Trận Nhai Đình

Trận Nhai Đình (chữ Hán: 街亭之戰, Nhai Đình chi chiến) là một trận chiến giữa hai nước Tào Ngụy và Thục Hán diễn ra vào năm 228. Đây là một phần trong Chiến tranh Thục-Ngụy (228-234), kết thúc với thắng lợi của quân Tào Ngụy dưới sự chỉ huy Ngụy đế Tào Duệ, dẫn đến sự phá sản của Chiến dịch Bắc phạt lần thứ nhất của Thừa tướng Thục Hán Gia Cát Lượng. Thất bại tại Nhai Đình được quy kết do sự chủ quan của chủ tướng Thục Hán là Mã Tốc, người được cho là chỉ giỏi cầm quân trên bàn giấy, cũng như trách nhiệm liên đới của tổng chi huy quân Thục Hán là Gia Cát Lượng trong việc sử dụng sai người.

**Bối cảnh**
Năm 228, sau nhiều năm chuẩn bị, Thừa tướng Thục Hán Gia Cát Lượng đích thân chỉ huy quân đội Thục Hán tấn công vào lãnh thổ nước Tào Ngụy với mục tiêu chiến lược là đánh chiếm khu vực Lũng Hữu nhằm thiết lập bàn đạp chiếm cứ đồng bằng Quan Trung. Trước đó, nhằm phân tán sự chú ý của quân Ngụy, Gia Cát Lượng đã ngầm liên kết và xúi giục Thái thú Tân Thành Mạnh Đạt phản Ngụy để gây rối và phân tán sự chú ý của Tào Ngụy ở phía Đông. Tuy nhiên, sự việc đã bị một trọng thần Tào Ngụy là Tư Mã Ý phát hiện và nhanh chóng ra tay tiêu diệt Mạnh Đạt khi còn chưa kịp khởi sự. Kế hoạch 2 mũi tấn công của Gia Cát Lượng bị phá sản ngay khi còn chưa kịp bắt đầu. Tuy nhiên, nhờ ưu thế bất ngờ, quân Thục đã có những thắng lợi ban đầu khi nghi binh cầm chân được quân Ngụy do Tào Chân chỉ huy ở My huyện và tập trung được đại quân công kích Kỳ Sơn, chiêu hàng được 3 quân Thiên Thủy, Nam An và An Định.
Trong thế trận của Gia Cát Lượng, yếu địa Nhai Đình giữ vị trí cực kỳ quan trọng khi nối liền địa bàn 3 quận với Đông bộ Quan Trung. Nhiều thuộc hạ đã đề nghị cho các võ tướng dầy dạn kinh nghiệm là Ngụy Diên hoặc Ngô Ý trấn giữ yếu địa này, nhưng Gia Cát Lượng đã bỏ qua. Thay vào đó, ông lại sử dụng một thuộc hạ tin cẩn nhưng chưa từng có kinh nghiệm tác chiến thực tế là Mã Tốc giữ vai trò quan trọng này.
Phía Ngụy sau khi dẹp yên được mối nguy Mạnh Đạt đã nhanh chóng phản ứng. Ngụy Minh đế Tào Duệ lập tức thân chinh ra Trường An đốc chiến, sai tướng Tào Chân đem quân chi viện cho My Thành, nhằm ngăn chặn cánh quân nghi binh của Thục Hán do Triệu Vân, Đặng Chi chỉ huy; ngoài ra, sai Trương Hợp dẫn 50.000 kỵ binh và bộ binh tiến nhanh đến Nhai Đình, vòng đường sau đánh tập hậu vào quân Thục, hòng chiếm lại Lũng Hữu. 

**Diễn biến**
Mã Tốc người làm mất Nhai Đình dẫn đến thất bại toàn cục cho quân Thục
Theo kế hoạch, Mã Tốc với 2 vạn quân phải đóng trại dưới chân núi, trấn giữa đường và giữ lấy nguồn nước với mục đích cố thủ, ngăn không cho quân Ngụy tiến qua. Tuy nhiên, Mã Tốc  lại tự ý làm sai phương án của Gia Cát Lượng, khi bỏ trấn trại giữa đường mà đóng trại trên một ngọn núi đơn độc ở phía Nam, với lý do cứng nhắc "Trên núi đánh xuống, thế như chẻ tre". Trên thực tế, đây vốn là nơi bị cô lập, không có nguồn nước đủ dùng cho quân trú đóng, đồng thời không có tác dụng ngăn cản quân Ngụy tiến quân. Vương Bình nhiều lần phản đối, nhưng Mã Tắc không nghe. Vương Bình đánh dẫn 1.000 quân bản bộ dựng trại ở dưới chân núi.
Khi Trương Cáp dẫn quân đến, ông nhanh chóng phát hiện sai lầm chết người của Mã Tốc, vì vậy đã lập tức bao vây chặn đường quân Mã Tốc tiến xuống, dùng hỏa tiễn liên tục bán phá đội hình quân Mã Tốc. Quân Mã Tốc bắt đầu thiếu nước và dần hoảng loạn, tan rã. Trong lúc đó, Vương Bình dẫn 1.000 quân bản bộ đánh trống reo hò nghi binh, làm cho Trương Hợp nghi ngờ có phục binh, tạo cơ hội cho Vương Bình có thời gian thu thập tàn quân rồi rút đi.

**Kết cục**
Nhai Đình thất thủ. Đại quân Thục không thể tiến nữa, buộc phải lui về Hán Trung. Vì thất thủ Nhai Đình, Gia Cát Lượng phải triệt thoái toàn quân về Thục. Mã Tốc cùng Trương Hưu, Lý Thịnh bị tội chết, Hoàng Tập bị thu binh quyền. Riêng Vương Bình được ban thưởng, thăng làm Tham quân, thống lĩnh 5 quân kiêm chức Đương doanh sự, Thảo khấu tướng quân và sắc phong Đình hầu. Đây là sự thăng tiến đặc biệt vượt cấp đương thời, mọi người đều cho là xứng đáng.
Thất bại ở Nhai Đình khiến cho quân Thục mất quyền chủ động và Gia Cát Lượng buộc phải lui binh, rút quân về Thục. Cụ thể là khi Nhai Đình bị thất thủ, làm cho Gia Cát Lượng bị mất bàn đạp tấn công, lỡ mất cơ hội đánh chiếm Lũng Hữu. Còn ở Kỳ Cốc, do phòng bị sơ hở, quân Thục đã bị quân Tào đánh lui may nhờ tình hình Triệu Vân ngăn chặn phía sau nên tổn thất không lớn. Xét tình hình thực tế, Gia Cát Lượng cho rằng quân Thục không thể tiếp tục giao chiến được nữa, ông quyết định thu quân trở về Hán Trung. Chẳng bao lâu ba quận Thiên Thủy, Nam An, An Định lại trở về tay nước Ngụy. 
Về nguyên nhân thất bại, có triều thần nhà Thục an ủi cho rằng nguyên do xuất quân lần này gặp bất lợi là do binh lực quá ít. Gia Cát Lượng đã nghiêm túc trả lời rằng: Không đúng như vậy vì trong hai trận đánh ở Kỳ Sơn và Tà Cốc, quân Thục nhiều hơn quân Ngụy, nguyên nhân thất bại chính là do bản thân ông không biết dùng người và từ sau này sẽ thưởng phạt nghiêm minh, khắc phục thiếu sót. Bất kỳ ai trung thành với đất nước đều có quyền vạch khuyết điểm của ông có như vậy mới tiêu diệt được kẻ thù thống nhất được thiên hạ. 
Vốn từ sau thắng lợi Hán Trung, trong vòng 10 năm, Thục Hán không có hành động xâm phạm biên giới Ngụy trên diện rộng. Vì vậy, phía Tào Ngụy khá chủ quan và không có sự chuẩn bị khi cho rằng Thục không có khả năng tấn công. Do đó, khi biết tin Gia Cát Lượng bất ngờ tấn công, triều đình Tào Ngụy chấn động, các quận Thiên Thủy, Nam An, An Định nhanh chóng đầu hàng. Tuy nhiên, sau đó triều đình Tào Ngụy đã rút kinh nghiệm, chú trọng tăng cường phòng thủ. Vì vậy, các chiến dịch Bắc phạt của Thục Hán sau này không còn có thể đạt được kết quả lớn hơn việc ba quận đầu hàng như trong lần này.

**Chém Mã Tốc**
Cảnh Khổng Minh xử chém Mã Tốc
Sau đó Gia Cát Lượng đã ra lệnh chém Mã Tốc và tâu với hậu chủ tự mình xin giáng chức. Tuy trong Bắc phạt để mất Nhai Đình, người bị tội là Mã Tốc, nhưng Gia Cát Lượng lại chủ động nhận trách nhiệm về mình rồi xin giáng ba cấp từ Thừa tướng xuống làm Hữu tướng quân. Sử sách chép rằng, sau khi về đến Hán Trung, khi Gia Cát Lượng hạ lệnh chém Mã Tốc, người đã cả gan làm trái quân lệnh. Tưởng Uyển can rằng: Thiên hạ chưa được bình định, mà giết mất tướng tài, nhẽ nào lại không đáng tiếc lắm sao".
Gia Cát Lượng trả lời rằng: "Sở dĩ Tôn Vũ làm chủ được thiên hạ chính là nhờ ông ta biết giữ gìn quân pháp rất nghiêm minh, nay nghiệp lớn thống nhất chưa thành, mới giao tranh với kẻ địch lần lầu mà đã có người phá vỡ quân pháp, như vậy làm sao có thể chiến thắng kẻ địch được?" và để giữ nghiêm quân luật, Gia Cát Lượng gạt nước mắt chém Mã Tốc đồng thời viết tờ tấu lên Lưu Thiện xin hạ tước vị của mình xuống ba bậc đồng thời công bố sai lầm của mình cho cả nước được biết, làm gương cho mọi người tự vạch khuyết điểm của mình.
Để làm nghiêm quân pháp, Gia Cát Lượng hạ lệnh giam Mã Tốc vào ngục đợi ngày xử tử hình. Trước khi bị chém, Mã Tốc viết thư cho Gia Cát Lượng, xin hãy nâng đỡ cho con mình. Tướng sĩ nước Thục đều thương xót ông. Khi bị chém, Mã Tốc mới 39 tuổi. Sau này Gia Cát Lượng vẫn luôn để ý an ủi, trợ cấp cho gia đình Mã Tốc như lúc ông còn sống. Tưởng Uyển từng thắc mắc Gia Cát Lượng, lẽ ra nên để Mã Tốc sống để có ngày lập công chuộc tội. Gia Cát Lượng nói rằng bản thân mình cũng rất thương xót ông nhưng vì giữ nghiêm mệnh lệnh nên phải thực thi.
Về việc Mã Tốc bị xử tử, sử gia Tập Tạc Xỉ không đồng tình với Gia Cát Lượng. Ông dẫn trường hợp vua nước Tấn không giết tướng Tuân Lâm Phủ bại trận nên sau này có ích cho nước, còn Sở Thành vương không biết tài năng của Thành Đắc Thần cũng xử tử vì một trận thua nên sau này thất bại. Sau đó Tập Tạc Xỉ phân tích thêm:
Nước Thục hẻo lánh một phương, nhân tài vốn ít hơn nước khác mà lại giết kẻ tuấn kiệt, coi minh pháp quan trọng hơn nhân tài... muốn thành đại nghiệp há chẳng phải rất khó sao? Huống hồ Lưu Bị vốn đã nói rằng Mã Tốc không nên trọng dụng, Gia Cát Lượng sau đó vẫn dùng ông, bản thân điều này đã cho thấy Mã Tốc là nhân tài không thể xếp xó, không thể khinh sát.

**Chú thích**

**Tham khảo**
 Mưu sự tại nhân, Tạ Ngọc Ái, nhà xuất bản Từ điển Bách khoa, Hà Nội, năm 2010- Thuật mưu quyền, Quang Thiệu, Quang Ninh, Nhà xuất bản Lao động và Xã hội, Hà Nội, năm 2006- Những nhân vật quân sự nổi tiếng thế giới, Kha Xuân Kiều, Hà Nhân Học, Nhà xuất bản Thanh niên, Hà Nội, năm 2003. (Tài liệu này được dịch từ cuốn sách cùng tên do Nhà xuất bản Thiên Thanh – Bắc Kinh xuất bản năm 2000)- 8 tố chất trí tuệ quyết định cuộc đời người đàn ông, Phan Quốc Bảo, Nhà xuất bản Lao động, Hà Nội năm 2011 (Dựa theo cuốn Tám tố chất trí tuệ quyết định cuộc đời người đàn ông của Mã Ngân Văn - Nhà xuất bản Vật Tư Trung Quốc xuất bản năm 2005).- Tướng soái cổ đại Trung Hoa, tập 1, Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, Nhà xuất bản Thanh niên, năm 2006.
Nhai Đình
Thể loại:Lịch sử Cam Túc
Thể loại:Xung đột thập niên 220
Thể loại:Năm 228