Blaze7451/Wiki-vi-20250601 huggingface dataset:
Mũ

Một bộ sưu tập mũ nỉ nam thế kỷ 18 và 19
Mũ là vật dụng để che đầu. Nó có thể dùng để bảo vệ đầu hoặc vì các lý do nghi lễ hoặc tôn giáo, vì lý do an toàn hoặc được dùng như một phụ kiện thời trang.. Trong quá khứ, mũ là biểu hiện của địa vị xã hội. Trong quân đội, mũ có thể cho biết về quốc tịch, ngành, cấp bậc hoặc đơn vị.

**Từ nguyên**
Từ mũ trong tiếng Việt bắt nguồn từ từ tiếng Hán thượng cổ 帽. William H. Baxter và Laurent Sagart phục nguyên âm tiếng Hán thượng cổ của từ 帽 là /*mˤuk-s/. Chữ Hán 帽 có âm Hán Việt là mạo.

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
 Mũ
** Mũ tai bèo
** Mũ rơm
** Mũ nan
** Mũ mấn- Hat

Thể loại:Trang phục
Thể loại:Lịch sử thời trang
William Standish Knowles

William Standish Knowles (1917–2012) là nhà hóa học người Mỹ. Ông cùng với K. Barry Sharpless và Noyori Ryōji trở thành những chủ nhân của Giải Nobel Hóa học năm 2001 nhờ những nghiên cứu về cách thức hiệu quả để kiểm soát tốt các phản ứng hóa học, từ đó mở ra cơ hội cho các loại dược phẩm chữa bệnh tim và bệnh Parkinson xuất hiện.

**Chú thích**
Thể loại:Sinh năm 1917
Thể loại:Mất năm 2012
Thể loại:Nhà hóa học Hoa Kỳ
Thể loại:Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel
Thể loại:Cựu sinh viên Đại học Harvard
Thể loại:Người đoạt giải Nobel Hóa học
Thể loại:Cựu sinh viên Đại học Columbia
Mực (in viết)

Các chai mực in từ Đức.
Mực là dung dịch lỏng hoặc nhão chứa chất màu hoặc phẩm nhuộm được dùng để viết lên một bề mặt để vẽ hình, viết chữ hoặc thiết kế. Mực được dùng để viết hoặc vẽ với bút mực, chổi quét. Nhiều loại mực được sử dụng trong in ấn.

**Tham khảo**
date=March 2000
*chú thích | last = Barrow | first = W.J. | title = Manuscripts and Documents: Their Deterioration and Restoration | publisher = University of Virginia Press | year = 1972 | place = Charlottesville | isbn = 0813904080- pages = 121–129 - issue = 2 
*chú thích | last = Waters | first = C.E. | title = Inks | publisher = U.S. Department of Commerce, National Bureau of Standards, United States Government Printing Office | year = 1940

Thể loại:Chất liệu in
Uri (bang)

Uri (tiếng Đức: Uri) là một trong 26 bang của Thụy Sĩ.

**Lịch sử dân số**
Nguồn:
Colors=
id:lightgrey value:gray(0.9)
id:darkgrey value:gray(0.8)
ImageSize = width:960 height:500
PlotArea = top:10 left: 100 bottom:90 right:100
Legend = columns:3 left:220 top:70 columnwidth:160
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:35000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:7000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1400 start:0
Colors=
id:TO value:yellowgreen legend:Total
id:GE value:teal legend:German_Speaking
id:IT value:green legend:Italian_Speaking
id:CA value:lightpurple legend:Catholic
id:PR value:oceanblue legend:Protestant
id:SW value:red legend:Swiss
PlotData=
color:yellowgreen width:40 mark:(line,white) align:center
bar:1850 from:start till:14505 text:"14,505" color:TO
bar:1880 from:start till:23744 text:"23,744" color:TO
bar:1900 from:start till:19700 text:"19,700" color:TO
bar:1950 from:start till:28556 text:"28,556" color:TO
bar:1970 from:start till:34091 text:"34,091" color:TO
bar:2000 from:start till:34777 text:"34,777" color:TO
LineData =
points:(264,296)(411,304) color:GE
points:(411,304)(549,406) color:GE
points:(549,406)(686,451) color:GE
points:(686,451)(843,462) color:GE
points:(264,151)(411,101) color:IT
points:(411,101)(549,98) color:IT
points:(549,98)(686,112) color:IT
points:(686,112)(843,95) color:IT
points:(117,250)(264,355) color:CA
points:(264,355)(411,306) color:CA
points:(411,306)(549,392) color:CA
points:(549,392)(686,453) color:CA
points:(686,453)(843,431) color:CA
points:(117,90)(264,96) color:PR
points:(264,96)(411,99) color:PR
points:(411,99)(549,114) color:PR
points:(549,114)(686,116) color:PR
points:(686,116)(843,114) color:PR

**Chú thích**

**Tham khảo**
Thể loại:Bang của Thụy Sĩ

Thể loại:Khởi đầu thập niên 1310 ở Đế quốc La Mã Thần thánh
Thể loại:Khởi đầu năm 1315 ở châu Âu
Zug (bang)

Bang Zug (tiếng Đức Kanton Zug) là một trong 26 bang của Thụy Sĩ. Mười một thành phố tự trị là Zug, Oberägeri, Unterägeri, Menzingen, Baar, Cham, Hünenberg, Steinhausen, Risch, Walchwil, Neuheim.

**Chú thích**

**Tham khảo**
Thể loại:Bang của Thụy Sĩ

Thể loại:Khởi đầu thập niên 1350 ở Đế quốc La Mã Thần thánh
Neuchâtel (bang)

Neuchâtel (Canton de Neuchâtel, IPA) là một bang nói tiếng Pháp của Thụy Sĩ, tiếp giáp vùng Bourgogne-Franche-Comté của Pháp. Năm 2007, dân số là 169,782 trong đó 39,654 (23.4%) là người ngoại quốc. Thủ phủ là Neuchâtel.

**Chú thích**
Thể loại:Cựu quốc gia châu Âu
Thể loại:Bang của Thụy Sĩ

Thể loại:Arpitanie
Thể loại:Khởi đầu thập niên 1030 ở Đế quốc La Mã Thần thánh
St. Gallen (bang)

Bang St. Gallen (tiếng Đức: Kanton St. Gallen,Sanggale) là bang của Thụy Sĩ nói tiếng Đức. Kanton St. Gallen nằm ở phía Đông Bắc của Thụy Sĩ. Nó có diện tích 2,026 km²
Thủ phủ là thành phố cùng tên St. Gallen.

**Địa lý**
Bang St. Gallen có biên giới với những Kanton khác như Graubünden, Glarus, Schwyz, Zürich, Thurgau, ở miền Bắc có biên giới với Bodensee cũng như về phía Đông với bang Vorarlberg của Áo và công quốc Liechtenstein. Qua Bodensee, Kanton gián tiếp có biên giới với Lindau vùng Schwaben thuộc Bayern. Hơn nó bao bọc cả nửa kanton Appenzell Innerrhoden và Appenzell Ausserrhoden.
Ngọn núi cao nhất ở kanton này là ngọn Ringelspitz với độ cao 3.247m, nổi tiếng hơn là ngọn Säntis (2.502m). Điểm thấp nhất là Bodensee 395 m trên mặt nước biển. Những hồ lớn nhất của St. Gallen là Bodensee, Zürichsee và Walensee, tuy nhiên các hồ này không chỉ nằm trong lãnh thổ của kanton. Hồ lớn nhất chỉ nằm trong kanton St. Gallen là hồ đọng nước Gigerwaldsee.
Những con sông chạy ngang có vai trò quan trọng là Rhein, Thur, Linth, Sitter và Seez.

**Chú thích**

**Tham khảo**
Thể loại:Bang của Thụy Sĩ
Biobío (vùng)

Vùng Biobío hay Vùng VIII Bío Bío (VIII Región del Bío-Bío), là một trong mười lăm đơn vị hành chính bậc nhất của Chile, gồm bốn tỉnh:  Arauco, Bío Bío, Concepción, và Ñuble. Vùng giáp biên giới với các tỉnh Neuquén, Río Negro của Argentina và Thái Bình Dương.
Thủ phủ của vùng là Concepción.  Các thành phố quan trọng khác gồm có Chillán, Coronel, Hualpén, Los Ángeles, và Talcahuano.

**Chú thích==
Cabernet Sauvignon

Cabernet Sauvignon (lang) là một trong những loại nho đỏ để làm rượu nổi tiếng nhất thế giới. Nó phát xuất từ Bordelais thuộc vùng làm rượu nho Bordeaux, và từ đó được trồng lan tràn khắp mọi nơi trên thế giới.Với khoảng 200.000 mẫu trồng nho nó đứng hàng thứ bảy, một hạng sau loại nho đỏ Merlot mà được trồng nhiều nhất trên thế giới.
Được sử dụng thường xuyên trong hỗn hợp rượu vang pha trộn, Cabernet Sauvignon có số lượng lớn đối tác pha trộn thích hợp để tạo nên những hương vị rượu vang đặc biệt. Một phần rõ ràng là từ là Merlot và Cabernet Franc, còn lại phần lớn đang thịnh hành pha trộn với Malbec, Petit Verdot và Carmenere (thành phần của loại vang Blend Bordeaux cổ điển), Shiraz (hương vị pha trộn ưa chuộng ở Australia) và ở Tây Ban Nha và Nam Mỹ, loại rượu vang pha trộn giữa Cabernet - Temparanillo hiện đang phổ biến. Ngay cả những loại rượu vang đậm đà từ giống nho Tannat ở Madiran giờ đây cũng đã hòa hợp với Cabernet Sauvignon
Có hai nguyên nhân chính để giống nho Cabernet Sauvignon trở thành một trong những giống nho thịnh hành và được ưa chuộng nhất trên thế giới. Nguyên nhân đầu tiên cũng là điều đơn giản nhất, vì giống nho này có thể dễ dàng thích nghi với các loại đất và khí hậu khác nhạu. Nó được trồng trải rộng từ Bắc bán cầu (như Canada, Mỹ...) cho tới những vùng xa xôi phía Nam bán cầu (như Australia, Chi lê...). Nguyên nhân thứ hai nhưng rát quan trọng, đó là mặc dù được trồng tại nhiều vùng có thổ nhưỡng và khí hậu khác nhau nhưng Cabernet Sauvignon vẫn giữ lại được một hương vị đặc trưng "Cab" không thể thay đổi. Một giống nho lâu đời, bền bỉ đã quen thuộc với hầu hết những tín đồ rượu vang trong nước và trên toàn thế giới.

**Hình ảnh**

**Chú thích**
Thể loại:Giống cây trồng
Gavrilo Princip

Gavrilo Princip (Гаврило Принцип, pron; 13 tháng 7ngày 28 tháng 4 năm 1918) là người Séc gốc Bosnia người ám sát thái tử Franz Ferdinand của Áo-Hung và người vợ mang thai của ông, Sophie, Công nương Hohenberg, ở Sarajevo vào ngày 28 tháng 6 năm 1914.
Sau vụ ám sát thái tử Áo-Hung Franz Ferdinand, giới quân phiệt Đức, Áo-Hung chớp lấy cơ hội gây chiến tranh bằng cách đổ tội cho Vương quốc Serbia đứng đằng sau vụ ám sát và cuối cùng ngày 28 tháng 7 năm 1914 Đế quốc Áo-Hung tuyên chiến với Serbia, Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ.

**Chú thích**

**Đọc thêm**
isbn=0-340-77526-2- Vladimir Dedijer, Road to Sarajevo, Simon and Schuster, New York 1966.
*Drago Ljubibratić, Gavrilo Princip, Nolit, Belgrade 1969.
*Michèle Savary, La vie et mort de Gavrilo Princip, L'Age d'Homme 2004.
*Dušan T. Bataković (dir.), Histoire du peuple serbe, Lausanne, L'Age d'Homme 2005.
*Pappenheim, Martin. Gavrilo Princips Bekenntnisse: ein geschichtlicher Beitrag zur Vorgeschichte des Attentates von Sarajevo. Wien: Lechner & Son, 1926.
Thể loại:Tử vong vì bệnh lao
Thể loại:Người Serb
Thể loại:Mất thế kỷ 20 do bệnh lao
Gagra

Gagra (Гагра; გაგრა, tiếng Abkhaz và tiếng Nga: Гагра) là thành phố ở Abkhazia, nằm dài trên 5 km phía đông bắc bờ biển Đen, dưới chân dãy núi Kavkaz. Khí hậu cận nhiệt đới giúp Gagra trở thành khu nghỉ dưỡng dưới thời Đế quốc Nga và Liên Xô.

**Chú thích**
Thể loại:Thành phố của Gruzia
Ngón cái

Ngón cái là ngón tay thứ nhất của bàn tay. Khi một người đứng ở vị trí giải phẫu (lòng bàn tay đưa về phía trước), ngón cái là ngón xa cơ thể nhất. Ngón cái đưa lên thể hiện sự đồng ý, tán thành.

**Chú thích**
Thể loại:Ngón tay
Giải Goncourt cho truyện ngắn

Giải Goncourt cho truyện ngắn (tiếng Pháp: Prix Goncourt de la nouvelle) là một giải thưởng văn học của Pháp do Hội văn học Goncourt thành lập từ năm 1974 bên cạnh Giải Goncourt. Từ năm 2001, Hội văn học Goncourt hợp tác với thành phố Strasbourg cùng trao giải này.

**Danh sách người đoạt giải**
 1974: Daniel Boulanger: Fouette, cocher !- 1975: S. Corinna Bille: La Demoiselle sauvage- 1976: Antoine Blondin: Quat'saisons- 1977: Henri Gougaud: Départements et territoires d'outre-mort- 1978: Christiane Baroche: Chambres, avec vue sur le passé- 1979: Andrée Chedid: Le Corps et le Temps- 1980: Guy Lagorce: Les Héroïques- 1981: Annie Saumont: Quelquefois dans les cérémonies- 1982: René Depestre: Alléluia pour une femme-jardin- 1983: Raymond Jean: Un fantasme de Bella B.- 1984: Alain Gerber: Les Jours de vin et de roses- 1985: Pierrette Fleutiaux: Métamorphoses de la reine- 1986: Jean Vautrin: Baby-boom- 1987: Noëlle Châtelet: Histoires de bouches- 1988: Jean-Louis Hue: Dernières Nouvelles du Père Noël- 1989: Paul Fournel: Les Athlètes dans leur tête- 1990: Jacques Bens: Nouvelles désenchantées- 1991: Rafaël Pividal: Le Goût de la catastrophe- 1992: Catherine Lépront: Trois gardiennes- 1993: Mariette Condroyer: Un après-midi plutôt gai- 1994: Jean-Christophe Duchon-Doris: Les Lettres du baron- 1995: Cyrille Cahen: Le Frôleur- 1996: Ludovic Janvier: En mémoire du lit- 1997: François Sureau: Le Sphinx de Darwin- 1998: - 1999: Elvire de Brissac: Les Anges d'en bas- 2000: Catherine Paysan: Les Désarmés- 2001: Stéphane Denis: Elle a maigri pour le festival- 2002: Sébastien Lapaque: Mythologie française- 2003: Philippe Claudel: Les Petites Mécaniques- 2004: Olivier Adam: Passer l'hiver- 2005: Georges-Olivier Chateaureynaud: Singe savant tabassé par deux clowns- 2006: Franz Bartelt: Le Bar des habitudes- 2007: Brigitte Giraud: L'amour est très surestimé- 2008: Jean-Yves Masson: Ultimes vérités sur la mort du nageur- 2009: Sylvain Tesson: Une vie à coucher dehors- 2010: Éric-Emmanuel Schmitt: Concerto à la mémoire d'un ange- 2011: Bernard Comment: Tout passe- 2012: Didier Daeninckx: L'Espoir en contrebande- 2013: Fouad Laroui: L'Étrange Affaire du pantalon de Dassoukine- 2014: Nicolas Cavaillès: Vie de monsieur Leguat- 2015: Patrice Franceschi: Première Personne du singulier

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
 Site officiel date=2008-11-19  của Hội văn học Goncourt.
Thể loại:Giải Goncourt
Thể loại:Truyện ngắn
Khớp xương

Khớp điển hình
Khớp xương là nơi tiếp giáp giữa các đầu xương cấp sự nâng đỡ cơ học, được phân loại theo cấu trúc và chức năng.

**Phân loại**
Dựa vào mức độ vận động khớp xương được chia làm ba loại:- Khớp bất động: là loại khớp không cử động được; các xương nối với nhau qua tổ chức liên kết, không có khoảng khớp, giữa 2 xương có hình răng cưa khít với nhau VD: khớp giữa xương đỉnh và xương trán, khớp giữa xương đỉnh và xương thái dương, khớp giữa xương liên hàm với xương hàm trên...- Khớp bán động: Là loại khớp trung gian, không có bao khớp và khoang khớp, là những khớp mà cử động của khớp hạn chế, diện khớp phẳng và hẹp, ít linh hoạt.VD: khớp bán động háng và khớp bán động ngồi chỉ hoạt động khi gia súc đẻ, khớp mu, khớp giữa các thân đốt sống...- Khớp động hay còn gọi là bao hoạt dịch: Là khớp cử động thường xuyên, có ổ khớp chứa chất hoạt dịch làm trơn khớp cho phép khớp hoạt động tự do, khớp này phổ biến ở các chi

**Cấu tạo của khớp động**
Một khớp động thường được cấu tạo các thành phần sau:
1. Mặt khớp: Gồm hai hay nhiều đầu xương tiếp giáp với nhau, mỗi đầu xương được bao bọc bởi một lớp sụn mặt khớp mỏng, các đầu xương thường có hình thể đối chiếu nhau
2. Sụn khớp: Để hai xương khớp khít vào nhau, đôi khi giữa chúng còn có các sụn bổ trợ, gồm sụn thêm (sụn chêm chặt giữa hai đầu xương,dày mỏng tùy theo khớp và di chuyển theo động tác của khớp như ở khớp thái dương hàm, khớp đầu gối) và sụn viền (tổ chức sụn của một đầu khớp có tác dụng khơi sâu mặt khớp để cho hai mặt khớp ôm chặt nhau)

3. Bao khớp: Hình túi, bao quanh khớp gồm cả hai đầu xương và các sụn bổ khuyết. Tùy theo chiều cử động mà độ dày mỏng ở các vị trí khác nhau. Bao khớp gồm hai lớp gồm: lớp ngoài là màng sợi dày có nhiệm vụ bảo vệ do có chứa các sợi collagen từ mang bọc xương kéo đến, các dây thần kinh cảm giác, xúc giác; lớp trong là bao hoạt dịch là mô liên kết sợi xốp, giàu mạch máu và sợi đàn hồi, có các tế bào tiết dịch 

4. Xoang khớp: Là khoảng trống bao quanh hai đầu xương và các sụn khớp được giới hạn bởi bao hoạt dịch và chứa đầy hoạt dịch hay dịch khớp. Dịch khớp trong suốt màu vàng nhạt, nhờn, không dính, từ mạch máu chuyển ra. Tác dụng bôi trơn, giảm ma sát mặt khớp và dinh dưỡng cho sụn khớp
5. Dây chằng: Là những bó sợi sinh keo đàn hồi nối hai đầu xương với nhau. Dây chằng cùng với bao khớp giữ chiều hoạt động của khớp. Dây chằng có hai loại gồm dây chằng ngoại biên (là dây chằng nằm trong hoặc ngoài vách bao sợi) và dây chằng gian khớp (nằm trong xoang khớp, bám nối giữa hai mặt khớp, nằm bên trong màng hoạt dịch)- Ổ khớp: giới hạn bởi các mặt khớp và bao khớp, có bao hoạt dịch lót mặt trong bao khớp. Trong ổ khớp có chất hoạt dịch. Vì vậy nên khớp động còn được gọi là khớp hoạt dịch.
6.khớp cầu: giúp quay cánh tay một vòng hoàn chỉnh vì cánh tay được liên kết bởi một khớp cầu.Khớp này gồm một đầu của xương thứ nhất tròn như quả bóng(hình cầu)khớp với một hốc tròn của đầu xương thứ hai.

**Tham khảo**
Thể loại:Giải phẫu học
Thể loại:Khớp
Thể loại:Bộ xương người
Kurt Wüthrich

Kurt Wüthrich (sinh 1938) là nhà hóa học, nhà vật lý, nhà toán họcngười Thụy Sĩ. Ông đoạt Giải Nobel Hóa học năm 2002 cùng với Tanaka Kōichi và John B. Fenn. Cả ba đều nhận giải thưởng này là vì họ đã phát triển các cách thức nhận diện và phân tích các phân tử sinh học lớn.

**Chú thích**
Thể loại:Người đoạt giải Nobel Hóa học
Thể loại:Người Thụy Sĩ đoạt giải Nobel
Thể loại:Nhà hóa học Thụy Sĩ
Thể loại:Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Pháp
Thể loại:Cộng hưởng từ hạt nhân
Thể loại:Giảng viên Đại học Duke
Khởi nghĩa Quảng Châu (1927)

Khởi nghĩa Quảng Châu (p=Gǔangzhōu Qǐyì) năm 1927 là một cuộc khởi nghĩa thất bại của những người cộng sản tại thành phố Quảng Châu, miền nam Trung Quốc.
Ngày 11 tháng 12, năm 1927, Hồng vệ binh dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản đã kiểm soát Quảng Châu. Cuộc nổi dậy đã diễn ra bất chấp sự phản đối từ các chỉ huy quân sự của cộng sản như Diệp Đình, Diệp Kiếm Anh và Từ Hướng Tiền. Dựa vào yếu tố bất ngờ, quân khởi nghĩa đã chiếm được phần lớn thành phố trong vòng vài giờ dù rằng quân đội chính phủ có lợi thế vượt trội về số lượng và trang bị. Các nhà lãnh đạo cộng sản đã chính thức đổi tên thành phố thành "Xô viết Quảng Châu". Tuy nhiên, cuộc khởi nghĩa nhanh chóng bị quân đội chính phủ đàn áp. Trương Thái Lôi bị phục kích khi trở về từ một cuộc họp và bị giết chết. Cuộc nổi dậy chấm dứt trước sáng sớm ngày 13 tháng 12 năm 1927.
Trong những cuộc thanh trừng sau đó nhiều thanh niên cộng sản bị giết hại và Xô viết Quảng Châu được gọi là "công xã Quảng Châu" hoặc "công xã Paris phương Đông", nó chỉ tồn tại trong thời gian ngắn và đánh đổi bằng cái chết của trên 5.000 người cộng sản và bằng đấy số người mất tích. Diệp Đình, một chỉ huy quân sự, trở thành kẻ giơ đầu chịu báng, bị thanh trừng và bị đổ lỗi cho sự thất bại, mặc dù thực tế nguyên nhân chính dẫn đến thất bại là sự yếu thế rõ ràng của lực lượng cộng sản, cái mà Diệp Đình và các chỉ huy quân sự khác đã chỉ ra một cách chính xác. Tức giận vì bị đối xử bất công, Diệp Đình rời khỏi Trung Quốc và sống lưu vong tại châu Âu, và trong vòng gần một thập kỷ sau đó không hồi hương.
Dù là cuộc khởi nghĩa thất bại thứ 3 tại Trung Quốc trong năm 1927, nó vẫn cổ vũ những cuộc khởi nghĩa tiếp theo trên khắp Trung Quốc.

**Tham khảo**
Dirlik, Arif,  "Narrativizing revolution: the Guangzhou Uprising (11-ngày 13 tháng 12 năm 1927) in workers' perspective.", Modern China, ngày 1 tháng 10 năm 1997

**Văn học**
 Setting the East Ablaze: on Secret Service in Bolshevik Asia By Peter Hopkirk- Кантонская коммуна. Сб. статей и материалов, М. — Л., 1929; (in Russian)- Кантонская коммуна (К 40-летию восстания в Гуанчжоу), М., 1967. (in Russian)
Thể loại:Xung đột 1927
Thể loại:Trung Quốc năm 1927
Thể loại:Quảng Châu
Thể loại:Lịch sử Quảng Đông
Thể loại:Xung đột năm 1927
Tanaka Kōichi

Tanaka Kōichi (tiếng Nhật: 田中 耕一) là nhà hóa học người Nhật Bản. Ông là một trong ba chủ nhân của Giải Nobel Hóa học năm 2002. Công trình đã giúp nhà khoa học Nhật Bản đoạt giải là phát triển cách thức nhận diện và phân tích các phân tử sinh học lớn. Cùng nhận giải có Kurt Wüthrich và John B. Fenn.

**Chú thích**
Thể loại:Sinh năm 1959
Thể loại:Nhân vật còn sống
Thể loại:Nhà hóa học Nhật Bản
Thể loại:Người Nhật đoạt giải Nobel
Thể loại:Người đoạt giải Nobel Hóa học
Thể loại:Cựu sinh viên Đại học Tohoku
Cam (nước)

Cam là một nước chư hầu thời Tây Chu, nay thuộc địa phận huyện Hộ tỉnh Thiểm Tây và cũng là một nước chư hầu thời Xuân Thu, nay thuộc địa phận huyện Nguyên Dương, tỉnh Hà Nam. Đô thành của nước Cam là ấp Cam thời cổ đại, nguyên là đất của tộc Hữu Hỗ thị thời Hạ.

**Nguồn gốc**
Thời Chu Vũ vương đã phân phong cho người trong họ ở đất Cam, lập thành nước chư hầu trong lãnh thổ nhà Chu, vua nước đó gọi là Cam Bá truyền tới đời sau là Cam Bá Hoàn công. Hậu thế không rõ. Thời Xuân Thu, Chu Tương vương đã phong cho con của mẹ kế Chu Huệ hậu là thứ đệ Cam Chiêu công ở ấp Cam (nay thuộc Nguyên Dương, Hà Nam), sau này gia tộc quốc quân mất nước đã tản cư ra các nơi khác, bèn lấy tên đất phong làm họ, đó là nguồn gốc của tộc Cam.

**Quốc quân**

**Tham khảo**
Tả Khâu Minh, Xuân Thu Tả truyện

**Xem thêm**
Cam thị
*Thời kỳ Xuân Thu
*Nhà Chu
*Danh sách các nước chư hầu thời Xuân Thu Chiến Quốc
Thể loại:Các nước chư hầu Trung Quốc cổ đại
Thể loại:Lịch sử Thiểm Tây
Thể loại:Lịch sử Hà Nam (Trung Quốc)
Ngụy (Tây Chu)

Ngụy (魏) là một nước chư hầu họ Cơ đầu thời Chu, lãnh thổ tương ứng với địa phận nay thuộc huyện Nhuế Thành tỉnh Sơn Tây và huyện Đại Lệ tỉnh Thiểm Tây. Căn cứ thuyết "Ngụy" có nghĩa là "Đại" (to lớn), Sử ký viết: "Ngụy, tên lớn vậy", còn Phục Kiền nói rằng: "Ngụy, nghe như cao lớn sừng sững vậy." Trong Kinh Thi phần Ngụy phong thì chữ "Ngụy" còn đề cập đến nước Ngụy. Năm 661 TCN đời Chu Huệ vương, nước Ngụy bị nước Tấn thôn tính.
Tấn Hiến công sau khi diệt Ngụy, đã lấy đất này ban cho Tất Mặc làm thái ấp, đó là nguồn gốc của họ Ngụy nước Tấn. Cháu của Tất Mặc là Ngụy Thù vì có công phò tá công tử Trùng Nhĩ lúc lưu vong, nên được phong làm đại phu, gọi là Ngụy Vũ tử. Trong sự kiện ba nhà chia Tấn vào năm 445 TCN, họ Ngụy tự lập làm chư hầu, lập ra nước Ngụy thời Chiến Quốc.

**Tham khảo**
Tư Mã Thiên, Sử ký - Ngụy thế gia 
*Tả Khâu Minh, Tả truyện - Mẫn công
Thể loại:Các nước chư hầu Trung Quốc cổ đại
Thể loại:Lịch sử Sơn Tây
Thể loại:Lịch sử Thiểm Tây
Hình vị

Hình vị (tiếng Anh: morpheme), còn gọi là ngữ tố, từ tố, là đơn vị ngữ pháp nhỏ nhất có nghĩa của một ngôn ngữ. Lĩnh vực nghiên cứu hình vị là hình thái học (còn gọi là từ pháp học). Hình vị khác từ ở chỗ: có hình vị có thể đứng riêng một mình, và cũng có hình vị bị lệ thuộc. Trong khi đó một từ, theo định nghĩa, luôn có khả năng đứng độc lập một mình.
Ví dụ như trong tiếng Anh: chair là "cái ghế", vừa là một từ, vừa là một hình vị.
Khi viết chairs, tức là số nhiều "hơn một cái ghế" thì tuy là một từ nhưng có hai hình vị: chair (hình vị độc lập chỉ cái ghế) và -s (hình vị lệ thuộc chỉ số nhiều). Hình vị -s không thể đứng riêng nên không là một từ. Dù vậy nó có ngữ nghĩa nhất định.
Tương quan hình vị và từ là một yếu tố quan trọng trong phân loại các ngôn ngữ thế giới. Ngôn ngữ cách thể như tiếng Việt thì một hình vị là một tiếng hay một chữ. Ngôn ngữ chắp dính như tiếng Nhật thì trong một từ có nhiều hình vị.

**Tham khảo**
Thể loại:Ngữ âm học
Thể loại:Âm vị học
Christadelphians

Cơ Đốc Huynh Đệ Hội là một giáo phái Kitô giáo theo Nhất vị luận (Unitarianism) phát triển ở Anh Quốc và Bắc Mỹ vào thế kỷ 19. Thống kê số giáo dân: Vương quốc Anh (18,000), Australia (10,653), Mozambique (7,500), Malawi (7,000), Hoa Kỳ (6,500), Canada (3,375),  New Zealand (1,785), Ấn Độ (1,750), Kenya (1,700), Uganda (1,000) and Tanzania (1,000). Tổng số giáo dân là 60.000 người.

**Chú thích**
Thể loại:Giáo phái
Thể loại:Kitô giáo
Nhóm ngôn ngữ Finn-Ugria

Nhóm ngôn ngữ Finn-Ugria (thuật ngữ tiếng Anh: Finno-Ugric languages, Finno-Ugrian languages hoặc Fenno-Ugric languages) là nhóm ngôn ngữ truyền thống bao gồm tất cả các ngôn ngữ thuộc hệ Ural, ngoại trừ nhóm ngôn ngữ Samoyed . Ba ngôn ngữ được nói nhiều nhất trong ngữ hệ Ural - gồm tiếng Hungary, tiếng Phần Lan và tiếng Estonia - đều nằm trong nhóm ngôn ngữ Phần Lan-Ugria.

**Tham khảo**
Thể loại:Ngữ hệ Ural
Thể loại:Lịch sử Ural
Thể loại:Ngôn ngữ tại Phần Lan
Thể loại:Ngôn ngữ tại Estonia
Thể loại:Ngôn ngữ tại Hungary
Thể loại:Ngôn ngữ tại Nga
Cổ họng

Cổ họng hay còn gọi là yết hầu là một phần của cổ ngay dưới khoang mũi, phía sau miệng và nằm trên thực quản và thanh quản. Họng chia làm ba phần: hầu mũi, hầu miệng và hầu thanh quản. Họng là một phần của hệ tiêu hóa và hệ hô hấp, nó cũng quan trọng trong việc phát âm.

**Tham khảo**
Thể loại:Giải phẫu học động vật
Thể loại:Hệ hô hấp
Thể loại:Hệ tiêu hóa
Thể loại:Đầu và cổ
Nhóm ngôn ngữ Iran

__NOTOC__
Nhóm ngôn ngữ Iran là một nhánh của ngữ tộc Ấn-Iran thuộc ngữ hệ Ấn-Âu. Người nói các ngôn ngữ trong Nhóm ngôn ngữ Iran chủ yếu là các dân tộc Iran.
Lịch sử Nhóm ngôn ngữ Iran thường được chia thành ba giai đoạn: giai đoạn tiếng Iran cổ (đến năm 400 TCN), giai đoạn tiếng Iran trung đại (400 TCN - 900) và giai đoạn tiếng Iran mới (từ năm 900). Những thứ tiếng có ở giai đoạn tiếng Iran cổ mà nay vẫn còn được hiểu biết và ghi chép tốt là tiếng Ba Tư cổ (ngôn ngữ thời Đế quốc Achaemenid) và tiếng Avesta (ngôn ngữ của Zarathushtra). Tiếng Iran trung đại có tiếng Ba Tư trung đại (ngôn ngữ thời Đế quốc Sassanid) và tiếng Parthia (ngôn ngữ thời nhà Arsacid). Nhóm ngôn ngữ Iran bao gồm rất nhiều ngôn ngữ hợp thành, lớn nhất trong số chúng là tiếng Ba Tư, tiếng Pashtun, tiếng Kurd và tiếng Baloch.
Tính đến năm 2008, người ta ước tính có 150 đến 200 triệu người dùng các ngôn ngữ trong Nhóm ngôn ngữ Iran như tiếng mẹ đẻ. Ethnologue liệt kê 87 ngôn ngữ trong Nhóm ngôn ngữ này. Có khoảng 75 triệu người nói tiếng Ba Tư, khoảng 50 triệu người nói tiếng Pashtun, khoảng 32 triệu người nói tiếng Kurd, khoảng 15 triệu người nói tiếng Baloch và 2,3 triệu người nói tiếng Luri.

**Phân loại**
sự phân chia di truyền của các ngôn ngữ Iran
Năm 1826, các công trình của nhà ngôn ngữ học Rasmus Rask đã công nhận các ngôn ngữ Iran (tiếng Avesta, tiếng Ba Tư cổ, tiếng Pahlav) cùng với tiếng Sanskrit và tiếng Prakrit là thuộc nhánh đông của ngữ hệ Ấn-Âu. Ban đầu, tiếng Armenia cũng được xếp vào chung nhánh với Nhóm ngôn ngữ Iran do đặc điểm vay mượng vay mượn rất nhiều từ vựng từ tiếng Iran trung đại. Tuy nhiên, vào năm 1875 Hübschmann đã tách tiếng này thành một nhánh riêng trong ngữ hệ Ấn-Âu.
Nhóm ngôn ngữ Iran được phân thành hai phân họ là Iran Đông và Iran Tây, tổng cộng bao gồm 84 ngôn ngữ (theo ước tính của SIL). Trong số các thứ tiếng được nói nhiều nhất Nhóm ngôn ngữ này thì đa số thuộc nhánh Tây (tiếng Ba Tư, tiếng Baloch va tiếng Kurd), trong khi tiếng Pashtun thì thuộc nhánh Đông.

**Tham khảo**

**Sách**

**Xem thêm**
 Danh sách ngôn ngữ- Danh sách các nước theo ngôn ngữ nói- Danh sách ngôn ngữ theo tổng số người sử dụng

**Liên kết ngoài**
Tiếng Anh
*Kümmel, Martin Joachim. " Areal developments in the history of Iranic: West vs. East." BOOK OF ABSTRACTS.- Hội ngôn ngữ học ngôn ngữ Iran- Iranian EFL Journal date=2019-01-22 - Âm thanh và video ghi lại trên 50 ngôn ngữ được nói ở Iran
Thể loại:Các dân tộc Iran
Thể loại:Người Iran
Động vật chân vây

Động vật chân màng hay động vật chân vây (Pinnipedia) (từ tiếng Latinh pinna "vây" và pes, pedis "chân") là nhánh đa dạng và phân bố rộng rãi gồm các động vật ăn thịt, chân vây, sống bán thủy sinh. Các họ còn sinh tồn là Odobenidae (thành viên duy nhất còn tồn tại là moóc), Otariidae (hải cẩu có tai, gồm hải cẩu lông và sư tử biển) và Phocidae (hải cẩu thật sự). Có 33 loài còn sinh tồn, và hơn 50 loài đã tuyệt chủng đã được mô tả từ các hóa thạch. Dù động vật chân màng từng được cho rằng có nguồn gốc từ hai dòng tổ tiên, bằng chứng phân tử chứng minh chúng là một dòng dõi đơn ngành (hậu duệ của một dòng tổ tiên). Động vật chân màng thuộc bộ Ăn thịt và các họ hàng gần nhất của chúng là gấu và liên họ Chồn (chồn, gấu mèo, chồn hôi, và gấu trúc đỏ), các nhóm này tách ra khỏi nhau khoảng 50 triệu năm trước.
Kích thước dao động từ hải cẩu Baikal (abbr=on và abbr=on) tới hải tượng phương nam (abbr=on và abbr=on). Nhiều loài thể hiện dị hình giới tính. Chúng có cơ thể thuôn và bốn chi biến thành chân chèo. Otariidae dùng chi trước để đẩy bản thân trong nước, trong khi Phocidae và Odobenidae lại sử dụng hai chi sau. Otariidae và Odobenidae có thể dùng chi sau làm chân để đi lại trên cạn, Phocidae lại di chuyển cồng kềnh hơn trên mặt đất. Otariidae có cặp tai ngoài dễ thấy, hai họ còn lại không có. Động vật chân màng có những giác quan phát triển—thị giác và thính giác thích nghi có cả trên cạn và dưới nước, hệ thống xúc giác đặc biệt nhạy trên lông mũi (hay râu). Vài loài có khả nặng lặn tới độ sâu lớn. Chúng có một lớp mỡ dưới da để giữ ấm trong nước lạnh, và tất cả đều có lông (trừ moóc).

**Xem thêm**
 Danh sách thú chân vây

**Đọc thêm**
isbn=978-0-520-27057-2
*isbn=978-0-12-369499-7
*isbn=978-0-12-373553-9
*isbn=978-0-412-30540-5
*isbn=978-0-520-06497-3
*isbn=978-0-8047-0544-8

**Tham khảo**

Thể loại:Thú ăn thịt
Đuôi

Đuôi của một con sư tử
Đuôi là bộ phận phía sau của cơ thể động vật; nhìn chung, khái niệm này dùng để chỉ phần đặc trưng, dễ nhận biết có thể di động được. Phôi người có một đuôi dài khoảng một phần sáu kích thước của chính phôi đó.

**Chức năng**
Tuỳ vào mỗi loài động vật, đuôi có các chức năng khác nhau. Bò hay voi kết hợp tai và đuôi để xua đuổi ruồi, muỗi, côn trùng, v.v. đậu trên cơ thể chúng. Một số loài khác như báo săn (cheetah) dùng đuôi quật xuống tạo lực đẩy, giúp chúng chạy nhanh hơn để bắt mồi. We và

**Hình ảnh**

**Chú thích**

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
Thể loại:Giải phẫu học động vật
Thể loại:Giải phẫu người
Sụn

Sụn là mô liên kết mềm dẻo được tìm thấy ở nhiều nơi trong cơ thể người và các động vật khác, có trong khớp giữa các xương, khung sườn lồng ngực, vành tai, mũi, các phế quản và các đĩa gian đốt sống... Sụn không giòn chắc bằng xương nhưng lại cứng hơn và không mềm dẻo bằng cơ.
Sụn được cấu tạo bởi những tế bào chuyên biệt gọi là nguyên bào sụn, nguyên bào sụn sản xuất một lượng lớn chất nền ngoại bào gồm các thành phần: sợi collagen; chất căn bản chiếm lượng lớn, giàu proteoglycan; và sợi elastin. Sụn được chia thành ba loại, sụn chun, sụn trong and sụn xơ, khác nhau về tỉ lệ của ba thành phần cấu tạo chính. Nguyên bào sụn bị giữ lại trong chất nền gọi là tế bào sụn. Chúng nằm trong ổ sụn, có thể có đến 8 tế bào sụn trong 1 ổ sụn.
Không giống như các loại mô liên kết khác, sụn không chứa mạch máu, thần kinh và bạch huyết. Tế bào sụn được nuôi dưỡng bởi sự thẩm thấu, sự thẩm thấu này được hỗ trợ bằng áp lực tạo nên bởi lực nén của sụn khớp hay sự đàn hồi của sụn chun. Do đó, so với các loại mô liên kết khác, sụn sinh trưởng và sửa chữa chậm hơn.

**Tham khảo**
Thể loại:Bộ xương người
Thể loại:Mô liên kết
Tiếng Copt

Tiếng Copt (Met Remenkēmi) là giai đoạn phát triển cuối cùng của tiếng Ai Cập, một ngôn ngữ thuộc nhánh phía bắc của ngữ hệ Phi-Á; nó được sử dụng ở Ai Cập cho đến ít nhất là thế kỷ XVII. Người Ai Cập bắt đầu sử dụng bảng chữ cái Hy Lạp vào thế kỷ I. Hệ chữ viết mới trở thành chữ Copt - một bảng chữ cái cải tiến từ chữ Hy Lạp, có bổ sung thêm sáu hoặc bảy dấu hiệu Demotic nhằm đại diện cho các âm Ai Cập mà tiếng Hy Lạp không có. Hiện người ta đã xác định được một số phương ngữ của tiếng Copt, trong đó nổi bật nhất là Sahidi and Bohair.
Tiếng Copt và tiếng Ai Cập Thông dụng (Demotikos) có ngữ pháp liên hệ chặt chẽ với tiếng Ai Cập Hậu kỳ (được viết bằng chữ tượng hình Ai Cập). Tiếng Copt phát triển mạnh trong vai trò ngôn ngữ văn học từ thế kỷ II đến thế kỷ XIII. Phương ngữ Bohair của thứ tiếng này tiếp tục đóng vai trò ngôn ngữ phụng vụ của Giáo hội Chính thống giáo Copt. Về sau tiếng Copt bị tiếng Ả Rập Ai Cập thay thế trong vai trò là ngôn ngữ nói. Đã có các nỗ lực chấn hưng ngôn ngữ này từ thế kỷ XIX.

**Chú thích**

Thể loại:Tiếng Ai Cập
Thể loại:Giáo hội Chính thống giáo Copt
Thể loại:Ngôn ngữ Trung cổ
Thể loại:Ngôn ngữ của Ai Cập
Thể loại:Ngôn ngữ phụng vụ
Thể loại:Ngôn ngữ Trung Cổ
228 TCN

228 TCN là một năm trong lịch La Mã.

**Sự kiện**

**Sinh**

**Mất**
 Xướng Cơ (倡姬; là vợ của Triệu Điệu Tương vương; ?—228 TCN)

**Tham khảo**
Thể loại:Năm 228 TCN
HMS Fame

Chín tàu chiến của Hải quân Hoàng gia Anh từng mang, cùng một chiếc khác được dự định đặt, cái tên HMS Fame:- 6 là một tàu chiến Ireland 20 khẩu pháo thuộc phe Bảo hoàng, bị phe Đại nghị chiếm năm 1649 và phá hủy năm 1658- 6 là một tàu chiến 30 khẩu pháo, nguyên là chiếc Renommee của Pháp chiếm được năm 1655 và sử dụng như tàu hỏa pháo năm 1665- 6 là một tàu chiến hạng sáu 24 khẩu pháo chiếm được của năm 1665 và bị Pháp chiếm lại năm 1710- 6 là một tàu xà lúp 14 khẩu pháo chiếm được năm 1744 và bị đắm tại Đại Tây Dương năm 1745- 6 là một tàu chiến tuyến hạng ba 74 khẩu pháo hạ thủy năm 1759, trở thành tàu tù năm 1799 và đổi tên thành HMS Guildford rồi bị bán năm 1814- 6 là một tàu chiến tuyến hạng ba 74 khẩu pháo hạ thủy năm 1805 và bị tháo dỡ năm 1817- HMS Fame là một tàu chiến tuyến hạng ba 74 khẩu pháo, nguyên là chiếc HMS Dragon được hạ thủy năm 1798, trở thành tàu dịch vụ cảng từ năm 1824, đổi tên thành HMS Fame năm 1842 và bị tháo dỡ năm 1850- HMS Fame dự định là một tàu xà lúp chạy chân vịt lớp Rosario được đặt lườn năm 1861 nhưng bị hủy bỏ năm 1863- 6 là một tàu khu trục lớp D hạ thủy năm 1898 và bị bán năm 1921- 6 là một tàu khu trục lớp F hạ thủy năm 1934, được bán cho Hải quân Cộng hòa Dominica năm 1949 dưới tên Generalissimo, đổi tên thành Sanchez năm 1962 và ngừng hoạt động năm 1968
Thể loại:Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoàng gia Anh
HMS Fearless

Bảy tàu chiến của Hải quân Hoàng gia Anh từng mang cái tên HMS Fearless:- 6 là một tàu pháo 12 khẩu pháo hạ thủy năm 1794 và bị đắm năm 1804 tại Plymouth - 6 là một tàu brig 12 khẩu pháo hạ thủy năm 1804 và bị đắm năm 1812 tại mũi St Sebastian gần Cadiz. - 6 là một tàu khảo sát gỗ chạy bánh guồng, nguyên là chiếc Flamer được đổi tên năm 1837 và bị tháo dỡ năm 1875 - 6 là một tàu tuần dương ngư lôi hạ thủy năm 1886 và bị bán năm 1905- 6 là một tàu tuần dương tuần tiễu lớp Active hạ thủy năm 1912 và bị tháo dỡ năm 1921- 6 là một tàu khu trục lớp F hạ thủy năm 1934 và bị đánh đắm năm 1941 sau khi bị hư hại do không kích - 6 là một tàu đổ bộ lớp Fearless hạ thủy năm 1963, tham gia Chiến tranh Falklands và Chiến tranh vùng vịnh trước khi ngừng hoạt động năm 2002
Thể loại:Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoàng gia Anh
HMS Firedrake

Sáu tàu chiến của Hải quân Hoàng gia Anh từng mang cái tên HMS Firedrake, tên một con rồng huyền thoại của Châu Âu:- 6 12 khẩu pháo hạ thủy năm 1688 và bị Pháp chiếm năm 1689- 6 là một tàu bom 12 khẩu pháo hạ thủy năm 1693 và bị đắm năm 1710- 6 là một tàu bom 12 khẩu pháo hạ thủy năm 1741 và bị bán năm 1763- 6 là một tàu hỏa pháo được mua năm 1794 và bị bán năm 1807- 6 là một tàu khu trục lớp Acheron hạ thủy năm 1912 và bị bán năm 1921- 6 là một tàu khu trục lớp F hạ thủy năm 1934 và bị đánh chìm năm 1942
Thể loại:Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoàng gia Anh
Thể loại:Tên gọi tàu thủy Hải quân Hoàng gia Anh
HMS Forester

Mười tàu chiến của Hải quân Hoàng gia Anh từng mang cái tên HMS Forester:- 6 là một tàu chiến 22 khẩu pháo hạ thủy năm 1657 và bị phá hủy năm 1672- 6 là một tàu chiến 7 khẩu pháo hạ thủy năm 1693 và bị đắm năm 1752- 6 là một tàu chiến 4 khẩu pháo hạ thủy năm 1748 và trở thành một lườn tàu tuần duyên năm 1828- 6 là một tàu chiến 4 khẩu pháo được mua năm 1794 và phục vụ ít nhất cho đến năm 1800- 6 là một tàu brig xà lúp 18 khẩu pháo lớp Cruizer hạ thủy năm 1806, sử dụng cho dịch vụ cảng từ năm 1816 và bị bán năm 1819- HMS Forester dự định là một tàu brig 10 khẩu pháo được đặt hàng năm 1824 nhưng bị hủy bỏ năm 1830- 6 là một tàu brig xà lúp 10 khẩu pháo lớp Cherokee hạ thủy năm 1832 và bị bán năm 1843- 6 là một pháo hạm gỗ chạy chân vịt lớp Albacore hạ thủy năm 1856, đổi tên thành YC7 năm 1868 và đắm do một cơn bão năm 1871- 6 là một pháo hạm chạy chân vịt hạ thủy năm 1877, trở thành một tàu tiếp than năm 1894 và bị bán năm 1904- 6 là một tàu khu trục lớp Acheron hạ thủy năm 1911 và bị bán năm 1921- 6 là một tàu khu trục lớp F hạ thủy năm 1934 và bị bán để tháo dỡ năm 1946
Thể loại:Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoàng gia Anh
HMS Fortune

Hai mươi hai tàu chiến của Hải quân Hoàng gia Anh từng mang cái tên HMS Fortune:- 6 là một tàu chiến phục vụ vào năm 1512- 6 là một tàu chiến phục vụ vào năm 1522- 6 nguyên là chiếc Fortunee của Pháp chiếm được năm 1627 và phục vụ ít nhất cho đến năm 1635- 6 là một tàu chiến 12 khẩu pháo của phe Bảo hoàng, bị phe Nghị viện chiếm được năm 1644 và đổi tên thành Robert trước khi bị phe Bảo hoàng Ireland chiếm lại năm 1649- 6 là một tàu chiến 12 khẩu pháo được phe Bảo hoàng mua năm 1644, bị phe Nghị viện chiếm được cùng năm đó và đổi tên thành Dove trước khi bị mất năm 1650- 6 là một tàu chiến chiếm được năm 1651 và bị Hà Lan chiếm năm 1652- 6 là một tàu hỏa pháo 10 khẩu pháo chiếm được năm 1652 và hoạt động cho đến năm 1653- 6 là một tàu chiến 32 khẩu pháo, nguyên là chiếc Fortunee của Pháp chiếm được năm 1653 và bị bán năm 1654- 6 là một tàu hỏa pháo 6 khẩu pháo chiếm được năm 1666 và sử dụng một năm sau đó- 6 là một tàu chiến 4 khẩu pháo chiếm được của Hà Lan năm 1666 và đánh chìm như một tàu ụ cản năm 1667- 6 là một tàu chiến 8 khẩu pháo chiếm được của Hà Lan năm 1672 và bị bán năm 1674- 6 là một tàu kho chứa được mua năm 1699 và bị đắm năm 1700- 6 là một tàu kho chứa chiếm được năm 1700 và phục vụ ít nhất cho đến năm 1702- 6 là một tàu kho chứa 24 khẩu pháo hạ thủy năm 1709 và bị bán năm 1713- HMS Fortune nguyên là chiếc tàu xà lúp 14 khẩu pháo HMS Falcon hạ thủy năm 1744, bị Pháp chiếm năm 1745 và được tái chiếm như một tàu xà lúp 18 khẩu pháo năm 1746, đổi tên thành HMS Fortune năm 1756 trước khi cải biến thành một tàu hỏa pháo năm 1759 và bị bán năm 1770- 6 là một tàu brig xà lúp 14 khẩu pháo được mua năm 1770 và phục vụ cho đến năm 1772- 6 là một tàu xà lúp 14 khẩu pháo hạ thủy năm 1778 và bị Pháp chiếm năm 1780, đổi tên thành Courrier de Lorieint năm 1783 và bị bán năm 1789 - 6 là một tàu xà lúp 14 khẩu pháo chiếm được của Hoa Kỳ năm 1779 và bị mất năm 1780- 6 là một tàu brig xà lúp 14 khẩu pháo hạ thủy năm 1780 và bị đắm năm 1797- 6 là một tàu xà lúp 18 khẩu pháo chiếm được của Pháp năm 1798 và bị chiếm lại năm 1799- 6 là một tàu khu trục lớp Acasta hạ thủy năm 1913 và bị đánh chìm trong trận Jutland năm 1916- 6 là một tàu khu trục lớp F hạ thủy năm 1934, chuyển cho Hải quân Hoàng gia Canada năm 1943 như là chiếc HMCS Saskatchewan và bị tháo dỡ năm 1946
Xem thêm- Fortune Prize- Fortunee- HMCS Fortune
Thể loại:Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoàng gia Anh
Thể loại:Tên gọi tàu thủy Hải quân Hoàng gia Anh
Monocoupe 90

Monocoupe 90 là một loại máy bay hạng nhẹ 2 chỗ, do Donald A. Luscombe chế tạo cho Central States Aare Inc..

**Biến thể**
Monocoupe Model 5: 
Monocoupe Model 22: 
Monocoupe Model 70: 
Monocoupe 113
Monocoupe Model 113: 
Monocoupe Monoprep: 
Mnocoupe Monosport Model 1: 
Monocoupe Monosport Model 2: 
Monocoupe Model 90: 
Monocoupe Model 90A: 
Monocoupe 90 DeLuxe: 
Monocoupe Model 90AF: 
Monocoupe Model 90AL: 
Monocoupe D-145
Monocoupe Model 90AW: 
Monocoupe Model 110: 
Monocoupe Model 110 Special: 
Monocoupe Model 125: 
Universal L-7: 
Monocoupe D-145:

**Quốc gia sử dụng**
1931
*Không quân Cộng hòa Tây Ban Nha - Monocoupe 90 A
France
*Lực lượng Pháp tự do, sau là Armée de l'Air - Monocoupe 90 AF

**Tính năng kỹ chiến thuật (Model 90)**

**Xem thêm**

**Tham khảo**
Chú thích
Tài liệu- Bell, Dana ed. The Smithsonian National Air and Space Museum Directory of Airplanes their Designers and Manufacturers. Stackpole Books Mechanicsburg, PA, 2002. ISBN 1-85367-490-7.- Eden, Paul and Moeng, Soph, eds. The Complete Encyclopedia of World Aircraft. London: Amber Books Ltd., 2002. ISBN 0-7607-3432-1.- Fahey, James C. U.S. Army Aircraft 1908-1946. Ships and Aircraft, Falls Church, VA. 1946.- Simpson, Rod. Airlife's World Aircraft, Airlife Publishing, 2001. ISBN 1-84037-115-3- Swanborough, F. G. and Bowers, Peter M.United States Military Aircraft Since 1909. Putnam New York, 1964. ISBN 0-85177-816-X.- Meal, X. Monocoupe L-74. Les petits oiseaux de la France Libre. Le Fanatique de l'Aviation n° 370/371 (sept and oct 2000).

**Liên kết ngoài**
  Old Rhinebeck Aerodrome's Monocoupe 90-  Aerofiles-  National Air and Space Museum, Smithsonian Institution date=2007-07-07 -  Monocoupe article at Fiddlersgreen.net
Thể loại:Máy bay thông dụng dân sự Hoa Kỳ 1930–1939
Thể loại:Máy bay quân sự Hoa Kỳ thập niên 1930
Thể loại:Máy bay dân sự
Thể loại:Máy bay trinh sát
Thể loại:Máy bay thông dụng
Thể loại:Máy bay huấn luyện
Thể loại:Máy bay cánh trên
Thể loại:Máy bay một động cơ cánh quạt
Ryan S-C

Ryan S-C (Sports-Coupe) là một loại máy bay cabin ba chỗ của Hoa Kỳ, do Ryan thiết kế chế tạo, 1 chiếc được Không quân Lục quân Hoa Kỳ sử dụng với tên định danh L-10.
Ryan SCW-145

**Biến thể**
S-C later S-C-M
S-C-W
L-10
Later Modifications

**Quốc gia sử dụng**

*Không quân Lục quân Hoa Kỳ

**Tính năng kỹ chiến thuật (S-C-W)**

**Xem thêm**

**Tham khảo**
 pages=- pages=- Aerofiles

**Liên kết ngoài**
Thể loại:Máy bay Ryan
Thể loại:Máy bay thông dụng dân sự Hoa Kỳ 1920–1929
Thể loại:Máy bay thông dụng quân sự Hoa Kỳ 1920–1929
Thể loại:Máy bay dân sự
Thể loại:Máy bay quân sự
Thể loại:Máy bay thông dụng
Thể loại:Máy bay cánh dưới
Thể loại:Máy bay một động cơ cánh quạt
Bellanca 31-40

Bellanca 31-40 Senior Pacemaker và các biến thể là một họ máy bay thông dụng được chế tạo tại Hoa Kỳ cuối thập niên 1930.

**Biến thể**
 31-40 Senior Pacemaker - 31-42 Senior Pacemaker - 31-50 Senior Skyrocket 
** L-11 - 31-55 Senior Skyrocket
** JE-1 
** de Luxe Senior Skyrocket 
** Model 31-55A

**Quốc gia sử dụng**

*Không quân Lục quân Hoa Kỳ
*Hải quân Hoa Kỳ

**Tính năng kỹ chiến thuật (31-55 Senior Skyrocket)**

**Tham khảo**
 pages=149–50 -  aerofiles.com
31-40
Thể loại:Máy bay thông dụng dân sự Hoa Kỳ 1930–1939
Thể loại:Máy bay quân sự Hoa Kỳ thập niên 1930
Thể loại:Máy bay dân sự
Thể loại:Máy bay thông dụng
Thể loại:Máy bay cánh trên
Thể loại:Máy bay một động cơ cánh quạt
Stinson L-13

Stinson L-13 (đôi khi còn gọi là Grasshopper, giống như loại máy bay cùng kiểu khác) là một loại máy bay quân sự thông dụng của Hoa Kỳ, bay lần đầu năm 1945.

**Biến thể**
XL-13
L-13A
L-13B
Acme Centaur 101
Acme Centaur 102
Caribbean Traders Husky I
Caribbean Traders Husky II
Caribbean Traders Husky III

**Quốc gia sử dụng**

*Không quân Hoa Kỳ
*Lục quân Hoa Kỳ

**Tính năng kỹ chiến thuật (L-13A)**

**Xem thêm**

**Ghi chú**

**Tham khảo**
" Convair Conversion." Flight, ngày 9 tháng 9 năm 1955, p. 466.-   "Plane With Folding Wings Can Be Towed Like A Glider" , March 1947, Popular Mechanics rare photos of L-13 folded for towing by jeep 
*Harding, Stephen. U.S. Army Aircraft Since 1947. Shrewsbury, UK:Airlife, 1990. ISBN 1-85310-102-8.
*Swanborough, F.G. and Bowers, Peter M. United States Military Aircraft since 1909. London:Putnam, 1963.
*Wegg, John. General Dynamics Aircraft and their Predecessors. London:Putnam, 1990. ISBN 0-85177-833-X.
L-13
L-13, Stinson
Thể loại:Máy bay thông dụng
Thể loại:Máy bay trinh sát
Thể loại:Máy bay cánh trên
Thể loại:Máy bay một động cơ cánh quạt
Piper J-5

Piper J-5 'Cub Cruiser là một phiên bản mạnh hơn và lớn hơn của loại Piper J-3 Cub.

**Biến thể**
J-5
J-5A
J-5A-80
J-5B
J-5C
J-5CA
J-5CO
J-5D

**Định danh quân sự**
YL-14
L-14
AE-1
HE-1
UC-83
L-4F
L-4G

**Tính năng kỹ chiến thuật (J-5)**

**Xem thêm**

**Tham khảo**
Chú thích
Tài liệu
*isbn=0-85130-149-5
*isbn=1-84037-115-3

**Liên kết ngoài**
 Detailed photos - Piper L-14 Army Cruiser date = ngày 19 tháng 7 năm 2011
J-5
Thể loại:Máy bay thông dụng dân sự Hoa Kỳ 1940–1949
Thể loại:Máy bay quân sự Hoa Kỳ thập niên 1940
Thể loại:Máy bay dân sự
Thể loại:Máy bay thông dụng
Thể loại:Máy bay cánh trên
Thể loại:Máy bay một động cơ cánh quạt
Boeing L-15 Scout

Boeing L-15 Scout hay YL-15 là một loại máy bay liên lạc cỡ nhỏ, do Boeing chế tạo sau Chiến tranh thế giới II.

**Quốc gia sử dụng**
1912
*Lục quân Hoa Kỳ

**Tính năng kỹ chiến thuật (XL-15)**

**Tham khảo**

**Ghi chú**

**Tài liệu**
Bowers, Peter M. Boeing Aircraft since 1916. London: Putnam, Third edition 1989. ISBN 0-85177-804-6.

**Liên kết ngoài**
   "Grasshopper Eye's Widen" , March 1947, Popular Science article with explanation of unique features of L-15A-   "Eye For Ground Forces Fly As Low As 50 mph" , March 1947, Popular Mechanics good photo of rear observers unique position-   "XL-15 Folds Up For A Tow" , February 1948, Popular Science middle of page-  Flight, November 20th 1947, page 573 bottom of page shows XL-15A on floats, with specification when operated as float plane-   "New Eyes For The Army Ground Forces" , October 1947, Popular Science US Army recruiting ad featuring L-15A
L-15 Scout
Thể loại:Máy bay quân sự Hoa Kỳ thập niên 1940
Thể loại:Máy bay trinh sát
Thể loại:Máy bay cánh trên
Thể loại:Máy bay một động cơ cánh quạt
John Fenn

John Bennett Fenn (1917–2010) là nhà hóa học người Mỹ. Ông được trao Giải Nobel Hóa học vào năm 2002 cùng với Kurt Wüthrich và Tanaka Kōichi vì đã phát triển các cách thức dùng trong nhận diện và phân tích các phân tử sinh học lớn.

**Chú thích**
Thể loại:Sinh năm 1917
Thể loại:Mất năm 2010
Thể loại:Nhà hóa học Hoa Kỳ
Thể loại:Người thành phố New York
Thể loại:Giảng viên Đại học Yale
Thể loại:Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel
Thể loại:Người đoạt giải Nobel Hóa học
Quincy Jones

Quincy Delight Jones Jr. (14 tháng 3 năm 1933 – 3 tháng 11 năm 2024) là nhà sản xuất thu âm, nhà soạn nhạc, và nghệ sĩ trumpet Mỹ. Ông hoạt động 6 thập kỷ trong nền công nghiệp giải trí và là một trong những người nhận nhiều đề cử Giải Grammy nhất (80 lần) với 28 lần đoạt giải, bao gồm Giải Grammy Huyền thoại vào năm 1991.

**Chú thích**

**Đọc thêm**
date=October 22, 2017  Video interview.
*work= Mix Magazine
*url-status=dead- location=Beijing, China
*cite interview|url=https://www.npr.org/2013/05/27/186052477/quincy-jones-the-man-behind-the-music |title=Quincy Jones: The Man Behind the Music|work=Fresh Air|date=November 5, 2001| publisher=NPR|others= Terry Gross|last=Jones|first=Quincy (26 phút, phát sóng vào 25 tháng 5 năm 2013)

**Liên kết ngoài**
 Quincy Jones - Official Site
*Quincy Jones- Quincy Jones Video Interview at the Archive of American Television.- Quincy Jones Interview date=ngày 2 tháng 5 năm 2009  at Mix Magazine Online.- Quincy Jones: The Story of an American Musician date=2007-12-11  at PBS. - Quincy Jones Speech date=2009-10-06  at Beijing University, China.- Quincy Jones Excerpts at The National Visionary Leadership Project.
Thể loại:Nhân vật còn sống
Thể loại:Nhà soạn nhạc
Thể loại:Nam diễn viên Mỹ
Thể loại:Nhà sản xuất thu âm Mỹ
Thể loại:Nhà sản xuất thu âm người Mỹ gốc Phi
Thể loại:Giải Oscar danh dự
Thể loại:Nhà sản xuất truyền hình Mỹ
Thể loại:Nhà soạn nhạc nền phim người Mỹ
Thể loại:Người đoạt giải Grammy
Thể loại:Người đoạt giải Ivor Novello
Thể loại:Nhạc sĩ nhạc dance Mỹ
Thể loại:Giải Grammy Huyền thoại
Thể loại:Người được ghi danh tại Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll
Thể loại:Nam diễn viên người Mỹ gốc Phi
Thể loại:Người viết tự truyện Mỹ
Thể loại:Người được vinh danh tại Trung tâm Kennedy
Thể loại:Nhà nhân đạo Mỹ
Thể loại:Doanh nhân Mỹ thế kỷ 20
Thể loại:Doanh nhân Mỹ thế kỷ 21
Thể loại:Nhạc sĩ Mỹ thế kỷ 20
Roderick MacKinnon

Roderick MacKinnon (sinh 1956) là nhà hóa học người Mỹ. Ông cùng với Peter Agre giành Giải Nobel Hóa học năm 2003 vì những nghiên cứu về cách thức các chất chủ chốt tiến vào hoặc rời khỏi các tế bào trong cơ thể, và khám phá của họ liên quan tới các lỗ nhỏ, được gọi là "kênh", trên bề mặt tế bào.

**Chú thích**
Thể loại:Sinh năm 1956
Thể loại:Nhân vật còn sống
Thể loại:Nhà hóa học Hoa Kỳ
Thể loại:Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel
Thể loại:Người đoạt giải Nobel Hóa học
Thể loại:Người Mỹ gốc Scotland
Thể loại:Nhà vật lý Mỹ thế kỷ 20
Thể loại:Nhà vật lý Mỹ thế kỷ 21
Thể loại:Người sáng lập công ty Mỹ
Thể loại:Nhà phát minh Mỹ
Thể loại:Giảng viên Đại học Harvard
Ranzania laevis

Ranzania laevis là một loài cá của họ Molidae và thành viên duy nhất của chi Ranzania. Người ta tìm thấy loài này ở khắp nơi trên thế giới ở các vùng biển nhiệt đới và ôn đới. Chiều dài cơ thể Ranzania laevis lên tới 1 m.

**Hình ảnh**

**Chú thích**

**Tham khảo**
  year = 2006- Tony Ayling & Geoffrey Cox, Collins Guide to the Sea Fishes of New Zealand, (William Collins Publishers Ltd, Auckland, New Zealand 1982) ISBN 0-00-216987-8
L
Thể loại:Động vật được mô tả năm 1776
Giải Goncourt cho thơ

Giải Goncourt cho thơ (tiếng Pháp: Prix Goncourt de la poésie) - trước đây gọi là "Bourse Goncourt de la poésie" ("Học bổng Goncourt cho thơ") – là một giải thưởng văn học hàng năm do Hội văn học Goncourt lập ra bên cạnh Giải Goncourt.
Giải này được lập ra năm 1985 nhờ tài sản di tặng của Adrien Bertrand (người đoạt Giải Goncourt năm 1914). Giải này được trao cho toàn bộ tác phẩm của một nhà thơ chứ không trao riêng cho một tập thơ, không giống như giải chính hay các Giải Goncourt khác..

**Danh sách các nhà thơ đoạt giải**
Dưới đây là danh sách các nhà thơ đoạt giải:
*1985: Claude Roy 
*1986: không trao giải
*1987: Yves Bonnefoy 
*1988: Eugène Guillevic 
*1989: Alain Bosquet 
*1990: Charles Le Quintrec 
*1991: Jean-Claude Renard 
*1992: Georges-Emmanuel Clancier 
*1993: không trao giải
*1994: Không trao giải
*1995: Lionel Ray 
*1996: André Velter 
*1997: Maurice Chappaz 
*1998: Lorand Gaspar 
*1999: Jacques Réda 
*2000: Liliane Wouters 
*2001: Claude Esteban 
*2002: Andrée Chedid 
*2003: Philippe Jaccottet 
*2004: Jacques Chessex 
*2005: Charles Dobzynski 
*2006: Alain Jouffroy 
*2007: Marc Alyn 
*2008: Claude Vigée 
*2009: Abdellatif Laâbi 
*2010: Guy Goffette 
*2011: Vénus Khoury-Ghata 
*2012: Jean-Claude Pirotte
*2013: Charles Juliet
*2014: William Cliff

**Tham khảo**
Thể loại:Giải Goncourt