Đặc quyền hoàng gia

Đặc quyền hoàng gia (hay đặc quyền vương gia trong trường hợp người đứng đầu là quốc vương hoặc nữ vương) là tập hợp các quyền hạn, đặc quyền và miễn trừ theo thông lệ, được công nhận trong luật án lệ (và đôi khi cả trong luật dân sự ở các quốc gia có chế độ quân chủ). Những quyền này thuộc về quân chủ nhưng phần lớn đã được chuyển giao cho chính phủ. Đây là cơ chế giúp thực thi một số quyền hành pháp của nhà nước, vốn thuộc về quân chủ nhưng được sử dụng để quản lí đất nước.

**Tiến hoá**
Trong hầu hết các nền quân chủ lập hiến, đặc quyền vương gia có thể bị Quốc hội bãi bỏ thông qua quyền lập pháp. Tại các quốc gia thuộc Khối Thịnh vượng chung, điều này dựa trên các đạo luật hiến pháp có từ thời Cách mạng Vinh Quang, khi William III và Mary II được mời lên ngôi.
Tại Vương quốc Anh, các quyền hạn còn lại của đặc quyền vương gia đã được chuyển giao cho người đứng đầu chính phủ, tức Thủ tướng, trong hơn hai thế kỉ qua. Lợi ích từ đặc quyền này, như quyền phê chuẩn hiệp ước và quyền khai thác khoáng sản vàng, bạc, hiện thuộc về chính phủ.
Ban đầu, đặc quyền vương gia do quân chủ thực thi mà không cần sự chấp thuận của Quốc hội (ngoại trừ một số quyền được xác lập sau Đại Hiến chương). Tuy nhiên, từ khi Vương triều Hanover lên ngôi, quyền này chỉ còn được thực hiện theo khuyến nghị của Thủ tướng hoặc Nội các, ngoại trừ một số lĩnh vực nhỏ không quan trọng về kinh tế. Thủ tướng và Nội các chịu trách nhiệm trước Quốc hội, ít nhất là từ thời Quốc vương William IV, ngoại trừ các vấn đề liên quan đến Vương thất.
Trong các nền quân chủ lập hiến hiện đại như Đan Mạch, Na Uy và Thuỵ Điển, đặc quyền vương gia thực tế chỉ mang tính nghi lễ, đại diện cho quyền lực nhà nước hơn là công cụ điều hành chính trị.

**Việc thực hiện các quyền lực của quân chủ bởi bộ trưởng**
Ngày nay, đặc quyền vương gia được chia thành hai nhóm chính:- Những quyền do các bộ trưởng trực tiếp thực thi mà không cần Quốc hội phê duyệt, bao gồm quyền quản lí công vụ, cấp hộ chiếu và ban tặng huân chương (ở một số nước như Vương quốc Anh).- Những quyền do quân chủ thực thi trên danh nghĩa, nhưng theo "khuyến nghị" của thủ tướng và nội các (theo thông lệ hiến pháp, thực chất là do chính phủ quyết định). Một số lĩnh vực quan trọng của chính phủ vẫn được thực hiện thông qua đặc quyền vương gia, nhưng phạm vi áp dụng ngày càng thu hẹp khi nhiều chức năng đã được chuyển thành luật định.
Một số lĩnh vực quan trọng của chính phủ vẫn được thực hiện thông qua đặc quyền vương gia, nhưng phạm vi sử dụng ngày càng thu hẹp khi nhiều chức năng dần được quy định thành luật.

**Vương quốc Thịnh vượng chung**

**Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland**
Phạm vi của đặc quyền vương gia khó xác định do hiến pháp không được thành văn. Tuy nhiên, rõ ràng sự tồn tại và phạm vi của quyền này thuộc về luật án lệ Anh, khiến toà án trở thành cơ quan phân xử cuối cùng về việc một đặc quyền cụ thể có tồn tại hay không. Dù vậy, một số đặc quyền đã được công nhận và duy trì theo thời gian, trong khi những đặc quyền khác dần mai một.
Đặc quyền vương gia không phải là quyền lực tuyệt đối theo hiến pháp. Các toà án có quyền xác định giới hạn của đặc quyền này, đảm bảo rằng nó không bị lạm dụng hoặc vượt quá khuôn khổ pháp lí. Hiện nay, việc thực thi đặc quyền vương thất chủ yếu mang tính nghi lễ và phải tuân theo nguyên tắc pháp quyền, trong đó toà án có quyền giải thích và áp dụng luật pháp một cách độc lập.
Trong thực tế, quân chủ chỉ thực thi đặc quyền này theo khuyến nghị của chính phủ đương nhiệm, thông qua Thủ tướng hoặc Hội đồng Cơ mật. Ngày càng có nhiều đặc quyền vương gia được chuyển đổi thành quyền lập pháp hoặc bị giới hạn bởi các quy định pháp lí, đảm bảo rằng chúng không thể được sử dụng một cách tuỳ tiện mà không có sự giám sát của hệ thống tư pháp và Quốc hội.

**Lãnh thổ hải ngoại thuộc Anh**
Trong các lãnh thổ hải ngoại thuộc Anh, quyền lực nhà nước trên danh nghĩa vẫn thuộc về Vương quyền, nhưng trên thực tế, việc quản lí do chính quyền địa phương đảm nhiệm theo hiến pháp riêng của từng vùng.
Mặc dù đặc quyền vương gia mang tính tuyệt đối về mặt lí thuyết, nhưng trong thực tế, mọi quyết định hành pháp đều phải tuân theo luật pháp hiện hành và chịu sự giám sát của hệ thống tư pháp. Chính phủ Anh có thể can thiệp trực tiếp vào chính quyền các lãnh thổ hải ngoại trong trường hợp cần thiết, nhưng hành động này thường được thực hiện thông qua sắc lệnh của Hội đồng Cơ mật hoặc luật của Quốc hội, thay vì sử dụng đặc quyền vương thất.
Các tranh chấp pháp lí liên quan đến quyền hành pháp trong lãnh thổ hải ngoại ngày càng phải đối mặt với sự kiểm soát chặt chẽ từ toà án, đặc biệt trong các vấn đề liên quan đến nhân quyền, tự trị chính trị và quyền công dân. Trong bối cảnh hiện đại, toà án có vai trò quan trọng trong việc giám sát việc thực thi đặc quyền vương thất, đảm bảo rằng mọi hành động của chính phủ đều hợp pháp và không vi phạm quyền lợi của cư dân tại các vùng lãnh thổ hải ngoại.

**Canada**
Tại Canada, đặc quyền vương gia về cơ bản giống với Vương quốc Anh, nhưng bị giới hạn bởi thông lệ hiến pháp. Quyền này chủ yếu được thực thi thông qua Toàn quyền trong Hội đồng Cơ mật Canada hoặc Thống đốc bang trong Hội đồng Hành pháp cấp tỉnh.
Về đối ngoại, đặc quyền vương gia trao cho Chính phủ Canada quyền tuyên chiến, triển khai quân đội và phê chuẩn hiệp ước mà không cần Quốc hội phê duyệt. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, Nội các đã tham vấn Quốc hội trước khi tham gia hoặc mở rộng sự can dự của Canada vào xung đột quốc tế.
Dù các hiệp ước quốc tế do Chính phủ Canada kí kết không cần sự phê chuẩn của Quốc hội để có hiệu lực quốc tế, nhưng để áp dụng trong nước, Quốc hội và cơ quan lập pháp bang phải ban hành luật theo quy định về phân quyền. Một số hiệp ước đã từng được trình ra Quốc hội để thảo luận trước khi phê chuẩn. Nhiều đề xuất đã được đưa ra nhằm hạn chế đặc quyền vương thất trong đối ngoại, yêu cầu Quốc hội có vai trò lớn hơn trong các quyết định quan trọng.

**Tây Ban Nha**
Hiến pháp Tây Ban Nha năm 1978 quy định quyền hạn của Nhà vua trong: Điều II (Điều 62) về Vương gia, Điều IV (Điều 99) về Chính phủ và Hành chính, và Điều VI (Điều 117, 122-124) về quyền tư pháp. Tuy nhiên, theo thông lệ hiến pháp do Vua Juan Carlos I thiết lập, Nhà vua thực thi đặc quyền dưới sự tư vấn của chính phủ, đồng thời duy trì vị thế trung lập và độc lập về chính trị. Việc tham vấn Chính phủ không ràng buộc Nhà vua phải làm theo, trừ khi hiến pháp có quy định rõ ràng.

**Xem thêm**
 Quân quyền thần thụ- Vụ án Năm Hiệp sĩ- Jura regalia (quyền vương gia)- Nhà vua trong Quốc hội- Sắc lệnh hoàng gia- Tạm ngừng hoạt động nghị viện (Prorogatio)- Quyền lực dự trữ- Chứng nhận hoàng gia- Lệnh hoàng gia- Đặc quyền vương gia tại Vương quốc Anh- Văn bản quy phạm pháp luật- King-in-Court

**Tham khảo**
Thể loại:Đặc quyền hoàng gia
Thể loại:Chế độ quân chủ
Thể loại:Chủ quyền
Thể loại:Hiến pháp