Blaze7451/Wiki-vi-20250601 huggingface dataset:
IE

IE hoặc ie có thể dùng để chỉ:- Cộng hòa Ireland (ISO 3166-1 alpha-2, ie)- Tiếng Interlingue (ISO 639 alpha-2, ie)- i.e., viết tắt của tiếng Latinh id est, có nghĩa là "đó là" hoặc "nói cách khác"- Internet Explorer, một chương trình trình duyệt web của Microsoft.
IE
Óc Eo

Di tích Gò Cây Thị A
Óc Eo là một di chỉ khảo cổ tại khu vực núi Ba Thê thuộc tỉnh An Giang, Việt Nam. Di chỉ này do nhà khảo cổ học người Pháp Louis Malleret ở trường Viễn Đông Bác Cổ chủ trì khai quật lần đầu tiên vào năm 1944.

**Lịch sử**
Vào năm 1879, bác sĩ hải quân A.Corre đã thông báo về những cổ vật đầu tiên được cho là thuộc một nền văn hóa cổ đại mà ông thu thập được tại chân núi Ba Thê. Nhiều thập niên sau đó, có nhiều quan chức và nhà khoa học Pháp cũng đã đến đây và phát hiện thêm nhiều cổ vật. Từ năm 1937, L.Malleret đã tiến hành khảo sát, nghiên cứu tại khu vực Ba Thê và ghi nhận hàng loạt di tích phân bố trên các gò thấp, hệ thống kênh cổ. Qua các không ảnh, ông đã xác định được dấu vết một thành phố cổ. Trên cơ sở các cuộc khai quật vào năm 1944, L.Malleret cũng đã xác định được vòng thành. Ông nhận định cánh đồng ở phía đông nam núi Ba Thê là một đô thị cổ và đặt tên là thị cảng Óc Eo (theo tên địa điểm gò Óc Eo, một gò đất trên cánh đồng). Bên cạnh đó, với những phát hiện này, giới khảo cổ học đã chính thức công nhận nền văn hóa hình thành, phát triển ở khu vực đồng bằng Nam Bộ từ thế kỷ I đến thế kỷ VII sau Công nguyên (lúc bấy giờ thuộc vương quốc Phù Nam) và đặt tên là văn hóa Óc Eo.
Sau cuộc khai quật năm 1944, việc nghiên cứu khảo cổ tạm thời bị gián đoạn do chiến tranh. Từ những năm 1980, các nhà khảo cổ học Việt Nam đã có nhiều đợt khai quật và nghiên cứu các di tích thuộc văn hóa Óc Eo ở An Giang nói riêng và các tỉnh thành Nam Bộ nói chung. Một số di tích tiêu biểu tại khu vực Óc Eo – Ba Thê đã được khai quật và bảo tồn bao gồm: Nam Linh Sơn Tự, Gò Cây Me, Gò Út Trạnh, Gò Óc Eo, Gò Cây Thị A và B, Gò Giồng Cát...

**Di tích quốc gia đặc biệt**
Di tích khảo cổ và kiến trúc nghệ thuật Óc Eo – Ba Thê nằm trên địa bàn thị trấn Óc Eo, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang, có tổng diện tích quy hoạch bảo tồn khoảng 433,2 ha; trong đó, diện tích khu vực sườn và chân núi Ba Thê (khu A) là 143,9 ha, cánh đồng Óc Eo (khu B) là 289,3 ha. Di tích gồm các loại hình tiêu biểu: di tích kiến trúc, di chỉ cư trú, di chỉ mộ táng, di chỉ xưởng, hệ thống giao thông thủy, baray (hồ chứa nước).
Ngày 27 tháng 9 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Quyết định số 1419/QĐ-TTg xếp hạng di tích khảo cổ và kiến trúc nghệ thuật Óc Eo – Ba Thê là di tích quốc gia đặc biệt.

**Xem thêm**
Văn hóa Óc Eo
*Phù Nam
*Louis Malleret
*Gò Tháp
*Nền Chùa

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
url-status=live
*url-status=live
Thể loại:Di tích khảo cổ Việt Nam
Thể loại:Văn hóa Óc Eo
Thể loại:Địa điểm khảo cổ
Thể loại:Di tích tại An Giang
Thể loại:Thoại Sơn
Thể loại:Thương cảng cổ Việt Nam
Hadron

Hadron (tiếng Việt đọc là Ha đ-rôn hay Ha đ-rông) là hạt tổ hợp có vai trò trọng yếu trong lực tương tác mạnh. Hadron bao gồm:- Baryon: spin bán nguyên- Meson: spin nguyên
Mô hình quark, được xây dựng độc lập năm 1964 bởi Murray Gell-Mann và George Zweig, miêu tả các hadron giống như thành phần tổ hợp của các quark hóa trị (valence) hoặc phản quark (anti quark), dính lại bởi lực màu, do sự xuất hiện của hạt truyền tương tác là gluon.
Đa số Hadron không bền vững, là các hạt cộng hưởng có thời gian sống nhỏ hơn 10−21s, bị phân rã thành các Hadron nhẹ hơn do tương tác mạnh. Các Hadron gần bền vững sống lâu hơn, phân rã do tương tác yếu và tương tác điện từ.

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
Thể loại:Hạt tổ hợp
Thể loại:Thuật ngữ thiên văn học
Thể loại:Vật lý hạt
Thể loại:Vật lý hạt nhân
Thể loại:Hạt sơ cấp
Baryon

Baryon hay còn gọi là baryon fermion là các hạt hadron có spin bán nguyên (do đó là fermion) chứa 3 quark hóa trị và 3 phản quark hóa trị.
Tên Baryon xuất phát từ chữ Hy Lạp βαρύς (barys) có nghĩa là nặng vì thời gian khi đặt tên, các hạt cơ bản khác hầu hết là nhẹ hơn.
Ví dụ:- Hạt nhân có thành phần là các fermion: proton và neutron- Hyperon là các hạt Δ, λ, Ω... có thời gian tồn tại rất ngắn, và nặng hơn các thành phần hạt nhân. Chúng thường không xuất hiện trong hạt nhân, mà chỉ được hình thành trong các phản ứng va chạm, sau đó phân rã thành các dạng khác.

**Danh sách các hạt Baryon**
1ít nhất 1 triệu tỉ tỉ tỉ năm (1035). Xem phân rã proton.
2đúng với các nơtron tự do; trong hầu hết các hạt nhân thông thường, nơtron là bền.

**Sơ đồ Baryon **
Baryon decuplet: Spin=3/2.
Baryon octet: Spin=1/2.

**Tham khảo**

Thể loại:Vật lý hạt
Meson

Meson (tiếng Việt đọc là Mê dông), bao gồm meson nguyên sinh, là các hạt hadron có spin nguyên (do đó là các boson) chứa 1 quark hóa trị cùng 1 phản quark hóa trị, pion và kaon cùng một số dạng meson biến thể khác. Trong các mô hình của Hadron động lực học lượng tử, quantum hadrondynamic, lực hạt nhân mạnh giữa các thành phần hạt nhân có được là do sự xuất hiện của các hạt trung gian meson này.
Một cách đơn giảm Meson là hạt có khối lượng trung gian giữa electron và proton.

**Danh sách các hạt meson**

**Xem thêm**
Z(4430)

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
  Phát hiện năm 2003 một tứ quark meson X(3872) siêu nặngbot=InternetArchiveBot 
Thể loại:Hadron
Thể loại:Boson
Cổng thông tin:Sinh học/Tiêu điểm hiện nay

Tắc kè lùn quần đảo Virgin Sphaerodactylus parthenopion
Tắc kè lùn quần đảo Virgin (danh pháp khoa học: Sphaerodactylus parthenopion) là một trong hai loài tắc kè mang danh hiệu "loài bò sát nhỏ nhất trên thế giới" (loài kia là tắc kè lùn Jaragua S. ariase). Nó được tìm thấy trên ba hòn đảo trong quần đảo Virgin thuộc Anh: Virgin Gorda, Tortola, và đảo Moskito. S. parthenopion được phát hiện vào năm 1964 và được cho rằng là họ hàng gần của loài tắc kè lùn Sphaerodactylus nicholsi sống ở Puerto Rico gần đó. Nó chia sẻ chung vùng phân bố với tắc kè nhỏ vảy lớn (S. macrolepis) vốn sinh sống trên các lá cây mục. Trái với S. macrolepis, S. parthenopion sinh sống trên các sườn đồi khô hơn mặc dù chúng cũng ưa thích các khu vực ẩm ướt nằm dưới các tảng đá vì chúng thiếu các cơ chế ngăn chặn việc mất nước - một vấn đề hóc búa do kích thước quá nhỏ của con vật. Tắc kè lùn quần đảo Virgin có màu nâu sậm ở mặt lưng - thường đi kèm với những vết lốm đốm sẫm màu. Trung bình, chiều dài của chúng là khoảng abbr=on tính từ mõm tới lỗ huyệt và kích thước gần như nhỏ bằng đồng 10 xu Hoa Kỳ. Con vật có cân nặng tối đa chỉ chừng abbr=on. Tại vùng sau mắt và trên đỉnh cổ có những vằn màu nhạt, đây là một đặc điểm nhận dạng loài tắc kè này. Màu sắc của con đực và con cái không có gì khác biệt nhau, trong khi con cái thì to hơn con đực một chút. Khi rụng hay đứt đuôi thì đuôi của con vật có thể tự mọc lại được. Không có nhiều thông tin về đặc điểm sinh học cũng như quần thể của loài vật này được biết đến.
Thể loại:Wikipedia Sinh học
Bản mẫu:Wikiportal:Sinh học/Hình ảnh

Sinh vật phù du (Plankton) là những sinh vật nhỏ sống trôi nổi hoặc có khả năng bơi một cách yếu ớt trong tầng nước ngọt, biển, đại dương. Nhóm này bao gồm đại diện của nhiều đơn vị phân loại thuộc các giới khác nhau. Sinh vật phù du tạo ra hơn 90% oxi cho Trái đất
Cập nhật Xem thêm
Thể loại:Wikipedia Sinh học
Cổng thông tin:Sinh học/Dự án

Các dự án liên quan đến Sinh học đang được triển khai:
*Wikipedia:Dự án/Sinh học
*Tin sinh học
*Sách đỏ Việt Nam
*Sách giáo khoa môn Sinh học
*Các công trình nghiên cứu sinh học cập nhật
*Các chủ đề chính trong Sinh học
*Xây dựng trang chính cho Sinh học
*Các vấn đề của Sinh học hiện đại
*Anh - Việt Glossary của Sinh học
liên hệ để cùng tham gia dự án tại đây
Cổng thông tin:Sinh học/Bạn có biết

...sếu đầu đỏ là loài chim có cổ cao nhất trong các loài chim biết bay...
...trung tử là bào quan quan trọng trong quá trình phân bào nhưng không có trong các tế bào thực vật..
...sequence trong sinh học là trình tự còn ở toán học là dãy?
...HMM là viết tắt của mô hình Markov ẩn.. 
...sách đỏ IUCN bản mới nhất (2004) đã sắp xếp lại hệ thống phân chia so với bản năm 1997 
...Sắc đỏ yên chi là do chất axít carminic (C22H20O13) trong con bọ yên chi gốc từ Mexico   
...Rùa Hồ Gươm có thể là một loài rùa mới với danh pháp khoa học là Rafetus leloii
Cập nhật
Thể loại:Wikipedia Sinh học
Cổng thông tin:Sinh học/Liên kết

Các liên kết ngoài tới cộng đồng người Việt học tập, nghiên cứu và yêu thích môn Sinh học.- Diễn đàn Sinh học Việt Nam- Diễn đàn Nhà Sinh Học Trẻ- Sinh vật Rừng Việt Nam- Diễn đàn Khoa học Thuỷ sản- Trung tâm Dữ liệu Thực vật Việt Nam - Vietnam Plant Data Center - BVNGroup- Bách khoa toàn thư Việt Nam- Chim Việt Nam (Tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Hán, tiếng Nhật, tiếng Thái, tiếng Mã Lai, tiếng Indonesia)
Thể loại:Sách đỏ

Sách đỏ (tiếng Anh là IUCN Red List of Threatened Species, IUCN Red List hay Red Data List) là danh sách về tình trạng bảo tồn và đa dạng của các loài động vật và thực vật trên thế giới. Danh sách này được giám sát bởi Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN).
Thể loại:Sinh vật
Thể loại:Bảo vệ thiên nhiên
Thể loại:Bảo tồn sinh vật
Hương

Hương trong tiếng Việt có nhiều nghĩa. Nó có thể là:
*Hương (giác quan): cảm nhận của mũi người về mùi vị của một chất nào đó.
*Hương (tế lễ): một loại đồ tế lễ, khi đốt lên có mùi thơm. Được sử dụng trong các nghi thức tế lễ phổ biến ở Đông Á trong các lễ hội chung cũng như riêng.
*Thi Hương: kỳ thi hương, tức kỳ thi liên tỉnh của các sĩ tử (thí sinh) ngày xưa.
*Sông Hương: con sông chảy thành phố Huế.
*Hương (vật lý hạt) trong vật lý hạt.
*Hương (Trung Quốc): đơn vị hành chính thấp nhất của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
*Hương (Đài Loan): đơn vị hành chính của Đài Loan
*Chùa Hương: quần thể chùa ở Hà Tây
*Tên người: Hồ Xuân Hương, Quốc Hương, Mai Hương, Trần Quốc Hương, Lê Minh Hương, Trần Văn Hương...
Thể loại:Khái niệm vật lý
Thể loại:Mô hình Chuẩn
Cồn

Cồn có thể là:

**Danh từ chung**
 Một loại hợp chất hữu cơ Etanol, hay là rượu và thức uống có cồn.- Cồn (sông): Bãi nổi giữa dòng sông, cù lao.- Cồn (biển): Loại đảo nhỏ và thấp, cấu tạo chủ yếu từ cát và hình thành trên bề mặt của một rạn san hô.- Cồn (y tế): chất được bôi lên da để khử trùng.

**Địa danh**
 Thị trấn Cồn, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định.
Nguyên tố vi lượng

Nguyên tố vi lượng, còn được gọi là vi lượng tố (tiếng Anh: trace element, còn được gọi là minor element) là một nguyên tố hóa học có nồng độ (hoặc các cách đo lượng khác) rất thấp. Chúng được phân thành hai nhóm: thiết yếu và không thiết yếu. Các nguyên tố vi lượng cần thiết cho nhiều quá trình sinh lý và sinh hóa ở cả thực vật và động vật. Các nguyên tố vi lượng không chỉ đóng vai trò trong các quá trình sinh học mà còn đóng vai trò là chất xúc tác tham gia vào các cơ chế oxy hóa khử.
Nguyên tố vi lượng là các nguyên tố hóa học cần thiết cho sự phát triển và hoạt động bình thường của cơ thể con người và các sinh vật khác, nhưng chỉ cần ở lượng rất nhỏ. Chúng thường chiếm một phần triệu (ppm) hoặc thậm chí ít hơn trong cơ thể. Một số nguyên tố vi lượng quan trọng bao gồm:
# Sắt (Fe): Quan trọng trong việc tạo hemoglobin, giúp vận chuyển oxy trong máu.
# Kẽm (Zn): Cần thiết cho chức năng miễn dịch, tổng hợp protein và phân chia tế bào.
# Đồng (Cu): Tham gia vào quá trình hình thành hemoglobin và collagen, cũng như hoạt động của hệ thống miễn dịch.
# Iốt (I): Cần thiết cho sự tổng hợp hormone tuyến giáp, điều chỉnh quá trình trao đổi chất.
# Selen (Se): Chống oxi hóa, bảo vệ tế bào khỏi sự tổn thương và hỗ trợ chức năng tuyến giáp.
# Mangan (Mn): Tham gia vào quá trình hình thành xương, chuyển hóa amino axit, cholesterol và carbohydrate.
# Molypden (Mo): Cần thiết cho hoạt động của một số enzyme quan trọng trong cơ thể.
Thiếu hụt các nguyên tố vi lượng có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Ví dụ, thiếu sắt có thể gây thiếu máu, thiếu iốt có thể dẫn đến bệnh bướu cổ và suy giáp, trong khi thiếu kẽm có thể làm suy yếu hệ thống miễn dịch.
Nguyên tố vi lượng thường được cung cấp qua chế độ ăn uống, thông qua các loại thực phẩm như thịt, cá, rau củ, và ngũ cốc. Việc duy trì một chế độ ăn cân đối và đa dạng thường đủ để đảm bảo cung cấp đầy đủ các nguyên tố vi lượng cần thiết cho cơ thể.

**Xem thêm**
Danh sách chất dinh dưỡng vi lượng

**Tham khảo**
Thể loại:Dinh dưỡng
Thể loại:Sức khỏe
Thể loại:Khoa học thực phẩm
Thể loại:Hóa phân tích
Thể loại:Hóa sinh
Thể loại:Địa hóa học
Thể loại:Sinh lý học
Thể loại:Bảng tuần hoàn

Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học, hay Bảng tuần hoàn Mendeleev, hay ngắn gọn bảng tuần hoàn, là một phương pháp liệt kê các nguyên tố hóa học thành bảng.
Các nguyên tố được sắp xếp theo cấu trúc electron và các tính chất hóa học thay đổi đều đặn theo các hàng và cột. Mỗi nguyên tố được liệt kê bởi số nguyên tử và ký hiệu hóa học.
Thể loại:Nguyên tố hóa học
Thể loại:Phân loại hóa học
Thể loại:Hệ thống phân loại
Thể loại:Phân loại
Thể loại:Ẩm thực

Ẩm thực, trong tiếng Hán Việt, có nghĩa là ăn uống, nhưng trong tiếng Việt, ẩm thực thường được hiểu là nghệ thuật bếp núc, nghệ thuật chế biến thức ăn.
:Ăn uống
Thể loại:Nấu ăn
Thể loại:Ăn uống
Thể loại:Văn hóa ẩm thực
Louis Malleret

Louis Malleret (1901-1970) là nhà khảo cổ học người Pháp, thuộc trường Viễn Đông Bác Cổ–École Française d'Extrême-Orient (EFEO), người đã tiến hành các cuộc khai quật ở Đông Nam Á vào những năm 1940, chủ yếu tại khu vực thuộc vương quốc Phù Nam và Óc Eo ở đồng bằng sông Cửu Long. Các cuộc khai quật của ông tại Óc Eo bị ngưng lại do Chiến tranh thế giới lần thứ hai khi quân Nhật đổ bộ vào Việt Nam vào tháng 3 năm 1945.

**Các ấn phẩm**
 L'exotisme indochinois dans la littérature française depuis 1860, Paris, Larose, 1934;- Les anciennes fortifications et citadelles de Saigon, BSEI 4, tr. 5-108, 1935;- Charles Lemire ou la foi coloniale, BSEI 4, tr. 5-98, 1936;- Musée Blanchard de la Brosse - Saïgon - Catalogue général des collections  Tome I. Arts de la famille indienne, 1937, 249 tr.;  Tome II. Arts de la famille chinoise, 1938, 371 tr. Hà Nội, Imprimerie d'Extrême-Orient.- Une tentative ignorée d'établissement français en Indochine au XVIII: les vues de l'amiral Destaing, BSEI 1, tr. 31-100, 1941;- Pour comprendre la sculpture bouddhique et brahmanique en Indochine, Sài Gòn, Portail, 1942; 
*(sous le pseudonyme d'André Gaudel), L'Indochine française en face du Japon, Paris, 1947; - L'archéologie du delta du Mékong, Paris, EFEO (PEFEO, 43), 4 vol. (1959, 1960, 1962, 1963);- Contribution à l'étude du thème des neuf divinités dans la sculpture du Cambodge et Champa, Arts asiatiques, 1964; - Un manuscrit inédit de Pierre Poivre: les Mémoires d'un voyageur, texte reconstitué et annoté, Paris, EFEO, 1968.- Pierre Poivre, Paris, EFEO, 1974.

**Tham khảo**
Thể loại:Nhà khảo cổ Pháp
Thể loại:Viện Viễn Đông Bác cổ
Thể loại:Sinh năm 1901
Thể loại:Mất năm 1970
Tàu

Tàu hay tầu là từ dùng để chỉ:
*Tàu: lá to và có cuống dài của một số loài cây. Ví dụ: tàu chuối, tàu dừa.
*Tàu: tên gọi chung các phương tiện vận tải lớn và hoạt động bằng máy móc. Ví dụ: tàu thủy, tàu hàng hải, tàu bay,  tàu hỏa, bến tàu, đường tàu, tàu vũ trụ.
*Tàu: máng đựng thức ăn trong chuồng ngựa; cũng dùng để gọi chuồng ngựa, như trong thành ngữ "Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ."
*Trong các từ ghép, Tàu để chỉ những thứ có nguồn gốc Trung Quốc hay là theo kiểu Trung Quốc. Ví dụ: người Tàu, võ Tàu, phim Tàu, nhạc Tàu, truyện Tàu, trà tàu, mực tàu...

**Tham khảo ==
Thể loại:Có người đề nghị xóa đi

Thể loại này liệt kê những trang và tập tin có người đề nghị xóa đi. Xem Biểu quyết xóa bài và Biểu quyết xóa tập tin. Một số tiêu bản tự động bỏ trang vào đây, thí dụ như Transwikt và Transwiki.
Bảo quản viên lưu ý: Trước khi xóa bài, hãy kiểm tra tình trạng bài và tiêu bản yêu cầu xóa. Tránh trường hợp tiêu bản bị sử dụng sai.
Xóa
Thể loại:Những việc cần giải quyết ngay
Sự suy giảm điểm đóng băng

Sự suy giảm điểm đóng băng là sự sai khác giữa các điểm đóng băng của một chất lỏng nguyên chất và dung dịch của các chất không điện li trong chất lỏng đó. Nó tỷ lệ thuận với mật độ mol của dung dịch theo phương trình sau:
Sự suy giảm điểm đóng băng  = i × Kf × độ mol
*Độ mol (mật độ) được đo theo mol/kg
*Kf, hằng số suy giảm điểm đóng băng là thuộc tính tổng hợp.
**Kf cho nước là 1,86 K·kg/mol, có nghĩa là trên một mol của chất hòa tan trong 1 kg nước thì sự suy giảm điểm đóng băng của nó là 1,86 K.
*i là hệ số i hay hệ số van 't Hoff i. Xem thêm van 't Hoff.
**i là hệ số được đưa vào tính toán sự hiện diện của các ion trong dung dịch, nó chỉ tới số lượng của các loạt hạt tích điện được tạo thành.
Ví dụ:
*i = 1 cho đường hòa tan trong nước.
*i = 2 cho NaCl trong nước.
*i = 3 cho CaCl2 trong nước.
*i = 2 cho HCl trong nước (phân li hoàn toàn).
*i = 1 cho HCl trong benzen (không phân li).

**Ứng dụng**
Kỹ thuật giảm nhiệt độ đóng băng được sử dụng ở các đường băng sân bay hay đường cao tốc tại những nước có tuyết rơi. Khi tuyết rơi dày, cản trở giao thông, người ta có thể rắc muối để giảm nhiệt độ đóng băng, có thể làm tuyết tan thành nước ở nhiệt độ 0 độ C, và chỉ có thể đóng băng lại ở nhiệt độ có thể xuống tới -10 °C. Ngoài ra, người ta còn rắc thêm cát để tăng ma sát cho đường.

**Xem thêm**
Điểm đóng băng

**Tham khảo**
Thể loại:Chuyển pha
Thể loại:Thuộc tính hóa học
Định lý Taniyama–Shimura

Định lý Taniyama–Shimura  là một định lý xây dựng một mối liên hệ quan trọng giữa các đường cong elip, một khái niệm trong hình học đại số và các dạng modular, là các hàm holomorphic tuần hoàn được miêu tả trong lý thuyết số. Định lý này bắt nguồn từ giả thuyết Taniyama-Shimura, còn phần chứng minh được Andrew Wiles, Christophe Breuil, Brian Conrad, Fred Diamond và Richard Taylor hoàn chỉnh. Việc Andrew Wiles hoàn tất chứng minh định lý Taniyama-Shimura trực tiếp dẫn đến chứng minh định lý lớn Fermat nổi tiếng của Pierre de Fermat.
Nếu p là một số nguyên tố và E là một đường cong elip trên tập Q, tập số hữu tỉ, ta có thể rút gọn phương trình xác định E modulo p với mọi giá trị của p. Nhưng nếu với giá trị của p hữu hạn, ta có thể tìm được một đường cong elip trên trường hữu hạn  với  phần tử. Khi đó dãy:

là một bất biến quan trọng của đường cong elip E.
Mọi dạng modular đều phát triển thành một dãy số bằng biến đổi Fourier. Một đường cong elip có dãy số thích hợp với một dạng modular thì được gọi là modular. Định lý Taniyama–Shimura phát biểu như sau:
Mọi đường cong elip trên tập Q đều là modular

**Xem thêm**
 Đường cong elip- Dạng modular

**Tham khảo**
Thể loại:Đại số tô pô
Thể loại:Toán học tô pô
Thể loại:Đường cong elip
Thể loại:Lý thuyết số
Taniyama
Taniyama-Shimura, Định lý
Công thức Euler

Công thức Euler.
Công thức Euler là một công thức toán học trong ngành giải tích phức, được xây dựng bởi nhà toán học người Thụy Sĩ Leonhard Euler. Công thức chỉ ra mối liên hệ giữa hàm số lượng giác và hàm số mũ phức.
Cụ thể, với mọi số thực x, ta có:

Ở đây e là cơ số logarit tự nhiên, i là đơn vị của số phức, và cos và sin lần lượt là các hàm số lượng giác cosin và sin. Học sinh Anh, Mỹ còn viết là cis x vì các chữ cái c, i, s nhắc nhở đến cos, i, sin.
Khai triển từ công thức trên, các hàm số: và: có thể được viết dưới dạng sau:

Trường hợp đặc biệt: khi: , ta có:, từ đó dẫn đến công thức rút gọn nổi tiếng: 


**Chứng minh**

**Bằng cách sử dụng chuỗi Taylor**
Sau đây là một cách chứng minh công thức Euler bằng cách sử dụng khai triển chuỗi Taylor cũng như các tính chất cơ bản về lũy thừa của số i:
 
 
 
 
 
 
: 
Các hàm ex, cos(x) và sin(x) (với giả sử x là số thực) có thể được viết như sau:
 
 
 
Do bán kính hội tụ của mỗi chuỗi nêu trên là vô hạn, chúng ta có thể thay thế x bởi iz, với z là số phức. Khi đó:
 
 
 
 
Việc sắp xếp lại các số hạng là thích hợp do mỗi chuỗi đều là chuỗi hội tụ tuyệt đối. Lấy z = x là một số thực sẽ dẫn đến đẳng thức nguyên thủy mà Euler đã khám phá ra.

**Bằng cách sử dụng phép tính vi tích phân**
Xét hàm số  xác định bởi:
Ta sẽ chứng minh rằng  khác 0 với mọi x
Thật vậy; giả sử  thì ; do đó ; vậy  (vô lý)
Do đó mẫu của: khác 0
Bây giờ tính đạo hàm của: theo quy tắc chia; dễ thấy 
Vì vậy: phải là hàm hằng; có nghĩa là với mọi: thì

Bây giờ cho: ta thấy:; do đó:
vậy 

**Bằng cách sử dụng phương trình vi phân thường**
Xét hàm số  xác định bởi
 
Chú ý rằng  là hằng số, đạo hàm bậc nhất và bậc hai của  sẽ là
 
 
do  theo định nghĩa. Từ đó chúng ta xây dựng phương trình vi phân thường tuyến tính có bậc 2 như sau:
 
hay
 
Đây là một phương trình vi phân thường bậc 2, do đó nó sẽ có hai nghiệm độc lập tuyến tính là:
 
 
Cả  và  đều là các hàm số thực có đạo hàm bậc hai đồng nhất với giá trị âm của chính nó. Ngoài ra, bất kỳ một tổ hợp tuyến tính nào của các nghiệm của một phương trình vi phân thuần nhất cũng sẽ lại là một nghiệm của nó. Do vậy, nghiệm tổng quát của phương trình vi phân đã nêu là
với mọi hằng số  và  Tuy nhiên, không phải mọi giá trị của các hằng số này đều thỏa mãn điều kiện ban đầu của hàm :
 
 .
Các điều kiện ban đầu giống nhau này (áp dụng cho nghiệm tổng quát) sẽ dẫn đến kết quả sau
 
 
Từ đó cho
 
 
và sau cùng là
 

**Xem thêm**
 Đơn vị ảo- Hàm mũ với số phức

**Liên kết ngoài**
Elements ò Algebra
Thể loại:Số phức
Thể loại:Giải tích phức
Thể loại:Khái niệm toán học mang tên Euler
Thể loại:E (hằng số toán học)
Thể loại:Phân tích
Thể loại:Leonhard Euler
Thể loại:Lượng giác
Titan (định hướng)

Titan có thể hiểu là:- Nguyên tố hóa học titan, ký hiệu Ti, số nguyên tử bằng 22 trong bảng tuần hoàn.- Vệ tinh tự nhiên Titan của Sao Thổ.- Các vị thần khổng lồ (Titan) trong thần thoại Hy Lạp.- Đại chiến Titan: Manga đăng năm 2009- Đại chiến Titan (phim): phim công chiếu năm 2015- Lời nguyền của thần Titan: tập thứ 3 xuất bản 2007 trong loạt truyện Percy Jackson và các vị thần trên đỉnh Olympus của Rick Riordan

**Xem thêm**
 Titan
Thể loại:Trang định hướng địa danh
Thể loại:Vật lý thiên văn

Vật lý thiên văn, hay thiên văn vật lý, là một ngành của vật lý chuyên nghiên cứu các vật thể trong vũ trụ, hay cũng có thể coi là một ngành của thiên văn chuyên sâu về các hiện tượng và tính chất vật lý của vũ trụ.
Thể loại:Phân ngành thiên văn học
Thiên văn
Pha (vật chất)

Tập tin:Argon_ice_1.jpg|phải|nhỏ| Một mảnh nhỏ của băng argon tan chảy nhanh chóng cho thấy sự chuyển đổi pha từ rắn sang lỏng.
Trong các ngành khoa học vật lý, một pha là một vùng không gian (một hệ nhiệt động), trong đó tất cả các tính chất vật lý của vật liệu về cơ bản là đồng nhất. 86  3 Ví dụ về tính chất vật lý bao gồm mật độ, chỉ số khúc xạ, từ hóa và thành phần hóa học. Một mô tả đơn giản là một pha là một vùng vật liệu đồng nhất về mặt hóa học, khác biệt về mặt vật lý và thường là có thể tách rời về mặt cơ học. Trong một hệ thống bao gồm nước đá và nước trong bình thủy tinh, các khối nước đá là một pha, nước là pha thứ hai và không khí ẩm là pha thứ ba so với nước đá và nước. Thủy tinh của bình là một pha riêng biệt khác.
Thuật ngữ pha đôi khi được sử dụng như một từ đồng nghĩa với trạng thái của vật chất, nhưng có thể có một số pha trộn lẫn của cùng một trạng thái của vật chất. Ngoài ra, thuật ngữ pha đôi khi được sử dụng để chỉ một tập hợp các trạng thái cân bằng được phân định theo các biến trạng thái như áp suất và nhiệt độ theo ranh giới pha trên sơ đồ pha. Do các ranh giới pha liên quan đến những thay đổi trong tổ chức vật chất, chẳng hạn như thay đổi từ lỏng sang rắn hoặc thay đổi tinh tế hơn từ cấu trúc tinh thể này sang cấu trúc tinh thể khác, nên cách sử dụng sau này tương tự như sử dụng "pha" như một từ đồng nghĩa với trạng thái vật chất. Tuy nhiên, trạng thái của vật chất và cách sử dụng sơ đồ pha không tương xứng với định nghĩa chính thức được nêu ở trên và ý nghĩa dự định phải được xác định một phần từ bối cảnh sử dụng thuật ngữ này.
Vật chất thông thường có thể ở các dạng sau:
# Thể rắn
# Thể lỏng
# Thể khí
# Plasma
# Quark-gluon plasma
# Đông đặc Bose-Einstein
# Đông đặc fermion
# Vật chất lạ, tinh thể lỏng, siêu lỏng, siêu rắn, siêu dẫn, thuận từ, sắt từ...

**Xem thêm**
Trạng thái vật chất

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
Thể loại:Vật lý học
Thể loại:Vật lý vật chất ngưng tụ
Thể loại:Khái niệm vật lý
Thể loại:Kỹ thuật nhiệt động lực học
Thể loại:Trạng thái vật chất

Trong vật lý, một trạng thái vật chất, hay một pha của vật chất, là một tập hợp  các điều kiện vật lý và hóa học mà ở đó vật chất có các tính chất lý hóa đồng nhất.
Các tính chất lý hóa đồng nhất có thể gồm mật độ, cấu trúc tinh thể, chiết suất,... Các ví dụ về pha của vật chất là thể rắn, thể lỏng, thể khí, plasma, quark-gluon plasma, đông đặc Bose-Einstein, đông đặc fermion, vật chất lạ, tinh thể lỏng, siêu lỏng, siêu rắn, thuận từ, sắt từ...
Thể loại:Vật lý học
Thể loại:Nhiệt động lực học
Thể loại:Vật chất
Thể loại:Hóa lý
Thể loại:Nhiệt động lực học

Nhiệt động lực học là một ngành vật lý nghiên cứu về năng lượng, nhiệt, công năng, entropy và xu hướng diễn biến của các quá trình trao đổi năng lượng. Nhiệt động lực học có liên hệ mật thiết với cơ học thống kê.
Từ "nhiệt động lực học" thường dùng để chỉ nhiệt động lực học cổ điển hay nhiệt động lực học cân bằng làm việc với các quá trình trao đổi năng lượng (và, do đó, vật chất) đạt đến trạng thái gần cân bằng. Các quá trình nhiệt động lực học không cân bằng được nghiên cứu bởi nhiệt động lực học phi cân bằng.
Các định luật nhiệt động lực có thể áp dụng cho mọi hệ vật lý, chỉ cần biết sự trao đổi năng lượng với môi trường mà không phụ thuộc vào chi tiết tương tác trong các hệ vật lý. Ví dụ như tiên đoán của Albert Einstein về phát xạ tự nhiên hay cuộc nghiên cứu gần đây về nhiệt động lực học hố đen.
Nhiệt động lực học là lý thuyết vật lý duy nhất tổng quát, trong khả năng ứng dụng và trong các cơ sở lý thuyết của nó, mà tôi tin rằng sẽ không bao giờ bị lật đổ. — Albert Einstein
Thể loại:Vật lý học
Thể loại:Hệ thống vật lý
Thể loại:Thể loại cần phân loại vào thể loại con
Thể loại:Cơ học môi trường liên tục
Thể loại:Hóa lý
Thể loại:Chuyên ngành vật lý
Quy tắc Fajans

Trong hóa vô cơ, quy tắc Fajans được nêu ra bởi Kasimir Fajans.
Quy tắc này được sử dụng để dự báo xem các liên kết hóa học là liên kết cộng hóa trị hay là liên kết ion, nó phụ thuộc vào điện tích của cation và kích thước tương đối của cation và anion. Chúng có thể được tổng quát hóa trong bảng sau.
Ví dụ natri chloride NaCl (với điện tích dương thấp (+1), với cation tương đối lớn và anion nhỏ) là liên kết ion; nhưng nhôm iodide AlI3 (với điện tích dương cao (+3) và anion lớn) là liên kết cộng hóa trị.

**Tham khảo**
Thể loại:Liên kết hóa học
Thể loại:Hóa học vô cơ
Ion

Ion hay điện tích là một nguyên tử hay nhóm nguyên tử bị mất hay nhận thêm được một hay nhiều electron. Một ion mang điện tích âm, khi nó thu được một hay nhiều electron, được gọi là anion hay điện tích âm, và một ion mang điện tích dương khi nó mất một hay nhiều electron, được gọi là cation hay điện tích dương. Quá trình tạo ra các ion hay điện tích gọi là ion hóa.
Cation benzil
Các nguyên tử hay nhóm nguyên tử bị ion hóa được biểu diễn dưới dạng các số viết nhỏ lên trên, bên phải ký hiệu của nguyên tử hay nhóm nguyên tử, thể hiện số lượng electron mà nó thu được hay mất đi (nếu lớn hơn 1) và dấu + hay − tùy theo nó mất hay thu được (các) electron. Trong trường hợp mất hay thu được chỉ một electron thì không cần ghi giá trị số. Ví dụ H+ hay Cl−.
Các kim loại có xu hướng tạo ra các cation (mất đi electron) trong khi các phi kim loại có xu hướng tạo ra anion, ví dụ natri tạo ra cation Na+ trong khi clo tạo ra các anion Cl-.

**Năng lượng ion hóa**
Năng lượng cần thiết để tạo ra cation bằng cách loại bỏ electron từ một nguyên tử trung hòa về điện là năng lượng ion hóa. Nói chung, năng lượng ion hóa thứ n của nguyên tử là năng lượng cần để loại bỏ electron thứ n sau khi n - 1 electron trước đã bị loại bỏ.
Mỗi một năng lượng ion hóa kế tiếp là lớn hơn một cách đáng kể so với năng lượng ở mức trước đó. Đặc biệt, sự thay đổi năng lượng tăng lên một cách đột ngột khi các electron của một lớp obitan nào đó trong nguyên tử đã bị loại bỏ hết. Vì lý do này, các cation có xu hướng được tạo ra theo hướng bỏ hết các electron của cùng một lớp obitan. Ví dụ, natri được tìm thấy như là Na+, nhưng không phải là Na2+ vì cần năng lượng lớn để ion hóa. Tương tự, magnesi được tìm thấy như là Mg2+, mà không phải là Mg3+, và nhôm có thể tồn tại ở dạng cation Al3+. Khi một nhóm các nguyên tử thu được các electron, chúng cũng trở thành các ion, chẳng hạn như SO42-.

**Lịch sử**
Các ion lần đầu tiên được lý thuyết hóa bởi Michael Faraday khoảng năm 1830, để miêu tả các thành phần của phân tử mà chuyển động về phía anion hay cation. Tuy nhiên, cơ chế mà các chuyển động này có thể diễn ra đã không được miêu tả cho đến tận năm 1884 khi Svante August Arrhenius trong luận án tiến sĩ của mình trong trường đại học tổng hợp Uppsala đã miêu tả chúng. Lý thuyết của ông ban đầu đã không được chấp nhận (ông nhận được học vị tiến sĩ với điểm thấp nhất để được vượt qua) nhưng luận án tiến sĩ của ông đã đoạt giải Nobel về hóa học năm 1903.

**Ngôn từ học**
Từ ion đã được đặt tên bởi Michael Faraday, từ tiếng Hy Lạp ἰόν, động tính từ thời hiện tại của ἰέναι, "chuyển động", vì thế là  "người đi lại". Danh pháp này dựa trên xu hướng của các anion chuyển động về phía anốt, và của các cation chuyển động về phía catốt. Vì thế, anion (ἀνιόν) và cation (κατιόν) có nghĩa là "(một thứ) đi lên" và "(một thứ) đi xuống", một cách tương ứng, và anốt, ἄνοδος, và catốt, κάθοδος, có nghĩa là "đi lên" và "đi xuống", tương ứng từ ὁδός, "đường".

**Tham khảo**
Thể loại:Ion
Thể loại:Hóa học
Thể loại:Hóa lý
Thể loại:Hạt mang điện
Bản mẫu:PD-USGov-HHS-CDC

100px
Hình này là tác phẩm của Trung tâm Phòng và Chống Bệnh (CDC), thuộc Bộ Y tế và Con người Hoa Kỳ. Vì là tác phẩm của chính phủ liên bang Hoa Kỳ, hình này thuộc phạm vi công cộng.

**Xem thêm**
Wikipedia:Thẻ quyền cho hình ảnh
*PD-USGov
*PD-USGov-HHS
*PD-USGov-HHS-NIH
Bụi

Tập tin:Dust storm approaching Stratford, Texas.jpg|thumb|Một cơn bão cát ở Texas, tháng 4 năm 1935
Bụi là tên chung cho các hạt chất rắn có đường kính nhỏ cỡ vài micrômét đến nửa milimét, tự lắng xuống theo trọng lượng của chúng nhưng vẫn có thể lơ lửng trong không khí một thời gian sau. Các hạt to hơn có thể gọi là cát, sỏi. Khi bụi phân tán mạnh trong không khí hay các chất khí nói chung, hỗn hợp khí và bụi được gọi là aerosol rắn.
Bụi thông thường quan sát trên ngón tay
Bụi có nhiều tính chất vật lý khác so với khi chúng ở trạng thái chất rắn hay chất lỏng vĩ mô. Xem thêm vật lý sỏi.

**Trong khí quyển Trái Đất**
Trong khí quyển Trái Đất, bụi sinh ra từ một số nguồn: đất mịn bị gió cuốn lên, các hoạt động núi lửa, và ô nhiễm không khí.
Các hạt bụi trôi nổi trong khí quyển có thể hấp thụ và bức xạ nhiệt năng của ánh sáng Mặt Trời và tạo nên hiệu ứng mạnh cho khí hậu của Trái Đất.

**Trong nhà**
Bụi trong nhà, gồm bụi trong khí quyển trộn với bụi sinh ra do ma sát của các đồ vật trong nhà, chủ yếu từ da người, sợi vải trên quần áo, chăn...
Một số côn trùng nhỏ trong nhà ăn các thành phần hữu cơ của bụi này. Các chất thải của chúng cũng trở thành bụi và có thể gây dị ứng cho người.

**Ngoài đường**
Cũng tương tự bụi trong nhà, bụi ngoài đường xuất phát từ đất, từ ma sát trong hoạt động của con người và động vật. Đặc biệt hiện nay ở những nơi dân cư đông đúc, xe cộ qua lại nhiều, làm cho lượng bụi trong khong khí tăng cao, ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng cuộc sống.

**Bụi và sức khỏe**

**Khống chế bụi**
Sử dụng máy lọc không khí

**Trong nhà**
 Chổi quét dùng thu gom các bụi lớn. Phương pháp này có thể không hiệu quả cho các bụi nhỏ, và cuốn các bụi nhỏ lên không khí, ảnh hưởng đến sức khỏe- Chổi lau sử dụng độ ẩm, thu dọn hiệu quả nhiều bụi trong nhà- Máy hút bụi, thu hút hiệu quả nhiều bụi.

**Ngoài đường**
Thường ở những nơi đông đúc, nhiều khói bụi, xuất hiện nhiều xe có tính năng phun nước xuống lòng đường, làm sạch đường và làm giảm bụi trong không khí. Ngoài ra cũng phải kể đến tác dụng của các hồ chứa, hồ điều hòa, cây cối góp phần làm không khí trong lành hơn.

**Trên sa mạc**

**Trong khoảng không vũ trụ**
Bụi luôn tồn tại trong khoảng không vũ trụ và có thể quan sát thấy khi chúng làm nhòe ảnh các ngôi sao, hay tạo nên các nền hấp thụ hoặc phát xạ sóng điện từ. Bụi và khí trong vũ trụ có thể tự tụ tập lại dưới lực hấp dẫn để sinh ra các hệ hành tinh. Kích thước các hạt bụi này lớn hơn hạt bụi thông thường, khoảng từ vài milimét đến vài mét.

**Xem thêm**
 Bão bụi- Hệ phân tán cao

**Tham khảo**
Thể loại:Sức khỏe
Thể loại:Làm sạch
Thể loại:Khoa học Trái Đất

Khoa học Trái Đất là thuật ngữ khái quát cho những khoa học về Quả Đất. Có thể nó là trường hợp đặc biệt về khoa học hành tinh, vì chỉ có Quả Đất là một hành tinh đã biết có sự sống. Môn học này dùng vật lý học, toán học, hóa học và sinh vật học để hiểu những chủ đề quan trọng của hệ thống Quả Đất.
Trái Đất
Trái Đất
Thể loại:Môn học
Thể loại:Trái Đất
Mạng

Mạng trong tiếng Việt có nhiều nghĩa:
*Từ gọi tắt phổ biến để chỉ mạng máy tính. Một mạng máy tính phổ biến là mạng Internet.
*Website
*Mạng là một vật mỏng và thưa làm bằng những sợi đan chéo nhau.
*Mạng theo nghĩa số mạng, số mệnh hay tính mạng của một sinh vật.
Không gian đa chiều

Không gian đa chiều (tiếng Anh: hyperspace) là không gian có số chiều nhiều hơn 3, được biểu diễn dưới dạng toán học có số lượng tọa độ nhiều hơn 3.
Một số khái niệm được nhắc đến trong không gian đa chiều như:- Đa lập phương: khối lập phương nhiều chiều- Mặt cắt polytope- 24-ngăn: lớp ngoài có 24 ngăn hình 8 cạnh, 96 tam giác bằng nhau, 96 đỉnh và 24 cạnh- 120-ngăn: lớp ngoài có 120 ngăn hình 10 cạnh, 120 mặt ngũ giác, 1200 đỉnh và 600 cạnh- 600-ngăn: lớp ngoài có 600 ngăn 12 cạnh, 1200 mặt tam giác, 720 đỉnh và 120 cạnh

**Xem thêm**
 Không-thời gian- Du hành thời gian- Siêu mặt- Siêu phẳng- Đa tạp- Đa vũ trụ- Số siêu phức, một khái niệm về toán học được biểu diễn dưới hệ tọa độ nhiều chiều

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
  Dự đoán cách xác định chiều thứ tư của không gian date = ngày 11 tháng 3 năm 2007 
Thể loại:Không gian
Thể loại:Đề tài khoa học viễn tưởng
Thể loại:Chiều không gian giả tưởng
Coenzyme A

Cấu trúc của Coenzyme A
Coenzyme A (viết tắt CoA, CoASH hay HSCoA, chữ A viết tắt cho acetyl hoá) là một trong các phân tử trung tâm trong chuyển hoá, có cấu tạo gồm các đơn vị β-mercaptoethylamine, panthothenate và adenosine triphosphate. Coenzyme A tham gia trong quá trình oxy hoá acid béo và chu trình acid citric. Chức năng chính của CoA là vận chuyển các nhóm acyl bởi liên kết thioester tại đầu tận cùng sulfhydryl của nó, tạo thành chất dẫn xuất gọi là acyl-CoA. Nhóm acyl thường liên kết với CoA là đơn vị acetyl, khi đó chất dẫn xuất được gọi là acetyl-CoA.
Acetyl-CoA là một phân tử quan trọng. Nó là tiền chất của HMG CoA, đây là thành phần thiết yếu trong tổng hợp cholesterol và ketone. Acetyl-CoA cũng cung cấp nhóm acetyl cho choline để tạo thành acetylcholine, qua xúc tác của choline acetyltransferase. Nhiệm vụ chính khác của nó là mang nguyên tử carbon của nhóm acetyl vào chu trình acid citric để được oxy hoá tạo năng lượng cho cơ thể.
Quá trình chuyển pyruvate thành acetyl-CoA được gọi là Phản ứng pyruvate dehydrogenase. Phản ứng này được xúc tác bởi phức hợp men pyruvate dehydrogenase. Men này gồm 60 bán đơn vị: 24 pyruvate dehydrogenase, 24 dihydrolipoyl transacetylase và 12 dihydrolipoyl dehydrogenase (thường được viết là E1, E2 và E3). 24 pyruvate dehydrogenase chứa coenzyme TPP, 24 dihydrolipoyl transacetylase chứa lipoate và coenzyme A, và 12 dihydrolipoyl dehydrogenase chứa các coenzyme FAD và NAD+. Thông qua một phản ứng phức tạp, pyruvate được khử carboxyl và chuyển thành acetaldehyde, sau đó gắn với coenzyme A trong khi NAD+ được khử thành NADH và H+.

**Xem thêm**
 Chu trình acid citric- Đường chuyển hoá HMG-CoA reductase

**Tham khảo**
Thể loại:Hóa sinh
Thể loại:Thiol
Thể loại:Trao đổi chất
Danh sách nhà soạn nhạc cổ điển

Hình:Classical music composers montage.JPG|phải|nhỏ|350px|Chân dung một số nhà soạn nhạc cổ điển vĩ đại. Từ trái sang phải: hàng đầu - Antonio Vivaldi, Johann Sebastian Bach, George Frideric Handel, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven; hàng thứ hai - Gioachino Rossini, Felix Mendelssohn, Frédéric Chopin, Richard Wagner, Giuseppe Verdi; hàng thứ ba - Johann Strauss II, Johannes Brahms, Georges Bizet, Pyotr Ilyich Tchaikovsky, Antonín Dvořák; hàng thứ tư - Edvard Grieg, Edward Elgar, Sergei Rachmaninoff, George Gershwin, Aram Khachaturian
Đây là danh sách những nhà soạn nhạc cổ điển xếp theo giai đoạn. Lưu ý danh sách dưới đây không nêu tất cả các nhà soạn nhạc cổ điển mà chỉ nêu những tác giả có tầm ảnh hưởng lớn đối với từng giai đoạn nói riêng và âm nhạc cổ điển nói chung. Xem dạng biểu đồ tại Biểu đồ niên đại các nhà soạn nhạc cổ điển.

**Giai đoạn Trung cổ (1100 - 1400)**
Xem thêm Âm nhạc phương Tây giai đoạn Trung cổ

**Giai đoạn Phục hưng (1400 - 1600)**
Xem thêm Âm nhạc phương Tây giai đoạn Phục hưng

**Giai đoạn Baroque (1600 - 1750)**
Xem thêm Âm nhạc phương Tây giai đoạn Baroque

**Giai đoạn Cổ điển (1735 - 1835)**
Xem thêm Âm nhạc phương Tây giai đoạn Cổ điển

**Giai đoạn Lãng mạn (1830 - 1910)**
Xem thêm Âm nhạc phương Tây giai đoạn Lãng mạn

**Âm nhạc cổ điển thế kỷ 20**
Xem thêm Âm nhạc cổ điển thế kỷ 20, Âm nhạc cổ điển thế kỷ 21

**Âm nhạc cổ điển thế kỷ 21**

**Xem thêm**
Danh sách các nhà soạn nhạc
*Danh sách các nhà soạn nhạc cổ điển thế kỷ 21
*Nhạc cổ điển

**Chú thích**
Nhà soạn nhạc
Thuật ngữ tiếng Ý trong âm nhạc

Không có gì đáng ngạc nhiên khi có rất nhiều thuật ngữ tiếng Ý trong âm nhạc vì Ý đã từng đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển của âm nhạc ở châu Âu ngay từ thời kỳ Phục hưng, đặc biệt trong suốt thời kỳ Barốc. Trong thời kỳ đó các nhạc sĩ người Ý đã thống trị gần như toàn bộ đời sống âm nhạc của lục địa này. Và chính từ giai đoạn này mà vô vàn thuật ngữ đã xuất hiện và được sử dụng rộng rãi. (Xem thêm bản nhạc bướm.)
Dưới đây là danh sách một số các thuật ngữ được sử dụng:

**Thể nhạc**

**Nhạc cụ**

**Giọng**

**Độ nhanh**

**Âm lượng**

**Cảm xúc**

**Diễn xuất âm nhạc nói chung**

**Chuyển hướng**

**Kỹ thuật**

**Vai hát**

**Đánh giá**

**Xem thêm**
 Thuật ngữ âm nhạc

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
 8notes glossary
Thể loại:Thuật ngữ âm nhạc
Thể loại:Nhạc lý
Thể loại:Danh sách thuật ngữ
Thuật ngữ
Thể loại:Từ ngữ tiếng Ý
Lê

Lê là từ có nhiều nghĩa:

**Họ tên người**
 Lê là một họ lớn và lâu đời ở Việt Nam - Nhà Tiền Lê và nhà Hậu Lê: hai triều đại phong kiến ở Việt Nam- Lê là tên một dân tộc tại Trung Quốc được chính phủ chính thức công nhận- Một tên gọi khác của người Ngái- Lê là một quốc gia bộ lạc thời tối cổ Trung Quốc

**Thực vật**
 Pyrus: chi lê, là một chi thực vật các loài cây ăn trái cho thịt trái màu trắng, nhiều nước và vị ngọt.- Pyrus pyrifolia: lê- Pyrus ussuriensis: lê- Malus: chi Táo tây/bình quả- Malus asiatica: lê- Syzygium: chi trâm- Syzygium jambos: loài thực vật không nằm trong chi Pyrus nhưng vẫn thường được gọi là lê.

**Vũ khí**
 Lê là gọi tắt của lưỡi lê
Biểu đồ niên đại các nhà soạn nhạc cổ điển

==Các nhà soạn nhạc nổi tiếng nhất**

**Trung Cổ**

**Phục Hưng**

**Baroque**

**Cổ điển**

**Tiền Lãng mạn**

**Hậu Lãng mạn**

**Tham khảo**
Thể loại:Niên đại học
Thể loại:Nhạc cổ điển
Bản mẫu:Niên đại các nhà soạn nhạc cổ điển Trung cổ

Preset    = TimeHorizontal_AutoPlaceBars_UnitYear
ImageSize = width:650
Colors =
id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
id:grid1  value:rgb(0.86,0.86,0.86)
id:grid2  value:gray(0.8)
id:bars   value:rgb(0.96,0.96,0.6)
id:Mid    value:rgb(0.6,0.6,0)     
BackgroundColors = canvas:canvas
Period     = from:1150 till:1450
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:1150 gridcolor:grid1
LineData =
at:1150 color:grid2 layer:back
at:1450 color:grid2 layer:back
BarData=
barset:Composers
Define $bold = fontsize:M shift:(10,-7)
PlotData=
# set defaults
width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:bars
barset:Composers
from:1160 till:1220 color:Mid text:Perotin
from:1163 till:1195 color:Mid text:Leonin
from:1245 till:1306 color:Mid text:Adam de la Halle
from:1250 till:1280 color:Mid text:Franco of Cologne
from:1291 till:1361 color:Mid text:Philip de Vitry
from:1300 till:1377 color:Mid text:Guillaume de Machaut
from:1325 till:1397 color:Mid text:Landini 
from:1340 till:1360 color:Mid text:J da Bologna
from:1375 till:1445 color:Mid text:Lionel Power        
from:1390 till:1450 color:Mid text:John Dunstable  
#till 1453
from:1400 till:1450 color:Mid text:Binchois
#till 1460  
from:1400 till:1450 color:Mid text:Du Fay
#till 1474  
Thể loại:Biểu đồ niên đại trong âm nhạc
Bản mẫu:Niên đại các nhà soạn nhạc cổ điển Barốc

Preset    = TimeHorizontal_AutoPlaceBars_UnitYear
ImageSize = width:760
Colors     =
id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
id:grid1  value:rgb(0.86,0.86,0.86)
id:grid2  value:gray(0.8)
id:bars   value:rgb(0.6,1,0.6)
BackgroundColors = canvas:canvas
Period     = from:1550 till:1800
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1550 gridcolor:grid1
LineData =
at:1600 color:grid2 layer:back
at:1700 color:grid2 layer:back
at:1800 color:grid2 layer:back
Define $bold = fontsize:M shift:(10,-7)
BarData=
barset:Composers
PlotData=
# set defaults
width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:bars
barset:Composers
from:1561 till:1633 text:"Jacopo Peri"
from:1562 till:1621 text:"Jan Pieterszoon Sweelinck" $bold
from:1567 till:1643 text:"Claudio Monteverdi" $bold
from:1582 till:1652 text:"Gregorio Allegri"
from:1583 till:1643 text:"Girolamo Frescobaldi"
from:1585 till:1672 text:"Heinrich Schütz"
from:1587 till:1654 text:"Samuel Scheidt"
from:1632 till:1687 text:"Jean-Baptiste Lully"
from:1634 till:1704 text:"Marc Antoine Charpentier"
from:1637 till:1707 text:"Dietrich Buxtehude" $bold
from:1644 till:1704 text:"Heinrich Ignaz Biber"
from:1653 till:1706 text:"Johann Pachelbel"
from:1653 till:1713 text:"Arcangelo Corelli"
from:1659 till:1695 text:"Henry Purcell" $bold
from:1660 till:1725 text:"Alessandro Scarlatti" $bold
from:1668 till:1733 text:"François Couperin"
from:1670 till:1746 text:"Johann Caspar Fischer"
from:1670 till:1758 text:"Richard Leveridge"
from:1674 till:1754 text:"Tomaso Albinoni" $bold
from:1675 till:1738 text:"Tommaso Redi"
from:1675 till:1742 text:"Evaristo Abaco"
from:1678 till:1741 text:"Antonio Vivaldi" $bold
from:1681 till:1767 text:"Georg Philipp Telemann" $bold
from:1683 till:1764 text:"Jean-Philippe Rameau"
from:1685 till:1750 text:"Johann Sebastian Bach" $bold
from:1685 till:1757 text:"Domenico Scarlatti" $bold
from:1685 till:1759 text:"George Friderich Händel" $bold
from:1686 till:1750 text:"Silvius Leopold Weiss"
from:1687 till:1762 text:"Francesco Geminiani"
from:1688 till:1758 text:"Johann Friedrich Fasch"
from:1692 till:1766 text:"Unico Wilhelm von Wassenaar"
from:1692 till:1770 text:"Giuseppe Tartini"
from:1695 till:1764 text:"Pietro Locatelli"
from:1696 till:1755 text:"Maurice Greene"
from:1697 till:1773 text:"Johann Joachim Quantz"
from:1699 till:1773 text:"Jan Zach"
from:1706 till:1785 text:"Baldassare Galuppi"
from:1710 till:1736 text:"Giovanni Battista Pergolesi" $bold
from:1710 till:1740 text:"Domenico Alberti"
from:1710 till:1784 text:"Wilhelm Friedemann Bach"
from:1714 till:1788 text:"Carl Philipp Emanuel Bach"
from:1720 till:1788 text:"Carlo Antonio Campioni"
from:1725 till:1787 text:"Karl Friedrich Abel"
from:1729 till:1783 text:"Antonio Soler"
from:1735 till:1782 text:"Johann Christian Bach"
Thể loại:Biểu đồ niên đại trong âm nhạc
Bản mẫu:Niên đại các nhà soạn nhạc cổ điển Cổ điển

Preset    = TimeHorizontal_AutoPlaceBars_UnitYear
ImageSize = width:760
Colors =
id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
id:grid1  value:rgb(0.86,0.86,0.86)
id:grid2  value:gray(0.8)
id:bars   value:rgb(1,1,0.6)
BackgroundColors = canvas:canvas
Period     = from:1700 till:1850
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1700 gridcolor:grid1
LineData =
at:1700 color:grid2 layer:back
at:1800 color:grid2 layer:back
BarData=
barset:Composers
Define $bold = fontsize:M shift:(10,-7)
PlotData=
# set defaults
width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:bars
barset:Composers
from:1711 till:1788 text:"Giuseppe Bonno"
from:1714 till:1798 text:"Christoph Willibald Gluck"  $bold
from:1715 till:1777 text:"Georg Christoph Wagenseil"
from:1719 till:1787 text:"Leopold Mozart"
from:1721 till:1799 text:"Pieter Hellendaal"
from:1726 till:1795 text:"François-André Danican Philidor"
from:1732 till:1809 text:"Joseph Haydn"  $bold
from:1735 till:1767 text:"Johann Schobert"
from:1737 till:1781 text:"Josef Myslivecek"
from:1737 till:1806 text:"Michael Haydn"
from:1739 till:1799 text:"Carl Ditters von Dittersdorf"
from:1743 till:1805 text:"Luigi Boccherini"
from:1746 till:1800 text:"William Billings"
from:1749 till:1801 text:"Domenico Cimarosa"
from:1750 till:1825 text:"Antonio Salieri" $bold
from:1756 till:1791 text:"Wolfgang Amadeus Mozart"  $bold
from:1756 till:1792 text:"Joseph Martin Kraus"
from:1760 till:1842 text:"Luigi Cherubini"
from:1763 till:1826 text:"Franz Danzi"
from:1770 till:1827 text:"Ludwig van Beethoven" $bold
from:1778 till:1837 text:"Johann Nepomuk Hummel"
from:1778 till:1839 text:"Fernando Sor"
from:1782 till:1837 text:"John Field"
from:1782 till:1840 text:"Niccolò Paganini" $bold
from:1784 till:end  text:"Louis Spohr"      # till:1859
from:1806 till:1826 text:"Juan Crisostomo de Arriaga"
Thể loại:Biểu đồ niên đại trong âm nhạc
Bản mẫu:Niên đại các nhà soạn nhạc cổ điển Lãng mạn sớm

Preset    = TimeHorizontal_AutoPlaceBars_UnitYear
ImageSize = width:760 barincrement:16
Colors     =
id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
id:grid1  value:rgb(0.86,0.86,0.86)
id:grid2  value:gray(0.8)
id:bars   value:rgb(1,0.6,0.6)
BackgroundColors = canvas:canvas
Period     = from:1780 till:1925
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1780 gridcolor:grid1
LineData =
at:1800 color:grid2 layer:back
at:1900 color:grid2 layer:back
BarData=
barset:Composers
Define $bold = fontsize:M shift:(10,-6)
PlotData=
# set defaults
width:12 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:bars
barset:Composers
from:1781 till:1861 text:"Anthony Philip Heinrich"
from:1782 till:1871 text:"Daniel Auber"
from:1786 till:1826 text:"Carl Maria von Weber" $bold
from:1791 till:1857 text:"Carl Czerny"
from:1791 till:1864 text:"Giacomo Meyerbeer"
from:1792 till:1868 text:"Gioacchino Rossini" $bold
from:1796 till:1868 text:"Franz Berwald"
from:1796 till:1869 text:"Carl Loewe" $bold
from:1797 till:1828 text:"Franz Schubert" $bold
from:1797 till:1848 text:"Gaetano Donizetti" $bold
from:1801 till:1835 text:"Vincenzo Bellini"
from:1803 till:1856 text:"Adolphe-Charles Adam"
from:1803 till:1857 text:"Mikhail Glinka"
from:1803 till:1869 text:"Hector Berlioz" $bold
from:1804 till:1849 text:"Johann Strauss I" $bold
from:1805 till:1847 text:"Fanny Mendelssohn"
from:1808 till:1870 text:"Michael William Balfe"
from:1809 till:1847 text:"Felix Mendelssohn" $bold
from:1809 till:1864 text:"Otto Lindblad"
from:1810 till:1836 text:"Nobert Burgmüller"
from:1810 till:1849 text:"Carl Otto Nicolai"
from:1810 till:1849 text:"Frédéric Chopin" $bold
from:1810 till:1856 text:"Robert Schumann" $bold
from:1811 till:1886 text:"Franz Liszt" $bold
from:1813 till:1883 text:"Richard Wagner" $bold
from:1813 till:1888 text:"Charles-Valentin Alkan"
from:1813 till:1901 text:"Giuseppe Verdi" $bold
from:1815 till:1883 text:"Robert Volkmann"
from:1817 till:1890 text:"Niels Wilhelm Gade"
from:1818 till:1893 text:"Charles Gounod"
from:1819 till:1880 text:"Jacques Offenbach" $bold
from:1819 till:1896 text:"Clara Schumann" $bold
from:1822 till:1890 text:"César Franck"
from:1823 till:1892 text:"Edouard Lalo"
from:1824 till:1884 text:"Bedrich Smetana" $bold
from:1824 till:1896 text:"Anton Bruckner" $bold
from:1825 till:1899 text:"Johann Strauss II" $bold
from:1827 till:1870 text:"Joseph Strauss"
from:1829 till:1869 text:"Louis Moreau Gottschalk"
from:1829 till:1894 text:"Anton Rubinstein"
from:1830 till:1915 text:"Karl Goldmark"
from:1833 till:1858 text:"Francis Edward Bache"
from:1833 till:1887 text:"Alexander Borodin"
from:1833 till:1897 text:"Johannes Brahms" $bold
from:1834 till:1858 text:"Julius Reubke"
from:1835 till:1880 text:"Henryk Wieniawski"
from:1835 till:1921 text:"Camille Saint-Saëns" $bold
from:1836 till:1891 text:"Léo Delibes"
from:1838 till:1875 text:"Georges Bizet" $bold
from:1838 till:1920 text:"Max Bruch" $bold
from:1839 till:1881 text:"Modest Mussorgsky" $bold
Thể loại:Biểu đồ niên đại trong âm nhạc