Gbogbo owó àjẹmọ́nú ti mo ti gbà láti 2017 ni màá dá padà fún ìjọba- Ìyàwó aarẹ Ghana Iyawo aarẹ lorilẹede Ghana, Rebecca Akufo-Addo  ti ṣeleri lati da gbogbo owo ajẹmọnu ti oun ti gba lati ọdun 2017 ti ọkọ rẹ ti jẹ aarẹ pada fun ilu. Eyi ko ṣẹyin igbe ti awọn eniyan n ke lori owo gọbọi ti awọn oloṣẹlu n gba gẹgẹ bi owo oṣu. Rebecca Akufo-Addo tun sọ wi pe oun ko ni gba owo oṣu ti Ile Igbimọ Aṣofin ṣẹṣẹ buwọlu fun oun. Rebecca ni pe oun  yoo da gbogbo owo ti oun ti gba gẹgẹ bi ajẹmọnu pada, eleyii to to 899,097.84 ni iye owo ilẹ Ghana cedis ($151,618; £109,111). ''Mi o bere owo yii lọwọ ara ilu amọ oun ti wọn fun mi  gẹgẹ bi ajẹmọnu ni awọn owo yii ti mọ fẹ da pada. '' ''Mo fẹ da pada nitori nkan ti awọn eniyan n sọ nipa mi pe mi o ni ifẹ awọn araalu, ti ipenija wọn ko si jomiloju, amọ ko si ohun to jọ bẹẹ.''


Ghana first lady: Rebecca Akufo-Addo dá Ghc899,000 owó àjẹmọ́nú ti ó ti gbà láti 2017 padà fún ìjọba

Rebecca ni pe oun  yoo da gbogbo owo ti oun ti gba gẹgẹ bi ajẹmọnu pada, eleyii to to 899,097.84 ni iye owo ilẹ Ghana cedis ($151,618; £109,111). ''Mi o bere owo yii lọwọ ara ilu amọ oun ti wọn fun mi  gẹgẹ bi ajẹmọnu ni awọn owo yii ti mọ fẹ da pada. '' ''Mo fẹ da pada nitori nkan ti awọn eniyan n sọ nipa mi pe mi o ni ifẹ awọn araalu, ti ipenija wọn ko si jomiloju, amọ ko si ohun to jọ bẹẹ.'' Oṣu to kọ̣ja ni awọn araalu faraya lẹyin ti awọn aṣofin buwọlu lati ma a san owo oṣu fun iyawo aarẹ ati iyawo igbakeji aarẹ fun ipa ti wọn n ko lati gbaruku ti ijọba. Owo ti wọn yoo ma gba yoo ṣe deede pẹlu owo ti awọn aṣofin n gba lati ọdun 2019 ti wọn ti buwọlu. Ko to di asiko yii ni awọn iyawo aarẹ ati iyawo igbakeji aarẹ ti ma n gba owo ajẹmọnu lati ọwọ ijọba.


Oṣu to kọ̣ja ni awọn araalu faraya lẹyin ti awọn aṣofin buwọlu lati ma a san owo oṣu fun iyawo aarẹ ati iyawo igbakeji aarẹ fun ipa ti wọn n ko lati gbaruku ti ijọba. Owo ti wọn yoo ma gba yoo ṣe deede pẹlu owo ti awọn aṣofin n gba lati ọdun 2019 ti wọn ti buwọlu. Ko to di asiko yii ni awọn iyawo aarẹ ati iyawo igbakeji aarẹ ti ma n gba owo ajẹmọnu lati ọwọ ijọba.


Ukraine- Russia Conflict: Mọ̀ síi nípa ipa tí àáwọ́ Ukraine àti Russia lè ní lórí owó epo àti àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nílẹ̀ Afrika

Kíni ìkọlù Russia sí Ukraine ń se lórí  búrẹ́dí títà àti rírà ní ilẹ̀ Adúláwọ̀? O le dabi ẹni pe o jina siwa ṣugbọn ogun to n waye ni Ukraine le ko ipa ribiribi lori awọn eeyan orileede Afrika kọọkan. Ẹ bi mi wipe bawo lo ṣe ri. Akọk ni nipasẹ ọrọ aje, koda o tun le mu ki awọn olori bẹrẹ si ni kaya soke lori ẹni ti wọn yoo gbe lẹyin laarin Russia ati awọn alagbara aye miran. Ni Naijiria ni paapa, ọrọ yi bu iso sini lẹnu to tun buyọ si paapa ba baa woye pe ọrọ naa niṣe pẹlu iṣejọba awarawa ati ipinnu awon kan lati ya sọtọ. Ninu apilẹkọ kan ti akọroyin ileeṣẹ iroyin Daily Maverick  ni South Africa kọ, wọn ni ogun to n waye ni Yuroopu yi yoo milẹ titi de awọn abule ati ilu South Afrika ati ibomiran lagbaye.


Akọk ni nipasẹ ọrọ aje, koda o tun le mu ki awọn olori bẹrẹ si ni kaya soke lori ẹni ti wọn yoo gbe lẹyin laarin Russia ati awọn alagbara aye miran. Ni Naijiria ni paapa, ọrọ yi bu iso sini lẹnu to tun buyọ si paapa ba baa woye pe ọrọ naa niṣe pẹlu iṣejọba awarawa ati ipinnu awon kan lati ya sọtọ. Ninu apilẹkọ kan ti akọroyin ileeṣẹ iroyin Daily Maverick  ni South Africa kọ, wọn ni ogun to n waye ni Yuroopu yi yoo milẹ titi de awọn abule ati ilu South Afrika ati ibomiran lagbaye. "Koda ki wọn to yin ado oloro alakọkọ, ogun yi ti lapa: aimọye biliọnu dọla ni wọn ti fi ra nkan ogun,owo to yẹ ki wn fi koju iṣẹ,ajakalẹ arun,eto ẹkọ,aisedeede laarin awọn eeyan ati ipenija iyipada oju ọjọ'' Mark Heywood akọroyin to kọ apilẹkọ yi lo sọ bayi BBC Pidgin ba onimọ meji nipa ọrọ ilẹ okere ati ọrọ aje sọrọ. Ọgbẹni Bismark Rewane ati Ọjọgbọn Bola Akinterinwa sọ iwoye wọn nipa ogun yi. Bisamark sọ pe ''gbogbo igba ti nkan ba ṣelẹ lagbaye yoo nipa lori iye owo ọja ni ibomiran.''


"Koda ki wọn to yin ado oloro alakọkọ, ogun yi ti lapa: aimọye biliọnu dọla ni wọn ti fi ra nkan ogun,owo to yẹ ki wn fi koju iṣẹ,ajakalẹ arun,eto ẹkọ,aisedeede laarin awọn eeyan ati ipenija iyipada oju ọjọ'' Mark Heywood akọroyin to kọ apilẹkọ yi lo sọ bayi BBC Pidgin ba onimọ meji nipa ọrọ ilẹ okere ati ọrọ aje sọrọ. Ọgbẹni Bismark Rewane ati Ọjọgbọn Bola Akinterinwa sọ iwoye wọn nipa ogun yi. Bisamark sọ pe ''gbogbo igba ti nkan ba ṣelẹ lagbaye yoo nipa lori iye owo ọja ni ibomiran.'' O ni bi ikọlu yi ba di ogun to gbale  to gbode, ''iye owo epo rọbi yoo lọ soke iye owo ọja yoo wọn si, dọla yoo gberi idarudapo yoo si ṣẹlẹ lẹka karakata lagbeye.'' Amọ o sọ pe Naijiria yoo jẹ anfaani alekun owo sinu akoto wọn nipa owo epo rọbi to ba n lọ soke si. Ọjọgbọn  Bola Akinterinwa ni oun gbabọ pe ohun to n waye ni Ukraine kii ṣe ọrọ ogun bi kii ṣe ija ominira ati iyara ẹni sọtọ.


O ni bi ikọlu yi ba di ogun to gbale  to gbode, ''iye owo epo rọbi yoo lọ soke iye owo ọja yoo wọn si, dọla yoo gberi idarudapo yoo si ṣẹlẹ lẹka karakata lagbeye.'' Amọ o sọ pe Naijiria yoo jẹ anfaani alekun owo sinu akoto wọn nipa owo epo rọbi to ba n lọ soke si. Ọjọgbọn  Bola Akinterinwa ni oun gbabọ pe ohun to n waye ni Ukraine kii ṣe ọrọ ogun bi kii ṣe ija ominira ati iyara ẹni sọtọ. O ni ipe fun ijọba awarawa lo n da wahala silẹ ni Ukraine. O tẹsiwaju pe Amẹrica ati awọn orileede NATO to n gbe lẹyin Ukraine  sọ pe Ukraine  lẹtọ lati sọ boya awọn fẹ wa pẹlu Russia tabi ki wọn ya sọtọ. O ṣafiwe eleyi pẹlu nkan to n waye ni Naijiria bawọn ikọ IPOB ati Yoruba Nation ṣe n pe fun iyasọtọ kuro lorileede Naijiria.


O ni ipe fun ijọba awarawa lo n da wahala silẹ ni Ukraine. O tẹsiwaju pe Amẹrica ati awọn orileede NATO to n gbe lẹyin Ukraine  sọ pe Ukraine  lẹtọ lati sọ boya awọn fẹ wa pẹlu Russia tabi ki wọn ya sọtọ. O ṣafiwe eleyi pẹlu nkan to n waye ni Naijiria bawọn ikọ IPOB ati Yoruba Nation ṣe n pe fun iyasọtọ kuro lorileede Naijiria. O ni bi Naijiria ba da si ọrọ yi ti wọn gbe lẹyin Ukraine, yoo jẹ ki o dabi ẹni pe wọn ṣetan lati fun awọn ajijagbara bi Yoruba Nation ati IPOB ni nkan ti wọn n beere. Lagbaye awọn orileede to n gbe lẹyin Ukraine lo pọ. Naijiria ko si ni fẹ ko dabi ẹni pe ti wọn yatọ si ara yoku.


O ni bi Naijiria ba da si ọrọ yi ti wọn gbe lẹyin Ukraine, yoo jẹ ki o dabi ẹni pe wọn ṣetan lati fun awọn ajijagbara bi Yoruba Nation ati IPOB ni nkan ti wọn n beere. Lagbaye awọn orileede to n gbe lẹyin Ukraine lo pọ. Naijiria ko si ni fẹ ko dabi ẹni pe ti wọn yatọ si ara yoku. Ọrọ yi wa dabi ẹni pe iwaju ko ṣe lọ, ẹyin naa ko si ṣe pada si. Naijiria ni tirẹ sọ pe iyalẹnu lo jẹ fawọn pẹlu nkan ti Russia ṣe yi. Titi di ba ṣe n ko ọrọ yi jọ, ko si orileede Afrika kankan to gbaruku ti Russia.


Ọrọ yi wa dabi ẹni pe iwaju ko ṣe lọ, ẹyin naa ko si ṣe pada si. Naijiria ni tirẹ sọ pe iyalẹnu lo jẹ fawọn pẹlu nkan ti Russia ṣe yi. Titi di ba ṣe n ko ọrọ yi jọ, ko si orileede Afrika kankan to gbaruku ti Russia. South Africa nibi ti idagbasoke ọrọ aje  ti gbooro julọ lAfrika ti sọ pe ki Russian ko awọn ọmọ ogun rẹ kuro ni Ukriane ni kiakia ki wọn si fi tubi n nubi yanju ọrọ naa. Atẹjade lati ọdọ ijọba ilẹ naa sọ pe ''Ko si ohun ti Ogun n mu wa bi kii ṣe inira ati ipalara to se pe ni Ukraine nikan kọ ni yoo ti lapa bi kii ṣe kaakiri agbaye.Ko si orileede to mori bọ ninu rẹ'' Ohun ti South Afrika sọ yii dabi pe wọn tafa oro si Russia ni nitori Russia ri wọn gẹgẹ bi alajọṣepọ to mọnranyin ni Afrika. Awọn mejeeji ni ajọṣepọ nipa jijẹ ọmọ ẹgbẹ awọn orileede to n dagba soke bọ taa mọ si Brics.


South Africa nibi ti idagbasoke ọrọ aje  ti gbooro julọ lAfrika ti sọ pe ki Russian ko awọn ọmọ ogun rẹ kuro ni Ukriane ni kiakia ki wọn si fi tubi n nubi yanju ọrọ naa. Atẹjade lati ọdọ ijọba ilẹ naa sọ pe ''Ko si ohun ti Ogun n mu wa bi kii ṣe inira ati ipalara to se pe ni Ukraine nikan kọ ni yoo ti lapa bi kii ṣe kaakiri agbaye.Ko si orileede to mori bọ ninu rẹ'' Ohun ti South Afrika sọ yii dabi pe wọn tafa oro si Russia ni nitori Russia ri wọn gẹgẹ bi alajọṣepọ to mọnranyin ni Afrika. Awọn mejeeji ni ajọṣepọ nipa jijẹ ọmọ ẹgbẹ awọn orileede to n dagba soke bọ taa mọ si Brics. O kere tan idokowo South Africa to wa ni Russia fẹ ẹ to 80bn South African rand eyi tii ṣe $5bn; £3.7bn. Idokoowo Russia ni South la gbọ pe o to 23bn rand Ni tirẹ Kenya naa ti bẹnu atẹ lu ohun ti Russia ṣe. Martin Kimani to jẹ aṣoju Kenya ni igbimọ aabo ajọ iskan agbaye sọ pe ''Russia ti tasẹ agẹrẹ wọ aala orileede Ukriane.Niṣe ni wn n tẹ oju ofin to de ajọ UN mọlẹ nipa aṣilo agbara awọn to lagbara'' Ghana ati Gabon naa bẹnu atẹ lu Russia.


O kere tan idokowo South Africa to wa ni Russia fẹ ẹ to 80bn South African rand eyi tii ṣe $5bn; £3.7bn. Idokoowo Russia ni South la gbọ pe o to 23bn rand Ni tirẹ Kenya naa ti bẹnu atẹ lu ohun ti Russia ṣe. Martin Kimani to jẹ aṣoju Kenya ni igbimọ aabo ajọ iskan agbaye sọ pe ''Russia ti tasẹ agẹrẹ wọ aala orileede Ukriane.Niṣe ni wn n tẹ oju ofin to de ajọ UN mọlẹ nipa aṣilo agbara awọn to lagbara'' Ghana ati Gabon naa bẹnu atẹ lu Russia. Koda Mali ati Central African Republic nibi tawọn ọmọ ogun Russia ti n ba wọn koju agbesunmmi, wọn dakẹ sọrọ yi ni. Owo epo rọbi re kọja ọgọrun dọla nitori ikọlu yi.Iye yi lo pọ julọ ti wọn ra epo lati ọdun 2014. O ṣeeṣe ki owo isuna awọn orileede bi Naijiria ati Angola burẹkẹ si nipa owo epo to lọ soke yi amọ iye owo ọkọ yoo lọ soke fọpọ eeyan nil Afrika.


Koda Mali ati Central African Republic nibi tawọn ọmọ ogun Russia ti n ba wọn koju agbesunmmi, wọn dakẹ sọrọ yi ni. Owo epo rọbi re kọja ọgọrun dọla nitori ikọlu yi.Iye yi lo pọ julọ ti wọn ra epo lati ọdun 2014. O ṣeeṣe ki owo isuna awọn orileede bi Naijiria ati Angola burẹkẹ si nipa owo epo to lọ soke yi amọ iye owo ọkọ yoo lọ soke fọpọ eeyan nil Afrika. Eleyi yoo nipa lori iye owo ọja miran lọja. Awọn onimọ kan sọ pe o ṣeese ki owo burẹdi wọn si nitori Russia ati Ukraine lo n pese wheat to pọ julọ lagbaye. Ni awọn orileede to wa ni ariwa Afrika, ọwọngogo tabi alekun owo iye burdi ko ṣẹṣẹ maa da wahala silẹ.


Eleyi yoo nipa lori iye owo ọja miran lọja. Awọn onimọ kan sọ pe o ṣeese ki owo burẹdi wọn si nitori Russia ati Ukraine lo n pese wheat to pọ julọ lagbaye. Ni awọn orileede to wa ni ariwa Afrika, ọwọngogo tabi alekun owo iye burdi ko ṣẹṣẹ maa da wahala silẹ. Arab Spring to waye gẹgẹ bi arakunrin Smith ti ṣe sọ, Egypt, Tunisia, Libya ati Algeria to ṣe pe wọn ko le ṣalai lo wheat wa ninu ewu nla nitori ikọlu yi. Kenya naa to ṣe pe Russia maa n ra tea lọwọ wọn wa ninu ewu pipadanu owo lati ilẹ okere ti Russia ko ba bawọn ra tea wọn. Ọjọ ti pẹ tawọn akẹkọọ Afrika ti n salọ si Ukraine lọ kawe nitori pe owo ile ẹkọ wọn ko gbowo lori pupọ.


Arab Spring to waye gẹgẹ bi arakunrin Smith ti ṣe sọ, Egypt, Tunisia, Libya ati Algeria to ṣe pe wọn ko le ṣalai lo wheat wa ninu ewu nla nitori ikọlu yi. Kenya naa to ṣe pe Russia maa n ra tea lọwọ wọn wa ninu ewu pipadanu owo lati ilẹ okere ti Russia ko ba bawọn ra tea wọn. Ọjọ ti pẹ tawọn akẹkọọ Afrika ti n salọ si Ukraine lọ kawe nitori pe owo ile ẹkọ wọn ko gbowo lori pupọ. Ni ẹka imọ iṣegun oyinbo ni paapa, Ukraine jẹ ogunagbongo ibi tawọn eeyan ti n kẹkọọ imọ iṣegun. Bi ogun ti ṣe bẹ silẹ bayi, awọn akẹkọọ Afrika lati Naijiria, Ghana ati ibomiran ti n ke gbajare si ijọba wọn lati pese aabo to peye fun wọn. Ijọba Naijiria lawọn ti n ṣeto lati gbe ẹnikẹni to ba fẹ pada wa sile  ni kete ti wọn ba ṣi papakọ ofurufu ilẹ Ukraine.


Ni ẹka imọ iṣegun oyinbo ni paapa, Ukraine jẹ ogunagbongo ibi tawọn eeyan ti n kẹkọọ imọ iṣegun. Bi ogun ti ṣe bẹ silẹ bayi, awọn akẹkọọ Afrika lati Naijiria, Ghana ati ibomiran ti n ke gbajare si ijọba wọn lati pese aabo to peye fun wọn. Ijọba Naijiria lawọn ti n ṣeto lati gbe ẹnikẹni to ba fẹ pada wa sile  ni kete ti wọn ba ṣi papakọ ofurufu ilẹ Ukraine. Bi nkan ti ṣe ri bayi, o ṣeesẹ ki eto ẹkọ awọn akẹkọọ yi fori ṣanpọn  ti wọn yoo si ni lati pada sile titi di igba ti alaafia ba pada si Ukraine. Awọn orileede Afrika ti wọn lakẹẹkọ to pọju lọ niUkraine ni  Morocco (8,000), Nigeria (4,000) ati Egypt (3,500).


Bi nkan ti ṣe ri bayi, o ṣeesẹ ki eto ẹkọ awọn akẹkọọ yi fori ṣanpọn  ti wọn yoo si ni lati pada sile titi di igba ti alaafia ba pada si Ukraine. Awọn orileede Afrika ti wọn lakẹẹkọ to pọju lọ niUkraine ni  Morocco (8,000), Nigeria (4,000) ati Egypt (3,500).


Apam Beach Drowning: Wọ́n ti sin òkú àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mẹ́ẹ̀dógún náà lápapọ̀

Bi eeyan ba jẹ ori ahun, yoo sọkun to ba gbọ iroyin nipa iku awọn akẹkọ bii ogun, ti wọn ls luwẹ ni eti okun Apam lọjọ Aiku, ọjọ Keje osu Kẹta ọdun 2021. Ileesẹ ọlọpaa nilẹ Ghana ti wa fidi rẹ mulẹ pe awọn ti ri oku mẹtala lara awọn akẹkọ naa to ku sinu okun ti wọn ti n luwẹ letikun Apam lọjọ Aje, ọjọ Kẹjọ osu Kẹta. Atẹjade kan ti ileesẹ ọlọpaa ni Ghana fisita salaye pe meji ninu awọn akẹkọ naa ni wọn ri laaye leti okun ọhun, nigba ti wọn ri oku akẹkọọ mejila. Ọga ọlọpaa Irene Oppong to wa ni ẹka to n gbọ ọrọ araalu nilu Cape Coast ni ọkunrin kan, Kwame Akono lo mu ẹsun nipa isẹlẹ naa tọ oun wa. "Deede aago mẹsan ku ogun isẹju ni ọkunrin naamu ẹsun tọ wa wa pe ọmọ ẹgbọn oun, Joshua Annor, tii se ọmọ ọdun mẹẹdogun lo lọ gba bọọlu leti okun, to si ri sinu rẹ pẹlu awọn ọmọ miran. Idi niyi ta fi tete morile eti okun naa pẹlu ikọ ti yoo wa awọn ọmọ naa jade, Ọlọrun si ba wa se, a ri Simon Dadzie, ọmọ ọdun mẹẹdogun ati Gogffrey Apperetsie, ọmọ ọdun mẹrinla yọ laaye."


Ọga ọlọpaa Irene Oppong to wa ni ẹka to n gbọ ọrọ araalu nilu Cape Coast ni ọkunrin kan, Kwame Akono lo mu ẹsun nipa isẹlẹ naa tọ oun wa. "Deede aago mẹsan ku ogun isẹju ni ọkunrin naamu ẹsun tọ wa wa pe ọmọ ẹgbọn oun, Joshua Annor, tii se ọmọ ọdun mẹẹdogun lo lọ gba bọọlu leti okun, to si ri sinu rẹ pẹlu awọn ọmọ miran. Idi niyi ta fi tete morile eti okun naa pẹlu ikọ ti yoo wa awọn ọmọ naa jade, Ọlọrun si ba wa se, a ri Simon Dadzie, ọmọ ọdun mẹẹdogun ati Gogffrey Apperetsie, ọmọ ọdun mẹrinla yọ laaye." Oppong fikun pe awọn akẹkọ mejeeji yii lawọn tete gbe lọ sile iwosan ijọ Aguda ti Luke fun itọju to yẹ. O ni awọn oku awọn akẹkọọ tawọn ri ni aarọ ọjọ Aje ni ọjọ ori wọn wa laarin ọdun mẹrinla si mẹtadinlogun, ti oku ọmọbinrin meji si wa laarin wọn. O ni awọn oku awọn ọmọbinrin mejeeji naa lawọn gbe lọ sile igbokusi to wa nile iwosan fun ayẹwo to yẹ, ti iwadi si ti n lọ lọwọ lati mọ iru iku to pa awọn akẹkọ naa.


Oppong fikun pe awọn akẹkọ mejeeji yii lawọn tete gbe lọ sile iwosan ijọ Aguda ti Luke fun itọju to yẹ. O ni awọn oku awọn akẹkọọ tawọn ri ni aarọ ọjọ Aje ni ọjọ ori wọn wa laarin ọdun mẹrinla si mẹtadinlogun, ti oku ọmọbinrin meji si wa laarin wọn. O ni awọn oku awọn ọmọbinrin mejeeji naa lawọn gbe lọ sile igbokusi to wa nile iwosan fun ayẹwo to yẹ, ti iwadi si ti n lọ lọwọ lati mọ iru iku to pa awọn akẹkọ naa. Amọ sa, wọn ti sin oku awọn akẹkọ mẹtala ọhun lapapọ loni ọjọ Isẹgun, kutu hai si lawọn mọlẹbi wọn ti de sile iwosan katoliki Luke nibi ti wọn gbe oku awọn ọmọ naa si.


Amọ sa, wọn ti sin oku awọn akẹkọ mẹtala ọhun lapapọ loni ọjọ Isẹgun, kutu hai si lawọn mọlẹbi wọn ti de sile iwosan katoliki Luke nibi ti wọn gbe oku awọn ọmọ naa si.


Àwọn ọ̀dọ́ agbègbè Busunu ni ẹkùn Savannah ní Ghana ti kọ́ ẹ̀bùn àpò ìrẹsì tí Asofin Samuel Abu pín

Wo ìdí tí àwọ́n ọ̀dọ́ Ghana fi kọ àpò ìrẹsì tí Asofin kan pín fún wọn Fọnran fidio kan lo jade loju opo ayelujara nibi ti awọn ọdọ kan n da apo irẹsi ti wọn fi ransẹ si awọn ara agbegbe naa gẹgẹ bii ẹbun pada. Awọn ọdọ naa da apo irẹsi naa pada sinu ọkọ Hilux ti wọn fi gbe e wa fun wọn lọjọ Aiku to kọja. Ariwo: 'isẹ ni a n fẹ kii se ounjẹ, Samuel Jinaper mu ileri too se fun wa lasiko idibo sẹ'ni wọn n pa bi wọn se n da apo irẹsi naa pada. Awon ileesẹ iroyin abẹle Zaaradio ni pe saaju ni ọma ile igbimọ asofin naa, Samuel Abu Jinaper ti seleri ipese isẹ lọpọ yanturu fun awọn ọdọ naa lasiko eto idibo. Eyi ni wọn ni ko musẹ losu meje lẹyin to wọle ko to maa pin irẹsi. Iroyin ni se ni awọn ọdọ naa ba irẹsi naa jẹ ti wọn si daa pada si ọda Asofin to ko wọn ransẹ si wọn.


Awon ileesẹ iroyin abẹle Zaaradio ni pe saaju ni ọma ile igbimọ asofin naa, Samuel Abu Jinaper ti seleri ipese isẹ lọpọ yanturu fun awọn ọdọ naa lasiko eto idibo. Eyi ni wọn ni ko musẹ losu meje lẹyin to wọle ko to maa pin irẹsi. Iroyin ni se ni awọn ọdọ naa ba irẹsi naa jẹ ti wọn si daa pada si ọda Asofin to ko wọn ransẹ si wọn. Tani ni Samuel Abu Jinapor? Samuel Abu Jinapor jẹ agbajọrọ. Odun 2020 lo kọkọ wọile igbimọ Asofin lẹyin to dije dupo pẹlu Adam Mutawakilu ti ẹgbẹ NDC O ti kọkọ se igbakeji adari ile si Aare Akufo-Addo ni ọdun 2017 si 2020.


Tani ni Samuel Abu Jinapor? Samuel Abu Jinapor jẹ agbajọrọ. Odun 2020 lo kọkọ wọile igbimọ Asofin lẹyin to dije dupo pẹlu Adam Mutawakilu ti ẹgbẹ NDC O ti kọkọ se igbakeji adari ile si Aare Akufo-Addo ni ọdun 2017 si 2020. O sise gẹgẹ bii minista fun ọrs ilẹ ati nkan alumọni nigba ti Nana Akufo Addo se aare lẹẹkeji.


O sise gẹgẹ bii minista fun ọrs ilẹ ati nkan alumọni nigba ti Nana Akufo Addo se aare lẹẹkeji.


Bogoso explosion: Èèyàn 17 kú, 60 farapa níbí ìbúgbàmù kan tó wáyé nítòsí ibi ìwakùsà kan

Ko din ni eeyan mẹtadinlogun to kú, ti ọgọta si farapa lẹyin ibugbamu kan to waye nitosi ilu kan ti wọn ti n wa kusa, Bogoso, ni Iwọ-oorun Ghana. Ileeṣẹ eto iroyin lo fi ikede naa sita ni nkan bi aago marun-un irọle Ọjọbọ. Awọn alaṣẹ sọ pe eeyan mejilelogoji lara awọn to farapa n gba itọju, ṣugbọn awọn yooku wa ni ẹsẹ kan aye, ẹsẹ kan ọrun. Agbegbe Apiate to wa laarin ilu Bogoso ati Bawdie ni ibugbamu naa ti waye ni ọsan Ọjọbọ. Iwadii ti awọn ọlọpaa kọkọ ṣe fihan pe ijamba ọkọ to waye laarin awọn ọkọ to gbe awọn bkan abugbamu ti wọn fi n wa kusa lo kọkọ fa iṣẹlẹ naa, ko to o di pe ọkọ ayọkẹlẹ kan to sunmọ ẹrọ amunawa 'transformer' kan naa tun bu gbamu. Ninu fidio kan to wa lori ayelujara, a ri ọkọ akẹru kan to n jona laarin ọna, ti awọn eeyan si n ya fidio rẹ.


Agbegbe Apiate to wa laarin ilu Bogoso ati Bawdie ni ibugbamu naa ti waye ni ọsan Ọjọbọ. Iwadii ti awọn ọlọpaa kọkọ ṣe fihan pe ijamba ọkọ to waye laarin awọn ọkọ to gbe awọn bkan abugbamu ti wọn fi n wa kusa lo kọkọ fa iṣẹlẹ naa, ko to o di pe ọkọ ayọkẹlẹ kan to sunmọ ẹrọ amunawa 'transformer' kan naa tun bu gbamu. Ninu fidio kan to wa lori ayelujara, a ri ọkọ akẹru kan to n jona laarin ọna, ti awọn eeyan si n ya fidio rẹ. Bi wọn ṣe n ya fidio rẹ, ni wọn n rin sunmọ ibi to wa. Bo ṣe ku diẹ ki wọn de ibi ti ọkọ naa wa lo bu gbamu. Igbesẹ awọn agbofinro ati awọn ara ilu: Awọn ọlọpaa ati ikọ adoola ẹmi sọ pe ki awọn eniyan ma ba ọkan jẹ.


Bi wọn ṣe n ya fidio rẹ, ni wọn n rin sunmọ ibi to wa. Bo ṣe ku diẹ ki wọn de ibi ti ọkọ naa wa lo bu gbamu. Igbesẹ awọn agbofinro ati awọn ara ilu: Awọn ọlọpaa ati ikọ adoola ẹmi sọ pe ki awọn eniyan ma ba ọkan jẹ. Bakan naa ni wọn gba awọn ara adugbo naa niyanju pe ki wọn kọkọ fi agbegbe naa silẹ, titi iṣẹ idoola ati atunsẹ yoo fi pari, fun aabo ẹmi wọn.


Bakan naa ni wọn gba awọn ara adugbo naa niyanju pe ki wọn kọkọ fi agbegbe naa silẹ, titi iṣẹ idoola ati atunsẹ yoo fi pari, fun aabo ẹmi wọn.


Mass burial Ghana: Tètè wá gbé òkú eèyàn rẹ bí bẹ́ẹ̀ kọ́ a ó sìn wọ́n papọ̀ mọ́ tí 200 lópin ọ̀sẹ̀- Iléeṣẹ́ Ọlọ́pàá

E wo lo ṣẹlẹ ti  ileeṣẹ ọlọpaa fi fẹ sinku oku 200 lẹẹkan ṣoṣo? Kere o! ẹyin ti ẹ ba ni oku lọdọ wa, ẹ wa ko wọn bi bẹẹ ko, a o sin wọn papọ. Ikede yi lo n jade lati ọdọ ileesẹ ọlọpaa lorileede Ghana eyi ti wọn ni awọn yoo sinku igba oku ti awọn ko mọ mọlẹbi wọ́n. Ninu atẹjade kan ti wọn fi sita lọjọ Aje ni wọn ti n  kesi araalu bẹẹ. Wọn ni ki onikaluku wa yọju lati ṣe idanimọ oku ti o ba jẹ ti wọn.


Ikede yi lo n jade lati ọdọ ileesẹ ọlọpaa lorileede Ghana eyi ti wọn ni awọn yoo sinku igba oku ti awọn ko mọ mọlẹbi wọ́n. Ninu atẹjade kan ti wọn fi sita lọjọ Aje ni wọn ti n  kesi araalu bẹẹ. Wọn ni ki onikaluku wa yọju lati ṣe idanimọ oku ti o ba jẹ ti wọn. A n fi asiko yi rọ araalu pe ki wọn ma gbagbe  isinku awọn oku igba yi ta ti n tẹnumọ lati oṣu Keje lọna ti mu adinku b iye oku to wa ni ile ikokupamọsi ile iwosan wa'' Wọn tẹsiwaju pe igbakeji ree tawọn fẹ se isinku alapapọ fun awọn oku ti mọlẹbi wọn ko yọju. Wọn tun ni: "Yoo dunmọ wa ti awọn araalu ba le kan si ẹka ikokupamọ wa bẹrẹ lati ọjọ Kẹtalelogun oṣu yi lati le tọka si oku ti o ba jẹ tiwọn ki wọn si gbe wọn lọ ki a ma ba ko wọn papọ mọ awọn oku mii lọ sin.'' DSP  Yaw Nketia to buwọlu atẹjade yi ni awọn nilo ki araalu pawọpọ pẹlu awọn lori ọrọ yi.


A n fi asiko yi rọ araalu pe ki wọn ma gbagbe  isinku awọn oku igba yi ta ti n tẹnumọ lati oṣu Keje lọna ti mu adinku b iye oku to wa ni ile ikokupamọsi ile iwosan wa'' Wọn tẹsiwaju pe igbakeji ree tawọn fẹ se isinku alapapọ fun awọn oku ti mọlẹbi wọn ko yọju. Wọn tun ni: "Yoo dunmọ wa ti awọn araalu ba le kan si ẹka ikokupamọ wa bẹrẹ lati ọjọ Kẹtalelogun oṣu yi lati le tọka si oku ti o ba jẹ tiwọn ki wọn si gbe wọn lọ ki a ma ba ko wọn papọ mọ awọn oku mii lọ sin.'' DSP  Yaw Nketia to buwọlu atẹjade yi ni awọn nilo ki araalu pawọpọ pẹlu awọn lori ọrọ yi. Ileeṣẹ ọlọpaa lorileede Ghana ni awọn yoo fẹ ki awọn eeyan wa ṣaaju isinku tawọn fẹ se lopin ọsẹ yi lati mu adinku ba iye oku tawọn ko si ile ikokupamọ.


Ileeṣẹ ọlọpaa lorileede Ghana ni awọn yoo fẹ ki awọn eeyan wa ṣaaju isinku tawọn fẹ se lopin ọsẹ yi lati mu adinku ba iye oku tawọn ko si ile ikokupamọ.


Ghana Witches: Wò bí wọ́n ṣe pa ìyá ẹni ọdún 90 tí wọ́n pè ní àjẹ́

Iya agba ẹni aadọrun ọdun kan, ni iya ooṣa kan atawọn aladugbo kan ti sọ lokuta pa lori ẹsun pe ajẹ ni. Iya olooṣa yii fi ẹsun kan iya arugbo ọhun, ti orukọ rẹ n jẹ Akua Denteh pe ajẹ mujẹmujẹ ni. Eyi lo si sun awọn ara adugbo lati dide si iya arugbo naa, wọn fi oniruuru iya jẹ ẹ titi to fi gbe ẹmi mi. Ni ilu Kafaba, lagbegbe Salaga ni orilẹede Ghana ni iṣẹlẹ yii ti waye. Fidio kan eyi to gbalẹ bi iso ẹwa lori ayelujara lo ṣafihan bi wọn ṣe yi iya arugbo naa ka, ti wọn si n lo awọn nnkan lati gba a lori. Wọn n digbaju luu, wọn yọ ẹgba ti i fun ọpọlọpọ igba, bi o ṣe joko sori ilẹ titi ti ẹlẹmi fi gba a. Iroyin sọ pe wọn gbe iya arugbo naa lọ si ile iya olooṣa ọhun.


Ni ilu Kafaba, lagbegbe Salaga ni orilẹede Ghana ni iṣẹlẹ yii ti waye. Fidio kan eyi to gbalẹ bi iso ẹwa lori ayelujara lo ṣafihan bi wọn ṣe yi iya arugbo naa ka, ti wọn si n lo awọn nnkan lati gba a lori. Wọn n digbaju luu, wọn yọ ẹgba ti i fun ọpọlọpọ igba, bi o ṣe joko sori ilẹ titi ti ẹlẹmi fi gba a. Iroyin sọ pe wọn gbe iya arugbo naa lọ si ile iya olooṣa ọhun. Iya olooṣa naa pe awọn ayajọ kan, lo ba kede fun gbogbo awọn to wa nibẹ pe ajẹ ni iya arugbo naa. Lẹyin eyi ni wọn ba din dundun iya fun iya agbalagba naa. Lẹyin ọpọlọpọ lilu yii ni mama naa daku, ti wọn si fun un ni agbo kan mu ki wọn to gbe e lọ si ile rẹ nibi to ku si.


Iya olooṣa naa pe awọn ayajọ kan, lo ba kede fun gbogbo awọn to wa nibẹ pe ajẹ ni iya arugbo naa. Lẹyin eyi ni wọn ba din dundun iya fun iya agbalagba naa. Lẹyin ọpọlọpọ lilu yii ni mama naa daku, ti wọn si fun un ni agbo kan mu ki wọn to gbe e lọ si ile rẹ nibi to ku si. Awọn ọlọpaa ti gbe oku iya agbalagba naa lọ si ile igboku pamọ si kan, ni ile iwosan nla Tamale Teaching Hospital fun ayẹwo. Ni bayii, ọga agba ọlọpaa lorilẹede Ghana, James Oppong-Boanuh ti ran awọn agbofinro lọ si ẹkun naa lati lọ ṣawari iya olooṣa ọhun, atawọn araalu to pa obinrin naa. Gẹgẹ bi ọlọpaa ṣe sọ, wọn n wa iya Hajia Filina to jẹ iya olooṣa naa, eeyan kan torukọ rẹ n jẹ Aliu to jẹ olukọ, Bumaye, Ashley ati Manafo, ti iroyin sọ pe wọn ti juba ehoro.


Awọn ọlọpaa ti gbe oku iya agbalagba naa lọ si ile igboku pamọ si kan, ni ile iwosan nla Tamale Teaching Hospital fun ayẹwo. Ni bayii, ọga agba ọlọpaa lorilẹede Ghana, James Oppong-Boanuh ti ran awọn agbofinro lọ si ẹkun naa lati lọ ṣawari iya olooṣa ọhun, atawọn araalu to pa obinrin naa. Gẹgẹ bi ọlọpaa ṣe sọ, wọn n wa iya Hajia Filina to jẹ iya olooṣa naa, eeyan kan torukọ rẹ n jẹ Aliu to jẹ olukọ, Bumaye, Ashley ati Manafo, ti iroyin sọ pe wọn ti juba ehoro. Ẹgbẹrun meji Cedi owo ilẹ Ghana ni wọn ti kede gẹgẹ bi ẹbun, fun ẹnikẹni to ba lee ran ọlọpaa lọwọ lati ṣawari wọn.


Ẹgbẹrun meji Cedi owo ilẹ Ghana ni wọn ti kede gẹgẹ bi ẹbun, fun ẹnikẹni to ba lee ran ọlọpaa lọwọ lati ṣawari wọn.


Jerry Rawlings: Ààrẹ orílẹ̀-èdè Ghana nínú ìjọba ológun àti alágbádá

Ààrẹ orílẹ̀ èdè Ghana nígbà kan rí, Jerry Rawlings ti jáde láyé, lẹ́yìn tí ó koju àìsàn ránpẹ́ Ìròyìn sọ pé, Rawlings dágbére fáyé ní ilé ìwòsàn Korle-Bu ní ìlú Accra lówùrọ̀ òní ọjọ́ ọjọ́bọ, ọjọ́ kejìlá, oṣù kọkànlá, ọdún 2020. Rawlings jẹ́ òṣìṣẹ́ ológun ní orílẹ̀ èdè Ghana nígba kan rí, ki ó tó dara pọ̀ mó òṣèlú alágbáda, tó sí jẹ ààrẹ Ghana ládún 1981 títí di ọdún 2001. Ẹni ọdún mẹ́tàléláàdọ́rin ni Rawlings lásìkò tó jáde láye Oun ló sáájú ìdìtẹ̀ gbajọba tó sí dárí ìlú di ọdún 1992, kí o tó dara pọ̀ mọ́ ìjọ̀ba alágbáda, tó si jẹ fún sáà méjì míràn. Gẹ́gẹ́ bí ìròyìn ṣe sọ, ó ti tó bi ọ̀sẹ̀ kan ti Rawlings ti wa ní ilé ìwòsàn Korle Bu. Tani Jerry John Rawlings gan? J.J Rawlings jẹ́ ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Ghana  tí a bi ni ọjọkejilélógún, oṣù kẹfa, ọdún 1947 ni ìlú Accra Ghana Iya Jerry jẹ ọmọ ìlú Keta ni ẹkun Volta ti bàbá rẹ́ sì jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè  Scortland O lọ ilé ẹkọ́ Achimota ni bi ti ó ti gba ìwé ẹrí ilé ẹ̀kọ́ Girama ni ọdún 1966 O forukọ silẹ̀ gẹ́gẹ́ bi ọmọ ológun ojú ofurufu ninú oṣù kẹjọ ọdún 1967 ti o si di gba ìdánilọ́kọ̀ọ́ ni ilé ẹkọ́ ìkọ́ni Ghana ni Teshie ni Accra Nínú oṣù kẹta ọdún  1968 wọn gbe lọ sí agbègbè Takoradi ni ìhà ìwọ̀-òòrùn Ghana láti tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀.


Gẹ́gẹ́ bí ìròyìn ṣe sọ, ó ti tó bi ọ̀sẹ̀ kan ti Rawlings ti wa ní ilé ìwòsàn Korle Bu. Tani Jerry John Rawlings gan? J.J Rawlings jẹ́ ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Ghana  tí a bi ni ọjọkejilélógún, oṣù kẹfa, ọdún 1947 ni ìlú Accra Ghana Iya Jerry jẹ ọmọ ìlú Keta ni ẹkun Volta ti bàbá rẹ́ sì jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè  Scortland O lọ ilé ẹkọ́ Achimota ni bi ti ó ti gba ìwé ẹrí ilé ẹ̀kọ́ Girama ni ọdún 1966 O forukọ silẹ̀ gẹ́gẹ́ bi ọmọ ológun ojú ofurufu ninú oṣù kẹjọ ọdún 1967 ti o si di gba ìdánilọ́kọ̀ọ́ ni ilé ẹkọ́ ìkọ́ni Ghana ni Teshie ni Accra Nínú oṣù kẹta ọdún  1968 wọn gbe lọ sí agbègbè Takoradi ni ìhà ìwọ̀-òòrùn Ghana láti tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀. Ó kẹ́kọ̀ọ́ jáde ni oṣù kíní ọdún 1969 gẹ́gk bi awakọ ofurufu, ti o si gba oyè "Speed Bird Throphy" èyí ni oyè tó ga jùlọ fún awakọ̀ ofurufú. O gba oyè Flight-Lieutenant nínú oṣù kẹrìn ọdún 1978 ti ó si jẹ́ òṣìṣẹ́ tó jáfáfá láàrìn àwọn akẹgbẹ̀ rẹ̀ Àsìkò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bi ọmọogun òfurufú ní Ghana yìí ló ri irú àwọn ìwà ìbàjẹ́ tó wà láàrìn àwọn olórí ìlú, ìwà ajẹbanu àti fífi ẹtọ́ àwọn ará ìlú dùn wọ́n. Nínú oṣù kaàrún ọdún 1978 Rawlings àti awọn mẹ́fà míràn fara han níwájú ilé ẹjọ àwọn ọmọogun pé wọn n dìtẹ̀ láti gba ìjọba.


Ó kẹ́kọ̀ọ́ jáde ni oṣù kíní ọdún 1969 gẹ́gk bi awakọ ofurufu, ti o si gba oyè "Speed Bird Throphy" èyí ni oyè tó ga jùlọ fún awakọ̀ ofurufú. O gba oyè Flight-Lieutenant nínú oṣù kẹrìn ọdún 1978 ti ó si jẹ́ òṣìṣẹ́ tó jáfáfá láàrìn àwọn akẹgbẹ̀ rẹ̀ Àsìkò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bi ọmọogun òfurufú ní Ghana yìí ló ri irú àwọn ìwà ìbàjẹ́ tó wà láàrìn àwọn olórí ìlú, ìwà ajẹbanu àti fífi ẹtọ́ àwọn ará ìlú dùn wọ́n. Nínú oṣù kaàrún ọdún 1978 Rawlings àti awọn mẹ́fà míràn fara han níwájú ilé ẹjọ àwọn ọmọogun pé wọn n dìtẹ̀ láti gba ìjọba. Sùgbọ́n àwọn ènìyàn ìlú Ghana figbe ta pàápaàá jùló lẹ́yìn tí wọ́n ka atẹjade rẹ nílé ẹjọ tó sì sọ síbẹ̀ pé gbogbo ìwà àìtọ́ tó n wáye láwùjọ ló mú kí òun gbé ìgbésẹ̀ náà. Pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ àwọn ọmọogun ofurufu àti àwọn ara ilú JJ Rawlings saaju ìfẹhonu han eyi to àwọn ìgbìmọ̀ adájọ nile isẹ́ ọmọogun kuro lori oye èyí sì ló bi Armed Forces Revolutionary CouncilC AFRC). Rawlinmgs lo jẹ alágba igbimọ tuntun yii ti ó sì bẹ̀rl si ni lọ láti ojúlé dé ojúlé láti ṣe afonumọ ilú, èyí ni láti fọ àwọn ológun àti ará ilú mọ́ kúrò nínú ìwà ajẹbanu àti láti mú ki àwọn ará ilú bẹ̀rẹ̀ sí ni ṣe amúlò ìwà tó ta láwùjọ.


Sùgbọ́n àwọn ènìyàn ìlú Ghana figbe ta pàápaàá jùló lẹ́yìn tí wọ́n ka atẹjade rẹ nílé ẹjọ tó sì sọ síbẹ̀ pé gbogbo ìwà àìtọ́ tó n wáye láwùjọ ló mú kí òun gbé ìgbésẹ̀ náà. Pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ àwọn ọmọogun ofurufu àti àwọn ara ilú JJ Rawlings saaju ìfẹhonu han eyi to àwọn ìgbìmọ̀ adájọ nile isẹ́ ọmọogun kuro lori oye èyí sì ló bi Armed Forces Revolutionary CouncilC AFRC). Rawlinmgs lo jẹ alágba igbimọ tuntun yii ti ó sì bẹ̀rl si ni lọ láti ojúlé dé ojúlé láti ṣe afonumọ ilú, èyí ni láti fọ àwọn ológun àti ará ilú mọ́ kúrò nínú ìwà ajẹbanu àti láti mú ki àwọn ará ilú bẹ̀rẹ̀ sí ni ṣe amúlò ìwà tó ta láwùjọ. Ní ọjọ́ kẹrìnlélógún, oṣù kẹsàn ọdún 1979 ìgbìmọ̀ AFRC gbé ìjọba fún àwọn àlágbádá lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú People's National Party (PNP) lábẹ́ ààrẹ Hilla Limann. N íọjọ́ kọkanlelọ́gbọ̀n ọṣù kejìlá, ọdún 1981 Rawlings sáájú ẹka kan ninu ilé iṣẹ́ ọmọogun láti ditẹ gbàjọba lọ́wọ́ PNP lábẹ́ ẹgbẹ́ Provisional National Defence Council (PNDC) ẹgbẹ ti Flt-Lt. JJ Rawlings dá sílẹ̀  jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn ológun àti alágbádá. Ó fi ilé iṣẹ́ ọmọogun sílẹ̀ ni ọjọ́ kẹrinlá, oṣù késán, ọdún 1992 tí ó sì dá ẹgbẹ́ òṣèlú Nationa Democratic Congress (NDC) silẹ̀, ó dupò ààrẹ o si wọlé lọ́dún 1992, bákan náà lo wọlé lọ́dún 1996 O gba oníruurú oyè to fi mọ́ ti àjọ aw\on to n fòpin si ebi lọ́dún 1993, ó gboye ẹ̀kọ́ lóríṣríṣi pẹ̀lú


Ní ọjọ́ kẹrìnlélógún, oṣù kẹsàn ọdún 1979 ìgbìmọ̀ AFRC gbé ìjọba fún àwọn àlágbádá lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú People's National Party (PNP) lábẹ́ ààrẹ Hilla Limann. N íọjọ́ kọkanlelọ́gbọ̀n ọṣù kejìlá, ọdún 1981 Rawlings sáájú ẹka kan ninu ilé iṣẹ́ ọmọogun láti ditẹ gbàjọba lọ́wọ́ PNP lábẹ́ ẹgbẹ́ Provisional National Defence Council (PNDC) ẹgbẹ ti Flt-Lt. JJ Rawlings dá sílẹ̀  jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn ológun àti alágbádá. Ó fi ilé iṣẹ́ ọmọogun sílẹ̀ ni ọjọ́ kẹrinlá, oṣù késán, ọdún 1992 tí ó sì dá ẹgbẹ́ òṣèlú Nationa Democratic Congress (NDC) silẹ̀, ó dupò ààrẹ o si wọlé lọ́dún 1992, bákan náà lo wọlé lọ́dún 1996 O gba oníruurú oyè to fi mọ́ ti àjọ aw\on to n fòpin si ebi lọ́dún 1993, ó gboye ẹ̀kọ́ lóríṣríṣi pẹ̀lú


Ọmọ Jerry Rawlings ké gbàjarè pé àwọn gbájúẹ̀ fẹ́ forúkọ bàbá rẹ̀ gbowó ìsìnkú

Ọmọbinrin to dagbaju laarin ọmọ aarẹ orile-ede Ghana to papoda laipẹ ti figbe ta pe awọn gbajuẹ́ n fi orukọ baba oun gbowo isinku loju opo ayelujara. Zanetor Rawlings fi ọrọ yi sita ninu atẹjade loju opo Facebook rẹ lọjọbọ wi pe awọn opo ayederu ni wọn lo lati gba owo yi jọ. O ni niṣe ni wọn n sọ awọn to ba ti ba oun kẹdun ti wọn si n ranṣẹ si wọn lati mu owo isinku baba rẹ wa. Aṣoju ile aṣofin Ghana to n ṣoju ẹkun idibo Klottey Korle ni Zanetor n ṣe. Lọjọ kejila, oṣu Kọkanla ni Jerry John Rawlings aarẹ Ghana fi aye silẹ lẹni ọdun mẹtalelaadọta. Ijọba aarẹ Nana Akufo-Ado ti ṣaaju kede ọjọ meje idarọ lorile-ede Ghana gẹgẹ bi wọn ṣe n palẹmọ isinku ti ijọba fẹ se fun.


Ghana elections result 2020: Èsì ìdìbò tó gbé aàrẹ tuntun wọlẹ́ ní Ghana rèé...

Wo ibi fún èsì ìdìbò yíyan aàrẹ tuntun ní orílẹ̀-èdè Ghana Oludije mejila lo n dije dupo aarẹ Ghana tuntun nigba ti eto idibo na maa waye ni ẹkun mẹrindinlogun kaakiri orilẹ-ede Ghana. O le ni miliọnu mẹtadinlogun eeyan to maa dibo ni Ghana. Bawo ni eto idibo naa se ri? O le ni ibudo idibo ẹgbẹrun mejidinlogoji ti eto idibo naa ti waye ni ẹkun mẹrindinlogun kaakiri orilẹ-ed ghana. Jean Mensa ni alaga ajọ eleto idibo naa to ṣe kookari eto idibo ọhun ni ọjọ aje , ọjọ keje, oṣu kejila ọdun 2020. O ni oun maa kede esi idibo naa laarin wakati mẹrinlelogun si asiko idibo ti o ba ṣeeṣẹ.


O le ni ibudo idibo ẹgbẹrun mejidinlogoji ti eto idibo naa ti waye ni ẹkun mẹrindinlogun kaakiri orilẹ-ed ghana. Jean Mensa ni alaga ajọ eleto idibo naa to ṣe kookari eto idibo ọhun ni ọjọ aje , ọjọ keje, oṣu kejila ọdun 2020. O ni oun maa kede esi idibo naa laarin wakati mẹrinlelogun si asiko idibo ti o ba ṣeeṣẹ. Lasiko idibo na ni awọn ọlọpaa Ghana mu awọn oṣiṣẹ eleto ididbo meji pe wọn n ṣe magomago ni agbegbe Awutu Senya West ati ni Bawku Central. Wọn tun fidiẹ mulẹ fun BBC pe awọn eeyan meji fara gbọta ibọn ni agbegbe Awutu Senya East. Aarẹ Ghana, Nana Akufo-Addo ti ni oju lalakan fi n ṣọri fun gbogbo awọn to n mojuto kika esi idibo naa to n lọ lọwọ.


Lasiko idibo na ni awọn ọlọpaa Ghana mu awọn oṣiṣẹ eleto ididbo meji pe wọn n ṣe magomago ni agbegbe Awutu Senya West ati ni Bawku Central. Wọn tun fidiẹ mulẹ fun BBC pe awọn eeyan meji fara gbọta ibọn ni agbegbe Awutu Senya East. Aarẹ Ghana, Nana Akufo-Addo ti ni oju lalakan fi n ṣọri fun gbogbo awọn to n mojuto kika esi idibo naa to n lọ lọwọ. Duro si oju opo BBC.com/yoruba yii ki o le maa mọ bi wọn ṣe n mu esi naa wa.


Duro si oju opo BBC.com/yoruba yii ki o le maa mọ bi wọn ṣe n mu esi naa wa.


Ghana Election 2020: Ẹ dín iye ìgbà tẹ n gorí obìnrin kù kẹ́ẹ lè lágbára...

Bo ṣe ku nkan bii oṣu mẹta ki idibo orilẹede Ghana waye, awọn adari oṣiṣẹ alaabo nileeṣẹ ọlọpa ti n  rọ awọn ọlọpaa lati ṣe adinku iye igba ti wọn n ni ibalopọ ki wọn lee ṣiṣẹ karakara lasiko idibo. Ọga ọlọpaa patapata to wa ni ẹkun olu ilu orilẹede naa Accra, DCOP  Afful Boakye-Yiadom ṣalaye pe eyi ṣe pataki gan ni tori pe iṣọwọ ti eeyan fi n ni ibalopọ maa n ṣakoba fun agbara awọn ọlọpaa tori naa wọn nilọ okun ati agbara fun iṣẹ lasiko idibo. "Ẹ ko ara yin ni ijanu, gbogbo wa la nilo okun lati ṣiṣẹ lasiko idibo, mo fẹ gba yin nimọran lati maa jẹun daadaa, ati pe ki ẹ din nini ibalopọ ku ki ẹ le lagbara fi ṣiṣẹ daadaa ṣaaju, lasiko ati lẹyin idibo ọdun 2020, DCOP Afful sọ fawọn ọọfisa ọlọpaa. O sọ ọrọ yii fawọn ọlọpaa lasiko igbaradi yiyan bi ologun ti wọn ṣe lati jẹ ki awọn araalu mọ pe ṣamu-ṣamu lawọn ti gbaradi de ọjọ idibo. Ọga agba ọlọpaa naa tun gba awọn ọlọpaa nimọran pe ki wọn ma dara pọ mọ oṣelu kankan ki wọn le da yatọ lẹnu iṣẹ wọn. Lọpọ igba, idibo lorilẹede Ghana maa n gbona janjan ṣugbọn fun ọdun diẹ bayii, apapọ awọn ọlọpaa atawọn ologun ti n ṣiṣẹ lati ṣe aridaju alafia lorilẹede naa lasiko  idibo.


O sọ ọrọ yii fawọn ọlọpaa lasiko igbaradi yiyan bi ologun ti wọn ṣe lati jẹ ki awọn araalu mọ pe ṣamu-ṣamu lawọn ti gbaradi de ọjọ idibo. Ọga agba ọlọpaa naa tun gba awọn ọlọpaa nimọran pe ki wọn ma dara pọ mọ oṣelu kankan ki wọn le da yatọ lẹnu iṣẹ wọn. Lọpọ igba, idibo lorilẹede Ghana maa n gbona janjan ṣugbọn fun ọdun diẹ bayii, apapọ awọn ọlọpaa atawọn ologun ti n ṣiṣẹ lati ṣe aridaju alafia lorilẹede naa lasiko  idibo. Ọjọ keje oṣu kejila ni awọn ara Ghana yoo lọ dibo lati yan adari tuntun fun orilẹede wọn bẹẹ si ni ẹni to wa lori alefa lọwọ lọwọ yii, Nana Akufo-Addo n ni ireti pe labẹ ẹgbẹ oṣelu NPP, oun yoo le ṣe saa keji. Ẹwẹ, alatako rẹ, John Mahama ti ẹgbẹ oṣelu NDC naa ni ireti pe awọn oludibo yoo tun oun yan lẹyin saa kan ṣoṣo to lo gẹgẹ bi aarẹ Ghana ti ẹlomii fi gbajọba mọ ọ lọwọ.


Ọjọ keje oṣu kejila ni awọn ara Ghana yoo lọ dibo lati yan adari tuntun fun orilẹede wọn bẹẹ si ni ẹni to wa lori alefa lọwọ lọwọ yii, Nana Akufo-Addo n ni ireti pe labẹ ẹgbẹ oṣelu NPP, oun yoo le ṣe saa keji. Ẹwẹ, alatako rẹ, John Mahama ti ẹgbẹ oṣelu NDC naa ni ireti pe awọn oludibo yoo tun oun yan lẹyin saa kan ṣoṣo to lo gẹgẹ bi aarẹ Ghana ti ẹlomii fi gbajọba mọ ọ lọwọ.


Takoradi girls: Iléẹjọ́ ti pàṣẹ pé kí wọ́n yẹgi fún ọmọ Nàìjíríà méjì tó mọ̀ nípa ikú àwọn ọmọbìnrin Ghana mẹ́rin

Awọn ọmọ Naijiria meji kan ni wọn ti ni ki wọn yẹgi fun ni Ghana bi wọn ba kọ lati tako idajọ ile ẹjọ lẹyin ọgbọn ọjọ. Ile ẹjọ giga to wa ni Sekondi ni idajọ yi ti ṣaaju waye pe ki wọn yẹgi fun Samuel Udoetuk Wills ati John Oji lori awọn ọmọbinrin Takoradi kan ti wọn di awati. Adajọ Richard Adjei-Frimpong ti ile ẹjọ Kotẹmilọrun tubọ fẹsẹ idajọ ile ẹjọ rinlẹ lọjọ Karun un, oṣu Kẹta, ọdun 2021. Igbimọ adajọ ẹlẹnimeje to gbe idajọ yi kalẹ ni awọn arakunrin yi jẹbi ijinigbe ati iṣekupani awọn ọmọbinrin Takoradi mẹrin naa. Bawo ni ọrọ yii ṣe ṣẹlẹ? Iṣẹlẹ bi awọn ọmọbinrin yi ṣe di awati ni Takoradi kan araalu lominu pupọ lẹyin tawọn obi wọn fẹjọ sun lagọ ọlọpaa pe awọn n wa wọn.


Igbimọ adajọ ẹlẹnimeje to gbe idajọ yi kalẹ ni awọn arakunrin yi jẹbi ijinigbe ati iṣekupani awọn ọmọbinrin Takoradi mẹrin naa. Bawo ni ọrọ yii ṣe ṣẹlẹ? Iṣẹlẹ bi awọn ọmọbinrin yi ṣe di awati ni Takoradi kan araalu lominu pupọ lẹyin tawọn obi wọn fẹjọ sun lagọ ọlọpaa pe awọn n wa wọn. Niṣe ni iwọde bẹrẹ ti awọn ileeṣẹ iroyin Ghana naa si m'ọrọ yi bẹnu lati le ri wi pe awọn ọmọ ti wọn jigbe wọn yi di awati. Lẹyin ọpọ iwadii awọn ọlọpaa ri eegun awọn ọmọ yi ninu 'soak-away'. Ayẹwo ti wọn ṣe nipa DNA fi han pe loṣu Kẹwaa, ọdun 2020 pe aṣẹku eegun yi jẹ ti awọn ọmọbinrin ti wọn n wa ọhun.


Niṣe ni iwọde bẹrẹ ti awọn ileeṣẹ iroyin Ghana naa si m'ọrọ yi bẹnu lati le ri wi pe awọn ọmọ ti wọn jigbe wọn yi di awati. Lẹyin ọpọ iwadii awọn ọlọpaa ri eegun awọn ọmọ yi ninu 'soak-away'. Ayẹwo ti wọn ṣe nipa DNA fi han pe loṣu Kẹwaa, ọdun 2020 pe aṣẹku eegun yi jẹ ti awọn ọmọbinrin ti wọn n wa ọhun.


Apam beach: Ọlọ́pàá ní àwọn ríbi dóòlà ọmọdé méjì ṣugbọn méjìlá bá odò lọ̀ ní Ghana

Alukoro ọlọpaa DSP Irene Oppong ni Cape Coast sọ pe awọn gbẹsun kan lati ọdọ Kwame Akono ni nkan bi ago mẹjọ alẹ kọja. Ileeṣẹ ọlọpaa ti bẹrẹ iwadii lori ohun to ṣokunfa iku awọn ọmọde mejila to lọ wẹ lodo Apam Beach lagbegbe aarin gbungbun ilẹ naa  lorileede Ghana. Iṣẹlẹ yi waye lọjọ Kẹjọ oṣu Kẹta ọdun yii. Ninu atẹjade ti ileeṣẹ ọlọpaa agbegbe naa fi sita, wọn ni ''wọn gbe oku awọn ọmọde mejila ọhun jade lodo ti wọn si doola ẹmi awọn meji'' Ninu ọrọ rẹ, Akono sọ pe ibatan rẹ Joshua Annor ẹni ọdun mẹẹdogun ti bodo lọ lasiko to lọ gba bọọlu lẹgbẹ odo pẹlu awọn ọrẹ rẹ. Niṣe latẹjade naa sọ pe awọn ọlọpaa sare lọ sibẹ lati lọ mọ ohun to ṣẹlẹ. ''Ori ba wa ṣe e, a ribi doola Simon Dadzie ọmọọdun mẹẹdogun ati Godfred Appretsie ọmọọdun mẹrinla ti wọn si n gba itọju nile iwosan'' O tẹsiwaju pe awọn pada ribi yọ oku mejila mii lodo ti ọjọ ori awọn ọmọ naa si jẹ bi ọdun mẹrinla si mẹtadinlogun lwourọ ọjọ Aje.


Ninu atẹjade ti ileeṣẹ ọlọpaa agbegbe naa fi sita, wọn ni ''wọn gbe oku awọn ọmọde mejila ọhun jade lodo ti wọn si doola ẹmi awọn meji'' Ninu ọrọ rẹ, Akono sọ pe ibatan rẹ Joshua Annor ẹni ọdun mẹẹdogun ti bodo lọ lasiko to lọ gba bọọlu lẹgbẹ odo pẹlu awọn ọrẹ rẹ. Niṣe latẹjade naa sọ pe awọn ọlọpaa sare lọ sibẹ lati lọ mọ ohun to ṣẹlẹ. ''Ori ba wa ṣe e, a ribi doola Simon Dadzie ọmọọdun mẹẹdogun ati Godfred Appretsie ọmọọdun mẹrinla ti wọn si n gba itọju nile iwosan'' O tẹsiwaju pe awọn pada ribi yọ oku mejila mii lodo ti ọjọ ori awọn ọmọ naa si jẹ bi ọdun mẹrinla si mẹtadinlogun lwourọ ọjọ Aje. Obinrin meji wa ninu wọn. Bẹẹ ni awọn ọlọpaa sọ pe iwadii ṣi n tẹsiwaju lati mọ ohun to ṣẹlẹ ni pato. Igbiyanju ṣi n tẹsiwaju lati ṣawari awọn miran to ba ṣi wa ninu omi naa.


Obinrin meji wa ninu wọn. Bẹẹ ni awọn ọlọpaa sọ pe iwadii ṣi n tẹsiwaju lati mọ ohun to ṣẹlẹ ni pato. Igbiyanju ṣi n tẹsiwaju lati ṣawari awọn miran to ba ṣi wa ninu omi naa. Iroyin to n tẹwa lọwọ ti a ko ridi rẹ fi mul sọ pe o top awọn ọmọde ogun to gba ọna ẹburu lọ wẹ lodo naa. Awọn araadugbo sọ pe nitori ilana Covid-19 to wa nita awọn ọmọ yi y jade lati lọ wẹ lodo ni nitori ko si igbalaye lati wẹ nibẹ. Wọn nitori ọna ti wọn gba yi ni wọn ko fi tete mọ pe wọn ko si odo titi di ọjọ Aje lati ọjọ Aiku ti wọn ti lọ.


Iroyin to n tẹwa lọwọ ti a ko ridi rẹ fi mul sọ pe o top awọn ọmọde ogun to gba ọna ẹburu lọ wẹ lodo naa. Awọn araadugbo sọ pe nitori ilana Covid-19 to wa nita awọn ọmọ yi y jade lati lọ wẹ lodo ni nitori ko si igbalaye lati wẹ nibẹ. Wọn nitori ọna ti wọn gba yi ni wọn ko fi tete mọ pe wọn ko si odo titi di ọjọ Aje lati ọjọ Aiku ti wọn ti lọ. Ko daju bi awọn agbofinro ko ṣe mọ pe awọn ọmọ yi yọ gb'ọna  ẹburu lati lọ we lodo.


Ko daju bi awọn agbofinro ko ṣe mọ pe awọn ọmọ yi yọ gb'ọna  ẹburu lati lọ we lodo.


Suicide Prevention Day: Wo àmì márùn-un tí o fi le mọ ẹni tó fẹ́ gbẹ̀mí ara rẹ̀

Gbígba ẹ̀mí àra ẹni jẹ́ àrùn tó ni ṣe pẹ̀lú ọpọlọ, tí ó sì le fa ikú àìtọ́jọ́, sùgbọ́n ó ṣeeṣe kó ní àtúnṣe ti àwọn ènìyaǹ bá tètè mọ̀, tí wọ́n si ran irú ẹni bẹ́ẹ̀ lọ́wọ́. Ní ọ̀pọ̀ ìgbà tí o bá rí ẹnìkan to n lọ lójú pópó, ó maa ròó pé sáká ni àra rẹ̀ dá, pàápàá jùlọ, tó bá ń ṣàwàdà tàbí rẹ́rìn-ín, sùgbọ́n òótọ́ ibẹ̀ ni pé, wọ́n kan ń fí ẹẹrin náà bò ìṣoro wọn mọ́lẹ̀ ni. Lọ́pọ̀ ìgbà, gbígba ẹ̀mi ara ẹni ni òpin fún ọ̀pọ̀ àwọn tó ni àrun to niṣe pẹ̀lú ọ̀pọ̀, bí 'Bipolar', 'Depression', 'Schiophrenia' tó fi mọ́ 'Anxiety disorder'. Bẹ́ẹ̀ àwọn ìrònú àròròtán lóri ètò ọ̀rọ̀ ajé àti ìgbéyàwó ló maa n ti ẹlòmíràn láti pa ara rẹ̀. Dókítà Isah Shaedouw Baka, tó jẹ́ onímọ̀ nípa ààrùn ọpọlọ sàlàyè pé, àwọn ènìyàn tó fẹ́ gba ẹmi ara wọ́n jẹ́ àwọn tí ọ̀rọ̀ ara wọ́n tí sú wọ́n tàbí ti inú wọ́n ba tí dùn jù lórí ǹkankan. O ni ipele kan náà ni àwọn méjèèjì wà.


Bẹ́ẹ̀ àwọn ìrònú àròròtán lóri ètò ọ̀rọ̀ ajé àti ìgbéyàwó ló maa n ti ẹlòmíràn láti pa ara rẹ̀. Dókítà Isah Shaedouw Baka, tó jẹ́ onímọ̀ nípa ààrùn ọpọlọ sàlàyè pé, àwọn ènìyàn tó fẹ́ gba ẹmi ara wọ́n jẹ́ àwọn tí ọ̀rọ̀ ara wọ́n tí sú wọ́n tàbí ti inú wọ́n ba tí dùn jù lórí ǹkankan. O ni ipele kan náà ni àwọn méjèèjì wà. Gẹ́gẹ́ bi àjọ WHO ṣe sọ, ipò kẹẹdógún ni Nàìjíríà wà lárá àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n ti sábà máa ń gba ẹmi ara wọ́n jùlọ. Nàìjiríà si wà ni ipò keje ní ilẹ̀ Afíríkà, Cameroon ló wà ni ipò kẹrin nígbà tí Ghana kò si ni ipò méjìlá àkọ́kọ́, nínú orílẹ̀-èdè ti àwọn ènìyàn ti n gba ẹ̀mi ara ẹni. Sùgbọ́n kí wá ni àwọn àmìn tí wọ́n lé fi han gàn, tí ẹbi, ará àti ọ̀rẹ́ fi lè ràn wọ́n lọ́wọ́.


Gẹ́gẹ́ bi àjọ WHO ṣe sọ, ipò kẹẹdógún ni Nàìjíríà wà lárá àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n ti sábà máa ń gba ẹmi ara wọ́n jùlọ. Nàìjiríà si wà ni ipò keje ní ilẹ̀ Afíríkà, Cameroon ló wà ni ipò kẹrin nígbà tí Ghana kò si ni ipò méjìlá àkọ́kọ́, nínú orílẹ̀-èdè ti àwọn ènìyàn ti n gba ẹ̀mi ara ẹni. Sùgbọ́n kí wá ni àwọn àmìn tí wọ́n lé fi han gàn, tí ẹbi, ará àti ọ̀rẹ́ fi lè ràn wọ́n lọ́wọ́. Àwọn àmì tí o fi le mọ ẹni tó fẹ́ pokùnso: Ẹlẹ́rìí: Ọ̀pọ̀ àwọn tó fẹ́ gba ẹmi àrà wọ́n sába máá n wa ẹlẹ́rí, láti fi àmì ìkìlọ̀ sílẹ̀, wọ́n ma a ń wá ẹni ti wọ́n yóò sọ fún pé, àwọn fẹ́ gba ẹmi ara wọ́n. Dókítà Baka sọ pé, ẹni tó bá sọ fún ọ pé, ayé ti sú òun, lé fi ẹrin sọ ọ́ tàbi kí o léjú, sùgbọ́n àmi ńla ni pé, ó ṣeeṣe ki irú ẹni bẹ́ẹ̀ maa rònú láti pa ara rẹ̀. Tí o bá ti ń gbọ́ tí ènìyàn ń sọ pé, "ayé ti sú mi" tabi Kí òpin ayé tíẹ̀ dá báyìí", ara àmì pé ẹni náà le gba ẹ̀mi ara ẹni ni.


Àwọn àmì tí o fi le mọ ẹni tó fẹ́ pokùnso: Ẹlẹ́rìí: Ọ̀pọ̀ àwọn tó fẹ́ gba ẹmi àrà wọ́n sába máá n wa ẹlẹ́rí, láti fi àmì ìkìlọ̀ sílẹ̀, wọ́n ma a ń wá ẹni ti wọ́n yóò sọ fún pé, àwọn fẹ́ gba ẹmi ara wọ́n. Dókítà Baka sọ pé, ẹni tó bá sọ fún ọ pé, ayé ti sú òun, lé fi ẹrin sọ ọ́ tàbi kí o léjú, sùgbọ́n àmi ńla ni pé, ó ṣeeṣe ki irú ẹni bẹ́ẹ̀ maa rònú láti pa ara rẹ̀. Tí o bá ti ń gbọ́ tí ènìyàn ń sọ pé, "ayé ti sú mi" tabi Kí òpin ayé tíẹ̀ dá báyìí", ara àmì pé ẹni náà le gba ẹ̀mi ara ẹni ni. O ṣe é ki ẹni náà maa sọ̀rọ̀ nípa ikú ṣaa , àwọn àmi rèé láti mọ̀ pé ẹni náà fẹ́ pa ara rẹ̀. Dr Maynunah Kadiri, tó jẹ́ olùdásílẹ̀  Pinnacle Medical Services, tó má a ń yan amójútó àwọn ìpénija tó ni nnkan ṣe pẹ̀lú ọpọlọ láàyò  salaye pe, " Ọ̀pọ̀ àwọn tó má n gbèrò láti pa ara wọn, tí o bá rí wọ́n, yóò dàbí ẹni pé wọ́n ń ṣe àwàdà ní, sùgban ti o bá tẹtí láti gbọ́ ìtàn wọn , òyé yóò ye ènìyàn láti mọ́ pé, wọ́n le pa ara wọn," Ó ní ọ̀pọ̀ tilẹ̀ máá n fi ìwé sílẹ̀ fún àwọn tó sún mọ́ wọ́n, láti sọ ìdí ti wọ́n fi gbé ìgbẹ́sẹ̀ náà, wọ́n le kọ̀ ọ́ pé, asán ni aye yìí, tí wọn yoo si ti fi iwé yìí sílẹ̀. O ni eyi túmọ̀ si pé "wọ́n ti ṣetò gbogbo rẹ̀, ki wọ́n to gbé ìgbẹ́sẹ̀.


O ṣe é ki ẹni náà maa sọ̀rọ̀ nípa ikú ṣaa , àwọn àmi rèé láti mọ̀ pé ẹni náà fẹ́ pa ara rẹ̀. Dr Maynunah Kadiri, tó jẹ́ olùdásílẹ̀  Pinnacle Medical Services, tó má a ń yan amójútó àwọn ìpénija tó ni nnkan ṣe pẹ̀lú ọpọlọ láàyò  salaye pe, " Ọ̀pọ̀ àwọn tó má n gbèrò láti pa ara wọn, tí o bá rí wọ́n, yóò dàbí ẹni pé wọ́n ń ṣe àwàdà ní, sùgban ti o bá tẹtí láti gbọ́ ìtàn wọn , òyé yóò ye ènìyàn láti mọ́ pé, wọ́n le pa ara wọn," Ó ní ọ̀pọ̀ tilẹ̀ máá n fi ìwé sílẹ̀ fún àwọn tó sún mọ́ wọ́n, láti sọ ìdí ti wọ́n fi gbé ìgbẹ́sẹ̀ náà, wọ́n le kọ̀ ọ́ pé, asán ni aye yìí, tí wọn yoo si ti fi iwé yìí sílẹ̀. O ni eyi túmọ̀ si pé "wọ́n ti ṣetò gbogbo rẹ̀, ki wọ́n to gbé ìgbẹ́sẹ̀. Àìní ífẹ̀ sí ǹkankan to dára mọ́: Ní kété ti àwọn ènìyàn kò bá ti ni ìfẹ́ sí àwọn ǹkan to dára mọ́, o seese ki wọn pa ara wọn. Tí ńkan to n lọ láyìká ẹni náà, kò bá ti ni ìtùmọ̀ si mọ́, tó kàn dà bi ẹni pe ó kàn gbe aye ṣá, o yẹ ka fura siru wọn. Dokita ni eyi tumọ si pé, o ti ń rònú láti gba ẹ̀mí àrà rẹ̀ ni, Ounjẹ kìí wù jẹ, kò fẹ́ ni ọ̀rẹ́ tàbí alábárò, Dókìtà Baka sọ pé, ọ̀rọ̀ náà ti kọjá bẹ́ẹ̀ nìyẹn.


Àìní ífẹ̀ sí ǹkankan to dára mọ́: Ní kété ti àwọn ènìyàn kò bá ti ni ìfẹ́ sí àwọn ǹkan to dára mọ́, o seese ki wọn pa ara wọn. Tí ńkan to n lọ láyìká ẹni náà, kò bá ti ni ìtùmọ̀ si mọ́, tó kàn dà bi ẹni pe ó kàn gbe aye ṣá, o yẹ ka fura siru wọn. Dokita ni eyi tumọ si pé, o ti ń rònú láti gba ẹ̀mí àrà rẹ̀ ni, Ounjẹ kìí wù jẹ, kò fẹ́ ni ọ̀rẹ́ tàbí alábárò, Dókìtà Baka sọ pé, ọ̀rọ̀ náà ti kọjá bẹ́ẹ̀ nìyẹn. Àwọn ènìyàn máa n ròó pé, wọ́n sọ èyí nítorí nǹkan tó ṣẹlẹ̀ kan dùn wọ́n ni, wọn ò ni mọ̀ pé wọ́n ti ni àrùn ọpọlọ. Tí ènìyàn bá fẹ́ láti máa dáwà, kí o maa sá fún ọ̀rẹ́ tàbi àéjọ àwọn ènìyàn, èyí jẹ́ ọ̀kan gbòógí pé ìrónú tó n dàmú ọpọlọ ti ṣẹlẹ, tí ènìyàn kò bá tètè fúra, ó lè jásí kí ó gba ẹ̀mi ara rẹ̀. Ẹlòmíràn kò ni kùrò láàrín ọ̀rẹ́, sùgban ọ̀rọ̀ ti kò tó ǹkan ni wan yóò máa fa ìbínú yọ gidi ti yóò si di ìjà ńla.


Àwọn ènìyàn máa n ròó pé, wọ́n sọ èyí nítorí nǹkan tó ṣẹlẹ̀ kan dùn wọ́n ni, wọn ò ni mọ̀ pé wọ́n ti ni àrùn ọpọlọ. Tí ènìyàn bá fẹ́ láti máa dáwà, kí o maa sá fún ọ̀rẹ́ tàbi àéjọ àwọn ènìyàn, èyí jẹ́ ọ̀kan gbòógí pé ìrónú tó n dàmú ọpọlọ ti ṣẹlẹ, tí ènìyàn kò bá tètè fúra, ó lè jásí kí ó gba ẹ̀mi ara rẹ̀. Ẹlòmíràn kò ni kùrò láàrín ọ̀rẹ́, sùgban ọ̀rọ̀ ti kò tó ǹkan ni wan yóò máa fa ìbínú yọ gidi ti yóò si di ìjà ńla. Tí ọ̀rọ̀ náà ba ti wá n ri bẹ́ẹ̀ fún ìgbà pípẹ́, ẹ ó gba pé wọ́n tí gba ẹmi ara wọ́n, Dókítà Baka lo sọ bẹ́ẹ̀. Wọ́n a maa hu àwọn ìwà to léwu: Ìwà àwọn ti ayé bá ti sú máa n yí ìwà pada, yóò maa ṣe àwọn nńkan to le kó o sínú ewu. O lé má a wa ọkọ̀ ni ìwàkuwa, a gbọdọ mójútó bo ti n sáré tó bá n wakọ̀ ju bi ó ṣe máa n sáré tẹ́lẹ̀ lọ, tàbi kí o maa mú ọtí àmupara tàbi ki o maa ló òògun kọja ǹkan ti wọn fún láti lòo Ó  le má a sọ̀rọ̀ àsọjù.


Tí ọ̀rọ̀ náà ba ti wá n ri bẹ́ẹ̀ fún ìgbà pípẹ́, ẹ ó gba pé wọ́n tí gba ẹmi ara wọ́n, Dókítà Baka lo sọ bẹ́ẹ̀. Wọ́n a maa hu àwọn ìwà to léwu: Ìwà àwọn ti ayé bá ti sú máa n yí ìwà pada, yóò maa ṣe àwọn nńkan to le kó o sínú ewu. O lé má a wa ọkọ̀ ni ìwàkuwa, a gbọdọ mójútó bo ti n sáré tó bá n wakọ̀ ju bi ó ṣe máa n sáré tẹ́lẹ̀ lọ, tàbi kí o maa mú ọtí àmupara tàbi ki o maa ló òògun kọja ǹkan ti wọn fún láti lòo Ó  le má a sọ̀rọ̀ àsọjù. Ẹkún sisun Dókìtà Kadiri ni ẹkún wọn kìí ṣe eyi ti eniyan ń sun, ti yóò simi, ẹkun asu-un-dakẹ ni. O dá lóri iye ìgbà ti ẹni náà bá fi n sunkun, bí ẹkun naa ṣe pẹ tó, bọ́ya ẹni kan lo mú u bínú tàbi ó kàn dédé sunkún. Kíni àwọn ǹkan ti o lè ṣe láti ran ẹni tó fẹ́ gba ẹmi ara rẹ̀  lọ́wọ́: Ọ̀nà àkọ́kọ́ láti déna rẹ̀ láti inu ilé ni Kọ́kọ́ gbà pé ẹni náà ni ìṣòrò tó ń kojú: Tí o bá ti gbà pé ẹni náà ni ìṣòro, o le ràn lọ́wọ́, ti ó sì súnmọ ju ti tẹ́lẹ̀ lọ.


Ẹkún sisun Dókìtà Kadiri ni ẹkún wọn kìí ṣe eyi ti eniyan ń sun, ti yóò simi, ẹkun asu-un-dakẹ ni. O dá lóri iye ìgbà ti ẹni náà bá fi n sunkun, bí ẹkun naa ṣe pẹ tó, bọ́ya ẹni kan lo mú u bínú tàbi ó kàn dédé sunkún. Kíni àwọn ǹkan ti o lè ṣe láti ran ẹni tó fẹ́ gba ẹmi ara rẹ̀  lọ́wọ́: Ọ̀nà àkọ́kọ́ láti déna rẹ̀ láti inu ilé ni Kọ́kọ́ gbà pé ẹni náà ni ìṣòrò tó ń kojú: Tí o bá ti gbà pé ẹni náà ni ìṣòro, o le ràn lọ́wọ́, ti ó sì súnmọ ju ti tẹ́lẹ̀ lọ. Jẹ́ ki wọ́n ni ìgbàgbọ́ nínú rẹ̀, nítorí àwọn tó ni ìṣòrò yìí kìí gbà pé àwọn ni ìṣoro, sugbọ́n ti wọn ba rí ọ bi ọ̀rẹ́ tó súnmọ́ wọn, wọ́n yoo le fi ọkàn tan ẹni náà. Má dáwọn lẹ́bi, máa tẹti sí wọ́n: Tétí si ǹkan ti wọ́n ń sọ, má sì dáwọ́n lẹ́bi. Má bèèrè ìbéèrè tó pọ̀ jù, sáà má tẹti si wọn, ki o sì maa fi oye gbé ǹkan ti wọ́n n kojú.


Jẹ́ ki wọ́n ni ìgbàgbọ́ nínú rẹ̀, nítorí àwọn tó ni ìṣòrò yìí kìí gbà pé àwọn ni ìṣoro, sugbọ́n ti wọn ba rí ọ bi ọ̀rẹ́ tó súnmọ́ wọn, wọ́n yoo le fi ọkàn tan ẹni náà. Má dáwọn lẹ́bi, máa tẹti sí wọ́n: Tétí si ǹkan ti wọ́n ń sọ, má sì dáwọ́n lẹ́bi. Má bèèrè ìbéèrè tó pọ̀ jù, sáà má tẹti si wọn, ki o sì maa fi oye gbé ǹkan ti wọ́n n kojú. Má wààsú fún-un: Má sọ Ara rẹ di pásítọ̀ fún wọn. Kìí ṣe nítorí pé wọn kìí gbàdúrà ni wọ́n ṣe nísòro, pé wọ́n tilẹ̀ ń sọ̀rọ̀ fún ọ, ǹkan tó dára ni gẹ́gẹ bi Dókítà Kadiri ṣe sọ. O kìí ṣe akọ́ṣẹ́mọ́ṣẹ́, Nítori náà, ràn wọ́n lọ́wọ́ láti rí akọ́ṣẹ́mọ́ṣẹ̀ onimọ nipa arun ọpọlọ ati ihuwasi ẹda, eyi tí yóò mú ọ̀rọ̀ wọ́n gbọ́.


Má wààsú fún-un: Má sọ Ara rẹ di pásítọ̀ fún wọn. Kìí ṣe nítorí pé wọn kìí gbàdúrà ni wọ́n ṣe nísòro, pé wọ́n tilẹ̀ ń sọ̀rọ̀ fún ọ, ǹkan tó dára ni gẹ́gẹ bi Dókítà Kadiri ṣe sọ. O kìí ṣe akọ́ṣẹ́mọ́ṣẹ́, Nítori náà, ràn wọ́n lọ́wọ́ láti rí akọ́ṣẹ́mọ́ṣẹ̀ onimọ nipa arun ọpọlọ ati ihuwasi ẹda, eyi tí yóò mú ọ̀rọ̀ wọ́n gbọ́. Tani ẹni to le gba ẹmi ara rẹ? Dokítà Kadiri sọ pé kò sí ẹni tí kò lè gbìyànjú láti gba ẹmi ara rẹ̀, ọ̀rẹ́, ẹbi, tó fi jẹ́ alájùmọ̀ ṣiṣẹ́ pọ̀ àti ìwọ fúnra rẹ gan. Ẹni ti èèyàn tó sún mọ́ ṣẹ̀ṣẹ̀ kú fún, ìkọ̀sílẹ̀ nínú ìgbéyàwó, ẹni to ni àìsàn kan to buru, ẹni ti iṣẹ bọ́ lọ́wọ́ rẹ̀, tàbi tó ni ìṣòro owó ńla kan yóò fẹ́ pa ara rẹ̀.


Tani ẹni to le gba ẹmi ara rẹ? Dokítà Kadiri sọ pé kò sí ẹni tí kò lè gbìyànjú láti gba ẹmi ara rẹ̀, ọ̀rẹ́, ẹbi, tó fi jẹ́ alájùmọ̀ ṣiṣẹ́ pọ̀ àti ìwọ fúnra rẹ gan. Ẹni ti èèyàn tó sún mọ́ ṣẹ̀ṣẹ̀ kú fún, ìkọ̀sílẹ̀ nínú ìgbéyàwó, ẹni to ni àìsàn kan to buru, ẹni ti iṣẹ bọ́ lọ́wọ́ rẹ̀, tàbi tó ni ìṣòro owó ńla kan yóò fẹ́ pa ara rẹ̀. Dókítà Baka ní àwọn to ti le ni ọgọ́ta ọdún tabi jù bẹ́ẹ̀ lọ náà náà le gba ẹmi ara wọn, ti wọn ba ni ìṣòro. Láàrin àwọn ọmọ kéékèèké ti wọn n gba ẹmi ara wọn, ọ̀pọ̀ lo ni àrun ti wọ́n n pè ni "Schizopherenia" Schizopherenia jẹ́ àìsàn to maa n jẹ́ ki ènìyàn gba ohùn ti yóò ma dá ẹni náà lẹbi fún ǹkan ti wọ́n ṣe, ohun náà a ma jẹ́ ki aye ṣú wọ́n, yóò si ma sọ pe aye ko já mọ́ ǹkankan.


Dókítà Baka ní àwọn to ti le ni ọgọ́ta ọdún tabi jù bẹ́ẹ̀ lọ náà náà le gba ẹmi ara wọn, ti wọn ba ni ìṣòro. Láàrin àwọn ọmọ kéékèèké ti wọn n gba ẹmi ara wọn, ọ̀pọ̀ lo ni àrun ti wọ́n n pè ni "Schizopherenia" Schizopherenia jẹ́ àìsàn to maa n jẹ́ ki ènìyàn gba ohùn ti yóò ma dá ẹni náà lẹbi fún ǹkan ti wọ́n ṣe, ohun náà a ma jẹ́ ki aye ṣú wọ́n, yóò si ma sọ pe aye ko já mọ́ ǹkankan.


Ghana elections 2020: NDC ní òun yóò kéde ìgbésẹ̀ tó kàn láìpẹ́

Ẹgbẹ oselu alatako gboogi lorilẹede Ghana ti fọnmu lori abajade esi ibo aarẹ ti wọn kede rẹ nirọlẹ ọjọru. Ẹgbẹ oselu alatako naa faake kọri lati faramọ pe aarẹ to wa lori oye, Nana Akufo Ado lo jawe olubori ninu ibo naa, eyi to ni o kun fun magomago ati ọpọ aisedeede. Ẹgbẹ oselu National Democratic Congress NDC naa ni laipẹ ni oun yoo kede igbesẹ to kan lori ọrọ yii. Aarẹ Nana Akufo Addo lo ni ida ibo mọkanleladọọta o le diẹ ninu ọgọrun, ninu ibo aarẹ to waye lorilẹede Ghana lọjọ Aje, ti alatako rẹ si ni ida ibo mẹtadinlaadọta ati diẹ ninu ọgọrun. Awọn onwoye eto idibo labẹle ati lẹyin odi si lo ni ko si apade alude kankan ninu ibo naa, kedere lo han fun araye bo se lọ. Nigba to n sọrọ akọsọ lẹyin to wọle fun saa keji naa, Aarẹ Nana Akufo Addo beere fun irẹpọ laarin awọn ọmọ orilẹede naa, to si tun jẹjẹ lati mu agbega ba igbe aye wọn.


Ghana elections 2020 winner: Nana Akufo-Àddo àti John Dramani ló jọ ń díje lọ́là

Lọjọ keje, oṣu kejila, ọdun 2020 ni awọn eeyan orilẹ-ede Ghana maa ni anfani lati yan ẹni to wu wọn sipo aarẹ. Awọn oludije mejila ni gbogbo awọn to n dije dupo naa bayi. Awọn eekan meji ni ariwo pọ lori iyansipo wọn. Nana Akufo-Addo lati ẹgbẹ oṣelu NPP ati John Mahama lati ẹgbẹ oṣelu NDC ni wọn n sọ nipa wọn ju, eyi lo si fa nkan mẹrin to ya eto idibo yii sọtọ. Nkan to kọkọ ya idibo yii sọtọ nipe idije naa tun dabi atunṣe bii ti atẹyinwa ni. Igba kẹta ree ti Nana Akufo-Addo ati John Mahama maa jọ figagbaga ninu idije dupo aarẹ Ghana.


Nana Akufo-Addo lati ẹgbẹ oṣelu NPP ati John Mahama lati ẹgbẹ oṣelu NDC ni wọn n sọ nipa wọn ju, eyi lo si fa nkan mẹrin to ya eto idibo yii sọtọ. Nkan to kọkọ ya idibo yii sọtọ nipe idije naa tun dabi atunṣe bii ti atẹyinwa ni. Igba kẹta ree ti Nana Akufo-Addo ati John Mahama maa jọ figagbaga ninu idije dupo aarẹ Ghana. Wo ǹkan mẹ́rin tó yẹ kí o mọ̀ nípa ètò ìdìbò aàrẹ Ghana tó máa wáyé lọ́la Wọn kọkọ jọ pade lọdun 2012, lẹyin naa lọdun 2016  ati lọdun 2020 yii. Eyi to jẹ igba ikẹta yii si ni igba ikéyin ti wọn a jọ pade jọ dije dupo ni igbesi aye wọn. Eyi waye nitori pe ẹnikẹni ninu wọn to ba wọle yoo pari saa keji rẹ ni eyi to jẹ aṣegbẹyin nitrori pe ko si saa kẹta.


Wo ǹkan mẹ́rin tó yẹ kí o mọ̀ nípa ètò ìdìbò aàrẹ Ghana tó máa wáyé lọ́la Wọn kọkọ jọ pade lọdun 2012, lẹyin naa lọdun 2016  ati lọdun 2020 yii. Eyi to jẹ igba ikẹta yii si ni igba ikéyin ti wọn a jọ pade jọ dije dupo ni igbesi aye wọn. Eyi waye nitori pe ẹnikẹni ninu wọn to ba wọle yoo pari saa keji rẹ ni eyi to jẹ aṣegbẹyin nitrori pe ko si saa kẹta. Ohun miran to ya idije ti ọdun yii sọtọ ni pe awọn olugbe orilẹ-ede Ghana ti dan awọn mejeeji wo ri. Eyi difa fun pe wọn yoo yan ninu ijọba to n kọ nkan amayedẹrun ati ijọba to n ṣamojuto eto ọrọ aje. Lọdun 2012 si 2016 ni John Mahama polongo nipa ipese ohun amayederun O kọ awọn ile iwosan, opopona, ati awọn nkan mii ti awọn eeyan n mọ riri rẹ lẹyin to kuro nipo.


Ohun miran to ya idije ti ọdun yii sọtọ ni pe awọn olugbe orilẹ-ede Ghana ti dan awọn mejeeji wo ri. Eyi difa fun pe wọn yoo yan ninu ijọba to n kọ nkan amayedẹrun ati ijọba to n ṣamojuto eto ọrọ aje. Lọdun 2012 si 2016 ni John Mahama polongo nipa ipese ohun amayederun O kọ awọn ile iwosan, opopona, ati awọn nkan mii ti awọn eeyan n mọ riri rẹ lẹyin to kuro nipo. Ni ti aarẹ Akufo-Addo, ipolongo to n ṣe da lori eto ọrọ aje, eto ọgbin, ati ipese iṣẹ yatọ si ikoju ajakalẹ arun Covid 19. Ti Ghana ba dibo fun NDC o tumọ si pe ohun amayedẹrun ni wọn yan ṣugbọn ti wọn ba dibo fun Nana akufo-Addo lẹẹkan sii, o tumọ si pe eto ọrọ aje ni wọn fẹ ko fi ẹsẹ mulẹ sii. Bawo ni a ṣe maa mọ ẹni to ba jawe olubori ni Ghana?


Ni ti aarẹ Akufo-Addo, ipolongo to n ṣe da lori eto ọrọ aje, eto ọgbin, ati ipese iṣẹ yatọ si ikoju ajakalẹ arun Covid 19. Ti Ghana ba dibo fun NDC o tumọ si pe ohun amayedẹrun ni wọn yan ṣugbọn ti wọn ba dibo fun Nana akufo-Addo lẹẹkan sii, o tumọ si pe eto ọrọ aje ni wọn fẹ ko fi ẹsẹ mulẹ sii. Bawo ni a ṣe maa mọ ẹni to ba jawe olubori ni Ghana? Ibi mẹta gboogi ni yoo sọ ẹni to maa wọle ninu awọn oludije mejila naa. Accra, Central ati Western ni gbogbo oju wa bayii. Iye ibo to ba wa lati ẹkun Ashante naa yoo ṣe daadaa fun NPP nigba ti ibo to ba wa lati ekun Volta yoo ran NDC lọwọ.


Ibi mẹta gboogi ni yoo sọ ẹni to maa wọle ninu awọn oludije mejila naa. Accra, Central ati Western ni gbogbo oju wa bayii. Iye ibo to ba wa lati ẹkun Ashante naa yoo ṣe daadaa fun NPP nigba ti ibo to ba wa lati ekun Volta yoo ran NDC lọwọ. Fun idi eyi, ninu idibo to m bọ ni ọla lati awọn ẹkun yii ni a o ti mọ bi ohun gbogbo yoo ṣe ri fun ẹni ti yoo gba ade aarẹ Ghana.


Fun idi eyi, ninu idibo to m bọ ni ọla lati awọn ẹkun yii ni a o ti mọ bi ohun gbogbo yoo ṣe ri fun ẹni ti yoo gba ade aarẹ Ghana.


Ghana Covid 19 ban: A ti wọ́gilé àpèjẹ níbi ètò ìsìnkú àti ìgbéyàwó nítorí ìtànkálẹ̀ Covid 19 lẹ́ẹ̀kejì- Aarẹ Akufo Addo

Aarẹ Ghana Akufo Addo: A ti wọgile apejẹ  isinku tabi igbeyawo nitori Covid-19 Aarẹ orile-ede Ghana ti wọn sẹsẹ dibo yan fun saa ikeji, Nana Akufo-Addo ti gbe ofin ati ilana idaaboobo tuntun mii kalẹ nitori aarun Covid-19. Labẹ ilana yii, to bẹrẹ lọjọ to kẹyin osu Kini, ọdun 2021, ko ni si apejo isinku, igbeyawo, ati awọn apejọ idaraya mii titi di ọjọ ti ijọba ba ni pe o tun ya. Nana  Akufo-Addo fi ikede yi sita lasiko to n sọrọ atigbadegba lori bi nkan se n lọ nipa kikoju aarun Covid-19. Yatọ si awọn igbesẹ wọnyi, Ghana tun fi lelẹ pe ki awọn ti yoo kopa nibi isinku o gbọdọ kọja eeyan mẹẹdọgbọn. Bakan naa ni awọn aala ibode lori ilẹ ati ofurufu yoo wa ni titi pa gẹgẹ bi ọna ti ijọba n gbe lati dẹkun itankalẹ Covid-19 ni Ghana. Aarẹ Akufo-Addo sọ fun awọn eeyan ilẹ naa pe fọfọ lawọn ile iwosan kun bayi.


Yatọ si awọn igbesẹ wọnyi, Ghana tun fi lelẹ pe ki awọn ti yoo kopa nibi isinku o gbọdọ kọja eeyan mẹẹdọgbọn. Bakan naa ni awọn aala ibode lori ilẹ ati ofurufu yoo wa ni titi pa gẹgẹ bi ọna ti ijọba n gbe lati dẹkun itankalẹ Covid-19 ni Ghana. Aarẹ Akufo-Addo sọ fun awọn eeyan ilẹ naa pe fọfọ lawọn ile iwosan kun bayi. Ati pe lojumọ kọọkan eeyan 700 lo n lugbadi aarun yi dipo awọn 200 to n lugbadi rẹ lojumọ latẹyin wa. Laarin ọsẹ meji to kọja apapọ awọn ti wọn lugbadi aarun yi lọ soke lati 1,900 si 5,358. Bi a ti se n sọrọ yii, awọn to lugbadi aarun yi ni Ghana lati ijọ to ti wọ ilẹ wọn jẹ 65, 427 ti eeyan 405 si ti padanu ẹmi wọn.


Ati pe lojumọ kọọkan eeyan 700 lo n lugbadi aarun yi dipo awọn 200 to n lugbadi rẹ lojumọ latẹyin wa. Laarin ọsẹ meji to kọja apapọ awọn ti wọn lugbadi aarun yi lọ soke lati 1,900 si 5,358. Bi a ti se n sọrọ yii, awọn to lugbadi aarun yi ni Ghana lati ijọ to ti wọ ilẹ wọn jẹ 65, 427 ti eeyan 405 si ti padanu ẹmi wọn.


Ghana 2020 election: Jean Adukwei Mensa,Tani akíkanjú obìnrin tí yóò kéde èsì ìbò aàrẹ Ghana?

Jean Adukwei Mensa ni ẹni ti gbogbo eeyan yoo maa foju si lara gẹgẹ bi alaga ajọ eleto idibo Ghana lọdun 2020. Ohun ni yoo mojuto eto idibo ti ikede ẹni to ba jawe olubori yoo si tẹnu rẹ jade ninu idibo ti yoo waye lọjọ Keje osu Kejila ọdun yi. Ṣaaju asiko yi ni ajọ eleto idibo Ghana ti ni awọn yoo ri pe idibo ti ko laahẹ ninu waye koda wọn tun pese nọmba ibaraẹnisọrọ tawọn eeyan le pe si ti wọn ba ri aiṣedede kankan. Nọmba naa ti wọn ko ni sanwo lati pe si ni (0800-100-100).Anfaani wa lati pe nọmba yi lati ago mẹfa aarọ di ago mẹfa irọlẹ. Die ree lara ohun to yẹ ko mọ nipa alaga ajọ eleto idibo Ghana [Jean Adukwei Mensa].


Ghana Vs Nigeria trade war: Eyín àti ahọ́n a máa bá ara wọn jà, ọ̀kan ṣoṣo ni Nàìjíríà àti Ghana

Agbẹnusọ ile igbimọ aṣojuṣofin Naijiria, Femi Gbajabiamila ti ṣe ipade pẹlu akẹgbẹ rẹ nilẹ Ghana lọna ati petu saawọ to n waye laarin orile-ede mejeeji. Irinajo Gbajabiamila jẹ ọkan lara ọna ati lọ wa ojutuu si ọrọ owo miliọnu kan dọla ti orilẹ-ede Ghana ni ki awọn ọmọ Naijiria to n taja lọhun maa san. Gbajamiala to kọwọrin pẹlu awọn aṣofin ilẹ Naijiria la gbọ pe adari ile aṣojuṣofin ilẹ Ghana, Mike Oquaye gba lalejo. Ninu ọrọ rẹ, Gbajabiamila sọ pe eyin ati ahon a maa ba ara wọn ja nitori naa ede aaiyedeto n waye laarin Naijiria ati Ghana ko yẹ ko fa wahala. O ni ohun to ṣe pataki ni i awọn orileede mejeeji wa ọna labẹ ofin ti wọn yoo fi yanju aawọ to ba waye. Lọsẹ to kọja ni awọn ọmọ Naijiria figbe ta pe awọn ko lee gba bi orilẹede Ghana ṣe n wọ awọn nilẹ ti wọn si n foju keree wọn.


Ninu ọrọ rẹ, Gbajabiamila sọ pe eyin ati ahon a maa ba ara wọn ja nitori naa ede aaiyedeto n waye laarin Naijiria ati Ghana ko yẹ ko fa wahala. O ni ohun to ṣe pataki ni i awọn orileede mejeeji wa ọna labẹ ofin ti wọn yoo fi yanju aawọ to ba waye. Lọsẹ to kọja ni awọn ọmọ Naijiria figbe ta pe awọn ko lee gba bi orilẹede Ghana ṣe n wọ awọn nilẹ ti wọn si n foju keree wọn. Ṣugbọn awọn alaṣẹ Ghana ni bẹẹ kọ ni ọrọ ṣe ri nigba ti ijọba Naijiria naa fọrọ ikilọ ranṣẹ pe ki wọn ṣọra gidi gan. Adari ile Ghana ninu esi rẹ sọ pe oun ni igbagbọ pe laarin ọjọ kan si meji awọn yoo yanju ọrọ naa. O ni nilẹ Afrika eeyan ko le darukọ Naijiria ko ma pe Ghana pẹlu rẹ.


Ṣugbọn awọn alaṣẹ Ghana ni bẹẹ kọ ni ọrọ ṣe ri nigba ti ijọba Naijiria naa fọrọ ikilọ ranṣẹ pe ki wọn ṣọra gidi gan. Adari ile Ghana ninu esi rẹ sọ pe oun ni igbagbọ pe laarin ọjọ kan si meji awọn yoo yanju ọrọ naa. O ni nilẹ Afrika eeyan ko le darukọ Naijiria ko ma pe Ghana pẹlu rẹ. Ki lo ti ṣẹlẹ sẹyin? Ìjọba Ghana ṣí iléeṣẹ́ àwọn ọmọ Nàìjíríà padà. Ó fún Nàìjíríà l'èsì àwọn ẹ̀sùn tó fi kàn-án Ijọba Ghana wí àwíjàre rẹ̀ lórí àwọn ẹ̀sùn tí Nàìjíríà fi kàn-án Ijọba orilẹ-ede Ghana ti fesi si ẹsun ti ijọba Naijiria fi kan, pe wọn n fi iya jẹ awọn ọmọ Naijiria nibẹ.


Ki lo ti ṣẹlẹ sẹyin? Ìjọba Ghana ṣí iléeṣẹ́ àwọn ọmọ Nàìjíríà padà. Ó fún Nàìjíríà l'èsì àwọn ẹ̀sùn tó fi kàn-án Ijọba Ghana wí àwíjàre rẹ̀ lórí àwọn ẹ̀sùn tí Nàìjíríà fi kàn-án Ijọba orilẹ-ede Ghana ti fesi si ẹsun ti ijọba Naijiria fi kan, pe wọn n fi iya jẹ awọn ọmọ Naijiria nibẹ. Minisita fun eto iroyin ni orilẹ-ede Ghana, Kojo Oppong Nkrumah sọ pe Aarẹ Nana Akufo-Addo yoo jiroro pẹlu Aarẹ Muhammadu Buhari, lati yanju ọrọ naa ni tubi-inubi. O tẹsiwaju ninu ọrọ rẹ pe Ghana nifẹ si ibasepọ to wa laarin orilẹ-ede mejeeji. Opin ọsẹ to kọja ni Minisita eto iroyin ni Naijiria, Lai Mohammed kilọ fun Ghana pe 'o to gẹ'.


Minisita fun eto iroyin ni orilẹ-ede Ghana, Kojo Oppong Nkrumah sọ pe Aarẹ Nana Akufo-Addo yoo jiroro pẹlu Aarẹ Muhammadu Buhari, lati yanju ọrọ naa ni tubi-inubi. O tẹsiwaju ninu ọrọ rẹ pe Ghana nifẹ si ibasepọ to wa laarin orilẹ-ede mejeeji. Opin ọsẹ to kọja ni Minisita eto iroyin ni Naijiria, Lai Mohammed kilọ fun Ghana pe 'o to gẹ'. Eyi waye lẹyin ti Ghana ti awọn ile itaja keekeeke to jẹ ti awọn ọmọ Naijiria pa. Ijọba Naijiria sọ pe ohun ti ni akọsilẹ gbogbo iwa buruku tí awọn alasẹ Ghana n hu si awọn ọmọ Naijiria to n gbe l'orilẹ-ede wọn. Sugbọn Ọgbẹni Nkrumah sọ pe gbogbo nkan ti Lai Mohammed tọka si kii ṣe otitọ. Atejade naa ni:  "Nitori naa, gbogbo iwọde, igbesẹ tabi iwa ti Naijiria ba hu nitori awọn iroyin to gbọ, ko bojumu."


Eyi waye lẹyin ti Ghana ti awọn ile itaja keekeeke to jẹ ti awọn ọmọ Naijiria pa. Ijọba Naijiria sọ pe ohun ti ni akọsilẹ gbogbo iwa buruku tí awọn alasẹ Ghana n hu si awọn ọmọ Naijiria to n gbe l'orilẹ-ede wọn. Sugbọn Ọgbẹni Nkrumah sọ pe gbogbo nkan ti Lai Mohammed tọka si kii ṣe otitọ. Atejade naa ni:  "Nitori naa, gbogbo iwọde, igbesẹ tabi iwa ti Naijiria ba hu nitori awọn iroyin to gbọ, ko bojumu." Nkrumah tẹsiwaju pe ọrọ ti Lai sọ nipa ibasepọ Naijiria pẹlu Ghana lo kọ awọn lomiinu julọ. Lori ẹsun ti Naijiria fi kan Ghana pe o gba ileesẹ aṣoju oun, Nkrumah sọ pe, ọdun mẹrindinlaadọta sẹyin ni adehun ti orilẹ-ede mejeeji fọwọ́ si pẹlu ẹni to ni ile naa, Thomas D. Hardy, ti dopin, sugbọn ti Naijiria ko ṣe i mi. Yatọ si eyi, Ọgbẹni Nkrumah sọ pe irọ ni pe awọn fi ọmọ Naijiria bi i 700 sì ẹ̀wọ̀n lai nidi.


Nkrumah tẹsiwaju pe ọrọ ti Lai sọ nipa ibasepọ Naijiria pẹlu Ghana lo kọ awọn lomiinu julọ. Lori ẹsun ti Naijiria fi kan Ghana pe o gba ileesẹ aṣoju oun, Nkrumah sọ pe, ọdun mẹrindinlaadọta sẹyin ni adehun ti orilẹ-ede mejeeji fọwọ́ si pẹlu ẹni to ni ile naa, Thomas D. Hardy, ti dopin, sugbọn ti Naijiria ko ṣe i mi. Yatọ si eyi, Ọgbẹni Nkrumah sọ pe irọ ni pe awọn fi ọmọ Naijiria bi i 700 sì ẹ̀wọ̀n lai nidi. O ni, gbogbo wọn lo jẹbi ẹsun iwa ọdaran ni ijọba ṣe mu wọn. Lori pe ijọba Ghana ti awọn ile itaja to jẹ ti awọn ọmọ Naijiria, Nkrumah sọ pe awọn onitọhun ko tẹle ilana ti ijọba fun wọn, ni ọrọ ṣe ri bẹ ẹ. Sugbọn ṣa, o ni ijọba ti ṣi wọn pada.


O ni, gbogbo wọn lo jẹbi ẹsun iwa ọdaran ni ijọba ṣe mu wọn. Lori pe ijọba Ghana ti awọn ile itaja to jẹ ti awọn ọmọ Naijiria, Nkrumah sọ pe awọn onitọhun ko tẹle ilana ti ijọba fun wọn, ni ọrọ ṣe ri bẹ ẹ. Sugbọn ṣa, o ni ijọba ti ṣi wọn pada.


Police Brutality: Ọlọ́pàá ìpínlẹ̀ Kwara lé ọlọ́pàá mẹ́rin kúrò lẹ́nu iṣẹ́ fún ẹ̀sùn ìwà ìbàjẹ́

Ilé iṣẹ́ ọlọ́pàá ìpínlẹ̀ Kwara ti ni kí àwọn ọlọ́pàá mẹ́rin kan lọ rọ́kún nilẹ̀, nígbà ti àwọn mẹ́jọ mírà wà lábẹ́ ìbáwí fún onírúurú ẹ̀sùn ìwàbàjẹ́. Gẹ́gẹ́ bi kọmísọnà ọlọ́pàá ìpínlẹ̀ Kwara Kayode Egbetokun ṣe sọ àwọn ọlọ́pàá náà ṣẹ ẹ̀ṣẹ̀ tí o buru jáì tó fi mọ ìwá àìbíkítà fún àwọn adari ilé iṣẹ́ ọlọ́pàá. Nínú àtẹjáde ti àgbẹnúsọ ọlọ́pàá ìpińlẹ̀ Ajayi Okasanmi fọ́wọ́sí sàlàyé pé kọmísọnà ọlọ́pàá ló paá láṣẹ pé ki wan lọ rọkún nile wọ́n. Ó ní lẹ́yìn gbogbo ìwádìí, ó fi han pé àwọn ọlọ́pàá náà jẹ̀bi àwọn ẹ̀sùn yi wọ́n fi kan wọ́n, o sì di dandan ki i'sk bọ́ lọ́wọ́ wọ́n. Àwọn wọ́n ti ìjìyà ki iṣẹ́ bọ́ lọ́wọ́ wọn tọ́ si ni ex-Sgt Sola Akano àti ex- Cpl Babatunde Glorious. Wọ́n fi ẹ̀sùn kan wọ́n pé wọ́n mu ọ̀daran jáde pé awọ́n fẹ́ lọ ṣe ìwádìí, sùgbọ́n kàkà bẹ́ẹ̀ wọ́n mú ọdaran náà lọ si ilé ìfówópamọ́ Zenith  lopópónà Unity nílùú ilorin lati lọ gba owó to lé ni mílíọ́nù kan Náírà.


Ó ní lẹ́yìn gbogbo ìwádìí, ó fi han pé àwọn ọlọ́pàá náà jẹ̀bi àwọn ẹ̀sùn yi wọ́n fi kan wọ́n, o sì di dandan ki i'sk bọ́ lọ́wọ́ wọ́n. Àwọn wọ́n ti ìjìyà ki iṣẹ́ bọ́ lọ́wọ́ wọn tọ́ si ni ex-Sgt Sola Akano àti ex- Cpl Babatunde Glorious. Wọ́n fi ẹ̀sùn kan wọ́n pé wọ́n mu ọ̀daran jáde pé awọ́n fẹ́ lọ ṣe ìwádìí, sùgbọ́n kàkà bẹ́ẹ̀ wọ́n mú ọdaran náà lọ si ilé ìfówópamọ́ Zenith  lopópónà Unity nílùú ilorin lati lọ gba owó to lé ni mílíọ́nù kan Náírà. Kò tán sibẹ̀, wọ́n tún bèrè fún ẹgbẹ̀rún lọ́nà ìgbà náírà lọ́wọ́ ẹbí ọ̀daràn náà gẹ́gẹ́ bi owó béèlì kí wọ́n tó fi sílẹ̀. Wọ́n gba fóònù afurasí náà, títí di ìgbà ti ọwọ́ òfín ba wọ́n, fóònù méjèèjì ti wọ́n gbà ni wọ́n ti sọ di ti àra wọ́n ti wọ́n ń lò. Lẹ́yìn ti afuransi náà bọ lọ́wọ́ ọlọ́pàá ló mú ẹjọ́ náà padà wọ́ sí àgọ́ ọlọ́pàá ti ilé iṣk ọlọ́pàá si bẹ̀rl si ni ṣe ìwádìí àwọn ènìyàn náà.


Kò tán sibẹ̀, wọ́n tún bèrè fún ẹgbẹ̀rún lọ́nà ìgbà náírà lọ́wọ́ ẹbí ọ̀daràn náà gẹ́gẹ́ bi owó béèlì kí wọ́n tó fi sílẹ̀. Wọ́n gba fóònù afurasí náà, títí di ìgbà ti ọwọ́ òfín ba wọ́n, fóònù méjèèjì ti wọ́n gbà ni wọ́n ti sọ di ti àra wọ́n ti wọ́n ń lò. Lẹ́yìn ti afuransi náà bọ lọ́wọ́ ọlọ́pàá ló mú ẹjọ́ náà padà wọ́ sí àgọ́ ọlọ́pàá ti ilé iṣk ọlọ́pàá si bẹ̀rl si ni ṣe ìwádìí àwọn ènìyàn náà. Ẹgbetokun ni ǹkan to buru jù ni pé, lẹ́yìn ti àwọn fi àwọn ọlọ́pàá náà si abẹ́ ìbáwí tán ni wọ́n bẹ̀rl si ni kọ ìwé ẹdun si ọga ọlọ́pàá pátápáta pé, ilé iṣẹ́ ọlọ́pàá Kwara n fi ìyà jẹ àwọn nítori pé àwọn jẹ́ olóòtọ́ ni. Police Brutality: A yìnbọn lu Precious láti dáa dúró ni, akò mọ̀ pé o máa kú- Ọlọ́pàá Ileeṣẹ Ọlọpaa ti ni lootọ ni awọn yinbọn fun ọmọ Naijiria ti orukọ rẹ n jẹ Precious ni agbegbe Gomoa Buduburam ni orilẹ-ede Ghana. Adari ileeṣẹ ọlọpaa naa, Superintendent Samuel Odame ni awọn yinbọn fun Precious nitori o n dunkooko mọ awọn eniyan ni agbegbe naa ni.


Ẹgbetokun ni ǹkan to buru jù ni pé, lẹ́yìn ti àwọn fi àwọn ọlọ́pàá náà si abẹ́ ìbáwí tán ni wọ́n bẹ̀rl si ni kọ ìwé ẹdun si ọga ọlọ́pàá pátápáta pé, ilé iṣẹ́ ọlọ́pàá Kwara n fi ìyà jẹ àwọn nítori pé àwọn jẹ́ olóòtọ́ ni. Police Brutality: A yìnbọn lu Precious láti dáa dúró ni, akò mọ̀ pé o máa kú- Ọlọ́pàá Ileeṣẹ Ọlọpaa ti ni lootọ ni awọn yinbọn fun ọmọ Naijiria ti orukọ rẹ n jẹ Precious ni agbegbe Gomoa Buduburam ni orilẹ-ede Ghana. Adari ileeṣẹ ọlọpaa naa, Superintendent Samuel Odame ni awọn yinbọn fun Precious nitori o n dunkooko mọ awọn eniyan ni agbegbe naa ni. O ni bi iṣẹlẹ naa ṣe waye ni pe awọn eniyan pe ọlọpaa wi pe arakunrin Precious to gbe ada dani naa, ti n ṣa ẹnikẹni ti o ba sun mọ ọ ni ada. Agbofiro Odame ṣalaye pe nitori naa ni awọn ṣe ran ikọ ọlọpaa lọ si agbegbe naa, ti awọn ọlọpaa si tiraka lati ba a sọrọ, amọ niṣe lo bẹrẹ si ni fi ada le wọn, ti awọn ọlọpaa si salọ fun un. 'A yin ibọn naa lati da duro pẹlu ada ọwọ rẹ, amọ o ṣeni laanu pe o gba ibẹ ku.


O ni bi iṣẹlẹ naa ṣe waye ni pe awọn eniyan pe ọlọpaa wi pe arakunrin Precious to gbe ada dani naa, ti n ṣa ẹnikẹni ti o ba sun mọ ọ ni ada. Agbofiro Odame ṣalaye pe nitori naa ni awọn ṣe ran ikọ ọlọpaa lọ si agbegbe naa, ti awọn ọlọpaa si tiraka lati ba a sọrọ, amọ niṣe lo bẹrẹ si ni fi ada le wọn, ti awọn ọlọpaa si salọ fun un. 'A yin ibọn naa lati da duro pẹlu ada ọwọ rẹ, amọ o ṣeni laanu pe o gba ibẹ ku. A o da aba lati pa arakunrin naa, a kan fẹ ko dawọ duro, A ko fẹ ko maa fi ada le awọn eeyan kiri ni, a ko mọ pe iku lo maa ja si fun Precious.' Amọ, Odame ko sọ ibi ti ibọn naa ti ba a nitori o le dabaru ayẹwo ti wọn ṣe fun un lẹyin iku rẹ. Iroyin iku Precious ti da rogbodiyan silẹ, ti awọn ọdọ kan si yabo ileeṣẹ ọlọpaa Gomoa Buduburam ni Ghana.


A o da aba lati pa arakunrin naa, a kan fẹ ko dawọ duro, A ko fẹ ko maa fi ada le awọn eeyan kiri ni, a ko mọ pe iku lo maa ja si fun Precious.' Amọ, Odame ko sọ ibi ti ibọn naa ti ba a nitori o le dabaru ayẹwo ti wọn ṣe fun un lẹyin iku rẹ. Iroyin iku Precious ti da rogbodiyan silẹ, ti awọn ọdọ kan si yabo ileeṣẹ ọlọpaa Gomoa Buduburam ni Ghana. Ohun ti wọn n beere fun ni idi ti awọn ọlọpaa ṣe yin ibọn pa Precious. Wọn fẹsun kan awon ọlọpaa pe wọn fẹ pa a, ni wọn ṣe yinbọn lu u. Amọ, Ọga ọlọpaa ni ko si otitọ kankan ninu ẹsun ti wọn fi kan wọn naa.


Ohun ti wọn n beere fun ni idi ti awọn ọlọpaa ṣe yin ibọn pa Precious. Wọn fẹsun kan awon ọlọpaa pe wọn fẹ pa a, ni wọn ṣe yinbọn lu u. Amọ, Ọga ọlọpaa ni ko si otitọ kankan ninu ẹsun ti wọn fi kan wọn naa.


Coronavirus Ghana: Ààrẹ Nana Akufo-Addo ti wọ́lé ìyàsọ́tọ̀ ọlọ́jọ́ mẹ́rìnlá

Aarẹ orilẹede Ghana yoo wa ni yara iyarasọtọ fun ọjọ mẹrinla lẹyin ti iwadii fihan pe o ti ni ipade pẹlu ẹni to ni arun Coronavirus. Ninu atẹjade ti Minisita fun eto iroyin, Kojo Oppong Nkrumah fi lede ni wọn ti fi lede bẹẹ. Nkrumah ni awọn dokita ti gba Aarẹ ilẹ Ghana, Nana Akufo ni imọran lati wa ni iyasọtọ fun ọjọ mẹrinla bẹrẹ lati Ọjọ Kẹrin, Oṣu Keje, ọdun 2020. O fikun pe aarẹ naa gba lati tẹle amọran awọn dokita naa nitori o kere tan eniyan kan ninu awọn ti wọn jọ n ṣiṣẹ pọ ti ko arun Coronavirus. Ijọba ni ayẹwo fihan bayii pe, aarẹ naa ko ni arun Coronavirus, amọ o pọn dandan lati wa ni iyasọtọ ni asiko yii. Ijọba ilẹ Ghana fikun pe, Nana Akufo yoo ma a ṣiṣẹ lọ gẹgẹ bi aarẹ ni igba ti o ba fi wa ni iyasọtọ.


O fikun pe aarẹ naa gba lati tẹle amọran awọn dokita naa nitori o kere tan eniyan kan ninu awọn ti wọn jọ n ṣiṣẹ pọ ti ko arun Coronavirus. Ijọba ni ayẹwo fihan bayii pe, aarẹ naa ko ni arun Coronavirus, amọ o pọn dandan lati wa ni iyasọtọ ni asiko yii. Ijọba ilẹ Ghana fikun pe, Nana Akufo yoo ma a ṣiṣẹ lọ gẹgẹ bi aarẹ ni igba ti o ba fi wa ni iyasọtọ. Ẹkunwo epo bẹntiroolu to waye ni orilẹede Ghana laipẹ yii ti nfa ẹhonu bayii, tawọn oluwọde si ti fun ijọba orilẹede Ghana ni gbedeke ọsẹ meji lati fi mu ayipada ba ọwọngogo owo epo bẹntiroolu to waye lorilẹede naa. Awọn oluwọde ọhun ti wọn ko si inu asọ pupa ati dudu, rin kaakiri awọn opopona to lorukọ nilu Accra, tii se olu ilu oruilẹede Ghana. Lara awọn ohun ti wọn kọ si ara patako ti wọn gbe dani ni awọn ọrọ bii, 'Aarẹ tẹti si awọn awakọ', " Kii se ileri too se fun wa niyi', ati 'Aarẹ, ẹ din owo yi ku.'


Ẹkunwo epo bẹntiroolu to waye ni orilẹede Ghana laipẹ yii ti nfa ẹhonu bayii, tawọn oluwọde si ti fun ijọba orilẹede Ghana ni gbedeke ọsẹ meji lati fi mu ayipada ba ọwọngogo owo epo bẹntiroolu to waye lorilẹede naa. Awọn oluwọde ọhun ti wọn ko si inu asọ pupa ati dudu, rin kaakiri awọn opopona to lorukọ nilu Accra, tii se olu ilu oruilẹede Ghana. Lara awọn ohun ti wọn kọ si ara patako ti wọn gbe dani ni awọn ọrọ bii, 'Aarẹ tẹti si awọn awakọ', " Kii se ileri too se fun wa niyi', ati 'Aarẹ, ẹ din owo yi ku.' Ohun ti wọn n pariwo ninu iwọde wọn ni wipe, bi owo epo se n gbe ẹnu lọ soke ni igbe aye n nira fun araalu nibẹ. Kini iwadi BBC sọ? Ninu ọrọ to ba Akọroyin BBC, Thomas Naadi sọ, oludari ajọ to n risi katakara epo lorilẹede Ghana, ọgbẹni Duncan Amoah ni wahala wa lori eto okoowo ọrọ epo.


Ohun ti wọn n pariwo ninu iwọde wọn ni wipe, bi owo epo se n gbe ẹnu lọ soke ni igbe aye n nira fun araalu nibẹ. Kini iwadi BBC sọ? Ninu ọrọ to ba Akọroyin BBC, Thomas Naadi sọ, oludari ajọ to n risi katakara epo lorilẹede Ghana, ọgbẹni Duncan Amoah ni wahala wa lori eto okoowo ọrọ epo. "Owo osu lorilẹede yii ko le fi aaye silẹ fun ẹkunwo kankan lori epo. Ohun ta n beere ni pe ki ijọba o o yẹ owo ori ti wọn n fi si ori epo wo. Ni orilẹede Ghana loni, owo ori lita epo kan le ni dọla kan owo orilẹede Amẹrika lọ.


"Owo osu lorilẹede yii ko le fi aaye silẹ fun ẹkunwo kankan lori epo. Ohun ta n beere ni pe ki ijọba o o yẹ owo ori ti wọn n fi si ori epo wo. Ni orilẹede Ghana loni, owo ori lita epo kan le ni dọla kan owo orilẹede Amẹrika lọ. Ti ọrọ ba si ti n di ti pe owo to kere ju ti osisẹ n gba ko ba lee ra lita epo kan, wahala wa niyen o." Awọn oluwọde naa wa n ke si ijọba lati din iye akanse owo ori to n fi si ori epo bẹntiroolu ku ni ida mẹẹdogun ninu ọgọrun. Amọsa, ileesẹ epo rọbi orilẹede Ghana ti sọ wipe ohun ko lagbara lati sọ iye ti owo epo bẹntiroolu yoo ba de atipe gbogbo igbesẹ to yẹ ni gbigbe ni wọn ti gbe lati rii pọ ipa ẹkunwo naa dinku lara araalu.


Ti ọrọ ba si ti n di ti pe owo to kere ju ti osisẹ n gba ko ba lee ra lita epo kan, wahala wa niyen o." Awọn oluwọde naa wa n ke si ijọba lati din iye akanse owo ori to n fi si ori epo bẹntiroolu ku ni ida mẹẹdogun ninu ọgọrun. Amọsa, ileesẹ epo rọbi orilẹede Ghana ti sọ wipe ohun ko lagbara lati sọ iye ti owo epo bẹntiroolu yoo ba de atipe gbogbo igbesẹ to yẹ ni gbigbe ni wọn ti gbe lati rii pọ ipa ẹkunwo naa dinku lara araalu. Ireti wa wipe Aarẹ Akufo Addo yoo fesi si ọrọ ọhun lasiko ti yoo ba gbogbo awọn ọmọ orilẹede naa sọrọ ni ọjọọbọ.


Ireti wa wipe Aarẹ Akufo Addo yoo fesi si ọrọ ọhun lasiko ti yoo ba gbogbo awọn ọmọ orilẹede naa sọrọ ni ọjọọbọ.


Jollof rice: Ṣé lóòtọ́ ni ìrẹsì jọ̀lọ́ọ̀fù Ghana dùn ju ìrẹsì jọ̀lọ́ọ̀fù Nàìjíríà lọ?

Kii ṣe ana ni ariyanjiyan laarin awọn eeyan, paapaa julọ, awọn ọmọ orilẹede Naijiria ati Ghana ti n waye lori irẹsi jọlọọfu ẹni to dun julọ ninu ti orilẹede mejeeji. Amọṣa, ariyanjiyan naa n dabi eyi ti wọn ti wa ojutu si bayii lẹyin ti alase ọmọ ọdun mẹrinlelogun kan lati orilẹede Ghana, Sika Mortoo, fi ajulọ han akẹgbẹ rẹ lati orilẹede Naijiria, nibi idije ase kan to waye. Àwọn iròyin tì ẹ leè ní ìfẹ̀ síí: Idije Onga Jollof Battle to waye lopin ọsẹ to kọja nilu Accra laarin awọn alase meji naa lati mọ orilẹ€de ti irẹsi jọlọọfu rẹ dun julọ. Gbajugbaja ounjẹ, ari ma lee lọ ni irẹsi jọlọọfu ni ẹkun iwọ oorun Afirika eyi ti wọn maa n fi irẹsi, tomato atawọn eroja miran ṣe. Ilumọọka ni irẹsi jọlọọfu laarin awọn  ọmọ orilẹede bii Senegal, Ghana, Naijiria, Gambia, Sierra Leone, Liberia ati cameroon. Fun ọdun diẹ sẹyin bayii ni ariyanjiyan ti n waye laarin awọn ọmọ Naijiria ati Ghana lori ikoko irẹsi jọlọọfu to ṣee jẹ ni ajẹpọnula julọ laarin orilẹede mejeeji.


Gbajugbaja ounjẹ, ari ma lee lọ ni irẹsi jọlọọfu ni ẹkun iwọ oorun Afirika eyi ti wọn maa n fi irẹsi, tomato atawọn eroja miran ṣe. Ilumọọka ni irẹsi jọlọọfu laarin awọn  ọmọ orilẹede bii Senegal, Ghana, Naijiria, Gambia, Sierra Leone, Liberia ati cameroon. Fun ọdun diẹ sẹyin bayii ni ariyanjiyan ti n waye laarin awọn ọmọ Naijiria ati Ghana lori ikoko irẹsi jọlọọfu to ṣee jẹ ni ajẹpọnula julọ laarin orilẹede mejeeji. Lẹyin ti awọn adajọ ṣe itọwo abọ irẹsi jọlọọfu ti wọn gbe wa, awọn mẹtẹẹta lo panupọ ṣalaye pe irẹsi jọlọọfu ti ghana lọba. Orilẹede Ghana, Naijiria ati South Africa ni awọn adajs nibi idije naa ti wa. Sika Mortoo to gbe igba oroke nibi idije ase naa  gba ẹbun owo ẹgbẹrun meji dọla ($2000), ọmọ Naijiria to baa dije, Chef Turay, naa si gba Ẹgbẹrun kan dọla ($1000).


Lẹyin ti awọn adajọ ṣe itọwo abọ irẹsi jọlọọfu ti wọn gbe wa, awọn mẹtẹẹta lo panupọ ṣalaye pe irẹsi jọlọọfu ti ghana lọba. Orilẹede Ghana, Naijiria ati South Africa ni awọn adajs nibi idije naa ti wa. Sika Mortoo to gbe igba oroke nibi idije ase naa  gba ẹbun owo ẹgbẹrun meji dọla ($2000), ọmọ Naijiria to baa dije, Chef Turay, naa si gba Ẹgbẹrun kan dọla ($1000).


GRIDCo: Àpọ̀jù iná mọ̀nàmọ́ná ló sọ Ghana sí òkùnkùn birimù

Ṣaadede ni awọn waya to gbe ina lọ si Mali bẹrẹ si ni gbona ti wọn si da ina ọhun pada si ori ibudo amunawa Ghana. Ile iṣẹ eleto ina ọba nilẹ Ghana, Ghana Grid Company(GRIDCo) sọ pe aisina lawọn agbegbe kan lorileede Ghana ko ṣẹyin apọju ina to pada si ori opo nilẹ naa ti o si mu ki awọn ẹrọ amunawa dakẹ iṣẹ. Ọga agba  GRIDCo, Jonathan Amoako Baah ṣalaye pe niṣe ni aisina yi waye nigba ti ina ti wọn fi ranṣẹ si orileede Côte d'Ivoire pada si ori opo ina ti ilẹ Ghana. Orileede Ghana n ta to ọgọrun Megawatts ina ọba ninu ina ti wọn n pese lati ibudo amunawa wọn fun orileede Côte d'Ivoire. Ṣe ni awọn waya to gbe ina lọ si Mali bẹrẹ si ni gbona ti wọn si da ina ọhun pada si ori ibudo amunawa Ghana. Ileeṣẹ eleto ina ọba Ghana fi ikede yi soju opo ayelujara wọn lati tọrọ aforijin lọdọ ara ilu.


Orileede Ghana n ta to ọgọrun Megawatts ina ọba ninu ina ti wọn n pese lati ibudo amunawa wọn fun orileede Côte d'Ivoire. Ṣe ni awọn waya to gbe ina lọ si Mali bẹrẹ si ni gbona ti wọn si da ina ọhun pada si ori ibudo amunawa Ghana. Ileeṣẹ eleto ina ọba Ghana fi ikede yi soju opo ayelujara wọn lati tọrọ aforijin lọdọ ara ilu. Ninu atẹjade naa ti  ọga ileeṣẹ naa Amoako Baah  fọwọ si,wọn ni "Iṣẹlẹ naa kọja agbara wa ṣugbọn kete ti a ba ti yanju rẹ nia o da ina pada si awọn agbegbe ti ọrọ naa kan.'' Niṣe lawọn ọmọ ilẹ Ghana gba ori opo ayelujara lọ lati fi ẹhonu han nitori ina ọba ti ko si fun wakati mẹrinlelogun yii.


Ninu atẹjade naa ti  ọga ileeṣẹ naa Amoako Baah  fọwọ si,wọn ni "Iṣẹlẹ naa kọja agbara wa ṣugbọn kete ti a ba ti yanju rẹ nia o da ina pada si awọn agbegbe ti ọrọ naa kan.'' Niṣe lawọn ọmọ ilẹ Ghana gba ori opo ayelujara lọ lati fi ẹhonu han nitori ina ọba ti ko si fun wakati mẹrinlelogun yii.


Viemens Bamfo: Ọmọ ọdún méjìlá tó gbèlé kẹ́kọ̀ọ́ dì àpéwò bó tí ṣé wọ ilé ẹ́kọ́ fásítì Ghana

Ọmọ ọdun mejila kan lorileede Ghana ti di ilumọka lẹyin to pegede idanwo, ti wọn si gba wọle si fasiti orilẹede Ghana. Ọmọdekunrin naa ti orukọ rẹ n jẹ Bamfo, ni akẹkọ ti ọjọ ori rẹ kere julọ laarin awọn bi ẹgbẹrun mẹta din ọgọrun, to n gbele kawe ti wọn gba wọle si fasiti naa lọdun yii. Nigba to pari ile iwe alakọbẹrẹ lawọn obi rẹ bẹrẹ si ni gbele kọ ni ẹkọ, lẹyin igba naa lo kọ idanwo ile ẹkọ girama WASSCE to si pegede. O ti bẹrẹ si ni kawe lati gboye ẹkọ iṣakoso oṣiṣẹ ọba ni fasiti Ghana to wa nilu Legon. Awọn eeyan bẹrẹ si ni semọ ọmọdekunrin naa loju opo ayelujara pẹlu bi ko ti ṣe lọ si ile iwe girama, amọ ti o si fakọyọ ninu idanwọ ile iwe girama to tun wọ fasiti lọmọ ọdun mejila. Gẹgẹ bi ohun to sọ, o ni ohun fẹ di aarẹ orileede Ghana ni ẹni ogoji ọdun lọjọ iwaju.


O ti bẹrẹ si ni kawe lati gboye ẹkọ iṣakoso oṣiṣẹ ọba ni fasiti Ghana to wa nilu Legon. Awọn eeyan bẹrẹ si ni semọ ọmọdekunrin naa loju opo ayelujara pẹlu bi ko ti ṣe lọ si ile iwe girama, amọ ti o si fakọyọ ninu idanwọ ile iwe girama to tun wọ fasiti lọmọ ọdun mejila. Gẹgẹ bi ohun to sọ, o ni ohun fẹ di aarẹ orileede Ghana ni ẹni ogoji ọdun lọjọ iwaju. Àwọn iròyin tì ẹ leè ní ìfẹ̀ síí:


Àwọn iròyin tì ẹ leè ní ìfẹ̀ síí:


Ghana: Ìbọn ìléwọ́ mẹ́fà àti àdó olóró àtọwọ́dá méjìlélógún ni wọ́n ká mọ́ wọn lọ́wọ́

Ajọ ọtẹlẹmuyẹ orilẹ-ede Ghana ti fi ṣikun ọba mu awọn afurasi mẹta ti wọn fẹsun kan pe wọn n gbimọ lati ditẹ gba ijọba lọwọ aarẹ orilẹ-ede naa. Ninu atẹjade ti ijọba ilẹ naa fi lede loju opo Twitter rẹ lo ti sọ pe, ọtẹ ọhun ni awọn eeyan naa fẹ fi da orilẹ-ede Ghana ru. Ijọba naa ni awọn ọmọ ologun kan kopa ninu iṣẹlẹ naa, ni bi wọn ṣe pese ohun ija fun awọn afurasi ọhun. Awọn ẹni yii n gbe igbvesẹ kọni lati gba ijọba mọ Nana Akufo-Addo lọwọ ni Ghana. Gẹgẹ bi ọrọ ti ijọba sọ, awọn afurasi naa ni afojusun lati ko awọn ọdọ mọra, lọna lati mu ki wọn darapọ mọ ọtẹ ọhun. Odindin oṣu mẹẹdogun ni awọn oṣiṣẹ eleto aabo ni Ghana fi fọwọsowọpọ ṣiṣẹ ti wọn fi ri awọn eniyan yii mu.


Awọn ẹni yii n gbe igbvesẹ kọni lati gba ijọba mọ Nana Akufo-Addo lọwọ ni Ghana. Gẹgẹ bi ọrọ ti ijọba sọ, awọn afurasi naa ni afojusun lati ko awọn ọdọ mọra, lọna lati mu ki wọn darapọ mọ ọtẹ ọhun. Odindin oṣu mẹẹdogun ni awọn oṣiṣẹ eleto aabo ni Ghana fi fọwọsowọpọ ṣiṣẹ ti wọn fi ri awọn eniyan yii mu. Lẹyin ti ajọ ọtẹlẹmuyẹ ti bẹrẹ iwadii awọn eeyan naa fun oṣu marundinlogun ni fi wọn ṣawari ibi ti wọn n ko ohun ija si. Lara awọn ohun ija ti wọn ri ni, ibọn ilewọ mẹfa, tajutaju, ado oloro atọwọda, ọta ibọn AK47 ati ọbẹ. Omowe Fredrick Yao Mac-Palm, Ezor Kafui ni wọn n rọ awọn ohun eelo ija pamọ fun awọn eniyan yii.


Lẹyin ti ajọ ọtẹlẹmuyẹ ti bẹrẹ iwadii awọn eeyan naa fun oṣu marundinlogun ni fi wọn ṣawari ibi ti wọn n ko ohun ija si. Lara awọn ohun ija ti wọn ri ni, ibọn ilewọ mẹfa, tajutaju, ado oloro atọwọda, ọta ibọn AK47 ati ọbẹ. Omowe Fredrick Yao Mac-Palm, Ezor Kafui ni wọn n rọ awọn ohun eelo ija pamọ fun awọn eniyan yii. Awọn eni yii n wa ifowosopo awon ọmọ ogun lati jọ ri agbara gba ni ero ileeṣẹ ifitonileti ijọba Ghana. Ni eyi ti iwadii fihan pe ọpọlọpọ ipade bonkẹle lo ti waye ni awọn ibudo ikọkọ. Koda, wọn ṣawari ohun ija oloro ni ileiwosan bii ti Citadel Hospital ni Alajo ti wọn ko wọn pamọ si.


Awọn eni yii n wa ifowosopo awon ọmọ ogun lati jọ ri agbara gba ni ero ileeṣẹ ifitonileti ijọba Ghana. Ni eyi ti iwadii fihan pe ọpọlọpọ ipade bonkẹle lo ti waye ni awọn ibudo ikọkọ. Koda, wọn ṣawari ohun ija oloro ni ileiwosan bii ti Citadel Hospital ni Alajo ti wọn ko wọn pamọ si. Bẹẹ ni wọn tun ṣawari ẹrọ ayara bi aṣa, ẹrọ ti wọn fi n gbohun silẹ ati iwe irina orilẹ-ede Ghana. Ọkan lara awọn afurasi naa to jẹ dokita ni wọn fi ẹsun kan pe o ti n ra ibọn ati awọn ohun ija oloro miran, eyi to fẹ po pọ lati ile iwosan kan ti wọn ko darukọ. Awọn onimọ nipa eto aabo ilu kan ti sọ pe, oṣeeṣe ki afojusun awọn afurasi naa ma jẹ lati  ditẹ gbajọba, nitori awọn ohun ija ti wọn ka mọ wọn lowọ ko to lati gba ijọba.


Bẹẹ ni wọn tun ṣawari ẹrọ ayara bi aṣa, ẹrọ ti wọn fi n gbohun silẹ ati iwe irina orilẹ-ede Ghana. Ọkan lara awọn afurasi naa to jẹ dokita ni wọn fi ẹsun kan pe o ti n ra ibọn ati awọn ohun ija oloro miran, eyi to fẹ po pọ lati ile iwosan kan ti wọn ko darukọ. Awọn onimọ nipa eto aabo ilu kan ti sọ pe, oṣeeṣe ki afojusun awọn afurasi naa ma jẹ lati  ditẹ gbajọba, nitori awọn ohun ija ti wọn ka mọ wọn lowọ ko to lati gba ijọba.


Ghana: Nurudeen Adam ní a jẹ́ bíi idán ni

Ni abule Pantam Nyame Koro ti orilẹede Ghana ni Ọgbẹni Nurudeen Adam ti n ṣe iṣẹ gbigbẹ ẹda ohun elo orin àmútọ̀hún wá Xylophone. Dídún ohun èlò orin Xylophone yii ni Nurudeen ti ṣalaye ọpọlọpọ idan ti o le pa. Nurudeen ṣalaye pe lai tilẹ la ẹnu sọrọ, bi ọkunrin ba lu ohun elo orin yii bakan, obinrin lee gba fun un lọwọ kan. Nurudeen Adam ti n ṣe ohun elo orin yii fun ogun ọdun o le bayii ṣugbọn ko ri iranwọ latọdọ ijọba.


Wo bí wọ́n ṣe ṣe ọjọ́ ìbí Anabi ní Abuja ati ní Ghana

Oriṣiiriṣii ètò ni wọn ṣe láti sàmì ayẹyẹ ọjọ ìbí Anabi Muhammed (SAW) ni Abuja tó jẹ́ olu ilu Naijiria àti ni Ghana.


Nigerian high commission in Ghana: Ọ̀rọ̀ n yanjú bọ̀, ìjọba Ghana ni yóò kọ́ ilé tí àwọn kan wó

Ijọba orilẹ-ede Ghana sọ pe iwadii awọn ṣafihan lootọ ni ilẹ ti wọn kọ ileeṣẹ aṣoju Naijiria ni Ghana si ni awuyewuye lori. Wọn ni ilẹ naa wa lara awọn ilẹ to wa labẹ akoso idile ọmọọba Osu ni agbegbe naa. Ileesẹ ijọba Naijiria ni Ghana ni iwe ẹri to ni nọmba idanimọ  SCR/LCS 74/VOL.2/95 ti wọn buwọlu lọjọ Keje osu Kẹjọ ọdun 2000. Iwe yi fun wọn lẹtọ si ilẹ eeka mẹrin to wa ladugbo Osu Mantse Layout. Ileesẹ ijọba Naijiria sọ pe oun ni gbogbo iwe ẹri pe wọn san owo to yẹ fun akọwe agba ileesẹ to n dari ọrọ ilẹ ni Ghana. Ṣugbọn, ileesẹ naa ko fun wọn ni iwe ẹri to yẹ lori ilẹ naa.


Iwe yi fun wọn lẹtọ si ilẹ eeka mẹrin to wa ladugbo Osu Mantse Layout. Ileesẹ ijọba Naijiria sọ pe oun ni gbogbo iwe ẹri pe wọn san owo to yẹ fun akọwe agba ileesẹ to n dari ọrọ ilẹ ni Ghana. Ṣugbọn, ileesẹ naa ko fun wọn ni iwe ẹri to yẹ lori ilẹ naa. Ileesẹ ijọba Ghana to n dari ọrọ ilẹ ni awọn ko ni akọsilẹ to fi han pe ileesẹ  ijọba  Naijiria san owo kankan lori ilẹ naa. Nigba ti awọn idile ọmọọba Osu wa kọwe pe awọn fẹ gba iyọnda lati ta ilẹ naa f'ẹlomiran, ileesẹ to n dari ọrọ ilẹ lawọn kọwe si ileesẹ orileede Naijiria ni Ghana lati pese iwe ẹri ti wọn ni ṣugbọn awọn ko gbọ nkankan lati ọdọ wọn. Wọn ni nigba ti wọn ko da awọn lohun lo mu ki awọn fun ẹlomiran to fẹ ra ilẹ naa ni iwe aṣẹ lori ilẹ yi kanna.


Ileesẹ ijọba Ghana to n dari ọrọ ilẹ ni awọn ko ni akọsilẹ to fi han pe ileesẹ  ijọba  Naijiria san owo kankan lori ilẹ naa. Nigba ti awọn idile ọmọọba Osu wa kọwe pe awọn fẹ gba iyọnda lati ta ilẹ naa f'ẹlomiran, ileesẹ to n dari ọrọ ilẹ lawọn kọwe si ileesẹ orileede Naijiria ni Ghana lati pese iwe ẹri ti wọn ni ṣugbọn awọn ko gbọ nkankan lati ọdọ wọn. Wọn ni nigba ti wọn ko da awọn lohun lo mu ki awọn fun ẹlomiran to fẹ ra ilẹ naa ni iwe aṣẹ lori ilẹ yi kanna. Ileesẹ to n dari ọrọ ilẹ sọ pe oun wadii orukọ wọn ninu akọsilẹ awọn to ni iwe ẹri, awọn ko ri aridaju pe wọn tẹle ilana to yẹ lati fi ra ilẹ naa. Labẹ ofin Vienna to de ibaṣepọ laarin awọn orileede, eeyan ko le fọwọ kan ilẹ orileẹde kan nibi to ba wa nilẹ mii. Ileesẹ okeere orile-ẹde Naijiria ati awọn ọfisi to rọ mọ wa labẹ aabo ofin yi.


Ileesẹ to n dari ọrọ ilẹ sọ pe oun wadii orukọ wọn ninu akọsilẹ awọn to ni iwe ẹri, awọn ko ri aridaju pe wọn tẹle ilana to yẹ lati fi ra ilẹ naa. Labẹ ofin Vienna to de ibaṣepọ laarin awọn orileede, eeyan ko le fọwọ kan ilẹ orileẹde kan nibi to ba wa nilẹ mii. Ileesẹ okeere orile-ẹde Naijiria ati awọn ọfisi to rọ mọ wa labẹ aabo ofin yi. Nitori idi eyi, ko tọ bi wọn ti ṣe wo apa kan ileesẹ ijọba Naijiria ni Ghana lọjọ kọkandinlogun oṣu Kẹfa. Ileesẹ to n dari ọrọ ilẹ yoo fun ileesẹ ijọba Naijiria ni iwe ẹri to peye. Eyi yoo fi han pe idile ọmọọba Osu gba owo pe awọn ta ilẹ fun ileesẹ ijọba Naijiria l'oṣu Kẹjọ, ọdun 2000.


Nitori idi eyi, ko tọ bi wọn ti ṣe wo apa kan ileesẹ ijọba Naijiria ni Ghana lọjọ kọkandinlogun oṣu Kẹfa. Ileesẹ to n dari ọrọ ilẹ yoo fun ileesẹ ijọba Naijiria ni iwe ẹri to peye. Eyi yoo fi han pe idile ọmọọba Osu gba owo pe awọn ta ilẹ fun ileesẹ ijọba Naijiria l'oṣu Kẹjọ, ọdun 2000. Ileesẹ ijọba Ghana to n dari ọrọ ilẹ yoo wa fun wọn ni ẹkunrẹrẹ iwe aṣẹ lori ilẹ naa. Ijọba Ghana yoo ṣe ijiroro pẹlu idile ọmọọba Osu to ta ilẹ naa lati yanju ọrọ to wa nilẹ yi. Minisita fun ọrọ ilẹ okere ni Ghana ti sọ pe orilẹ-ede naa ni yoo kọ apa kan ọfisi ileesẹ orileede Naijiria ni Ghana t'awọn kan wo lulẹ ni Accra.


Ileesẹ ijọba Ghana to n dari ọrọ ilẹ yoo wa fun wọn ni ẹkunrẹrẹ iwe aṣẹ lori ilẹ naa. Ijọba Ghana yoo ṣe ijiroro pẹlu idile ọmọọba Osu to ta ilẹ naa lati yanju ọrọ to wa nilẹ yi. Minisita fun ọrọ ilẹ okere ni Ghana ti sọ pe orilẹ-ede naa ni yoo kọ apa kan ọfisi ileesẹ orileede Naijiria ni Ghana t'awọn kan wo lulẹ ni Accra. Wọn yoo gbe igbesẹ to yẹ nipa iwadii  awọn ti ọlọpaa mu pe wọn lọwọ si wiwo apa kan ileesẹ orileẹde Naijiria ni Ghana. Ṣaaju ni Aarẹ orilẹ-ede Ghana, Nana Akufo-Addo tọrọ aforiji lọwọ orilẹ-ede Naijiriai lori bi wọn ṣe wo ile naa. Oluranlọwọ Agba fun Aarẹ Muhammadu Buhari, Garba Shehu lo fi iroyin naa sita.


Wọn yoo gbe igbesẹ to yẹ nipa iwadii  awọn ti ọlọpaa mu pe wọn lọwọ si wiwo apa kan ileesẹ orileẹde Naijiria ni Ghana. Ṣaaju ni Aarẹ orilẹ-ede Ghana, Nana Akufo-Addo tọrọ aforiji lọwọ orilẹ-ede Naijiriai lori bi wọn ṣe wo ile naa. Oluranlọwọ Agba fun Aarẹ Muhammadu Buhari, Garba Shehu lo fi iroyin naa sita. Gẹgẹ bo ṣe sọ, ọjọ Iṣẹgun ni Akufo-Addo ba Aarẹ Muhammadu Buhari sọrọ lori ẹrọ ibanisọrọ, to si sọ pe tinu-tinu ni oun fi rawọ ẹbẹ fun bi awọn ọmọ orilẹ-ede oun kan ṣe wo ileeṣẹ aṣoju Naijiria ni Ghana. Bakan naa lo sọ fun Aarẹ Buhari pe, oun ti paṣẹ pe ki iwadii to muna doko ko bẹrẹ lori iṣẹlẹ naa. Ṣaaju ki Akufo-Addo to o pe Aarẹ Buhari, ọwọ tẹ awọn afurasi kan, wọn yoo si gbe wọn lọ si ile ẹjọ.


Gẹgẹ bo ṣe sọ, ọjọ Iṣẹgun ni Akufo-Addo ba Aarẹ Muhammadu Buhari sọrọ lori ẹrọ ibanisọrọ, to si sọ pe tinu-tinu ni oun fi rawọ ẹbẹ fun bi awọn ọmọ orilẹ-ede oun kan ṣe wo ileeṣẹ aṣoju Naijiria ni Ghana. Bakan naa lo sọ fun Aarẹ Buhari pe, oun ti paṣẹ pe ki iwadii to muna doko ko bẹrẹ lori iṣẹlẹ naa. Ṣaaju ki Akufo-Addo to o pe Aarẹ Buhari, ọwọ tẹ awọn afurasi kan, wọn yoo si gbe wọn lọ si ile ẹjọ. Ninu ọrọ to tun ba BBC sọ, Shehu sọ pe iroyin to tẹ awọn lọwọ ni pe "olóyè kan ni agbegbe naa lo ṣagbatẹru bi wọn ṣe wo ile naa." Ṣugbọn o ni iwadii nikan ni yoo tu aṣiri nkan to ṣẹlẹ ni pato, awọn to hu iwa naa, ati idi ti wọn fi hu u. Lori iroyin kan to n lọ pe awọn to wo ile naa sọ pe ilẹ ti Naijiria kọ ọfiisi naa si kii ṣe ti ẹ, Garba Sheu sọ pe ko ṣe e ṣe ki orilẹ-ede kan deede kọ ile si orilẹ-ede miran, lai gba aṣẹ lọwọ ijọba ibẹ. Garba Shehu tun sọ pe gbogbo ariwo awọn ọmọ Naijiria lori iṣẹlẹ naa ni awọn ti gbọ.


Ninu ọrọ to tun ba BBC sọ, Shehu sọ pe iroyin to tẹ awọn lọwọ ni pe "olóyè kan ni agbegbe naa lo ṣagbatẹru bi wọn ṣe wo ile naa." Ṣugbọn o ni iwadii nikan ni yoo tu aṣiri nkan to ṣẹlẹ ni pato, awọn to hu iwa naa, ati idi ti wọn fi hu u. Lori iroyin kan to n lọ pe awọn to wo ile naa sọ pe ilẹ ti Naijiria kọ ọfiisi naa si kii ṣe ti ẹ, Garba Sheu sọ pe ko ṣe e ṣe ki orilẹ-ede kan deede kọ ile si orilẹ-ede miran, lai gba aṣẹ lọwọ ijọba ibẹ. Garba Shehu tun sọ pe gbogbo ariwo awọn ọmọ Naijiria lori iṣẹlẹ naa ni awọn ti gbọ. "Ko ṣe e ṣe ki Naijiria o jà ni Ghana, bi awọn kan ṣe n beere fun. Awọn olori ni yoo yanju ọrọ naa lọna to tọ, lai da wahala tabi ọta silẹ laarin awọn eniyan orilẹ-ede mejeeji." Ọjọ Aje ni ijọba Naijiria ranṣẹ pe igbakeji aṣoju orilẹ-ede Ghana, Arabinrin Iva Denoo, lori bi awọn kan ṣe wó abala kan ni ileeṣẹ aṣoju Naijiria ni Ghana.


"Ko ṣe e ṣe ki Naijiria o jà ni Ghana, bi awọn kan ṣe n beere fun. Awọn olori ni yoo yanju ọrọ naa lọna to tọ, lai da wahala tabi ọta silẹ laarin awọn eniyan orilẹ-ede mejeeji." Ọjọ Aje ni ijọba Naijiria ranṣẹ pe igbakeji aṣoju orilẹ-ede Ghana, Arabinrin Iva Denoo, lori bi awọn kan ṣe wó abala kan ni ileeṣẹ aṣoju Naijiria ni Ghana. Minisita fun ọrọ ilẹ okeere, Geoffrey Onyeama sọ ninu ikede kan lọjọ Aje pe "mo ranṣẹ pe Arabinrin Iva Denoo, pe ko wa ṣalaye ni kiakia lori ikọlu to waye laipẹ yii si ọ̀kan lara awọn ile to wa ni inu ọgba ileeṣẹ aṣoju Naijiria". Ọjọ Ẹti ni awọn gende agbebọn ni Ghana yabo ile'gbe aṣoju orilẹ-ede Naijiria ni Ghana, ti wọn si fi kata-kata wó awọn ile kan ninu ọgba naa. Ile ti wọn wo naa jẹ eyi ti wọn n kọ lọwọ fun awọn oṣiṣẹ rẹ, ati awọn aṣoju ilẹ okeere to ba wa si ọfiisi naa.


Minisita fun ọrọ ilẹ okeere, Geoffrey Onyeama sọ ninu ikede kan lọjọ Aje pe "mo ranṣẹ pe Arabinrin Iva Denoo, pe ko wa ṣalaye ni kiakia lori ikọlu to waye laipẹ yii si ọ̀kan lara awọn ile to wa ni inu ọgba ileeṣẹ aṣoju Naijiria". Ọjọ Ẹti ni awọn gende agbebọn ni Ghana yabo ile'gbe aṣoju orilẹ-ede Naijiria ni Ghana, ti wọn si fi kata-kata wó awọn ile kan ninu ọgba naa. Ile ti wọn wo naa jẹ eyi ti wọn n kọ lọwọ fun awọn oṣiṣẹ rẹ, ati awọn aṣoju ilẹ okeere to ba wa si ọfiisi naa. Gẹgẹ bi ileeṣẹ redio kan nilu Accra , Joy FM, sọ pe ọkunrin kan to ko nkan ija dani, dunkooko mọ awọn oṣiṣẹ ọfiisi naa to wa nibi ti wọn ti n wo ile naa pe "oun yoo palẹ wọn mọ ti wọn ba sun mọ oun". Olori awọn oṣiṣẹ alaabo ni ileeṣẹ aṣoju Naijiria nibẹ, Emmanuel Kabutey sọ fun Joy FM pe, ọkunrin naa sọ pe awọn ni atilẹyin ileeṣẹ alaabo Ghana, nitori naa ẹni to ba sun mọ awọn yoo fara gba ọta. Ọgbẹni Kabutey sọ pe "awọn ọlọpaa to wa sibi iṣẹlẹ naa ko sọ ohunkohun, wọn kọ lọ si ibi ti ọkunrin to lewaju awọn agbebọn naa duro si, wọn ba sọrọ ọrẹ si ọrẹ, wọn gba nọmba ara wọn, wọn si yọnda rẹ ko ma a lọ".


Gẹgẹ bi ileeṣẹ redio kan nilu Accra , Joy FM, sọ pe ọkunrin kan to ko nkan ija dani, dunkooko mọ awọn oṣiṣẹ ọfiisi naa to wa nibi ti wọn ti n wo ile naa pe "oun yoo palẹ wọn mọ ti wọn ba sun mọ oun". Olori awọn oṣiṣẹ alaabo ni ileeṣẹ aṣoju Naijiria nibẹ, Emmanuel Kabutey sọ fun Joy FM pe, ọkunrin naa sọ pe awọn ni atilẹyin ileeṣẹ alaabo Ghana, nitori naa ẹni to ba sun mọ awọn yoo fara gba ọta. Ọgbẹni Kabutey sọ pe "awọn ọlọpaa to wa sibi iṣẹlẹ naa ko sọ ohunkohun, wọn kọ lọ si ibi ti ọkunrin to lewaju awọn agbebọn naa duro si, wọn ba sọrọ ọrẹ si ọrẹ, wọn gba nọmba ara wọn, wọn si yọnda rẹ ko ma a lọ". Iṣẹlẹ naa to waye lọjọ Ẹti to kọja fa awuyewuye laarin awọn ọmọ Naijria, koda Minisita fun ọrọ ilẹ okeere ni Naijiria, Geoffrey Onyeama ti sọ pe ijọba Naijiria koro oju si iṣẹlẹ naa. Ninu atẹjade kan to fi sita lori Twitter lọjọ Aiku, Onyeama sọ pe "awọn n beere fun igbesẹ kiakia lati ọdọ ijọba orilẹ-ede Ghana, lati wa awọn to ṣe ikọlu naa sita, ki wọn o si tun pese aabo fun dukia ati ẹmi awọn ọmọ Naijiria to wa ni Ghana. Iṣẹlẹ naa mu ki awọn ọmọ Naijiria kan to n gbe ni Ghana o ṣe iwọde lati tako iṣẹlẹ naa, ti awọn kan lara wọn to ba akọroyin BBC, Favour Nuno, sọrọ pe ijọba Ghana ti ti ile itaja wọn pa lati bi oṣu mẹjọ, ti wọn kii ṣi tun fi oju're wo awọn ọmọ Naijiria nibẹ.


Iṣẹlẹ naa to waye lọjọ Ẹti to kọja fa awuyewuye laarin awọn ọmọ Naijria, koda Minisita fun ọrọ ilẹ okeere ni Naijiria, Geoffrey Onyeama ti sọ pe ijọba Naijiria koro oju si iṣẹlẹ naa. Ninu atẹjade kan to fi sita lori Twitter lọjọ Aiku, Onyeama sọ pe "awọn n beere fun igbesẹ kiakia lati ọdọ ijọba orilẹ-ede Ghana, lati wa awọn to ṣe ikọlu naa sita, ki wọn o si tun pese aabo fun dukia ati ẹmi awọn ọmọ Naijiria to wa ni Ghana. Iṣẹlẹ naa mu ki awọn ọmọ Naijiria kan to n gbe ni Ghana o ṣe iwọde lati tako iṣẹlẹ naa, ti awọn kan lara wọn to ba akọroyin BBC, Favour Nuno, sọrọ pe ijọba Ghana ti ti ile itaja wọn pa lati bi oṣu mẹjọ, ti wọn kii ṣi tun fi oju're wo awọn ọmọ Naijiria nibẹ. Iroyin sọ pe arakurin oniṣowo kan lo sọ pe ori ilẹ oun ni wọn kọ ileeṣẹ Naijiria yii si ni Ghana. O yọju lọsẹ to kọja pẹlu awọn ẹri kan lati fi ti ọrọ rẹ lẹyin, ko to o di pe o bẹrẹ si ni wo odi ti wọn mọ yi ile naa ka lulẹ.


Iroyin sọ pe arakurin oniṣowo kan lo sọ pe ori ilẹ oun ni wọn kọ ileeṣẹ Naijiria yii si ni Ghana. O yọju lọsẹ to kọja pẹlu awọn ẹri kan lati fi ti ọrọ rẹ lẹyin, ko to o di pe o bẹrẹ si ni wo odi ti wọn mọ yi ile naa ka lulẹ.


Coronavirus: Orílẹ̀-èdè Tanzania àti Somalia náà ti gbàlejò àrùn Coronavirus

Minisita eto ilera orilẹede Tanzania, Ummy Mwalimu ti kede pe arun Coronavirus ti tan de orilẹede naa. Mwalimu sọ pe ọmọ ilẹ Tanzania kan to  de lati orilẹede Belgium lọjọ karundinlogun Oṣu Kẹta ọdun yii lo ko arun naa wọle. O ni obinrin naa ko ṣafihan apẹẹrẹ aisan naa nigba ti wọn ṣe ayẹwo ara rẹ ni kete to gunlẹ si papakọ ofurufu Kilimanjaro. Amọ, nigba to de yara igbalejo rẹ lo bẹrẹ aisan ranpẹ, ti ayewo si fi han pe arun Coronavirus ti n ba finra. Mwalimu ti rọ awọn ọmọ orilẹede naa lati ma foya nitori ijọba yoo ṣe gbogbo to yẹ ni ṣiṣe lati dẹkun itankalẹ arun naa lorilẹede naa. Lẹyin naa lo wa fikun pe ijọba ilẹ naa ti bẹrẹ igbesẹ lati ṣawari gbogbo awọn eeyan ti obinrin ọhun ṣalabapade ninu irin ajo rẹ lati Belgium si Tanzania lati le ṣayẹwo wọn.


Amọ, nigba to de yara igbalejo rẹ lo bẹrẹ aisan ranpẹ, ti ayewo si fi han pe arun Coronavirus ti n ba finra. Mwalimu ti rọ awọn ọmọ orilẹede naa lati ma foya nitori ijọba yoo ṣe gbogbo to yẹ ni ṣiṣe lati dẹkun itankalẹ arun naa lorilẹede naa. Lẹyin naa lo wa fikun pe ijọba ilẹ naa ti bẹrẹ igbesẹ lati ṣawari gbogbo awọn eeyan ti obinrin ọhun ṣalabapade ninu irin ajo rẹ lati Belgium si Tanzania lati le ṣayẹwo wọn. Baakana, ijọba orilẹ-ede Somalia ti kede pe wọn ti gbalejo arun Coronavirus  lorilẹ-ede wọn. Minisita eto ilera Somalia, Fowsiya Abukar sọ fun awọn akọroyin pe ọmọ ilẹ ọhun kan to ṣeṣe de lati oke okun lo ko arun Coronavirusa wọle. O ni ijọba ti gbẹsẹ le gbogbo ohun to jọ mọ irin ajo oke okun nilẹ naa fun ọsẹ meji gbako, bẹrẹ lati ọjọ kejidinlogun Oṣu Kẹta ọdun yii lati le dekun itankalẹ ajakalẹ arun naa.


Baakana, ijọba orilẹ-ede Somalia ti kede pe wọn ti gbalejo arun Coronavirus  lorilẹ-ede wọn. Minisita eto ilera Somalia, Fowsiya Abukar sọ fun awọn akọroyin pe ọmọ ilẹ ọhun kan to ṣeṣe de lati oke okun lo ko arun Coronavirusa wọle. O ni ijọba ti gbẹsẹ le gbogbo ohun to jọ mọ irin ajo oke okun nilẹ naa fun ọsẹ meji gbako, bẹrẹ lati ọjọ kejidinlogun Oṣu Kẹta ọdun yii lati le dekun itankalẹ ajakalẹ arun naa. Ijọba Ghana gbe ilẹkun gbogbo ileẹkọ tipa  lati dekun itankalẹ Coronavirus Kaka ki ewe agbọn arun asekupani Coronavirus dẹ, ko ko ko lo n le si jakejado agbaye, to si ti n kan si ilẹ Afirika pẹlu. Lọwọlọwọ bayii orilẹede Ghana, to mule ti ilẹ wa Naijiria ti sọ agadagodo sawọn ẹnu ọna ileẹkọ rẹ, to fi mọ awọn ileẹkọ giga fasiti, titi di ọjọ mii, ọjọ re. Bakan naa lo tun kede pe ko gbọọdọ si eto kankan mọ nigboro to nii se pẹlu ipejọpọ ero lọna ati dena itankalẹ ọwọja arun asekupani Coronavirus.


Ijọba Ghana gbe ilẹkun gbogbo ileẹkọ tipa  lati dekun itankalẹ Coronavirus Kaka ki ewe agbọn arun asekupani Coronavirus dẹ, ko ko ko lo n le si jakejado agbaye, to si ti n kan si ilẹ Afirika pẹlu. Lọwọlọwọ bayii orilẹede Ghana, to mule ti ilẹ wa Naijiria ti sọ agadagodo sawọn ẹnu ọna ileẹkọ rẹ, to fi mọ awọn ileẹkọ giga fasiti, titi di ọjọ mii, ọjọ re. Bakan naa lo tun kede pe ko gbọọdọ si eto kankan mọ nigboro to nii se pẹlu ipejọpọ ero lọna ati dena itankalẹ ọwọja arun asekupani Coronavirus. Aarẹ orilẹede Ghana, Nana Akufo-Addo lo kede bẹẹ lasiko to n bawọn ọmọ orilẹede naa sọrọ pẹlu afikun pe, ko gbọdọ si ipade apero kankan mọ, to fi mọ isin laarin awọn ẹlẹsin, idije ere idaraye ati iwọde awọn oloselu, fun ọsẹ mẹrin gbako. Bakan naa nijọba ilẹ Ghana tun ti kede pe, ọmọbibi ilẹ naa to ba ti lọ si awọn orilẹede tawọn alarun Coronavirus ibẹ ju igba lọ, laarin ọjọ mẹrinla sẹyin ko ni ni anfaani lati wọle pada si orilẹede naa. Ijọba orilẹede Ghana ti kede fawọn ileesẹ ọkọ ofurufu pe ki wọn mase gbe ero wa si orilẹede Ghana, lati awọn orilẹede ti arun Coronavirus n ba finra.


Aarẹ orilẹede Ghana, Nana Akufo-Addo lo kede bẹẹ lasiko to n bawọn ọmọ orilẹede naa sọrọ pẹlu afikun pe, ko gbọdọ si ipade apero kankan mọ, to fi mọ isin laarin awọn ẹlẹsin, idije ere idaraye ati iwọde awọn oloselu, fun ọsẹ mẹrin gbako. Bakan naa nijọba ilẹ Ghana tun ti kede pe, ọmọbibi ilẹ naa to ba ti lọ si awọn orilẹede tawọn alarun Coronavirus ibẹ ju igba lọ, laarin ọjọ mẹrinla sẹyin ko ni ni anfaani lati wọle pada si orilẹede naa. Ijọba orilẹede Ghana ti kede fawọn ileesẹ ọkọ ofurufu pe ki wọn mase gbe ero wa si orilẹede Ghana, lati awọn orilẹede ti arun Coronavirus n ba finra. Ijọba ni oun gbe awọn igbesẹ ọhun lati dẹkun bi ọwọja arun Coronavirus to n ja kiri eyi to ti mu ki awọn eeyan to ni arun naa lorilẹede Ghana di mẹfa, lati meji to wa tẹlẹ. A maa n pe ọrọ arun asekupani yii ni òwè, amọ ni bayii, o ti n ni àáró nínu nitori awọn orilẹede lagbaye lo ti n gbe awọn igbesẹ to lagbara lati kawọ arun naa ko. Idi ni pe ko din ni ẹgbẹrun mẹwa arinrinajo ẹsin to de lati orilẹ-ede Saudi Arabia l'opin ọsẹ ti wọn ti ya sọtọ bayii ni Turkey, eniyan mẹjọ lo si ti ni arun Coronavirus lorilẹede naa bayii.


Ijọba ni oun gbe awọn igbesẹ ọhun lati dẹkun bi ọwọja arun Coronavirus to n ja kiri eyi to ti mu ki awọn eeyan to ni arun naa lorilẹede Ghana di mẹfa, lati meji to wa tẹlẹ. A maa n pe ọrọ arun asekupani yii ni òwè, amọ ni bayii, o ti n ni àáró nínu nitori awọn orilẹede lagbaye lo ti n gbe awọn igbesẹ to lagbara lati kawọ arun naa ko. Idi ni pe ko din ni ẹgbẹrun mẹwa arinrinajo ẹsin to de lati orilẹ-ede Saudi Arabia l'opin ọsẹ ti wọn ti ya sọtọ bayii ni Turkey, eniyan mẹjọ lo si ti ni arun Coronavirus lorilẹede naa bayii. Minisita fun eto ilera l'orilẹ-ede Turkey, sọ pe yara ọtọọtọ ni wọn fi ẹnikọọkan wọn si fun iyasọtọ, ni ankara ati ni ẹkun Konya to wa ni tosi. Ọkan lara awọn arinrinajo naa, to ṣẹṣẹ de lati Saudi Arabia l'ọsẹ to kọja ni aarun naa lara. Oṣu to kọja ni ijọba Saudi Arabia fi ofin de awọn arinrinajo ẹsìn lati ilẹ okeere pe, ki wọn o ma wa a si ilu Mecca ati Medina.


Minisita fun eto ilera l'orilẹ-ede Turkey, sọ pe yara ọtọọtọ ni wọn fi ẹnikọọkan wọn si fun iyasọtọ, ni ankara ati ni ẹkun Konya to wa ni tosi. Ọkan lara awọn arinrinajo naa, to ṣẹṣẹ de lati Saudi Arabia l'ọsẹ to kọja ni aarun naa lara. Oṣu to kọja ni ijọba Saudi Arabia fi ofin de awọn arinrinajo ẹsìn lati ilẹ okeere pe, ki wọn o ma wa a si ilu Mecca ati Medina. Ọmọ osu mẹrin ni Coronavirus nilẹ Cambodia: Bakan naa ni orilẹ-ede Cambodia tun ti fidi eniyan mẹẹrin miran to ni arun naa lara mulẹ. Koda, ọmọ oṣu mẹrin naa wa lara wọn. Baba ọmọ tuntun naa jẹ ọmọ orilẹ-ede France kan, to rinrinajo lati ilu Paris gba Singapore kọja lọ si Phnom Pehn.


Ọmọ osu mẹrin ni Coronavirus nilẹ Cambodia: Bakan naa ni orilẹ-ede Cambodia tun ti fidi eniyan mẹẹrin miran to ni arun naa lara mulẹ. Koda, ọmọ oṣu mẹrin naa wa lara wọn. Baba ọmọ tuntun naa jẹ ọmọ orilẹ-ede France kan, to rinrinajo lati ilu Paris gba Singapore kọja lọ si Phnom Pehn. Ayẹwo fihan l'ọjọ Aiku pe, ọkunrin naa ni i, ṣugbọn iyawo rẹ ko ni i. Bakan naa, ọkunrin ọmọ Cambodia kan to de lati France, ati awọn eniyan meji miran to de, lẹyin ti wọn lọ fun ayẹyẹ ẹsin Islam kan ni orilẹ-ede Malaysia naa ni arun asekupani yii Eyi mu ki apapọ awọn to ti ni arun naa l'orilẹ-ede Cambodia jẹ mejila bayii. South Africa fofin de arinrin ajo lati Amẹrika, UK ati Italy: Aarẹ South Africa, Cyril Ramaphosa sọ pe wọn yoo fi ofin de awọn ajoji lati orilẹ-ede US, UK, Italy ati awọn orilẹ-ede miran ti aarun naa pọ si, lọjọru. O sọ pe lootọ ni yoo pa ọrọ aje lara, ṣugbọn awọn ko gbọdọ fi ọwọ yẹpẹrẹ mu ọrọ coronavirus.