Adama ni “Laarọ ọjọ naa, a ji laarọ kutu, o ṣe ohun gbogbo to yẹ ka ṣe, o jẹ ounjẹ aarọ, o si sọ fun mi pe oun ni iṣẹ kan nile Alhaji, oun si ti ṣetan lati lọ.” “Emi ati iyale mi gbadura fun ko to lọ, amọ mi o mọ pe igba ikẹyin ti mo maa ri niyẹn.” Ẹwẹ, ileesẹ panapana ni Kano sọ fun BBC pe nnkan bii ago mọkanla abọ Aarọ ni awọn gbọ pe awọn eeyan kan ha sinu kanga, awọn oṣiṣẹ awọn si lọ sibẹ lati doola awọn eeyan naa. Agbẹnusọ ileeṣẹ naa, Saminu Yusuf ni lẹyin iṣẹju diẹ ti awọn de ibẹ, lawọn ba eeyan meji ninu kanga naa, bo tilẹ jẹ pe wọn ko awọn eyan naa jade amọ awọn mejeji ti dakẹ. Ileeṣẹ ọhun sọ pe airi eemi mi simu ni isalẹ kanga naa, lo mu ẹmi wọn lọ. Iyawo oloogbe ọhun, amọ ti kii ṣe oun lo bi ọmọ to ku pẹlu oloogbe ṣalaye pe ọmọ mẹẹdogun ni Bala fi silẹ saye lọ. O ni “Lapapọ, ọmọ mẹẹdogun lo ni, eyii ti iyale mi ati iyawo rẹ to ti doloogbe bi fun ṣaaju pẹlu ọmọ mẹrin ti mo bi fun.” Alhaji Saleh Kausami to ni ile ti Bala ati ọmọ rẹ ku si yii, sọ fun BBC pe ibanujẹ nla ni iṣẹlẹ naa jẹ fun oun. Kausani ṣalaye pe ọmọ oloogbe naa lo kọkọ wọ inu kanga naa, ki baba rẹ to tẹle.


Kí ló mú kí Bàbá àti ọmọ kú sínú kàǹga lọ́jọ́ kan náà?

Iyawo oloogbe ọhun, amọ ti kii ṣe oun lo bi ọmọ to ku pẹlu oloogbe ṣalaye pe ọmọ mẹẹdogun ni Bala fi silẹ saye lọ. O ni “Lapapọ, ọmọ mẹẹdogun lo ni, eyii ti iyale mi ati iyawo rẹ to ti doloogbe bi fun ṣaaju pẹlu ọmọ mẹrin ti mo bi fun.” Alhaji Saleh Kausami to ni ile ti Bala ati ọmọ rẹ ku si yii, sọ fun BBC pe ibanujẹ nla ni iṣẹlẹ naa jẹ fun oun. Kausani ṣalaye pe ọmọ oloogbe naa lo kọkọ wọ inu kanga naa, ki baba rẹ to tẹle. O ni “Ohun to ṣẹlẹ ni pe ọmọ lo kọkọ wọ inu kanga ọhun ki baba rẹ ro tẹle lẹyin iṣẹju diẹ. Ohun ti a ṣakiyesi ni pe o ṣoro fun awọn mejeji lati mi ninu kanga naa, ni a ṣe ke si ileeṣẹ panapana.” “O to nnkan bii iṣẹju mẹẹdogun ki awọn panapana to de, amọ o ṣe ni laanu pe wọn ti dakẹ lasiko ti awọn panapana yoo fi yọ wọn ninu kanga ọhun.”: Alhaji Saleh ni ile oloogbe naa ni oun wa lati ba wọn kẹdun lasiko to n jabọ iṣẹlẹ naa fun BBC.


O ni “Ohun to ṣẹlẹ ni pe ọmọ lo kọkọ wọ inu kanga ọhun ki baba rẹ ro tẹle lẹyin iṣẹju diẹ. Ohun ti a ṣakiyesi ni pe o ṣoro fun awọn mejeji lati mi ninu kanga naa, ni a ṣe ke si ileeṣẹ panapana.” “O to nnkan bii iṣẹju mẹẹdogun ki awọn panapana to de, amọ o ṣe ni laanu pe wọn ti dakẹ lasiko ti awọn panapana yoo fi yọ wọn ninu kanga ọhun.”: Alhaji Saleh ni ile oloogbe naa ni oun wa lati ba wọn kẹdun lasiko to n jabọ iṣẹlẹ naa fun BBC.


Ilé ti sú ọmọ mi torí ìdaṣẹ́sílẹ̀ ASUU ló ṣe lọ ṣiṣẹ́ nílé ìtura, tó fi pàdé ikú òjijì - Màmá Rachel Opadele

Adura nla ni pe ki ọba oke mase jẹ ka rin arinfẹsẹsi, ki iku ojiji ko ma se deede wa.\ Isẹlẹ ibanujẹ gbaa ni isẹlẹ to waye laipẹ yii nilu Ogbomoso lasiko ti awọn olubi ẹda kan se isẹ laabi nibẹ.’ Awọn agbebọn yii lo ya bo ile itura kan, ti wọn si ji onile itura naa gbe lọ pẹlu osisẹ rẹ kan to jẹ obinrin. Orukọ onile itura naa ni Olugbenga Owolabi nigba ti orukọ osisẹ rẹ naa n jẹ Rachael Opadele. Olugbenga Owolabi yii ni wọn lo fi ilu Amẹrika se ibujoko amọ to wa dale isẹ ile itura silẹ nilu abinibi rẹ, tii se Ogobomoso. Gẹgẹ ba se gbọ, ko ju ọsẹ kan pere lọ to gunlẹ si Naijiria, ti awọn olubi ẹda naa kan kan fi wa ji gbe lọ pẹlu Rachel,tii se osisẹ ile itura naa. Rachael yii si lo jẹ akẹkọ fasiti Lautech to jokoo sile nitori iyansẹlodi ẹgbẹ olukọ fasiti, ASUUU, to n lọ lọwọ. Bakan naa ni awọn ajinigbe naa tun pa ọkunrin ọlọkada kan, Idowu, to fi ọkada rẹ gbe ẹni to gbe owo lọ fun awọn ajinigbe naa lowo ọhun ni ibuba wọn.


Gẹgẹ ba se gbọ, ko ju ọsẹ kan pere lọ to gunlẹ si Naijiria, ti awọn olubi ẹda naa kan kan fi wa ji gbe lọ pẹlu Rachel,tii se osisẹ ile itura naa. Rachael yii si lo jẹ akẹkọ fasiti Lautech to jokoo sile nitori iyansẹlodi ẹgbẹ olukọ fasiti, ASUUU, to n lọ lọwọ. Bakan naa ni awọn ajinigbe naa tun pa ọkunrin ọlọkada kan, Idowu, to fi ọkada rẹ gbe ẹni to gbe owo lọ fun awọn ajinigbe naa lowo ọhun ni ibuba wọn. Ohun to wa se ni laanu ni bawọn agbebọn naa se gbẹmi Owolabi ati Rachel lẹyin ti wọn gba miliọnu marun naira tan lọwọ ẹbi Owolabi. Isẹlẹ agbọsọgbanu yii lo mu ki BBC Yoruba de ilu Ogbomoso lati se abẹwo si ẹbi Rachel ati ọlọkada to ba isẹlẹ naa lọ pẹlu oniletura ọhun. Nigba to n ba BBC Yoruba sọrọ, Grace Opadele, tii se mama ọmọbinrin to n sisẹ nile itura naa, salaye pe Racheal lo n pariwo pe ile ti su oun, lo se lọ sisẹ nile itura.


Ohun to wa se ni laanu ni bawọn agbebọn naa se gbẹmi Owolabi ati Rachel lẹyin ti wọn gba miliọnu marun naira tan lọwọ ẹbi Owolabi. Isẹlẹ agbọsọgbanu yii lo mu ki BBC Yoruba de ilu Ogbomoso lati se abẹwo si ẹbi Rachel ati ọlọkada to ba isẹlẹ naa lọ pẹlu oniletura ọhun. Nigba to n ba BBC Yoruba sọrọ, Grace Opadele, tii se mama ọmọbinrin to n sisẹ nile itura naa, salaye pe Racheal lo n pariwo pe ile ti su oun, lo se lọ sisẹ nile itura. O ni ko ju bi osu kan to bẹrẹ isẹ nile itura naa, ti isẹlẹ ijinigbe ọhun fi waye. Nigba to n sọ bo se la isẹlẹ ijinigbe naa kọja, Mama Rachel ni se ni wọn ni ki oun maa fi adura ran awọn lọwọ tori oniletura naa ni yoo san owo fawọn ajinigbe. Amọ o ni lẹyin ọjọ melo kan ti isẹlẹ naa waye ni alufa ijọ oun wa tufọ iku ọmọ oun fun oun.


O ni ko ju bi osu kan to bẹrẹ isẹ nile itura naa, ti isẹlẹ ijinigbe ọhun fi waye. Nigba to n sọ bo se la isẹlẹ ijinigbe naa kọja, Mama Rachel ni se ni wọn ni ki oun maa fi adura ran awọn lọwọ tori oniletura naa ni yoo san owo fawọn ajinigbe. Amọ o ni lẹyin ọjọ melo kan ti isẹlẹ naa waye ni alufa ijọ oun wa tufọ iku ọmọ oun fun oun. Nigba toun naa n ba BBC Yoruba sọrọ, iyawo Idowu, tii se ọlọkada to gbe ẹni to lọ fun awọn ajinigbe naa ni miliọnu marun naira salaye pe ọkọ oun ko sọ ohun to n lọ se fun oun. O ni lootọ ni Alaaba to jẹ olori abule naa maa n bẹ nisẹ loore koore, eyi si ni ko jẹ ki oun yari lọjọ naa pe ko ma jade lọwọ alẹ. Obinrin naa ni bukata pọ niwaju awọn, to si jẹ pe ọkọ oun lo maa n san owo ẹkọ awọn ọmọ awọn.


Nigba toun naa n ba BBC Yoruba sọrọ, iyawo Idowu, tii se ọlọkada to gbe ẹni to lọ fun awọn ajinigbe naa ni miliọnu marun naira salaye pe ọkọ oun ko sọ ohun to n lọ se fun oun. O ni lootọ ni Alaaba to jẹ olori abule naa maa n bẹ nisẹ loore koore, eyi si ni ko jẹ ki oun yari lọjọ naa pe ko ma jade lọwọ alẹ. Obinrin naa ni bukata pọ niwaju awọn, to si jẹ pe ọkọ oun lo maa n san owo ẹkọ awọn ọmọ awọn. O ni lootọ ni oun n sisẹ aserunlọsọ amọ oju mẹrin lo yẹ ko tọ ọmọ.


O ni lootọ ni oun n sisẹ aserunlọsọ amọ oju mẹrin lo yẹ ko tọ ọmọ.


Àwọn èèyàn kan dá yẹ̀yẹ́ mi sílẹ̀ lórí ikú ọmọ mi - Adeboye

Alufaa agba ijọ Redeemed Christian Church of God, RCCG, Pasitọ Enoch Adeboye sọ pe ọpọlọpọ eeyan lo fi oun ṣe yẹyẹ lori iku ọmọ bibi oun, Pásítọ̀ Dare Adeboye lọdun to lọ. Ọrọ yii lo jade lati ẹnu Pasitọ Adeboye lasiko ayẹyẹ aadọrin ọdun ijọ naa,. Bakan naa ni wọn tun ṣe ayipada orukọ ibudo ipagọ ijọ naa lati The Redeemed Camp si Redemption City. Adeboye ni ọjọ to ba oun ninujẹ ju nigba ti ọmọ oun ku ninu oṣu karun un  ọdun 2021. “Awọn kan laarin yin mọ pe mo wa ninu ibanujẹ ọkan nigba ti mo ni ọpọlọpọ ibeere lati beere. Sugbọn wọn fi mi ṣe yẹyẹ, amọ mo gba ipe lati ọdọ ọmọbinrin kan to ni ki n jẹ ki Ọlọrun gbe mi, ko si fi opin si ibanujẹ ọkan mi.


Adeboye ni ọjọ to ba oun ninujẹ ju nigba ti ọmọ oun ku ninu oṣu karun un  ọdun 2021. “Awọn kan laarin yin mọ pe mo wa ninu ibanujẹ ọkan nigba ti mo ni ọpọlọpọ ibeere lati beere. Sugbọn wọn fi mi ṣe yẹyẹ, amọ mo gba ipe lati ọdọ ọmọbinrin kan to ni ki n jẹ ki Ọlọrun gbe mi, ko si fi opin si ibanujẹ ọkan mi. Ọrọ yii mu itusilẹ ba mi, o si da igbagbọ mi pada” Nibi ipade ọlọdọọdun naa si ni ijọ naa ti kede orukọ titun ti ibudo ipagọ ijọ naa yoo ma jẹ. Adeboye ni ayipada orukọ ipagọ ile jọsin rẹ lati ijọ ‘ The Redeemed Camp’ yoo maa jẹ ilu irapada ‘Redemption City’ Adeboye ni ilu Irapada ni o ma dabi ilu Vatican ti ilu Rome. Bakana ni wọn ṣe ayipada orukọ si kampu wọn to wa ni Ring Road si orukọ oludasile ile jọsin naa, Pasitọ Josiah Akindayomi.


Ọrọ yii mu itusilẹ ba mi, o si da igbagbọ mi pada” Nibi ipade ọlọdọọdun naa si ni ijọ naa ti kede orukọ titun ti ibudo ipagọ ijọ naa yoo ma jẹ. Adeboye ni ayipada orukọ ipagọ ile jọsin rẹ lati ijọ ‘ The Redeemed Camp’ yoo maa jẹ ilu irapada ‘Redemption City’ Adeboye ni ilu Irapada ni o ma dabi ilu Vatican ti ilu Rome. Bakana ni wọn ṣe ayipada orukọ si kampu wọn to wa ni Ring Road si orukọ oludasile ile jọsin naa, Pasitọ Josiah Akindayomi. Gomina ana ti ipinlẹ Plateau, Sẹnetọ Joshua Dariye ati gomina tẹlẹ ti ipinlẹ Taraba, Jolly Nyame ti gba itusilẹ kuro ni ọgba ẹwọn ti wọn wa. Ile iṣẹ ọgba ẹwọn Naijiria lo kede itusilẹ wọn. Awọn mejeji n jiya ẹṣẹ wọn tẹlẹ lori ẹsun iwa jẹgudujẹra titi di igba ti wọn ri dariji aarẹ orilẹede gba lọwọ aarẹ Muhammadu Buhari ni oṣu diẹ sẹyin.


Gomina ana ti ipinlẹ Plateau, Sẹnetọ Joshua Dariye ati gomina tẹlẹ ti ipinlẹ Taraba, Jolly Nyame ti gba itusilẹ kuro ni ọgba ẹwọn ti wọn wa. Ile iṣẹ ọgba ẹwọn Naijiria lo kede itusilẹ wọn. Awọn mejeji n jiya ẹṣẹ wọn tẹlẹ lori ẹsun iwa jẹgudujẹra titi di igba ti wọn ri dariji aarẹ orilẹede gba lọwọ aarẹ Muhammadu Buhari ni oṣu diẹ sẹyin. Awọn ẹlẹwọn mẹtadinlọgọjọ (157) mii naa fara ko ninu oriire naa ti wọn si tun wọn silẹ pẹlu awọn gomina tẹlẹri meji yii. Ọdun 2018 ni adajọ agb Adebukola Banjoko ni wọn jẹbi ẹsun ti wọn fi kan wọn ni ile ẹjọ giga ilu Abuja. Dariye ni tirẹ jẹ bi ẹsun kiko iye owo N1.16 biliọnu jẹ lasiko to jẹ gomina ipinlẹ Plateau laarin ọdun 1999 si ọdun 2007 ti wọn si ran an lọ si ẹwọn ọdun mẹrinla Amọ nigba to ya wọn din iye ọdun ti yoo lo ku si mẹwaa ni ile ẹjọ kotẹmilọrun ti Abuja amọ ti wọn ṣi ni o jẹbi ẹsun ti wọn ka mọ ọ lọwọ.


Awọn ẹlẹwọn mẹtadinlọgọjọ (157) mii naa fara ko ninu oriire naa ti wọn si tun wọn silẹ pẹlu awọn gomina tẹlẹri meji yii. Ọdun 2018 ni adajọ agb Adebukola Banjoko ni wọn jẹbi ẹsun ti wọn fi kan wọn ni ile ẹjọ giga ilu Abuja. Dariye ni tirẹ jẹ bi ẹsun kiko iye owo N1.16 biliọnu jẹ lasiko to jẹ gomina ipinlẹ Plateau laarin ọdun 1999 si ọdun 2007 ti wọn si ran an lọ si ẹwọn ọdun mẹrinla Amọ nigba to ya wọn din iye ọdun ti yoo lo ku si mẹwaa ni ile ẹjọ kotẹmilọrun ti Abuja amọ ti wọn ṣi ni o jẹbi ẹsun ti wọn ka mọ ọ lọwọ. Nyame to jẹ́ gomina ipinlẹ Taraba laarin ọdun 1999 si 2007 ni wọn fi ẹsun pe o ji iye owo N1.6 biliọnu lapo isuna ipinlẹ ti wọn si ran an lọ si ẹwọn ọdun mejila. Wọn tun ẹjọ tirẹ naa gbe jade ni ile ẹjọ kotẹmilọrun ti ile ẹjọ naa si ni o jẹbi gbogbo ẹsun ti wọn fi kan an.


Nyame to jẹ́ gomina ipinlẹ Taraba laarin ọdun 1999 si 2007 ni wọn fi ẹsun pe o ji iye owo N1.6 biliọnu lapo isuna ipinlẹ ti wọn si ran an lọ si ẹwọn ọdun mejila. Wọn tun ẹjọ tirẹ naa gbe jade ni ile ẹjọ kotẹmilọrun ti ile ẹjọ naa si ni o jẹbi gbogbo ẹsun ti wọn fi kan an.


Iléeṣẹ́ ológun kéde orúkọ àwọn afurasí agbébọn tó ṣé ìkọlù sì Owo

Ọga agba ileeṣẹ ọmọ ogun lorilẹede Naijiria, Lucky Irabor ti kede orukọ awọn afurasi agbebọn to se ikọlu si ile ijọsin aguda nilu Owo. Ọjọ karun un oṣu kẹfa, ọdun 2022 ni isẹlẹ naa waye nibi ti eeyan mẹtalelogoji ti ku, ti eeyan to le ni aadọta si fara gbọgbẹ. Irabor ka orukọ awọn afurasi naa  nibi ipade akọroyin to waye lọọfisi ileesẹ ologun niluu Abuja. Irabor ni pẹlu iranlọwọ ati atilẹyin awọn ẹsọ alaabo yoku, ọwọ tẹ awọn afurasi naa, ti orukọ wọn wa nisalẹ yii ati awọn ọsẹ miran ti wn tun se. Orukọ awọn afurasi to sekupani ni Owo ti ọwọ ologun tẹ ree: Oun lo lewaju ikọlu si ile jọsin Saint Francis Catholic Church ni Owo ati ikọlu si ileeṣẹ ọlọpaa kan ni ijọba ibilẹ Adavi nipinlẹ Kogi. Ọjọ kẹtalelogun, ọsu kẹfa ọdun 2022 si ni isẹlẹ ti Kogi naa waye nibi ti wọn ti ṣekupa ọlọpaa kan, ti wọn si tun ji ọpọlọpọ ohun ija awọn ọlọpaa salọ.


Irabor ni pẹlu iranlọwọ ati atilẹyin awọn ẹsọ alaabo yoku, ọwọ tẹ awọn afurasi naa, ti orukọ wọn wa nisalẹ yii ati awọn ọsẹ miran ti wn tun se. Orukọ awọn afurasi to sekupani ni Owo ti ọwọ ologun tẹ ree: Oun lo lewaju ikọlu si ile jọsin Saint Francis Catholic Church ni Owo ati ikọlu si ileeṣẹ ọlọpaa kan ni ijọba ibilẹ Adavi nipinlẹ Kogi. Ọjọ kẹtalelogun, ọsu kẹfa ọdun 2022 si ni isẹlẹ ti Kogi naa waye nibi ti wọn ti ṣekupa ọlọpaa kan, ti wọn si tun ji ọpọlọpọ ohun ija awọn ọlọpaa salọ. Idris Abdulmalik Omeiza yii ni ọpọ eeyan tun mọ si Bin Malik. Awọn eeyan yoku ti ọwọ tun tẹ pẹlu Omeiza ni Momoh Otohu Abubaker, ALIYU yusuf Itopa ati Auwal Ishaq Onimisi. Idris Ojo jẹ ẹni ọdun mẹtalẹlọgbọn, ọmọ bibi ilu Ayetoro Osi ni ipinlẹ Ondo nii se.


Idris Abdulmalik Omeiza yii ni ọpọ eeyan tun mọ si Bin Malik. Awọn eeyan yoku ti ọwọ tun tẹ pẹlu Omeiza ni Momoh Otohu Abubaker, ALIYU yusuf Itopa ati Auwal Ishaq Onimisi. Idris Ojo jẹ ẹni ọdun mẹtalẹlọgbọn, ọmọ bibi ilu Ayetoro Osi ni ipinlẹ Ondo nii se. Ojo ni ileesẹ ologun gbagbọ pe o jẹ ọkan lara awọn ọmọ ẹgbẹ agbesunmọmi ISWAP, to saa kuro ni ọgba ẹwọn Kuje lọjọ karun un oṣu kẹfa ọdun 2022. Irabor ni ọwọ isinku awọn ọmọ ologun tẹ Ojo pẹlu ọkan lara awọn yoku rẹ. “Idris Ojo pẹlu awọn akẹgbẹ rẹ ni wọn tun bẹrẹ si ni gbaradi lati ṣe ikọlu miiran si awọn agbegbe kan nigba ti ọwọ tẹ wọn.” Jimoh Ibrahim jẹ ẹni ọdun mọkandinlogoji, ti iwadi si fihan pe wọn ti n gbero lati ṣe ikọlu miiran si awọn agbegbe kan. Ọga Agba ologun wa rọ awọn ọmọ orilẹede Naijiria lati ni igbagbọ ninu awọn ọmọ agbofinro nilẹ wa.


Ojo ni ileesẹ ologun gbagbọ pe o jẹ ọkan lara awọn ọmọ ẹgbẹ agbesunmọmi ISWAP, to saa kuro ni ọgba ẹwọn Kuje lọjọ karun un oṣu kẹfa ọdun 2022. Irabor ni ọwọ isinku awọn ọmọ ologun tẹ Ojo pẹlu ọkan lara awọn yoku rẹ. “Idris Ojo pẹlu awọn akẹgbẹ rẹ ni wọn tun bẹrẹ si ni gbaradi lati ṣe ikọlu miiran si awọn agbegbe kan nigba ti ọwọ tẹ wọn.” Jimoh Ibrahim jẹ ẹni ọdun mọkandinlogoji, ti iwadi si fihan pe wọn ti n gbero lati ṣe ikọlu miiran si awọn agbegbe kan. Ọga Agba ologun wa rọ awọn ọmọ orilẹede Naijiria lati ni igbagbọ ninu awọn ọmọ agbofinro nilẹ wa. O fikun pe ki wọn mase bẹru siwaju eto idibo gbogbo ti yoo waye lọdun 2023. O ni awọn ọmọ ologun ti bẹrẹ isẹ lati ri pe iwa iṣekupani ati ijinigbe di ohun igbagbe, ti ko si ni fi ibi kankan pa eto idibo lara lọdun 2023. Bakan naa ni olori ileesẹ alaabo nilẹ wa salaye pe se ni ara oun n gbe kankan lati fi oju awọn afurasi agbebọn to kọlu ilu Owo sita.


O fikun pe ki wọn mase bẹru siwaju eto idibo gbogbo ti yoo waye lọdun 2023. O ni awọn ọmọ ologun ti bẹrẹ isẹ lati ri pe iwa iṣekupani ati ijinigbe di ohun igbagbe, ti ko si ni fi ibi kankan pa eto idibo lara lọdun 2023. Bakan naa ni olori ileesẹ alaabo nilẹ wa salaye pe se ni ara oun n gbe kankan lati fi oju awọn afurasi agbebọn to kọlu ilu Owo sita. Amọ o ni o nira lati se bẹẹ bayii ayafi ti iwadi ba ti pari lori wọn. O wa fi da awọn ọmọ Naijiria loju wọn oun yoo fi oju awọn afurasi agbebọn naa han, ni kete ti iwadi ba ti pari.


Amọ o ni o nira lati se bẹẹ bayii ayafi ti iwadi ba ti pari lori wọn. O wa fi da awọn ọmọ Naijiria loju wọn oun yoo fi oju awọn afurasi agbebọn naa han, ni kete ti iwadi ba ti pari.


Àwọn èèyàn Ogbomoso faraya tóri ìjínigbé àti ìpànìyàn tó dógò tì wọ́n

Awọn eniyan ilu Ogbomoso tu jade lowurọ ọjọ Aje, ọjọ kẹjọ, oṣu Kẹjọ, ọdun 2022, lati ṣe iwọde tako awọn ijinigbe ati ipaniyan to n waye nilu naa. Eyi waye lẹyin ti awọn agbebọn pa oniṣowo kan ati akẹkọọ fasiti Lautech kan ti wọn jigbe lọsẹ to kọja. Ni nkan bi aago mẹsan-an owurọ ni iwọde wọrọwọ naa bẹrẹ ni agbagbe Taki, lopopona to lọ si Ilorin. Ẹni to jẹ alaga igbimọ eleto aabo ilu Ogbomoso, igbakeji ọga agba ọlọpaa to ti fẹhinti, Shehu Babalola, sọ fun BBC pe awọn ṣe iwọde naa lati mase jẹ ki awọn ajinigbe ba ilu jẹ mọ awọn lori. Ọgbẹni Babalola sọ pe awọn ijinigbe ati ipaniyan to n waye lati bi oṣu kan nilu naa, n dunkooko mọ alaafia ilu Ogbomoso. Ẹwẹ, oriṣiriṣi akọle ni awọn oluwọde naa gbe dani eyi ti wọn fi n kesi ijọba lati fi opin si eto aabo to mẹhẹ nilu naa.


Ẹni to jẹ alaga igbimọ eleto aabo ilu Ogbomoso, igbakeji ọga agba ọlọpaa to ti fẹhinti, Shehu Babalola, sọ fun BBC pe awọn ṣe iwọde naa lati mase jẹ ki awọn ajinigbe ba ilu jẹ mọ awọn lori. Ọgbẹni Babalola sọ pe awọn ijinigbe ati ipaniyan to n waye lati bi oṣu kan nilu naa, n dunkooko mọ alaafia ilu Ogbomoso. Ẹwẹ, oriṣiriṣi akọle ni awọn oluwọde naa gbe dani eyi ti wọn fi n kesi ijọba lati fi opin si eto aabo to mẹhẹ nilu naa. Lẹyin ti wọn kuro ni Taki, ni wọn tun korajọ niwaju aafin Soun Ogbomoso to gbesẹ laipẹ. Ẹnikan to ti fi igba kan jẹ aṣofin to ṣoju Ogbomoso nile aṣofin ipinlẹ Oyo, to tun jẹ ọmọ gomina ipinlẹ Oyo nigba kan, Olamiju Alao-Akala, to ba awọn oluwọde naa sọrọ, ni ninu ibanujẹ ni awọn korajọ pọ. O ni oun bẹ awọn ọmọ ilu naa, lati ma fi ọrọ oṣelu bọ ipenija aabo to ti wọle tọ wọn, amọ ki wọn o fi imọ ṣọkan lati ṣẹgun.


Lẹyin ti wọn kuro ni Taki, ni wọn tun korajọ niwaju aafin Soun Ogbomoso to gbesẹ laipẹ. Ẹnikan to ti fi igba kan jẹ aṣofin to ṣoju Ogbomoso nile aṣofin ipinlẹ Oyo, to tun jẹ ọmọ gomina ipinlẹ Oyo nigba kan, Olamiju Alao-Akala, to ba awọn oluwọde naa sọrọ, ni ninu ibanujẹ ni awọn korajọ pọ. O ni oun bẹ awọn ọmọ ilu naa, lati ma fi ọrọ oṣelu bọ ipenija aabo to ti wọle tọ wọn, amọ ki wọn o fi imọ ṣọkan lati ṣẹgun. Ọgbẹni Alao-Akala sọ pe araalu ni iṣẹ pupọ lati ṣe lori eto aabo, lati ran awọn eleto aabo lọwọ. Ẹwẹ, minisita fun ọrọ ọdọ ati ere idaraya ni Naijiria, to si tun jẹ ọmọ bibi Ogbomoso, Sunday Dare, naa sọ pe ki awọn ọdọ ilu naa ma jẹ ki eti awọn oṣiṣẹ eleto aabo di ti wọn ba kofiri nkan ajeji kankan ninu ilu. Ọgbẹni Dare, ti ẹnikan ṣoju fun sọ pe ki awọn ọdọ naa ma ṣe ohunkohun to le da igbesẹ ti awọn agbaagba ilu n gbe lori ipenija aabo to wọ ilu Ogbomoso.


Ọgbẹni Alao-Akala sọ pe araalu ni iṣẹ pupọ lati ṣe lori eto aabo, lati ran awọn eleto aabo lọwọ. Ẹwẹ, minisita fun ọrọ ọdọ ati ere idaraya ni Naijiria, to si tun jẹ ọmọ bibi Ogbomoso, Sunday Dare, naa sọ pe ki awọn ọdọ ilu naa ma jẹ ki eti awọn oṣiṣẹ eleto aabo di ti wọn ba kofiri nkan ajeji kankan ninu ilu. Ọgbẹni Dare, ti ẹnikan ṣoju fun sọ pe ki awọn ọdọ naa ma ṣe ohunkohun to le da igbesẹ ti awọn agbaagba ilu n gbe lori ipenija aabo to wọ ilu Ogbomoso. Mọlẹbi oniṣowo ile itura kan ti awọn ajinigbe pa oun ati akẹkọọ fasiti Lautech lọsẹ to kọja ti sọ pe ayederu iroyin lo ni ọlọpaa ti mu aburo oloogbe to wa nidi iṣẹlẹ naa. Ọsẹ to kọja ni awọn ajinigbe pa Ọgbẹni Gbenga Owolabi ati rachael Opadele, lẹ̀in ọjọ diẹ ni ahamọ. Ọjọ Aiku ni iroyin jade si ori ayelujara pe ọwọ ọlọpaa ipinlẹ Oyo tẹ ọkunrin kan to n jẹ Femi Owolabi, to lọwọ ninu bi wọn ṣe ji awọn eeyan naa gbe, ti wọn si tun pa wọn.


Mọlẹbi oniṣowo ile itura kan ti awọn ajinigbe pa oun ati akẹkọọ fasiti Lautech lọsẹ to kọja ti sọ pe ayederu iroyin lo ni ọlọpaa ti mu aburo oloogbe to wa nidi iṣẹlẹ naa. Ọsẹ to kọja ni awọn ajinigbe pa Ọgbẹni Gbenga Owolabi ati rachael Opadele, lẹ̀in ọjọ diẹ ni ahamọ. Ọjọ Aiku ni iroyin jade si ori ayelujara pe ọwọ ọlọpaa ipinlẹ Oyo tẹ ọkunrin kan to n jẹ Femi Owolabi, to lọwọ ninu bi wọn ṣe ji awọn eeyan naa gbe, ti wọn si tun pa wọn. Ṣugbọn nigba to n ba BBC Yoruba sọrọ lori iroyin naa, ẹnikan to jẹ ẹgbọn oloogbe, Ọgbẹni Ayorinde Owolabi, sọ pe irọ patapata ni iroyin naa. O ni awọn ko ni ẹnikẹni ninu ẹbi wọn gẹgẹ bi ẹgbọn tabi aburo, to n jẹ Femi Owolabi. Bakan naa lo sọ pe ọlọpaa ko mu ẹnikẹni to jẹ ẹbi tabi ibatan wọn lori iṣẹlẹ naa.


Ṣugbọn nigba to n ba BBC Yoruba sọrọ lori iroyin naa, ẹnikan to jẹ ẹgbọn oloogbe, Ọgbẹni Ayorinde Owolabi, sọ pe irọ patapata ni iroyin naa. O ni awọn ko ni ẹnikẹni ninu ẹbi wọn gẹgẹ bi ẹgbọn tabi aburo, to n jẹ Femi Owolabi. Bakan naa lo sọ pe ọlọpaa ko mu ẹnikẹni to jẹ ẹbi tabi ibatan wọn lori iṣẹlẹ naa. Ọgbẹni Ayorinde sọ pe iroyin naa jẹ igbiyanju awọn eeyan kan, lati fọwọ bo otitọ iṣẹlẹ naa ni. Ọjọ kejidinlọgbọn, oṣu Keje, ọdun 2022, ni awọn ajinigbe yawọ ile itura Gbenga Owolabi, ni agbagbe Abaa nilu Ogbomoso, ti wọn si ji oun ati oṣiṣẹ rẹ kan, Rachael Opadele gbe lọ. Iroyin sọ pe laipẹ yii ni Owolabi de silu naa lati ilẹ America to fi ṣe ibugbe.


Ọgbẹni Ayorinde sọ pe iroyin naa jẹ igbiyanju awọn eeyan kan, lati fọwọ bo otitọ iṣẹlẹ naa ni. Ọjọ kejidinlọgbọn, oṣu Keje, ọdun 2022, ni awọn ajinigbe yawọ ile itura Gbenga Owolabi, ni agbagbe Abaa nilu Ogbomoso, ti wọn si ji oun ati oṣiṣẹ rẹ kan, Rachael Opadele gbe lọ. Iroyin sọ pe laipẹ yii ni Owolabi de silu naa lati ilẹ America to fi ṣe ibugbe. Bakan naa ni Rachael, jẹ akẹkọọ ni fasiti imọ ẹrọ Lautech, to lọ ṣiṣẹ nile itura naa, nitori iyanṣẹlodi ẹgbẹ awọn olukọ fasiti, ASUU, to n lọ lọwọ. Lẹyin ọjọ diẹ ni mọlẹbi Owolabi san miliọnu marun-un fun awọn ajinigbe naa, ṣugbọn pada pa awọn mejeeji lọjọ kẹta, oṣu Kẹjọ, lẹyin ti wọn gba owo tan. Koda, iroyin sọ pe wọn tun pa ọlọkada to gbe ẹni to ko owo naa lọ.


Bakan naa ni Rachael, jẹ akẹkọọ ni fasiti imọ ẹrọ Lautech, to lọ ṣiṣẹ nile itura naa, nitori iyanṣẹlodi ẹgbẹ awọn olukọ fasiti, ASUU, to n lọ lọwọ. Lẹyin ọjọ diẹ ni mọlẹbi Owolabi san miliọnu marun-un fun awọn ajinigbe naa, ṣugbọn pada pa awọn mejeeji lọjọ kẹta, oṣu Kẹjọ, lẹyin ti wọn gba owo tan. Koda, iroyin sọ pe wọn tun pa ọlọkada to gbe ẹni to ko owo naa lọ. Ẹni naa paapaa fi ara gba ọta ibọn, ko to raaye salọ. Titi di asiko yii, ileeṣẹ ọlọpaa ko ti sọ boya o ti mu ẹnikẹni fun iṣẹlẹ naa.


Ẹni naa paapaa fi ara gba ọta ibọn, ko to raaye salọ. Titi di asiko yii, ileeṣẹ ọlọpaa ko ti sọ boya o ti mu ẹnikẹni fun iṣẹlẹ naa.


Folarin ní òun kẹ́ pàkúté méjì sílẹ̀ fún Makinde, ọ̀gá ọlọ́pàá, ẹ gbà wá - PDP Oyo

Ẹgbẹ oṣelu PDP nipinlẹ Oyo ti rọ ọga ọlọpaa Naijiria, Alkali Baba Usman, lati gbé ìgbésẹ̀ lori awọn isẹlẹ to n waye nipinlẹ Oyo. PDP ni ki Alkali kilọ fun oludije sipo gomina labe asia ẹgbẹ APC, Sẹnatọ Teslim Folarin, ko mase bẹrẹ ija nipinlẹ Oyo. Ikilọ naa lo waye lẹyin ti ẹgbẹ oṣelu PDP fẹsun kan APC pe wọn gbero lati gba ẹmi oludije gomina PDP, Seyi Makinde, lẹyin fọnran kan to jade. Fọnran aworan naa lo n ṣafihan alaga igbimọ oludari awọn ibudokọ nipinlẹ Oyo, Alhaji Lamidi Mukaila, ti ọpọ mọ si Auxilliary, nibi to ti n dunkooko lati fiya jẹ Folarin. PDP, ninu atẹsita kan ti akọwe ẹgbẹ, Akeem Olatunji fọwọsi lọjọ isẹgun, sọ pe gbogbo erongba ọkan Teslim Folarin ni lati lo ofisi rẹ, da rogbodiyan silẹ ni ipinlẹ Oyo. Ẹgbẹ oselu naa ni eyi n waye lati ipasẹ bi oun ati ẹgbẹ oṣelu APC ṣe fi ẹsun ti ko tọ kan ẹgbẹ oṣelu PDP.


Fọnran aworan naa lo n ṣafihan alaga igbimọ oludari awọn ibudokọ nipinlẹ Oyo, Alhaji Lamidi Mukaila, ti ọpọ mọ si Auxilliary, nibi to ti n dunkooko lati fiya jẹ Folarin. PDP, ninu atẹsita kan ti akọwe ẹgbẹ, Akeem Olatunji fọwọsi lọjọ isẹgun, sọ pe gbogbo erongba ọkan Teslim Folarin ni lati lo ofisi rẹ, da rogbodiyan silẹ ni ipinlẹ Oyo. Ẹgbẹ oselu naa ni eyi n waye lati ipasẹ bi oun ati ẹgbẹ oṣelu APC ṣe fi ẹsun ti ko tọ kan ẹgbẹ oṣelu PDP. “Ilera Folarin ni kudiẹkudiẹ ba nitori bi gbogbo nkan to ṣe ti ko da, ṣe n da lọkan ru.” “Folarin yii lo n dun kukulaja mọ gomina Seyi Makinde pe oun ti dẹ pakute meji silẹ fun, ti ko si le bọ ninu awọn pakute naa.” "Ti Folarin ati awọn alatilẹyin rẹ ti setan lati da ilu ru, amọ awọn eeyan ipinlẹ Oyo ni ko gba fun,” Ẹgbẹ oṣelu APC naa ti wa fi esi si lẹta kan ti ẹgbẹ oṣelu PDP kọ si ọga agba fun ileeṣẹ ọlọpaa, Alkali Baba Usman (IGP) lori awọn isẹlẹ to n waye nipinlẹ Oyo. Akọwe ẹgbẹ oṣelu PDP, Alhaji Tajudeen Olanite, lasiko to n ba BBC Yoruba sọrọ lori isẹlẹ naa ni gbogbo erongba PDP ni lati gbe ipinlẹ Oyo lọ soko ẹru. Fun idi eyi, Olanite ni awọn ko ni faaye gba modaru kankan ni ipinlẹ Oyo.


“Ilera Folarin ni kudiẹkudiẹ ba nitori bi gbogbo nkan to ṣe ti ko da, ṣe n da lọkan ru.” “Folarin yii lo n dun kukulaja mọ gomina Seyi Makinde pe oun ti dẹ pakute meji silẹ fun, ti ko si le bọ ninu awọn pakute naa.” "Ti Folarin ati awọn alatilẹyin rẹ ti setan lati da ilu ru, amọ awọn eeyan ipinlẹ Oyo ni ko gba fun,” Ẹgbẹ oṣelu APC naa ti wa fi esi si lẹta kan ti ẹgbẹ oṣelu PDP kọ si ọga agba fun ileeṣẹ ọlọpaa, Alkali Baba Usman (IGP) lori awọn isẹlẹ to n waye nipinlẹ Oyo. Akọwe ẹgbẹ oṣelu PDP, Alhaji Tajudeen Olanite, lasiko to n ba BBC Yoruba sọrọ lori isẹlẹ naa ni gbogbo erongba PDP ni lati gbe ipinlẹ Oyo lọ soko ẹru. Fun idi eyi, Olanite ni awọn ko ni faaye gba modaru kankan ni ipinlẹ Oyo. Olanite ni ẹgbẹ oṣelu APC naa ti kọ lẹta si ọga agba ọlọpaa ni Naijiria lori fọnran to bọ si ori ayelujara. Ninu fọnran ọhun lo ni oludari ẹgbẹ awọn alakoso ibudokọ nipinlẹ Oyo, Alhaji Lamidi Mukaila, ti ọpọ mọ si Auxilliary, ti n dunkooko lati fiya jẹ Folarin. Olanite wa n beere pe "Ẹni Folarin kẹ́ pàkúté, kì ni ká sọ̀ lórí ìhàlẹ̀ Auxiliary sí Folarin?"


Olanite ni ẹgbẹ oṣelu APC naa ti kọ lẹta si ọga agba ọlọpaa ni Naijiria lori fọnran to bọ si ori ayelujara. Ninu fọnran ọhun lo ni oludari ẹgbẹ awọn alakoso ibudokọ nipinlẹ Oyo, Alhaji Lamidi Mukaila, ti ọpọ mọ si Auxilliary, ti n dunkooko lati fiya jẹ Folarin. Olanite wa n beere pe "Ẹni Folarin kẹ́ pàkúté, kì ni ká sọ̀ lórí ìhàlẹ̀ Auxiliary sí Folarin?" “Bawo ni wọn ṣe dẹ pakute iku fun Makinde, eyi ti ọmọsẹ Makinde sọ nkọ, ṣe o ti kuro nibẹ ni?" "Gbogbo eeyan lo gbọ nkan ti Auxillary sọ pe Folarin yoo fi iku ṣe fajẹ, ekute rẹ yoo faragba ẹgba. “Ṣe asiko yii wọn sẹsẹ mọ pe Folarin dẹ pakute iku fun wọn.” Adenite fikun pe ẹgbẹ oṣelu PDP naa ti kọ lẹta ransẹ si ọga agba fun ileeṣẹ ọlọpaa, pe ki wọn kilọ fun Auxillary, “Awọn ti ni ki Ọlọpaa kilọ fun Auxillary ati ẹni to ran nisẹ, tori a mọ pe osisẹ Makinde ni Auxillary.


“Bawo ni wọn ṣe dẹ pakute iku fun Makinde, eyi ti ọmọsẹ Makinde sọ nkọ, ṣe o ti kuro nibẹ ni?" "Gbogbo eeyan lo gbọ nkan ti Auxillary sọ pe Folarin yoo fi iku ṣe fajẹ, ekute rẹ yoo faragba ẹgba. “Ṣe asiko yii wọn sẹsẹ mọ pe Folarin dẹ pakute iku fun wọn.” Adenite fikun pe ẹgbẹ oṣelu PDP naa ti kọ lẹta ransẹ si ọga agba fun ileeṣẹ ọlọpaa, pe ki wọn kilọ fun Auxillary, “Awọn ti ni ki Ọlọpaa kilọ fun Auxillary ati ẹni to ran nisẹ, tori a mọ pe osisẹ Makinde ni Auxillary. O tẹ siwaju pe gbogbo idunkoko PDP ni ko ba awọn bayii, ati pe awọn ko fẹ jagidijagan ni ipinlẹ Oyo. “A fẹ ki wọn mọ pe APC ko fẹ jagidijagan, a ti n sun lati ọjọ yin ki wọn to de, ki lo tun wa de ti wọn ko fẹ ki oṣelu wu awọn eeyan ṣe mọ.” Akọwe APC wa rọ awọn awọn eeyan ipinlẹ Oyo lati ma ṣe bẹru nitori pe ẹgbẹ oṣelu APC ni yoo gba wọn ninu oko ẹru. Ẹgbẹ oṣelu All Progressives Congress nipinlẹ Oyo, APC, ti ke gbajare fun ileeṣẹ ọlọpaa ati ajọ ọtẹlẹmuyẹ DSS, lati raga bo oludije wọn fun ipo gomina ipinlẹ Oyo lọdun 2023, Teslim Folarin.


O tẹ siwaju pe gbogbo idunkoko PDP ni ko ba awọn bayii, ati pe awọn ko fẹ jagidijagan ni ipinlẹ Oyo. “A fẹ ki wọn mọ pe APC ko fẹ jagidijagan, a ti n sun lati ọjọ yin ki wọn to de, ki lo tun wa de ti wọn ko fẹ ki oṣelu wu awọn eeyan ṣe mọ.” Akọwe APC wa rọ awọn awọn eeyan ipinlẹ Oyo lati ma ṣe bẹru nitori pe ẹgbẹ oṣelu APC ni yoo gba wọn ninu oko ẹru. Ẹgbẹ oṣelu All Progressives Congress nipinlẹ Oyo, APC, ti ke gbajare fun ileeṣẹ ọlọpaa ati ajọ ọtẹlẹmuyẹ DSS, lati raga bo oludije wọn fun ipo gomina ipinlẹ Oyo lọdun 2023, Teslim Folarin. Igbesẹ APC yii waye lẹyin ti fidio kan, eyi to ṣafihan alaga igbimọ oludari awọn ibudokọ nipinlẹ Oyo, Alhaji Lamidi Mukaila, ti ọpọ mọ si Auxilliary, nibi to ti n dunkooko lati fiya jẹ Folarin. Ninu fidio naa to to iṣẹju kan, ni Auxilliary ti sọ pe awọn agbebọn ti Teslim Folarin n ko jọ, ko le ṣe nkankan fun oun. O ni “o di gbere, ti Folarin ko ba fi ẹ̀ṣọ̀ ṣe lọdọ mi, nitori pe mo yatọ si awọn yooku to ti kọju ija si ri."


Igbesẹ APC yii waye lẹyin ti fidio kan, eyi to ṣafihan alaga igbimọ oludari awọn ibudokọ nipinlẹ Oyo, Alhaji Lamidi Mukaila, ti ọpọ mọ si Auxilliary, nibi to ti n dunkooko lati fiya jẹ Folarin. Ninu fidio naa to to iṣẹju kan, ni Auxilliary ti sọ pe awọn agbebọn ti Teslim Folarin n ko jọ, ko le ṣe nkankan fun oun. O ni “o di gbere, ti Folarin ko ba fi ẹ̀ṣọ̀ ṣe lọdọ mi, nitori pe mo yatọ si awọn yooku to ti kọju ija si ri." “Ti oro rẹ ko ba fi ẹsọ fi lọdọ emi Auxilliary, o di gbere fun niyẹn.” Amọ ninu atẹjade ti akọwe ẹgbẹ APC nipinlẹ Oyo, Tajudeen Olanite, fi sita , APC rọ awọn eleto aabo lati ṣe iwadii nipa Auxilliary. APC sọ pe ẹru n ba oun pupọ lori ewu ti idunkooko Auxilliary le fi Sẹnetọ Folarin si “nitori awọn iwa ati iṣe awọn mọ Auxilliary”. APC ni ihalẹ rẹ ko ṣe e fi ọwọ yẹpẹrẹ mu.


“Ti oro rẹ ko ba fi ẹsọ fi lọdọ emi Auxilliary, o di gbere fun niyẹn.” Amọ ninu atẹjade ti akọwe ẹgbẹ APC nipinlẹ Oyo, Tajudeen Olanite, fi sita , APC rọ awọn eleto aabo lati ṣe iwadii nipa Auxilliary. APC sọ pe ẹru n ba oun pupọ lori ewu ti idunkooko Auxilliary le fi Sẹnetọ Folarin si “nitori awọn iwa ati iṣe awọn mọ Auxilliary”. APC ni ihalẹ rẹ ko ṣe e fi ọwọ yẹpẹrẹ mu. “A rọ ileeṣẹ ọlọpaa ati DSS, lati pese aabo to l’agbara fun oludije APC fun ipo gomina. Idi ni pe gbogbo awọn idunkooko ti Alhaji Mukaila Lamidi ṣe si awọn eeyan kan nigba kan ri, lo mu ṣẹ. O si se eyi nipa biba dukia jẹ́, idẹru bani, ati pipa awọn to ba ti dojukọ.” Bakan naa ni APC fẹsun kan pe Ọgbẹni Auxilliary n ri oludije awọn gẹgẹ bi okuta idena, ti ko fẹ ẹ jẹ ki ọga rẹ, Gomina Seyi Makinde, bori idibo fun saa keji lọdun 2023.


“A rọ ileeṣẹ ọlọpaa ati DSS, lati pese aabo to l’agbara fun oludije APC fun ipo gomina. Idi ni pe gbogbo awọn idunkooko ti Alhaji Mukaila Lamidi ṣe si awọn eeyan kan nigba kan ri, lo mu ṣẹ. O si se eyi nipa biba dukia jẹ́, idẹru bani, ati pipa awọn to ba ti dojukọ.” Bakan naa ni APC fẹsun kan pe Ọgbẹni Auxilliary n ri oludije awọn gẹgẹ bi okuta idena, ti ko fẹ ẹ jẹ ki ọga rẹ, Gomina Seyi Makinde, bori idibo fun saa keji lọdun 2023. “Nitori naa si lo ṣe da bi pe o pinnu lati yanju awọn oloṣelu nlanla ninu ẹgbẹ wa, lati le mu ko ṣeeṣe fun ọga rẹ lati de ipo.” Wọn fi kun pe awọn n fẹ ki awọn ileeṣẹ eto aabo ṣe iwadii idunkooko iku mọ ni ti Auxilliary fi sita, nitori awọn ko ni i fẹ ki ikọlu kankan waye si oludije awọn, paapaa bi ipolongo ibo yoo ṣe bẹrẹ laipẹ. Akọwe ẹgbẹ APC, fi ẹsun kan Auxilliary pe oun lo wa nidi awọn ikọlu kan ati ija igbo, to mu ẹmi lọ ni awọn asiko kan sẹyin nipinlẹ Oyo. Ṣugbọn a ko le fidi eyi mulẹ.


“Nitori naa si lo ṣe da bi pe o pinnu lati yanju awọn oloṣelu nlanla ninu ẹgbẹ wa, lati le mu ko ṣeeṣe fun ọga rẹ lati de ipo.” Wọn fi kun pe awọn n fẹ ki awọn ileeṣẹ eto aabo ṣe iwadii idunkooko iku mọ ni ti Auxilliary fi sita, nitori awọn ko ni i fẹ ki ikọlu kankan waye si oludije awọn, paapaa bi ipolongo ibo yoo ṣe bẹrẹ laipẹ. Akọwe ẹgbẹ APC, fi ẹsun kan Auxilliary pe oun lo wa nidi awọn ikọlu kan ati ija igbo, to mu ẹmi lọ ni awọn asiko kan sẹyin nipinlẹ Oyo. Ṣugbọn a ko le fidi eyi mulẹ. Bakan naa ni ileeṣẹ ọlọpaa tabi ajọ eleto aabo mii ko fi igba kankan kede eyi. Alhaji Mukaila Lamidi ‘Auxilliary’ ni alaga ajọ to n mojuto awọn ibudokọ nipinlẹ Oyo. Idasilẹ PMS, ati iyansipo Auxilliary waye nigba ti Gomina ipinlẹ Oyo, Seyi Makinde, tu igbimọ ẹgbẹ awakọ, NURTW, ka nipinlẹ Oyo “nitori jagidijagan’, lọdun 2019.


Bakan naa ni ileeṣẹ ọlọpaa tabi ajọ eleto aabo mii ko fi igba kankan kede eyi. Alhaji Mukaila Lamidi ‘Auxilliary’ ni alaga ajọ to n mojuto awọn ibudokọ nipinlẹ Oyo. Idasilẹ PMS, ati iyansipo Auxilliary waye nigba ti Gomina ipinlẹ Oyo, Seyi Makinde, tu igbimọ ẹgbẹ awakọ, NURTW, ka nipinlẹ Oyo “nitori jagidijagan’, lọdun 2019. Ṣugbọn ṣaaju asiko naa, Auxilliary jẹ ọkan lara aṣaaju ẹgbẹ NURTW nipinlẹ naa. Ọpọ igba si ni iroyin ti sọ pe oun lo ma n wa nidi ọpọ ija igboro ati jagidijagan to ma n waye laarin awọn ọmọ ẹgbẹ awakọ nipinlẹ Oyo. Bakan naa ni ijọba ju u si ẹwọn lasiko iṣejọba gomina ipinlẹ Oyo tẹlẹ, Abiola Ajimobi.


Ṣugbọn ṣaaju asiko naa, Auxilliary jẹ ọkan lara aṣaaju ẹgbẹ NURTW nipinlẹ naa. Ọpọ igba si ni iroyin ti sọ pe oun lo ma n wa nidi ọpọ ija igboro ati jagidijagan to ma n waye laarin awọn ọmọ ẹgbẹ awakọ nipinlẹ Oyo. Bakan naa ni ijọba ju u si ẹwọn lasiko iṣejọba gomina ipinlẹ Oyo tẹlẹ, Abiola Ajimobi. Ọdun 2016 ni wọn ju oun ati eeyan mẹrin miran si ẹwọn ọdun mẹfa, fun ẹsun pe wọn lọwọ ninu rogbodiyan to mu ẹmi awọn eeyan kan lọ nilu Ibadan loṣu Kẹta, ọdun 2014. Ọdun 2018 si lo jade ni ẹwọn.


Ọdun 2016 ni wọn ju oun ati eeyan mẹrin miran si ẹwọn ọdun mẹfa, fun ẹsun pe wọn lọwọ ninu rogbodiyan to mu ẹmi awọn eeyan kan lọ nilu Ibadan loṣu Kẹta, ọdun 2014. Ọdun 2018 si lo jade ni ẹwọn.


Pásítọ̀ àti èkejì rẹ̀ tó bẹ́ orí ọmọdé ṣètùtù sí ṣọ́ọ́ṣì gba ìdájọ́ ikú

Adajọ Oluwatoyin Taiwo, ti ile ẹjọ giga ipinlẹ Eko, lọjọ isẹgun, da ẹjọ iku fun pasitọ kan ati amugbalẹgbẹ rẹ. Orukọ awọn ọdaran mejeeji ni pasitọ Erinmole Adetokunbo ati Adedoyin Oyekanmi. Adajọ ni wọn jẹbi fun bi wọn ṣe pa ọmọde kan, Kazeem Rafiu, ẹni ọdun meje ni agbegbe Ikorodu ni ipinlẹ Eko. Adajọ Taiwo lo gbe idajọ naa kalẹ, lẹyin ti awọn olujẹjo ni awọn jẹbi ẹsun naa. Oyekanmi ati Adetokunbo ni iwadi awọn ọlọpaa safihan pe, wọn lẹdi apo pọ lọjọ keje oṣu kẹfa lọdun 2017, ni agbegebe Odekekere, lati gba ẹmi ọmọdekunrin naa. Iwadi fi han awọn mejeeji bẹ ori ọmọdekunrin naa, ti wọn si sin ori naa si abẹ ile ijọsin pasitọ naa fun etutu.


Adajọ Taiwo lo gbe idajọ naa kalẹ, lẹyin ti awọn olujẹjo ni awọn jẹbi ẹsun naa. Oyekanmi ati Adetokunbo ni iwadi awọn ọlọpaa safihan pe, wọn lẹdi apo pọ lọjọ keje oṣu kẹfa lọdun 2017, ni agbegebe Odekekere, lati gba ẹmi ọmọdekunrin naa. Iwadi fi han awọn mejeeji bẹ ori ọmọdekunrin naa, ti wọn si sin ori naa si abẹ ile ijọsin pasitọ naa fun etutu. Awọn eeyan adugbo naa lo kẹfin wọn , ti wọn si ransẹ si ọlọpaa lati wa mu pasitọ ati amugbalẹgbẹ rẹ. Lẹyin ọdun mẹrin ni ahamọ, wọn bẹrẹ igbẹjọ lori wọn lọdun 2021. Ninu idajọ rẹ, Adajọ Taiwo ni iṣẹlẹ naa lo bani ninujẹ bi awọn olujẹjọ ṣe pa ọmọ kereke lati fi ṣe etutu.


Awọn eeyan adugbo naa lo kẹfin wọn , ti wọn si ransẹ si ọlọpaa lati wa mu pasitọ ati amugbalẹgbẹ rẹ. Lẹyin ọdun mẹrin ni ahamọ, wọn bẹrẹ igbẹjọ lori wọn lọdun 2021. Ninu idajọ rẹ, Adajọ Taiwo ni iṣẹlẹ naa lo bani ninujẹ bi awọn olujẹjọ ṣe pa ọmọ kereke lati fi ṣe etutu. “Ẹsẹ ti awọn olujẹjọ da lo jẹ ẹsẹ nla pẹlu iwa ọdaju, ti wọn fi mọọmọ pa ọmọdekunrin naa lai wo ti awọn obi ọmọ naa, ti o le wulo fun wọn ni ọjọ waju.” “Idajọ mi ree, mo pasẹ ki wọn yẹ igi fun iwọ Adedoyin Oyekanmi ati iwọ Erinwole Adetokunbo fun bi ẹ dijọ ṣeku pa Kazeem Rafiu, ki Ọlọrun wa pẹlu yin.” Ajọ to n gbogun ti egboogi oloro ni Najijiria, NDLEA, ti fi ṣikun ofin mu pasitọ kan, Okon Effiong, ti wọn ka agba mẹta egboogi crystal methamphetamine mọ lọwọ. Egboogi oloro yii naa tun ni wọn tun n pe ni ti ọpọ mọ si “Mkpuru Mmiri” mọ lọwọ.” Ajọ naa ni awọn gbabọ pe orilẹ-ede India ni wọn ti gbe egboogi naa wọle. Ninu atẹjade kan ti agbẹnusọ ileeṣẹ naa,  Femi Babafemi fi lede lo ti ṣi aṣọ loju ọrọ naa.


“Ẹsẹ ti awọn olujẹjọ da lo jẹ ẹsẹ nla pẹlu iwa ọdaju, ti wọn fi mọọmọ pa ọmọdekunrin naa lai wo ti awọn obi ọmọ naa, ti o le wulo fun wọn ni ọjọ waju.” “Idajọ mi ree, mo pasẹ ki wọn yẹ igi fun iwọ Adedoyin Oyekanmi ati iwọ Erinwole Adetokunbo fun bi ẹ dijọ ṣeku pa Kazeem Rafiu, ki Ọlọrun wa pẹlu yin.” Ajọ to n gbogun ti egboogi oloro ni Najijiria, NDLEA, ti fi ṣikun ofin mu pasitọ kan, Okon Effiong, ti wọn ka agba mẹta egboogi crystal methamphetamine mọ lọwọ. Egboogi oloro yii naa tun ni wọn tun n pe ni ti ọpọ mọ si “Mkpuru Mmiri” mọ lọwọ.” Ajọ naa ni awọn gbabọ pe orilẹ-ede India ni wọn ti gbe egboogi naa wọle. Ninu atẹjade kan ti agbẹnusọ ileeṣẹ naa,  Femi Babafemi fi lede lo ti ṣi aṣọ loju ọrọ naa. O ni “Inu ẹru kan ti iwọn rẹ to aadọrun kilo ni wọn gbe egbogi oloro naa si lagbegbe Ojuelegba, niluu Eko. Amọ akara wọn to tu sepo loju ọna marosẹ Umuahia si Ikot Ekpene nipinlẹ Akwa Ibom. “Egboogi naa, ti wọn di ni iwọn ọgbọn sinu agba kọọkan ni wọn n gbe lọ fun ọkunrin kan to jẹ pasitọ, iyẹn Anietie Okon Effiong.” Gẹgẹ bii ohun ti Babafemi sọ, orilẹ-ede Cameroon ni wọn n gbe egboogi naa lọ.


O ni “Inu ẹru kan ti iwọn rẹ to aadọrun kilo ni wọn gbe egbogi oloro naa si lagbegbe Ojuelegba, niluu Eko. Amọ akara wọn to tu sepo loju ọna marosẹ Umuahia si Ikot Ekpene nipinlẹ Akwa Ibom. “Egboogi naa, ti wọn di ni iwọn ọgbọn sinu agba kọọkan ni wọn n gbe lọ fun ọkunrin kan to jẹ pasitọ, iyẹn Anietie Okon Effiong.” Gẹgẹ bii ohun ti Babafemi sọ, orilẹ-ede Cameroon ni wọn n gbe egboogi naa lọ. Eyi lo n waye lẹyin ti ajọ yii kan naa ti kọkọ gbẹsẹle egboogi oloro ‘crystal meth’ yii kan naa, ti awọn kan n gbe lọ si orilẹ-ede Australia, Indonesia ati Philipines. NDLEA tun gbẹsẹle egboogi igbo, ti ileeṣẹ kan to maa n fi ẹru ranṣẹ n gbe lọ si Dubai, ni United Arabs Emirates. Yatọ si awọn egboogi ti NDLEA gbẹsẹle niluu Eko yii, wọn tun fi ṣikun ofin mu awọn eeyan mii to n pin egboogi oloro kaakiri Naijiria.


Eyi lo n waye lẹyin ti ajọ yii kan naa ti kọkọ gbẹsẹle egboogi oloro ‘crystal meth’ yii kan naa, ti awọn kan n gbe lọ si orilẹ-ede Australia, Indonesia ati Philipines. NDLEA tun gbẹsẹle egboogi igbo, ti ileeṣẹ kan to maa n fi ẹru ranṣẹ n gbe lọ si Dubai, ni United Arabs Emirates. Yatọ si awọn egboogi ti NDLEA gbẹsẹle niluu Eko yii, wọn tun fi ṣikun ofin mu awọn eeyan mii to n pin egboogi oloro kaakiri Naijiria. Lara wọn ni baba agba kan, to jẹ ajagunfẹyinti, Usman Adamu ti wọn mu ni Sokoto lori ẹsun pe o n ta agboogi oloro fun awọn janduku. NDLEA ni ẹni aadọrun ọdun ni baba agba naa.


Lara wọn ni baba agba kan, to jẹ ajagunfẹyinti, Usman Adamu ti wọn mu ni Sokoto lori ẹsun pe o n ta agboogi oloro fun awọn janduku. NDLEA ni ẹni aadọrun ọdun ni baba agba naa.


Bàbá mi wà nínú ilé tí wọn sun di eérú, ń kò mọ̀ bóyá ó jóná mọ́lé ni tàbí wọn ji gbé lọ - Aṣòfin

Laasigbo oselu to n ja rainrain nilẹ nipinlẹ Osun saaju eto idibo gomina ati lẹyin rẹ, ni ko tii jẹ rodo, lọ ree sinmi bayii. Koda, se ni wahala naa tun n fọnna soju si bayii, ti ẹmi awọn eeyan kan si n ba rogbodiyan naa lọ. Ni ọjọ Ẹti, se ni ipade wọọdu tawọn ọmọ ẹgbẹ oselu PDP se tun gbọna miran yọ, eyi to mu ẹmi l pẹlu. Akọroyin BBC to wa nilu Osogbo jabọ pe ipade wọọdu naa to waye ni ọlọba Atapara ni ilu Ede nirọlẹ ọjọ Ẹti lo di isu ata yanyan. Gẹgẹ bi Asofin Kofoworola Babajide, tii se olori ọmọ ẹgbẹ oselu to kere julọ nile asofin ipinlẹ Osun, to ba BBC Yoruba salaye ohun to fa rogbodiyan naa. Babajide ni nigba tohun dé ibi ìpàdé naa, oun ba Arabinrin kan, Silifatu Olalekan, to n  sẹ epe fún ọkàn lara awọn ọmọ ẹgbẹ, ti ohun sí gbìyànjú láti rí pe alafia pada jọba nibẹ, ki o to di pe ohun lọ fún ìpàdé miran ni Osogbo.


Akọroyin BBC to wa nilu Osogbo jabọ pe ipade wọọdu naa to waye ni ọlọba Atapara ni ilu Ede nirọlẹ ọjọ Ẹti lo di isu ata yanyan. Gẹgẹ bi Asofin Kofoworola Babajide, tii se olori ọmọ ẹgbẹ oselu to kere julọ nile asofin ipinlẹ Osun, to ba BBC Yoruba salaye ohun to fa rogbodiyan naa. Babajide ni nigba tohun dé ibi ìpàdé naa, oun ba Arabinrin kan, Silifatu Olalekan, to n  sẹ epe fún ọkàn lara awọn ọmọ ẹgbẹ, ti ohun sí gbìyànjú láti rí pe alafia pada jọba nibẹ, ki o to di pe ohun lọ fún ìpàdé miran ni Osogbo. Amọ o ni lẹyin ti oun kuro nibẹ tan, ni oun gbọ pe janduku kan latinu ẹgbẹ oselu alatako, ko igi ati ada lati maa na awọn eeyan, ti wọn si lo anfaani aawọ abẹnu laarin awọn ọmọ ẹgbẹ to waye naa, lati kọju ija si wọn. O ni iro ibọn n dun lakọlakọ, ti ọrọ si di ẹni ori yọ, o dile, eyi to mu ki awọn osisẹ ọlọpaa to n paraaro nilu naa, fi duro lati bomi pana aawọ naa. “Wọn sọ fun mi pe nigba ti awọn ọlọpaa de, lati beere nipa ohun to sẹlẹ, ọkunrin kan ti wọn n pe ni Ẹlẹgẹ, ti ọlọpaa kan, o fa ibọn yọ lapo rẹ, oun ati ọlọpaa naa si n yin ibọn mọra wọn.


Amọ o ni lẹyin ti oun kuro nibẹ tan, ni oun gbọ pe janduku kan latinu ẹgbẹ oselu alatako, ko igi ati ada lati maa na awọn eeyan, ti wọn si lo anfaani aawọ abẹnu laarin awọn ọmọ ẹgbẹ to waye naa, lati kọju ija si wọn. O ni iro ibọn n dun lakọlakọ, ti ọrọ si di ẹni ori yọ, o dile, eyi to mu ki awọn osisẹ ọlọpaa to n paraaro nilu naa, fi duro lati bomi pana aawọ naa. “Wọn sọ fun mi pe nigba ti awọn ọlọpaa de, lati beere nipa ohun to sẹlẹ, ọkunrin kan ti wọn n pe ni Ẹlẹgẹ, ti ọlọpaa kan, o fa ibọn yọ lapo rẹ, oun ati ọlọpaa naa si n yin ibọn mọra wọn. Amọ Ẹlẹgẹ yii ni ibọn dun julọ, to si ku, ti wọn si ni awọn ọlọpaa naa ti gbe oku rẹ lọ. Isẹlẹ yii lo wa bi awọn alatilẹyin Ẹlẹgẹ yii ninu, ti wọn fi lọ dana sun ile awọn obi olori ọmọ ẹgbẹ oselu to pọ julọ naa. Asofin Babajide Kofoworola ni nigba ti ohun de Osogbo, ni wọn pe oun lori ẹrọ ibanisọrọ pe awon eeyan kan ti n dana sun ile àwọn Òbí oun.


Amọ Ẹlẹgẹ yii ni ibọn dun julọ, to si ku, ti wọn si ni awọn ọlọpaa naa ti gbe oku rẹ lọ. Isẹlẹ yii lo wa bi awọn alatilẹyin Ẹlẹgẹ yii ninu, ti wọn fi lọ dana sun ile awọn obi olori ọmọ ẹgbẹ oselu to pọ julọ naa. Asofin Babajide Kofoworola ni nigba ti ohun de Osogbo, ni wọn pe oun lori ẹrọ ibanisọrọ pe awon eeyan kan ti n dana sun ile àwọn Òbí oun. O ni gbogbo dukia to wa ninu ile naa ni wọn jo kanlẹ gburugburu ayafi orule to nira fun ọwọ ina lati mu lo ku. “Mama mi ti jade amọ baba mi ti dagba, ti wọn si wa ninu ile, titi di akoko yii, n ko tii ri baba mi. Boya wọn ye ni, boya wọn pa wọn ni, boya wọn si gbe wọn wọn lọ ni, n ko mọ.


O ni gbogbo dukia to wa ninu ile naa ni wọn jo kanlẹ gburugburu ayafi orule to nira fun ọwọ ina lati mu lo ku. “Mama mi ti jade amọ baba mi ti dagba, ti wọn si wa ninu ile, titi di akoko yii, n ko tii ri baba mi. Boya wọn ye ni, boya wọn pa wọn ni, boya wọn si gbe wọn wọn lọ ni, n ko mọ. A ti n wa awọn ohun to jona lati mọ boya wọn sun eeyan mọle amọ ohun gbogbo lo ti di eeru.” Adele alaga egbe oselu PDP nipinle Osun, Dokita Adekunle Akindele, ti wa ke si awon osise alaabo nipinle Osun lati mase wo ọrọ wahala ti awon omo egbe oselu alatakoAPC fẹ ma a fa nilu Ede, to je ilu gomina tuntun, Sen. Ademola Adeleke, niran rara. Akindele salaye pe se ni awon egbe oselu APC n japoro kaakiri bayii, ti won si fẹ sọ ipinle Osun di ibudo ogun. Gbogbo iyanju BBC Yoruba lati ba awọn asaaju ẹgbẹ APC nipinlẹ Osun sọrọ, lo ja si pabo.


A ti n wa awọn ohun to jona lati mọ boya wọn sun eeyan mọle amọ ohun gbogbo lo ti di eeru.” Adele alaga egbe oselu PDP nipinle Osun, Dokita Adekunle Akindele, ti wa ke si awon osise alaabo nipinle Osun lati mase wo ọrọ wahala ti awon omo egbe oselu alatakoAPC fẹ ma a fa nilu Ede, to je ilu gomina tuntun, Sen. Ademola Adeleke, niran rara. Akindele salaye pe se ni awon egbe oselu APC n japoro kaakiri bayii, ti won si fẹ sọ ipinle Osun di ibudo ogun. Gbogbo iyanju BBC Yoruba lati ba awọn asaaju ẹgbẹ APC nipinlẹ Osun sọrọ, lo ja si pabo. Amọ a si n gbiyanju siwaju lati gbọ salaye tiwọn naa lori awọn ẹsun idaluru ti PDP fi kan wọn naa. Alukoro ileese olopaa ni ipinle Ọsun, Yemisi Opalola ti fìdí iṣẹlẹ mulẹ pe ileese olopaa ti n se iwadi isele naa. Atẹjade kan ti Opalola fisita lori isẹlẹ naa ni Komisana ọlọpaa nipinlẹ Osun, Olawale Olokode ti pasẹ pe ki wọn tu ikọ ọlọpaa to n paraaro ilu naa ka.


Amọ a si n gbiyanju siwaju lati gbọ salaye tiwọn naa lori awọn ẹsun idaluru ti PDP fi kan wọn naa. Alukoro ileese olopaa ni ipinle Ọsun, Yemisi Opalola ti fìdí iṣẹlẹ mulẹ pe ileese olopaa ti n se iwadi isele naa. Atẹjade kan ti Opalola fisita lori isẹlẹ naa ni Komisana ọlọpaa nipinlẹ Osun, Olawale Olokode ti pasẹ pe ki wọn tu ikọ ọlọpaa to n paraaro ilu naa ka. Atẹjade naa ni igbesẹ ọhun waye nitori ọpọ ariwisi ati iwa aiba ilana isẹ agbofinro mu ti wọn hu. Kọmisana ọlọpaa ni igbesẹ naa bẹrẹ lọgan, to si wa lati mu ko jẹ arikọgbọn fun awn ọlọpaa yoku nitori ileesẹ oun ko ni faramọ iwakiwa lati ọdọ agbofinro kankan. Opalola ni ọwọ ofin yíò gbé gbogbo awọn to lọwọ nínú rogbodiyan naa, ti ko sí ní yo ẹnikẹni sílẹ.


Atẹjade naa ni igbesẹ ọhun waye nitori ọpọ ariwisi ati iwa aiba ilana isẹ agbofinro mu ti wọn hu. Kọmisana ọlọpaa ni igbesẹ naa bẹrẹ lọgan, to si wa lati mu ko jẹ arikọgbọn fun awn ọlọpaa yoku nitori ileesẹ oun ko ni faramọ iwakiwa lati ọdọ agbofinro kankan. Opalola ni ọwọ ofin yíò gbé gbogbo awọn to lọwọ nínú rogbodiyan naa, ti ko sí ní yo ẹnikẹni sílẹ.


Osogbo War: Wo bí ìrẹ́pọ̀ àti ìṣọ̀kan ṣe mú kí Yorùbá ṣẹ́gun Fulani lọ́dún 1840

Yoruba ni itan kii ku, ẹsin iwaju si ni tẹyin n wo sare. Ọ́jọ́ ti pẹ ti ajọsepọ ti wa laarin ẹya Yoruba ati Fulani, eyi ti ko sẹsẹ bẹrẹ, bẹẹ ni ko si yẹ ka gbagbe ipa ti Fulani ko ninu aye Alaafin Aolẹ, to fi sẹ epe fun iran Yoruba. Bakan naa lo yẹ ka ranti ohun to waye laarin Fulani ati Afonja, aarẹ Ọna Kakanfo to tẹdo silu Ilorin, eyi to mu ki ilu naa bọ lọwọ akoso iran Yoruba. Àwọn ìtàn mánigbàgbé tì ẹ leè ní ìfẹ̀ síí: Lọwọ lọwọ bayii, awuyewuye tun n lọ yika orilẹede Naijiria, eyi ti ko yọ ilẹ Yoruba silẹ, nipa ọsẹ ti awọn kanda kan ninu ẹya Fulani n se fawọn ọmọ ilẹ yii. Bi awọn ọdaran kan laarin ẹya Fulani naa se n pa eeyan laibikita, paapa awọn agbẹ ti wọn n fi oko jẹ ẹran wọn, naa ni wọn n fi tipa ba awọn obinrin sun, wọn n ji eeyan gbe gba owo, ti wọn si tun ndigun jale. Ọrọ naa ti wa le gongo bayii, ti igbe a ko fẹ Fulani mọ laarin wa si gba ẹnu ọpọ ẹya to wa lorilẹede Naijiria.


Àwọn ìtàn mánigbàgbé tì ẹ leè ní ìfẹ̀ síí: Lọwọ lọwọ bayii, awuyewuye tun n lọ yika orilẹede Naijiria, eyi ti ko yọ ilẹ Yoruba silẹ, nipa ọsẹ ti awọn kanda kan ninu ẹya Fulani n se fawọn ọmọ ilẹ yii. Bi awọn ọdaran kan laarin ẹya Fulani naa se n pa eeyan laibikita, paapa awọn agbẹ ti wọn n fi oko jẹ ẹran wọn, naa ni wọn n fi tipa ba awọn obinrin sun, wọn n ji eeyan gbe gba owo, ti wọn si tun ndigun jale. Ọrọ naa ti wa le gongo bayii, ti igbe a ko fẹ Fulani mọ laarin wa si gba ẹnu ọpọ ẹya to wa lorilẹede Naijiria. Idi ree ti BBC Yoruba fi mu itan Ogun Osogbo wa fun yin gẹgẹ bo se kan ẹya Yoruba ati Fulani, eyi ti yoo wulo fun wa lasiko yii lati fi kọgbọn. Ibẹrẹ ogun Osogbo lọdun 1840: Lẹ́yìn tí àwọn ẹ̀yà Fulani tí kógun ja ìlú Ìlorin, tí wọn sì fí ibẹ̀ ṣe ibùgbé, ni wọn tí bá ìlú Oyo jagún saaju ní ọdún 1636 si 1835. Síbẹ̀, aṣeyọri wọn naa kò tẹ́wọn lọ́rùn, ó ṣì wù wọ́n láti tan ibudó àti ìbi ti wọ́n yóò maa darí kaakiri ààrin gbùngbùn ilẹ̀ Yorùbá.


Idi ree ti BBC Yoruba fi mu itan Ogun Osogbo wa fun yin gẹgẹ bo se kan ẹya Yoruba ati Fulani, eyi ti yoo wulo fun wa lasiko yii lati fi kọgbọn. Ibẹrẹ ogun Osogbo lọdun 1840: Lẹ́yìn tí àwọn ẹ̀yà Fulani tí kógun ja ìlú Ìlorin, tí wọn sì fí ibẹ̀ ṣe ibùgbé, ni wọn tí bá ìlú Oyo jagún saaju ní ọdún 1636 si 1835. Síbẹ̀, aṣeyọri wọn naa kò tẹ́wọn lọ́rùn, ó ṣì wù wọ́n láti tan ibudó àti ìbi ti wọ́n yóò maa darí kaakiri ààrin gbùngbùn ilẹ̀ Yorùbá. Eyi lo mu wọn gbéra láti lọ kógun ja ìlú Osogbo, tọ jẹ́ ọ̀kan lára ìlẹ̀ Yorùbá lọdun 1840. Àwọn Fúlàní lábẹ́ ìdarí Ali tó jẹ́ Balogun Hausa ni ìlú Ìlọrin, lo saaju awọn ọmọ ogun Fulani lọ sí ìlú Osogbo láti lọ kogun ja ilu naa. Nígbà tí Ọba ìlú Osogbo ri pé àwọn ará Ilorin yìí fẹ́ lágbára jù fún Osogbo lati koju, ló ránṣẹ́ sí Ibadan láti wa ràn lọ́wọ́.


Eyi lo mu wọn gbéra láti lọ kógun ja ìlú Osogbo, tọ jẹ́ ọ̀kan lára ìlẹ̀ Yorùbá lọdun 1840. Àwọn Fúlàní lábẹ́ ìdarí Ali tó jẹ́ Balogun Hausa ni ìlú Ìlọrin, lo saaju awọn ọmọ ogun Fulani lọ sí ìlú Osogbo láti lọ kogun ja ilu naa. Nígbà tí Ọba ìlú Osogbo ri pé àwọn ará Ilorin yìí fẹ́ lágbára jù fún Osogbo lati koju, ló ránṣẹ́ sí Ibadan láti wa ràn lọ́wọ́. Kíá ni Ibadan lábẹ́ àkóso Obele tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Mobitan àti Alade Abimpagun, rán àwọn ikọ̀ ọmọogun lọ láti lọ ràn wọ́n lọ́wọ́ ni Osogbo. Gbogbo ìgbìyànjú àwọn ikọ̀ yìí kò le kojú àwọn Fulani Ilorin, wọn tún rán ikọ̀ míràn lọ lábẹ́ àkóso ògbóntarìgì jagunjagun mii. Amọ síbẹ̀, Fulani lati Ilorin borí gbogbo ogun tí wọ́n jà, tí wọn sì bẹ̀rẹ̀ sí ní mú ilẹ̀ lọ.


Kíá ni Ibadan lábẹ́ àkóso Obele tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Mobitan àti Alade Abimpagun, rán àwọn ikọ̀ ọmọogun lọ láti lọ ràn wọ́n lọ́wọ́ ni Osogbo. Gbogbo ìgbìyànjú àwọn ikọ̀ yìí kò le kojú àwọn Fulani Ilorin, wọn tún rán ikọ̀ míràn lọ lábẹ́ àkóso ògbóntarìgì jagunjagun mii. Amọ síbẹ̀, Fulani lati Ilorin borí gbogbo ogun tí wọ́n jà, tí wọn sì bẹ̀rẹ̀ sí ní mú ilẹ̀ lọ. Nígbà tí Ibadan ri pé bí Ilorin ṣe n ba lọ yìí, wọ́n kò ni pẹ́ gba gbogbo ilẹ̀ Yoruba mọ awọn lọ́wọ́, ni wọ́n tún rán ikọ̀ míràn tó lágbára, tó sì pọ̀ jú tí àtẹ̀yìnwá lọ́ silu Osogbo. Balogun Oderinlo si lo lewaju awọn ọmọ ogun Ibadan naa láti do jú ikọ̀ ọmọogun Fulani Ilorin. Nígbà tí Oderinlo àti àwọn ikọ̀ rẹ̀ dé ojú ogun, ni wọ́n ri pé ǹkan ti bàjẹ́ ju bi àwọn ṣe lérò lọ.


Nígbà tí Ibadan ri pé bí Ilorin ṣe n ba lọ yìí, wọ́n kò ni pẹ́ gba gbogbo ilẹ̀ Yoruba mọ awọn lọ́wọ́, ni wọ́n tún rán ikọ̀ míràn tó lágbára, tó sì pọ̀ jú tí àtẹ̀yìnwá lọ́ silu Osogbo. Balogun Oderinlo si lo lewaju awọn ọmọ ogun Ibadan naa láti do jú ikọ̀ ọmọogun Fulani Ilorin. Nígbà tí Oderinlo àti àwọn ikọ̀ rẹ̀ dé ojú ogun, ni wọ́n ri pé ǹkan ti bàjẹ́ ju bi àwọn ṣe lérò lọ. Wọ́n kò tilẹ̀ le fí ojú wọ́n han ni ìtà gbngba níwájú ogun Fulani nítorí àwọn ẹṣin tí Ilorin ko wá soju ogun ko gba gbẹrẹ. Lẹ́yìn ogúnjọ́ tí wọ́n de Osogbo, wọ́n kò le jà ní níta gbangba, Oderinlo wá dábàá pé Elepo, tó jẹ́ ògbójú jagunjagun nilẹ Ibadan, ni àwọn nílò gidigidi lójú ogun. Sáájú ni olori ogun Ibadan ti yari kanlẹ tẹlẹ pe Elepo kò ni lọ sí ojú ogun nítorí ìwà aidaa ti wọn lo hù lásìkò ayẹyẹ Agbamaja, ti wọn si n fi iya rẹ jẹ lọwọ.


Wọ́n kò tilẹ̀ le fí ojú wọ́n han ni ìtà gbngba níwájú ogun Fulani nítorí àwọn ẹṣin tí Ilorin ko wá soju ogun ko gba gbẹrẹ. Lẹ́yìn ogúnjọ́ tí wọ́n de Osogbo, wọ́n kò le jà ní níta gbangba, Oderinlo wá dábàá pé Elepo, tó jẹ́ ògbójú jagunjagun nilẹ Ibadan, ni àwọn nílò gidigidi lójú ogun. Sáájú ni olori ogun Ibadan ti yari kanlẹ tẹlẹ pe Elepo kò ni lọ sí ojú ogun nítorí ìwà aidaa ti wọn lo hù lásìkò ayẹyẹ Agbamaja, ti wọn si n fi iya rẹ jẹ lọwọ. Ní kété oníṣẹ́ Odẹrinlo jẹ́ ni Ibadan, bi o tilẹ jẹ pe o wu Baṣọrun lati ran Elepo lọ sí ogun Osogbo sùgbọ́n kò fẹ se bẹẹ, ko ma ba a tasẹ̀ àgẹ̀rẹ̀ sí ọ̀rọ̀ tí asáájú ogun ìlú Ibadan fi lélẹ̀. Bashorun wá fún Elepo npe ko lo Màlúù láti lọ fi bọ òrìṣà rẹ̀ tó jẹ́ Orí, kí ó sì gbàdúrà kí Ibadan rẹ̀yìn ọ̀tá lójú ogun. Lójú ogun lọ́hùn, Ibadan kò le sún mọ́ ibi ti àwọn Fulani lati Ilorin tí n jagun lójú ọ̀sán nítorí bẹẹrẹ ni Osogbo tẹ́ lọ bí ẹní, tí ẹsin àwọn Fulani Ilorin yóò si tètè rí ẹnikẹ́ni to ba n bọ.


Ní kété oníṣẹ́ Odẹrinlo jẹ́ ni Ibadan, bi o tilẹ jẹ pe o wu Baṣọrun lati ran Elepo lọ sí ogun Osogbo sùgbọ́n kò fẹ se bẹẹ, ko ma ba a tasẹ̀ àgẹ̀rẹ̀ sí ọ̀rọ̀ tí asáájú ogun ìlú Ibadan fi lélẹ̀. Bashorun wá fún Elepo npe ko lo Màlúù láti lọ fi bọ òrìṣà rẹ̀ tó jẹ́ Orí, kí ó sì gbàdúrà kí Ibadan rẹ̀yìn ọ̀tá lójú ogun. Lójú ogun lọ́hùn, Ibadan kò le sún mọ́ ibi ti àwọn Fulani lati Ilorin tí n jagun lójú ọ̀sán nítorí bẹẹrẹ ni Osogbo tẹ́ lọ bí ẹní, tí ẹsin àwọn Fulani Ilorin yóò si tètè rí ẹnikẹ́ni to ba n bọ. Niwọn igba to jẹ pe ọgbọn kii tan laye, ka wa lọ sọrun, ọgbọn ko si di igi, afi okun, awọn ọmọ ogun Ibadan wá pinnu láti máa kojú awọ́n ọmọ ogun Fulani Ilorin tí ojú ilẹ̀ bá ti pofírí, nígbà ti àwọn ẹsin wọn kò ni le ríran ri ina alẹ mọ́. Àwọn ọmoogun Osogbo yóò gbéra tó bá ti di aago méjì ọ̀sán lọ sí ojú ogun, iṣẹ wọ́n ni láti ri dájú pé amí kankan kò sí níbẹ̀, tí wọ́n bá sì rí èyíkéyìí, wọ́n yóò mu. Ní máìlì kan sí ibùbá àwọn Ilorin, wọ́n yoo dúró láti ṣe àtúntò bí wọ́n ṣe fẹ́ kọlu wọ́n.


Niwọn igba to jẹ pe ọgbọn kii tan laye, ka wa lọ sọrun, ọgbọn ko si di igi, afi okun, awọn ọmọ ogun Ibadan wá pinnu láti máa kojú awọ́n ọmọ ogun Fulani Ilorin tí ojú ilẹ̀ bá ti pofírí, nígbà ti àwọn ẹsin wọn kò ni le ríran ri ina alẹ mọ́. Àwọn ọmoogun Osogbo yóò gbéra tó bá ti di aago méjì ọ̀sán lọ sí ojú ogun, iṣẹ wọ́n ni láti ri dájú pé amí kankan kò sí níbẹ̀, tí wọ́n bá sì rí èyíkéyìí, wọ́n yóò mu. Ní máìlì kan sí ibùbá àwọn Ilorin, wọ́n yoo dúró láti ṣe àtúntò bí wọ́n ṣe fẹ́ kọlu wọ́n. Àwọn ọmọogun Osogbo tó ti lọ sáájú ni yóò dúró sí ààrín ogun, Olóyè Abitiko àti Labuju ní yóò maa dari ogun ni apá ọ̀tún, Balogun Oderinlo pẹ̀lú àwọn olóyè Ibadan tó kù, ni ń mójú tó apá òsì. Àrín òru ni wọn ṣe ìkọlu sí àwọn ọmọ ologun Ilorin, akọmọnà wọn loju ogun lọjọ naa ni "Eélòó ni owó odò" Ìdí tí wọ́n fí ń lo àkọmọ̀nà yìí ni pé, wọ́n gbọdọ̀ wọ inú odò Osun kí wọn tó le wọ inú aarin ilu Osogbo tí wọ́n bá n bọ̀ láti iha gúúsù, ẹni ti kò bá sí ti le pe ọ̀rọ̀ yìí, ó túmọ̀ sí pé, ọ̀tá ni. Báyìí ni wọ́n ń gorí ara wọ́n mọ́lẹ̀ láàrín àwọn ọmọogun Ilorin nítorí àwọn ọmọogun Ilorin ti dána sí ààrín wọ́n, àwọn Ilorin kò tilẹ̀ le móríbọ́, ẹ̀tù inú ibọ̀n wọ́n, si ló sun wọ́n gúrúgúrú.


Àwọn ọmọogun Osogbo tó ti lọ sáájú ni yóò dúró sí ààrín ogun, Olóyè Abitiko àti Labuju ní yóò maa dari ogun ni apá ọ̀tún, Balogun Oderinlo pẹ̀lú àwọn olóyè Ibadan tó kù, ni ń mójú tó apá òsì. Àrín òru ni wọn ṣe ìkọlu sí àwọn ọmọ ologun Ilorin, akọmọnà wọn loju ogun lọjọ naa ni "Eélòó ni owó odò" Ìdí tí wọ́n fí ń lo àkọmọ̀nà yìí ni pé, wọ́n gbọdọ̀ wọ inú odò Osun kí wọn tó le wọ inú aarin ilu Osogbo tí wọ́n bá n bọ̀ láti iha gúúsù, ẹni ti kò bá sí ti le pe ọ̀rọ̀ yìí, ó túmọ̀ sí pé, ọ̀tá ni. Báyìí ni wọ́n ń gorí ara wọ́n mọ́lẹ̀ láàrín àwọn ọmọogun Ilorin nítorí àwọn ọmọogun Ilorin ti dána sí ààrín wọ́n, àwọn Ilorin kò tilẹ̀ le móríbọ́, ẹ̀tù inú ibọ̀n wọ́n, si ló sun wọ́n gúrúgúrú. Lẹ́yìn tí wọ́n ṣe èyí, Ibadan bori ogun náà, tí wọ́n sí kó àwọn eeyan jànkàn-jànkàn lẹ́rú. Lára àwọn ti wọ́n kó lẹ́ru ní Jímba, Jimba ni olórí àwọn ẹrú Emir Ilorin. Ọ̀kan nínú àwọn ọmọ Ali, tó jẹ́ olórí ogun Ilorin Olóyè Lateju Ajikobi, Ajikobi yii si ni Balogun àwọn Yorùbá, eyi to tumọ si pe awọn ọmọ Yoruba kan fọwọ sowọpọ pẹlu ẹya Fulani lati maa ko ogun ja iran Yoruba.


Lẹ́yìn tí wọ́n ṣe èyí, Ibadan bori ogun náà, tí wọ́n sí kó àwọn eeyan jànkàn-jànkàn lẹ́rú. Lára àwọn ti wọ́n kó lẹ́ru ní Jímba, Jimba ni olórí àwọn ẹrú Emir Ilorin. Ọ̀kan nínú àwọn ọmọ Ali, tó jẹ́ olórí ogun Ilorin Olóyè Lateju Ajikobi, Ajikobi yii si ni Balogun àwọn Yorùbá, eyi to tumọ si pe awọn ọmọ Yoruba kan fọwọ sowọpọ pẹlu ẹya Fulani lati maa ko ogun ja iran Yoruba. Wọ́n fi Jimba àti ọmọ Ali kalẹ̀ láti máa lọ ní aláfíà, sùgbọ́n wọ́n bẹ́ àwọn méjì tó kù lórí nítorí pé ọmọ bibi Yorubá ní wọ́n, ìwà ọ̀dàlẹ̀ sì ni wọ́n hù láti lọ darapọ̀ mọ́ Ilorin. Bíborí Ogun yìi jẹ́ aṣeyọri ńla fún ẹ̀yà Yorùbá, Ibadan mú ìlú Ibokun tó jẹ́ ọkan lára àwọn ìlú Ijesha, ti kò jìnà sí ìlú Osogbo lẹru pẹ̀lú nitori wọ́n fọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú Ilorin. Lẹ́yìn Ogun yìí, Ibadan wá lọ tún ara mú, wọ́n lọ sí ọ̀pọ̀ ogun, ti wọ́n sì jáwé olúborí bọ̀.


Wọ́n fi Jimba àti ọmọ Ali kalẹ̀ láti máa lọ ní aláfíà, sùgbọ́n wọ́n bẹ́ àwọn méjì tó kù lórí nítorí pé ọmọ bibi Yorubá ní wọ́n, ìwà ọ̀dàlẹ̀ sì ni wọ́n hù láti lọ darapọ̀ mọ́ Ilorin. Bíborí Ogun yìi jẹ́ aṣeyọri ńla fún ẹ̀yà Yorùbá, Ibadan mú ìlú Ibokun tó jẹ́ ọkan lára àwọn ìlú Ijesha, ti kò jìnà sí ìlú Osogbo lẹru pẹ̀lú nitori wọ́n fọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú Ilorin. Lẹ́yìn Ogun yìí, Ibadan wá lọ tún ara mú, wọ́n lọ sí ọ̀pọ̀ ogun, ti wọ́n sì jáwé olúborí bọ̀. Lára àwọn ogun ti wọn tun ja lẹyin ogun Osogbo ni Ogun Kiriji, níbi ti àwọn awọn olórí ogun Ibadan ti fọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú ilu Igbajọ, ti wọ́n sì n sááju ogun fun ìgbà pípẹ́. Bí àwọn ọmọ ogun Ekiti parapọ̀ ṣe lágbára tó, wọ́n kò ṣẹ́gun wọ́n. Ọ̀pọ̀ àwọn tó jẹ́ ọmọ ogun nígbà náà ni Fabunmi Okeemesi, Ogedengbe Agbogungboro ti  Ijesa, Apasikoto Pasigegele ìlú Igbajo àti Latoosa ti Ibadan.


Lára àwọn ogun ti wọn tun ja lẹyin ogun Osogbo ni Ogun Kiriji, níbi ti àwọn awọn olórí ogun Ibadan ti fọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú ilu Igbajọ, ti wọ́n sì n sááju ogun fun ìgbà pípẹ́. Bí àwọn ọmọ ogun Ekiti parapọ̀ ṣe lágbára tó, wọ́n kò ṣẹ́gun wọ́n. Ọ̀pọ̀ àwọn tó jẹ́ ọmọ ogun nígbà náà ni Fabunmi Okeemesi, Ogedengbe Agbogungboro ti  Ijesa, Apasikoto Pasigegele ìlú Igbajo àti Latoosa ti Ibadan. A kọgbọn pe agbajọ ọwọ la fi n fọya, ajeje ọwọ kan ko gbe, o yẹ ki ilẹ Yoruba pawọpọ ran ara wọn lọwọ lasiko ti ọta ba n gbe ogun bọ. Itan naa kọ wa pe ka mase dalẹ ara wa nilẹ Yoruba nitori ọdalẹ balẹ ku, ẹni to dalẹ yoo ba ilẹ lọ. A tun kọgbọn pe ka mase maa fi oju tẹnbẹlu ẹnikan, a dijọ wulo fun ara wa ni.


A kọgbọn pe agbajọ ọwọ la fi n fọya, ajeje ọwọ kan ko gbe, o yẹ ki ilẹ Yoruba pawọpọ ran ara wọn lọwọ lasiko ti ọta ba n gbe ogun bọ. Itan naa kọ wa pe ka mase dalẹ ara wa nilẹ Yoruba nitori ọdalẹ balẹ ku, ẹni to dalẹ yoo ba ilẹ lọ. A tun kọgbọn pe ka mase maa fi oju tẹnbẹlu ẹnikan, a dijọ wulo fun ara wa ni. Ogun Osogbo tun kọ wa pe ki iran Yoruba ni ifẹ ara wọn, nitori airin lọwọọwọ nii jẹ ọmọ ejo niya.


Ogun Osogbo tun kọ wa pe ki iran Yoruba ni ifẹ ara wọn, nitori airin lọwọọwọ nii jẹ ọmọ ejo niya.


Wo àwọn orílẹ̀-ede tí obìnrin ti ń fẹ́ ju ọkọ kan lọ

Kii ṣe ohun tuntun nilẹ Afrika tabi lawọn ilẹ mi pe ọkunrin n fẹ ju obinrin kan lọ, awọn ẹsin ati aṣa kan tilẹ kin irufẹ iwa bẹẹ lẹyin. Amọ ohun kayeefi ni lọpọ orilẹ-ede pe obinrin n fẹ ju ọkọ kan lọ. O ṣeeṣe ki obinrin fẹ ọkọ tẹlẹ, amọ ko tun lọ fẹ ẹlomiran, yala nitori iku ọkunrin naa tabi ikọsilẹ. “Polyandry” ni wọn n pe ni ede Gẹẹsi ti obinrin ba fẹ ju okunrin kan lọ lasiko kan naa. A ṣe akojọpọ awọn orilẹ-ede mẹrin ti obinrin ti n fẹ ju ọkọ kan lọ lasiko kan naa. Ohun kayeefi ni yoo jẹ fun ọpọ awọn ọmọ Naijiria pe obinrin ni ju ọkọ kan, paapaa larin ẹya Yoruba.


“Polyandry” ni wọn n pe ni ede Gẹẹsi ti obinrin ba fẹ ju okunrin kan lọ lasiko kan naa. A ṣe akojọpọ awọn orilẹ-ede mẹrin ti obinrin ti n fẹ ju ọkọ kan lọ lasiko kan naa. Ohun kayeefi ni yoo jẹ fun ọpọ awọn ọmọ Naijiria pe obinrin ni ju ọkọ kan, paapaa larin ẹya Yoruba. Ṣugbọn laarin awọn ẹya Irigwe, ni Ariwa Naijiria, awọn obinrin wọn ti fẹ ju ọkọ kan lọ lasiko kan naa ri. Awọn ẹya Irigwe yii, obinrin wọn maa n fẹ  ju ọkunrin kan titi di ọdun 1968, ti wọn dibo tako irufẹ iwa bẹẹ. Itan sọ pe ṣaaju ọdun 1968 yii, awọn obinrin maa n lọ lati ile sile lati fẹ ọkọ, ti wọn a si maa bimọ sibẹ.


Ṣugbọn laarin awọn ẹya Irigwe, ni Ariwa Naijiria, awọn obinrin wọn ti fẹ ju ọkọ kan lọ lasiko kan naa ri. Awọn ẹya Irigwe yii, obinrin wọn maa n fẹ  ju ọkunrin kan titi di ọdun 1968, ti wọn dibo tako irufẹ iwa bẹẹ. Itan sọ pe ṣaaju ọdun 1968 yii, awọn obinrin maa n lọ lati ile sile lati fẹ ọkọ, ti wọn a si maa bimọ sibẹ. Kii ṣe ẹya kan ṣoso lo maa n fẹ ju ọkọ kan lọ ni India, amọ iwa naa wọpọ laarin awọn Pahari ni Ariwa India. Awọn iran Pachi Pandavas, nibi ti ọmọ iya marun un to jẹ ọkunri ti fẹ obinrin kan ṣoṣo gbagbọ pe ko yẹ ki aṣa naa parẹ. Yatọ si awọn wọnyii, awọn ẹya Toda, ni Nilgris ati Najanad Vellala ni Guusu India naa maa n fẹ ọkọ meji.


Kii ṣe ẹya kan ṣoso lo maa n fẹ ju ọkọ kan lọ ni India, amọ iwa naa wọpọ laarin awọn Pahari ni Ariwa India. Awọn iran Pachi Pandavas, nibi ti ọmọ iya marun un to jẹ ọkunri ti fẹ obinrin kan ṣoṣo gbagbọ pe ko yẹ ki aṣa naa parẹ. Yatọ si awọn wọnyii, awọn ẹya Toda, ni Nilgris ati Najanad Vellala ni Guusu India naa maa n fẹ ọkọ meji. Nepal jẹ ọkan lara awọn orilẹ-ede to toṣi julọ ni Asia. Lootọ ọdun 1963 ni wọn fofin de igbeyawo laarin obinrin kan ṣoṣo ati ọkọ to ju ẹyọ kan lọ, ṣugbọn ẹya kan bii Humla, Dolpa ati Kosi si n ṣe bẹẹ. Wọn ni o jẹ ọkan lara awọn aṣa ẹya wọn, awọn ko si le jọwọ rẹ laelae, nitori naa, awọn bọwọ fun aṣa naa ju ofin lọ.


Nepal jẹ ọkan lara awọn orilẹ-ede to toṣi julọ ni Asia. Lootọ ọdun 1963 ni wọn fofin de igbeyawo laarin obinrin kan ṣoṣo ati ọkọ to ju ẹyọ kan lọ, ṣugbọn ẹya kan bii Humla, Dolpa ati Kosi si n ṣe bẹẹ. Wọn ni o jẹ ọkan lara awọn aṣa ẹya wọn, awọn ko si le jọwọ rẹ laelae, nitori naa, awọn bọwọ fun aṣa naa ju ofin lọ. Yatọ si awọn ẹya wọnyii, awọn ẹya mii bii Bhote, Sherpa ati Newbie naa maa n ṣe bẹẹ. Awọn eeyan agbegbe Tsang ati Kham ni iha Tibet lo ṣaba maa n fẹ ọkọ to ju ẹyọ kan lọ ni China. Amọ awọn eeyan ẹya mii bii Monpa, Tamang, Qiang, Sherpa ati Lhoba naa maa n ṣe bẹẹ, to fi mọ awọn ẹya Han ati Hui.


Yatọ si awọn ẹya wọnyii, awọn ẹya mii bii Bhote, Sherpa ati Newbie naa maa n ṣe bẹẹ. Awọn eeyan agbegbe Tsang ati Kham ni iha Tibet lo ṣaba maa n fẹ ọkọ to ju ẹyọ kan lọ ni China. Amọ awọn eeyan ẹya mii bii Monpa, Tamang, Qiang, Sherpa ati Lhoba naa maa n ṣe bẹẹ, to fi mọ awọn ẹya Han ati Hui. Iwadii kan ti wọn ṣe labule Xigaze ati Qamdo lọdun 2008 fi han pe, nnkan bii ida ogun si aadọta awọn eeyan naa ni obinrin wọn n fẹ ju ọkọ kan lọ. Iwadii ọhun sọ siwaju si pe lawọn abule miran, nnkan bii ida aadọrun awọn obinrin wọn lo n ṣe bẹẹ.


Iwadii kan ti wọn ṣe labule Xigaze ati Qamdo lọdun 2008 fi han pe, nnkan bii ida ogun si aadọta awọn eeyan naa ni obinrin wọn n fẹ ju ọkọ kan lọ. Iwadii ọhun sọ siwaju si pe lawọn abule miran, nnkan bii ida aadọrun awọn obinrin wọn lo n ṣe bẹẹ.


Wo àwọn nọ́mbà ìpè agbófinró tó yẹ kò mọ̀, èyí tó pè tí ìkọlù agbébọn bá dé

Ọrọ eto aabo orilẹede yii ti di irawọ ọsan, eyi to ti n ba awọn agba ati ọmọde lẹru bayii. Eyi ko si sẹyin bi awọn agbebọn se n pa ọpọlọpọ ọmọ orilẹede yii, ti wọn si n se aimọye eeyan miran lese nigba ti wọn tun n ba ọpọ dukia jẹ pẹlu. Koda, ọrọ aabo to mẹhẹ naa ko yọ ẹkun kankan silẹ lorilẹede Naijiria, nitori bi awọn eeyan laabi yii se n pa ọpọ eeyan lẹkun ariwa, ni wọn tun n yabo awọn ibudo ipejọp eeyan lẹkun guusu Naijiria. A si lee sọ wipe ko si ipinlẹ kankan lorilẹede Naijiria to fara rọ, igbe ẹ gba wa si ni ọpọ eeyan n pariwo kiri. Bi a ko ba gbọ igbe lori ipaniyan, a gbọ igbe pe wọn ti ji awọn eeyan kan gbe lọ lati gba owo tabi pa wọn. Idi ree ti BBC Yoruba fi se eto Laa-Han-Mi, to maa n waye lẹẹkọkan lori awn akanse isẹlẹ to ba se koko.


A si lee sọ wipe ko si ipinlẹ kankan lorilẹede Naijiria to fara rọ, igbe ẹ gba wa si ni ọpọ eeyan n pariwo kiri. Bi a ko ba gbọ igbe lori ipaniyan, a gbọ igbe pe wọn ti ji awọn eeyan kan gbe lọ lati gba owo tabi pa wọn. Idi ree ti BBC Yoruba fi se eto Laa-Han-Mi, to maa n waye lẹẹkọkan lori awn akanse isẹlẹ to ba se koko. Ninu fidio eto naa ni akọroyin BBC Yoruba ti mẹnuba awọn isẹlẹ ipaniyan, ijinigbe ati biba dukia jẹ to n waye yika Naijiria. A tun bojuwo awọn aayan ti ijọba n gbe lati pana eto aabo to mẹhẹ naa, eyi ti ko tii so eso rere Bakan naa la tun bojuwo awọn igbesẹ to yẹ ki araalu gbe lati daabo bo ara wọn lọwọ awọn onisẹ iku yii. Nibayi onimọ kan nipa eto aabo, to kopa lori eto Laa-Han-Mi, Olatunbosun Bolarinwa, ti wa gba awọn ọmọ Naijiria nimọran lati jawọ ninu irin oru tabl laajin.


Ninu fidio eto naa ni akọroyin BBC Yoruba ti mẹnuba awọn isẹlẹ ipaniyan, ijinigbe ati biba dukia jẹ to n waye yika Naijiria. A tun bojuwo awọn aayan ti ijọba n gbe lati pana eto aabo to mẹhẹ naa, eyi ti ko tii so eso rere Bakan naa la tun bojuwo awọn igbesẹ to yẹ ki araalu gbe lati daabo bo ara wọn lọwọ awọn onisẹ iku yii. Nibayi onimọ kan nipa eto aabo, to kopa lori eto Laa-Han-Mi, Olatunbosun Bolarinwa, ti wa gba awọn ọmọ Naijiria nimọran lati jawọ ninu irin oru tabl laajin. O ni o yẹ ki wọn maa fi owe Yoruba kan to sọ pe ‘ẹni ba ba bii re, kii rin loru’ lati fi se ọrọ akọmọna wọn. “Gbogbo faaji ki faaji ti eeyan ba ti n se nigboro, bi alẹ ba ti lẹ, o yẹ ka fi ọmọ ayo fun ayo, ki koowa si morile ile rẹ lọ sinmi.” Onimọ nipa eto aabo naa wa rọ awọn araalu lati mọ nọmba ipe awọn agbofinro ti wọn le pe, lasiko ti ewu tabi ijamba ba wọle de. Onimọ naa ni ta ba ti pe awọn nọmba ipe yii iranlọwọ yoo dide si wa, to si tun rọ wa lati maa fi oju sọri bii alakan ni gbogbo ayika ta ba de.


O ni o yẹ ki wọn maa fi owe Yoruba kan to sọ pe ‘ẹni ba ba bii re, kii rin loru’ lati fi se ọrọ akọmọna wọn. “Gbogbo faaji ki faaji ti eeyan ba ti n se nigboro, bi alẹ ba ti lẹ, o yẹ ka fi ọmọ ayo fun ayo, ki koowa si morile ile rẹ lọ sinmi.” Onimọ nipa eto aabo naa wa rọ awọn araalu lati mọ nọmba ipe awọn agbofinro ti wọn le pe, lasiko ti ewu tabi ijamba ba wọle de. Onimọ naa ni ta ba ti pe awọn nọmba ipe yii iranlọwọ yoo dide si wa, to si tun rọ wa lati maa fi oju sọri bii alakan ni gbogbo ayika ta ba de.


Irọ́ ni wọ́n pa mọ́ mi, mi ò gbé Atiku lọ ilé ẹjọ́ – Wike

Gomina ipinlẹ Rivers, Nyesom Wike ti sọ pe irọ ni awọn iroyin to  lọ ni giboro pe oun ti gbe oludije sipo Aarẹ ninu ẹgbẹ oṣelu PDP, Atiku Abubakar ati gomina ipinlẹ Sokoto, Aminu Tambuwal, lọ ile ẹjọ. Nigba to n sọrọ nibi ti wọn ti n ṣi ibugbe awọn oṣiṣẹ ile igbimọ aṣofin ipinlẹ naa niluu Port Harcourt, Wike ni ohun to ṣe pataki lọwọ yii ni ọna ti oun yoo gba lati mu ki awọn eeyan ipinlẹ naa oun jẹ mudunmudun ijọba awarawa. O ni “Awọn eeyan ti n pe mi lori aago pe mo gbe Atiku Abubakar lọ sile ẹjọ.” “Mo fẹ sọ ni gbangba bayii pe mi o gbe Atiku lọ sile ẹjọ kankan o.” “Mo fẹ ki awọn ọmọ Naijiria mọ, lootọ ni mi o sọ nnkankan, iṣẹ ti mo n ṣe ni lati jẹ ki awọn eeyan ipinlẹ mi adun ijọba awarawa.” O tẹsiwaju pe “Ti wọn ba padanu ipo naa lẹyin eto idibo, ki ẹnikankan ma pe orukọ mi, mo ti sọ fun awọn oludije naa tẹlẹ.” “Ti mo ba fẹ lọ sile ẹjọ, mo ti maa lọ sile ẹjọ laarin ọsẹ meji.” “Agbo awọn oludije naa ni wọn ti n sọ awọn nnkan wọnyii, ẹ jẹ ki gbogbo aye gbọ o, wọn si ro pe wọn fẹ ba orukọ mi jẹ ni.” “Ohun to yẹ ki a maa sọ bayii ni bi a sẹ maa jaweolubori ninu eto idibo to n bọ. Ṣaaju ni iwe ẹjọ kan ti kọkọ gbode lori ayelujara, ninu eyii ti Wike ti pe Atiku ati Tambuwal lẹjọ lori esi ibo abẹle lati yan oludije ti yoo ṣoju ẹgbẹ naa ninu idibo Aarẹ ọdun to n bọ. Ki lo ti ṣẹlẹ sẹyin? Aawọ oselu to n waye ninu ẹgbẹ oselu PDP ti n gba ọna miran yọ, to si ti lọwọ ofin ninu plu.


Ṣaaju ni iwe ẹjọ kan ti kọkọ gbode lori ayelujara, ninu eyii ti Wike ti pe Atiku ati Tambuwal lẹjọ lori esi ibo abẹle lati yan oludije ti yoo ṣoju ẹgbẹ naa ninu idibo Aarẹ ọdun to n bọ. Ki lo ti ṣẹlẹ sẹyin? Aawọ oselu to n waye ninu ẹgbẹ oselu PDP ti n gba ọna miran yọ, to si ti lọwọ ofin ninu plu. Idi ni pe Gomina Nyesom Wike ti ipinlẹ Rivers, ti gbe oludije sipo Aarẹ labẹ asia ẹgbẹ oṣelu PDP, Atiku Abubakar, lọ sile ẹjọ. Bakan naa ni Wike tun wọ Gomina ipinlẹ Sokoto, Aminu Tambuwal ati ẹgbẹ oṣelu PDP lọ ile ẹjọ. Ẹjọ yii si lo da lori ipa ti wọn ko ninu eto idibo abẹnu to waye ni ọjọ kejidinlọgbọn ati kọkandinlọgbọn, oṣu karun un ọdun 2022.


Idi ni pe Gomina Nyesom Wike ti ipinlẹ Rivers, ti gbe oludije sipo Aarẹ labẹ asia ẹgbẹ oṣelu PDP, Atiku Abubakar, lọ sile ẹjọ. Bakan naa ni Wike tun wọ Gomina ipinlẹ Sokoto, Aminu Tambuwal ati ẹgbẹ oṣelu PDP lọ ile ẹjọ. Ẹjọ yii si lo da lori ipa ti wọn ko ninu eto idibo abẹnu to waye ni ọjọ kejidinlọgbọn ati kọkandinlọgbọn, oṣu karun un ọdun 2022. Ninu iwe to fi ransẹ sile ẹjọ, ti nọmba idamọ rẹ jẹ FHC/ABJ/CS/782/2022, Wike pẹlu agba ọjẹ kan ninu PDP, Newgent Ekamon ni ki ile ẹjọ yii ibo abẹnu naa danu. Ibo abẹnu naa si lo kede Abubakar Atiku bii oludije aarẹ fun ẹgbẹ oselu PDP. Amọ Wike ti wa n rọ ile ẹjọ pe ko pasẹ fun ajọ INEC pe ko yọ orukọ Atiku kuro, ko si fi orukọ toun rọpo rẹ, gẹgẹ bi oludide sipo Aarẹ fun ẹgbẹ oṣelu PDP.


Ninu iwe to fi ransẹ sile ẹjọ, ti nọmba idamọ rẹ jẹ FHC/ABJ/CS/782/2022, Wike pẹlu agba ọjẹ kan ninu PDP, Newgent Ekamon ni ki ile ẹjọ yii ibo abẹnu naa danu. Ibo abẹnu naa si lo kede Abubakar Atiku bii oludije aarẹ fun ẹgbẹ oselu PDP. Amọ Wike ti wa n rọ ile ẹjọ pe ko pasẹ fun ajọ INEC pe ko yọ orukọ Atiku kuro, ko si fi orukọ toun rọpo rẹ, gẹgẹ bi oludide sipo Aarẹ fun ẹgbẹ oṣelu PDP. Nyesom Wike ati Newgent Ekamon ni wọn jẹ olupẹjọ ninu ẹjọ naa, nigba tawọn ọlujẹjọ si jẹ ajọ INEC, ẹgbẹ oṣelu PDP, AminuTambuwal ati Abubakar Atiku. Wike salaye pe Gomina ipinlẹ Sokoto, Aminu Tambuwal ni ki awọn alatilẹyin oun dibo fun Atiku Abubakar lasiko eto idibo abẹnu naa. O ni Tambuwal gbe igbesẹ naa lẹyin ti gbogbo awọn oludije ti kọkọ jade lati bawọn alatilẹyin wọn sọrọ.


Nyesom Wike ati Newgent Ekamon ni wọn jẹ olupẹjọ ninu ẹjọ naa, nigba tawọn ọlujẹjọ si jẹ ajọ INEC, ẹgbẹ oṣelu PDP, AminuTambuwal ati Abubakar Atiku. Wike salaye pe Gomina ipinlẹ Sokoto, Aminu Tambuwal ni ki awọn alatilẹyin oun dibo fun Atiku Abubakar lasiko eto idibo abẹnu naa. O ni Tambuwal gbe igbesẹ naa lẹyin ti gbogbo awọn oludije ti kọkọ jade lati bawọn alatilẹyin wọn sọrọ. Lẹyin idibo naa, O ni Atiku bori pẹlu ibo toto 371, ti oun si ni ibo 237 nigba ti Bukola Saraki ni ibo 70. Idi si ree to fi ni alaga fun ẹgbẹ oṣelu naa, Iyorchia Ayu wa kede Gomina ipinlẹ Sokoto gẹgẹ bi akọni eto idibo abẹnu naa. Awọn olupẹjọ naa tun fi ẹsun mẹjọ kan awọn olujẹjọ naa, ti wọn si ni awọn fẹ mọ boya Tambuwal ti padanu ibo rẹ lab ofin, lẹyin to kede pe oun ko dije du ipo naa mọ.


Lẹyin idibo naa, O ni Atiku bori pẹlu ibo toto 371, ti oun si ni ibo 237 nigba ti Bukola Saraki ni ibo 70. Idi si ree to fi ni alaga fun ẹgbẹ oṣelu naa, Iyorchia Ayu wa kede Gomina ipinlẹ Sokoto gẹgẹ bi akọni eto idibo abẹnu naa. Awọn olupẹjọ naa tun fi ẹsun mẹjọ kan awọn olujẹjọ naa, ti wọn si ni awọn fẹ mọ boya Tambuwal ti padanu ibo rẹ lab ofin, lẹyin to kede pe oun ko dije du ipo naa mọ. Wọn ni pe ko yẹ ki wọn da ibo Tambuwal ọhun mọ ti Atiku Abubakar niwọn igba to ti kede saaju pe oun ko dije mọ. Awọn olupẹjọ naa wa rọ ile ẹjọ pe ko kede pe ki ẹgbẹ oṣelu PDP ma da ibo Tambuwal ati Atiku papọ, eyi ti yoo fun Wike ni anfani lati jẹ oludide sipo Aarẹ labẹ asia ẹgbẹ oselu naa. Wọn tun wa ni ki ile ẹjọ da awọn lare lori bi ẹgbẹ oṣelu PDP ṣe kuna lati ṣe ohun to tọ, pẹlu bo se da ibo Atiku ati Tambuwal papọ.


Wọn ni pe ko yẹ ki wọn da ibo Tambuwal ọhun mọ ti Atiku Abubakar niwọn igba to ti kede saaju pe oun ko dije mọ. Awọn olupẹjọ naa wa rọ ile ẹjọ pe ko kede pe ki ẹgbẹ oṣelu PDP ma da ibo Tambuwal ati Atiku papọ, eyi ti yoo fun Wike ni anfani lati jẹ oludide sipo Aarẹ labẹ asia ẹgbẹ oselu naa. Wọn tun wa ni ki ile ẹjọ da awọn lare lori bi ẹgbẹ oṣelu PDP ṣe kuna lati ṣe ohun to tọ, pẹlu bo se da ibo Atiku ati Tambuwal papọ. "PDP ati Atiku lo anfani pe Tambuwal fẹ jawọ ninu eto idibo naa, ni wọn se fun Tambuwal ni anfani lati sọ fawọn alatilẹyin rẹ ni gbangba pe ki wọn dibo fun Atiku. Wike ati Ekamon wa ni ki ile ẹjọ pa a lasẹ fun ajọ INEC lati yọ orukọ Atiku Abubakar kuro gẹgẹ bi oludide sipo Aarẹ labẹ asia ẹgbẹ oṣelu PDP. “Ile ẹjọ ni lati pa lasẹ fun ajọ INEC  pe ki wọn yọ orukọ Atiku Abubakar kuro ninu awọn to n dije sipo Aarẹ lọdun 2023.” “Ẹgbẹ oṣelu PDP ni lati tun esi idibo to waye losu karun ka nitori pe o mẹhẹ.” Newgent Ekamon wa ni ki ile ẹjọ kede Nyesom Wike gẹgẹ bi ẹni to bori ninu eto idibo abẹnu PDP, ko si di oludije sipo labẹ asia ẹgbẹ oṣelu PDP.


"PDP ati Atiku lo anfani pe Tambuwal fẹ jawọ ninu eto idibo naa, ni wọn se fun Tambuwal ni anfani lati sọ fawọn alatilẹyin rẹ ni gbangba pe ki wọn dibo fun Atiku. Wike ati Ekamon wa ni ki ile ẹjọ pa a lasẹ fun ajọ INEC lati yọ orukọ Atiku Abubakar kuro gẹgẹ bi oludide sipo Aarẹ labẹ asia ẹgbẹ oṣelu PDP. “Ile ẹjọ ni lati pa lasẹ fun ajọ INEC  pe ki wọn yọ orukọ Atiku Abubakar kuro ninu awọn to n dije sipo Aarẹ lọdun 2023.” “Ẹgbẹ oṣelu PDP ni lati tun esi idibo to waye losu karun ka nitori pe o mẹhẹ.” Newgent Ekamon wa ni ki ile ẹjọ kede Nyesom Wike gẹgẹ bi ẹni to bori ninu eto idibo abẹnu PDP, ko si di oludije sipo labẹ asia ẹgbẹ oṣelu PDP. Ekamon ni gẹgẹ bi ọmọ ẹgbẹ oṣelu PDP, oun lẹ fọwọ gbaya pe Nyesom Wike lori bori ninu eto idibo abẹnu naa. Awọn alaṣẹ Musiọmu kan niluu London ni awọn ti ṣetan lati da awọn ere iṣembaye ti wọn ji ko ni Naijiria pada. Awọn ere iṣembaye naa ti wọn ji ko niluu Benin ni nnkan bii ọgọrun ọdun ṣeyin ni iye rẹ jẹ mejilelaadọrin.


Ekamon ni gẹgẹ bi ọmọ ẹgbẹ oṣelu PDP, oun lẹ fọwọ gbaya pe Nyesom Wike lori bori ninu eto idibo abẹnu naa. Awọn alaṣẹ Musiọmu kan niluu London ni awọn ti ṣetan lati da awọn ere iṣembaye ti wọn ji ko ni Naijiria pada. Awọn ere iṣembaye naa ti wọn ji ko niluu Benin ni nnkan bii ọgọrun ọdun ṣeyin ni iye rẹ jẹ mejilelaadọrin. Gẹgẹ bii ohun ti awọn alaṣẹ musiọmu Horniman sọ niluu London, wọn ni awọn yoo fi awọn ere ọhun ṣọwọ si ijọba Naijiri laipẹ. Lara awọn nnkan ti wọn yoo da pada ni ere ‘brass’ mejila ati kọkọrọ kan ti wọn fi n ṣilẹkun ile ọba. Igbesẹ yii lo n waye lẹyin ti ijọba naijiria bere fun awọn ere naa pada loṣu Kinni ọdun yii.


Gẹgẹ bii ohun ti awọn alaṣẹ musiọmu Horniman sọ niluu London, wọn ni awọn yoo fi awọn ere ọhun ṣọwọ si ijọba Naijiri laipẹ. Lara awọn nnkan ti wọn yoo da pada ni ere ‘brass’ mejila ati kọkọrọ kan ti wọn fi n ṣilẹkun ile ọba. Igbesẹ yii lo n waye lẹyin ti ijọba naijiria bere fun awọn ere naa pada loṣu Kinni ọdun yii. Musiọmu ọhun, Hornima Musem, sọ pe oun ti jiroro pẹlu awọn ti ọrọ kan nilẹ Gẹẹsi ati ni Naijiria ki oun to be igbesẹ ọhun. Alaga musiọmu naa, Eve Salomon, sọ pe  “Ohun to tọ ati eyii to yẹ ni lati da awọn ere iṣẹmbaye ọhun pada si ibi ti wọn ti wa.” Lati nnkan bii ọdun diẹ sẹyin lawọn eeyan kaakiri agbaye ti n ke si awọn ijọba nilẹ yuroopu lati da awọn ere ti wọn ji ko ni Afrika pada sile. Lara awọn ere ti awọn eeyan ni ki wọn da pada ni eyii ti wọn ji ko niluu Benin.


Musiọmu ọhun, Hornima Musem, sọ pe oun ti jiroro pẹlu awọn ti ọrọ kan nilẹ Gẹẹsi ati ni Naijiria ki oun to be igbesẹ ọhun. Alaga musiọmu naa, Eve Salomon, sọ pe  “Ohun to tọ ati eyii to yẹ ni lati da awọn ere iṣẹmbaye ọhun pada si ibi ti wọn ti wa.” Lati nnkan bii ọdun diẹ sẹyin lawọn eeyan kaakiri agbaye ti n ke si awọn ijọba nilẹ yuroopu lati da awọn ere ti wọn ji ko ni Afrika pada sile. Lara awọn ere ti awọn eeyan ni ki wọn da pada ni eyii ti wọn ji ko niluu Benin. Eve Salomon ni “O han gbangba pe pẹlu adigi ni wọn fi ko awọn ere wọnyi wa sibi, ohun to si yẹ gẹgẹ bii ọmoluabi fun wa ni ki a da wọn pada.” “Awa gẹgẹ bii musiọmu Horniman, inu wa dun lati ṣiṣẹ papọ pẹlu ajọ to n risi ọrọ musiọmu ni Najiria lati da awọn ere naa pada.”


Eve Salomon ni “O han gbangba pe pẹlu adigi ni wọn fi ko awọn ere wọnyi wa sibi, ohun to si yẹ gẹgẹ bii ọmoluabi fun wa ni ki a da wọn pada.” “Awa gẹgẹ bii musiọmu Horniman, inu wa dun lati ṣiṣẹ papọ pẹlu ajọ to n risi ọrọ musiọmu ni Najiria lati da awọn ere naa pada.”


Israel dáwọ́ ìkọlù sí Gaza dúró lẹ́yìn  ọjọ́ mẹ́ta

Idawọduro ikọlu awọn ọmọ ogun Israel si awọn ọmọ ogun Palestine waye mojumọ oni lẹyin ikọlu ọjọ mẹta. Koda bawọn kan ṣi ṣe n yinbọn diẹ diẹ saaju ati lẹyin gbedeke idawọduro yi ko ni ko ma pada waye. Orileede Egypt lo jẹ bi apẹtusaawọ ti yoo ba wọn jiroro papọ. O kere tan eeyan mẹrinlelogoji lo ti padanu ẹmi wọn ninu ikọlu yi to waye lẹyin ọjọ mọkanla to waye kẹyin ni oṣu kaarun ọdun 2021. Amẹrika ati ajọ isọkan agbaye ti rọ awọn olori nigun mejeeji pe ki wọn tẹsiwaju lati maa tẹle idawọduro ija to wa nilẹ yi. Ninu atẹjade to fi sita ,aarẹ Amẹrika, Joe Biden gboriyin fun idawọduro ija yii.


O kere tan eeyan mẹrinlelogoji lo ti padanu ẹmi wọn ninu ikọlu yi to waye lẹyin ọjọ mọkanla to waye kẹyin ni oṣu kaarun ọdun 2021. Amẹrika ati ajọ isọkan agbaye ti rọ awọn olori nigun mejeeji pe ki wọn tẹsiwaju lati maa tẹle idawọduro ija to wa nilẹ yi. Ninu atẹjade to fi sita ,aarẹ Amẹrika, Joe Biden gboriyin fun idawọduro ija yii. O si kesi gbogbo awọn ti ọrọ kan lati ''tẹle ni tododo ki wọn si ri pe nkan eelo ribi wọle sọdọ awọn eeyan Gaza.'' Bakan naa lo ni ki wọn ṣe iwadii iṣẹlẹ ifarapa awọn araalu lai fi akoko ṣofo. Egypt lo n petu saawọ yii, to si ti ṣaaju ṣe iru iṣẹ yi ninu ikọlu laarin Israel ati Gaza to waye tẹlẹ Amọ bi wọn ṣe fẹsẹ idawọduro ija duro lọjọ Aiku,ileeṣẹ ologun Israel sọ pe awọn n yin ado oloro lu awọn aaye tawọn ọmọ ogun Palestinian Islamic Jihad wa tori pe wọn yin ado lu awọn naa.


O si kesi gbogbo awọn ti ọrọ kan lati ''tẹle ni tododo ki wọn si ri pe nkan eelo ribi wọle sọdọ awọn eeyan Gaza.'' Bakan naa lo ni ki wọn ṣe iwadii iṣẹlẹ ifarapa awọn araalu lai fi akoko ṣofo. Egypt lo n petu saawọ yii, to si ti ṣaaju ṣe iru iṣẹ yi ninu ikọlu laarin Israel ati Gaza to waye tẹlẹ Amọ bi wọn ṣe fẹsẹ idawọduro ija duro lọjọ Aiku,ileeṣẹ ologun Israel sọ pe awọn n yin ado oloro lu awọn aaye tawọn ọmọ ogun Palestinian Islamic Jihad wa tori pe wọn yin ado lu awọn naa. Bakan naa awọn ileeṣẹ iroyin Israel jabọ pe awọn ọmọ ogun Palestine yin ado oloro ni iṣẹju diẹ lẹyin gbedeke idawọduro naa. Sugbọn ikọlu mii ko waye nigba ti ilẹ yoo fi ṣu. Ikọlu to n waye yi bẹrẹ lẹyin ti Israel ṣe ikọlu sawọn agbegbe kan ni Gaza eyi ti awọn ọmọ ogun rẹ sọ pe wọn ṣe ni idahun si idunkoko awọn ajijagbara nibẹ.


Bakan naa awọn ileeṣẹ iroyin Israel jabọ pe awọn ọmọ ogun Palestine yin ado oloro ni iṣẹju diẹ lẹyin gbedeke idawọduro naa. Sugbọn ikọlu mii ko waye nigba ti ilẹ yoo fi ṣu. Ikọlu to n waye yi bẹrẹ lẹyin ti Israel ṣe ikọlu sawọn agbegbe kan ni Gaza eyi ti awọn ọmọ ogun rẹ sọ pe wọn ṣe ni idahun si idunkoko awọn ajijagbara nibẹ. Nigba ti yoo fi to irọlẹ ọjọ Aiku, awọn alaṣẹ Palestine sọ pe ọmọde mẹẹdogun lo padanu ẹmi wọn ninu awọn mẹrinlelogoji to ku ninu ikọlu ọhun. Bẹẹ naa ni ileeṣẹ ilera Gaza dẹbi ikọlu naa ru idunkoko Israeli to mu ki awọn ọmọ Palestine ku tawọn to le ni ọọdunrun si farapa. Israel naa naka abuku si ikọ PIJ pe awọn ni wọn ṣeṣi fa iku awọn to wa ni Gaza nipa pe ikọ yi yin ado oloro to ba awọn aimọye ọmọde ni Jabalia.


Nigba ti yoo fi to irọlẹ ọjọ Aiku, awọn alaṣẹ Palestine sọ pe ọmọde mẹẹdogun lo padanu ẹmi wọn ninu awọn mẹrinlelogoji to ku ninu ikọlu ọhun. Bẹẹ naa ni ileeṣẹ ilera Gaza dẹbi ikọlu naa ru idunkoko Israeli to mu ki awọn ọmọ Palestine ku tawọn to le ni ọọdunrun si farapa. Israel naa naka abuku si ikọ PIJ pe awọn ni wọn ṣeṣi fa iku awọn to wa ni Gaza nipa pe ikọ yi yin ado oloro to ba awọn aimọye ọmọde ni Jabalia. Ikọ ọmọ ogun orilẹede Israel ti pa asaaju ajijagbara to tobi sikeji ninu ikọ to n jija Jihad fawọn mususlumi to wa nilẹ Palestine. Ọmọde mẹfa atawọn ologun ofurufu, to fi mọ Khaled Mansour ati tayseer Jabari, lo wa lara eeyan mejilelọgbọn to ti ba ikọlu naa lọ lati ilẹ Palestine. O le ni ẹgbẹta ado iku ti ikọ ologun Palestine ti yin mọ Israel lati ọjọ Ẹti, osisẹ kan ni Israel lo fidi eyi mulẹ.


Ikọ ọmọ ogun orilẹede Israel ti pa asaaju ajijagbara to tobi sikeji ninu ikọ to n jija Jihad fawọn mususlumi to wa nilẹ Palestine. Ọmọde mẹfa atawọn ologun ofurufu, to fi mọ Khaled Mansour ati tayseer Jabari, lo wa lara eeyan mejilelọgbọn to ti ba ikọlu naa lọ lati ilẹ Palestine. O le ni ẹgbẹta ado iku ti ikọ ologun Palestine ti yin mọ Israel lati ọjọ Ẹti, osisẹ kan ni Israel lo fidi eyi mulẹ. Isreal ni oun bẹrẹ akọtun ikọlu naa nitori idunkoko ẹsẹkẹsẹ ti ikọ ajijagbara PIJ n se. Akọtun ikọlu yii lo lagbara pupọ aarin Israel ati Gaza lẹyin ikọlu ọlọjọ mọkanla ti wọn se kẹyin losu Karun ọdun 2021. Awọn ologun ilẹ Isreal ti wa n sekilọ pe akọtun ikọlu naa, ti wọn pe ni Dawn, to tunmọ si ibẹrẹ, le gba wọn to ọsẹ kan gbako.


Isreal ni oun bẹrẹ akọtun ikọlu naa nitori idunkoko ẹsẹkẹsẹ ti ikọ ajijagbara PIJ n se. Akọtun ikọlu yii lo lagbara pupọ aarin Israel ati Gaza lẹyin ikọlu ọlọjọ mọkanla ti wọn se kẹyin losu Karun ọdun 2021. Awọn ologun ilẹ Isreal ti wa n sekilọ pe akọtun ikọlu naa, ti wọn pe ni Dawn, to tunmọ si ibẹrẹ, le gba wọn to ọsẹ kan gbako. Ileesẹ eto ilera lagbegba Gaza ti wa di ẹbi isẹlẹ yii ru bi Isreal se n wọna lati gbẹmi awọn ọmọ ilẹ Palestine ati ọpọ eeyan to farapa. Amọ Isreal ti wa fi ẹsun kan ọmọ ogun Palestine pe awọn lo se okunfa ọpọ iku awọn eeyan naa nitori asita ado iku ti wọn yin lọjọ Satide lo pa ọpọ ọmọde nilu Jabalia to wa ni agbegbe Gaza.


Ileesẹ eto ilera lagbegba Gaza ti wa di ẹbi isẹlẹ yii ru bi Isreal se n wọna lati gbẹmi awọn ọmọ ilẹ Palestine ati ọpọ eeyan to farapa. Amọ Isreal ti wa fi ẹsun kan ọmọ ogun Palestine pe awọn lo se okunfa ọpọ iku awọn eeyan naa nitori asita ado iku ti wọn yin lọjọ Satide lo pa ọpọ ọmọde nilu Jabalia to wa ni agbegbe Gaza.


"Kò bá dáa kẹ pa ìyá mi dípò tẹ fi pa ọmọ rẹ̀, ìyàwó ọmọ àti oyún oṣù mẹ́rin"

Laasigbo oselu to n ja rainrain nilu Ede, nilẹ nipinlẹ Osun tun ti ba ibo miiiran yoo. Idi ni pe awọn mọlẹbi kan ti fẹsun kan, Asofin Kofoworola Babajide, tii se olori ọmọ ẹgbẹ oselu to kere julọ nile asofin ipinlẹ Osun. Ẹsun ti n fi kan asofin ọhun ni pe o ṣeku pa awọn eeyan meji, paapajulọ, ọkunrin kan ati obinrin kan pẹlu oyun oṣu mẹrin ninu. Orukọ awọn oloogbe naa ni Abideen Olalekan ati Kafayat Olalekan ti wn wa latinu idile kannaa. Nigba ti awọn ẹbi ọhun n ba BBC Yoruba sọrọ nilu Ede, lori bawọn ọmọ wọn ṣe pade iku ojiji,  wọn na ika aleebu sawọn ọlọpaa ati  Asofin kan. Asofin naa ni Hon Kofoworola Babajide, tii se olori ọmọ ẹgbẹ oselu to kere julọ nile asofin ipinlẹ Osun. Awuyewuye naa ni awọn ẹbi yii lo bẹrẹ lasiko ipade wọọdu ẹgbẹ oselu PDP to waye nilu Ede lọjọ Ẹti.


Orukọ awọn oloogbe naa ni Abideen Olalekan ati Kafayat Olalekan ti wn wa latinu idile kannaa. Nigba ti awọn ẹbi ọhun n ba BBC Yoruba sọrọ nilu Ede, lori bawọn ọmọ wọn ṣe pade iku ojiji,  wọn na ika aleebu sawọn ọlọpaa ati  Asofin kan. Asofin naa ni Hon Kofoworola Babajide, tii se olori ọmọ ẹgbẹ oselu to kere julọ nile asofin ipinlẹ Osun. Awuyewuye naa ni awọn ẹbi yii lo bẹrẹ lasiko ipade wọọdu ẹgbẹ oselu PDP to waye nilu Ede lọjọ Ẹti. Ọkan lara awọn ọmọ ẹgbẹ naa ni wọn lo bu ifọti lu ọkan lara awọn oluranlọwọ fun asofin Babajide Kofoworola lasiko ipade ọhun. Igbesẹ yii si lo bi rogbodiyan to tẹle, eyi to lọwọ awọn janduku kan ninu, ti wọn si ni asofin naa ke sawọn agbofinro lati wa yanju aawọ naa. Agboole Ate, Odolu to wa nijọba ibilẹ Ariwa Ede si ni wọn ni wọn ti pa  Abideen ni oru mọjumọ ọjọ Ẹti ati Kafayat, obinrin oloyun naa.


Ọkan lara awọn ọmọ ẹgbẹ naa ni wọn lo bu ifọti lu ọkan lara awọn oluranlọwọ fun asofin Babajide Kofoworola lasiko ipade ọhun. Igbesẹ yii si lo bi rogbodiyan to tẹle, eyi to lọwọ awọn janduku kan ninu, ti wọn si ni asofin naa ke sawọn agbofinro lati wa yanju aawọ naa. Agboole Ate, Odolu to wa nijọba ibilẹ Ariwa Ede si ni wọn ni wọn ti pa  Abideen ni oru mọjumọ ọjọ Ẹti ati Kafayat, obinrin oloyun naa. Gẹgẹ bi wọn ti salaye fun BBC Yoruba, awọn eeyan ti ọrọ iku Abideen àti Kafayat Ọlálékan n bi ninu, lo fa wahala ati rogbodiyan ni alẹ ọjọ ẹti ni ìlu Ede. Wọn ni awọn eeyan naa si lo dana sun ile ati dukia Baba asofin Kofoworola, ti wọn ko sí ti ri baba naa titi di akoko yii. Amọ ko si sẹni to le sọ bóyá wọn sun mọ ile ni tabi wọn ji gbe lọ.


Gẹgẹ bi wọn ti salaye fun BBC Yoruba, awọn eeyan ti ọrọ iku Abideen àti Kafayat Ọlálékan n bi ninu, lo fa wahala ati rogbodiyan ni alẹ ọjọ ẹti ni ìlu Ede. Wọn ni awọn eeyan naa si lo dana sun ile ati dukia Baba asofin Kofoworola, ti wọn ko sí ti ri baba naa titi di akoko yii. Amọ ko si sẹni to le sọ bóyá wọn sun mọ ile ni tabi wọn ji gbe lọ. A tun gbọ pe ọna lati gbẹsan ile obi asofin ti wọn dana sun naa, lo mu awọn janduku miran lọ dana sun ilé ati dukia Silifatu Ọlalekan, ti o jẹ iya Abideen to ti di oloogbe. Bẹẹ ba gbagbe, ninu iroyin ta mu wa fun yin saaju lori isẹlẹ yii, Asofin Kofoworola sọ fun BBC Yoruba pe arabinrin Silifatu Olalekan naa lo n sẹ epe fun ara awọn alatilẹyin oun, lasiko ipade ọhun eyi to jẹ ibẹrẹ aawọ naa. Arabinrin Silifatu Olalekan, tii se iya Abideen, ninu ifọrọwerọ rẹ pẹlu BBC Yoruba ni oun ati Aṣofin Kofoworola Babajide jẹ ọmọ ẹgbẹ oṣelu PDP.


A tun gbọ pe ọna lati gbẹsan ile obi asofin ti wọn dana sun naa, lo mu awọn janduku miran lọ dana sun ilé ati dukia Silifatu Ọlalekan, ti o jẹ iya Abideen to ti di oloogbe. Bẹẹ ba gbagbe, ninu iroyin ta mu wa fun yin saaju lori isẹlẹ yii, Asofin Kofoworola sọ fun BBC Yoruba pe arabinrin Silifatu Olalekan naa lo n sẹ epe fun ara awọn alatilẹyin oun, lasiko ipade ọhun eyi to jẹ ibẹrẹ aawọ naa. Arabinrin Silifatu Olalekan, tii se iya Abideen, ninu ifọrọwerọ rẹ pẹlu BBC Yoruba ni oun ati Aṣofin Kofoworola Babajide jẹ ọmọ ẹgbẹ oṣelu PDP. O ni awọn dijọ n ṣe isẹ pọ lasiko idibo gomina to gbe Sẹnetọ Ademola Adeleke wọle gẹgẹ bi gomina tuntun nipinlẹ naa ni. Silifatu tẹsiwaju pe ọrọ owo lo da ija silẹ laarin awọn ọdọ ẹgbẹ oṣelu PDP ati aṣofin naa. O ni wọn gbe owo kan fun aṣofin naa lati pin fun awọn ọmọ ẹgbẹ naa.


O ni awọn dijọ n ṣe isẹ pọ lasiko idibo gomina to gbe Sẹnetọ Ademola Adeleke wọle gẹgẹ bi gomina tuntun nipinlẹ naa ni. Silifatu tẹsiwaju pe ọrọ owo lo da ija silẹ laarin awọn ọdọ ẹgbẹ oṣelu PDP ati aṣofin naa. O ni wọn gbe owo kan fun aṣofin naa lati pin fun awọn ọmọ ẹgbẹ naa. “Wọn fun wa ni owo ni wọọdu, ti mo si jẹ ọkan lara asoju PDP fun Jide Akọgun (Kofoworola Babajide). Lẹyin idibo gomina to gbe Ademola Adeleke wọle, ni wọn fun wa ni owo yii pe ka fi ra nkan jẹ. Amọ wọn ko fun awọn wọọdu yii ni owo wọn, emi ni mo si polongo lọ lati ri pe ki wọn ba wa dibo fun ẹgbẹ yii."


“Wọn fun wa ni owo ni wọọdu, ti mo si jẹ ọkan lara asoju PDP fun Jide Akọgun (Kofoworola Babajide). Lẹyin idibo gomina to gbe Ademola Adeleke wọle, ni wọn fun wa ni owo yii pe ka fi ra nkan jẹ. Amọ wọn ko fun awọn wọọdu yii ni owo wọn, emi ni mo si polongo lọ lati ri pe ki wọn ba wa dibo fun ẹgbẹ yii." ‘”Awọn ẹgbẹ wa ko owo fun Jide Akọgun lọwọ pe ki awọn ọdọ fi ra nkan jẹ amọ ni awn ọdọ yii n beere owo naa lọwọ mi. Asofin naa wa n sọrọ pe owo ki ni wọn n beere lọwọ oun, oun ti na owo yẹn, tawọn ọdọ si yari pe mo ko awọn wa fun iya jẹ ni. Bi ọkunrin kan ti orukọ rẹ jẹ Nureni ṣe gba ọkan loju lara awọn ọdọ ẹgbẹ niyẹn."


‘”Awọn ẹgbẹ wa ko owo fun Jide Akọgun lọwọ pe ki awọn ọdọ fi ra nkan jẹ amọ ni awn ọdọ yii n beere owo naa lọwọ mi. Asofin naa wa n sọrọ pe owo ki ni wọn n beere lọwọ oun, oun ti na owo yẹn, tawọn ọdọ si yari pe mo ko awọn wa fun iya jẹ ni. Bi ọkunrin kan ti orukọ rẹ jẹ Nureni ṣe gba ọkan loju lara awọn ọdọ ẹgbẹ niyẹn." Silifatu ni ko pẹ ni aṣofin naa ke sawọn ọlọpaa lati wa mu awọn ọmọ ẹgbẹ  pe awọn ti lu oun ati pe awọn kan ti yin ibọn. O ni nikete tawọn ọlọpaa de, ni wọn ni awọn ko ri apẹẹrẹ pe ija wa nibi ti awọn wa, ni wọn ba ti wọn lọ. Silifatu ni ọmọ oun n ti ibi isẹ birikila bọ ni, lẹyin ti o ba awọn kan gba iwe ẹri,  ni awọn ọlọpaa, ti aṣofin Kofoworola pe wa si yin ibọn fun, nibi to ti n gbe iwe naa le wọn lọwọ.


Silifatu ni ko pẹ ni aṣofin naa ke sawọn ọlọpaa lati wa mu awọn ọmọ ẹgbẹ  pe awọn ti lu oun ati pe awọn kan ti yin ibọn. O ni nikete tawọn ọlọpaa de, ni wọn ni awọn ko ri apẹẹrẹ pe ija wa nibi ti awọn wa, ni wọn ba ti wọn lọ. Silifatu ni ọmọ oun n ti ibi isẹ birikila bọ ni, lẹyin ti o ba awọn kan gba iwe ẹri,  ni awọn ọlọpaa, ti aṣofin Kofoworola pe wa si yin ibọn fun, nibi to ti n gbe iwe naa le wọn lọwọ. “Bi Akọgun to ni oun lọ Osogbo, se pada de niyẹn, ti o si ko awọn ọlọpaa SARs  wa, to si na ọwọ pe ki awọn saasi yin ibọn fun Abideen. Mo ba bu SARs yii so, lo ba fẹ yin emi na ni ibọn.” Olalekan Rukayat Olasoji, ti ọrọ naa se oju rẹ, naa ba akọroyin BBC Yoruba sọrọ. O ni pe ìpade ẹgbẹ woodu ti ẹgbẹ oṣelu PDP ni awọn n se lọwọ, ki ariyanjiyan to bẹrẹ lori pipin owo oselu.. Rukayat ni awuyewuye naa lo fa wahala ti Asofin Koworola si gbà ilu Osogbo lọ lati lọ ko awon ọlọpa miran wa yatọ sí ọlọpa ilu Ede.


“Bi Akọgun to ni oun lọ Osogbo, se pada de niyẹn, ti o si ko awọn ọlọpaa SARs  wa, to si na ọwọ pe ki awọn saasi yin ibọn fun Abideen. Mo ba bu SARs yii so, lo ba fẹ yin emi na ni ibọn.” Olalekan Rukayat Olasoji, ti ọrọ naa se oju rẹ, naa ba akọroyin BBC Yoruba sọrọ. O ni pe ìpade ẹgbẹ woodu ti ẹgbẹ oṣelu PDP ni awọn n se lọwọ, ki ariyanjiyan to bẹrẹ lori pipin owo oselu.. Rukayat ni awuyewuye naa lo fa wahala ti Asofin Koworola si gbà ilu Osogbo lọ lati lọ ko awon ọlọpa miran wa yatọ sí ọlọpa ilu Ede. O ni wọn yinbọn pa ẹgbọn ati ìyàwó aburo ohun, eyi ti orukọ rẹ njẹ Kayafah. Iwadi BBC Yoruba fihan pe Olalekan Ibrahim Tunde, ti wọn pa iyawo rẹ pẹlú oyun osu mẹrin ninu, jẹ ọmọ ẹgbẹ oṣelu APC tọkantọkan. O wa pe fún idajọ ododo lori iku ti o pa iyawo ati ẹgbọn rẹ.


O ni wọn yinbọn pa ẹgbọn ati ìyàwó aburo ohun, eyi ti orukọ rẹ njẹ Kayafah. Iwadi BBC Yoruba fihan pe Olalekan Ibrahim Tunde, ti wọn pa iyawo rẹ pẹlú oyun osu mẹrin ninu, jẹ ọmọ ẹgbẹ oṣelu APC tọkantọkan. O wa pe fún idajọ ododo lori iku ti o pa iyawo ati ẹgbọn rẹ. Bakanna lo tun ra ọwọ ẹbe sí ìjọba ìpínlè Osun pe kí wọn gba oun lọwọ asofin Kofoworola Babajide, to tun dun kukulaja mọ oun lati gba ẹmi oun. Awọn ara ìlu ti ọrọ naa se oju wọn, Yinusa Atanda ati Wakilat Owolabi ni oloogbe Abideen Ọlálékan kìí se onijakidijagan eniyan. Bakan naa ni wọn fidi rẹ mulẹ pe osisẹ Birikila, to n ba ni kọle ni.


Bakanna lo tun ra ọwọ ẹbe sí ìjọba ìpínlè Osun pe kí wọn gba oun lọwọ asofin Kofoworola Babajide, to tun dun kukulaja mọ oun lati gba ẹmi oun. Awọn ara ìlu ti ọrọ naa se oju wọn, Yinusa Atanda ati Wakilat Owolabi ni oloogbe Abideen Ọlálékan kìí se onijakidijagan eniyan. Bakan naa ni wọn fidi rẹ mulẹ pe osisẹ Birikila, to n ba ni kọle ni. Silifatu Olalekan, ti o je iya fun Abideen ati iya ọkọ fun Kafayah, naa wa rawọ ẹbẹ sí ìjọba ìpínlẹ Osun ati gbogbo ọmọ Naijiria pe ki wọn gba oun. Awọn abiyamọ mejeeji naa ni ko yẹ ki awọn ọlọpaa yju sibi isẹlẹ naa lati ma yinbọn, ti awọn si padanu ẹmi ọmọ ati iyawo ọmọ lọna buruku bẹẹ. Olori awọn asofin latinu ẹgbẹ oṣelu PDP, to kere julọ nile igbimọ aṣofin ipinlẹ Osun, Onarebu Adewumi Babajide Koworola naa tako awọn ẹsun yii.


Silifatu Olalekan, ti o je iya fun Abideen ati iya ọkọ fun Kafayah, naa wa rawọ ẹbẹ sí ìjọba ìpínlẹ Osun ati gbogbo ọmọ Naijiria pe ki wọn gba oun. Awọn abiyamọ mejeeji naa ni ko yẹ ki awọn ọlọpaa yju sibi isẹlẹ naa lati ma yinbọn, ti awọn si padanu ẹmi ọmọ ati iyawo ọmọ lọna buruku bẹẹ. Olori awọn asofin latinu ẹgbẹ oṣelu PDP, to kere julọ nile igbimọ aṣofin ipinlẹ Osun, Onarebu Adewumi Babajide Koworola naa tako awọn ẹsun yii. Asofin naa, lasiko to n ba BBC Yoruba sọrọ ní gbogbo ẹṣun ti awọn ẹbi olóògbé fi kan oun, lo je Irọ nla. Ọnarebu Kofoworola wa ro awọn ọlọpa lati ṣe awari bàbá oun ati awọn to dana sun dukia rẹ. Alukoro ileese olopaa Yemisi Opalola ti fi idi iṣẹlẹ naa mulẹ.


Asofin naa, lasiko to n ba BBC Yoruba sọrọ ní gbogbo ẹṣun ti awọn ẹbi olóògbé fi kan oun, lo je Irọ nla. Ọnarebu Kofoworola wa ro awọn ọlọpa lati ṣe awari bàbá oun ati awọn to dana sun dukia rẹ. Alukoro ileese olopaa Yemisi Opalola ti fi idi iṣẹlẹ naa mulẹ. Opalola ni kete ti iroyin naa de eti Ọgá agba ọlọpaa ipinlẹ Osun, ni wọn tu ikọ ọlpaa to n paraaro ilu, to lọ se isẹ ibi naa ka. O ni iwadi ṣi nlọ lọwọlọwọ lori isẹlẹ naa. Alukoro ileesẹ ọlọpaa naa wa fi da awọn mọlẹbi atawọn araalu loju pe ọrọ naa ko ni lọ bẹẹ.


Opalola ni kete ti iroyin naa de eti Ọgá agba ọlọpaa ipinlẹ Osun, ni wọn tu ikọ ọlpaa to n paraaro ilu, to lọ se isẹ ibi naa ka. O ni iwadi ṣi nlọ lọwọlọwọ lori isẹlẹ naa. Alukoro ileesẹ ọlọpaa naa wa fi da awọn mọlẹbi atawọn araalu loju pe ọrọ naa ko ni lọ bẹẹ. “Awon to huwa yii yoo fimu kata ofin. A maa ri daju pe idajọ ododo fidi mulẹ lori isẹlẹ naa.”


“Awon to huwa yii yoo fimu kata ofin. A maa ri daju pe idajọ ododo fidi mulẹ lori isẹlẹ naa.”


Ọdun Bọ̀ọ̀lì wáyé, wo bí Ẹja, iṣu sísun, ata elépo rẹ́dẹ́rẹ́dẹ́ ti ń ṣe kámi-kàmi-kámi

Ajọdun Ọgẹdẹ agbaagba sisun ti wa di itẹwọgba ati ilumọka bayii lorilẹede Naijiria pẹlu bi wọn ṣe ṣe ajọdun ti ọdun yii ni ara ọtọ. Ṣe ni gbogbo nnkan jijẹ n ṣe kami kami kami, ti wọn si n ṣe ajọyọ jijẹ bọọli pẹlu awọn ẹja to n fi ogo fun Ọlọrun. Ko si agbegbe kankan nilu PortHarcourt ti ẹ wọ, ti ẹ ko ti ni ri apapọ Bọọli, iṣu tabi anamọ sisun, ẹja yiyan, dindin ati ata to ta sansan. Eyi lo si faa to se jẹ pe ilu yii ni ajọdun ọhun ti waye. Ẹ foju lounjẹ wo lara awọn aworan ohun to n pe ara wọn ranṣẹ nibi Ọdun Bọọli ti ọdun 2022.


Ọwọ́ wa tẹ̀ bàbá onílé táwọn agbébọn gbé ilé rẹ̀ ní Owo saájú ìkọlù sí ṣọ̀ọ̀ṣì - Akeredolu

Iroyin to n tẹ BBC lọwọ ni yajoyajo ti fidi rẹ mulẹ pe ọwọ ileesẹ ologun ti tẹ awọn agbebọn ti kọlu sọọsi kan ni Owo. Olori awọn osisẹ alaabo nilẹ wa, Ọgagun Lucky Irabor lo sisọ loju isẹlẹ naa lasiko ton jẹwọ pẹlu awọn lọgalọga akọroyin. Irabor ni kii se igi awọn ologun nikan lo da igbo se nidi ọrọ naa amọ awọn se aseyọri naa nifọwọkọwọ pẹlu awọn ileesẹ agbofinro yoku. O ni ileesẹ ọlọpaa, ologun ati awọn ọtẹlẹmuyẹ DSS lo seranwọ lati mu awọn agbebọn naa. Bẹẹ ba gbagbe, Olowo tilu Owo ti kede saaju fun awọn araalu rẹ pe ọwọ awọn agbofinro ti tẹ awọn agbebọn to sisẹ ibi naa. Amọ ileesẹ ọlọpaa kede nigba naa pe oun ko mọ ohunkohun nipa ohun ti Olowo sọ pe ọwọ ti tẹ awọn agbebọn naa.


O ni ileesẹ ọlọpaa, ologun ati awọn ọtẹlẹmuyẹ DSS lo seranwọ lati mu awọn agbebọn naa. Bẹẹ ba gbagbe, Olowo tilu Owo ti kede saaju fun awọn araalu rẹ pe ọwọ awọn agbofinro ti tẹ awọn agbebọn to sisẹ ibi naa. Amọ ileesẹ ọlọpaa kede nigba naa pe oun ko mọ ohunkohun nipa ohun ti Olowo sọ pe ọwọ ti tẹ awọn agbebọn naa. Wayi o, Gpmina ipinlẹ Ondo, Rotimi Akeredolu ti tun fidi rẹ mulẹ pe lootọ ni ọwọ awọn agbofinro ti tẹ awọn agbebọn to wa kọlu sọọsi Owo. Akeredolu sisọ loju ọrọ yii lasiko abẹwo alaga ẹgbẹ awọn akọroyin si ọọfisi rẹ. Akeredolu ni bakan naa ni ọwọ awọn agbofinro ti tẹ baba onile ti awn agbebọn naa gbe ile rẹ saaju ikọlu naa.


Wayi o, Gpmina ipinlẹ Ondo, Rotimi Akeredolu ti tun fidi rẹ mulẹ pe lootọ ni ọwọ awọn agbofinro ti tẹ awọn agbebọn to wa kọlu sọọsi Owo. Akeredolu sisọ loju ọrọ yii lasiko abẹwo alaga ẹgbẹ awọn akọroyin si ọọfisi rẹ. Akeredolu ni bakan naa ni ọwọ awọn agbofinro ti tẹ baba onile ti awn agbebọn naa gbe ile rẹ saaju ikọlu naa. O ni awọn agbofinro ko fi epo bọ iyọ lati se awari awọn agbebọn to sisẹ laabi nilu Owo naa. Atẹjade kan ti akọwe gomina Akeredolu feto iroyin, Richard Olatunde fisita lo sisọ loju ọrọ yii lọsan ọjọ Isẹgun. Akeredolu ni “Inu wa dun si olori ọmọ ogun alaabo to kede pe wọn ti mu awọn agbebọn naa.


O ni awọn agbofinro ko fi epo bọ iyọ lati se awari awọn agbebọn to sisẹ laabi nilu Owo naa. Atẹjade kan ti akọwe gomina Akeredolu feto iroyin, Richard Olatunde fisita lo sisọ loju ọrọ yii lọsan ọjọ Isẹgun. Akeredolu ni “Inu wa dun si olori ọmọ ogun alaabo to kede pe wọn ti mu awọn agbebọn naa. A ti mọ tẹlẹ pe ọwọ ti tẹ awọn agbebọn naa lati ọjọ mta kan, a kan pinnu lati dakẹ lori rẹ ni. Amọ a ti pinnu lati kede sita bayii lori rẹ, ti is si ti n lọ lọwọ lori iwadii nipa wọn, ta si tun ti n dọdẹ awọn agbebọn yoku to ti salọ. Bẹẹ ba gbagbe, ọjọ karun osu Kẹfa ọdun 2022 ni awọn agbebọn kan kọlu ijọ St Francis nilu Owo.


A ti mọ tẹlẹ pe ọwọ ti tẹ awọn agbebọn naa lati ọjọ mta kan, a kan pinnu lati dakẹ lori rẹ ni. Amọ a ti pinnu lati kede sita bayii lori rẹ, ti is si ti n lọ lọwọ lori iwadii nipa wọn, ta si tun ti n dọdẹ awọn agbebọn yoku to ti salọ. Bẹẹ ba gbagbe, ọjọ karun osu Kẹfa ọdun 2022 ni awọn agbebọn kan kọlu ijọ St Francis nilu Owo. Lẹyin isẹlẹ naa, eeyan mẹtalelogoji lo jade laye, ti ọpọlọpọ miran si farapa. Koda, ọpọ awọn eeyan to fi ara pa nibi isẹlẹ naa si wa nile iwosan, nibi ti wn ti n gba itọju.


Lẹyin isẹlẹ naa, eeyan mẹtalelogoji lo jade laye, ti ọpọlọpọ miran si farapa. Koda, ọpọ awọn eeyan to fi ara pa nibi isẹlẹ naa si wa nile iwosan, nibi ti wn ti n gba itọju.


Wo ohun mánigbàgbé tí yóò wáyé níbi ọdún Osun Osogbo lọdún yìí

Ayẹyẹ ọdun Osun osogbo ti ọdun yii ti bẹrẹ ni pẹrẹwu bayii ni ipinlẹ osun, gbogbo awọn to si maa n kopa ninu ọdun naa kaakiri agbaye lo ti n tẹkọ leti lọ si Naijiria lati kopa ninu ọdun naa. Ọjọ kinni, oṣu Kẹjọ, ni ọdun Osun Osogbo ti ọdun 2022 bẹrẹ niluu Osogbo, to jẹ olu ilu ipinlẹ Osun. Ọdun naa ni yoo wa sopin lọjọ kọkandinlọgbọn, oṣu Kẹjọ yii kan naa. Ọdọọdun ni ọdun Osun Osogbo maa n waye ninu oṣu Kẹjọ, lati bọ Osun, tii ṣe oriṣa to maa n fun awọn eeyan lọmọ. Igbagbọ awọn to maa n ṣọdun naa ni pe ọdun Osun Osogbo tun wa lati tun adehun laarin awọn ẹda adarihurun ati awọn oriṣa ṣe. Yatọ si pe o jẹ ọdun pataki fu awọn to n bọ Osun, o tun jẹ ọkan lara awọn ọdun to maa pe ọpọ ero, ti wọn jẹ arinrinajo afẹ wa siluu Osogbo kaakii agbaye.


Ọdọọdun ni ọdun Osun Osogbo maa n waye ninu oṣu Kẹjọ, lati bọ Osun, tii ṣe oriṣa to maa n fun awọn eeyan lọmọ. Igbagbọ awọn to maa n ṣọdun naa ni pe ọdun Osun Osogbo tun wa lati tun adehun laarin awọn ẹda adarihurun ati awọn oriṣa ṣe. Yatọ si pe o jẹ ọdun pataki fu awọn to n bọ Osun, o tun jẹ ọkan lara awọn ọdun to maa pe ọpọ ero, ti wọn jẹ arinrinajo afẹ wa siluu Osogbo kaakii agbaye. Akọkọ ni fifọ Osun mọ ni ilana ibilẹ, eyii ti wọn n pe ni ‘Iwopopo’ to maa n waye lọjọ kinni, oṣu Kẹjọ. Lẹyin naa ni titan atupa oloju mẹrindinlogun lẹyin ọjọ kẹta ti wọn ba ṣe Iwopopo tan. Atupa oloju mẹrindinlogun yii ni igbagbọ wa pe o ti wa lati nnkan bii ẹẹdẹgbẹta ọdun sẹyin.


Akọkọ ni fifọ Osun mọ ni ilana ibilẹ, eyii ti wọn n pe ni ‘Iwopopo’ to maa n waye lọjọ kinni, oṣu Kẹjọ. Lẹyin naa ni titan atupa oloju mẹrindinlogun lẹyin ọjọ kẹta ti wọn ba ṣe Iwopopo tan. Atupa oloju mẹrindinlogun yii ni igbagbọ wa pe o ti wa lati nnkan bii ẹẹdẹgbẹta ọdun sẹyin. Ọjọ Aje, ọjọ kẹjọ, oṣu Kẹjọ ni yoo kan eto “Bibọ Ade Ọba Osogbo,” eyii to jẹ ayajọ ọjọ ti wọn maa n fi ṣe ayẹsi awọn ọba to ti rewalẹ aṣa l’Osun. To ba di ọjọbọ, ọjọ kọkanla oṣu Kẹjọ, wọn yoo da ifa arugba, nibi ti Arugba, iyẹn omidan ti ko ti mọ ọkunrin ri, yoo ti ṣe awọn etutu kan si awọn alalẹ. Ọjọ Ẹti, ọjọ kọkandinlogun, oṣu Kẹjọ yii ni gbogbo ayẹyẹ ọdun naa yoo wa si ipari pẹlu bibọ “Osun Ajigun.” O ti le ni ẹẹdẹgbẹrin ọdun ti wọn ti n ṣe ọdun Osun Osogbo.


Ọjọ Aje, ọjọ kẹjọ, oṣu Kẹjọ ni yoo kan eto “Bibọ Ade Ọba Osogbo,” eyii to jẹ ayajọ ọjọ ti wọn maa n fi ṣe ayẹsi awọn ọba to ti rewalẹ aṣa l’Osun. To ba di ọjọbọ, ọjọ kọkanla oṣu Kẹjọ, wọn yoo da ifa arugba, nibi ti Arugba, iyẹn omidan ti ko ti mọ ọkunrin ri, yoo ti ṣe awọn etutu kan si awọn alalẹ. Ọjọ Ẹti, ọjọ kọkandinlogun, oṣu Kẹjọ yii ni gbogbo ayẹyẹ ọdun naa yoo wa si ipari pẹlu bibọ “Osun Ajigun.” O ti le ni ẹẹdẹgbẹrin ọdun ti wọn ti n ṣe ọdun Osun Osogbo. Gẹgẹ bii ohun ti a ka ninu itan, awọn aṣatipo kan, ti ogboju ọdẹ Olutimehin ko sodi lo lọ sidi odo Osun lọna ati bọ lọwọ iyan. Nigba ti wọn de eti odo naa, Yeye Osun jade si wọn lati inu odo ọhun, o si ni ki Olutimehin ko awọn eeyan naa lọ sibi pataki kan, eyii ti a mọ lonii gẹgẹ bii ilu Osogbo. Yeye osun ṣeleri lati daabo bo awọn eeyan naa, o si tun ṣeleri pe oun yoo maa pese fun ti wọn ba le maa ṣe iranti oun lọdọdun.


Gẹgẹ bii ohun ti a ka ninu itan, awọn aṣatipo kan, ti ogboju ọdẹ Olutimehin ko sodi lo lọ sidi odo Osun lọna ati bọ lọwọ iyan. Nigba ti wọn de eti odo naa, Yeye Osun jade si wọn lati inu odo ọhun, o si ni ki Olutimehin ko awọn eeyan naa lọ sibi pataki kan, eyii ti a mọ lonii gẹgẹ bii ilu Osogbo. Yeye osun ṣeleri lati daabo bo awọn eeyan naa, o si tun ṣeleri pe oun yoo maa pese fun ti wọn ba le maa ṣe iranti oun lọdọdun. Awọn eeyan ọhun gba si Yeye Osun lẹnu lati maa bọ lọdọdun. Lakọkọ, ọdun naa jẹ ọkan lara awọn ọdun to maa gbe ọpọ ero kaakiri agbaye lọ si ipinlẹ osun, eyii to maa n ran ipinlẹ naa lọwọ lati fi aṣa abalaye rẹ han awọn alejo naa. Ọdun naa tun jẹ asiko ti gbogbo awọn eeyan Osun maa n korajọ pọ ṣokan lai fi ti ẹya, ẹsin tabi ẹgbẹ oṣelu ṣe.


Awọn eeyan ọhun gba si Yeye Osun lẹnu lati maa bọ lọdọdun. Lakọkọ, ọdun naa jẹ ọkan lara awọn ọdun to maa gbe ọpọ ero kaakiri agbaye lọ si ipinlẹ osun, eyii to maa n ran ipinlẹ naa lọwọ lati fi aṣa abalaye rẹ han awọn alejo naa. Ọdun naa tun jẹ asiko ti gbogbo awọn eeyan Osun maa n korajọ pọ ṣokan lai fi ti ẹya, ẹsin tabi ẹgbẹ oṣelu ṣe. Ọdun Osun Osogbo tun maa n mu ki eto ọrọ aje ipinlẹ Osun burẹkẹ si pẹlu oniruru awọn eeyan to maa n wa kopa ninu ọdun ọhun.


Ọdun Osun Osogbo tun maa n mu ki eto ọrọ aje ipinlẹ Osun burẹkẹ si pẹlu oniruru awọn eeyan to maa n wa kopa ninu ọdun ọhun.


Òmìnira Yorùbá ló lé fòpin sí ipàníyàn, ìjínigbé nílẹ̀ wa - Sunday Igboho

Gbajumọ aṣiwaju ipe fun idasilẹ orilẹede Yoruba, Oloye Sunday Adeyẹmọ ti ọpọ mọ si Sunday Igboho tun ti sọrọ sita. Igboho ti fọwọ gbaya pe ipinya ẹya Yoruba kuro ni Naijiria nikan lo le mu opin si ipaniyan ati ijinigbe to wọpọ laarin wa. Igboho tun wa kede ọjọ Kẹtala oṣu kẹjọ gẹgẹ bi ọjọ iwọde alaafia fun ipe fun orilẹede Yoruba ni ipinlẹ Califonia lorilẹede Amrika. Bakan naa lo ni irufẹ iwọde naa yoo tun maa waye ni Trafalgar Square niluu London. Gẹgẹ bi atẹsita ti agbenusọ rẹ, Olayomi Koiki fisita loju opo rẹ lọjọ isẹgun, wa rọ awọn ọmọ Yoruba niluu lati darapọ mọ wọn fun iwọde alaafia naa. “Bi itajẹsilẹ ṣe n waye yika Naijiria lo jẹ oun ibẹru, ti igbe aye si ti su ọpọlọpọ ọmọ Yoruba.


Bakan naa lo ni irufẹ iwọde naa yoo tun maa waye ni Trafalgar Square niluu London. Gẹgẹ bi atẹsita ti agbenusọ rẹ, Olayomi Koiki fisita loju opo rẹ lọjọ isẹgun, wa rọ awọn ọmọ Yoruba niluu lati darapọ mọ wọn fun iwọde alaafia naa. “Bi itajẹsilẹ ṣe n waye yika Naijiria lo jẹ oun ibẹru, ti igbe aye si ti su ọpọlọpọ ọmọ Yoruba. Eyi si da lori bi ijọba Buhari ṣe kuna lati ṣe fẹ tọwọ bọ abadofin nipa ipese ibudo idaranjẹ fawọn darandaran, RUGA.” “O to gẹ, asiko ti to lati fi opin si ipaniyan ati ijinigbe to wọpọ yii. “A wa rọ awọn ọmọ Yoruba lati darapọ mọ wa fun iwọde yii.” “Wọn ti ni ka bọ sita lọjọ kẹtala oṣu yii lati fi ẹhonu wa han fun araye, ni asẹ Ọlọrun, a o jade ṣe iwọde naa.” Igboho ni pupọ lara awọn nkan ti oun sọ nigba naa, lo ti wa si imusẹ, ti o si jẹ ohun to ba ni ninuje. “Awọn kan n sọ pe Igboho lo n da ilu ru, o fẹ da ilu ru ni ni gbogbo igba.


Eyi si da lori bi ijọba Buhari ṣe kuna lati ṣe fẹ tọwọ bọ abadofin nipa ipese ibudo idaranjẹ fawọn darandaran, RUGA.” “O to gẹ, asiko ti to lati fi opin si ipaniyan ati ijinigbe to wọpọ yii. “A wa rọ awọn ọmọ Yoruba lati darapọ mọ wa fun iwọde yii.” “Wọn ti ni ka bọ sita lọjọ kẹtala oṣu yii lati fi ẹhonu wa han fun araye, ni asẹ Ọlọrun, a o jade ṣe iwọde naa.” Igboho ni pupọ lara awọn nkan ti oun sọ nigba naa, lo ti wa si imusẹ, ti o si jẹ ohun to ba ni ninuje. “Awọn kan n sọ pe Igboho lo n da ilu ru, o fẹ da ilu ru ni ni gbogbo igba. Ṣe ẹ ti wa rii nisinsiyi bayii? “Ki ni wahala ti mo fẹ da silẹ.” Igboho tun tẹnu mọ ọ pe idi niyi ti oun fi n pariwo pe ki wọn jẹ gbogbo awọn tawọn jọ jẹ ọdọ, ti awọn ṣi ni okun ti wọn ni akinkanju nilẹ Yoruba jọ pawọpọ gbeja iran Yoruba lọwọ awọn agbebọn. Atẹjade naa wa fi adirẹsi kan sita nibi ti awọn ọmọ Yoruba ti ko ba si ni Califonia yoo ti lanfaani lati darapọ mọ iwọde naa lati ori ayelujara.


Ṣe ẹ ti wa rii nisinsiyi bayii? “Ki ni wahala ti mo fẹ da silẹ.” Igboho tun tẹnu mọ ọ pe idi niyi ti oun fi n pariwo pe ki wọn jẹ gbogbo awọn tawọn jọ jẹ ọdọ, ti awọn ṣi ni okun ti wọn ni akinkanju nilẹ Yoruba jọ pawọpọ gbeja iran Yoruba lọwọ awọn agbebọn. Atẹjade naa wa fi adirẹsi kan sita nibi ti awọn ọmọ Yoruba ti ko ba si ni Califonia yoo ti lanfaani lati darapọ mọ iwọde naa lati ori ayelujara.