Chi Cá bướm

Chi Cá bướm, tên khoa học là Chaetodon, là chi cá biển có số lượng thành viên đông nhất trong họ Cá bướm. Các loài trong chi này được phân bố trải rộng trên khắp các vùng biển thuộc Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương và Đại Tây Dương.

**Từ nguyên**
Từ chaetodon được ghép bởi hai âm tiết trong tiếng Hy Lạp cổ đại: khaítē (χαίτη; "tóc") và odoús (ὀδούς; "răng"), hàm ý đề cập đến bộ răng có dạng sợi cứng như bàn chải của loài điển hình C. capistratus.

**Phân loại học**
Ước tính, hai chi Chaetodon và Prognathodes tách nhau từ tổ tiên chung gần nhất vào khoảng 24 triệu năm trước. Chaetodon sau đó lại tách thành 4 nhánh lớn, kéo dài từ khoảng 20 đến 14 triệu năm.
Chaetodon là chi có tình trạng phân loại học phức tạp nhất trong họ Cá bướm. Tính đến hiện tại, có tất cả 87 loài được công nhận trong chi này, được chia vào thành nhiều phân chi. Những phân chi này có khả năng sẽ được công nhận là những chi hợp lệ trong tương lai.

**Phân chi và các loài**
Theo nghiên cứu của Fessler & Westneat (2007), Chaetodon được chia thành những phân chi sau với 4 nhánh chính:

**Nhánh 1**
Nhánh này chỉ có duy nhất một phân chi là Chaetodon, bao gồm các loài sau đây:- Chaetodon capistratus small|Linnaeus, 1758- Chaetodon ocellatus small|Bloch, 1787- Chaetodon hoefleri small|Steindachner, 1881- Chaetodon robustus small|Günther, 1860
Những loài dưới đây được một số nhà ngư học xếp vào phân chi Chaetodon, nhưng số khác lại xem chúng thuộc nhóm incertae sedis:- Chaetodon assarius small|Waite, 1905- Chaetodon dialeucos Salm & Mee, 1989- Chaetodon humeralis small|Günther, 1860- Chaetodon marleyi small|Regan, 1921- Chaetodon sanctaehelenae small|Günther, 1868- Chaetodon striatus small|Linnaeus, 1758

**Nhánh 2**
Nhánh này bao gồm 4 phân chi:

**Lepidochaetodon**
 Chaetodon daedalma small|Jordan & Fowler, 1902- Chaetodon interruptus small|Ahl, 1923- Chaetodon kleinii small|Bloch, 1790- Chaetodon litus small|Randall & Caldwell, 1973- Chaetodon nippon small|Steindachner & Döderlein, 1883- Chaetodon smithi small|Randall, 1975- Chaetodon trichrous small|Günther, 1874- Chaetodon unimaculatus small|Bloch, 1787

**Roaops**
 Chaetodon burgessi small|Allen & Starck, 1973- Chaetodon declivis small|Randall, 1975- Chaetodon flavocoronatus Myers, 1980- Chaetodon mitratus small|Günther, 1860- Chaetodon tinkeri small|Schultz, 1951

**Exornator**
 Chaetodon citrinellus small|Cuvier, 1831- Chaetodon dolosus small|Ahl, 1923- Chaetodon guentheri small|Ahl, 1923- Chaetodon guttatissimus small|Bennett, 1833- Chaetodon miliaris small|Quoy & Gaimard, 1825- Chaetodon multicinctus small|Garrett, 1863- Chaetodon pelewensis small|Kner, 1868- Chaetodon punctatofasciatus small|Cuvier, 1831- Chaetodon quadrimaculatus small|Gray, 1831- Chaetodon sedentarius small|Poey, 1860

**Rhombochaetodon**
 Chaetodon argentatus small|Smith & Radcliffe, 1911- Chaetodon blackburnii small|Desjardins, 1836- Chaetodon fremblii small|Bennett, 1828- Chaetodon madagaskariensis small|Ahl, 1923- Chaetodon mertensii small|Cuvier, 1831- Chaetodon paucifasciatus small|Ahl, 1923- Chaetodon xanthurus small|Bleeker, 1857

**Nhánh 3**
Nhánh này bao gồm 6 phân chi:

**Corallochaetodon**
 Chaetodon austriacus small|Rüppell, 1836- Chaetodon lunulatus small|Quoy & Gaimard, 1825- Chaetodon melapterus small|Guichenot, 1863- Chaetodon trifasciatus small|Park, 1797

**Citharoedus**
 Chaetodon meyeri small|Bloch & Schneider, 1801- Chaetodon ornatissimus small|Cuvier, 1831- Chaetodon reticulatus small|Cuvier, 1831

**Gonochaetodon**
 Chaetodon baronessa small|Cuvier, 1829- Chaetodon larvatus small|Cuvier, 1831- Chaetodon triangulum small|Cuvier, 1831

**Tetrachaetodon**
 Chaetodon andamanensis small|Kuiter & Debelius- Chaetodon bennetti small|Cuvier, 1831- Chaetodon plebeius small|Cuvier, 1831- Chaetodon speculum small|Cuvier, 1831- Chaetodon zanzibarensis small|Playfair, 1867

**Megaprotodon**
 Chaetodon trifascialis small|Quoy & Gaimard, 1825

**Discochaetodon**
 Chaetodon aureofasciatus small|Macleay, 1878- Chaetodon octofasciatus small|Bloch, 1787- Chaetodon rainfordi small|McCulloch, 1923- Chaetodon tricinctus small|Waite, 1901

**Nhánh 4**
Nhánh này chỉ bao gồm duy nhất Rabdophorus, là phân chi có số lượng thành viên đông nhất:- Chaetodon adiergastos small|Seale, 1910- Chaetodon auriga small|Forsskål, 1775- Chaetodon auripes small|Jordan & Snyder, 1901- Chaetodon collare small|Bloch, 1787- Chaetodon decussatus small|Cuvier, 1829- Chaetodon ephippium small|Cuvier, 1831- Chaetodon falcula small|Bloch, 1795- Chaetodon fasciatus small|Forsskål, 1775- Chaetodon flavirostris small|Günther, 1874- Chaetodon gardineri small|Norman, 1939- Chaetodon leucopleura small|Playfair, 1867- Chaetodon lineolatus small|Cuvier, 1831- Chaetodon lunula small|(Lacépède, 1802)- Chaetodon melannotus small|Bloch & Schneider, 1801- Chaetodon mesoleucos small|Forsskål, 1775- Chaetodon nigropunctatus small|Sauvage, 1880- Chaetodon ocellicaudus small|Cuvier, 1831- Chaetodon oxycephalus small|Bleeker, 1853- Chaetodon pictus small|Forsskål, 1775- Chaetodon rafflesii small|Bennett ?, 1830- Chaetodon selene small|Bleeker, 1853- Chaetodon semeion small|Bleeker, 1855- Chaetodon semilarvatus small|Cuvier, 1831- Chaetodon ulietensis small|Cuvier, 1831- Chaetodon vagabundus small|Linnaeus, 1758- Chaetodon wiebeli small|Kaup, 1863- Chaetodon xanthocephalus small|Bennett, 1833

**Hóa thạch**
Tập tin:Chaetodon ficheuri.JPG|nhỏ|207x207px|Mẫu hóa thạch của C. ficheuri tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Pháp
Bằng chứng hóa thạch sớm nhất của Chaetodon có niên đại vào khoảng 7 triệu năm trước (thế Miocen), được đặt danh pháp là Chaetodon ficheuri. Sáu mẫu hóa thạch của C. ficheuri được thu thập tại lưu vực Chelif, gần thành phố Oran (tây bắc Algérie).

**Sinh thái học**
Chaetodon bao gồm những loài ăn tạp (thức ăn của nhóm này chủ yếu bao gồm các loài thủy sinh không xương sống như động vật phù du) và ăn san hô chuyên biệt. Các loài ăn tạp cũng có thể ăn san hô nhưng không hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn thức ăn này.
Ở các loài ăn san hô (không kể ăn tạp hay chuyên biệt), san hô mà chúng ăn chủ yếu là san hô cứng từ các chi Acropora (chiếm ưu thế nhất), Pocillopora, Montipora và Porites; không những vậy, một số ít loài còn ăn cả san hô mềm (như C. unimaculatus hay C. interruptus). Tuy cũng là loài ăn san hô chuyên biệt, C. ornatissimus chỉ ăn chất nhầy tiết ra từ san hô, khác biệt hoàn toàn so với những loài cá bướm còn lại ăn chủ yếu là polyp san hô.
Trong hơn 5000 loài cá rạn san hô ngày nay, chỉ có khoảng 128 loài ăn san hô, và trong số này chỉ có 41 loài ăn san hô cứng. Hơn nữa, 25 trong số 41 loài này thuộc họ Cá bướm. Ghi nhận ước tính sớm nhất về sự ăn san hô ở họ Cá bướm là khoảng 15,7 triệu năm trước, tiến hóa từ nhánh 3 của Chaetodon.
Các loài Chaetodon thường kết đôi với nhau và cùng bảo vệ một lãnh thổ chung. Điển hình như C. lunulatus, một loài có sự chung thủy lâu dài với bạn đời, khi có thể kết đôi cùng nhau đến 7 năm. Những cá thể cùng giới ở vài loài cũng có thể bắt cặp với nhau nhằm mục đích canh chừng các loài săn mồi, như đã thấy ở C. melannotus. Một vài loài có xu hướng sống đơn độc và chỉ kết đôi với nhau vào thời điểm sinh sản, như C. rainfordi, C. plebeius hay C. trifascialis.

**Lai tạp**
Có ít nhất 40 trường hợp tạp giao được ghi nhận ở Chaetodon, bao gồm cả những trường hợp kết đôi khác loài. Trong số này, C. auriga có thể tạp giao đến 8 loài khác, nhiều nhất trong chi Chaetodon.

**Tham khảo**
C
Thể loại:Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên
Thể loại:Chi Cá bướm