Các kiểu rối loạn huyết động trong sốc nhiễm trùng

Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi Thạc sĩ, Bác sĩ Tống Văn Hoàn - Bác sĩ Hồi sức Cấp cứu - Khoa Hồi sức Cấp cứu - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Đà Nẵng. Bác sĩ có kinh nghiệm 10 năm trong lĩnh vực Hồi sức cấp cứu. 1. Đại cương
 Sốc nhiễm khuẩn là diễn biến nặng nhất của một quá trình nhiễm khuẩn bắt đầu từ nhiễm trùng tại chỗ, hội chứng đáp ứng viêm hệ thống (SIRS), hội chứng nhiễm khuẩn do căn nguyên vi khuẩn (sepsis), hội chứng nhiễm khuẩn nặng (severe sepsis) và cuối cùng là sốc nhiễm khuẩn.Đặc điểm rối loạn huyết động trong sốc nhiễm khuẩn: Chủ yếu gồm 4 rối loạn chính: Thiếu hụt thể tích tuần hoàn, Giãn mạch hệ thống, rối loạn chức năng cơ tim và rối loạn phân bố máu.Tỷ lệ do sốc nhiễm khuẩn chiếm từ 40 đến 60%.Vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể gây ra các đáp ứng viêm hệ thống làm giải phóng các cytokin gây viêm, có sự mất cân bằng giữa yếu tố gây viêm và yếu tố kháng viêm (yếu tố kháng viêm yếu hơn yếu tố gây viêm) dẫn đến gây tổn thương cơ quan thứ phát và tạo nên vòng xoắn suy đa tạng.     Rối loạn huyết động có thể thay đổi theo diễn biến của sốc nhiễm trùng  2. Nguyên nhân
 Do vi khuẩn hoặc nấm từ các ổ nhiễm khuẩn xâm nhập vào máu từ:Da, mô mềm, cơ xương khớp.Đường tiêu hóa như: viêm ruột, nhiễm khuẩn đường mật, áp xe gan.Đường hô hấp: viêm phổi, áp xe phổi, viêm phế quản, viêm mủ màng phổi...Hệ tiết niệu như: viêm mủ bể thận, ứ mủ bể thận ...Hệ thần kinh: viêm màng não mủ, áp xe não ...Một số nhiễm khuẩn khác : như viêm nội tâm mạc cấp và bán cấp ...     Biểu hiện cuối cùng của rối loạn huyết động là hạ huyết áp  3. Triệu chứng
 3.1. Lâm sàngDấu hiệu lâm sàng của đáp ứng viêm hệ thống như: xác định khi có từ 2 tiêu chuẩn sau đây trở lên.Sốt > 380 C hay hạ thân nhiệt < 360 C.Nhịp nhanh > 90 ck/phút.Thở nhanh, tần số > 20 lần/phút.Tăng số lượng bạch cầu trên trên 10000/ml, hoặc giảm số lượng bạch cầu <4000/ml, hoặc số lượng bạch cầu non > 10%.Các biểu hiện của nhiễm khuẩn nặng:Hội chứng đáp ứng viêm hệ thống.Có ổ nhiễm khuẩn.Rối loạn chức năng cơ quan như tăng lactat máu ≥ 2 hoặc thiểu niệu (thể tích nước tiểu < 0,5 ml/kg/giờ).Dấu hiệu suy chức năng cơ quan:Thận: thiểu niệu; số lượng nước tiểu giảm dần và < 0,5 ml/kg/giờ hoặc vô niệu.Huyết áp: tụt hạ huyết áp liên quan đến nhiễm khuẩn nặng là HATT < 90 mmHg, hay HATB < 70 mmHg, hay HATT giảm > 40 mmHg so với trị số bình thường.3.2. Cận lâm sàngCác xét nghiệm cận lâm sàng xác định nhiễm khuẩn như:Số lượng bạch cầu tăng (trên 10000/ml), tăng tỉ lệ đa nhân trung tính tăng cao trên giá trị bình thường, hoặc tỉ lệ bạch cầu non > 10%.Máu lắng tăng.CRP tăng trên 0,5 mg/dl.Procalcitonin tăng > 0,125 ng/ml.Xét nghiệm vi sinh xác định căn nguyên gây nhiễm khuẩn: cấy máu mọc vi khuẩn, virus, kí sinh trùng, nấm.Giảm tưới máu tổ chức: tăng lac tát máu (≥ 2 mmol/L).Dấu hiệu cận lâm sàng của rối loạn, suy chức năng cơ quan như:Suy thận: tăng ure và creatinin.Suy hô hấp: tỉ lệ PaO2/FiO2< 300, trường hợp nặng tỉ lệ này < 200.Suy gan: tăng ALT, AST, bilirubin máu, giảm tỉ lệ prothrombin máu ...Giảm số lượng tiểu cầu, rối loạn đông máu, đông máu nội mạch rải rác...Nhiễm toan chuyển hóa, tăng kali máu, tăng đường máu.     Sốc nhiễm trùng có 3 dạng là sốc nhiễm trùng nặng, sốc nhiễm trùng và sốc nhiễm trùng kháng trị  4. Chẩn đoán
 4.1. Chẩn đoán xác định khi có đủ các tiêu chuẩn sauCác biểu hiện của nhiễm khuẩn nặng.Rối loạn chức năng cơ quan tiến triển thành suy chức năng cơ quan không đáp ứng với bù dịch và phải dùng thuốc vận mạch.4.2. Chẩn đoán phân biệtSốc giảm thể tích: mất nước hoặc mất máu, áp lực tĩnh mạch trung tâm thấp, sốc đáp ứng tốt với bù dịch hoặc máu.Sốc tim do nhiều nguyên nhân; từ màng ngoài tim, cơ tim với nhiều tác nhân như chèn ép tim cấp, viêm cơ tim, nhồi máu cơ tim..., với đặc trưng cung lượng tim giảm nhiều.Sốc phản vệ: thường liên quan đến các dị nguyên với các biểu hiện quá mẫn.4.3. Chẩn đoán nguyên nhânTiến hành khám lâm sàng toàn diện các cơ quan để xác định ổ nhiễm khuẩn.Phối hợp các biện pháp chẩn đoán hình ảnh như siêu âm, chụp x quang, chụp cắt lớp vi tính...Cấy các bệnh phẩm nghi ngờ của nhiễm khuẩn như; mủ, chất tiết đờm dãi, dịch, mủ màng phổi, màng tim, dịch não tủy, máu và nước tiểu hay mủ hoặc dịch dẫn lưu ổ áp xe ....4.4. Chẩn đoán mức độCó tiến triển suy đa tạng là yếu tố tiên lượng nặng.Lactat máu tăng dần và tụt huyết áp không đáp ứng với thuốc vận mạch là biểu hiện nặng của sốc.
 5. Xử trí
 5.1. Nguyên tắc xử tríNhanh chóng, tích cực và mục tiêu cần đạt trong vòng 6 giờ đầu:Duy trì áp lực tĩnh mạch trung tâm (ALTMTT): 11 - 16 cmH2ODuy trì huyết áp trung bình ≥ 65 mmHg.Duy trì ScvO2 ≥ 70% hoặc SvO2 ≥ 65%.Thế tích nước tiểu ≥ 0,5 ml/kg/giờ.5.2. Xử trí ban đầu và vận chuyển cấp cứuĐảm bảo hô hấp và tuần hoàn để duy trì tính mạng cho người bệnh bằng các biện pháp:Làm nghiệm pháp truyền dịch: truyền 1000 - 2000 ml dung dịch natriclorua 0,9% hoặc ringerlactat trong vòng 1 đến 2 giờ đầu ở những người bệnh tụt huyết áp do nhiễm khuẩn đảm bảo huyết áp trung bình ≥ 65 mmHg.Đảm bảo hô hấp cho người bệnh bằng các biện pháp oxy liệu pháp (thở oxy kính, mặt nạ đơn giản, mặt nạ có túi hít lại), thở hệ thống áp lực dương liên tục (CPAP) có kết nối oxy hỗ trợ sao cho duy trì được SpO2 ≥ 92%.Sử dụng thuốc vận mạch (nếu cần) như noradrenalin hoặc adrenalin đưỡng truyền tĩnh mạch liên tục liều khởi đầu 0,05 mcg/kg/phút để đảm bảo huyết áp khi đã đánh giá tụt huyết áp của người bệnh không do thiếu dịch.5.3. Xử trí tại bệnh việna) Bồi phụ thể tích dịchTruyền dịch sớm và nhanh ngay khi có tụt huyết áp nhằm mục đích bù đủ thể tích dịch lòng mạch, tuy nhiên cũng tránh gây phù phổi cấp huyết động do thừa dịch.Bù 1000 ml dịch tinh thể (natri clorua 0,9% hoặc ringer lactat) hoặc 500 ml dung dịch cao phân tử gelatin trong 30 phút, sau đó chỉnh theo đáp ứng và đánh giá lâm sàng.Làm nghiệm pháp truyền dịch cho đến khi đạt mức áp lực tĩnh mạch trung tâm mong muốn, duy trì áp lực trung tâm 8-12 cmH2O, nếu người bệnh đang thở máy duy trì CVP 12 – 15 cmH2O.Loại dịch: dịch tinh thể NaCl 0,9%, hoặc ringerlactat, nếu đã truyền nhiều dung dịch tinh thể nên truyền thêm dung dịch keo gelatin hoặc albumin để hạn chế thoát mạch.Đường truyền: nếu là đường ngoại vi phải đủ lớn hoặc đặt 2-3 đường truyền, nên đặt ống thông tĩnh mạch trung tâm để bù dịch.b) Dùng vận mạchChỉ sử dụng thuốc vận mạch khi đã đánh giá đã bù đủ dịch.Noradrenalin là thuốc sử dụng đầu tay với liều khởi đầu 0,05 μg/kg/phút, tăng dẫn liều 0,05mcg/kg/phút mỗi 5 – 10 phút đạt huyết áp trung bình ≥ 65 mmHg.Có thể sử dụng dopamin nếu không có nhịp nhanh hoặc loạn nhịp hoặc adrenalin với liều dopamin khởi đầu 5 mcg/kg/giờ tăng dần 3-5 μg/kg/giờ mỗi 5-10 phút đến khi đạt HA đích, tối đa không tăng quá 20 μg/kg/giờ, với adrenalin bắt đầu liều 0,05 μg/kg/giờ, tăng dần 0,05 – 0,1 μg/kg/phút đến khi đạt HA đích, tối đa không tăng quá 5 μg/kg/giờ.Thuốc tăng co bóp cơ tim: dobutamin không sử dụng thường quy cho những người bệnh nhiễm khuẩn nặng và sốc nhiễm khuẩn, chỉ sử dụng cho người bệnh có rối loạn chức năng thất trái thông qua đánh giá siêu âm tim hoặc ống thông động mạch phổi.Trường hợp có chỉ định, dùng dobutamin với liều khởi đầu 3 μg/kg/phút sau đó theo dõi và tăng dần mỗi lần 5 μg/kg/phút, không vượt quá 20 μg/kg/phút.c) Chẩn đoán căn nguyên nhiễm khuẩn và dùng kháng sinhÁp dụng các biện pháp lâm sàng kết hợp xét nghiệm vi sinh và chẩn đoán hình ảnh để xác định ổ nhiễm khuẩn và cấy máu trước khi dùng kháng sinh.Giải quyết ổ nhiễm khuẩn bằng chọc hút, dẫn lưu hoặc phẫu thuật dẫn lưu nếu có chỉ định trên cơ sở cân nhắc giữa lợi ích và nguy cơ cho bệnh nhân.Dùng kháng sinh đường tĩnh mạch càng sớm càng tôt, tốt nhất trong giờ đầu ngay sau khi có chẩn đoán nhiễm khuẩn, lưu ý dùng kháng sinh sau khi đã cấy máu.Dùng kháng sinh phổ rộng theo liệu pháp kháng sinh kinh nghiệm và xuống thang trên cơ sở dựa theo các dữ liệu nhạy cảm và đề kháng kháng sinh.Sau khi có kết quả vi khuẩn và độ nhạy cảm cần lựa chọn kháng sinh nhạy cảm có phổ hẹp và ngấm tốt vào mô cơ quan bị nhiễm khuẩn.- Phối hợp kháng sinh trong các trường hợp:Nếu người bệnh có giảm bạch cầu phải phối hợp kháng sinh phủ tối đa phổ nhiễm khuẩn (vi khuẩn gram âm, gram dương hay vi khuẩn nội bào ...).Nếu nghi ngờ nhiễm trực khuẩn mủ xanh, Acinetobacte baumanni cần phối hợp với các kháng sinh nhạy cảm với trực khuẩn mủ xanh (Carbapenem kết hợp Colistin).Nếu nghi ngờ do cầu khuẩn đường ruột phối hợp thêm kháng sinh có nhạy cảm với cầu khuẩn đường ruột như: vancomycine, cubicin...- Lưu ý ở các người bệnh có suy thận, liều kháng sinh phải dựa vào độ thanh thải creatinin, liều đầu tiên dùng như bình thường không cần chỉnh liều, chỉ chỉnh liều từ các liều sau.d) Dùng corticoideChỉ dùng khi sốc kém đáp ứng với vận mạch hoặc chưa cắt được vận mạch sau 48 giờ (không dùng thường quy) với thuốc được lựa chọn hydrocortison liều 50mg mỗi 6 giờ tiêm tĩnh mạch. Giảm liều và ngừng khi người bệnh thoát sốc và cắt được thuốc co mạch.Lưu ý có thể làm nhiễm khuẩn tiến triển nặng hơn nếu liệu pháp kháng sinh kinh nghiệm không phù hợp và gây tăng đường máu.e) Kiểm soát đường máuKiểm soát đường máu mao mạch bằng insulin qua đường tiêm bắp ngắt quãng hoặc đường truyền tĩnh mạch, nếu đường máu mao mạch ≥ 11 mmol/l, mục tiêu duy trì đường máu từ 7 - 9 mmol/l.f) Điều trị dự phòng các biến chứng- Dự phòng huyết khối tĩnh mạch bằng một trong hai biện pháp sau:Heparin trọng lượng phân tử thấp như Enoxaparin 1 mg/kg tiêm dưới da, giảm liều khi người bệnh có suy thận hoặc fraxiparin.Sử dụng bao thay đổi áp lực định kỳ 2 tay và 2 chân.Thời gian dự phòng cho đến khi bệnh nhân hết các yếu tố nguy cơ.- Xuất huyết tiêu hóa: dùng thuốc băng niêm mạc dạ dày như sucalfate 2 gói/ngày chia 2 uống hoặc bơm qua dạ dày ... hoặc các thuốc ức chế bơm proton như omeprazole liều 20 mg uống hoặc tiêm tĩnh mạch/ngày, pantoprazole, esomeprazole liều 20-40mg uống hoặc tiêm tĩnh mạch, hoặc các thuốc kháng H2 như ranitidin ..., lưu ý đường dùng trong từng trường hợp cụ thể và tương tác thuốc. Thời gian sử dụng khi hết các yếu tố nguy cơ và bệnh đã ăn lại theo đường miệng.g) Thở máy- Mục tiêu: SpO2> 92% hoặc PaO2> 60 mmHg và pH > 7,15.- Các biện pháp:Thở máy không xâm nhập với CPAP hoặc BiPAP nếu người bệnh tỉnh và hợp tác (xem bài thở máy không xâm nhập).Thở máy xâm nhập có sử dụng PEEP (nếu không có chống chỉ định dùng PEEP) khi thở máy không xâm nhập thất bại hoặc người bệnh không hợp tác (xem kỹ thuật thở máy cho người bệnhARDS).h) Lọc máu liên tụcLọc máu liên tục sớm nhất nếu có thể ngay sau khi có chẩn đoán sốc nhiễm khuẩn và lưu ý phải kiểm soát được ổ nhiễm khuẩn.Chỉ lọc máu khi đã nâng được huyết áp tâm thu > 90 mmHg (xem quy trình kỹ thuật lọc máu liên tục ở bệnh nhân sốc nhiễm khuẩn).Ngừng lọc máu liên tục khi cắt được các thuốc co mạch ít nhất 12 giờ và huyết áp ổn định và chuyển lọc máu ngắt quãng nếu còn chỉ định.i) Hướng dẫn truyền máu và các chế phẩm máuKhông truyền plasma tươi đông lạnh để điều chỉnh các bất thường trên xét nghiệm khi không có nguy cơ chảy máu trên lâm sàng cũng như không có kế hoạch làm thủ thuật.Chỉ truyền khối hồng cầu khi hemoglobin < 7g/l ở các bệnh nhân trẻ, với các bệnh nhân có nguy cơ giảm oxy máu như cao tuổi, nhồi máu cơ tim, đột quỵ não ... nên suy trì nồng độ hemoglobin 7 – 9 g/l.Truyền khối tiểu cầu (KTC) khi số lượng tiểu cầu (SLTC) < 10.000/ml ngay khi lâm sàng không có nguy cơ chảy máu. Truyền KTC khi SLTC < 20000/ml kết hợp có nguy cơ chảy máu trên lâm sàng. Đưa SLTC lên trên 50000/ml nếu có kế hoạch làm thủ thuật hoặc phẫu thuật.
 6. Tiên lượng và biến chứng
 Tiên lượng sốc nhiễm khuẩn diễn biến nặng khi có một trong hai yếu tố sau:Tiến triển suy đa tạng.Lactat tăng dần và tụt huyết áp không đáp ứng với thuốc vận mạch.