Họ Cá đuôi gai

Họ Cá đuôi gai (tên khoa học: Acanthuridae) là một họ cá theo truyền thống được xếp trong phân bộ Acanthuroidei của bộ Cá vược (Perciformes), nhưng những nghiên cứu phát sinh chủng loài gần đây của Betancur và ctv đã xếp nó trong bộ mới lập là Acanthuriformes. Họ này có khoảng 84 loài thuộc 6 chi, và tất cả đều sống ở các vùng nhiệt đới thuộc các đại dương, thường là xung quanh các rạn san hô. Nhiều loài có màu sắc tươi sáng và xuất hiện phổ biến trong các hồ cá cảnh.
Đặc điểm riêng có của họ Cá đuôi gai là một hoặc nhiều cái gai trông giống như con dao mổ và rất sắc nhọn ở trên cả hai mặt của đuôi cá. Cá có vây lưng, vây hậu môn và vây đuôi lớn, trải dài gần hết chiều dài cơ thể. Mõm cá nhỏ và có một hàng răng dùng để ăn tảo biển.
Đa số các loài thuộc họ Cá đuôi gai có kích cỡ tương đối nhỏ với chiều dài cơ thể tối đa là 15–40 cm. Tuy nhiên, một số thành viên của các chi Acanthurus, Prionurus và đa số thành viên của chi Naso có thể to lớn hơn, trong đó loài Naso annulatus có thể đạt tới 1 m (lớn nhất trong họ). Do những loài cá này tăng trưởng nhanh nên cần phải kiểm tra kích cỡ trưởng thành trung bình và sự phù hợp của cá trước khi đưa cá vào hồ cá cảnh.

**Danh sách loài**
Hình:Acanthurus achilles1.jpg|nhỏ|phải|Acanthurus achilles
Hình:Acanthurus dussumieri.jpg|nhỏ|phải|Acanthurus dussumieri
Hình:Acanthurusleucosternon-Weißkehl.jpg|nhỏ|phải|Acanthurus leucosternon
Hình:Acanthurus tennenti Kreisdorn-Doktorfisch3.jpg|nhỏ|phải|Acanthurus tennentii
Hình:Ctenochaetus strigosus 1.jpg|nhỏ|Ctenochaetus strigosus
Hình:Naso vlamingii - Masken-Nasendoktorfisch imponierend.jpg|nhỏ|Naso lopezi
Hình:Nasounicornis-Blauklingen.jpg|nhỏ|Naso unicornis
Hình:Zebrasoma desjardinii Indischer Segelflossendoktora.jpg|nhỏ|Zebrasoma desjardinii
Hình:OrangeBand Surgeonfish.jpg|nhỏ|Acanthurus olivaceus đang được hai con Labroides phthirophagus làm vệ sinh.
Hình:Paracanthurus hepatus (Regal Tang).jpg|nhỏ|phải|Paracanthurus hepatus trong hồ cá cảnh- Chi Acanthurus
** Acanthurus achilles Shaw, 1803.
** Acanthurus albimento Carpenter, Williams & Santos, 2017
** Acanthurus albipectoralis Allen & Ayling, 1987.
** Acanthurus auranticavus Randall, 1956.
** Acanthurus bahianus Castelnau, 1855.
** Acanthurus bariene Lesson, 1831.
** Acanthurus blochii Valenciennes, 1835.
** Acanthurus chirurgus (Bloch, 1787).
** Acanthurus chronixis Randall, 1960.
** Acanthurus coeruleus Bloch & Schneider, 1801.
** Acanthurus dussumieri Valenciennes, 1835.
** Acanthurus fowleri de Beaufort, 1951.
** Acanthurus gahhm (Forsskål, 1775).
** Acanthurus grammoptilus Richardson, 1843.
** Acanthurus guttatus Forster, 1801.
** Acanthurus japonicus (Schmidt, 1931).
** Acanthurus leucocheilus Herre, 1927.
** Acanthurus leucopareius (Jenkins, 1903).
** Acanthurus leucosternon Bennett, 1833.
** Acanthurus lineatus (Linnaeus, 1758).
** Acanthurus maculiceps (Ahl, 1923).
** Acanthurus mata (Cuvier, 1829).
** Acanthurus monroviae Steindachner, 1876.
** Acanthurus nigricans (Linnaeus, 1758).
** Acanthurus nigricauda Duncker & Mohr, 1929.
** Acanthurus nigrofuscus (Forsskål, 1775).
** Acanthurus nigroris Valenciennes, 1835.
** Acanthurus nubilus (Fowler & Bean, 1929).
** Acanthurus olivaceus Bloch & Schneider, 1801.
** Acanthurus polyzona (Bleeker, 1868).
** Acanthurus pyroferus Kittlitz, 1834.
** Acanthurus reversus Randall & Earle, 1999.
** Acanthurus sohal (Forsskål, 1775).
** Acanthurus tennentii Günther, 1861.
** Acanthurus thompsoni (Fowler, 1923).
** Acanthurus triostegus (Linnaeus, 1758).
** Acanthurus tristis Randall, 1993.
** Acanthurus xanthopterus Valenciennes, 1835.- Chi Ctenochaetus
** Ctenochaetus binotatus Randall, 1955.
** Ctenochaetus cyanocheilus Randall & Clements, 2001.
** Ctenochaetus flavicauda Fowler, 1938.
** Ctenochaetus hawaiiensis (Randall, 1955).
** Ctenochaetus marginatus (Valenciennes, 1835).
** Ctenochaetus striatus (Quoy & Gaimard, 1825).
** Ctenochaetus strigosus (Bennett, 1828).
** Ctenochaetus tominiensis Randall, 1955.
** Ctenochaetus truncatus Randall & Clements, 2001.- Chi Naso
** Naso annulatus (Quoy & Gaimard, 1825) (cá một sừng sọc, cá bò sừng).
** Naso brachycentron (Valenciennes, 1835).
** Naso brevirostris (Cuvier, 1829).
** Naso caeruleacauda Randall, 1994.
** Naso caesius Randall & Bell, 1992.
** Naso elegans (Rüppell, 1829).
** Naso fageni Morrow, 1954.
** Naso hexacanthus (Bleeker, 1855).
** Naso lituratus (Forster, 1801).
** Naso lopezi Herre, 1927.
** Naso maculatus Randall & Struhsaker, 1981.
** Naso mcdadei Johnson, 2002.
** Naso minor (Smith, 1966).
** Naso reticulatus Randall, 2001.
** Naso tergus Ho, Shen & Chang, 2011
** Naso thynnoides (Cuvier, 1829).
** Naso tonganus (Valenciennes, 1835).
** Naso tuberosus Lacépède, 1801.
** Naso unicornis (Forsskål, 1775).
** Naso vlamingii (Valenciennes, 1835).- Chi Paracanthurus
** Paracanthurus hepatus (Linnaeus, 1766).- Chi Prionurus
** Prionurus biafraensis (Blache & Rossignol, 1961).
** Prionurus chrysurus Randall, 2001.
** Prionurus laticlavius (Valenciennes, 1846).
** Prionurus maculatus (Randall & Struhsaker, 1981).
** Prionurus microlepidotus Lacépède, 1804.
** Prionurus punctatus Gill, 1862.
** Prionurus scalprum Valenciennes, 1835.- Chi Zebrasoma
** Zebrasoma desjardinii (Bennett, 1836).
** Zebrasoma flavescens (Bennett, 1828): Cá đuôi gai vàng.
** Zebrasoma gemmatum (Valenciennes, 1835).
** Zebrasoma rostratum (Günther, 1875).
** Zebrasoma scopas (Cuvier, 1829): Cá đuôi gai nâu hồng.
** Zebrasoma veliferum (Bloch, 1795).
** Zebrasoma xanthurum (Blyth, 1852).

**Khung thời gian tiến hoá các chi**
ImageSize = width:1000px height:auto barincrement:15px
PlotArea = left:10px bottom:50px top:10px right:10px
Period = from:-65.5 till:10
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:-65.5
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:-65.5
TimeAxis = orientation:hor
AlignBars = justify
Colors =
#legends
id:CAR	 value:claret
id:ANK 	 value:rgb(0.4,0.3,0.196)
id:HER	 value:teal
id:HAD	 value:green
id:OMN	 value:blue
id:black value:black
id:white value:white
id:cenozoic value:rgb(0.54,0.54,0.258)
id:paleogene value:rgb(0.99,0.6,0.32) 
id:paleocene value:rgb(0.99,0.65,0.37) 
id:eocene value:rgb(0.99,0.71,0.42) 
id:oligocene value:rgb(0.99,0.75,0.48) 
id:neogene value:rgb(0.999999,0.9,0.1) 
id:miocene value:rgb(0.999999,0.999999,0) 
id:pliocene value:rgb(0.97,0.98,0.68) 
id:quaternary value:rgb(0.98,0.98,0.5)
id:pleistocene value:rgb(0.999999,0.95,0.68)
id:holocene value:rgb(0.999,0.95,0.88)

BarData=
bar:eratop
bar:space
bar:periodtop
bar:space
bar:NAM1
bar:NAM2
bar:space
bar:period
bar:space
bar:era
PlotData=
align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25 
shift:(7,-4)

bar:periodtop
from: -65.5 till: -55.8 color:paleocene text:Thế Paleocen
from: -55.8 till: -33.9 color:eocene text:Thế Eocen 
from: -33.9 till: -23.03 color:oligocene text:Thế Oligocen 
from: -23.03 till: -5.332 color:miocene text:Thế Miocen
from: -5.332 till: -2.588 color:pliocene text:Plio.
from: -2.588 till: -0.0117 color:pleistocene text:Thế Pleistocen
from: -0.0117 till: 0 color:holocene text:Thế Holocen
bar:eratop
from: -65.5 till: -23.03 color:paleogene text:Kỷ Paleogen 
from: -23.03 till: -2.588 color:neogene text:Kỷ Neogen
from: -2.588 till: 0 color:quaternary text:Kỷ Đệ tứ
PlotData=
align:left fontsize:M mark:(line,white) width:5 anchor:till align:left
color:eocene bar:NAM1 from:	-55.8	till:	0	text:	Acanthurus
color:eocene bar:NAM2 from:	-55.8	till:	0	text:	Naso
PlotData=
align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25
bar:period
from: -65.5 till: -55.8 color:paleocene text:Thế Paleocen
from: -55.8 till: -33.9 color:eocene text:Thế Eocen 
from: -33.9 till: -23.03 color:oligocene text:Thế Oligocen 
from: -23.03 till: -5.332 color:miocene text:Thế Miocen
from: -5.332 till: -2.588 color:pliocene text:Plio.
from: -2.588 till: -0.0117 color:pleistocene text:Thế Pleistocen
from: -0.0117 till: 0 color:holocene text:Thế Holocen
bar:era
from: -65.5 till: -23.03 color:paleogene text:Kỷ Paleogen 
from: -23.03 till: -2.588 color:neogene text:Kỷ Neogen
from: -2.588 till: 0 color:quaternary text:Kỷ Đệ tứ

**Từ nguyên và lịch sử phân loại**
Tên của họ cá này xuất phát từ các từ akantha và oura trong tiếng Hi Lạp, tạm dịch là "gai" và "đuôi". Điều này ám chỉ đặc điểm dễ nhận ra của họ Cá đuôi gai, đó là cái "dao mổ" ở cuống đuôi của chúng.
Vào đầu thập niên 1900, họ cá này được gọi là Hepatidae.

**Chú thích**

**Tham khảo**
 Acanthuridae- Acanthuridae-  archive-url = https://web.archive.org/web/20110723131237/http://strata.ummp.lsa.umich.edu/jack/showgenera.php?taxon=611&rank=class 
Thể loại:Động vật có thể đổi màu