Kórọ́ọ̀sì Sabali, Sabali, Sabali, yonkontê Sabali, Sabali, Sabali, kagni Ni kêra môgô x2 (Èdè Bàmbàrà) Eléyìí jẹ́ àyọkà láti inú ìwé Àtẹ́lẹwọ́ Pelebe, ẹ le rí kọ́pì yín rà lóri Okada Books. Ọ̀rẹ́dọlá Ibrahim Àjàtóntìrìàjàbalẹ̀ jẹ́ akẹ́kọ́ gboyè ìmọ̀ òfin láti ilé ẹ̀kọ́ gíga fáfitì Ìbàdàn. O jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Òmù-Àrán ní ìpínlẹ Kwara nibi tí o ti ni àǹfàní láti kọ́ púpọ̀ nípa iṣe àti àṣà Yorùbá l’ọ́dọ̀ ìyá bàbá rẹ̀ – Alhaja Mọ́ríamọ̀ Ayélàágbe Ọ̀rẹ́dọlá. Ìlú yìí nàá ni o ti lọ ilé-ìwé alákọ́bẹ̀rẹ̀ ati girama níbi tí ó tún ti ní àǹfàní àti kọ́ nípa ẹ̀kọ́ Yorùbá láti ọ̀dọ̀ àwọn òlùkọni tó dágánjíá tí wọ́n sì tún múnádoko pẹ̀lú. Ó k’ẹ́kọ́ jádé ní ilé ẹ̀kọ́ girama Government Secondary School Òmù-Àrán gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ́ tó yege jù lọ ní èdè Yorùbá. Fún ìgbà dìè, Ibrahim ti ṣe ìwọ̀nba iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bi Oníṣòwò kékeré, o sì tún jẹ́ Akéwì, Òǹkọ̀wé, Oníròyìn àti Òṣèré Akẹ́kọ́ ní èdè gẹ̀ẹ̀sì àti ní èdè Yorùbá.


Sùúrù (Orin Démíanù ọmọ Málì àti Ọba Náàsì) | Ọ̀rẹ́dọlá Ibrahim

Ìlú yìí nàá ni o ti lọ ilé-ìwé alákọ́bẹ̀rẹ̀ ati girama níbi tí ó tún ti ní àǹfàní àti kọ́ nípa ẹ̀kọ́ Yorùbá láti ọ̀dọ̀ àwọn òlùkọni tó dágánjíá tí wọ́n sì tún múnádoko pẹ̀lú. Ó k’ẹ́kọ́ jádé ní ilé ẹ̀kọ́ girama Government Secondary School Òmù-Àrán gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ́ tó yege jù lọ ní èdè Yorùbá. Fún ìgbà dìè, Ibrahim ti ṣe ìwọ̀nba iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bi Oníṣòwò kékeré, o sì tún jẹ́ Akéwì, Òǹkọ̀wé, Oníròyìn àti Òṣèré Akẹ́kọ́ ní èdè gẹ̀ẹ̀sì àti ní èdè Yorùbá. Ibrahim jẹ́ ara àwọn òlùdásílẹ̀ Ẹgbẹ́ Àtẹ́lẹwọ́, ilé iṣẹ́ SkillNG àti ìwé ìròyìn orí afẹ́fẹ́ ThePageNg. Ìwé lítírésọ̀ Yoruba tí ó fẹ́ràn jùlọ ni Eégún Aláré láti ọwọ́ Láwuyì Ògúnníran. Ibrahim jẹ́ olùkáràmáisìkí ìmọ̀ àti orúkọ rere, o sì tún gbàgbọ́ pé owónikókó.


Ibrahim jẹ́ ara àwọn òlùdásílẹ̀ Ẹgbẹ́ Àtẹ́lẹwọ́, ilé iṣẹ́ SkillNG àti ìwé ìròyìn orí afẹ́fẹ́ ThePageNg. Ìwé lítírésọ̀ Yoruba tí ó fẹ́ràn jùlọ ni Eégún Aláré láti ọwọ́ Láwuyì Ògúnníran. Ibrahim jẹ́ olùkáràmáisìkí ìmọ̀ àti orúkọ rere, o sì tún gbàgbọ́ pé owónikókó. Ẹ lè kàn si ni ibrahimoredola@gmail.com tàbi lóri 07061282516.


Ẹ lè kàn si ni ibrahimoredola@gmail.com tàbi lóri 07061282516.


Àwòrán: Orí àti Àdìrẹ Oníkòó | Ọláòníye Àllíù Fèyíṣọlá

ÀKỌ́LÉ :Orí OHUN ÈLÒ: Ọ̀dà Ọìlì ỌDÚN : 2014/2015 ORÚKỌ AYÀWÒRÁN: Ọláòníye Àllíù Fèyíṣọlá GBÓLÓHÙN IṢẸ́ NÁÀ– Òrìṣà pàtàkì ni a mọ orí sí láàrín ọkanlélúgba irúnmọlẹ̀, bẹẹni kò sì ṣé f’ọwọ́ rọ́tì sẹ́yìn rárá nínú iṣẹ ọnà. Àkọ́kọ́ níbẹ̀ ni ṣíṣe àwòrán rékété, ọ̀pọ̀lọpọ̀ fọ́ọ́mù bi ọfali, konu, gbogbo rẹ̀ lójẹ́ ìpìlẹ̀ fún iṣẹ́ ọnà. Fífi pátánì sí iṣẹ́ ọnà dára púpọ̀. Àwọn àwòrán naa ni ìjàpá, ọ̀gà, adé, ẹja, ife, ilẹ̀, àti ìlarun. Gbogbo nnkan wọ̀nyìí lóni ìbátan pẹ̀lú Orí bíbọ. ÈRÒJÀ IṢẸ́ NAA: Búrọ́sì, aṣọ funfun, gọ́mù, akiriki, àti bẹ́ẹ̀bẹẹ̀ lo.


Àwọn àwòrán naa ni ìjàpá, ọ̀gà, adé, ẹja, ife, ilẹ̀, àti ìlarun. Gbogbo nnkan wọ̀nyìí lóni ìbátan pẹ̀lú Orí bíbọ. ÈRÒJÀ IṢẸ́ NAA: Búrọ́sì, aṣọ funfun, gọ́mù, akiriki, àti bẹ́ẹ̀bẹẹ̀ lo. ÀKỌ́LÉ :Àdìrẹ Oníkòó ỌDÚN: 2018 ORÚKỌ AYÀWÒRÁN: Ọláòníye Àllíù Fèyíṣọlá SÍTÁILÌ: Aṣọ Àdirẹ. GBOLOHUN ISE NAA -Aṣọ wíwọ̀ jẹ́ ohun pàtàkì nílẹ̀ Yorùbá. Oriṣiríṣi aṣọ ni ó wà bí gbáríyẹ̀ẹ́, bùbá.


ÀKỌ́LÉ :Àdìrẹ Oníkòó ỌDÚN: 2018 ORÚKỌ AYÀWÒRÁN: Ọláòníye Àllíù Fèyíṣọlá SÍTÁILÌ: Aṣọ Àdirẹ. GBOLOHUN ISE NAA -Aṣọ wíwọ̀ jẹ́ ohun pàtàkì nílẹ̀ Yorùbá. Oriṣiríṣi aṣọ ni ó wà bí gbáríyẹ̀ẹ́, bùbá. Eléyìí jẹ́ àwọn aṣọ ìdánimọ̀ gẹ́gẹ́ bi ọmọ Yorùbá pọ́nbélé. Nípa iṣẹ́ ọnà (artistic work)tie ati re jẹ aṣọ amúlùmálà tí ó tóbi jù púpọ̀. Ama ń fi aró ṣe iṣẹ naa daradara bi apẹẹrẹ -Aró aláwọ̀ pupa, Aláwọ̀ dúdú, Aláwọ̀ ewé àti bẹẹbẹẹ lọ.


Eléyìí jẹ́ àwọn aṣọ ìdánimọ̀ gẹ́gẹ́ bi ọmọ Yorùbá pọ́nbélé. Nípa iṣẹ́ ọnà (artistic work)tie ati re jẹ aṣọ amúlùmálà tí ó tóbi jù púpọ̀. Ama ń fi aró ṣe iṣẹ naa daradara bi apẹẹrẹ -Aró aláwọ̀ pupa, Aláwọ̀ dúdú, Aláwọ̀ ewé àti bẹẹbẹẹ lọ. Gẹgẹ bi aṣọ àdirẹ ṣe jẹ́ ojúlówó Aṣọ Yorùbá. O sì tún jẹ́ ohun pàtàkì tí a maa ń fi ọwọ ṣe pẹ̀lú ohun èlò naa o gbẹ́yìn níbẹ̀. Orúkọ ti o tumo si naa ni Adìrẹ oníwaro àti òṣùpá (stars and moonlight).


Gẹgẹ bi aṣọ àdirẹ ṣe jẹ́ ojúlówó Aṣọ Yorùbá. O sì tún jẹ́ ohun pàtàkì tí a maa ń fi ọwọ ṣe pẹ̀lú ohun èlò naa o gbẹ́yìn níbẹ̀. Orúkọ ti o tumo si naa ni Adìrẹ oníwaro àti òṣùpá (stars and moonlight). Ọláòníye Àllíù Fèyíṣọlá jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Yorùbá. Abi sí ilu Igbóọràkan ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní ijọba ìbílẹ̀ ìbàràpá. Ó ṣetán ní fáfitì Ifẹ̀ (Ọbafẹ́mi Awólọ́wọ̀ University) ní ìpínlẹ̀ Ọ̀sun.


Ọláòníye Àllíù Fèyíṣọlá jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Yorùbá. Abi sí ilu Igbóọràkan ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní ijọba ìbílẹ̀ ìbàràpá. Ó ṣetán ní fáfitì Ifẹ̀ (Ọbafẹ́mi Awólọ́wọ̀ University) ní ìpínlẹ̀ Ọ̀sun. Iṣẹ́ ayàwòrán ni ó yàn láàyò, bi iṣẹ́ ọnà (embroidery/craftwork), Àwòrán (portrait) àti pípa aṣọ láró (táì, dáì àti bàtíkì). Gbogbo rẹ̀ lóni ìbátan lórí iṣẹ́ ayàwòrán. Ẹ kàn si Fèyí ni orí ago +234 705 827 3046.


Iṣẹ́ ayàwòrán ni ó yàn láàyò, bi iṣẹ́ ọnà (embroidery/craftwork), Àwòrán (portrait) àti pípa aṣọ láró (táì, dáì àti bàtíkì). Gbogbo rẹ̀ lóni ìbátan lórí iṣẹ́ ayàwòrán. Ẹ kàn si Fèyí ni orí ago +234 705 827 3046. Atelewo Yoruba Language Art Literature Adire cloth culture Poetry Arts Egbe Atelewo Atelewo Nigeria Yoruba Read Iwe Yoruba Ise asa Atelewo


Atelewo Yoruba Language Art Literature Adire cloth culture Poetry Arts Egbe Atelewo Atelewo Nigeria Yoruba Read Iwe Yoruba Ise asa Atelewo


Ìfipábánilòpọ̀ (ìtàn) Rasaq Malik | Ẹgbẹ́ Àtẹ́lẹwọ́

Èyí ni ìtàn àròkọ kúkurú láti ẹnu Rasaq Malik Gbọ́lahàn. Bí ẹ̀yin naa fẹ wà ni àpèrè wa, ẹ kàn sí wa pẹ̀lú iṣẹ́ yin ní egbeatelewo@gmail.com tabi kí ẹ lọ sí línkì yìí – https://www.atelewo.org/igbawole/. Ẹ kàn sí www.atelewo.org láti ka awọn iṣẹ́ lítíreṣọ̀ Yorùbá to múnádóko.


Àwòrán: Onílù àti Agbè Ẹmu | Ọláòníye Àllíù Fèyíṣọlá

ÀKỌ́LÉ :onílù OHUN ÈLÒ: Ọ̀dà àkìrẹ́líkì ỌDÚN : 2018 ORÚKỌ AYÀWÒRÁN: Ọláòníye Àllíù Fèyíṣọlá SÍTÁILÌ: Araism (iṣẹ́ ọnà). ÀKỌ́LÉ :Agbè Ẹmu OHUN ÈLÒ : Òwú sílíkì. ỌDÚN : 2017 ni iṣẹ́ bẹ̀rẹ̀ l’órí rẹ̀ ORÚKỌ AYÀWÒRÁN: Ọláòníye Àllíù Fèyíṣọlá GBÓLÓHÙN NÍPA IṢẸ́ NÀÀ Kèrègbè ẹmu jẹ́ ohun tí a ń fi gba ẹmu sí. Ohun tí ẹmu ń ṣe l’ára dára púpọ̀. Ìkiní ni fún ìwòsàn ara. Ìkèjì, o ń fún ara lókun.


Ohun tí ẹmu ń ṣe l’ára dára púpọ̀. Ìkiní ni fún ìwòsàn ara. Ìkèjì, o ń fún ara lókun. Bẹẹna ẹmu mímu wúlò o sì tún dára fún ìwúre lọ́dọ̀ àwọn àgbàlagbà nílẹ̀ Yorùbá. Oríṣiríṣi ìkòkò l’ówà lẹ́yìn iṣẹ́ ọnà naa, ìdí tí mo fi wu lorisirisi ni wípé a ni oríṣi ìkòkò ní ilẹ̀ Yorùbá. Gbogbo rẹ̀ ló wúlò fún omi pípọn nílẹ̀ Yorùbá.


Bẹẹna ẹmu mímu wúlò o sì tún dára fún ìwúre lọ́dọ̀ àwọn àgbàlagbà nílẹ̀ Yorùbá. Oríṣiríṣi ìkòkò l’ówà lẹ́yìn iṣẹ́ ọnà naa, ìdí tí mo fi wu lorisirisi ni wípé a ni oríṣi ìkòkò ní ilẹ̀ Yorùbá. Gbogbo rẹ̀ ló wúlò fún omi pípọn nílẹ̀ Yorùbá. Ọláòníye Àllíù Fèyíṣọlá jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Yorùbá. Abi sí ilu Igbóọràkan ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní ijọba ìbílẹ̀ ìbàràpá. Ó ṣetán ní fáfitì Ifẹ̀ (Ọbafẹ́mi Awólọ́wọ̀ University) ní ìpínlẹ̀ Ọ̀sun.


Iṣẹ́ ayàwòrán ni ó yàn láàyò, bi iṣẹ́ ọnà (embroidery/craftwork), Àwòrán (portrait) àti pípa aṣọ láró (táì, dáì àti bàtíkì). Gbogbo rẹ̀ lóni ìbátan lórí iṣẹ́ ayàwòrán. Ẹ kàn si Fèyí ni orí ago +234 705 827 3046.


FÍDÍÒ: Ewì Ènìyàn | Ọ̀rẹ́dọlá Ibrahim Àjàtóntìrìàjàbalẹ̀

Ènìyàn Ènìyàn o, Ènìyàn yán Ènìyàn a b’ìdí yàn àn yán o Ènìyàn Òṣèlú, Ènìyàn ọ̀jẹ̀lú Ènìyàn tí ń f’agbáda gba agbada alágbẹ̀dẹ Ènìyàn tí ń f’ọ́wọ́ ọlá gbanilójú Ènìyàn a ṣ’enitán, a tẹsẹ̀ mọ́rìn. Ènìyàn èké, Ènìyàn alábòsí Ènìyàn lo ni màá jo lọ, mò ń wẹ̀yin rẹ Boo bá de kòtò, wọn à sì padà Taló ṣe’lá ti’lá fi kó Ta ló ṣe’kàn to fi wẹ̀wù ẹ̀jẹ̀ Ta ló ń ta’mọ tiye, Ta ló ń na’mọ na’ye? Ṣèb’Énìyàn nàá ni. Ènìyàn lo gbinṣu tó fẹ́ fi k’ágbàdo Ṣè b’Énìyàn lo gbinlá tó fẹ́ fi j’ẹ̀fọ́ tẹ̀tẹ̀ Boo r’ẹ́ni o sá, Boo r’èèyàn, à ní o ná fẹ́lẹ́ ọ̀rẹ́ẹ̀ mi Ènìyàn ò sunwọ̀n, ọ̀rẹ́ẹ̀ mi Ènìyàn ṣ’òro. Ọ̀rẹ́dọlá Ibrahim jẹ́ akẹ́kọ́ gboyè ìmọ̀ òfin láti ilé ẹ̀kọ́ gíga fásitì Ìbàdàn. O jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Òmù-Àrán ní ìpínlẹ Kwara nibi tí o ti ni àǹfàní láti kọ́ púpọ̀ nípa iṣe àti àṣà Yorùbá l’ọ́dọ̀ ìyá bàbá rẹ̀ – Alhaja Mọ́ríamọ̀ Ayélàágbe Ọ̀rẹ́dọlá.


Ènìyàn lo gbinṣu tó fẹ́ fi k’ágbàdo Ṣè b’Énìyàn lo gbinlá tó fẹ́ fi j’ẹ̀fọ́ tẹ̀tẹ̀ Boo r’ẹ́ni o sá, Boo r’èèyàn, à ní o ná fẹ́lẹ́ ọ̀rẹ́ẹ̀ mi Ènìyàn ò sunwọ̀n, ọ̀rẹ́ẹ̀ mi Ènìyàn ṣ’òro. Ọ̀rẹ́dọlá Ibrahim jẹ́ akẹ́kọ́ gboyè ìmọ̀ òfin láti ilé ẹ̀kọ́ gíga fásitì Ìbàdàn. O jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Òmù-Àrán ní ìpínlẹ Kwara nibi tí o ti ni àǹfàní láti kọ́ púpọ̀ nípa iṣe àti àṣà Yorùbá l’ọ́dọ̀ ìyá bàbá rẹ̀ – Alhaja Mọ́ríamọ̀ Ayélàágbe Ọ̀rẹ́dọlá. Ìlú yìí nàá ni o ti lọ ilé-ìwé alákọ́bẹ̀rẹ̀ ati girama níbi tí ó tún ti ní àǹfàní àti kọ́ nípa ẹ̀kọ́ Yorùbá láti ọ̀dọ̀ àwọn òlùkọni tó dágánjíá tí wọ́n sì tún múnádoko pẹ̀lú. Ó k’ẹ́kọ́ jádé ní ilé ẹ̀kọ́ girama Government Secondary School Òmù-Àrán gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ́ tó yege jù lọ ní èdè Yorùbá. Fún ìgbà dìè, Ibrahim ti ṣe ìwọ̀nba iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bi Oníṣòwò kékeré, o sì tún jẹ́ Akéwì, Òǹkọ̀wé, Oníròyìn àti Òṣèré Akẹ́kọ́ ní èdè gẹ̀ẹ̀sì àti ní èdè Yorùbá.


Ìlú yìí nàá ni o ti lọ ilé-ìwé alákọ́bẹ̀rẹ̀ ati girama níbi tí ó tún ti ní àǹfàní àti kọ́ nípa ẹ̀kọ́ Yorùbá láti ọ̀dọ̀ àwọn òlùkọni tó dágánjíá tí wọ́n sì tún múnádoko pẹ̀lú. Ó k’ẹ́kọ́ jádé ní ilé ẹ̀kọ́ girama Government Secondary School Òmù-Àrán gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ́ tó yege jù lọ ní èdè Yorùbá. Fún ìgbà dìè, Ibrahim ti ṣe ìwọ̀nba iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bi Oníṣòwò kékeré, o sì tún jẹ́ Akéwì, Òǹkọ̀wé, Oníròyìn àti Òṣèré Akẹ́kọ́ ní èdè gẹ̀ẹ̀sì àti ní èdè Yorùbá. Ibrahim jẹ́ ara àwọn òlùdásílẹ̀ Ẹgbẹ́ Àtẹ́lẹwọ́, ilé iṣẹ́ SkillNG àti ìwé ìròyìn orí afẹ́fẹ́ ThePageNg. Ìwé lítírésọ̀ Yoruba tí ó fẹ́ràn jùlọ ni Eégún Aláré láti ọwọ́ Láwuyì Ògúnníran. Ibrahim jẹ́ olùkáràmáisìkí ìmọ̀ àti orúkọ rere, o sì ní’gbàgbọ́ pé àpèrè Àtẹ́lẹwọ́ yío ṣe iṣẹ́ takun takun fún ìràpadà ohun to ti sọnù lọ́wọ́ àwọn ọmọ Yorùbá.


Ibrahim jẹ́ ara àwọn òlùdásílẹ̀ Ẹgbẹ́ Àtẹ́lẹwọ́, ilé iṣẹ́ SkillNG àti ìwé ìròyìn orí afẹ́fẹ́ ThePageNg. Ìwé lítírésọ̀ Yoruba tí ó fẹ́ràn jùlọ ni Eégún Aláré láti ọwọ́ Láwuyì Ògúnníran. Ibrahim jẹ́ olùkáràmáisìkí ìmọ̀ àti orúkọ rere, o sì ní’gbàgbọ́ pé àpèrè Àtẹ́lẹwọ́ yío ṣe iṣẹ́ takun takun fún ìràpadà ohun to ti sọnù lọ́wọ́ àwọn ọmọ Yorùbá.


FÍDÍÒ: Ewì Ìbà | Rasaq Malik Gbọ́láhàn

Rasaq Malik jẹ́ akẹ́ẹ̀kọ́ gboyè nínú ìmọ̀ èdè gẹ̀ẹ́sì ní Ilé Ìwé gíga fásitì èyí tí o fì’dí ka’lẹ̀ sí ìlú Ìbàdàn. O jẹ́ ẹnìkan tí o fẹ́ràn èdè abínibí rẹ̀ púpọ̀púpọ̀. Ní ìgbà tí o wà ní ilé ìwé girama, o jẹ́ ọmọ kan tí ó fẹ́ràn lati maa ka ìtàn àrokọ, àtipé nígbà tí à ń wí yìí ni o ṣalápàde “Egún Aláre” lati ọwọ́ Lawuyì Ògúnniran, “Àìsàn Ìfẹ́” láti ọwọ Bánjọ Akínlabí, “Gbogbo wa lolè”, “Àṣírí Amókùnjalè tú”, “Ọgbọ́n Ọlọ́gbọ́n”, àti bẹ́ẹ̀bẹ lọ. O sì tún jẹ́ ẹnìkan tí o rí àṣà àti ìṣe Yorùbá ní ohún tí o yẹ kí o ṣe kókó sí wá jú ti àtẹ̀yìnwálọ. Nípa bẹẹ, o rí ẹgbẹ Àtẹ́lẹwọ́ ní ẹgbẹ kan ti yòó ṣe àǹfààní fún t’olóri t’ẹlẹ́mù ni òní ati ní ọjọ iwájú.


Kílẹ̀ Tó Pòṣìkà |Rasaq Malik Gbọ́láhàn

Kí ilẹ̀ tó pa òṣìkà, ohun tí ó dára yóó ti bàjẹ́ Ní ojoojúmọ́ ayé mi ni mo máá ń ronú nípa ayé àwa ẹ̀dá, nípa àditú ayé tí ó ń fi ìgbà gbogbo ṣ’emí ní kàyéfì. Ní ojoojúmọ́ ayé mi ni mo máá ń ronú nípa bí ẹ̀dá kọ̀ọ̀kan ṣe ń lo ìṣẹ̀mí ayé tí ó bíńtín, ìṣẹ̀mí ayé tí ó ń fi ojoojúmọ́ kọmí lóminú. Ni igba gbogbo tí mo bá jí ni mo máá ń gbé ọlá àti ògo fún Elédùà Ọba mi, Ọba tí ó mọ mímí ẹja nínú omi, Ọba tí ó mọ rírọ̀ ojo àti ríràn òòrùn. Ọba tí ó fi ayé ṣe ìdánwò fún àwa ẹ̀dá àti ẹranko, Ọba tí ó ń ṣe ohun tí ó wù ú nígbà tí ó bá wù ú, Oba tí ó mọ ìsẹ̀mí àwọn ẹranko inú igbó, Oba tí ó mọ bí ewé sé ń jábọ́ lára igi tí kì í nigi lára, Oba tí ó fi sańmọ̀ se ibùgbé, tí ó fi ilẹ̀ ṣe ìtẹ́ ìgbẹ́sẹ̀lé, tí ó wèwù ọlá àti iyìn, Ọba tí ó lórúkọ àkàmáleèkàtán. Kábíyèsí rẹ Elédùà Ọba mi. Ọba tí ó tí ń bẹ kí àwa tó ma bẹ, Oba tí yóó sì ma bẹ nígbà tí àwa kò bá sí mọ́.


Ọba tí ó fi ayé ṣe ìdánwò fún àwa ẹ̀dá àti ẹranko, Ọba tí ó ń ṣe ohun tí ó wù ú nígbà tí ó bá wù ú, Oba tí ó mọ ìsẹ̀mí àwọn ẹranko inú igbó, Oba tí ó mọ bí ewé sé ń jábọ́ lára igi tí kì í nigi lára, Oba tí ó fi sańmọ̀ se ibùgbé, tí ó fi ilẹ̀ ṣe ìtẹ́ ìgbẹ́sẹ̀lé, tí ó wèwù ọlá àti iyìn, Ọba tí ó lórúkọ àkàmáleèkàtán. Kábíyèsí rẹ Elédùà Ọba mi. Ọba tí ó tí ń bẹ kí àwa tó ma bẹ, Oba tí yóó sì ma bẹ nígbà tí àwa kò bá sí mọ́. Ṣèbí Ọba yíì náà ló mọ ikú tí ó pa Bàbá mi, Àrẹ̀mú ọmọ ọlá, ọmọ atẹ́nígbaṣọ, ọmọ ìràwé kì í dájọ́ ilè kó sùnkè. Ẹ̀yin ará, ikú á pẹni à ń pè ikú á pẹni tí ń peni. Nítorí rẹ̀ ni mo ṣe máá ń sọ pé kòsí ipò tí ẹ̀dá kọ̀ọ̀kan bá wà láyé, kí á gbìyaǹjú kí á bẹ̀rù ọjọ àtisùn, kí á dúró ti Elédùà, kí á má sáré mọ́tò kọlu kẹ̀kẹ́, kí á má sọ pé sùúrù lérè kò dára ju ọlọ́runṣògo lo.


Ṣèbí Ọba yíì náà ló mọ ikú tí ó pa Bàbá mi, Àrẹ̀mú ọmọ ọlá, ọmọ atẹ́nígbaṣọ, ọmọ ìràwé kì í dájọ́ ilè kó sùnkè. Ẹ̀yin ará, ikú á pẹni à ń pè ikú á pẹni tí ń peni. Nítorí rẹ̀ ni mo ṣe máá ń sọ pé kòsí ipò tí ẹ̀dá kọ̀ọ̀kan bá wà láyé, kí á gbìyaǹjú kí á bẹ̀rù ọjọ àtisùn, kí á dúró ti Elédùà, kí á má sáré mọ́tò kọlu kẹ̀kẹ́, kí á má sọ pé sùúrù lérè kò dára ju ọlọ́runṣògo lo. Ní gbogbo ibi tí a bá wà láyé, kí á ní ìbẹ̀rù Ọlọ́run gidi gan an ni, kí á sí mọ̀ pé oníkúlúkù wa ni yóò padà sí ọ̀dọ̀ Elédùà ní ojọ́ ikú bádé, àtipé ènìyàn ò sunwọ̀n láàyè, ní ojọ́ a bá kú là á dère. E jẹ́ á ma a rántí pé òtítọ́ ni ó ma ń gbéni ga, ìtẹríba sì jẹ́ olórí ohun gbogbo, ìfẹ́ òhun ìrẹ̀lẹ̀ kò gbẹ́yìn níbẹ̀ pẹ̀lú. Gbogbo ohun a bá se ni a ó kẹ́san rẹ̀.


Ní gbogbo ibi tí a bá wà láyé, kí á ní ìbẹ̀rù Ọlọ́run gidi gan an ni, kí á sí mọ̀ pé oníkúlúkù wa ni yóò padà sí ọ̀dọ̀ Elédùà ní ojọ́ ikú bádé, àtipé ènìyàn ò sunwọ̀n láàyè, ní ojọ́ a bá kú là á dère. E jẹ́ á ma a rántí pé òtítọ́ ni ó ma ń gbéni ga, ìtẹríba sì jẹ́ olórí ohun gbogbo, ìfẹ́ òhun ìrẹ̀lẹ̀ kò gbẹ́yìn níbẹ̀ pẹ̀lú. Gbogbo ohun a bá se ni a ó kẹ́san rẹ̀. Nítorí rẹ̀ ni ó se da kí á mọ̀ dájú pé ènìyàn kò ní gbin àlùbọ́sà kó wu ẹ̀fọ́, ohun ti ẹ̀dá kọ̀ọ̀kan báṣe ni yóò gbà. Ní ojọ́ tí Bàbá mi kú ni mo mọ ohun tí wọ́n ń pè ní ayé òfimọlàkà. Ní òwúrọ̀ ọjọ́ tí mò ń so yì́i, Bàbá mi pèmí sí iyẹ̀wù rẹ̀, ó sàdúrà fúnmi, omijé lé sí ojú rẹ̀ róró, ó ń mí pokanpokan bi o ṣe ń ṣe àdúrà fun mi bi eni ti ìsúkèé mú.


Nítorí rẹ̀ ni ó se da kí á mọ̀ dájú pé ènìyàn kò ní gbin àlùbọ́sà kó wu ẹ̀fọ́, ohun ti ẹ̀dá kọ̀ọ̀kan báṣe ni yóò gbà. Ní ojọ́ tí Bàbá mi kú ni mo mọ ohun tí wọ́n ń pè ní ayé òfimọlàkà. Ní òwúrọ̀ ọjọ́ tí mò ń so yì́i, Bàbá mi pèmí sí iyẹ̀wù rẹ̀, ó sàdúrà fúnmi, omijé lé sí ojú rẹ̀ róró, ó ń mí pokanpokan bi o ṣe ń ṣe àdúrà fun mi bi eni ti ìsúkèé mú. Kì í kúkú ṣe pé ọjó àkọ́kọ́ tí Bàbá mi yóò ṣe àdúrà fúnmi rè é, sùgbọ́n omijé tí ó lé s’ójú rẹ̀ kò fi bẹ́ ẹ̀ yé mi. Mo wò wọ́n lójú, omijé sì bẹ̀rè sí kán tó-tó-tó lójú tèmi náà. Lẹ́yìn èyí, mo gbọ̀nà ilé ìwé lọ.


Kì í kúkú ṣe pé ọjó àkọ́kọ́ tí Bàbá mi yóò ṣe àdúrà fúnmi rè é, sùgbọ́n omijé tí ó lé s’ójú rẹ̀ kò fi bẹ́ ẹ̀ yé mi. Mo wò wọ́n lójú, omijé sì bẹ̀rè sí kán tó-tó-tó lójú tèmi náà. Lẹ́yìn èyí, mo gbọ̀nà ilé ìwé lọ. Mo fi Bàbá mi sílẹ̀ pẹ̀lú Ìyá mi ati orogún Ìyá mi, Ìyá Morádékẹ́. Pípadà tí ń o padà sílé lọsan ọjọ́ náà, mo bá èrò bìbà ní iwájú ilé wa. Èrò náà pọ̀ tóbẹ̀ gẹ́é tí mo ṣe kọ́kọ́ ṣiyèméjì bóya ilé wa ni èrò pọ̀ sí tàbí ilé wa kọ́.


Mo fi Bàbá mi sílẹ̀ pẹ̀lú Ìyá mi ati orogún Ìyá mi, Ìyá Morádékẹ́. Pípadà tí ń o padà sílé lọsan ọjọ́ náà, mo bá èrò bìbà ní iwájú ilé wa. Èrò náà pọ̀ tóbẹ̀ gẹ́é tí mo ṣe kọ́kọ́ ṣiyèméjì bóya ilé wa ni èrò pọ̀ sí tàbí ilé wa kọ́. Nígbà tí mo sún mọ́ àwọn èrò náà daada, mo rí Ìyá mi tí ó gbára yílẹ̀, mo sì rí Ìyá Morádéké náà ní orí ìdúró, gbogbo ara rẹ̀ tùtù jingbinni bi ẹni òjò pa, òjò kò kúkú pa a , omi ẹkún ló pọ̀ tó bẹ̀ẹ̀. Bóyá ayé ni mo wà ni, abi ọ̀run ni, ọ̀rọ̀ náà kòyémi àfìgbà tí mo bára mi ní ilé ìwòsàn. Ní òwúrò ọjọ́ kejì tí mo lajú, gbogbo ara mi sí ń gbóná bi irin alágbẹ̀dẹ.


Nígbà tí mo sún mọ́ àwọn èrò náà daada, mo rí Ìyá mi tí ó gbára yílẹ̀, mo sì rí Ìyá Morádéké náà ní orí ìdúró, gbogbo ara rẹ̀ tùtù jingbinni bi ẹni òjò pa, òjò kò kúkú pa a , omi ẹkún ló pọ̀ tó bẹ̀ẹ̀. Bóyá ayé ni mo wà ni, abi ọ̀run ni, ọ̀rọ̀ náà kòyémi àfìgbà tí mo bára mi ní ilé ìwòsàn. Ní òwúrò ọjọ́ kejì tí mo lajú, gbogbo ara mi sí ń gbóná bi irin alágbẹ̀dẹ. Mo gbójú wòkè, mo rí ìyá mi, omijé sì jábọ́ lójú mi pooropo. Ẹ̀yin ará, ọmọ atàpáta dìde paraku nimí. Bàbá mi kò lówó ko tó kú, bẹ́ ẹ̀ sì ni kò ra mọ́tò kí ó tó papòdà.


Mo gbójú wòkè, mo rí ìyá mi, omijé sì jábọ́ lójú mi pooropo. Ẹ̀yin ará, ọmọ atàpáta dìde paraku nimí. Bàbá mi kò lówó ko tó kú, bẹ́ ẹ̀ sì ni kò ra mọ́tò kí ó tó papòdà. Ní ìgbà gbogbo ni ó sì máá ń jẹ́ kóyéwa pé àtẹ́lẹwọ́ ẹni kì í tannijẹ, àtipé gbogbo iṣẹ́ tí ẹ̀da kọ̀ọ̀kan bá ń ṣe, kí olúwarẹ̀ tẹ’ra mọ́n. Bàbá mi kórira ìmẹ́lẹ́ àti òròjú, ó sì gbìyànjú púpọ̀ láti kìlọ̀ fún wa nípa wíwo aago aláago ṣiṣẹ́. Ní ọ̀dọ̀ Bàbá mi ní mo ti kọ́kọ́ gbọ́ pé àyànmọ́ ẹ̀dá sọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, àtipé ènìyàn wáyé ní ibejì kòní kí wọ́n ṣoríire bákan náà.


Ní ìgbà gbogbo ni ó sì máá ń jẹ́ kóyéwa pé àtẹ́lẹwọ́ ẹni kì í tannijẹ, àtipé gbogbo iṣẹ́ tí ẹ̀da kọ̀ọ̀kan bá ń ṣe, kí olúwarẹ̀ tẹ’ra mọ́n. Bàbá mi kórira ìmẹ́lẹ́ àti òròjú, ó sì gbìyànjú púpọ̀ láti kìlọ̀ fún wa nípa wíwo aago aláago ṣiṣẹ́. Ní ọ̀dọ̀ Bàbá mi ní mo ti kọ́kọ́ gbọ́ pé àyànmọ́ ẹ̀dá sọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, àtipé ènìyàn wáyé ní ibejì kòní kí wọ́n ṣoríire bákan náà. Bàbá mi ní pé gbogbo ibi tí a bá dé láyé, kí á má gbàgbé àtẹ̀yìnwá, kí á sì rántí àwọn tí wọn kò rí ṣe, àwọn ọmọ òrukàn tí wọ́n ń fi ojoojúmọ́ ṣiṣẹ́ àgbẹ̀, àwọn tí wọ́n ń gbàdúrà kí Elédùà dáwọn lóhùn. Ẹ̀kọ́ pọ̀ tí mo kọ lára Bàbá mi. Ṣé ti bí ó se gbìyànjú láti ránwa lọ sílé ìwé ni, àbí bí ó ṣe ṣé ní pàtàkì fún wa láti mọ iṣẹ́ ilé ní ṣíṣe.


Bàbá mi ní pé gbogbo ibi tí a bá dé láyé, kí á má gbàgbé àtẹ̀yìnwá, kí á sì rántí àwọn tí wọn kò rí ṣe, àwọn ọmọ òrukàn tí wọ́n ń fi ojoojúmọ́ ṣiṣẹ́ àgbẹ̀, àwọn tí wọ́n ń gbàdúrà kí Elédùà dáwọn lóhùn. Ẹ̀kọ́ pọ̀ tí mo kọ lára Bàbá mi. Ṣé ti bí ó se gbìyànjú láti ránwa lọ sílé ìwé ni, àbí bí ó ṣe ṣé ní pàtàkì fún wa láti mọ iṣẹ́ ilé ní ṣíṣe. Bàbá mi kò fi ọmọ kan kẹ́ kan; gbogbo wa ni ó tọ́ bákan náà. Kódà, àbúrò mi tí ìyá mi bí kẹ́yìn, Fadérẹra, jẹ́ ọmo dáradára. Fadérẹra kí ì rojú, ó sì jẹ ọmọ tó já fáfá.


Bàbá mi kò fi ọmọ kan kẹ́ kan; gbogbo wa ni ó tọ́ bákan náà. Kódà, àbúrò mi tí ìyá mi bí kẹ́yìn, Fadérẹra, jẹ́ ọmo dáradára. Fadérẹra kí ì rojú, ó sì jẹ ọmọ tó já fáfá. Lẹ́yìn ikú Bàbá mi ni mo gba ọ̀nà Èkó lọ fun iṣẹ́ ajé, ojú ri to ni ìlú Èkó. Ní ojọ́ tí ń ó sì kúrò ní Ilé, ìyá mi pèmí sí inú iyẹ̀wù rẹ̀ láti sàdúrà fún mi. Ìyá mi wòmí lójú, ẹ̀rù sì kún ọkàn rẹ̀.


Lẹ́yìn ikú Bàbá mi ni mo gba ọ̀nà Èkó lọ fun iṣẹ́ ajé, ojú ri to ni ìlú Èkó. Ní ojọ́ tí ń ó sì kúrò ní Ilé, ìyá mi pèmí sí inú iyẹ̀wù rẹ̀ láti sàdúrà fún mi. Ìyá mi wòmí lójú, ẹ̀rù sì kún ọkàn rẹ̀. Ìyá mi kì í fiwá ṣeré rárá. Ó fẹ́ràn láti ma a rí wa ní akàtà rẹ̀. Kò fẹ́ kí ǹǹkan ìjàm̀bá ṣewá.


Ìyá mi kì í fiwá ṣeré rárá. Ó fẹ́ràn láti ma a rí wa ní akàtà rẹ̀. Kò fẹ́ kí ǹǹkan ìjàm̀bá ṣewá. Ìyá mi gbìyànjú púpọ̀ lórí wa. Ìyàwò daada ni ìyá mi jẹ́ lọ́dọ̀ Bàbá mi. Ní gbogbo ìgbà tí ara bàbá mi kò bá yá, ìyá mi á suugba Bàbá mi, yóò ma a sáré lọ sókè sódò, yóò ma a bẹ Elédùà fún ìsẹ́gun lórí àìsàn Bàbá mi.


Ìyá mi gbìyànjú púpọ̀ lórí wa. Ìyàwò daada ni ìyá mi jẹ́ lọ́dọ̀ Bàbá mi. Ní gbogbo ìgbà tí ara bàbá mi kò bá yá, ìyá mi á suugba Bàbá mi, yóò ma a sáré lọ sókè sódò, yóò ma a bẹ Elédùà fún ìsẹ́gun lórí àìsàn Bàbá mi. Yorùbá bọ̀ wọ́n ní ènìyàn ní ń bẹ lẹ́yìn orò lórò fí ń ké, àtipé àjejì ọwọ́ kan ò gbẹ́rù dórí, àgbájọwọ́ lafi ń s’ọ̀yà. Ẹ̀wẹ̀, ojú tí yóò bá báni kalẹ́ kì í tàárọ̀ ṣe ipin. Ìyá mi gbìyànjú fún Bàbá mi púpọ̀.


Yorùbá bọ̀ wọ́n ní ènìyàn ní ń bẹ lẹ́yìn orò lórò fí ń ké, àtipé àjejì ọwọ́ kan ò gbẹ́rù dórí, àgbájọwọ́ lafi ń s’ọ̀yà. Ẹ̀wẹ̀, ojú tí yóò bá báni kalẹ́ kì í tàárọ̀ ṣe ipin. Ìyá mi gbìyànjú fún Bàbá mi púpọ̀. Ó ṣe gudugudu méje yááyá mẹ́fà nínú ayé Bàbá mi kí ó tó kú. Sé ijọ́ tí Bàbá mi kò lówó lọ́wọ́ ni àbí ijọ́ tí Bàbá mi re ìrìn àjò tí owó tán lọ́wó wọn? Nígba náà sì rè é, ayé kò tí di ayé ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀.


Ó ṣe gudugudu méje yááyá mẹ́fà nínú ayé Bàbá mi kí ó tó kú. Sé ijọ́ tí Bàbá mi kò lówó lọ́wọ́ ni àbí ijọ́ tí Bàbá mi re ìrìn àjò tí owó tán lọ́wó wọn? Nígba náà sì rè é, ayé kò tí di ayé ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀. Ìyá mi ní o gbéra nị́lẹ̀, tí ó lọ bá Bàbá mi níbi tí ó lọ, tí ó sì fun ní owo ní owó láti padà sílé. Mélòó la fẹ́ kà nínú eyín adípèlé? Ṣé ti ọjọ́ tí orogún ìyá mi, Ìyá Mọrádékẹ́ kọ́’lé èébú sí ìyá mi lára ni àbí ọjọ́ tí ìyá mi padà dé làti oko ẹ̀gẹ́ ti kò sí rí owó tí o fi pamọ́ sínú ìgbànú ré mo ní kí n mẹ́nu bà?


Ìyá mi ní o gbéra nị́lẹ̀, tí ó lọ bá Bàbá mi níbi tí ó lọ, tí ó sì fun ní owo ní owó láti padà sílé. Mélòó la fẹ́ kà nínú eyín adípèlé? Ṣé ti ọjọ́ tí orogún ìyá mi, Ìyá Mọrádékẹ́ kọ́’lé èébú sí ìyá mi lára ni àbí ọjọ́ tí ìyá mi padà dé làti oko ẹ̀gẹ́ ti kò sí rí owó tí o fi pamọ́ sínú ìgbànú ré mo ní kí n mẹ́nu bà? Sùgbọ́n Ìyá mi ti jẹ́ kò yémi pé nínú òláà nínú òfíì ní ọmọ páńdọrọ n dàgbà si i. Gbogbo bí ó se wù kí ǹǹkan lè tò ní ayé, tí olúwarè kò bá sọ ìrètí nù, gbogbo ǹǹkan n bọ̀wá dára. Ìyá mi sì tún jẹ́ kòyémi pé ilé ayé kò ṣé pọ́nlé, kò sì sé é kó mọ́ra bí ọmọ adìẹ. Gbogbo ohun tí a ní ni a ó dá kalẹ̀ tíkú bádé.


Sùgbọ́n Ìyá mi ti jẹ́ kò yémi pé nínú òláà nínú òfíì ní ọmọ páńdọrọ n dàgbà si i. Gbogbo bí ó se wù kí ǹǹkan lè tò ní ayé, tí olúwarè kò bá sọ ìrètí nù, gbogbo ǹǹkan n bọ̀wá dára. Ìyá mi sì tún jẹ́ kòyémi pé ilé ayé kò ṣé pọ́nlé, kò sì sé é kó mọ́ra bí ọmọ adìẹ. Gbogbo ohun tí a ní ni a ó dá kalẹ̀ tíkú bádé. Ṣèbí àdúrà wa ni pé kí iwájú wa dárá, kí ẹ̀yin wa sì ma bàjẹ́ pẹ̀lú. Ìlú Èkó ni mo wà tí ìpè fi wọlé pé ará ọré Bàbá mi, Adéróunmú kò yá. Ìyá mi sì jẹ́ kóyémi pé Bàbá náà sọpé àwọn fẹ rí mi ni kíákíá.


Ṣèbí àdúrà wa ni pé kí iwájú wa dárá, kí ẹ̀yin wa sì ma bàjẹ́ pẹ̀lú. Ìlú Èkó ni mo wà tí ìpè fi wọlé pé ará ọré Bàbá mi, Adéróunmú kò yá. Ìyá mi sì jẹ́ kóyémi pé Bàbá náà sọpé àwọn fẹ rí mi ni kíákíá. Mo wojú aago mi, mo sì ri pé aago mẹ́fà ti lù. N ò ní rí ọkọ ni idikọ ní alẹ́ ọjọ́ náà. Bí òwúrọ̀ ọjọ́ kejì se mọ́ ni mo gbéra, ó di ìlú Òkehò, níbi tí ọ̀rẹ́ Bàbá mi kọ́ ilé sí, níbi tí ó tí ń gbádùn ayé rẹ̀ pẹ̀lú àwọ́n ìyàwó àti ọmọ rẹ̀.


Mo wojú aago mi, mo sì ri pé aago mẹ́fà ti lù. N ò ní rí ọkọ ni idikọ ní alẹ́ ọjọ́ náà. Bí òwúrọ̀ ọjọ́ kejì se mọ́ ni mo gbéra, ó di ìlú Òkehò, níbi tí ọ̀rẹ́ Bàbá mi kọ́ ilé sí, níbi tí ó tí ń gbádùn ayé rẹ̀ pẹ̀lú àwọ́n ìyàwó àti ọmọ rẹ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé n kò mọ Bàbá náà dáradára, sùgbọ́n Bàbá mi sọ díẹ̀ fún wa nípa Bàbá yìí. Bàbá mi jẹ kó yémi pé ọ̀rẹ́ kòríkòsùn ni àwọn jẹ́, àtipé nígbà tí àwọn wà ní ilé ìwé alákọbẹ̀rẹ̀ ní ìlú ìwéré-ilé, àwọn méjèèjì a máa jọ kọ́wọ́rìn ni. Kódà, tí ọdún bá dé, aṣọ kan-ná ań ni àwọn yóò wọ̀.


Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé n kò mọ Bàbá náà dáradára, sùgbọ́n Bàbá mi sọ díẹ̀ fún wa nípa Bàbá yìí. Bàbá mi jẹ kó yémi pé ọ̀rẹ́ kòríkòsùn ni àwọn jẹ́, àtipé nígbà tí àwọn wà ní ilé ìwé alákọbẹ̀rẹ̀ ní ìlú ìwéré-ilé, àwọn méjèèjì a máa jọ kọ́wọ́rìn ni. Kódà, tí ọdún bá dé, aṣọ kan-ná ań ni àwọn yóò wọ̀. Ọ̀rẹ́ àwọn méjèèjì di ìlúmọ̀ọ́ká. Tí ó bá di kí á jó, òkòtó ni àwọn méjéèjì. Bàbá mi a máa bá ọ̀rẹ́ rẹ̀ da apara nípa bí àwọn méjéèjì ṣe lọ sóde ijó lọ́jọ́ kan tí wọn kò sì rántí láti lọ sí ilé.


Ọ̀rẹ́ àwọn méjèèjì di ìlúmọ̀ọ́ká. Tí ó bá di kí á jó, òkòtó ni àwọn méjéèjì. Bàbá mi a máa bá ọ̀rẹ́ rẹ̀ da apara nípa bí àwọn méjéèjì ṣe lọ sóde ijó lọ́jọ́ kan tí wọn kò sì rántí láti lọ sí ilé. Nígbà tí ó dalẹ́, Ìyá Bàbá mi bẹ̀rẹ̀ sí wá àwọn méjéèjì kiri. Ìyá Adéróunmú náà kò sùn. Ọ̀rọ̀ di ọlọ́mọ ò mọ mọ, ó di ọmọ ẹni kú ó sàn ju ọmọ ẹni nù lọ.


Nígbà tí ó dalẹ́, Ìyá Bàbá mi bẹ̀rẹ̀ sí wá àwọn méjéèjì kiri. Ìyá Adéróunmú náà kò sùn. Ọ̀rọ̀ di ọlọ́mọ ò mọ mọ, ó di ọmọ ẹni kú ó sàn ju ọmọ ẹni nù lọ. Nígbà tí òwúrò mọ, àwọn méjéèjì padà sí ilé. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pe wọn kò bá àwọn méjéèjì wí bí ó ṣe yẹ kí wọ́n bá won wí, Bàbá mi sọ fún mi pé láti ọjọ́ yẹn, àwọ̣n kò tún pẹ lóde ijó. Bí mo ṣe dé ìlú Òkehò ni mo lọ sí ilé ọ̀rẹ́ Bàbá mi.


Nígbà tí òwúrò mọ, àwọn méjéèjì padà sí ilé. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pe wọn kò bá àwọn méjéèjì wí bí ó ṣe yẹ kí wọ́n bá won wí, Bàbá mi sọ fún mi pé láti ọjọ́ yẹn, àwọ̣n kò tún pẹ lóde ijó. Bí mo ṣe dé ìlú Òkehò ni mo lọ sí ilé ọ̀rẹ́ Bàbá mi. Bí mo sì ti dé bẹ̀ ni mo bá Bàbá yìí lórí ìbùsùn. Mo bá ọ̀kan lára ìyàwó wọn nínú ilé náà pẹ̀lú wọn. Mo súnmọ́ Bàbá yìí, mo sì ri pé ara won gbóná gan an ni.


Bí mo sì ti dé bẹ̀ ni mo bá Bàbá yìí lórí ìbùsùn. Mo bá ọ̀kan lára ìyàwó wọn nínú ilé náà pẹ̀lú wọn. Mo súnmọ́ Bàbá yìí, mo sì ri pé ara won gbóná gan an ni. Mo bèèrè ohun tí wọ́n ti lò, ìyàwó yìí sì dámi lóhùn pé àwọn ti lo àgbo fún wọn. Lẹ́yìn ìgbà díẹ̀, Bàbá yìí fojú pèmí si ọ̀dọ̀ wọn gẹ́gẹ́ bí ọmọ ọ̀dọ̀ àgbà. Bí wọ́n sì ti fẹ́ kẹnu bọ̀rọ̀, omijé bẹ̀rẹ̀ sí kán tó-tó-tó ní ojú wọn.


Mo bèèrè ohun tí wọ́n ti lò, ìyàwó yìí sì dámi lóhùn pé àwọn ti lo àgbo fún wọn. Lẹ́yìn ìgbà díẹ̀, Bàbá yìí fojú pèmí si ọ̀dọ̀ wọn gẹ́gẹ́ bí ọmọ ọ̀dọ̀ àgbà. Bí wọ́n sì ti fẹ́ kẹnu bọ̀rọ̀, omijé bẹ̀rẹ̀ sí kán tó-tó-tó ní ojú wọn. Ẹ̀rù bà mí gidi gan-an. Lẹ́yìn ìgbà díẹ̀, Bàbá yìí kẹnu bọ̀rọ̀: Èmi àti Bàbá rẹ jẹ́ ọ̀rẹ́ kòríkòsùn. A jọ dàgbà nínú ìlú kan na ni.


Ẹ̀rù bà mí gidi gan-an. Lẹ́yìn ìgbà díẹ̀, Bàbá yìí kẹnu bọ̀rọ̀: Èmi àti Bàbá rẹ jẹ́ ọ̀rẹ́ kòríkòsùn. A jọ dàgbà nínú ìlú kan na ni. Ọ̀rọ̀ àwa méjéèjì dàbí ìgbín àti ìkarahun. Gbogbo ibi tí ó bá ti ń lọ ni èmi náà ń lọ. Mo rántí pé ní ọjọ kan, kí Bàbá rẹ tó fẹ́ ìyá rẹ̀, èmi àti Bàbá rẹ lọ sí ọ̀dọ̀ Bàbá onísẹ̀gùn kan ní ìlú Ayétòrò.


Ọ̀rọ̀ àwa méjéèjì dàbí ìgbín àti ìkarahun. Gbogbo ibi tí ó bá ti ń lọ ni èmi náà ń lọ. Mo rántí pé ní ọjọ kan, kí Bàbá rẹ tó fẹ́ ìyá rẹ̀, èmi àti Bàbá rẹ lọ sí ọ̀dọ̀ Bàbá onísẹ̀gùn kan ní ìlú Ayétòrò. Ìdí tí a fi lọ sí ìlú yìí ní ọjọ náà ni pé ṣiṣẹ́- ṣiṣẹ́ èmi àti Bàbá rẹ̀ dàbí ọ̀lẹ. A ti gbìnyànjú títí láti rí tajé ṣe, kọ́ lọ́mọ ń sorí lafi gba oko ilé aláwo lọ. kòsì fẹ sí iṣẹ́ tí èmi àti Bàbá rẹ kò se rí.


Ìdí tí a fi lọ sí ìlú yìí ní ọjọ náà ni pé ṣiṣẹ́- ṣiṣẹ́ èmi àti Bàbá rẹ̀ dàbí ọ̀lẹ. A ti gbìnyànjú títí láti rí tajé ṣe, kọ́ lọ́mọ ń sorí lafi gba oko ilé aláwo lọ. kòsì fẹ sí iṣẹ́ tí èmi àti Bàbá rẹ kò se rí. A ti ṣiṣẹ́ ọmọ ọ̀dọ̀ rí. Lẹ́yìn ilé ìwé girama, èmi àti Bàbá rẹ ṣiṣẹ́ káàkiri, sùgbọ́n tàárọ̀ kò bá talẹ́ lọ́wọ́ wa rí. A gbìyànjú láti làlùyọ, láti lówó lọ́wọ́, láti jẹ́ èèyàn pàtàkì ní àwùjọ.


A ti ṣiṣẹ́ ọmọ ọ̀dọ̀ rí. Lẹ́yìn ilé ìwé girama, èmi àti Bàbá rẹ ṣiṣẹ́ káàkiri, sùgbọ́n tàárọ̀ kò bá talẹ́ lọ́wọ́ wa rí. A gbìyànjú láti làlùyọ, láti lówó lọ́wọ́, láti jẹ́ èèyàn pàtàkì ní àwùjọ. Nígbà tí a dé ọ̀dọ̀ Bàbá oníṣègùn yìí, Bàbá oníṣègùn yíí jẹ́ kó yé wa pẹ́ ọmọ ológo ni Bàbá rẹ, àtipé tí ó bá dọjó alẹ́, Bàbá re yóò lówó lọ́wọ́ ju Abíọ́lá lọ. Kódà, Bàbá rẹ yóò di ìlú mòń-ká ènìyàn. Yóò di ẹni ayé ń fẹ.


Nígbà tí a dé ọ̀dọ̀ Bàbá oníṣègùn yìí, Bàbá oníṣègùn yíí jẹ́ kó yé wa pẹ́ ọmọ ológo ni Bàbá rẹ, àtipé tí ó bá dọjó alẹ́, Bàbá re yóò lówó lọ́wọ́ ju Abíọ́lá lọ. Kódà, Bàbá rẹ yóò di ìlú mòń-ká ènìyàn. Yóò di ẹni ayé ń fẹ. Bàbá oníṣègùn jẹ kó yé èmi náà pé èègún ìdílé kan ńbẹ tí ó ń da èmi láàmú láti ọjọ tó ti pẹ́, àtipé tí wọn kò bá ré èègún náà dànù, n ò ní lówó. Bẹ́ẹ̀ sì ni n ò ní ní ìgbéga. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Bàbá rẹ dúró tìmí, àti pé kò jẹ́ kí n ronu púpọ̀ nípa ọ̀rọ̀ yìí, gbogbo ìgbà tí mo bá ti ń rí Bàbá rẹ ní inú mi kì í dùn sí.


Bàbá oníṣègùn jẹ kó yé èmi náà pé èègún ìdílé kan ńbẹ tí ó ń da èmi láàmú láti ọjọ tó ti pẹ́, àtipé tí wọn kò bá ré èègún náà dànù, n ò ní lówó. Bẹ́ẹ̀ sì ni n ò ní ní ìgbéga. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Bàbá rẹ dúró tìmí, àti pé kò jẹ́ kí n ronu púpọ̀ nípa ọ̀rọ̀ yìí, gbogbo ìgbà tí mo bá ti ń rí Bàbá rẹ ní inú mi kì í dùn sí. Mo mọ̀ pé bópẹ́ bóyá Bàbá rẹ yóò lọ́wọ́. Èmi yóò sì wà bákan náà. N ò dúró bí omi adágún.


Mo mọ̀ pé bópẹ́ bóyá Bàbá rẹ yóò lọ́wọ́. Èmi yóò sì wà bákan náà. N ò dúró bí omi adágún. Ọmọ mi, dákun, tí ẹ̀dá kan bá wà tí ́ó bá ń wùwà ìbàjẹ́ sí ìwọ, jọ̀wọ́ má ṣe wu ìwá ìbàjẹ́ sí onítọ̀hún o. Ọmọ mi, tí ẹ̀dá kan bá wà tí ó ń wa ìfàsẹ́yìn rẹ, dákun má ṣe wá ìṣubú onítòhún. Ìdí tí mo fi sọ àwọn ọ̀rọ̀ yìí ni pé bópẹ́ bóyá ẹ̀san á ké lórí ṣèkàṣèkà. Àwọn ọ̀bàyéjé kò sì ní rí ọ̀nà àbáyọ̣.


Ọmọ mi, dákun, tí ẹ̀dá kan bá wà tí ́ó bá ń wùwà ìbàjẹ́ sí ìwọ, jọ̀wọ́ má ṣe wu ìwá ìbàjẹ́ sí onítọ̀hún o. Ọmọ mi, tí ẹ̀dá kan bá wà tí ó ń wa ìfàsẹ́yìn rẹ, dákun má ṣe wá ìṣubú onítòhún. Ìdí tí mo fi sọ àwọn ọ̀rọ̀ yìí ni pé bópẹ́ bóyá ẹ̀san á ké lórí ṣèkàṣèkà. Àwọn ọ̀bàyéjé kò sì ní rí ọ̀nà àbáyọ̣. Sì ma rántí pé kò sí bí a se lè pẹ́ láyé tó, a ó kúkú pẹ́ nínú saare jùbẹ́ lọ. Ọmọ mi, Bàbá rẹ wá sí ọ̀dọ̀ mi ní òwúrọ̀ ọjọ́ tí yóò papòdà. Mo sì rántí pé mo fi májèlé sínú ọtí ẹlérìndòdò tí mo fun mu.


Sì ma rántí pé kò sí bí a se lè pẹ́ láyé tó, a ó kúkú pẹ́ nínú saare jùbẹ́ lọ. Ọmọ mi, Bàbá rẹ wá sí ọ̀dọ̀ mi ní òwúrọ̀ ọjọ́ tí yóò papòdà. Mo sì rántí pé mo fi májèlé sínú ọtí ẹlérìndòdò tí mo fun mu. Sùgbọ́n n kò rántí pé bógún bá jẹlo ọgbọ̀n á jẹ bọ̀. Mo ti gbàgbé pé Bàbá rẹ kò wùwà ìkà sí mi rí, àtipé pẹ̀lú bí gbogbo ǹǹkan kò ṣe dára tó, Bàbá re á tún ma fún mi nínú owó tí ó bá rí. Ọmọ mi, dákun foríjìmí.


Sùgbọ́n n kò rántí pé bógún bá jẹlo ọgbọ̀n á jẹ bọ̀. Mo ti gbàgbé pé Bàbá rẹ kò wùwà ìkà sí mi rí, àtipé pẹ̀lú bí gbogbo ǹǹkan kò ṣe dára tó, Bàbá re á tún ma fún mi nínú owó tí ó bá rí. Ọmọ mi, dákun foríjìmí. Ẹ̀yin ará, bí Bàbá yìí ṣe sọ̀rò yìí tán ni Bàbá náà jáde láyé. Ẹsẹ̀ mi sì bẹ̀rẹ̀ sí gbọ̀n. Orí mi bẹ̀rẹ̀ sí ní pariwo.


Ẹ̀yin ará, bí Bàbá yìí ṣe sọ̀rò yìí tán ni Bàbá náà jáde láyé. Ẹsẹ̀ mi sì bẹ̀rẹ̀ sí gbọ̀n. Orí mi bẹ̀rẹ̀ sí ní pariwo. N ò mọ̀ ohun tí mo lè ṣe. Lójijì mo ké tòò bí ẹni tí a nà ní ẹgba, àwọn ìyàwó bàbá náà sáré sí ọkọ wọn, wọ́n ń pè bí i kí ó dìde nílẹ̀ sùgbọ́n ẹran ti lọ kí ọlọ́dẹ kó tó maa ṣe súẹ̀súẹ̀. Kò pẹ́ tí èrò tipé bàbì sínú ilé.


N ò mọ̀ ohun tí mo lè ṣe. Lójijì mo ké tòò bí ẹni tí a nà ní ẹgba, àwọn ìyàwó bàbá náà sáré sí ọkọ wọn, wọ́n ń pè bí i kí ó dìde nílẹ̀ sùgbọ́n ẹran ti lọ kí ọlọ́dẹ kó tó maa ṣe súẹ̀súẹ̀. Kò pẹ́ tí èrò tipé bàbì sínú ilé. Ẹni tí ó ń sunkún ń sunkún, ẹni tí ó ń fò sókè ń fò sókè, èmi náà ń tara ní ẹ̀gbẹ́ kan bí ẹni da omi ata sára. Mo yọ́ gúlọ́gúlọ́ bí ológbò. Mo kúrò ní bi òkú mo jòkó mò ń wo sùn-ùn bí ẹni ọkọ̀ jásílẹ̀.


Ẹni tí ó ń sunkún ń sunkún, ẹni tí ó ń fò sókè ń fò sókè, èmi náà ń tara ní ẹ̀gbẹ́ kan bí ẹni da omi ata sára. Mo yọ́ gúlọ́gúlọ́ bí ológbò. Mo kúrò ní bi òkú mo jòkó mò ń wo sùn-ùn bí ẹni ọkọ̀ jásílẹ̀. Ohun tó ń pami lẹ́kún pọ̀. Sé ti bàbá mi tí ó kú ikú àítíjọ́ láti ọwọ́ ọ̀dàlẹ̀ ọ̀rẹ́, àbí ti ọ̀rẹ́ bàbá mi tí ó fò sànlẹ́ bí ó ṣe ń ròyìn iṣẹ́ ibi tí ó ṣe. Àṣé lòótò lòwe àwọn àgbà pé kí ilẹ̀ tó pa òṣìkà, ohun tí ó dára yóó ti bàjẹ́.


Ohun tó ń pami lẹ́kún pọ̀. Sé ti bàbá mi tí ó kú ikú àítíjọ́ láti ọwọ́ ọ̀dàlẹ̀ ọ̀rẹ́, àbí ti ọ̀rẹ́ bàbá mi tí ó fò sànlẹ́ bí ó ṣe ń ròyìn iṣẹ́ ibi tí ó ṣe. Àṣé lòótò lòwe àwọn àgbà pé kí ilẹ̀ tó pa òṣìkà, ohun tí ó dára yóó ti bàjẹ́. Págà! ǹǹkán ṣe. Mò ń wo òkú ọ̀rẹ́ Bàbá mi ní orí ìbùsùn, àdìtú ayé sì bẹ̀rẹ̀ sí ní yé mi pé ikú ni èrè ẹ̀ṣẹ̀.


Págà! ǹǹkán ṣe. Mò ń wo òkú ọ̀rẹ́ Bàbá mi ní orí ìbùsùn, àdìtú ayé sì bẹ̀rẹ̀ sí ní yé mi pé ikú ni èrè ẹ̀ṣẹ̀. Láìpẹ́, wọ́n bẹ̀rẹ̀sí ní palẹ̀ òkú Bàbá náà mọ́. Mo wo ojú ago. Mo rí pé ọjọ́ ti lọ.


Láìpẹ́, wọ́n bẹ̀rẹ̀sí ní palẹ̀ òkú Bàbá náà mọ́. Mo wo ojú ago. Mo rí pé ọjọ́ ti lọ. Mo rìn díẹ̀ sí ẹ̀bá ọ̀nà, mo rí ọlọ́kọ̀ kan. Ilé yá. Ǹjẹ́ ìwọ ń gbé ní ìlú Ìbàdàn? Ǹjẹ iwọ náà fẹ́ le kọ èdè Yorùbá báyìí?


Mo rìn díẹ̀ sí ẹ̀bá ọ̀nà, mo rí ọlọ́kọ̀ kan. Ilé yá. Ǹjẹ́ ìwọ ń gbé ní ìlú Ìbàdàn? Ǹjẹ iwọ náà fẹ́ le kọ èdè Yorùbá báyìí? O le darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òǹkàwé Àtẹ́lẹwọ́, wó línkì yìí láti fi orúkọ sílẹ̀


O le darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òǹkàwé Àtẹ́lẹwọ́, wó línkì yìí láti fi orúkọ sílẹ̀


Ẹni Ayé ń Yẹ | Azeez Ọláìyá Yusuff

Ìwọ̀n ẹni là á mọ̀, A kì í mọ tẹni ẹlẹ́ni. Bí a ò bá ronú àti bùkèlè, Ó ṣe é ṣe ká jẹwọ móúnjẹ́. Bí ìrònú ò bá jẹ́ kí àgbà ó sùn, Tí igbe oúnjẹ ò jẹ́ kọ́mọdé ó sinmi ariwo, Ń ṣe lọ yẹ ká ṣàkíyèsí ọ̀rọ̀ náà. Bádé bá adé nílé kó tó di aládé, Bọ̀rọ̀kìní bọ́rọ̀ nílẹ̀ kó tó dọlọ́rọ̀, Oyèrọ̀gbà bá iyùn ní yẹ̀wù kó tó dolóyè ọba, Ipò kúkú làgbà nílẹ̀ yìí, Tọlá towó tiyì làbúrò, Ẹni a fipò dán wò tó gbàgbé àtẹ̀yìnwá, Ó dépò tán, ó wá ń sayé ṣìbáṣìbo, Òní gbàgbé àná, Kò rántí pé òun ó dìtàn, Ilẹ̀ mọ́ tán, Òní wá ń bẹ̀rù àtiwọ̀ oòrùn. Ọlọ́lá tí ò rántí ìgbà tí ò ní, Olówó tó gbàgbé àti máa ṣe bọ̀, Bọ̀rọ̀kìní tí ò rántí ìgbà tí ò jẹ́ nǹkan kan, Wọ́n dépò tán, wón ń sayé bí wón ṣe fẹ́, Wọ́n kúkú ti gbàgbé wí pé, Gbogbo ẹni ayé ń yẹ ní kó máa ṣọ́ra, Gbogbo ẹni ìgbà dẹ̀ fún ní kó ṣe pẹ̀lẹ́, Gbogbo ẹni tóní ni kó rántí ènìyàn tí ò ní, Gbogbo ẹni tó ń dunnú ni kó rántí ẹni ọ̀rọ̀ ń dùn, Gbogbo asíwájú ni kó rántí ọmọ ẹ̀yìn in wọn, Nítorí ẹni ayé ń yẹ, kó máa ṣọ́ra, Ẹni ọ̀rọ̀ ń dùn, kó ṣe mẹ̀dọ̀, Ohun ayé ilé ayé ló mọ. Bówó tì lè wù kó káyé tó, Aláìní ò ní saláì má wà.


Ẹni Ayé ń Yẹ | Azeez Ọláìyá Yusuff

Bádé bá adé nílé kó tó di aládé, Bọ̀rọ̀kìní bọ́rọ̀ nílẹ̀ kó tó dọlọ́rọ̀, Oyèrọ̀gbà bá iyùn ní yẹ̀wù kó tó dolóyè ọba, Ipò kúkú làgbà nílẹ̀ yìí, Tọlá towó tiyì làbúrò, Ẹni a fipò dán wò tó gbàgbé àtẹ̀yìnwá, Ó dépò tán, ó wá ń sayé ṣìbáṣìbo, Òní gbàgbé àná, Kò rántí pé òun ó dìtàn, Ilẹ̀ mọ́ tán, Òní wá ń bẹ̀rù àtiwọ̀ oòrùn. Ọlọ́lá tí ò rántí ìgbà tí ò ní, Olówó tó gbàgbé àti máa ṣe bọ̀, Bọ̀rọ̀kìní tí ò rántí ìgbà tí ò jẹ́ nǹkan kan, Wọ́n dépò tán, wón ń sayé bí wón ṣe fẹ́, Wọ́n kúkú ti gbàgbé wí pé, Gbogbo ẹni ayé ń yẹ ní kó máa ṣọ́ra, Gbogbo ẹni ìgbà dẹ̀ fún ní kó ṣe pẹ̀lẹ́, Gbogbo ẹni tóní ni kó rántí ènìyàn tí ò ní, Gbogbo ẹni tó ń dunnú ni kó rántí ẹni ọ̀rọ̀ ń dùn, Gbogbo asíwájú ni kó rántí ọmọ ẹ̀yìn in wọn, Nítorí ẹni ayé ń yẹ, kó máa ṣọ́ra, Ẹni ọ̀rọ̀ ń dùn, kó ṣe mẹ̀dọ̀, Ohun ayé ilé ayé ló mọ. Bówó tì lè wù kó káyé tó, Aláìní ò ní saláì má wà. Bí afẹ́fẹ́ àlàáfíà tí wù kó fẹ́ tó, Kò dí ìjì búburú lọ́wọ́ kó má fẹ́ sọ́dọ àwọn kan Kò sì sí bí ayé ṣe lè dẹrùn tó, Ó di dandan kó le lọ́dọ̀ àwọn kan. Àtunbọ̀tán ni ká rò, nítorí ẹ̀yìn ọlá. Eni ayé ń yẹ… Azeez Ọláìyá Yusuff jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ gboyè ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá àti Ẹdukésàn ni ilé-ìwé Ọ̀báfẹ́mi Awólọ́wọ̀ Unifásítì Ilé-Ifẹ̀. Ó nífẹ̀ẹ́ sí kíkọ ewì ní èdè Yorùbá, ó sì ti kọ oríṣiríṣi ewì ṣùgbọ́n tí kò tíì ṣe àtẹ̀jáde rẹ̀ fún ìdí kan tàbí òmíràn.


Ẹni Ayé ń Yẹ | Azeez Ọláìyá Yusuff

Bí afẹ́fẹ́ àlàáfíà tí wù kó fẹ́ tó, Kò dí ìjì búburú lọ́wọ́ kó má fẹ́ sọ́dọ àwọn kan Kò sì sí bí ayé ṣe lè dẹrùn tó, Ó di dandan kó le lọ́dọ̀ àwọn kan. Àtunbọ̀tán ni ká rò, nítorí ẹ̀yìn ọlá. Eni ayé ń yẹ… Azeez Ọláìyá Yusuff jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ gboyè ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá àti Ẹdukésàn ni ilé-ìwé Ọ̀báfẹ́mi Awólọ́wọ̀ Unifásítì Ilé-Ifẹ̀. Ó nífẹ̀ẹ́ sí kíkọ ewì ní èdè Yorùbá, ó sì ti kọ oríṣiríṣi ewì ṣùgbọ́n tí kò tíì ṣe àtẹ̀jáde rẹ̀ fún ìdí kan tàbí òmíràn. Ọkàn lára ewì rẹ̀ ni Ẹni Ayé Ń Yẹ.


Ẹni Ayé ń Yẹ | Azeez Ọláìyá Yusuff

Ọkàn lára ewì rẹ̀ ni Ẹni Ayé Ń Yẹ.


IKÚ BÙRỌ̀DÁ ÀJÀYÍ L’ÁBẸ́ ÌYÀWO WÒLÍÌ | Kàfí Fáshọlá

Wón ní, Ikú ogun ló ń pa akíkanjú Ikú odò lo ń p’òmùwẹ̀ Ikú ẹwà ni wón ní ó ń pa egbin Ikú abo ló pa Bùròdá Àjàyí o Nígbà ayé Bùròdá Àjàyí, Kò sí abo tí wọn kìí gbé, Bó ṣe kúkúrú, bo ṣe èyí tó gùn bí ọ̀pá ìbon Bó ṣe èyí tó ki bí ọ̀pọ̀lọ́ Bó sì jẹ ọmọ pẹlẹbẹ bí bébà, Gbogbo ejò fún Bùròdá Àjàyí, jíjẹ ni ‘Kinní’ wọn kò mo moyó bó bá ti jẹ́ t’alábo dé yìí Bó ṣe omidan àbí adélébọ̀. Ọjọ́kìíní àná tí Bùròdá Àjàyí lọ ká Àǹtí Sílífià— ìyàwó àfẹsona Bùròdá Súkúdì mó’lé, Ṣèbí gbogbo èèyàn ló mò pé ajá ilé ni Àǹtí Sílífià Gbogbo ọkùnrin àdúgbò a sì má yèbá fún wọn Nítorí Bùròdá Súkúdì è fi ìyàwó wọn ṣeré Wọn sì ti pẹ́ ni oríṣiríṣi ẹ̀wọ̀n bí ọ̀bọ— kí wọn tó wá máa tá bàtà, tá báàgi, tá jinsii, Àmọ́, ìwà bo ba o pá, bó o ba, o bùú l’ẹsẹ̀ ti mọ́ wón lára. Ọjọ́ tí à ń wí yìí, Ọjọ́ burúkú, Èṣù gba píọ́ wọtà mu. Bùròdá Súkúdì ti gbé báàgi àti àwọn wóróbo wọn lọ sójà Àǹtí Sílífià a sì máà tẹ̀lé wọn lọọjà Àmọ́ lọ́jọ́ ọ̀ún, ó sọ fún Bùròdá Súkúdì pé ó fẹ́ rẹ òun díè, Ní Bùròdá Súkúdì bá dá lọ sọjà. Ṣùgbọ́n kò pé wákàtí méjì ni ara Bùròdá Súkúdì ò balẹ̀ mọ́, Lóòótọ́, Bùròdá Súkúdì fẹ́ràn kí wọ́n ma tajà ju, lẹ́yìn kí wọ́n ó pa èèyàn lọ, Àmọ́, wọn sọ fún Bùròdá Ifeanyi ọ̀rẹ́ wọn tí ó wà ní ẹ̀gbẹ ìsọ̀ wọn Pé kí ó ma bá wọn fojú wo igbá. Ifeanyi bẹ Bùròdá Súkúdì pé kán jẹ́ kó ṣe díè sii.


Bùròdá Súkúdì ti gbé báàgi àti àwọn wóróbo wọn lọ sójà Àǹtí Sílífià a sì máà tẹ̀lé wọn lọọjà Àmọ́ lọ́jọ́ ọ̀ún, ó sọ fún Bùròdá Súkúdì pé ó fẹ́ rẹ òun díè, Ní Bùròdá Súkúdì bá dá lọ sọjà. Ṣùgbọ́n kò pé wákàtí méjì ni ara Bùròdá Súkúdì ò balẹ̀ mọ́, Lóòótọ́, Bùròdá Súkúdì fẹ́ràn kí wọ́n ma tajà ju, lẹ́yìn kí wọ́n ó pa èèyàn lọ, Àmọ́, wọn sọ fún Bùròdá Ifeanyi ọ̀rẹ́ wọn tí ó wà ní ẹ̀gbẹ ìsọ̀ wọn Pé kí ó ma bá wọn fojú wo igbá. Ifeanyi bẹ Bùròdá Súkúdì pé kán jẹ́ kó ṣe díè sii. A ò wá mò bóyá àwọn ará ilé Àǹtí Sílífìà ló fàbò sórí wọn lọ́jọ́ náà. Fẹ̀rẹ̀, Bùròdá Súkúdì ti sọdá s’apá kejì, Wọn wọ mọ́tò ilé. Ilé tí wọ́n ó wọ̀ bayìí, Bùròdá Àjàyí àti Àǹtí Sílífìà— ìyàwó àfẹ́sọ́nà—wọn ni wón bá lórí bẹ́ẹ́dì wọn, Ojú Bùròdá Súkúdì sáná.


A ò wá mò bóyá àwọn ará ilé Àǹtí Sílífìà ló fàbò sórí wọn lọ́jọ́ náà. Fẹ̀rẹ̀, Bùròdá Súkúdì ti sọdá s’apá kejì, Wọn wọ mọ́tò ilé. Ilé tí wọ́n ó wọ̀ bayìí, Bùròdá Àjàyí àti Àǹtí Sílífìà— ìyàwó àfẹ́sọ́nà—wọn ni wón bá lórí bẹ́ẹ́dì wọn, Ojú Bùròdá Súkúdì sáná. Yàrá kan náà ni wọ́n kú ń lò. Wọ́n gbé bẹ́ẹ́dì sẹ̀gbẹ́ kan, Wọ́n sì gbé tẹlifísàn, àga àti tábìlì sí ẹgbẹ́ kejì Bùròdá Súkúdì e kúkú rìn, kí èèyàn gbùró ẹsẹ̀ wọn, Kọ́kọ́rọ́ ọwọ́ Bùròdá Súkúdì ni wọ́n fi ṣílẹ̀kùn. Háà!


Yàrá kan náà ni wọ́n kú ń lò. Wọ́n gbé bẹ́ẹ́dì sẹ̀gbẹ́ kan, Wọ́n sì gbé tẹlifísàn, àga àti tábìlì sí ẹgbẹ́ kejì Bùròdá Súkúdì e kúkú rìn, kí èèyàn gbùró ẹsẹ̀ wọn, Kọ́kọ́rọ́ ọwọ́ Bùròdá Súkúdì ni wọ́n fi ṣílẹ̀kùn. Háà! Abiyamo o! Ìkúnlẹ̀ abiyamo o! Bùròdá Súkúdì na Bùròdá Àjàyí— àfi bíi bẹ̀m̀bẹ́ òòru ọjọ́ Mọ́lúdì Èèyàn lẹ́gẹ́lẹ́gẹ́ kú ni Bùròdá Àjàyí tẹ́lẹ̀, Gbogbo èèyàn ló jáde bẹẹ Bùròdá Súkúdì Àmọ́, wọn ò gbọ́ ẹ̀bẹ̀ Gbogbo géńdé ilé tí ò bà bá wọn mú Bùròdá Súkúdì —ti re ibi iṣẹ́— Kódà bí Bùròdá Àjàyí ò ṣe sí níbi iṣẹ́ asobàtà tí wọ́n ń ṣe gan, kò yé wa Àmọ́ kò jọ wá lójú, wọn ò kí ń ṣẹ̀ṣẹ̀ ṣe bẹ́ẹ̀.


Abiyamo o! Ìkúnlẹ̀ abiyamo o! Bùròdá Súkúdì na Bùròdá Àjàyí— àfi bíi bẹ̀m̀bẹ́ òòru ọjọ́ Mọ́lúdì Èèyàn lẹ́gẹ́lẹ́gẹ́ kú ni Bùròdá Àjàyí tẹ́lẹ̀, Gbogbo èèyàn ló jáde bẹẹ Bùròdá Súkúdì Àmọ́, wọn ò gbọ́ ẹ̀bẹ̀ Gbogbo géńdé ilé tí ò bà bá wọn mú Bùròdá Súkúdì —ti re ibi iṣẹ́— Kódà bí Bùròdá Àjàyí ò ṣe sí níbi iṣẹ́ asobàtà tí wọ́n ń ṣe gan, kò yé wa Àmọ́ kò jọ wá lójú, wọn ò kí ń ṣẹ̀ṣẹ̀ ṣe bẹ́ẹ̀. Bùròdá Súkúdì na Bùròdá Àjàyí bí kúkú, bí yíyè—ọsibítù kọ̀ wọn lọ́jọ́ náà, Agbada bàsíà ni wọn fi wọn ìyà fún Bùròdá Àjàyí. Àmọ́, ọjọ́ ọ̀ún kọ́ ni ọjọ́ tí Bùròdá Àjàyí kọjá lọ sí ọ̀dọ̀ Baba lókè, Bùròdá Àjàyí kúkú kí ọwọ́ àgbèrè wọn bọ aṣọ. Àfi ìgbà tí Wòlíì ìjọ tuntun àdúgbò wa kódé, Wòlíì náà níwà tútù, àfi bí àdàbà Ìyàwó Wòlíì náà kìí ṣe oníjògbòn, jéjé ni wọ́n máa ń lọ, Àṣé ìyá Wòlíì d’aṣọ b’ojú éégún ni, Àwa ò kúkú mo nkankan.


Bùròdá Súkúdì na Bùròdá Àjàyí bí kúkú, bí yíyè—ọsibítù kọ̀ wọn lọ́jọ́ náà, Agbada bàsíà ni wọn fi wọn ìyà fún Bùròdá Àjàyí. Àmọ́, ọjọ́ ọ̀ún kọ́ ni ọjọ́ tí Bùròdá Àjàyí kọjá lọ sí ọ̀dọ̀ Baba lókè, Bùròdá Àjàyí kúkú kí ọwọ́ àgbèrè wọn bọ aṣọ. Àfi ìgbà tí Wòlíì ìjọ tuntun àdúgbò wa kódé, Wòlíì náà níwà tútù, àfi bí àdàbà Ìyàwó Wòlíì náà kìí ṣe oníjògbòn, jéjé ni wọ́n máa ń lọ, Àṣé ìyá Wòlíì d’aṣọ b’ojú éégún ni, Àwa ò kúkú mo nkankan. Àfi ọjọ́ tí Bùròdá Àjàyí sáré láti ilé lọ s’áàrín ọjà Ní wọn ń fi igbe b’ọnu, Ní wọn ń k’ígbe ‘ẹ má na mí mó, máa jẹ́wọ́’ Enikankan ó lè sún mọ́ wọn Nígbà tí a ó kúkú rí ẹni tí òun na wọn Afi ìgbà tí Bùròdá Àjàyí kẹ́nu bọ ọ̀rọ̀, Àṣẹ Bùròdá Àjàyí ń ṣe wọlé wòde pelu ìyàwó Wòlíì tuntun Bóyá Wòlíì náà sì fura ni o, àwa ò mò Wọn tí na kinní burúkú tí wọn ń pè ní mágùn sílẹ̀ fún ìyàwó wọn —tí’yìun sì dá kọjá lai mo Mágùn ologede ni.. Ojo burúkú lọ́jọ́ naa. Kìí ṣe àsìkò ọ̀gẹ̀dẹ̀ ni ìṣẹ̀lẹ̀ ọ̀ún náà ṣẹlẹ̀ Ńṣe ni Bùròdá Àjàyí ń kígbe ọ̀gẹ̀dẹ̀ là í ṣe ọ̀bọ, Gbogbo ọ̀gẹ̀dẹ̀ tí ń bẹ létídò ni wọn jẹ, Wọ́n jẹ ọ̀gẹ̀dẹ̀ àgbáàgbá, wọn jẹ ọ̀mìnì Bí wọ́n ṣe ń jẹ ọ̀gẹ̀dẹ̀ páráǹtà ni wọn ń jẹ ọ̀gẹ̀dẹ̀ jóòkóso Síbè igbe ọ̀gẹ̀dẹ̀ ni wọn ń pariwo, Ká má paaro, igbe ọ̀gẹ̀dẹ̀ yìí ni wón ké lọ bá Baba lókè. ‘Ó mà ṣe o!’ ní ó tẹnu àwọn èèyàn bọ́ s’óde Àmọ́, omi ti tán ní ẹ́yìn ẹja wọn Àgbèrè ti rán Bùròdá Àjàyí lọ s’ókè, Ikú odò ti pa òmùwẹ̀ wọn, láasí lasì.


Àfi ọjọ́ tí Bùròdá Àjàyí sáré láti ilé lọ s’áàrín ọjà Ní wọn ń fi igbe b’ọnu, Ní wọn ń k’ígbe ‘ẹ má na mí mó, máa jẹ́wọ́’ Enikankan ó lè sún mọ́ wọn Nígbà tí a ó kúkú rí ẹni tí òun na wọn Afi ìgbà tí Bùròdá Àjàyí kẹ́nu bọ ọ̀rọ̀, Àṣẹ Bùròdá Àjàyí ń ṣe wọlé wòde pelu ìyàwó Wòlíì tuntun Bóyá Wòlíì náà sì fura ni o, àwa ò mò Wọn tí na kinní burúkú tí wọn ń pè ní mágùn sílẹ̀ fún ìyàwó wọn —tí’yìun sì dá kọjá lai mo Mágùn ologede ni.. Ojo burúkú lọ́jọ́ naa. Kìí ṣe àsìkò ọ̀gẹ̀dẹ̀ ni ìṣẹ̀lẹ̀ ọ̀ún náà ṣẹlẹ̀ Ńṣe ni Bùròdá Àjàyí ń kígbe ọ̀gẹ̀dẹ̀ là í ṣe ọ̀bọ, Gbogbo ọ̀gẹ̀dẹ̀ tí ń bẹ létídò ni wọn jẹ, Wọ́n jẹ ọ̀gẹ̀dẹ̀ àgbáàgbá, wọn jẹ ọ̀mìnì Bí wọ́n ṣe ń jẹ ọ̀gẹ̀dẹ̀ páráǹtà ni wọn ń jẹ ọ̀gẹ̀dẹ̀ jóòkóso Síbè igbe ọ̀gẹ̀dẹ̀ ni wọn ń pariwo, Ká má paaro, igbe ọ̀gẹ̀dẹ̀ yìí ni wón ké lọ bá Baba lókè. ‘Ó mà ṣe o!’ ní ó tẹnu àwọn èèyàn bọ́ s’óde Àmọ́, omi ti tán ní ẹ́yìn ẹja wọn Àgbèrè ti rán Bùròdá Àjàyí lọ s’ókè, Ikú odò ti pa òmùwẹ̀ wọn, láasí lasì. Kàfí Fáshọlá jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Ìbàdàn. Ó kẹ́kọ́ gbòye ní ilé ẹ̀kọ́ gíga Fáfitì ìlú Ìbàdàn.


Kàfí Fáshọlá jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Ìbàdàn. Ó kẹ́kọ́ gbòye ní ilé ẹ̀kọ́ gíga Fáfitì ìlú Ìbàdàn.


Ìtakúrọsọ̀ láàrín Náírà àti Kọ́bọ̀ | Foláşadé ọmọ Oláòníye

Ó kúkú ti pẹ́ tí Náírà ti ń gbọ́ nípa Kọ́bọ̀. Kódà ìtàn sọ fun u pé gẹ́lẹ́ tí Náírà gbòde şóun ni Kọ́bọ̀ doun àkàntì, táyé kò ná mọ, léyì tó fi f’igbó şe ilé. Ó şe ni ọjọ́ kan, Náírà gbéra ó di igbó, ó bẹ̀rẹ̀ sí ní wá Kọ́bọ̀ kiri. Ó dààmú púpọ̀, şùgbọ́n ó pàpà ri i. Ó bá Kọ́bọ̀ níbi tó gbé ń yan òkèté níwájú ilé dídára kan. Náírà nahùn pe Kọ́bọ̀, kọ́bọ̀ dáhùn, Náírà sì tọ̀ ọ́ lọ. Kọ́bọ̀: Náíra,̀ ìwọ ni, ètí şe, kí lò ń wá nínú igbó? Náírà: Kọ́bọ̀, ìwọ gan ló gbé mi dé ibí.


Ó dààmú púpọ̀, şùgbọ́n ó pàpà ri i. Ó bá Kọ́bọ̀ níbi tó gbé ń yan òkèté níwájú ilé dídára kan. Náírà nahùn pe Kọ́bọ̀, kọ́bọ̀ dáhùn, Náírà sì tọ̀ ọ́ lọ. Kọ́bọ̀: Náíra,̀ ìwọ ni, ètí şe, kí lò ń wá nínú igbó? Náírà: Kọ́bọ̀, ìwọ gan ló gbé mi dé ibí. Kọ́bọ̀: Èmi ẹ̀wẹ̀! Kò şòro? Náírà: Kó sì ǹkan àti ǹkan ni wọ́n n ́jọ ń rìn (Náírà gbọn ara rẹ̀ tó kún fún ìdọ̀tí àti ewé kítikìti ó wo àgbègbè rẹ̀ yíká) Náírà: Kọ́bọ̀ èéşe tí o fi igbó şe ilé?


Kọ́bọ̀: Èmi ẹ̀wẹ̀! Kò şòro? Náírà: Kó sì ǹkan àti ǹkan ni wọ́n n ́jọ ń rìn (Náírà gbọn ara rẹ̀ tó kún fún ìdọ̀tí àti ewé kítikìti ó wo àgbègbè rẹ̀ yíká) Náírà: Kọ́bọ̀ èéşe tí o fi igbó şe ilé? Kọ́bọ̀: Şe tí wọ̀n kò bá fẹ́ ní nílu, ènìyàn a ma dárin bi? şebí kólúwarẹ̀ kó ara rẹ lọ ibi tí wọ́n á ti gba tẹni ni. Náírá: Şé igbó ló wá gba tìrẹ?


Kọ́bọ̀: Şe tí wọ̀n kò bá fẹ́ ní nílu, ènìyàn a ma dárin bi? şebí kólúwarẹ̀ kó ara rẹ lọ ibi tí wọ́n á ti gba tẹni ni. Náírá: Şé igbó ló wá gba tìrẹ? Kọ́bọ̀: Ẹni gbogbo ló ni igbó ta wà yí. Náírà: Şèbí igbó fún ẹranko bíburú ni, àti oríşi-ríşi abàmì ẹ̀dá? Kọ́bọ̀: Ẹ wo Kọ́bọ̀ yìí (ó yíjú), ènìyàn pàápàá ń gbé ibí yìí.


Kọ́bọ̀: Ẹni gbogbo ló ni igbó ta wà yí. Náírà: Şèbí igbó fún ẹranko bíburú ni, àti oríşi-ríşi abàmì ẹ̀dá? Kọ́bọ̀: Ẹ wo Kọ́bọ̀ yìí (ó yíjú), ènìyàn pàápàá ń gbé ibí yìí. Ǹjẹ́ o mọ̀ pé Tọ́rọ́ àti Sísìn ń bẹ níbí? Náírà: Tọ́rọ̀ ayé ijọ́un! Kọ́bọ̀: Ẹhn!


Ǹjẹ́ o mọ̀ pé Tọ́rọ́ àti Sísìn ń bẹ níbí? Náírà: Tọ́rọ̀ ayé ijọ́un! Kọ́bọ̀: Ẹhn! Náírà: Ah! Kọ́bọ̀: Kódà onírú ẹ̀dá ló wà níbí. Ayé wa dùn nínú igbó yìí.


Náírà: Ah! Kọ́bọ̀: Kódà onírú ẹ̀dá ló wà níbí. Ayé wa dùn nínú igbó yìí. Lótìtọ́ kò şe fi wé tìlú, şùgbọ́n ìlú tárìnrìn àjò ń parí àjò sí lawà yìí. Kọ́bọ̀: Ilé owó ẹyọ ló wà lọ́kànkán yẹn (Kọ́bọ̀ na ọwọ́ sí ọ̀kánkán sí ilé dídára) Náírà: Kò mà rí bí mo şe ro. Pẹ̀lú igbó kitikiti yìí, mo rò pé inú ìşẹ́ gidi ni ìwọ àti àwọn àkàntì ìlú wa.


Lótìtọ́ kò şe fi wé tìlú, şùgbọ́n ìlú tárìnrìn àjò ń parí àjò sí lawà yìí. Kọ́bọ̀: Ilé owó ẹyọ ló wà lọ́kànkán yẹn (Kọ́bọ̀ na ọwọ́ sí ọ̀kánkán sí ilé dídára) Náírà: Kò mà rí bí mo şe ro. Pẹ̀lú igbó kitikiti yìí, mo rò pé inú ìşẹ́ gidi ni ìwọ àti àwọn àkàntì ìlú wa. Kàkà bẹ́ẹ̀ fàáji gidi lẹ wà. Kọ́bọ̀: Şé o ri Náírà, oníkálùkù ẹ̀dá ló ní àsìkò tí adẹ́dà fun. Bẹ́ẹ̀ işẹ́ tí adẹ́dà pín lé wa lọ́wọ́ şọ̀tọ̀tọ̀, ó sì fi àkókò le láti şe.


Kàkà bẹ́ẹ̀ fàáji gidi lẹ wà. Kọ́bọ̀: Şé o ri Náírà, oníkálùkù ẹ̀dá ló ní àsìkò tí adẹ́dà fun. Bẹ́ẹ̀ işẹ́ tí adẹ́dà pín lé wa lọ́wọ́ şọ̀tọ̀tọ̀, ó sì fi àkókò le láti şe. Bí eré ìje lórí tí oníkálùkù ní àsìkò láti sátìrẹ̀, asáraparì tirẹ̀, ẹlòmiràn a sì gbà á. Ìgbà èmi Kọ́bọ̀ sá, àkókò tó ìwọ Náírà gbà a. Eré ìje ni ìwọ ń sá lọ́wọ́. Náírà: Ó yémi báyìí (Ó mi orí).


Bí eré ìje lórí tí oníkálùkù ní àsìkò láti sátìrẹ̀, asáraparì tirẹ̀, ẹlòmiràn a sì gbà á. Ìgbà èmi Kọ́bọ̀ sá, àkókò tó ìwọ Náírà gbà a. Eré ìje ni ìwọ ń sá lọ́wọ́. Náírà: Ó yémi báyìí (Ó mi orí). Ó sì wùn mí ki n rí Tọ́rọ́ àti sísì o. Ǹjẹ́ mo lè ma gbé ibí, Igbó yìí wùn mi? Kọ́bọ̀: Tọ́rọ́ àti Sísì şọdẹ lọ. O kò sì lè gbé ibí, Igbó ìsinmi nìyíì.


Ó sì wùn mí ki n rí Tọ́rọ́ àti sísì o. Ǹjẹ́ mo lè ma gbé ibí, Igbó yìí wùn mi? Kọ́bọ̀: Tọ́rọ́ àti Sísì şọdẹ lọ. O kò sì lè gbé ibí, Igbó ìsinmi nìyíì. Ìwọ Náírà kò tí lo ìgbà rẹ tán. Nítorí náà, o kò lè̀ dúró púpọ̀ níbí pàápàá, kí ìpalára má ba wà fún ajé àti ohun pàtàkì ní ìlú. Ipò ńlá ni ìwọ Náírà dì mú láwùjọ.


Ìwọ Náírà kò tí lo ìgbà rẹ tán. Nítorí náà, o kò lè̀ dúró púpọ̀ níbí pàápàá, kí ìpalára má ba wà fún ajé àti ohun pàtàkì ní ìlú. Ipò ńlá ni ìwọ Náírà dì mú láwùjọ. Jẹ́ işẹ́ rẹ tán kí o tó gba ìsinmi. Şe ko wá ma lọ. O kú àbẹ̀wò mi.


Jẹ́ işẹ́ rẹ tán kí o tó gba ìsinmi. Şe ko wá ma lọ. O kú àbẹ̀wò mi. Náírà: O şeun Kọ́bọ̀ fún àlàyè rẹ. Bámi kí Tọ́rọ́ àti àwọn tó kùn. Ó dìgbà!


Náírà: O şeun Kọ́bọ̀ fún àlàyè rẹ. Bámi kí Tọ́rọ́ àti àwọn tó kùn. Ó dìgbà! (Náírà jáde lọ kúrò nínú igbó, Kọ́bọ̀ pa lẹ́sẹ̀ da). Foláşadé ọmọ Oláòníye jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Ìdèrè ní Ìbàràpá. Ó parí ní ilé ìwé gíga fáfitì Ọbáfẹ́mi Awólówọ̀ ní ilé-ifẹ̀.


(Náírà jáde lọ kúrò nínú igbó, Kọ́bọ̀ pa lẹ́sẹ̀ da). Foláşadé ọmọ Oláòníye jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Ìdèrè ní Ìbàràpá. Ó parí ní ilé ìwé gíga fáfitì Ọbáfẹ́mi Awólówọ̀ ní ilé-ifẹ̀. O jẹ́ akẹ́kọ̀ gboyè ìmọ̀ òfin. Ó fẹ́ràn láti máa ka ìtàn Yorùba àti láti máa sọ ìtàn lọ́pọ̀lọpọ̀. Ó kúndùn àwọn ìwé àgbà òǹkọ̀wé tó ti sùn ùn nì, D.O Fagunwa, kò le fiwọ́n şeré rárá.


O jẹ́ akẹ́kọ̀ gboyè ìmọ̀ òfin. Ó fẹ́ràn láti máa ka ìtàn Yorùba àti láti máa sọ ìtàn lọ́pọ̀lọpọ̀. Ó kúndùn àwọn ìwé àgbà òǹkọ̀wé tó ti sùn ùn nì, D.O Fagunwa, kò le fiwọ́n şeré rárá. Ó fẹ́ràn Yòrùbá lọ́pọ̀lọpọ̀.


Ojú Lọ̀rọ́ Wà, Ète Lètè | Moyọ̀ Ọ̀kẹ́dìji

Ojú lọ̀rọ́ wà, ètè kọ́ Ojú lọ̀rọ́ wà, ète lẹnu Ojú lọ̀rọ́ wà, ète lètè Ojú lọ̀rọ́ wà, ète lẹnu –Èdè ẹnu fun ìlù u bàtá Kíni ìdí tí èdè Yorùbá fi dùn bí oyin láti sọ, dé ibi wípé àwọn tí ó kúndùn èdè e Yorùbá má a ń fi Ògún rẹ̀ gbárí wípé kò sí èdè tí ó wú ni lórí bí èdè Yorùbá ní gbogbo àgbáláayé? Àdììtú inú ìbéèrè yì í ni wípé èdè tí a mọ̀ọ́mọ̀ dá, àkàndá èdè pátápátá ni èdè Yorùbá jẹ́. Àwọn irúnmọlẹ̀ tí ó pilẹ̀ èdè Yorùbá ní ìgbà ìwásẹ̀ ni wọ́n gba ìmọ̀ pọ̀; wọ́n sì fi ògédé ohùn lásán hun òfì èdè tí ẹwà a rẹ̀ kò ní àfiwé. Ohùn orin ni á fi pa aró èdè Yorùbá, ìró ìlù lílù ni a fi wé orúkọ àti oríkì Yorùbá; ìdí ni à á fi í jókòó, ẹnu la á sì fi sọ ọ́. Irú òwú wo ni a fi hun òfì aláràbarà tí a ń pè ní èdè Yorùbá, àní irúfẹ́ ọwọ́ wo ni a fi dì í, tí ó fi gún régé bí arè Ọbalúfẹ̀? Irú ẹnu wo ni a fi ń pe èdè yì í, irú etí wo sì ni a fi ń gbọ́ ọ, tí ó fi ń jẹ bí ó ti ń jẹ́, tí ó sì fi dùn ju àgbáyun lọ?


Ohùn orin ni á fi pa aró èdè Yorùbá, ìró ìlù lílù ni a fi wé orúkọ àti oríkì Yorùbá; ìdí ni à á fi í jókòó, ẹnu la á sì fi sọ ọ́. Irú òwú wo ni a fi hun òfì aláràbarà tí a ń pè ní èdè Yorùbá, àní irúfẹ́ ọwọ́ wo ni a fi dì í, tí ó fi gún régé bí arè Ọbalúfẹ̀? Irú ẹnu wo ni a fi ń pe èdè yì í, irú etí wo sì ni a fi ń gbọ́ ọ, tí ó fi ń jẹ bí ó ti ń jẹ́, tí ó sì fi dùn ju àgbáyun lọ? Ní kúkúrú, ǹjẹ́ àbáṣepọ̀ ìjìnlẹ̀ kankan wà láàrin èdè yì í pẹ̀lú iṣẹ́ ọnà ní oríṣirísi tí àwọn Yorùbá ń ṣe? Oríṣìíríìṣí àwọn ìbéèrè báyìí ni àwọn ọ̀mọ̀wé má n yẹ̀ wò lóòrè, lóòrè. Ìbéèrè wọ̀nyí kì í ṣe àpáta kọ̀rọ̀bìtì kọrọbiti tí kò ṣe é yí wò: ìkọ́ méjì péré ni ó so fánrán ohùn èdè e Yorùbá pọ̀.


Ní kúkúrú, ǹjẹ́ àbáṣepọ̀ ìjìnlẹ̀ kankan wà láàrin èdè yì í pẹ̀lú iṣẹ́ ọnà ní oríṣirísi tí àwọn Yorùbá ń ṣe? Oríṣìíríìṣí àwọn ìbéèrè báyìí ni àwọn ọ̀mọ̀wé má n yẹ̀ wò lóòrè, lóòrè. Ìbéèrè wọ̀nyí kì í ṣe àpáta kọ̀rọ̀bìtì kọrọbiti tí kò ṣe é yí wò: ìkọ́ méjì péré ni ó so fánrán ohùn èdè e Yorùbá pọ̀. Èkíní ni ìkọ́ ohùn akọ, èkejì sì ni ìkọ́ ohùn abo, tí àwọn Gẹ̀ẹ́sì má a ń pè ní kọńsónáǹtì àti fáwẹ́ẹ̀lì. Àdàlú ìkọ́ ohùn méjèèjì ni a fi ń ro ẹ̀wà a ọ̀rọ̀ sísọ ní èdè e Yorùbá. Wẹ́lẹ́-wẹ́lẹ́ bí ẹni ń hun ẹní ẹwẹlẹ sì ni a ma ṣe ń fi ìkọ́ ohùn akọ la ìkó ohùn abo, bí a bá n sọ èdè e Yorùbá.


Èkíní ni ìkọ́ ohùn akọ, èkejì sì ni ìkọ́ ohùn abo, tí àwọn Gẹ̀ẹ́sì má a ń pè ní kọńsónáǹtì àti fáwẹ́ẹ̀lì. Àdàlú ìkọ́ ohùn méjèèjì ni a fi ń ro ẹ̀wà a ọ̀rọ̀ sísọ ní èdè e Yorùbá. Wẹ́lẹ́-wẹ́lẹ́ bí ẹni ń hun ẹní ẹwẹlẹ sì ni a ma ṣe ń fi ìkọ́ ohùn akọ la ìkó ohùn abo, bí a bá n sọ èdè e Yorùbá. Bí a bá ti fi ìkọ́ ohùn kan lẹlẹ̀, ìdàkejì rẹ̀ ni yíò tẹ̀lé e. Bí a fi akọ bẹ̀rẹ̀, abo ni yíò tẹ̀ lé e. A lè kó abo ìkọ́ ohùn méjì papọ̀ mọ́ra, Yorùbá kì í ṣe àmúlùmọ́là bí i kí a máa kó akọ ìkọ́ ohùn pọ, bí i ti èdè e Gẹ̀ẹ́sì. Eléyìí mú kí ará dẹ ètè tí bá ń sọ èdè e Yorùbá. Ara a má a ni ètè púpọ̀ bí a bá kó akọ ìkọ́ ohùn pọ̀ sí ojú kan náa.


Bí a bá ti fi ìkọ́ ohùn kan lẹlẹ̀, ìdàkejì rẹ̀ ni yíò tẹ̀lé e. Bí a fi akọ bẹ̀rẹ̀, abo ni yíò tẹ̀ lé e. A lè kó abo ìkọ́ ohùn méjì papọ̀ mọ́ra, Yorùbá kì í ṣe àmúlùmọ́là bí i kí a máa kó akọ ìkọ́ ohùn pọ, bí i ti èdè e Gẹ̀ẹ́sì. Eléyìí mú kí ará dẹ ètè tí bá ń sọ èdè e Yorùbá. Ara a má a ni ètè púpọ̀ bí a bá kó akọ ìkọ́ ohùn pọ̀ sí ojú kan náa. Sísẹ̀-ǹ-tẹ̀-lé bí ẹní ẹwẹlẹ tí Yorùbá ti ṣe ń hun ohùn ni ó jẹ́ kí èdè yì í dẹ̀ létí láti gbọ́, bí ìgbà tí ẹ̀fúùfù lẹ̀lẹ̀ bá ń fọn kàkàkí ọba. Ẹ jẹ́ kí á yẹ òkèlè ohùn kan péré wò, láti lè rí bí ẹní ẹwẹlẹ yì í ṣe rẹwà tó, àti irú iṣẹ́ ẹ kàyéfì tí ó ń ṣe ní káà èdè e Yorùbá. Ẹ jẹ́ ká yẹ ohùn [agbon] wò nínú àsàyàn àpẹẹrẹ wònyíí: Agbọ́n: kòkòrò tí ó máa ń fò Àgbọ̀n: ìsàlẹ̀ ètè Àgbọn: igi tí ó ń so àgbọn Agbọ̀n: èyí tí a fi ń di ẹrù Agbọ̀n (A gbọ̀n): pẹ̀lú ìbẹ̀rùbojo Agbon (A gbọ̀n): bí ọyẹ́ bá mú, ọmọdé a gbòn gìrìrìrì Agbọ̀n (A gbọn): bí ẹni ń gbọn òwú Agbọn (A gbon): wọ́n gbọn aṣọ mọ olè lọ́rùn Agbon (A gbọ́n): àwa ò gọ̀ mọ́ o Agbon (A gbọ́n): A gbọ́n omi ìsàlẹ̀ inú ìkòkò Ágbọ̀n (Á gbọ̀n): Ó má a ya ọ̀dẹ̀ Ágbọn (Á gbọn): Ó má a ya sí pẹ́rẹpẹ̀rẹ Ágbọ́n (Á gbọ́n): Orí i rẹ̀ á pé Kò sí ẹni tí ó yẹ àpẹẹrẹ wọ̀nyí wò tí ède Yorùbá kò ní í wú lórí.


Sísẹ̀-ǹ-tẹ̀-lé bí ẹní ẹwẹlẹ tí Yorùbá ti ṣe ń hun ohùn ni ó jẹ́ kí èdè yì í dẹ̀ létí láti gbọ́, bí ìgbà tí ẹ̀fúùfù lẹ̀lẹ̀ bá ń fọn kàkàkí ọba. Ẹ jẹ́ kí á yẹ òkèlè ohùn kan péré wò, láti lè rí bí ẹní ẹwẹlẹ yì í ṣe rẹwà tó, àti irú iṣẹ́ ẹ kàyéfì tí ó ń ṣe ní káà èdè e Yorùbá. Ẹ jẹ́ ká yẹ ohùn [agbon] wò nínú àsàyàn àpẹẹrẹ wònyíí: Agbọ́n: kòkòrò tí ó máa ń fò Àgbọ̀n: ìsàlẹ̀ ètè Àgbọn: igi tí ó ń so àgbọn Agbọ̀n: èyí tí a fi ń di ẹrù Agbọ̀n (A gbọ̀n): pẹ̀lú ìbẹ̀rùbojo Agbon (A gbọ̀n): bí ọyẹ́ bá mú, ọmọdé a gbòn gìrìrìrì Agbọ̀n (A gbọn): bí ẹni ń gbọn òwú Agbọn (A gbon): wọ́n gbọn aṣọ mọ olè lọ́rùn Agbon (A gbọ́n): àwa ò gọ̀ mọ́ o Agbon (A gbọ́n): A gbọ́n omi ìsàlẹ̀ inú ìkòkò Ágbọ̀n (Á gbọ̀n): Ó má a ya ọ̀dẹ̀ Ágbọn (Á gbọn): Ó má a ya sí pẹ́rẹpẹ̀rẹ Ágbọ́n (Á gbọ́n): Orí i rẹ̀ á pé Kò sí ẹni tí ó yẹ àpẹẹrẹ wọ̀nyí wò tí ède Yorùbá kò ní í wú lórí. Ẹni tí ó bá fi làákàyè yẹ àpẹẹrẹ wọ̀nyí wò yíò rí i wípé a fi wọ́n so ọgbọ́n kọ́ ni. Èdè e Yorùbá jé èdè àdììtú. Baálẹ̀ ọrọ̀ inú èdè e Yorùbá ni àdììtú alábala ọ̀kànléerúgba erìgì tó forí sọlẹ̀ tí ò yọ–láti ẹnu ẹni tí ń sọ Yorùbá, àti sí etí ẹni tí ń gbọ́ ọ.


Ẹni tí ó bá fi làákàyè yẹ àpẹẹrẹ wọ̀nyí wò yíò rí i wípé a fi wọ́n so ọgbọ́n kọ́ ni. Èdè e Yorùbá jé èdè àdììtú. Baálẹ̀ ọrọ̀ inú èdè e Yorùbá ni àdììtú alábala ọ̀kànléerúgba erìgì tó forí sọlẹ̀ tí ò yọ–láti ẹnu ẹni tí ń sọ Yorùbá, àti sí etí ẹni tí ń gbọ́ ọ. Síbẹ̀síbẹ̀, ojú lọ̀rọ́ wà. Ẹni bạ́ ń wo ẹnu lásán, irọ́ ni wọ́n fi ń pa. Kò tó iṣẹ́ lọ́wọ́ ẹnu tí wọ́n fi í purọ́; iṣẹ́ etí àti ojú ni láti já ọmọ lẹ́hìn irọ́. Gbogbo ara la fi ń sọ Yorùbá, gbogbo ara sì la fi ń gbọ́ ọ.


Síbẹ̀síbẹ̀, ojú lọ̀rọ́ wà. Ẹni bạ́ ń wo ẹnu lásán, irọ́ ni wọ́n fi ń pa. Kò tó iṣẹ́ lọ́wọ́ ẹnu tí wọ́n fi í purọ́; iṣẹ́ etí àti ojú ni láti já ọmọ lẹ́hìn irọ́. Gbogbo ara la fi ń sọ Yorùbá, gbogbo ara sì la fi ń gbọ́ ọ. Ẹni tí ó bá mọ ìdí abájọ kò lè rí ojú wo inú abájọ. Ìdí abájọ ni ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ tí a hun kalẹ̀ bí ẹlẹ́ní ẹwẹlẹ. Àwọn Yorùbá ka ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ kún púpọ̀.


Ẹni tí ó bá mọ ìdí abájọ kò lè rí ojú wo inú abájọ. Ìdí abájọ ni ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ tí a hun kalẹ̀ bí ẹlẹ́ní ẹwẹlẹ. Àwọn Yorùbá ka ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ kún púpọ̀. Ohùn ẹnu, gbogbo ara kìkì ìtumọ̀ ni. Ní ìdí ìṣòwò Ògún, bí ẹjá bá sọ lódò, awó mọ ohun tó tó. Ojú inú tá fi i sọ ọ̀rọ̀ sùnnùkùn ná à la fi í wò ó, nítorí ọ̀rọ̀ kì í tóbi títí kí á fi ọ̀bẹ bù ú.


Ohùn ẹnu, gbogbo ara kìkì ìtumọ̀ ni. Ní ìdí ìṣòwò Ògún, bí ẹjá bá sọ lódò, awó mọ ohun tó tó. Ojú inú tá fi i sọ ọ̀rọ̀ sùnnùkùn ná à la fi í wò ó, nítorí ọ̀rọ̀ kì í tóbi títí kí á fi ọ̀bẹ bù ú. Ní ẹnu ọjọ́ mẹ́ta yì í, ojú inú bẹ̀rẹ̀ sí ní i sọnà fún wa wípé awon èlédè e Gẹ̀ẹ́sì ńṣe akitiyan, wọ́n sì ń pète pèrò láti gba ọba lọwọ èdè e Yorùbá, kí wọn ó pa á, kí wọn ó kun ún, kí wọn ó sì pín in bí ẹran iléyá. Kò sí orílẹ̀ èdè tí èdé e Gẹ̀ẹ́sì fi ẹṣẹ̀ kàn, tí kò sọ ilé ọlá di ahoro fún èdè abínibí ìlú ná à. Ìwà yì í kò ṣẹ̀ṣẹ̀ bẹ̀rẹ̀, ṣùgbọ́n ó ti wá yé ọmọ tí ń sunkún, ó sì ti yé ìyá a rẹ̀ tí ń rẹ̀ ẹ́.


Ní ẹnu ọjọ́ mẹ́ta yì í, ojú inú bẹ̀rẹ̀ sí ní i sọnà fún wa wípé awon èlédè e Gẹ̀ẹ́sì ńṣe akitiyan, wọ́n sì ń pète pèrò láti gba ọba lọwọ èdè e Yorùbá, kí wọn ó pa á, kí wọn ó kun ún, kí wọn ó sì pín in bí ẹran iléyá. Kò sí orílẹ̀ èdè tí èdé e Gẹ̀ẹ́sì fi ẹṣẹ̀ kàn, tí kò sọ ilé ọlá di ahoro fún èdè abínibí ìlú ná à. Ìwà yì í kò ṣẹ̀ṣẹ̀ bẹ̀rẹ̀, ṣùgbọ́n ó ti wá yé ọmọ tí ń sunkún, ó sì ti yé ìyá a rẹ̀ tí ń rẹ̀ ẹ́. A ti rí oríṣirísi àpẹẹrẹ ibi tí ète yì í ti fi ìdí múlẹ̀, pàápàá jù lọ ní àwọn ilé ẹ̀kọ́ fún àwọn ọmọ Yorùbá. Àwọn olùkọ́ni ń kọ àwọn ọmọ wa láti tẹnu mọ́ sísọ èdè e Gẹ̀ẹ́sì, kí wọ́n sì pa èdè abínibí i Yorùbá tì, kí wọ́n sọ èdè e Yorùbá di igbá a pàńkàrà, èyí tí wọn ó má a fi kólẹ̀. Irú ìwà ajogun yì í ń ṣe ìpalára fún ìwadìí fíni-fíni sí ìtumọ̀ àti ìdí abájọ àṣà, ìmọ̀, ìrírí, àti ìṣe àwọn Yoruba.


A ti rí oríṣirísi àpẹẹrẹ ibi tí ète yì í ti fi ìdí múlẹ̀, pàápàá jù lọ ní àwọn ilé ẹ̀kọ́ fún àwọn ọmọ Yorùbá. Àwọn olùkọ́ni ń kọ àwọn ọmọ wa láti tẹnu mọ́ sísọ èdè e Gẹ̀ẹ́sì, kí wọ́n sì pa èdè abínibí i Yorùbá tì, kí wọ́n sọ èdè e Yorùbá di igbá a pàńkàrà, èyí tí wọn ó má a fi kólẹ̀. Irú ìwà ajogun yì í ń ṣe ìpalára fún ìwadìí fíni-fíni sí ìtumọ̀ àti ìdí abájọ àṣà, ìmọ̀, ìrírí, àti ìṣe àwọn Yoruba. Eléyìí ni ó mú kí Baba Rowland Abíọdún sọ wípé a ò gbọdọ̀ fi iná sí orí òrùlé kí á sùn lọ—bí a ó tilẹ̀ fi ejò sórùlé kí á na ẹ̀yìn. Lẹ́hìn àádọ́ta ọdún tí Baba Abíọ́dún ti ń ṣe iṣẹ́ ìwádìí sí ìtumọ̀ àṣà ọnà àti iṣẹ́ àwòrán àwọn Yorùbá, wọ́n ṣe àkíyèsí wípé èdè e Gẹ̀ẹ́sì tí a fi ń túmọ̀ iṣẹ́ ọnà a Yorùbá kò wúlò fún àyẹ̀wò ojú inú tí ó péye fún ìdánilẹ́kọ̀ọ́ lórí ọ̀rọ̀ àṣà, ẹwà àti ìṣe àwọn Yorùbá. Ní ọdún 2014 ni Baba Abíọ́dún, tí wọ́n jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n àgbà in Amherst College, kọ ìwé e gbàkan-gbìì tí wọ́n pe orúkọ rẹ̀ ní Yoruba Art and Language: Seeking the African in African Art.


Eléyìí ni ó mú kí Baba Rowland Abíọdún sọ wípé a ò gbọdọ̀ fi iná sí orí òrùlé kí á sùn lọ—bí a ó tilẹ̀ fi ejò sórùlé kí á na ẹ̀yìn. Lẹ́hìn àádọ́ta ọdún tí Baba Abíọ́dún ti ń ṣe iṣẹ́ ìwádìí sí ìtumọ̀ àṣà ọnà àti iṣẹ́ àwòrán àwọn Yorùbá, wọ́n ṣe àkíyèsí wípé èdè e Gẹ̀ẹ́sì tí a fi ń túmọ̀ iṣẹ́ ọnà a Yorùbá kò wúlò fún àyẹ̀wò ojú inú tí ó péye fún ìdánilẹ́kọ̀ọ́ lórí ọ̀rọ̀ àṣà, ẹwà àti ìṣe àwọn Yorùbá. Ní ọdún 2014 ni Baba Abíọ́dún, tí wọ́n jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n àgbà in Amherst College, kọ ìwé e gbàkan-gbìì tí wọ́n pe orúkọ rẹ̀ ní Yoruba Art and Language: Seeking the African in African Art. Láti ìgbà tí ìwé yì í ti jáde, ẹnu kò sìn lára rẹ̀, bí i ti afọ́kèéèmù. Ìwé tí Bàbáà wa Rowland Abíọdún kọ ni à bá pè ní Ẹlẹ́nu Rírì ló Lààmù Ìyá a Rẹ̀. [1] Kàyééfì ni ó jẹ́ wípe´ èdè gẹ̀ẹ́sì, faransé ati potokí fẹ́ ẹ́ dọ́gbọ́n fi èdè e wọn gba iṣẹ́ ọnà àwa aláwọ̀ dúdú lọ́wọ́ ọ wa.


Láti ìgbà tí ìwé yì í ti jáde, ẹnu kò sìn lára rẹ̀, bí i ti afọ́kèéèmù. Ìwé tí Bàbáà wa Rowland Abíọdún kọ ni à bá pè ní Ẹlẹ́nu Rírì ló Lààmù Ìyá a Rẹ̀. [1] Kàyééfì ni ó jẹ́ wípe´ èdè gẹ̀ẹ́sì, faransé ati potokí fẹ́ ẹ́ dọ́gbọ́n fi èdè e wọn gba iṣẹ́ ọnà àwa aláwọ̀ dúdú lọ́wọ́ ọ wa. Bí kò bá sì ní ìdí, obìnrin kì í jẹ́ Kúmólú. Ohun tó ṣe ilá tílá fi kó, òun ló ṣe ikàn tó fi wẹ̀wù ẹ̀jẹ̀. Ohun tó dé tí ó fi jẹ́ wípé èdè gẹ̀ẹ́sì àti èdè àwọn aláwọ̀ funfun ni a fí ńtúmọ̀ iṣẹ́ ọnà àwa Káàárọ́-o-ò-jíire, àti iṣẹ́ ọnà àwọn èèyàn dúdú yìókù ní ilè Áfíríkà ní ìdí.


Bí kò bá sì ní ìdí, obìnrin kì í jẹ́ Kúmólú. Ohun tó ṣe ilá tílá fi kó, òun ló ṣe ikàn tó fi wẹ̀wù ẹ̀jẹ̀. Ohun tó dé tí ó fi jẹ́ wípé èdè gẹ̀ẹ́sì àti èdè àwọn aláwọ̀ funfun ni a fí ńtúmọ̀ iṣẹ́ ọnà àwa Káàárọ́-o-ò-jíire, àti iṣẹ́ ọnà àwọn èèyàn dúdú yìókù ní ilè Áfíríkà ní ìdí. Díẹ̀ nínú àwọn ìdí wọ̀nyìí ni mo fẹ́ mẹ́nu bà ní ṣókí nínú ọ̀rọ̀ ìṣáájú yìí. Kìí kúkú ṣe wípé àwa Yorùbá kìí tàkurọ̀sọ nípa iṣẹ́ ọnà àti àwòrán yíyà kí ó tóó di wípé àwọn èèbó dé sí orílẹ̀ èdè e wa. Àmọ́ láti ìgbà tí wọ́n ti dé, àtìpá àtìkúùkù ni èèbó fí fẹ́ fi èdè gba akátà lọ́wọ́ akítì.


Díẹ̀ nínú àwọn ìdí wọ̀nyìí ni mo fẹ́ mẹ́nu bà ní ṣókí nínú ọ̀rọ̀ ìṣáájú yìí. Kìí kúkú ṣe wípé àwa Yorùbá kìí tàkurọ̀sọ nípa iṣẹ́ ọnà àti àwòrán yíyà kí ó tóó di wípé àwọn èèbó dé sí orílẹ̀ èdè e wa. Àmọ́ láti ìgbà tí wọ́n ti dé, àtìpá àtìkúùkù ni èèbó fí fẹ́ fi èdè gba akátà lọ́wọ́ akítì. Bí a bá ti ibi ìṣáná kíyè ṣóògùn, a ó rí i dájú wípé èdè èèbó ò ṣeé ronú láì ṣ̀inà, tàbí já sí kòtò, tàbí ká kọlu gegele, bí a bá fẹ́ ẹ́ sọ òtító ọ̀rọ̀ lorii àṣà àti iṣẹ́ ọnà awon Yoruba. Gẹ́gẹ́ bí ohùn tí Baba Awíṣẹ Wándé Abímbọ́lá kọ́ wa nígbàa rèwerèwe, wọ́n ni, “Ohun tí ó bá jọ ara ni à á fií wéra; èèpo ẹ̀pà ó jọ pósí ẹ̀lírí.”[2] Èèbó sísọ ní gbẹrẹfu ò ṣeé tú àdììtú ọ̀rọ̀ tí a ta ní kókó, tí àwọn ọlọ́nà dì bíi iṣu àna sínú iṣẹ́ ọwọ́, iṣẹ́ ojú, àti iṣẹ́ẹ làákàyè, tí a ń pè ní ọnà ní èdèe Yorùbá. Tí a ò bá níí tan ara wa jẹ, kò sí bí a ṣe lè sọ ọ̀rọ̀ kó pọ̀ tó, kò níí kún inú agbòn.


Bí a bá ti ibi ìṣáná kíyè ṣóògùn, a ó rí i dájú wípé èdè èèbó ò ṣeé ronú láì ṣ̀inà, tàbí já sí kòtò, tàbí ká kọlu gegele, bí a bá fẹ́ ẹ́ sọ òtító ọ̀rọ̀ lorii àṣà àti iṣẹ́ ọnà awon Yoruba. Gẹ́gẹ́ bí ohùn tí Baba Awíṣẹ Wándé Abímbọ́lá kọ́ wa nígbàa rèwerèwe, wọ́n ni, “Ohun tí ó bá jọ ara ni à á fií wéra; èèpo ẹ̀pà ó jọ pósí ẹ̀lírí.”[2] Èèbó sísọ ní gbẹrẹfu ò ṣeé tú àdììtú ọ̀rọ̀ tí a ta ní kókó, tí àwọn ọlọ́nà dì bíi iṣu àna sínú iṣẹ́ ọwọ́, iṣẹ́ ojú, àti iṣẹ́ẹ làákàyè, tí a ń pè ní ọnà ní èdèe Yorùbá. Tí a ò bá níí tan ara wa jẹ, kò sí bí a ṣe lè sọ ọ̀rọ̀ kó pọ̀ tó, kò níí kún inú agbòn. Kò sí bí a ṣe lè fi èdè èèbó ṣe àpèjúwe àti àròfọ̀ tí ó lè múná dóko fún àǹfààní ìtumọ̀ ọnà àwọn Yorùba. Bàbá Làmídì Ọlónàdé Fákẹ́yẹ́, akọni nínú àwọn ágbégilére gbogbo àgbáyé, (kí Olódùmarè ó dẹlẹ̀ fún wọn), ni wọ́n sọ ọ̀rọ̀ ìjìnlẹ̀ kan nígbà tí a ń dá wọn lọ́lá pẹ̀lú ìwé kan tí mo ṣe olóòtú rẹ̀ ni ọdún 1988. [3] Bàbá Fákẹ́yẹ wo ìwé yìí nígbà tí mo gbé e fún wọn yẹ̀wò, wọ́n rẹ́rìín.


Kò sí bí a ṣe lè fi èdè èèbó ṣe àpèjúwe àti àròfọ̀ tí ó lè múná dóko fún àǹfààní ìtumọ̀ ọnà àwọn Yorùba. Bàbá Làmídì Ọlónàdé Fákẹ́yẹ́, akọni nínú àwọn ágbégilére gbogbo àgbáyé, (kí Olódùmarè ó dẹlẹ̀ fún wọn), ni wọ́n sọ ọ̀rọ̀ ìjìnlẹ̀ kan nígbà tí a ń dá wọn lọ́lá pẹ̀lú ìwé kan tí mo ṣe olóòtú rẹ̀ ni ọdún 1988. [3] Bàbá Fákẹ́yẹ wo ìwé yìí nígbà tí mo gbé e fún wọn yẹ̀wò, wọ́n rẹ́rìín. Mo ní kíló dé, baba? Baba ni, “Mọyọ̀, ọ̀rọ̀ àtàtà bí ìṣọkúṣọ. Ẹ̀yin alákọ̀wé, ẹ rọra máa purọ́ ojúkorojú.” Mo ní, “Baba, kí lẹ rí?” Baba dáhùn, wọ́n ní, “Èétijẹ́ Mọyọ̀!


Mo ní kíló dé, baba? Baba ni, “Mọyọ̀, ọ̀rọ̀ àtàtà bí ìṣọkúṣọ. Ẹ̀yin alákọ̀wé, ẹ rọra máa purọ́ ojúkorojú.” Mo ní, “Baba, kí lẹ rí?” Baba dáhùn, wọ́n ní, “Èétijẹ́ Mọyọ̀! Gbà ràn mí ti se wá á dẹlẹ́rù. Jẹ́jẹ́ ni mo gbẹ́giì ní òpómúléró mọja àlekàn. Taní wa mọ̀ wípé èèbó rẹpẹtẹ báyìí ḿbẹ́ nínú igi osè!


Gbà ràn mí ti se wá á dẹlẹ́rù. Jẹ́jẹ́ ni mo gbẹ́giì ní òpómúléró mọja àlekàn. Taní wa mọ̀ wípé èèbó rẹpẹtẹ báyìí ḿbẹ́ nínú igi osè! Àmọ́ sá, gbẹ́nàgbẹ́nà ti gbẹ́ igi tán o. Ó ku ti gbẹ́nugbẹ́nu.” Mo dáhùn, mo ní, “Àkíìkà, baba.” Baba Fákẹ́yẹ wáá ṣí ìwé ọwọ́ ọ wọn, wọ́n ní, “Kí ni gbogbo èèbó gbẹrẹfu tọ́ ọ wáá kọ kalẹ̀ yìí fi jọ iṣẹ́ ọnà tí mo gbẹ́?” Mo ní, “Baba, ó kúkú jọra, lójúu tèmi o.” Babá rẹ́rìín kèé-kèé. Babá ní, “Sé gbogbo èèbò inú ìwé yìí ṣeé túmọ̀ sí èdè Yoruba?” N ò ronú lẹ́ẹ̀mejì tí mo fi fọhùn wípé, “Áwù, ṣebí kí wọ́n kàn túmọ̀ rẹ̀ lásán láti èdè Òyìnbó sí Yorùbá ni.” Baba ní, “Mọyọ̀, kò rí bẹ́ẹ̀. Èdè èèbó kọ̀ jọ Yoòbá o. Bí èèbó bá ṣeé pòwe, ṣé ó ṣeé pọfọ̀?


Àmọ́ sá, gbẹ́nàgbẹ́nà ti gbẹ́ igi tán o. Ó ku ti gbẹ́nugbẹ́nu.” Mo dáhùn, mo ní, “Àkíìkà, baba.” Baba Fákẹ́yẹ wáá ṣí ìwé ọwọ́ ọ wọn, wọ́n ní, “Kí ni gbogbo èèbó gbẹrẹfu tọ́ ọ wáá kọ kalẹ̀ yìí fi jọ iṣẹ́ ọnà tí mo gbẹ́?” Mo ní, “Baba, ó kúkú jọra, lójúu tèmi o.” Babá rẹ́rìín kèé-kèé. Babá ní, “Sé gbogbo èèbò inú ìwé yìí ṣeé túmọ̀ sí èdè Yoruba?” N ò ronú lẹ́ẹ̀mejì tí mo fi fọhùn wípé, “Áwù, ṣebí kí wọ́n kàn túmọ̀ rẹ̀ lásán láti èdè Òyìnbó sí Yorùbá ni.” Baba ní, “Mọyọ̀, kò rí bẹ́ẹ̀. Èdè èèbó kọ̀ jọ Yoòbá o. Bí èèbó bá ṣeé pòwe, ṣé ó ṣeé pọfọ̀? Bí ẹnà, bí ògèdè, bí àyájọ́, bí i èrèmọ̀jé ńkọ, ṣé ẹ lè fi èèbó ki oríkì ìdílé?” Mo dáhùn, mo ní, “Ó kúkú ṣe é ṣe, baba. Ní Amẹ́ríkà, wọ́n ti ń fi Òyìnbó dáfá.” Baba Fákẹ́yẹ ní, “Bó bá rí bẹ́ẹ̀, kí ni “Ilẹ̀ẹ káàárọ̀, o ò jíire” ní èdèe èèbó?” Ìgbá yìí ni mo tó mọ̀ ibi tí baba ń lọ, láì mọ ibi tí babá ti ḿbọ̀. Bí èdèe Yorùbá ò ti lè paradà lóòró dí èèbó, bẹ́ẹ̀ náà ni èèbó ò leè paradà di Yorùbá.


Bí ẹnà, bí ògèdè, bí àyájọ́, bí i èrèmọ̀jé ńkọ, ṣé ẹ lè fi èèbó ki oríkì ìdílé?” Mo dáhùn, mo ní, “Ó kúkú ṣe é ṣe, baba. Ní Amẹ́ríkà, wọ́n ti ń fi Òyìnbó dáfá.” Baba Fákẹ́yẹ ní, “Bó bá rí bẹ́ẹ̀, kí ni “Ilẹ̀ẹ káàárọ̀, o ò jíire” ní èdèe èèbó?” Ìgbá yìí ni mo tó mọ̀ ibi tí baba ń lọ, láì mọ ibi tí babá ti ḿbọ̀. Bí èdèe Yorùbá ò ti lè paradà lóòró dí èèbó, bẹ́ẹ̀ náà ni èèbó ò leè paradà di Yorùbá. Bí a bá ní ká dán an wò, a ò ní rí eégún mọ̀, mọ̀rìwò lásán ni aràn ojú ó máa jẹ. Èkíní ni wípé èdè àti àṣà Yorùbá, Táyé àti Kẹ́hìndé ni wọ́n jẹ́. Bí ọ̀̀kán bá ti yẹ̀bá, ère ìbejì ni ó kù, èjìré ará Ìṣokùn ti relé ojú ọlọ́mọ ò tó o. Gẹ́gẹ́ bí Baba Fákẹ́yẹ ti wí, ẹní bá ń fi èdè èèbó túmọ̀ ọnà Yorùbá, ó ti ya Táyé kúrò lọ́dọ̀ Ọmọ́kẹ́hìndé.


Bí a bá ní ká dán an wò, a ò ní rí eégún mọ̀, mọ̀rìwò lásán ni aràn ojú ó máa jẹ. Èkíní ni wípé èdè àti àṣà Yorùbá, Táyé àti Kẹ́hìndé ni wọ́n jẹ́. Bí ọ̀̀kán bá ti yẹ̀bá, ère ìbejì ni ó kù, èjìré ará Ìṣokùn ti relé ojú ọlọ́mọ ò tó o. Gẹ́gẹ́ bí Baba Fákẹ́yẹ ti wí, ẹní bá ń fi èdè èèbó túmọ̀ ọnà Yorùbá, ó ti ya Táyé kúrò lọ́dọ̀ Ọmọ́kẹ́hìndé. Àtamọ́ mọ́ àtamọ̀ ni ó kù, àfi bí Baba Fákẹ́yẹ bá jẹ́ ọ̀gbẹ̀rì nípa iṣẹ́ ọnà àwọn Yorùbá. Èkejì ni wípé, gbogbo èdè ni ó ní ìdí àbájọ tí ó yàtọ̀ sí ara a wọn, tí ògbẹ̀rì ò mọ̀. Ìdí abájọ èdé dà bí òògùn tí ọmọdé rí tí ó wá ń pè ní ẹ̀fọ́.


Àtamọ́ mọ́ àtamọ̀ ni ó kù, àfi bí Baba Fákẹ́yẹ bá jẹ́ ọ̀gbẹ̀rì nípa iṣẹ́ ọnà àwọn Yorùbá. Èkejì ni wípé, gbogbo èdè ni ó ní ìdí àbájọ tí ó yàtọ̀ sí ara a wọn, tí ògbẹ̀rì ò mọ̀. Ìdí abájọ èdé dà bí òògùn tí ọmọdé rí tí ó wá ń pè ní ẹ̀fọ́. Bí a fi ewé èdè han àlejò, a ò gbọdọ̀ já a lé e lọ́wọ́; a sì leè já a lé e lọ́wọ́, kí á mọ́ sọ oọ́kọ tí ń jẹ́ fún un. Adífá fún àgbẹ̀ tó lóko, tí ò lọ́kọ́; bí okó bá kún ńkọ, kíni àgbẹ̀ yíò fi ro ó? Nítoríi kíní?


Bí a fi ewé èdè han àlejò, a ò gbọdọ̀ já a lé e lọ́wọ́; a sì leè já a lé e lọ́wọ́, kí á mọ́ sọ oọ́kọ tí ń jẹ́ fún un. Adífá fún àgbẹ̀ tó lóko, tí ò lọ́kọ́; bí okó bá kún ńkọ, kíni àgbẹ̀ yíò fi ro ó? Nítoríi kíní? Nítoríi lẹ́nà, lẹ́nà, là ń fọ èdè Yorùbá, gẹ́gẹ́ bí Baba Abíọ́dún ti wí nínú ìwé yìí. Baba Abíọ́dún ní ẹnà lo paradà tó dọnà; ọnà náà tún wá pawọ́dà, ó dẹnà, ó di ọ̀rọ̀ hùn-nù-hùn-nù. Kíni ẹnà tí ń bẹ nínú èdè gẹ̀ẹ́sì?


Nítoríi lẹ́nà, lẹ́nà, là ń fọ èdè Yorùbá, gẹ́gẹ́ bí Baba Abíọ́dún ti wí nínú ìwé yìí. Baba Abíọ́dún ní ẹnà lo paradà tó dọnà; ọnà náà tún wá pawọ́dà, ó dẹnà, ó di ọ̀rọ̀ hùn-nù-hùn-nù. Kíni ẹnà tí ń bẹ nínú èdè gẹ̀ẹ́sì? Rìkísí ni. Alágbẹ̀dẹ èdèe gẹ̀ẹ́sì ò rí bébà ọnà Yorùba rọ. Bí ènìyàn bá ti bẹ̀rẹ̀ sí níí sọ èdè gẹ̀ẹ́sì, olúwa rẹ̀ ti kó sínú paḿpẹ́.


Rìkísí ni. Alágbẹ̀dẹ èdèe gẹ̀ẹ́sì ò rí bébà ọnà Yorùba rọ. Bí ènìyàn bá ti bẹ̀rẹ̀ sí níí sọ èdè gẹ̀ẹ́sì, olúwa rẹ̀ ti kó sínú paḿpẹ́. Ẹ jẹ́ kí á ti ibi pẹlẹbẹ mú ọ̀ọ̀lẹ̀ jẹ, ká ti ibi ìṣáná kíyè sí òògùn. Kíni ìtumọ̀ “art” ní èdè Yorùbá? Ìbéèrè sákálá yìí kò kérémí rárá.


Ẹ jẹ́ kí á ti ibi pẹlẹbẹ mú ọ̀ọ̀lẹ̀ jẹ, ká ti ibi ìṣáná kíyè sí òògùn. Kíni ìtumọ̀ “art” ní èdè Yorùbá? Ìbéèrè sákálá yìí kò kérémí rárá. Ní àkọ́kọ́, ìbéèrè yìí dàbíi ìgbà tí ènìyàn ń fi ẹran jẹ̀kọ. A lè wípé “ọnà” ni ìtumọ̀ “art” ní Yorùbá. Àmọ́ tí a bá fi làákàyè wo ìbéèrè náà, a ó rí i wípé inú pam̄pẹ́ ni ìbéèrè yì í ti ni sí.


Ní àkọ́kọ́, ìbéèrè yìí dàbíi ìgbà tí ènìyàn ń fi ẹran jẹ̀kọ. A lè wípé “ọnà” ni ìtumọ̀ “art” ní Yorùbá. Àmọ́ tí a bá fi làákàyè wo ìbéèrè náà, a ó rí i wípé inú pam̄pẹ́ ni ìbéèrè yì í ti ni sí. Kì í ṣe ìbéèrè tí ó wáyé rárá, nítorí ìbéèrè ẹ̀dẹ ni. Ìdáhùn tí ó yẹ ìbéèrè ẹ̀dẹ bẹ́ẹ̀ nìyíí: kíni ìdí tí àwọn Yorùbá fi ní láti ní ìtumò fún “art?” Ǹjẹ́ ẹnikẹ́ni ti bi àwọn gẹẹ́sì rí wípé kí ni ìtumọ̀ “Ìgunnu” ní èdèe Òyìnbó? Bí a bá ti bi ni wípé kíni ìtùmọ̀ “art” ní èdè Yorùbá, ó di wípé kí á wá má a fi ọwọ́ họrí, kí á má a wòkè, kí á má a làkàkà, nítorí pé ó dàbí ìgbà tí ó di dandan kí àwọn Yorùbá ní ìtumọ̀ fun “art” ní èdè abínibíi wọn.


Kì í ṣe ìbéèrè tí ó wáyé rárá, nítorí ìbéèrè ẹ̀dẹ ni. Ìdáhùn tí ó yẹ ìbéèrè ẹ̀dẹ bẹ́ẹ̀ nìyíí: kíni ìdí tí àwọn Yorùbá fi ní láti ní ìtumò fún “art?” Ǹjẹ́ ẹnikẹ́ni ti bi àwọn gẹẹ́sì rí wípé kí ni ìtumọ̀ “Ìgunnu” ní èdèe Òyìnbó? Bí a bá ti bi ni wípé kíni ìtùmọ̀ “art” ní èdè Yorùbá, ó di wípé kí á wá má a fi ọwọ́ họrí, kí á má a wòkè, kí á má a làkàkà, nítorí pé ó dàbí ìgbà tí ó di dandan kí àwọn Yorùbá ní ìtumọ̀ fun “art” ní èdè abínibíi wọn. Àmọ́, tani ó ṣe òfin yìí wípé gbogbo àṣàkaṣà tí àwọn gẹ̀ẹ́sì bá ti dá ní ìmọ̀ràn, àwọn Yorùbá ní láti ní ìtumọ̀ fún, níwọ̀n ìgbà tí ó jẹ́ wípé ẹnìkan kì í ka irú ẹbọ bẹ́ ẹ̀ fún àwọn èèbò? Ohun tí ó fa irúfẹ́ ìrònú eléyìí ni wípé àwọn èèbò kọlọnáìsì àwọn Yorùbá. Mo mọ̀ọ́mọ̀ lo “kọlọnáìsì” ni.


Àmọ́, tani ó ṣe òfin yìí wípé gbogbo àṣàkaṣà tí àwọn gẹ̀ẹ́sì bá ti dá ní ìmọ̀ràn, àwọn Yorùbá ní láti ní ìtumọ̀ fún, níwọ̀n ìgbà tí ó jẹ́ wípé ẹnìkan kì í ka irú ẹbọ bẹ́ ẹ̀ fún àwọn èèbò? Ohun tí ó fa irúfẹ́ ìrònú eléyìí ni wípé àwọn èèbò kọlọnáìsì àwọn Yorùbá. Mo mọ̀ọ́mọ̀ lo “kọlọnáìsì” ni. [4] Kíní ń jẹ́ “kọlọnáìsì” ní èdèe Yorùbá? Irọ́ funfun ni ó wà ní ìdí ọ̀rọ̀ ná à. Kókó inú ọ̀rọ̀ tí à ń pè ní “kọlọnáìsì” ni “kọ́lọ́nì.” Àwọn èèbó wá sí okoo baba à mi, wọ́n sọ ọ́ di “kọ́lọ́nìi” wọn.


[4] Kíní ń jẹ́ “kọlọnáìsì” ní èdèe Yorùbá? Irọ́ funfun ni ó wà ní ìdí ọ̀rọ̀ ná à. Kókó inú ọ̀rọ̀ tí à ń pè ní “kọlọnáìsì” ni “kọ́lọ́nì.” Àwọn èèbó wá sí okoo baba à mi, wọ́n sọ ọ́ di “kọ́lọ́nìi” wọn. Ó dàbí ìgbà tí mo bá wo ẹ̀wù tí ẹ wọ̀ sọ́rùn báyǐ, tí mo wípé “Ewuu Mọyọ̀ nìyǐ.” Ńṣe ni ẹ ó wò mí tìyanu-tìyanu, tí ẹ ó sọ wípé, “Àbí o ti mu ṣẹ̀kẹ̀tẹ́ yó ni Mọyọ̀ṣọ́rẹ?” Ṣùgbón nítorí wípé èdèe gẹ̀ẹ́sì ni èèbó lò, tí wọ́n pe ilé e baba wa ní “kọ́lọ́nì,” ọ̀rọ̀ náà ò yé wa wípé ilé e baba wa kì í ṣe kọ́lọ́nì baba ńlá a wọn. Àmọ́ torí wípé gírámọ̀ọ gẹ̀ẹ́sì ni wọ́n ń sọ, kọ̀ pẹ́ kò jìnnà, tí wọ́n fi di “kọlọnáísà” tí ń ṣe “kọlọnaísésàn,” tí àwa ẹrú Ọlọ́run ná à sì di èrò tí wọ́n “kọlọnáìsì.” Àwọn akọ̀wée wa sì ti bẹ̀rẹ̀ sí níí kọ ìwé lóríi “positi-kòlóníá sitọdì.”[5] Ọ̀rọ̀ ná à wá di ìtàn àìtètèmólè, olè ń sá lọ! Láti ìbẹ̀rẹ̀ ni ó yẹ kí á tí sọ fún èèbó wípé, “Alàgbà, ṣé kìí ṣe wípé ẹ mu sìgáa kùkúyè?


Ó dàbí ìgbà tí mo bá wo ẹ̀wù tí ẹ wọ̀ sọ́rùn báyǐ, tí mo wípé “Ewuu Mọyọ̀ nìyǐ.” Ńṣe ni ẹ ó wò mí tìyanu-tìyanu, tí ẹ ó sọ wípé, “Àbí o ti mu ṣẹ̀kẹ̀tẹ́ yó ni Mọyọ̀ṣọ́rẹ?” Ṣùgbón nítorí wípé èdèe gẹ̀ẹ́sì ni èèbó lò, tí wọ́n pe ilé e baba wa ní “kọ́lọ́nì,” ọ̀rọ̀ náà ò yé wa wípé ilé e baba wa kì í ṣe kọ́lọ́nì baba ńlá a wọn. Àmọ́ torí wípé gírámọ̀ọ gẹ̀ẹ́sì ni wọ́n ń sọ, kọ̀ pẹ́ kò jìnnà, tí wọ́n fi di “kọlọnáísà” tí ń ṣe “kọlọnaísésàn,” tí àwa ẹrú Ọlọ́run ná à sì di èrò tí wọ́n “kọlọnáìsì.” Àwọn akọ̀wée wa sì ti bẹ̀rẹ̀ sí níí kọ ìwé lóríi “positi-kòlóníá sitọdì.”[5] Ọ̀rọ̀ ná à wá di ìtàn àìtètèmólè, olè ń sá lọ! Láti ìbẹ̀rẹ̀ ni ó yẹ kí á tí sọ fún èèbó wípé, “Alàgbà, ṣé kìí ṣe wípé ẹ mu sìgáa kùkúyè? Ilée baba tèmi kì í ṣe ‘kọ́lọ́nì’ rẹ òo.” Gbogbo èmi ni “positi-kòlóníá sitọdì” ò tilẹ̀ níí wáyé, tàbí kí ó ní ìtumọ̀ kankan. Èdè òyìnbó ni ó dá “kọ́lọ́nì” sílẹ̀ níbi tí kò sí ǹkan tí ó ń jẹ́ bẹ́ẹ̀. Òun náà ni ó sì fa wípé a wá á bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe “positi-kòlóníá sitọdi”̀ lọ́jọ́ òní.


Ilée baba tèmi kì í ṣe ‘kọ́lọ́nì’ rẹ òo.” Gbogbo èmi ni “positi-kòlóníá sitọdì” ò tilẹ̀ níí wáyé, tàbí kí ó ní ìtumọ̀ kankan. Èdè òyìnbó ni ó dá “kọ́lọ́nì” sílẹ̀ níbi tí kò sí ǹkan tí ó ń jẹ́ bẹ́ẹ̀. Òun náà ni ó sì fa wípé a wá á bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe “positi-kòlóníá sitọdi”̀ lọ́jọ́ òní. Irọ́ ní ń jẹ́ bẹ́ ẹ. Ṣùgbọ́n irọ́ yìí yíò jọ òótó bí a bá ń fi èdè Òyìnbó ronú. Ìdí rè é tí ọmọ Yorùbá kò gbọdọ̀ má a fi èdè èébó ronú, tí ò bá fẹ́ kó sí kòtò.


Irọ́ ní ń jẹ́ bẹ́ ẹ. Ṣùgbọ́n irọ́ yìí yíò jọ òótó bí a bá ń fi èdè Òyìnbó ronú. Ìdí rè é tí ọmọ Yorùbá kò gbọdọ̀ má a fi èdè èébó ronú, tí ò bá fẹ́ kó sí kòtò. Àrosọ́dọ̀ ni ọkọ́ èdè Òyìnbó ń roko. Onírúurúu rìkísí àti àrosọ́dọ̀ ni èébó ti fi ọkọ́ èdèe wọn ro ní ilẹ̀ Afirika. Wọ́n kọ́kọ́ wò iṣẹ́ ọnàa Áfíríkà sùn-ùn, wọ́n bẹ̀rẹ̀ pẹlu “pìrìmítífú art.” Wọ́n kọ̀wé lọ jáǹtì rẹrẹ lóríi “pìrìmítífú art.” Paul S. Wingert (ní 1962)[6] ati Douglas Newton (ní 1978)[7] kọ ìwé bàm̀bà-bamba láti wípé “pìrìmítífú art” ni àwa ènìyàn-an Áfíríkà ń ṣe; láìpẹ́ wón ní iwa ìkà ni àwọ́n ń hù bí àwọ́n bá ń pe iṣẹ́ Áfíríkà ni “pìrìmítífú art,” àti wípé “tíráíbálí art” ni àwọn yíò má a pè é.


Àrosọ́dọ̀ ni ọkọ́ èdè Òyìnbó ń roko. Onírúurúu rìkísí àti àrosọ́dọ̀ ni èébó ti fi ọkọ́ èdèe wọn ro ní ilẹ̀ Afirika. Wọ́n kọ́kọ́ wò iṣẹ́ ọnàa Áfíríkà sùn-ùn, wọ́n bẹ̀rẹ̀ pẹlu “pìrìmítífú art.” Wọ́n kọ̀wé lọ jáǹtì rẹrẹ lóríi “pìrìmítífú art.” Paul S. Wingert (ní 1962)[6] ati Douglas Newton (ní 1978)[7] kọ ìwé bàm̀bà-bamba láti wípé “pìrìmítífú art” ni àwa ènìyàn-an Áfíríkà ń ṣe; láìpẹ́ wón ní iwa ìkà ni àwọ́n ń hù bí àwọ́n bá ń pe iṣẹ́ Áfíríkà ni “pìrìmítífú art,” àti wípé “tíráíbálí art” ni àwọn yíò má a pè é. Láìpẹ́ yìí ni Jean-Baptiste Bacquart ṣe ìwé aláràbarà lóríi pípe iṣẹ́ ọnàa Áfíríkà ní “tíráíbálí art,” tí ó fi ọ̀kẹ́ àìmooye àwòrán ṣe lọ́ṣọ̀ọ́. [8] Àmọ́ kè è sú wọn òo. Wọ́n tún wò lọ sàkùn, wọ́n ní àwọn ó bẹ̀rẹ̀ sí má a pe iṣẹ́ Áfíríkà ni “tiradíṣánná art.” Alàgbà John Picton, ní ọdún-un 1992,[9] ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ àlàyé wípé kò bójú mu láti pe iṣẹ́ ọnàa Áfíríkà ní tiradíṣánná art.


Láìpẹ́ yìí ni Jean-Baptiste Bacquart ṣe ìwé aláràbarà lóríi pípe iṣẹ́ ọnàa Áfíríkà ní “tíráíbálí art,” tí ó fi ọ̀kẹ́ àìmooye àwòrán ṣe lọ́ṣọ̀ọ́. [8] Àmọ́ kè è sú wọn òo. Wọ́n tún wò lọ sàkùn, wọ́n ní àwọn ó bẹ̀rẹ̀ sí má a pe iṣẹ́ Áfíríkà ni “tiradíṣánná art.” Alàgbà John Picton, ní ọdún-un 1992,[9] ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ àlàyé wípé kò bójú mu láti pe iṣẹ́ ọnàa Áfíríkà ní tiradíṣánná art. Àmọ́ bí aráyé bá gbọ́, wọn ò gbà. Wọn ò yéé pe iṣẹ́ẹ Áfíríkà ní tiradíṣánná art. Èèbó mìíràn a pè iṣẹ́ Áfíríkà ní ìsìtóríká art.


Àmọ́ bí aráyé bá gbọ́, wọn ò gbà. Wọn ò yéé pe iṣẹ́ẹ Áfíríkà ní tiradíṣánná art. Èèbó mìíràn a pè iṣẹ́ Áfíríkà ní ìsìtóríká art. Tàbí kílásíká art. Ọ̀rọ oókọ tí wọ́n ó máa pe iṣẹ́ Áfíríkà ti wáá dàrú bí ẹsẹ̀ẹ télọ̀. Kò tilẹ̀ yé àwọn èèbó mọ́; bí ó ṣe wu kówȧ ni kálukú ti ń ṣe.


Tàbí kílásíká art. Ọ̀rọ oókọ tí wọ́n ó máa pe iṣẹ́ Áfíríkà ti wáá dàrú bí ẹsẹ̀ẹ télọ̀. Kò tilẹ̀ yé àwọn èèbó mọ́; bí ó ṣe wu kówȧ ni kálukú ti ń ṣe. Aṣọ ò bá ọmọ́yẹ wọn mọ́. Ó ti rin ìhòhò wọjà. Ohun tó ṣe ni ní kàyéfì ni wípé àwọn ọ̀mọ̀wé ilẹ̀ Áfíríkà naa ti wá ń fi ọkọ́ èdè gẹ̀ẹ́sì roko sí ọ̀dọ̀ àwọn Òyìnbó; wọ́n sọ ọkọ́o tiwọn sígbó, won ò lè dá inú rò mọ́.


Aṣọ ò bá ọmọ́yẹ wọn mọ́. Ó ti rin ìhòhò wọjà. Ohun tó ṣe ni ní kàyéfì ni wípé àwọn ọ̀mọ̀wé ilẹ̀ Áfíríkà naa ti wá ń fi ọkọ́ èdè gẹ̀ẹ́sì roko sí ọ̀dọ̀ àwọn Òyìnbó; wọ́n sọ ọkọ́o tiwọn sígbó, won ò lè dá inú rò mọ́. Bí èèbó bá ti wí náà ni ó tẹ́ won lọ́rùn. Bí èèbó bá ní “Jókǒ,” wọn a jókǒ; “dìde,” wọn á dìde, “lósǒ,” wọn á lósǒ. Ṣebí èdè èèbó ni wọ́n ń sọ; àṣà èèbó ni wọ́n ń dá.


Bí èèbó bá ti wí náà ni ó tẹ́ won lọ́rùn. Bí èèbó bá ní “Jókǒ,” wọn a jókǒ; “dìde,” wọn á dìde, “lósǒ,” wọn á lósǒ. Ṣebí èdè èèbó ni wọ́n ń sọ; àṣà èèbó ni wọ́n ń dá. Elédùà má sọ wá di ajá èèbó. Kò pẹ́ kò jìnnà, èèbó tún wípé abala kan nínú àwọn ayàwòrán ilẹ̀ẹ Áfíríkà yàtọ̀ pátápátá sí àwọn tí àwọ́n sọ ni “tiradíṣánnà,” nítorípé àwọ́n abala tí àwọ́n yà sọ́tọ̀ yìí lọ sí ilé ẹ̀kọ́ ìyàwòrán. Ṣé ogunlọ́gọọ èèbó ò kúkú gbà pé àwọn tí wọ́n kà kún tiradíṣánná lọ sí ilé ẹ̀kọ́ ìyàwòrán.


Elédùà má sọ wá di ajá èèbó. Kò pẹ́ kò jìnnà, èèbó tún wípé abala kan nínú àwọn ayàwòrán ilẹ̀ẹ Áfíríkà yàtọ̀ pátápátá sí àwọn tí àwọ́n sọ ni “tiradíṣánnà,” nítorípé àwọ́n abala tí àwọ́n yà sọ́tọ̀ yìí lọ sí ilé ẹ̀kọ́ ìyàwòrán. Ṣé ogunlọ́gọọ èèbó ò kúkú gbà pé àwọn tí wọ́n kà kún tiradíṣánná lọ sí ilé ẹ̀kọ́ ìyàwòrán. Èèbó bá bẹ̀rẹ̀ sí í tún pe abala yìí ní kọ̀ǹtẹ́ḿpórárì. Bí ó bá wù wọ́n, wọn a tún pe abala yìí ní mọ́dáànì (modern). Wọn a fọ èèbo títí bí ọ̀pẹ́ẹ̀rẹ̀, láì mú iná dóko.


Èèbó bá bẹ̀rẹ̀ sí í tún pe abala yìí ní kọ̀ǹtẹ́ḿpórárì. Bí ó bá wù wọ́n, wọn a tún pe abala yìí ní mọ́dáànì (modern). Wọn a fọ èèbo títí bí ọ̀pẹ́ẹ̀rẹ̀, láì mú iná dóko. Kì í kúkú ṣe wípé ìwà ìkà nìkan ni ìdí abájọ tí ọ̀pọ̀lọpò àwọn Èèbó fi ń dá àbá a gbàraǹmí dẹlẹ́rù. Ogunlọ́gọ̀ ìgbà, bí àáyá bá ní kí òún tún ojú ọmọ ṣe, ìka níí tì bọ̀ ọ́, tí ojú yíò wá á di yíyẹ̀. Ó mú mi níran ikú u ọ̀mọ̀wé John Pemberton III, ẹni tí ó ṣaláìsí láìpẹ́.


Kì í kúkú ṣe wípé ìwà ìkà nìkan ni ìdí abájọ tí ọ̀pọ̀lọpò àwọn Èèbó fi ń dá àbá a gbàraǹmí dẹlẹ́rù. Ogunlọ́gọ̀ ìgbà, bí àáyá bá ní kí òún tún ojú ọmọ ṣe, ìka níí tì bọ̀ ọ́, tí ojú yíò wá á di yíyẹ̀. Ó mú mi níran ikú u ọ̀mọ̀wé John Pemberton III, ẹni tí ó ṣaláìsí láìpẹ́. Mo ṣe alábǎpàdé wọn ní Ilé Ifẹ̀ ni 1984, ní ibi tí wọ́n ti ń fi gbogbo ara ṣe iṣẹ́ ìwádǐ pẹ̀lú u Bàbá Fakeye. Bi Pemberton tí ń nàró ni wọ́n ń kúrú láti ya fọ́tò pẹ̀rẹ̀-pẹ̀rẹ̀, tí wọ́n ń fi pẹ́ẹ̀nì hàǹtúrú ọ̀rọ̀ sórí ewé, tí wọ́n ń bèèrè àlàyé, tí wọ́n ń fi aṣọ nujú, tí òógùn sì bò wọ́n, bí wọ́n ṣe ń sọ́ Baba Fákẹ́yẹ, ẹni tí ń fẹran jẹ̀kọ gbẹ́ Osée Ṣàngó. Jẹ̀lẹ́ńkẹ́ ni Baba Fákẹ́yẹ jókǒ, tí wọ́n ń rẹ́rǐn múṣẹ́ lẹ́nu iṣẹ́, láì tilẹ̀ wojúu Pemberton tí ó ti ilẹ̀ Amerika wá á ṣe iṣẹ́ ìwadǐ ní Ilé Ifẹ̀.


Mo ṣe alábǎpàdé wọn ní Ilé Ifẹ̀ ni 1984, ní ibi tí wọ́n ti ń fi gbogbo ara ṣe iṣẹ́ ìwádǐ pẹ̀lú u Bàbá Fakeye. Bi Pemberton tí ń nàró ni wọ́n ń kúrú láti ya fọ́tò pẹ̀rẹ̀-pẹ̀rẹ̀, tí wọ́n ń fi pẹ́ẹ̀nì hàǹtúrú ọ̀rọ̀ sórí ewé, tí wọ́n ń bèèrè àlàyé, tí wọ́n ń fi aṣọ nujú, tí òógùn sì bò wọ́n, bí wọ́n ṣe ń sọ́ Baba Fákẹ́yẹ, ẹni tí ń fẹran jẹ̀kọ gbẹ́ Osée Ṣàngó. Jẹ̀lẹ́ńkẹ́ ni Baba Fákẹ́yẹ jókǒ, tí wọ́n ń rẹ́rǐn múṣẹ́ lẹ́nu iṣẹ́, láì tilẹ̀ wojúu Pemberton tí ó ti ilẹ̀ Amerika wá á ṣe iṣẹ́ ìwadǐ ní Ilé Ifẹ̀. Àmọ́ ṣá nígbàtí mo ka àròkọ tí Pemberton kọ sínú ìwé àkójọpọ̀ àwòrán kan tí orúkọ̀ rẹ̀ ń jẹ́ Art and Oracle: African Art and Rituals of Divination, ògẹ̀dẹ̀ dúdú ni, kò yá bù sán. [10] Alákọ̌kọ́, emi ni ìtumọ̀ oókọ ìwé yǐ ní Yorùbá? Kí ní ń jẹ́ oracle, rituals àti divination ní ojúlówóo Yorùba?


Àmọ́ ṣá nígbàtí mo ka àròkọ tí Pemberton kọ sínú ìwé àkójọpọ̀ àwòrán kan tí orúkọ̀ rẹ̀ ń jẹ́ Art and Oracle: African Art and Rituals of Divination, ògẹ̀dẹ̀ dúdú ni, kò yá bù sán. [10] Alákọ̌kọ́, emi ni ìtumọ̀ oókọ ìwé yǐ ní Yorùbá? Kí ní ń jẹ́ oracle, rituals àti divination ní ojúlówóo Yorùba? Láìsí àní-àní, Ọ̀mọ̀wé Alisa LaGamma, olóòtú àkójọpọ̀ àwòrán wọ̀nyí láti ilẹ̀ èèyàn dúdú) ń fi gẹ̀ẹ́sì ronú ni nígbàtí ó ṣa àwọn ère inú ìwé yǐ jọ. Ọkọ́ọ gẹ̀ẹ́sì ni wọ́n fi ro gbogbo oko tí ḿ bẹ nínú iwe àkójopọ̀ yǐ. Láti ìbẹ̀rẹ̀ títí dé òpin, ìwé yǐ kò yọ obì lápò, bẹ́ẹ̀ ni kò wú ni lórí tí a bá ń fi sùn-nù-kùn ojúu Yorùbá wò ó.


Láìsí àní-àní, Ọ̀mọ̀wé Alisa LaGamma, olóòtú àkójọpọ̀ àwòrán wọ̀nyí láti ilẹ̀ èèyàn dúdú) ń fi gẹ̀ẹ́sì ronú ni nígbàtí ó ṣa àwọn ère inú ìwé yǐ jọ. Ọkọ́ọ gẹ̀ẹ́sì ni wọ́n fi ro gbogbo oko tí ḿ bẹ nínú iwe àkójopọ̀ yǐ. Láti ìbẹ̀rẹ̀ títí dé òpin, ìwé yǐ kò yọ obì lápò, bẹ́ẹ̀ ni kò wú ni lórí tí a bá ń fi sùn-nù-kùn ojúu Yorùbá wò ó. Artifact, aesthetic qualities, ancestral spiritual realm, figurative àti gbogbo kókó ọ̀rọ̀ tí ḿ bẹ ní ojú ewé kǐnní nìkan ti tó láti mú inú run ọmọ Yoòbá tí ń fi èdè abínibí ronú. Kíni làbárìi “Dynamic Devices: Kinetic Oracles?” Kò lórí, kò nídǐ. Iconography, pluralistic vision, visual metaphor, human protagonists, abstraction, realism, àti àwọn ìkòkò ọ̀rọ̀ yìókù tí ḿ bẹ nínú ìwe yǐ kò se iṣu jinna ní èdèe Yorùbá.


Artifact, aesthetic qualities, ancestral spiritual realm, figurative àti gbogbo kókó ọ̀rọ̀ tí ḿ bẹ ní ojú ewé kǐnní nìkan ti tó láti mú inú run ọmọ Yoòbá tí ń fi èdè abínibí ronú. Kíni làbárìi “Dynamic Devices: Kinetic Oracles?” Kò lórí, kò nídǐ. Iconography, pluralistic vision, visual metaphor, human protagonists, abstraction, realism, àti àwọn ìkòkò ọ̀rọ̀ yìókù tí ḿ bẹ nínú ìwe yǐ kò se iṣu jinna ní èdèe Yorùbá. Gbogbo pálapàla yìí ni alàgbà Rowland Abíọ́dún rí, tí wọ́n fi wípé, họ̀ọ́wù: bí a kò bá mọ ibi a ń lọ, ó ṣáà ní ibi tí a ti ḿbọ̀! Baba Abíọdu̇n ní, bí a bá ń sunkún à má a ríran. Ṣe bí àwa Yorùbá ní èdè wa tí a fi ń túmọ̀ àwọn iṣẹ́ ọnàa wa?


Gbogbo pálapàla yìí ni alàgbà Rowland Abíọ́dún rí, tí wọ́n fi wípé, họ̀ọ́wù: bí a kò bá mọ ibi a ń lọ, ó ṣáà ní ibi tí a ti ḿbọ̀! Baba Abíọdu̇n ní, bí a bá ń sunkún à má a ríran. Ṣe bí àwa Yorùbá ní èdè wa tí a fi ń túmọ̀ àwọn iṣẹ́ ọnàa wa? Ṣe bí àwọn ọ̀mọ̀wé bíi Ọ̀jọ̀gbọ́n Àgbà Ọlásọpé Oyěláràn ti kọ́ wa láti kọ èdè Yorùbá sílẹ̀ pẹ̀lú ìrọ̀rùn? [11] Àbí èèdì fẹ́ mú alásọ kan ni? Ṣe bí Yorùbá ní òwe, àdììtú èdè, orin, àlọ́, ìtàn, ìyẹ̀rẹ̀, èrèmọ̀jé, àyájọ́, ògèdè, àti orísirísi ẹwà èdè tí ó jẹ́ atúmọ̀ fún àwọn iṣẹ́ ọnà wọ̀nyí?


Ṣe bí àwọn ọ̀mọ̀wé bíi Ọ̀jọ̀gbọ́n Àgbà Ọlásọpé Oyěláràn ti kọ́ wa láti kọ èdè Yorùbá sílẹ̀ pẹ̀lú ìrọ̀rùn? [11] Àbí èèdì fẹ́ mú alásọ kan ni? Ṣe bí Yorùbá ní òwe, àdììtú èdè, orin, àlọ́, ìtàn, ìyẹ̀rẹ̀, èrèmọ̀jé, àyájọ́, ògèdè, àti orísirísi ẹwà èdè tí ó jẹ́ atúmọ̀ fún àwọn iṣẹ́ ọnà wọ̀nyí? Kí ló wá fa réderède bíi “pìrìmítífú, tíráíbálí, tiradíṣánnà, ìsìtóríká, kílásíká, kọ̀ǹtẹ́ḿpórárì, mọ́dáànì” àti gbogbo játijàti báun? Èése tí àwọn èèbó tí wọ́n mọ ìyá Ọ̀ṣọ́ ju Ọ̀ṣó wá ń dá orin, tí àwa ọ̀mọ̀wée Yorùbá ná à sì ḿ bá wọn gbè é, bí ẹni tí kò mọ ojú, tí kò mọ ara? Baba Abíọdún ní, ìka tí ó bá tọ́ sí imú la a ń fi ro imú.


Kí ló wá fa réderède bíi “pìrìmítífú, tíráíbálí, tiradíṣánnà, ìsìtóríká, kílásíká, kọ̀ǹtẹ́ḿpórárì, mọ́dáànì” àti gbogbo játijàti báun? Èése tí àwọn èèbó tí wọ́n mọ ìyá Ọ̀ṣọ́ ju Ọ̀ṣó wá ń dá orin, tí àwa ọ̀mọ̀wée Yorùbá ná à sì ḿ bá wọn gbè é, bí ẹni tí kò mọ ojú, tí kò mọ ara? Baba Abíọdún ní, ìka tí ó bá tọ́ sí imú la a ń fi ro imú. A kìí toríi gbígbó pajá. A kìí toríi kíkàn pa àgbò. Ẹnìkan kìi toríi wérewère pa òbúkọ.


A kìí toríi gbígbó pajá. A kìí toríi kíkàn pa àgbò. Ẹnìkan kìi toríi wérewère pa òbúkọ. Élẹ́nu rírì ni ó ni ààmù ìyáa rẹ̀. Èdè, àṣà àti ìwàa Yorùbá ni ó bí iṣẹ́ ọnàa Yorùbá. Ẹní bá bí ni là á jọ.


Élẹ́nu rírì ni ó ni ààmù ìyáa rẹ̀. Èdè, àṣà àti ìwàa Yorùbá ni ó bí iṣẹ́ ọnàa Yorùbá. Ẹní bá bí ni là á jọ. Baba Abíọdún ni, ó tó gẹ́ẹ́. Alubàtá kì í dárin. Ẹnìkan ò gbọdọ̀ gbé ọmọ Ọbà fún Ọ̀ṣun.


Baba Abíọdún ni, ó tó gẹ́ẹ́. Alubàtá kì í dárin. Ẹnìkan ò gbọdọ̀ gbé ọmọ Ọbà fún Ọ̀ṣun. Díẹ̀ ninu àwọn ìdí abájọ nìyíi tí Baba Abíọdún fi kọ ìwé tí gbogbo àgbáyé ńkà tí wọ́n ń mirí, tí a sì péjọ jókǒ láti yẹwò ní ọjọ́ òní. Baba Abíọ́dún kì í fọhùn, wọ́n ti ìka bọ̀ wọ́n lẹ́nu ni. Ọ̀rọ̀ ló kó mokó morò dé.


Díẹ̀ ninu àwọn ìdí abájọ nìyíi tí Baba Abíọdún fi kọ ìwé tí gbogbo àgbáyé ńkà tí wọ́n ń mirí, tí a sì péjọ jókǒ láti yẹwò ní ọjọ́ òní. Baba Abíọ́dún kì í fọhùn, wọ́n ti ìka bọ̀ wọ́n lẹ́nu ni. Ọ̀rọ̀ ló kó mokó morò dé. Ewé àti egbò tí ń bẹ nínú èdè e Yorùbá ni a fi ki àgbo tí ń bẹ nínú iṣẹ́ ọnà àwọn Yorùbá, gẹ́gẹ́ bí Baba Abíọ́dún ṣe kọ́ wa nínú ìwé tuntun yì í. Ìwée Baba Abíọ́dún rán ni létí orin tí akọrin olóhùn arò Ijẹ̀ṣà, Joni Haastrup, kọ ní ǹkan bí ogójì ọdún sẹ́hìn. Baba Haastrup la ẹnu kótó, wọ́n ní: Ẹ má jẹ́ wọn ó kọ́ wa L’áṣà ilẹ̀ ẹ wa ò Àṣà tí a ti mọ̀ Láti ọjọ́ aláyé ti dáyé Òhun lẹ fẹ́ ẹ́ kọ́ wa A ti mọ̀ ọ́ jù yín lọ.


Ewé àti egbò tí ń bẹ nínú èdè e Yorùbá ni a fi ki àgbo tí ń bẹ nínú iṣẹ́ ọnà àwọn Yorùbá, gẹ́gẹ́ bí Baba Abíọ́dún ṣe kọ́ wa nínú ìwé tuntun yì í. Ìwée Baba Abíọ́dún rán ni létí orin tí akọrin olóhùn arò Ijẹ̀ṣà, Joni Haastrup, kọ ní ǹkan bí ogójì ọdún sẹ́hìn. Baba Haastrup la ẹnu kótó, wọ́n ní: Ẹ má jẹ́ wọn ó kọ́ wa L’áṣà ilẹ̀ ẹ wa ò Àṣà tí a ti mọ̀ Láti ọjọ́ aláyé ti dáyé Òhun lẹ fẹ́ ẹ́ kọ́ wa A ti mọ̀ ọ́ jù yín lọ. Àwọn irúnmọlẹ̀ tí wọn ti òkè ọ̀rún sọ̀ kalẹ̀ wá sáyé ni ó ṣa ogunlọ́gọ̀ egbò wọ̀nyín mọ́ ewé láti fi pe ọ̀rọ̀ tí ó dá èdè e Yorùbá sílẹ̀. Bí wọ́n bá sì fa gbùrù ewé kan, fífà ní í fa igbó ewé mìíràn, a dá Ifá fún èèbó o Gẹ̀ẹ́sì tí ó fẹ́ fi èdè àjòjì pe oríkì iṣẹ́ ọnà àwọn Yorùbá, tó wá ń fi omi ojú ṣògbérè akọ. Ó wọrun yànyàn bí ẹni tí ò ní í kú mọ́ láyé, èèbó kọtí ọ̀gbọn-in sẹ́bọ.


Àwọn irúnmọlẹ̀ tí wọn ti òkè ọ̀rún sọ̀ kalẹ̀ wá sáyé ni ó ṣa ogunlọ́gọ̀ egbò wọ̀nyín mọ́ ewé láti fi pe ọ̀rọ̀ tí ó dá èdè e Yorùbá sílẹ̀. Bí wọ́n bá sì fa gbùrù ewé kan, fífà ní í fa igbó ewé mìíràn, a dá Ifá fún èèbó o Gẹ̀ẹ́sì tí ó fẹ́ fi èdè àjòjì pe oríkì iṣẹ́ ọnà àwọn Yorùbá, tó wá ń fi omi ojú ṣògbérè akọ. Ó wọrun yànyàn bí ẹni tí ò ní í kú mọ́ láyé, èèbó kọtí ọ̀gbọn-in sẹ́bọ. Èèbó ni Gẹ̀ẹ́sì pàṣẹ pé kí àwọn Yorùbá má a sọ, kí wọn ó sọ èdè abínibí wọn nù. Baba Abíọ́dún ni “Èèwọ̀ ni, èèdì kì í mú aláṣọ kan, kó bọ́ ọ.” Ijó ni Baba Abiodun ni kí awon Yoruba ó má a jó, ayọ̀ ni wọ́n ní ki won o má a yọ̀. Pẹ̀lú ìwé tuntun yì í, Baba Abíọ́dún ti fi bàtá kọrin fún gbogbo àwọn Yorùbá; wọ́n ní: Ojú lọ̀rọ́ wà, ètè kọ́ Ojú lọ̀rọ́ wà, ète lẹnu Ojú lọ̀rọ́ wà, ète lètè Ojú lọ̀rọ́ wà, ète lẹnu Kọ̀wékọwúrà Abimbola, Wande.


Èèbó ni Gẹ̀ẹ́sì pàṣẹ pé kí àwọn Yorùbá má a sọ, kí wọn ó sọ èdè abínibí wọn nù. Baba Abíọ́dún ni “Èèwọ̀ ni, èèdì kì í mú aláṣọ kan, kó bọ́ ọ.” Ijó ni Baba Abiodun ni kí awon Yoruba ó má a jó, ayọ̀ ni wọ́n ní ki won o má a yọ̀. Pẹ̀lú ìwé tuntun yì í, Baba Abíọ́dún ti fi bàtá kọrin fún gbogbo àwọn Yorùbá; wọ́n ní: Ojú lọ̀rọ́ wà, ètè kọ́ Ojú lọ̀rọ́ wà, ète lẹnu Ojú lọ̀rọ́ wà, ète lètè Ojú lọ̀rọ́ wà, ète lẹnu Kọ̀wékọwúrà Abimbola, Wande. 1975. Ed, Yoruba Oral Tradition (Ile-Ife: Department of African Languages and Literatures, University of Ife. Abiodun, Rowland.


1975. Ed, Yoruba Oral Tradition (Ile-Ife: Department of African Languages and Literatures, University of Ife. Abiodun, Rowland. 2014. Yoruba Art and Language: Seeking the African in African Art. New York: Cambridge University Press.


2014. Yoruba Art and Language: Seeking the African in African Art. New York: Cambridge University Press. Bacquart, Bacquart. The Tribal Arts of Africa: Surveying Africa’s Artistic Geography. London: Thames and Hudson, 2002.


Bacquart, Bacquart. The Tribal Arts of Africa: Surveying Africa’s Artistic Geography. London: Thames and Hudson, 2002. Bamgbose, Ayo. Yoruba Orthography: A Linguistic Appraisal With Suggestions for Reform. Ibadan: Ibadan University Press, 1965.


Bamgbose, Ayo. Yoruba Orthography: A Linguistic Appraisal With Suggestions for Reform. Ibadan: Ibadan University Press, 1965. Bascom, William R. 1973. African Art in Cultural Perspective. New York: Norton.


Bascom, William R. 1973. African Art in Cultural Perspective. New York: Norton. Cornet, Joseph. 1971. Art of Africa, Treasures from the Congo, translated by Barbara Thompson.


Cornet, Joseph. 1971. Art of Africa, Treasures from the Congo, translated by Barbara Thompson. London: Phaidon. Blier, Suzanne Preston. 2015.


London: Phaidon. Blier, Suzanne Preston. 2015. Art and Risk in Ancient Yoruba: Ife History, Power, and Identity c. 1300. New York: Cambridge University Press. Drewal, Henry, and Pemberton, John, with Abiodun, Rowland.


Art and Risk in Ancient Yoruba: Ife History, Power, and Identity c. 1300. New York: Cambridge University Press. Drewal, Henry, and Pemberton, John, with Abiodun, Rowland. 1989. Yoruba: Nine Centuries of African Art and Thoughts. New York: Center ofAfrican Art and Harry N. Abrams.


1989. Yoruba: Nine Centuries of African Art and Thoughts. New York: Center ofAfrican Art and Harry N. Abrams. Fagg, William, and John Pemberton. 1982. Yoruba Sculpture of West Africa, edited by Bryce Holcombe.


Fagg, William, and John Pemberton. 1982. Yoruba Sculpture of West Africa, edited by Bryce Holcombe. New York: Knopf. Joint Consultative Committee on Education. 1974.


New York: Knopf. Joint Consultative Committee on Education. 1974. Revised Official Orthography for the Yoruba Language: Yoruba orthography. Lagos: The Committee. LaGamma, Alisa, and Pemberton, John.


Revised Official Orthography for the Yoruba Language: Yoruba orthography. Lagos: The Committee. LaGamma, Alisa, and Pemberton, John. 2000. Art and Oracle: African Art and Rituals of Divination. New York, N.Y. Metropolitan Museum of Art Metropolitan.


2000. Art and Oracle: African Art and Rituals of Divination. New York, N.Y. Metropolitan Museum of Art Metropolitan. Nardo, Don. 2010. The European Colonization of Africa.


Nardo, Don. 2010. The European Colonization of Africa. New York: Morgan Reynold, 2010. Newton, Douglas. 1978.


New York: Morgan Reynold, 2010. Newton, Douglas. 1978. Masterpieces of primitive Art. New York: Knopf. Okediji, Oladejo.


Masterpieces of primitive Art. New York: Knopf. Okediji, Oladejo. 1969. Àjà Ló Lẹrù. Ibadan: Longman Nigeria Limited.


1969. Àjà Ló Lẹrù. Ibadan: Longman Nigeria Limited. Olajubu, Oludare. 1972. Àkọ́jọpọ̀ Iwì Egúngún.


Olajubu, Oludare. 1972. Àkọ́jọpọ̀ Iwì Egúngún. Ibadan. Longman Nigeria Limited. John Picton, Picton, John.


Ibadan. Longman Nigeria Limited. John Picton, Picton, John. “On the Invention of ‘Traditional’ Art,” in Moyo Okediji, ed., Principles of `Traditional’ African Culture. Ibadan: Bard Book. Oyelaran, Olasope.


“On the Invention of ‘Traditional’ Art,” in Moyo Okediji, ed., Principles of `Traditional’ African Culture. Ibadan: Bard Book. Oyelaran, Olasope. 1977. “Linguistic Speculations on Yoruba History.” Seminar Series, vol. I, Part II.


1977. “Linguistic Speculations on Yoruba History.” Seminar Series, vol. I, Part II. Ile-Ife: Department of African Languages and Literatures, University of Ife: 624-51. Wingert, Paul S. 1962. Primitive Art: Its Traditions and Styles.


Ile-Ife: Department of African Languages and Literatures, University of Ife: 624-51. Wingert, Paul S. 1962. Primitive Art: Its Traditions and Styles. New York: Oxford University Press. Young, Crawford. 2012.


New York: Oxford University Press. Young, Crawford. 2012. The Postcolonial State in Africa: Fifty Years of Independence, 1960–2010. Madison: University of Wisconsin Press. [1] See Rowland Abiodun, Yoruba Art and Language: Seeking the African in African Art, (New York: Cambridge University Press, 2014).


The Postcolonial State in Africa: Fifty Years of Independence, 1960–2010. Madison: University of Wisconsin Press. [1] See Rowland Abiodun, Yoruba Art and Language: Seeking the African in African Art, (New York: Cambridge University Press, 2014). [2] Èkejì òrìṣà ni Awíṣẹ Àgbáyé Wándé Abímbọ́lá jẹ́ nínú ẹ̀kọ́ èdèe Yorùbá. N kò lè gbàgbé láíláí ní ọjọ́ kan nínúu kíláàsìi ti Yunifásitì Ilé Ifẹ̀, ní ọdún un 1973, tí Awíṣẹ ń kọ́ wa ní Ifá, tí babá sọ wípé, “Géésù Kirisì, àbí ẹ ti ń pè é….” Ọmọ ọdún mẹ́tàdínlógún ni mo jẹ́ nígbà náà. Ẹ̀rǔ bà mí nígbà tí Awíṣe fọhùn yìí.