Ebla

Ebla (Sumer: 𒌈𒆷 eb₂-la,The Open Richly Annotated Cuneiform Corpus إبلا, hiện đại: تل مرديخ, Tell Mardikh) là một trong những vương quốc cổ nhất ở Syria. Tàn tích của nó ngày nay là một gò đất nằm gần làng Mardikh cách Aleppo khoảng abbr=on phía tây nam. Ebla là một địa điểm quan trọng trong suốt thiên niên kỷ 3 TCN và trong nửa đầu thiên niên kỷ 2 TCN. Việc khám phá ra Ebla chứng minh Levant là một trung tâm văn minh cổ đại sánh ngang Ai Cập và Lưỡng Hà, đồng thời bác bỏ quan điểm cho rằng chỉ có hai nơi này mới là trung tâm quan trọng duy nhất ở Cận Đông trong giai đoạn đầu thời đại đồ đồng. Vương quốc Ebla thứ nhất cũng được ghi nhận là cường quốc đầu tiên trên thế giới.
Khởi đầu là một khu định cư nhỏ trong giai đoạn đầu Thời đại đồ đồng (khoảng năm 3500 TCN), Ebla phát triển thành một đế chế giao thương rồi trở thành cường quốc bành trướng lãnh thổ và áp đặt quyền bá chủ lên phần lớn khu vực miền bắc và miền đông Syria. Ebla bị diệt vong vào thế kỷ 23 TCN; thành phố này sau đó đã được tái thiết và nhắc đến trong các ghi chép dưới thời Triều đại thứ ba của Ur. Ebla đệ nhị kế tục vương quốc đầu tiên nhưng do triều đại mới cai trị. Vương quốc đệ nhị bị diệt vong vào cuối thiên niên kỷ 3 TCN, điều này đã mở đường cho các bộ lạc Amorite tới định cư tại nơi đây và lập nên Ebla đệ tam. Vương quốc đệ tam cũng phát triển thành một trung tâm giao thương lớn mạnh; nó là một chư hầu và đồng minh của Yamhad (Aleppo ngày nay) cho đến khi bị vua Hittite Mursili I tiêu diệt hoàn toàn vào thế kỷ 16 TCN.
Ebla duy trì sự thịnh vượng qua mạng lưới giao thương rộng lớn. Các đồ tạo tác từ Sumer, Síp, Ai Cập cho đến tận Afghanistan đã được tìm thấy trong cung điện cổ. Vương quốc có ngôn ngữ riêng là tiếng Ebla. Tổ chức chính trị Ebla khác với hình mẫu ở Sumer. Phụ nữ có đặc quyền và hoàng hậu cũng tham chính vào điều hành và hoạt động tôn giáo. Các thần điện chủ yếu thờ các thần Semit phương bắc và có những thần là đặc trưng chỉ có ở Ebla. Thành phố này bắt đầu được khai quật từ năm 1964 và nổi tiếng với các tấm bảng Ebla. Các nhà khảo cổ học đã phát hiện khoảng 20.000 tấm bảng chữ hình nêm với niên đại là vào 2350 TCN ở nơi đây.#tag:ref|Tất cả mốc thời gian trong bài đều tính theo Trung niên đại trừ khi có chú thích khác|group=note Chúng được viết bằng chữ hình nêm của cả hai ngôn ngữ là tiếng Sumer và tiếng Ebla, kho lưu trữ này mang lại hiểu biết tường tận hơn về ngôn ngữ Sumer cũng như tổ chức chính trị và phong tục tập quán của xã hội Levant giữa thiên niên kỷ 3 TCN.

**Lịch sử**
Tên gọi "Ebla" có thể mang nghĩa là "đá trắng", tên gọi này có thể ám chỉ tới việc thành phố này được xây dựng trên nền đá vôi.p= 248 Những cư dân đầu tiên đặt chân tới Ebla là vào khoảng năm 3500 TCN.p= 241 Thành phố ngày càng phát triển nhờ vào các ngôi làng nông nghiệp lân cận.p= 241 Thành phố này còn được hưởng lợi nhờ vào vai trò là điểm trung chuyển kết nối giao thương quốc tế đang ngày phát triển của nó, khởi đầu với mặt hàng sợi len cho Sumer.p= 241 Các nhà khảo cổ gọi thời kỳ định cư ban đầu này là "Mardikh I" và chấm dứt vào khoảng năm 3000 TCN.p= 54 Sau giai đoạn Mardikh I là thời kỳ vương quốc đệ nhất và đệ nhị tồn tại từ khoảng năm 3000 đến 2000 TCN, giai đoạn này còn được gọi là "Mardikh II".p= 37 I. J. Gelb coi Ebla thuộc nền văn minh Kish của các cộng đồng dân Semit trải dài từ trung tâm Lưỡng Hà đến phía tây Levant.p= 133

**Vương quốc đệ nhất**
Trong thời vương quốc đệ nhất từ khoảng năm 3000 đến 2300 TCN, Ebla là vương quốc nổi bật nhất trong số các quốc gia ở Syria, đặc biệt là trong giai đoạn nửa sau của thiên niên kỷ 3 TCN, giai đoạn này được gọi là "thời đại văn khố" với các bảng Ebla.p= 37

**Giai đoạn đầu**
Giai đoạn đầu kéo dài từ năm 3000-2400 TCN được gọi là "Mardikh IIA".p= 37 Trước thời kỳ có các văn thư lưu trữ, chúng ta chỉ có thể biết được tổng quan về lịch sử thành phố nhờ vào các cuộc khai quật.p= 250 Giai đoạn đầu tiên của Mardikh IIA được xác định với kiến trúc "CC",p= 247 và một phần cấu trúc "G2",p= 246 có vẻ như đây là cung điện hoàng gia được xây khoảng năm 2700 TCN.p= 241 Vào cuối giai đoạn này, cuộc Chiến tranh kéo dài cả trăm năm với Mari đã nổ ra.p= 349 Mari lúc đầu chiếm được ưu thế nhờ có vua Saʿumu chiếm được nhiều thành trì của Ebla.p= 119 Tới giai đoạn giữa thế kỷ 25 TCN, vua Kun-Damu đã đem quân đánh thắng được Mari thế nhưng vương quốc lại rơi vào tình trạng suy yếu sau khi ông qua đời.p= 68

**Thời đại văn khố**
Cung điện hoàng gia "G"
Thời đại văn khố còn được gọi là giai đoạn "Mardikh IIB1", giai đoạn này kéo dài từ khoảng năm 2400 TCN cho tới tận khoảng năm 2300 TCN.p= 37 Thời kỳ này kết thúc bằng "sự phá hủy đầu tiên",p= 38 thuật ngữ này chủ yếu đề cập đến sự sụp đổ của cung điện (cung điện "G" được xây dựng trên "G2" trước đó)p= 19 và phần lớn khu vực vệ thành.p= 74 Trong suốt thời đại văn khố, Ebla đã áp đặt quyền thống trị về mặt chính trị và quân sự lên các thành phố khác ở miền bắc và miền đông Syria, chúng đều được ghi chép lại trong các văn thư lưu trữ.p= 105 Hầu hết các tấm bảng thuộc giai đoạn này đều nhắc đến những vấn đề về kinh tế nhưng cũng có cả thư tín hoàng gia và ngoại giao.p= 15
Tất cả những tấm bảng này đều không thuộc giai đoạn trước thời trị vì của Igrish-Halam,p= 69 khi mà Ebla còn thần phục Marip= 350 và khi vua Iblul-Il của Mari chinh phạt các thành Ebla tại khu vực miền trung lưu vực sông Euphrates.p= 200 Ebla hồi phục lại sự thịnh vượng dưới thời trị vì của vua Irkab-Damu vào khoảng năm 2340 TCN và đã phản công Mari thắng lợi.p= 24 Irkab-Damu đã ký kết một hòa ước về việc lập lại hòa bình và thiết lập giao thương với Abarsal;p= 5 đây là một trong những hiệp ước cổ nhất còn ghi lại trong lịch sử.p= 14
Vào thời điểm bành trướng nhất, Ebla kiểm soát một khu vực với diện tích gần bằng phân nửa nước Syria ngày nay,p= 242 và trải dài từ Ursa'um ở phía bắcp= 101 đến khu vực xung quanh Damascus ở phía nam,p= 39 từ Phoenicia và các dãy núi ven biển ở phía tâyp= 18 cho đến Haddu ở phía đông.p= 5 Phần lớn vương quốc do vua trực tiếp quản lý thông qua các quan tổng đốc; phần còn lại là các nước chư hầu.p= 242 Armi là một trong những chư hầu quan trọng nhất,p= 135 vương quốc này thường được nhắc đến trong các tấm bảng Ebla.p= 486 Ebla có hơn 60 chư hầu và thành bang,p= 66 có thể kể đến như Hazuwan, Burman, Emar, Halabitu và Salbatu.p= 64p= 83
Chức vụ wazir giống như tể tướng trong triều, có quyền hành rất lớn.p= 59vị Wazir quyền lực nhất là Ibrium, ông ta đã đem quân tiến đánh Abarsal dưới thời vị wazir tiền triều là Arrukum.p= 123 Dưới thời Isar-Damu, Ebla tiếp tục chiến tranh với Mari (thế lực này đã đánh bại đồng minh Nagar của Ebla và phong tỏa các tuyến đường giao thương giữa Ebla với khu vực miền nam Lưỡng Hà qua khu vực miền bắc Lưỡng Hà).p= 350 Ebla đã phải thường xuyên mang quân trấn áp các chư hầu nổi loạnp= 123 như vài lần đem quân đánh Armip= 484p= 486 hay là một chiến dịch ở khu vực phía nam Ib'al gần với Qatna.p= 123 Trong cuộc chiến với Mari, Isar-Damu liên minh với Nagar và Kish.p= 57 Wazir Ibbi-Sipish đã lãnh đạo quân liên minh giành thắng lợi quyết định trong trận chiến gần Terqa.p= 123 Liên minh cũng đã tấn công và chiếm được Armi, con trai của Ibbi-Sipish là Enzi-Malik sau đó đã làm tổng đốc cai quản vùng này.p= 486 Vài năm sau, Ebla đã phải hứng chịu sự tàn phá lần đầu tiên,p= 103 có thể là sau khi Isar-Damu băng hà.p= 219

**Lần hủy diệt đầu tiên**
Ebla bị hủy diệt lần đầu tiên vào 2300 TCN; Cung điện "G" đã bị thiêu trụi, các văn bản bằng đất sét nằm trong văn khố hoàng gia cũng bị nung nóng và điều này giúp bảo tồn những tấm bảng này.p= 54 Có nhiều giả thuyết về nguyên nhân và thủ phạm gây ra vụ cháy:p= 103
Tập tin:Akkadian_soldier_of_Naram-Sin.jpg|nhỏ|Hình ảnh chiến binh Akkad của Naram-Sin với mão trụ và trường kiếm trên tấm bia Nasiriyah. Người này cầm chiếc bình kim loại kiểu Anatolia trong tay.p=239- Giả thuyết ưu thế dựa theo niên đại (sớm): Giovanni Pettinato ủng hộ giả thuyết cho rằng Ebla được thành lập sớm hơn và sự hủy diệt xảy ra vào khoảng năm 2500 TCN.p= 61 Pettinato lúc đầu đưa ra thời điểm diễn ra sự kiện này là vào khoảng năm 2500 TCN, về sau ông ta lại chấp thuận rằng sự kiện này có thể xảy ra vào khoảng năm 2400 TCN.p= 62 Học giả này nêu giả thuyết cho rằng thành phố đã bị vua Eannatum của Lagash hủy diệt vào năm 2400 TCN (ông ta khoe khoang là đã nhận triều cống từ Mari) hoặc là bởi vua  Lugalzagesi của Umma (vị vua này tuyên bố là đã đặt chân đến tận Địa Trung Hải).p= 62- Giả thuyết Akkad: Cả Sargon Đại đế và cháu trai là Naram-Sin đều tuyên bố triệt hạ một thành với tên gọi Ibla.p= 119 Paolo Matthiae , người phát hiện ra Ebla, cho rằng nhiều khả năng Sargon là thủ phạm.p= 68 Ý kiến này được Trevor R. Bryce ủng hộ,p= 16 nhưng bị Michael Astour phản bác.p= 70 Cuộc chinh phục Armanum và Ebla bên bờ Địa Trung Hải của Naram-Sin được nhắc đến trong nhiều các văn bản thời đó:pp=132-133- Mari báo thù: Theo Alfonso Archi và Maria Biga, việc phá hủy xảy ra khoảng ba hoặc bốn năm sau trận Terqa.p= 103 Archi và Biga cho rằng việc này do Marip= 103 gây ra để rửa nỗi nhục tại Terqa.p= 59 Quan điểm này được Mario Liverani ủng hộ.p= 123 Archi cho rằng vua Isqi-Mari đã tiêu diệt Ebla trước khi lên ngôi Mari.p= 7- Thảm họa tự nhiên: Ý kiến Astour lại cho là thiên tai đã gây ra đám cháy kết thúc giai đoạn văn khố.p= 74 Lập luận cho giả thuyết này ở chỗ chỉ có cung điện bị tàn phá, ngoài ra không có bằng chứng thuyết phục về nạn cướp bóc.p= 74 Ông tính mốc đám cháy xảy ra khoảng năm 2290 TCN (Trung niên đại).p= 75

**Vương quốc đệ nhị**
Thời kỳ vương quốc đệ nhị ứng với "Mardikh IIB2" kéo dài từ năm 2300 đến 2000 TCN.p= 38 Vương quốc đệ nhị tồn tại cho đến lần hủy diệt thứ nhì xảy ra trong khoảng năm 2050-1950 TCN, với dấu mốc quy ước chính thức thường là 2000 TCN.p= 78 Người Akkad dưới quyền Sargon Đại đế và hậu duệ của ông là Naram-Sin xâm lăng biên giới phía bắc Ebla nhằm vào các khu rừng trên núi Nur. Hai cuộc xâm lược cách nhau khoảng 90 năm và không sáp nhập được các khu vực này vào Akkad.p= 79 Archi chấp nhận "Ibla" chép trong biên niên sử Sargon và Naram-Sin chính là Ebla nhưng không coi Akkad là nguyên nhân gây ra sự phá hủy khép lại giai đoạn văn khố.p= 26 Đến thời Naram-Sin, Armi là thành thống trị ở miền bắc Syria nhưng đã bị vua Akkad tàn phá.p= 471
Cung điện "P5"
Một triều đại mới mang tính địa phương cai trị vương quốc Ebla đệ nhịp= 16 trong sự kế thừa liên tục di sản vương quốc đầu tiên,p= 245 duy trì những nét đặc trưng ban đầu như phong cách kiến trúc và tính linh thiêng của các địa điểm tôn giáo trước đó.p= 252 Cung điện hoàng gia mới được xây dựng ở khu hạ thành.p= 76 Có lẽ quá trình chuyển đổi giữa hai vương quốc chỉ được đánh dấu bằng việc cung điện "G" bị phá hủy.p= 74 Có rất ít thông tin về vương quốc đệ nhị vì không phát hiện được văn bản nào ngoài một bản khắc có niên đại vào cuối thời kỳ này.p= 76
Vương quốc đệ nhị được chứng thực trong các nguồn tài liệu đương thời. Trong một văn bản, Gudea vua Lagash ra lệnh mang gỗ tuyết tùng về từ Urshu trong núi Ebla, cho thấy lãnh thổ Ebla gồm cả Urshu phía bắc Carchemish Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay.p= 81 Văn bản có niên đại năm thứ bảy triều Amar-Sin vua đế quốc Ur III (khoảng 2040 TCN), nhắc đến sứ thần từ Ensí ("Megum") thuộc Ebla.p= 36 Vương quốc đệ nhị được coi là chư hầu của  Ur III,p= 87 nhưng bản chất mối quan hệ này chưa được làm rõ dù có hình thức triều cống.p= 132 Có thể việc thần phục Ur là điều kiện bắt buộc để tiến hành giao thương với đế quốc này.p= 101
Vương quốc đệ nhị tan rã vào cuối thế kỷ 21 TCNp= 101 và kết thúc bằng một trận cháy, dù bằng chứng chỉ tìm thấy ngoài "Đền Đá" và quanh cung điện "E" trên đô thị thành cao.p= 252 Chưa rõ nguyên nhân hủy diệt này;p= 252 theo Astour, có thể là do người Hurri xâm lăng khoảng năm 2030 TCN,p= 250 chư hầu của Ebla trước đây là thành Ikinkalis lãnh đạo cuộc xâm lược này.p= 124 Sự hủy diệt Ebla được nhắc đến trong mảnh rời của sử thi huyền thoại Hurro-Hittite "Bài ca phóng thích" phát hiện năm 1983,p= 66 Astour coi đó là nói về sự phá hủy của vương quốc đệ nhị.p= 153 Trong sử thi, một người tên "Zazalla" dẫn một nhóm người Ebla ngăn vua Meki ân xá tù nhân từ chư hầu Ikinkalis trước đây,p= 24 việc này chọc giận thần bão Hurri là Teshub khiến thần hủy diệt thành phố.p= 67

**Vương quốc đệ tam**
Mảnh tượng Ibbit-Lim
Vương quốc đệ tam ứng với "Mardikh III" được chia thành các giai đoạn "A" (khoảng 2000–1800 TCN) và “B” (khoảng 1800–1600 TCN).p= 38 Trong giai đoạn "A", Ebla nhanh chóng được tái thiết quy hoạch lại.p= 75 Nền móng bao trùm lên tàn tích Mardikh II; cung điện và đền thờ mới được xây dựng, các đồn lũy mới được dựng theo hai vòng tròn — một cho hạ thành và một cho đô thị thành cao.p= 75 Nhà cửa được bố trí theo các dãy đều đặn, ngoài ra còn có các tòa nhà công cộng lớn.p= 25 Đến giai đoạn "B" lại xây dựng bổ sung thêm nữa.p= 25
Cung điện wazir
Vị vua đầu tiên được biết đến của vương quốc đệ tam là Ibbit-Lim,p= 103 người tự xưng là Mekim vua Ebla.p= 25 Năm 1968 phát hiện một bức tượng thờ bằng đá bazan có mang dòng chữ của Ibbit-Lim; việc này giúp cho nhận diện tàn tích Tell Mardikh với vương quốc Ebla cổ.p= 25 Pettinato cho rằng danh hiệu vua là Amorite nên có thể cư dân vương quốc đệ tam chủ yếu là người Amorite cũng như phần lớn Syria thời đó.p= 22
Vào đầu thế kỷ 18 TCN, Ebla trở thành chư hầu của Yamhad là một vương quốc người Amorite có trung tâm ở Aleppo.p= 61 Thời này không có các văn bản ghi chép lại, nhưng thành phố này vẫn còn là một chư hầu dưới triều đại vua Yarim-Lim III của Yamhad.p= 25 Một vị vua Ebla được biết đến trong thời kỳ này là Immeya đã nhận quà tặng từ Pharaoh Ai Cập Hotepibre, cho thấy các mối liên hệ tiếp diễn và vị thế quan trọng của Ebla.p= 35 Ebla được nhắc đến trong các bảng ở một chư hầu Yamhad khác nay tại Alalakh, Thổ Nhĩ Kỳ; trong đó một công nương Ebla cưới hoàng tử con Ammitaqum vua Alalakh là một trong các chi của dòng tộc vương triều Yamhad.p= 807
Ebla bị vua Hittite Mursili I phá hủy khoảng năm 1600 TCN.p= 211 Indilimma có thể là vua Ebla cuối cùng;p= 106 ấn triện thái tử  Maratewari được phát hiện ở tây cung "Q".p= 106 Theo Archi, sử thi "Bài ca phóng thích" mô tả sự hủy diệt của vương quốc đệ tam và lưu giữ các dữ kiện cổ xưa hơn.p= 24

**Các giai đoạn sau**
Ebla không bao giờ hồi phục lại sau lần hủy diệt thứ ba. Đó là một ngôi làng nhỏ trong giai đoạn "Mardikh IV" (1600 – 1200 TCN),p= 211 và được đề cập trong các ghi chép về Alalakh với tư cách là một chư hầu của triều đại Idrimi.p= 388 "Mardikh V" (1200 – 535 TCN) là một thôn làng thời kỳ đồ sắt sớm, phát triển về quy mô trong các giai đoạn sau.p= 211 Sự phát triển tiếp theo ở "Mardikh VI" kéo dài cho đến năm 60 SCN.p= 211 "Mardikh VII" bắt đầu từ thế kỷ 3 kéo dài cho đến thế kỷ 7,p= 16 sau đó thì hoang phế.p= 225

**Di chỉ**

**Bố cục thành phố**
Các địa danh tại Ebla
Ebla bao gồm phần hạ thành và đô thị thành cao ở trung tâm.p= 86 Trong thời vương quốc đệ nhất, thành có diện tích 56 ha và được bảo vệ bằng các đồn lũy gạch bùn.p= 110 Ebla được chia thành bốn quận - mỗi quận đều có cổng riêng ở tường thành ngoại.p= 112 Thành cổ bao gồm cung điện "G" của vua,p= 537 và một trong hai ngôi đền hiến dâng cho thần Kura (gọi là "Đền Đỏ").p= 543 Hạ thành có ngôi đền Kura thứ hai ở phía đông nam gọi là "Đền Đá".p= 251 Trong thời vương quốc đệ nhị, cung điện hoàng gia "P5" được xây ở hạ thành phía tây bắc của thành cao,p= 26 và đền "D" được dựng trên nền "Đền Đỏ" đã bị phá hủy.p= 40
Trong thời vương quốc đệ tam, Ebla là một thành lớn với diện tích gần 60 ha.p= 34 Thành có tường lũy vững chắc bảo vệ cùng với hệ thống cổng kép hai lớp.p= 421 Thành cổ được gia cố và tách biệt khỏi phần hạ thành.p= 200 Cung điện hoàng gia mới "E" được xây dựng tại khu thành cao (thời Mardikh IIIB),p= 226 và đền thờ Ishtar đặt trên nền đền Đỏ và "D" trước kia (trong khu vực "D").p= 295 Hạ thành cũng được chia thành bốn quận.p= 112 Cung điện "P5" hiện diện trong thời Mardikh IIIAp= 164 và được thay bằng "cung điện trung kỳ" thời Mardikh IIIB.p= 421
Các kiến trúc khác thời vương quốc đệ tam gồm cả cung điện của wazir,p= 422 tây cung (trong khu "Q"),p= 86 đền thờ thần Shamash (đền thờ "N"), đền thờ thần Rasap (đền thờ "B1") và bắc cung (dựng trên "cung điện trung kỳ").p= 421 Ở phía bắc hạ thành, đền thờ Ishtar thứ hai được xây dựng,p= 130 còn "Đền Đá" trước kia bị đền thờ thần Hadad thế chỗ.p= 130

**Nghĩa địa hoàng gia**
Tây cung "Q" nằm trên nghĩa địa hoàng gia
Các vua thời vương quốc đệ nhất được chôn cất bên ngoài thành. Mười vua sau cùng (cuối là Irkab-Damu) được chôn cất ở Darib,p= 465 trong khi các tiên vương nằm tại lăng mộ hoàng gia ở Binas. Có duy nhất một lăng mộ hoàng gia thời vương quốc đệ nhất được phát hiện ngay tại Ebla (Hầm mộ G4).p= 50 Lăng này có lẽ được xây dưới thời vua cuối cùng và có thể là dấu chỉ cho thấy Ebla du nhập truyền thống Lưỡng Hà an táng vua ngay dưới nền cung điện.p= 50
Nghĩa địa hoàng gia thời vương quốc đệ tam được phát hiện bên dưới tây cung Q; gồm nhiều hầm mộ nhưng chỉ khai quật ba mộ.p= 37 Mộ là các hang động tự nhiên dưới nền móng cung điện; tất cả đều có niên đại từ thế kỷ 19-18 TCN và cấu trúc giống nhau, gồm một lối vào nối qua hành lang tới các phòng an táng.p= 252p= 60

**Hầm mộ G4**
Lăng mộ hoàng gia phát hiện tại cung điện G được gọi là Hầm mộ G4 (hypgeum G4); niên đại thuộc giai đoạn văn khố, có thể là đời vua Isar-Damu.p= 53 Mộ bị hư hại nặng nề; hầu hết đá đã long ra và phần mái không còn gì hết.p= 56 Trong mộ cũng không có hài cốt hoặc đồ tùy táng, dẫn đến giả thuyết đã bị đào trộm hoặc không dùng đến hay chỉ là mộ vinh danh (cenotaph).p= 56
Được khai quật từ năm 1992 đến 1995, hầm mộ nằm bên dưới khu vực phía tây của cung điện ở độ sâu gần 6 mét.p= 56 Mộ gồm hai phòng thông nhau trên nền đá vôi.p= 56 Cả hai phòng đều có dạng hình chữ nhật; phòng phía đông (L.6402) rộng 4 mét, dài hơn 3,5 mét (chưa rõ tổng chiều dài do hư hỏng nặng) theo hướng đông tây.p= 270 Phòng phía tây (L.5762) dài 5,20 mét, rộng 4 mét cũng hướng đông tây.p= 269 Đá vôi dùng để xây tường và các khối nhô ra hướng về giữa phòng cho thấy có thể mái có dạng vòm cung nhọn.p= 56

**Lăng mộ tây cung**
Sơ đồ lăng mộ tây cung- Mộ công nương: có niên đại khoảng năm 1800 TCN, là ngôi mộ cổ nhất và nhỏ nhất trong những mộ thời vương quốc đệ tam đã được phát hiện.p= 60 Mộ được khai quật năm 1978,p= 303 bên trong có hài cốt một phụ nữ trẻ nên được đặt tên như vậy.p=24 Hành lang có bậc cắt thẳng lên nền đá một phần, còn lại thì lát thêm đá. Bậc dẫn đến phòng an táng, cấu trúc này là do mở rộng hang động tự nhiên.p= 161 Đây là ngôi mộ duy nhất không bị đào bới;p= 28 bên trong vẫn còn trang sức và đồ tùy táng quý giá.p= 173- Mộ bể chứa: mộ này hư hại nhất trong toàn bộ nghĩa địa.p= 60 Mộ chứa đến hai phòng an táng, phòng xây trước (Q79A) có niên đại cùng thời với mộ công chúa và bị hư hại nặng khi được tái sử dụng, một hành lang mới đè lên ngay vị trí Q79A (dẫn đến phòng Q79B về sau) vào cuối thế kỷ 17 TCN.p= 161 Đây có lẽ là nơi an nghỉ của một vị vua; quyền trượng ngắn (biểu tượng cho quyền lực hoàng gia) được phát hiện ở Q79A.p= 161- Mộ chúa dê: mộ lớn nhất trong nghĩa địa, gồm hai phòng đặt dưới và đi xuống qua một trục thẳng đứng.p= 161 Không rõ về chủ nhân ngôi mộ, các nhà khảo cổ đặt tên như vậy vì trong đó có một chiếc ngai trang trí với đầu dê bằng đồng.p= 173 Trong mộ còn tìm thấy một cốc bạc có khắc tên vua Immeya, rất có thể đó là người được táng ở đây.p= 217

**Chính quyền**
Chính quyền vương quốc đệ nhất gồm vua (được tôn là Malikum) và đại wazir đứng đầu hội đồng nguyên lão (Abbu) và bộ máy hành chính.p= 172 Vương quốc đệ nhị cũng có chế độ quân chủp= 132 nhưng ít được biết đến vì thiếu các văn bản ghi chép lại.p= 76 Vương quốc đệ tam là chế độ quân chủ thành bang, chư hầu dưới quyền Yamhad.p= 267

**Bộ máy hành chính của vương quốc đệ nhất**
Hoàng hậu chia sẻ việc điều hành vương quốc với vua.p= 537 Thái tử tham gia nội chính còn nhị hoàng tử đảm nhiệm đối ngoại.p= 537 Hầu hết công việc kể cả quân đội đều qua tay wazir và bộ máy hành chính gồm 13 chức sắc triều đình — mỗi người quản lý 400 đến 800 người dưới tạo nên bộ máy hành chính 11.700 người.p= 172 Hạ thành được chia bốn, mỗi khu do một giám trưởng quản lý cùng nhiều phó quan.p= 537 Để kiểm soát lợi ích hoàng tộc, vua bổ nhiệm các vụ (mashkim), thu trữ (ur) và sứ giả (kas).p= 242

**Đơn vị hành chính**
Nhiều vương quốc chư hầu phụ thuộc vào Ebla nhưng đều có vua riêng (En). Các vua đó có quyền tự chủ cao, chỉ phải cống nạp và hỗ trợ quân binh cho Ebla.p= 242 Trung tâm hành chính ở kinh đô gọi là "SA.ZA"; gồm cung điện hoàng gia, kho chứa và một số đền thờ.p= 265 Vùng bên ngoài tường thành kinh đô trong các văn bản Ebla được gọi là "uru-bar" (ngoại thành).p= 265 Các làng và thành trực thuộc trung ương sẽ nhận quyền quản lý trực tiếp từ kinh đôp= 265 hoặc đặt các chức quan cai quản.p= 265 Chức danh hành chính không phân định rõ ràng trách nhiệm và quyền hạn vì mỗi thành đều có truyền thống chính trị riêng.p= 91- Lugal: ở Lưỡng Hà, lugal chỉ về vua nhưng đối với Ebla, từ này chỉ về quan tổng đốc trực thuộc quyền kinh đô.p= 199 Chức vụ này nằm trong bộ máy hành chính Ebla nhưng không được diễn giải rõ ràng. Lugal nằm dưới quyền đại wazir,p= 122 họ cai quản các thành dưới danh nghĩa kinh đô và phải chuyển hàng hóa về kho chứa của Ebla.p= 265 Pettinato đếm được 14 lugal khác nhau trong các văn bản hành chính Ebla nên suy ra vương quốc được chia làm 14 đơn vị; hai trong số đó nằm ở kinh đô, phần còn lại chia làm 12 đơn vị trên khắp vương quốc.p= 215- Ugula: có thể tạm dịch là tổng quản; một số ugula cai trị độc lập hoặc đại diện cao nhất của một bộ tộc.p= 260 Nhiều thành bổ nhiệm ugula làm người đứng đầu như thành Darum chẳng hạn.p= 265

**Khôra**
Các vùng nằm dưới quyền trực tiếp của vua có ý nghĩa quan trọng về kinh tế đối với kinh đô được các nhà khảo cổ học gọi là "khôra".p= 37,  266 Rất khó xác định được quy mô các vùng như vậy và cho cả lãnh thổ vương quốc vì liên tục có chiến tranh bành trướng. Các khôra mới thường xuyên được sáp nhập, một số thì vua sẽ cai quản trực tiếp, một số lại tiếp tục dưới danh nghĩa chư hầu tự chủ.p= 266
Nói chung, khôra là vùng trực thuộc cơ bản đóng góp kinh tài cho kinh đô,p= 37 gồm các thành và làng mạc mà vua và wazir đặt cung điện, nơi có điện thờ các thần bảo hộ hoàng gia, nơi diễn ra nghi thức tế lễ hoàng gia, và các thành khác như nơi vận chuyển vải dệt.p= 94 Khôra trải rộng 3.000 km² từ tây sang đông gồm cả đồng bằng phía đông Jabal Zawiya, đầm Maṭkh, núi al-Hass và núi Shabīth.p= 215 Các khu vực tiếp giáp với khôra như al-Ghab, al-Rouge và al-Jabbul có liên hệ văn hóa gần gũi với khôra.p= 215

**Con người, ngôn ngữ và văn hóa**

**Vương quốc đệ nhất và đệ nhị**
Sân cung điện hoàng gia "G"
Các giai đoạn Mardikh II chia sẻ chung một nền văn hóa.p= 164 Ước lượng dân số Ebla thời Mardikh IIB1 rơi vào khoảng 40.000 ở kinh đô và hơn 200.000 trên toàn bộ vương quốc.p= 230 Dân cư Ebla thời Mardikh II chủ yếu là người Semit, có quan hệ gần gũi với các sắc tộc Semit tây bắc lân cận như người Amorite.p= 183 Giovanni Pettinato cho rằng tiếng Ebla, một trong những ngôn ngữ Semit cổ nhất được chứng thực,p= 591 thuộc nhóm ngôn ngữ Semit Tây; Gelb và một số nhà nghiên cứu khác lại cho rằng nó thuộc nhóm Đông Semit, gần hơn với tiếng Akkad.p= 7 Đồng thuận hàn lâm coi tiếng Ebla thuộc hệ Đông Semit, nhưng biểu hiện đặc điểm của cả Đông lẫn Tây Semit.p= 63
Ebla là nơi tổ chức nhiều lễ hội tôn giáo và xã hội, đơn cử như lễ tân vương đăng cơ kéo dài vài tuần.p= 66 Lịch Ebla dựa trên năm chí tuyến, chia làm 12 tháng.p= 147 Người ta đã phát hiện hai loại lịch được dùng tại đây: "lịch cũ" dưới thời Igrish-Halam và "lịch mới" do wazir Ibbi-Sipish đưa ra.p= 147 Tên các tháng trong lịch vinh danh các vị thần; ví dụ, tháng đầu tiên trong lịch mới là "Itu be-li", nghĩa đen là "tháng của chúa".p= 60 Các năm đều được đặt tên thay vì gán số.p= 34
Phụ nữ Ebla được trả công ngang với nam giới, đồng thời được phép đảm nhận các chức vụ và tham chính vào hệ thống công quyền.p= 75 Giống ngựa Kunga tại đây được nhập từ Nagar.p= 436 Những con vật này được dùng để kéo xe cho hoàng tộc và quan chức cao cấp, cũng như làm lễ vật ngoại giao cho các thành đồng minh.p= 436 Dân cư nơi đây không tập trung quanh cung điện và đền thờ như ở các vương quốc Lưỡng Hà khác. Cung điện Ebla được thiết kế quanh sân chung trong thành, mở cửa về các lối trong thành để dân chúng dễ dàng tiếp cận. Điều này trái ngược với các cung điện Lưỡng Hà giống như thành thường có lối vào hẹp và từ sân chung rất khó vào.p= 127 Âm nhạc đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội Ebla; nhạc công có thể là người trong thànhp= 73 hoặc được thuê từ các thành khác như Mari.p= 76 Những người diễn trò nhào lộn thường được thuê từ Nagar, nhưng số lượng về sau giảm dần, chỉ giữ lại một số ít để dạy nhào lộn lại cho dân trong thành.p= 101

**Vương quốc đệ tam**
Cư dân của thành phố vào giai đoạn Mardikh III chủ yếu là người Amorite gốc Semit.p= 22 Người Amorite vốn được nhắc đến trong các bảng thời vương quốc đệ nhất như là dân lân bang hoặc thôn dânp= 205 nhưng đã thống trị Ebla sau khi vương quốc đệ nhị bị hủy diệt.p= 191 Giai đoạn này chứng kiến việc xây dựng gia tăng thêm nhiều như các cung điện, đền thờ và đồn lũy mới.p= 75 Người Amorite Ebla thờ đa thần giống như các thời kỳ trước đóp= 31 và duy trì sự thiêng liêng cho trung tâm thành.p= 252 Biểu tượng  và hệ tư tưởng hoàng gia thời vương quốc đệ tam chịu ảnh hưởng của văn hóa Yamhad. Vương quyền được cho là từ các thần Yamhad ban xuống thay vì thần Ishtar của Ebla trước kia, điều này được thể hiện rõ qua ấn triện thời Indilimma.p= 393

**Kinh tế**
Thời vương quốc đệ nhất, cung điện kiểm soát nền kinh tếp= 122 nhưng các gia tộc giàu có tự quyết tài chính của mình mà không có sự can thiệp của chính quyền.p= 168 Hệ thống kinh tế theo hình thức tái phân phối; cung điện phát lương thực cho gia nhân thường trực hoặc theo mùa. Ước tính có khoảng 40.000 nhân công trong hệ thống này, nhưng nhìn chung không giống như ở Lưỡng Hà, đất đai trong làng vẫn thuộc sở hữu riêng, dân chúng chỉ phải nộp một phần lợi tức thường niên cho cung điện.p= 124 Nông nghiệp chủ yếu là chăn nuôi; cung điện sở hữu những đàn gia súc lớn.p= 124 Dân trong thành có khoảng 140.000 cừu và dê, khoảng 9.000 gia súc lớn khác.p= 124
Sự thịnh vượng của Ebla bắt nguồn từ mậu dịch;p= 124 mức độ giàu có sánh ngang với các thành Sumer trọng yếu.p= 129 Đối trọng mậu dịch chính là Mari.p= 16 Các mặt hàng chủ yếu ở Ebla có lẽ là gỗ đốn từ núi xung quanh và vải dệt.p= 274 Hàng thủ công dường như cũng là xuất khẩu chính, với số lượng lớn bằng chứng thu được từ các cung điện trong thành.p= 271 Ebla phát triển mạng lưới thương mại rộng khắp đến tận Afghanistan ngày nay.p= 126 Vải dệt được chuyển đến Cyprus, có thể qua cảng Ugarit.p= 83 Nhưng hầu hết hoạt động buôn bán dường như thực hiện bằng thuyền theo sông đến Lưỡng Hà (chủ yếu là Kish).p= 155 Các hiện vật có niên đại từ Ai Cập cổ đại ghi tên của các Pharaoh Khafre và Pepi I được tìm thấy trong cung điện G.p= 241
Ebla tiếp tục là một trung tâm mậu dịch vào thời vương quốc đệ nhị, bằng chứng là các thành tồn tại xung quanh và cũng sụp đổ đồng thời cùng thành phố.p= 78 Mậu dịch vẫn là hoạt động kinh tế chính của vương quốc Ebla đệ tam; các phát hiện khảo cổ cho thấy có những trao đổi với Ai Cập và các thành Syria bên bờ biển như Byblos.p= 34

**Tôn giáo**
Ebla là một vương quốc đa thần.p= 246 Thời vương quốc đệ nhất, người Ebla thờ cúng các vị vua đã qua đời.p= 209 Thần điện đầu tiên dựng các vị thần theo cặp. Các cặp thần Ebla có thể xếp vào ba loại. Loại phổ biến nhất là cặp thần vợ chồng.p= 209 Loại thứ nhì là các cặp cùng chung một kỳ tích, như cùng với nhau tạo ra vũ trụ giống như thần thoại Ai Cập và Lưỡng Hà.p= 209 Loại thứ ba là một thần duy nhất nhưng có hai tên gọi.p= 209 Người Ebla thờ một số thần Lưỡng Hà, một số thần Semit Tây Bắc là đặc trưng duy nhất ở Ebla.p= 183 Loại cặp thần thứ nhất tiêu biểu có Nidakul (thần riêng chỉ có ở Ebla) và vợ là Belatu ("vợ người");p= 210 Rasap và Adamma;p= 210 thần bảo hộ thành Kura (cũng là đặc trưng của Ebla) và vợ là Barama.p= 212 Loại thứ ba có thần nghệ nhân Kamish/Tit, Kothar-wa-Khasis và sao Kim đại diện bởi thần núi đôi: Shahar là sao Hôm và Shalim là sao Mai.p= 209
Vương quốc đệ nhất thờ nhiều thần khác như nữ thần Syria Ishara được cả hoàng gia thờ phụng.p= 28 Ishtar cũng được thờ nhưng chỉ được nhắc đến có 5 lần trong danh sách tế lễ hàng tháng, trong khi Ishara quan trọng hơn nhiều, tên thần xuất hiện đến 40 lần.p= 27 Các thần khác như Damu;p= 81 thần Lưỡng Hà Utu;p= 173 Ashtapi;p= 10 Dagan;p= 223 Hadad (Hadda) và vợ là Halabatu ("nữ Halab");p=4 và Shipish, nữ thần mặt trời có đền thờ riêng để cúng bái.p= 102 Bốn cổng thành được đặt theo tên các thần Dagan, Hadda, Rasap và Utu, chỉ không rõ mỗi cổng ứng với tên nào.p= 8 Nhìn chung, danh sách tế lễ đề cập đến khoảng 40 thần được dâng tế.p= 173
Thời vương quốc đệ tam, người Amorite thờ các thần Semit phương bắc thường thấy; các thần Ebla đặc trưng đã biến mất.p= 30 Hadad là vị thần quan trọng nhất, còn Ishtar thay thế Ishara giữ vai trò trọng yếu trong thành bên cạnh Hadad.p= 31

**Giả thuyết liên hệ với Kinh Thánh**
Khi bắt đầu quá trình giải mã văn tự, Pettinato tuyên bố về mối liên hệ khả dĩ giữa Ebla và nội dung trong Kinh Thánh, p= 41 trích dẫn thông tin từ các bảng về sự tồn tại của Yahweh, các Tổ phụ, Sodom và Gomorrah và các chuyện khác trong Kinh Thánh.p= 41 Ban đầu, giới truyền thông khá hào hứng về mối liên hệ này  dựa trên phỏng đoán và suy đoán sơ bộ của Pettinato và những người khác. Nhưng giờ đây, các ý kiến này không được nhìn nhận nữa và đồng thuận về mặt học thuật cho là Ebla "không liên quan đến các tiểu tiên tri, tính chính xác lịch sử của các Tổ phụ trong Kinh Thánh, sự thờ phượng Yahweh, hoặc Sodom và Gomorrah".p= 41 Trong các nghiên cứu về Ebla, trọng tâm không còn đối chiếu với Kinh Thánh và Ebla hiện được coi là một nền văn minh đúng nghĩa.p= 41 Các tuyên bố đã dẫn đến tranh luận cá nhân và học thuật gay gắt giữa các học giả tham gia, cũng như tồn tại ý kiến cho là có sự can thiệp chính trị của chính quyền Syria.p= 13

**Khám phá**
Năm 1964, các nhà khảo cổ Ý từ Đại học La Sapienza ở Roma dưới sự chỉ đạo của Paolo Matthiae bắt đầu khai quật Tell Mardikh.p= 54 Năm 1968, họ phục hồi một bức tượng nữ thần Ishtar, trên có tên Ibbit-Lim là vua Ebla.p= 67 Điều này giúp nhận diện thành phố, vốn được nhắc đến từ lâu qua các văn tự Lagash và Akkad.p= 334 683 Trong thập kỷ tiếp theo, nhóm nghiên cứu phát hiện ra một cung điện (cung điện G) có niên đại khoảng năm 2500 - 2000 TCN.p= 129 Trong cung điện, tìm thấy một vật điêu khắc nhỏ bằng vật liệu quý là đá đen và vàng.p= 129 Các đồ tạo tác khác gồm đồ nội thất bằng gỗ khảm xà cừ và các tượng ghép từ đá màu.p= 271 Một chiếc bát bằng bạc mang tên vua Immeya được tìm thấy từ "Mộ chúa dê", cùng với đồ trang sức Ai Cập và một chiếc chùy nghi lễ Ai Cập do pharaoh Hotepibre tặng.p= 35
Khoảng 17.000 mảnh vỡ các bảng chữ hình nêm đã được phát hiện. Khi ghép lại thu được 2.500 bảng hoàn chỉnh tạo nên một kho lưu trữ lớn nhất từ thiên niên kỷ 3 TCN.p= 32 Khoảng 80% các bảng có chữ viết Sumer phổ biến kết hợp giữa các ngữ tố và ký hiệu phiên âm.p= 28 Các bảng còn lại sử dụng chữ hình nêm Sumer để diễn âm một ngôn ngữ Semit cổ trước đó chưa từng được biết đến gọi là "tiếng Ebla".p= 59 Một số bảng liệt kê các từ vựng song ngữ Sumer-Ebla giúp diễn dịch được nội dung.p= 8 Các bảng cung cấp nhiều thông tin quan trọng về đời sống văn hóa, kinh tế và chính trị ở miền bắc Lưỡng Hà khoảng giữa thiên niên kỷ 3 TCN.p= 134 Chúng giúp chúng ta có cái nhìn sâu sắc về đời sống cư dân thường ngày,p= 2 thuế má, từ điển Sumer-Ebla,p= 8 quan hệ ngoại giao với các nhà cầm quyền xung quanh,p=30 lời khuyên dạy, khúc ca và thần thoại.p= 453

**Thư viện**
Các bảng bốn nghìn năm tuổi tạo thành một trong những kho lưu trữ và thư viện lâu đời nhất từng được phát hiện; trong đó có bằng chứng cho thấy thư tịch được sắp xếp và thậm chí phân loại.p=488–500 Những bảng lớn hơn nguyên thủy được đặt trên kệ nhưng bị đổ xuống sàn khi cung điện bị phá hủy.p= 141 Vị trí các bảng khi khai quật cho phép xác định lại lúc ban đầu chúng ở đâu trên kệ. Từ đó dẫn đến phát hiện các bảng được sắp xếp trên kệ theo chủ đề.p= 2
Các cuộc khai quật Sumer trước đó không ghi nhận được điều này. Cách thức sắp xếp phức tạp dựa trên nội dung văn bản chứng tỏ về hoạt động lưu trữ và thư viện cổ xưa, có thể lâu đời hơn nhiều so với chính thư viện Ebla.p=488–500 Phần lớn các bảng lưu giữ nội dung tự điển là bằng chứng cho thấy chúng phục vụ cho một nhu cầu thư viện nhất định chứ không phải đơn thuần cho vua chúa và bộ máy hành chính.p=488–500 Các bảng cho thấy bằng chứng về quá trình phiên âm thuở sơ khai sang ngoại ngữ và chữ viết, phân loại và biên mục dễ tiếp cận hơn, cùng sự sắp xếp theo kích cỡ, hình thức và nội dung.p=488–500 Do đó, các bảng Ebla thêm cho giới học giả những hiểu biết mới về nguồn gốc hoạt động thư viện đã tồn tại 4.500 năm trước.p=488–500

**Di sản**
Vương quốc Ebla đệ nhất là một ví dụ về các quốc gia tập quyền có từ sớm ở Syriap= 199 và được các học giả coi là một trong những đế chế sớm nhất.p= 4 Các học giả như Samuel Finerp= 172 và Karl Moore coi đây là thế lực hùng mạnh đầu tiên được ghi nhận trên thế giới.p= 34 Việc phát hiện Ebla làm thay đổi quan điểm trước đây coi lịch sử Syria chỉ như một cầu nối giữa Lưỡng Hà và Ai Cập mà chứng minh rằng bản thân khu vực này đã là một trung tâm nền văn minh đúng nghĩa.p= 12

**Nội chiến Syria**
Do Nội chiến Syria, việc khai quật Ebla phải ngưng lại vào tháng 3 năm 2011.p=ix Đến năm 2013, khu vực nằm dưới sự kiểm soát của nhóm vũ trang đối lập Arrows of the Right (Mũi tên lẽ phải). Họ đã lợi dụng địa hình cao này để quan sát đề phòng các cuộc không kích của chính phủ và cố gắng bảo vệ địa điểm đó khỏi bị cướp phá.p= 1 Kẻ trộm đào nhiều đường hầm và phát hiện hầm mộ đầy hài cốt. Hài cốt bị chúng xới tung và vứt bỏ để tìm của quý.p= 1 Bên cạnh việc khai quật của quân nổi dậy, dân làng gần đó cũng đào bới tìm đồ vật có giá trị. Một số còn dỡ đất về làm lớp gốm cho lò nướng bánh từ đường hầm.p= 1
Ngày 30 tháng 1 năm 2020, quân đội Syria chiếm giữ địa điểm cùng các làng phụ cận trong cuộc tấn công Tây Bắc Syria lần thứ 5.Los Angeles Times 2019Al-Masdar News (2)

**Xem thêm**
 Azi (thư lại)- Khảo cổ học Kinh Thánh- Các thành phố Cận Đông cổ đại- Đoản niên đại

**Ghi chú**

**Tham khảo**

**Trích dẫn**

**Nguồn dẫn**
dịch tựa đề=Khảo cổ học Syria: Từ thời săn bắt hái lượm đến xã hội đô thị sơ khai (khoảng 16.000-300 TCN)
*dịch tựa đề=Nghiên cứu thần điện Ebla
*chú thích tạp chí|họ 1=Archi|tên 1=Alfonso|năm=2010|tựa đề=Hadda of Halab and his Temple in the Ebla Period|journal=IRAQ|nhà xuất bản=Cambridge University Press - Đại diện cho Viện nghiên cứu Iraq Anh Quốc (Tưởng niệm Gertrude Bell)|cuốn=72: In Honour of the Seventieth Birthday of Professor David Hawkins|pages=3–17|jstor=20779017|issn=0021-0889|doi=10.1017/S0021088900000565|ngôn ngữ=en|dịch tựa đề=Hadda xứ Halab và đền thờ thời Ebla
*dịch chương=Hình thành thần điện Tây Hurri: Trường hợp Ishara
*dịch tựa đề=Tìm kiếm Armi
*dịch tựa đề=Ebla và kho lưu trữ: Văn bản, lịch sử và xã hội
*dịch tựa đề=Oxford đồng hành cùng khảo cổ học
*url-access=registration
*dịch tựa đề=Phân rẽ trong liên minh Mukiš-Nuḫiašše-Nii do Šuppiluliuma: Nghiên cứu về địa chính trị thời Amarna
*dịch tựa đề=Hồi tưởng Ugarit. Năm mươi năm Ugarit và Ugaritic: Kỷ yếu hội nghị chuyên đề cùng tên tại Đại học Wisconsin ở Madison, ngày 26 tháng 2 năm 1979, dưới sự bảo trợ của Chi nhánh Trung Tây Hiệp hội Phương Đông Hoa Kỳ và Khu vực Trung Tây của Hiệp hội Văn chương Kinh thánh
*dịch tựa đề=Eblaitica: Luận về văn khố Ebla và tiếng Ebla
*dịch tựa đề=Eblaitica: Luận về văn khố Ebla và tiếng Ebla
*dịch tựa đề=Phoenicia và phương tây: Chính trị, thuộc địa và mậu dịch (Mary Turton dịch từ tiếng Tây Ban Nha)
*dịch tựa đề=Sử thi và lịch sử
*dịch tựa đề=Athena ở lục địa đen: Nguồn gốc Á Phi của nền văn minh cổ điển
*url=https://www.academia.edu/12271170/Buried_among_the_Living_at_Ebla
*dịch chương=Khám phá lịch sử qua các bảng Ebla
*chapter-url=https://www.academia.edu/40913955/Defining_the_Chora_of_Ebla_a_Textual_Perspective
*chapter-url=https://www.academia.edu/28627678/Inherited_Space_Third_Millennium_Political_and_Cultural_Landscape
*dịch tựa đề=Chiến tranh lãnh chúa, trận chiến niên đại: Thử nhận biết hình tượng lịch sử qua thuật chạm ngọc thiên niên kỷ 3 trên các con dấu Ishqi-Mari và từ Beydar
*dịch tựa đề=Sổ tay Routledge về dân tộc và địa danh Tây Á cổ
*dịch tựa đề=Syria cổ đại: Lịch sử ba nghìn năm
*dịch chương=Nghiên cứu Kinh Thánh và Assyria: Một thế kỷ rưỡi căng thẳng
*dịch tựa đề=Trộm mộ và chiến tranh lấy đi lịch sử Syria
*dịch tựa đề=Chủ nghĩa đô thị sơ khai bên sông Euphrate ở Syria
*dịch chương=Các nước bá chủ: Kiểm soát chính trị sơ khai ở Syria vào thiên niên kỷ 3 TCN
*dịch chương=Bắc Levant (Syria) trong thời đại đồ đồng giữa
*dịch tựa đề=Ur: Thành phố thần mặt trăng
*dịch chương=Tập hợp bằng chứng. Các địa điểm khai quật có niên đại đồ đồng sớm trong khôra Ebla và vùng xuang quanh
*chú thích sách|series=Supplements to Vetus Testamentum|cuốn=29|editor1-last=Emerton|editor1-first=John Adney|editor2-last=Holladay|editor2-first=William L.|editor3-last=Lemaire|editor3-first=André|editor4-last=Murphy|editor4-first=Roland Edmund|editor5-last=Nielsen|editor5-first=Eduard|editor6-last=Smend|editor6-first=Rudolf|editor7-last=Soggin|editor7-first=Jan Alberto|họ=Dahood|tên=Mitchell|tựa đề=Congress Volume International Organization for the Study of the Old Testament. Göttingen 1977|chương=Ebla, Ugarit and the Old Testament|năm=1978|nhà xuất bản=Brill|isbn=978-90-04-05835-4|ngôn ngữ=en|dịch tựa đề=Kỷ yếu hội nghị Tổ chức quốc tế nghiên cứu Cựu Ước|dịch chương=Ebla, Ugarit và Cựu Ước|url=https://books.google.com.vn/books?id=uLNDUDGTOz4C&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22International+Organization+for+the+Study+of+the+Old+Testament.+Congress%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi5o83NxMzsAhUOwosBHReFDkMQ6AEwAHoECAQQAg#v=onepage&q&f=false
*dịch tựa đề=Các thành trong Kinh Thánh: Giới thiệu về khảo cổ, địa lý và lịch sử các địa điểm Kinh Thánh
*dịch tựa đề=Cambridge đồng hành với tôn giáo Địa Trung Hải cổ
*dịch tựa đề=Kỷ yếu đại hội quốc tế về khảo cổ Cận Đông cổ đại lần thứ 4,29 tháng 3 - 3 tháng 4 năm 2004, Đại học tự do Berlin
*dịch chương=Ebla và nguồn cội: Một đề xuất
*dịch chương=Bia khắc thiên niên kỷ ba
*dịch chương=Phân nhóm di truyền ngôn ngữ Semit
*dịch chương=Bích hoạ, kỳ vật và tái dựng vương quốc Levant phía bắc trong thiên niên kỷ 2 TCN
*dịch tựa đề=Thần Dagan ở Syria thời đại đồ đồng (Wilfred GE Watson dịch)
*dịch tựa đề=Quân chủ và đế chế cổ đại
*dịch tựa đề=Thời gian tại Emar: Lịch thờ cúng và nghi thức từ văn khố thiên thượng
*dịch tựa đề=Syria, xứ sở nền văn minh
*dịch tựa đề=Quản lý hồ sơ và thông tin
*dịch tựa đề=Giai đoạn Babylon cổ (2003-1595 TCN)
*năm=1993
*dịch tựa đề=Giai đoạn tiền Sargon: Giai đoạn sớm (2700–2350 TCN)
*dịch chương=Chính quyền
*dịch tựa đề=Bốn tấm bảng triều đại Ur nhắc đến dân ngoại bang
*dịch chương=Amorite và Ebla
*dịch tựa đề=Kho báu lăng mộ Hậu kỳ Trung Vương quốc: Khảo cổ học về an táng phụ nữ
*dịch chương=Miền thượng, matum elitum
*dịch tựa đề=Chiến tranh ở Cận Đông cổ đến năm 1600 TCN
*dịch chương=Ký thuật về xây dựng và đá xếp thẳng: Hình thành ứng dụng kiến trúc dự phần ở Cận Đông cổ
*dịch tựa đề=Từ điển Kinh Thánh Mercer
*dịch tựa đề=Địa lý trải rộng Lưỡng Hà
*dịch tựa đề=Từ điển bách khoa khảo cổ học
*dịch tựa đề=Syria 3000-300 TCN: sổ tay lịch sử chính trị
*dịch chương=Sử dụng và lạm dụng lý thuyết hệ thống thế giới: Trường hợp nhà nước Tây Á "nguyên sơ"
*dịch tựa đề=Nguồn gốc người Ấn-Iran (Svetlana Pitina & P. Prudovsky dịch)
*dịch tựa đề=Cận Đông cổ, khoảng 3000-330 TCN
*dịch chương=Hóa thân ký ức tổ phụ hoàng gia Tây Syria trong thiên niên kỷ 3 & 2 TCN: Trường hợp Ebla và Quatna
*dịch tựa đề=Từ điển lịch sử Lưỡng Hà
*dịch chương=Chủ nghĩa đế quốc
*dịch tựa đề=Cận Đông cổ: Lịch sử, xã hội và kinh tế
*dịch chương=Có phải du mục Amorite là bước chuyển? Di cư, xâm lược và xâm nhập dần dần như cơ chế chuyển đổi văn hóa
*dịch chương=Thực vật và cây cối. Nguồn lương thực và rau ở Ebla
*dịch tựa đề=Khám phá mới tại Ebla: Khai quật tây cung và hoàng cung. Đô thị thành cao thời Amorite
*dịch chương=Bình ở bắc Syria - Cilicia và Levant có vẽ gốm  trong lăng mộ thời đồ đồng giữa II tại Ebla
*dịch tựa đề=Các vị vua Syria ở Ebla đầu tiên được an táng tại đâu?
*dịch chương=Ishtar của Ebla và Hadad của Aleppo: Ghi chú về từ nguyên, chính trị và tôn giáo Ebla của Syria cổ
*dịch chương=Cung điện cổ Ebla: Kiến trúc hoàng gia thời đồ đồng sớm IVB và đồ đồng giữa I
*dịch tựa đề=Babylon mở rộng: Nghệ thuật, mậu dịch và ngoại giao ở thiên niên kỷ 2 TCN
*dịch tựa đề=Ebla: thành ngôi vị: khảo cổ và lịch sử
*url=https://books.google.com/books?id=AaZg0ypYrnQC
*dịch tựa đề=Kinh Thánh và Cận Đông đổ: Tuyển luận
*dịch tựa đề=Bia thắng trận của Akkad
*dịch tựa đề=Trung Đông và Châu Phi
*dịch chương=Dân đến từ Mari
*dịch chương=Truyền thống học thuật sớm nhất
*dịch chương=Người chết và tục thờ người chết thời đồ đồng giữa. Thời kỳ Ebla II: Nghiên cứu khảo cổ về Lăng trục P. 8680, gần nam cung (khu FF)
*dịch tựa đề=Nguồn gốc toàn cầu hóa
*dịch tựa đề=Tượng đài chiến tranh, chiến tranh tượng đài: Một số xem xét về kỷ niệm chiến tranh trong thiên niên kỷ 3 TCN
*dịch tựa đề=Lịch sử chữ viết sơ khai: Giới thiệu về minh văn và cổ tự học Tây Semit
*dịch tựa đề=Công lý giữa các nước
*dịch tựa đề=Các hoàng thân thế kỷ 18 TCN ở Byblos và Ebla cùng niên đại thời đồ đồng giữa
*dịch chương=Thời đồ đồng sớm ở đông nam Anatolia
*dịch chương=Xác định Tall Bazi với Armi
*url-access=registration
*isbn= 978-0-8018-4150-7
*dịch chương=Các khu phần tư nội địa, hố không khai quật và khu làm việc. Tái tạo cảnh quan và môi trường xã hội Tell Mardikh-Ebla thời kỳ Syria cổ đại (khoảng 2000–1600 TCN)
*dịch chương=Suy tưởng về sự lan truyền khoa nghiên cứu hình tượng Bắc Syria và Cappadoc cuối phần ba đầu thiên niên kỷ 2 TCN
*dịch chương=Byblos và Ebla trong thiên niên kỷ 3 TCN. Đối chiếu hai mẫu đô thị
*dịch tựa đề=Thế giới người Sumer
*dịch chương=Trước thời Israel: Syria-Palestine thời đồ đồng
*dịch tựa đề=Vương tình huynh đệ: Cách thức mối quan hệ quốc tế định hình Cận Đông cổ
*dịch tựa đề=Tôn giáo và tư tưởng ở Assyria
*dịch tựa đề=Chủ nghĩa du mục và sự hình thành các nền văn minh Cận Đông: Kết hợp xã hội
*dịch chương=Xứ Ebla
*dịch tựa đề=Nghi thức, biểu hiện và chính trị ở Cận Đông cổ
*dịch tựa đề=Iraq cổ đại
*dịch tựa đề=Từ điển khảo cổ
*dịch tựa đề=Lịch Ebla. Phần II. Lịch mới
*dịch chương=Thần Dagan Semit và *dl'eg'om Ấn Âu: Sự liên quan ngôn ngữ?
*dịch tựa đề=Các thành Trung Đông và Bắc Phi: Bách khoa lịch sử
*dịch tựa đề=Lịch sử văn hóa Cận Đông cổ
*dịch chương=Ebla và các thần Canaan
*dịch chương=Các vua Ebla được tôn thờ
*dịch chương=Các cặp thần trong thần điện Ebla
*dịch tựa đề=Chính trị các vua đã băng hà: Tổ phụ triều đại trong sách Các Vua và Israel cổ đại
*dịch tựa đề=Dấu triện hình trụ Cận Đông cổ đại từ bộ sưu tầm Marcopolic
*dịch chương=Thành bang Tây Syria cổ đại
*dịch chương=Nhạc sĩ trong văn bản Ebla
*dịch tựa đề=Dân cư trong quá khứ: Người Canaan
*dịch chương=Liên hệ ngoại giao và sự trỗi dậy quý tộc vương triều Babylon sơ khai
*dịch chương=Tell Leilan và Shubat Enlil
*dịch tựa đề=Ebla: Thư viện cổ nhất thế giới
*dịch chương=Emar - Thành và thần
*dịch tựa đề=Tôn giáo thế giới cổ: Hướng dẫn
*dịch chương=Tái tạo thế giới Lưỡng Hà cổ đại: Khởi đầu phân chia và lịch sử toàn diện

**Đọc thêm**
 dịch tựa đề=Hoạt động tôn giáo trong đất thánh Ishtar tại Ebla vào thời cổ Syria: "Favissae" F.5327 và F.5238- dịch tựa đề=Ebla vào thời Syria sơ khai muộn: Cung điện hoàng gia và văn khố

**Liên kết ngoài**
  Ebla (Tell Mardikh) Đề xuất Ebla (Tell Mardikh) là di sản thế giới của UNESCO -  Ebla - Tell Mardikh với hình ảnh và kế hoạch khai quật -  Hai đối trọng từ đền thờ N tại di chỉ Mardikh-Ebla của E. Ascalone và L. Peyronel (pdf) -  Cảnh quan đô thị Ebla ở Syria cổ của F. Pinnock 
Thể loại:Tell
Thể loại:Thành phố của người Amorite