje birra, ja europalasj lánndadájvva- jali unneplåkgiela biejadusáv de sisanedij Svieriga rijkalasj unneplågo ja sijá giela dåhkkiduvvin. Rijkalasj unneplåhkojuohkusa li sáme, svierigsuobmelattja, duornusliegega, roma ja juvdára. Javladuváj sierraláhkáj vaj sáme li iemeálmmuga. Sisanodij ärránimev åvdep prinsihpas divna rijkajbåhtaliddjij- ja unneplåhkojuohkusijt Svierigin buohtastahttet. Danen luluj de åvdep vuosstálasstem vaj ij la vuogas unneplågojt merustallat ij le sámijjda sisanádus. Dasi boahtá sámij sierrasajádak le vuodoláhkasuoddjidum goappátjagá Vuonan ja Suoman. Mij adnep ij la nuoges vaj sámijn le rasjep sajádahka Svierigin gå ráddnarijkajn.Guoradallam adná ássje sámij sierrasájadagá birra le ållåsit guoradaláduvvam. Åvdep sámeriektáguoradallam le vaddám buorre tjadábargadum oajvvadusáv. Danen gå guoradallamin ij le doarjja direktijva hárráj oajvvadit rievddadimijt vuodolágan sjaddá joarkke gárvedibmáj dakkir oajvvadusáv vaddet. Guoradallama vuodo le vaj Sámedikke stáhtus viertti bajeduvvat. Sámedigge galggá symbolan sáme iesjstivrrimij årrot. Bajás anedittjat sajev sveriga sebrudagán viertti vuodo demokráhtalasj vuojnojt gudnedit. Buvtátjit Sámediggáj boahtteájgen fábmudakdáhkamuhajt le vijor vaj fábmudakdåjmadus riektátjavguk láhkáj dagáduvvá. Sámedigge le kommuvna organisásjåvnåjn åvddågåvvån organiseridum. Guoradallam oajvvat vuodo organsisásjåvnnå ij galga rievddat. Huoman le hármmat várrogisláhkáj njuolgadum. Åvdånbuvtedum le dárbbo le vil muhtem ássjijt ienebut láhkanjuolgadit. Guoradallam vuohkasin adná, kommuvna organsisásjåvnnå boahtteájgen le åvddågåvvån. Guovlojn majn láhkanjuolgadahttem rávkaduvvá máhttá kommuvnalágan bagádusá åtsåduvvat. Sámedikke organisásjåvnå gávttuj li guhtta gássjelisvuoda åvdånbiejadum. Tjuovvo gássjelisvuoda li: Sámedikke vuododim organisasjåvnnå, Sámedigge le fábmudahka, valla Sámedikke mierredimlávggistaga e ietjá fábmudagájda hieba. Sámedikkelágan ij le njuolgadum gåktå stivrra jali stivra åvddåulmusj galggá nammaduvvat. Tjuovos le årrum dikken goappátjagá proposjåvnnålasj nammadum stivrra ja ieneplåhkåstivrra. Ietjá gássjelisvuohta luluj årrot vaj ilá edna ássje tjoavdeduvvi plenumin ja da älla dudálattjat gárvedum. Motsjåvnåj giehtadallam Sámedikken luluj ihkap dárbahit njuolgaduvvat. Sámedigge le kommuvna tjerda milta organiseridum. Mierkki i.s plenum le alemus orgána ja plenum galggá stivrav nammadit. Sámedigge le álmmukválljidum orgána. Guoradallama vuojno milta le danen luondulasj dav organisásjåvnåv ij ietjá fábmudagáj máhte buohtastahttet. Gássjelisvuohta mijá vuojno milta le vaj Sámdigge le fábmudahka. Máhttá buohtastahttet ietjá fábmudáj. Sámedikke organisásjåvnån le dálla vijor mij vuoset Sámedigge le formálattjat fábmudak. Sámedikkelága milta ráddidus nammat Sámedikke åvddåulmutjav Sámedikke oajvvadusá milta. Guoradallam adná nanos oare li dáv njuolgadusáv rievddat. Njuolgadusá ulmme le val Sámedikke sajádagáv vuosedit ja mijá vuojno milta praktihkalattjat anoduvvamgássjelisvuodajt buktet. Mij danen oajvvadip láhkarievddadimev sisanojn vaj Sámedigge galggá åvdåsvásstedit åvddåulmutjav válljit. Sámedikkelágas tjuovvu vaj Sámedigge galggá degu kommuvnnafábmoduvvam stivrav nammadit. Kommuvnalágan le njuolgadus ärádussan sámedikkeláhkáj gåktu galggá dagáduvvat. Sebrulattjaj ja sadjásattjaj válljim siebrrerádijda ja gárvedimijda komuvnajn galggi årrot proportionella jus rávkaduvvá unneplågos mij le nåv stuorak vaj siebrrerádijn máhttá åvdåstuvvat. Sisadno le parlamentaralasj unneplåhko suoddjiduvvá. Ássje kommuvnaj ieneplåkstivra jali proportionell stivra gávtuj le tjårggisláhkáj guoradaláduvvam. Åvddånbiejaduváj jus divna saje stivran jali siebrrerádijn politihkalasj ieneplågos nammaduvvin nåv gåhtjoduvvam segadak ieneplåkstivrra de luluj unneplåhkuj dåhkkimahtes gássjelisvuodajt buktet. Fábmudagán luluj gássjel dåjmalasjvuodav ájmon anedit. Stivran le åvdåsvásstedus ássjijt fábmuduvvama åvddåla gárvedit. Segadak stivrajn le vádalasj divna oajvvadusá val ieneplågo vuojnos gárveduvvi.