Tổng thống Liên Xô

Tổng thống Liên Xô (Prezident Sovetskogo Soyuza), chính thức được gọi là Tổng thống LBCHXHCNXV (Президент СССР) hoặc Tổng thống Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết (Президент Союза Советских Социалистических Республик) là người đứng đầu nhà nước của Liên Xô từ ngày 15 tháng 3 năm 1990 đến ngày 25 tháng 12 năm 1991. Mikhail Gorbachev là người duy nhất nắm giữ chức vụ này. Ngoài ra ông còn là Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô từ tháng 3 năm 1985 đến tháng 8 năm 1991. Ông còn phải rút bớt một phần chia sẻ quyền lực ngày càng lớn hơn của mình trên cương vị tổng thống cho đến khi buộc phải từ chức Tổng Bí thư sau nỗ lực đảo chính của Liên Xô vào năm 1991.

**Lịch sử**
Ý tưởng thành lập một nguyên thủ duy nhất (thay vì lãnh đạo tập thể) lần đầu xuất hiện khi soạn thảo dự thảo Hiến pháp Liên Xô năm 1936. Tuy nhiên, theo đề xuất của người đứng đầu trên thực tế của Liên Xô lúc đó là Joseph Stalin, vì ông có thể cạnh tranh với nguyên thủ chính thức, ý tưởng này đã bị bác bỏ. Stalin chính thức lí giải việc từ chối này là "đi ngược lại tinh thần của Hiến pháp" và ông đã giải thích thêm:Theo hệ thống Hiến pháp của chúng ta, không được phép có một tổng thống cá nhân ở Liên Xô, người được toàn dân bầu chọn ngang hàng với Xô viết Tối cao và có thể đối lập với Xô viết Tối cao. Tổng thống ở Liên Xô là một tập thể, tức là Đoàn Chủ tịch Xô Viết Tối cao, bao gồm cả Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Xô viết Tối cao, được bầu không phải bởi toàn dân mà bởi Xô viết Tối cao và chịu trách nhiệm trước Xô viết Tối cao. Kinh nghiệm lịch sử cho thấy cấu trúc như vậy của các cơ quan tối cao là dân chủ nhất và bảo vệ đất nước khỏi những tình huống không mong muốn.Tuy nhiên, việc thành lập một chức vụ Tổng thống duy nhất đã được cân nhắc trong quá trình soạn thảo Hiến pháp Liên Xô tiếp theo, cả trong lần đầu dưới thời Nikita Khrushchev vào đầu đến giữa những năm 1960 và lần thứ hai, thành công, dưới thời Leonid Brezhnev vào giữa đến cuối những năm 1970. Nỗ lực sau nhằm lập chức Tổng thống là một phần trong chiến lược của Brezhnev để loại bỏ Nikolai Podgorny, người giữ chức Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Xô viết Tối cao – nguyên thủ quốc gia chính thức và đứng đầu trong nghi thức ngoại giao; một phương án thay thế là thành lập một Hội đồng Nhà nước tập thể tương tự như ở Đông Đức, Bulgaria và România, do Brezhnev làm Chủ tịch, cũng đã được xem xét. Trong cả hai trường hợp, Đoàn Chủ tịch Xô viết Tối cao tập thể vẫn được giữ lại như cơ quan quyền lực cao nhất trong nước.
Các đảng viên Đảng Cộng sản đã bỏ phiếu về việc thành lập chức vụ Tổng thống vào ngày 7 tháng 2 năm 1990. Cuộc bầu cử tổng thống đầu tiên và duy nhất diễn ra vào ngày 14 tháng 3 năm 1990. Đại hội Đại biểu Nhân dân quyết định sẽ bầu tổng thống đầu tiên với nhiệm kì năm năm, sau đó chuyển sang bầu cử tổng thống trực tiếp do công chúng thực hiện bắt đầu từ cuộc bầu cử dự kiến năm 1995.

**Quyền lực**
Chức vụ Tổng thống là một vị trí hành pháp, dựa trên sự kết hợp giữa mô hình tổng thống của Hoa Kỳ và Pháp.
Trước khi chức vụ Tổng thống được thành lập, nguyên thủ trên danh nghĩa của Liên Xô là Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Xô viết Tối cao, người thường được các nguồn ngoài Liên Xô gọi là "Tổng thống". Trong phần lớn thời gian tồn tại của Liên Xô, toàn bộ quyền lực hành pháp thực tế nằm trong tay Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô, còn Chủ tịch Đoàn Chủ tịch chỉ đảm nhận vai trò mang tính biểu tượng và nghi thức. Bắt đầu từ năm 1977 với Lêô-nít Brê-giơ-nhép, bốn Tổng Bí thư cuối cùng — Brê-giơ-nhép, Iu-ri An-đrô-pốp, Côn-xtan-tin Chéc-nhên-cô và Goóc-ba-chốp — đồng thời giữ chức nguyên thủ trên danh nghĩa trong nhiệm kì của họ.
Tổng thống ban đầu được bầu bởi Đại hội Đại biểu Nhân dân và kiêm nhiệm chức Chủ tịch của cơ quan này, nhưng các cuộc bầu cử sau đó dự kiến sẽ do toàn dân trực tiếp bỏ phiếu. Tổng thống phải báo cáo trước Xô viết Tối cao. Vào ngày 24 tháng 9 năm 1990, Goóc-ba-chốp thuyết phục được Xô viết Tối cao trao cho ông quyền cai trị bằng sắc lệnh không hạn chế (về kinh tế, trật tự pháp luật và việc bổ nhiệm nhân sự chính phủ) cho đến ngày 31 tháng 3 năm 1992. Ông còn có quyền tuyên bố thiết lập quyền cai trị trực tiếp của tổng thống ở các khu vực bất ổn và giải tán các cơ quan dân cử nếu cần thiết. Trong cuộc bầu cử tổng thống, có nhiều ứng viên được đề cử, trong đó các đối thủ nặng kí gồm Chủ tịch Uỷ ban An ninh Quốc gia Va-đim Ba-ca-tin và Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Ni-cô-lai Rư-dơ-cốp.
Theo luật, Tổng thống Liên Xô có quyền:- Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang;- Có quyền đề xuất và phủ quyết luật;- Có quyền bổ nhiệm Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (nhưng phải được Xô viết Tối cao phê chuẩn), hoặc bãi nhiệm Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng cũng như các bộ trưởng và quan chức khác nếu cần;- Có thể ban bố tình trạng khẩn cấp hoặc thiết quân luật trong lãnh thổ Liên Xô;- Là đại diện cao nhất của quốc gia trong các quan hệ đối ngoại, có quyền kí các hiệp ước quốc tế;- Có thể kêu gọi trưng cầu dân ý toàn quốc về các vấn đề quan trọng;- Có quyền phong cấp bậc quân sự và danh hiệu danh dự;- Có quyền khôi phục quyền công dân cho những người bị lưu đày hoặc bất đồng chính kiến trong nước;- Có thể bác bỏ các quyết định của chính phủ nếu thấy vi phạm hiến pháp hoặc đe doạ quyền tự do, quyền công dân.
Phó Tổng thống Liên Xô là phó nguyên thủ quốc gia. Nếu Tổng thống bị giết hoặc không thể tại nhiệm, Phó Tổng thống sẽ lên thay. Người duy nhất giữ chức vụ này là Gie-nát-đi Gia-na-ép, người sau đó một năm trở thành lãnh đạo của Nhóm Tám, nhóm thực hiện vụ đảo chính tháng Tám, và tạm giữ chức Tổng thống Liên Xô từ ngày 19 tháng 8 năm 1991. Sau ba ngày, vụ đảo chính thất bại và Goóc-ba-chốp được phục hồi quyền lực.
Sau vụ đảo chính, Goóc-ba-chốp tiếp tục làm Tổng thống cho đến khi Liên Xô tan rã, ông từ chức và tuyên bố chức vụ Tổng thống không còn tồn tại. Quyền lực của chức vụ này sau đó được chuyển giao cho Tổng thống Nga mới, Bô-rít Yến-xin.

**Tuyên thệ**
Tổng thống đắc cử Goóc-ba-chốp đặt tay phải lên bản Hiến pháp Liên Xô đóng bìa đỏ trên một chiếc bàn nhỏ trước Đại hội Đại biểu Nhân dân và tuyên thệ:
"Tôi thề sẽ trung thành phục vụ các dân tộc của chúng ta, nghiêm chỉnh tuân thủ Hiến pháp Liên Xô, bảo đảm quyền và tự do của công dân, và tận tâm thực hiện trách nhiệm cao cả được giao cho tôi với tư cách Tổng thống Liên Xô".

**Cơ quan hành chính của Tổng thống**
 Hội đồng Nhà nước Liên Xô- Hội đồng Cố vấn của Tổng thống- Hội đồng Tư vấn Chính trị của Tổng thống- Hội đồng Liên bang- Hội đồng Quốc phòng- Hội đồng An ninh

**Xem thêm**
Danh mục các bài viết về Liên Xô
*Danh sách nguyên thủ quốc gia Liên Xô 
*Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô
*Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô

**Tham khảo**
Thể loại:Chính phủ Liên Xô
Thể loại:Nguyên thủ quốc gia Liên Xô
Thể loại:Mikhail Gorbachyov
Thể loại:Khởi đầu năm 1990 ở Liên Xô
Thể loại:Perestroika
Thể loại:Tổng thống theo cựu quốc gia