Tengri giáo

Tengri giáo, còn được gọi là Tengrii giáo, Tenggeri giáo, Tenger giáo, là một tôn giáo cổ xưa bắt nguồn từ Trung Á và vùng thảo nguyên Á-Âu với trung tâm là thần bầu trời Tengri. 
Hình:Peak of Khan Tengri at sunset.jpg| thumb|left| Đỉnh Khan Tengri lúc sớm.
Thuật ngữ này cũng mô tả một số phong trào và giáo lý tôn giáo bản địa của người Turk - Mông Cổ hiện đại. Đó là tôn giáo thịnh hành của các dân tộc Turk, Mông Cổ (bao gồm cả Bulgar và Hung Nô), người Hung, và có thể cả người Mãn châu và người Hungary, và là quốc giáo của một số quốc gia thời trung cổ như Hãn quốc Đột Quyết (Khaganat Göktürk), Khaganat Turk Tây, Khaganat Turk Đông, Đại Bulgaria Cổ, Đệ Nhất Đế quốc Bulgaria, Volga Bulgaria, Khazar (Tourkia Đông).

**Từ nguyên**
Trong Irk Bitig, một bản viết tay thế kỷ 9 về bói toán, Tengri được nhắc đến với tên gọi theo tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là Türük Tängrisi (Thần của người Thổ Nhĩ Kỳ). p = Theo nhiều học giả, ở cấp độ hoàng gia, đặc biệt là vào thế kỷ 12 - 13, Tengri giáo là một tôn giáo độc thần, và những tín đồ thờ Tengri lúc bấy giờ tin vào một thực thể duy nhất.
Tên gọi Tengri (tiếng Đột Quyết: Täŋri)  p = có nghĩa là "trời". Trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Mông Cổ cổ đại và hiện đại, có các biến thể là Tengeri, Tangara, Tangri, Tanri, Tangre, Tegri, Tingir, Tenkri, Teri, Ter và Ture. 3p =36 Stefan Georg thì đề xuất rằng Tengri tiếng Turk là bắt nguồn từ một từ mượn từ ngôn ngữ Enisei cổ *tɨŋgVr-, có nghĩa là "cao".
Tengri giáo vẫn có sự ủng hộ của giới trí thức ở các quốc gia Turk Trung Á như Kyrgyzstan và Kazakhstan, và Liên bang Nga (tại Tatarstan, Bashkortostan) kể từ khi Liên Xô tan rã trong những năm 1990. Tengri giáo cũng đang trải qua cuộc hồi sinh có tổ chức ở Buryatia, Sakha (Yakutia), Khakassia, Tuva và ở các dân tộc Turk khác ở Siberia.
Chữ Hán của Tengri là Đằng Cách Lý (騰格里), trong đó chữ Đằng (腾) trong "đằng vân giá vũ" - cưỡi mây đạp gió", chữ Cách (格) trong chữ "cách trở, ngăn cách", và chữ Lý (里) có nghĩa là dặm (đơn vị đo chiều dài). Vị thần bầu trời này được hình dung là vị thần quyền năng, thần thông, có thể di chuyển muôn nơi, cưỡi mây đạp gió vượt ngàn dặm cách trở.

**Tham khảo**
Nguồn tham khảo-  url =https://www.academia.edu/9657654 - Chú thích sách| surname =Baldick| given =Julian| title =Animals and shaman: ancient religions of Central Asia| url =https://archive.org/details/animalshamananci0000bald| place =New York| publisher =NYU Press| year =2000| isbn =9780814798720-  url =https://books.google.com/books?id=RSC3DAAAQBAJ-  isbn =9759025051- Chú thích sách | year =2006| editor-surname1 =Bourdeaux | editor-given1 =Michael| editor-surname2 =Filatov| editor-given2 =Sergey| title =Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания| trans-title =Contemporary Religious Life of Russia. Systematic description experience| place =Москва| publisher =Keston Institute; Логос| volume =4| url = | language =ru| isbn =5-98704-057-4-  isbn =-  isbn = -  url =http://biblicalstudies.org.uk/pdf/rss/23-3_233.pdf- Chú thích sách | surname =Golden | given =Peter Benjamin | author-link =Peter Benjamin Golden | date =1992 | title =An introduction to the History of the Turkic peoples: ethnogenesis and state formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East | url =https://www.academia.edu/12545004 | publisher =Harrassowitz Verlag | place =Wiesbaden | isbn =978-3447032742 - Chú thích sách| surname =Gumilyov| given =Lev N.| author-link =Lev Gumilyov| chapter =Гл. 7. Религия тюркютов| trans-chapter =Chapter 7. Religion of the Turkuts| title =Древние тюрки| trans-title =The Ancient Turks| chapter-url =http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot07.htm| place =Москва| publisher =Наука| year =1967| isbn =| language =ru-  archive-url =https://web.archive.org/web/20160813032641/http://dergikaradeniz.com/web/upload/icerik/19/karadenizdergi_19.pdf-  isbn = -  doi =10.1080/1361736042000245295-  isbn =0-7103-0685-7 -  language =tr-  doi =-  isbn = - —— (2005). 'Political Background of the Old Turkic Religion' in: Oelschlägel, Nentwig, Taube (eds), "Roter Altai, gib dein Echo!" (FS Taube), Leipzig, pp. 260–65.  978-3-86583-062-3-  doi = - Chú thích tạp chí | surname =Laruelle | given =Marlène | author-link =Marlène Laruelle | title =Religious revival, nationalism and the 'invention of tradition': political Tengrism in Central Asia and Tatarstan | journal =Central Asian Survey | date =2007 | volume =26 | issue =2 | pages =203–16 | url =https://www.academia.edu/7896323 | doi =10.1080/02634930701517433 -  access-date =ngày 24 tháng 10 năm 2020 -  isbn = -  isbn = -  isbn =9783879972838-  access-date =ngày 23 tháng 11 năm 2019-  language =de -  language =de- Chú thích sách | last =Roux | first =Jean-Paul | author-link =Jean-Paul Roux | title =Genghis Khan and the Mongol Empire | url =https://archive.org/details/genghiskhanmongo00jean | place =New York | publisher =Harry N. Abrams | year =2003 | orig-year =2002 | series ="Abrams Discoveries" series | isbn =9780810991033 -  isbn = -  language =fr  Vol. 149 (149-1), pp. 49–82;  Vol. 149 (149-2), pp. 197–230;  Vol. 150 (150-1), pp. 27–54;  Vol. 150 (150-2), pp. 173–212.- ——. Tengri. In: Encyclopedia of Religion, Vol. 13, pp. 9080–82.-  isbn =-  isbn =978-4-86110-397-1- Chú thích sách| surname =Shnirelman| given =Viktor A.| author-link =Victor Schnirelmann| year =1996| title =Who Gets the Past?: Competition for Ancestors Among Non-Russian Intellectuals in Russia| url =https://books.google.com/books?id =4iwHp8amsdEC| place =Washington D.C., Baltimore & London| publisher =Woodrow Wilson Center Press; Johns Hopkins University Press| isbn =978-0801852213- Chú thích | surname =Stebleva| given =Irina V. | chapter =К реконструкции древнетюркской мифологической системы| trans-chapter =To the reconstruction of the ancient Turkic mythological system | title =Тюркологический сборник | url = | year =1971 | place =Москва| publisher =АН СССР| language =ru| isbn = -  isbn = - Chú thích sách | surname =Tekin| given =Talât| title =Irk Bitig = The Book of Omens| place =Wiesbaden| publisher =Harrassowitz Verlag| year =1993| series =Turcologica, 18| isbn =978-3-447-03426-5- Chú thích sách | title =The Secret History of the Mongols: a Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century| translator =Igor de Rachewiltz with a historical and philological commentary | place =Leiden| publisher =Brill| volume =1–2 | year =2004 | orig-year =1971–85 | series =Inner Asian library | isbn =978-90-04-15363-9| ref =The Secret History of the Mongols-  isbn =9781583946343- Chú thích sách| surname =Vovina| given =Olessia| title =In Search of the National Idea: Cultural Revival and Traditional Religiosity in the Chuvash Republic| url =http://www.ucis.pitt.edu/nceeer/2000-814-29f-Vovina.pdf| year =2000| publisher =Seton Hall University| place =| isbn =| access-date =2020-10-24| archive-date =2022-12-14| archive-url =https://web.archive.org/web/20221214114056/https://www.ucis.pitt.edu/nceeer/2000-814-29f-Vovina.pdf

**Liên kết ngoài**
  International Fund of Tengri Research — official website-  TÜRIK BITIG — Turkic Inscriptions and Manuscripts, and Learn Old Turkic Writings — website of Language Committee of Ministry of Culture and Information of the Republic of Kazakhstan.
Thể loại:Shaman giáo châu Á
Thể loại:Tôn giáo sắc tộc
Thể loại:Tôn giáo độc thần
Thể loại:Thần thoại Turk
Thể loại:Bản mẫu cựu quốc gia và lãnh thổ châu Á