Trẻ em bị chó cắn phải làm sao? Sơ cứu và tiêm phòng cho trẻ
09/12/2023

Theo thống kê của Tổ chức thú y thế giới (WOAH), trung bình cứ 10 ca tử vong do bệnh dại lại có 4 ca ở trẻ em. Có thể thấy, trẻ em là một trong những nhóm đối tượng nguy cơ cao phơi nhiễm và tử vong do bệnh dại, vậy khi trẻ em bị chó cắn phải làm sao? Các phương pháp sơ cứu và điều trị dự phòng sau phơi nhiễm như thế nào?
 BS Phạm Văn Phú- Quản lý Y khoa Khu vực Đông Nam Bộ 2, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC: “Tại Việt Nam vào giai đoạn 2017 – 2021, mỗi năm có hơn 500.000 người bị phơi nhiễm với 371 trường hợp tử vong vì dại tại 52/63 tỉnh thành (1). Chỉ riêng 9 tháng đầu năm 2023, Việt Nam đã cán mốc 65 ca tử vong do bệnh dại. Có thể thấy, Việt Nam là quốc gia lưu hành bệnh dại khắp cả nước, mọi người dân đều có nguy cơ phơi nhiễm và tử vong do bệnh dại. Vì thế, dự phòng bệnh dại trước phơi nhiễm và ngay sau khi phơi nhiễm là vô cùng quan trọng để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của mọi người.”
 Mục lụcTrẻ em bị chó cắn có nguy hiểm không?Trẻ em bị chó cắn phải làm sao?Sơ cứu vết thương sau khi trẻ bị chó cắnTiêm phòng khi trẻ bị chó cắnPhòng ngừa chó cắn và lây nhiễm bệnh dại cho trẻTrẻ em bị chó cắn có nguy hiểm không?
 CÓ, VÔ CÙNG NGUY HIỂM. Trẻ em bị chó cắn gây ra nhiều hậu quả vô cùng nghiêm trọng. Bên cạnh việc gây tổn thương về thể xác như các vết thương vùng da, chảy máu, gãy xương và tổn thương nội tạng, bị chó cắn còn tiềm ẩn nguy cơ lây truyền virus dại. Bệnh dại có nguy cơ tử vong 100% khi phát bệnh và hiện tại không có bất kỳ phương pháp và loại thuốc chữa trị đặc hiệu. Triệu chứng ban đầu của bệnh dại là sốt, ngứa và đau ở vùng bị cắn, sau đó gây tê liệt hệ thần kinh, ngừng tim, ngừng thở và tử vong.
 Vết thương do chó cắn cũng có thể khiến trực khuẩn uốn ván xâm nhập qua vết thương hở, gây nhiễm trùng uốn ván. Uốn ván là một bệnh nguy hiểm, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 90% và để lại di chứng về thần kinh cho những người sống sót.
 Khi trẻ em bị chó cắn, việc xử lý và chăm sóc vết thương đúng cách là rất quan trọng, đồng thời, cần được đưa đến bệnh viện để được xét nghiệm và điều trị kịp thời
 Trẻ em bị chó cắn phải làm sao?
 Chó là vật nuôi phổ biến ở Việt Nam và được thả rông khá nhiều ở mọi khu vực trên toàn đất nước. Bất cứ ai cũng có thể bị chó cắn nếu tiếp xúc gần với chúng, kể cả chủ của con chó đó. Trẻ em non nớt, chưa nhận thức được mức độ nguy hiểm nếu chơi đùa với chó lạ. Những trẻ có tâm lý sợ sệt cũng dễ bị chó hung dữ tấn công. Ba mẹ nên tìm hiểu cách sơ cứu sau khi bị chó cắn để xử trí giúp trẻ.
 Sơ cứu vết thương sau khi trẻ bị chó cắn
 Ngừng kích động và giữ bình tĩnh: Cố gắng kiềm chế cảm xúc và giúp trẻ giữ bình tĩnh. Điều này giúp tránh tình huống trở nên tệ hơn và giảm nguy cơ chó tiếp tục tấn công.
 Làm sạch vết thương: Trẻ cần được rửa sạch vết thương bằng nước lạnh và xà phòng nhằm loại bỏ tất cả mầm bệnh, dùng bông và nước sạch để rửa vết thương một cách nhẹ nhàng và tránh chà xát mạnh;
 Loại bỏ các dị vật như da chết, đất, lông… có trên vết thương;
 Sử dụng thuốc sát trùng: Các loại thuốc sát trùng như cồn, oxy già giúp làm sạch vết chó cắn và sát khuẩn. Dùng một lượng nhỏ thuốc sát trùng bôi lên vết thương. Chăm sóc cẩn thận vết thương, tránh để tiếp xúc với nước, đất cát, môi trường ô nhiễm vì dễ gây nhiễm trùng, uốn ván.
 Cầm máu: Trường hợp vết thương chảy máu thì trong khoảng thời gian từ 10 – 15 phút sau khi bị chó cắn, trong quá trình rửa vết thương cho trẻ bạn không nên cầm máu, chỉ thực hiện cầm máu sau 15 phút xảy ra vết thương mà máu vẫn còn chảy. Thực hiện cầm máu bằng cách dùng miếng gạc y tế đặt lên vết thương đến khi máu ngừng chảy thì tiến hành băng vết thương lại. Nếu vết thương sâu và máu chảy bắn thành tia, cần dùng dây thun để garô xung quanh vết thương, băng lại và nhanh chóng đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất để được sơ cứu, chẩn đoán và điều trị kịp thời.
 Cùng với việc sơ cứu cho trẻ, bạn nên nhờ người bắt nhốt kịp thời con chó đã cắn trẻ. Việc làm này giúp theo dõi tình trạng sức khỏe của chó, phát hiện sớm chó có dấu hiệu bị dại. Không đánh đập, bỏ đói hoặc đem bán chó.
 Đối với chó lang thang không thể bắt lại, việc tiêm phòng dại cho trẻ nên được tiến hành càng sớm càng tốt
 Tiêm phòng khi trẻ bị chó cắn
 Khi trẻ em bị chó cắn, việc tiêm phòng là rất quan trọng để ngăn ngừa bệnh dại.
 Huyết thanh kháng dại
 Khi trẻ bị chó cắn, trong trường hợp xác định tình trạng vết thương ở vùng xa thần kinh trung ương nhưng trẻ có triệu chứng của bệnh dại hoặc không theo dõi được con vật và trong trường hợp vết cắn/cào sâu, nhiều vết; vết cắn/cào gần thần kinh trung ương như đầu, mặt cổ; vết cắn/cào ở vùng có nhiều dây thần kinh như đầu chi, bộ phận sinh dục… Trẻ cần được tiêm huyết thanh kháng dại và vắc xin dại ngay, càng sớm càng tốt.
 Lưu ý không tiêm huyết thanh trễ hơn 7 ngày sau tiêm liều đầu tiên của vắc xin dại
 Vắc xin phòng bệnh dại
 Đối với trẻ đã tiêm dự phòng trước phơi nhiễm, cần được tiêm vắc xin phòng dại theo lịch tiêm 2 mũi như sau:
 Tên vắc xin
 Phòng bệnh
 Đường dùng
 Tổng số mũi
 Liều lượng
 Lịch tiêm
 Verorab (Pháp)/ Abhayrab (Ấn Độ)
 Dại
 Tiêm bắp
 2 mũi
 0,5 ml/1 mũi
 N0 – N3
 Tiêm trong da
 0,1 ml/1 mũi
 Đối với trẻ chưa tiêm dự phòng trước phơi nhiễm, cần được theo dõi tình trạng vết thương và tình trạng con vật để đưa ra chỉ định tiêm vắc xin phòng dại với lịch tiêm phù hợp. Cụ thể:
 Bất kể tình trạng con vật sống sau 10 ngày theo dõi hoặc không theo dõi hoặc bệnh hoặc chết:
 Tiêm bắp 4 mũi với liều lượng 0,5 ml/ 1 mũi vào các ngày N0 – N7 – N21. Trong đó, N0 tiêm 2 mũi ở 2 chi khác nhau. Hoặc:
 Tiêm trong da 8 mũi với liều lượng 0,1 ml/ 1 mũi vào các ngày N0 – N3 – N7 – N28. Trong đó, mỗi ngày tiêm 2 mũi ở 2 vị trí khác nhau.
 Trường hợp con vật sống sau 10 ngày theo dõi:
 Tiêm bắp 4 liều với liều lượng 0,5 ml/ 1 mũi vào các ngày N0 – N3 – N7 – N28
 Trường hợp con vật chết, bệnh, không theo dõi được; vết thương nặng, sâu, nhiều vệt, gần thần kinh trung ương/vùng có nhiều dây thần kinh…:
 Tiêm bắp 5 mũi với liều lượng 0,5 ml/ 1 mũi vào các ngày N0 – N3 – N7 – N14 – N28
 Lưu ý:
 Tiêm bắp vùng cơ Delta hoặc vùng cơ tứ đầu đùi (⅓ giữa trước mặt ngoài đùi);
 Tiêm trong da vùng cơ Delta hoặc vùng bụng (⅓ giữa) hoặc vùng đùi (⅓ giữa trước mặt ngoài) hoặc vùng xương bả vai phía sau;
 Ưu tiên áp dụng phác đồ tiêm bắp cho trẻ;
 Không tiêm vào mông.
 Khi trẻ bị chó cắn, phụ huynh cần nhanh chóng sơ cứu và đưa trẻ đến cơ sở tiêm chủng gần nhất để được thăm khám và chỉ định điều trị dự phòng sau phơi nhiễm chính xác
 Vắc xin uốn ván
 Trong trường hợp trẻ bị chó cắn, thường không sử dụng mũi tiêm uốn ván, trừ khi vết thương có dấu hiệu bị nhiễm bẩn với đất, tình trạng vết thương hở, sâu, nặng và trẻ chưa từng tiêm phòng uốn ván trước đó. Phác đồ tiêm uốn ván cho trẻ sau khi bị chó cắn như sau:
 Lịch sử chủng ngừa uốn ván
 Thời gian liều cuối
 Tình trạng vết thương
 Vắc xin uốn ván hấp phụ (TT)
 < 3 mũi hoặc không rõ lịch sử chủng ngừa uốn ván
 Không rõ
 Bất kể tình trạng
 – Mũi 1: Lần tiêm đầu tiên sau khi bị chó cắn
 – Mũi 2: 1 tháng sau khi tiêm mũi 1
 – Mũi 3: 2 tháng sau khi tiêm mũi 2
 – Mũi 4: 1 năm sau khi tiêm mũi 3
 – Mũi nhắc: Tiêm nhắc lại sau mỗi 5 năm để bổ sung kháng thể
 3 mũi
 < 5 năm
 Nhỏ và sạch
 Không cần tiêm
 Bẩn/nguy cơ
 – Nếu đã tiêm 3 mũi trước đó: Tiêm 01 mũi (cách mũi trước đó ít nhất 6 tháng)
 – Nếu đã tiêm 4 mũi trước đó: Không cần tiêm
 – Tiêm nhắc lại sau mỗi 5 năm để bổ sung kháng thể
 5 năm
 Nhỏ và sạch
 Tiêm 01 mũi sau khi bị chó cắn và tiêm nhắc lại sau mỗi 5 năm để bổ sung kháng thể
 Bẩn/nguy cơ
 Uốn ván cũng đã bệnh lý nguy hiểm với nguy cơ biến chứng và tử vong rất cao, trong khi chó là loài vật có nhiều khả năng tiếp xúc với các môi trường có chứa bào tử uốn ván, vì thế trong nhiều trường hợp tiêm phòng vắc xin uốn ván sau khi bị chó cắn là rất quan trọng
 Phòng ngừa chó cắn và lây nhiễm bệnh dại cho trẻ
 Việc tiêm phòng dại trước phơi nhiễm cho trẻ rất quan trọng và đã được kiểm chứng là có mức độ an toàn cao, mang lại lợi ích nhiều hơn những nguy cơ mà vắc xin mang lại, vì một khi đã mắc bệnh dại, tỷ lệ tử vong là 100%. Theo WHO, việc tiêm vắc xin phòng dại giúp tạo miễn dịch tốt và mang lại nhiều lợi ích. Trẻ em được tiêm phòng trước khi tiếp xúc với virus dại giúp cơ thể sẵn sàng và nhanh chóng tổ chức tế bào miễn dịch để chống lại bệnh dại. Điều này giúp trẻ tránh tiếp xúc với virus dại và giảm số lượng liều vắc xin cần thiết nếu bị phơi nhiễm.
 Khi được tiêm phòng dại trước phơi nhiễm, trẻ không cần tiêm globulin miễn dịch bệnh dại (SAR/RIG) – một biện pháp có chi phí cao và có thể gây phản ứng phụ. Đặc biệt, vắc xin dại luôn có sẵn tại mọi thời điểm và địa điểm, trong khi SAR/RIG không phải lúc nào cũng có sẵn.
 Ngoài ra, phụ huynh cần giáo dục và hướng dẫn trẻ những điều sau để tránh bị cắn chó và các nguy cơ tiềm ẩn:
 Tránh chạm vào hoặc tiếp cận với chó lạ hoặc chó đang lang thang trên đường.
 Nếu chó đi cùng chủ, hỏi ý kiến chủ trước khi tiếp xúc với chó.
 Đi nhẹ nhàng và tránh tiếp xúc với mắt khi gặp chó hung dữ.
 Nếu bị chó đuổi, trẻ nên đứng yên thay vì cố gắng chạy.
 Trong trường hợp bị chó tấn công, trẻ nên che đầu và cổ bằng cách đan hai bàn tay vào nhau phía sau gáy, gập cánh tay sát cổ và người hết mức có thể.
 Trẻ nhỏ không nên ép chó chơi và để chó tự do nếu chúng không muốn chơi.
 Bố mẹ nên dặn con tránh trêu chọc chó hoặc kéo tai và đuôi của chúng.
 Ngoài ra, nên hướng dẫn trẻ đọc ngôn ngữ cơ thể của chó, bao gồm nhận biết khi chó lo lắng (ngáp, cụp tai lại, giơ chân) hoặc khi chó cảm thấy bị đe dọa (cụp đuôi, nhìn chằm chằm, gầm gừ).
 Phụ huynh cần giáo dục trẻ phép lịch sự và lòng yêu thương muôn loài, không nên trêu chọc, la hét hoặc đánh chó, khiến chó nổi giận và tấn công trẻ, gây nguy hiểm
 Theo Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (CDC Hoa Kỳ), trên thế giới, mỗi năm có 59.000 ca tử vong vì bệnh dại (2), trung bình cứ mỗi 9 phút lại có một người tử vong vì căn bệnh này (3), trong đó, phần lớn là trẻ em. Do đó, trẻ em bị chó cắn phải làm sao, sơ cứu và tiêm phòng thế nào là những kiến thức mà phụ huynh và người chăm sóc trẻ cần phải nắm rõ. Đặc biệt, việc tiêm phòng vắc xin dại trước phơi nhiễm là vô cùng cần thiết, giúp bảo vệ trẻ khỏi những nguy cơ phơi nhiễm và tử vong do bệnh dại, tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí điều trị dự phòng sau phơi nhiễm.