sou · GPB3101d1 · 2002-01-01 00:00:00 — Mii evttohit maid ahte Sámediggi oa¿¿u bearráigeahanovddasvástádusa das ahte boazodoallu váldá vuhtii birrasa ja ie¿á almmolaš beroštumiid maid láhka boazodoalu birra mearrida. Mii evttohit ahte Sámifoandda stivra heaittihuvvo ja ahte foanda sirdojuvvo Sámediggái. Leanastivrrain Norrbottena, Västerbottena ja Jämtlandda leanain lea ovddasvástádus eanangeavahanlobiid addimis ie¿aset guovllus ja mii evttohit ahte boazodoallodelegašuvnnaid ovddasvástádus ilgejuvvo dárkileappot leanastivrraid njuolggadusas. Mii guoská meahccedoalu ja boazodoalu oktavuo˜a hálddahanáššiid ektui mii evttohit ahte dat áššit ein bissot meahccedoallostivrrain ja ahte rá˜˜ehus gávdná vugiid addit sámiide váikkuhanfámu mearridalladettiin. Go mis lea vuolggan ahte sámiide galggalii dáhkiduvvot váikkuhanfápmu stáhta mearrádusaide, de mii evttohit ahte rá˜˜ehus árvvoštallá nammadit sámi lahttuid dakkár mearridanorgánaide go Meahccestivrra, meahccedoallostivrraid, Luonddogáhttendoaimmahaga, Stáhta opmodatdoaimmahaga j.ea. Golut (kápihttal 11) Min evttohusat mearkkašit guhkádassi eanaš dan ahte dálá ru˜at sirdojuvvojit. Moatti oktavuo˜as mearkkašit evttohusat dan ahte lasi resurssat galggale biddjot stáhta bušeahta bakte. Mii evttohit má¹ga gaskaboddasaš dagu main lea oaivilin geahpidit o˜˜a láhkaásaheami ovddemusat earuide ja lasihit oktavuo˜aid ja unnidit riidduid boazodoalu ja ie¿á eanangeavaheddjiid gaskkas. Gaskaboddasaš dagut árvvoštallojit máksit ovcci miljuvnna ruvnna jahkái golmma jagi áigodagas. Dasa lassin evttohit daguid mat mearkkašit ahte buhtadusat máksojit moatti oktavuo˜as boazodollui ja maid meahccedollui. Dát dagut ja muhtin lassi hálddaheapmi meahccedoalloorganisašuvnnas árvvoštallojit máksit 3,6 miljuvnna ruvnna jahkái. Ru˜at galggale sirdimiin váldot golluossodagas 23; Eanan- ja meahccedoallu, guolásteapmi ja gullevaš ealáhusat. Sáme li juo mälggatrájes årrum Nuorttaskandinavian ja Guoládaknjárgan. Dålen sáme viessun miehttse- ja guollebivdos ja tjoaggemis. Dalloj lij boatsoj ájnas judossálaj. milta sámij árbbedábálasj hoajddo rievdaj ällobargguj ja ällotjuovudibmáj duojda dájda guododim-ednamijda. Sámij histårjålasj ednamávkkim vattij ávkkimriektá álgov sierra- lágásj gittaåbmudahkaj, ällosujttoriektáj. Ällosujttoriektá vaddá sábmáj riektáv vissesláhkáj ednamav ja tjátjev ávkkit ietjas ja boahttsujis viessomij. Sámeálmmugij gullu ällosujttoriektá ja dan vuodon le mát-tarájggásasj ávkkim. Ällosujttoriektá merkaj i.s. riektáv guododim-ednamijda ja miehttse- ja guollebivdduj. Ällosujttoriektá ienebut tjielg-giduvvá 2. kapihttalin. Sámijn le ráddidimlága (RF) 1. kap. 2. § nälját biehke milta vuodo- láhkasuoddje álmmuktjerdak unneplåhkon. Rijkabiejve li sárnnum sá- mijt Svierigin álmmuktjerdak unneplåhkon gejn rijka iemeálmmugin le sierra sajádahka (prop. 1976/77:80, árvvádallam 1976/77:KrU43, rij-kabiejvij tjála 1976/77:289). Rijkabiejve ásadin jagen 1993 sierra stáhta fábmudagáv, Sáme- dikkev. 31 sebrulattja vállji nammaduvvi sámeálmmugis. Ráddi- dus mierredij gålgådismáno 19. biejve gåhttjot sierra guoradallev gehtjatjit Sámedikke organisasjåvnåv, sámedikkelágav (SFS 1993:327) ja stáhta biejadusáv (1993:327) manna li Sámediggáj bagádusá (dir. 2000:70). Mijá barggogåhttjusin lij oajvvadusájt buktet ådå boatsojäládus- politihkkaj mij vaddá vuodov ekologalattjat, ekonomalattjat ja kul- tuvralattjat nanos boatsojäládussaj. Dasi galggap i.s. oajvvadit gåktu ällosujtto galgaluluj boahtte ájge organiseriduvvat, guoradallat ma dåjmajt åvddålijguovlluj galgalulun fábmudakdahkamuhán ja váttugit gähttjat vidjurijt boatsojäládusá ja ietjá areállaäládusáj gaskan. måhkkåj jåvsådittjat åvdeldimijt dagátjit kultuvralattjat, ekono- malattjat ja ekologalattjat guhkaájggásasj nanos boatsojäládussaj de lip biedjam muhtem oasseulmijt mijá oajvvadimbargguj. diehti merustallap oajvvadusá hähttuji tjielgastuhttet sivijllariektá, ällosujttoriektá, sisanádusáv ja njuolga-dahttemav man vuodon tjielde/tjäro adni sijá riektá le ednam- ja tjáhtjeávkkimij, tjielgastuhttet njuolgadahttemvidjurijt ällosujttoriektá ja äjggum- riektá gaskan vaják aktijbargon ednamávkkima hárráj, mij bájká- lattjat hähttu dagáduvvat, li tjielgugis njuolgadusá.gasskasasj árvvulasstema birra, mav ednamávkkijiddje hähttuji vuosedit nubbe nubbáj, lasedit tjieldij/tjäroj sebrulattjaj bájnatjimfámov dajn ássjijn ma gulluji ietjasa sisn¹ásj organisasjåvnnåj, vaddet tjieldijda/tjärojda ja Sámediggáj ienep bájnatjimfámov dajn ássjijn ma gulluji boatsojäládusá tjuottjodibmáj ja vil doarjjagijda ja máksusijda, ja vaddet gájkka sámijda máhttelisvuodav sebrulattjan bessat dan tjälldáj/tjerruj, gåsstå sijá máddo boahtá, ja tjieldijda/tjärojda máhttelisvuodav ietja mierredit njuolgadusájt tjielde/tjäro Lasedittjat Sámedikke bájnatjimfámov lip mijá oajvvadusájn vuolg- gám vuojnos guoradallam Sámedikke organisasjåvnå birra buktá tjielg-gavuodav ássjáj Sámedigge fábmudahkan ja álmmukválljim orgánan. Ådå boatsjojäláduspolitihka ulme (4. kapihtal) Mijá barggogåhttjusin le de oajvvadusájt buktet ådå boatsojäládus- politihkkaj mij vaddá vuodov kultuvralattjat, ekonomalattjat ja ekologalattjat guhkaájggásasj nanos boatsojäládussaj. Danen oajvvadip gålmmå boatsojäláduspolitihkalasj ulme. gulluji kultuvrraj, ekonomiddjaj ja birrasij. Dá gålmmå ulme li gasskasattjat nubbe nubbáj tjadnasam ja dajs aktak ij le nuppes badjelin. Sámij dierredime ájmon bisodit ja åvdedit boatsojäládusáv ja ietjá sijá árbbedábálasj äládusájt galggi åvdeduvvat sámekultuvrra vuodon. Dán ulme ájnas tjuovos le sámij ietjasa vuorodusá, biejadum rájáj gas- kan, galggi mierredit man láhkáj stáhta hábbmi duon dán lágásj åvdediddje biedjamdagojt. Svierik le mierredam dievddet rijkajgasskasasj välggogisvuodajt majt máhttá kultuvralasj ulme rábman gähttjat. Daj baktu Svierik le ietjas välggogissan dahkam dárbulasj åvdeldimijt åvdedit vaják ulmutja gudi gulluji unneplåhkuj bukti anodit ja åvdedit ietjasa kultuvrav ja bisodit åsijt ájnnasa identitähttasisá, d.j. jáhkkudagáv, gielav, árbbe-dábijt ja kultuvrraárbev. Dánna adnep kultuvrraj aj gullut unneplågo-juohkusij árbbedábálasj ednamávkkima. Sámijn galggi guhkás máhttelis åvdeldime gávnnut åvdedittjat ja anodittjat sáme äládusájt ällosujttoriektá vuodon. Dan¹ga láhkáj gå ietjá äládusáj lip vuolggam dasssta äládusbargge ietjasa märrádusáj baktu åvdedi äládusáv. ulmen aj le ájnas álggo-mierren sáme guhkás máhttelis mierredi ietjasa ássjijt. Hoajdo majn ällosujttoriektá le vuodon galggi dåjmaduvvat -luonndoluohkoj guhkaájggásasj buvtadimvaddásij, -biologalasj moattevuoda, -luonndo- ja kultuvrrabirásárvoj ja -ålggoádjemij árvoj gáktuj. Boatsojäládus le stuor árvvovadden bisodittjat várij ja duoddarij luonndo- ja kultuvrrabirásárvojt. Dan¹ga bále máhttá aj ällosujtto birrasij nievrijt buktet. Mijá mielas boatsjojäládusá birásulmme galga- luluj hábmáduvvat dat duohken. Adnep sáme ietja galgalulun vásstedit dan åvdås man muodugin sijá äládusá galggi hábbmiduvvat. diehti adnep birásulmme galgaluluj gullut divna dåjmajda majn ällosujttoriektá le vuodon. Dakkir ulmme galgaluluj hábmáduvvat vaják jåvsådit álmmukbiráspolitihkalasj ulm- máj. Dan¹ga bále sámij äládusáj ja kultuvra luohkoj ájnasvuohta ij galga vuostelduvvat. Ällosujttoriektá tjuottjudus (5. kapihtal) Ällosujttoguovlojn sáme ällosujton ja miehttse- ja guollebivdon barggi ällosujttoriektá vuodon. Da guovlo li Svieriga vijddudagás gålmadisá bájkke ja li Norrbottena, Västerbottena, Jämtlánda, Västernorrlánda, Gävleborga ja lenajn. Guhti le sábme hähttu tjälldáj/tjerruj sebrulattjan gullut vaják buktá ällosujttoriektáv ávkkit. Boatsojäláduslágan mierreduvvá gudi li tjiel- de/tjäro sebrulattja. Tjiellde/tjärro le iesj juridihkalasj persåvnnå ja dan organiserimij li sierra njuolgadusá. aktugasj sebrulattja boaht-tsujt äjgguji ja barggi boatsojäládusán bv. aktugasj firmá hámen. Juohkka tjiellde/tjärro le tjanáduvvam ällosujttoguovloj mierre- oassáj, tjielde/tjäro ednamijda. Da ednama gåhtjoduvvi tjielde-/tjäro- guovllon.Boatsojäláduslága milta lenastivrra mierret gåktu juohket tjielde-/tjäroguovlojt. Ällosujtto oadtju jagev birra dåjmaduvvat Norrbottena ja Väster- bottena lenaj sámeednamijn (lappmarker), nuppe oassáj sáddjimrájá allelin, nuppe oassáj dan rájá vuollelin bájkijn gånnå vuovdega álldaris gidák, giessek, tjavtjak ällosujton barggi ja ednama gulluji jali biehtse-mánogietjen jagen 1992 gullujin juogu stáhtaj (kråvnåednamin) jali li guohtomednama guohtomednamvárijn/- duoddarijn jali várijn/duodda-rijn Jämtlánda ja lenajn ja biehtsemáno gietjen jagen 1992 gullujin stáhtaj ja lidjin sierra loabe baktu guohtomednama. Ällosujtov oadtju dåjmadit gålgådismános vuoratjismánnuj ietjá bájkijn sámeednamin sáddjimrájá vuollelin, bájkijn sámeednamij (lapp-marker) ja guohtomednamvárij/-duoddarij ålggolin gånnå ällosujtto álldaris dåjmaduvvá sierra ájgijt jages. Oajvvadip Sámedikkev ienni gå lenastivrajt mierrediddjen tjielde/- tjäroguovloj juohkema birra. Mierredime åvddål, oajvvenjuolgadussan, galggá Sámedigge tjoahkkit ássjáj guosske tjieldijt/tjärojt. dárbbo ij le tjieldijt/tjärojt tjoahkkit jus tjielde/tjäro li avtamielalattja ednam-juohkemij ja adni le hiebalgis dan måhkkåj. Guosske gittaåbmudakniehke galgalulun máhttelisvuodav oadtjot moalgátjit ájggomjuohkema birra. Gå oajvvadip ådå njuolgadusájt tjielde-/tjäroguovloj juohkema bir- ra, de ij javla åvdep märrádusá automáhtalattjat fámoduvvi. Mijá mielas galggi vilá ájn tjieldijn/tjerujn gávnnut nággijiddje njuolga-dusá. diehti galggá lágan gávnnut njuolgadus mij javllá ällosujtto-riektá tjuottjudussaj visses dáfon galggá gávnnut tjiellde/tjärro. oajvvadusá duohken le mijá álggomierre ällosujttoriektáv iene-musát gähttjat aktisasj riektán, mij le sámeálmmugin ja dåjmaduvvá uddni tjielde/tjäro sebrulattjajs. Vuogas tjoavddusin lip gávnnam láhka-njuolgadusáv mij javllá tjiellde/tjärro galggá gávnnut ällosujttoriektá-tjuottjodiddjen visses dáfon. Oajvvadip tjielde/tjäro njuolgadusá galggi guhkás máhttelis ekono- malasj siebrij avtalágátja. Dat sisadná i.e. tjiellde/tjärro le aktu dan vielgij åvdåsvásstediddje. Sebrulattjan ij le dasti duobbelij persåvnålasj máksemåvdåsvásstádus tjielde/tjäro vielgijs. Mij guosská ássjijda tjiel-de/tjäro tjuottjeldahttemis, hiejttemis ja sebrulasjvuodas le tjieldij-da/tjärojda dárbbo sierra njuolgadusájs. Buorgulvis tjieldijda/tjärojda ietjá vidnudagájt gå ällosujtov tjuottjodit gáhtu. Oajvvadip tjieldev/tjärov sebrulattjan dåhkkidit divna sámijt gudi bukti duodastit máttosa båhti tjieldes/tjäros. Rávkalvis sebrulattjav sábmen liehket ij le fámon sebrulattja gállatjij jali aktanårruj. Jus ij le avtamielakvuohta le Sámediggáj máhttelis gähttjalit jus åhttse le sábme jali suv máddo tjieldes/tjäros boahtá. Tjielde/tjäro aktisasj tjåhkanimen galggá, oajvvenjuolgadussan, jienastibme tjadáduvvat dan láhkáj vaj fert mindik sebrulattjan le akta jiedna. Jus binnemusát akta sebrulasj rávkká galggi ássjij birra ma ällosujttuj, miehttse- ja guollebivdduj gulluji, jienastuvvat dan láhkáj vaj sebrulattjan le akta jiedna juohkka boahttsus åvdås. Sierra láhka ällosujttoriektá birra Mijá barggogåhttjusis oassen le ållesláhkáj gájkat bieles boatsojäládus-láhkaásadimev gähttjat. Oajvvadip boatsojäláduslága sadjáj ásadit guokta lága, lágav ällosujttoriektá birra ja lágav boatsojäládusá dåjmadime birra. Lágan ällosujttoriektá birra li njuolgadusá manna li ienemusát sivijllariektásasj dåbddomerka. li njuolgadusá ma tjielggiji man láhkáj ällosujttoriektá konkrehtalattjat oadtju dåjmaduvvat, bájkke gånnå le fámon, guhti dav galggá tjuottjodit ja mij le fámon vidjurij birra ällosujttoriektá, äjggumriektá ja ietjá sierra gittaåbmudakriektáj gaskan. Uddni boatsojäláduslágan li goappátjagá njuolgadusá sivijlla- riektásasj vidjurij birra ja man láhkáj boatsojäládus oadtju dåjma- duvvat. Dát máhttá vaddet båhtusav ällosujttoriektá ij agev buojkká- duvá sierra riektán gittaåbmudagájda. Oarren guokta lága oajvvadit le tjielgastuhttet nuppet bieles le gatjálvis sierra riektás gittaåbmudagájda, nuppet bieles äládusás masi dát riektá le duvdan. Árvvulasstem ja aktijbarggo tjieldij/tjäroj ja ietjá ednamávkkijiddjij gaskan (6. kapihtal) Ällosujttoguovlojn tjieldijn/tjärojn äloj barggi vuodon luonndo- guohtom. Dajnga bájkijn li moadda ietjátjerdak ednamávkkima. Dagá- tjit buorre álggovidjurijt kultuvralattjat, ekologalattjat ja ekonomalattjat guhkaájggásasj nanos boatsojäládussaj, de le dárbulasj árvvulasstet tjieldij/tjäroj ednamdárbojt ma båhti ällosujtos vuodon luonndoguohtom ja dasi duodden lasedit aktijbargov tjieldij/tjäroj ja ietjá ednamávkki-jiddjij gaskan. Dakkir aktijbargo vuodon galggá gávnnut gasskasasj roaddo ja árvvulasstem guhtik guojmesa riektás ja dárbojs ednamijt ávkkit duon dán måhkkåj. Uddni ilmmi ja aj åvdebut ilmmin duonna dánna hiemssima ja rijdo tjieldij/tjäroj ja iehtjádij gaskan ednamávkkima diehti. Udnásj rijdo ilmmi moaddi dan diehti gå ij le tjielgas mij le ällo- sujttoriektá sisanádus ja gåktu äjggumriektá le dan gáktuj ja vil gånnå ällosujttoriektá le fámon. Muhtem oare rijdojda ällosujttoguovlojn miehttse- ja guollebivdo diehti ilmmi danen gå ij le tjielgas man vijddudahka le miehttse- ja guollebivddoriektán oassen ällosujttoriektás ja gåktu miehttse- ja SOU 2001:101 Tjoahkkájgäsos 41 guol-lebivddoriektá le ednamniehke ja stáhta miehttse- ja guollebivddoriektá gáktuj. Oajvvadip dájt biedjamdagojt danen gå viertti tsuojgodit árvvu- lasstemav mij hähttu vuoseduvvat tjieldijda/tjärojda daj ällosujttodárboj diehti, vuodon luonndoguohtom, ja danen gå dárbbo le lasse aktijbargos tjieldij/tjäroj ja ietjá ednamávkkijiddjij gaskan, tjielggasap njuolgadahttemav ällosujttoriektá hárráj ja gåktu dat riektá le äjggumriektá gáktuj, tjielggasap njuolgadahttemav árvvulasstema hárráj mav boatsojäládus viertti vuosedit ietjá dåjmajda, tjielggasap njuolgadahttemav árvvulasstema hárráj mav miehttsebarggo viertti vuosedit boatsojäládussaj, lasse máhttudagáv ietjá ednamávkkijiddjijn makkir vidjura rávkaduvvi dåjmadit ällosujtov, luonndoguohtom vuodon, ja gåktu duon dán lágásj bidnustalle ednamávkkim bájnasj dajt vidjurijt ja vil lasse máhttudagáv ällosujtárijn makkir åvdeldime rávkaduvvi ávkkit ednamijt ällosujttoguovlojn ietjá måhkkåj ja man láhkáj ällo-sujtto dajt bájnasj, duvdav bájkálasj aktijbargguj tjieldij/tjäroj ja ietjá ednamávkki- jiddjij gaskan, mij guosská ednamávkkimij. Muhtem bále såbadimev ja rijdojda tjoavddusav, lasse säbrramav tjieldijs/tjärojs ja Sámedikkes mierredattijn ådå ednamávkkimplánajt, guoradallamav dan birra man vijdes le fera gen miehttse- ja guollebivddoriektá, goappátjagá priváhtaäjggum ja stáhta ednamijn ällosujttoguovlojn, ållagasj ednamijn ma sámij ávkkimij várraj biejaduvvin ja majt dálásj láhkaásadimen dålkkuji kråvnåednamin sáddjimrájá allelin ja guohtomednamvárijn/- duoddarijn. Stáhta ednamijn ällosujttoguovlojn – d.j. ednamijn ma tjuottjoduvvi stáhtas – oajvvadip árvvulasstemav tjieldij/tjäroj ednamávkkimij ällo-sujto ja ietjá sáme ednamávkkimij hárráj tsuojgodit sierra ednam-tjuottjodattijn. Beras luluj aktan ájdan tjieldij/tjäroj rádudaláduvvat gåktu stáhta ednama galggi tjuottjoduvvat. Tjielggasappot galggá tsuojgoduvvat kråvnåednama sáddjimrájá allelin ja boatsojguohtom-várijn/-duoddarijn vuostatjin li ájgoduvvam tjieldij/tjäroj ällosujttuj ja ietjá sáme ednamávkkimij. Stáhta Gittaåbmudakdåjmadak ja lenastivra aj dåbelijguovlluj tjuottjodi dájt ednamijt, valla tjieldij/tjäroj ednamávkkima suoddjim ja tjieldij/tjäroj máhttelisvuohta säbrrat ednamtjuottjudussaj galggá tjielgastuvvat. Vuovdegij tjielde/tjäro oad-tju sämmi riektáv máksusijda ma båhti ávkkimriektálåbijs daj jagev-birraednamijn gå várresámij tjielde/tjäro máksusijda ma båhti ávkkim-riektálåbijs daj jagevbirraednamijn boatsojäláduslága 34. Boatsojäládus (7. kapihtal) Oajvvadip njuolgadusájt sierra lágan majn le tjanos dasi gåktu boatsojäládus dåjmaduvvá. Oarev dasi buojkodip badjelin gå lágav ällosujto birra tjielggip. Mijá oajvvadusá láhkaásadibmáj båhti dassta gå adnep njuolgadusvuogádagáv galgaluluj njuolggit dálásjájggásasj tjuottjodimprinsihpaj milta ja aj dan diehti gå mierredimriektáv guhkás máhttelis galgaluluj sirddet vuolep ásadusájda. Gähttjo gåktu guododimluohko tjuottjoduvvi Oajvvadip tjieldijt/tjärojt lågov buktet guohtomednamij vidjurijs.Vuodon i.s. dá låhkodago, gieddeåtsådallama, njuovvam- statistihkkaåtsådallama ja viejttoboatsoj- ja masstadimälloássjij baje- dime galggá Sámedigge gähttjat vaj tjieldij/tjäroj guohtomednam- tjuottjudusá dievddi birásulmev. Dasi galggá Sámedigge mierre-dit juohkka tjielde/tjäro alemusboatsojlågov, mij de aj le gähttjamoasse. Sámedigge aktan ássjájguosske tjieldegij/tjärogij galgaluluj aktan ájdan árvustallat jus mierreduvvam alemusboatsojlågo li ássjájgullujiddje. Loahpeällosujtto (konsesjåvnnåällosujtto) le jådon sámeednamrájá (lappmarksgräns) vuollelin Gálás- ja Duornosänoj liegijn. Dåppe ällo- sujtto oadtju val dåjmaduvvat jagev birra man¹n¹el gå lenastivrra avta jali moatte sábmáj le loabev, konsesjåvnåv, vaddám mierrebájken barggat ietjas ja ednamniehkij äloj. Loahpeaddne barggá muhtem mär-ráj aktan gähttjoboatsojniehkij ällosujton. Gähttjoboatsojniehkke loah-peaddnijn aktan mierret ällosujttodåjmav. Ienemus oasse gähttjoboatsojniehkijs li ednamniehke. Jus ednam- niehkke galggá bessat gähttjoboatsojniehkken hähttu sån äjggut ednam-barggogittaåbmudagáv loahpebájken ja årrot gittaåbmudagán jali gåjt dan guovlon Norrbottena lenan gånnå dakkir ällosujttuj le loahpe. Dakkir loahpeällosujtto galgaluluj bissot duobbelijguovlluj dan diehti gå danna li kultuvralasj árvo ja danen gå bargojt vaddá dajn bájkijn. Oajvvadip loahpeällosujtto ij dasti dárbaha doajmmat tjiel- de/tjäro hámen. Dát tjuovvu dassta gå oajvvadip ådå njuolgadusájt tjieldijda/tjärojda vuodon ällosujttoriektátjuottjudus. Ienni galgaluluj vijor gähttjoboatsojniehkij ja loahpeaddne gaskan njuolgaduvvat konse-sjåvnån märrádusáj baktu. Oajvvadip máhttelisvuodav gähttjoboahttsujt äjggut vijdedasstet. Dat javllá gänna le ednambarggogittaåbmudak dan guovlon valla årru juonná Norrbottena lenan galggá máhttet gähttjoboahttsujt äjggut. Lenastivrra galgaluluj máhttelisvuodav oadtjot, jus sierra oare dasi li, miededit tjuolldasav njuolgadusás mij javllá ienemusát gålmmålåk boahttsu goahtáj galggi gähttjon gávnnut. Mijá mielas oajvvadusá guoradallamin Muonio tjäro birra e galga- lulu tjadáduvvat. Ällosujton li dålutjis boahttsubielje mierkkiduvvam tjuoldátjit älloniehkij boahttsujt. Ällosujtára merkajt muodugahtti gittaåbmudak- riektáduodastussan ja sijá märkka- ja märkkommáhttudak le oasse virggetjähppudagástisá. Merkaj, märkkomájgij ja enabuj birra li váttugis njuolgadusá boa- tsojäláduslágan ja dasi gullujiddje bagádusájn. Merka mierredime man¹n¹el registarduvvi lenastivras. Oajvvadip boahttsuv vilá ájn lága milta bakku mierkkit. Sámedik- ken galggá märkkaregistar gávnnut. Registardibme galggá suoddjit märkkaniehkij merkajt masste merkajs. Ietjá njuolgadusá merkaj ja mierkkima birra galggi diededuvvat stáhta jali Sámedikke biejadusájn Doarjjaga ja sadjájmáksusa (8. kapihtal) Kárttim lip doarjjagijt ja sadjájmáksusijt ma ällosujttuj ja sáme- kultuvraj juohkásuvvi. Dajda máhttsap 8. kapihttalin. Tjoahkkájgäsos båhtusis vuojnnu tabellan 8.1. Gájkbadjásasj ulme vuodon oajvvadip niellja rijkalasj ulme boatsoj-äládussaj dårjan. åvdedit sámij ietjasa rahtjamusájt ietjasa äládusáv åvddånahttet, åvdedit buoremusát máhttelis guodudakávkkimav, buoredit ällosujto ekonomalasj båhtusijt, ja ietján åvdedit nanos åvddånahttemav duoddarijn/várijn ja ietjá ällosujttoguovlojn mij gullu luonndo- ja kultuvrrabirásárvojda. Oajvvadip Sámedikkev oadtjot barggogåhttjusin hábbmit doarjjagijt boatsojäládussaj rijkalasj ulme vuodon. Oajvvadip aj Ednambarggo-dåjmadagá åvdåsvásstádusáv tjuottjodit boatsojäládussaj biedjam bied-nikluohkojt Sámediggáj sirddet. Stáhta boatsojäládustjuottjudus (9. kapihtal) Ulmme- ja boadosstivrrima stáhta dåjma hárráj li vuodon gå mijá oajvvadusájt buktep. Gávnnam lip ållo vidnojt ma uddni li fábmudak- dahkamuhá. Da lulun buktet hiejteduvvat ja dajt vidnojt luluj buktet sámij hállduj biedjat. Árudisfábmudakdahkamuhájt buktá njuolggit ja buorep aktidibme mij gullu sámij ássjijda buktá dagáduvvat. Oajvvadip ráddidusáv ásadit ráddidusdåjmadagán sierra åssudagáv åvdåsvásstediddje ministarijn, divna sámeássjijda ja ienemus oasev árudisfábmudakdahkamuhájs ma guosski boatsojäládussaj ja dasi vil ássjijt ma dálla Ednambarggodåjmadagás giehtadaláduvvi Sámediggaj sirddet. Sámedigge galgaluluj aj liehket boatsojäládusá guovddelis tjuottjudusfábmudak (suorggefábmudak). Oajvvadip aj Sámedikkev åvdåsvásstediddje gähttjen dasi vaj boatsojäládus árvvulasstá ietjá álmmukdåjmajt nammaduvvam lágan boatsojäládusá dåjmadime birra. Oajvvadip Sámefåndå stivrav låhpadit ja fåndåv Sámediggáj sird- det. Norrbottena, Västerbottena ja Jämtlánda lenastivra galggi åvdås- vásstedit ednamloahpeássjijs sijá bájken ja boatsojäládusdelegasjåvnåj dahkamuhá tjielgastuvvi bagádusájn lenastivrajda. Mij gullu ednambargo-boatsojäládusá tjuottjodimássjijda oajvvadip ássjijt bisodit miehttsegáhttimstivrajn ja ráddidusáv gávnnat vuogijt gåktu sáme bukti mierredimijt bájnatjit. diehti gå álgos lip biedjam mijá oajvvadusáj vuoduj sámijda vaddet vissesmuvvamav bájnatjit stáhta märrádusájt ma guosski boatsojäládussaj rijkalasj doajmman, de oajvvadip ráddidusáv árvustallat jus nammadit sebrulattjav stáhta mierredimorgánajda degu Miehttsestivrraj, miehttsegáhttimstivrajda, Luonndogáhttimdåjmadahkaj. Stáhta gittaåbmudakdåjmadahkaj j. i. Gålo (11. kapihtal) Mijá oajvvadusá merkahi guhkaájggásattjat ienemusát ålediddje biednikluohkoj ådåsisjuohkemav. Muhtem bále merkahi oajvvadusá ienep luohko galgalulun biejaduvvat lasse biednikdoarjjagin stáhta budjehta baktu. Oajvvadip moadda ájnibåddåsasj biedjamdago maj ulmmen le giehpedit ådå láhkásadusbuktemav ienemusát tjieldij- da/tjärojda ja lasedit aktijbargov ja unnedit rijdojt boatsojäládusá ja ietjá ednamávkkijiddjij gaskan. Ájnibåddåsasj biedjamdago mijá merus-tallamij milta máksi aktse miljåvnå kråvnå jahkáj gålmå jage ájggu-dahkaj. Dasi oajvvadip biedjamdagojt ma merkahi sadjáj-máksusa muhtem bále mávseduvvi boatsojäládussaj ja miehttsebargguj. Da biedjamdago ja muhtem lasse tjuottjodimgålo ma båhti miehttse-gáhttimorganisasjåvnnåj merustallap máksi 3,6 miljåvnå kråvnå jahkáj. Luohko galgalulun váldeduvvat ådåsisjuoge 23. gållosuorgev; Ednam- ja miehttsebarggo, guollebivddo aktan guorralakäládusáj. Saemieh guhkie tijjen männgan noerhte Skandijnavijsne jih Kålabielienjuanesne årrome. Dovletje tijjesne saemieh vijremistie, göölemistie jih tjööngkemistie jieliejin. Bovtse lea dillie vihkeles juvre gosse aath gaskemsh målsodh. Saemiej maadth-barkoeh jeatjh-laakan sjidtieh barkien jih ealoem sjiere gåatomedajviej gaskoeh ryöjnesjin. Saemiej histovrijesne eatnemem nuhtjeme jih sjiere reaktam åådtjeme,båatsoereaktam. Båatsoereaktesne dihte mij saemie åadtja eatnemem jih tjaetsiem nuhtjedh sjiere vuekien mietie jijtsasse jih bovtside. Båatsoereakta saemiej almetjidie maadtojne åvtetjereaktesne. Båatsoereaktesne v.g. reaktam åtna gåatodh, vijredh jih gööledh. Båatsoereaktan bijre 2 kaapitelisnie tjilkesovveme. Saemieh utnieh goh 1 kap. 2 § njealjeden boelkesne rijhkebiejjiehammosne maadtoevaarjelimmiem juktie saemieh aalkoe- almetjh. Rijhkebiejjie saarneme juktie saemieh Sveerjesne unnebe låhkoeh jih aalkoe-almetjh jijtjedh laantesne dellie sjiere reaktam utnieh (prop. 1976/77:80, bet. 1976/77:KrU43, rijhkebiejjie tjaala 1976/77:289). Rijhkebiejjie 1993 sjiere staate reeremem tseegksovvin, Saemiedigkie. Dah 31 lihtsegh Saemiedigkesne veeljemisnie biejesovvieh saemiej almetjijstie. Reerenasse rihkeden 19 b.n 2000 nännoesti sjiere tjilkehtäjjam biejesovvedh Saemiedigkien åårganisasjovnem saemiedigkielaakem giehtjedidh, (1993:327) jih laake-öörnegem (1993:327) instruksjovnine Saemiedägkan (dir.2000:70). Mijjen barkoe orreme raeriestimmieh buektiedidh orre båatsoe- politigkese maadtojne eekologijen, eekonomijen jih kultuvren nännoes båatsoebårran.