Ho gà: Nguyên nhân, triệu chứng và các biến chứng thường gặp
26/09/2023

Ho gà có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, phổ biến ở trẻ em và thanh thiếu niên. Đặc biệt, trẻ dưới 5 tuổi và suy dinh dưỡng khi mắc bệnh, tình trạng bệnh diễn tiến nhanh, nặng, có thể gây ra biến chứng viêm phổi, viêm phế quản, thậm chí gây tử vong.
 Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi ThS.BS Nguyễn Anh Duy Tùng – Trung tâm Thông tin Y khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM.
 Mục lụcHo gà là bệnh gì?Nguyên nhân gây bệnh ho gàTriệu chứng ho gà1. Thời kỳ ủ bệnh2. Thời kỳ khởi phát (khoảng 1 – 2 tuần)3. Thời kỳ toàn phát (khoảng 2 – 3 tuần)4. Thời kỳ lui bệnhBệnh ho gà lây truyền qua đường nào?Bệnh ho gà có nguy hiểm không?Biến chứng của bệnh ho gà1. Viêm phổi – viêm phế quản2. Suy hô hấp3. Bệnh não do thiếu oxy trong quá trình suy hô hấp4. Một số biến chứng khácĐiều trị bệnh ho gàCách phòng tránh bệnh ho gà1. Tiêm phòng2. Giữ vệ sinh sạch sẽ3. Thiết lập chế độ dinh dưỡng hợp lý4. Thăm khám định kỳHo gà là bệnh gì?
 Ho gà (Whooping Cough) là một trong những bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính do vi khuẩn gây ra. Sau khi xâm nhập vào đường hô hấp trên, vi khuẩn ho gà bám chặt vào lông mao, sau đó giải phóng độc tố khiến nên tình trạng sưng viêm ở khu vực này. (1)
 Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hằng năm trên thế giới có khoảng 30 – 50 triệu trường hợp mắc bệnh ho gà, trong đó có đến 300.000 ca tử vong. Đáng nói là, phần lớn ca tử vong là trẻ nhỏ, nhất trẻ dưới 1 tuổi.
 Theo ThS.BS Nguyễn Anh Duy Tùng – Trung tâm Thông tin Y khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, bệnh ho gà khi được phát hiện và điều trị sớm, bệnh nhân thường có đáp ứng tốt với thuốc và có dấu hiện cải thiện hoàn toàn chỉ sau 5 ngày. Nhưng nếu bệnh phát hiện chậm trễ, bệnh có thể gây biến chứng nghiêm trọng, gây suy hô hấp với nguy cơ tử vong cao.
 Nguyên nhân gây bệnh ho gà
 Vi khuẩn Bordetella Pertussis thuộc họ Bordetella là tác nhân gây nên bệnh ho gà. Đây là một dạng trực khuẩn có hai đầu nhỏ, kích thước rất nhỏ, không di động, gram âm ( – ).
 Nghiên cứu cho thấy, loại vi khuẩn này phát triển nhanh chóng trong môi trường Bordet – Gengou có thành mạch máu và một số lạc khuẩn điển hình. Tuy nhiên, vi khuẩn gây bệnh ho gà có sức đề kháng yếu, có thể tự chết trong khoảng 1 giờ khi tiếp xúc trực tiếp với nhiệt độ, ánh sáng mặt trời hoặc thuốc sát khuẩn. (2)
 Bệnh ho gà được gây ra bởi sự xâm nhập của vi khuẩn Bordetella Pertussis.
 Triệu chứng ho gà
 Sau khoảng 5 – 10 ngày kể từ khi nhiễm khuẩn, bệnh bắt đầu có những triệu chứng đầu tiên. Các triệu chứng này thường là đau họng, ho, sốt nhẹ và cảm lạnh.
 Điểm đặc biệt ở bệnh ho gà là cơn ho sẽ ngày càng nặng, tạo thành cơn ho kịch liệt, diễn ra trong 1 – 2 tuần, thậm chí kéo dài 1 – 2 tháng hoặc lâu hơn tùy thuộc vào cách điều trị và thể trạng sức khỏe của người bệnh. Hơn nữa, khi ho, trẻ ho rũ rượi không thể tự kiểm soát được, tiếp đến là thở rít tựa như tiếng gà gáy. Cơn hò thường đi kèm với nhiều đờm, dãi và gây nôn. (3)
 Theo Cục Y tế Dự phòng, dựa vào diễn tiến bệnh, thứ tự xuất hiện và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng, bệnh ho gà được chia làm 4 giai đoạn sau:
 1. Thời kỳ ủ bệnh
 Giai đoạn ủ bệnh dao động trong khoảng từ 6 – 20 ngày, chủ yếu rơi vào khoảng 9 – 10 ngày. Bệnh nhân chưa có bất kỳ triệu chứng bất thường nào.
 2. Thời kỳ khởi phát (khoảng 1 – 2 tuần)
 Giai đoạn khởi phát của bệnh ho gà kéo dài khoảng 10 – 14 ngày. Các triệu chứng bắt đầu xuất hiện ở mức độ nhẹ, dễ nhầm lẫn với các bệnh viêm đường hô hấp khác như sốt nhẹ, chảy nước mắt, sổ mũi, ho, hắt hơi, chán ăn, bơ phờ, khàn tiếng. Lưu ý, cơn ho sẽ trở nên nặng hơn ở cuối giai đoạn này.
 3. Thời kỳ toàn phát (khoảng 2 – 3 tuần)
 Giai đoạn toàn phát, các triệu chứng của ho gà xuất hiện một cách rõ rệt và nặng hơn, gồm:
 Ho: Ho rũ rượi, ho thành cơn, trung bình 15 – 20 tiếng ho/cơn, tiếng ho càng lúc càng yếu và giảm dần. Cơn ho liên tiếp khiến trẻ trở nên yếu dần, có thể gặp phải tình trạng ngưng thở do thiếu oxy, đỏ mắt, da tím tái, nổi tĩnh mạch cổ, chảy nước mắt, nước mũi.
 Thở rít: Tiếng rít giống tiếng gà xuất hiện sau cơn ho hoặc xen kẽ mỗi tiếng ho. Riêng trẻ dưới 6 tháng tuổi, hiếm khi nghe thấy tiếng rít trong cơn ho.
 Đờm: Sau cơn ho, bệnh nhân thường sẽ khạc đờm trắng, màu trong, dính và có chứa vi khuẩn gây bệnh.
 Nôn mửa: Đây là một trong những biểu hiện đặc trưng của bệnh ho gà trong giai đoạn toàn phát.
 4. Thời kỳ lui bệnh
 Khi được hỗ trợ điều trị và chăm sóc đúng cách, thường bắt đầu từ tuần thứ 4 kể từ khi phát bệnh, các triệu chứng của bệnh ho gà sẽ được cải thiện và dần biến mất hoàn toàn. Cơn ho giảm dần, nhưng có thể mất một khoảng thời gian khá lâu sau đó để hết hẳn. Một số trường hợp cơn ho tái phát, trở nặng gây viêm phổi.
 Ho có đờm, thở rít, nôn mửa là triệu chứng điển hình của ho gà.
 Bệnh ho gà lây truyền qua đường nào?
 Ho gà là một bệnh lý chỉ xuất hiện ở người, không xảy ra ở động vật. Bệnh có tốc độ lây lan nhanh chóng, nguy cơ bùng phát thành dịch cao. Nguy cơ mắc bệnh trên 80% khi tiếp xúc gần với người mắc bệnh.
 Bệnh lây nhiễm mạnh nhất kể từ khi bệnh nhân bắt đầu có những triệu chứng đầu tiên. Con đường lây lan bệnh chủ yếu thông qua đường hô hấp. Khi người khỏe mạnh tiếp xúc với các giọt bắn có chứa vi khuẩn Bordetella Pertussis do người bệnh phát tán ra môi trường bên ngoài khi ho, hắt hơi, hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết ở họng, mũi, đờm, chất nôn, vi khuẩn sẽ xâm nhập vào cơ thể và gây bệnh.
 Lưu ý, theo cảnh báo của Cục Y tế Dự phòng Việt Nam, bệnh ho gà có thể xảy ra ở bất kỳ đối tượng nào, không phân biệt độ tuổi, giới tính, dân tộc và khu vực sống.
 Bệnh ho gà có nguy hiểm không?
 Bệnh ho gà thường không gây nguy hiểm ở người lớn và trẻ vị thành niên. Các triệu chứng xảy ra ở mức độ nhẹ, có thể tự thuyên giảm mà không cần điều trị. Tuy nhiên, ho gà ở trẻ em là một bệnh lý nguy hiểm, không chỉ gây biến chứng mà còn đe dọa tính mạng của trẻ. Ở trẻ có hệ miễn dịch suy giảm, chưa tiêm vaccine phòng ngừa ho gà, bệnh có diễn tiến nhanh chóng và nặng hơn. Thống kê của Cục Y tế Dự phòng đã chỉ ra rằng, có 90% bệnh nhân ho gà là trẻ em do chưa được tiêm vaccine hoặc chưa tiêm đủ 3 mũi cơ bản.
 Tại Việt Nam, khi chưa thực hiện chương trình Tiêm chủng mở rộng (TCMR), bệnh ho gà lưu hành ở mọi nơi trong cả nước, nghiêm trọng nhất là ở các khu vực miền núi – nơi có điều kiện kinh tế, xã hội kém phát triển. Bệnh dễ bùng phát thành dịch, có tính chu kỳ từ 3 – 5 năm, là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ dưới 5 tuổi và trẻ suy dinh dưỡng. Sau năm 1986, khi chương trình TCMR được triển khai, hầu hết trẻ dưới 1 tuổi đã được tiêm đủ 3 mũi vaccine cơ bản phòng trừ bệnh bạch hầu – ho gà – uốn ván. Điều này giúp giảm tỷ lệ mắc và tử vong do ho gà xuống còn 7,5/100.000 người dân (trong giai đoạn 1991 – 1995). Từ năm 1993, có trên 90% trẻ được tiêm đủ 3 mũi vacxin phòng bệnh, thậm chí trên 95% vào năm 1997 và 2000. Đặc biệt, chất lượng vaccine ngày càng được cải thiện giúp cải thiện tỷ lệ mắc bệnh ho gà của cả nước, giảm còn 1,8/100.000 người trong giai đoạn 1996 – 2000.
 Biến chứng của bệnh ho gà
 Đa số biến chứng của bệnh ho gà xuất hiện khi bệnh phát sinh bội nhiễm do chăm sóc và điều trị muộn, không đúng cách. Các biến chứng thường gặp, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe gồm:
 1. Viêm phổi – viêm phế quản
 Biến chứng viêm phổi – viêm phế quản thường xảy ra ở trẻ sơ sinh, trẻ bị suy dinh dưỡng hay có sức đề kháng yếu. Biến chứng có thể bắt đầu từ tuần thứ 2 sau khi các cơn ho xuất hiện, gây nên các triệu chứng như sốt cao kéo dài, mệt mỏi, da tái xám. Một số trường hợp trẻ có thể khó thở khi bệnh tiến triển nặng.
 2. Suy hô hấp
 Bệnh ho gà ở trẻ sơ sinh xảy ra ở mức độ nghiêm trọng có thể gặp phải biến chứng suy hô hấp. Biến chứng này khiến trẻ tăng cân bất thường, phù mặt và chân, tăng huyết áp, mạch đập nhanh, nổi tĩnh mạch cổ và có thể dẫn đến suy tim, gan to, đau…
 3. Bệnh não do thiếu oxy trong quá trình suy hô hấp
 Suy hô hấp do ho gà có thể gây tổn thương hệ thần kinh và một số bệnh lý về não bộ nghiêm trọng như viêm não, xuất huyết não, phù não,… Các tổn thương này có thể xuất hiện từ tuần đầu tiên khi trẻ xuất hiện cơn ho gà với các triệu chứng như sốt cao đột ngột, da xám, môi tím, chân tay lạnh, xuất hiện co giật,… Khi có các biểu hiện này, bệnh nhân có nguy cơ tử vong cao, cần được đưa đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức.
 4. Một số biến chứng khác
 Ngoài các biến chứng trên, bệnh ho gà có thể gây nên một số biến chứng khác như xuất huyết kết mạc, tràn khí màng phổi, thắt thoát vị, sa trực tràng, viêm tai giữa, động kinh, chậm phát triển trí tuệ, tê liệt, thoát vị rốn và trực tràng,… Do đó, việc phát hiện và điều trị bệnh ho gà sớm và đúng cách có ý nghĩa vô cùng quan trọng.
 Các bệnh lý về đường hô hấp, suy hô hấp là biến chứng phổ biến ở bệnh nhân ho gà.
 Điều trị bệnh ho gà
 Dựa vào thể trạng sức khỏe, độ tuổi, mức độ nghiêm trọng của bệnh, bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp điều trị tối ưu nhất cho trẻ. Bệnh ho gà sẽ được điều trị bằng thuốc Erythromycin (10 – 12,5 mg/kg/6 giờ, tối đa 2g/ngày, uống liên tục 14 ngày) hoặc azithromycin (10 – 12 mg/kg/ngày, uống liên tục 5 ngày). Bên cạnh đó, bác sĩ có thể kê thêm một số thuốc có tác dụng điều trị các triệu chứng của bệnh. Amoxicillin hoặc Cephalosporin có thể được sử dụng nhằm ngăn ngừa bội nhiễm.
 Lưu ý, quá trình điều trị bệnh ho gà cần đảm bảo các yếu tố cách ly, hạn chế tiếp xúc nhằm ngăn chặn sự lây lan của bệnh. Tất cả các loại thuốc được sử dụng đều phải tuân theo chỉ định của bác sĩ.
 Đối với trẻ dưới 1 tuổi, khi có dấu hiệu mắc bệnh ho gà, trẻ sẽ được yêu cầu nhập viện để theo dõi và điều trị tích cực nhằm ngăn ngừa cơn ho khiến trẻ ngạt thở, ngừng thở. Trẻ cần được hỗ trợ hút đờm dãi khi cơ thể tiết ra quá nhiều. Nếu trẻ gặp các vấn đề về hô hấp, khó thở, trẻ có thể được hỗ trợ thở oxy, thở máy. Đồng thời, bù nước, bù điện giải và bổ sung đủ dưỡng chất là một trong những nguyên tắc quan trọng trong điều trị ho gà.
 >>>Có thể bạn chưa biết: Bệnh ho gà có lây không? Lây qua đường nào?
 Cách phòng tránh bệnh ho gà
 Một số cách phòng ngừa bệnh ho gà hiệu quả được khuyến cáo thực hiện:
 1. Tiêm phòng
 Tiêm phòng vaccine đầy đủ và đúng lịch là các tốt nhất và hiệu quả nhất trong phòng ngừa bệnh ho gà. Hơn nữa, khi mắc bệnh, bệnh xảy ra ở mức độ nhẹ và dễ kiểm soát hơn.
 Một số loại vaccine có tác dụng phòng ngừa bệnh ho gà hiện nay:
 Vaccine 6 trong 1 Hexaxim (Pháp) hoặc Infanrix Hexa (Bỉ): Vaccine có tác dụng phòng 6 bệnh gồm bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt, viêm gan, Hib, sử dụng cho trẻ từ 2 – 24 tháng tuổi. Vaccine được chia là 4 mũi với lịch tiêm như sau:
 Mũi 1, 2, 3: Tiêm khi trẻ được 2, 3, 4 tháng tuổi hoặc 2, 4, 6 tháng tuổi.
 Mũi 4: Tiêm khi trẻ được 16 – 18 tháng tuổi.
 Vaccine 5 trong 1 Pentaxim (Pháp): Vaccine có tác dụng phòng 5 bệnh gồm bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt, Hib, sử dụng cho trẻ từ 2 – 24 tháng tuổi. Vaccine được chia là 4 mũi với lịch tiêm như sau:
 Mũi 1, 2, 3: Tiêm khi trẻ được 2, 3, 4 tháng tuổi hoặc 2, 4, 6 tháng tuổi.
 Mũi 4: Tiêm khi trẻ được 16 – 18 tháng tuổi.
 Vaccine 4 trong 1 Tetraxim (Pháp): Vaccine có tác dụng phòng 4 bệnh gồm bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt, sử dụng cho trẻ từ 2 tháng tuổi đến 13 tuổi.Vaccine được chia là 5 mũi với lịch tiêm như sau:
 Mũi 1, 2, 3: Tiêm khi trẻ được 2, 3, 4 tháng tuổi hoặc 2, 4, 6 tháng tuổi.
 Mũi 4: Tiêm khi trẻ được 16 – 18 tháng tuổi.
 Mũi 5: Tiêm khi trẻ được 4 – 6 tuổi.
 Vaccine Adacel (Canada): Vaccine có tác dụng phòng 3 bệnh gồm bạch hầu, ho gà, uốn ván, sử dụng cho trẻ từ 4 tuổi trở lên và người lớn dưới 64 tuổi. Vaccine gồm 1 mũi và cần được tiêm nhắc lại sau mỗi 10 năm.
 Vaccine Boostrix (Bỉ): Vaccine có tác dụng phòng 3 bệnh gồm bạch hầu, ho gà, uốn ván, sử dụng cho trẻ từ 4 tuổi trở lên và người lớn. Vaccine gồm 1 mũi và cần được tiêm nhắc lại sau mỗi 10 năm.
 Trẻ nên được tiêm vacxin đầy đủ và đúng lịch.
 2. Giữ vệ sinh sạch sẽ
 Để phòng ngừa bệnh ho gà, khu vực sống, nhà ở, phòng học, nhà trẻ, khu vui chơi… cần đảm bảo vệ sinh sạch sẽ, thông thoáng, và có đủ ánh sáng mặt trời. Các vật dụng trong nhà, nhất là đồ dùng cá nhân cần được vệ sinh bằng dung dịch vô khuẩn hàng ngày.
 Bên cạnh việc giữ vệ sinh cá nhân, trẻ cần được hướng dẫn rửa tay bằng xà phòng khử khuẩn đúng cách, thường xuyên, nhất là sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn. Khi ho, hắt hơi, trẻ cần lấy giấy che miệng và mũi lại, sau đó vứt giấy vào thùng rác và rửa tay sạch sẽ. Đồng thời, trẻ nên hạn chế đưa tay chạm lên mắt, mũi, miệng.
 3. Thiết lập chế độ dinh dưỡng hợp lý
 Các chuyên gia khuyến cáo, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ nên được nuôi dưỡng bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời. Đây là nguồn dinh dưỡng lý tưởng, cung cấp kháng thể cho trẻ, từ đó, giúp trẻ phát triển khỏe mạnh, hạn chế mắc các bệnh vặt.
 Đối với trẻ lớn hơn, việc thực hiện chế độ dinh dưỡng đầy đủ, khoa học sẽ giúp hệ miễn dịch khỏe mạnh, giảm nguy cơ mắc bệnh. Trẻ nên ăn đủ 4 nhóm chất cần thiết cho sự phát triển của cơ thể (chất đạm, chất béo, chất đường bột, vitamin và khoáng chất), đặc biệt, bổ sung thêm nhiều rau xanh và trái cây tươi trong các bữa ăn hàng ngày. Thức uống có cồn, nước ngọt, các chất kích thích, thức ăn nhiều dầu mỡ gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, do đó, cần hạn chế sử dụng các loại thực phẩm này.
 4. Thăm khám định kỳ
 Thăm khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện bệnh, nguy cơ mắc bệnh sớm (nếu có). Từ đó, thực hiện biện pháp phòng ngừa và can thiệp kịp thời, giảm nguy cơ xuất hiện các biến chứng nguy hiểm.
 Để biết thêm thông tin về cách chăm sóc và những vấn đề sức khỏe khác của trẻ, bạn có thể liên hệ khoa Nhi, bệnh viện đa khoa Tâm Anh theo địa chỉ:
 Ho gà là một bệnh lý nguy hiểm, có khả năng lây lan nhanh chóng. Do đó, phụ huynh cần chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa bệnh cho trẻ, đặc biệt là tiêm phòng vaccine theo khuyến cáo của Bộ y tế. Khi nghi ngờ mắc bệnh ho gà hoặc có bất kỳ dấu hiệu nào của bệnh, trẻ cần được đưa đến bệnh viện để được thăm khám và hỗ trợ điều trị sớm.