Tây Ban Nha chinh phục Đế quốc Inca

Cuộc chinh phục Đế quốc Inca của Tây Ban Nha, còn gọi là Cuộc chinh phục Peru, là một trong những chiến dịch quan trọng nhất trong quá trình Tây Ban Nha thuộc địa hóa châu Mỹ. Sau nhiều năm thăm dò sơ khảo và tranh chấp quân sự, 168 binh sĩ Tây Ban Nha dưới quyền conquistador Francisco Pizarro, các anh em của ông và đồng minh bản địa bắt giữ được Sapa Inca Atahualpa tại trận Cajamarca năm 1532. Sau cái chết của Atahualpa, cuộc chinh phục dai dẳng mới thực sự bắt đầu nhưng đã kết thúc với chiến thắng của Tây Ban Nha vào năm 1572, sáp nhập hoàn toàn lãnh thổ rộng lớn của Đế quốc Inca vĩ đại một thuở thành Phó vương quốc Peru, một phần của Đế quốc Tây Ban Nha. Cuộc chinh phục Đế quốc Inca (tên bản địa là "Tahuantinsuyu" hoặc "Tawantinsuyu" trong tiếng Quechua, nghĩa là "Vương quốc bốn phần"), kéo theo các chiến dịch bành trướng sang vùng Chile, Colombia ngày nay và Lưu vực sông Amazon.

**Sử liệu**

**Dòng sự kiện**
 1524–1525 – Francisco Pizarro thực hiện cuộc thám hiểm thứ nhất bất thành dọc bờ khu vực nay là Colombia.- 1526 – Pizzaro, Diego de Almagro, và Hernando de Luque góp tiền thành lập Tập đoàn Levant.- 1526–1527 – Pizarro và Almagro thực hiện cuộc thám hiểm Nam Mỹ thứ hai, tới được Tumbez.- k. 1528 – Hoàng đế Inca Huayna Capac băng hà do mắc đậu mùa. Cái chết của ông châm ngòi cho cuộc nội chiến đẫm máu giữa hai anh em cùng cha khác mẹ Atahualpa và Huáscar.- 1528–1529 – Pizarro trở về Tây Ban Nha và được hoàng hậu Isabel của Bồ Đào Nha bảo hộ cho cuộc chinh phục Peru sắp đến.- 1531–1532 – Pizarro thực hiện cuộc thám hiểm Nam Mỹ thứ ba. Atahualpa bị bắt sống tại trận Cajamarca.- 1533 – Atahualpa bị xử tử; Pizarro hành quân tới Cuzco và đưa Manco Inca 17 tuổi lên làm Tân vương Inca.- 1535 – Pizarro thành lập Thành phố Lima; Almagro rời Peru đi thám hiểm Chile.- 1536 – Gonzalo Pizarro cướp vợ của Manco Inca, Cura Olcollo. Manco nổi dậy vây thành Cuzco. Juan Pizarro bị giết. Manco lệnh cho tướng Quizo Yupanqui tấn công Lima.- 1537 – Almagro trở về từ Chile và chiếm Cuzco từ tay Hernando và Gonzalo Pizarro. Rodrigo Orgóñez cướp bóc Vitcos và bắt con trai của Manco Inca, Titu Cusi. Manco chạy về Vilcabamba, tái lập nơi đây thành thủ đô của nhà nước Tân Inca.- 1538 – Hernando Pizarro xử tử Diego de Almagro.- 1539 – Gonzalo Pizarro xâm lược và cướp bóc thành Vilcabamba; Manco Inca tẩu thoát nhưng vợ của Manco bị Francisco Pizarro giết.- 1541 – Francisco Pizarro bị ám sát bởi Diego de Almagro II và phe trung thành với De Almagro.- 1544 – Manco Inca bị giết bởi phe thân Almagro. Người Inca tuy vậy không khuất phục.- 1572 – Phó vương Peru, Bá tước Francisco Toledo, tuyên chiến với nhà nước Tân-Inca; Vilcabamba thất thủ và Túpac Amaru, quốc vương Inca cuối cùng, bị bắt và hành quyết ở Cuzco. Thành Vilcabamba bị bỏ hoang; người Tây Ban Nha di dân Vilcabamba về thị trấn Thiên chúa giáo San Francisco de la Victoria de Vilcabamba.

**Bối cảnh**

**Diễn biến**

**Conquistador chinh phục Peru**

**Đại khởi nghĩa Inca**

**Kháng chiến Vilcabamba**

**Di sản**

**Tham khảo**

**Thư mục**

**Sách**
 chú thích sách |last=Andrien |first=Kenneth J. |date=2001 |title=Andean Worlds: Indigenous History, Culture, and Consciousness Under Spanish Rule, 1532-1825 |trans-title=Thế giới Andes: Lịch sử, văn hóa, và ý thức bản địa dưới sự cai trị của Tây Ban Nha |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=New Mexico, Hoa Kỳ |publisher=NXB Đại học New Mexico |isbn= 9780826323583- chú thích sách |last1=Bauer |first1=Brian S. |last2=Halac-Higashimori |first2= Madeleine |last3=Cantarutti |first3= Gabriel E. |date=2015 |title=Voices from Vilcabamba: Accounts Chronicling the Fall of the Inca Empire |trans-title=Giọng nói từ Vilcabamba: Tường thuật theo dòng thời gian về sự sụp đổ của Đế quốc Inca |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=Colorado, Hoa Kỳ |publisher=NXB Đại học Colorado |isbn= 9781607324256 |name-list-style=amp- chú thích sách |last1=Bauer |first1=Brian S. |last2=Santa Cruz |first2=Javier Fonseca |last3=Silva |first3=Miriam Aráoz |date=2015 |title=Vilcabamba and the Archaeology of Inca Resistance |trans-title=Vilcabamba và khảo cổ cuộc kháng chiến Inca |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=Los Angeles, Hoa Kỳ |publisher=NXB Viện Khảo cổ học Cotsen |isbn= 9781938770623 |name-list-style=amp- chú thích sách |last=Betanzos |first=Juan de |author-link=Juan de Betanzos |editor-last1=Hamilton |editor-first1=Roland |editor-last2=Buchanan |editor-first2=Dana |date=1996 |orig-date=1550 |title=Narrative of the Incas |trans-title=Tường thuật của người Inca |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=Colorado, Hoa Kỳ |publisher=NXB Đại học Colorado |isbn= 9780292755604 |name-list-style=amp- isbn= 1469607735- isbn= 0761820701- chú thích sách |last=Cook |first=Noble David |date=1998 |title=Born to Die: Disease and New World Conquest, 1492-1650 |trans-title=Sinh ra để chết: Dịch bệnh và cuộc chinh phục Tân Thế giới, 1492-1650 |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=New Mexico, Hoa Kỳ |publisher=Nhà xuất bản Đại học Cambridge |isbn= 9780521627306- author-mask=2- chú thích sách |last=Covey |first=R. Alan |date=2020 |title=Inca Apocalypse: The Spanish Conquest and the Transformation of the Andean World |trans-title=Khải huyền Inca: Cuộc chinh phục của Tây Ban Nha và sự biến chuyển của thế giới Andes |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=New York, Hoa Kỳ |publisher=NXB Đại học Oxford |isbn= 9780190299125- chú thích sách |last=D’Altroy |first=Terence N. |date=2015 |title=The Incas |edition=2 |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=Oxford, Vương quốc Anh |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=9781444331158- isbn=0-521-84634-X- isbn= 9780803270817- chú thích sách |last=Hamming |first=John |date=1970 |title=The Conquest of the Incas |trans-title=Cuộc chinh phục người Inca |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=New York, Hoa Kỳ |publisher=Harcourt Brace & Company |isbn=0156223007- isbn=0822388715- chú thích sách |last=Leon |first= Pedro de Cieza de |author-link= Pedro de Cieza de Leon |editor-last1=Cook |editor-first1=Alexandra Parma |editor-last2=Cook |editor-first2=Noble David |date=1999 |title=The Discovery and Conquest of Peru: Chronicles of the New World Encounter |trans-title=Sự khám phá và chinh phục Peru: Biên niên sử cuộc tiếp xúc Tân Thế giới |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=Bắc Carolina, Hoa Kỳ |publisher=NXB Đại học Duke |isbn= 9780822382508 |name-list-style=amp- isbn=0292761171- isbn= 9781400843695- chú thích sách |last=MacQuarrie |first=Kim |date=2008 |title=The Last Days of the Incas |trans-title=Những ngày cuối của người Inca |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=New York, Hoa Kỳ |publisher=Simon & Schuster |isbn= 0743260503- isbn= 0826335195- isbn= 9780197537299- isbn= 0064972607- chú thích sách |last=Yupanqui |first=Titu Cusi |author-link=Titu Cusi Yupanqui |editor-last=Bauer |editor-first=Ralph |date=2005 |orig-date=1570 |title=An Inca Account of the Conquest of Peru |trans-title=Tường thuật Inca về cuộc chinh phục Peru |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=Colorado, Hoa Kỳ |publisher=NXB Đại học Colorado |isbn= 9781457109690 |name-list-style=amp

**Tập san**
 pages=461–491- pages=199-232

**Đọc thêm**
 chú thích sách |last=Prescott |first=William H. |author-link= William H. Prescott |date=2009 |orig-date=1850 |title=The History of the Conquest of Peru |trans-title=Lịch sử cuộc chinh phục Peru |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=Auckland, New Zealand |publisher=Floating Press |isbn= 9781775413905- chú thích sách |last=Rostworowski |first=María |author-link=María Rostworowski |translator-last=Iceland |translator-first=Harry B. |date=1999 |title=History of the Inca Realm |trans-title=Lịch sử vương quốc Inca |url= |url-status= |url-access= |format= |language=en |location=Cambridge, Vương quốc Anh |publisher=NXB Đại học Cambridge |isbn= 9780521637596
Thể loại:Xung đột thế kỷ 16
Thể loại:Đế quốc Tây Ban Nha thế kỷ 16
Thể loại:Lịch sử Peru
Thể loại:Người Inca