Bakan naa ni ajọ eto ilera lagbaye, WHO tun ṣekilọ pe o yẹ ki ijọba ke sawọn ẹka eleto ilera aladani lati ṣugba wọn ninu ilakaka ati wawọ arun naa bọlẹ ko to ṣọṣẹ. O ni bi ọrọ ṣe n lọ pẹlu bi ọrọ ṣe n lọ yii afaimọ o ki arun naa o ma tan kalẹ nipasẹ awọn oṣiṣẹ aladani lẹka eto ilera nitori aini imọ to to nipa rẹ. Wayi o, ijọba apapọ Naijiria ti n fi ewe ọmọ mọ awọn ontaja ati alagbata ọja leti pe, wọn ko gbọdọ tori arun Coronavirus to wọle tọ wa ni Naijiria, maa gbe ele gun owo awọn ọja kan. Ajọ to n daabo bo awọn ontaja lorilẹede Naijiria FCCPC, ninu atẹjade kan to fisita loju opo Twitter rẹ lo ti gbe ikilọ naa jade pẹlu afikun pe, iwa fifi owo le owo ọja laibikita tako ofin ihuwasi nilẹ wa. Ajọ naa ni oun ti sakiyesi pe nikete tijọba kede pe wọn ti kofiri arun Coronavirus ni Naijiria, lawọn ontaja kan ti ro pe akoko ati ri taje se lo de fun awọn, ti wọn si n gbe owo gun awọn eroja to ni nkan se pẹlu ilera. Lara awọn eroja to mẹnuba ni asọ ibọwọ, asọ iboju ati awọn eroja mii to ni nkan se pẹlu imọtoto ara bii ọsẹ ifọwọ lati dena arun, inuju ati bẹẹ bẹẹ lọ, tori pe awọn eroja yii wulo fun idena itankalẹ arun Coronavirus. Ajọ FCCPC tun ni ọrọ ele owo ọja ọhun ko yọ awọn ileesẹ apoogun nlanla silẹ ati awọn ibudo itaja kan, ti wọn n yan ọmọ Naijiria jẹ eyi to ko jẹ kawọn eroja ọhun de arọwọto wọn.


Coronavirus in Nigeria: Àjọ ètò ìlera lágbayé, WHO kan sárá sí Nàìjíríà lórí aáyan ìdènà àrùn Corona

Ajọ naa ni oun ti sakiyesi pe nikete tijọba kede pe wọn ti kofiri arun Coronavirus ni Naijiria, lawọn ontaja kan ti ro pe akoko ati ri taje se lo de fun awọn, ti wọn si n gbe owo gun awọn eroja to ni nkan se pẹlu ilera. Lara awọn eroja to mẹnuba ni asọ ibọwọ, asọ iboju ati awọn eroja mii to ni nkan se pẹlu imọtoto ara bii ọsẹ ifọwọ lati dena arun, inuju ati bẹẹ bẹẹ lọ, tori pe awọn eroja yii wulo fun idena itankalẹ arun Coronavirus. Ajọ FCCPC tun ni ọrọ ele owo ọja ọhun ko yọ awọn ileesẹ apoogun nlanla silẹ ati awọn ibudo itaja kan, ti wọn n yan ọmọ Naijiria jẹ eyi to ko jẹ kawọn eroja ọhun de arọwọto wọn. O fikun pe bi awọn eroja ti araalu nilo lati dena itankalẹ arun Coronavirus ba ti wọ̀n ju, ti ko si si ni arọ̀wọ̀to wọ̀n, eyi lee mu ki ọwọja arun naa pọ̀ si ni Naijiria. Atẹjade naa wa n kesi awọn ontaja atawọn ileesẹ apoogun pe ẹnikẹni ti ọwọ ba tẹ ninu wọn pe o n gbe ele gun owo awọn eroja wọnyi yoo finmu kata ofin, eyi to lee la ẹwọn lọ. Saaju la ti kọ sọ fun yin pe eniyan mejidinlọgbọn to ni ibaṣepọ pẹlu ọmọ Italy to ko aarun Coronavirus wọ ipinlẹ Eko, ti wa ni ibudo iyasọtọ bayii.


O fikun pe bi awọn eroja ti araalu nilo lati dena itankalẹ arun Coronavirus ba ti wọ̀n ju, ti ko si si ni arọ̀wọ̀to wọ̀n, eyi lee mu ki ọwọja arun naa pọ̀ si ni Naijiria. Atẹjade naa wa n kesi awọn ontaja atawọn ileesẹ apoogun pe ẹnikẹni ti ọwọ ba tẹ ninu wọn pe o n gbe ele gun owo awọn eroja wọnyi yoo finmu kata ofin, eyi to lee la ẹwọn lọ. Saaju la ti kọ sọ fun yin pe eniyan mejidinlọgbọn to ni ibaṣepọ pẹlu ọmọ Italy to ko aarun Coronavirus wọ ipinlẹ Eko, ti wa ni ibudo iyasọtọ bayii. Eyi jẹyọ ninu atẹjade kan ti ijọba ipinlẹ Ogun fi sita loju opo ayelujara Twitter rẹ lọjọ Ẹti. Ijọba ipinlẹ Ogun sọ pe, ọkunrin naa to n ṣiṣẹ l'orilẹ-ede Naijiria wa si ipinlẹ naa lẹyin to gunlẹ si papakọ ofurufu ilu Eko lati Milan, to si lọ si ileeṣẹ kan ni Ewekoro nipinlẹ Ogun. Bakan ni ijọba Ogun ninu atẹjade naa sọ pe, ẹnu ko ya oun lati gbọ pe ọkunrin naa wa si ipinlẹ naa nitori pe pupọ ninu awọn to maa n gunlẹ si Eko, lo maa n wa si ọkan tabi omiran lara awọn ileeṣẹ to wa nipinlẹ Ogun.


Eyi jẹyọ ninu atẹjade kan ti ijọba ipinlẹ Ogun fi sita loju opo ayelujara Twitter rẹ lọjọ Ẹti. Ijọba ipinlẹ Ogun sọ pe, ọkunrin naa to n ṣiṣẹ l'orilẹ-ede Naijiria wa si ipinlẹ naa lẹyin to gunlẹ si papakọ ofurufu ilu Eko lati Milan, to si lọ si ileeṣẹ kan ni Ewekoro nipinlẹ Ogun. Bakan ni ijọba Ogun ninu atẹjade naa sọ pe, ẹnu ko ya oun lati gbọ pe ọkunrin naa wa si ipinlẹ naa nitori pe pupọ ninu awọn to maa n gunlẹ si Eko, lo maa n wa si ọkan tabi omiran lara awọn ileeṣẹ to wa nipinlẹ Ogun. Ṣugbọn ṣaa, gomina ipinlẹ naa, Dapo Abiodun sọ pe omi'nu nkọ ijọba nitori iye akoko ti yoo gba ki wọn o to le mọ esi ayẹwo awọn eniyan naa, ti wọn n reti lati ibudo ayẹwo nipinlẹ Eko. Ati wi pe awọn ti awọn ti n ṣakitiyan lati tun ibudo iyasọtọ to wa ni ileewosan ikọṣẹ iṣegun oyinbo ni fasiti Olabisi Onabanjo, ati ilu Sagamu ṣe. Gomina tun sọ pe, iroyin tẹ oun lọwọ pe ileeṣẹ ti ọkunrin naa lọ ti wa ni titi pa, ti ileeṣẹ naa si tun ti ni ibudo iyasọtọ to fi awọn eniyan mejidinlọgbọn naa si.


Ṣugbọn ṣaa, gomina ipinlẹ naa, Dapo Abiodun sọ pe omi'nu nkọ ijọba nitori iye akoko ti yoo gba ki wọn o to le mọ esi ayẹwo awọn eniyan naa, ti wọn n reti lati ibudo ayẹwo nipinlẹ Eko. Ati wi pe awọn ti awọn ti n ṣakitiyan lati tun ibudo iyasọtọ to wa ni ileewosan ikọṣẹ iṣegun oyinbo ni fasiti Olabisi Onabanjo, ati ilu Sagamu ṣe. Gomina tun sọ pe, iroyin tẹ oun lọwọ pe ileeṣẹ ti ọkunrin naa lọ ti wa ni titi pa, ti ileeṣẹ naa si tun ti ni ibudo iyasọtọ to fi awọn eniyan mejidinlọgbọn naa si.


Coronavirus: Ọ̀pọ̀ àwọn arìnrìnàjò wá sí Nàíjíríà ló kọjá àbẹ̀wò tó lágbára

Nibayii ti arun Coronavirus ti wọ orilẹede Naijiria, ijọba wa ko sun rara, lati dena itankalẹ arun naa. Amọ ijọba wa ti n gbe igbesẹ lati dena itankalẹ arun naa bayi bẹrẹ lati awọn papakọ ofurufu ilẹ wa. BBC Yoruba ṣe abẹwo si papakọ ofurufu wa, ta si ri itu meje ti awọn osisẹ ibẹ n pa lati ri pe wọn se ayẹwo fun awọn eeyan naa. Ẹ wo fidio yii lati mọ bo se n lọ nibẹ.


Coronavirus: Ilé aṣojú-ṣòfin tako kíkó ọmọ Nàìjíríà wálé láti China

Ile aṣoju-ṣofin gbona janjan lọjọ Iṣẹgun nigba ti wọn jiroro lori aba lati ko awọn ọmọ Naijiria to wa lorilẹede China wale, nitori aarun coronavirus to n ran kaakiri lorilẹede naa, bi ina inu ọyẹ. Ṣugbọn lẹyin ọ rẹyin, ile pada fẹnu ko, lati tako aba kiko awọn ọmọ Naijiria to wa ni China wale. Ohun ti ile sọ ni pe, orilẹede China ni awọn irinṣẹ igbalode nile iwosan ti wọn le fi dena aarun coronavirus ju Naijiria lọ. Bi adari ile, Femi Gbajabiamila se gbiyanju to lati parọwa fawọn aṣofin pe ki wọn tiẹ gbọ tẹnu aṣofin to mu aba naa wa, Benjamin Okezie, n ṣe ni wọn faake kọri, ti wọn ko si fun un lanfaani lati sọrọ. Ohun to ya ọpọ lẹnu ni pe, awọn aṣofin meji mii to wa lara awọn to ṣagbatẹru aba naa kọ lati ṣe atilẹyin fun aṣofin Okezie nigba ti ọrọ naa di ede aiyede nile. Ẹwẹ, aṣoju orilẹede China ni Naijiria, Zhou Pingjian sọ pe, ọgọta ọmọ Naijiria lakọsilẹ fihan pe o wa niluu Wuhan ti aarun coronavirus ti bẹrẹ gan.


Bi adari ile, Femi Gbajabiamila se gbiyanju to lati parọwa fawọn aṣofin pe ki wọn tiẹ gbọ tẹnu aṣofin to mu aba naa wa, Benjamin Okezie, n ṣe ni wọn faake kọri, ti wọn ko si fun un lanfaani lati sọrọ. Ohun to ya ọpọ lẹnu ni pe, awọn aṣofin meji mii to wa lara awọn to ṣagbatẹru aba naa kọ lati ṣe atilẹyin fun aṣofin Okezie nigba ti ọrọ naa di ede aiyede nile. Ẹwẹ, aṣoju orilẹede China ni Naijiria, Zhou Pingjian sọ pe, ọgọta ọmọ Naijiria lakọsilẹ fihan pe o wa niluu Wuhan ti aarun coronavirus ti bẹrẹ gan. Ṣugbọn Ọgbẹni Pingjian sọ pe, ko si ọmọ Naijiria kankan to tii lugbadi aarun coronavirus.


Ṣugbọn Ọgbẹni Pingjian sọ pe, ko si ọmọ Naijiria kankan to tii lugbadi aarun coronavirus.


Muhammadu Buhari: Falana ní ilé ìwòsàn ti di mọ́ṣúárì ní Nàìjíríà nígbà tí Buhari ń gbàtọ́jú nílẹ̀ òkèrè

Ẹyin ọmọ Naijiria, ẹtọ yin lati beere fun eto ilera to peye lọwọ ijọba aarẹ orilẹede Naijiria, Muhammadu Buhari. Agbẹjọro ati ajafẹtọ, Femi Falana lo sọrọ yii idanilẹkọ ọdọọdun fun iranti Dokita Beko Ransome-Kuti ẹlẹẹkẹrinla rẹ. Agbẹjọro Falana sọ pe ijọba ologun Buhari lo ju Dokita Beko si ọgba ẹwọn Kirikiri fun oṣu mẹfa lọdun 1984 nitori o jijagbara lati beere fun eto ilera to peye lọwọ ijọba. Falana sọ pe ohun to kudiẹ kaato ni pe aarẹ Buhari n rinrin ajo lọ si oke okun fun itọju ara rẹ, nigba ti awọn ọmọ Naijiria n lọ si awọn ile iwosan to ti di mọṣuari bayii. O ni Buhari fun ra rẹ lo nigba to gori aleefa gẹgẹ bi ọgagun olori orilẹede Naijiria lọjọ kọkanlelọgbọn oṣu kejila ọdun 1983 pe awọn ile iwosan ni Naijiria ti di ibi ti awọn eeyan ti n ri awọn dokita lasan an. Falana ṣalaye pe Buhari kan naa to sọrọ lọdun 1984 pe awọn ile iwosan to wa ni Naijiria ko ju ibi tawọn eeyan kan ti n ri awọn dokita lasan lọ, oun naa si ni aarẹ Naijiria lonii ti awọn iwosan ti di mọṣuari.


Falana sọ pe ohun to kudiẹ kaato ni pe aarẹ Buhari n rinrin ajo lọ si oke okun fun itọju ara rẹ, nigba ti awọn ọmọ Naijiria n lọ si awọn ile iwosan to ti di mọṣuari bayii. O ni Buhari fun ra rẹ lo nigba to gori aleefa gẹgẹ bi ọgagun olori orilẹede Naijiria lọjọ kọkanlelọgbọn oṣu kejila ọdun 1983 pe awọn ile iwosan ni Naijiria ti di ibi ti awọn eeyan ti n ri awọn dokita lasan an. Falana ṣalaye pe Buhari kan naa to sọrọ lọdun 1984 pe awọn ile iwosan to wa ni Naijiria ko ju ibi tawọn eeyan kan ti n ri awọn dokita lasan lọ, oun naa si ni aarẹ Naijiria lonii ti awọn iwosan ti di mọṣuari. Gbajugbaja agbẹjọro ni Buhari ko lọ si awọn ile iwosan yii, ilu oyinbo lo n lọ fun itọju ara rẹ, owo ilu lo si n na. ''Ẹjọ ti mo pe ijọba wa ni ileẹjọ kotẹmilọrun bayii ninu eyi ti mo ti sọ pe ki ijọba ṣe eto iwosan to peye fun gbogbo eeyan nitori ori ko ju ori,'' Falana lo sọ bẹẹ. ''Ti ẹyin ba n gba ilu oyinbo lọ fun itọju, ẹ gbọdọ ba wa ṣe awọn ile iwosan ti awa naa n lo nile ko dara, ka wa naa le lanfaani si eto ilera to peye,'' Falana lo woye bẹẹ.


Gbajugbaja agbẹjọro ni Buhari ko lọ si awọn ile iwosan yii, ilu oyinbo lo n lọ fun itọju ara rẹ, owo ilu lo si n na. ''Ẹjọ ti mo pe ijọba wa ni ileẹjọ kotẹmilọrun bayii ninu eyi ti mo ti sọ pe ki ijọba ṣe eto iwosan to peye fun gbogbo eeyan nitori ori ko ju ori,'' Falana lo sọ bẹẹ. ''Ti ẹyin ba n gba ilu oyinbo lọ fun itọju, ẹ gbọdọ ba wa ṣe awọn ile iwosan ti awa naa n lo nile ko dara, ka wa naa le lanfaani si eto ilera to peye,'' Falana lo woye bẹẹ. Falana tun fi kun ọrọ rẹ pe Buhari naa ni o fa iya to n jẹ ọpọ ara ilu Eko bayii lẹyin ti ijọba f'ofin de ọkada ati kẹkẹ Maruwa nitori o wọgile aba lati ṣe eto igbokegbodo ọkọ ti igbalode oni igba nmiliọnu dọla($200m) eyi ti Gomina Lateef Jakande ṣe agbekalẹ rẹ lasiko to wa lori alefa.


Falana tun fi kun ọrọ rẹ pe Buhari naa ni o fa iya to n jẹ ọpọ ara ilu Eko bayii lẹyin ti ijọba f'ofin de ọkada ati kẹkẹ Maruwa nitori o wọgile aba lati ṣe eto igbokegbodo ọkọ ti igbalode oni igba nmiliọnu dọla($200m) eyi ti Gomina Lateef Jakande ṣe agbekalẹ rẹ lasiko to wa lori alefa.


Vaccination: Kí ní ìdí tí àwọn ènìyàn kìí ṣe fọ́kan tan abẹ́rẹ́ àjẹsára ?

Abẹ́rẹ́ àjẹsára tio ṣe ànfàni fún ọ̀kẹ́ àìmọye àwọn ènìyàn ní àwọ́n ọ̀ọ̀rùndúnrún to ti pẹ́ sẹ́yìn, síbẹ̀ ọ̀pọ̀ àwọ́n eléto ìlera ni àwọn orílẹ̀-èdè àgbáye lo n sọ pé awọ́n ṣe àkiyési pé kii ṣe gbogbo ènìyàn lo fi ara mọ ọrọ̀ abẹ́rẹ́ ajẹsára, ti àwọ́n miràn si n kọ jálẹ̀ pé àwọn ko fẹ́ ẹ. Ọ̀rọ̀ náà ti wá jo dóri kókó ti ó sì n kọni lomiinu fún àjọ elétò ìlera ni àgbáye (WHO) ti wọn si ka àsà yìí si ọkan nínú ǹkan mẹ́wàá tó n dúnmọ̀huru mọ́ ètò ìlera lágbàye lọ́dun 2019. Báwo ni wọ́n ṣe ṣàwári abẹ́rẹ́ àjẹsára? Ṣááju kí abẹ́rẹ́ àjẹsára to dé, àyé yìí jẹ ibi to ni ewu gídigidi ti ọ̀pọ̀ àwọ̀n ènìyàn si n kú lọ́dọ̀dun nítori àìsàn to ṣee dènà. Àwọn orílẹ̀-èdè China ló kọ̀kọ̀ bẹ̀rẹ̀ abẹ́rẹ́ ajẹsára ní ọọrundunrun kẹwàá, wọ́n n pe ǹkan ni "Variolation" èyí túmọ̀ sí tísù àwọ̀n ènìyàn ti ará wọ́n lé han si èpo tó maa ǹ wà lóju egbò ti àìsàn kan ba fà á láti mú ìdàgbàsókè ba àwọ́n àfani tó ń ba ààrun ja lára. Nígbà ti ọọrundunrun mẹ́jọ míràn tún gùn ún, oníṣègùn òyìnbó kan tó jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Gẹ́ẹ̀sì Edward Jenner wá woye pe àwọn ọmọ tó ń fún omi ọmu Mààlú ní àìsàn to nííṣe pẹ̀lú àwọn màálu yìí sùgbọ́n àìsàn ṣàpọ̀ná (Smallpox) o mú wọ̀n. Àìsàn sànpọ̀ná  jẹ́ àjàkalẹ̀ àrun ní ayé ìgbà náa ti ó si pa ìdá ọgbọ̀n ninú ọgọ́rùn àwọn ènìyàn to lùgbàdì rẹ̀.


Àwọn orílẹ̀-èdè China ló kọ̀kọ̀ bẹ̀rẹ̀ abẹ́rẹ́ ajẹsára ní ọọrundunrun kẹwàá, wọ́n n pe ǹkan ni "Variolation" èyí túmọ̀ sí tísù àwọ̀n ènìyàn ti ará wọ́n lé han si èpo tó maa ǹ wà lóju egbò ti àìsàn kan ba fà á láti mú ìdàgbàsókè ba àwọ́n àfani tó ń ba ààrun ja lára. Nígbà ti ọọrundunrun mẹ́jọ míràn tún gùn ún, oníṣègùn òyìnbó kan tó jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Gẹ́ẹ̀sì Edward Jenner wá woye pe àwọn ọmọ tó ń fún omi ọmu Mààlú ní àìsàn to nííṣe pẹ̀lú àwọn màálu yìí sùgbọ́n àìsàn ṣàpọ̀ná (Smallpox) o mú wọ̀n. Àìsàn sànpọ̀ná  jẹ́ àjàkalẹ̀ àrun ní ayé ìgbà náa ti ó si pa ìdá ọgbọ̀n ninú ọgọ́rùn àwọn ènìyàn to lùgbàdì rẹ̀. Ọ̀pọ̀ àwọn to bá si yèé, wọ́n a maa ni àpá lára tàbi ki wọ́n fọ́ lójú. Ní ọdun 1796 Jenner sé ìwádìí kan tó si lo James Phipps ọmọ ọdun mẹ́jọ nígbà tó fí àìsàn máàlú si oju egbò láìpẹ́ ọmọ náà bẹ̀rẹ̀ si ni fi ami àìsàn náà han. Ní ọdun 1798, èsí ìwádìí náà jáde ti wọ́n si pè é ni ajẹsára láti inu èdè Latin "Vacca" tí ó tumọ si (Cow) Màálu.


Ọ̀pọ̀ àwọn to bá si yèé, wọ́n a maa ni àpá lára tàbi ki wọ́n fọ́ lójú. Ní ọdun 1796 Jenner sé ìwádìí kan tó si lo James Phipps ọmọ ọdun mẹ́jọ nígbà tó fí àìsàn máàlú si oju egbò láìpẹ́ ọmọ náà bẹ̀rẹ̀ si ni fi ami àìsàn náà han. Ní ọdun 1798, èsí ìwádìí náà jáde ti wọ́n si pè é ni ajẹsára láti inu èdè Latin "Vacca" tí ó tumọ si (Cow) Màálu. Kíní àwọ́n aṣeyori to ti wáye? Abẹ́rẹ́ ajẹsára ti ṣe ìrànwọ́ láti séwélé àwọn aburu ti àwọn aisan ti ṣe ni awọn sẹnturi sẹyin. Ṣááju àsìkò yìí o lé ni ènìyàn mílíọnu méji àti ọwọ́ mẹ́fà ló n ku lọ́dọ̀ọ̀dú ki wọn to gba abẹrẹ ajẹsara akọkọ bni ọdún 1960.


Kíní àwọ́n aṣeyori to ti wáye? Abẹ́rẹ́ ajẹsára ti ṣe ìrànwọ́ láti séwélé àwọn aburu ti àwọn aisan ti ṣe ni awọn sẹnturi sẹyin. Ṣááju àsìkò yìí o lé ni ènìyàn mílíọnu méji àti ọwọ́ mẹ́fà ló n ku lọ́dọ̀ọ̀dú ki wọn to gba abẹrẹ ajẹsara akọkọ bni ọdún 1960. Ọdun díẹ̀ sẹ́yìn ní o wá di pe àwọn eniyan n ku tabi ki wan yarọ nítori àìsàn rọmọ́lápa rọ́mọ́lẹ́sẹ̀, sùgbọ́n níbayii ọ̀rs náà ti di afiẹyin ti eegun fisọ. Kíni ìdí ti àwọn ènìyàn kìí fi fẹ gba abẹ́rẹ́ àjẹsára? Ọjọ ti pẹ ti àwọn èniyan ti ń siye meji lori ọ̀rọ̀ abẹ́rẹ́ àjẹsára fún oniruuru ìdí, láti ori ẹ̀sìn, àsà nítori wọ́n rò ó pé kìí ṣé ohun tó mọ àti pé ọ̀nà láti gba ẹ̀ta ominira ara ẹni lọ́wọ́ wọn ni.


Ọdun díẹ̀ sẹ́yìn ní o wá di pe àwọn eniyan n ku tabi ki wan yarọ nítori àìsàn rọmọ́lápa rọ́mọ́lẹ́sẹ̀, sùgbọ́n níbayii ọ̀rs náà ti di afiẹyin ti eegun fisọ. Kíni ìdí ti àwọn ènìyàn kìí fi fẹ gba abẹ́rẹ́ àjẹsára? Ọjọ ti pẹ ti àwọn èniyan ti ń siye meji lori ọ̀rọ̀ abẹ́rẹ́ àjẹsára fún oniruuru ìdí, láti ori ẹ̀sìn, àsà nítori wọ́n rò ó pé kìí ṣé ohun tó mọ àti pé ọ̀nà láti gba ẹ̀ta ominira ara ẹni lọ́wọ́ wọn ni. Ní ọ̀pọ̀ ìgbà, ọ̀rọ̀ abẹ́rẹ́ àjẹsára maa n ni ọwọ òṣèlú nínú, fún àpẹrẹ, bí mínísita fún ọ̀rọ̀ abẹle ni Italy ṣe dara pọ mọ àwọn ẹgbẹ́ ti kìí gba abẹ́rẹ́ ajẹsára. Kóda láì ni ìdí ni ààrẹ ilẹ̀ Amẹrika ti sọ pé abẹ́rẹ́ ajẹsara nii ṣe pẹlu ohun to n fa ti àwọn ọmọ tí ọpọlọ wọ́n ko jí pépé to. Kíní àwọn ewu to wà nibẹ̀?


Ní ọ̀pọ̀ ìgbà, ọ̀rọ̀ abẹ́rẹ́ àjẹsára maa n ni ọwọ òṣèlú nínú, fún àpẹrẹ, bí mínísita fún ọ̀rọ̀ abẹle ni Italy ṣe dara pọ mọ àwọn ẹgbẹ́ ti kìí gba abẹ́rẹ́ ajẹsára. Kóda láì ni ìdí ni ààrẹ ilẹ̀ Amẹrika ti sọ pé abẹ́rẹ́ ajẹsara nii ṣe pẹlu ohun to n fa ti àwọn ọmọ tí ọpọlọ wọ́n ko jí pépé to. Kíní àwọn ewu to wà nibẹ̀? Tí ọ̀pọ̀ àwọn eniyan láwujọ ba rí i dáju pé wọ́n n gba abẹ́rẹ́ ajẹsara yóò mú àdinku ba àwọn ajakálẹ̀ ààrun yóò si le àìsàn jina si àwọn ọmọ wẹ́wẹ́ ti wọ́n ko ti ni àwọn èròja ara ti yóò maa ja fún wọ́n lái ti gba abẹ́rẹ́ ajẹsára. Onímọ ìṣègùn tó ni ìmọ jù lọ ni ilẹ̀ gẹ̀ẹ́sì ní ọdun to koja ti kìlọ pé ọ̀pọ̀ awọn eniyan ni wọ́n ti tan jẹ pẹlú irọ lóri abẹ́rẹ́ ajẹsára pàpá jùlọ lori ẹ̀rọ ayhelujara, ti olùwádìí ọmọ ilẹ̀ Amrika kan naa si ti ri ìdí ọ̀rọ̀ pé àwọn Russia ni wọ́n n lò láti iròyìn náà ka fún araye. Iye àwọn ọmọ tó gba abẹ́rẹ́ ajẹ sára kò tìí yi pada gẹ́gẹ́ bi ajọ WHO ṣe sọ ìdá ọgọ́rin ati máruùn nínú ìdá ọgọ́run ni wọ́n wà titi di àsìkò yìí láti nkan bi ọdún díẹ̀ sẹ́yìn.


Tí ọ̀pọ̀ àwọn eniyan láwujọ ba rí i dáju pé wọ́n n gba abẹ́rẹ́ ajẹsara yóò mú àdinku ba àwọn ajakálẹ̀ ààrun yóò si le àìsàn jina si àwọn ọmọ wẹ́wẹ́ ti wọ́n ko ti ni àwọn èròja ara ti yóò maa ja fún wọ́n lái ti gba abẹ́rẹ́ ajẹsára. Onímọ ìṣègùn tó ni ìmọ jù lọ ni ilẹ̀ gẹ̀ẹ́sì ní ọdun to koja ti kìlọ pé ọ̀pọ̀ awọn eniyan ni wọ́n ti tan jẹ pẹlú irọ lóri abẹ́rẹ́ ajẹsára pàpá jùlọ lori ẹ̀rọ ayhelujara, ti olùwádìí ọmọ ilẹ̀ Amrika kan naa si ti ri ìdí ọ̀rọ̀ pé àwọn Russia ni wọ́n n lò láti iròyìn náà ka fún araye. Iye àwọn ọmọ tó gba abẹ́rẹ́ ajẹ sára kò tìí yi pada gẹ́gẹ́ bi ajọ WHO ṣe sọ ìdá ọgọ́rin ati máruùn nínú ìdá ọgọ́run ni wọ́n wà titi di àsìkò yìí láti nkan bi ọdún díẹ̀ sẹ́yìn. WHO sọ pe abẹ́rẹ́ ajẹ sara ń dóòlà ẹmi àwọn ọmọ mílíọnu méji si mẹta kákìri àgbáye ní ọdọọdun. Ìpèníja to ga jùlọ, àti àwọn orilẹ̀ -èdè tó kéré jùlọ ninú gbígba abẹ́rẹ́ ajẹ sára, ti ìja ìdámu àti iyàn si kún ibẹ̀ mi Afghanistan, Angola, àti DR Congo. Produced by Roland Hughes, David Brown, Tom Francis-Winnington and Sean Wilmott


WHO sọ pe abẹ́rẹ́ ajẹ sara ń dóòlà ẹmi àwọn ọmọ mílíọnu méji si mẹta kákìri àgbáye ní ọdọọdun. Ìpèníja to ga jùlọ, àti àwọn orilẹ̀ -èdè tó kéré jùlọ ninú gbígba abẹ́rẹ́ ajẹ sára, ti ìja ìdámu àti iyàn si kún ibẹ̀ mi Afghanistan, Angola, àti DR Congo. Produced by Roland Hughes, David Brown, Tom Francis-Winnington and Sean Wilmott


Báwo ni Nàìjíríà ṣe gboyè orílẹ̀èdè tí ìtànkálẹ̀ òtútù ìgbá àyà tí pọ̀ jù lọ?

Ajọ to n mojuto eto ẹkọ awọn ọmọde lagbaye ti sọ pe orileede Naijiria ni ọwọja otutu igba aya ti peleke ju lọ lagbaye. Ninu iwadi kan ti wọn ṣẹṣẹ gbe jade, ajọ naa to jẹ ẹka ajọ iṣọkan agbaye ṣalaye pe ida mọkandinlogun iye iku ọmọde ni Naijiria lọdun 2018 lo tatara otutu igba aya wa. Ajọ ọhun tẹsiwaju pe ohun to saba ma n fa aisan yii ni aijẹun daada, eefin latara eedu ti wọn fi n dana ninu ile to fi mọ fifa atẹgun buruku simu layika. Aisan otutu igba aya yii a maa ṣakoba fun ẹdọ foro ti ọyun a si maa ko si inu rẹ. Ninu iwaadi ti wọn gbe jade, lagbaye lọdun 2018, otutu igba aya pa ọmọ tọjọ ori wọn ko to ọdun marun un to le ni 800,000. Lara awọn ọmọ to ba aisan yii lọ la ti ri o kere tan ọmọ Naijiria 162,000  to tunmọ si pe ọmọ 443 lo n ku lojumọ kan ti mejidinlogun a si maa ba aisan yii lọ ni wakati kọọkan.


Aisan otutu igba aya yii a maa ṣakoba fun ẹdọ foro ti ọyun a si maa ko si inu rẹ. Ninu iwaadi ti wọn gbe jade, lagbaye lọdun 2018, otutu igba aya pa ọmọ tọjọ ori wọn ko to ọdun marun un to le ni 800,000. Lara awọn ọmọ to ba aisan yii lọ la ti ri o kere tan ọmọ Naijiria 162,000  to tunmọ si pe ọmọ 443 lo n ku lojumọ kan ti mejidinlogun a si maa ba aisan yii lọ ni wakati kọọkan. Jálà epo bẹntiróò di N600 nítorí ibodè títìpa Ninu ọrọ adele aṣoju ajọ Unicef ni Naijiria, Pernille Ironside, o sọ pe ''aisan to le la ẹmi lọ ni otutu igba aya jẹ ti o si ti mu ọpọ ẹmi awọn ọmọde lọ ni Naijiria toun ti pe o ṣe dena.'' O fikun ọrọ rẹ pe pupọ awọn ileeṣẹ ati ẹka to n mojuto ilera lo ti gbagbe nipa rẹ ṣugbọn asiko to bayi lati mu ayipada wa'' Yatọ si orileede Naijiria awọn orileede mẹrin miiran ni itankalẹ aisan yi ti pakasọ. Awọn orileede naa ni India, Pakistan, DR Congo ati Ethiopia.


Jálà epo bẹntiróò di N600 nítorí ibodè títìpa Ninu ọrọ adele aṣoju ajọ Unicef ni Naijiria, Pernille Ironside, o sọ pe ''aisan to le la ẹmi lọ ni otutu igba aya jẹ ti o si ti mu ọpọ ẹmi awọn ọmọde lọ ni Naijiria toun ti pe o ṣe dena.'' O fikun ọrọ rẹ pe pupọ awọn ileeṣẹ ati ẹka to n mojuto ilera lo ti gbagbe nipa rẹ ṣugbọn asiko to bayi lati mu ayipada wa'' Yatọ si orileede Naijiria awọn orileede mẹrin miiran ni itankalẹ aisan yi ti pakasọ. Awọn orileede naa ni India, Pakistan, DR Congo ati Ethiopia.


Toxic Cream: Uk ní kí tọkọtaya san £17,000 owo itanran ati ṣíṣe iṣẹ́ ìlú fún ọgọ́ta wákìtí

Bayii laa se nile wa, eewọ ibomiran ni. Bi o tilẹ jẹ wipe asa tita ọsẹ ati ipara ibora wọpọ lorilẹede Naijiria, ti ko si si ẹni to n moju to ipeniye rẹ, amọ tọkọtaya kan, ti wọn jẹ ọmọ Naijiria ti ri ẹwọn he lori iwa yii nilu London. Jonathan Ikpere ati aya rẹ, Holiness ti wọn n gbe lagbegbe Southsea nilu Ọba, lo maa n ko oniruuru ọsẹ ati ipara ibora to lewu wọle silẹ United Kingdom lati Naijiria, Pakistan ati China. Awọn ọja to n se ijamba fun awọ ara naa si ni wọn maa n polowo rẹ tantan tan lori ayelujara pe ki awọn araalu wa ra, bẹẹ si ni ọpọ eroja ọsẹ ati ipara ibora naa nijọba ti fi ofin de ninu ile wọn. Gẹgẹ bi iroyin naa ti wi, awọn tọkọtaya naa ti ri ti aje se nidi okoowo laabi ọhun, ti wọn si ti ri ẹgbẹlẹgbẹ owo pọun nidi okoowo naa. Iwadi ijọba ilẹ UK lo mu ki afẹfẹ fẹ si idi tọkọtaya naa, ti akara si tu sepo pe awọn eroja to n bo ara naa, ti wọn n ko wọle lati ilẹ adulawọ naa lo lee ba awọn ara jẹ, ti wọn si ti gbẹsẹ le ọpọ ọja ọhun to to ẹgbẹrun mẹta to wa ninu ile Ikpere.


Awọn ọja to n se ijamba fun awọ ara naa si ni wọn maa n polowo rẹ tantan tan lori ayelujara pe ki awọn araalu wa ra, bẹẹ si ni ọpọ eroja ọsẹ ati ipara ibora naa nijọba ti fi ofin de ninu ile wọn. Gẹgẹ bi iroyin naa ti wi, awọn tọkọtaya naa ti ri ti aje se nidi okoowo laabi ọhun, ti wọn si ti ri ẹgbẹlẹgbẹ owo pọun nidi okoowo naa. Iwadi ijọba ilẹ UK lo mu ki afẹfẹ fẹ si idi tọkọtaya naa, ti akara si tu sepo pe awọn eroja to n bo ara naa, ti wọn n ko wọle lati ilẹ adulawọ naa lo lee ba awọn ara jẹ, ti wọn si ti gbẹsẹ le ọpọ ọja ọhun to to ẹgbẹrun mẹta to wa ninu ile Ikpere. Gbogbo awọn ẹsun yii ti wọn fi kan tọkọ́taya ọhun, ni wọn gba pe awọn jẹbi rẹ, ti ijọba si ni ki wọn lọ san owo itanran to jẹ ẹgbẹrun lọna mẹtadinlogun pọun (£17,000) ati sise isẹ ilu fun ọgọta wakati.


Gbogbo awọn ẹsun yii ti wọn fi kan tọkọ́taya ọhun, ni wọn gba pe awọn jẹbi rẹ, ti ijọba si ni ki wọn lọ san owo itanran to jẹ ẹgbẹrun lọna mẹtadinlogun pọun (£17,000) ati sise isẹ ilu fun ọgọta wakati.


Pneumonia: Dókítà ní kòkòrò àìfojúrí ló ń fàá òtútù àyà

Ọpọ asọdun lo maa n waye nipa aisan kan ta n pe ni otutu aya eyi ti oloyinbo n pe ni Pneumonia. Koda, aisan yii wọpọ ni Naijiria, paapa laarin awọn ọmọde, ti ajọ Unicef si ti kede pe orilẹede Naijiria wa lara awọn ti aisan naa ti wọpọ lagbaye. Nigba to n ba BBC Yoruba sọrọ, Onisegun oyinbo kan, Dokita Afeez Oladele ni aisan otutu aya ko ni ohunkohun se pẹlu otutu rara nitori eeyan lee sun si ori ilẹ lasan tabi si aya si ẹrọ amuletutu lai wọ asọ, ti onitọun ko si ni ni otutu aya rara. O ni awọn kokoro kan ti a ko lee fi oju ri lo n fa aisan naa, ti a si lee ko awọn kokoro kekeke naa latinu afẹfẹ buruku, eefin, eedu, tabi ka lo ife ati ifọyin ẹni to ba ni aisan naa. O wa gba awọn obi nimọran lati maa tete gbe awọn ọmọde ti wọn ba kẹẹfin pe o n hu ikọ lọ sile iwosan fun itọju, ki aisan naa to bọwọ sori.


DR Congo Ebola: Òṣìṣẹ́ ìlera méje kú torí ibínú àwọn èèyàn nípa Ebola

''Awọn eniyan ro pe arun Ebola kii ṣe otitọ." Eyi ni ọrọ Dokita Pascal Vahwere, ọkan lara awọn dokita to n gbogun ti arun naa ni orilẹede Democratic Republic of Congo, DRC. "Ikọ̀ mi n f'oju wina ikọlu, nitori pe a n ṣe iṣẹ́ wa." Ọpọlọpọ awọn oṣiṣẹ eto ilera lo ti ku nitori pe wọn n tọju tabi polongo igbogun ti aarun Ebola ni orilẹede Democratic Republic of Congo. Ọkan lara awọn dokita to n ṣiṣẹ lati gbogun ti arun naa, Pascal Vahwere sọ iriri rẹ fun BBC lasiko ti awọn ara abule kan ni Ariwa ẹkùn Kivu deede yi oun ati ikọ rẹ ka lasiko ti wọn fẹ fun awọn ara abule naa ni abẹrẹ ajẹsara. "Lojiji ni awọn ero to ko ada ati ibọn dani yi wa ka.


Ọpọlọpọ awọn oṣiṣẹ eto ilera lo ti ku nitori pe wọn n tọju tabi polongo igbogun ti aarun Ebola ni orilẹede Democratic Republic of Congo. Ọkan lara awọn dokita to n ṣiṣẹ lati gbogun ti arun naa, Pascal Vahwere sọ iriri rẹ fun BBC lasiko ti awọn ara abule kan ni Ariwa ẹkùn Kivu deede yi oun ati ikọ rẹ ka lasiko ti wọn fẹ fun awọn ara abule naa ni abẹrẹ ajẹsara. "Lojiji ni awọn ero to ko ada ati ibọn dani yi wa ka. A ko mọ idi ti wọn fi fẹ ẹ ṣe ijamba fun wa. Ẹru ba wa. Nipasẹ awọn olori ilu la fi ba awọn ara ilu sọrọ, a si pẹtu si awọn ero naa l'ọkan."


A ko mọ idi ti wọn fi fẹ ẹ ṣe ijamba fun wa. Ẹru ba wa. Nipasẹ awọn olori ilu la fi ba awọn ara ilu sọrọ, a si pẹtu si awọn ero naa l'ọkan." Bo ti lẹ jẹ pe itankalẹ arun Ebola n pa ọpọ eniyan si, sibẹ awọn oṣiṣẹ eto ilera n la ewu ibinu awọn ajijagbara ati eniyan miran kọja nitori awọn ayederu iroyin to n tan kalẹ bi ina inu ẹẹrun, paapa lori ayelujara Whatsapp. Ko din ni oṣiṣẹ eto ilera meje ti wọn ti pa ni ọdun yii nikan. BBC ba diẹ lara awọn to n gbogun ti Ebola sọrọ, lori idi ti eyi fi n ṣẹlẹ si wọn.


Bo ti lẹ jẹ pe itankalẹ arun Ebola n pa ọpọ eniyan si, sibẹ awọn oṣiṣẹ eto ilera n la ewu ibinu awọn ajijagbara ati eniyan miran kọja nitori awọn ayederu iroyin to n tan kalẹ bi ina inu ẹẹrun, paapa lori ayelujara Whatsapp. Ko din ni oṣiṣẹ eto ilera meje ti wọn ti pa ni ọdun yii nikan. BBC ba diẹ lara awọn to n gbogun ti Ebola sọrọ, lori idi ti eyi fi n ṣẹlẹ si wọn. Ayederu Iroyin "Awọn ayederu iroyin naa n mu ki awọn eniyan o ni igbagbọ pe, awọn oloṣelu n fi aarun Ebola pa owo si apo ara wọn." Dokita Vahwere, to sọ eyi fun BBC tun sọ pe "awọn miran tiẹ maa n sọ pe iwosan ti wọn n fun awọn to ni aarun naa gan an lo n pa wọn." Awọn ikọlu to ti waye: Awọn ayederu iroyin ti fa awọn ikọlu to l'agbara.


Ayederu Iroyin "Awọn ayederu iroyin naa n mu ki awọn eniyan o ni igbagbọ pe, awọn oloṣelu n fi aarun Ebola pa owo si apo ara wọn." Dokita Vahwere, to sọ eyi fun BBC tun sọ pe "awọn miran tiẹ maa n sọ pe iwosan ti wọn n fun awọn to ni aarun naa gan an lo n pa wọn." Awọn ikọlu to ti waye: Awọn ayederu iroyin ti fa awọn ikọlu to l'agbara. Ọga agba ni ẹka ibanisọrọ ninu ajọ eleto ilera lagbaye WHO, sọ fun BBC pe: "laarin ọjọ kinni, oṣu Kinni si ọjọ kẹrinlelogun, oṣu Keje, ọdun 2019, ikọlu igba din meji ti ajọ eto ilera l'agbaye, WHO, ṣe akọsilẹ rẹ, fa iku oṣiṣẹ eto ilera meje, ti awọn mejidinlọgọta si fi ara pa ni orilẹede DRC." Itankalẹ aarun Ebola Bi awọn ikọlu naa ṣe n waye, to si n fa iku ọpọlọpọ ti mu ki adinku ba bi awọn oṣiṣẹ eto ilera ṣe n dena itankalẹ aarun naa ni DR Congo. Lai ti i pe ọdun kan, awọn to ti ni aarun naa ti pe ẹgbẹrun meji.


Ọga agba ni ẹka ibanisọrọ ninu ajọ eleto ilera lagbaye WHO, sọ fun BBC pe: "laarin ọjọ kinni, oṣu Kinni si ọjọ kẹrinlelogun, oṣu Keje, ọdun 2019, ikọlu igba din meji ti ajọ eto ilera l'agbaye, WHO, ṣe akọsilẹ rẹ, fa iku oṣiṣẹ eto ilera meje, ti awọn mejidinlọgọta si fi ara pa ni orilẹede DRC." Itankalẹ aarun Ebola Bi awọn ikọlu naa ṣe n waye, to si n fa iku ọpọlọpọ ti mu ki adinku ba bi awọn oṣiṣẹ eto ilera ṣe n dena itankalẹ aarun naa ni DR Congo. Lai ti i pe ọdun kan, awọn to ti ni aarun naa ti pe ẹgbẹrun meji. Abẹrẹ Ajẹsara Wọn ti n fun awọn eniyan ni abẹrẹ ajẹsara kan ti wọn ṣẹṣẹ ṣe jade lati dena itankalẹ aarun Ebola. Awọn eniyan bi ẹgbẹrun lọna aadọsan to ti sunmọ awọn to ni aarun Ebola lo ti gba abẹrẹ ajẹsara naa. Ṣugbọn bi wọn ṣe n kọlu awọn oṣiṣẹ eto ilera ti fa idiwọ fun pinpin abẹrẹ naa, eyi si ti mu ki aarun naa tan kalẹ si.


Abẹrẹ Ajẹsara Wọn ti n fun awọn eniyan ni abẹrẹ ajẹsara kan ti wọn ṣẹṣẹ ṣe jade lati dena itankalẹ aarun Ebola. Awọn eniyan bi ẹgbẹrun lọna aadọsan to ti sunmọ awọn to ni aarun Ebola lo ti gba abẹrẹ ajẹsara naa. Ṣugbọn bi wọn ṣe n kọlu awọn oṣiṣẹ eto ilera ti fa idiwọ fun pinpin abẹrẹ naa, eyi si ti mu ki aarun naa tan kalẹ si. Ijọba orilẹede DR Congo n di ẹbi awọn ikọlu naa ru awọn oriṣiriṣi ikọ ajijagbara to wa ni orilẹede naa. Ṣugbọn kii ṣe awọn ajijagbara yii nikan lo n ṣe ikọlu, awọn araalu naa n kọlu awọn oṣiṣẹ eto ilera. Apẹẹrẹ iru iṣẹlẹ bẹẹ ni bi mọlẹbi ẹnikan ti arun naa pa, ṣe kọlu awọn oṣiṣẹ eto ilera to n bawọn mojuto isinku ẹbi wọn naa.


Ijọba orilẹede DR Congo n di ẹbi awọn ikọlu naa ru awọn oriṣiriṣi ikọ ajijagbara to wa ni orilẹede naa. Ṣugbọn kii ṣe awọn ajijagbara yii nikan lo n ṣe ikọlu, awọn araalu naa n kọlu awọn oṣiṣẹ eto ilera. Apẹẹrẹ iru iṣẹlẹ bẹẹ ni bi mọlẹbi ẹnikan ti arun naa pa, ṣe kọlu awọn oṣiṣẹ eto ilera to n bawọn mojuto isinku ẹbi wọn naa. Amọ ṣa, ijọba ti n fi awọn ọmọ ogun ṣọ diẹ lara awọn ile iwosan ti wọn ti wọn ṣẹṣẹ da silẹ. Dokita Vahwere ti ẹ sọ pe, awọn eniyan kan ti n gbagbọ pe lootọ ni arun Ebola wa. "Ibẹru si ti n lọ lara awọn oṣiṣẹ eto ilera naa."


Amọ ṣa, ijọba ti n fi awọn ọmọ ogun ṣọ diẹ lara awọn ile iwosan ti wọn ti wọn ṣẹṣẹ da silẹ. Dokita Vahwere ti ẹ sọ pe, awọn eniyan kan ti n gbagbọ pe lootọ ni arun Ebola wa. "Ibẹru si ti n lọ lara awọn oṣiṣẹ eto ilera naa."


Viral Diarrhea: Òjò ló lè mú kí ìtànkálẹ̀ àrun ìgbẹ́ ọ̀rìn má tètè dópin ni Eko- Iléeṣẹ́ ìlera

Ileeṣẹ ijọba ipinlẹ Eko to n mojuto eto ilera ni ẹni mọkanla lo ti ba arun igbẹ ọrin to n tankale yii rin. Arun itankalẹ igbẹ ọrin yii lo waye lataari inu didaru fawọn eeyan ni ipinlẹ Eko ni guusu Naijiria. Ileeṣẹ ilera ni ipinle Eko ṣalaye fun BBC pe o le ni iṣẹlẹ aadọrin le ni ọọdunrun to ti ṣẹlẹ bayii. Tunbosun Ogunbanwo to jẹ adari ẹka imọsilara awọn ara ilu ni ileeṣẹ ijọba to n mojuto ilera ni Eko fidiẹ mulẹ pe eniyan mọkanla lo ti doloogbe lataari arun yii. Tunbosun salaye pe, agbara ijọba ti n ka itankalẹ arun yii ati pe ki awọn eniyan ipinlẹ Eko lọ fọkan balẹ. Arun igbẹ ọrin yii maa n pa eniyan ti ko ba tete ri itọju to peye lẹyin ti inu rẹ ba ti n daru.


Tunbosun Ogunbanwo to jẹ adari ẹka imọsilara awọn ara ilu ni ileeṣẹ ijọba to n mojuto ilera ni Eko fidiẹ mulẹ pe eniyan mọkanla lo ti doloogbe lataari arun yii. Tunbosun salaye pe, agbara ijọba ti n ka itankalẹ arun yii ati pe ki awọn eniyan ipinlẹ Eko lọ fọkan balẹ. Arun igbẹ ọrin yii maa n pa eniyan ti ko ba tete ri itọju to peye lẹyin ti inu rẹ ba ti n daru. Ileeṣẹ ijọba yii ni arọọrọda ojo to n rọ ati wahala omiyale to n ṣẹlẹ ni ipinlẹ Eko lo tun jẹ ki arun naa tete tankalẹ sii. Tunbọsun mẹnuba iwa ibajẹ ki awọn eniyan maa ya igbẹ tabi ṣe igbọnsẹ sinu odo ati inu agbara ni eyi to n ran itankalẹ arun lọwọ bayii. Agbẹnusọ ẹka eto ilera ni ipinlẹ Eko tun mẹnuba awọn ile kan ti ko si ile igbọnsẹ nibẹ tabi ti awọn eniyan kii lo lawọn adugbo kan ni ipinlẹ Eko ni eyi to n jẹ ki arun naa tan sii paapaa ojo to ṣi n rọ bayii.


Ileeṣẹ ijọba yii ni arọọrọda ojo to n rọ ati wahala omiyale to n ṣẹlẹ ni ipinlẹ Eko lo tun jẹ ki arun naa tete tankalẹ sii. Tunbọsun mẹnuba iwa ibajẹ ki awọn eniyan maa ya igbẹ tabi ṣe igbọnsẹ sinu odo ati inu agbara ni eyi to n ran itankalẹ arun lọwọ bayii. Agbẹnusọ ẹka eto ilera ni ipinlẹ Eko tun mẹnuba awọn ile kan ti ko si ile igbọnsẹ nibẹ tabi ti awọn eniyan kii lo lawọn adugbo kan ni ipinlẹ Eko ni eyi to n jẹ ki arun naa tan sii paapaa ojo to ṣi n rọ bayii. Bayii, ikilọ pataki ni ileeṣẹ eto ilera ti ipinlẹ Eko n kilọ bayii ni pe oju ni alakan fi n ṣọri. Imọtoto lo le ṣegun awọn arun gbogbo ati pe ki onikaluku tọju ayika rẹ. Wọn tun kilọ pe kawọn olugbe ipinle Eko sa fun omi mimu ati ohun jijẹ koda eso ti ko ba mọ nitori pe ilera ni ọrọ.


Bayii, ikilọ pataki ni ileeṣẹ eto ilera ti ipinlẹ Eko n kilọ bayii ni pe oju ni alakan fi n ṣọri. Imọtoto lo le ṣegun awọn arun gbogbo ati pe ki onikaluku tọju ayika rẹ. Wọn tun kilọ pe kawọn olugbe ipinle Eko sa fun omi mimu ati ohun jijẹ koda eso ti ko ba mọ nitori pe ilera ni ọrọ. Ọdun 1985 ni iṣẹlẹ arun gastroeniteritis to n tankalẹ nipinlẹ Eko yii kọkọ ṣẹlẹ ni orilẹ-ede Naijiria. Diẹ lara awọn ami arun igbẹ ọrin to n tankalẹ yii ni igbẹ gbuuru, inu rirun, eebi bibi ati iba ti ara ko gbona pupọju. Itọju nile iwosan ni kete too ba ti kẹfin pe o fẹ ni arun yii ṣe pataki pupọ ni ayika rẹ.


Ọdun 1985 ni iṣẹlẹ arun gastroeniteritis to n tankalẹ nipinlẹ Eko yii kọkọ ṣẹlẹ ni orilẹ-ede Naijiria. Diẹ lara awọn ami arun igbẹ ọrin to n tankalẹ yii ni igbẹ gbuuru, inu rirun, eebi bibi ati iba ti ara ko gbona pupọju. Itọju nile iwosan ni kete too ba ti kẹfin pe o fẹ ni arun yii ṣe pataki pupọ ni ayika rẹ.


Cancer: àpọ̀jù ṣúgà nínú ẹ̀jẹ̀ ń ṣàkóbá fún àgọ́ ara èèyàn

Abajade iwadii naa ni kikun fihan pe ṣuga ko dara - Emma. Ọpọlọpọ iwadii ni awọn onimọ ijinlẹ ti ṣe lori ohun to n ṣokunfa arun  jéjéré. Awọn onimọ sayẹnsi ni orilẹ-ede Faranse ṣẹṣẹ fi abajade esi iwadii wọn kan sita bayii. Esi yii fihan pe ọti ẹlẹrindodo ni nkan ṣe pẹlu arun jẹjẹrẹ lara ẹda. Emma Shields to ṣaaju iṣẹ iwadii naa ni France ni wọn ṣee pẹlu o le ni ẹgbẹrun ọgọrun un eniyan ni eyi ti wọn ṣe odiwọn ọti ẹlerindodo ti wọn n mu. Emma ni laarin ọdun marun un ni wọn fi ṣe iwadii yii.


Esi yii fihan pe ọti ẹlẹrindodo ni nkan ṣe pẹlu arun jẹjẹrẹ lara ẹda. Emma Shields to ṣaaju iṣẹ iwadii naa ni France ni wọn ṣee pẹlu o le ni ẹgbẹrun ọgọrun un eniyan ni eyi ti wọn ṣe odiwọn ọti ẹlerindodo ti wọn n mu. Emma ni laarin ọdun marun un ni wọn fi ṣe iwadii yii. Esi rẹ fidiẹ mulẹ pe ṣuga apọju lara ni eyi to wa ninu ẹlẹrindodo n ṣokunfa arun jẹjẹrẹ lara eniyan.


Esi rẹ fidiẹ mulẹ pe ṣuga apọju lara ni eyi to wa ninu ẹlẹrindodo n ṣokunfa arun jẹjẹrẹ lara eniyan.


Genotype test: Ilé aṣòfin kàn án nípá fáwọn tó fẹ́ ṣèyàwó láti ṣàyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀

Dandan lowo ori; tulaasi laṣọ ibora. Ni bayii, o ti di didan fawọn ọdọkunrin ati ọdọbinrin ti wọn ba fẹ ṣegbeyawo lati ṣe ayẹwo ẹjẹ ki wọn to lọ sori pẹpẹ. Ile igbimọ aṣoju-ṣofin Naijiria lo kan an nipa fawọn obinrin atawọn ọkunrin to ba fẹ fẹ ara wọn ni Naijiria ninu apero wọn l'Ọjọbọ. Awọn aṣofin ti wa kepe awọn ẹka ijọba to n ṣe eto igbeyawo, awọn ṣọọṣi atawọn mọṣalaaṣi wi pe ki wọn maa beere esi iyẹjẹwo ki wọn to so ẹnikẹni pọ. Ile igbimọ aṣoju-ṣofin ni igbesẹ yii ṣe pataki lati dena aarun arunmọleegun ni Naijiria. Gbogbo ile lo tẹwọgba aba naa ti aṣofin Umar Sarki to gbe e wa pe akori rẹ ni ''Kepe ile iṣẹ ijọba to n ri si ọrọ ilera lati wa ọna ati dẹkun aarun arunmọleegun ni Naijiria.''


Awọn aṣofin ti wa kepe awọn ẹka ijọba to n ṣe eto igbeyawo, awọn ṣọọṣi atawọn mọṣalaaṣi wi pe ki wọn maa beere esi iyẹjẹwo ki wọn to so ẹnikẹni pọ. Ile igbimọ aṣoju-ṣofin ni igbesẹ yii ṣe pataki lati dena aarun arunmọleegun ni Naijiria. Gbogbo ile lo tẹwọgba aba naa ti aṣofin Umar Sarki to gbe e wa pe akori rẹ ni ''Kepe ile iṣẹ ijọba to n ri si ọrọ ilera lati wa ọna ati dẹkun aarun arunmọleegun ni Naijiria.'' Awọn aṣofin tun kepe ẹka ijọba to n ri si eto ilera lati pese iwosan ọfẹ fawọn to laarun arunmọleegun. Ni afikun, wọn rọ ijọba lati sọ fawọn ile ijọsin ati ẹka idajọ lati maa lo esi ayẹwo ẹjẹ gẹgẹ ọkan lara amuyẹ fun igbeyawo. Ile igbimọ aṣoju-ṣofiun tun rọ ijọba lati fi idanilẹkọọ lori aarun arunmọleegun sinu eto ẹkọ ile iwe alakọbẹrẹ ati ti girama ni Naijiria.


Awọn aṣofin tun kepe ẹka ijọba to n ri si eto ilera lati pese iwosan ọfẹ fawọn to laarun arunmọleegun. Ni afikun, wọn rọ ijọba lati sọ fawọn ile ijọsin ati ẹka idajọ lati maa lo esi ayẹwo ẹjẹ gẹgẹ ọkan lara amuyẹ fun igbeyawo. Ile igbimọ aṣoju-ṣofiun tun rọ ijọba lati fi idanilẹkọọ lori aarun arunmọleegun sinu eto ẹkọ ile iwe alakọbẹrẹ ati ti girama ni Naijiria. Ile paa laṣẹ fun igbimọ to n ri si eto ilera, iroyin, ọrọ ilanilọyẹ ati ọrọ lati rii pe igbesẹ yii di imuṣẹ. Ninu ọrọ rẹ, aṣofin to gbe aba naa silẹ, Ọgbẹni Sarki ni iwadii fihan pe aarun arunmọleegun ti wa nilẹ Afirika fun bi ẹgbẹrun un mejila ọdun, eleyi ti ilẹ Adulawọ ko si tii ṣe nnkan gbogi lati dẹkun rẹ. Iwadii fihan pe Naijiria lawọn to larun arunmọleegun ti pọju lagbaaye pẹlu miliọnu mẹta aabọ eeyan o le diẹ to larun naa.


Ile paa laṣẹ fun igbimọ to n ri si eto ilera, iroyin, ọrọ ilanilọyẹ ati ọrọ lati rii pe igbesẹ yii di imuṣẹ. Ninu ọrọ rẹ, aṣofin to gbe aba naa silẹ, Ọgbẹni Sarki ni iwadii fihan pe aarun arunmọleegun ti wa nilẹ Afirika fun bi ẹgbẹrun un mejila ọdun, eleyi ti ilẹ Adulawọ ko si tii ṣe nnkan gbogi lati dẹkun rẹ. Iwadii fihan pe Naijiria lawọn to larun arunmọleegun ti pọju lagbaaye pẹlu miliọnu mẹta aabọ eeyan o le diẹ to larun naa. Bakan naa ni iwadii fihan pe aadọjọ ọmọ ikoko ninu ọọdunrun tawọn eeyan n bi lagbayee lọdọọdun lo wa lati Naijiria.


Bakan naa ni iwadii fihan pe aadọjọ ọmọ ikoko ninu ọọdunrun tawọn eeyan n bi lagbayee lọdọọdun lo wa lati Naijiria.


NCDC: Kò sí àrùn 'Monkey Pox'ní Naìjiria- NCDC

Ajọ to n mojuto ọrọ itankalẹ arun ni Naijiria, Nigeria Centre for Disease Control (NCDC) ni ki awọn eniyan má bẹru. NCDC ni iroyin ofege lo n tan kiri lasiko yii pe arun ọbọ ti wọn n pe ni Monkey Pox ti wa ni awọn ipinlẹ bii Eko, Rivers ati Akwa Ibom. Wọn ni rioyin yii a kan fa ẹru ati iporuru ọkan fawọn eniyan ni nitori pe irọ funfunf balau ni. Ajọ NCDC ti wọn n ṣiṣẹ papọ pẹlu awọn ti Iwọ oorun ilẹ̀ Adulawọ ni lọdun 2017 ni awọn kọkọ gba iroyin iṣẹlẹ akọkọ arun yii ni eyi ti awọn si n ṣọ kaakiri orilẹ-ede. Ajọ NCDC ni lati bii ọjọ melo kan lawọn ti n gba ifitonileti iṣẹlẹ arun monkey pox lawọn ibudo kọọkan ni eyi ti awọn ti n ṣamojuto si bayii. Ati pe iṣẹlẹ afurasi mẹta lo wa nilẹ ti awọn n ṣayewo le lori bayii ni eyi ti wọn fi soju opo itakun agbaye wọn pe wọn ri ni ipinlẹ Eko ati Rivers.


Ajọ NCDC ti wọn n ṣiṣẹ papọ pẹlu awọn ti Iwọ oorun ilẹ̀ Adulawọ ni lọdun 2017 ni awọn kọkọ gba iroyin iṣẹlẹ akọkọ arun yii ni eyi ti awọn si n ṣọ kaakiri orilẹ-ede. Ajọ NCDC ni lati bii ọjọ melo kan lawọn ti n gba ifitonileti iṣẹlẹ arun monkey pox lawọn ibudo kọọkan ni eyi ti awọn ti n ṣamojuto si bayii. Ati pe iṣẹlẹ afurasi mẹta lo wa nilẹ ti awọn n ṣayewo le lori bayii ni eyi ti wọn fi soju opo itakun agbaye wọn pe wọn ri ni ipinlẹ Eko ati Rivers. Ajọ NCDC ni irọ ni pe awọn kan ti gbẹmi mi latari arun monkey pox yii. Ajọ iṣọkan to wa fun ilera agbaye, WHO ni arun monkey pox maa n wa ni aaringbungbun ati iwọ oorun ilẹ Adulawọ. Ajọ NCDC fi atẹjade kan sita lọjọ Eti yii ti wọn fi kilọ gbigbe iroyin ẹlẹjẹ paapaa nipa ilera ti ko dara rara.


Ajọ NCDC ni irọ ni pe awọn kan ti gbẹmi mi latari arun monkey pox yii. Ajọ iṣọkan to wa fun ilera agbaye, WHO ni arun monkey pox maa n wa ni aaringbungbun ati iwọ oorun ilẹ Adulawọ. Ajọ NCDC fi atẹjade kan sita lọjọ Eti yii ti wọn fi kilọ gbigbe iroyin ẹlẹjẹ paapaa nipa ilera ti ko dara rara. Wọn ni awọn ṣetan lati maa dahun ibeere lori ohunkohun to ba ru ẹnikẹni loju dipo ki wọn maa gbeiroyin ofege kiri eyi to le fa ibẹru ati ipaya fawọn ara ilu.


Wọn ni awọn ṣetan lati maa dahun ibeere lori ohunkohun to ba ru ẹnikẹni loju dipo ki wọn maa gbeiroyin ofege kiri eyi to le fa ibẹru ati ipaya fawọn ara ilu.


Kidney Transplant: Ilé ìwòsàn ṣ'àṣìṣe ṣiṣẹ́ abẹ kìndìrín fún aláìṣàn ní New Jersey

Eleyi maa gbẹnutan! Ile iwosan kan niluu New Jersey lorilẹ-ede Amẹrika lo ṣaṣiṣe fun ẹnikan kindirin ti kii ṣe tiẹ. Ẹlomiiran to n jẹ orukọ kan naa ti ọjọ ori wọn ko jina si ara wọn ni wọn fẹ parọ kindirin rẹ kawọn dokita naa to lọ fun ẹni ko ni aarun kindirin. Nigbẹyin gbẹyin, awọn mejeeji ni ile iwosan Virtua Our Lady of Lourdes ni Camden parọ kindirin wọn, koda ile iwosan ni ara awọn mejeeji ti bọ wa s'ipo bayii. Lọjọ keji ti wọn ṣiṣẹ abẹ naa tan ni ile iwosan naa ṣẹṣẹ mọ pe aṣiṣe ti waye lori ẹni ti wọn parọ kindirin rẹ. Awọn alaṣẹ ile iwosan naa ni iru rẹ ko ṣẹlẹ ri lati igba ti wọn ti da ile iwosan naa silẹ.


Nigbẹyin gbẹyin, awọn mejeeji ni ile iwosan Virtua Our Lady of Lourdes ni Camden parọ kindirin wọn, koda ile iwosan ni ara awọn mejeeji ti bọ wa s'ipo bayii. Lọjọ keji ti wọn ṣiṣẹ abẹ naa tan ni ile iwosan naa ṣẹṣẹ mọ pe aṣiṣe ti waye lori ẹni ti wọn parọ kindirin rẹ. Awọn alaṣẹ ile iwosan naa ni iru rẹ ko ṣẹlẹ ri lati igba ti wọn ti da ile iwosan naa silẹ. Igbakeji aarẹ ile iwosan naa to tun jẹ olori awọn dokita nibẹ, Reginald Blaber sọ pe iru aṣiṣe bayii ko wọ pọ rara. Amọ, Blaber ni o yẹ ki ayẹwo finifini le dena aṣiṣe yii, bo tilẹ jẹ pe iru rẹ ko wọ pọ. Eeyan bi ẹgbẹrun un mẹtalelaadọfa ni ile iwosan naa fẹ ṣiṣẹ abẹ pipaarọ kindirin fun gẹgẹ bi iroyin ti wọn fi sita lori oju opo itakun agbaye wọn.


Igbakeji aarẹ ile iwosan naa to tun jẹ olori awọn dokita nibẹ, Reginald Blaber sọ pe iru aṣiṣe bayii ko wọ pọ rara. Amọ, Blaber ni o yẹ ki ayẹwo finifini le dena aṣiṣe yii, bo tilẹ jẹ pe iru rẹ ko wọ pọ. Eeyan bi ẹgbẹrun un mẹtalelaadọfa ni ile iwosan naa fẹ ṣiṣẹ abẹ pipaarọ kindirin fun gẹgẹ bi iroyin ti wọn fi sita lori oju opo itakun agbaye wọn. Bayii, wọn ti tun iṣẹ abẹ pipaarọ kindinrin fun ẹni ti wọn fẹ ṣee fun gangan lọsẹ to tẹlee. Adari awọn oniṣegun oyinbo naa ni pe ẹni ti wọn kọkọ fun ni kindinrin tuntun naa nilo kindinrin ṣugbọn ko si lara awọn torukọ wọn wa loke pe asiko ko pọ fun mọ. Ile iwosan naa kọ lati fi orukọ awọn mejeeji sita.


Bayii, wọn ti tun iṣẹ abẹ pipaarọ kindinrin fun ẹni ti wọn fẹ ṣee fun gangan lọsẹ to tẹlee. Adari awọn oniṣegun oyinbo naa ni pe ẹni ti wọn kọkọ fun ni kindinrin tuntun naa nilo kindinrin ṣugbọn ko si lara awọn torukọ wọn wa loke pe asiko ko pọ fun mọ. Ile iwosan naa kọ lati fi orukọ awọn mejeeji sita. Ile iwosan Virtua Our Lady of Lourdes yii nikan ni wọn ti n ṣe iṣẹ abẹ paṣipaarọ kindinrin, ọkan ati awọn iṣẹ abẹ bẹẹ miran ni guusu New Jersey.


Ile iwosan Virtua Our Lady of Lourdes yii nikan ni wọn ti n ṣe iṣẹ abẹ paṣipaarọ kindinrin, ọkan ati awọn iṣẹ abẹ bẹẹ miran ni guusu New Jersey.


41 Days Fasting: Akẹ́kọ̀ọ́ kan gba ààwẹ̀ ọlọ́jọ́ 41, ó dèrò ilé ìwòsàn

Laipẹ yii ni iroyin gbalẹ kan pe akẹkọ kan nile ẹkọ fasiti ipinlẹ Ebonyi, Ikechukwu Oke, gba aawẹ ọlọjọ mọkanlelogoji, to si ti ru kan egungun. Idi ree ti awọn ẹbi rẹ se gbe digbadigba lọ sile iwosan fun itọju nigba ti agọ ara rẹ ko mokun mọ Iwadii fi ye wa wi pe, akẹkọọ naa ko ṣẹṣẹ maa gba iru aawẹ bẹẹ nitori ogun idile to ni oun n koju. Ṣugbọn  ọpọ eeyan to gbọ nipa iroyin yii lawọn oju opo ikansira ẹni lori itakun agbaye lo n fi abuku kan Ikechukwu pe alailero ati ope ninu ẹsin ni. Amọ ọna lati wadi ohun gbogbo daju nipa ohun ti eto ilera sọ lori aawẹ gbigba lo mu ki BBC Yoruba kan si dokita oyinsegun oyinbo kan lati salaye boya o dara fun ara lati gba aawẹ ọlọjọ gbọọrọ bii eyi. Dokita Ọlalekan, lasiko to sọrọ lori aawẹ gbigba ni ko si ohun to buru ninu rẹ eyiun ti o ba ti ba ara wa mu. O fikun pe onikaluku ẹda kọọkan lo gbọdọ mọ iwọn aawẹ ti ara rẹ lee gba, ko maa ba fa akoba si ilera rẹ nitori pe ohun ti Taye lee se, Kẹhinde lee ma lee se.


Amọ ọna lati wadi ohun gbogbo daju nipa ohun ti eto ilera sọ lori aawẹ gbigba lo mu ki BBC Yoruba kan si dokita oyinsegun oyinbo kan lati salaye boya o dara fun ara lati gba aawẹ ọlọjọ gbọọrọ bii eyi. Dokita Ọlalekan, lasiko to sọrọ lori aawẹ gbigba ni ko si ohun to buru ninu rẹ eyiun ti o ba ti ba ara wa mu. O fikun pe onikaluku ẹda kọọkan lo gbọdọ mọ iwọn aawẹ ti ara rẹ lee gba, ko maa ba fa akoba si ilera rẹ nitori pe ohun ti Taye lee se, Kẹhinde lee ma lee se. Onimọ isegun naa ni agọ ara ẹnikọọkan lo ni banki to n fi suga ati ounjẹ afaralokun pamọ si, ti ko si gbọdọ dinku abi ko tan rara. Olalekan sọ siwaju pe " Akoba to wa ninu gbigba awẹ slọjọ gbọọrọ naa ni pe ewu nla n bẹ fun ẹni to ba gba aawẹ naa ti adinku ba fi ba iye odiwọn suga ati ounjẹ afara lokun to wa nipamọ ninu ara rẹ abi ko tiẹ tan patapata nigba ti onitọun ko ba jẹ ounjẹ miran dipo eyi to n lo nitori pe o n gba aawẹ." O wa gba awọn eeyan nimọran pe lootọ ni ko si ohun to buru ninu ki eeyan gba aawẹ lati fi wa oju Ọlọrun amọ ẹnikọọkan gbọdọ mọ iye aawẹ ti ara rẹ lee gba lai fa akoba si agọ ara, o si lee jẹ ọjọ kan, ọsẹ kan abi ju bẹẹ lọ, ti okun ara rẹ ba ti gbe.


Onimọ isegun naa ni agọ ara ẹnikọọkan lo ni banki to n fi suga ati ounjẹ afaralokun pamọ si, ti ko si gbọdọ dinku abi ko tan rara. Olalekan sọ siwaju pe " Akoba to wa ninu gbigba awẹ slọjọ gbọọrọ naa ni pe ewu nla n bẹ fun ẹni to ba gba aawẹ naa ti adinku ba fi ba iye odiwọn suga ati ounjẹ afara lokun to wa nipamọ ninu ara rẹ abi ko tiẹ tan patapata nigba ti onitọun ko ba jẹ ounjẹ miran dipo eyi to n lo nitori pe o n gba aawẹ." O wa gba awọn eeyan nimọran pe lootọ ni ko si ohun to buru ninu ki eeyan gba aawẹ lati fi wa oju Ọlọrun amọ ẹnikọọkan gbọdọ mọ iye aawẹ ti ara rẹ lee gba lai fa akoba si agọ ara, o si lee jẹ ọjọ kan, ọsẹ kan abi ju bẹẹ lọ, ti okun ara rẹ ba ti gbe. Ṣugbọn o ṣalaye wi pe, ti ara ko ba ti ni anfani lati tẹsiwaju mọ, o di dandan ki a mu iru aawẹ bẹẹ wa si opin. O ni ti irufẹ ẹni bẹẹ ko ba dẹkun aawẹ naa nigba ti gbogbo eroja ara ko ba le gba mọ, o ṣeeṣe ki ẹmi bọ lara iru ẹni bẹẹ lairo tẹlẹ.CA


Ṣugbọn o ṣalaye wi pe, ti ara ko ba ti ni anfani lati tẹsiwaju mọ, o di dandan ki a mu iru aawẹ bẹẹ wa si opin. O ni ti irufẹ ẹni bẹẹ ko ba dẹkun aawẹ naa nigba ti gbogbo eroja ara ko ba le gba mọ, o ṣeeṣe ki ẹmi bọ lara iru ẹni bẹẹ lairo tẹlẹ.CA


Skin Bleach: Èyí ni ọ̀nà tí àwọn obìnrin n gbà kó ara wọn sí wàhálà nítorí ara bíbó

Ara bíbó èrè wo ni àwọn eeyan n rí níbẹ̀? Ọmọbinrin yii, Shiroma Pereira (ti a fi orukọ bo ni aṣiri), n mura fun ayẹyẹ igbeyawo rẹ. Lara imurasilẹ rẹ gẹgẹ bi ọpọ ṣe maa n ṣe ni South Asia, ni pe o pinnu lati bo ara rẹ ṣaaju ọjọ igbeyawo. O ni ireti aàwọ ara to n dan, to si rẹwa. Oṣu meji ṣaaju ọjọ igbeyawo, o lọ si ṣọọbu aṣaraloge kan, wọn si fun un ni ipara kan lati mu ki ara rẹ o pupa. Lẹyin to lo ipara naa fun ọsẹ kan, oju rẹ pupa.


O ni ireti aàwọ ara to n dan, to si rẹwa. Oṣu meji ṣaaju ọjọ igbeyawo, o lọ si ṣọọbu aṣaraloge kan, wọn si fun un ni ipara kan lati mu ki ara rẹ o pupa. Lẹyin to lo ipara naa fun ọsẹ kan, oju rẹ pupa. O sọ fun BBC Sinhala pe, ''mo fẹ ki ara mi o pupa, ṣugbọn ṣe ni gbogbo aàwọ mi jona." Niṣe lo fi gbogbo asiko to yẹ ko fi maa gbaradi fun igbeyawo, ṣe itọju ara rẹ  eyi to n gba asiko rẹ ati owo rẹ. Ipara ti wọn fun un ko si lara awọn eroja iṣaraloge ti wọn fi ọwọ si ni Sri Lanka.


O sọ fun BBC Sinhala pe, ''mo fẹ ki ara mi o pupa, ṣugbọn ṣe ni gbogbo aàwọ mi jona." Niṣe lo fi gbogbo asiko to yẹ ko fi maa gbaradi fun igbeyawo, ṣe itọju ara rẹ  eyi to n gba asiko rẹ ati owo rẹ. Ipara ti wọn fun un ko si lara awọn eroja iṣaraloge ti wọn fi ọwọ si ni Sri Lanka. Awọn kan lo n ko wọn wọle lọna ti ko ba ofin mu, ti wọn si n ta a ni ọja pade mi ni kọọrọ. Iṣoro ara bibo kii ṣe iṣoro to n koju Sri Lanka nikan. Ọpọlọpọ miliọnu eniyan, paapa awọn obinrin ni Asia ati Afrika lo n gba oriṣiriṣi ọna lati di eniyan pupa.


Awọn kan lo n ko wọn wọle lọna ti ko ba ofin mu, ti wọn si n ta a ni ọja pade mi ni kọọrọ. Iṣoro ara bibo kii ṣe iṣoro to n koju Sri Lanka nikan. Ọpọlọpọ miliọnu eniyan, paapa awọn obinrin ni Asia ati Afrika lo n gba oriṣiriṣi ọna lati di eniyan pupa. Odiwọn ọja eroja ibora l'agbaye to biliọnu marun un Dọla ($4.8bn) lọdun 2017, igbagbọ si wa pe yoo di ilọpo meji nigba ti yoo ba fi di ọdun 2027. Awọn eroja yii pe oriṣiriṣi; ọṣẹ, ipara, ororo, tabilẹti oogun ati abẹrẹ, ti wọn ṣe lati le da iṣẹ eroja melanin, to n sọ iru awọ ti eniyan yoo ni, duro. Gẹgẹ bi ajọ eto ilera l'agbaye, WHO, ṣe sọ, obinrin mẹrin ninu mẹwaa nilẹ Afrika lo n lo awọn eroja ibora.


Odiwọn ọja eroja ibora l'agbaye to biliọnu marun un Dọla ($4.8bn) lọdun 2017, igbagbọ si wa pe yoo di ilọpo meji nigba ti yoo ba fi di ọdun 2027. Awọn eroja yii pe oriṣiriṣi; ọṣẹ, ipara, ororo, tabilẹti oogun ati abẹrẹ, ti wọn ṣe lati le da iṣẹ eroja melanin, to n sọ iru awọ ti eniyan yoo ni, duro. Gẹgẹ bi ajọ eto ilera l'agbaye, WHO, ṣe sọ, obinrin mẹrin ninu mẹwaa nilẹ Afrika lo n lo awọn eroja ibora. Nilẹ Afrika, orilẹ-ede Naijiria ni wọn ti n lo eroja ibora julọ. Awọn obinrin to n bora jẹ ìdá mẹtadinlọgọrin. Orilẹ-ede Togo lo tẹle e, pẹlu ìdá mọkandinlọgọta, ati South Africa pẹlu ìdá mẹtadinlogoji.


Nilẹ Afrika, orilẹ-ede Naijiria ni wọn ti n lo eroja ibora julọ. Awọn obinrin to n bora jẹ ìdá mẹtadinlọgọrin. Orilẹ-ede Togo lo tẹle e, pẹlu ìdá mọkandinlọgọta, ati South Africa pẹlu ìdá mẹtadinlogoji. Ni Asia, awọn obinrin ìdá mọkanlelọgọta lo n bora ni India, ti ìdá ogoji si n lo wọn ni China. Lọdun to kọja,  awọn alaṣẹ l'orilẹ-ede Ghana kilọ fun awọn alaboyun lati dẹkun lilo oogun ibora to ni eroja antioxidant glutathione. Awọn obinrin l'orilẹ-ede naa n lo oogun naa pẹlu ireti pe yoo mu ki ara ọmọ inu wọn o pupa.


Ni Asia, awọn obinrin ìdá mọkanlelọgọta lo n bora ni India, ti ìdá ogoji si n lo wọn ni China. Lọdun to kọja,  awọn alaṣẹ l'orilẹ-ede Ghana kilọ fun awọn alaboyun lati dẹkun lilo oogun ibora to ni eroja antioxidant glutathione. Awọn obinrin l'orilẹ-ede naa n lo oogun naa pẹlu ireti pe yoo mu ki ara ọmọ inu wọn o pupa. Orilẹ-ede South Africa ní awọn ofin alagbara to gbogun ti ara bibo. Gambia, Ivory Coast, ati Rwanda ti fi ofin de awọn eroja ibora to ni hydroquinone ninu. Bi o ṣe maa nipese eroja melanin ku ninu ara, naa lo le ba àwọ ara jẹ.


Orilẹ-ede South Africa ní awọn ofin alagbara to gbogun ti ara bibo. Gambia, Ivory Coast, ati Rwanda ti fi ofin de awọn eroja ibora to ni hydroquinone ninu. Bi o ṣe maa nipese eroja melanin ku ninu ara, naa lo le ba àwọ ara jẹ. Ajọ to n risi ọrọ aàwọ ara ni orilẹ-ede Britain sọ pe, ''awọn ohun to ba ni hydroquinone ninu ṣe e lo lati ṣe iwosan awọn aarun aawọ ara kan, labẹ amojuto onimọ nipa àwọ ara, ti yoo si so eso rere. Ajọ naa sọ pe ''ko si ọna 'otitọ' kankan lo le mu ki gbogbo ara pupa.'' Ṣugbọn, ọpọlọpọ awọn obinrin lo maa n ra awọn eroja ibora lai gba itọni tabi ilana lọwọ onimọ nipa eto ilera.


Ajọ to n risi ọrọ aàwọ ara ni orilẹ-ede Britain sọ pe, ''awọn ohun to ba ni hydroquinone ninu ṣe e lo lati ṣe iwosan awọn aarun aawọ ara kan, labẹ amojuto onimọ nipa àwọ ara, ti yoo si so eso rere. Ajọ naa sọ pe ''ko si ọna 'otitọ' kankan lo le mu ki gbogbo ara pupa.'' Ṣugbọn, ọpọlọpọ awọn obinrin lo maa n ra awọn eroja ibora lai gba itọni tabi ilana lọwọ onimọ nipa eto ilera. Wọn le ni ipa bi i : Ara yiyun ati wiwu Ara tita tabi jijajẹ Ati ki àwọ ara o maa bo (Orisun -NHS UK)


Wọn le ni ipa bi i : Ara yiyun ati wiwu Ara tita tabi jijajẹ Ati ki àwọ ara o maa bo (Orisun -NHS UK)


Global Vaccine crisis: Ìgbẹ́kẹ̀lé nínú abẹ́rẹ́ àjẹsára ń di òkú l'ágbáyé!

Pẹlu bi awujọ agbaye ko ṣe ni ifọkantan to jọju ninu elo abẹrẹ ajẹsara, o daju pe ina igbogun ti awọn aisan kaisan lawujọ yoo jo ajorẹyin ni, gẹgẹ bii awọn onimọ ti ṣe kilọ. Iwadi ijinlẹ kan to waye lori iha tawọn eeyan lagbaye n kọ si abẹrẹ ajẹsara fihan pe, igbẹkẹle wọn ninu rẹ ti lọ silẹ pupọ. Ajọ The Wellcome Trust to ṣe iwadii naa jẹ ko di mimọ pe, ẹgbẹrun lọna ogoje eeyan kaakiri awọn orilẹede ogoje lagbaye, ni wọn ṣe iwadii naa fun. Eyi si n waye pẹlu bi ajọ eleto ilera lagbaye, WHO ti ṣe kede didẹyẹsi abẹrẹ ajẹsara, gẹgẹ bii ọkan gboogi lara ohun mẹwa to n ti igi bọ oju eto ilera lagbaye. Iwadi agbaye naa fihan pe, ọpọ awọn eeyan lo ṣalaye pe igbẹkẹle diẹ lawọn ni ninu abẹrẹ ajẹsara. Nigba ti wọn bi wọn boya ajẹsara dara: Nigba ti wọn bi wọn boya wọn gbagbọ pe ajẹsara n ṣiṣẹ: Ki ni eyi tumọ sii?


Eyi si n waye pẹlu bi ajọ eleto ilera lagbaye, WHO ti ṣe kede didẹyẹsi abẹrẹ ajẹsara, gẹgẹ bii ọkan gboogi lara ohun mẹwa to n ti igi bọ oju eto ilera lagbaye. Iwadi agbaye naa fihan pe, ọpọ awọn eeyan lo ṣalaye pe igbẹkẹle diẹ lawọn ni ninu abẹrẹ ajẹsara. Nigba ti wọn bi wọn boya ajẹsara dara: Nigba ti wọn bi wọn boya wọn gbagbọ pe ajẹsara n ṣiṣẹ: Ki ni eyi tumọ sii? Abẹrẹ ajẹrẹsara lo n daabo bo ẹgbẹlẹgbẹ awọn eeyan kaakiri agbaye. Wọn ti pa aisan olode tabi ṣanpọnna, (Small pox) run, ti o si ti n mu iparun awọn aisan miran bii rọmọlapa-rọmọlẹsẹ sun mọ etile. Ṣugbọn awọn aisan miran bii igbona (Measles) ti n pada yọju saye, ti awọn onimọ si n fọnrere rẹ pe, awọn eeyan n yẹra fun abẹrẹ ajẹsara to lee dena irufẹ awọn arun yii, nitori ibẹru ati aṣigbọ.


Abẹrẹ ajẹrẹsara lo n daabo bo ẹgbẹlẹgbẹ awọn eeyan kaakiri agbaye. Wọn ti pa aisan olode tabi ṣanpọnna, (Small pox) run, ti o si ti n mu iparun awọn aisan miran bii rọmọlapa-rọmọlẹsẹ sun mọ etile. Ṣugbọn awọn aisan miran bii igbona (Measles) ti n pada yọju saye, ti awọn onimọ si n fọnrere rẹ pe, awọn eeyan n yẹra fun abẹrẹ ajẹsara to lee dena irufẹ awọn arun yii, nitori ibẹru ati aṣigbọ. Dokita Ann Lindstrand, to jẹ onimọ agba fun ajọ ilera agbaye, WHO ṣalaye pe, ibi ti ọrọ de duro bayii le pupọ. Awọn orilẹede ti wọn ti n sunmọ ati pa arun igbona run ni wọn tun ti n ri ọwọja arun naa bayii. Akọsilẹ n fihan pe, gbogbo ẹkunjẹkun lagbaye lo ti n ri ọwọja arun yii bayii, eyi ti o tilẹ tun ti peleke sii pẹlu ida ọgbọn ninu ọgọrun laarin ọdun 2016 si 2017.


Dokita Ann Lindstrand, to jẹ onimọ agba fun ajọ ilera agbaye, WHO ṣalaye pe, ibi ti ọrọ de duro bayii le pupọ. Awọn orilẹede ti wọn ti n sunmọ ati pa arun igbona run ni wọn tun ti n ri ọwọja arun naa bayii. Akọsilẹ n fihan pe, gbogbo ẹkunjẹkun lagbaye lo ti n ri ọwọja arun yii bayii, eyi ti o tilẹ tun ti peleke sii pẹlu ida ọgbọn ninu ọgọrun laarin ọdun 2016 si 2017. Amọṣa, igbesẹ ati kọ ipakọ si abẹrẹ ajẹsara lewu fun awọn to ba ni arun yii ati awujọ wọn. Bi awọn eeyan ba gba abẹrẹ ajẹsara, yoo dẹkun arun yii, ki o to ran ka gbogbo awọn eeyan to n gbe lagbegbe naa. Lara awọn idi ti igbẹkẹle awọn eeyan fi n lọ silẹ ni bi ọwọja aisan bẹẹ ba ti lọlẹ; ọpọ eeyan ni kii ri idi kan pato ti wọn fi lee gba a. Bakan naa ni awọn iṣoro miran to n waye nipa lilo awọn ajẹsara naa, lo n faa ti ọpọ fi n sare jina si abẹrẹ ajẹsara.


Amọṣa, igbesẹ ati kọ ipakọ si abẹrẹ ajẹsara lewu fun awọn to ba ni arun yii ati awujọ wọn. Bi awọn eeyan ba gba abẹrẹ ajẹsara, yoo dẹkun arun yii, ki o to ran ka gbogbo awọn eeyan to n gbe lagbegbe naa. Lara awọn idi ti igbẹkẹle awọn eeyan fi n lọ silẹ ni bi ọwọja aisan bẹẹ ba ti lọlẹ; ọpọ eeyan ni kii ri idi kan pato ti wọn fi lee gba a. Bakan naa ni awọn iṣoro miran to n waye nipa lilo awọn ajẹsara naa, lo n faa ti ọpọ fi n sare jina si abẹrẹ ajẹsara.


Schistosomiasis: Ibà fà bí ìgbín wọ ìpínlẹ̀ Eko torí ẹ̀gbin omi, wo ohun tó ń fà á

Iroyin iwadii kan eyi ti ileeṣẹ eto ilera tijọba ipinlẹ Eko ṣe ti fi idi rẹ mulẹ pe, ijọba ibilẹ mẹfa nipinlẹ Eko ti lugbadi ọwọja arun fa bi igbin, ti oloyinbo n pe ni Schistosomiasis. Wọn ni aisi imọtoto to peye ati omi ti ko mọ lo n fa awọn arun yii. Awọn ijọba ibilẹ ti wọn ni ọrọ naa kan ni Mushin, Alimọṣọ, ikẹja, Ibẹju Lekki, Agege ati Koṣọfẹ. Eyi ni awọn koko ti o yẹ ki ẹ mọ nipa arun yii:


Ogun Cholera: Ọdọọdún ni àrùn onígbá-méjì máa n ṣọṣẹ́ ní Nàìjíríà -NCDC

Arun onigba-meji ni awọn miran n pe ni arun maa ya igbẹ ọọrin- ko-tun-maa-bi. Ajọ to n mojuto itankalẹ aarun ni Naijiria, NCDC fidiẹ mulẹ pe ọdọọdun lo n ṣẹlẹ. Bayii, ijọba ipinlẹ Ogun ti kede pe o ti bẹ silẹ nibẹ ni eyi to ti mu ẹmi eniyan marun un lọ. Dokita Ayinde Akinsanya to jẹ akọwe agba fun ileeṣẹ ijọba ipinlẹ Ogun to n ri si eto ilera ṣalaye fawọn akọroyin ni ọjọ Ẹti pe, Obinrin kan ni iṣẹlẹ akọkọ ti wọn kẹfin. O ni obinrin ẹni ọdun mẹtalelọgbọn naa ra irẹsi ati omi tutu ni ọja Kutọ to ti n ta ọja ṣugbọn Abule Ọtun ni Lafẹnwa to n gbe ni wọn ti sare gbee lọ sile iwosan Wọn ni iṣẹlẹ arun onigba-meji yii ti ba eniyan mejila ni ipinlẹ Ogun ni eyi to ti mu ẹmi ẹni marun un lọ ti awọn to ku n gba itọju nile iwosan. Dokita Ayinde ni iwadii n lọ lọwọ ati igbesẹ lati dẹkun itankalẹ arun naa ni ipinlẹ Ogun.


Dokita Ayinde Akinsanya to jẹ akọwe agba fun ileeṣẹ ijọba ipinlẹ Ogun to n ri si eto ilera ṣalaye fawọn akọroyin ni ọjọ Ẹti pe, Obinrin kan ni iṣẹlẹ akọkọ ti wọn kẹfin. O ni obinrin ẹni ọdun mẹtalelọgbọn naa ra irẹsi ati omi tutu ni ọja Kutọ to ti n ta ọja ṣugbọn Abule Ọtun ni Lafẹnwa to n gbe ni wọn ti sare gbee lọ sile iwosan Wọn ni iṣẹlẹ arun onigba-meji yii ti ba eniyan mejila ni ipinlẹ Ogun ni eyi to ti mu ẹmi ẹni marun un lọ ti awọn to ku n gba itọju nile iwosan. Dokita Ayinde ni iwadii n lọ lọwọ ati igbesẹ lati dẹkun itankalẹ arun naa ni ipinlẹ Ogun. Ki arun yii ma baa maa gba ẹbọ lọwọ koowa ni BBC Yoruba ṣe lọ ṣe iwadii ilanilọyẹ ninu fọnran yii ki onikaluku le gbogun ti iwa idọti ni agbegbe wa. Kete ti o ba ti kẹfin arun yii ni agbegbe rẹ ni ki ẹni naa ti tete gba ile iwosan lọ fun itọju to peye.


Ki arun yii ma baa maa gba ẹbọ lọwọ koowa ni BBC Yoruba ṣe lọ ṣe iwadii ilanilọyẹ ninu fọnran yii ki onikaluku le gbogun ti iwa idọti ni agbegbe wa. Kete ti o ba ti kẹfin arun yii ni agbegbe rẹ ni ki ẹni naa ti tete gba ile iwosan lọ fun itọju to peye.


Polio: Bàbá kọ abẹ́rẹ́ àjẹsára kí ọmọ rẹ̀ tó ní àìsàn polio!

Awọn osisẹ eleto ilera ti ni awọn ni abẹrẹ ajẹsara to le tọju awọn ọmọde kaakiri Naijiria, amọ awọn obi miran si n kọ fun ọmọ wọn lati gba ajẹsara. Eyi ni iriri Arakunrin Adamu Misa lati ipinlẹ Yola, ni ẹkun Ariwa orilẹ-ede Naijiria. Misa sọ nipa bii oun se tako lilo abẹrẹ ajẹsara fun gbogbo ọmọ ti oun bi, ko to di pe ọmọ oun kẹta wa ni arun polio, ti o si rọ apa ati ẹsẹ rẹ. Adamu ṣalaye fun Charles, akọroyin BBC pe: Ọmọ rẹ, ọdun mẹjọ lo sun lai si nkan to ṣe e, ki o to wa dii wi pe ko le e gbe apa gbe ẹsẹ ati apa rẹ, ki o to di wi pe wọn gbe e lọ si ile iwosan. Adamu ti wa di eni to n gba awon eniyan ni iyanju lati ma a gba abẹrẹ ajesara ni igbakugba fun awon ọmọ won lati dena aarun to le gba ẹmi wọn. Ki o to di asiko yii, awọn ara agbegbe naa gbagbọ pe ti awọn ba gba abẹrẹ ajẹsara fun ọmọ wọn, awọn oyinbo naa n gba nkankan ninu ẹjẹ ati egungun awọn ọmọ wọn ni.


Adamu ṣalaye fun Charles, akọroyin BBC pe: Ọmọ rẹ, ọdun mẹjọ lo sun lai si nkan to ṣe e, ki o to wa dii wi pe ko le e gbe apa gbe ẹsẹ ati apa rẹ, ki o to di wi pe wọn gbe e lọ si ile iwosan. Adamu ti wa di eni to n gba awon eniyan ni iyanju lati ma a gba abẹrẹ ajesara ni igbakugba fun awon ọmọ won lati dena aarun to le gba ẹmi wọn. Ki o to di asiko yii, awọn ara agbegbe naa gbagbọ pe ti awọn ba gba abẹrẹ ajẹsara fun ọmọ wọn, awọn oyinbo naa n gba nkankan ninu ẹjẹ ati egungun awọn ọmọ wọn ni. Ajọ ilera ni agbaye, WHO ni orilẹ-ede Naijiria ko i tii lugbadi aisan polio lati ọdun mẹta sẹyin. Ni eyi ti o si seese ki wọn sọ wi pe Naijiria ko le e gburọ aisan polio mọ ti ko ba si iru aisan naa mọ titi di ọdun 2020. Amọ ajọ naa n woye wi pe pẹlu ikọlu Boko Haram ni awọn agbegbe ẹkun Ariwa Naijiria, eleyii ti o le fa ki o ma si imọtoto ni agbegbe naa, o seese ki aisan naa pada.


Ajọ ilera ni agbaye, WHO ni orilẹ-ede Naijiria ko i tii lugbadi aisan polio lati ọdun mẹta sẹyin. Ni eyi ti o si seese ki wọn sọ wi pe Naijiria ko le e gburọ aisan polio mọ ti ko ba si iru aisan naa mọ titi di ọdun 2020. Amọ ajọ naa n woye wi pe pẹlu ikọlu Boko Haram ni awọn agbegbe ẹkun Ariwa Naijiria, eleyii ti o le fa ki o ma si imọtoto ni agbegbe naa, o seese ki aisan naa pada. Ajọ WHO naa wa rọ awọn obi lati ma a fun awọn ọmọ wọn ni abẹrẹ ajẹsara ti o ba yẹ nigba kugba, ki o ba le dena aarun ati iku ọmọde lorilẹ-ede Naijiria. Ọpọlọpọ iwadii lo ti fihan pé ọmọ ti ko ba gba abẹrẹ ajẹsara lasiko to yẹ ko gbaa le pada lugbadi arun rọparọsẹ ati awọn ikọlu miran lọjọ iwaju.


Ajọ WHO naa wa rọ awọn obi lati ma a fun awọn ọmọ wọn ni abẹrẹ ajẹsara ti o ba yẹ nigba kugba, ki o ba le dena aarun ati iku ọmọde lorilẹ-ede Naijiria. Ọpọlọpọ iwadii lo ti fihan pé ọmọ ti ko ba gba abẹrẹ ajẹsara lasiko to yẹ ko gbaa le pada lugbadi arun rọparọsẹ ati awọn ikọlu miran lọjọ iwaju.


Siji Ọlamiju: Paracetamol àti ìyẹ̀fun bleach tí àwọn ọlọ́jà ń lo láti ṣe GààríÌ ti mú kí ijọba pariwo síta

Awọn agba bọ wọn ni ọna ọfun ni ọna ọrun. Amọṣa ki ọpọ ma baa gba ọna ati jẹ Gaari di ero ọrun lo mu ki ijọba ipinlẹ Ọṣun maa pariwo tantan si eti awọn araalu paapaa awọn to n ṣe Gaari ni ipinlẹ naa. Ijọba ipinlẹ Ọṣun ti ke sawọn olounjẹ nipinlẹ ọhun lati dẹkun aṣa lilo ogun paracetamol lati fi se ẹran rọ tabi lilo eroja ifọṣọ 'bleach' fun ṣiṣe Gaari lati mu ki Gaari ati fufu tubọ funfun sii. Amugbalẹgbẹ fun gomina ipinlẹ Ọṣun lori ọrọ ilera, apoogun Siji Ọlamiju pẹlu kọmiṣọna fun iroyin ati itaniji, Funkẹ Ẹgbemode lo pe ipe yii lati ṣalaye awọn ijamba ti irufẹ igbesẹ bẹẹ lee ko ba ẹya ara bi ifun, ẹdọ, kidirin ati ọkan. Ọlamiju ni ijọba ṣẹṣẹ ṣawari aṣa naa ni nipasẹ awọn oṣiṣẹ ilera ti wọn yan lati ṣe abẹwo sawọn ileewosan ilera alabọde kaakiri ipinlẹ naa. Wọn ni iwa ọdaran paraku ni aṣa naa leyi ti awọn to n ṣe e gbọdọ dẹkun rẹ ki ọwọ palaba wọn to segi.


Amugbalẹgbẹ fun gomina ipinlẹ Ọṣun lori ọrọ ilera, apoogun Siji Ọlamiju pẹlu kọmiṣọna fun iroyin ati itaniji, Funkẹ Ẹgbemode lo pe ipe yii lati ṣalaye awọn ijamba ti irufẹ igbesẹ bẹẹ lee ko ba ẹya ara bi ifun, ẹdọ, kidirin ati ọkan. Ọlamiju ni ijọba ṣẹṣẹ ṣawari aṣa naa ni nipasẹ awọn oṣiṣẹ ilera ti wọn yan lati ṣe abẹwo sawọn ileewosan ilera alabọde kaakiri ipinlẹ naa. Wọn ni iwa ọdaran paraku ni aṣa naa leyi ti awọn to n ṣe e gbọdọ dẹkun rẹ ki ọwọ palaba wọn to segi. O ni erooja ifọṣọ ni Hypo ti ko si yẹ ko maa kan ara ki a to ma sọ inu ikun. kọmiṣọna fun iroyin ati itaniji, Funkẹ Ẹgbemode ni ijọba ipinlẹ Ọṣun yoo bẹrẹ eto itaniji jakejado ipinlẹ naa lori rẹ. O ni ijọba ti ṣakiyesi pe awọn eeyan kan n lo ogun ara riro paracetamol lati se ẹran rọ ati lati se ẹsẹ maluu to ba le lati din inawo ati akoko wọn ku.


O ni erooja ifọṣọ ni Hypo ti ko si yẹ ko maa kan ara ki a to ma sọ inu ikun. kọmiṣọna fun iroyin ati itaniji, Funkẹ Ẹgbemode ni ijọba ipinlẹ Ọṣun yoo bẹrẹ eto itaniji jakejado ipinlẹ naa lori rẹ. O ni ijọba ti ṣakiyesi pe awọn eeyan kan n lo ogun ara riro paracetamol lati se ẹran rọ ati lati se ẹsẹ maluu to ba le lati din inawo ati akoko wọn ku.


Oúnjẹ àràmọ̀ǹdà mọ́kànlá tí wọ́n ń jẹ lágbààyé rèé, ẹ tẹ́wọ́ gbàá

Ounjẹ jijẹ jẹ ọrẹ ara, amọ jijẹ idin ninu burẹdi jẹ ohun to so si ni lẹnu, to si bu iyọ si. Bayii ni ọrọ ri fun awọn to n gbe agbeegbe Sardinia ni orilẹede Italy, ti wọn fi idin se ounjẹ ajẹpọnnula, ti wọn yoo si dupẹ lọwọ ẹnikẹni to ba fun wọn ni burẹdi onidin jẹ. Eyi lo mu ki wọn pinnu lati se afihan ile ounjẹ ti ko wọpọ lawujọ si awọn gbagede kan, eleyii to bẹrẹ ni Malmo, lorilẹede Sweden ni Ọjọ Kọkanlelọgbọn, Osu Kẹwa, ọdun 2018. Sise afihan ounjẹ yii yoo fi agbara fun ero awọn eniyan wi pe, ohun to kọju si ẹnikan, ẹyin lo kọ si ẹlomiran. Yoruba bọ wọn ni bayii lati n se ni ilẹ wa, eewọ ibomiran ni. Eyi lo mu ki onimọ nipa ihuwasi ati ise ọmọniyan, Samuel West sọ wi pe, ounjẹ jijẹ jẹ ohun abalaye to n se afihan ihuwasi eniyan ati ibi ti eniyan ti ṣan wa.


Sise afihan ounjẹ yii yoo fi agbara fun ero awọn eniyan wi pe, ohun to kọju si ẹnikan, ẹyin lo kọ si ẹlomiran. Yoruba bọ wọn ni bayii lati n se ni ilẹ wa, eewọ ibomiran ni. Eyi lo mu ki onimọ nipa ihuwasi ati ise ọmọniyan, Samuel West sọ wi pe, ounjẹ jijẹ jẹ ohun abalaye to n se afihan ihuwasi eniyan ati ibi ti eniyan ti ṣan wa. Orilẹede Italy ma n jẹ burẹdi ati iyẹfun ti wọn fi idin se: China: Ni orilẹede China, wọn ma n jẹ oko akọ maluu. Awọn onimọ ni ki Obinrin o jẹ funfun, nigbati Ọkunrin yoo jẹ dudu rẹ. Uganda: Tata ni ounjẹ awọn ara Uganda, eleyii ti wọn ti yii lata.


Orilẹede Italy ma n jẹ burẹdi ati iyẹfun ti wọn fi idin se: China: Ni orilẹede China, wọn ma n jẹ oko akọ maluu. Awọn onimọ ni ki Obinrin o jẹ funfun, nigbati Ọkunrin yoo jẹ dudu rẹ. Uganda: Tata ni ounjẹ awọn ara Uganda, eleyii ti wọn ti yii lata. Wọn a ma jẹ ẹ pẹlu ọti waini. Amọ eewọ ni fun awọn obinrin oloyun, ki wọn ma ba a bi ọmọ ti ọpọ́n ori rẹ yoo jọ ti tata. Mexico: Ounjẹ ati papanu ni ẹyin kokoro jẹ lorilẹede Mexico.


Wọn a ma jẹ ẹ pẹlu ọti waini. Amọ eewọ ni fun awọn obinrin oloyun, ki wọn ma ba a bi ọmọ ti ọpọ́n ori rẹ yoo jọ ti tata. Mexico: Ounjẹ ati papanu ni ẹyin kokoro jẹ lorilẹede Mexico. Wọn ma n din, ti wọn si ma n gbadun rẹ lọpọ igba. Vietnam: Ọkan ejo Sèbé ni awọn eniyan ma fi n se ounjẹ jẹ. Wọn ni o ma n fi agbara kun agbara wọn.


Wọn ma n din, ti wọn si ma n gbadun rẹ lọpọ igba. Vietnam: Ọkan ejo Sèbé ni awọn eniyan ma fi n se ounjẹ jẹ. Wọn ni o ma n fi agbara kun agbara wọn. Wọn si le e jẹ ọkan ejo naa pẹlu ẹjẹ ejo tabi oti waini Vodka. Awọn ara orilẹede Iran, Afghanistan ati Iraq ko fi oju abo àgbò sere rara ati ọpọlọ rẹ. Gbogbo rẹ ni jijẹ fun wọn.


Wọn si le e jẹ ọkan ejo naa pẹlu ẹjẹ ejo tabi oti waini Vodka. Awọn ara orilẹede Iran, Afghanistan ati Iraq ko fi oju abo àgbò sere rara ati ọpọlọ rẹ. Gbogbo rẹ ni jijẹ fun wọn. Wọn ni kii jẹ ki eniyan wuwo lalẹ to ba fẹ sun. Ilẹ Gẹẹsi:Ounjẹ aarọ to peleke ni ki eniyan o fi ẹjẹ ẹlẹdẹ ti wọn ti sè, kun ounjẹ to fẹ jẹ lojumọ. Ounjẹ owurọ ko i tii pe ni Ilẹ Gẹẹsi ti ko ba si ẹjẹ ẹranko ti wọn ti se nibẹ.


Wọn ni kii jẹ ki eniyan wuwo lalẹ to ba fẹ sun. Ilẹ Gẹẹsi:Ounjẹ aarọ to peleke ni ki eniyan o fi ẹjẹ ẹlẹdẹ ti wọn ti sè, kun ounjẹ to fẹ jẹ lojumọ. Ounjẹ owurọ ko i tii pe ni Ilẹ Gẹẹsi ti ko ba si ẹjẹ ẹranko ti wọn ti se nibẹ. Wọn ni o dara fun eroja asaraloore iron, zinc ati protein. Peru: Omi ara ọpọlọ ti wọn ti rẹ ni awọn fi n se ara rindin, ti wọn si tun n ta a fun awọn eniyan gẹgẹbi omi ẹlẹrindodo to n mu araji pepe. Ohun to wọpọ ni orilẹede Turkey ni lati fi igba aya ati ọmu akukọ se ounjẹ jijẹ.


Wọn ni o dara fun eroja asaraloore iron, zinc ati protein. Peru: Omi ara ọpọlọ ti wọn ti rẹ ni awọn fi n se ara rindin, ti wọn si tun n ta a fun awọn eniyan gẹgẹbi omi ẹlẹrindodo to n mu araji pepe. Ohun to wọpọ ni orilẹede Turkey ni lati fi igba aya ati ọmu akukọ se ounjẹ jijẹ. Orilẹede China: Eleyii ya ni lẹnu pupọ ju. Orilẹede China a ma a fi ekute ile se ọti waini ẹlẹrin dodo. Amọ awọn ekute yii gbọdọ jẹ eyi ti wọn sẹsẹ bi, ti ko i ti pẹ ju nilẹ.


Orilẹede China: Eleyii ya ni lẹnu pupọ ju. Orilẹede China a ma a fi ekute ile se ọti waini ẹlẹrin dodo. Amọ awọn ekute yii gbọdọ jẹ eyi ti wọn sẹsẹ bi, ti ko i ti pẹ ju nilẹ. Wọn ni o ma n sisẹ fun aisan ikọfe e ati aisan jẹdọjẹdọ. Ni Russia:  Ko buruju ti wọn ba fi omi ara ẹja to n sere ibalopọ se ọbẹ ti wọn yoo jẹ. Moloka ni wọn n pe orukọ ounjẹ naa.


Wọn ni o ma n sisẹ fun aisan ikọfe e ati aisan jẹdọjẹdọ. Ni Russia:  Ko buruju ti wọn ba fi omi ara ẹja to n sere ibalopọ se ọbẹ ti wọn yoo jẹ. Moloka ni wọn n pe orukọ ounjẹ naa. Orilẹede Japan naa a ma a jẹ ounjẹ yii. Ẹ ri pe awọn ounjẹ aramọnda pọ lorilẹ aye, ewo ni ẹyin fẹ ko jẹ ninu wọn?


Orilẹede Japan naa a ma a jẹ ounjẹ yii. Ẹ ri pe awọn ounjẹ aramọnda pọ lorilẹ aye, ewo ni ẹyin fẹ ko jẹ ninu wọn?


World Toilet Day: Wo àwọn ewu tó rọ̀ mọ́ kí èèyàn máa gbọnsẹ̀ síbi tó bá wù ú

Iru ọjọ oni ni gbogbo ọdun ni ayajọ ọjọ igbọnsẹ lagbaye gẹgẹ bi ajọ UNICEF ṣe kede rẹ. Ilé ìgbọ̀nsẹ̀ ìtagbangba n'Ibadan Iwadii fi han pe orilẹede Naijiria lo ṣe ipo keji lagbaye ninu awọn to ṣe igbọnsẹ sita gbangba. Ikọ BBC ba awọn ara adugbo kan ni ilu Ibadan sọrọ lori ohun ti wọn n koju lojoojumọ pẹlu bi ayika wọn ṣe kun fun ẹgbin ti wọn si ni ọpọlọpọ igba ni awọn eeyan ti sọ adugbo wọn di aaye ti wọn n ṣe igbọnsẹ si. Ẹwẹ, ijọba kaakiri awọn ipinlẹ Naijiria ti n la awọn eeyan lọyẹ tori o n sakoba fun alafia awọn eniyan bẹẹ si ni wọn n gbẹ ṣalanga fun ṣiṣe gá ti wọn si n ṣe ipese omi ọfẹ. Ilé ìgbọ̀nsẹ̀ ìtagbangba l'Eko Nilu Eko to jẹ ọkan gboogi lara awọn ilu ti ọrọ aje ti burẹkẹ, eeyan to le ni miliọnu mọkanlelogun lo n wa jijẹ mimu nibẹ. Bi wọn ba n lọ ti wọn n bọ, ti wọn n jẹ ti wọn si n mu bakan naa, o di dandan ki wọn ṣe 'ga nile igbọnsẹ.


Ẹwẹ, ijọba kaakiri awọn ipinlẹ Naijiria ti n la awọn eeyan lọyẹ tori o n sakoba fun alafia awọn eniyan bẹẹ si ni wọn n gbẹ ṣalanga fun ṣiṣe gá ti wọn si n ṣe ipese omi ọfẹ. Ilé ìgbọ̀nsẹ̀ ìtagbangba l'Eko Nilu Eko to jẹ ọkan gboogi lara awọn ilu ti ọrọ aje ti burẹkẹ, eeyan to le ni miliọnu mọkanlelogun lo n wa jijẹ mimu nibẹ. Bi wọn ba n lọ ti wọn n bọ, ti wọn n jẹ ti wọn si n mu bakan naa, o di dandan ki wọn ṣe 'ga nile igbọnsẹ. Lori ọrọ ṣiṣe igbọnsẹ yii ni ipenija wa eleyi to jẹ ohun to rọ mo ayajọ ọjọ ile igbọnsẹ ti ajọ isọkan agbaye gbe kalẹ lati tọpinpin ipenija ààyè igbọnsẹ jakejado agbaye. Lọpọ agbegbe niluu Eko, awọn eeyan a maa saba ṣe ibẹrẹ nitagbangba ti eleyii a si ma mu ki ayika maa run to si le mu ki itankale aisan onigba ati awọn aisan miiran pọ lawujọ. Lati le koju ipenija yii, ijọba ati awọn ọlọdani a maa pese aye igbọnsẹ fara ilu yala lọfẹ tabi ki wọn san owo perete lati le fi lo ààyè igbọnsẹ wọn yi.


Lori ọrọ ṣiṣe igbọnsẹ yii ni ipenija wa eleyi to jẹ ohun to rọ mo ayajọ ọjọ ile igbọnsẹ ti ajọ isọkan agbaye gbe kalẹ lati tọpinpin ipenija ààyè igbọnsẹ jakejado agbaye. Lọpọ agbegbe niluu Eko, awọn eeyan a maa saba ṣe ibẹrẹ nitagbangba ti eleyii a si ma mu ki ayika maa run to si le mu ki itankale aisan onigba ati awọn aisan miiran pọ lawujọ. Lati le koju ipenija yii, ijọba ati awọn ọlọdani a maa pese aye igbọnsẹ fara ilu yala lọfẹ tabi ki wọn san owo perete lati le fi lo ààyè igbọnsẹ wọn yi. Ladugbo Ọbalende fun apẹrẹ, ikọ wa pade arakunrin kan to n pese ile igbọnsẹ fawọn eeyan lowo perete lati le fi dẹkun iwa ṣiṣe ga nitagbangba nibẹ. Taju Ekemode fẹyin ti nidii iṣẹ ọlọpaa to si ni oun ko fẹ ki a fi aworan oun han. Nibi to kọ awọn ile igbọnsẹ si, o ni awọn kii fi igba tabi akoko da igba ti eeyan le fi lo ile igbọnsẹ.


Ladugbo Ọbalende fun apẹrẹ, ikọ wa pade arakunrin kan to n pese ile igbọnsẹ fawọn eeyan lowo perete lati le fi dẹkun iwa ṣiṣe ga nitagbangba nibẹ. Taju Ekemode fẹyin ti nidii iṣẹ ọlọpaa to si ni oun ko fẹ ki a fi aworan oun han. Nibi to kọ awọn ile igbọnsẹ si, o ni awọn kii fi igba tabi akoko da igba ti eeyan le fi lo ile igbọnsẹ. Pẹlu bi o ti ṣe ni ile igbọnsẹ naa jẹ irọrun f'awọn to n gbe adugbo naa o ni awọn ṣi ni iṣoro pẹlu bi awọn eeyan ṣe n lo awọn ile igbọnsẹ rẹ. ''Pupọ ninu awọn to ba lo ile igbọnsẹ ni kii fiye si imọtoto ti wọn ba wa nibẹ. Bi wọn ko ba bi silẹẹlẹ, ẹlomiran a yagbẹ si gbogbo ilẹẹlẹ.


Pẹlu bi o ti ṣe ni ile igbọnsẹ naa jẹ irọrun f'awọn to n gbe adugbo naa o ni awọn ṣi ni iṣoro pẹlu bi awọn eeyan ṣe n lo awọn ile igbọnsẹ rẹ. ''Pupọ ninu awọn to ba lo ile igbọnsẹ ni kii fiye si imọtoto ti wọn ba wa nibẹ. Bi wọn ko ba bi silẹẹlẹ, ẹlomiran a yagbẹ si gbogbo ilẹẹlẹ. Koda awọn mii a ma duro si ori awo igbọnsẹ dipo ki wọn jokoo.'' Ekemode tun sọ fun ikọ BBC Yoruba pe ile igbọnsẹ tawọn ni ko to fawọn eeyan ti ko ribi ṣe ga. Lọdun 2018, Minisita fọrọ ipese omi ni Naijiria Suleiman Adamu nibi ipade kan sọ pe ti orileede India ba fi le mori bọ kuro ni ipo ti wọn wa gẹgẹ bi orileede ti iwa ka maa ya'gbe nitagbangba ti peleke ju lọ, idojuti nla ni yoo jẹ fun Naijiria nitori awọn ni wọn yoo gba ipo India. Adamu ṣalaye pe laarin ọdun mẹta pere ti wọn ṣagbekalẹ eto lati koju ipenija yii, India ti kọ ile igbọnsẹ ọgọrin miliọnu ti ida marundinlọgọrun ninu ida ọgọrun awọn eeyan India si ti ni imọ nipa lilo ile igbọnsẹ lọna to ba ode oni mu.


Koda awọn mii a ma duro si ori awo igbọnsẹ dipo ki wọn jokoo.'' Ekemode tun sọ fun ikọ BBC Yoruba pe ile igbọnsẹ tawọn ni ko to fawọn eeyan ti ko ribi ṣe ga. Lọdun 2018, Minisita fọrọ ipese omi ni Naijiria Suleiman Adamu nibi ipade kan sọ pe ti orileede India ba fi le mori bọ kuro ni ipo ti wọn wa gẹgẹ bi orileede ti iwa ka maa ya'gbe nitagbangba ti peleke ju lọ, idojuti nla ni yoo jẹ fun Naijiria nitori awọn ni wọn yoo gba ipo India. Adamu ṣalaye pe laarin ọdun mẹta pere ti wọn ṣagbekalẹ eto lati koju ipenija yii, India ti kọ ile igbọnsẹ ọgọrin miliọnu ti ida marundinlọgọrun ninu ida ọgọrun awọn eeyan India si ti ni imọ nipa lilo ile igbọnsẹ lọna to ba ode oni mu. 2019 ni India lawọn fẹ jawọ ninu iwa yiyagbe sita gbangba. 2019 ọhun lo si ti fẹ dopin yii. Njẹ Naijiria yoo ribi koju ipenija yiyagbe sita gbangba to gbode kan yii?


2019 ni India lawọn fẹ jawọ ninu iwa yiyagbe sita gbangba. 2019 ọhun lo si ti fẹ dopin yii. Njẹ Naijiria yoo ribi koju ipenija yiyagbe sita gbangba to gbode kan yii? Tajudeen Ekemode ni idahun si ibeere yii ni ohun ko ro pe Naijiria le mori bọ ninu iwa yii pẹlu bi nnkan ti ṣe n lọ. O ni kii ṣe nitoripe ijọba ko gbiyanju ṣugbọn bi ọrọ Yoruba to ni 'amukun ẹru rẹ wọ' ni ọrọ to  wa nilẹ yi ti ṣe ri. Ekemode ni 'bi a ba wo oke ti a ko wo isalẹ, ko lee yanju.'


Tajudeen Ekemode ni idahun si ibeere yii ni ohun ko ro pe Naijiria le mori bọ ninu iwa yii pẹlu bi nnkan ti ṣe n lọ. O ni kii ṣe nitoripe ijọba ko gbiyanju ṣugbọn bi ọrọ Yoruba to ni 'amukun ẹru rẹ wọ' ni ọrọ to  wa nilẹ yi ti ṣe ri. Ekemode ni 'bi a ba wo oke ti a ko wo isalẹ, ko lee yanju.' ''Koda ki ijọba pese awọn ile igbọnsẹ yii fawọn ara ilu, iṣoro ki awọn eeyan fẹ lo awọn ile igbọnsẹ yii naa wa ti wọn gbọdọ koju.'' ''Bi ẹ ba ni ki ẹlomiran wa san owo lati fi tọ, wọn a ni owo naa ti pọ ju wi pe ṣebi itọ lasan lawọn fẹ tọ?'' O ni iru awọn eeyan bẹ ni wọn kii bikita lati yọdi sita gbangba lati tọ tabi yagbẹ.


''Koda ki ijọba pese awọn ile igbọnsẹ yii fawọn ara ilu, iṣoro ki awọn eeyan fẹ lo awọn ile igbọnsẹ yii naa wa ti wọn gbọdọ koju.'' ''Bi ẹ ba ni ki ẹlomiran wa san owo lati fi tọ, wọn a ni owo naa ti pọ ju wi pe ṣebi itọ lasan lawọn fẹ tọ?'' O ni iru awọn eeyan bẹ ni wọn kii bikita lati yọdi sita gbangba lati tọ tabi yagbẹ. Koda ẹlomiran a ni ohun ma n gbadun bi atẹgun ṣe ma n fẹ si oun nidi nitagbangba ju ki ohun lọ lo ile igbọnsẹ. Ekemode ni a fi ki a yi adisọkan awọn eeyan Naijiri pada lori lilo ile igbọnsẹ.


Koda ẹlomiran a ni ohun ma n gbadun bi atẹgun ṣe ma n fẹ si oun nidi nitagbangba ju ki ohun lọ lo ile igbọnsẹ. Ekemode ni a fi ki a yi adisọkan awọn eeyan Naijiri pada lori lilo ile igbọnsẹ.


Blood Donor Day: Láìsí ẹ̀jẹ̀ kò sí ẹ̀mí

O dára láti máa fi ẹjẹ silẹ fún ilera ara rẹ - Idowu Opọlọpọ eniyan ni wọn ko ni oye to kun to lori pataki fifi ẹjẹ silẹ. Ogbẹni Akinbole Idowu to je igbakeji adari ajọ to n mojuto ẹjẹ gbigba ni ipinlẹ Eko ṣalaye kikun fun BBC lori idi to fi yẹ ki eeyan maa fi ẹjẹ silẹ. O mẹnuba ipa ti ẹjẹ tuntun n ko ni agọ ara ni eyi to ṣeeṣe fun enikeni to ba n fi ẹjẹ silẹ loorekoore. Wo pataki igbesẹ to yẹ ni gbigbe koo too fi ẹjẹ rẹ silẹ Àròsọ àti ìgbàgbọ́ àwọn ènìyàn lórí gbígba ẹ̀jẹ̀ Awọn miran to wa ni ibudo ẹjẹ gbigba yii naa sọrọ lori idi ti awọn ṣe jade wa fi ẹjẹ silẹ fun BBC.


Yekini Ajileye lo gbe èmi Tamotiye, Abeniagbon àti Akeekee síta nígbà náà- Alirat Atowule

Ẹja tí kò gbọ́njú mọ ìyá rẹ̀ àti ọbẹ̀ ìgúnpa ni àwa eèyàn 30 tó jọ n sun ìyará ń jẹ́ lọ́dọ̀ọ́ Alhaji Ajileye nígbà náà. Alirat Atowule ti ọpọ mọ si Tamotiye ni agba oṣere lati aye ere itage pẹlu awọn agba ọjẹ bii Alhaji Yekini Ajileye, Abeni agbon, Akeekee, Oyiboyi ati Koledowo. O royin diẹ lara ohun oju ri ki oṣere yii to goke agba bayii. Tamotiye sọrọ nipa irinajo aye rẹ lati ibẹrẹ niagb to n kọ iṣẹ owo amunidara aranṣọ titi de inu iṣẹ oṣere. Bakaa naa lo gab awọn oṣegbe akegbe rẹ lati maa ṣora ṣe lai sare kọja kadara ki wọn ma lọ sare mọto fi kọlu kẹkẹ. O tun ni ki wọn maa kọ ololufẹ won lékọ iwa omoluwabi pẹlu iwa rere.


Bolaji Amusan: TAMPAN ń ṣiṣẹ́ lórí 'minimum wage àti insurance' òṣèré báyìí- Mr Latin

Ọpọ́ àwọn  tó n tọrọ owọ lori ayelujara  ni ẹgbẹ́ àti 'indicvidual'ti ràn lọ́wọ́- Latin Aarẹ ẹgbẹ awọn oṣere ni Naijiria, Bolaji Amusan ti ọpọ mọ si Mr Latin gablejo BBC Yoruba. Nibẹ lo ti sọrọ ni kikun lori pe awọn oṣere kọọkan n tọrọ owo lori ayelujara nigba ti wọn ba wa ninu iṣoro. O mẹnuba ipa ti ẹgbẹ n ko lati ran awọn oṣere lọwọ. Bakan naa ni Mr Latin tun sọ nipa pataki ṣiṣe sinima ti yoo kọ awon eeyan lẹko ati pataki jijẹ ọmọluwabi gẹgẹ bi oṣere ni eyi ti ẹgbẹ fi n kọ won ni TAMPAN. O tun sọrọ lori bi onikaluku ṣe n na owo rẹ lọtọọtọ pe oriṣii nakn to wu onikaluku lo n na owo rẹ si lawujọ. O menuba ipa ti ẹgbẹ n ko lori eto adojutofo ati owo sisan fun awon oṣere.


Murphy Afolabi: Kò dùn mí tí wọn bá ṣe yẹ̀yẹ́ mi torí mò ǹ fi sí pe ṣí, èdè Osogbo ìlú mi ni

Ori lo mọ isẹ asela, ibi ti ori wa si n lọ, agba adura ni pe ki ẹsẹ sin wa de ibẹ. Bẹẹ lo ri fun gbajumọ osere tiata kan, Murphy Afolabi Olawale, ẹni ti isẹ tiata ti wu lati kekere, ti kii si se ayaba fun. Nigba to n ba BBC Yoruba sọrọ, Murphy Afolabi ni oun ko lọ sile ẹkọ girama amọ oun kẹkọọ jade nile ẹkọ fasiti Eko bi o tilẹ jẹ pe awọn onijibiti ti gba oun kọja sisọ ninu iyanju oun lati wọ awọn fasiti kan tẹlẹ. Osere tiata naa ni Araba awo tilu Osogbo, oloye Ifayemi Elebuibon, tii se baba fun oun lo se koriya fun oun lati yan isẹ tiata laayo. Nigba to n sọ awọn ipenija to ni nidi isẹ tiata, Murphy Afolabi Olawale ni oun gbe apoti asọ baba oun fun ọga oun lati sere tiata ni ogun ba de. O wa salaye pe kii dun oun tawọn eeyan ba n fi oun se yẹyẹ pe oun maa n sọ ede ilu oke, ti oun si n fi si pe ṣi.


Osere tiata naa ni Araba awo tilu Osogbo, oloye Ifayemi Elebuibon, tii se baba fun oun lo se koriya fun oun lati yan isẹ tiata laayo. Nigba to n sọ awọn ipenija to ni nidi isẹ tiata, Murphy Afolabi Olawale ni oun gbe apoti asọ baba oun fun ọga oun lati sere tiata ni ogun ba de. O wa salaye pe kii dun oun tawọn eeyan ba n fi oun se yẹyẹ pe oun maa n sọ ede ilu oke, ti oun si n fi si pe ṣi. Gbajumọ osere naa fikun pe ede ilu Osogbo ti oun gbe dagba, ni oun n sọ, yoo si nira puọ lati paarọ ahọn oun nigba ti oun de Eko. O wa yan pe awọn osere tiata to fi ere itage bẹrẹ isẹ bii ti oun ni akọsẹmọsẹ, yatọ si awọn osere aye ode oni ti wọn n gbe ẹrọ ayaworan lasan si loju.


Gbajumọ osere naa fikun pe ede ilu Osogbo ti oun gbe dagba, ni oun n sọ, yoo si nira puọ lati paarọ ahọn oun nigba ti oun de Eko. O wa yan pe awọn osere tiata to fi ere itage bẹrẹ isẹ bii ti oun ni akọsẹmọsẹ, yatọ si awọn osere aye ode oni ti wọn n gbe ẹrọ ayaworan lasan si loju.


Ewú ńlá ni Peter Obi àti Kwankwaso jẹ́ fún PDP ní ìdìbò 2023 – Fayose

Gomina ana nipinlẹ Ekiti, Ayodele Fayose, ti sapejuwe awọn oludije sipo aarẹ labẹ asia ẹgbẹ oṣelu Labour Party ati NNPP gẹgẹ ewu nla fun aṣeyori ẹgbẹ oṣelu PDP ninu eto idibo lọdun 2023. Fayose, nigba to n sọrọ lori tẹlifisan Channels salaye pe Obi ati Kwankwaso ni agbara lati le ṣe idiwọ fun ẹgbẹ oṣelu ẹgbẹ PDP lati bori ninu eto idibo aarẹ. Gẹgẹ bii o ṣe sọ , o ni oun ko ni igbagbọ pe Obi le ri ida mẹdọgbọn ibo kojọ ninu eto to n bọ ati pe ko le bori ibo apa guusu iwọ oorun ati guusu ila oorun orilẹede Naijria. “Ọmọ ẹgbẹ oṣelu PDP ni mii, olori ni mi sugbọn mo ti n sọ fun tin tipẹ, a ko gbọdọ ma otitọ ọrọ. Ewu ni Obi jẹ fun wa sugbọn n ko ni igbagbọ pe yoo ni ida mẹdọgbọn ibo awọn ipinlẹ. N ko tako Obi, mo nifẹ rẹ, olori to daa ni.


“Ọmọ ẹgbẹ oṣelu PDP ni mii, olori ni mi sugbọn mo ti n sọ fun tin tipẹ, a ko gbọdọ ma otitọ ọrọ. Ewu ni Obi jẹ fun wa sugbọn n ko ni igbagbọ pe yoo ni ida mẹdọgbọn ibo awọn ipinlẹ. N ko tako Obi, mo nifẹ rẹ, olori to daa ni. “Ẹ jẹ ki sọ fun yin, aarun jẹjẹrẹ ni Obi jẹ fun ẹgbẹ oṣelu PDP, ko si aniani nibẹ. E jẹ ki salaye nkan fun yin, ni guusu iwọ oorun, awọn eyan le ma fẹ gbọ otitọ ọrọ sugbọn n ko ri bii ẹgbẹ oṣelu PDP ṣe fẹ bori ibo ni apa ibi. “Ẹni to ba tan wa, ko tẹsiwaju.


“Ẹ jẹ ki sọ fun yin, aarun jẹjẹrẹ ni Obi jẹ fun ẹgbẹ oṣelu PDP, ko si aniani nibẹ. E jẹ ki salaye nkan fun yin, ni guusu iwọ oorun, awọn eyan le ma fẹ gbọ otitọ ọrọ sugbọn n ko ri bii ẹgbẹ oṣelu PDP ṣe fẹ bori ibo ni apa ibi. “Ẹni to ba tan wa, ko tẹsiwaju. Koda n ko ri ibi a ṣe le bori ni guusu ila oorun orilẹede yii pẹlu. O ni sugbọn oludije sipo aarẹ labẹ asia ẹgbẹ oṣelu NNPP, eyiu Rabiu Kwankwaso ni agbara lati mu inira ba bibori ni apa ariwa ila oorun bakan an. “Ni apa  aarin ariwa, ko si isẹ pupọ lati ṣe nitori oludije PDP ati APC ko wa lati ibẹ  sugbọn a ko gbọdọ gba gbe Kwankwaso, aarun jẹjẹrẹ miiran.


Koda n ko ri ibi a ṣe le bori ni guusu ila oorun orilẹede yii pẹlu. O ni sugbọn oludije sipo aarẹ labẹ asia ẹgbẹ oṣelu NNPP, eyiu Rabiu Kwankwaso ni agbara lati mu inira ba bibori ni apa ariwa ila oorun bakan an. “Ni apa  aarin ariwa, ko si isẹ pupọ lati ṣe nitori oludije PDP ati APC ko wa lati ibẹ  sugbọn a ko gbọdọ gba gbe Kwankwaso, aarun jẹjẹrẹ miiran. Fayose salaye siwaju pe anfani wa fun ẹgbẹ oṣelu PDP ba le fọwọsowọpọ pẹlu Peter Obi ti Labour Party, ki wọn si tun bu omi pa awọ pẹlu gomin ipinlẹ Rivers, Nelson Wike. O ni igbesẹ yii yoo fun ẹgbẹ oṣelu PDP ni ọpọlọpọ anfani lati bori ninu eto idibo lọdun 2023. “Fifi ọwọ sowọpọ pẹlu Obi jẹ nkan to da pupọ, ti wọn ba si omi pa awọ to wa laarin ẹgbẹ oṣelu PDP ati Gomina Nelson Wike ti ipinlẹ Rivers.” Gomina ipinlẹ Ekiti tẹlẹ, Ayodele fayose ti sọ pe oun ko ni sọrọ kobakungbe si oludije fun ipo Aarẹ ninu ẹgbẹ oṣelu APC, Bola Tinubu.


Fayose salaye siwaju pe anfani wa fun ẹgbẹ oṣelu PDP ba le fọwọsowọpọ pẹlu Peter Obi ti Labour Party, ki wọn si tun bu omi pa awọ pẹlu gomin ipinlẹ Rivers, Nelson Wike. O ni igbesẹ yii yoo fun ẹgbẹ oṣelu PDP ni ọpọlọpọ anfani lati bori ninu eto idibo lọdun 2023. “Fifi ọwọ sowọpọ pẹlu Obi jẹ nkan to da pupọ, ti wọn ba si omi pa awọ to wa laarin ẹgbẹ oṣelu PDP ati Gomina Nelson Wike ti ipinlẹ Rivers.” Gomina ipinlẹ Ekiti tẹlẹ, Ayodele fayose ti sọ pe oun ko ni sọrọ kobakungbe si oludije fun ipo Aarẹ ninu ẹgbẹ oṣelu APC, Bola Tinubu. Fayose, to jẹ eekan ninu ẹgbẹ oṣelu PDP lo sọ bẹẹ ninu ifọrọwerọ kan pẹlu ileeṣẹ iroyin abẹle, Channels. O ni “Jẹ ki n sọ fun ọ, ti awọn eeyan ba n reti ki n sọrọ kobakungbe nipa Tinubu lati fi han pe mi o ṣatilẹyin fun,mi o ni ṣe bẹẹ rara.” Fayoṣe ni, bo tilẹ jẹ pe awọn gomina atawọn oloṣelu kan ni iha Ariwa ni ariyanjiyan pẹlu Aarẹ Muhammadu Buhari, wọn kii sọrọ kobakungbe si. Gẹgẹ bii ohun to sọ, Tinubu jẹ ọkan lara awọn aṣaju ilẹ Yoruba, nitori naa oun ko ni maa sọrọ abuku si nitori wọn ko si ninu ẹgbẹ kan naa.


Fayose, to jẹ eekan ninu ẹgbẹ oṣelu PDP lo sọ bẹẹ ninu ifọrọwerọ kan pẹlu ileeṣẹ iroyin abẹle, Channels. O ni “Jẹ ki n sọ fun ọ, ti awọn eeyan ba n reti ki n sọrọ kobakungbe nipa Tinubu lati fi han pe mi o ṣatilẹyin fun,mi o ni ṣe bẹẹ rara.” Fayoṣe ni, bo tilẹ jẹ pe awọn gomina atawọn oloṣelu kan ni iha Ariwa ni ariyanjiyan pẹlu Aarẹ Muhammadu Buhari, wọn kii sọrọ kobakungbe si. Gẹgẹ bii ohun to sọ, Tinubu jẹ ọkan lara awọn aṣaju ilẹ Yoruba, nitori naa oun ko ni maa sọrọ abuku si nitori wọn ko si ninu ẹgbẹ kan naa. Gomina Ekiti tẹlẹri naa ṣalaye pe oun ko ni bu Tinubu lailai. O ni “To ba jẹ pe ọna kan ti mo le fi han gbogbon eeyan pe ọta Tinubu ni mi ni ki n maa bu gẹgẹ bii ọmọ Yoruba, mi o ni ṣe bẹẹ lailai.” “Ọjọ ori Atiku Abubakar ati Bola Tinu ti le ni aadọrin ọdun, ki lo de ti awọn mejeji fi n joko papaọ lati jiroro ti wọn ko si maa yọ ada si ara wọn? Ẹ yọ mi kuro lara awọn ti yoo maa bu Tinubu.” “Mi o ni bu Atiku.... bẹẹ naa ni mi o ni bu Tinubu.” Fayose sọ pe lootọ ni ipo Aarẹ tọ si iha Guusu Naijiria ni bayii ti Buhari to wa lati Ariwa yoo pari saa rẹ to lẹyin ọdun mẹjọ.


Gomina Ekiti tẹlẹri naa ṣalaye pe oun ko ni bu Tinubu lailai. O ni “To ba jẹ pe ọna kan ti mo le fi han gbogbon eeyan pe ọta Tinubu ni mi ni ki n maa bu gẹgẹ bii ọmọ Yoruba, mi o ni ṣe bẹẹ lailai.” “Ọjọ ori Atiku Abubakar ati Bola Tinu ti le ni aadọrin ọdun, ki lo de ti awọn mejeji fi n joko papaọ lati jiroro ti wọn ko si maa yọ ada si ara wọn? Ẹ yọ mi kuro lara awọn ti yoo maa bu Tinubu.” “Mi o ni bu Atiku.... bẹẹ naa ni mi o ni bu Tinubu.” Fayose sọ pe lootọ ni ipo Aarẹ tọ si iha Guusu Naijiria ni bayii ti Buhari to wa lati Ariwa yoo pari saa rẹ to lẹyin ọdun mẹjọ. O pari ọrọ rẹ pe oun yoo ṣiṣẹ fun ẹgbẹ oṣelu PDP bo tilẹ jẹ pe aarin ẹgbẹ ọhun ko gun rege.


O pari ọrọ rẹ pe oun yoo ṣiṣẹ fun ẹgbẹ oṣelu PDP bo tilẹ jẹ pe aarin ẹgbẹ ọhun ko gun rege.


Wo ohun tí gómìnà Sanwo-Olu sọ nípa ọkùnrin tí ọlọ́pàá yìnbọn lágbègbè Ajah

Gomina ipinlẹ Eko, Babajide Sanwo-Olu ti ba ẹbi atawọn ọrẹ Gafaru Buraimoh to di oloogbe lẹyin ti ọlọpaa kan ṣina ibọn fun lagbagbe Ajah kẹdun. Ọrọ ikẹdun naa lo waye ninu atẹjade kan ti agbẹnusọ Sanwo-Olu, Gbega Akosile fi ṣọwọ si awọn akọroyin lọjọru. Akọsile ni iku arakunrin naa ba gomina Sanwo-Olu lọkan jẹ, o si ti ṣeleri pe ijọba yoo fọwọsowọpọ pẹlu ileeṣẹ ọlọpaa lati ṣe iwadii iṣẹle naa ki awọn mọlẹbi oloogbe le ri idajọ ododo gba. O ni “Ko se ẹni to yẹ ko ku irufẹ iku ti ọkunrin naa ku.” “Ọkan lara awọn ọmọ ipinlẹ wa ni Buraimoh, o si ni ireti ọjọ ọla to dara, iku rẹ jẹ ohun ibanujẹ fun emi funra mi ati ipinlẹ wa lapapọ, nitori arun to de ba oju naa lo de ba imu.” “Mo mọ pe ileeṣẹ ọlọpaa ipinlẹ Eko ti fi ṣikun ofin mu afurasi to gbẹmi oloogbe naa, wọn si ti gba ibọn lọwọ rẹ, bẹẹ naa ni wọn ti bẹrẹ iwadii.” “Mo wa fi akoko yii rọ awọn araalu ki wọn lọ fi ọkan balẹ ki wọn ma si fi ofin si ọwọ ara wọn.” “A si fẹ ki gbogbo ara ilu mọ pe awa gẹgẹ bii ijọba yoo ṣe gbogbo ohun to yẹ ki idajọ ododo le leke.” Leyin naa lo ni ọọfisi gomina n reti abọ iwadii awọn ọlọpaa lori iṣẹlẹ ọhun. Ki lo ti ṣẹlẹ sẹyin? Ileeṣẹ ọlọpaa nipinlẹ Eko sọ pe ọlọpaa kan to yinbọn pa ọdọkunrin kan ni agbegbe Ajah, ti wa ni atimọle.


O ni “Ko se ẹni to yẹ ko ku irufẹ iku ti ọkunrin naa ku.” “Ọkan lara awọn ọmọ ipinlẹ wa ni Buraimoh, o si ni ireti ọjọ ọla to dara, iku rẹ jẹ ohun ibanujẹ fun emi funra mi ati ipinlẹ wa lapapọ, nitori arun to de ba oju naa lo de ba imu.” “Mo mọ pe ileeṣẹ ọlọpaa ipinlẹ Eko ti fi ṣikun ofin mu afurasi to gbẹmi oloogbe naa, wọn si ti gba ibọn lọwọ rẹ, bẹẹ naa ni wọn ti bẹrẹ iwadii.” “Mo wa fi akoko yii rọ awọn araalu ki wọn lọ fi ọkan balẹ ki wọn ma si fi ofin si ọwọ ara wọn.” “A si fẹ ki gbogbo ara ilu mọ pe awa gẹgẹ bii ijọba yoo ṣe gbogbo ohun to yẹ ki idajọ ododo le leke.” Leyin naa lo ni ọọfisi gomina n reti abọ iwadii awọn ọlọpaa lori iṣẹlẹ ọhun. Ki lo ti ṣẹlẹ sẹyin? Ileeṣẹ ọlọpaa nipinlẹ Eko sọ pe ọlọpaa kan to yinbọn pa ọdọkunrin kan ni agbegbe Ajah, ti wa ni atimọle. Ninu atẹjade ti agbẹnusọ ọlọpaa nipinlẹ Eko, Benjamin Hundeyin fi sita, ni nkan bi aago mọkanla aabọ alẹ ọjọ Iṣẹgun ni ọlọpaa yinbọn pa Gafaru Buraimoh, to n gbe ni Happy Land Estate, Ajah. Gẹgẹ bi awọn ti iṣẹlẹ naa ṣoju wọn sẹ sọ, wọn ni oloogbe Buraimoh lọ ra epo bẹntiro nile epo, asiko to n pada sile ni isipẹtọ ọlọpaa naa yibọn mọ. Iroyin miran sọ pe nibi ti Buraimoh ti n gba owo ni ṣọọbu oni POS kan ni ọta ibọn ti isipẹtọ yin ti wa a ba.


Ninu atẹjade ti agbẹnusọ ọlọpaa nipinlẹ Eko, Benjamin Hundeyin fi sita, ni nkan bi aago mọkanla aabọ alẹ ọjọ Iṣẹgun ni ọlọpaa yinbọn pa Gafaru Buraimoh, to n gbe ni Happy Land Estate, Ajah. Gẹgẹ bi awọn ti iṣẹlẹ naa ṣoju wọn sẹ sọ, wọn ni oloogbe Buraimoh lọ ra epo bẹntiro nile epo, asiko to n pada sile ni isipẹtọ ọlọpaa naa yibọn mọ. Iroyin miran sọ pe nibi ti Buraimoh ti n gba owo ni ṣọọbu oni POS kan ni ọta ibọn ti isipẹtọ yin ti wa a ba. Iroyin naa sọ pe isipẹtọ naa, ti wọn ko darukọ, wa lara awọn ọlọpaa to n le awọn to n ta epo bẹtiro lọna aitọ, Black Market. Iṣẹlẹ naa mu ki awọn ọdọ agbegbe naa ṣe iwọde ni owurọ Ọjọru, ọjọ keje, oṣu Kejila, ọdun 2022. Nibi iwọde naa la gbọ pe wọn ti di oju ọna marosẹ Ajah.


Iroyin naa sọ pe isipẹtọ naa, ti wọn ko darukọ, wa lara awọn ọlọpaa to n le awọn to n ta epo bẹtiro lọna aitọ, Black Market. Iṣẹlẹ naa mu ki awọn ọdọ agbegbe naa ṣe iwọde ni owurọ Ọjọru, ọjọ keje, oṣu Kejila, ọdun 2022. Nibi iwọde naa la gbọ pe wọn ti di oju ọna marosẹ Ajah. Iwe iroyin The Nation jabọ pe awọn ọlọpaa tun yin afẹfẹ tajutaju mọ awọn oluwọde, eyi to mu ki iwọde naa di wahala. Niṣe ni awọn olugbe agbegbe naa kan fi ikede sita pe ki awọn eeyan to ba fẹ lọ si agbegbe Ajah, wa ọna miran gba. Agbẹnusọ ileeṣẹ ọlọpaa nipinlẹ Eko, Benjamin Hundeyin sọ pe ẹka ileeṣẹ ọlọpaa ni Ajah, ni ọlọpaa naa ti wa.


Iwe iroyin The Nation jabọ pe awọn ọlọpaa tun yin afẹfẹ tajutaju mọ awọn oluwọde, eyi to mu ki iwọde naa di wahala. Niṣe ni awọn olugbe agbegbe naa kan fi ikede sita pe ki awọn eeyan to ba fẹ lọ si agbegbe Ajah, wa ọna miran gba. Agbẹnusọ ileeṣẹ ọlọpaa nipinlẹ Eko, Benjamin Hundeyin sọ pe ẹka ileeṣẹ ọlọpaa ni Ajah, ni ọlọpaa naa ti wa. O ni loju ẹsẹ ti ọlọpaa naa yinbọn mọ Buraimoh, ni awọn akẹẹgbẹ rẹ ti gba ibọn lọwọ rẹ, ti wọn si mu u. “Ileeṣẹ ọlọpaa, nipasẹ DPO ileeṣẹ ọlọpaa Ajah ati alamojuto ẹkun Elemoro, ti wa ẹbi ọmọkunrin naa rí, ti wọn si ba wọn kẹdun. “A ba wọn kẹdun iku ọmọ wọn, to jẹ eyi ti ko yẹ ko waye, a si fi da wọn loju pe iwadii ti bẹrẹ lori nkan to fa bi ọlọpaa sẹ yinbọn, ti idajọ ododo yoo si waye.” Igba akọkọ kọ niyii ti ọlọpaa n yinbọn pa araalu ni ipinlẹ Eko, ati Naijria lapapọ.


O ni loju ẹsẹ ti ọlọpaa naa yinbọn mọ Buraimoh, ni awọn akẹẹgbẹ rẹ ti gba ibọn lọwọ rẹ, ti wọn si mu u. “Ileeṣẹ ọlọpaa, nipasẹ DPO ileeṣẹ ọlọpaa Ajah ati alamojuto ẹkun Elemoro, ti wa ẹbi ọmọkunrin naa rí, ti wọn si ba wọn kẹdun. “A ba wọn kẹdun iku ọmọ wọn, to jẹ eyi ti ko yẹ ko waye, a si fi da wọn loju pe iwadii ti bẹrẹ lori nkan to fa bi ọlọpaa sẹ yinbọn, ti idajọ ododo yoo si waye.” Igba akọkọ kọ niyii ti ọlọpaa n yinbọn pa araalu ni ipinlẹ Eko, ati Naijria lapapọ. Eyi si wa lara nkan to fa iwọde alagbara EndSars jakejado Naijiria lọdun 2020.


Eyi si wa lara nkan to fa iwọde alagbara EndSars jakejado Naijiria lọdun 2020.


Bí obìnrin kan ṣe lu ọmọ ọ̀dọ̀ rẹ̀ ọmọ ọdún mọ́kànlá pa ní ìpínlẹ̀ Plateau

Ileeṣẹ ọlọpaa ipinlẹ Plateau ti bẹrẹ iwadii lori bi obinrin kan ṣe lu ọmọ ọdọ rẹ to jẹ ọmọ ọdun mọkanla niluu bara, ti ọmọde naa si farapa yanayana, eyi to yọri si iku rẹ. Ọrọ naa lu jade lẹyin ti ẹleyinju aanu kan, Comfort Moses, ri ọmọde naa lẹgbẹ ile rẹ, to si gbe e lọ sile iwosan fun itọju. Obinrin naa ṣalaye fun BBC pe “ko le sọrọ, bẹẹ si ni ko le rin, mo wa gbe e kuro nibi to farapamọ si wa sinu ile mi, nibẹ lo ti sọ fun mi pe Margaret ni orukọ oun.” “Mo gbiyanju lati fun un ni burẹdi ati tea, lẹyin naa ni ọkọ mi bere lọwọ mi pe kini a maa ṣe si ọrọ rẹ, mo si fesi pe ko kesi awọn ọlọpaa.” “Asiko ti mo sọ fun un pe a maa pe awọn ọlọpaa lo to jẹwọ fun mi pe egbo wa ni idi oun, ati pe ni gbogbo igba ti obinrin ti oun n gbe lọdọ rẹ ba fun oun niṣe ṣe, ti oun ko si lee ṣe iṣẹ naa lo maa n din dundu iya fun oun.” Comfort Moses ṣalaye siwaju si pe nigba ti ọkọ oun n gbiyanju lati gbe ọmọ naa lọ si agọ ọlọpaa lo sọ pe oun ko ni le joko nitori egbo to wa nidi oun. O ni “Egbo kekere kan lasan ni mo kọkọ pe, mo ṣaa sọ fun ọkọ mi ko maa gbe lọ si agọ ọlọpaa, lati ibẹ lọ ni wọn ti gbe lọ sile iwosan kekere kan, amọ ile iwosan naa pe wa pe ọwọ awọn ko ka egbo naa ni a fi gbe lọ si ileewosan fasiti ilu Jos.” “Ile iwosan naa lo ku si lọjọ Aje, ọjọ kẹrinla, oṣu Kọkanla, ọdun 2022 yii.” “Gẹgẹ bii obinrin, iku ọmọ naa dun mi pupọ mo si fẹ ki ijọba ṣe gbogbo ohun to yẹ lati dẹkun irufẹ iwa bayii lawujọ wa.” Margaret ni oloogbe naa sọ fun oun pe nnkan bii ọdun kan loun ti n gbe pẹlu obinrin naa to jẹ ọga rẹ. Ọga oloogbe naa to jẹ afurasi, arabinrin Nnaemeka Nwachukwua ti sọ tẹnu rẹ lori iṣẹlẹ naa ati eredi to ṣe maa n naa oloogbe ọhun ni gbogbo igba. Afurasi naa sọ fun awọn akọroyin pe lootọ ni oun maa na oloogbe naa amọ eredi igbesẹ oun ko ṣẹyin bo ṣe maa n fi oju ara ara rẹ ṣere.


O ni “Egbo kekere kan lasan ni mo kọkọ pe, mo ṣaa sọ fun ọkọ mi ko maa gbe lọ si agọ ọlọpaa, lati ibẹ lọ ni wọn ti gbe lọ sile iwosan kekere kan, amọ ile iwosan naa pe wa pe ọwọ awọn ko ka egbo naa ni a fi gbe lọ si ileewosan fasiti ilu Jos.” “Ile iwosan naa lo ku si lọjọ Aje, ọjọ kẹrinla, oṣu Kọkanla, ọdun 2022 yii.” “Gẹgẹ bii obinrin, iku ọmọ naa dun mi pupọ mo si fẹ ki ijọba ṣe gbogbo ohun to yẹ lati dẹkun irufẹ iwa bayii lawujọ wa.” Margaret ni oloogbe naa sọ fun oun pe nnkan bii ọdun kan loun ti n gbe pẹlu obinrin naa to jẹ ọga rẹ. Ọga oloogbe naa to jẹ afurasi, arabinrin Nnaemeka Nwachukwua ti sọ tẹnu rẹ lori iṣẹlẹ naa ati eredi to ṣe maa n naa oloogbe ọhun ni gbogbo igba. Afurasi naa sọ fun awọn akọroyin pe lootọ ni oun maa na oloogbe naa amọ eredi igbesẹ oun ko ṣẹyin bo ṣe maa n fi oju ara ara rẹ ṣere. O ni “Ọkan lara awọn ọrẹ mi lo ṣamọna bi wọn ṣe mu ọmọ naa wa fun lati ipinlẹ Kebbi. “Ọrẹ mi naa sọ fun mi pe iya n jẹ wọn nibi ti wọn wa, wọn si nilo iranlọwọ, bo tilẹ jẹ mi o ba awọn obi rẹ pade, mo ti ba wọn sọrọ lori ẹrọ ilewọ ri.” Nwachukwua ni oun maa n fi ẹjọ ọmọ naa sun awọn obi rẹ amọ wọn ni ki oun ma da pada sọdọ awọn, ati pe wọn fun oun laṣẹ lati fi ọwọ lile mu gẹgẹ bii oun ṣe le ṣe si ọmọ inu ara oun. O ni “Gbogbo igba ti mo ba ri to n fi oju ara rẹ ṣere ni mo maa n na.” Afurasi naa ni bo tilẹ jẹ pe lootọ ni oun maa n na oloogbe ọhun, aṣiṣe ni nina to yọri si iku rẹ jẹ.


O ni “Ọkan lara awọn ọrẹ mi lo ṣamọna bi wọn ṣe mu ọmọ naa wa fun lati ipinlẹ Kebbi. “Ọrẹ mi naa sọ fun mi pe iya n jẹ wọn nibi ti wọn wa, wọn si nilo iranlọwọ, bo tilẹ jẹ mi o ba awọn obi rẹ pade, mo ti ba wọn sọrọ lori ẹrọ ilewọ ri.” Nwachukwua ni oun maa n fi ẹjọ ọmọ naa sun awọn obi rẹ amọ wọn ni ki oun ma da pada sọdọ awọn, ati pe wọn fun oun laṣẹ lati fi ọwọ lile mu gẹgẹ bii oun ṣe le ṣe si ọmọ inu ara oun. O ni “Gbogbo igba ti mo ba ri to n fi oju ara rẹ ṣere ni mo maa n na.” Afurasi naa ni bo tilẹ jẹ pe lootọ ni oun maa n na oloogbe ọhun, aṣiṣe ni nina to yọri si iku rẹ jẹ. O ṣalaye pe “Lọjọ kan, mo n na a lẹyin to ṣe aṣemaṣe kan, amọ bi mo ṣe n na lo n sun sẹyin lai mọ pe mo gbe omi gbigbona kan silẹ ninu abọ, bo ṣe n gbiyanju lati sa fun mi lo ṣeṣi subu sinu omi gbigbona ọhun, ti gbogbo idi rẹ si bo.” Ẹwẹ, ajọ ajafẹtọ ọmọniyan, Human Rights Commission, ti sọ fun BBC pe kii ṣe igba akọkọ ti irufẹ iṣẹlẹ bayii yoo waye ni ipinlẹ naa ree. Ileeṣẹ ọlọpaa si ti sọ pe obinrin naa yoo foju bale ẹjọ laipẹ, ko si ni lọ lai jiya to tọ labẹ ofin to ba jẹbi ọrọ ọhun.


O ṣalaye pe “Lọjọ kan, mo n na a lẹyin to ṣe aṣemaṣe kan, amọ bi mo ṣe n na lo n sun sẹyin lai mọ pe mo gbe omi gbigbona kan silẹ ninu abọ, bo ṣe n gbiyanju lati sa fun mi lo ṣeṣi subu sinu omi gbigbona ọhun, ti gbogbo idi rẹ si bo.” Ẹwẹ, ajọ ajafẹtọ ọmọniyan, Human Rights Commission, ti sọ fun BBC pe kii ṣe igba akọkọ ti irufẹ iṣẹlẹ bayii yoo waye ni ipinlẹ naa ree. Ileeṣẹ ọlọpaa si ti sọ pe obinrin naa yoo foju bale ẹjọ laipẹ, ko si ni lọ lai jiya to tọ labẹ ofin to ba jẹbi ọrọ ọhun.


Palm Wine drinking: Àǹfààní tí ẹmu ń ṣe fún àgọ́ ara

Gbogbo ilẹ̀ káàrọ̀ -ò-òjííre àti ọ̀ps ibi ni ilẹ̀ Afirika ní àwọn ènìyàn tí máa n rí ẹmu gẹ́gẹ́ bí ǹkan pàtàkì láti fi ṣe àlejò Èyí nìkàn kọ́, ní ilẹ̀ Igbò, ẹnikẹ́ni tí kò bá fi ẹmu ṣe àlejò yàlá lásìkò àyẹyẹ ìgbéyàwó tàbí ìkómọ jáde kò tíì ṣe ǹkan kan. Bí wọ́n ṣe máa n sọ bí Igbo bá n sọ̀fọ̀ gan, wọ́n a sì máa mu ẹmu láti rí ìtùnú. Nítorí ìwádìí yìí, a kàn sí onímọ nípa oúnjẹ àti oun mímu tí ó ṣara láànfàní Harrison Omonhinmin àti Collins Akano láti spalpayé àǹfàní ẹmu ni àga ara. Collins Akano jẹ́ onímọ̀ nípa oúnjẹ tó ṣara lóore, ó sì sàlàyé pé ẹmu ni àǹfàní fitamin A  fitamin B ati  C Ó sàlàyé pé àwọn èròjà yìí maa n ìgbòkè gbodò ara ka dáradára. Bákan náà ni o má n dà bi gírísiì tí gbogbo ríkèé-ríkèé ojú ńlo láti ṣiṣẹ́ ati omi to n ran oju lọ́wọ́ láti ṣẹ́. Harrison Omonhinmin ní bótilẹ̀ jẹ́ pé ẹmu ni súgà, síbẹ̀ kìí fún ènìyàn ni ìts súgà bi àwọn ọti míràn ṣe máa n ṣe. Omonhinmin tun sàlàyé pe, ẹmu ni èròjà tí à ń pè ni Carbohydrates ni èdè òyìnbó, àwọn èròjà inú ẹmu yìí lágbara gan láti fún ènìyàn lágbáre.


Bákan náà ni o má n dà bi gírísiì tí gbogbo ríkèé-ríkèé ojú ńlo láti ṣiṣẹ́ ati omi to n ran oju lọ́wọ́ láti ṣẹ́. Harrison Omonhinmin ní bótilẹ̀ jẹ́ pé ẹmu ni súgà, síbẹ̀ kìí fún ènìyàn ni ìts súgà bi àwọn ọti míràn ṣe máa n ṣe. Omonhinmin tun sàlàyé pe, ẹmu ni èròjà tí à ń pè ni Carbohydrates ni èdè òyìnbó, àwọn èròjà inú ẹmu yìí lágbara gan láti fún ènìyàn lágbáre. Ó máa n fọ àwọn ìdọ̀tí inú ọkàn mọ́ Akano nínú àlàyé tirẹ̀, ni ẹmu máa n ṣe àtúnṣe ọkan nítorí àwọn èròjà kan tó ni, ó ni ó máa ń jẹ́ kí ọkàn ṣiṣẹ́ dáradára tí ó sì máa n fun ni okun. Èyí máa n dènà àìsàn ẹ̀jẹ̀ ríru pẹ̀lú. Akano ni ẹmu fún ara ni Iodine, Zinc àti magnesium láàgọ́ ara Akano sàlàyẹ síwájú sí pé, ẹmu ni àwọn èròjà kan tó máa n dènà àìsàn jẹjẹrẹ tó tí n ṣe ẹ̀mí àwọn ènìyàn légbodò tó sí n pa àwọn sẹ́ẹ̀lì ara Nítorí náà, ẹmu dára púpọ̀ láti dènà ààrùn jẹjẹrẹ Àpẹrẹ to dara jù ni tí Vitamin B2 to jẹ́ Ribovlavine, èyí maa n ràn ara lọ́wọ́ láti gbógun ti àwọn èròjà tó n Cancer Se Ọtí máá ń fa Jẹjẹrẹ ọmú Àwọn ènìyàn ń bèrè ìbérèè nípa ẹmu.


Ó máa n fọ àwọn ìdọ̀tí inú ọkàn mọ́ Akano nínú àlàyé tirẹ̀, ni ẹmu máa n ṣe àtúnṣe ọkan nítorí àwọn èròjà kan tó ni, ó ni ó máa ń jẹ́ kí ọkàn ṣiṣẹ́ dáradára tí ó sì máa n fun ni okun. Èyí máa n dènà àìsàn ẹ̀jẹ̀ ríru pẹ̀lú. Akano ni ẹmu fún ara ni Iodine, Zinc àti magnesium láàgọ́ ara Akano sàlàyẹ síwájú sí pé, ẹmu ni àwọn èròjà kan tó máa n dènà àìsàn jẹjẹrẹ tó tí n ṣe ẹ̀mí àwọn ènìyàn légbodò tó sí n pa àwọn sẹ́ẹ̀lì ara Nítorí náà, ẹmu dára púpọ̀ láti dènà ààrùn jẹjẹrẹ Àpẹrẹ to dara jù ni tí Vitamin B2 to jẹ́ Ribovlavine, èyí maa n ràn ara lọ́wọ́ láti gbógun ti àwọn èròjà tó n Cancer Se Ọtí máá ń fa Jẹjẹrẹ ọmú Àwọn ènìyàn ń bèrè ìbérèè nípa ẹmu. Omonhinmin sọ pé, bótilẹ̀ jẹ́ pe, kò tíi sí ìwádìí ìjìnlẹ̀ lórí bóyá, ọti ń fa jẹjẹrẹ Kàkà bẹ́ẹ̀ ó ni o sàn fún àwọn aláboyun láti jìnà sí ọtí mímu nítori pé, ọti ni súgà tó pọ̀. Omonhinmin tún fi kun pé ẹmu dara púpọ̀ fún ara, sùgban èyí kò túmọ̀ sí pé kí ènìyàn wá mu ni àmujù O ní ó dára ki obinrin mu ife kanb lóòjọ́ nígbà ti àwọn ọkùnrin le mu bi ife méjì láàrín ọjọ́ kan. Collins Akanno ni lóòtọ́ ni ẹmu ni ìdá márun ọti nínú sùgbọ́n kìí fa inú rírun tàbi ẹgbò inú.


Omonhinmin sọ pé, bótilẹ̀ jẹ́ pe, kò tíi sí ìwádìí ìjìnlẹ̀ lórí bóyá, ọti ń fa jẹjẹrẹ Kàkà bẹ́ẹ̀ ó ni o sàn fún àwọn aláboyun láti jìnà sí ọtí mímu nítori pé, ọti ni súgà tó pọ̀. Omonhinmin tún fi kun pé ẹmu dara púpọ̀ fún ara, sùgban èyí kò túmọ̀ sí pé kí ènìyàn wá mu ni àmujù O ní ó dára ki obinrin mu ife kanb lóòjọ́ nígbà ti àwọn ọkùnrin le mu bi ife méjì láàrín ọjọ́ kan. Collins Akanno ni lóòtọ́ ni ẹmu ni ìdá márun ọti nínú sùgbọ́n kìí fa inú rírun tàbi ẹgbò inú.


Isho Pepper: Isola Ogunsola pẹ̀lú àfihàn àwọn ìyàwó tó jẹ́ igi lẹ́yìn ọgbà fun un nínú iṣẹ́ tíátà

Yoruba ni igba ko lọ bi orere, ako o tọ lọ bi ọpa ibọn, nitori saa laa ni, ẹnikan ko lo ile aye gbo. Bẹẹ ni ọrọ ri pẹlu gbajugbaja oṣere tiata, Olusola Isola Ogunsola, ti ọpọ eeyan mọ si Isho Pepper ati awọn aya rẹ, ti wọn dìjọ mi agbo tiata Yoruba logbo-logbo  laarin ọdun 1965 si 1992. Ọjọ Aje, ọjọ Kejidinlọgbọn osu Kejila ọdun 1992, eyi to pe ọgbọn ọdun bayii ni iku pa oju akọni osere naa de, amọ bi onirese rẹ ko ba fin igba mọ, sibẹ awọn eyi to ti fin ko le parun. Bi o tilẹ jẹ pe Isho Pepper ati meji ninu awọn iyawo marun-un to n ba a ṣe ere tiata ti jade laye, sibẹ o yẹ ki awọn ọdọ iwoyi mọ nípa igbe aye ati iku akọni oṣere tiata naa, to fi mọ ipa to ko si idagbasoke iṣẹ tiata nigba aye rẹ. Ta ni Isho Pepper? Apetan orukọ gbajumọ oṣere tiata naa ni Olusola Isola Ogunsola, tii ṣe ọmọ bibi ilu Abeokuta, to jẹ olu ilu ipinlẹ Ogun bayii ni guusu iwo oorun Naijiria.. Ọjọ Kẹrinla, oṣu Kọkanla, ọdun 1942 ni Samuel ati Abigail Ajike Ogunsola bi akọni oṣere tiata naa sile aye, to si jẹ ọmọ agboole Baala Dasaolu lẹyin mọsalasi Ita Igbẹyin ladugbo Oke Itoku.


Bi o tilẹ jẹ pe Isho Pepper ati meji ninu awọn iyawo marun-un to n ba a ṣe ere tiata ti jade laye, sibẹ o yẹ ki awọn ọdọ iwoyi mọ nípa igbe aye ati iku akọni oṣere tiata naa, to fi mọ ipa to ko si idagbasoke iṣẹ tiata nigba aye rẹ. Ta ni Isho Pepper? Apetan orukọ gbajumọ oṣere tiata naa ni Olusola Isola Ogunsola, tii ṣe ọmọ bibi ilu Abeokuta, to jẹ olu ilu ipinlẹ Ogun bayii ni guusu iwo oorun Naijiria.. Ọjọ Kẹrinla, oṣu Kọkanla, ọdun 1942 ni Samuel ati Abigail Ajike Ogunsola bi akọni oṣere tiata naa sile aye, to si jẹ ọmọ agboole Baala Dasaolu lẹyin mọsalasi Ita Igbẹyin ladugbo Oke Itoku. Olusola ni abigbẹyin ninu ọmọ mẹrin ti awọn obi rẹ bi, abule Olokuta, ni ẹba Alahọ to wa nijọba ibilẹ Oluyole nilu Ibadan si lo ti lo igba kekere rẹ, ibẹ si lo ti lọ sile ẹkọ alakọbẹrẹ Christ School, Olokuta. Lẹyin to pari iwe mẹfa rẹ lo pada si Abeokuta fun eto ẹkọ girama, to si lọ si Abeokuta Grammar School nibi to ti bẹrẹ afihan ifẹ rẹ si ere tiata lasiko ti ọpọ eeyan korira isẹ naa, ti wọn si n rii awọn osere tiata bii alagbe. Nitori idi eyi, ọpọ ipenija ni Olusola koju nidi iṣẹ to yan laayo ọhun, tawọn ẹbi ati ọrẹ si kọ ẹyin sii.


Olusola ni abigbẹyin ninu ọmọ mẹrin ti awọn obi rẹ bi, abule Olokuta, ni ẹba Alahọ to wa nijọba ibilẹ Oluyole nilu Ibadan si lo ti lo igba kekere rẹ, ibẹ si lo ti lọ sile ẹkọ alakọbẹrẹ Christ School, Olokuta. Lẹyin to pari iwe mẹfa rẹ lo pada si Abeokuta fun eto ẹkọ girama, to si lọ si Abeokuta Grammar School nibi to ti bẹrẹ afihan ifẹ rẹ si ere tiata lasiko ti ọpọ eeyan korira isẹ naa, ti wọn si n rii awọn osere tiata bii alagbe. Nitori idi eyi, ọpọ ipenija ni Olusola koju nidi iṣẹ to yan laayo ọhun, tawọn ẹbi ati ọrẹ si kọ ẹyin sii. Amọ, niwọn igba to jẹ pe yeye ọmọ nii gba ọmọ, iya rẹ, Abigail Ajike ṣe atilẹyin alailẹgbẹ fun un nidi iṣẹ naa, ti Olusola si dara pọ mọ ẹgbẹ oṣere tiata Akin Ogungbe to wa nilu Abeokuta lọdun 1959, lẹyin to pari ẹkọ girama. Lara awọn ti wọn dijọ kọ iṣẹ tiata lọdọ Akin Ogungbe lasiko naa ni Jimoh Aliu, Charles Olumo (Agbako), oloogbe Afolabi Afolayan (Jagua), ati Femi Adeyemo (Baba n gba life). Olusola kuro lọdọ ọga rẹ lọdun 1965 lati da ẹgbẹ tiata tara rẹ silẹ, to si n kọrin, lu ilu, jo ati sere.


Amọ, niwọn igba to jẹ pe yeye ọmọ nii gba ọmọ, iya rẹ, Abigail Ajike ṣe atilẹyin alailẹgbẹ fun un nidi iṣẹ naa, ti Olusola si dara pọ mọ ẹgbẹ oṣere tiata Akin Ogungbe to wa nilu Abeokuta lọdun 1959, lẹyin to pari ẹkọ girama. Lara awọn ti wọn dijọ kọ iṣẹ tiata lọdọ Akin Ogungbe lasiko naa ni Jimoh Aliu, Charles Olumo (Agbako), oloogbe Afolabi Afolayan (Jagua), ati Femi Adeyemo (Baba n gba life). Olusola kuro lọdọ ọga rẹ lọdun 1965 lati da ẹgbẹ tiata tara rẹ silẹ, to si n kọrin, lu ilu, jo ati sere. O fẹ ọpọ iyawo lati maa ba sere, ti wọn si n tẹle yika gbogbo ilu to ba n lọ. Isho Pepper jẹ ọkan lara awọn oṣere tiata to kọkọ ṣe ere itage lori amohunmaworan pẹlu awọn gbajumọ oṣere tiata miran bii Hubert Ogunde, Baba Sala, Baba Mero, Kola Ogunmola, Oyin Adejobi, ati Adeyemi Afolayan. Bakan naa lo ṣe ọpọ ere ninu iwe Atọka, oun naa si tun ni oṣere tiata kẹrin to ya ere sinima lẹyin Hubert Ogunde, eyi to gbe e lọ si orilẹ-ede United Kingdom (UK).