Thời kỳ chuyển tiếp và chấm dứt sự tồn tại của Liên Xô

Ở Liên Xô, giai đoạn chuyển tiếp được chính thức tuyên bố bằng việc thông qua Luật Liên Xô “Về các cơ quan quyền lực nhà nước và hành chính của Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết trong thời kì chuyển tiếp”, được ban hành vào ngày 5 tháng 9 năm 1991.
Dự kiến rằng Liên Xô sẽ bước ra khỏi thời kì chuyển tiếp với một tên gọi mới cho Liên bang, sau khi tất cả các hiệp ước được kí kết, phê chuẩn, có hiệu lực và quốc hội mới được thành lập. Tuy nhiên, điều đó đã không xảy ra.

**Bối cảnh lịch sử**
Vào thập niên 1980, chính sách Glasnost (cởi mở) và Perestroika (tái cấu trúc) của Tổng Bí thư Gorbachev nhằm mục tiêu làm mới hệ thống Xô viết, nhưng thay vào đó lại thúc đẩy sự tan rã của nó. Các phong trào dân tộc, dân chủ và tự do dần phát triển mạnh mẽ ở các nước cộng hoà thuộc Liên Xô, trong khi quyền kiểm soát của Đảng Cộng sản ngày càng suy yếu.
Ở Liên Xô, một nước Cộng hoà Liên bang là một thực thể chính trị liên bang cấu thành, với hệ thống chính quyền gọi là cộng hoà Xô viết, được hiến pháp năm 1977 chính thức định nghĩa là “một nhà nước xã hội chủ nghĩa Xô viết có chủ quyền, hợp nhất với các nước cộng hoà Xô viết khác để hình thành Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết”, và có chủ quyền bị giới hạn bởi tư cách thành viên Liên bang. Với vị thế là một nhà nước có chủ quyền, trên danh nghĩa, các nước cộng hoà liên bang có quyền thiết lập quan hệ với các quốc gia khác, kí kết hiệp ước, trao đổi đại diện ngoại giao và lãnh sự, cũng như tham gia các tổ chức quốc tế (bao gồm quyền trở thành thành viên của các tổ chức quốc tế).
Trong quá trình Perestroika, một lần nữa được xác nhận rằng, về mặt pháp lí, tất cả các nước cộng hoà liên bang đều có quyền hiến định và thực tiễn để tự do rút khỏi Liên Xô, thậm chí không cần sự đồng thuận của chính quyền trung ương, tuy nhiên quá trình này phải diễn ra có trật tự. Cụ thể, để trở thành thành viên mới của Liên hợp quốc, cần có sự đồng thuận của Liên Xô với tư cách thành viên thường trực Hội đồng Bảo an.
Một đề án cải cách sâu rộng khác của Liên Xô cũng được đề xuất. Vào năm 1989, Liên minh Kinh tế Á-Âu được đề xuất bởi đồng chủ tịch Nhóm Đại biểu Liên vùng – Andrei Sakharov, người đoạt giải Nobel Hoà bình, cùng sự tham gia của các thành viên trong nhóm như Galina Starovoitova (đại biểu Quốc hội Nhân dân Liên Xô từ Armenia), Anatoly Sobchak và những người khác. Sakharov đã trình bản dự thảo Hiến pháp của Liên bang Cộng hoà Xô viết châu Âu và châu Á cho Gorbachev (khi đó là chủ tịch Uỷ ban Hiến pháp) vào ngày 27 tháng 11 năm 1989.

**Hiệp ước Liên bang mới**
Phiếu trưng cầu dân ý ngày 17 tháng 3 năm 1991
Hiệp ước Liên bang mới (tiếng Anh: New Union Treaty) là một kế hoạch được đề xuất vào đầu thập niên 1990 nhằm tái cấu trúc Liên Xô thành một bang liên lỏng lẻo hơn giữa các nước cộng hoà thành viên, thay vì là một nhà nước tập quyền như trước. Mục tiêu của Hiệp ước là giữ Liên Xô tồn tại dưới hình thức một liên minh các quốc gia có chủ quyền, với sự chia sẻ quyền lực rõ ràng giữa trung ương và địa phương.
Bản dự thảo hiệp ước có tên chính thức là Hiệp ước về Liên bang các Nhà nước có Chủ quyền (Union of Sovereign States), được xây dựng trong bối cảnh các nước cộng hoà ngày càng đòi hỏi độc lập và chủ quyền lớn hơn. Nó đề xuất một mô hình trong đó các nước cộng hoà sẽ có quyền kiểm soát rộng hơn về chính sách kinh tế, quân sự và đối ngoại, nhưng vẫn giữ liên kết kinh tế và quốc phòng chung.
Hiệp ước dự kiến được kí kết vào ngày 20 tháng 8 năm 1991, nhưng đã không bao giờ xảy ra do sự kiện đảo chính tháng 8 năm 1991 do một nhóm lãnh đạo bảo thủ trong chính quyền trung ương tiến hành nhằm ngăn chặn việc kí kết hiệp ước. Cuộc đảo chính thất bại, nhưng nó đã làm suy yếu nghiêm trọng quyền lực của trung ương và dẫn đến sự tan rã nhanh chóng của Liên Xô vào cuối năm 1991.
Tóm lại, Hiệp ước Liên bang mới là nỗ lực cuối cùng nhằm cứu vãn sự tồn tại của Liên Xô bằng một mô hình liên bang nới lỏng, nhưng đã bị chặn đứng bởi khủng hoảng chính trị và không bao giờ được thực hiện.

**Trưng cầu dân ý**
Một cuộc trưng cầu dân ý về tương lai của Liên Xô đã được tổ chức vào ngày 17 tháng 3 năm 1991 trên toàn Liên bang. Cuộc trưng cầu hỏi người dân có đồng ý phê chuẩn một Hiệp ước Liên bang mới giữa các nước cộng hoà, nhằm thay thế hiệp ước năm 1922 đã thành lập Liên Xô hay không. Câu hỏi được đưa ra cho phần lớn cử tri là:
Bạn có cho rằng cần thiết phải duy trì Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết như một liên bang mới, gồm các nước cộng hoà có chủ quyền và bình đẳng, trong đó quyền và tự do của mỗi cá nhân thuộc mọi sắc tộc đều được bảo đảm đầy đủ?

**Nỗ lực đảo chính và phản ứng**
Một buổi lễ kí kết Hiệp ước Liên bang Mới được lên kế hoạch vào ngày 20 tháng 8 năm 1991, nhưng đã bị ngăn cản bởi cuộc đảo chính tháng 8 diễn ra một ngày trước đó. Mikhail Gorbachev cho thấy ông là một lãnh đạo yếu kém và bắt đầu mất quyền lực ngày càng nhanh chóng.
Đến tháng 9 năm 1991, sự ủng hộ đối với việc duy trì hệ thống Xô viết đã chuyển thành mong muốn cải tổ Liên Xô thành một bang liên (không còn là liên bang) gồm các quốc gia có chủ quyền.
Uỷ ban Quản lí Hoạt động Kinh tế Quốc dân Liên Xô được thành lập theo Sắc lệnh của Tổng thống Liên Xô “Về Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô” ban hành ngày 24 tháng 8 năm 1991. Ivan Silayev, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga (RSFSR), được bổ nhiệm làm người đứng đầu uỷ ban này.

**Giai đoạn chuyển tiếp và các cơ quan quyền lực, hành chính nhà nước mới**
Vào ngày 5 tháng 9 năm 1991, Luật Liên Xô về "Các cơ quan quyền lực và hành chính nhà nước của Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết trong giai đoạn chuyển tiếp" được ban hành. Theo luật này, việc điều phối nền kinh tế quốc dân, cải cách kinh tế và chính sách xã hội được giao cho Uỷ ban Kinh tế Liên Cộng hoà, được các nước cộng hoà thành viên thành lập trên cơ sở bình đẳng. Theo sắc lệnh ngày 6 tháng 9 của Tổng thống Liên Xô, các cơ quan điều phối trước đó sẽ chấm dứt hoạt động khi Uỷ ban bắt đầu làm việc. Ngày 20 tháng 9, Ivan Silayev được bổ nhiệm làm Chủ tịch Uỷ ban Kinh tế Liên Cộng hoà.
Một số điều khoản chính của luật:- Điều 1: Trong giai đoạn chuyển tiếp, cơ quan đại diện tối cao của Liên Xô là Xô viết Tối cao, gồm hai viện: Xô viết Quốc gia và Xô viết Liên bang.- Điều 3: Để giải quyết các vấn đề chính sách nội bộ và đối ngoại liên quan đến lợi ích chung của các nước cộng hoà, sẽ thành lập Hội đồng Nhà nước Liên Xô. Cơ quan này gồm Tổng thống Liên Xô và các lãnh đạo cao nhất của các nước cộng hoà, do Tổng thống điều hành và tự quyết định cách thức hoạt động. Quyết định của Hội đồng có tính bắt buộc.- Điều 4: Chức vụ Phó Tổng thống Liên Xô bị bãi bỏ.- Điều 5: Các nước cộng hoà sẽ cùng thành lập Uỷ ban Kinh tế Liên Cộng hoà để điều phối cải cách kinh tế và chính sách xã hội. Chủ tịch Uỷ ban do Tổng thống Liên Xô bổ nhiệm với sự đồng thuận của Hội đồng Nhà nước. Các cơ quan quốc gia về quốc phòng, an ninh, trật tự và đối ngoại đặt dưới quyền điều hành của Tổng thống và Hội đồng Nhà nước.
Ủy ban Kinh tế Liên Cộng hoà và các lãnh đạo cơ quan cấp liên bang phải báo cáo hoạt động cho Tổng thống, Hội đồng Nhà nước và Xô viết Tối cao.
Ngày 6 tháng 9 năm 1991, trong cuộc họp đầu tiên, Hội đồng Nhà nước công nhận nền độc lập của ba nước cộng hoà vùng Baltic: Latvia, Litva và Estonia.

**Vai trò đặc biệt của Nga với tư cách là quốc gia kế thừa pháp lí Liên Xô và các xung đột trong chính quyền Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga**
Ngày 24 tháng 9, Quốc vụ khanh nước Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga Gennady Burbulis đến gặp Tổng thống Boris Yeltsin khi ông đang nghỉ tại bờ biển Hắc Hải, mang theo một tài liệu có tên "Chiến lược của Nga trong Giai đoạn Chuyển tiếp", sau này được gọi không chính thức là "Bản ghi nhớ Burbulis". Tài liệu này do nhóm của Yegor Gaidar soạn thảo, phân tích tình hình đất nước và đề xuất các bước hành động khẩn cấp. Kết luận của tài liệu là Nga cần theo đuổi đường lối độc lập kinh tế, chỉ duy trì một liên minh chính trị “mềm”, “tạm thời” với các nước cộng hoà khác – tức là xây dựng một nhà nước Nga độc lập thực sự, dù không tuyên bố công khai.
Ba mươi năm sau, Burbulis khẳng định đây chính là bản đề cương cải cách của nhóm Gaidar, hoàn toàn không có tính bí mật: Gaidar từng báo cáo trước Hội đồng Nhà nước RSFSR, sau đó Burbulis tiếp tục báo cáo cho Yeltsin.
Theo báo Kommersant ngày 7 tháng 10 năm 1991, trong quá trình chuẩn bị kí Hiệp ước Cộng đồng Kinh tế, đã nổ ra nhiều mâu thuẫn trong chính quyền RSFSR. Burbulis, trong bài phát biểu trước quốc hội Nga, tuyên bố Nga có vai trò đặc biệt với tư cách là quốc gia kế thừa pháp lí của Liên Xô. Do đó, việc đàm phán với các nước cộng hoà khác cần phải do lãnh đạo Nga quyết định. Thay vì thứ tự ban đầu (đàm phán kinh tế trước), ông đề xuất kí thoả thuận chính trị trước, sau đó mới đến kinh tế. Kommersant cho rằng mục tiêu của Burbulis là thuyết phục Yeltsin không kí vào bản hiệp ước khi đó.
Những người đứng sau phát biểu của Burbulis được cho là Yegor Gaidar, Alexander Shokhin và Konstantin Kagalovsky. Cùng lúc đó, một nhóm "yêu nước theo hướng biệt lập", gồm Mikhail Maley, Nikolai Fedorov, Alexander Shokhin, Igor Lazarev và Mikhail Poltoranin, đã chỉ trích Ivan Silaev và Yevgeny Saburov vì muốn duy trì Liên Xô.

**Đàm phán về Hiệp ước Kinh tế**
Hiệp ước về Cộng đồng Kinh tế (kí ngày 18 tháng 10 năm 1991 tại Moscow) là thoả thuận giữa 9 nước cộng hoà thuộc Liên Xô nhằm duy trì hợp tác kinh tế sau khi Liên bang Xô viết tan rã. Mục tiêu là thiết lập một không gian kinh tế chung, bảo đảm lưu thông hàng hoá, dịch vụ, vốn và lao động, đồng thời phối hợp chính sách tài chính, tiền tệ và thuế giữa các nước thành viên. Dù không cứu vãn được Liên Xô, hiệp ước này đặt nền móng cho Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (SNG/CIS) sau đó.
Ngày 1 tháng 10 năm 1991, theo lời mời của Nazarbayev, lãnh đạo của 13 quốc gia có chủ quyền hậu Xô viết cùng Uỷ ban Kinh tế Liên cộng hoà họp tại Alma-Ata theo mô hình “15 + 0” (15 nước cộng hoà, không có trung ương). Chỉ có Litva và Estonia không tham dự. Nazarbayev tuyên bố 10/13 nước đã thống nhất sơ bộ sẽ kí hiệp ước cộng đồng kinh tế. Tám nước cộng hoà liên bang gồm Nga, Ukraina, Belarus, Uzbekistan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan và Turkmenistan đã ra tuyên bố cần kí hiệp ước trước ngày 15 tháng 10. Armenia, Azerbaijan, Gruzia và Moldova bày tỏ sẽ tham gia sau. Theo Grigory Yavlinsky, bản dự thảo đã được các thủ tướng và đại diện toàn quyền của 12 nước thông qua. Nazarbayev khẳng định hiệp ước này mang tính kinh tế lẫn chính trị.
Ngày 3 tháng 10, Thủ tướng Latvia Ivars Godmanis họp báo cho biết Latvia muốn trở thành thành viên liên kết của khu vực kinh tế mới, nhưng sẽ không dùng đồng rúp. Latvia là nước Baltic duy nhất có mặt, Estonia và Litva không tham dự.
Tên ban đầu là Hiệp ước về Liên minh Kinh tế nhưng đổi thành Hiệp ước về Cộng đồng Kinh tế để phản ánh mức độ liên kết thấp hơn. Ngày 18 tháng 10 tại Điện Kremlin, Gorbachev và lãnh đạo tám nước cộng hoà kí hiệp ước như dự kiến, trong khi Ukraina, Moldova, Gruzia và Azerbaijan chưa kí nhưng thể hiện sẽ tham gia sau khi đàm phán song phương.

**Hiệp ước chính trị được đề xuất**
Thoả thuận kinh tế này sau đó được dự kiến sẽ bổ sung bằng một hiệp ước chính trị tương tự. Vào ngày 14 tháng 11 tại Novo-Ogaryovo, Mikhail Gorbachev cùng lãnh đạo của bảy nước cộng hoà liên bang đã thống nhất sơ bộ việc kí một hiệp ước về việc thành lập một liên minh chính trị mới có tên là Liên minh các Quốc gia có Chủ quyền — không có hiến pháp riêng nhưng vẫn là một chủ thể pháp lí quốc tế như Liên Xô trước đó. Hiệp ước này sẽ bổ sung cho hiệp ước kinh tế trước và dự kiến được kí vào tháng 12.
Dự kiến, sau khi các hiệp ước được kí kết, phê chuẩn, có hiệu lực và quốc hội mới được thành lập, Liên Xô sẽ bước ra khỏi giai đoạn chuyển tiếp với tên gọi mới là Liên minh. Tuy nhiên, điều này đã không xảy ra.

**Không tham gia của Ukraina và Hiệp định Belovezha**
Ngày 1 tháng 12 năm 1991, Ukraina tổ chức trưng cầu dân ý phê chuẩn Đạo luật Tuyên bố Độc lập.
Ngày 4 tháng 12, 12 nước cộng hoà (trừ 3 nước Baltic) kí thoả thuận cùng chịu trách nhiệm trả nợ nước ngoài của Liên Xô, trong đó Nga gánh 61% số nợ.
Ngày 7 tháng 12, do kết quả trưng cầu dân ý và lập trường của Quốc hội Ukraina, Tổng thống Leonid Kravchuk từ chối kí hiệp ước chính trị nếu không công nhận địa vị độc lập của Ukraina. Yeltsin tuyên bố nếu Ukraina không kí thì Nga cũng sẽ không kí, dù khi đó còn 6 nước muốn kí.
Ngày 8 tháng 12, các nhà lãnh đạo Nga, Ukraina và Belarus kí Hiệp định Belovezha, chính thức tuyên bố Liên Xô không còn tồn tại cả về mặt pháp lí lẫn thực tế, và thành lập Cộng đồng Các quốc gia Độc lập (SNG). Chính Gennady Burbulis là người soạn câu nói nổi tiếng về việc Liên Xô "chấm dứt tồn tại".
Ngay sau khi kí, Yeltsin gọi điện cho Tổng thống Mỹ George H. W. Bush và đọc điều 6 của hiệp định, nhấn mạnh rằng ba nước sẽ chia sẻ không gian quân sự và chiến lược chung cũng như lực lượng vũ trang thống nhất.
Ngày 10 tháng 12, Quốc hội Ukraina và Belarus phê chuẩn thoả thuận; ngày 12, Quốc hội Nga phê chuẩn, đồng nghĩa với việc Nga rút khỏi Hiệp ước thành lập Liên Xô và tuyên bố độc lập. Chủ tịch Quốc hội Nga Khasbulatov sau này viết rằng Yeltsin đã chuyển gánh nặng giải thể Liên Xô sang Ukraina.
Ngày 26 tháng 12, Xô viết Quốc gia chính thức tuyên bố giải thể Liên Xô (Xô viết Liên bang khi đó không đủ túc số để họp).
Năm 2019, Kravchuk nhớ lại rằng trong cuộc trưng cầu dân ý năm 1991, nhiều người Ukraina nghĩ rằng họ đang bỏ phiếu cho một đất nước độc lập nhưng vẫn còn trong khối với Nga.

**Sự kế thừa, liên tục và di sản của Liên Xô**
Ngày 21 tháng 12 năm 1991, Hội đồng Nguyên thủ các nước Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (CIS) quyết định ủng hộ Nga thay mặt Liên Xô tiếp tục giữ ghế thành viên tại Liên hợp quốc, bao gồm cả ghế thường trực tại Hội đồng Bảo an. Các nước này cũng công nhận Belarus và Ukraina là thành viên độc lập tại Liên hợp quốc.
Tổng thống Nga Boris Yeltsin đã gửi thư cho NATO, đề xuất khả năng Nga có thể gia nhập liên minh này trong tương lai. Ông cho rằng điều này sẽ tăng cường sự ổn định và hợp tác tại châu Âu, nhưng xác định đây là mục tiêu dài hạn.
Ngày 23 tháng 12, Nga chính thức tiếp quản ghế của Liên Xô tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và được quốc tế công nhận là quốc gia kế thừa Liên Xô.
Ngày 21 tháng 12, Belarus, Kazakhstan, Nga (RSFSR) và Ukraina kí thoả thuận về vũ khí hạt nhân. Theo đó:- Việc sử dụng vũ khí hạt nhân ở Belarus và Ukraina phải có sự đồng thuận giữa các nguyên thủ.- Belarus và Ukraina sẽ gia nhập Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí hạt nhân (NPT) với tư cách là quốc gia phi hạt nhân.- Trước ngày 1 tháng 7 năm 1992, Belarus, Kazakhstan và Ukraina phải rút toàn bộ vũ khí hạt nhân chiến thuật khỏi lãnh thổ.- Các nước sẽ trình hiệp ước START lên quốc hội để phê chuẩn. Ukraine chưa phê chuẩn, nên thoả thuận chưa có hiệu lực đầy đủ.
Ngày 25 tháng 12, Tổng thống Liên Xô Mikhail Gorbachev tuyên bố từ chức và bàn giao va li hạt nhân cho Tổng thống Nga Yeltsin.
Ngày 30 tháng 12, 11 quốc gia kí thoả thuận về việc duy trì lực lượng hạt nhân chiến lược dưới sự chỉ huy thống nhất, đảm bảo không sử dụng và phá huỷ toàn bộ vũ khí hạt nhân trên lãnh thổ Ukraina và Belarus trước cuối năm 1994. Thoả thuận có hiệu lực ngay trong ngày.
Ngày 26 tháng 12, Liên Xô chính thức tan rã. Toàn bộ tài sản và nghĩa vụ nợ của Liên Xô được chuyển cho Nga. Nga tuyên bố sẽ gánh toàn bộ nợ của Liên Xô và nhận toàn bộ tài sản. Các nước khác được "trắng tay", tức không nợ cũng không tài sản.
Ngày 30 tháng 12, 11 quốc gia kí thoả thuận công nhận mỗi nước có quyền hưởng một phần tài sản của Liên Xô ở nước ngoài.
Ngày 6 tháng 7 năm 1992, 11 quốc gia tiếp tục kí thoả thuận phân chia cụ thể tài sản của Liên Xô ở nước ngoài theo tỉ lệ cố định. Các tài sản này bao gồm bất động sản, tài sản di động và đầu tư ở nước ngoài.

**Cộng đồng các Quốc gia Độc lập**
language=ru
Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (SNG) được thành lập trên cơ sở Hiệp định về việc tạo lập Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (Соглашение о создании Содружества Независимых Государств) được Nga, Belarus và Ukraina kí ngày 8 tháng 12 năm 1991. Theo Điều 7, các Bên cam kết sẽ phối hợp các hoạt động chính sách đối ngoại, hợp tác trong việc hình thành và phát triển một không gian kinh tế chung, thị trường chung châu Âu và Á-Âu, chính sách hải quan, phát triển hệ thống giao thông – liên lạc, bảo vệ môi trường, chính sách di cư và chống tội phạm có tổ chức.
Vào ngày 12–13 tháng 12, lãnh đạo 5 nước cộng hoà Trung Á họp tại Ashgabat. Người khởi xướng là Nursultan Nazarbayev thông báo với các lãnh đạo rằng Tổng thống Nga Boris Yeltsin cho rằng việc lập cộng đồng mới chỉ là đề xuất gửi đến các nước, chưa phải là quyết định cuối cùng. Cuộc gặp tiếp theo được lên kế hoạch vào ngày 21 tháng 12 tại Alma-Ata. Tại đây, 5 nước xác nhận sự hội nhập giữa các nước cộng hoà Liên Xô cũ đang bế tắc, nhưng khẳng định sẵn sàng trở thành những đồng sáng lập bình đẳng của Cộng đồng, đồng thời nhấn mạnh cần tập trung vào hợp tác kinh tế và xác nhận lại Hiệp ước về Cộng đồng Kinh tế (đã kí ngày 18 tháng 10 năm 1991).
Nazarbayev sau này nhớ lại rằng các lãnh đạo đều hài lòng với việc "Ukraina trở lại tiến trình hội nhập".
Tại Alma-Ata ngày 21 tháng 12, 11 nước cộng hoà trở thành đồng sáng lập SNG. Theo Tổng Thư kí Điều hành SNG Sergei Lebedev, chính cuộc họp ngày 13 tháng 12 ở Ashgabat đã tạo nền tảng để hình thành Tuyên bố Alma-Ata, đặt cơ sở pháp lí cho SNG hiện nay.
Tại buổi họp báo ngày 21 tháng 12 ở Almaty, khi được hỏi vì sao không đặt tên là “Cộng đồng các quốc gia Á-Âu và Độc lập”, Tổng thống Ukraina Leonid Kravchuk trả lời rằng tên “Cộng đồng các Quốc gia Độc lập” đã được đặt ra từ trước tại Minsk và đã được ba nước Belarus, Nga, Ukraina phê chuẩn, nên việc đổi tên là không hợp lí cả về pháp lí và chính trị. Nazarbayev bổ sung rằng trong Tuyên bố (sẽ công bố hôm sau), khu vực kinh tế sẽ được gọi là "Á-Âu".
Liên Xô chính thức tự giải thể vào ngày 26 tháng 12 năm 1991, và ngày này được coi là thời điểm Liên Xô công nhận độc lập cho các nước thành viên. Các nước SNG cũng nhất trí huỷ bỏ cơ chế kiểm soát giá và chuyển sang giá thị trường từ ngày 2 tháng 1 năm 1992.
Vào ngày 24 tháng 9 năm 1993, 11 nước gồm Armenia, Azerbaijan, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Moldova, Nga, Tajikistan, Uzbekistan, Ukraina và Gruzia kí Hiệp định về việc thành lập Cộng đồng Than và Kim loại Á-Âu liên quốc gia, có hiệu lực vào năm 1995 cho một số nước và năm 1996 cho số còn lại (trừ Gruzia sau rút lui vào 2009). Báo Kommersant ngày 12 tháng 1 năm 1994 viết rằng đây là lần đầu tiên kể từ khi Liên Xô tan rã, một cơ quan kinh tế siêu quốc gia đã được thành lập, không chỉ mang tính khuyến nghị mà còn có thẩm quyền giải quyết các vấn đề sản xuất trong ngành luyện kim và khai thác than.
Cùng ngày 24 tháng 9 năm 1993, tại Moscow, 9 nước kí Hiệp ước về việc thành lập Liên minh Kinh tế, khẳng định ý định xây dựng một liên minh kinh tế gồm khu vực thương mại tự do, liên minh hải quan và môi trường di chuyển tự do của hàng hoá, dịch vụ, vốn và lao động. Hiệp ước có hiệu lực từ ngày 14 tháng 1 năm 1994. Turkmenistan và Gruzia tham gia sau, nhưng Gruzia đã rút khỏi hiệp ước vào năm 2009. Một số thoả thuận liên quan khác cũng được thông qua như Hiệp định thành lập Liên minh Thanh toán (21 tháng 10 năm 1994) và kế hoạch tích hợp dài hạn. Mục tiêu là hình thành không gian kinh tế chung, thống nhất chính sách tiền tệ, thuế, giá cả, hải quan và tạo điều kiện thuận lợi cho các quan hệ sản xuất trực tiếp.
Ngày 15 tháng 4 năm 1994, Hiệp định về việc Ukraina gia nhập Liên minh Kinh tế với tư cách thành viên liên kết được kí nhưng không có hiệu lực vì chưa được một số nước (trong đó có Nga, Ukraina, Turkmenistan và Gruzia) phê chuẩn.
Uỷ ban Kinh tế Liên quốc gia được thành lập làm cơ quan phối hợp và điều hành thường trực của Liên minh Kinh tế 1993, song không có thẩm quyền siêu quốc gia.
Ngày 29 tháng 3 năm 1994, Tổng thống Kazakhstan Nursultan Nazarbayev phát biểu rằng SNG không đủ mạnh và không đáp ứng được nhu cầu hội nhập của các nước. Ông đề xuất thành lập Liên minh Á-Âu các Quốc gia, một tổ chức hoàn toàn mới, tách khỏi SNG, kết hợp cả liên minh kinh tế và chính trị. Đây là lần đầu tiên cái tên “Á-Âu” được sử dụng cho một liên minh kinh tế (thay vì “Âu-Á”). Liên minh Kinh tế Á-Âu hiện nay bắt nguồn từ đề xuất này. Tiến trình hội nhập hậu Xô viết cũng vì thế được gọi là hội nhập kinh tế Á-Âu.

**Xem thêm**
 Các quốc gia hậu Xô viết- Liên Xô giải thể- Hiệp ước về việc thành lập Liên Xô- Tuyên bố thành lập Liên Xô- Cộng đồng các Quốc gia Độc lập

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
  Chronicle of the last days of the USSR in Interfax news (Interfax)-  Treaty on Economic Community
Thể loại:Liên Xô
Thể loại:Các quốc gia hậu Xô viết
Thể loại:Liên Xô giải thể
Thể loại:Lịch sử Liên Xô