Blaze7451/Wiki-vi-20250601 huggingface dataset:
Sông Bureya

Bureya (Бурея) là một sông dài 623 km chảy hướng nam và là chi lưu của sông Amur. Tên soogn bắt nguồn từ tiếng Evenk birija, nghĩa là "sông". Sông được tạo thành từ điểm hợp dòng của Pravaya (hữu) Bureya và Levaya (tả) Bureya.
Lưu vực sông được giới hạn: phía tây là dãy Turana Range và sông Zeya, phía nam là sông Amur, phía đông là dãy Bureinskiy, sông Urmi và sông Amgun, phía bắc là dãy Ezop và một số sông chảy theo hướng đông bắc vào biển Okhotsk.
Không có thành phố nào nằm ven sông, điểm định cư lớn nhất là Novy Urgal tại Đường sắt Baikal Amur và, Novobureysky và Bureya, cả hai nằm trên Đường sắt Xuyên Siberi. Sông Tyrma là nhánh tả chảy qua đường sắt ở phía nam Novy Urgal tại thị trấn Tyrma. Mỏ than Chegdomyn ở phía bắc Novy Urgal. Nhà máy thủy điện Bureya nằm ở trung du dòng sông và góp phần điều hòa lượng nước trong mùa mưa. Cũng có kế hoạch xây một thủy điện tại hạ du Bureya. Quốc lộ M58 chạy ngang qua sông song song không có cầu mà chỉ có phà.

**Liên kết ngoài**
  Бурея (река) — БСЭ — Яндекс.Словариbot=InternetArchiveBot  -  Бурея в «Словаре современных географических названий»bot=InternetArchiveBot  

**Tham khảo**
Thể loại:Sông tỉnh Amur
Thể loại:Sông vùng Khabarovsk
Thể loại:Lưu vực Amur
Sông Khor

Khor (Хор) là một sông tại Khabarovsk. Đây là một chi lưu hữu ngạn của sông Ussuri.
Sông khởi nguồn từ sườn phía tây của Bắc dãy Sikhote-Alin. Sông Khor dài 453 km, diện tích lưu vực là 24.700 km². Một khu định cư đô thị là Khor, vùng Khabarovsk nằm bên dòng chảy gần vị trí cửa sông.

**Chú thích**
Thể loại:Sông vùng Khabarovsk Krai
Sông Kur

Kur (Кур) là một sông tại vùng Khabarovsk của Nga. Sông có chiều dài 434 km. Sông hợp lưu với sông Urmi và tạo thành sông Tunguska, là một chi lưu tả ngạn của sông Amur.
Kur và Urmi thường bị ngập lụt vào mùa mưa.

**Nguồn**
  Kur River date = ngày 17 tháng 5 năm 2007  
Thể loại:Sông vùng Khabarovsk
Sông Okhota

Okhota (Охота, nghĩa là đi săn, bắt nguồn từ tiếng Tungus có nghĩa là  "sông
") là một sông tại vùng Khabarovsk của Nga, sông chảy về phía nam và đổ vào biển Okhotsk tại thị trấn cảng Okhotsk.
Okhota có chiều dài 393 km, diện tích lưu vực là 19.100 km². Sông bị đóng băng từ đầu tháng 11 đến tháng 5 và băng tuyết vẫn còn trên thung lũng sông cho đến cuối tháng 6. Ở phía đông là sông Kukhtui chảy song song và sau đó là dãy Kukhtui. Ở phía tây là sông ngắn Urak và ở phía bắc là dãy Yudoma. Phía bắc của đầu nguồn sông, ở sườn khác của dãy Suntar-Khayata, một con sông khác chảy theo hướng bắc và đổ vào sông Indigirka gần Omyakon.
Sông khởi nguồn từ dãy Suntar-Khayata với độ cao 1.200 mét trên mực nước biển tại điểm hợp lưu của các sông Okhota Tả và Hữu. Chúng dài khoảng 10 km và khởi nguồn từ những nơi có độ cao từ 1.800 tới 2.000 mét. Ban đầu còn là một khe suối trên núi, dòng nước sau đó chảy dọc theo sông Kukhtui tại một thung lũng rộng giữa dãy Yudom và dãy Kukhtuy và đổ vào Kukhtui ở bến cảng Okhotsk, tách biệt với biển bằng một mũi cát. Năm 1810 dòng sông bị tắc nghẽn do đóng băng và tạo nên một cửa mới chảy qua mũi cát ở Novoye Ustye.
Bên bờ sông chủ yếu là rừng. Trên sông có loài cá hồi. Tàu nhỏ có thể thông thành ở phần hạ lưu của sông.

**Tham khảo**
James R Gibson, "Feeding the Russian Fur Trade", 1969
Thể loại:Sông vùng Khabarovsk
Sông Uchur

Uchur (Учур) là một sông tại vùng Khabarovsk và Yakutia thuộc Nga, đây là một chi lưu hữu ngạn của sông Aldan (thuộc lưu vực sông Lena). Sông có chiều dài 812 km và diện tích lưu vực là 113.000 km². Uchur bị đóng băng từ tháng 11 đến tháng 5. Chi lưu chính của Uchur là các sông Uyan, Tyrkan, Gonam, và Gynym.

**Tham khảo**
Thể loại:Sông vùng Khabarovsk
Thể loại:Sông Cộng hòa Sakha
Minh Tâm (định hướng)

Minh Tâm có thể là:

**Con người**
 Tạ Minh Tâm - NSƯT, nam ca sĩ Việt Nam- Tạ Minh Tâm - nam chính khách, cựu Đại biểu Quốc Hội Việt Nam khóa 14- Nguyễn Minh Tâm - nam nghệ sĩ âm thanh/tiếng động điện ảnh Việt Nam- Nguyễn Minh Tâm - nữ đại biểu Quốc Hội Việt Nam khóa 15- Minh Tâm thiền sư, một thiền sư thuộc thiền phái Vô Ngôn Thông.

**Địa danh**
 Xã Minh Tâm, huyện Hớn Quản, tỉnh Bình Phước- Xã Minh Tâm, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng- Xã cũ Minh Tâm thuộc huyện Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa; nay là thị trấn Hậu Hiền.
Sông Uda (vùng Khabarovsk)

Uda (Уда́,c=乌第河) là một sông tại vùng Khabarovsk thuộc Nga. Sông chảy vào biển Okhotsk gần thị trấn nhỏ Chumikan. Sông dài 457 km và khởi nguồn từ phía nam của sườn Đông dãy núi Stanovoy và chảy về phía đông, nhận nước từ các chi lưu khác cũng bắt nguồn từ dãy Stanovoy. Tại cực đông dãy Stanovoy, sông nhận nước của 'sông Maya' từ vùng cao ở tây bắc và chảy khoảng 50 km vào vịnh Uda ở góc tây nam của biển Okhotsk gần Quần đảo Shantar.
Từ Điều ước Nerchinsk (1689) tới Điều ước Aigun (1859), phần hạ lưu của sông là biên giới giữa Trung Quốc và Nga, mặc dù nó không được thể hiện rõ ràng và khu vực hiếm có người viếng thăm. Một số người của Ivan Moskvitin đã tiếp cận Uda năm 1640. Những người Lamut bản địa kể cho ông về sông Zeya và sông Amur song không hướng dẫn họ vào nội địa. Năm 1684 một số người Cossack chạy trốn người Mãn tại sông Zeya, tiếp cận đến Udsk, và theo sông Maya tới Yakutsk.
Udsk Ostrog (công sự) được thành lập vào năm 1679, hay 1659  bên bờ tả của sông cách 47 đến 60 dặm về phía thượng nguồn. Có các đề nghị chuyển Okhotsk xuống phía nam đến Udsk song bị từ chối vì bến cảng không thuận tiện và gần biên giới với nhà Thanh.

**Tham khảo**
Thể loại:Sông vùng Khabarovsk
Sông Ulya

Ulya (Улья) là một sông ở miền bắc Khabarovsk tại Nga. Sông có chiều dài 325 km và diện tích lưu vực là 15.500 km². Ulya khởi nguồn từ dãy núi Dzhugdzhur, chảy theo hướng đông bắc song song với bờ biển và sau đố đổi hướng đông đổ vào biển Okhotsk cách 100 km về phía tây nam của Okhotsk. Sông bị đóng băng từ cuối tháng 10-đầu tháng 11 cho đến tháng 5. Người Nga đầu tiên đến Thái Bình Dương là Ivan Moskvitin đã xuôi dòng Ulya and trú đông gần cửa sông vào năm 1639. Vasili Poyarkov dùng lại túp lều vào năm 1646. Ulya từng là một tuyến đường thủy để đi và đến Okhotsk.

**Tham khảo**
James R Gibson, "Feeding the Russian Fur Trade", 1969
Thể loại:Sông vùng Khabarovsk
Sông Urmi

Urmi (Урми) là một sông thuộc vùng Khabarovsk tại Nga. Sông có chiều dài 458 km và diện tích lưu vực là 15.000 km². Có khoảng 1.040 hồ tại lưu vực sông Urmi; tổng diện tích mặt nước của chúng là trên 32 km².
Urmi hợp lưu vào sông Kur để tạo thành Tunguska, sau đó lại đổ vào sông Amur đối diện với Khabarovsk.
Các thuyền nhỏ có thể thông hành trên sông.

**Tham khảo**
Thể loại:Sông vùng Khabarovsk
Hòa Lộc (định hướng)

Hòa Lộc có thể là một trong các địa danh Việt Nam sau:- Xã Hòa Lộc, huyện Mỏ Cày Bắc, tỉnh Bến Tre- Xã Hòa Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa- Xã Hòa Lộc, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long- Địa danh Hòa Lộc tại huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang, nơi có đặc sản xoài cát Hòa Lộc nổi tiếng.

**Xem thêm**
 Lộc Hòa
Hòa Lợi (định hướng)

Hòa Lợi có thể là một trong các địa danh Việt Nam sau:- Phường Hòa Lợi, thành phố Bến Cát, tỉnh Bình Dương- Xã Hòa Lợi, huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre- Xã Hòa Lợi, huyện Giồng Riềng, tỉnh Kiên Giang- Xã Hòa Lợi, huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh.
Hòa Mạc (định hướng)

Hòa Mạc có thể là một trong các địa danh Việt Nam sau:- Phường Hòa Mạc, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam- Xã Hòa Mạc, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai.
Ý tưởng

Tập tin:Plato-raphael.jpg|phải|nhỏ|250px|Plato, một trong những triết gia đầu tiên luận bàn về ý tưởng.
Một ý tưởng là một khái niệm hay ấn tượng về tinh thần. Những ý tưởng được hiểu là hình ảnh đại diện, tức là hình ảnh của một số vật thể. Trong ngữ cảnh khác, ý tưởng được xem là các khái niệm, mặc dù khái niệm trừu tượng không nhất thiết phải xuất hiện là hình ảnh. Nhiều triết gia xem xét ý tưởng là một phạm trù bản thể học. Khả năng tạo ra và hiểu được ý nghĩa của ý tưởng được coi là một tính năng cần thiết và xác định đặc tính của con người. Trong một ý nghĩa phổ biến, một ý tưởng phát sinh theo một phản xạ, một cách tự phát, thậm chí không suy nghĩ hoặc thể hiện một sự phản ánh nghiêm trọng, ví dụ, khi chúng ta nói về ý tưởng của một người hoặc một nơi.

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
Thể loại:Nhận thức
Thể loại:Bản thể học
Thể loại:Chủ nghĩa duy tâm
Thể loại:Tư duy sáng tạo
Thể loại:Triết học
Thể loại:Khái niệm
Thể loại:Quan niệm trong siêu hình học
Thể loại:Tư duy
Thể loại:Tự do ý chí
Thể loại:Đổi mới
Thể loại:Chủ nghĩa Platon
Hòa Minh (định hướng)

Hòa Minh có thể là một trong các địa danh Việt Nam sau:- Phường Hòa Minh, quận Liên Chiểu, Đà Nẵng.- Xã Hòa Minh, huyện Tuy Phong, Bình Thuận.- Xã Hòa Minh, huyện Châu Thành, Trà Vinh.
Hòa Phong (định hướng)

Hòa Phong có thể là một trong các địa danh Việt Nam sau:- Xã Hòa Phong, thị xã Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên.- Xã Hòa Phong, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng.- Xã Hòa Phong, huyện Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk.- Xã Hòa Phong, huyện Tây Hòa, tỉnh Phú Yên.
Hòa Sơn (định hướng)

Hòa Sơn có thể là một trong các địa danh Việt Nam sau:- Xã Hòa Sơn, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng- Xã Hòa Sơn, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang- Xã Hòa Sơn, huyện Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk- Xã Hòa Sơn, huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình- Xã Hòa Sơn, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn- Xã Hòa Sơn, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An- Xã Hòa Sơn, huyện Ninh Sơn, tỉnh Ninh Thuận

**Xem thêm**
Hoa Sơn (định hướng)
*Hóa Sơn (định hướng)
Hòa Tiến (định hướng)

Hòa Tiến có thể là một trong các địa danh Việt Nam sau:- Xã Hòa Tiến, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng.- Xã Hòa Tiến, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.- Xã Hòa Tiến, huyện Krông Pắc, tỉnh Đắk Lắk.- Xã Hòa Tiến, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh.
Hòa Xuân (định hướng)

Hòa Xuân có thể là một trong các địa danh Việt Nam sau:- Phường Hòa Xuân, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng- Xã Hòa Xuân, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk- Phường Hòa Xuân Tây, thị xã Đông Hòa, tỉnh Phú Yên- Xã Hòa Xuân Đông, thị xã Đông Hòa, tỉnh Phú Yên- Xã Hòa Xuân Nam, thị xã Đông Hòa, tỉnh Phú Yên.
Yudoma

Lưu vực sông Aldan, Yudoma (Юдома), tại phần trên bên phải, hợp lưu với Maya (Мая)
Yudoma  (Юдома) là một sông tại cao nguyên Yudoma-Maya gần bờ biển Okhotsk. Sông đổ vào sông Maya, dòng sông này lại hợp lưu vào sông Aldan để rồi lại đổ vào sông Lena đổ ra Bắc Băng Dương. Đầu nguồn phía bắc của sông là tại dãy Suntar-Khayata. Phía đông là dãy Yudoma và sau đó là sông Okhota, phía nam là sông Maya và phía tây bắc là sông Allakh-Yun, một nhánh khác của sông Maya.
Sông có chiều dài 765 km và diện tích lưu vực là 43.700 km². Nơi đầu nguồn của sông có độ cao 1.020 mét trên mực nước biển còn ở cửa sông độ cao chỉ khoảng 190 mét. Nguồn nước ciủa sông bắt nguồn từ băng tan và mưa. Sông bị đóng băng từ giữa tháng 10 đến cuối tháng 5. Và dòng chảy ở cửa sông chỉ đạt 3,7 m³/s và tháng 3 và cao nhất là 1081 m³/s vào tháng 6. Tại cửa sông, dòng chảy rộng 300m và sâu 4 mét. Phần 270 km ở hạ du được coi là có thể thông hành.
Khu vực quanh sông phần lớn chưa có người định cư và không có bất kỳ cơ sở hạ tầng nào. Khu định cư lớn nhất là Yugorenok.

**Tham khảo**

James R Gibson, "Feeding the Russian Fur Trade: Provisionment of the Okhotsk Seaboard and the Kamchatka Peninsula, 1639-1856, 1969
Thể loại:Sông Cộng hòa Sakha
Thể loại:Sông vùng Khabarovsk
Sông Aldan

Aldan (Алдан) là chi lưu dài thứ hai của sông Lena, thuộc địa bàn Cộng hòa Sakha ở Đông Siberia. Sông có chiều dài 2.273 km (1412 mi), trong đó khoảng 1.600 km (994 mi) là có khả năng thông hành. Dây là một phần của tuyến đường thủy đến Okhotsk. Năm 1639 Ivan Moskvitin đã đến sông Aldan và sông Maya và qua sông Ulya để tiếp cận biển Okhotsk.
Sông khởi nguồn từ dãy núi Stanovoy ở tây nam của Neryungri, sau đổi hướng đông bắc qua Aldan và Tommot, Ust-Maya, Eldikan và Khandyga trước khi chuyển hướng tây bắc hợp vào sông Lena gần Batamay.
Các chi lưu chính của sông Aldan là sông Amga, sông Uchur và sông Maya. Trên lưu vực sông có tài nguyên vàng và các hóa thạch từ kỷ Cambri.

**Tham khảo**
 Athol Yates and Nicholas Zvengintzov, 'Siberian BAM Guide', 2001
Thể loại:Sông Cộng hòa Sakha
Thể loại:Tỉnh địa lý tự nhiên
Amgun

Amgun (Амгу́нь) là một sông tại Khabarovsk, Nga chảy theo hướng đông bắc và hợp vào sông Amur từ phía tả gần cửa sông. Sông Amgun có chiều dài 723 km và diện tích lưu vực là 55.500 km². Amgun tạo thành do sự hợp lưu của sông Ayakit và sông Suduk. Chi lưu chính của sông Amgun là sông Nimelen. Amgun có rất nhiều cá, như cá hồi Siberi, cá hồi lưng gù, cá tầm, cá chép. Đường sắt Baikal Amur đi qua thung lũng sông Amgun từ đường hầm Dusse-Alin Tunnel và theo sông chạy 180 km về phía đông bắc đến Berezovyy, tại đây tuyến đường chuyển hướng đông nam đến Komsomolsk.
Sông Amgun còn được gọi là Hưng Cổn hà (興衮河) trong tiếng Trung. Ở cửa sông có làng Tyr, có một pháo đài của Trung Quốc vào thời nhà Minh và nhà Thanh.

**Tham khảo**
Thể loại:Sông vùng Khabarovsk
Gideon Sundbäck

Gideon Sundback (ngày 24 tháng 4 năm 1880 - ngày 21 tháng 6 năm 1954) là một kỹ sư điện tử người Mỹ gốc Thụy Điển. Gideon Sundback là người đã triển khai chế tạo phéc-mơ-tuya.
Otto Fredrik Gideon Sundback sinh ra trong nông trang Sonarp ở giáo khu Ödestugu trong hạt Jönköping, Småland, Thụy Điển. Ông là con trai của Jonas Otto Magnusson Sundbäck, một nông dân giàu có và vợ của ông Kristina Karolina Klasdotter. Sau khi học ở Thụy Điển, Sundback chuyển đến Đức, nơi ông học tại trường Bách khoa ở Bingen am Rhein. Năm 1903, Sundback tham gia kỳ thi kỹ sư. Trong năm 1905, ông di cư sang Hoa Kỳ.
Năm 1905, Gideon Sundback bắt đầu làm việc tại Công ty Sản xuất và Điện Westinghouse tại Pittsburgh, Pennsylvania. Năm 1906, Sundback đã được thuê làm việc cho Công ty Universal Fastener ở Hoboken, New Jersey. Năm 1909, Sundback kết hôn với Elvira Aronson, con gái của quản lý nhà máy sinh ra ở Thụy Điển, Peter Aronsson. Sau đó Sundback đã được thăng tiến đến vị trí của nhà thiết kế đầu tại Universal Fastener.
Gideon Sundbäck đã cải tiến nhiều trong quá trình phát triển dây kéo giữa thời gian từ năm 1906 đến 1914, trong khi làm việc cho các công ty mà sau này phát triển thành Công ty Talon, Inc. Ông đã chế tạo dây kéo dựa trên phiên bản trước đây của các kỹ sư khác như Elias Howe, Max Wolff, và Whitcomb Judson. Ông chịu trách nhiệm cho việc cải tiến "Judson C-curity Fastener". Vào thời điểm đó sản phẩm của công ty vẫn dựa trên nguyên lý móc và mắt khóa. Sundback phát triển một phiên bản cải tiến của curity-C, gọi là "Plako", nhưng nó quá cứng khó kéo, và không công hơn so với các phiên bản trước. Sundback cuối cùng giải quyết vấn đề kéo khóa này vào năm 1913, với phát minh của mình phiên bản đầu tiên không dựa trên nguyên tắc móc và mắt khóa, "Hookless Fastener No. 1" (dây khóa không móc số 1). Tăng số lượng các điểm buộc từ inch mỗi bốn đến mười hay mười một. Sáng chế của ông có gồm hai tà, tà này được kết nối với tà kia bởi hàng chục hay hàng trăm chiếc răng có hình dạng đặc biệt bằng nhựa hay bằng kim loại. Con trượt được kéo bằng di chuyển dọc theo các dãy răng. Phía trong con trượt là rãnh có dạng chữ Y để khớp hay tách hai dãy răng đối diện tùy theo hướng di chuyển của nó.

**Tham khảo**
Thể loại:Sinh năm 1880
Thể loại:Mất năm 1954
Thể loại:Người Thụy Điển
Thể loại:Kỹ sư Mỹ
Thể loại:Kỹ sư Thụy Điển
Thể loại:Người Mỹ
Thể loại:Nhà phát minh Thụy Điển
Thể loại:Nhà phát minh Mỹ
Cá hồi đỏ

Cá hồi đỏ (danh pháp khoa học: Oncorhynchus nerka) là một loài cá hồi di cư sống ở miền bắc Thái Bình Dương và sông ngòi đổ vào đây. Đây là một loài cá hồi Thái Bình Dương (chi Oncorhynchus) mang sắc đỏ khi vào mùa sinh sản. Nó có thể đạt chiều dài tới abbr=on, với cân nặng abbr=on. Cá non sống trong nước ngọt cho đến khi đủ lớn để bơi đến biển, qua quãng đường dài đến abbr=on. Nguồn thức ăn chính của cá hồi đỏ là động vật phù du. Đây là động vật sinh sản một lần, chết đi sau đó. Một số quần thể, gọi là cá hồi kokanee, không di cư đến biển mà sống cả đời trong môi trường nước ngọt.

**Tên gọi và danh pháp**
Cá hồi đỏ là loài phổ biến thứ ba trong chi Oncorhynchus, sau cá hồi hồng và cá hồi chó. Tên chi Oncorhynchus ghép từ ὄγκος (onkos) nghĩa là "móc" và ῥύγχος (rhynchos) nghĩa là "mỏ". Nerka là tên tiếng Nga cho cá hồi đỏ di cư. Trong tiếng Anh, nó có tên gọi "sockeye": đây là dạng Anh hoá của từ suk-kegh (sθə́qəy̓), tên gọi của nó trong tiếng Halkomelem, ngôn ngữ của dân bản địa dọc vùng hạ lưu sông Fraser. Suk-kegh nghĩa là "cá đỏ".

**Mô tả**
Khi sống ở biển, cá hồi đỏ có màu bạc ánh lam. Khi trở về sông, thân mình chúng trở đỏ còn đầu mang màu xanh lục. Chiều dài cá hồi đỏ trửng thành là abbr=on, cân nặng abbr=on.

**Phân bố và môi trường sống**
Về phía nam, cá hồi đỏ lan xa đến sông Columbia (dù đã ghi nhận cá thể hiện diện xa về phía nam đến tận sông 10 Mile tại Mendocino, California) ở duyên hải Đông Thái Bình Dương và bắc đảo Hokkaidō, Nhật Bản tại miền Tây Thái Bình Dương. Về phía bắc, nó sống xa đến tận cả vịnh hẹp Bathurst ở Canada Bắc Cực về phía đông và sông Anadyr ở Siberia về phía tây. Nơi sâu trong đất liền nhất mà cá hồi đỏ bơi tới được là hồ Redfish, Idaho, cách biển abbr=on, đạt độ cao abbr=on.

**Chú thích**

**Tham khảo**
 access-date =ngày 30 tháng 1 năm 2006-  NOAA Fisheries sockeye salmon web page-  FishBase entry for Oncorhynchus nerka-  Animal Diversity Web entry for Oncorhynchus nerka-  Species Profile-  National Geographic Sockeye salmon date=2010-02-04 -  Watershed Watch Salmon Society A British Columbia advocacy group for wild salmon-  Salmon/Steelhead page of the USDA Forest Service, Pacific-Northwest Fisheries Program.
Thể loại:Cá hồi
Thể loại:Cá Nhật Bản
Thể loại:Cá Bắc Mỹ
Thể loại:Cá Thái Bình Dương
Thể loại:Động vật được mô tả năm 1792
N
Thể loại:Cá ăn được
Thể loại:Cá nước lạnh
Thể loại:Cá Tây Hoa Kỳ
Thể loại:Salmoninae
Bố Trại

Bố Trại (z=Bujai, p=Bùzhài, ?－1593), cũng dịch thành "Bốc Trai" (卜斋) hay "Bốc Trại (卜寨) là một thành viên của Diệp Hách Na Lạp thị, là Diệp Hách Bối lặc (Tây thành).
Sau khi hai Bối lặc của Diệp Hách là Thanh Giai Nỗ và Dương Cát Nỗ bị Lý Thành Lương giết hại, con trai của hai người là Bố Trại và Nạp Lâm Bố Lộc kế vị. Họ cùng tập hợp lại bộ lạc, bàn mưu phục thù Cáp Đạt. Trùng hợp, Cáp Đạt có tranh chấp nội bộ. Bố Trại cùng Nạp Lâm Bố Lộc lợi dụng thời cơ xâm nhập Cáp Đạt, bắt con trai của Vương Đài là Khang Cổ Lỗ, và ra yêu cầu với triều Minh.
Vào tháng 2 năm Vạn Lịch thứ 16 (1588), Tuần phủ Liêu Đông Cố Dưỡng Khiêm (顧養謙) quyết định cho Lý Thành Lương (李成梁) đem quân Minh đến đánh Diệp Hách. Quân Minh tiến đến, Bố Trại bỏ Tây thành, trên đường đào thoát đến chỗ Nạp Lâm Bố Lộc gặp quân Minh và giao chiến. Binh lính Diệp Hách về sau rút lui vào Đông thành. Diệp Hách thành kiên cố dị thường, quân Minh đánh hai ngày mà vẫn chưa hạ được. Do vậy, Lý Thành Lương lệnh pháo kích thành, quân Minh đưa các xe chở theo các thang thẳng đứng, trên có đặt các pháo, độ cao tương tự với Diệp Hách thành. Bố Trại và Nạp Lâm Bỗ Lộc hoảng sợ, phải ra khỏi thành xin hàng, bỏ yêu sách với triều đình. Lý Thành Lương bãi binh toàn bộ.
Tháng 6 năm Vạn Lịch thứ 21 (1593), tứ bộ Hải Tây Nữ Chân cùng tam bộ Mông Cổ là Khoa Nhĩ Thấm, Tịch Bắc, Quái Nhĩ Sát và hai bộ Trường Bạch Sơn là Nột Ân và Chu Xá Lý, tổng cộng là 9 bộ lập liên quân, Bố Trại và Nạp Lâm Bố Lộc làm Minh chủ tấn công Kiến Châu Nữ Chân. Bố Trại đích thân dẫn quân Diệp Hách đánh Hách Tể Cách thành, hai bên đều có thương vong. Nỗ Nhĩ Cáp Xích phái đại tướng Ngạch Diệc Đô mang theo vài trăm kị binh tinh nhuệ đến dụ Bố Trại đến Cổ Lặc Sơn nhằm giải vây cho thành, ra lệnh cho quân Kiến Châu tại Cổ Lặc Sơn chuẩn bị phục kích. Bố Trại không biết về kế hoạch này nên đã truy kích Ngạch Diệc Đô vào rơi vào ổ mai phục. Bố Trại bị vấp và ngã ngựa, binh sĩ Kiến Châu là Ngô Đàm thừa cơ giết chết. Liên quân bị mất chỉ huy nên đại loạn, quân Kiến Châu thừa cơ tấn công bất ngờ, đánh bại liên quân 9 bộ. Sau đó, Nạp Lâm Bố Lộc đến Kiến Châu đòi thi thể của Bố Trại. Nỗ Nhĩ Cáp Xích cắt một nửa thi thể trả lại.
Sau khi Bố Trại chết, con trai là Bố Dương Cổ kế vị.

**Tham khảo**
chú thích web |url= http://www.guoxue.com/shibu/24shi/qingshigao/qsg_223.htm |title= 《清史稿•列传十》 |author= 赵尔巽等 
Thể loại:Mất năm 1593
Thể loại:Người Nữ Chân
Buyanggu

Bố Dương Cổ (z=Buyanggū, p=Bùyánggǔ, ? - 1619), thành viên của Diệp Hách Na Lạp thị, con trai của Bố Trại, là Diệp Hách Bối lặc (Tây thành) cuối cùng.
Lúc đầu Bố Dương Cổ kế vị, chuyện hôn sự của em gái là Đông Ca khá nan giải. Sau nhiều lần không thích hợp, cuối cùng đã quyết định gả cho con trai của Bối Cáp Đạt Nhĩ Hán Bối lặc của Khách Nhĩ Khách (Khalkha) Mông Cổ là Mãnh Cổ Nhĩ Đại.
Năm Vạn Lịch thứ 47 (1619), triều đình nhà Minh phát động trận Tát Nhĩ Hử, Diệp Hách cùng quân Minh cũng xuất quân tiến đánh Hậu Kim tuy nhiên kết quả là thất bại. Cùng năm, Nỗ Nhĩ Cáp Xích tiến đánh Diệp Hách. Diệp Hách Bối lặc là Kim Đài Cát và Bố Dương Cổ trấn giữ hai thành Đông và Tây. Nỗ Nhĩ Cáp Xích cho Ngạch Diệc Đô đánh Đông thành, Đại Thiện vây Tây thành. Một vài ngày sau, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đào đất công phá Đông thành, Kim Đài Cát chết. Bố Dương Cổ nghe tin Đông thành bị phá, sai em trai là Bố Nhĩ Hàng Cổ đến xin hàng, thỉnh Đại Thiện không giết. Đại Thiện đồng ý, Bố Dương Cổ và mẹ minh thệ, cuối cùng đầu hàng. Tuy nhiên, Bố Dương Cổ về sau bị giết, em trai Bố Nhĩ Hàng Cổ sau được gia nhập vào Bát kỳ, thuộc Chính Hồng kỳ, được ban Tam đẳng Phó tướng.
Minh Thần Tông hay tin Diệp Hách thành bị phá, lệnh cho Diêu Tông Văn (姚宗文) vượt Trường Thành tìm kiếm tử tôn của Diệp Hách để đối đãi, an ủi gia khuyến. Ngoài ra, đại thần triều Minh còn tấu thỉnh lập miếu thờ Kim Đài Cát, Bố Dương Cổ.

**Tham khảo**
Chú thích web |url= http://www.guoxue.com/shibu/24shi/qingshigao/qsg_223.htm |tiêu đề= 《清史稿•列传十》 |tác giả 1= 赵尔巽等 
Thể loại:Mất năm 1619
Thể loại:Người Nữ Chân
Narimbulu

Nạp Lâm Bố Lộc (ᠨᠠᡵᡳᠮᠪᡠᠯᡠ, phiên âm: Narimbulu, p=Nàlínbùlù; ? - 1609), cũng dịch là "Na Lâm Bột La" (那林孛羅) là một thành viên của Diệp Hách Na Lạp thị, là Diệp Hách Bối lặc (Đông thành).
Sau khi hai Bối lặc của Diệp Hách là Thanh Giai Nỗ và Dương Cát Nỗ bị Lý Thành Lương giết hại, con trai của hai người là Bố Trại và Nạp Lâm Bố Lộc kế vị. Họ cùng tập hợp lại bộ lạc, bàn mưu phục thù Cáp Đạt. Trùng hợp, Cát Đạt có tranh chấp nội bộ. Bố Trại cùng Nạp Lâm Bố Lộc lợi dụng thới cơ xâm nhập Cáp Đạt, bắt con trai của Vương Đài là Khang Cổ Lỗ, và ra yêu cầu với triều Minh.
Vào tháng 2 năm Vạn Lịch thứ 16 (1588), Tuần phủ Liêu Đông Cố Dường Khiêm quyết định cho Lý Thành Lương thống soái quân Minh đến đánh Diệp Hách. Quân Minh tiến đến, Bố Trại bỏ Tây thành, trên đường đào thoát đến chỗ Nạp Lâm Bố Lộc gặp quân Minh và giao chiến. Binh lính Diệp Hách về sau rút lui vào Đông thành. Diệp Hách thành kiên cố dị thường, quân Minh đánh hai ngày mà vẫn chưa hạ được. Do vậy, Lý Thành Lương lệnh pháo kích thành, quân Minh đưa các xe chở theo các thang thẳng đứng, trên có đặt các pháo, độ cao tương tự với Diệp Hách thành. Bố Trại và Nạp Lâm Bỗ Lộc hoảng sợ, phải ra khỏi thành xin hàng, bỏ yêu sách với triều đình. Lý Thành Lương bãi binh toàn bộ.
Tháng 6 năm Vạn Lịch thứ 21 (1593), tứ bộ Hải Tây Nữ Chân cùng tam bộ Mông Cổ là Khoa Nhĩ Thấm, Tịch Bắc, Quái Nhĩ Sát và hai bộ Trường Bạch Sơn là Nột Ân và Chu Xá Lý, tổng cộng là 9 bộ lập liên quân, Bố Trại và Nạp Lâm Bố Lộc làm Minh chủ tấn công Kiến Châu Nữ Chân. Bố Trại đích thân dẫn quân Diệp Hách đánh Hách Tể Cách thành, hai bên đều có thương vong. Nỗ Nhĩ Cáp Xích phái đại tướng Ngạch Diệc Đô mang theo vài trăm kị binh tinh nhuệ đến dụ Bố Trại đến Cổ Lặc Sơn nhằm giải vây cho thành, ra lệnh cho quân Kiến Châu tại Cổ Lặc Sơn chuẩn bị phục kích. Bố Trại không biết về kế hoạch này nên đã truy kích Ngạch Diệc Đô vào rơi vào ổ mai phục. Bố Trại bị vấp và ngã ngựa, binh sĩ Kiến Châu là Ngô Đàm thừa cơ giết chết. Liên quân bị mất chỉ huy nên đại loạn, quân Kiến Châu thừa cơ tấn công bất ngờ, đánh bại liên quân 9 bộ. Nạp Lâm Bố Lộc đào thoát về Diệp Hách.
Năm Vạn Lịch thứ 37 (1609), Nạp Lâm Bố Lộc bị bệnh mất, em trai là Kim Đài Cát kế vị.

**Tham khảo**
chú thích web |url= http://www.guoxue.com/shibu/24shi/qingshigao/qsg_223.htm |title= 《清史稿•列传十》 |author= 赵尔巽等 
Thể loại:Mất năm 1609
Thể loại:Người Nữ Chân
Vương Trung

Vương Trung (chữ Hán: 王忠 hay 王中, bính âm: Wáng Zhōng), nguyên danh là Vượng Tể Ngoại Lan (chữ Hán: 旺济外兰, z=Wangju Wailan), là con trai thứ hai của Tháp Sơn Tả Đô đốc Khắc Thập Nạp. Ông là Bối lặc đầu tiên của Cáp Đạt.

**Cuộc đời**
Vương Trung là thứ tử của Minh triều Tháp Sơn Tả Đô đốc Khắc Thập Nạp. Những năm đầu Gia Tĩnh, Tháp Sơn Tả vệ liên tiếp phát sinh nội loạn. Trong cuộc nội loạn thứ 2, cha ông Khắc Thập Nạp, trưởng huynh của ông Triệt Triệt Mộc (彻彻木) cùng hai người con trai của ông là Uông Cổ La (汪古罗), Uông Cổ Lục (汪古六) đều bị thúc tổ Ba Đại (巴岱) giết chết., lúc ấy ông còn đang ở bên ngoài nên may mắn trốn thoát. Vì vậy ông liền dẫn một phần tộc nhân về phía Nam, đến Nam quan của Cáp Đạt hà định cư, lại tu kiến Cáp Đạt thành ở bờ Bắc, sử thường xưng "Cáp Đạt cựu thành". Từ đó về sau, Vương Trung dần dần bộc lộ tài năng.
Năm Gia Tĩnh thứ 19 (1540), ông hợp tác với Ngột Doãn Trụ (兀允住) cướp giết Bả Thốc Lang trung của Thiết Liệp sơn vệ, cướp đi 35 sắc thư. Không lâu sau đó, Ngột Doãn Trụ bị giết, tất cả sắc thư đều về tay Vương Trung. Ông sai người mạo danh đi cống, bị triều đình nhà Minh phát hiện, vì vậy bị cấm tham gia cống thị
Năm thứ 22 (1543), nhờ có công trợ giúp triều đình nhà Minh, cung cấp tin tình báo về nội bộ Nữ Chân, ông được phong Đô đốc Thiêm sự (都督佥事), khôi phục tư cách nhập cống.
Lúc bấy giờ, tiền thân của Diệp Hách quốc, Minh triều Tháp Lỗ Mộc Vệ Đô đốc Thiêm sự Chử Khổng Cách (褚孔格) xưng hùng ở Bắc quan, thường xuyên lấy lý do bất bình vì sắc thư mà tranh giành với Cáp Đạt, lại nhiều lần liên hợp với các bộ khác, thường xuyên quấy nhiễu Minh triều, cản trở các Vệ sở khác đến cống nạp. Minh triều liền bày mưu cho Vương Trung thảo phạt Bắc quan. Vương Trung giết được Chử Khổng Cách, cướp đi sắc thư, triều đình nhà Minh cũng ban thưởng cho ông.
Năm thứ 30 (1551), ông được thăng làm Đô đốc, tất cả sắc thư của các Vệ sở Hải Tây đều năm trong tay ông, vì vậy, Cáp Đạt trở thành bộ tộc thực lực hùng hậu nhất trong các bộ tộc Hải Tây Nữ Chân. Sử xưng thời kỳ cường thịnh lúc bấy giờ là 
Thậm chí xung quanh Mông Cổ, hay các bộ tộc Đông Hải Nữ Chân ở rất xa đều tôn Vương Trung làm thủ lĩnh, lại hằng năm cống nạp
Tuy nhiên, vào năm thứ 31 (1552), bộ hạ của Vương Trung làm loạn, ông cũng bị giết trong lần phản loạn đó. Con trai ông là Bác Nhĩ Khôn vì sợ mình nhỏ tuổi không thể thống trị, liền mời Vương Đài - chất tử của Vương Trung, đã chạy trốn đến Tuy Cáp thành thuộc Tích Bá bộ trong cuộc nội loạn của Tháp Sơn - trở về kế vị
Sau khi Vương Đài bình định được phản loạn, chính thức tiếp nhật Cáp Đạt quốc, xưng Vạn Hãn.

**Tham khảo**
chú thích web |url= http://www.guoxue.com/shibu/24shi/qingshigao/qsg_223.htm |title= 《清史稿列传十》 |author= 赵尔巽等 
Thể loại:Người Nữ Chân
Vương Đài

Vương Đài (p=Wáng Tái, ?-1582), cũng gọi là Vạn (chữ Hán: 萬, z=Wan) thuộc Na Lạp thị, con trai của Triệt Triệt Mục, tức con trai trưởng của Tháp Sơn Tả vệ đô đốc Khắc Thập Nạp. Ông cũng là cháu (chất) của Cáp Đạt bối lặc Vương Trung, cũng xưng là "Vạn Hãn" (z=Wanhan).
Vương Đài những năm đầu sông tại Tuy Cáp thành. Do Vương Trung bị bộ hạ biến loạn sát hại. Con trai là Bác Nhĩ Không vì nhớ thù cha, không kế vị chức bối lặc, nghênh anh họ là Vương Đài kế vị. Vương Đài lĩnh 13 trại, kế vị bối lặc, báo thù cho Vương Trung. Về sau, Vương Đài đưa ra sách lược "viễn giao cận công", bộ lạc Cáp Đạt trở nên lớn mạnh hơn, xưng bá trong các bộ Nữ Chân. Sách sử có ghi lại, đương thời Diệp Hách, Ô Lạp, Huy Phát và Hồn Hà bộ của Kiến Châu Nữ Chân đối với Cáp Đạt "tận giai phục chi". Do đó, Vương Đài coi Cáp Đạt là "nước", coi mình là Hãn. Con trai thứ ba của Thanh Hưng Tổ Phúc Mãn cũng kết thân nhân với Vương Đài.
Năm Vạn Lịch thứ 2 (1574), Vương Đài bắt được Vương Cảo, giải đến kinh thành. Triều đình nhà Minh tấn phong cho Vương Đài làm Hữu trụ quốc, Long Hổ tướng quân, phong hai con trai làm đô đốc, ban cho 20 lạng vàng.
Trong những năm cuối của Vương Đài, Cáp Đạt sinh hoạt hủ hóa, dân chúng không chịu đựng nổi, thường có các cuộc nổi loạn, bỏ sang Diệp Hách, thế lực suy yếu. Tháng 7 năm Vạn Lịch thứ 10 (1582), Vương Đài bị bệnh mất.
Sau khi Vương Đài chết, con trai cả là Hỗ Nhĩ Can kế vị, riêng Khang Cổ Lỗ không phục, hai người đánh lẫn nhau, Khang Cổ Lỗ không địch nổi đào thoát đến Diệp Hách.

**Tham khảo**
chú thích web |url= http://www.guoxue.com/shibu/24shi/qingshigao/qsg_223.htm |title= 《清史稿列传十》 |author= 赵尔巽等 
Thể loại:Người Nữ Chân
Hỗ Nhĩ Can

Hỗ Nhĩ Can (z=Hūrgan, p=Hùěrgān, ? - 1582), con trai trưởng của Vương Đài, là Cáp Đạt Bối lặc.

**Cuộc đời**
Hỗ Nhĩ Can không rõ năm sinh, là trưởng tử của Vạn Hãn Vương Đài. Ông từng gả con gái là A Mẫn Triết Triết cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích làm Trắc phi. Sau khi cha mất, ông kế vị Cáp Đạt Bối lặc.
Nhưng có một người con trai khác bên ngoài của Vương Đài là Khang Cổ Lỗ không phục, khiêu chiến với Hỗ Nhĩ Can, kết quả là Khang Cổ Lỗ không địch nổi phải đào thoát đến nương nhờ Diệp Hách.
Tháng 8 năm Vạn Lịch thứ 10 (1582), Hỗ Nhĩ Can đem quân đi cướp phá Hô Tể trại thuộc địa phận của Nỗ Nhĩ Cáp Xích. Trùng với thời điểm Nỗ Nhĩ Cáp Xích khởi binh, các bộ hạ và An Phí Dương Cổ và Ba Tốn Cần cùng với 20 người truy kích, song bị người của Hỗ Nhĩ Can đánh bại, phía Cáp Đạt có 40 người bị giết. Không lâu sau, Hỗ Nhĩ Can bị bệnh chết, người em trai trẻ tuổi là Mạnh Cách Bố Lộc kế vị làm Bối lặc.

**Tham khảo**
Chú thích web |url= http://www.guoxue.com/shibu/24shi/qingshigao/qsg_223.htm |tiêu đề= 《清史稿列传十》 |tác giả 1= 赵尔巽等 
Thể loại:Mất năm 1582
Thể loại:Người Nữ Chân
Mạnh Cách Bố Lộc

Mạnh Cách Bố Lộc (z=Menggebulu, p=Mènggébùlù, 1565-1600) thuộc Na Lạp thị, con trai của Vương Đài, là một Cáp Đạt Bối lặc.

**Cuộc đời**
Mạnh Cách Bố Lộc sinh năm 1565, là con trai của Vạn Hãn Vương Đài. Vào năm 19 tuổi, ông được kế thừa chức Long Hổ Tướng quân, Tả Đô đốc của cha.
Đương thời, các con trai của Vương Đài giết hại lẫn nhau, Diệp Hách thường thừa cơ cướp bóc, do vậy thế lực của Cáp Đạt suy kiệt dần. Sau khi Hỗ Nhĩ Can mất, con trai trưởng là Đại Thiện kế vị.
Năm Vạn Lịch thứ 19 (1591), ông hợp tác với Diệp Hách, mưu sát cháu trai là Đại Thiện, tự lập vi quân.
Năm thứ 21 (1593), do Kiến Châu Nữ Chân của Nỗ Nhĩ Cáp Xích trở nên lớn mạnh, liên quân 9 bộ do Diệp Hách lãnh đạo đã tiến đánh Nỗ Nhĩ Cáp Xích tại Cổ Lặc Sơn, tuy nhiên liên quân đã đại bại, Mạnh Cách Bố Lộc đào thoát được về Cáp Đạt.
Năm thứ 27 (1599), Diệp Hách Bối lặc là Nạp Lâm Bố Lộc tiến đánh Cáp Đạt, Mạnh Cách Bố Lộc không chống đỡ nổi, cầu xin Nỗ Nhĩ Cáp Xích phái viện binh. Nỗ Nhĩ Cáp Xích phái Phí Anh Đông, Cát Cái cùng 2000 binh lính viện trợ Cáp Đạt. Nạp Lâm Bố Lộc lo sợ liên quân, thông qua triều đình nhà Minh đề nghị Mạnh Cách Bố Lộc liên hiệp chống lại Kiến Châu và được chấp thuận. Tuy nhiên, cơ mật bị lộ, Phí Anh Đông báo cáo sự việc cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích. Tháng 9 cùng năm, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đánh Cáp Đạt thành, Mạnh Cách Bố Lộc bị Dương Cổ Lợi bắt sống. Nỗ Nhĩ Cáp Xích lệnh không giết và triệu Mạnh Cách Bố Lộc đến và thu phục làm thuộc hạ. Tuy nhiên không lâu sau, Mạnh Cách Bố Lộc và Cát Cái đồng mưu sát hại Nỗ Nhĩ Cáp Xích song bị lộ, cả hai bị giết chết.

**Tham khảo**
pages=

**Chú thích**
Thể loại:Người Nữ Chân
Phúc Mãn

Phúc Mãn (phiên âm tiếng Mãn: Fuman, p=Fúmǎn), thuộc gia tộc Ái Tân Giác La, là Tả vệ Kiến Châu vào thời nhà Minh. Phúc Mãn là phụ thân của Giác Xương An, tổ phụ của Tháp Khắc Thế và tằng tổ phụ của Nỗ Nhĩ Cáp Xích. Năm 1636, Hoàng Thái Cực xưng Đế, truy tôn ông là Khánh vương, sau khi quân Thanh tiến vào Trung Nguyên, nhà Thanh đã truy tôn ông là Trực Hoàng đế, miếu hiệu là Hưng Tổ. Theo "Mãn Châu thực lục" ghi chép, cha của Phúc Mãn là Tích Bảo Tề Thiên Cổ, là con trai của Thanh Triệu Tổ, Đô đốc Mạnh Đặc Mục.
Căn cứ theo nghiên cứu của các học giả đương đại, Phúc Mãn và Tích Bảo Tề Thiên Cổ có khả năng là nhân vật hư cấu.

**Gia quyến**
Ái Tân Giác La Phúc Mãn có Đích Phúc tấn là Hỉ Tháp Lạp thị , huyền tôn nữ của Đô Lý Kim Đô Đốc (都理金都督) , có sáu con trai là: Đức Thế Khố (德世庫), Lưu Xiển (劉闡), Tác Trường A (索長阿), Giác Xương An (覺昌安), Bao Lãng A (包朗阿), Bảo Thực (寶實). Cư trú tại địa khu Giác La của Hách Đồ A Lạp, cũng gọi là "Lục tổ" của Nỗ Nhĩ Cáp Xích, Ninh Cổ Tháp Bối lặc. Năm Thiên Thông thứ 9 (1635) dưới thời Hoàng Thái Cực, Hoàng đế ra chiếu ban hậu duệ của Tháp Khắc Thế, con trai thứ tư của Giác Xương An là Tông thất, hệ Hoàng đới, hậu duệ những người con trai còn lại của Giác Xương An được ban họ Giác La, hệ Hồng đới.

**Tham khảo**
Thể loại:Hoàng đế truy tôn nhà Thanh
Thể loại:Năm sinh không rõ
Thể loại:Hoàng tộc nhà Thanh
Thể loại:Người Nữ Chân
Tích Bảo Tề Thiên Cổ

Tích Bảo Tề Thiên Cổ (phiên âm tiếng Mãn: Sibeochi Fiyangguu, p=Xībǎoqí Piān gǔ), thuộc gia tộc Ái Tân Giác La, là Tả vệ Kiến Châu vào thời nhà Minh. Ông là con trai thứ ba của Sung Thiện (充善), cháu nội của Thanh Nguyên Đế Triệu Tổ Mạnh Đặc Mục; Tích Bảo Tề Thiên Cổ là phụ thân của Đô đốc Phúc Mãn, tổ phụ của Giác Xương An, tằng tổ phụ của Tháp Khắc Thế và là cao tổ phụ của Thanh Thái Tổ Nỗ Nhĩ Cáp Xích.
Ông được truy phong là Chính Hoàng đế.
Theo nghiên cứu của các học giả đương đại, Tích Bảo Tề Thiên Cổ và Phúc Mãn có khả năng là những nhân vật hư cấu.

**Tham khảo**
Thể loại:Hoàng tộc nhà Thanh
Thể loại:Người Nữ Chân
Thể loại:Người nhà Minh
Mạnh Đặc Mục

247x247px
Mạnh Đặc Mục (z=dudu mengtemu, p=Mèngtèmù, 1370 - 1433), cũng gọi là Mãnh Ca Thiếp Mộc Nhĩ/Nhi (猛哥帖木耳, 猛哥帖木兒), là thủ lĩnh bộ lạc Oát Đóa Lý vào cuối thời nhà Nguyên, đầu thời nhà Minh. Ông được các hoàng đế nhà Thanh truy tôn là thủy tổ của hoàng tộc Ái Tân Giác La, thụy hiệu là Nguyên Hoàng đế, miếu hiệu là Triệu Tổ.
Vào thời nhà Nguyên, ba bộ lạc Nữ Chân là Hồ Lý Cải (胡里改), Thác Ôn (托溫) và Oát Đóa Lý (斡朵里) sống tại khu vực ven Tùng Hoa Giang và Mẫu Đơn Giang (thuộc huyện Y Lan của tỉnh Hắc Long Giang ngày nay), sau đó thiên di về phía lưu vực Đồ Môn Giang. Vào thời nhà Nguyên khu vực này thuộc Hề Quan tổng quản phủ.
Sau khi đánh đuổi người Mông Cổ, giành lại hoàng vị cho người Hán, để đề phòng sự trở lại của người Mông Cổ, năm 1388, Minh đế Chu Nguyên Chương đã phái sứ thần liên hệ với ba bộ lạc Nữ Chân để lập liên minh đối phó với Mông Cổ. Đến năm, Vĩnh Lạc thứ nhất (1403), tại địa phận của Hồ Lý Cải bộ thiết lập Kiến Châu vệ, nay là lưu vực Tuy Phân Hà (sông Razdolnaya), thủ lĩnh Hồ Lý Cải Bộ A Cáp Xuất (阿哈出) (được ban tên Hán là Lý Thừa Thiện (李承善)) làm chỉ huy sứ. Sau đó, Oát Đóa Lý bộ lại lập Kiến Châu tả vệ, Mạnh Đặc Mục làm chỉ huy sứ.
Mạnh Đặc Mục làm Kiến Châu tả vệ chỉ huy sứ từ 1405-1433. Ông là phụ thân của Sung Thiện, tổ phụ của Tích Bảo Tề Thiên Cổ, tằng tổ phụ của Phúc Mãn, cao tổ phụ của Giác Xương An, tổ tiên 6 đời của Tháp Khắc Thế, tổ tiên 7 đời của Thanh Thái Tổ Nỗ Nhĩ Cáp Xích. Sau khi quân Thanh tiến vào Trung Nguyên, nhà Thanh truy tôn ông là Nguyên Hoàng đế, miếu hiệu là Triệu Tổ.

**Tham khảo**
Thể loại:Hoàng tộc nhà Thanh
Thể loại:Người Nữ Chân
Tên lửa chống tăng Type 87

Ống phóng tên lửa của Type 87
là loại tên lửa chống tăng dẫn đường bằng laser của Nhật Bản, hiện đang được trang bị cho JGSDF. Nó được tạo ra để thay thế cho tên lửa Type 64 MAT, sử dụng ngoài chiến tuyến cùng với tên lửa Type 79 Jyu-MAT.

**Lịch sử**
Việc phát triển loại tên lửa này được Viện nghiên cứu và phát triển kỹ thuật quốc phòng Nhật Bản bắt đầu vào năm 1976. Các bản thiết kế được bàn giao cho Tập đoàn công nghiệp nặng Kawasaki vào năm 1980 để tiến hành sản xuất một lượng nhỏ các mẫu thử nghiệm vào năm 1982. Phiên bản thử nghiệm hoàn chỉnh đầu tiên hoàn tất năm 1985, phiên bản thử nghiệm thứ hai hoàn tất năm 1986 và dây chuyền sản xuất đã được chuẩn bị để khởi động năm 1987, tuy nhiên việc mua sắm đã bị trì hoãn hai năm. Các sản phẩm đầu tiên được đưa vào phục vụ JGSDF năm 1989. Việc sản xuất sau đó được bắt đầu lại với tiến độ khá chậm (khoảng 24 ống phóng được sản xuất mỗi năm).
Vào năm 2007, một dự án mới được Viện Nghiên cứu và Phát triển kỹ thuật Quốc phòng Nhật Bản tiến hành để phát triển một loại tên lửa chống tăng hạng nặng mới có thể mang bởi một người, phục vụ tiền tuyến thay thế cho Type 87. Tên mã của dự án được JSDF gọi là Shin Chu-MAT.

**Miêu tả**
Type 87 là hệ thống tên lửa sử dụng hệ thống chỉ thị mục tiêu bằng laser bán chủ động. Tên lửa sử dụng động cơ nhiên liệu rắn một giai đoạn. Ống phóng thường được gắn trên bệ chống ba chân và thường được sử dụng bởi một nhóm tác chiến hai người, trong đó một người sẽ lo việc sử dụng hệ thống chỉ thị mục tiêu, người còn lại lắp ống phóng vào vị trí và khai hỏa. Ống phóng và hệ thống chỉ thị mục tiêu có thể cách xa nhau tối đa 200 mét hoặc có thể gắn hệ thống chỉ thị mục tiêu vào bệ chống ba chân của ống phóng để tiện cho một người làm tất cả các thao tác, tuy nhiên việc này sẽ có rắc rối là luồng khói từ tên lửa sẽ che tia laser chỉ thị mục tiêu mà hệ thống chỉ thị phát ra khiến cho tên lửa bị mất mục tiêu. Một hệ thống chỉ thị có thể dẫn đường cho nhiều tên lửa cùng một lúc.
Tương tự như Type 64 MAT và Type 79 Jyu-MAT, hệ thống tên lửa này thường được gắn trên xe jeep Mitsubishi Type 73 hay xe bọc thép hạng nhẹ Komatsu LAV.

**Xem thêm**
 Type 64 MAT- Type 79 Jyu-MAT- Type 01 LMAT

**Tham khảo**
 Kenkyusha's New Japanese-English Dictionary, Kenkyusha Limited, Tokyo 1991, 4-7674-2015-6

**Liên kết ngoài**
  Official JGSDF Page-  Type-87 Chu-MAT anti-tank missile-  Japanese Military Aircraft Designations (after 1945)-  Type 87 Chu-MAT anti-tank missile system (Japan) date=2008-04-29 
Thể loại:Tên lửa điều khiển chống tăng
Thể loại:Tên lửa Nhật Bản
Sông Narmada

Bản đồ lưu vực sông Narmada
Narmada (Devanagari: नर्मदा, tiếng Gujarat: નર્મદા), cũng gọi là Rewa, là một sông ở Trung Ấn Độ và là sông lớn thứ năm tại tiểu lục địa Ấn Độ. Đây là sông lớn thứ ba chảy hoàn toàn trong lãnh thổ Ấn Độ, sau sông Hằng và Godavari. Sông tạo thành ranh giới theo truyền thống giữa Bắc Ấn Độ và Nam Ấn Độ và chảy về phía tây với chiều dài là 1 trước khi đổ ra Vịnh Khambhat của biển Ả Rập, 1 về phía tây của thành phố Bharuch thuộc bang Gujarat. Đây là một trong ba sông chính duy nhất của bán đảo Ấn Độ chảy từ đông sang tây cùng với sông Tapti và sông Mahi. Đây là sông duy nhất tại Ấn Độ chảy qua một thung lũng sụt lún, chảy về phía tây giữa hai dãy núi là Satpura và Vindhya. Sông chảy qua các bang Madhya Pradesh (1), và Maharashtra, (1)– (1) theo ranh giới giữa Madhya Pradesh và Maharashtra và (1 trên ranh giới giữa Madhya Pradesh và Gujarat và tại Gujarat (1).
Periplus Maris Erythraei (khoảng 80 CN) gọi sông là Nammadus, và Raj thuộc Anh gọi là Nerbudda hay Narbada. Narmadā là một từ tiếng Phạn nghĩa là "Người ban tặng niềm vui".
Đập Sardar Sarovar nằm trên sông này, phục vụ thủy lợi và thủy điện.

**Thư mục**
Weir, Shelagh. The Gonds of Central India: The Material Culture of the Gonds of Chhindwara District, Madhya Pradesh. London: British Museum, 1973

**Tham khảo**

**Đọc thêm**
 Narmada Waters Dispute Tribunal Award (NWDTA)- Reports of Irrigation Commission, 1972.- A River Sutra, by Gita Mehta. Vintage Books, 1994. ISBN 0-679-75247-1.

**Liên kết ngoài**
  Narmada Parikrama date=2012-03-25  Important places on the banks of Narmada river
Narmada
Thể loại:Sông Maharashtra
Thể loại:Sông Madhya Pradesh
Thể loại:Sông Gujarat
Thể loại:Narmada
Thể loại:Sông thiêng
Huy Giáp

Huy Giáp là một xã thuộc huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng, Việt Nam.

**Địa lý**
Xã Huy Giáp nằm ở phía đông nam huyện Bảo Lạc, có vị trí địa lý:
*Phía đông giáp huyện Hà Quảng và xã Hồng An
*Phía tây giáp xã Hưng Đạo
*Phía nam giáp xã Đình Phùng và xã Sơn Lộ
*Phía bắc giáp xã Phan Thanh.
Xã Huy Giáp có diện tích 76,39 km², dân số năm 2019 là 4.030 người, mật độ dân số đạt 53 người/km².
Trên địa bàn xã có một số ngọn núi như Chư Lẩu, Lũng Pán, Lũng Rạc, Ma Nẳng, Muối, Nà Chèn, Pác De, Phương Dịt, Pia Cầu, Pín Vàng, Sàm Lùng, Sàm Nùng Pẩu, Thung Lai. Ngoài Sông Neo chảy qua ranh giới phía tây nam, trên địa bàn Huy Giáp còn có suối Lũng Lài và suối Lũng Pán. Huy Giáp có nhà máy thủy điện Na Han.
Quốc lộ 34 cũ, nay là Đường tỉnh 202, chạy qua địa bàn xã theo hướng tây bắc - đông nam, trên tuyến có đèo Pắc Lũng.

**Hành chính**
Xã Huy Giáp được chia thành 10 xóm: Bản Bét, Bản Ngà, Cốc Sì, Lũng Cắm, Lũng Pán, Lũng Pèng, Nặm Cốp, Pác Lũng, Pác Trà, Phiêng Vàng.

**Lịch sử**
Sau năm 1975, Huy Giáp là một xã thuộc huyện Bảo Lạc.
Đến năm 2019, xã Huy Giáp được chia thành 20 xóm: Lũng Khuôn, Lũng Cắm Trên, Lũng Cắm Dưới, Lũng Hò, Lũng Lài, Lũng Pán, Lũng Pèng, Nặm Cốp, Bản Ngà, Pác Lũng, Pác Trà, Phiêng Pảng, Pù Ngào, Lũng Dào, Cốc Sì, Phiêng Vàng, Nà Ca, Khau Trường, Chợ Lũng Pán.
Ngày 9 tháng 9 năm 2019, Hội đồng Nhân dân tỉnh Cao Bằng ban hành Nghị quyết số 27/NQ-HĐND về việc:
*Sáp nhập ba xóm Lũng Cắm Dưới, Lũng Cắm Trên, Lũng Lài thành xóm Lũng Cắm
*Sáp nhập xóm Lũng Hò vào xóm Nặm Cốp
*Sáp nhập xóm Chợ Lũng Pán vào xóm Lũng Pán
*Sáp nhập hai xóm Phiêng Pảng và Lũng Khuôn vào xóm Pác Trà
*Sáp nhập hai xóm Pù Ngào và Khau Trường vào xóm Bản Ngà
*Sáp nhập xóm Nà Ca vào xóm Phiêng Vàng
*Sáp nhập xóm Lũng Dào vào xóm Pác Lũng.

**Chú thích**

**Tham khảo==
Huy Hạ

Huy Hạ là một xã thuộc huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La, Việt Nam.
Xã Huy Hạ có diện tích 23.64 km², dân số năm 1999 là 5.188 người, mật độ dân số đạt 219 người/km².

**Chú thích**

**Tham khảo==
Huy Khiêm

Huy Khiêm là một xã thuộc huyện Tánh Linh, tỉnh Bình Thuận, Việt Nam.
Xã có diện tích 56,5 km², dân số năm 1999 là 7.847 người, mật độ dân số đạt 139 người/km².

**Chú thích**

**Liên kết ngoài==
Huy Tân

Huy Tân là một xã thuộc huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La, Việt Nam.
Xã có diện tích 21,15 km², dân số năm 1999 là 4.407 người, mật độ dân số đạt 208 người/km².

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
  Huy Tân được mùa lúabot=InternetArchiveBot
Huy Thượng

Huy Thượng là một xã thuộc huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La, Việt Nam.
Xã có diện tích 64,54 km², dân số năm 1999 là 3.992 người, mật độ dân số đạt 62 người/km².

**Chú thích**

**Liên kết ngoài==
Huy Tường

Huy Tường là một xã thuộc huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La, Việt Nam.
Xã có diện tích 20,91 km², dân số năm 1999 là 3.066 người, mật độ dân số đạt 147 người/km².

**Chú thích**

**Liên kết ngoài==
Huyền Tụng

Huyền Tụng là một phường thuộc thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn, Việt Nam.

**Địa lý**
Phường Huyền Tụng nằm ở phía bắc thành phố Bắc Kạn, có vị trí địa lý:
*Phía đông và phía bắc giáp huyện Bạch Thông
*Phía tây giáp xã Dương Quang
*Phía nam giáp các phường Đức Xuân, Nguyễn Thị Minh Khai và Xuất Hóa.
Phường có diện tích 27,36 km², dân số năm 2019 là 4.876 người,  mật độ dân số đạt 178 người/km².
Trên địa bàn phường có quốc lộ 3 đi qua. Ngoài ra, phía đông nam phường có một đoạn ngắn sông Cầu chảy qua.

**Hành chính**
Phường Huyền Tụng được chia thành 18 tổ : Khuổi Lặng, Nà Pài, Giao Lâm, Đon Tuấn Khuổi Dủm, Xây Dựng, Pá Danh, Nà Pèn, Lâm Trường, Khuổi Thuổm, Khuổi Mật, Nà Pam, Chí Lèn, Khuổi Hẻo, Phiêng My, Khuổi Pái, Tổng Nẻng, Bản Cạu, Bản Vẻn.

**Lịch sử**
Trước đây, Huyền Tụng là một xã thuộc huyện Bạch Thông.
Ngày 31 tháng 5 năm 1997, Chính phủ ban hành Nghị định 56-CP. Theo đó, sáp nhập xã Huyền Tụng vào thị xã Bắc Kạn.
Ngày 11 tháng 3 năm 2015, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 892/NQ-UBTVQH13. Theo đó, thành lập phường Huyền Tụng trên cơ sở toàn bộ 2.735,6 ha diện tích tự nhiên và 4.769 người của xã Huyền Tụng, đồng thời chuyển thị xã Bắc Kạn thành thành phố Bắc Kạn.

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
  Huyền Tụng xây dựng nếp sống mớibot=InternetArchiveBot -  Xã Huyền Tụng đón nhận Bằng công nhận đạt chuẩn Quốc gia về y tế giai đoạn 2001 - 2010bot=InternetArchiveBot 
Na Rì, Bắc Kạn
Thể loại:Bắc Kạn (thành phố)
Thể loại:Xã, phường, thị trấn Bắc Kạn
Huỳnh Hữu Nghĩa

Huỳnh Hữu Nghĩa (?-1947) là một người lính Việt Nam tử trận trong Kháng chiến chống Pháp. Tên ông được đặt cho một trường học, một ngôi chợ và một thị trấn tại huyện Mỹ Tú, tỉnh Sóc Trăng, Việt Nam.

**Cuộc đời**
Năm sinh của ông không rõ, chỉ biết ông xuất thân nông dân nghèo ở Kế Sách, Sóc Trăng.
Cách mạng tháng 8 nổ ra, ông gia nhập Việt Minh. Khi Pháp tái chiếm Nam Bộ, ông tham gia chiến đấu trong Vệ quốc đoàn, thuộc đơn vị bộ đội địa phương của tỉnh Sóc Trăng, làm đến chức Trung đội trưởng.
Ngày 29 tháng 4 năm 1947, khi trung đội ông đóng quân tại khu vực thị trấn Huỳnh Hữu Nghĩa ngày nay thì được lệnh tham gia phản kích chống lại một đơn vị quân Pháp (gồm 3 tiểu đội) từ đồn Bún Tàu đang tìm cách tấn công vào khu vực ngã tư Trà Cú Cạn, bấy giờ đang nằm trong vùng kiểm soát của Việt Minh. Đơn vị ông giao chiến với quân Pháp từ 10 giờ trưa đến 17 giờ chiều, cuối cùng cũng đánh lui đối phương, tiêu diệt khoảng 20 quân Pháp. Tuy nhiên, trung đội ông cũng tử trân 7 người, trong đó có cả Trung đội trưởng Huỳnh Hữu Nghĩa.
Để vinh danh ông và các đồng đội, ngày 19 tháng 5 năm 1947, chính quyền Việt Minh tỉnh Sóc Trăng đã lấy tên ông để đặt cho một ngôi chợ mới lập trong vùng. Đến năm 1975, huyện Mỹ Tú được thành lập, thị trấn huyện lỵ mới được thành lập cũng được đặt theo tên ông.

**Chú thích**

**Tham khảo**
Thể loại:Mất năm 1947
Thể loại:Người Sóc Trăng
Hy Cương

Hy Cương là một xã thuộc thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, Việt Nam.

**Địa lý**
Xã Hy Cương nằm ở phía Tây của thành phố Việt Trì.
Phía đông giáp xã Kim Đức và phường Vân Phú
Phía Tây giáp xã Tiên Kiên, huyện Lâm Thao
Phía Nam giáp xã Chu Hóa
Phía Bắc giáp xã Phù Ninh, huyện Phù Ninh.
Xã có diện tích 7,03 km² trong đó có hơn 5,00 km² thuộc khu di tích lịch sử Đền Hùng, dân số năm 2006 là 4.760 người, mật độ dân số đạt 595 người/km². date=2013-01-01 

**Di tích lịch sử**
Xã Hy Cương được xem là một trong những điểm hành hương quan trọng của người Việt Nam vì nơi đây có Đền thờ và mộ tổ Vua Hùng. Nơi đây cũng được xác định như khu vực của trung tâm nhà nước Văn Lang cổ xưa, có nhiều di tích thờ Hùng Vương, gia quyến và các tướng lĩnh thời Hùng Vương, là nơi bảo tồn được bản Ngọc phả quý với tên gọi đầy đủ là Hùng đồ thập bát diệp thánh vương Ngọc phả cổ truyện do Hàn lâm viện Trực học sĩ Nguyễn Cố biên soạn vào năm Nhâm Thìn niên hiệu Hồng Đức thứ 3 (1472) đời vua Lê Thánh Tông, Hàn lâm Thị độc Nguyễn Trọng trùng đính vào năm Canh Tý niên hiệu Hoàng Định thứ nhất (1600) đời vua Lê Kính Tông và Lễ phiên Lê Đình Hoan phụng sao. Ngọc phả ghi đầy đủ về 18 đời vua Hùng, còn ghi đầy đủ danh tính của 100 người con từ bọc trứng do Quốc mẫu Âu Cơ sinh ra.

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
  Ngôi làng mang tên cổ tích date=2013-02-13 -  Xã Hy Cương – Thành phố Việt Trì date=2013-01-01
Ia Ake

Ia Ake là một xã thuộc huyện Phú Thiện, tỉnh Gia Lai, Việt Nam.

**Địa lý**
Xã Ia Ake có diện tích 31,63 km², dân số năm 2006 là 5.331 người, mật độ dân số đạt 169 người/km².

**Lịch sử**
Năm 2006, một phần diện tích tự nhiên và dân số của xã Ia Ake được tách ra để thành lập xã Ayun Hạ.

**Chú thích**

**Liên kết ngoài==
Ia Bă

Ia Bă là một xã thuộc huyện Ia Grai, tỉnh Gia Lai, Việt Nam.
Xã có diện tích 112,11 km², dân số năm 2006 là 5.905 người, mật độ dân số đạt 53 người/km².

**Chú thích**

**Tham khảo==
Ia Bang

Ia Bang là một xã thuộc huyện Chư Prông, tỉnh Gia Lai, Việt Nam.
Xã Ia Bang có diện tích 40,66 km², dân số năm 2008 là 2.846 người, mật độ dân số đạt 70 người/km².

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
  Ia Bang: Một hủ tục cần phải được đẩy lùi
Ia Băng, Chư Prông

Ia Băng là một xã thuộc huyện Chư Prông, tỉnh Gia Lai, Việt Nam.
Xã Ia Băng có diện tích 39,64 km², dân số năm 1999 là 3.282 người, mật độ dân số đạt 83 người/km².

**Chú thích**

**Tham khảo==
Ia Băng, Đak Đoa

Ia Băng là một xã thuộc huyện Đak Đoa, tỉnh Gia Lai, Việt Nam.
Xã Ia Băng có diện tích 39,64 km², dân số năm 1999 là 7.165 người, mật độ dân số đạt 181 người/km².

**Chú thích**

**Tham khảo==
Ia Blang

Ia Blang là một xã thuộc huyện Chư Sê, tỉnh Gia Lai, Việt Nam.
Xã Ia Blang có diện tích 20,04 km², dân số năm 1999 là 6.807 người, mật độ dân số đạt 340 người/km².

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
  Kỳ tích trên mảnh đất anh hùng Ia Blang-  Tết này ở Ia Blang-  Cái nôi của xứ hồ tiêu
Thể loại:Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Ia Blứ

Ia BLứ là một xã thuộc huyện Chư Pưh, tỉnh Gia Lai, Việt Nam.
Xã Ia Blứ có diện tích 191,15 km², dân số năm 2006 là 4.688 người, mật độ dân số đạt 25 người/km².

**Chú thích**

**Liên kết ngoài==
Ia Boòng

Ia Boòng là một xã thuộc huyện Chư Prông, tỉnh Gia Lai, Việt Nam.
Xã Ia Boòng có diện tích 51,84 km², dân số năm 2002 là 4.183 người, mật độ dân số đạt 81 người/km².

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
  Ia Boòng - điểm sáng về chăm sóc trẻ em ở Gia Laibot=InternetArchiveBot
Ia Broăi

Ia Broăi là một xã thuộc huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai, Việt Nam.
Xã Ia Broăi có diện tích 23,30 km², dân số năm 1999 là 2.857 người, mật độ dân số đạt 123 người/km².

**Chú thích**

**Liên kết ngoài==