sou · GQB377 · 2003-01-01 00:00:00 — Okta orgána mii ii leat ráđđehusa vuollasažžan ii sáhtte meroštallama čađa ovddastit álbmotláhtuid ovtta rikkas dan bargu lea gilvit oaiviliid sin mielahtuid beroštumiid ovddas. Viidáset gullo ráđđehusa doibmii dahkat soahpamušaid eará stáhtain dahje álbmogiidgaskasaš orgánisašuvnnaiguin..Lágalaš vejolašvuođat gávdnojit luohpat dán rievtti hálddahuseiseválddiide, nugo o.m.d. Dákkár soahpamuš livččii čatnat gitta ii beare Sámedikki muhto maid Ruoŧa. Čielggadeapmi oaivvilda ahte Sámedikkis juo lea ovddastusriekti. Dát jearaldat livččii dasa lassin sáhttit viiddiduvvot dasa ahte Sámediggi okto hálida ovddastit ruoŧa álbmotlahtuid sámi duogážiiin. Danin ferte dán jearaldaga guorahallat viiddiduvvon iešstivrejumi oktavuođas. Ovddastusriekti berre danin gieđahallot stuorit oktavuođas, dalle go iešstivrejupmi guorahallojuvvo. Sámediggái juolluduvvui bušeahttajagi 2002 badjel 78 milj. ruvnnu golbma sierralágan ruhtajuolludemiin. Mearrádusreivves ráđđehus bijai gáibádusa ruhtajuolludeapmái ruovttoluottadieđiheami ja eavttuid birra. Čielggadeapmi evttoha riikkabeaivi ráđđehusa evttohusa mielde boahtteáiggis mearrida Sámediggái ovtta áidna mihttomearreruhtajuolludeami. Dat mielddisbuvttašii geavatlaš dárbbu ahte ráđđehusa bušeahttabarggus rehkenastit Sámedikki okta olggosgolusuorgin. Čielggadeapmi oaivvilda dat lea govttolaš čuovvumuš. Sámedikki bušeahtta lea iešalddis muhtin ládje gárži, muhto Sámedikkis eiseváldin lea sierra sadji ruoŧa servodagas. Min mielas lea lunddolaš ahte Sámediggi ieš beassá geavahit iežaset ruđaid. Dat lea čuovvumuš ahte sámiin lea riekti kultuvrralaš iešstivrejupmái, mii mielddisbuktá iešstivrendárbbu muhtin muddui. Sámediggi lea maid dat mii buoremusat dovdá su doaimmaid ja danin lea ge dat mii lea čeahpimus juohkit iežas ruđaid. Viiddiduvvon ekonomalaš friddjavuođa geažil čuovvu maid viiddiduvvon ovddasvástádus, dat boahtá mielddisbuktit ahte Sámediggi ferte ovddasvástidit ahte bušehterejuvvon mihtomearrejuolludeapmi gokčá buot goluid. Muhtin guovlluin, ja maid moatti Sámedikkipolitihkáriin, lea maid bukton ovdan ballu ahte Sámediggi ii leat rávášmuvvan guoddit dán ovddasvástádusa. Dat mii lea erenomáš hearki dás lea go eanet go bealli Sámedikki juolluduvvon ruđain leat dat n.g. meahcieallibuhtadusat, namalassii várrejuvvon ruđat maid Sámediggi galgá juohkit boazoeaiggádiidda geat leat šaddan gierdat go meahcieallit leat vahágahttán ja goddán sin bohccuid. Sámedikkis lea historjjálaš vuosteháhku boazoeaiggádiid ja earáid gaskkas. Dat geat ovddastit boažoeaiggádiid ballet dál ahte Sámediggi boahtte áiggis sáhttá geavahit dáid ruđaid iežá deaŧalaš dárbbuide. Dát sáhtalii vahágahttit boazodoalu mii lea vuođđun sámi kultuvrii. Váttisvuođa vuođđun lea maid ahte Sámedikki siste leat čielga oainnut ahte otná ruhtajuolludeami mearri lea menddo vuollegaš duohtandahkat buot doaimmaid. Áidna vejolaš geaidnu huksendihte doaibmi Sámedikki lea, čielggadeami jurddabohtosa jelgii, lasihit Sámedikki iehčanasvuođa. Min mielas ferte ovtta doaimmas leat mearkkašanveara barggut doaimmaheami dihte. Go sirdá ovddasvástádusa sámi áššiin de dat sáhttet digaštallojuvvot ja soahpameahttunvuođat čovdojuvvot demokráhtalaš vugiid mielde. Okta eaktu čoavdindihte dán ulbmila čađaheami lea goit ahte ráđđehus evttoha riikkabeaivvi juolludit dan mađe ruđa Sámediggái ahte dat doalahivččii nu govttolaš dási go lea vejolaš. sadjái oažžu maŋŋil gáibidit Sámedikkis ahte dat ollásit nagoda váldit badjel ovddasvástádusa Sámedikki doaimmain. Sámedikki siste ferte maid leat ipmárdus iehčanasvuohta lea lassánan ahte dat liikká doaibmá Ruoŧa siskkobealde ja ahte dat danin ferte dohkkehit daid ulbmiliid maid riikkabeaivi ja ráđđehus bidjet áigái. Čielggadeapmi lea viidáset vihkkedallan jos lea lága bokte vejolaš nannet Sámedikki friddjavuođa ieš beassat mearridit ruđaid badjel. Min jurddaboađus lea ahte dat ii leat vejolaš nu guhká go Sámediggi lea eiseváldin ja danin go dákkár lága ásaheapmi manašii ráđđehushámi vuoste. Ággan dasa lea go ráđđehusas lea ovddasvástádus stáhtalaš ruhtadeamis. dihte dát ii dárbbaš hehttet ráđđehusa bušeahtas bidjat oktii ruđaid ovtta ruhtajuolludeapmái maid Sámediggi ieš beassá juohkit. Eiseválddiin lea prinsihpalaš jeagadangeatnegasvuohta ráđđehusa vuoste. Dat mearkkaša ráđđehus láhkadoarjaga haga sáhtálii bidjat ođđa doaimmaid Sámedikki nala. Ulbmiliin nannet Sámedikki dási mii ávžžuhit ahte Sámedikki doaimmat bohtet ovdan sámedikkilágas. Guhkit áigái, go iešstivrejupmiášši gieđahallo, berre maid guorahallat jos lea vejolaš ráđđehushámis ráddjet ahte Sámedikki doaimmat mearriduvvojit lága bokte. Vástideaddji njuolggadus lea čuožžuvaš gielddaide, ráđđehushámis čuovvu ahte gielddaid geatnegasvuođat dieđihuvvojit lága bokte. go lea boahtan ovdan de lea čielggadeapmi evttohan lasihit doaibmabijuid Sámedikki váldegirjjis. Okta iežá vuohki nannet sámiid sajádaga lea buoridit sámiid árvodási. Sámit leat juo guhká gáibidan ahte sidjiide dovddastuvvo virggálaš árvodássi. Ovddit sámeriektečielggadeamis ( Sámeriekti ja Sámediggi SOU 1989:41) evttohuvvui smiehttamušas ahte sámiid sierranas sajádat čearddalaš unnitlohkun ja álgoálbmogin cehkkehuvvo ráđđehushámis. Čielggadeapmi čujuhii ahte riikkabeaivi juo 1977 ovtta cealkámušas leai nannen sámiid čearddalaš unnitlohkun, mat dainna álgoálgosaš álbmoga fámuin iežas váldet sierra árvodási. Čielggadeami evttohusa gulaskuddangieđahallamis bođii ovdan earret eará vuosteárvalus mii dajai ahte ii leat vuogas árvvoštallat sierralágan minoritehtaid. Maŋŋil ráđđđehus hilggui evttohusa ja čujuhii doaibmi mearrádusaide ráđđehushámis mat juo addet sámiide ollásit doarvái vuođđoláhkasuodjalusa. Čielggadeami oaivil lea ahte gávdnojit ákkat ođđasit vihkkedallat jos sámiin galgá leat sierra árvodássi vuođđolágas. rájis go ráđđehus hilggui dákkár evttohusa, de lea sámiid árvodássi álgoálbmogin nannejuvvon álbmogiidgaskasaš rievtti bokte. Ruoŧa vuolláičállin konvenšuvnnas guovvamánus 2000 Europaráđi konvenšuvnnas suodjalus birra nášuvnnalas unnitloguide ja eurohpalaš njuolggadus riikaoase- dahje unnitlogogielaid mielddisbuvttii ahte Ruoŧa nášuvnnalas unnitlogut leat sápmelaččat, ruoŧasuopmelaččat, duortnosleagihat, romerat ja judalaččat. Sierra celkui maid ahte sápmelaččat leat álgoálbmot. Dát mielddisbuvttii lávkki ovdalaš prinsihpas ahte buot sisafárrejeaddji- ja unnitlogojoavkkut buohtastahttojuvvojit Ruoŧas. galggašii ovddit vuosteárvalusas, mii dádjá ahte ii leat vuogas buohtastahttit unnitloguid, leahkit mearkkašupmi sámiide. Dasa nala boahtá vel ahte sámiid sierranas árvodássi sihke Norggas ja Suomas lea suddjejuvvon vuođđolágas. Min mielas ii leat duhtadahtti ahte sámiin lea heajut dilli Ruoŧas go ránnjáriikkain. Čielggadeapmi oaivvilda ahte sámiid sierranas árvodássi lea válmmas čilgejuvvon ja ovddit sámeriektečielggadeapmi lea buktan evttohusa mainna leat ollu bargan. Muhto go čielggadeamis ii lean doarjja njuolggadusain evttohit rievdadusaid vuođđolágas, de šáddá viidáset válmmaštallama bargu buktit dákkár evttohusaid. Čielggadeami vuolginčuokkis lea ahte Sámedikki árvodássi berre loktejuvvot. Sámediggi galgá leat mearkan sámi iešstivrejupmái, muhto ferte bisuhandihte sajádaga ruoŧa servodagas dohkkehit vuđolaš demokráhtalaš árvvoštallamiid. Eaktun boahtteáigái sirdit eiseváldeáššiid dan nala lea ahte eiseváldegeavaheapmi dáhpáhuvvá riektesihkkaris vuogi mielde. Gielddalaš orgánisašuvdna lea ovdagovvan Sámedikki orgániseremii. Čielggadeapmi ii evttut mákkárge rievdadeami vuđolaš orgániseremis. Dat lea dattege hui vátnásit ráddjejuvvon. boahtan ovdii dárbu lasihit láhkaráddjema muhtin áššiin. Čielggadeapmi oaivvilda ahte lea vuogas ahte gielddalaš orgániseren maid boahtteáiggis lea ovdagovvan, dain surggiin gos láhkaráddjen gáibiduvvo sáhtta ohcat veahki gielddalágas. Leat vuosttažettiin guhtta váttisvuođa mat leat boahtan ovdii Sámedikki orgániserema birra. Dat leat čuovvovaččat: -Sámedikki vuđolaš orgánisašuvdna, Sámediggi lea eiseváldin, muhto Sámedikki mearridandásit eai soaba eará eiseválddiiguin. -Sámedikki lágas ii leat ráddjejuvvon movt stivra dahje stivrra sátnejođiheaddji namahuvvo. Dát lea mielddisbuktán ahte dikkis lea leamaš sihke lohkojuohkostivra ja eanetlohkostivra. -Sámedikki lágas váilot mearrádusat movt jearaldagat stivrra loahpaheami ja eahpeluohttámuščilgehusa birra galget gieđahallojuvvot. -Menddo ollu áššit mearriduvvojit dievasčoahkkimiiin ja ahte dát áššit eai leat doarvái válbmejuvvon. -deaŧálaš hukset ráji politihkalaš doaimmaid ja eiseváldegeavaheami gaskkii. -Mošuvnnaid gieđahallan Sámedikkis gal dáiddálii dárbbašit Sámediggi lea orgánisrejuvvon gielddalaš vuogi mielde. Dat mearkkaša earret eará ahte dievasčoahkkin lea bajimus orgána ja ahte dievasčoahkkin vállje stivrra. orgána ja danin lea čielggadeami oaivila mielde lunddolaš ahte dan orgánisašuvnna ii galggá buohtastahttit eará eiseválddiiguin. Váttisvuohta lea min mielas ahte Sámediggi lea eiseváldin, ii goit dat ahte dan ii sáhte buohtastahttit eará orgánisašuvnnaiguin. Sámedikki orgánisašuvnnas dál lea okta dilálašvuohta mii cehkke ahte Sámediggi formálalaččat lea eiseváldin. Sámedikki lága jelgii galgá ráđđehus maŋŋil Sámedikki evttohusa nammmadit Sámedikki sátnejođiheaddji. Čielggadeapmi oaivvilda gávdnojit nanu ákkat rievdadit dán mearrádusa. Mearrádusa ulbmil lea dušše cehkket Sámedikki árvodási ja dát sáhttá min mielas geavatlaččat mielddisbuktit muddehanváttisvuođaid. Mii evttohit danin láhkarievdadeami mii dadjá ahte Sámediggi galgá nammadit sátnejođiheaddji. Sámedikki lágas čuovvu ahte Sámediggi juste dego gieldda ollesčoahkkin galgá nammadit stivrra. Gieldda lágas lea goit, sámedikki lága vuoste, mearrádus movt dát galgá dáhkkot. Áirasiid ja sadjásaččaid válggat lávdegottiin ja válmmaštallanorgánain galget leat lohkojuohkoválgga mielde ja eaktun lea ahte dat gáibiduvvo unnitlogus mii galgá leat dan mađe stuoris ahte sáhttá ovddastuvvot lávdegottiin. Dát mearkkaša ahte gávdno suodji parlamentáralaš unnitlohkui. Jearaldat gielddaid eanetlohkostivrra dahje lohkojuohkostivrra birra lea čilgejuvvon vuđolaččat. Dalle bođii ovdan ahte jos buot sajit stivrrain dahje lávdegottiin namahuvvojit politihkalaš eanetlogus, n.g. albma eanetlohku, de dat mielddisbuvttašii dohkkemeahttun váttisvuođaid unnitlohkui ja dasa nala livččii váttis doalahit beaktilvuođa hálddáhusas. Stivrii han gullo válbmet áššiid dievasčoahkkima ovdii. Gávdno ballu ahte albma eanetlohku válbme buot evttohusaid dušše eanetlogu oainnuid mielde. Dat sáhtašii mielddisbuktit dárbbu lávdegottiide, gevatlaččat guovttegeardásaš válbmenorgánisašuvnna. Iežá váttisvuohta livččii ahte buot stivrra lahtuid fertešii molsut politihkalaš fápmosirdima oktavuođas. Dasa nala eanetlohkostivra gáibidivččii vel eanet go lohkojuohkostivra, ahte gávdnojit mearrádusat mat dadjet mii dáhpahuvvá jos o.m.d. stivra rievdaduvvon politihklaš dilálašvuođaid geažil livččii massit dievasčoahkkima luohttámuša. Historjjálaččat leat gielddat váillahan mearrádusaid eahpeluohttámuščilgehusa ja oddaválggaid birra. Stivrrat leat dávjámusat válljejuvvon lohkojuohko vuogi mielde ja politihkalaš eanetlohku dievasčoahkkimiin lea dávjá nanus. Dat lea siskkildan ahte dárbu njuolggadusaide lea váilon ulbmiliin ahte stivra sáhttá heaitit ovddalgihtii. 1990 álggu rájis gávdno mearrádus gielddalágas mii addá dievasčoahkkimii vejolašvuođa geassit ruovttoluotta gohččosiid o.m.d. stivrras, jos politihkalaš eanetlohku das ii leat seammá go dievasčoahkkimis. Čielggadeapmi evttoha sámedikki láhkii lasihuvvo okta mearrádus mii dadjá ahte stivra ja boahtteáigásaš lávdegottit galget válljejuvvot lohkojuohku vuogi mielde jos dát gáibiduvvo unnitlogus vissis sturrodagas. Min mielas dákkár mearrádus lea dárbbašlaš dáhkidandihte politihkalaš unnitlogu vejolašvuođa doaibmat ja maid dan dihte ahte doaimmat stivrras ja boahttevaš lávdegottiin galget čađahuvvot bistevaš vugiid mielde. Jagiid 1997-2001 leai Sámedikkis eanetlohkostivra mas ii lean doarjja dievasčoahkkimis. Dát dilálašvuohta hehttii ovttasbarggu dievasčoahkkima ja stivrra gaskkas. Go njuolggadusat eahpeluohttámuščilgejumi ja ođđaválggaid birra váiloje de ii lean vejolaš hilgut stivrra ovdal go doaibmabadji leai loahpahuvvon. Stivrrain, mii lea válljejuvvon lohkojuohko vuogi mielde, ii dárbbaš ballat ahte dát váttisvuohta geardduhuvvá. Dasa nala čielggadeapmi evttoha lasi dáhkádusa buori ovttasbarggu dihte stivrra ja dievasčoahkkima gaskkas ahte galgá leat vejolaš nu go gielddain lea geassit ruovttoluotta luohttámušolbmuin gohččosiid jos dievasčoahkkima eanetlohkodilálašvuohta rievdaduvvo. Seammá dilálašvuohta galgá guoskat sámedikki sátnejođiheddjiide. evttohuvvon ahte Sámediggi boahtteáiggis galgá váldit badjel stuora oasi eiseváldedoaimmaid. Čielggadeapmi eaktuda dát mielddisbuktá dárbbu hukset lávdegottiid lassin stivrii. Sámedikkelágas leat juo vejolašvuođat bidjat áigái dákkár lávdegottiid. Min mielas lea deaŧalaš ahte boahtteáiggis leat čielga rájit Sámedikki politihkálaš doaimmaid ja eiseváldegeavaheami gaskkas. Mii evttohit danin lasáhusa Sámedikki láhkii mii vástida gielddalaš vugiid mii dadjá ahte lávdegottit galget mearridit áššiid mat gusket hálddáhussii ja jearaldagaide maid dat, lága dahje iežá njuolggadusa mielde, galget hálddašit. Čielggadeapmi lea loahpalaččat gávnnahan ahte stivra sámedikki lága jelgii galgá válbmet áššiid dievasčoahkkima ovdii. Dainna lágiin livččii válmmaštallanorgána. Mii eaktudit dát ortnet čilgejuvvo ja čuvvojuvvo Sámedikki bargoortnegis. Dainna čielggadeapmi ii leat gávdnan ahte gávdnojit orgánisašuvnnalas váillit válmmaštallama birra. Čielggadeapmi galgá veardidit dárbbu mošuvnnaid gieđahallamis Sámedikkis. Dikki bargoortnega § 47:as lea mearrádus mii dadjá ahte okta mošuvdna berre válbmejuvvot nu ahte Sámediggi ovtta jagi siste dan rájis go mošuvdna addui sisa beassá mearridit áššis. Dát mearrádus hiehpá dainna mii daddjo 5:at kap. § 33 gielddalágas. Muhto lassin gielddalágas čuožžu ahte jos válmmašteapmi ii leat dahkkon jagi siste, de galgá dat ja dat mii lea boahtan ovdan válmmaštallamiin dieđihuvvot dievasčoahkkimii seammá áiggi siste. Dievasčoahkkin sáhttá de loahpahit mošuvnna viidáset gieđahallamiin. Vástideaddji njuolggadus berre váldit sisa Sámedikki bargoortnegii. Sámediggi lea buktan ovdan ahte máŋga dáhpáhusain ii leat beassan buktit cealkámušaid sámi guoski áššiin ja mat hálddášuvvojit eará eiseválddiin. go lea namuhuvvon lea cealkámušaddindoaibma guovddážis norgga- ja suomabeal sámedikkiin. Láhkaásaheapmi lea huksejuvvon dainna lágiin goappes riikkain ahte lea almmolaš geatnegasvuohta dahje goit lea ávžžuhus eará eiseválddiide viežžat sámedikkiid oaiviliid ollu áššiin. Muhto riektedilálašvuohta Ruoŧas lea ásahuvvon iežá ládje. Sierra láhkaásaheamis gávdnojit muhtin njuolggadusat mat dadjet ahte sierranas áššiin eiseválddit galget gulahallat Sámedikkiin Dasa nala gávdno oppalaš njuolggadus sámedikki lágas mii mearkkaša ahte Sámediggi sáhttá álggahit jearaldagaid eará eiseválddiid luhtte. Čielggadeapmi lea vihkkedallan jos Sámedikki doaibma cealkámušorgánan ferte nannejuvvot. Dárbu leahkit cealkámušaddi lea goit dieđusge dušše nubbin áššin jos veardida dainna ahte ieš beassá mearridit áššiid. Boazodoallopolitihkálaš lávdegoddi lea evttohan ahte Sámediggi galgá mearridit máŋga jearaldaga. Dasa nala lea evttohan ahte Sámedikki doaibma čealkámušaddin galgá nannejuvvot eanangeavahanáššiin. Lasi nanadus cealkámušaddin doaimmas galggašii dainna dárbbašit vihkkedallat eará gažaldagain. Leat guokte vejolaš geainnu nannet Sámedikki doaimma cealkámušorgánan dain eará gažaldagain. Okta vejolašvuohta lea čilget mákkár sámi áššiin Sámediggi ii leat vel cealkámušaddeorgánan. Nubbi vejolašvuohta livččii nannet almmolaš njuolggadusa sámedikki lágas sisdoaluin ahte dego Norggas ja Suomas čađahit guhkálaš geatnegasvuođa eará eiseválddiide gulahallat Sámedikkiin ollu áššiin. Min jurddaboađus lea dat ahte lea deaŧalaš eará eiseválddiide viežžat Sámedikkis cealkámuša jearaldagain mat leat duođain čuožžovaččat. Buoremus vuohki min mielas dán čađahit lea ásahit dákkár geatnegasvuođa eará eiseválddiide dain dilálašvuođain mat ovdagihtii leat árvvoštallon deaŧalažžat. Danin mii hilgut ahte ásahuvvo almmolaš geatnegasvuohta gulahallat Sámedikkiin ollu áššiin. Okta jearaldat lea de mákkár surggiin galggášii nannet Sámedikki doaimma cealkámušorgánan. Sámediggi lea buktan ovdan ahte duođaleamus váillit leat čovdon jos Boazodoallolávdegotti evttohusat cađahuvvojit. viidáset bukton ovdan odne ahte ii sáhte dadjat makkár áššiin sin doaibma cealkámušaddin vel dárbbaša nannet. Čielggadeami jurddaboađus lea dainna ahte go ráđđehus lea váldán beali dan evttohusas mii juo lea bukton ovdan ja easká dalle go vejolaš rievdadeamit leat čađahuvvon, de sáhttá árvvoštallat jos lea dárbu eanet rievdadusaide. Jienastusvuohki, válgalávdegotti dássi, ođđasit válga ja válgga beaivemearri Čielggadeami vuođđu válgga beaivemeari ja jienastanbearráigeahččama birra lea mielddisbuktán ahte oassálastin válggaide lea menddo vuollegaš. Sámedikki válgalávdegotti mielas galggašii jienastangeavaheapmi leahkit ággan vuollegis válggaoassálastimii. Válgga beaivemearri livččii vel iežá ággan dasa. Maŋemus válggas jienastedje dain geat ledje mielde jienastuslogus. Čielggadeami jurddaboađus lea ahte dát boađus ii leat mearkkašanvera vuollegaš. Min vuolginčuokkis lea dainna ahte ii leat realisttalaš veardidit Sámedikki válgga riikkabeaivvi válggain. Eanet vuoiggalaš gova válggaoassálastima birra oažžu min mielas jos veardida Europaválggain dahje válggain girku ollesčoahkkimii (38,ja jienastanvuoigaduvvon, veardit /ja . Okta váttisvuohta dan sajis sáhtášii min mielas leat dat dilálašvuohta ahte dušše sullii bealli buot sámiin leat čálihan iežaset jienastuslohkui. Sámedikki bealis lea bukton ovdan ahte ohcamuš leahkit mielde jienastuslogus mielddisbuktá árvvoštallama jos ohcci deavdá dovddaldagaid leat sápmin ja dat balddášii ollusiid oppanassige ohcat mielde. Soitet leat vel eanet ákkat dása. Čielggadeami jurddaboađus lea ahte lea dárbbašlaš doalahit gáibádusa jienastuslogu birra. Sámedikki lobálašvuođa vuođđun lea go dat ovddasta sámi álbmoga. Dainna galgá dušše sus gii atná iežas sápmin leat jienastanvuoigatvuohta ja dát mielddisbuktá fas jienastuslohkodárbbu. Viidáset eai gávdno min mielas ákkat rievdadit doaibmi dovddaldagaid lágas mat dadjet gii sápmin galgá gehččot. Ii ge min mielas lea vuogas láhčit dilálašvuođaid bidjandihte jienastuslogu čihkosii, nu go Sámediggi lea evttohan. Oktiibuot oaivvildit ahte gullo Sámedikki doibmii geahččalit čoavdit, o.m.d. diehtojuohkima bokte, daid váttisvuođaid mat čuožžilit gáibádussii čálihit jienastuslohkui čuoččuhuvvon ahte válgalávdegoddi Sámedikki dievasčoahkkima mearrideami geažil lea čállan sisa olbmuid jienastuslohkui beare dainna ákkain ahte leat náitalan sámiin. Min mielas ii mieđit govttolaš láhkateakstadulkon dan. Dat mii dás lea bukton ovdan dahká guokte váttisvuođa áigeguovdilin. Nubbi lea ahte maid boahttevaš válggain sáhttet leat olbmot jienastuslogus geat eai deavdde dovddaldagaid. Dat ii leat vuogas min mielas. Čoavdindihte jearaldaga evttohit leanastivrra luhtte váidalanvejolašvuođa gaskaboddasaš jienastuslogus čuoččuhusain ahte soamis lea biddjon jienastuslohkui vuoigatvuođahaga.Ovdal lea áidna vuođđun váidaleapmái leamašan go ieš lea hilgojuvvon jienastanvuoigatvuođas. Galggašii viidáset gáibiduvvot ahte ovtta dovddaldaga, čálihandihte jienastuslohkui, lea dárbu rievdadit. Otná objektiivvalaš dovddaldagat mat dadjet ahte okta váhnemiin galgá leat čálihuvvon leat doarvái. Dát mielddisbuvttašii ahte mánná ovtta olbmui gii oktii boastut čálihuvvui sisa beassá jienastuslohkui. Divvundihte siva evttohit ahte dat dovddaldat rievdaduvvo gáibádussan dás lea ahte okta váhnen galgá leamaš mielde jienastuslogus ja ahte dat ii leat rievdaduvvon leanastivrras. Válgalávdegotti geavaheapmi dahká maid jearaldaga válgalávdegotti dási birra áigeguovdilin. Min mielas lea prinsihpalaččat boastut ahte Sámediggi ieš ollásit hálddaša iežas válgga. Ii livččii goit šaddan jearaldat ahte riikkabeaivi ieš lohká iežas jienaid. Min mielas váilot ákkat mat dadjet ahte Sámedikkis galgá leat sierralágán dárkkisteapmi. sadjái evttohit Sámediggái vástideaddji njuolggadusaid nu go odne juo leat almmolaš válggain. Dát loktešii Sámedikki árvodási ja nanne riektesihkkarvuođa. Lenastivrras lea oaiveovddasvástideapmi jienaid lohkamis ja áirrasbáikkiid juohkimis almmolaš válggain o.m.d. gieldda ollesčoahkkima válggaid oktavuođas. Válgaeiseváldi váldá ovddasvástádusa válgabargguid válbmema badjel ja gielddat ieža hálddašit dákkár jearaldagaid, dego namahit válgadoaimmahasa ja ovddasvástida maid válgabáikkis. Čielggadeapmi evttoha vástideaddji njuolggadusaid Sámediggái. Mii evttohit maid ahte Sámedikkilágas boahtá ovdan movt ođđaválgga gieđahallá, dákkár njuolggadusat váilot odne. Čielggadeapmái lea bukton ovdan ahte almmuhuvvon áigemearit válgga čađaheapmái juo leat menddo gáržžit. Čielggadeami evttohusa mielde, lasihit váidalanrivttiid mearri gaskaboddasaš jienastuslogus, de šáddá vel váddaseabbut doalahit muhtin áigemeariid. Danin ge evttohit guhkideami dain áigemeriin. viidáset bukton ovdan ahte jienasteapmi reivve bokte lea menddo váttis jienasteddjiide, mii mielddisbuvttašii ahte sii eai jienas. Dán čuoččuhussii ii leat bukton ovdan min mielas mákkárge doarjja. go lea namohuvvon, de lea min vuolginčuokkis ahte válgaoassálastin ii leat mearkkašanveara vuollegas. Maŋemus sámedikki válggas leai lohku hilgojuvvon jienat maid vuollegas. Jienasteapmi reivve bokte lea viidáset geavahuvvon jienastusvuohki otne ja geavahuvvo dábálaččat olgoriikaássi ruoŧelaččain dábálaš válggain. váldá eret reivejienasteami de livččii dárbbášit bidjat postajienasteami dan sadjái. Postajienasteami golut leat allagat. Orru maid viidáset mohkkái hukset orgánisašuvnna poastajienasteapmái jos váldá vuhtii dan ahte jienasteddjiid lohku lea gárži. livččii čađahit poastajienasteami de šaddá maid vihkkedallat sámedikki válgga ja almmolaš válgga buohtalastima. Čielggadeami jurddaboađus lea oktiibuot ahte váilot ákkat rievdadit jienastanvuogi. Rievdakeahtes jienastusvugiin maid váilot geavatlaš ákkat sirdit válgabeaivvi. Goit jearaldat lea viidáset jos leat makkárge prinsihpalaš ákkat sirdit válgabeaivvi. Muhtimat Sámedikki bealis lea bukton ovdan ahte válgoassálastin sáhtášii loktanit jos válga čađahuvvo seamma beaivvi go riikkabeaivvi válga. Dat livččii maid ceahkket ahte Sámediggi lea oassi ruoŧa álbmotstivremis. Čielggadeami jurddaboađus lea ahte lea eahpečielggas jos buohtalastin almmolaš válggain livččii ealáskahttit Sámedikki válgga. Oainnut dás leat maid guokteláganat maid Sámedikki siste. Min jurddaboađus lea ahte gáibiduvvojit nana ákkat evttohit rievdademiid, danin go otná beaivemearri lea ásahuvvon. Min mielas váilot dákkár ákkat. Válgaguovllut ja áirrasbáiikkid juohkin, proseantarádji ja bellodatalmmuheami gáibádus. Čielggadeamis lea gohčus čilget jos dárbbašuvvo čađahit proseantaráji Sámedikki válgii ja jos berre bellodagain gáibádusaid čavget válgga oassálastimis. Ággan dán čielggadeapmái lea ahte leat menddo ollu ja ilá unna bellodagat Sámedikkis. Mohkiid bokte daddjon sáhtášii dát dilálašvuohta heajudit Sámedikki beaktilisvuođa. maid čielggas ahte Sámedikki politihkalaš dilli ii leat leamaš nu nanus ásaheami rájis. Čielggadeapmi oaivvilda lunddolažžan ahte orgánisašuvdna álggaheamis lea doaimmalaš ja ahte das leat ealli ságastallamat. Veahkkin dákkár dilálašvuođas livččii nannen dagaldagat dego proseantarádji dahje čavgadeabbu álmmuhangáibádusat bellodagaide. Álggus hálida goit čielggadeapmi maid váruhit ahte nannen dagaldagat okto sáhttet čoavdit daid váttisvuođaid mat leat leamaš Sámedikkis. Vuđolaš váttisvuohta lea lemaš váttisvuohta hukset nanu Dasa sáhttá leat ággan ahte eai báljo stuorimus bellodagain leat leamaš go vihtta guhtta áirrasbáikki. Dát lea mielddisbuktan gáibádusa ahte eanet go guokte bellodaga barget ovttas. Danin ii leat sihkkar ahte hui unna bellodagain čovddášii dán váttisvuođa.