Un toullad a akipaj estren a voe o klask argadenniñ an enezenn , e penn - kentañ ar XIXvet kantved . Ar re hag a oa deuet a - benn a grogas gant gwall - laerezhoù spontus . Goude lazherezhioù , skrapadennoù hag gwallerezhioù , e krogas ar Rapanui da vezañ tagus a - enep an dud o tegouezh war o enezenn . En em difenn a reont en ur stlepel mein hag en ur youc ' hal . D ' an 12 a viz Kerzu 1862 , e voe paket ur miliad a Rapanui , gant marc ' hadourien sklavet o tont eus Perou . E - touez ar brizonidi e oa ar familh - real hag an holl skiantourien gouest da disifrañ ar skritur rongo rongo . Lakaet int da labourat e minoù ar Perou eus guano , ul labour diaes ha taer . Dindan gwask Bro C ' hall hag Bro Saoz , e voe dieubet ar Rapanui , d ' an nebeutañ ar pezh a chome diouto , 80 % diouto a voe marvet er mengleuzioù . 15 diouto a zistroas war o enezenn . Hep gouzout , e voent bet kontamanet , gant ar variol , gant ar Beruvianed . Muioc ' h eget an hanter eus ar pezh a chome diouto a voe lazhet gant ar c ' hleñved - se . Chom a ra hiziv an deiz nemet tud 100 % Polinizian war an Enez Pask .