Blaze7451/Wiki-vi-20250601 huggingface dataset:
Ám sát

Tập tin:Death of Marat by David.jpg|nhỏ|260px|Cái chết của Marat (La Mort de Marat), họa phẩm nổi tiếng của Jacques-Louis David về vụ ám sát Jean-Paul Marat trong thời kỳ Cách mạng Pháp. Charlotte Corday, người phụ nữ thực hiện vụ ám sát, đã bị xử chém ngày 17 tháng 7 năm 1793 tại Paris.
Ám sát (暗殺) theo nghĩa chữ Hán là giết người một cách lén lút. Ám sát là hành động có mưu tính do một người hay một tổ chức tiến hành nhằm giết chết một hoặc nhiều nhân vật có tên tuổi và ảnh hưởng trong chính trường hay xã hội vì những động cơ có tính chất chính trị, lý tưởng, đức tin, quan điểm. Người hay tổ chức chủ mưu thực hiện giết người không ra mặt và hành động giết người cũng thường được thực hiện lén lút hoặc bất ngờ khiến người bị giết không kịp phòng bị hoặc không kịp được bảo vệ.
Vì "ám sát" là việc giết một cách bí mật nên trong thực tế thường có người chủ mưu giấu mặt và người đi giết thực hiện một cách lén lút, bất ngờ. Đôi khi, hai người này chỉ là một, nghĩa là người chủ mưu tự thực hiện ý định. Có những trường hợp, người chủ mưu có địa vị cao hơn người bị giết, nhưng vì người chủ mưu không muốn bị lộ mặt là mình giết người kia (vì sợ mang tiếng , chịu trách nhiệm hay một lý do nào khác) nên vẫn tiến hành ám sát người có địa vị thấp hơn và yếu hơn mình.
Hành động có mưu tính để giết một hoặc nhiều nhân vật nổi tiếng nhưng vì những động cơ khác như cướp của, trả thù cá nhân... không phải là ám sát. Việc giết các nhân vật quan trọng nhưng không có sự lén lút hoặc bất ngờ cũng không phải là ám sát.

**Những vụ ám sát trong lịch sử**
Khó mà liệt kê được hết các vụ ám sát trong lịch sử. Sau đây là một số vụ có ảnh hưởng lớn hoặc được nhắc tới nhiều hơn trong lịch sử.

**Những cuộc mưu sát bất thành**

**Những vụ bị nghi ngờ là ám sát**

**Chú thích**
Thể loại:Giết người theo loại

Thể loại:Tội ác chính trị
Thể loại:Tấn công theo phương thức
Đông Quan (định hướng)

Đông Quan có thể là:- Một tên khác của thành Thăng Long thời thuộc Minh- Xã Đông Quan, huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn- Xã Đông Quan, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình- Huyện cũ Đông Quan thuộc tỉnh Thái Bình; nay tương ứng một phần huyện Đông Hưng.
Ba Đình (định hướng)

Ba Đình là một địa danh tại huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Nơi đây có di tích Chiến khu Ba Đình, căn cứ khởi nghĩa chống Pháp do Đinh Công Tráng, Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt, Hà Văn Mao, Trần Xuân Soạn lãnh đạo. Nhiều đơn vị hành chính tại Việt Nam được đặt theo danh xưng này như:- Quận Ba Đình, thành phố Hà Nội- Phường Ba Đình, thành phố Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa- Phường Ba Đình, thị xã Bỉm Sơn, tỉnh Thanh Hóa- Xã Ba Đình, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa (nơi có di tích Chiến khu Ba Đình)

**Xem thêm**
 Quảng trường Ba Đình trên đường Hùng Vương, trước Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh- Hội trường Ba Đình, nơi đã từng sử dụng cho những hội nghị lớn của Việt Nam- Ba Dinh
John Seigenthaler, Sr.

John Lawrence Seigenthaler (27 tháng 7 năm 1927 – 11 tháng 7 năm 2014) là nhà báo, nhà văn và là một chính trị gia người Mỹ.
Ông Seigenthaler tham gia nhật báo The Tennessean vào năm 1949, nơi ông trở thành biên tập viên năm 1962, chủ báo năm 1973, chủ tịch năm 1982 trước khi ông về hưu và làm Chủ tịch Danh dự năm 1991. Ông Seigenthaler còn là người sáng lập ban biên tập của USA Today từ năm 1982 đến 1991, ông phục vụ trong ban giám đốc và làm chủ tịch vào thời 1988 – 1989 của Hội Chủ bút Báo chí Mỹ (tiếng Anh: American Society of Newspaper Editors).
Ông cưới Dolores Watson năm 1955. Hai vợ chồng có một con, John Seigenthaler, Jr., là phát thanh viên của NBC News. Em trai của ông, Thomas Seigenthaler, là người sáng lập công ty quan hệ quần chúng Seigenthaler Public Relations.

**Vụ Wikipedia**
Vào tháng 5 năm 2005, một người vô danh (sau đó được nhận ra là Brian Chase) viết một bài trên Wikipedia tiếng Anh có năm câu nói xấu về Seigenthaler, liên hệ tới vụ ám sát Robert và John F. Kennedy. Bài này phần nhiều không được đụng đến trong thời gian bốn tháng, đến khi có một người bạn báo cho ông Seigenthaler về bài này.
Vào tháng 9, ông Seigenthaler liên lạc với Jimmy Wales của Quỹ Hỗ trợ Wikimedia, tổ chức bảo quản Wikipedia và nội dung nói xấu trên bị xóa. Sau đó, ông viết một bài xã luận về vụ này trong báo USA Today ngày 29 tháng 11, trong đó ông viết rằng „... Wikipedia is a flawed and irresponsible research tool... For four months, Wikipedia depicted me as a suspected assassin" ("... Wikipedia là một công cụ nghiên cứu không hoàn thiện và vô trách nhiệm... Trong bốn tháng, Wikipedia mô tả tôi như một sát thủ bị nghi ngờ"). Bài xã luận này đã làm dấy lên trong những tuần sau đó, việc báo chí viết nhiều về vấn đề này và về độ tin cậy của những mô hình soạn thảo mở.

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
 Tiểu sử date=2010-02-08  tại Trung tâm Tu chính án thứ nhất (First Amendment Center)- Thông tin vụ ám sát Kennedy trên Wikipedia chỉ là trò đùa – VnExpress (theo Associated Press)
*Thêm chi tiết và danh sách bài báo về vụ nói xấu về ông Seigenthaler trong Wikipedia Signpost, tuần báo của cộng đồng Wikipedia tiếng Anh
Seigenthaler, John, Sr.
Seigenthaler, John, Sr.
Thể loại:Cựu sinh viên Đại học Columbia
Thể loại:Chết vì ung thư đại trực tràng
Thể loại:Người từ Nashville, Tennessee
Thể loại:Phi công Không quân Hoa Kỳ
Thể loại:Người thuộc Đại học Vanderbilt
Quốc huy

Tập tin:04094-Hanoi (32317448926).jpg|nhỏ|Quốc huy Việt Nam được treo trên cửa chính Tòa nhà Quốc hội Việt Nam
Quốc huy là một huy chương/ huy hiệu  trong những biểu tượng của một nhà nước. Quốc huy là một biểu tượng thể hiện chế độ, hình ảnh đặc trưng của nhà nước đó. Quốc huy thường được sử dụng trên các ấn phẩm quốc gia như tiền tệ, hộ chiếu, giấy tờ,...

**Xem thêm**
Quốc huy Việt Nam

**Tham khảo==
Cúp Nhà vua Tây Ban Nha

date=March 2016
Cúp Nhà vua Tây Ban Nha (tiếng Tây Ban Nha: La Copa del Rey) là cúp bóng đá hàng năm của các đội bóng đá chuyên nghiệp của Tây Ban Nha. Tên đầy đủ của cúp là Copa de S.M. El Rey Don Felipe VI. Ban đầu, cúp có tên là Copa del Ayuntamiento de Madrid. Từ năm 1905 đến 1932, cúp được đổi tên thành Copa de S.M. El Rey Alfonso XIII. Trong Nền cộng hòa Tây Ban Nha thứ hai, cúp lại được đặt tên là Copa del Presidente de la República hay Copa de España. Và trong khoảng thời gian cầm quyền của Francisco Franco, cúp mang tên Copa de S.E. El Generalísimo hay Copa del Generalísimo.

**Lịch sử**
Cúp nhà vua được hình thành vào năm 1902 với tên gọi Copa de la Coronación. Tên của giải đấu được gọi là Copa del Rey vào năm 1903.

**Các trận chung kết**
Được cập nhật theo dữ liệu chính thức do Liên đoàn bóng đá Hoàng gia Tây Ban Nha (RFEF) cung cấp, tính đến ngày 7 tháng 5 năm 2023.

**Thành tích các câu lạc bộ**
Hiện vẫn tranh cãi về số lần đoạt cúp của Athletic Bilbao. Athletic Bilbao cho rằng chiếc cúp năm 1902 của Club Vizcaya cần tính vào tổng số cúp của họ  vì năm 1902 Club Vizcayaa sử dụng cầu thủ từ 2 đội Athletic Club và Bilbao FC - 2 đội này đã sáp nhập năm 1903 thành Athletic Club Bilbao . Tuy nhiên LFP và RFEF không công nhận điều này.

**Cầu thủ ghi bàn hàng đầu**

**Danh sách các đài truyền hình**
Từ mùa giải 2019–20, trận đấu chung kết đã được đưa vào gói quyền phát sóng La Copa. Trước đó, trận đấu chung kết bị loại trừ ở một số quốc gia được chọn (các đài truyền hình khác (bao gồm cả Tây Ban Nha) sẽ nhận được quyền phát sóng Siêu cúp bóng đá Tây Ban Nha sau khi phát sóng trận chung kết Copa) do luật pháp và quy định về quyền phát sóng giải đấu của CNMC tại Tây Ban Nha.

**2025–2028**

**Tây Ban Nha và Andorra**

**Quốc tế**

**Ghi chú**

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
Thể loại:Bóng đá Tây Ban Nha
Tây Ban Nha
Thể loại:Khởi đầu năm 1903 ở Tây Ban Nha
Thể loại:Sự kiện thể thao định kỳ thành lập năm 1903
Sam

SAM hay Sam và các biến thể có thể chỉ:- Sam, tên ngắn gọn, thân mật của 'Samuel', 'Samantha', 'Samson', hay 'Samwise'.- Chú Sam, trường hợp nhân cách hóa Hoa Kỳ.- Sam the Eagle, một nhân vật trong The Muppet Show- Sam (chương trình), một đề tài của Rob Pike.- Sam (chó), một con chó được bình chọn là xấu xí nhất.- Họ Sam Limulidae
** Chi Sam Tachypleus 
*** Con sam, một sinh vật thường sống thành cặp ở biển.
*SAM - BTV11: Kênh hoạt hình dành cho thiếu nhi của Đài Phát thanh - Truyền hình Bình Dương.
*Sam (diễn viên), nữ diễn viên và người dẫn chương trình người Việt Nam.
*Công ty cổ phần Tập đoàn SAM Holdings, tiền thân là Nhà máy Vật liệu Bưu điện II được thành lập năm 1986.
Những từ viết tắt: - SAM, mã quốc gia của IOC và FIFA dành cho đảo Samoa Mỹ.- S-adenosyl methionine- Bảo tàng nghệ thuật Seattle- Secure Access Module- Security Account Manager, the accounts database used by Microsoft Windows NT- Self-assembled monolayer- Sociedad Aeronáutica de Medellín, a Colombian airline- Software Automatic Mouth- Student Association of Missouri- Tên lửa đất đối không (Surface to air missile)- System Administration Manager HP-UX System Administration Manager
Thể loại:Victorious
Thể loại:Trang định hướng địa danh
Vịnh Con Lợn

Bản đồ vị trí vịnh Con Lợn
Vịnh Con Lợn, hay vịnh Con Heo (tiếng Tây Ban Nha: Bahía de Cochinos), là một vịnh nằm ở bờ biển phía Nam tỉnh Matanzas, Cuba. Đây là nơi đã diễn ra cuộc đổ bộ của những người Cuba lưu vong nhằm tấn công lật đổ chính quyền cộng sản của Fidel Castro vào ngày 17 tháng 4 năm 1961. Những người này được CIA huấn luyện và được chính quyền Mỹ ủng hộ. Tuy nhiên, cuộc lật đổ đã không thành.

**Từ nguyên**
Trong tiếng Tây Ban Nha Cuba, cochinos còn có thể chỉ đến loài cá Balistes vetula, cư trú tại các rạn san hô ở Bahía de Cochinos, chứ không phải chỉ đến loài heo rừng (Sus scrofa).

**Xem thêm**
Sự kiện Vịnh Con Lợn
*John F. Kennedy
*Vụ ám sát Tổng thống Kennedy
*Watergate

**Tham khảo**
Thể loại:Vịnh Cuba
Thể loại:Địa lý tỉnh Matanzas
Vịnh Ba Tư

Vịnh Ba Tư
Vịnh Ba Tư, hay Vịnh Péc-xích là vùng vành đai nông của Ấn Độ Dương nằm giữa Bán đảo Ả Rập và vùng tây nam Iran. Vịnh Ba Tư giáp Kuwait và Iraq về phía tây bắc, Iran về phía bắc và đông bắc, Ả Rập Xê Út và Qatar về phía tây và tây nam, các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất và một phần Oman về phía nam và đông nam.

**Địa lý**
Với tổng diện tích mặt nước vào khoảng 251.000 km², nơi rộng nhất của vịnh này là 989 km từ bờ biển phía Iran tới Ả Rập Xê Út, nơi hẹp nhất là 56 km ở Eo biển Hormuz, cũng là cửa thông của vịnh ra đại dương.
Đầu phía tây bắc của vịnh là châu thổ Shatt al-Arab, nơi hai con sông Tigris và Euphrates hòa nước vào vịnh.
Chiều sâu trung bình 50 m, nơi sâu nhất khoảng 90 m.

**Tiềm năng khoáng chất**
Vịnh Ba Tư và vùng duyên hải là nguồn cung cấp dầu thô lớn nhất thế giới. Cũng vì đó, kỹ nghệ dầu hỏa chiếm địa vị chính trong vùng. Al-Safaniya là vũng dầu ngầm dưới biển lớn nhất. Ngoài dầu thô, Vịnh Ba Tư còn có dự trữ khí đốt thiên nhiên rất lớn. Đây là nền móng cho kỹ nghệ khí đốt dạng lỏng (liquified natural gas) rất phát triển tại Qatar.
Vịnh Ba Tư thường được biết đến là nơi xảy ra cuộc chiến Vùng Vịnh lần thứ nhất.

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
  The Persian Gulf, Information, history and resources of the Persian Gulf-  The Portuguese in the Arabian peninsula and in the Persian Gulf date=2005-05-15 -  Persian Gulf Region-  Persian Gulf Pavillion of Tehran Int'l Book Fair-  Publication of Historical Maps of the Persian Gulf in Tehran date=2013-06-17   date=2003-06-21 -  Factsheet on the Legal and Historical Usage of the "Persian Gulf" - ISG MIT date=2011-04-11 -  The Persian Gulf: The Politics of Geographic Renaming date=2006-04-21 

Thể loại:Địa lý Trung Đông
Thể loại:Địa lý Tây Á
Thể loại:Biển rìa lục địa Ấn Độ Dương
Thể loại:Biên giới Bahrain – Ả Rập Xê Út
Thể loại:Biên giới Bahrain-Qatar
Thể loại:Biên giới Iran-Iraq
Thể loại:Biên giới Iraq-Kuwait
Thể loại:Vịnh biển châu Á
Thể loại:Vịnh biển Iran
Thể loại:Thủy vực Bahrain
Thể loại:Vịnh biển Ả Rập Xê Út
Thể loại:Vịnh biển Qatar
Thể loại:Thủy vực Iraq
Thể loại:Thủy vực Kuwait
Thể loại:Biên giới Kuwait – Ả Rập Xê Út
Thể loại:Biên giới Qatar – Ả Rập Xê Út
Thể loại:Biên giới Ả Rập Xê Út-Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất
Cướp (định hướng)

Cướp là từ chỉ một hành động mang tính nhanh chóng, mạnh mẽ. 
*Trong Luật Hình sự: Cướp, là việc sử dụng vũ lực nhằm chiếm đoạt thứ gì đó của người khác, thông thường là tài sản.
*Nghĩa bóng: Chỉ việc nắm ngay lấy (thời cơ), không để mất đi; giành lấy. Cướp thời cơ.
Cướp

Cướp hay cướp tài sản trong luật hình sự là một tội danh chỉ người nào sử dụng vũ lực, hoặc đe dọa sử dụng ngay tức khắc vũ lực đối với người khác nhằm chiếm đoạt tài sản của người khác. Thủ phạm gây ra vụ cướp gọi là tên cướp. Bạo lực là dấu hiệu phổ biến nhất của bọn cướp, trong trường hợp xảy ra giết người thì tội danh biến thành cướp của giết người. Cướp thường xảy ra ở nơi có nhiều tài sản (dễ bị tấn công) như vùng đô thị thành phố. Nhiều nhất ở những nơi tối tăm, nhiều người ở lễ hội, công viên, siêu thị, bến xe buýt...

**Luật xử tội ở một số nước**

**Việt Nam**
Theo Luật Hình sự của Việt Nam (1999), Điều 133:
Tội cướp tài sản
1. Người nào dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc hoặc có hành vi khác làm cho người bị tấn công lâm vào tình trạng không thể chống cự được nhằm chiếm đoạt tài sản thì bị phạt tù từ 3 năm đến 10 năm.
Ngoài ra còn có tội cưỡng đoạt tài sản (điều 135), tội cướp giật tài sản (điều 136), tội công nhiên chiếm đoạt tài sản (điều 137)...

**Đề phòng**
 Khóa cửa nhà ra vào cẩn thận, các cánh cửa sổ lại hết- Trẻ nhỏ hay người già không được ở nhà một mình- Trẻ nhỏ không mở cửa cho người lạ vào mà không có sự giám sát của người lớn- Bóp ví, tiền bạc, túi xách phải giữ sát bên mình- Không nên về nhà vào buổi tối quá khuya- Nên chọn đường đi có nhiều ánh sáng đèn vào buổi tối- Không mang nhiều tiền trang sức bên mình- Nên đi chung với nhiều người thân và bạn bè

**Xem thêm**
 Trộm cắp- Phá_hoại_(sabotage)

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
  Vụ cướp lớn nhất nước Anh
Thể loại:Luật hình sự
Thể loại:Tội phạm
Thể loại:Tội ác
Hồ Kẻ Gỗ

Hồ Kẻ Gỗ (Công trình Thủy lợi Kẻ Gỗ) là một hồ nước nhân tạo tại xã Cẩm Mỹ, huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh. Kẻ Gỗ là hồ lớn nhất ở Hà Tĩnh.
Hồ Kẻ Gỗ là một công trình nhân tạo mang tính chất phục vụ thủy lợi là chính, hồ được xây dựng trên lưu vực của sông Rào Cái. Hồ được khởi công xây dựng từ năm 1976 tới năm 1980 thì hoàn thành các hạng mục chính, đến năm 1983 thì toàn bộ hệ thống được đưa vào sử dụng. Hồ nằm giữa các sườn đồi, núi thuộc huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh, cách thành phố Vinh 70 km về phía nam. Hồ dài gần 30 km, gồm 1 đập chính và 3 đập phụ với sức chứa hơn 300 triệu m³ nước. Hồ Kẻ Gỗ đầu tiên do các nhà quy hoạch người Pháp thiết kế và bắt đầu thi công một số hạng mục thì chiến tranh thế giới thứ hai và sau đó là chiến tranh Đông Dương nổ ra nên bị bỏ dở. Cho mãi đến khi đất nước thống nhất các nhà thiết kế thủy lợi Việt nam mới hoàn chỉnh thiết kế và thi công.
Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý đã sáng tác bài hát Người đi xây hồ Kẻ Gỗ để nói về quá trình xây dựng hồ.

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
 Thông tin trên trang chính quyền Hà Tĩnhbot=InternetArchiveBot - Người đi xây hồ Kẻ Gỗ 
Bài ca đi cùng năm tháng- 3 năm 'phá đá, đào sỏi' xây hồ Kẻ Gỗ
Kẻ Gỗ
Kẻ Gỗ
Hồ Hòa Bình

Một góc hồ thủy điện Hòa Bình
Hồ Hòa Bình hay hồ thủy điện Hòa Bình là công trình chứa nước cung cấp cho nhà máy thủy điện Hòa Bình. Dự trữ nước vào mùa khô.
Đây là hồ chứa nước nhân tạo lớn nhất Việt Nam, nằm trên sông Đà, có chiều dài 230 km từ Hoà Bình đi Sơn La. Đập chính của hồ nằm tại thành phố Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình. Dung tích của hồ vào khoảng 9,45 tỷ mét khối. Hồ có tất cả 12 cửa xả đáy. Nếu mở tất cả 12 cửa xả đáy sẽ phải di dân toàn bộ thành phố Hòa Bình và vùng hạ du

**Tham khảo**
Thể loại:Nhà máy thủy điện Hòa Bình
Hòa Bình
Thể loại:Sơn La
Thể loại:Hồ nhân tạo
Thể loại:Hòa Bình
Hồ Trị An

Hồ Trị An là một hồ nước nhân tạo nằm trên sông Đồng Nai, thuộc các huyện Vĩnh Cửu, Định Quán, Thống Nhất và Trảng Bom, tỉnh Đồng Nai, Việt Nam. Hồ là nơi trữ nước để cung cấp cho Nhà máy thủy điện Trị An. Hồ Trị An được khởi công vào năm 1984 và hoàn thành đầu năm 1987. Hồ Trị An có diện tích mặt hồ rộng 323 km², với dung tích toàn phần 2,765 tỷ m³, dung tích hữu ích 2,547 tỷ m³. Hồ được thiết kế để cung cấp nước cho Nhà máy thủy điện Trị An với công suất 400 MW với sản lượng điện hàng năm 1,7 tỷ kWh. Phía thượng nguồn của hồ có Vườn quốc gia Cát Tiên - nơi có nhiều thảm thực vật xanh quý còn sót lại với nhiều loài động vật quý hiếm. Trên vùng hồ Trị An, tạm thống kê có 72 hòn đảo lớn nhỏ, rải rác có nhà dân sinh sống.

**Tham khảo**
Thể loại:Địa lý Đồng Nai
Trị An
Thể loại:Du lịch Đồng Nai
Thể loại:Hồ nhân tạo
Đinh hương (định hướng)

Đinh hương có thể chỉ:

**Thực vật**
Đinh hương dùng làm gia vị và thuốc, có danh pháp khoa học: Syzygium aromaticum thuộc chi Syzygium, họ Myrtaceae (đào kim nương). Xem bài Đinh hương (gia vị).
*Một số loài cây trong chi Syringa thuộc họ Oleaceae. Các tên gọi chi tiết, xem bài chi Tử đinh hương.
*Một trong các tên gọi khác của cây pơ mu (Fokienia hodginsii) thuộc họ Hoàng đàn (Cupressaceae), bộ Thông (Pinales). Xem bài chi Pơ mu.

**Nhân vật**
 Đinh Hương, ca sĩ sinh năm 1987, giành giải á quân chương trình Giọng hát Việt mùa thứ nhất (2012).
Quận Columbia

Quận Columbia là tên của tám quận tại Hoa Kỳ. Tên này cũng được dùng trong tiếng Việt để chỉ District of Columbia, thủ đô của Hoa Kỳ.- Quận Columbia, Arkansas- Quận Columbia, Florida- Quận Columbia, Georgia- Quận Columbia, New York- Quận Columbia, Oregon- Quận Columbia, Pennsylvania- Quận Columbia, Washington- Quận Columbia, Wisconsin

**Xem thêm**
 Quận Columbiana, Ohio
Đèo

Đường đèo lý tưởng qua núi được biểu diễn bằng đường màu xanh lục, điểm yên ngựa có màu đỏ.
Đèo núi (quan sơn) hay thường gọi là đèo là một đoạn tuyến đường vượt qua một dãy núi hoặc trên một sườn núi, thường là được bố trí để đi lại thuận tiện nhất qua một dãy núi.
Điểm có độ cao lớn nhất nhất của đường đèo gọi là đỉnh đèo hoặc điểm yên ngựa, nơi hai phía đều có độ cao thấp hơn.
Đèo đồi là khái niệm ít dùng, để chỉ các đèo vượt qua các đồi thấp.
Đèo tồn tại gắn liền với đường giao thông, nên tùy theo sự phát triển giao thông và du lịch mà đèo có được biết đến hay không.

**Một số hình ảnh**
Hình:Xe qua đèo.jpg|Xe qua đèo ở khu vực Bảo Thắng, Lào Cai
Tập tin:Đèo Mã Pì Lèng.jpg|Đèo Mã Pí Lèng, Hà Giang
Tập tin:Khau Phạ.jpg|Đèo Khau Phạ trên quốc lộ 32 qua Mù Cang Chải, Yên Bái
Tập tin:NR12 Minh Hoa.jpg|Một đoạn đường trên đèo Mụ Giạ
Tập tin:Đèo Cả, đoạn Đại Lãnh, Khánh Hòa.JPG|Đèo Cả, đoạn Đại Lãnh, Khánh Hòa
Tập tin:Deo_Song_Pha_1.jpg|Đèo Sông Pha, Ninh Thuận, nhìn về hướng đông bắc.
Stilfser Joch Ost.jpg|Đèo Stelvio ở khu vực Alps (Ý)
Agua negra argentina.JPG|Đèo Agua Negra giữa Argentina và Chile.
Bealach na Ba Pano.jpg|Bealach na Bà nối Applecross ở Cao nguyên Tây Bắc Scotland.
Dead Woman's Pass from above.jpg|Đèo Warmi Wañusqa trên Đường mòn Inca tới Machu Picchu ở Peru
Ornak a14.jpg|Pass in Đèo Tatras (Ornak, Ba Lan).
Zadielska tiesnava.jpg|Đèo Zádielska tiesňava ở Slovak Karst (Slovakia).
Way to Thorong La.JPG|Đường mòn từ Manang đến Mustang qua đèo Thorong La, Nepal.
Darcha Padum Road Below Shinku La Lahaul Oct22 A7C 03533.jpg|Con đường quanh co bên dưới Shingo La ở Himachal Pradesh, Ấn Độ
CrawfordNotchCenter.jpg|Crawford Notch ở New Hampshire, Hoa kỳ

**Đèo tại Việt Nam nổi tiếng**
 Đèo An Khê- Đèo Bảo Lộc- Đèo Bắc Sum- Đèo Bông Lau- Đèo Cả- Đèo Chuối- Đèo Cù Mông- Đèo Đại Ninh- Đèo Hải Vân- Đèo Keo Nưa- Đèo Khánh Lê- Đèo Khau Cọ- Đèo Khau Liêu- Đèo Khau Phạ- Đèo Khế- Đèo Lò Xo- Đèo Lũng Lô- Đèo Mã Phục- Đèo Mã Pí Lèng- Đèo Mang Yang- Đèo Mẹ Bồng Con- Đèo Mụ Giạ- Đèo Ngang- Đèo Ngoạn Mục- Đèo Ô Quý Hồ- Đèo Pha Đin- Đèo Phượng Hoàng- Đèo Prenn- Đèo Tam Điệp- Đèo Thung Khe- Đèo Vi Ô Lắc

**Đèo nổi tiếng trên thế giới**
Những đèo cao nhất:- Đèo cao nhất thế giới mà mô tô có thể đi được là đèo Semo La ở Tây Tạng cao 5.565 m.- Đèo thánh Bernard (Great St. Bernard Pass), cao 2.473 m trên dãy An pơ (Alps).- Đèo Khardungla, cao 5.359 m, ở Jamu và Kashmir, Ấn Độ.

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
 35964
Thể loại:Địa hình dốc
Thể loại:Sinh thái học núi
Thể loại:Du lịch phiêu lưu
Thể loại:Địa lý học
Thể loại:Hoạt động du lịch
Thể loại:Đi bộ
Đèo Cù Mông

Đèo Cù Mông nằm trên Quốc lộ 1 ở ranh giới giữa 2 tỉnh Bình Định và Phú Yên .
Đèo là một trong những đèo núi hiểm trở nhất Việt Nam. Đèo dài 7 km, từ km 1239 đến km 1247 + 470, độ cao của đỉnh đèo là 245 m, độ dốc 9%. Đường dốc, có nhiều cua gấp, 2 bên là núi cao, dễ gây ra tai nạn giao thông.
Đèo Cù Mông 
Về địa lý, đèo là tuyến đường bộ đi qua dãy núi Cù Mông, 1 trong những nhánh đâm ra biển của dãy Trường Sơn Nam. Trước đây khi chưa có tuyến đường quốc lộ 1D và hầm Cù Mông thì đèo là con đường chính để qua lại giữa Bình Định và Phú Yên.

**Lịch sử**
Theo sử sách, năm 1471 sau trận chiến giữa Đại Việt và Chiêm Thành, người Chăm thua trận nên đã bị mất vùng đất phía Bắc từ đèo Hải Vân tới đèo Cù Mông, và từ năm 1471 đèo Cù Mông này chính là ranh giới mới giữa Đại Việt và Chiêm Thành cho đến năm 1611.

**Hầm đường bộ Cù Mông**
Hầm đường bộ Cù Mông trên quốc lộ 1 và đường cao tốc Bắc – Nam phía Đông đoạn Quy Nhơn – Chí Thạnh đã được xây dựng để giảm đường đèo dốc quanh co. Hầm có chiều dài toàn tuyến hơn 6,6 km, trong đó chiều dài hầm 2,6 km. Trên tuyến còn có 2 cầu với tổng chiều dài 36 m. Hầm gồm 2 ống hầm, thiết kế cho vận tốc lưu hành 80 km/h, quy mô 2 làn xe và 2 làn dừng khẩn cấp. Sau khi hoàn thành, hầm giúp nhằm giảm thiểu tai nạn giao thông, đặc biệt là khúc cua gấp, độ dốc lớn, gây nguy cơ mất an toàn giao thông nhất là với các xe tải nặng, xe siêu trường, siêu trọng trên đèo này.
Hầm khởi công tháng 9 năm 2015 và đã hoàn thành và thông xe ngày 21 tháng 1 năm 2019. 

**Chú thích**

**Xem thêm**

**Liên kết ngoài**
Thể loại:Giao thông Bình Định
Thể loại:Giao thông Phú Yên
Thể loại:Quốc lộ 1
Phép đổi biến tích phân

Trong giải tích, phép đổi biến là một công cụ để tính nguyên hàm và tích phân.
Nếu f(x) là một hàm số khả tích, và φ(t) là một hàm số liên tục khả vi có miền xác định là khoảng a, b và miền giá trị nằm trong miền xác định của f. Đồng thời φ'(t) là khả tích trên a,b và
 cho mọi t trong a,b
Thì

Công thức này có thể ghi nhớ thông qua công thức Leibniz: thế cùng lúc x = φ(t) và dx = φ'(t) dt (do dx / dt = φ'(t)) vào biểu thức tích phân.
Công thức trên có thể được dùng để biến đổi một tích phân thành một tích phân có thể dễ tính hơn. Có thể biến đổi từ vế phải sang vế trái, hoặc từ vế trái sang vế phải, tuỳ theo ứng dụng. Việc biến từ vế trái sang vế phải còn được gọi là phép thế-u.

**Tham khảo**
Thể loại:Tích phân
Thể loại:Giải tích tích phân
Quốc lộ 3

Quốc lộ 3 là tuyến đường huyết mạch nối thủ đô Hà Nội với các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc.

**Lộ trình**
Quốc lộ 3 dài 366 km, chạy theo hướng Nam – Bắc. Điểm đầu từ phía Bắc cầu Đuống tại Yên Viên – Hà Nội qua Phù Lỗ, Sóc Sơn) và đi qua các tỉnh: Thái Nguyên, Bắc Kạn, Cao Bằng. Điểm cuối tại cửa khẩu Tà Lùng biên giới Việt – Trung. Tổng chiều dài 350,44 km.
Đoạn từ cầu Đuống đến thị trấn Phủ Thông (tỉnh Bắc Kạn) dài khoảng 180 km, đường bằng phẳng. Đoạn thị trấn Phủ Thông đến thị trấn Tà Lùng (huyện Quảng Hòa – Cao Bằng), dài khoảng 170 km, qua vùng núi cao, đường quanh co, vách ta luy cao, vực sâu. Riêng đoạn Thành phố Cao Bằng – Thủy Khẩu, Quốc lộ 3 qua các thung lũng, dân cư thưa thớt, dễ bị ngập nước vào mùa mưa.
Trên tuyến quốc lộ có tổng cộng 84 cầu; đi qua một số đèo dốc lớn như: đèo Giàng, đèo Gió, đèo Cao Bắc, đèo Tài Hồ Sìn, đèo Mã Phục, Kéo Pựt và đèo Khâu Chỉa.

**Lịch sử**
Quốc lộ 3 là một trong 8 tuyến quốc lộ có điểm đầu từ Hà Nội, được hình thành từ thời phong kiến. Đến thế kỷ XIX, trục đường đã được người Pháp nâng cấp. Sau 1954 và đặc biệt là sau năm 1975, trục đường được nâng cấp và mở rộng hơn nữa, trở thành con đường huyết mạch nối Hà Nội với các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc.

**Chú thích**

**Tham khảo**
3
Thể loại:Giao thông Hà Nội
Thể loại:Giao thông Thái Nguyên
Thể loại:Giao thông Bắc Kạn
Thể loại:Giao thông Cao Bằng
Đèo Lũng Lô

Đèo Lũng Lô là đèo trên Quốc lộ 37 ở ranh giới huyện Phù Yên tỉnh Sơn La và huyện Văn Chấn tỉnh Yên Bái, Việt Nam .
Đèo còn có tên gọi khác là Đèo Đao. Đèo Lũng Lô được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích lịch sử quốc gia tại Quyết định số 1409/QĐ-BVHTTDL ngày 27/8/2012 

**Địa lý**
Đèo Lũng Lô nằm trên Quốc lộ 37 (tức Đường 379 cũ, nối Quốc lộ 32 với Quốc lộ 32B) tại vùng đất giáp ranh giữa bản Bau xã Mường Cơi huyện Phù Yên tỉnh Sơn La và bản Dạ xã Thượng Bằng La huyện Văn Chấn tỉnh Yên Bái .
Đèo cách thị trấn Phù Yên huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La 33 km về phía đông bắc. Đèo dài 15 km từ Km349 đến Km364, có độ dốc 10%.

**Lịch sử**
Trong Chiến tranh Đông Dương, đèo Lũng Lô nằm trên một trong những con đường tiếp vận vũ khí đạn dược và lương thực cho Chiến dịch Điện Biên Phủ. Lực lượng của Pháp ném xuống đây gần 12.000 tấn bom..

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
Thể loại:Giao thông Yên Bái
Thể loại:Giao thông Sơn La
Thể loại:Di tích quốc gia Việt Nam
Quốc lộ 7

Quốc lộ 7 (còn được gọi là Quốc lộ 7A) là quốc lộ dài 220 km, nằm hoàn toàn trong địa phận tỉnh Nghệ An.

**Lộ trình**
Điểm đầu của quốc lộ 7 cắt với tuyến đường sắt Bắc - Nam tại thị trấn Diễn Châu, huyện Diễn Châu (giao với Quốc lộ 1); điểm cuối tại cửa khẩu Nậm Cắn (biên giới Việt - Lào thuộc xã Nậm Cắn, huyện Kỳ Sơn). Quốc lộ này chạy qua các huyện Diễn Châu, Yên Thành, Đô Lương, Anh Sơn, Con Cuông, Tương Dương, Kỳ Sơn. Hầu hết thị trấn huyện lỵ của các huyện nói trên (Diễn Châu, Đô Lương, Kim Nhan, Trà Lân, Thạch Giám, Mường Xén) đều nằm trên Quốc lộ 7.
Quốc lộ 7 còn giao với các con đường như: Quốc lộ 1, Quốc lộ 15, Quốc lộ 46, đường tỉnh 534, đường tỉnh 538, đường Hồ Chí Minh, đường cao tốc Bắc – Nam phía Đông, đường tỉnh lộ 27D (Anh Sơn), đường tỉnh lộ 496 (Đô Lương) đường Hồ Tông Thốc (Tương Dương) và đường Đặng Thúc Hứa (Yên Thành).
Quốc lộ 7 còn chạy sang Lào. Tuyến đường này bên Lào cũng được gọi là Quốc lộ 7. Tuyến đường này dài 65 km và nó giao nhau với đường 1C ở Lào (hay còn gọi là đường Soxomphone)

**Thông số chung**
Tập tin:Nam Can Intl Border Gate.jpg|trái|nhỏ|Cửa khẩu quốc tế Nậm Cắn, điểm cuối quốc lộ 7A. Bên kia biên giới là cửa khẩu Nam Karn, Lào, điểm cuối quốc lộ 7 (Lào)
*Đường được đổ nhựa hoàn toàn; mặt đường rộng từ 3,5 đến 10 m. 
*Đoạn Diễn Châu - Đô Lương đã được san bê tông bằng phẳng, qua khu vực đông dân cư.
*Đoạn Đô Lương - Nậm Cắn dài 192 km, chạy dọc sông Cả, gần Nậm Cắn đường qua đèo Mường Xén dài 22 km, độ dốc 10-12%, đường hẹp, xe tránh nhau khó khăn, nhiều đoạn có vách ta luy cao hay bị sạt lở vào mùa mưa. Tuy nhiên vào năm 2015 chính phủ đã mở rộng mặt đường nhiều đoạn và làm thêm nhiều cầu mới nên đoạn đường từ thị trấn Đô Lương lên đến đường Hồ Chí Minh tương đối rộng rãi và tốt.

**Tham khảo**
Roads in Vietnam

**Liên kết ngoài**
7
Thể loại:Giao thông Nghệ An
Thể loại:Nghệ An
Trận Minden

Trận đánh Minden là trận xảy ra ở miền Bắc Đức vào ngày 1 tháng 8 năm 1759 trong cuộc Chiến tranh Bảy năm. 42.500 quân Phổ – Hanover – Anh do Vương công Ferdinand xứ Brunswick thống lĩnh, với 170 khẩu đại pháo, đã đánh tan tác 54.000 quân Pháp (với 162 khẩu đại pháo) do Thống chế de Broglie chỉ huy. Vương công Ferdinand là một trong những cận tướng của vua Friedrich II Đại Đế nước Phổ. Quân Pháp tháo chạy, và họ chỉ có thể rút quân an toàn do viên chỉ huy Kỵ binh Anh là Huân tước Sackville thiếu kinh nghiệm và không biết nghe lệnh. Sau chiến thắng, Vương công Ferdinand truy kích quân Pháp gần đến sông Rhine. Trận Minden là một trận đánh được biết đến nhiều trong cuộc Chiến tranh Bảy Năm.
Khi hay tin về chiến thắng lừng lẫy này của đạo quân Phổ ở miền Tây, vua Friedrich II Đại Đế vui sướng và trở nên càng có chí khí hơn. Nhưng trong khi an toàn trên mặt trận phía Tây thì ông phải chịu nhiều khó khăn trên mặt trận chống liên quân Đế quốc Nga - Áo - Thụy Điển.

**Chú thích**

**Tham khảo**
 Gerhard Ritter,  Frederick the Great: a historical profile, University of California Press, 1968.- Jay Luvaas,  Frederick the Great on the Art of War, Da Capo Press, 1999. ISBN 0306809087.- Trevor Nevitt Dupuy,  The military life of Frederick the Great of Prussia, F. Watts, 1969.- Christopher Duffy,  Frederick the Great: A Military Life, Routledge, 1988. ISBN 0415002761.
Minden 1759
Minden 1759
Minden 1759
Minden 1759
Thể loại:Năm 1759
Thể loại:Xung đột năm 1759
Cườm khô

Tập tin:Eyesection.gif|khung|300px|phải|Thành phần bên trong mắt. Crystalline Lens: thủy tinh thể 
Cườm khô của thủy tinh thể trong mắt là hiện trạng thủy tinh thể bị đục làm kém thị giác.

**Nguyên nhân**
Cườm thường do nhiều yếu tố khác nhau gây ra, nhưng đa số là do lớn tuổi. - Lớn tuổi: Khoảng 50% người tuổi 65-74 và 70% người tuổi trên 75 bị cườm- Tia sáng cực tím: Nếu mắt bị chói lâu có thể tạo cườm- Do bệnh khác tạo nên: Điển hình là bệnh Đái tháo đường- Bệnh bẩm sinh- Tai nạn vào mắt- Phơi nhiễm phóng xạ

**Triệu chứng**
 Thị giác bị mờ hay tối lại- Ban đêm mắt không thấy rõ- Bị chói khi quá sáng- Nhìn thấy hào quang chung quang đèn- Phải thay kính mắt nhiều lần- Có cảm tưởng màu sắc đồ vật bị ố hay vàng đi- Đôi khi nhìn một vật thành hai (bằng một mắt)

**Phân loại**
Cườm có nhiều dạng: nặng hay nhẹ, cứng hay mềm, thay đổi nhanh hay chậm, toàn bộ thủy tinh thể hay chỉ một phần.
Có ba dạng cườm chính - phân định theo phần nào của thủy tinh thể bị ảnh hưởng :- Lõi (Nuclear). Chất đặc trong lõi thủy tinh thể bị đục và từ từ cứng lại, thay đổi độ hội tụ của mắt. Đôi khi trong một thời gian ngắn có thể làm nhãn quan khá ra và nhiều người khỏi đeo kính khi đọc sách. Nhưng sau đó lõi tiếp tục bị đục mờ nhiều hơn, ố thành màu vàng, xanh rồi nâu. Bệnh nhân khó phân biệt hình vật khi gần tối.- Vỏ (Cortical). Bắt đầu như một vệt trắng, cườm ăn lan theo lớp màng bọc hủy tinh thể từ ngoài rìa vào trung tâm và gây rối loạn cho ánh sáng đi qua thủy tinh thể. Thị giác xa và gần đều bị giảm, đôi khi hình ảnh bị bóp méo. Bệnh nhân hay bị chói mắt và khó phân biệt sáng tối.- Dưới vỏ (Subcapsular). Loại cườm này mọc khu phía sau thủy tinh thể, dưới lớp màng bọc, và thường nằm trên trục thị giác chắn hoặc làm rối loạn tia sáng đi vào võng mạc. Bệnh nhân đọc sách không rõ chữ, hay bị chói và khi tối thường thấy hào quang chung quanh những điểm sáng.

**Phòng ngừa**

**Những chứng bệnh liên hệ**
 Rối loạn Chromosom
*Hội chứng Alport- hội chứng Cri-du-chat- hội chứng Conradi- Myotonia dystrophica- hội chứng Patau- hội chứng Schmid-Fraccaro- hội chứng Edward's (Trisomy 18)- hội chứng Turner's- Bệnh Da liễu- Atopic dermatitis- Basal-cell nevus syndrome- Ichthyosis- Pemphigus- Chuyển hóa và Dinh dưỡng- Aminoaciduria (Lowe's syndrome)- Đái tháo đường- Fabry's disease- Galactosemia- Homocystinuria- Tăng ứ Vitamin D- Hyperparathryroidism- Suy giáp trạng- Mucopolysaccharidoses- Wilson's disease- Bệnh truyền nhiễm- Bẩm sinh
:* Congential herpes simplex
:* Congenital syphilis
:* Cytomegalic inclusion disease
:* Rubella- Nhiễm trùng
:* Cysticercosis
:* Leprosy
:* Onchocerciasis
:* Toxoplasmosis- Thuốc hay độc tố- Corticosteroids- Haloperidol- Miotics- Triparanol

**Xem thêm**
 Fred Hollows

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
Thể loại:Nhãn khoa
Thể loại:Mắt
Thể loại:Địa mạo học

Thể loại:Địa chất học
Thể loại:Địa mạo
Thể loại:Khoa học Trái Đất
Thể loại:Chuyên ngành địa chất
Thể loại:Phong cảnh
Thể loại:Hình thái học
Thể loại:Địa lý học tự nhiên
Hồ Đại Lải

Hồ Đại Lải là một hồ nước nhân tạo nằm trên địa bàn xã Ngọc Thanh và xã Cao Minh thuộc thành phố Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc, cách thủ đô Hà Nội 40 km về phía Bắc.
Thoạt tiên, hồ được khởi công đào từ năm 1959 với mục đích lấy nước tưới tiêu phục vụ nông nghiệp, đến năm 1963 cơ bản hoàn thành.
Hồ Đại Lải rộng tới 5,25 km² và các vùng phụ cận đồi núi, rừng cây có tổng diện tích khoảng 30 km². Giữa hồ có đảo chim rộng 3 ha.
Với tổng dung tích 34,5 triệu m³ ở mức cốt tràn của đập là 23m, hồ cung cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp cho hơn 2.000 ha đất canh tác của huyện Bình Xuyên, thành phố Phúc Yên (tỉnh Vĩnh Phúc) và huyện Mê Linh, Sóc Sơn (Hà Nội); hồ có chức năng ngăn và xả lũ cho toàn bộ khu vực này.
Năm 1964, rừng được trồng ở khu vực Đại Lải nhưng sau đó đã bị phá sạch. Mãi đến năm 1984, rừng mới được trồng lại và đến năm 1987, khu vực hồ được đưa vào khai thác du lịch. Hiện nay khu vực hồ là khu nghỉ dưỡng và du lịch xanh với hàng loạt khách sạn, nhà hàng, khu vui chơi giải trí bao quanh vùng hồ.

**Ảnh== 

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
  Khu du lịch Đại Lải- điểm du lịch sinh thái hấp dẫn date=2021-11-28  Lan Phương, UBND thị xã Phúc Yên tỉnh Vĩnh Phúc đăng 19/04/2016-  Hồ Đại Lải - Điểm đến - Tổng cục Du lịch date=2017-02-26  2014-  BAN QUẢN LÝ KHU DU LỊCH ĐẠI LẢI date=2017-06-18 -  Khu du Lịch Đại Lải date=2021-11-28  UBND thị xã Phúc Yên đăng 08/10/2014
Thể loại:Du lịch Vĩnh Phúc
Thể loại:Địa lý Vĩnh Phúc
Đại Lải
Thể loại:Hồ nhân tạo
Hồ Ayun Hạ

Hồ Ayun Hạ là hồ nước nhân tạo thuộc tỉnh Gia Lai.
Hồ hình thành khi dòng sông Ayun được chặn lại vào đầu năm 1994, để khởi công xây dựng công trình thủy lợi Ayun Hạ, đập chính và cửa cấp nước của hồ nằm trên địa bàn xã Chư A Thai huyện Phú Thiện, cách thành phố Pleiku 70 km về phía Đông Nam. Vùng ngập chính của hồ thuộc địa phận xã HBông huyện Chư Sê.
Mặt nước hồ có diện tích 37 km2, chiều dài 25 km nơi rộng nhất 5 km.

**Thủy điện**
Năm 1999, nhà máy thủy điện Ayun Hạ 3 MW được xây dựng.

**Tham khảo**

**Xem thêm**
 Thủy điện Ayun Thượng 1A  name =Ayun1A- Thủy điện Ayun Trung  name =AyunTrg

**Liên kết ngoài**
Thể loại:Ayun Pa
Ayun Hạ
Thể loại:Hồ nhân tạo
Thể loại:Hệ thống sông Ba
Đèo An Khê

display= title
Đèo An Khê, Gia Lai-Bình Định
Đèo An Khê là đèo trên Quốc lộ 19 ở vùng giáp ranh huyện Tây Sơn tỉnh Bình Định và thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai, Việt Nam .
Đèo An Khê dài 8 km. Quốc lộ 19 từ Quy Nhơn tỉnh Bình Định đi Pleiku tỉnh Gia Lai. Đèo An Khê là đèo dài và nguy hiểm nhất trên tuyến.
Độ cao đèo An Khê là 740m

**Lịch sử**
Đèo An Khê liên quan đến cuộc khởi nghĩa Tây Sơn ở thế kỷ 18.
Trong chiến tranh Đông Dương, từ 13 đến 28 tháng 1 năm 1953, tại đây đã diễn ra chiến dịch An Khê của quân đội Nhân dân Việt Nam. Đây là chiến thắng lớn nhất của Việt Minh trên chiến trường Nam Trung Bộ tính đến thời điểm đó.

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
 Chiến dịch An Khê date=2005-08-28 - Đèo Mang Yang  Name = Mang Yang
Thể loại:An Khê
Thể loại:Tây Sơn
Tập tin:Tombe inca.JPG

== **

****
Hình này được phát hành dưới Giấy phép Attribution ShareAlike (ghi công và chia sẻ dùng giấy phép này) của Creative Commons, phiên bản 2.0 theo luật Pháp.
Thể loại:Inca
fr:Image:Tombe inca.JPG
Hiệu ứng domino

Tập tin:Domino effect 009.gif|thế=Hiệu ứng domino.|nhỏ|262x262px|Hiệu ứng domino.
Hiệu ứng domino là một phản ứng chuỗi xảy ra khi một thay đổi nhỏ tại điểm gốc của hệ có thể gây ra những thay đổi tương tự tại các điểm lân cận, từ đó lan tỏa ra các điểm xa hơn và tạo ra một chuỗi thay đổi tuyến tính. Hiệu ứng này thường được sử dụng trong trò chơi xếp quân domino, nó cũng được biết tới thông qua thuyết domino, học thuyết chính trị hay được đề cập trong giai đoạn chiến tranh Việt Nam.

**Mô tả**
Minh họa cho hiệu ứng domino.
Khi xếp các quân cờ domino đứng cạnh nhau với khoảng cách giữa hai quân cờ không quá xa, ta có thể đẩy đổ một quân cờ domino đầu tiên, quân cờ đó sẽ đổ vào quân cờ đứng cạnh khiến nó đổ theo, quá trình này tiếp diễn đến khi toàn bộ loạt quân cờ domino đều đổ. Các thay đổi đối với những quân cờ là giống nhau, vì vậy chúng tạo ra một chuỗi thay đổi tuyến tính, điều này có được khi ta coi hệ quân cờ domino là độc lập và sự thay đổi của hệ chỉ gây ra bởi tác động tới quân cờ đầu tiên, điều này khác với hiệu ứng cánh bướm khi thay đổi của hệ còn phụ thuộc nhiều điều kiện khác và vì thế chúng là phi tuyến tính.

**Hình ảnh**

**Xem thêm**
 Hiệu ứng cánh bướm- Quan hệ nhân quả- Thuyết domino

**Tham khảo**
 pages=192
Thể loại:Quan hệ nhân quả
D
Thể loại:Trò chơi chiến thuật
Thể loại:Quốc lộ 1

nhỏ
Quốc lộ 1 hay Quốc lộ 1A, Đường 1 (viết tắt QL.1) là tuyến đường giao thông xuyên suốt Việt Nam, bắt đầu (km 0) tại cửa khẩu Hữu Nghị trên biên giới Việt Nam – Trung Quốc. Tuyến đường đi qua 31 tỉnh thành và kết thúc (km 2301+340) tại thị trấn Năm Căn, huyện Năm Căn, tỉnh Cà Mau.
1A
Nhiệt nóng chảy

Nhiệt lượng nóng chảy hay nhiệt nóng chảy của một chất được định nghĩa là nhiệt lượng cần thiết để cung cấp cho một đơn vị đo về lượng chất đó (như đơn vị đo khối lượng hay số phân tử như mol) để nó chuyển từ trạng thái rắn sang trạng thái lỏng, tại nhiệt độ nóng chảy.
Nhiệt lượng nóng chảy cũng đúng bằng nhiệt lượng tỏa ra bởi một đơn vị đo lượng vật chất khi nó chuyển từ trạng thái lỏng sang rắn, tại nhiệt độ đóng băng.
Trong hệ thống đo lường quốc tế, đơn vị đo của nhiệt lượng nóng chảy là Joule trên kilôgam, J·kg−1 hay J/kg, hoặc Joule trên mol.

**Xem thêm**
Nhiệt bay hơi
*Nhiệt dung riêng
*Nhiệt độ nóng chảy

**Tham khảo**
Kí hiệu:lambda
Thể loại:Chuyển pha
Nhiệt hoá hơi

Nhiệt lượng hoá hơi hay nhiệt hoá hơi của một hợp chất hóa học được định nghĩa là nhiệt lượng cần thiết để cung cấp cho một đơn vị đo về lượng chất đó (như đơn vị đo khối lượng hay số phân tử như mol) để nó chuyển từ trạng thái lỏng sang trạng thái khí, tại nhiệt độ sôi.
Nhiệt lượng hoá hơi cũng đúng bằng nhiệt lượng tỏa ra bởi một đơn vị đo lượng vật chất khi nó chuyển từ trạng thái khí sang lỏng, tại nhiệt độ ngưng tụ.
Trong hệ thống đo lường quốc tế, đơn vị đo của nhiệt lượng hoá hơi là Joule trên kilôgam, J·kg−1 hay J/kg, hoặc Joule trên mol.

**Xem thêm**
 Nhiệt nóng chảy- Nhiệt dung riêng- Nhiệt độ sôi

**Tham khảo**
Thể loại:Chuyển pha
Thể loại:Nhiệt động lực học
Thể loại:Entanpi
Nhiệt độ sôi

Tập_tin:Carboxylic.Acids.Melting.&.Boiling.Points.jpg|nhỏ|253x253px|Nhiệt độ sôi (đường màu hồng) và nhiệt độ nóng chảy (đường màu xanh lam) của tám axit cacboxylic đầu tiên (°C)
Nhiệt độ sôi hay điểm sôi của một chất lỏng là nhiệt độ mà áp suất hơi của chất lỏng bằng với áp suất chung quanh chất lỏng. Khi đạt tới ngưỡng đó thì chất chuyển trạng thái từ lỏng sang khí.
Khi nói tới như nhiệt độ của thay đổi ngược lại (tức là từ trạng thái khí sang trạng thái lỏng), nó được coi là nhiệt độ ngưng tụ hay điểm ngưng tụ.
Không giống như điểm nóng chảy, điểm sôi tương đối nhạy cảm với áp suất.

**Xem thêm**
 Danh sách nguyên tố hóa học theo điểm bay hơi- Các pha của vật chất
*Nhiệt hoá hơi
*Điểm nóng chảy 
*Điểm ba trạng thái 
*Sự suy giảm điểm đóng băng 
*Nóng chảy
*Ngưng tụ
*Thăng hoa

**Tham khảo**
Thể loại:Chuyển pha
Thể loại:Nhiệt độ
Thể loại:Khái niệm vật lý
Thể loại:Chất khí
Thể loại:Nhiệt động lực học
Quốc lộ 9 (định hướng)

Quốc lộ 9 có thể là:
*Quốc lộ 9: tuyến đường đi hoàn toàn trên địa phận tỉnh Quảng Trị, bắt đầu từ thành phố Đông Hà và kết thúc tại cửa khẩu Lao Bảo
*Quốc lộ 9 (Ba Lan): tuyến đường kết nối hai thành phố Radom và Rzeszów
*Quốc lộ 9 (Lào): tuyến đường nằm trọn trong tỉnh Savannakhet, kết nối với Quốc lộ 9 của Việt Nam.
Fred Hollows

Frederick Bossom (Fred) Hollows, (9 tháng 4 năm 1929 – 10 tháng 2 năm 1993) sinh tại Dunedin, New Zealand, là một bác sĩ phẫu thuật nhãn khoa. Ông nổi tiếng trên thế giới qua công trình thiện nguyện chữa bệnh mắt, hồi phục thị lực cho không biết bao nhiêu người thổ dân Úc và sau đó tiếp tục chữa mắt cho nhiều bệnh nhân khác, nhất là tại các nước kém phát triển, trong đó có Việt Nam.
Người ta phỏng đoán hiện nay có khoảng hơn 1 triệu người có thể trông thấy được là nhờ công trình phát động của Fred Hollows .
Sau khi xong bằng nghiên cứu tại Wales, ông về Úc năm 1965 làm chức phó giáo sư nhãn khoa tại Đại học New South Wales Sydney.
Trong thập niên năm 1970, Fred Hollows đi viếng thăm các tỉnh lẻ trong tiểu bang NSW của Úc và các cộng đồng người thổ dân. Ông lấy làm lo ngại vì tình trạng bệnh mắt (nhất là bệnh mắt hột làm mù mắt) lan tràn trong những cộng đồng này. Năm 1971 ông thành lập Ủy ban Y tế cho Thổ Dân tại khu vực Redfern ở Sydney và từ đó thành lập những chi nhánh phục vụ y tế cho thổ dân khắp nước Úc. Bản thân ông đã thăm viếng tân nơi những cộng đồng thổ dân trong suốt 3 năm liền, chăm lo chữa mắt cho họ. Hơn 460 cộng đồng thổ dân được thăm viếng. Tổ chức của Fred Hollows khám mắt 62000, chữa lành 27000 ca bệnh mắt hột và thực hiện hơn 1000 cuộc giải phẫu mắt.
Fred Hollows đi Nepal (1985), Eritrea (1987) và Việt Nam (1991) và thành lập các nhóm đào tạo nhân viên kỹ thuật địa phương về phẫu thuật mắt, nhất là phẫu thuật thay thủy tinh thể (cho bệnh mắt bị cườm). Vì các nhà sản xuất thủy tinh thể nhân tạo tại các nước tây phương không chịu hạ giá cho công tác thiện nguyện này, Fred Hollows đã giúp xây dựng những phòng thí nghiệm để sản xuất thủy tinh thể ngay tại các nước Eritrea và Nepal, với giá thành rẻ. Năm 1991, ông được là công dân danh dự của Eritrea. Từ năm 1994 (một năm sau khi Fred Hollows mất) hai phòng này đã bắt đầu sản xuất.
Năm 1985 Fred Hollows được trao tặng danh dự Order of Australia nhưng ông từ chối để lên tiếng về việc chính phủ Úc không ngó ngàng gì đến sức khỏe mắt của các sắc tộc thổ dân. Tuy nhiên, ông trở thành công dân Úc năm 1989, lãnh chức vụ cố vấn cho Tổ chức Y tế Thế giới. Năm 1992  Quỹ Fred Hollows date=2006-06-17  thành lập, phát động cuộc chăm sóc sức khỏe mắt lan tràn khắp các nước nghèo hay thiếu điều kiện trên thế giới.
Fred Hollows có hai đời vợ. Vợ thứ nhất là Mary Skiller chết năm 1975. Năm 1980, ông cưới vợ thứ hai là Gabi O'Sullivan. Ông có sáu người con.
Ông mất năm 1993 tại Sydney (sau 6 năm bị ung thư).
Lễ tang cho ông được cử hành theo nghi lễ quốc gia tại St Mary's Cathedral Sydney ngày 15 tháng 2 1993. Mộ của ông tại vùng Bourke, New South Wales, Úc.

**Chú thích**
Thể loại:Sinh năm 1929
Thể loại:Mất năm 1993
Thể loại:Bác sĩ New Zealand
Thể loại:Bác sĩ Úc
Thể loại:Nhà nhãn khoa
Thể loại:Huân chương Úc Bạn hữu
Thể loại:Người Sydney
Thể loại:Giảng viên Đại học New South Wales
Quốc lộ 13

Quốc lộ 13 là quốc lộ theo hướng Nam – Bắc, từ Thành phố Hồ Chí Minh qua Bình Dương, Bình Phước và kết thúc tại cửa khẩu Hoa Lư, biên giới Việt Nam – Campuchia. Quốc lộ 13 nối với quốc lộ 7 của Campuchia và quốc lộ này lại nối với quốc lộ 13 của Lào.
Quốc lộ 13 bắt đầu (km 0) từ ngã 5 Đài Liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh qua quận Bình Thạnh, thành phố Thủ Đức (Thành phố Hồ Chí Minh), các thành phố Thuận An, Thủ Dầu Một, Bến Cát và huyện Bàu Bàng (tỉnh Bình Dương), thị xã Chơn Thành, huyện Hớn Quản, thị xã Bình Long và huyện Lộc Ninh, đến cửa khẩu Hoa Lư (tỉnh Bình Phước) (km 140 + 500)
Quốc lộ 13 giao nhau với Đường vành đai 3 tại thành phố Thuận An, Đường vành đai 4 tại Thành phố Bến Cát thuộc tỉnh Bình Dương, Quốc lộ 14, Đường cao tốc Chơn Thành – Đức Hòa (Đường Hồ Chí Minh) tại thị xã Chơn Thành, tỉnh Bình Phước. Quốc lộ này khi vào vùng đô thị của tỉnh Bình Dương (từ Thuận An đến Bến Cát) còn có tên gọi khác là Đại lộ Bình Dương.

**Thông số chung**
Tổng chiều dài 149,5 km;
*Mặt đường rộng từ 5 m đến 7 m; Đến năm 2002, bề rộng mặt đường đoạn từ ngã tư Bình Phước đến Bến Cát đã được mở rộng từ 4–6 làn xe; chiều rộng từ 16–24 m.
*Trải bê tông nhựa 99,6 km, đá nhựa 14 km và đường đất 28,57 km;
*Trên đường có 9 cầu, tải trọng đến 25 tấn.
Chiều dài một số đoạn
*Đoạn qua Thành phố Hồ Chí Minh: dài 7,8 km
*Đoạn qua tỉnh Bình Dương: dài 64,7 km
*Đoạn qua tỉnh Bình Phước: dài 77 km
Quoc lo 13, cau vuot Pham van dong- Hiệp Bình Chánh, Thủ Đức, Hồ Chí Minh, Việt Nam - panoramio.jpg|Đoạn qua phường Hiệp Bình Chánh, thành phố Thủ Đức
Vĩnh Phú, tx. Thuận An, Binh Duong, Vietnam - panoramio (5).jpg|Cổng chào tỉnh Bình Dương
Binh Long town3.jpg|Đoạn qua thị xã Bình Long

**Xem thêm**
 Quốc lộ 7 (Campuchia)- Quốc lộ 13 (Lào)

**Tham khảo**
13
Thể loại:Giao thông Thành phố Hồ Chí Minh
Thể loại:Giao thông Bình Dương
Thể loại:Giao thông Bình Phước
Thể loại:Đường Xuyên Á
Anh em nhà Wright

Anh em nhà Wright là hai anh em người Mỹ gồm Orville Wright (19 tháng 8 năm 1871 - 30 tháng 1 năm 1948) và Wilbur Wright (16 tháng 4 năm 1867 - 30 tháng 5 năm 1912), là những người đầu tiên thử nghiệm thành công cho máy bay bay được.
Anh em nhà Wright đã sáng tác ra Wright Flyer, là một trong những máy bay trong lịch sử nhân loại được thực hiện vào ngày 17 tháng 12 năm 1903 tại đồi Kill Devil, Kitty Hawk, bang Bắc Carolina, Mỹ. Mỗi anh em thực hiện hai chuyến bay vào ngày hôm đó. Lần bay đầu tiên, do Orville thực hiện kéo dài 12 giây và bay được khoảng 36.5 mét(120 ft). Lần bay cuối cùng, do Wilbur thực hiện kéo dài 59 giây và đi được 296 mét. Chiếc máy bay lúc đó được gọi là Flyer I. Nó có sải cánh khoảng 12 mét và nặng khoảng hơn 300 kg, với động cơ xăng 12 mã lực. Hiện nay nó đang được bảo tồn tại Viện bảo tàng Hàng không và Không gian Quốc gia Hoa Kỳ Smithsonian tại Washington, D. C..
Tuy chiếc máy bay chưa thể tự cất cánh mà phải nhờ một thiết bị phóng bằng vật nặng cho thả rơi và khi cất cánh, hạ cánh phải lựa theo chiều gió, nhưng sự kiện này đã gây ra được tiếng vang dư luận rất lớn. Thiên tài của hai anh em nhà Wright đã biến giấc mơ từ ngàn xưa của loài người thành sự thật.
Hai anh em nhà Wright đã thành lập một hãng máy bay. Nhưng sau đó do bị cạnh tranh khốc liệt với các nhà kinh doanh máy bay khác, cộng thêm Wilbur bị mắc bệnh và qua đời nên Orville đã bán hãng sản xuất máy bay Wright với giá ít ỏi.

**Xem thêm**
 Lịch sử ngành hàng không- Fred J. Wiseman- John Joseph Montgomery

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
   Kitty Hawk - Kill Devil Hills Wright Brothers Photographs 1900-1911 - Library of Congress-   Plane truth: list of greatest technical breakthroughs in manned flight-   Wilbur Wright Birthplace Museum-   Wright Brothers Aeroplane Company-   Some Aeronautical Experiments by Wilbur Wright, to Western Society of Engineers Sept. 18, 1901-   Wright Aeronautical Engineering Collection date=2006-07-15 -   FirstFlight - flight simulation, videos and experiments-   Analysis of Wright Brothers' work-   AeroSpace Show - RTP-TV 2003 Video Tour of Wright Brothers Monument at Kill Devil Hills-   PBS Nova: The Wright Brothers' Flying Machines-   National Park Service, Wright Brothers' Memorial-   Smithsonian Stories of the Wright flights-   Scientific American Magazine (tháng 12 năm 2003 Issue) The Equivocal Success of the Wright Brothers
Thể loại:Máy bay
Thể loại:Phi công Mỹ
Thể loại:Nhà phát minh Mỹ
Thể loại:Người Mỹ gốc Hà Lan
Thể loại:Người Mỹ gốc Anh
Thể loại:Người Mỹ gốc Đức
Thể loại:Người Mỹ gốc Thụy Sĩ
Thể loại:Kỹ sư Mỹ
Thể loại:Phi công từ Ohio
Quốc lộ 15

Quốc lộ 15 (còn gọi là Quốc lộ 15A) là là tuyến quốc lộ thứ yếu khu vực miền Trung và Tây Nguyên đi qua 5 tỉnh: Hòa Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình theo quy hoạch mạng lưới đường bộ thời kì 2021-2030, tầm nhìn đến 2050 của chính phủ . Quốc lộ 15 dài 729  km, quy mô tiêu chuẩn cấp III, IV miền núi, 2 làn xe, vận tốc tối đa 60 km/h.

**Lộ trình**
Quốc lộ 15 bắt đầu từ Km125 Quốc lộ 6, xã Tòng Đậu, huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình đến Sơn Thủy, Lệ Thủy, Quảng Bình Trước năm 1980, Quốc lộ 15A bắt đầu từ Suối Rút nối với Quốc lộ 6 cũ, khi bắt đầu xây dựng hồ thủy điện Sông Đà đoạn này bị ngập dưới lòng hồ và Quốc lộ 6 phải xây dựng lại về phía nam hồ do đó Quốc lộ 15A mới bắt đầu từ Tòng Đậu.
Nếu Quốc lộ 1 nối các thị xã của các tỉnh với nhau, thì Quốc lộ 15A chạy gần song song với Quốc lộ 1 và nối các thị trấn miền núi dưới đây với nhau. Quốc lộ 15 đi qua các huyện sau: Mai Châu – Quan Hóa - Lang Chánh - Ngọc Lặc - Thọ Xuân - Như Xuân - Tân Kỳ - Đô Lương - Nam Đàn - Đức Thọ - Can Lộc - Hương Khê - Bố Trạch - Lệ Thủy. Hầu hết các thị trấn huyện lỵ của các huyện nói trên đều nằm trên Quốc lộ 15.

**Thông số chung**
Tổng chiều dài 401 km;
*Mặt đường rộng từ 4 m đến 5 m, được rải nhựa thấm nhập hoặc bê tông at-phan. Chạy qua vùng rừng núi, nhiều đèo, dân cư thưa thớt.
*Trên đường có 107 cầu (tải trọng từ 8 tấn đến 30 tấn), có 33 ngầm và đập tràn;
*Đây là nền móng của phần lớn đường Hồ Chí Minh và đường Hồ Chí Minh đông đang được nâng cấp giai đoạn 1.

**Tham khảo**
15
Thể loại:Giao thông Hòa Bình
Thể loại:Giao thông Thanh Hóa
Thể loại:Giao thông Nghệ An
Thể loại:Giao thông Hà Tĩnh
Thể loại:Giao thông Quảng Bình
Thể loại:Giao thông Quảng Trị