Ưu-bà-ly

Tượng Đại thánh tăng Upali (Ưu Bà Ly) tại chùa Nam Tông ở quận Bình Tân
Ưu Ba Ly hay Ưu Bà Ly (tiếng Phạn: Upāli) là một nhà sư Phật giáo và là một trong Thập đại đệ tử của Đức Phật và theo các kinh điển Phật giáo sơ kỳ thì Thánh tăng Ưu Bà Ly chính người phụ trách việc trì tụng và xem xét giới luật (tiếng Phạn: vinaya) gọi chung là đệ nhất trì luật.

**Cuộc đời**
Ưu Bà Ly xuất thân từ giai cấp Thủ-đà-la – tầng lớp thấp nhất trong hệ thống giai cấp của xã hội Ấn Độ cổ đại. Theo các sách vở, Ưu Bà Ly là một thợ cắt tóc, một nghề bị coi thường ở Ấn Độ thời cổ đạip=102. Ông xuất thân từ một gia đình thuộc đẳng cấp Vaishya phục vụ cho các hoàng tử dòng dõi Sakya ở Kapilavatthu (tiếng Phạn: Śakya; Kapilavastu) và cho Đức Phật. Gia đình ông làm nghề thợ cạo (cắt tóc), bản thân Ưu-ba-ly khi trưởng thành cũng phục vụ trong hoàng cung Ca-tỳ-la-vệ (Kapilavastu) với vai trò thợ cạo cho các vương tử dòng họ Thích-ca.
Mẹ của Ưu Bà Ly đã từng giới thiệu Ưu Bà Ly đến với Đức Phật2004. Không giống như người lớn, lúc còn nhỏ cậu không thấy sợ hãi khi đến gần Đức Phật.

**Xuất gia**
Khi các vương tôn dòng Thích-ca quyết định xuất gia theo Phật, Ưu-ba-ly cũng mong muốn xuất gia nhưng ban đầu cảm thấy không phù hợp vì địa vị xã hội thấp kém. Hiểu được tình cảnh của ông, các vương tử Thích-ca đã thực hiện một hành động mang tính biểu tượng về việc phá bỏ định kiến giai cấp: Họ cởi bỏ hết trang sức, giao cho Ưu-ba-ly giữ, rồi cùng quỳ xuống đề nghị ông hãy xuất gia trước họ. Nhờ đó, khi gia nhập đoàn thể tu sĩ, Ưu-ba-ly trở thành người thọ giới lâu hơn và các vương tôn phải kính lễ ông như người đi trước – một sự kiện thể hiện tinh thần bình đẳng đặc trưng của Phật giáo, vượt qua ranh giới giai cấp truyền thống.

**Vai trò trong Phật giáo**
Ngay từ khi mới gia nhập cộng đồng tu sĩ, Ưu-ba-ly thể hiện sự chăm chỉ và cẩn trọng trong việc tuân thủ các quy tắc. Ông ghi nhớ chi tiết những quy định và thực hành chúng một cách nghiêm túc, tỉ mỉ. Theo các văn bản, Đức Phật đã trực tiếp truyền dạy toàn bộ hệ thống giới luật cho Ưu-ba-ly, giúp ông nắm vững từng điều khoản của Luật tạng.
Vai trò của Ưu-ba-ly đạt đến đỉnh cao vào thời điểm Đại hội Kết tập Kinh điển lần thứ nhất (khoảng 3 tháng sau khi Đức Phật mất). Tại hội nghị của 500 vị tu sĩ cao cấp ở thành Vương Xá (Rājagṛha) năm 486 TCN, Ma-ha Ca-diếp chủ tọa đã đề nghị Ưu-ba-ly tụng lại toàn bộ giới luật đã được Phật quy định. Với kiến thức chuyên sâu và uy tín về Luật học, Ưu-ba-ly được cử làm người "tụng Luật" – đọc tụng biên niên các quy tắc và những sự kiện liên quan đến từng điều luật. Nhờ sự trình bày mạch lạc của ông, nội dung Luật tạng đã được hệ thống hóa một cách hoàn chỉnh, trở thành một phần của Tam Tạng Phật giáo.

**Tiền kiếp**
Trong một số thư tịch Phật giáo, một lời giải thích được đưa ra tại sao một nhà sư xuất thân từ đẳng cấp thấp lại có vai trò trung tâm như vậy trong việc phát triển giới luật Phật giáo. Apadāna giải thích điều này bằng cách kể rằng Ưu Ba Ly từng là vị vua Chuyển luân Thánh vương toàn năng trong ngàn kiếp trước, và là vua của các vị thần trong ngàn tiền kiếp khácloc=Upāli Mặc dù tiền kiếp của Ưu Bà Ly là một vị vua, ông được sinh ra như một thợ cắt tóc thuộc đẳng cấp thấp vào thời Đức Phật Cồ Đàm (Gotama). Điều này cũng được giải thích trong một câu chuyện của Apadāna đó là trong một kiếp trước, Ưu Bà Ly đã xúc phạm một vị Phật là Pratyekabuddhayāna trong tiếng Phạn dẫn đến nghiệp chướng phải chuyển thế tái sanhloc=Upāli.

**Vị trí trong Thập đại đệ tử**
Về sau, truyền thống Phật giáo liệt ông vào nhóm mười vị đệ tử xuất sắc của Thích-ca Mâu-ni gọi là Thập đại đệ tử. Bao gồm Tôn giả Xá Lợi Phất (trí tuệ đệ nhất), Mục Kiền Liên (thần thông đệ nhất), Ma Ha Ca Diếp (đầu đà đệ nhất), A Na Luật (thiên nhãn đệ nhất), Tu Bồ Đề (giải không đệ nhất), Phú Lâu Na (thuyết pháp đệ nhất), Ca Chiên Diên (luận nghị đệ nhất), Ưu Ba Ly (trì luật đệ nhất), A Nan Đà (đa văn đệ nhất) và La Hầu La (mật hạnh đệ nhất).

**Chú thích**

**Tham khảo**
 url-status=live- url-status=live- Citation |last=Bapat |first=P. |year=1956 |title=2500 Years of Buddhism |publisher=Ministry of Information and Broadcasting (India) |oclc=851201287- Citation |last=Bareau |first=A. |author-link=Andre Bareau |year=1962 |title=La construction et le culte des stūpa d'après les Vinayapiṭaka |trans-title=The Construction and Cult of the Stūpa after the Vinayapiṭaka |language=fr |journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient |volume=50 |issue=2 |pages=229–274 |url=https://www.persee.fr/docAsPDF/befeo_0336-1519_1962_num_50_2_1534.pdf |doi=10.3406/befeo.1962.1534 - Citation |last1=Bareau |first1=A. |author-link1=André Bareau |title=Les débuts de la prédication du Buddha selon l'Ekottara-Āgama |journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient |date=1988 |volume=77 |issue=1 |pages=69–96 |doi=10.3406/befeo.1988.1742 |trans-title=The beginnings of the preaching of the Buddha according to the Ekottara-Āgama |language=fr- Citation |last = Baroni |first = Helen J. |title=The Illustrated Encyclopedia of Zen Buddhism |year=2002 |publisher=Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-2240-6- edition=2nd- citeseerx=10.1.1.695.45 - url-status=live- url=https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.202029/2015.202029.Early-History_text.pdf- Citation |last1=Eliade |first1=Mircea |author-link1=Mircea Eliade |title=Histoire des croyances et des idees religieuses. Vol. 2: De Gautama Bouddha au triomphe du christianisme |date=1982 |publisher=University of Chicago Press |trans-title=A history of religious ideas: From Gautama Buddha to the Triumph of Christianity |isbn=0-226-20403-0 |language=fr- Citation |last1=Freedman |first1=M. |title=The Characterization of Ānanda in the Pāli Canon of the Theravāda: A Hagiographic Study |date=June 1977 |publisher=McMaster University |type=PhD thesis |url=https://macsphere.mcmaster.ca/bitstream/11375/15547/1/Freedman%20Michael.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919132716/https://macsphere.mcmaster.ca/handle/11375/15547 |archive-date=ngày 19 tháng 9 năm 2018 |url-status=live- oclc=835531460- Citation |last=Geiger |first=W. |author-link=Wilhelm Geiger |year=1912 |title=Mahavaṃsa: Great Chronicle of Ceylon |publisher=Pali Text Society |oclc=1049619613- Citation |last1=Gombrich |first1=R.F. |author-link1=Richard Gombrich |title=Buddhist Precept and Practice: Traditional Buddhism in the Rural Highlands of Ceylon |date=1995 |publisher=Kegan Paul, Trench and Company |isbn=978-0-7103-0444-5 |url=https://books.google.com/books?id=V3Z-dHpBsBsC- Citation |last=Heirman |first=A. |year=2004 |title=The Chinese "Samantapāsādikā" and its school affiliation |journal=Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft |volume=154 |issue=2 |pages=371–396 |jstor=43381401- oclc=553968893- Citation |last=Huxley |first=A. |author-link=Andrew Huxley (law scholar) |year=1996 |chapter=The Vinaya: Legal System or Performance-Enhancing Drug? |title=The Buddhist Forum |volume=4 |pages=1994–1996 |publisher=School of Oriental and African Studies |chapter-url=http://www.shin-ibs.edu/documents/bForum/v4/08Huxley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921041300/http://www.shin-ibs.edu/documents/bForum/v4/08Huxley.pdf |archive-date=ngày 21 tháng 9 năm 2015 |url-status=dead |isbn=978-1-135-75181-4- doi=10.1017/S0041977X10000364- Citation |last1=Malalasekera|author-link= G P Malalasekera|first1=G.P.|title=Dictionary of Pāli Proper Names|year=1937 |publisher=Pali Text Society |oclc=837021145|url=http://www.palikanon.com/english/pali_names/dic_idx.html- Citation |editor1-last=Malalasekera |editor1-first=G. P. |editor1-link=G. P. Malalasekera |encyclopedia=Encyclopaedia of Buddhism |date=1961 |publisher=Government of Sri Lanka |url=https://www.scribd.com/doc/231090852/Enceylopaedia-of-Buddhism-Vol-i |volume=1 |oclc=2863845613 |title=Ajjuka |page=333 - Citation|last1=Migot|first1=A.|author-link=André Migot|title=Un grand disciple du Buddha: Sāriputra. Son rôle dans l'histoire du bouddhisme et dans le développement de l'Abhidharma|trans-title=A Great Disciple of the Buddha: Sāriputra, His Role in Buddhist History and in the Development of Abhidharma|journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient|date=1954|volume=46|issue=2|doi=10.3406/befeo.1954.5607|url=http://www.persee.fr/docAsPDF/befeo_0336-1519_1954_num_46_2_5607.pdf|language=fr- Citation |title=Upāli |encyclopedia=MacMillan Encyclopedia of Buddhism |first=S. |last=Mrozik |pages=870–871|year=2004 |publisher=MacMillan Reference USA|isbn=0-02-865719-5 |volume=1 |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/upali- Citation |last=Norman |first=K.R. |author-link=K. R. Norman |title=Pali Literature |publisher=Otto Harrassowitz |date=1983 |isbn=3-447-02285-X- Citation |last1=Norman |first1=K.R. |author-link1=K. R. Norman |title=Buddhist Forum Volume V: Philological Approach to Buddhism |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75154-8 |url=https://books.google.com/books?id=qYyRAgAAQBAJ- Citation |last1=Oldenberg |first1=H. |author-link1=Hermann Oldenberg |title=Buddhistische Studien |trans-title=Buddhist Studies |journal=Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft |date=1899 |volume=53 |issue=4 |pages=613–694 |jstor=43366938 |issn=0341-0137- url=https://books.google.com/books?id=0ZYjQPQScoYC- citeseerx=10.1.1.693.1275 - Citation |last1=Prebish |first1=C.S. |title=Buddhism: A Modern Perspective |date=2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0-271-03803-2 |url=https://books.google.com/books?id=cILDj-pXQVYC- url=https://archive.org/download/lalegendedelempe00przy/lalegendedelempe00przy.pdf- Citation |last=Rahula |first=T. |year=1978 |title = A Critical Study of the Mahāvastu |publisher=Motilal Banarsidass |oclc=5680748 - Citation |last1=Ray |first1=R.A. |author-link=Reginald Ray |title=Buddhist Saints in India: A Study in Buddhist Values and Orientations |date=1994 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-507202-2- Citation |last=Rhys Davids |first=T.W. |author-link=T.W. Rhys Davids |year=1899 |title=Dialogues of the Buddha |volume=1 |publisher=Pali Text Society |url=https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.148612/2015.148612.Dialogues-Of-The-Buddha-Vol1_text.pdf |oclc=17787096- Citation |last=Rhys Davids |first=T.W. |author-link=T.W. Rhys Davids |year=1903 |title=Buddhism: A Sketch of the Life and Teachings of Gautama, the Buddha |url=https://archive.org/download/buddhismbeingske00davi/buddhismbeingske00davi.pdf |publisher=Society for Promoting Christian Knowledge |oclc=870507941- Citation |last1=Robinson|first1=R.H.|last2=Johnson|first2=W.L.|title=The Buddhist Religion: A Historical Introduction|date=1997|publisher=Cengage |edition=4th |isbn=978-0-534-20718-2- doi=10.1111/j.1749-8171.2006.00013.x- Citation |last=Sarao |first=K.T.S. |year=2003 |title=The Ācariyaparamparā and Date of the Buddha |journal=Indian Historical Review |volume=30 |issue=1–2 |pages=1–12|doi=10.1177/037698360303000201 |s2cid=141897826 - Citation |last1=Sarao |first1=K.T.S. |editor1-last=Jestice |editor1-first=P.G. |encyclopedia=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia |date=2004 |publisher=ABC-CLIO |title=Upali |isbn=1-85109-649-3 |page=878 |url=https://books.google.com/books?id=aWXWtAEACAAJ- Citation |last=Schumann |first=H.W. |translator-first=M. O' C. |translator-last=Walshe|title=Der Historische Buddha|trans-title=The Historical Buddha |year=2004 |orig-year=1982 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-1817-0 |language=de- issn=2249-1937- Citation |last=Strong |first=J.S. |author-link1=John S. Strong |title=The Legend and Cult of Upagupta: Sanskrit Buddhism in North India and Southeast Asia |date=1992 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-07389-9- Citation|last1=Thomas|first1=Edward J.|author-link=Edward J. Thomas|title=The History Of Buddhist Thought|date=1951|publisher=Routledge|url=https://archive.org/details/historyofbuddhis031559mbp |oclc=923624252 |edition=2nd
Thể loại:Đại sư Phật giáo
Thể loại:A-la-hán
Thể loại:Đệ tử Thích-ca Mâu-ni
Thể loại:Thích Ca Mâu Ni
Thể loại:Phật giáo Nguyên thủy