Tremenet eo an amzer ma c ' hallemp ni stourmerion em vagañ diwar Breizh vev hep teurel evezh ouzh difretadennoù an euzhvil gall . Gorrek ha didrouz ez a Breizh e - barzh beg an aerouant - se hiziv an deiz , hep ma teufe den ebet a - benn da gompren ervat penaos ha perak an dra - se . Neuze , e talomp mui - ouzh - mui ouzh ar mal français - se evel ar C ' hallaoued , hag e vezomp ivez tizhet gantañ , hag e klaskomp en aner displegadennoù pe diskoulmoù dezhañ . . . Ar wech - mañ e fell din reiñ un tamm rentañ - kont a - zivout daou levr war ar c ' hraf - se , skrivet gant an istorour Jean Dumont ( am boa dija graet anv ag e labour war an Enkeiserezh en un niverenn all ag ar C ' hannadig - mañ ) . An hini kentañ a zo un diskaradenn vunudek e - barzh levr anavezet Peyrefitte , Le Mal Français . An eil a zo un hir a studi a - zivout an Dispac ' h gall . Diwar - benn an daou levr e c ' haller lavarout kement - mañ : gwech ne reont nemet kretaat war - bouez prouennoù ha teulioù ar pezh a ouiemp dija a bell ' zo ; gwech e souezhont ac ' hanomp evit gwir gant fedoù kuzhet pe disoñjet penn - da - benn en istor ofisiel . " Erreurs sur le mal français ou le trompe - l ' œil de M . Peyrefitte " ( Vernoy , 1979 ) Anavezet - mat eo levr tev Alain Peyrefitte , evel ma lavaren bremaik ; e kalz levraouregoù - kêr e c ' haller kavout anezhañ , betek zoken e hini Rostren nepell eus ma zi . Moarvat , n ' eo ket peogwir en deus merzet A . Peyrefitte ez eus ur greizennadurezh dreistordinal dindan ar Stad C ' hall en deus graet berzh e levr ; pa n ' en dije lavaret nemet an dra - se , n ' en dije graet nemet stadañ ar pezh a vez gouezet dija gant an holl . Nann , brud al levr a zeu diwar ar pezh a zo " hardizh " e - barzh : er c ' hinnigoù a ra evit an dazont ha dreist - holl er c ' hentelioù a denn diwar an amzer dremenet . Gwrizioù ar mal français a zo " Roman " , " roueelour " , " katolik " hervezañ ; an diskoulm a ginnig a zo awenet gant skouer ar broadoù a zo " paradozioù protestant " evel ar broadoù germanek a - vremañ dre - vras ha dreist - holl Bro - Saoz hag ar Stadoù - Unanet . E sigur ar riez ziwezhañ - mañ , evel - se e vefe an trec ' her a hiziv ar skouer da heuliañ ivez , war un dro . Seurt damkaniezh a zo graet evit plijout d ' an darn vrasañ , hag aze emañ orin darn eus berzh al levr , moarvat . Siwazh ! " Ar c ' homzoù plijus da selaou n ' int ket gwir , hag ar c ' homzoù gwir n ' int ket plijus da selaou " , evel a lenner en un droidigezh ag an Tao - Te - King . Ha neb a lenno an " Erreurs " a soñjo eveldon ne dalvez ket levr Peyrefitte evit kompren ar mal français pe ar bed arnevez muioc ' h eget , lakaomp , bannoù - treset Asteriks evit kompren ar C ' halianed kozh . Klask a rin diverrañ amañ an difaziadennoù pennañ a zo en Erreurs , a renkin hervez gerioù - rebech Peyrefitte : " Roman " , " roueelour " , " katolik " . RomanBoaz e vezer da lavarout hiziv e vez awenet kreizennadurezh ar Stadoù arnevez gant impalaerouriezh ar Romaned kozh . Youenn Olier ivez ( Doue d ' e bardono ) , en unan eus niverennoù ar C ' hannadig - mañ , a rae ivez anv eus skouer fall ar Romaned diouzh ur sellboent kristen . Seurt diskleriadurioù ne glotaont ket mat gant ar fed ez eo ar " Gatoligiezh Roman " ar rann uhelañ ha glanañ eus ar Gatoligiezh . E gwirionez e reer alies " roman " ag ar pezh a rankfed envel " izel - roman " , da lavaret eo , eus ar Romaned da vare o diskar . Evel ma verk Olavo de Carvalho , un diforc ' h bras ez eus etre an impalaerouriezhioù arnevez ha re an henamzer : dianav e oa hor " burevouriezh ramzel " hag hor " groñsveliouriezh " d ' ar re - se . E - keñver kresk naturel ha " bevoniel " Roma hag an impalaerezhioù kozh all , keal an impalaerouriezh er bed arnevez n ' eo nemet un hir a rollad taolioù - esa c ' hwitet , gant kevezerion e - leizh hag ur c ' hreiz o kemm lec ' h : tremenet eus Roma d ' ar C ' hermaned , da Vro - Spagn gatolik , da Vro - Saoz hag er Stadoù - Unanet hiziv an deiz . Hag eus pelec ' h e teu an diforc ' h - se etre an daou seurt impalaerouriezh ? Eus un " toull " er relijion gristen . Heverkat tra : da gentañ e voe spontet ar Romaned o welout ar gravez nevez ken disheñvel o kreskiñ , met war - lerc ' h distruj an aloubadegoù barbar eo war an atebeion gristen e kouezhas ar samm adsevel un urzh politikel diwar ar restachoù . Hag ar gaezh relijion gristen n ' he doa tamm galvedigezh ebet evit ar gefridi - se : ur muslimad , ur Yuzev , un hindouad a zo dija entalet en e gravez un tolpad gourc ' hemennoù hag alioù resis betek ar c ' hartad blevenn war ar pezh e rank bezañ an urzhaz kevredigezhel . En Aviel avat n ' eus netra heñvel , hag evel ma verke dija René Guénon , ar gourc ' hemenn anavezet " Daskorit da Gaezar ar pezh a zo da Gaezar ! " a ziskouez sklaer a - walc ' h ez eo domani Kaezar un tachad estren evit ar gravez kristen orin , na bled nemet gant rouantelezh an neñvoù . Moarvat ivez eo peogwir n ' eus ket a yezh sakr orin er relijion gristen ez eus kement a dabutoù yezhel - broadel hiziv an deiz . Ar goulenn chomet direspont betek - henn evit an holl impalaerourion kristen pe ez - kristen a zo , " Penaos adkavout efedusted an urzhaz roman hep ar gravez roman ? " Er par - se n ' o deus ar gristenion nemet gounid da dennañ diwar studi ar Romaniezh , ket da vare he zremenvan " izel - roman " met evel ma oa e barr uhelañ an dibunerezh anezhi , hag ivez evel ma " rank bezañ " hervez ar brederouriezh politikel peurbadel . Seurt labour a zo bet boulc ' het gant Guido de Giorgio en e levr La Tradizione Romana , e tiskouez ennañ ar chadenn etre ar " Romaniezh " hag ar " Gatoligiezh " - daou c ' her a ra dave d ' un hengoun hollvedel . Roueelour Neb a anavez un tammig Istor Breizh a oar ar gaou o deus graet roueed Bro - C ' hall d ' hor bro ha d ' ar pezh a zo bremañ rannvroioù er riez C ' hall , hag al labour vil a greizennadurezh kaset da benn ganto . Ur fazi avat e vefe gwelout en Dispac ' h hag en hollgreizennadurezh ganet diouti un dirollidigezh a - berzh an diaouled berniet gant ar roueed nemetken ( evel ma rafe , da skouer , ur Bertrand de Jouvenel en e levr Du Pouvoir ) ; se a vefe disoñjal liv enepkristen ha philosophique an Dispac ' h - se ( sl . rentañ - kont an eilvet levr pelloc ' hik ) , un dra estren ha distag - mat diouzh ar roueelezh , hag a zibennas ar roue en diwezh . Se a vefe ankounac ' haat ivez an islonk a ziforc ' h etre an daou seurt kreizennadurezh : en Ancien Régime e veze c ´ hoazh deskadurezh digoust gant ar veleion , ospitalioù kristen evit mann , prosezerezh marc ' had - mat gant barnerezh Aotrou ar c ' horn - bro , e berr gomzoù ur bed digreizennet - mat c ' hoazh , e c ' halle ennañ pep hini kaout a gement en doa ezhomm en e vuhez hep bezañ rediet da chom e Pariz . Ur poent a ranker pouezañ warnañ , evel ma ra J . D . : war - bouez an intendant a rae al liamm etre ar c ' humuniezhoù er maezioù hag ar Roue , ez ae en - dro buhez ar c ' humuniezhoù - se hep an disterañ fonctionnaire . Kalz talvoudusoc ' h eo ar skouer anezho neuze evit neb a glask labourat evit an " digreizennañ " eget ar skouer saoz pe e vab norzh - amerikan a vez kinniget deomp evel an diskoulm da bep tra gant kefredourion evel Tocqueville pe A . Peyrefitte . KatolikA . Peyrefitte a adkemer damkaniezh Maks Weber war brasoc ' h barregezh ar brotestanted eget ar gatoliged war dachenn an armerzh kevalaour arnevez , hag a astenn anezhi da holl rannoù ar vuhez koulz lavaret : hervez A . P . ne c ' haller ket dispartiañ ar gatoligiezh diouzh baranegezh an Enkeiserion , an enebiezh ouzh skiantoù an natur hag an armerzh , ha me oar - me , en enep d ' ar brotestanted , leun a fiziañs en o nesañ hag en dazont , ha desket - dreist war studi istorel ha skiantel ar Bibl . Hirik eo rollad an difaziadennoù en Erreurs war ar c ' hraf - se , ha lakaet on diaes gant etremar an dibab . Moarvat , lenner , a - raok menegiñ buan - ha - buan kement a draoù na ouiec ' h ket , e rankan displeg deoc ' h perak n ' hoc ' h eus biskoazh klevet anv anezho . E 1921 e skrive René Guénon : " Ur pezh labour istorel a chom da ober , evit diskouez war - bouez teulioù , restadennoù ofisiel ha toud , penaos eo deut a - benn ar brotestanted da lakaat an arigrap war gelennadurezh an Istor ha da adskriv anezhañ penn - da - benn hervez o c ' hoantoù ( . . . ) D ' an deiz ma vo bet kaset da benn al labour - se , kalz gevier ne c ' hellint mui bezañ kredet " . D ' am soñj e vez boulc ' het mat - tre an embregerezh - se en Erreurs , evit ar pezh a sell ouzh Bro - C ' hall d ' an nebeutañ . Ma c ' haller lavaret ez eo " laikour " kentoc ' h eget protestant an Deskadurezh Vroadel C ' hall a hiziv , e voe huguenot kant - dre - gant ar gwir taol - stad deskadurel a voe graet da vare an eilvet impalaeriezh . En - dro da Jules Ferry , dimezet d ' ur galvinourez , ne oa nemet kalvinourion sorc ' hennet gant kaout an " digoll " war ar gatoliked ( " C ' hwitet eo an adreizhadenn dre ar gloer en XVIvet kantved , ret eo ober anezhi dre ar skol neuze " , a lavare Félix Pécaut ) . Bec ' h dezhi : J . Ferry en deus divodet 300 aozadur - kelenn katolik dieub ( harluet hag aet da gelenn e broioù estrañjour ) , bountet katoliged er - maez betek er c ' h - Collège de France , difennet ouzh ar veleion ( hag outo nemetken ) kemer perzh er c ' huzulioù - mistri - skol war ar maezioù , hag all . Unan eus hêrezhioù padus an aloubidigezh - se eo un istor " adreizhet " , m ' eo bet diverket ennañ an holl draoù displijus evit ar brotestanted ( ha kalz a zo anezho ! ) : trouz a reer en - dro da lazhadegoù deiz ar Sant - Barteleme , met kuzhet e vez ar " Michelades , lazhadegoù katoliged gant protestanted , da zeiz Sant - Mikael , pemp bloaz a - raok " . Hirglemm a reer ne oa ket mat stad ar brotestanted dindan Loeiz XIV , hep lavarout ne oa ket gwelloc ' h an traoù evit ar gatoliged en Izelvroioù ( " e marevezh Jean De Witt e voe tapet an droed ganto da sevenañ al lid katolik e kuzh , un araokadenn veur met berrbad avat , kaset da get gant darsav an Orañjerion da heul . N ' eo nemet e 1850 o devo ar gatoliged gwirioù kevatal evit gwir , hag en em ziskouezint neuze evel 50 % eus ar boblañs , ar pezh a oa kalz muioc ' h eget an 2 % a brotestanted e Bro - C ' hall " ) . Morse ne stader hollvezañs ar brotestanted e renerezh lazhadegoù taerañ an Terreur ( Marat , Barnave , Rabaut a zo ar re anavezetañ ) koulz hag en hengoun a greizennerezh - armerzhel - laererezh ( Cambon , Laffenas , Montchrestien ) a rivino rannvroioù Bro - C ' hall evit stambouc ' hañ yalc ' hoù ar brofiterion barizian hag ar vankerion jenovat . Ha war mil boent all e giz - se e vez difaziet damkaniezh re aes Peyrefitte gant J . D . , ken ne chom netra eus an damkaniezh - se , na zoken eus hini Maks Weber . J . Dumont n ' emañ ket e - touesk ar re a glask abegoù don d ' ar mal français en amzer - dremenet pellañ , en ur c ' hloaz dibareadus a zeufe eus aloubadeg Galia gant ar Romaned pe gant ar C ' hermaned war - lerc ' h . Hervezañ n ' eo ar walenn - se nemet ur mal circonstancié , dleet d ' ur c ' hendegouezh dichañsus ( lezobererezh ha kentorfederezh ar roueed , berzh Rousseau sikouret gant iriennerezh e ziskibled ) . Amañ eveljust e kuitaer bed ar fedoù evit hini ar martezeadennoù - mennozhioù prederouriezh an istor , hag e c ' hall pep hini soñjal un tammig ar pezh a gar . Perzh gwellañ displegadenn J . D . d ' am soñj a zo e hepkor mat an tech da ziskouez ar galloud gall evel un " direizhadenn digomprenadus " ( un tech a adkaver ivez , siwazh , er stourmerion a - enep dezhañ koulz hag en e zifennerion ) . " La révolution française ou les prodiges du sacrilège " ( Criterion , 1984 ) Ne vourran ket o strewiñ betek re ma rentañ - kontoù , met evit al levr - mañ ne welan ket penaos e c ' hallfen tremen hep ur standilhon hirik eus an holl fedoù dibunet e - barzh : forzh pegen brezhon pe kristen e vefec ' h , lenner , keneve d ' ar rollig - se e kavfec ' h faltazius ha digredus a - grenn ar mennozhioù displeget gant J . D . diwar - benn an Dispac ' h " assoiffée de sacrilège " - se . Ken start eo an hengoun a c ' haou hag a sponterezh en - dro dezhañ . . . Unan eus ar gevier meur - se eo ar pezh a vefen techet da envel " mojenn an enepnoblañserezh pe an eneproueelouriezh . " An istor a vezer boas da gontañ er par - se a zo gaou e pep keñver : e - keñver armerzh , e - keñver ar pezh a soñje an dispac ' herion , e - keñver ar pezh a soñje ar bobl , hag all , evel ma tisplegomp izeloc ' hik . Gwir , mil striv a zo bet graet ( hag a gendalc ' her da ober ) evit treuzwiskañ muntr ar feiz kristen e Bro - C ' hall en ur seurt muntr eus an noblañs . Da vare an Dispac ' h ez eo bet kemeret ur ster arbennik gant meur a c ' her gallek , gant ar mezevellet ma oa an empennoù : " aristocrate " , da skouer , distaget gant noblañsoù dispac ' herion e - leizh , a dalveze kement ha " a - enep d ' an Dispac ' h " pe " ur skoilh war hent an Dispac ' h " ha n ' eo ket e ster a - vremañ . A - fed armerzh : " Marc Bloch , arbennigour meur war istor ar maezioù e Bro - C ' hall , a voe kelenner er Sorbonne da vare Léon Blum , a ra en e levr Seigneurie Française et Manoir Anglais , an evezhiadenn heverk - mañ : " Kouerion an Ancien Régime a zo bet saveteet gant daou dra a seblantfe kentoc ' h bezañ a - enep dezho : A ) An dale e mekanik - kastizañ gwirel ar roue , B ) Disujidigezh an noblañsoù d ´ an tailhoù arc ' hant . " Kaerat troienn ` ` a seblantfe kentoc ' h " : zoken er Sorbonne e ranker goulenn digarez hag absolvenn pa ' z eer a - enep d ' ar rakvarnioù strewet gant ar gelennadurezh ofisiel ! Gwir eo an evezhiadenn koulskoude : peogwir e oant dieub eus an holl tailhoù ( nemet hini ar gwad ) eo e c ' halle an noblañsoù kenderc ' hel gant o emaberzh dic ' hounid a labour koustus ha poanius evit ar c ' humuniezhoù er maezioù en - dro dezho . " Gwir , diouzh sellboent an arc ' hant , diouzh ur sellboent emgar ( e berr gomzoù , ur sellboent " a - vremañ " , neketa ) , an noblañsoù o doa pep tra da c ' hounit ha netra da goll gant an Dispac ' h : divec ' hiet e oant ag o atebegezhioù a evezhier hag a varner war o domani , n ' o doa mui da rannañ anezhañ gant tud a netra e - leizh , e c ' hellent klozañ dor o c ' halon koulz hag o c ' hastell d ' ar re - se , hag emgouestlañ penn - da - benn d ' ar berniañ - arc ' hant kevalaour . A zo muioc ' h , an Dispac ' h en doa ezhomm eus an noblañsoù neket hepken evit o barregezhioù renerion ha kadourion , met dreist - holl evit kemer perzh er mekanik armerzhel nevez . Setu perak e vo , e - pad an darn vrasañ eus an Dispac ' h , argaset beleion ( lezenn ar 26 a viz Eost 1792 e - touez kalz traoù all ) ha miret ouzh noblañsoù a dec ' hout ( lezenn ar 28 a viz du 1793 ) . A - fed tro - spered an dispac ' herion : Voltaire en deus skrivet meur a bennad roueelour , ha pa seller ouzh ar skridoù politikel , pezhioù - c ' hoari , flemmskridoù ha lennegezh a bep seurt en - dro da 1789 , e - kichen ar feulster enepkristen diharz ( ha strewet ar muiañ ar gwellañ , betek er maezioù zoken ) e kaver d ' ar muiañ - holl arnodskridoù feizoniel war harzoù galloud ar roueed , goulennoù lezennel - rik ha difeuls e vefe diskaret reizhiad brientoù an Ancien Régime evel re Sieyes ( ne oa brientoù an noblañs nemet ul lodenn eus ar brientoù - se , e - kichen brientoù ar rannvroioù ha brientoù kerioù ' zo evel Pariz pe Orléans ) , pe pezhioù - c ' hoari dizrouk ha fentus war an noblañs evel re Beaumarchais . Ur fest roueelour flammus e voe koun kentañ ar " 14 a viz gouhere " e Pariz , hag un dekred eus ar 7 a viz gouhere 1792 a lakae er - maez lezenn neb a gredfe ober anv a " Republik " . E sigur an ideologiezh republikan - se , morse ne rankfed disoñjal e oa dizanav a - grenn da holl kefredourion ha pennoù - bras an Dispac ' h er penn - kentañ ; an dispac ' herion ne ouient mui petra ijinañ evit ezlec ' hiañ ar gravez kristen , a groue mil lezenn , mil le berrbad , hag a gavas en diwezh an ideologiezh republikan - se , a " bakas krog " gwelloc ' h eget an taolioù - arnod all a - raok . Ken e teuas da ardamez dezho , hag ar ger " republikan " a gemeras neuze lec ' h ar ger " dispac ' her " e Bro - C ' hall . Da vare an Terreur en he c ' hrisañ , ar c ' hont noblañsour - penn - kil - ha - troad Dufort De Cheverny a oa en toull - bac ' h ( un toull - bac ' h damantus memestra : dalc ' het e veze en un ti klok hag e vevelion a gendalc ' he d ' e servij ) ha Saint - Just an dispac ' her - glan - ha - kriz - skouer a frealze jentil gwreg ar c ' hont , o lavarout dezhi peseurt karantez en doa Robespierre evit an Noblañs . Un nebeud sifroù : hervez jedadennoù Donald Greer , " diwar ar 400 . 000 a noblañsoù a veve e Bro - C ' hall e 1789 , 1158 a voe lazhet , ha 16831 a guitaas ar vro " . Da lavaret eo , 96 % ag an noblañsoù " n ' eo ket bet tizhet o buhez " gant an Dispac ' h . Memes mod , an noblañs ned a d ' ober nemet 8 , 5 % eus hollad an dud dibennet gant an Terreur . Skouerennoù niverus roet gant J . D . a ziskouez penaos e oa a - walc ' h d ' un noblañs tremen hep en em ziskouez fraezh a - enep d ' an Dispac ' h ha kemer un nebeud diarbennoù ( kemm anv pe en em wiskañ en doare dispac ' hel pa zeue er - maez eus e di ) evit bezañ lezet e peoc ' h . Zoken an amaezhiadurezhioù krouet a - ratozh - kaer evit kastizañ an noblañsoù na sentent ket ouzh lezennoù an Dispac ' h a ziskouezo kalz damant , blotded ha truez ( da sk . el lezennoù didamalladur niverus ) . Pebezh diforc ' h gant an degadoù a viliadoù a veleion didou sammet evel loened war ponton - ioù Rochefort , kaset da toulloù - bac ' h Cayenne ha Ré , a veze jahinet ha mezhekaet diehan . . . E sigur roll ar roue : evel an holl dud a c ' halloud d ' an ampoent e oa beuzet el lanv enepskristen nevez , ha n ' en doa ket kredet ober kalz tra evit derc ' hel ouzh al lanv - se . Er penn - kentañ ne rae peurliesañ nemet sinañ e traoñ ar bajenn an obererezhioù dispac ' hel nevez , a veze kinniget da c ' houde ez - ofisiel evel intrudu ar roue . Diwezhatoc ' h koulskoude e teuas dezhañ en - dro un tamm kalonegezh da enebiñ , ken e voe kendaonet d ' ar marv en diwezh . Pouez keal ar gravez er gendaonadenn - se a zo un dra kuzhet mui - pe - vui en istor ofisiel ( sl . dezrevell abadenn ar 11 a viz kerzu 1792 beure ar c ' h - Convention , hag ar poent niverenn 26 en damalladenn graet da Loeiz XVI ) . A - fed ar pezh a soñje ar bobl : zoken e - pad an naonegezh hag an dienez washañ he deus kendalc ' het ez - kuzh an dîme hag ez eo bet gwarezet madoù an aotrounez diouzh an dastumerion - tailhoù e meur a lec ' h . An istorour saoz George Rudé a verk ez eo Bro - C ' hall un " direizhadenn iskis " e div drederenn gentañ an XVIIIvet kantved peogwir ne gaver roud ebet enni eus an darsavioù peizanted - a - enep - d ' an - noblañsoù ken boutin e Europa d ' an ampoent . Mard eo gwir ar ganenn a glever ken alies hiziv neuze , ar gouerion e Bro - C ' hall n ' o doa ket merzet a - raok 1789 e oant mac ' homet gant an noblañs , ha dre ur c ' hendegouezh iskis ne soñjjont tagañ neuze nemet ar re a oa kristen . Andrev ar Merser , e dibenn kentskrid e levr 1789 hag ar brezoneg , a ro da grediñ e oa heñvel rann vreizhat an Dispac ' h ouzh emsavioù evel re Sebastian Ar Balp . Ne oa ket , feiz : unan a oa un darsav a - berzh pobl ar vro a - enep d ' ar galloud a zeue diouzh Pariz , hag egile a oa un ` ` droidigezh " feal gant bourc ' hizion ar vro eus an Dispac ' h roueel da gentañ ha Jakobin - Parizian war - lerc ' h . E gwirionez , un tammig e pep lec ' h en em savo an noblañsoù kalonek a - walc ' h evit difenn ar bobl diouzh mac ' homerezh an Dispac ' h ( n ' eo ket hepken e Breizh hag er Vendée : J . D . a ra anv eus skouerennoù nebeutoc ' h anavezet , en o zouez unvaniezh ar c ' honted - chaloni gant pobl ar c ' h - canuts en - dro da Lyon ) . Ma ! Emichañs em eus adrenablet a - walc ' h evit " gweañ kouzoug " d ' ar vojenn a enepnoblañs - se , evit al lennerion a feiz vat d ' an nebeutañ . N ' eo ket diaes kompren perak eo chomet bev - buhezek ar vojenn - se betek hiziv an deiz , dreist - holl evit ar re nevez - deuet d ' ar vourc ' hiziezh c ' hall e forzh pe vare . Diouzh un tu ez eus lorc ' h enno bezañ an Noblañs nevez , a deurvez skoliataat ha reiñ aluzen d ' ar re warlerc ' hiet ( an Noblañs - se a zo hini an arc ' hant , arc ' hant ar Stad C ' hall bet serret da gentañ e seziserezh madoù an Iliz ha preizherezh ar c ' h - Comission d ' Extraction , ha war - lerc ' h e korvoerezh ar vicherourion hag an trevadennerezh ) ha diouzh un tu all e vourront kenañ oc ' h en em welout evel trec ' herion hael war an noblañsoù ( evit disoñjal pegen toutek ez int gant ar gevalaourion veur hag ar bolitikerion , me ' laka ) , un hunvre maget start gant al lennegezh , ar finvskeudenniñ hag ar stlenn . Drieu de la Rochelle a lavarfe ez int ` ` tud laosk o hunvreal bezañ kalonek " . Tremenomp bremañ da wir obererezh an Dispac ' h dindan ar maskl " enepnoblañs " pe " araokour " , ha dibunomp prantadoù pennañ an digristenekaat . An obererezh - se a voe graet , evel reizh , eus ar gorre d ' ar c ' hreiz : da gentañ e voe kaset da get ar misionerezh , goude - se e voe divrudet ha distrujet ar vanac ' hiezh , broudet skloufoni ar bersoned hag arveret anezho evel gennoù e gwezenn an urzhaz kristen , evit en diwezh tizhout kalon ar gravez : ar vuhez pemdeziek . Hiziv an deiz n ' eo mui gwall hewel obererezh ar Jezuisted , hag e vezont anavezet dreist - holl evel arguzennacherion pe kleiziz varanek . E - pad pell koulskoude ez eo bet kompagnunezh Jezuz mammenn ar visionerion taerañ ha santelañ hag ar gelennerion varrekañ . Ganto dreist - holl ez eo bet savet sevenadurezh katolik Amerika ar C ' hreisteiz ha Mec ' hiko , a c ' haller c ' hoazh gwelout he roudoù hiziv en ilizoù kaer - dreist hag ivez , un tammig , e tro - spered an dud . An avi hag ar warizi maget gant ar gelennerion all outo a daole alies a - enep - dezho iriennoù ha gevier a bep seurt , a veze trec ' het hag a zasorc ' he ingal : un degouezh a " adlavarerezh an istor " a zo aze . D ' ar poent emaomp o plediñ gantañ , e voe un irienn - veur etrevroadel evit mat ( dielfennet munut e eilvet ha trede rannlevr ar Prodiges ) , a grogas da ziskouez he frouezh gant Pombal o herzel hag o tiberc ' hennañ holl Jezuisted Portugal e 1759 ; tro Bro - C ' hall ha Bro - Spagn e voe da c ' houde , hag en diwezh e voe bref steuzidigezh Kompagnunezh Jezuz sinet gant ar Pab war e dremenvan d ' ar 21 a viz Gouhere 1773 . Deut e oa da wir prantad kentañ an Dispac ' h , ken e c ' halle an dispac ' her Manuel de la Roda gourzrec ' hiñ " Lazhet hon eus ar mab ( ar jezuisterezh ) , ne chom mui deomp bremañ nemet da lazhañ ar vamm " ( an Iliz ) . Heuliadoù spontus a voe da argasidigezh ar Jezuisted en Amerika koulz hag en Europa ( en tachadoù eus Europa ma talveze an argasidigezh d ' an nebeutañ , rak meur a rener politikel a voe speredek a - walc ' h evit berzañ embann ar bref a steuzidigezh , ha mirout ar jezuisterezh dibistig e - giz - se war o domani ; en o zouez Frederig II a Brusia , Katarina II a Rusia ` ` Wenn " ( Bielorusia bremañ ) ) . En Amerika ar C ' hreisteiz , meur a gumuniezh indian kristenekaet ha dieub a adkouezhas er c ' houezeri hag er sujidigezh d ' ar gorvoerion europat . E Bro - Spagn ha Bro - C ' hall e voe ur gouezhadenn drumm e live ar gelennadurezh , testeniet gant meur a skrivagner , hag a c ' haller muzuliañ ivez gant degouezh Robespierre ( ha meur a zispac ' her all eus e seurt ) : penaos e c ' hall Robespierre , un emzivad bet paeet dezhañ ar studioù kerañ hag uhelañ gant an Iliz , bezañ war - un - dro unan eus lazhadegerion daerañ an Dispac ' h ? Lod a lavaro marteze e oa foll Robespierre ha mat pell ' zo . Evit ma c ' heloù e vefen techet da vezañ ali gant J . D : ret eo krediñ ned ae ket gwall bell an deskadurezh kristen bet roet da Robespierre ( pe , ma kavit gwelloc ' h , e gelennerion n ' o doa ket taolet kalz a evezh outañ ) . Aze ez eus moarvat ur gentel evit ar gerent , ken niverus hiziv an deiz , a stambouc ' h o bugale gant madoù danvezel hep teurel tamm pled ebet ouzh dibunadur o spered . Moarvat ne vo ket ken taer ar vugale - se ha Robespierre , met arabat e vefe d ' ar gerent - se bezañ souezhet e tiskouezfe o bugale diouer a anaoudegezh - vat en o c ' heñver . . . Ne vefe ket klok an adrenabl - mañ hep ur meneg a - zivout an holl skoilhoù Gall - dispac ' hel - rik a zo chomet bev - mat betek hiziv . Kounañ a ranker n ' eo ket hepken madoù an Iliz er ster strizh a voe sezizet gant an Dispac ' h , met ivez ospitalioù , levraouegoù , karitezioù a bep seurt perc ' hennet gant laiked kristen . Servijoù foran evit mat bet savet dre boan hag emaberzh gant hiniennoù prevez , a gouezhas evel - se etre krabanoù ar Stad , dezhi da arverañ anezho evel ma kar , pa gar , er mod ma kar - peurliesañ da reiñ anezho d ' ar vourc ' hizion vihan en eskemm ouzh o dizoueegezh . " Maz eus ken nebeud a vongedadoù prevez e Bro - C ' hall hiziv an deiz , ez eo peogwir eo chomet bev e deun penn an dud eñvorenn al laerezh veur - se , moarvat , " a verk J . D . Ken anat e oa liv vil an obererezh - se , ken e save enebadennoù e - leizh en Assemblée . Mirabeau avat a gavas an doare da lakaat an euzhuster - se da dremen : evit lakaat ar bersoned da vouezhiañ " ya " d ' ar seziserezh e warantas ur minimom a 1200 lur evit gopr ar bersoned er programm anezhañ . " Ar bersoned o doa graet fall o c ' hontoù avat " , evel ma stad J . D . : en enkadenn armerzhel ramzel da heul - ha ne gomzan ket eus an digristenekaat - e oa c ' hoarzhus ar gounid - se . . . A - hend - all e chom bev - mat hiziv beli Contrat Social Rousseau war Bro - C ' hall , kalz muioc ' h eget na vefe kredet gant ar re na sellont ouzh an traoù - se nemet evel sotonioù pe prederouriezh digromprenadus . Zoken ma ne dalvez mui hiziv ar bras eus al lezennoù awenet gant Rousseau , e chom sanket start e penn an dud an dro - spered diwanet diouto . Div skouerenn a roin amañ . Kalz kristenion hiziv a sant c ' hoazh an diforc ' h etre ar familh katolik hengounel , bugale niverus dezhi , hag ar familh unbugel pe daouvugel boutin a - vremañ . Faziañ a ra koulskoude ar re a gred ez eo an hudurniezh a zo kiriek eus kement - se . An holl re o deus kontet ha studiet an niver a c ' hanedigezhioù e Bro - C ' hall a wel e krog ar c ' houezh meur da vare an Dispac ' h , gant dekred ar 7 a viz Meurzh 1793 war an hêrezh - rannet - ingal ret evit an holl . Al lezenn - se a skoe taol ar marv war frankiz - arnodiñ an hininennoù ( a rank bezañ brient ar Stad hervez Rousseau ) : ar gerent ne c ' hellent mui dasparzhañ an hêrezh etre ar vugale evel ma karent , na da skouer legadiñ an atant d ' ar mab barrekañ . War un dro gant meur a lezenn ha darvoud all , al lezenn - se a vire ouzh pep hinienn a sevel forzh petra a badfe pelloc ' h eget he zammig buhez hep emellerezh ar Stad . A - raok ar skol - ret a zeufe da beurechuiñ al labour , e oa dija troet ar vugale da c ' hoarielloù etre daouarn ar Stad , e - lec ' h bezañ " krouadurioù " ar gerent hervez ar sellboent kristen ( kv . ar pempvet gourc ' hemenn ) . Adal neuze e teuas ar gerent hag ar vugale da vezañ ur samm an eil re evit ar re all , ac ' hann ar c ' houezh en niver a familhoù hag en niver a vugale dre familh , ur walenn ne vo pareet gant skorenn - tiegezh ebet ( evel ma verk Youenn Olier , an enbroidi c ' hall a ra bugale e - leizh hiziv a vo dizoue - gallgar - dilabour - divugel warc ' hoazh , moarvat ) . Unan eus poentoù ar c ' h - Contrat Social a lavar ne ranker kaout kevredigezh na kevredad ebet er - maez eus ar Stad . Eztaolet e vez ger evit ger koulz lavaret e lezenn Le Chapelier miz Even 1791 , a lakae an holl gevredadoù micherourion pe labourerion e - maez - lezenn ( hag a brofe neuze ar frankiz - korvoiñ diharz d ' ar c ' hoprerion : evel m ' eo bet merket gant meur a istorour , gant al lezenn - se eo bet ganet ar gevalaouriezh e Bro - C ' hall ) . Seurt lezenn ne c ' hellas bezañ lakaet da dalvezout nemet dre an nerzh ha gant kalz skuilherezh - gwad eveljust ( dezrevellet e vez darn eus munudoù an istor - se e dibenn levr J . D . ) . E - pad muioc ' h eget 70 vloaz e vo flastret ar vicherourion gant al lezenn - se ( an harzoù - labour ne vint aotreet en - dro nemet e 1864 , ar sindikadoù e 1884 ) . Le Chapelier a lavare " Ret eo d ' ar vicherourion koll pep spi " , ha deut eo a - benn mat - tre : an holl sindikadoù gall hiziv a chom sorc ' hennet ha debret penn - da - benn gant ar folklor hag al lañgach gall - dispac ' hel . An digristenaat en deus krouet ivez ur samm ouzhpenn evit ar vicherourion c ' hall : peogwir eo tabou ar beleg en deus Yann Labourer lakaet ar goprer en e lec ' h ; ha Yann neuze da c ' houlenn mil tra diehan digant e vestr , traoù n ' emaint ket e kefridi un implijer , alese un tabut goullo ha peurbadel etre implijerion hag implijidi ( hag ul labour kalz difrouezhusoc ' h ha torrpennoc ' h eget er broioù all ) . Un abad alaman , a c ' halle arvestiñ e 1853 ouzh an islonk sanket gant an Dispac ' h etre Bro - C ' hall ha peurrest Europa , a rae " bugale a ranker adkelenn dezho kerzhout " a vicherourion Bro - C ' hall : diouzh un tu o deus un ezhomm dinatur da vezañ heñchet evel bugale gant o goprer , ha diouzh un tu all e vagont c ' hwervoni en abeg da se .