Chủ nghĩa cộng hòa tại Jamaica

Chủ nghĩa cộng hoà tại Jamaica là một quan điểm chính trị ủng hộ việc chuyển đổi mô hình nhà nước từ chế độ quân chủ lập hiến sang chế độ cộng hoà. Cả hai chính đảng lớn tại Jamaica – Đảng Lao động Jamaica và Đảng Dân tộc Nhân dân – đều bày tỏ sự đồng thuận đối với quan điểm này. Đương kim Thủ tướng của Jamaica, ông Andrew Holness, đã tuyên bố rằng việc chuyển đổi sang mô hình cộng hoà sẽ là một trong những ưu tiên hàng đầu trong chương trình hành động của Chính phủ đương nhiệm. Vào tháng 6 năm 2022, Chính phủ Jamaica đã chính thức công bố ý định chuyển đổi thể chế nhà nước thành chế độ cộng hoà trước thời điểm diễn ra cuộc tổng tuyển cử tiếp theo vào năm 2025. Lộ trình thực hiện bao gồm việc đạt được sự chấp thuận của ít nhất hai phần ba (2/3) tổng số đại biểu Quốc hội và tổ chức trưng cầu ý dân để lấy ý kiến toàn dân.

**Bối cảnh lịch sử**
Bối cảnh chuẩn bị giành độc lập của Jamaica năm 1962 được Quốc hội Jamaica tiến hành thành lập một Uỷ ban Lựa chọn Liên đảng nhằm phục vụ công tác xây dựng và hoàn thiện một bản hiến pháp mới. Trong quá trình hoạt động, Uỷ ban này đã tiếp nhận nhiều kiến nghị từ các tổ chức và cá nhân, trong đó có đề xuất chuyển đổi thể chế quốc gia sang mô hình cộng hoà; tuy nhiên, các ý kiến này mặc dù được lắng nghe một cách lịch sự, song đã bị bác bỏ một cách không khoan nhượng.
Phong trào Tự do Nhân dân – một tổ chức đối lập ngoài quốc hội – đã đưa ra đề xuất đưa vào bản hiến pháp một điều khoản quy định tổ chức trưng cầu dân ý về việc chuyển đổi sang thể chế cộng hoà trong tương lai; tuy nhiên, đề xuất này không được thực hiện.
Hai lãnh đạo chủ chốt của các chính đảng lớn tại Jamaica thời kì tiền độc lập – bao gồm ông Alexander Bustamante (Đảng Lao động Jamaica) và ông Norman Manley (Đảng Dân tộc Nhân dân) – đều bày tỏ quan điểm không ủng hộ việc chuyển Jamaica thành một nước cộng hoà.
Theo quan điểm phân tích của giáo sư luật Stephen Vasciannie, quyết định duy trì thể chế quân chủ khi giành được độc lập được lí giải bởi nhiều yếu tố mang tính chiến lược và tâm lí chính trị, bao gồm: nhu cầu bảo đảm tính kế thừa và ổn định thể chế; mong muốn thể hiện năng lực chính trị trưởng thành phù hợp với tư cách một quốc gia độc lập; mức độ phổ biến và thiện cảm cao đối với Vương gia trong dư luận quần chúng nhân dân; và xu hướng bài ngoại ngược chiều (Anglophilia – sự ưa chuộng các giá trị Anh quốc) trong tầng lớp tinh hoa chính trị đương thời.

**Lịch sử**
Thủ tướng đầu tiên thực hiện các bước đi cụ thể hướng tới thể chế cộng hoà là ông Michael Manley, lãnh đạo Đảng Dân tộc Nhân dân, sau khi đảng này giành chiến thắng trong cuộc tổng tuyển cử năm 1972. Dưới sự chỉ đạo của Chính phủ do ông đứng đầu, vào năm 1975, một Uỷ ban cải cách hiến pháp đã được thành lập nhằm nghiên cứu, đề xuất phương án điều chỉnh cơ cấu thể chế nhà nước phù hợp với định hướng chính trị mới.
Đáng chú ý, vào tháng 7 năm 1977, trong bối cảnh tổ chức cuộc tuần hành tưởng niệm cuộc Khởi nghĩa Morant Bay, Thủ tướng Manley chính thức công bố mục tiêu chuyển đổi Jamaica thành một nước cộng hoà vào năm 1981. Tuy nhiên, tiến trình này đã bị gián đoạn do Chính phủ của ông Manley thất cử trong cuộc tổng tuyển cử năm 1980. Đảng giành thắng lợi là Đảng Lao động Jamaica theo khuynh hướng bảo thủ hơn, do ông Edward Seaga lãnh đạo.
Mặc dù bản thân ông Seaga cũng theo xu hướng cộng hoà và từng bày tỏ quan điểm ủng hộ mô hình “Tổng thống nghi lễ” vào năm 1977, nhưng trong suốt nhiệm kì Thủ tướng của ông, không có bất kì biện pháp cụ thể nào được thực hiện nhằm hiện thực hoá việc chuyển đổi Jamaica sang thể chế cộng hoà.
Vào năm 2002, Quốc hội Jamaica với đa số ghế thuộc về Đảng Dân tộc Nhân dân  do ông P. J. Patterson lãnh đạo, đã bãi bỏ quy định yêu cầu công chức nhà nước phải tuyên thệ trung thành với Quân chủ Jamaica. Tại Đại hội Đảng Dân tộc Nhân dân vào tháng 9 năm 2003, ông Patterson bày tỏ hi vọng rằng Jamaica sẽ trở thành nước cộng hoà vào năm 2007, đồng thời khẳng định rằng “đã đến lúc chúng ta phải có người đứng đầu nhà nước do chính chúng ta lựa chọn”.
Tuy nhiên, các nỗ lực của Chính phủ ông Patterson nhằm chuyển đổi sang thể chế cộng hoà đã bị đình trệ do cùng lúc đó Chính phủ cũng cố gắng bãi bỏ Uỷ ban Tư pháp của Cơ mật viện (Judicial Committee of the Privy Council) là toà án phúc thẩm cuối cùng của Jamaica, đồng thời thay thế bằng Toà án Công lí Caribe (Caribbean Court of Justice).
Đảng Lao động Jamaica phản đối quyết định này, vốn đòi hỏi phải sửa đổi hiến pháp, và chỉ ủng hộ chủ trương cộng hoà với điều kiện phải tổ chức trưng cầu dân ý về các thay đổi trong hệ thống tư pháp, điều mà sau đó không được thực hiện. 
Đảng Dân tộc Nhân dân đã thất bại trong cuộc bầu cử quốc hội năm 2007. Thủ tướng mới, lãnh đạo Đảng Lao động Jamaica Bruce Golding, đã cam kết rằng chính phủ của ông sẽ “sửa đổi hiến pháp để thay thế Nữ vương bằng một tổng thống Jamaica, người biểu tượng cho sự đoàn kết của quốc gia”, tuy nhiên, nhiệm kì của Đảng Lao động trong Nội các kết thúc vào cuộc bầu cử năm 2011 mà không có bất kì bước chính thức nào hướng tới việc thiết lập chế độ cộng hoà được thực hiện.
Portia Simpson-Miller, lãnh đạo Đảng Dân tộc Nhân dân và là nữ thủ tướng mới, cũng công khai khẳng định cam kết đối với chủ nghĩa cộng hoà, bày tỏ sự ưu tiên cho việc bầu cử tổng thống. Tuy nhiên, Đảng Dân tộc Nhân dân đã mất quyền lực tại cuộc bầu cử năm 2016 mà không thực hiện được bất kì thay đổi hiến pháp nào.
Andrew Holness, người kế nhiệm Simpson-Miller làm thủ tướng, cũng khẳng định cam kết đối với chủ nghĩa cộng hoà khi nhận chức và tuyên bố Nội các của ông sẽ trình một dự luật nhằm thay thế Nữ vương bằng “một tổng thống không điều hành làm nguyên thủ quốc gia”.
Trong cuộc bầu cử quốc hội Jamaica năm 2020, Đảng Dân tộc Nhân dân đã cam kết sẽ tổ chức một cuộc trưng cầu ý dân về việc trở thành nước cộng hoà trong vòng 18 tháng nếu giành chiến thắng trong cuộc bầu cử. Tuy nhiên, Đảng Lao động Jamaica cầm quyền, vốn đã từng cam kết tổ chức trưng cầu dân ý vào năm 2016 nhưng không thực hiện, đã tái đắc cử và khẳng định rằng việc tổ chức trưng cầu dân ý vẫn là một mục tiêu.
Vào tháng 4 năm 2022, nguyên Thủ tướng P. J. Patterson đã từ chức khỏi Cơ mật viện Vương quốc Anh nhằm ủng hộ việc chuyển đổi sang thể chế cộng hoà. Bộ trưởng Bộ Pháp lí và Các vấn đề Hiến pháp, bà Marlene Malahoo Forte, tuyên bố rằng quá trình chuyển đổi này sẽ được hoàn tất trước kì bầu cử quốc hội tiếp theo, dự kiến diễn ra vào năm 2025. Sự ủng hộ rộng rãi đối với chủ nghĩa cộng hoà đã tăng nhanh sau khi Nữ vương Elizabeth II qua đời. Trong dịp chuẩn bị cho lễ đăng quang của Quốc vương Charles III vào ngày 6 tháng 5 năm 2023, bà Forte cho biết cuộc trưng cầu ý dân có thể được tổ chức ngay trong năm 2024 và nhấn mạnh rằng chính lễ đăng quang đã thúc đẩy nhanh quá trình này.Vào tháng 2 năm 2024, Chính phủ đã công bố trong Diễn văn từ Ngai vàng rằng ưu tiên lập pháp trong năm nghị viện tiếp theo sẽ tập trung vào “các sửa đổi nhằm thiết lập Cộng hoà Jamaica”. Tuy nhiên, đến tháng 3 cùng năm, bà Forte cho biết việc thông qua luật liên quan đến chuyển đổi sang thể chế cộng hoà nhiều khả năng sẽ không diễn ra trong năm 2024.
Ngoài ra, Đảng Lao động Jamaica và Đảng Dân tộc Nhân dân đã có các quan điểm khác nhau liên quan đến vai trò của ngành tư pháp trong quá trình thiết lập chế độ cộng hoà. Đảng Dân tộc Nhân dân ưu tiên thay thế Cơ mật viện Jamaica bằng Toà án Công lí Caribbean (Caribbean Court of Justice - CCJ) trong suốt quá trình chuyển đổi, trong khi đó Đảng Lao động Jamaica, vốn phản đối việc gia nhập CCJ, lại ủng hộ việc thành lập một toà án tối cao nội địa đặt tại Kingston trong giai đoạn thứ hai của quá trình này.

**Quy trình pháp lí**
Tất cả các sửa đổi Hiến pháp Jamaica phải được phê chuẩn bởi đa số tuyệt đối tại cả Hạ viện và Thượng viện. Tuy nhiên, một số điều khoản nhất định trong Hiến pháp, bao gồm các quy định về chế độ quân chủ, chỉ được sửa đổi khi nhận được sự tán thành của ít nhất hai phần ba nghị sĩ tại cả hai viện và phải được đưa ra trưng cầu ý dân.

**Các quy định pháp luật có liên quan**
Vào tháng 5 năm 2024, Quốc hội Jamaica đã thông qua Đạo luật sửa đổi Điều 61 của Hiến pháp, loại bỏ phần đề cập đến quân chủ trong lời ban hành văn bản.
Vào tháng 9 năm 2024, Chính phủ Jamaica thông báo đã nhận được hai dự thảo luật từ Cố vấn lập pháp cấp cao. Dự luật Sửa đổi Hiến pháp (Cộng hoà Jamaica), năm 2024 quy định sửa đổi Hiến pháp Jamaica để thay thế Quân chủ Jamaica bằng một tổng thống không điều hành, đồng thời tiến hành quá trình “Jamaican hoá” Hiến pháp, trong đó Hiến pháp được coi là do Quốc hội và nhân dân Jamaica ban hành, thay vì là một đạo luật của Vương quốc Liên hiệp Anh. Dự luật Trưng cầu ý dân, năm 2024 quy định việc các sửa đổi đề xuất sẽ được đưa ra bỏ phiếu công khai, theo yêu cầu tại Điều 49 của Hiến pháp.
Vào tháng 12 năm 2024, một dự luật về việc chuyển đổi thành nước cộng hoà đã được trình ra, sau đó dự luật sẽ được các uỷ ban liên ngành xem xét, tiếp đến là bỏ phiếu tại Quốc hội và cuối cùng là tổ chức trưng cầu dân ý.

**Thăm dò ý kiến**
Cuộc thăm dò năm 2012 cho thấy 45% ủng hộ việc chuyển đổi thành nước cộng hoà, trong khi 40% phản đối.
Cuộc thăm dò năm 2020 cho thấy 55% người được hỏi tại Jamaica mong muốn nước này trở thành nước cộng hoà.
Cuộc thăm dò do Don Anderson thực hiện năm 2022 cho thấy 59% ủng hộ việc trở thành nước cộng hoà, trong khi 27% phản đối.
Cuộc thăm dò Ashcroft được tiến hành vào tháng 2 và tháng 3 năm 2023 cho thấy 49% người được hỏi ủng hộ việc nước này trở thành nước cộng hoà, 40% phản đối và 11% không biết hoặc không bỏ phiếu.
Tháng 8 và tháng 9 năm 2023 cho thấy tỉ lệ ủng hộ trở thành nước cộng hoà là 45%, trong khi 26% phản đối.
Cuộc khảo sát tháng 3 năm 2025 do Pollfish tổ chức cho thấy 33% ủng hộ nước cộng hoà, 22% ủng hộ chia sẻ quân chủ với Vương quốc Anh, 12% ủng hộ Jamaica có quân chủ riêng, và 33% chưa quyết định.

**Xem thêm**
 Chủ nghĩa cộng hoà tại Antigua và Barbuda- Chủ nghĩa cộng hoà tại Úc - Chủ nghĩa cộng hoà tại Bahamas- Chủ nghĩa cộng hoà tại Canada- Chủ nghĩa cộng hoà tại New Zealand- Chủ nghĩa cộng hoà tại Vương quốc Anh- Chủ nghĩa cộng hoà tại Scotland- Chủ nghĩa cộng hoà tại Wales- Chính trị Jamaica

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
  Con đường đến Cộng hoà - Trang web của Uỷ ban Cải cách Hiến pháp Chính phủ Jamaica về việc trở thành nước cộng hoà.
Thể loại:Chủ nghĩa cộng hòa
Thể loại:Chủ nghĩa cộng hòa ở Jamaica