Định lý Borsuk–Ulam

Trong toán học, định lý Borsuk-Ulam khẳng định rằng tất cả các hàm liên tục từ một hình cầu n chiều vào một không gian Euclid n chiều sẽ gửi ít nhất một cặp điểm đối cực đến cùng một điểm.
Tức là, nếu  là một ánh xạ liên tục thì tồn tại  sao cho: .
Trường hợp  có thể được minh họa bằng cách nói rằng luôn tồn tại một cặp điểm đối diện trên đường xích đạo của Trái đất có cùng nhiệt độ. Điều này cũng đúng với bất kỳ vòng tròn nào. Ngoài ra, ta cần giả định nhiệt độ thay đổi liên tục.
Trường hợp  thường được minh họa bằng cách nói rằng tại bất kỳ thời điểm nào, luôn có một cặp điểm đối cực trên bề mặt Trái đất với nhiệt độ và áp suất khí quyển bằng nhau. Tương tự, điều này cũng đúng với bất kỳ mặt cầu nào, và ta giả sử rằng nhiệt độ và áp suất không khí thay đổi liên tục.

**Phát biểu tương đương**
Các phát biểu sau tương đương với định lý Borsuk-Ulam.

**Hàm lẻ**
Một hàm  được gọi là lẻ nếu với mọi : .
Định lý Borsuk–Ulam tương đương với phát biểu sau: Một hàm lẻ liên tục từ hình cầu n chiều vào không gian Euclid n chiều có ít nhất một không điểm.
Chứng minh:- Nếu định lý Borsuk-Ulam là đúng, thì nó đúng cho các hàm lẻ, và với một hàm lẻ,  khi và chỉ khi . Do đó mọi hàm liên tục lẻ đều có ít nhất một không điểm. - Với mọi hàm liên tục , hàm sau là liên tục và lẻ: . Nếu mọi hàm lẻ liên tục có không điểm thì  có không điểm, và do đó, . Do đó định lý Borsuk-Ulam là đúng.

**Phép co**
Xét một hàm  Ta gọi một hàm như vậy là một phép co. Định lý Borsuk–Ulam tương đương với khẳng định sau: không có phép co liên tục lẻ.
Chứng minh:
Nếu định lý đúng, thì mọi hàm lẻ liên tục từ  phải chứa 0 trong tạo ảnh của nó (xét phép nhúng tiêu chuẩn ). Tuy nhiên,  vì vậy không thể có một hàm lẻ liên tục có tạo ảnh là .
Ngược lại, nếu định lý là không đúng, thì có một hàm lẻ liên tục  không có không điểm. Ta có thể xây dựng một hàm lẻ khác  bởi:
 
vì  không có không điểm. Do đó, ta có một phép co lẻ liên tục.

**Chứng minh định lý**

**Trường hợp 1 chiều**
Trường hợp 1 chiều có thể dễ dàng được chứng minh thông qua định lý giá trị trung gian.
Đặt  là một hàm thực, liên tục, lẻ trên một vòng tròn;  cũng có thể được coi là một hàm thực, liên tục, lẻ và có chu kỳ bằng 1 trên đường thẳng thực. Chọn  tùy ý. Nếu  thì ta xong. Nếu không, không mất tính tổng quát, giả sử  Thế thì  Do đó, theo định lý giá trị trung gian, tồn tại một điểm  giữa  và  sao cho .

**Trường hợp tổng quát - chứng minh tô pô đại số**
Giả sử rằng  là một hàm liên tục lẻ với  (trường hợp  được xử lý ở trên, trường hợp  có thể được xử lý bằng lý thuyết phủ sơ cấp). Do hàm là lẻ, ta có một hàm liên tục cảm sinh  giữa các không gian xạ ảnh thực, tạo ra một đồng cấu cấu trên các nhóm cơ bản. Đồng cấu này là một đẳng cấu. Theo định lý Hurewicz, phép đồng cấu vành cảm sinh trên đối đồng điều với hệ số trong ,
 
gửi  đến . Nhưng  và , mâu thuẫn.

**Trường hợp tổng quát - chứng minh toán học tổ hợp**
Định lý Borsuk – Ulam có thể được chứng minh bằng bổ đề Tucker trong toán học tổ hợp.

**Hệ quả**
 Không có tập hợp con nào của  đồng phôi với  - Định lý bánh mì dăm bông: Cho mọi họ các tập hợp compact A1,..., An trong , ta luôn có thể tìm thấy một siêu phẳng chia mỗi tập thành hai tập con có độ đo bằng nhau.

**Ghi chú**

**Tham khảo**
 Chú thích tạp chí|last=Borsuk|first=Karol|author-link=Karol Borsuk|year=1933|title=Drei Sätze über die n-dimensionale euklidische Sphäre|url=http://matwbn.icm.edu.pl/ksiazki/fm/fm20/fm20117.pdf|journal=Fundamenta Mathematicae|language=de|volume=20|pages=177–190|doi=10.4064/fm-20-1-177-190- location=Moscow- author-link=Jiří Matoušek (mathematician)- pages=166–235- via=

**Liên kết ngoài**
  Thảo luận trên Diễn đàn toán học về Định lý Borsuk-Ulam
Thể loại:Định lý tôpô học
Thể loại:Tô pô đại số
Thể loại:Toán học tổ hợp