Danh sách hoàng đế La Mã

Augustus, Hoàng đế La Mã đầu tiên của chế độ Nguyên thủ.
Danh hiệu ‘"Hoàng đế La Mã"’ được các nhà sử học về sau dùng để gọi người đứng đầu nhà nước La Mã trong thời kỳ đế quốc. Đế quốc La Mã phát triển từ nền Cộng hòa La Mã, sau khi nó từng bước thống trị toàn bộ bờ biển Địa Trung Hải, có điểm đặc trưng là quyền lực tập trung vào một cá nhân, thay vì "Viện nguyên lão và toàn thể công dân La Mã".
Augustus, người được công nhận rộng rãi là hoàng đế La Mã đầu tiên, lên cầm quyền sau một cuộc chiến đẫm máu và trong một thời kỳ mà nhiều người dân La Mã còn giữ ý niệm mạnh mẽ về nền Cộng hòa, đã cẩn thận duy trì lớp vỏ Cộng hòa cho nền cai trị của mình (từ năm 27 tr.CN). Ông không đặt ra một danh hiệu mới, mà tập trung quyền lực vào một chức vụ tồn tại từ trước mà nay ông thâu tóm, ‘’ Princeps Senatus’’ (người đứng đầu Viện nguyên lão). Thể chế chính quyền này, tồn tại gần 300 năm, được gọi là ‘‘Chế độ Nguyên thủ’’ (Principate).

Về mặt từ nguyên, từ '’ Hoàng đế’’ trong các ngôn ngữ châu Âu xuất phát từ tiếng Latin ‘’Imperator’’, một danh hiệu dành cho người đứng đầu quân đội. Trong thời kỳ đầu của đế chế, Nguyên thủ không đương nhiên có được danh hiệu này mà phải được phong sau một thành tích quân sự. Tuy nhiên trong thời hiện đại nó được dùng một cách không phân biệt mọi nhà cai trị của đế quốc La Mã trong các giai đoạn khác nhau, với hàm ý nhấn mạnh liên hệ mạnh mẽ giữa nền cai trị và quân đội đế chế.
Cuối thế kỷ thứ 3 (sau CN), lên cầm quyền sau một thời kỳ nội chiến và bạo loạn kéo dài, Diocletianus đã chính thức hóa và thêm thắt vào danh hiệu hoàng đế bằng cách thiết lập sự tập trung quyền lực rõ ràng hơn vào cá nhân hoàng đế hay đặt ra tiếng tôn xưng ‘'Dominus Noster'’ (Chúa tể của chúng ta). Điều này đã khởi đầu cho thời kì gọi là Chế độ Quân chủ (Dominate).
Từ Diocletianus về sau, thường tồn tại những hoàng đế cai trị đồng thời trong quá trình phân rã đế quốc (có lúc lên tới 4 hoàng đế chia nhau cai trị các phần lãnh thổ La Mã). Từ sau cái chết của Theodosius I năm 395, La Mã có thể xem như được chia tách làm hai thể chế: Đế quốc Tây La Mã và Đế quốc Đông La Mã . Tuy nhiên về mặt hiến pháp chúng không thực sự tách biệt và trong khi miền Tây ngày càng mất ổn định thì các hoàng đế ở Constantinopolis thường áp đặt quyền lực mình lên nửa Tây đế quốc. Đế quốc Tây La Mã suy sụp vào thế kỷ thứ V, hoàng đế cuối cùng đã thoái vị vào năm 476 trong khi đế quốc Đông La Mã phát triền thành Đế quốc Byzantine còn tồn tại được tới năm 1453. Tuy sự kế vị trong hoàng tộc là không đứt đoạn ở Byzantine và bản thân các hoàng cũng như những người đương thời coi họ là những người kế thừa Đế quốc La Mã cổ đại, sự thay đổi tính chất của đế quốc Byzantine như một nền quân chủ phong kiến phương Đông khiến cho danh sách này chỉ dừng lại ở các vị vua triều đại Justinian.
Để xem danh sách đầy đủ các Hoàng đế Byzantine, xem: Danh sách Hoàng đế Đông La Mã
Như vậy, danh hiệu ‘’Hoàng đế La Mã’’ là không nhất quán như danh hiệu ‘’hoàng đế’’ ở Trung Quốc hay Việt Nam. Trong nhiều trường hợp, việc xác định một người có là hoàng đế ‘’hợp pháp’’ (tiếng Anh: ‘’legitimate’’) hay không là rất khó khăn. Danh sách dưới đây được lập dựa trên nguyên tắc "hoàng đế hợp pháp" phải thỏa mãn một trong các điều kiện:- Là người cai trị toàn bộ Đế quốc mà quyền lực thực tế không bị ai tranh cãi (1)- Là người được công nhận là người thừa kế hợp pháp hoặc là hoàng đế cùng cai trị hợp pháp bởi một hoàng đế hợp pháp trước đó, và đã kế vị cai trị "theo quyền hạn của mình"(2)- Khi có nhiều người cùng tuyên bố đứng đầu Đế quốc, mà không ai trong số đó là người thừa kế hợp pháp, thì người được chấp nhận bởi Viện nguyên lão là Hoàng đế hợp pháp của La Mã(3)
Từ sau khi đế quốc phân chia vào năm 395, hoàng đế hợp pháp là người cai trị một phần đế quốc (Đông hoặc Tây) mà không bị tranh cãi. Riêng với đế quốc Tây La Mã, có những giai đoạn để trống ngôi hoàng đế và do sự mất mát sử liệu về giai đoạn sau 455 (khi đế quốc được coi là sụp đổ), tất cả hoàng đế giai đoạn sau đó đều được liệt kê, dù thông thường Romulus Augustus thường được coi là Hoàng đế La Mã cuối cùng (thoái vị vào năm 476). Các chi tiết tranh cãi về vị vua nào là cuối cùng của đế quốc Tây La Mã được liệt kê trong danh sách này.

**Chế độ Nguyên thủ**

**Triều đại Julio-Claudia**

**Năm Bốn Hoàng đế và triều đại Flavian**

**Triều đại Nervan-Antonian**

**Năm Năm Hoàng đế và triều đại Severan**

**Các Hoàng đế trong cuộc khủng hoảng thế kỷ III**

**Chế độ Quân chủ**

**Tứ đầu chế và Triều đại Constantine**

**Triều đại Valentinian**

**Triều đại Theodosian**

**Các hoàng đế cuối cùng của Đế quốc Tây La Mã**

**Hoàng đế Byzantine**

**Triều đại Leonid**

**Triều đại Justinian**
Tiếp nối với Danh sách hoàng đế Byzantine

**Niên biểu**
Niên biểu chỉ ra tuổi thọ niên dại của các hoàng đế La Mã
ImageSize = width:1300 height:auto barincrement:12
PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20
AlignBars = justify
DateFormat = yyyy
Period = from:-63 till:480
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-30
ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-30
Colors =
id:canvas value:rgb(1,1,1)
id:w value:rgb(0.75,0.25,0.75)
id:d value:yellow
id:n value:green
id:a value:rgb(1,0.5,0.5)
id:l value:red
id:y value:rgb(0.75,0,0)
id:t value:rgb(0.5,0.5,1)
id:s value:orange
id:white	value:White
id:cw value:rgb(0.8,0.8,0.8)
id:eon value:Black
Backgroundcolors = canvas:canvas
BarData =
barset:Rulers
bar:eon
PlotData=
align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)
bar:eon color:eon
	from:	-63	till:	-27	color:	white	text:Republic
	from:	-27		till:	14	color:	w	text:Augustus
	from:	14		till:	37	color:	w	text:Tib
	from:	37		till:	41	color:	w	text:
	from:	41		till:	54	color:	w	text:Cla
	from:	54		till:	68	color:	w	text:N
	from:	68		till:	69	color:	d	text:
	from:	69		till:	79	color:	d	text:V
	from:	79		till:	81	color:	d	text:
	from:	81		till:	96	color:	d	text:Dom
	from:	96		till:	98	color:	n	text:
	from:	97		till:	117	color:	n	text:Tra
	from:	117		till:	138	color:	n	text:Had
	from:	138		till:	161	color:	n	text:Pius
	from:	161		till:	180	color:	n	text:Aur
	from:	180		till:	192	color:	n	text:Co
	from:	192		till:	193	color:	a	text:
	from:	193		till:	211	color:	a	text:Sev
	from:	211		till:	217	color:	a	text:
	from:	217		till:	218	color:	a	text:
	from:	218		till:	222	color:	a	text:
	from:	222		till:	235	color:	a	text:Sev
	from:	235		till:	285	color:	l	text:Crisis
	from:	285		till:	293	color:	y	text:Di
	from:	293		till:	305	color:	y	text:Tetr
	from:	305		till:	364	color:	t	text:Constantinian
	from:	364		till:	392	color:	s	text:Valentinian
	from:	392		till:	455	color:	cw	text:Theodosianus
	from:	455		till:	480	color:	w	text:Đế chế Đông La Mã
width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
barset:Rulers
	from:	-63		till:	14	color:	w	text:Augustus
	from:	-42		till:	37	color:	w	text:Tiberius
	from:	12		till:	41	color:	w	text:Caligula
	from:	-10		till:	54	color:	w	text:Claudius
	from:	37		till:	68	color:	w	text:Nero
	
	from:	-3		till:	69	color:	d	text:Galba
	from:	24		till:	69	color:	d	text:Otho
	from:	17		till:	69	color:	d	text:Vitellius
	from:	9		till:	79	color:	d	text:Vespasianus
	from:	39		till:	81	color:	d	text:Titus
	from:	51		till:	96	color:	d	text:Domitianus
	from:	30		till:	98	color:	n	text:Nerva
	from:	53		till:	117	color:	n	text:Trajan
	from:	76		till:	138	color:	n	text:Hadrianus
	from:	87		till:	161	color:	n	text:Antoninus Pius
	from:	130		till:	169	color:	n	text:Lucius Verus
	from:	121		till:	180	color:	n	text:Marcus Aurelius
	from:	161		till:	192	color:	n	text:Commodus
	from:	126		till:	193	color:	a	text:Pertinax
	from:	133		till:	193	color:	a	text:Didius Julianus
	from:	145		till:	211	color:	a	text:Septimius Severus
	from:	188		till:	217	color:	a	text:Caracalla
	from:	189		till:	211	color:	a	text:Geta
	from:	165		till:	218	color:	a	text:Macrinus
	from:	203		till:	222	color:	a	text:Elagabalus
	from:	208		till:	235	color:	a	text:Alexander Severus
	from:	173		till:	238	color:	l	text:Maximinus Thrax
	from:	159		till:	238	color:	l	text:Gordian I
	from:	192		till:	238	color:	l	text:Gordian II
	from:	178		till:	238	color:	l	text:Pupienus Maximus
	from:	165		till:	238	color:	l	text:Balbinus
	from:	225		till:	244	color:	l	text:Gordian III
	from:	204		till:	249	color:	l	text:Philip the Arab
	from:	201		till:	251	color:	l	text:Decius
	from:	230		till:	251	color:	l	text:Hostilianus
	from:	206		till:	251	color:	l	text:Trebonianus Gallus
	from:	207		till:	253	color:	l	text:Aemilianus
	from:	200		till:	260	color:	l	text:Valerianus
	from:	218		till:	268	color:	l	text:Gallienus
	from:	213		till:	270	color:	l	text:Claudius Gothicus
	from:	220		till:	270	color:	l	text:Quintillus
	from:	214		till:	275	color:	l	text:Aurelianus
	from:	200		till:	276	color:	l	text:Tacitus
	from:	232		till:	282	color:	l	text:Probus
	from:	230		till:	283	color:	l	text:Carus
	from:	230		till:	284	color:	l	text:Numerianus
	from:	231		till:	285	color:	l	text:Carinus
	from:	244		till:	311	color:	y	text:Diocletianus
	from:	250		till:	310	color:	y	text:Maximianus
	
	from:	250		till:	310	color:	t	text:Constantius I Chlorus
	from:	260		till:	311	color:	t	text:Galerius
	from:	270		till:	307	color:	t	text:Severus
	from:	272		till:	337	color:	t	text:Constantine I
	from:	278		till:	312	color:	t	text:Maxentius
	from:	270		till:	313	color:	t	text:Maximinus Daia
	from:	250		till:	325	color:	t	text:Licinius
	from:	316		till:	340	color:	t	text:Constantine II
	from:	317		till:	361	color:	t	text:Constantius II
	from:	320		till:	350	color:	t	text:Constans
	from:	331		till:	363	color:	t	text:Julianus
	from:	331		till:	364	color:	t	text:Jovianus
	from:	321		till:	375	color:	s	text:Valentinian I
	from:	328		till:	378	color:	s	text:Valens
	from:	359		till:	383	color:	s	text:Gratianus
	from:	371		till:	392	color:	s	text:Valentinian II
	from:	347		till:	395	color:	cw	text:Theodosius I
	from:	377		till:	408	color:	cw	text:Arcsau CNius
	from:	384		till:	423	color:	cw	text:Honorius
	from:	401		till:	450	color:	cw	text:Theodosius II
	from:	400		till:	421	color:	cw	text:Constantius III
	from:	400		till:	425	color:	cw	text:Joannes
	from:	419		till:	455	color:	cw	text:Valentinian III
	from:	396		till:	457	color:	cw	text:Marcianus
	from:	396		till:	455	color:	w	text:Petronius Maximus
	from:	385		till:	456	color:	w	text:Avitus
	from:	420		till:	461	color:	w	text:Majorianus
	from:	420		till:	465	color:	w	text:Libius Severus
	from:	420		till:	472	color:	w	text:Anthemius
	from:	420		till:	472	color:	w	text:Olybrius
	from:	425		till:	480	color:	w	text:Glycerius
	from:	430		till:	480	color:	w	text:Julius Nepos
	from:	430		till:	480	color:	w	text:Romulus Augustus
barset:skip

**Xem thêm**
Danh sách hoàng đế La Mã Thần Thánh
*Danh sách nhà độc tài La Mã (501 – 44 TR.CN)
*Danh sách những kẻ cướp ngôi La Mã
*Hoàng đế La Mã
*Lịch sử Đế chế La Mã

**Tham khảo**
Trích dẫn
Thư mục
*Chris Scarre,Brandon Shaw, Chronicle of the Roman Emperors, Thames & Hudson, 1995, Reprinted 2001, ISBN 0-500-05077-5
*Tacitus, The Annals of Imperial Rome, Penguin Classics, Michael Grant Publications Ltd, 1971, Reprinted 1985, ISBN 0-14-044060-7
*Martha Ross, Rulers and Governments of the World, Vol.1 Earliest Times to 1491, Bowker, 1978, ISBN 0-85935-021-5
*Clive Carpenter, The Guinness Book of Kings Rulers & Statesmen, Guinness Superlatives Ltd, 1978, ISBN 0-900424-46-X
*R.F.Tapsell, Monarchs Rulers Dynasties and Kingdoms of The World, Thames & Hudson, 1981, Reprinted 1987, ISBN 0-500-27337-5

**Liên kết ngoài**
 Hình ảnh các hoàng đế La Mã date=2011-10-14 .- Tiểu sử các Roman Emperors.- Danh sách các hoàng đế La Mã (27 TR.CN – 395 sau CN)- Chân dung và hồ sơ date=2011-09-02 - Thư viện Luật La Mã date=2012-08-31  bởi Yves Lassard và Alexandr Koptev.- Niên biểu các hoàng đế và hoàng hậu La Mã date=2011-07-23 
Thể loại:Hoàng đế La Mã
Thể loại:Danh sách vua
Thể loại:Đế quốc La Mã