sou · GNB3129d3 · 2000-01-01 00:00:00 — Ideologi og folke- bibliotekpolitikk – eit demokratispørsmål Bakgrunnen for denne artikkelen er eit større arbeid eg gjennomførte for noen år sia og som handla om norsk folkebibliotekpolitikk frå 30- åra og fram til midten av 90-talet.1 Men sjølv om materialet for denne studien er henta frå Noreg, er dei problemstillingane som det dreiar seg om, fellesnordiske av karakter. Ja, eg vil hevde at desse spørsmåla er aktuelle i mange industrialiserte land . Djupast sett handlar det om folkebiblioteka primært skal tene relativt kortsiktige og instrumentelle nytteomsyn, eller om dei skal vera demokratibygg- ande institusjonar som arbeider i eit lengre perspektiv med å formidle kulturarven og dagsaktuell opplysning til samfunnsborgarane. Folkebibliotekpolitikk under den sosial- demokratiske orden La meg først ta eit steg tilbake: Ei nemnd som vart kalla Folke- opplysningsnemnda og som vart sett ned av den norske regjeringa i 1934, gjekk inn for å koordinere norsk folkeopplysningspolitikk over heile det kulturpolitiske feltet. Innstillinga frå denne nemnda, saman med den første biblioteklova i 1935, etableringa av Statens bibliotek- skole i 1940 og arbeidarrørsla sitt opplysningsarbeid i 30-åra, vart til mot slutten av ein periode med dystre økonomiske og sosiale erfarin- gar, men perioden bar og bod om eit økonomisk og politisk klima- skifte i positiv retning. Arbeidet med den statlige kulturpolitikken og folkebibliotekpolitikken som del av velferdspolitikken vart gjort med optimisme og tru på framtida. Kulturoptimismen og framstegstrua frå tida før første verdskrigen vart vekt til live att, men nå under nye IDEOLOGI OG FOLKEBIBLIOTEKPOLITIKK – EIT DEMOKRATISPØRSMÅL perspektiv: Den sosiale ingeniørkunsten syntest å ha nådd fram til eit nytt stadium med den keynesianske blandingsøkonomien og den sosialdemokratiske planleggingsstaten som dei fremste reiskapane for å skapa sosial velferd. I dei skandinaviske landa vart dei partipoli- tiske konfliktane dempa ned mot slutten av 30-talet, og dei sosial- demokratiske partia stod for politisk stabilitet både fordi dei kunne danne stabile regjeringar, men og fordi dei hadde moderert ideolo- gien sin, var godt organiserte, samarbeidde med fagrørsla og heldt orden i eigne rekker. For Noreg og vart krigsåra 1940–45 sjølvsagt ei unn- takstid, men kampen mot okkupasjonsmakta, suspensjonen av dei demokratiske rettane og striden for å greie seg gjennom krigskvar- dagen, skapte i alle fall ikkje mindre tru på offfentlig og særlig statlig styring. Og nokså fort etter krigen kom både og Noreg til å likne mye på , som ikkje hadde vori okkupert. Med andre ord såg det ut til at den strukturelle likskapen mellom dei skandina- viske landa hadde overlevd krigen og at den sosialdemokratiske orden (Furre 1991) som slutten av 30-åra hadde lagt grunnen for, utvikla seg for fullt dei første tre tiåra etter krigen. I perioden frå 1935 og fram mot midten av 60-åra kan det vera gode grunnar til å legge vekt på kontinuitet i politikken og i mindre grad la krigsåra markere eit skilje. For bibliotekpolitikken sin del er det all grunn til å legge vekt på kontinuitet meir enn brott. Når eg på ein samanfattande måte skal karakterisere samfunns- og kultursituasjonen i denne optimistiske vekstperioden, vil eg legge vekt på tre forhold: Det eine forholdet er at dei sosiale institusjonane i den nordiske samfunnsformasjonen (f.eks. familien, vennekretsen og nabolaget, skolen, religionen, kulturlivet og idretten) hadde ein relativ stabilitet og fungerte med bakgrunn i ein normativ tradisjon frå generasjonane før som framleis var intakt. Enkeltindividet var enda ikkje frisett frå sosiale normer og institusjonelle bindingar, og det gjaldt alle sam- funnslag – ikkje minst arbeidarklassen, som hadde samhald som ideo- logisk grunnverdi. Det andre er at den samfunnsmessige basisen – den politiske institusjonen, rettsapparatet, samfunnsøkonomien, klasseforholda – såg ut til å ha funni ei form der dei ulike delane var i ferd med å falle på plass. Velferdspolitikken, det store ideologiske fellesprosjektet, skulle vera garantist for at alle fekk meir av fellesgoda enn før. Og sjølv om det tok tid før alle fekk det dei hadde krav på, eksisterte det ein visjon om at samfunnet nærma seg ein idealtilstand. Folk aksep- terte eit fornuftig herredømme og ein fornuftig stat (Skjervheim 1992) som grunnlag for det gode livet dei fleste rekna med ville komma. Det psykologiske forholdet at mange trudde eit rettferdig samfunn var innanfor rekkevidde, gjorde at folk heldt ut og såg framover sjølv om det framleis var mye urett som skulle bøtast på. Og det tredje poenget mitt bygger på ein teori om at folk sub- jektivt opplevde den verda dei levde i, som relativt samanhengande og integrert. Livsverda (familielivet, vennekretsen, naboskapet) stod i eit samspel med det som skjedde i systemverda (i yrkeslivet, i lokalpolitikken og det lokale organisasjonslivet). Særlig i den tidlige fasen av perioden var klassekjensla subjektivt levande hos breie lag av folket. Den individuelle og gruppebaserte identitetsskapinga skjedde innanfor som både var synlige, avgrensa og kontrollerbare. Samtida stod for mange fram som ein meiningsfull totalitet, ei tid med eit stort potensiale som enda ikkje var realisert. Dei innebygde motsetningane i den moderne sivilisasjonen såg på overflata ut til å ha gått opp i ein syntese på eit høgare nivå. Paradoksalt nok såg det ut til at den sosialdemokratiske vel- ferdspolitikken i dei skandinaviske landa var i ferd med å realisere ideal frå tidlig i hundreåret, a new type of worker, som tente nok pengar og hadde nok fritid til å konsumere dei masse- produserte som fabrikkane han arbeidde i, sende ut i stadig større mengder (1989). Etterkrigssamfunnet var prega av ein maktbalanse mellom staten, den private kapitalen og fagrørsla og var ei samfunnsform som bygde på kompromissing og rasjonell planleg- ging. Den sosialdemokratiske blandingsøkonomien og vel- ferdspolitikken i 50–60-åra stod for mange som det moderne sam- funnet i høgste potens, ei levandegjering av idealet i den moderne humanismen med ein harmonisk balanse mellom individuell fridom, samfunnsmessig styring og demokrati. (1989) poeng- terer at dette var ein fase i kapitalismen som greip inn på alle livs- og samfunnsområde og skapte eit samanhengande system av økono- miske, sosiale og kulturelle bindingar. Denne oppstigande samfunnsformasjonen bygde på ein ide om at det fanst fellesverdiar og store fellesprosjekt, og at det var sam- funnsinstitusjonane si oppgåve å sørgje for at desse fellesverdiane kom alle til gode. Den velferdspolitiske tankegangen danna ei ideo- logisk overbygning og ei stor forteljing som gav rettesnor for dis- tribusjonen av fellesgoda. Folkeopplysningstanken slik han vart utforma for folkebiblioteka frå midten av 30-talet og fram til 60-åra, gav både legitimitet til og vart forma av velferdspolitikken. Folkebibliotekpolitikken kom der- for til å bli ein del av det kulturpolitiske fellesprosjektet. IDEOLOGI OG FOLKEBIBLIOTEKPOLITIKK – EIT DEMOKRATISPØRSMÅL spektivet var forskjellen mellom den nasjonalliberale (og sosialli- berale) og den sosialdemokratiske tradisjonen i folkebibliotekpoli- tikken nyansar i mønsteret på ein større vev. I eit samfunn der normsystema i dei sosiale institusjonane og i dei kulturelle og poli- tiske institusjonane framleis var relativt intakte, fanst det ein verdi- messig og ein intellektuell infrastruktur som folkeopplysningsideen kunne passe inn i. Den folkeopplysningslinja som bibliotekpolitik- ken følgde i denne perioden, tok først og fremst sikte på det (1992) nemner som medborgarbildning, som skulle gjera samfunnsmedlemmene til opplyste og kompetente borgarar. Det fall saman med den allmenne kulturpolitiske optimismen i tida. Dei politiske, sosiale og økonomiske forholda for den sosialdemokratiske orden var gunstige for konsensusdanning i dei nordiske landa. Ein viss grad av konsensus er nødvendig i eit sam- funn der ein skal gjennomføre store fellesprosjekt, og i norsk folke- bibliotekpolitikk og kulturpolitikk i denne perioden kom dette svært klart til uttrykk, kanskje klarare enn på noe anna område. Fram mot midten av 60-talet var kulturpolitikken ikkje eit omstridd ideologisk spørsmål i den offentlige debatten, men heller eit spørsmål om res- sursar, organisering og distribusjon. Det rådde ein kulturpolitisk borgfred. Slik var det og i bibliotekpolitikken. I vårt hundreår er det først og fremst dei nasjonalliberale med til- knyting til det politiske sentrum, folkerørslene og arbeidarrørsla som har gjort folkeopplysningstanken til kjerneelement i kultur- og bibli- otekpolitikken. Sjølv om dei nasjonalliberale og sosialdemokratane hadde noe ulike mål for folkeopplysningsarbeidet og bib- liotekpolitikken, stod dei likevel innanfor rammene av ein biblio- tekpolitisk konsensus, og dei var samde om at folkebibliotekte- nestene burde integrerast i eit samla kulturtilbod frå velferdsstaten. Fram mot midten av 60-talet var dei og samde om innhaldet i folke- bibliotektenestene, det var den nasjonale einskapskulturen som skulle bringast ut til folket. skjedde samtidig med at folke- rørslene, og særlig arbeidarrørsla, vart ein viktig maktfaktor. (1995) peiker på at det historisk sett har vori ein påfallande parallellitet mellom framveksten av folkeopplysninga og auka makt for folket. Under den sosialdemokratiske orden nådde folkeopplysningstanken i bibliotekpolitikken ein sterkare posisjon enn noen gong. Folkeopplysningstanken var ein integert del av den dominerande ideologien i samfunnet, og verken folkebiblioteka eller dei etablerte folkopplysningsorganisasjonane hadde behov for radi- kale samfunnsforandringar. Ettersom folkeopplysningsrørsla ikkje kjende behov for å utfordre makta, men tvert imot sjølv hadde behov for å legitimere den ideologiske maktposisjonen ho var i, vart folke- opplysningsrørsla og folkebibliotekpolitikarane mindre kritiske til det samfunnet dei fungerte innanfor. Folkeopplysningsarbeidet vart etter kvart eit fast innslag på statsbudsjettet, det skapte ei sterk bin- ding til statsmakta. Folkeopplysninga kom til å begynne med i stand etter lokale initiativ og behov, men fekk etter kvart eit tvetydig og komplekst forhold til sentrale maktinstansar (1995). Og den delen av folkeopplysninga som folkebiblioteka tok seg av, vart aller sterkast integrert i statsmakta. Ein kan altså her tala om at folke- opplysningsgstanken disiplinerte folket, og etter kvart som ideen vart integrert i det etablerte, kom det og til å dreie seg om ein indre sjølvdisiplin innanfor kollektivet, ein ideologisk sjølvdisiplin utan tvang som legitimerte ordna sosiale forandringar (1995). Folkebibliotekpolitikk, oljealder og nyliberalisme I det følgjande skal eg beskrive ei økonomisk og ideologisk pers- pektivforskyving i 70- og 80-åra som fekk konsekvensar for bib- liotekpolitikken. Noreg skilde seg her ut frå dei andre nordiske landa fordi Noreg vart ein oljenasjon og fekk eit tilskott til nasjo- naløkonomien, men dei tendensielle trekka i samfunnsutviklinga skilde seg likevel ikkje mye frå dei andre nordiske landa – eller frå andre vesteuropeiske velferdsstatar, for den saks skuld. Det norske Arbeidarpartiet mista det reine fleirtalet på etter valet i 1961, men vart sittande med regjeringsmakta til 1963, da den første borgarlige regjeringa sia 1935 tok over etter mis- tillit mot Arbeidarpartiet i . Ho vart eit parlamenta- risk intermesso, men ved stortingsvalet i 1965 fekk dei borgarlige partia reint fleirtal og sikker regjeringsmakt. Det sosialdemokratiske regjeringsmonopolet vart broti etter tredve år, og dette var eit teikn på at den sosialdemokratiske orden ikkje lenger var så sjølvsagd. Den politiske uroa med kritikk både frå høgre og venstre for Arbeidarpartiet, varsla nye tider og strukturelle endringar i det moderne Noreg. Det norske samfunnet mot slutten av 60-åra kan framstillast som ei overgangstid. Det var prega av økonomisk vekst og sosial utjamning, men det bar og i seg kimen til kritikk, kulturelt oppbrot og ei omorganisering av samfunnsformasjonen, dvs. av strukturane i dei sosiale institusjonane (Østerberg og 1995). Prosessen gjekk vidare i 70- og 80-åra: 70-åra gav Noreg olje- pengar, men og økonomisk turbulens. IDEOLOGI OG FOLKEBIBLIOTEKPOLITIKK – EIT DEMOKRATISPØRSMÅL gjorde landet enda meir avhengig av internasjonal økonomi enn før. Den politiske kritikken frå venstresida retta seg mot den sentraliserte styringsstrukturen og utvatning av folkestyret. Utfallet av EF-striden i 1972 viste at det let seg gjera å mobilisere ei grasrotrørsle mot det sentraliserte maktapparatet i den sosialdemokratiske vekststaten. Djupare sett var dette ein reaksjon mot negative erfaringar ved den moderniseringsprosessen som landet hadde gjennomgått sia midten . Sentraliseringsfilosofien frå dei to første tiåra etter krigen møtte motstand. Kvinnene organiserte seg. Oppildna av sigeren i EF- kampen reiste bygdene nye krav overfor staten. Høgresida i politik- ken var og på offensiven med kritikk mot veksten i dei offentlige budsjetta og mot dei offentlige reguleringane. Ved valet i 1969 fekk Arbeidarpartiet av røystene, Høgre . Men i 1981-valet var forholdet at Arbeidarpartiet fekk Og i 1989 var forholdet mellom dei to par- tia mot . Det nye og ekstremt liberalistiske Fram- stegspartiet etablerte seg på og fekk i 1989 av røystene. Partiet var ved dette valet større enn både Kristeleg , og Sosialistisk Venstreparti. Eg trekker fram desse tala for å vise at det politiske bildet forandra seg radikalt i 70- og 80-åra. Den politiske forandringa hang nøye saman med strukturendringar i det norske samfunnet. Utdan- ningseksplosjonen og ein sterk vekst i mellomklasseyrka er eit viktig aspekt. Offentlige og private tenester fekk stadig større betydning, særlig etter at datateknologien fekk gjennomslag i 80-åra. Ein vek- sande kritikk mot sterk statsmakt og statlig og kommunalt byråkrati førte til krav om reformer i den offentlige forvaltninga – ofte på grunnlag av organisasjonsteori som bygde på amerikanske erfaringar. Staten og kommunane gjekk inn i ei rekke forvaltningsreformer med nyliberalistisk tilsnitt. har omtala denne prosessen som ei for- vitring av velferdsstaten, der dei store fellestiltaka som vart finansi- erte over skattesetelen vart avløyste av lausslept jappeøkonomi og tendensar til privatisering av samfunnsoppgåvene. Velferdspolitikken har fått kraftige riper i lakken. Og det gjeld i dei fleste vesteuropeiske industrisamfunn, men i dei skandinaviske landa har det vori ekstra godt synlig nettopp fordi den sosialdemo- kratiske velferdspolitikken lenge var så framtredande – også under borgarlige regjeringar. Men frå slutten av 60-talet og framover til har vi gradvis fått eit politisk klimaskifte som stikk djupt og vidt. Perioden kan karakteriserast som ei oppbrotstid, kulturelt og politisk. Dei gamle gode sanningane er ikkje lenger så sjølvsagde, heller ikkje i kultur- og I bibliotekpolitikken begynte oppbrotet i 60-åra med debatten om Norsk kulturfond og innkjøpsordninga for skjønnlitteratur, og det vart ført vidare i striden om den nye kulturpolitikken i 70-åra. Men eg vil presisere at i desse debattane var det ingen av partane som ønskte å forlate dei velferdspolitiske prinsippa i kultur- og bib- liotekpolitikken. Det var prinsipiell semje om at kulturgoda burde nå fram til alle, men det var usemje om kva slags variant av kultur som skulle prioriterast, enten den tradisjonelle danningskulturen2 med vekt på kunstnarisk kvalitet eller den desentrale, deltakarorienterte aktivitetskulturen der verdien først og fremst låg på det sosiale pla- net. Denne usemja låg likevel innanfor rammene av det moderne vel- ferdsprosjektet som vart bori fram av den sosialdemokratiske orden. Ho var knytta til to kulturideologiar som rett nok var ulike, men dei hadde likevel ei felles rot i den moderne opplys- ningstradisjonen. Forskjellane låg først og fremst i ulike oppfatningar av kva som var den beste kulturen for folket. Som ideologiar og bibliotekpolitiske strategiar stod dei mot kvarandre i eit dialogisk forhold slik (1987) skildrar dialogikken i den vesteuro- peiske kulturkretsen, men dei stilte ikkje spørsmål ved sjølve grunn- verdien av det å formidle ein felles kulturarv. I denne striden hevda bibliotekfolk at ein skulle prioritere det nasjonale nivået, mens dei nye kulturpolitikarane ville legge mest vekt på det lokale nivået. Men sjølv ikkje dei mest ihuga tilhengarane av den nye kulturpolitik- ken ville kaste ut einskapskulturen og den nasjonale kulturen, og dei som forsvara den gamle folkeopplysningsstrategien etter prinsippet om demokratisering av kulturen, hevda ikkje at lokal amatør- og aktivitetskultur var verdilaus. Å tolke den nye kulturpolitikken i 70-åra som eit uttrykk for små forteljingar i eit anti-moderne prosjekt og dermed eit kvali- tativt oppbrot i fundamental forstand, er etter mi oppfatning ei mis- forståing. Dei store forteljingane heldt fram under den nye kultur- politikken, men under nye vilkår. Den nye kulturpolitikken hadde som føresetnad at det identitetssøkande balansearbeidet for enkelt- individet og sosiale grupper (1993) skulle skje innanfor insti- tusjonelle i den private sfæren og i lokalsamfunnet, ikkje minst som ei førebuing for at folk skulle kunne ta imot impulsar frå einskapskulturen. Samtidig skulle det dannast ein indre motstand mot den spekulative delen av den moderne industrikulturen. Den nye kulturpolitikken førutsette derfor og at dimensjonane samfunn (for- stått som dei institusjonelle og strukturelle rammene for folks liv) og kultur (forstått som den subjektive betydnings- og meiningsberande IDEOLOGI OG FOLKEBIBLIOTEKPOLITIKK – EIT DEMOKRATISPØRSMÅL dimensjonen i livet) skulle utviklast i nær samanheng. Alt dette er teikn på at ein framleis heldt fast på forestillinga om større og samanhengande kulturtradisjonar, og eg vil derfor heller tolke den desentraliserte kulturpolitikken som ei tilpassing til eit nytt utviklingsstadium i den moderne samfunnsformasjonen. Når biblio- tekarane kom på kollisjonskurs med den nye kulturpolitikken, var det fordi dei var bundne til ein kulturpolitisk modell som hadde feste i eit samfunn som var i ferd med brytast opp. Brotet med den fordi- stiske samfunnstypen og dei bibliotekpolitiske følgjene av det, er temaet for resten av dette avsnittet.3 Den fordistiske produksjons- og konsumpsjonsmodellen bygde på prinsippa om masseproduksjon i stor skala, langsiktig planlegging, standardisering, regulering, optimal maktbalanse mellom stat, kapital og arbeid og stabile sosiale, politiske og kulturelle omgivelsar. Denne produksjons- og konsumpsjonsmodellen fungerte så lenge det var mulig å ekspandere på ledige verdsmarknader, men da desse markna- dene vart metta av dei amerikanske, vesteuropeiske og japanske stor- industriane, oppstod eit marknadsproblem. Og den rigide alliansen av storkapital, mektige fagforeiningar og mektige statar som fordis- men hadde skapt, meistra ikkje denne utfordringa. Det var under slike forhold tidlig at omstruktureringa av den internasjonale kapitalismen begynte å skyte fart for alvor, og ut av dette voks ein nye produksjons- og konsumpsjonsmodell som samfunnsgeografen (1989) kallar flexible accumulation: It rests on flexibility with respect to labour processes, labour mar- kets, products, and patterns of consumption.4 Det karakteristiske ved denne modellen er at han har skapt nye produksjonssektorar, nye finansieringsmåtar, nye marknader og omfattande fornyingar innan- for teknologi og organisasjon. Staten har fått ein svekka posisjon, som bl.a. kjem til uttrykk i desentralisering av statsmakt. Dei sterke fagforeiningane på dei store fabrikkane under fordismen har måtta vike for større individualisme i dei tenesteproduserande verksemdene under systemet for fleksibel akkumulasjon.5 Det kulturelle motstykket til denne økonomiske modellen skild- rar i slike vendingar: The relatively stable aesthetic of Fordist modernism has given way to all the ferment, instability, and fleeting qualities of a postmodernist aesthe- tic that celebrates difference, ephemerality, spectacle, fashion, and the commodification of cultural forms.6 vedgår at det er vanskelig å vise korleis og i kva grad hold- ningar til politikk og kultur har skifta i pakt med transformasjonen frå fordisme til fleksibel tilpassing, men set fram ein teori om at det i dei vestlige industrilanda har skjedd a general shift from the collective norms and values, that were hegemo- nic at least in working-class organizations and other social movements in the 1950s and the 1960s, towards a much more competitive indivi- dualism as the central value in an entrepreneurial culture that has pene- trated many walks of life.7 Enkelte tema frå den bibliotekpolitiske debatten etter 1970 kan dis- kuterast i dette perspektivet. I eit samfunn der det vart stilt kritiske spørsmål til dei ideologiane som konstituerte velferdsstaten, vart det vanskelig å presentere kulturelle forteljingar som nettopp hadde legitimert den same velferdspolitikken. Ei av desse forteljingane var folkeopplysningstradisjonen. Utdanningseksplosjonen, ei viktig side ved strukturendringane i velferdssamfunna, underminerte paradok- salt nok folkeopplysningsargumentet i bibliotekpolitikken. Når sta- dig større delar av folket kom på skolebenken eller fekk formell utdanning gjennom vaksenopplæringstiltak, kunne det med god grunn hevdast at det ikkje lenger var behov for folkeopplysning i tra- disjonell form. Folkeopplysninga hadde før vori ein alternativ veg til kunnskap for dei sosiale gruppene som ikkje fekk tilgang til formell utdanning ut over folkeskolen. Vaksenopplæringa kom gradvis til å overta store delar av det tidligare folkeopplysningsarbeidet, og studieorganisasjonane vart meir nytteorienterte i arbeidet sitt. Der- som dei skulle konkurrere, måtte dei tilby kurs som gav formal- kompetanse. Det var denne endringa i utdannings- og opplæringstilboda den norske folkebiblioteklova av 1971 vart påverka av. Nemninga folke- opplysning vart borte i lovteksten. Samtidig innebar det at folkebi- blioteklova tilpassa seg ei utvikling der encyklopedisk danning fekk prioritet framfor samfunnsborgaropplysning og person- ligdomsutvikling (Båtnes 1994). Eit slagord for folkebiblioteka i 70-åra var at dei skulle innrette seg etter det nye utdanningssamfunnet, og den gongen var folke- biblioteka sine oppgåver innanfor vaksenopplæring eit mye diskutert tema. I 80-åra og første halvparten av 90-åra møtte folkebiblioteka for alvor eksplosjonen innanfor høgare utdanning. Ein del av ekspan- sjonen innanfor høgare utdanning låg i desentraliserte undervisnings- tilbod for folk som studerte ved sida av ein jobb, og desse nye stu- dentane, som til daglig ikkje kunne nå ved den institusjo- nen dei var studentar ved, oppsøkte det nærmaste folkebiblioteket for å låne faglitteratur. Slik kom folkebiblioteka i til å bli konfron- IDEOLOGI OG FOLKEBIBLIOTEKPOLITIKK – EIT DEMOKRATISPØRSMÅL terte med kravet om individuelt tilpassa tenester, og ein ny type res- surskrevande og formålsrasjonell bibliotekbrukar dukka opp (Vest- heim 1992). Og nettopp forventningane om individuelt tilpassa tenester frå medvitne brukarar viser at prinsippet om fleksibilitet og fekk innpass i folkebiblioteka. Den fordistiske kultur- formidlingsstrategien med utgangspunkt i folkeopplysningstra- disjonen under den sosialdemokratiske orden, vart av mange på bibliotekfeltet oppfatta som gammaldags, og i folkebibliotekpoli- tikken vart folkeopplysningsargumentet borte frå dei statlige poli- tikkdokumenta. Ideologisk var dette ei forskyving frå kollektive nor- mer og verdiar til konkurranseorientert individualisme, essensen i den seinmoderne samfunnsmodellen for fleksibel tilpassing.