Blaze7451/Wiki-vi-20250601 huggingface dataset:
Thuộc tính Markov

Trong lý thuyết xác suất, một quá trình mang tính ngẫu nhiên có thuộc tính Markov nếu phân bố xác suất có điều kiện của các trạng thái tương lai của quá trình, khi biết trạng thái hiện tại, phụ thuộc chỉ vào trạng thái hiện tại đó, ví dụ. nó là độc lập điều kiện với các trạng thái trong quá khứ (trong đường đi của quá trình) khi biết trạng thái hiện tại.  Một quá trình với thuộc tính Markov thường được gọi là quá trình Markov, và có thể được miêu tả là Markovian.
Về mặt toán, nếu X(t), t > 0, là một quá trình ngẫu nhiên, thuộc tính Markov khẳng định rằng

Các quá trình Markov thường được gọi là đồng nhất hay thuần nhất (theo thời gian) nếu 

và ngược lại gọi là không đồng nhất (thời gian).
Các quá trình Markov đồng nhất, thường đơn giản hơn các quá trình không đồng nhất, tạo thành lớp quan trọng nhất của các quá trình Markov.
Trong một số trường hợp, một cách rõ ràng các quá trình không phải Markovian có thể vẫn có các dạng biểu diễn Markov, được tạo thành bằng cách mở rộng khái niệm của trạng thái 'hiện tại' và 'tương lai'. Cho X là một quá trình không phải Markovian. Thì chúng ta định ra một quá trình Y, mà mỗi trạng thái của Y biểu diễn một khoảng thời gian của các trạng thái của X, ví dụ: về mặt toán

Nếu Y có thuộc tính Markov, thì nó là một biểu diễn Markovian của X. Trong trường hợp này, X còn được gọi là một quá trình Markov bậc 2. Các  quá trình Markov bậc cao được định nghĩa một cách giống nhau.
Một ví dụ của một quá trình không phải Markovian với dạng biểu diễn Markov là moving average time series.
Các quá trình Markov nổi tiếng nhất là các xích Markov, nhưng có nhiều quá trình khác, bao gồm chuyển động Brown, là Markovian.

**Xem thêm**
 Ví dụ về xích Markov- Không có trí nhớ (Memorylessness)- Semi-Markov process- Andrey Markov- Quá trình Markov

**Tham khảo**
Thể loại:Quá trình ngẫu nhiên
Thể loại:Mô hình Markov
Cực

Cực là một nơi, mà trong một khía cạnh nào đấy, nó mang những đặc tính quá thái tột đỉnh (cực đoan).
Cực cũng có thể là:

**Khoa học**

**Thiên văn học**
 Thiên cực, bao gồm thiên cực bắc và thiên cực nam- Sao cực, một ngôi sao có thể nhìn thấy được gần như thẳng hàng với trục quay của một thiên thể
** Sao Bắc Cực, ngôi sao nằm gần thiên cực trên thiên cầu bắc
** Sao Nam Cực, ngôi sao nằm gần thiên cực trên thiên cầu nam

**Địa lý**
 Địa cực, các khu vực của Trái Đất bao quanh các cực địa lý của nó (cực Bắc và Nam)- Cực địa từ- Cực bất khả tiếp cận, các điểm nằm trên bề mặt Trái Đất với vị trí đặc biệt rất khó chinh phục- Cực lạnh giá- Bắc Cực, còn gọi là cực Bắc- Nam Cực, còn gọi là cực Nam

**Vật lý**
 Điện cực- Từ cực

**Toán học**
 Cực hàm giải tích
Đường tròn đơn vị

Vòng tròn đơn vị với một số góc đặc biệt.
Trong toán học, đường tròn đơn vị hay vòng tròn đơn vị là đường tròn với bán kính là 1 đơn vị. Thông thường, đặc biệt là trong lượng giác, vòng tròn đơn vị là hình tròn có bán kính 1 với tâm tại gốc tọa độ (0,0) trong không gian 2 chiều. Nó thường được ký hiệu là S1.

**Phương trình định nghĩa đường tròn đơn vị**
Có nhiều cách định nghĩa đường tròn đơn vị.
Trên mặt phẳng R2, đường tròn đơn vị có thể định nghĩa bằng một trong những phương trình sau:
 

 
V.v...
Trên mặt phẳng phức C, đường tròn đơn vị có thể định nghĩa bằng phương trình:


**Dĩa đơn vị**
Dĩa đơn vị là phần mặt phẳng bên trong (tức là bên có chứa gốc tọa độ) đường tròn đơn vị. Nói cách khác, trên mặt phẳng thực:
 

 
V.v.
Trên mặt phẳng phức C:


**Đường tròn đơn vị trong lượng giác**
Tất cả các hàm lượng giác đều có thể tính được từ đường tròn đơn vị có tâm tại O.
Đường tròn đơn vị có vị trí đặc biệt trong lượng giác vì từ đó có thể tính được tất cả các hàm lượng giác.
Nếu A là một điểm trên đường tròn đơn vị,  là góc giữa trục  và đường OA (trong hình) thì:
 = giá trị điểm A chiếu xuống trục , là đoạn OC trong hình.
 = giá trị điểm A chiếu xuống trục , là đoạn AC trong hình.
 = chiều dài đường tiếp tuyến từ A kéo tới trục , là đoạn AE trong hình.
 = chiều dài đường tiếp tuyến từ A kéo tới trục , là đoạn AF trong hình.
 (secant) = chiều dài từ tâm theo trục  tới đường tan, là đoạn OE trong hình.
 (cosecant) = chiều dài từ tâm theo trục  tới đường cotan, là đoạn OF trong hình.
Có hai hàm lượng giác ít dùng nhưng rất dễ thấy trong đường tròn đơn vị, là  và .
Hàm  tức versed sine là đoạn còn lại trên trục  từ sau điểm  tới hết đường bán kính.
Còn hàm  tức coversed sine hay coversin tương đương như vậy, trên trục : Đoạn còn lại trên trục  từ sau điểm  tới hết đường bán kính.
Hai hàm này có phần hữu dụng như sau:



**Đường cycloid**
Lăn đường tròn, một điểm trên đường tròn sẽ vẽ thành đường cycloid (màu đỏ)
Lấy một đường tròn bán kính = 1, đặt nó lên trục . Lấy một điểm A cố định trên đường tròn đó. Khi đường tròn lăn (không trượt) trên trục , điểm A quay/lăn theo và sẽ vẽ một hình cung, mang tên đường cycloid.
Nếu thay vì lấy một điểm trên đường tròn mà lấy một điểm bên trong đường tròn, sẽ được đường gọi tên là curtate cycloid.
Năm 1658 Christopher Wren chứng minh rằng nếu đường tròn có đường kính  thì một chu kỳ đường cycloid có chiều dài .

**Xem thêm**
Hình tròn
*trục sin
*trục cosin
*trục tang
*trục cotang

**Chú thích**

**Tham khảo**
Thể loại:Lượng giác
Thể loại:Mặt cắt hình nón
Thể loại:Hình học giải tích
Đơn vị ảo

Đơn vị ảo 
Trong giải tích phức, đơn vị ảo, thường viết tắt là i (hay thỉnh thoảng là j hoặc chữ cái Hy Lạp iota), là căn bậc hai của −1.
Nó cho phép mở rộng các số thực , thành các số phức . Số này có nhiều định nghĩa, phụ thuộc vào cách mở rộng từ trường số thực ra số phức.
Trong lịch sử toán học, mục tiêu gây dựng số phức là vì có nhiều phương trình đa thức  không có nghiệm là số thực. Ví dụ , vì nếu chúng ta trừ  cả hai vế với 1 thì ta sẽ có: .Điều này là không thể, vì một số âm không có căn bậc hai. Nếu đặt một loại số mới là nghiệm của phương trình trên, thì tất cả các phương trình đa thức đều sẽ có nghiệm.
Vậy muốn tìm căn bậc hai của một số thực bất kì, ta nhân căn bậc hai của số đối của nó với :
Ví dụ:

**Xem thêm**
 Số ảo 
*Số thực- Số phức - Mặt phẳng phức
*Định lý cơ bản của đại số

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
  Đơn vị ảo tại MathWorld.
Thể loại:Giải tích phức
Thể loại:Số nổi tiếng
Thể loại:Số đại số
Thể loại:Số phức
Bóng chày tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005

phải
Bộ môn Bóng chày tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005, được thi đấu tại khu liên hợp thể thao Rezal Memorial ở thủ đô Manila, Philippines, từ ngày 28 tháng 11 cho đến ngày 4 tháng 12 năm 2005 tranh một bộ huy chương ở nội dung dành cho nam. Bóng chày không phải là môn thể thao thường được thi đấu tại SEA Games, lần này có mặt trong nội dung thi đấu do là một môn thể thao rất phổ biến và được hâm mộ của nước chủ nhà Philippines.

**Bảng thành tích**

**Tham khảo**
Thể loại:Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005
Thể loại:Giải đấu bóng chày
Thể loại:Sơ khai bóng chày châu Á
Thể loại:Bóng chày tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á
Billiards tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005

phải
Bộ môn Billiards và Snooker tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005 được thi đấu tại Makati Coliseum, thành phố Makati, Philippines từ ngày 27 tháng 11 cho đến ngày 4 tháng 12 năm 2005. Các vận động viên tranh tài ở 14 nội dung, 12 dành cho nam và 2 dành cho nữ.
(Nội dung Billiards Snooker đôi nam chưa được thống kê vào bảng trên)

**Bảng thành tích**

**Nội dung Billiards Snooker đơn nam**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngIssara KachaiwongThái Lan Thái Lan
BạcNitiwat KanjanasariThái Lan Thái Lan
ĐồngMoh Keen HooMalaysia Malaysia

**Nội dung Billiards Snooker đồng đội nam**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngAlex Pagulayan, Joven Alba, Leonardo AndamPhilippines Philippines
BạcNitiwat Kanjanasari, Phaithoon Phonbun, Supoj SaenlaThái Lan Thái Lan
ĐồngRudy Sulaeman, Bambang SaputraIndonesia Indonesia

**Nội dung Billiards Carom đơn nam**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngNguyễn Thanh BìnhViệt Nam Việt Nam
BạcLê Phước LợiViệt Nam Việt Nam
ĐồngReynaldo GrandeaPhilippines Philippines

**Nội dung Billiards Anh đơn nam**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngNguyễn Thanh LongViệt Nam Việt Nam
BạcU Kyaw OoMyanma Myanma
ĐồngHasan ManfalutiIndonesia Indonesia

**Nội dung Billiards Anh đôi nam**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngU Kyaw Oo và U Aung San OoMyanma Myanma
BạcPraput Chaithanasakun và Attasit MahitthiThái Lan Thái Lan
ĐồngLean Kam Beng và Roslan YurnalisMalaysia Malaysia

**Nội dung Billiards 8 bóng đơn nam**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngAlex PagulayanPhilippines Philippines
BạcLee Van CortezaPhilippines Philippines
ĐồngTey Choon KiatSingapore Singapore

**Nội dung Billiards 8 bóng đôi nam**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngLee Van Corteza và Antonio GabicaPhilippines Philippines
BạcNguyễn Phúc Long và Nguyễn Thanh NamViệt Nam Việt Nam
ĐồngTey Choon Kiat và Chan Keng KwangSingapore Singapore

**Nội dung Billiards 9 bóng đơn nam**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngChan Keng KwangSingapore Singapore
BạcLương Chí DũngViệt Nam Việt Nam
ĐồngOoi Fook YuenMalaysia Malaysia

**Nội dung Billiards 9 bóng đôi nam**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngAlex Pagulayan và Dennis OrculloPhilippines Philippines
BạcLương Chí Dũng và Nguyễn Thanh NamViệt Nam Việt Nam
ĐồngToh Lian Han và Chan Keng KwangSingapore Singapore

**Nội dung Billiards 15 bóng đơn nam**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngRonato AlcanoPhilippines Philippines
BạcAntonio GabicaPhilippines Philippines
ĐồngMuhamad JunartoIndonesia Indonesia

**Nội dung Billiards 15 bóng đôi nam**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngRonato Alcano và Leonardo AndamPhilippines Philippines
BạcTepwin Arunnath và Amnuayporn ChotipongThái Lan Thái Lan
ĐồngIbrahim Amir và Ooi Fook YuenMalaysia Malaysia

**Nội dung Billiards 8 bóng đơn nữ**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngRubilen AmitPhilippines Philippines
BạcHoe Shu WahSingapore Singapore
ĐồngCharlene Chai Zeet HueySingapore Singapore

**Nội dung Billiards 9 bóng đơn nữ**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngRubilen AmitPhilippines Philippines
BạcSuhana Dewi SabtuMalaysia Malaysia
ĐồngHoe Shu WahSingapore Singapore

**Tham khảo**
Thể loại:Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005
Thể hình tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005

phải
Bộ môn Thể Hình tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005 được thi đấu tại nhà hát Government Service Insurance System, thành phố Pasay, Philippines trong hai ngày 27 tháng 11 và 28 tháng 11 năm 2005. Các vận động viên tranh tài ở 6 hạng cân dành cho nam.

**Bảng thành tích**

**Hạng 55 kg**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngPhạm Văn MáchViệt Nam Việt Nam
BạcZaw WanMyanmar Myanmar
ĐồngVincent Ng Han ChengSingapore Singapore

**Hạng 60 kg**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngIbrahim Bin SihatSingapore Singapore
BạcSomsri TurinthaisongThái Lan Thái Lan
ĐồngAsrelawandiIndonesia Indonesia

**Hạng 65 kg**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngMichael BorenagaPhilippines Philippines
BạcSazali bin Abd SamadMalaysia Malaysia
ĐồngThongpan LammanaThái Lan Thái Lan

**Hạng 70 kg**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngSimon Chua Ling FungSingapore Singapore
BạcAung Khaing WinMyanmar Myanmar
ĐồngCao Quốc PhúViệt Nam Việt Nam

**Hạng 75 kg**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngAlfredo TrazonaPhilippines Philippines
BạcGiáp Trí DũngViệt Nam Việt Nam
ĐồngPanupong PrapteepThái Lan Thái Lan

**Hạng 80 kg**
Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngSitthi CharoenrithThái Lan Thái Lan
BạcMin Zaw OoMyanmar Myanmar
ĐồngLý ĐứcViệt Nam Việt Nam

**Tham khảo**
Thể loại:Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005
Quận 5 (định hướng)

Quận 5 là danh xưng đơn vị hành chính cấp quận của một số địa phương sau:- Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam.- Quận 5, Paris, Pháp.- Quận 5, Lyon, Pháp.- Quận 5, Marseille, Pháp.- Quận 5, Québec, Canada.- Quận 5, Roma, Ý.
Thiền Lão

Thiền Lão (hay Thiền Nguyệt) là một trong ba vị Thiền sư thuộc thế hệ thứ 6 dòng Pháp của Thiền sư Vô Ngôn Thông. Sư tu chùa chùa Trùng Minh, núi Thiên Phúc, Tiên Du.

**Cơ duyên và hành trạng**
Thuở đầu Thiền Lão đến tham bái Thiền sư Đa Bảo tại chùa Kiến Sơ, lãnh được tâm yếu rồi đến trác tích tại chùa Trùng Minh.
Gió thiền càng nổi, Phật tử càng đông làm cho chùa thêm thịnh vượng.
Vua Lý Thái Tông, khoảng niên hiệu Thông Thụy (1034-1038), một sáng mùa xuân tìm vào núi viếng thăm Thiền sư Thiền Lão. Với 4 câu thơ, đáp lời hai câu hỏi của nhà vua, Thiền sư đã lưu lại cho những câu thơ tuyệt bích trong thi ca Thiền học về không gian và thời gian.
Khi vua hỏi: Hòa Thượng đến tu núi này được bao lâu rồi?, Thiền sư đáp:
:但知今日月
:誰識舊春秋
:Đãn tri kim nhật nguyệt
:Thùy thức cựu Xuân Thu
Dịch thơ:
:Sống ngày nay biết ngày nay
:Còn Xuân Thu trước ai hay làm gì!
Vua lại hỏi tiếp: Như vậy hằng ngày Hòa Thượng làm việc gì?
Thiền sư đáp:
:翠竹黃花非外境
:白雲明月露全真
:Thúy trúc hoàng hoathuy-truc-hoang-hoa
:::phi ngoại cảnh
:Bạch vân minh nguyệt lộ toàn chân
Dịch thơ:
:Trúc biếc hoa vàng đâu cảnh khác
Trăng trong mây bạc hiện toàn chân'
Vua hỏi: Có ý chỉ gì?
Sư đáp: Lắm lời không ích về sau.
Vua liền tỉnh ngộ.
Sau đó, khi vua sắp cho người rước Sư về triều làm cố vấn, thì Sư đã viên tịchvien-tich. Vua rất buồn tiếc, làm thơ thương khóc, sai trung sứ ban nhiều lễ hậu, lập đàn trà tỳ, thu linh cốt, xây tháp ở cửa núi, lại sửa sang rộng rãi chùa Sư, đặt môn đồ lo việc hương hỏa.

**Nguyên bản chữ Hán**
𠎣逰天福峰重明寺禪老禪師初參建初多寶領得心要尋就慈山卓錫禪風日震學者千数欎為叢林之盛通瑞年間李太宗常幸其寺問師云和尚住山來㡬時對曰
但知今日月誰識舊春秋
帝云日過作麽生事
對曰
翠竹黃花非外境
白雲明月露全真帝云有何意旨
對曰詞多無後益帝豁然有得將遣使迎師赴闕顧問而師先以㱕寂帝深悼惜御製詩哀挽勑中使厚齊贈禮結壇闍維收靈骨塔于山門又廣修其寺置徒以香火焉

**Chú thích**
#thuy-truc-hoang-hoaThúy trúc hoàng hoa: Cách ngữ của thiền nhằm chỉ chân lý không nằm đâu xa, nó nằm ngay trước mặt, ý nghĩa rút từ câu nói của Thiền sư Đại Châu Huệ Hải: Trúc biếc xanh xanh, đều là pháp thân, hoa vàng dờn dợn, chẳng gì là chẳng phải Bát nhã.
#vien-tichCăn cứ vào Thiền Uyển Tập Anh thì Thiền sư Thiền Lão viên tịch dưới thời Lý Thái Tông. Nhưng Truyện của Quảng Trí lại cho rằng: Năm đầu Chương Thánh Gia Khánh (1059) Sư bỏ đời đến tham học với Thiền Lão ở Tiên du.. Như vậy Thiền sư không thể viên tịch dưới triều Lý Thái Tông được, bởi Chương Thánh Gia Khánh là niên hiệu của vua Lý Thánh Tông, mà vua Lý Thái Tông mất năm 1054.

**Tham khảo**
Lê Mạnh Thát: Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh 1999.- Thiền Uyển Tập Anh - Bản tiếng Việt date=2005-12-12 - Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán date=2006-05-23 
Thể loại:Thiền sư Việt Nam
Thể loại:Thiền phái Vô Ngôn Thông
Định Hương

Trưởng lão Định Hương tức Lã Định Hương (呂定香, ?-1050) tu tại chùa Cảm Ứng, Ba Sơn, phủ Thiên Đức, người Châu Minh, gia thế dòng tịnh hạnh. Trưởng lão là một trong ba người (một người khuyết lục) thuộc thế hệ thứ 6, dòng Vô Ngôn Thông.

**Cơ duyên và hành trạng**
Thuở nhỏ Định Hương thọ giáo với Thiền sư Đa Bảo tại chùa Kiến Sơ. Trải qua 24 năm, môn đồ của Thiền sư Đa Bảo có hơn trăm người nhưng chỉ có Sư cùng với Quốc Bảo Hòa được chọn làm thủ lĩnh, nhưng Sư thấu rõ nhất tông chỉ của Đa Bảo. Một hôm Sư hỏi Đa Bảo: Làm thế nào để thấy được chân tâm?
Đa Bảo dạy: Chính ngươi tự phát hiện.
Sư bỗng nhiên hiểu được yếu chỉ, liền thưa: Hết thảy đều như thế, chứ có riêng gì tôi.
Đa Bảo hỏi: Ngươi đã hiểu chưa?.
Sư đáp: Khi đệ tử hiểu rồi, cũng giống như lúc chưa hiểu.
Đa Bảo dạy: Nên đem tâm đó mà quyết chắc
Sư bưng tai, đứng quay lưng lại.
Đa Bảo liền quát: Đi. Sư sụp lạy.
Đa Bảo dạy: Từ nay ngươi hãy như một kẻ đui điếc trong việc tiếp người.
Đô tướng thành hoàng sứ là Nguyễn Tuân khâm phục tài đức của Sư, nên mời về chùa đó ở. Người học vân tập, dạy dỗ dắt dìu, công Sư không ít.
Ngày 3 tháng 3 năm Canh Dần nhằm niên hiệu Sùng Hưng Đại Bảo thứ 2 (1050) triều Lý Thái Tông, Sư nhuốm bệnh, họp chúng để từ biệt, đọc kệ:
Nói kệ xong, Sư lặng lẽ viên tịch.

**Nguyên bản chữ Hán**
□第六世三人一人鈌錄□□□□□□□□
定香長老
天德府芭山感應寺定香長老姓呂氏朱明人也世修淨行弱歲依{dư}建初多寶禪師踰二十四年寶門徒百餘惟師與國抱和為首𢮪(1)然師深得其奧一日問寶云如何得見真心寶云是汝自發師豁然領旨悟(2)云一切皆然非惟某甲寶云汝了也未師云弟子了時还同不了宝云須以此心保任師掩耳背立寶便喝去師禮宝云汝後还似一箇聾瞶接人在都將城隍使阮郇欽其名德延就此寺居焉學徒雲集教人演化功為不少李太宗崇興大寶三年庚寅三月三日疾會眾訣別說偈云
本來無處所
處所是真宗
真宗如是幻
幻有即空空
偈畢奄然而化□□□□□□□□□□□□□
# 𢮪 = 選
#悟; Nguyễn, LMT = 語

**Chú thích**
#khong-khong Về ý và từ của bài thơ được rút ra từ định nghĩa Không Không trong Đại trí độ luận:
#*Hà đẳng vi Không Không? (Những gì là Không Không?)
#*Nhất thiết Pháp Không thời Không diệc Không, thị danh Không Không. (Tất cả mọi vật đều Không, cái Không ấy cũng Không nên gọi là Không Không)

**Tham khảo**
Lê Mạnh Thát: Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh, Nhà xuất bản TP HCM 1999.- Thiền Uyển Tập Anh - Bản tiếng Việt date=2005-12-12 - Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán date=2006-05-23 
Thể loại:Thiền sư Việt Nam
Thể loại:Thiền phái Vô Ngôn Thông
Lux

:Các ý nghĩa khác xem thêm Lux (định hướng).
Lux (ký hiệu: lx) là đơn vị đo độ rọi trong SI. Nó được sử dụng trong trắc quang học để đánh giá cường độ ánh sáng cảm nhận được. Đây là một đơn vị dẫn xuất trong SI, nghĩa là nó được định nghĩa từ các đơn vị "cơ bản" hơn. Cụ thể, đo độ rọi bằng quang thông trên diện tích:
1 lx = 1 lm/m² 
Đơn vị đo quang thông trong SI, lumen, lại là một đơn vị dẫn xuất nên:
1 lx = 1 cd sr / m²)

**Định nghĩa**
1 lux là độ rọi có được của một bề mặt có diện tích 1 mét vuông có thông lượng  chiếu sáng 1 lumen.

**Các ước số-bội số trong SI**

**Các tiền tố kết hợp với đơn vị lux**

**Bảng chuyển đổi giá trị giữa các ước số-bội số khác nhau**

**Giải thích**
Nó là tương đương với 1 lumen trên m².
*Ánh sáng Mặt Trời trung bình trong ngày có độ rọi dao động trong khoảng 32.000 (32 klx) tới 100.000 lux (100 klx)
*Các trường quay truyền hình được chiếu sáng với độ rọi khoảng 1.000 lux (1 klx)
*Một văn phòng sáng sủa có độ rọi khoảng 400 lux
*Vào thời điểm hoàng hôn và bình minh, ánh sáng ngoài trời cũng có độ rọi khoảng 400 lux (nếu trời trong xanh).
*Ánh sáng phản chiếu từ Mặt Trăng có độ rọi khoảng 1 lux
*Ánh sáng từ các ngôi sao có độ rọi khoảng 0,00005 lux (= 50 μlx)
Chú ý:Unicode có ký hiệu cho "lx": (㏓), nhưng nó chỉ là mã kế thừa để thích hợp với các trang mã cũ trong một số ngôn ngữ châu Á, và nó không được khuyến khích sử dụng trong bất kỳ ngôn ngữ nào ngày nay.

**Lux và lumen**
Khác biệt giữa lux và lumen là lux tính theo diện tích mà thông lượng chiếu sáng bao phủ. Ví dụ 1.000 lumen, tập trung trong một diện tích 1 m², sẽ chiếu sáng diện tích này với độ rọi 1.000 lux. Cùng 1.000 lumen này, khi trải rộng trên diện tích 10 m², sẽ tạo ra sự chiếu rọi mờ hơn, chỉ bằng 100 lux.
Việc đạt được độ rọi 500 lux là có thể trong nhà bếp với một ngọn đèn huỳnh quang đặt cố định có công suất 12.000 lumen. Để chiếu sáng sàn xí nghiệp với diện tích gấp hàng chục/trăm lần nhà bếp thì người ta cần phải có hàng chục/trăm đèn như vậy. Vì thế, việc chiếu sáng một diện tích lớn hơn mà có cùng một giá trị độ rọi thì cần phải có nhiều lumen hơn.

**Quan hệ giữa độ rọi và công suất**
Độ rọi không phải là phép đo trực tiếp của năng lượng ánh sáng, mà nó là sự cảm nhận của mắt người. Vì thế, hệ số chuyển đổi sẽ thay đổi theo thành phần bước sóng hay nhiệt độ màu của ánh sáng. Ở bước sóng 555 nm, khoảng trung gian của quang phổ thì 1 lux tương đương với 1,46 mW/m².

**Các đơn vị trắc quang trong SI**

**Các đơn vị phi-SI của độ rọi**
phút nến 
*phốt (=10 klx)
*nox (=1 mlx)

**Liên kết ngoài**
 Các câu hỏi thường gặp về bức xạ học và trắc quang học date=2008-09-15  Trang các câu hỏi thường gặp về bức xạ học của giáo sư Jim Palmer (Đại học tổng hợp Arizona).-  Lux meter
Thể loại:Đơn vị dẫn xuất trong SI
Thể loại:Đơn vị đo độ rọi
Thể loại:Trắc quang học
Thể loại:Đơn vị dẫn xuất trong SI

Các đơn vị đo cơ bản trong SI có thể ghép với nhau để suy ra những đơn vị dẫn xuất cho các đại lượng khác. Một số có tên đặc biệt ngắn gọn.
Thể loại:Hệ thống đo lường quốc tế
Bình phương tối thiểu

Hình minh họa Kết quả của việc khớp một tập hợp các điểm dữ liệu với hàm bậc hai
Trong toán học, phương pháp bình phương tối thiểu (Ordinary least square), còn gọi là bình phương nhỏ nhất hay bình phương trung bình tối thiểu, là một phương pháp tối ưu hóa để lựa chọn một đường khớp nhất cho một dải dữ liệu ứng với cực trị của tổng các sai số thống kê (error) giữa đường khớp và dữ liệu.
Phương pháp này giả định các sai số (error) của phép đo đạc dữ liệu phân phối ngẫu nhiên. Định lý Gauss-Markov chứng minh rằng kết quả thu được từ phương pháp bình phương tối thiểu không thiên vị và sai số của việc đo đạc dữ liệu không nhất thiết phải tuân theo, ví dụ, phân bố Gauss. Một phương pháp mở rộng từ phương pháp này là bình phương tối thiểu có trọng số.
Phương pháp bình phương tối thiểu thường được dùng trong khớp đường cong. Nhiều bài toán tối ưu hóa cũng được quy về việc tìm cực trị của dạng bình phương, ví dụ như tìm cực tiểu của năng lượng hay cực đại của entropy.
Phương pháp bình phương tối thiểu thường sử dụng để vinh danh Carl Friedrich Gauß (1795), nhưng nó được xuất bản lần đầu bởi Adrien-Marie Legendre (1805).

**Diễn giải**
Giả sử dữ liệu gồm các điểm (xi, yi) với i = 1, 2,..., n. Chúng ta cần tìm một hàm số f thỏa mãn
f(xi) ≈ yi
Giả sử hàm f có thể thay đổi hình dạng, phụ thuộc vào một số tham số pj với j = 1, 2,..., m.
f(x) = f(pj, x)
Nội dung của phương pháp là tìm giá trị của các tham số pj sao cho biểu thức sau đạt cực tiểu:

Nội dung này giải thích tại sao tên của phương pháp là bình phương tối thiểu.
Đôi khi thay vì tìm giá trị nhỏ nhất của tổng bình phương, người ta có thể tìm giá trị nhỏ nhất của bình phương trung bình:

Điều này dẫn đến tên gọi bình phương trung bình tối thiểu.

**Giải quyết**
Bài toán thường có lời giải đáng tin cậy khi số lượng các tham số pj nhỏ hơn số lượng các dữ liệu (m j, bài toán trở nên đơn giản hóa rất nhiều, rút gọn thành việc giải một hệ phương trình tuyến tính. Xem thêm bình phương tối thiểu tuyến tính.
Nếu f không là hàm tuyến tính của các tham số, bài toán trở thành một bài toán tối ưu hóa tổng quát. Bài toán tổng quát này có thể dùng các phương pháp như phương pháp tối ưu hóa Newton hay phương pháp trượt dốc. Đặc biệt thuật toán Gauss-Newton hay thuật toán Levenberg-Marquardt là thích hợp nhất cho bài toán bình phương tối thiểu tổng quát này.

**Hồi quy tuyến tính**
Trong hồi quy tuyến tính, người ta thay biểu thức:
f(xi) ≈ yi
bằng
f(xi) = yi + εi
với hệ số nhiễu ε là biến ngẫu nhiên có giá trị kỳ vọng bằng 0.
Trong biểu thức của hồi quy tuyến tính x được đo chính xác, chỉ có y chịu nhiễu loạn ε. Thêm nữa, hàm f tuyến tính với các tham số pj.
Nếu f không tuyến tính với các tham số thì có hồi quy phi tuyến, một bài toán phức tạp hơn nhiều hồi quy tuyến tính.

**Xem thêm**
 Bình phương tối thiểu có trọng số- Hồi quy tuyến tính

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
  Least Squares Fitting (Regression) – Đại học Saint John's-  ZunZun.com – tối ưu hóa dữ liệu 2D và 3D-  General Least-Squares – Direct Solutions and Bundle Adjustments
Thể loại:Phân tích hồi quy
Thể loại:Tối ưu hóa (toán học)
Bình phương tối thiểu có trọng số

Trong các ngành thống kê và tối ưu hóa, bình phương tối thiểu có trọng số là một phương pháp mở rộng của bình phương tối thiểu.
Mục đích của phương pháp, tương tự như bình phương tối thiểu, là tìm hàm f(x) khớp nhất với các dư liệu đo đạc (xi, yi) với i = 1, 2,.., n:
f(xi) ≈ yi
Hàm f phụ thuộc vào các tham số pj với j = 1, 2,.., m. Tương tự như bình phương tối thiểu, nội dung của phương pháp là tìm các tham số pj để thu được một biểu thức thể hiện sai khác nhỏ nhất giữa f và dữ liệu. Khác với bình phương tối thiểu, trong phương pháp bình phương tối thiểu có trọng số, thay vì dùng:

Người ta thêm vào biểu thức các "trọng số" thể hiện độ tin cậy của từng điểm đo đạc:

Thông thường, wi được đặt bằng nghịch đảo phương sai của từng điểm đo:

Nghĩa là điểm đo đạc càng chính xác (phương sai càng nhỏ) thì có trọng số càng cao trong biểu thức.

**Xem thêm**
Kiểm định chi bình phương

**Tham khảo**
Thể loại:Phân tích hồi quy
Thể loại:Tối ưu hóa (toán học)
Kiểm định chi bình phương

Trong thống kê, kiểm định chi bình phương hay kiểm tra chi-2 (đôi khi đọc là "khi bình phương") là một họ các phương pháp kiểm định giả thiết thống kê trong đó thống kê kiểm định tuân theo phân bố chi-2 nếu giả thuyết không là đúng. Chúng gồm:- Kiểm định chi bình phương Pearson- Kiểm định chi bình phương Yates- Kiểm định chi bình phương Mantel-Haenszel
*...
Dạng thống kê kiểm định thông dụng nhất là:

Với o là dữ liệu đo đạc, e là giá trị dự đoán chính xác.
Phương pháp kiểm định chi bình phương giúp tìm ra các xu hướng có thực từ một đo đạc chứa nhiễu loạn ngẫu nhiên. Nó có thể áp dụng cho dữ liệu:
# lấy ngẫu nhiên từ một tập hợp
# các đo đạc là độc lập với nhau
#...
Phương pháp này cũng kiểm tra tính độc lập thống kê và mức độ khớp của dữ liệu.

**Ghi chú**

**Tham khảo**
(bằng tiếng Việt)
(bằng tiếng Anh)- Chi square tutorial date = ngày 24 tháng 12 năm 2005
Thể loại:Phân tích hồi quy
Thể loại:Kiểm định thống kê
Kevin Mitnick

Kevin Mitnick (6 tháng 8 năm 1963 – 16 tháng 7 năm 2023) là một trong những hacker phạm tội nổi tiếng nhất thế giới. Những "thành tích" bất hảo của Kevin Mitnick làm cho anh ta trở nên nổi tiếng bao gồm nhiều lần xâm nhập vào các hệ thống tối mật của chính phủ Hoa Kỳ và một số ngân hàng danh tiếng. Năm 1999 Mitnick bị bắt giam và phải bồi thường một khoản tiền lớn cho những thiệt hại anh ta đã gây ra. Sau thời gian cải tạo, cảm thấy chưa yên tâm, chính quyền địa phương nơi Mitnick ở vẫn duy trì lệnh cấm anh chàng hacker này sử dụng các phương tiện thông tin như máy tính, Internet, điện thoại di động...
Mitnick là một trong những hacker nổi tiếng nhất của thế kỷ 20. Ông từng thâm nhập thành công vào mạng nội bộ và ăn cắp phần mềm của nhiều công ty danh tiếng, trong đó có Sun Microsystems và Motorola.
Từ hồi còn là một thiếu niên, Mitnick đã đột nhập vào mạng điện thoại trước khi chuyển sang máy tính. Dù vậy, ông không bao giờ ăn cắp tiền hay gây ra những thiệt hại nghiêm trọng mà chỉ muốn "trải nghiệm cảm giác ly kỳ".
Hiện nay, những doanh nghiệp từng bị Mitnick tấn công lại thuê ông phá vỡ hệ thống của họ để tìm ra khiếm khuyết bảo mật.

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
 2600 Live Mitnick interview date=2011-06-29 , 2600 Magazine, Released tháng 1 năm 2003, Run time: 1 hr 18 min 5 sec- Mitnick Security Consulting (formerly known as Defensive Thinking), Kevin Mitnick's new company.- TAKEDOWN, truy cập May 7, 2006- A CNN Interview with Kevin Mitnick, truy cập September 15, 2006- Freedom Downtime, the 2600 documentary.- The Kevin Mitnick/Tsutomu Shimomura affair - lots of information on the case.
*The missing  Chapter 1 of Mitnick's book (or from a  site where it appeared earlier date=2003-09-17 , but in Microsoft Word format only.)- Mitnick interview February 5, 2003- Kevin Mitnick Buys Hacker Stories for Upcoming Book Titled The Art of Hacking date=2004-12-04 - Bio of Kevin Mitnick date=2006-12-02  from the Rotten Library- A Joy of Tech comic strip on Kevin ref TWiT  Episode-40 date=2005-10-18 - Mitnick interview on Norwegian broadcasting (2006).- The interview for HACK.pl date=2007-12-21 
Thể loại:Hacker
Thể loại:Tội phạm Mỹ
Tập tin:Hufflepuff.jpg

*Biểu tượng của Nhà Hufflepuff ở trường Hogwarts.
*Mục đích sử dụng: Minh hoạ và làm phong phú thêm bài viết
Nguồn: 

**Giấy phép**
Thể loại: Hình ảnh Harry Potter
Tập tin:Ravenclaw.jpg

*Biểu tượng của Nhà Ravenclaw ở trường Hogwarts.
*Mục đích sử dụng: Minh hoạ và làm phong phú thêm bài viết
Nguồn: 

**Giấy phép**
Thể loại: Hình ảnh Harry Potter
Tập tin:Slytherin.jpg

==Miêu tả**
Biểu tượng của Nhà Slytherin ở trường Hogwarts.
*Mục đích sử dụng: Minh hoạ và làm phong phú thêm bài viết

**Nguồn**
Nguồn: 

**Giấy phép**
Thể loại: Hình ảnh Harry Potter
Chất bảo quản

Chất bảo quản

Chất bảo quản là các hóa chất tự nhiên hay tổng hợp được thêm vào sản phẩm như thực phẩm, dược phẩm, sơn, các mẫu phẩm sinh học v.v để ngăn ngừa hoặc làm chậm lại sự thối rữa, hư hỏng gây ra bởi sự phát triển của các vi sinh vật hay do các thay đổi không mong muốn về mặt hóa học. Chúng có thể sử dụng như là một hóa chất duy nhất mà cũng có thể trong tổ hợp với nhiều loại hóa chất có các tác dụng khác.

**Gỗ**
Các chất bảo quản cũng có thể thêm vào gỗ để ngăn chặn sự phát triển của các loài nấm mốc cũng như để ngăn ngừa côn trùng và mối. Thông thường đồng, các borat và các hóa chất gốc dầu mỏ hay được sửdụng. Để có thêm thông tin về các chất bảo quản gỗ, xem thêm các bài xử lý gỗ, gỗ xẻ và creosot.

**Thực phẩm**
Các phụ gia thực phẩm có tính chất bảo quản thông thường được sử dụng một mình hoặc gắn liền với các phương pháp bảo quản thực phẩm khác. Đôi khi người ta còn phân biệt giữa các biện pháp bảo quản kháng khuẩn với chống oxy hóa, trong đó bảo quản kháng khuẩn hoạt động trên nguyên tắc ngăn chặn sự phát triển của các loại vi khuẩn, nấm mốc và côn trùng, còn bảo quản chống oxy hóa hoạt động trên nguyên tắc ngăn chặn quá trình oxy hóa các thành phần trong thực phẩm. Các chất kháng khuẩn thông dụng trong chế biến thực phẩm là nitrat natri, nitrit natri, các muối sulfit, (dioxide lưu huỳnh, bisulfat natri, sulfat hiđrô kali v.v) và EDTA đinatri (axít êtylenđiamintêtraaxêtic). Các chất chống oxy hóa bao gồm BHA (2-tert-butyl-4-hiđrôxyanisol hay 3-tert-butyl-4-hiđrôxyanisol) và BHT (2,6-đi-tert-butyl-4-mêtylphenol). Các chất bảo quản khác còn bao gồm cả fomalđêhít (thông thường trong dung dịch và chủ yếu để bảo quản các mẫu sinh học), glutaralđêhít, điatômit (giết côn trùng), êtanol và mêtylcloroisothiazôlinon. Lợi ích và độ an toàn của nhiều phụ gia thực phẩm nhân tạo, trong đó có cả chất bảo quản là chủ đề gây tranh cãi giữa các viện khoa học chuyên môn hóa về khoa học thực phẩm và độc tính học.
Một số phương pháp bảo quản thực phẩm sử dụng muối ăn, đường hay dấm. Các loại hóa chất này được coi là thực phẩm nhiều hơn là phụ gia thực phẩm.
Tại châu Âu, tất cả các phụ gia thực phẩm đều có ký hiệu bằng "số E" (xem thêm Danh sách các phụ gia thực phẩm). Các chất bảo quản và điều chỉnh độ chua thì có các ký hiệu từ E200–E299.

**Chất bảo quản và sức khỏe**
Do không phải phụ gia thực phẩm nào có mã số E cũng được các quốc gia cho phép sử dụng. Vì thế các chất bảo quản được chia ra thành 3 nhóm như sau: 
Nhóm bị cấm:
Có độ độc hại cao, ví dụ: E103 (Chrysoin resorcinol hay p-(2,4-đihiđrôxy phênylazo) benzen sulfonat natri) bị cấm tại nhiều quốc gia– nó là phẩm màu và chất bảo quản dùng cho sơn màu, nhưng không cho thực phẩm.
Nhóm được cho phép:
Ví dụ: E104 (Vàng quinolin)– phẩm thông dụng màu vàng cho đồ uống.
Nhóm thực phẩm:
Có độ độc hại thấp đối với sức khỏe.

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
 Quyết định số 3742/2001/QĐ-BYT về việc ban hành "Quy định danh mục các chất phụ gia được phép sử dụng trong thực phẩm".- Thông tư số 24/2019/TT-BYT Quy định về quản lý và sử dụng phụ gia thực phẩm.

Thể loại:Nguyên liệu thực phẩm
Cứu Chỉ

Thiền sư Cứu Chỉ (究旨)cuu-chi tức Đàm Cứu Chỉ là một trong 7 vị thiền sư thuộc thế hệ thứ 7 dòng Vô Ngôn Thông, sư tu tại chùa Diên Linh, núi Long Đội, Yên Lãng nay thuộc thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam, Việt Nam. Sư vốn là người Phù Đàm, Châu Minh, nay thuộc thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.

**Cơ duyên và hành trạng**
Thuở nhỏ sư là người hiếu học. Sách Nho, sách Phật, không thứ gì là không quán xuyến. Một ngày nọ ôm sách than rằng: Khổng Mặc chấp có, Trang Lão chấp không, sách vở của thế tục chẳng phải là phương giải thoát. Chỉ có Phật pháp không kể có, không, có thể dứt sinh tử, nhưng phải siêng năng giữ giới, cầu bậc thiện tri thức ấn chứng cho mới được. Nhân đó bỏ tục, đến chùa Cảm Ứng ở Ba Sơn thọ Cụ túc với Định Hương trưởng lão.
Giờ tham thỉnh, Sư hỏi: Thế nào là nghĩa cứu kính?
Trưởng lão im lặng giây lâu, hỏi lại Sư: Hiểu chưa?
Sư thưa: Chưa hiểu.
Trưởng lão bảo: Ta đã cho ngươi nghĩa cứu kính.
Sư suy nghĩ. Trưởng lão bảo: Lầm qua rồi!
Ngay câu nói này, Sư thấu triệt ý chỉ. Nhân đó Trưởng lão đặt tên Sư là Cứu Chỉ.
Sau đó, Sư lên chùa Quang Minh, núi Tiên Du (Bắc Ninh) ở luôn trong đó chuyên tu hạnh đầu đà dau-da, trọn năm không bước chân xuống núi. Tiếng đồn tới kinh đô, vua Lý Thái Tông cho mời mấy lần nhưng Sư không đến nên ba lần thân hành đến chùa Sư, lấy lời an ủi thăm hỏi.
Khoảng niên hiệu Long Thụy Thái Bình (1054- 1059), tể tướng Dương Đạo Gia lập chùa Diên Linh trên núi Long Đội thỉnh Sư trụ trì. Cố từ chối mà không được, Sư đành hạ sơn.
Ngày ra đi, Sư nói: Ta chẳng trở lại đây nữa.
Trụ trì chùa Diên Linh được ba năm, khoảng niên hiệu Chương Thánh Gia Khánh (1059- 1065), Sư sắp tịch, bèn gọi môn đồ đến dạy: Phàm tất cả các pháp môn vốn từ tánh của các ngươi, tánh tất cả các pháp vốn từ tâm của các ngươi. Tâm pháp nhất như, vốn không hai pháp. Phiền não trói buộc, tất cả đều không. Tội phước phải quấy, tất cả đều huyễn. Không cái nào chẳng phải quả, chẳng phải nhân. Không nên ở trong nghiệp mà phân biệt báo, không nên ở trong báo mà phân biệt nghiệp, nếu có phân biệt thì chẳng tự tại. Tuy thấy tất cả pháp mà không có chỗ thấy, tuy biết tất cả pháp mà không có chỗ biết. Biết tất cả pháp lấy nhân duyên làm gốc. Thấy tất cả pháp lấy chánh chân làm tông. Tuy chuyên nơi thật tế mà rõ thế gian đều như biến hóa. Rõ thấu chúng sanh chỉ là một pháp, không có hai pháp. Chẳng rời cảnh nghiệp mà phương tiện khéo léo, ở trong cõi hữu vi hiện bày pháp hữu vi mà không phân biệt. Tướng vô vi là do hết dục, dứt ngã, quên niệm mà nhận lấy vậy.
Nói xong, Sư ngồi yên thị tịch.

**Nguyên bản chữ Hán**

**Chú thích**
#cuu-chiKhông rõ năm sinh và mất của Thiền sư.
#dau-daĐầu đà: phiên âm chữ Phạn Dhùta, cũng phiên là đỗ trà hay đỗ đa. Dhùta đến từ động từ Dhù có nghĩa là rũ bỏ, tiêu diệt, cho nên hạnh đầu đà, có nghĩa là rũ bỏ các phiền não, tiêu diệt những chướng ngại do ăn mặc ở tạo nên.

**Tham khảo**
Lê Mạnh Thát: Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh, Nhà xuất bản TP HCM 1999.- Thiền Uyển Tập Anh - Bản tiếng Việt date=2005-12-12 - Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán date=2006-05-23 
Thể loại:Thiền sư Việt Nam
Thể loại:Thiền phái Vô Ngôn Thông
Thể loại:Người Bắc Ninh
Ống bọt nước

Một ống bọt nước nằm ngang và một ống bọt nước thẳng đứng hiện đại.
Một ống bọt nước, hay ống bọt thủy, ống/cái ni vô (theo từ trong tiếng Pháp niveau), máy thủy chuẩn, thủy bình là một dụng cụ dùng để cho biết một bề mặt trên Trái Đất hay các thiên thể có nằm ngang hay không. Các ống bọt nước có nhiều loại, được dùng trong xây dựng, trắc địa, hay lắp đặt máy móc.
Chúng thường gồm một ống thủy tinh hơi cong, bên trong chứa chất lỏng có màu, không đầy, để lại một chút bọt khí. Chất lỏng có thể là ethanol vì chất này có nhiệt độ đóng băng thấp, −114 °C, giúp cho ống hoạt động trong điều kiện thời tiết lạnh.
Một số ống bọt nước có khả năng cho biết góc nghiêng của bề mặt so với phương ngang hay phương thẳng đứng với độ chính xác vừa phải. Độ chính xác của việc xác định góc nghiêng đo bằng góc cần nghiêng ống để bọt nước di chuyển một vạch. Độ chính xác này có thể đạt tới 5″.

**Nguyên lý**
Nguyên lý hoạt động của ống bọt nước.
Ống bọt nước hoạt động dựa vào lực đẩy Ác si mét tác động lên bọt nước trong ống luôn ngược với trọng lực và do đó theo chiều thẳng đứng. Với lực đẩy Ác si mét này, bọt nước sẽ luôn có xu hướng tìm đến vị trí cân bằng ở trên cùng ống nước cong.
Khi ống đặt nằm ngang, vị trí trên cùng này ứng với mốc 0, thường nằm chính giữa ống. Khi ống nằm nghiêng, vị trí cân bằng của bọt nước lệch đi, tùy theo độ nghiêng của ống. Bằng việc so sánh vị trí cân bằng của bọt với mốc 0, có thể suy ra góc nghiêng của ống bọt nước.

**Lịch sử**
Ống bọt nước được sáng chế lần đầu bởi Melchisedech Thevenot (sinh khoảng năm 1620 hoặc 1621; mất năm 1692). Thevenot là một khoa học gia nghiệp dư và thuê nhiều nhà khoa học và toán học cho công việc của mình. Ông giàu có và có nhiều mối quan hệ, sau này trở thành Thư viện gia cho Vua Louis XIV của Pháp. Thevenot sáng chế ra ống bọt nước khoảng sau ngày 2 tháng 2 năm 1661. Ngày này có thể được xác định nhờ trao đổi còn lưu lại giữa Thevenot và Christiaan Huygens. Một năm sau, thông tin về dụng cụ mới này đã được nhà sáng chế truyền bá rộng rãi, cho cả Robert Hooke ở Luân Đôn và Vincenzo Viviani ở Florence. Có thể là phải cho tới tận thế kỷ 18 thì dụng cụ này mới được dùng rộng rãi, vì dụng cụ như vậy cổ nhất còn lại ngày nay được chế tạo vào thời kỳ này; tuy nhiên Adrien Auzout đã từng đề nghị Académie Royale des Sciences dùng ống bọt nước của Thevenot cho chuyến khám phá Madagascar năm 1666. Có vẻ như ống bọt nước đã được dùng ở Pháp và nơi khác từ trước thế kỷ 18 nhiều.
Thevenot thường bị nhầm với đứa cháu của mình là Jean de Thevenot, một nhà du lịch (sinh 1633; mất 1667). Có bằng chứng cho thấy cả Huygens và Hooke cũng đều đã nhận họ sáng chế ra dụng cụ này, nhưng thông tin này đã chỉ lưu hành tại quốc gia họ sống.

**Các dạng**

**Xem thêm**

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
 Level (tool)- Spirit-level
Thể loại:Dụng cụ đo lường
Thể loại:Chất lỏng
Thể loại:Trắc địa
Thể loại:Lực hấp dẫn
Thể loại:Khảo sát
Chất chuyển hóa

Chất chuyển hóa là các chất trung gian và là sản phẩm của quá trình chuyển hóa. Khái niệm chất chuyển hóa thường chỉ giới hạn trong khuôn khổ các tiểu phân tử. Các chất chuyển hóa có nhiều chức năng quan trọng, như làm nhiên liệu, làm cấu trúc, là tín hiệu, kích thích và ức chế lên hoạt động của các enzym (thường đóng vai trò là cofactor của chúng), bảo vệ khỏi và tương tác với các sinh vật khác (như các sắc tố sinh học, chất có mùi, và các pheromone).
Chất chuyển hóa tiên phát thì có liên quan trực tiếp đến sự tăng trưởng, phát triển và sinh sản bình thường. Ethylene là một ví dụ về chất chuyển hóa tiên phát được sản xuất với lượng lớn trong công nghiệp vi sinh học.
Chất chuyển hóa thứ phát thì không tham gia trực tiếp vào các quá trình trên, nhưng chúng thường có vai trò quan trọng trong sinh thái học, ví dụ như các chất kháng sinh và sắc tố như resin và terpen v.v. 
Một số loại chất kháng sinh sử dụng chất chuyển hóa tiên phát làm tiền chất, ví dụ như actinomycin được tổng hợp từ tiền chất ban đầu là tryptophan. Một số loại đường cũng là chất chuyển hóa, ví dụ như fructose hoặc glucose, cả hai đều có mặt trong quá trình trao đổi chất.
Một vài ví dụ về các chất chuyển hóa tiên phát được sản xuất trong công nghiệp vi sinh học:
Tập chuyển hóa tạo nên một mạng lưới các phản ứng chuyển hóa, trong đó sản phẩm của một phản ứng hóa học được xúc tác bởi enzym lại là cơ chất cho một phản ứng hóa học khác.
Quá trình phân giải về mặt hóa sinh của các hợp chất hóa học có trong tự nhiên hay được tổng hợp đều có sự tham gia của các chất chuyển hóa. Tốc độ phân giải của một hợp chất là một yếu tố quan trọng để xác định thời gian và cường độ tác động của các chất chuyển hóa. Hồ sơ lưu trữ các chất chuyển hóa của các hợp chất, chuyển hóa của các chất thuốc là một phần quan trọng trong việc tìm ra các loại thuốc, từ đó giúp hiểu rõ hơn về cơ chế gây ra các tác dụng phụ của các chất chuyển hoá có trong thuốc. 

**Tham khảo**

**Xem thêm**
Chất chuyển hóa tiên phát
*Chất chuyển hóa thứ phát
*Chất chống chuyển hóa
*Tập chuyển hóa
*Trao đổi chất học = ngành khoa học về toàn bộ các chất chuyển hóa trong một hệ thống (tế bào, mô, cơ quan) dưới một tập hợp các điều kiện nhất định.
Thể loại:Trao đổi chất
Pháp Hiền

Thiền sư Pháp Hiền (?-626) họ Đỗ, người huyện Chu Diên nay là huyện Gia Lâm (Hà Nội) thuộc thế hệ thứ nhấtthu-nhat dòng Pháp của Thiền sư Tì Ni Đa Lưu Chi. Sư tu chùa Pháp Vân, hương Cổ Châu, huyện Long Biên.

**Cơ duyên và hành trạng**
Ban đầu sư xuất gia thọ giới cụ túc với đại sư Quán Duyên ở chùa Quán Vân. Sau khi nhận được yếu chỉ thiền từ Thiền sư Tì Ni Đa Lưu Chi bèn đến núi Thiên Phúc tu tập Thiền định, quên hết cả vật lẫn bản thân mình khiến cho chim chóc, dã thú tới tự do vui đùa; người đời hâm mộ danh tiếng đến học đạo nhiều nên sư cho dựng chùa Chúng Thiện làm nơi lưu trú. Dòng Thiền Nam phương hưng thịnh từ đó.
Nhà Tùy từ lâu nghe tiếng người nước Nam sùng chuộng đạo Phật nay lại có bậc cao tăng đức cao đạo trọng nên Tùy Cao tổ bèn cho đem xá lỵ Phật sang ban cho sư Pháp Hiền để xây tháp cúng thờ. Sư đem chia cho các chùa Pháp Vân ở Luy Lâu và ở các châu: Phong Châu, Hoan Châu, Trường Châu để dựng tháp thờ.
Khi sư Pháp Hiền còn ở chùa Quán Vân, một hôm Thiền sư Tì Ni Đa Lưu Chi từ Quảng Châu đến, gặp sư bèn hỏi:
Ngươi họ gì?
Sư hỏi lại: Hòa thượng họ gì?
Tì Ni Đa Lưu Chi nói: Ngươi không có họ ư?
Sư đáp: Họ không phải không có, nhưng hòa thượng cần gì phải biết
Tì Ni Đa Lưu Chi quát bảo: Biết để làm gì?
Sư hoát nhiên đại ngộ.
Sư tịch năm Bính Tuất, niên hiệu Đường Vũ Đức thứ chín (626)

**Chú thích**
#thu-nhatTheo nguyên bản Thiền Uyển Tập Anh, Tì Ni Đa Lưu Chi là thế hệ thứ nhất, trước truyền Pháp Hiền có ghi là "đệ nhị thế" (thế hệ thứ hai). Nhưng các số thứ tự tiếp sau Pháp Hiền lại lặp lại số thứ hai, không tính tổ mở dòng mà xem Pháp Hiền là thế hệ thứ nhất.

**Nguyên bản chữ Hán**

**Tham khảo**
Lê Mạnh Thát: Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh, Nhà xuất bản TP HCM 1999.- Thiền uyển tập anh- Viện nghiên cứu Phật học, Nhà xuất bản Văn học, 1990.- Thiền Uyển Tập Anh - Bản tiếng Việt date=2005-12-12 - Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán date = ngày 23 tháng 5 năm 2006
Thể loại:Thiền sư Việt Nam
Thể loại:Mất năm 626
Thể loại:Năm sinh không rõ
Thể loại:Thiền phái Tì-ni-đa-lưu-chi
Thể loại:Người Hà Nội
Thể loại:Tu sĩ Phật giáo Việt Nam
Thể loại:Sơ khai nhân vật tôn giáo Việt Nam
Thanh Biện

Thanh Biện (zh. qīngbiàn 清辯, sa. bhāvaviveka, bhavya, ja. shōben) là Luận sư quan trọng của Trung quán tông (sa. mādhyamika), sống khoảng giữa 490 và 570. Sư sinh tại Nam Ấn Độ, theo học giáo lý của Long Thụ (sa. nāgārjuna) tại Ma-kiệt-đà (sa. magadha). Sau đó Sư trở về quê hương và trở thành một luận sư danh tiếng. Trong các tác phẩm được dịch ra chữ Hán và chữ Tây Tạng (phần lớn của nguyên bản Phạn ngữ đã thất truyền), Duy thức tông (sa. vijñānavādin, yogācārin) là đối tượng bị Sư chỉ trích. Là người sáng lập hệ phái Trung quán-Y tự khởi (zh. 中觀依自起, sa. mādhyamika-svātantrika, cũng được gọi là Độc lập luận chứng phái 獨立論證派), một trong hai trường phái của Trung quán, Sư cũng đả kích Phật Hộ (sa. buddhapālita), người sáng lập hệ phái Trung quán-Cụ duyên (中 觀 具 緣; prāsaṅgika-mādhyamika) bằng một phương pháp suy luận biện chứng trên cơ sở nhân minh học (sa. hetuvidyā), Nhận thức học (sa. pramāṇavāda). Vào thế kỉ thứ 8, trường phái của Sư được Tịch Hộ (sa. śāntarakṣita) biến thành phái Trung quán-Duy thức (sa. mādhyamika-yogācāra).

**Tác phẩm**
Các tác phẩm của Sư (trích): 
#Đại thừa chưởng trân luận (sa. mahāyānatālaratnaśāstra), Huyền Trang dịch; 
#Bát-nhã đăng luận thích (sa. prajñāpradīpa, cũng có tên prajñāpradīpa-mūlamadhyamaka-vṛtti), Ba-la-phả Mật-đa dịch; 
#Trung quán tâm luận tụng (sa. madhyamakahṛdayakārikā), Tạng ngữ; 
#Trung quán tâm quang minh biện luận (sa. madhyamakahṛdayavṛttitarkajvālā), chú giải Trung quán tâm luận tụng (sa. madhyamakahṛdayakārikā), Tạng ngữ; 
#Trung quán nhân duyên luận (sa. madhyamikapratītyasamutpāda-śāstra), Tạng ngữ; 
#Nhập trung quán đăng luận (sa. madhyamakāvatārapradīpa), Tạng ngữ; 
#Nhiếp trung quán nghĩa luận (sa. madhyamārtha-saṃgraha), còn bản Tạng ngữ và Phạn ngữ; 
#Dị bộ tông tinh thích (sa. nikāyabheda-vibhaṅgavyākhyāna), chỉ còn lưu lại trong Tạng ngữ, nói về các tông phái phật giáo sau khi Phật diệt độ đến thời Thanh Biện, rất giống Dị bộ tông luân luận (sa. samayabhedavyūhacakraśāstra) của Thế Hữu (vasumitra).

**Xem thêm**
Trung quán tông
*Long Thọ
*Duy thức tông

**Tham khảo**
Thể loại:Luận sư Phật giáo
Thể loại:Trung quán tông
Thể loại:Tăng sĩ Ấn Độ
Định Không

Thiền sư Định Không (730-808) họ Nguyễn, sư người hương Cổ Pháp, thuộc dòng vọng tộc. Thiền sư là một trong 3 thiền sư thuộc thế hệ thứ 8 thiền phái Tì Ni Đa Lưu Chi, tu hành ở chùa Thiện Chúng, hương Dịch Bảng, phủ Thiên Đức.

**Cơ duyên và hành trạng**
Khi tuổi đã nhiều, nhân đi dự hội ở chùa Long Tuyền, nghe Thiền sư Nam Dương giảng kinh, ông lĩnh ngộ tôn chỉ, quy y đạo Phật. Khoảng niên hiệu Đường Trinh Nguyên (785-805) sự dựng chùa Quỳnh Lâm ở bản hương. Khi xây chùa, thợ làm móng đào được một bình hương và mười chiếc khánh đồng. Sư sai người đem ra sông rửa sạch, một chiếc rơi xuống sông trôi liệng mãi đến khi chạm đất mới nằm im.
Sư giải thích rằng: Thập khẩu là chữ cổ, Thủy khứ là chữ Pháp. Còn thổ là chỉ vào hương ta. Nhân đó đổi tên hương Diên Uẩn thành hương Cổ Pháp. Sư có làm bài tụng như sau:
Trước khi quy tịch, sư nói với đệ tử Thông Thiện: Ta muốn mở mang hương ấp, nhưng sợ ngày sau gặp nạn, tất có dị nhân đến phá hoại mạch đất của hương ta. Sau khi ta qua đời, ngươi khéo giữ đạo pháp của ta để sau gặp người họ Đinh thì truyền lại. Thế là ý nguyện của ta được toại thành.
Nói xong, sư cáo biệt rồi qua đời, thọ 79 tuổi. Năm đó là năm Mậu Tý, niên hiệu Đường Nguyên Hòa thứ ba (808).

**Nguyên bản chữ Hán**

**Tham khảo**
Thơ văn Lý-Trần, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1977.
*Thiền uyển tập anh, Viện nghiên cứu Phật học, Nhà xuất bản Hội nhà văn, 1990.
*Lê Mạnh Thát: Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh, Nhà xuất bản TP HCM 1999.- Thiền Uyển Tập Anh - Bản tiếng Việt date=2005-12-12 - Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán date=2006-05-23 

**Chú thích**
Thể loại:Thiền sư Việt Nam
Thể loại:Thiền phái Tì-ni-đa-lưu-chi
Thể loại:Người Bắc Ninh
Trung thường thị

Trung Thường Thị (中常侍) là một chức quan được lập ra thời Đông Hán tại Trung Quốc.
Nguyên nhà Tây Hán phong chức không xác định, hễ các chư hầu, tướng quân, lang đại phu có chức hàm đều được ra vào chỗ vua ở (cấm trung 禁中). Thời Hán Nguyên Đế, chức này ban đầu được gọi là Thường Thị (sát nghĩa là "thường trực hầu hạ"), sau được cải xưng là Trung Thường Thị. Minh Đế nhà Đông Hán dùng sĩ nhân, hoạn quan hỗn tạp, tổng cộng có bốn người giữ chức này. Thời Hán Hòa Đế, hoạn quan Trịnh Chúng tham dự cơ binh quốc sự nên chức này ngày càng quan trọng, số người tăng lên thành 10, kiêm lĩnh luôn cả những chức quan lớn khác. Thời Hán An Đế, thái hậu Đặng Tuy (鄧綏) lâm triều; vì là nữ chúa nên không tiếp hàng công khanh trong cung. Thế nên, chức Trung Thường Thị này sau chỉ dành riêng cho hoạn quan. Một hoạn quan làm Trung Trường Thị thời này sau này được biết đến như nhà sáng chế ra giấy là Thái Luân.

**Tham khảo**
Thể loại:Nhà Đông Hán
Thể loại:Hoạn quan Trung Quốc
Thể loại:Chế độ quan lại Trung Quốc
Nguyên tắc bổ sung

Trong di truyền học, sinh học phân tử, nguyên tắc bổ sung (NTBS) là nguyên tắc liên kết giữa một nucleotide và một nucleotide khác đối diện, trong các đại phân tử DNA hay RNA.
Cụ thể một loại nucleotide Purine (adenine và guanine) sẽ chỉ liên kết với một loại nucleotide pyrimidine (thymine và cytosine):
*Adenine liên kết với thymine bằng 2 liên kết hydro.
*Guanine liên kết với cytosine bằng 3 liên kết hydro.
Liên kết đối diện là liên kết hydro, khác với liên kết giữa hai nucleotide liên tiếp (liên kết phosphodiester).
Trong 1 gen tỉ số %Adenine=%Thymine;%Guanine=%Cytosine
Các gen liên kết dọc với nhau bằng liên kết hóa trị.
Nguyên tắc bổ sung không chỉ biểu hiện ở những liên kết giữa các nucleotide; giữa các ribonucleotide, giữa nucleotide và ribonucleotide cũng có liên kết Hydro theo nguyên tắc bổ sung. Nhưng các base của các ribonucleotide không có base loại Thymine mà thay vào đó là base Uracil. Vì vậy liên kết giữa các ribonucleotide (nếu có) sẽ theo nguyên tắc:
*Adenine liên kết với Uracil bằng 2 liên kết Hydrogen.
*Guanine liên kết với Cytosine bằng 3 liên kết Hydrogen.
*+ NTBS là nguyên tắc cặp đôi giữa các base nitơ trên mạch kép của phân tử DNA, đó là nguyên tắc A của mạch đơn này có kích thước lớn bổ sung cho T của mạch đơn kia có kích thước bé chúng liên kết với nhau bằng 2 liên kết H, G của mạch đơn này có kích thước lớn bổ sung cho X của mạch đơn kia có kích thước bé, chúng liên kết với nhau bằng 3 liên kết H và ngược lại.
*+ Nguyên tắc bán bảo toàn (giữ lại một nửa): Trong quá trình tổng hợp phân tử DNA mỗi phân tử DNA con tạo ra gồm một mạch của phân tử DNA mẹ (mạch gốc) và một mạch mới được tổng hợp.
*+ Nguyên tắc khuôn mẫu: mạch đơn của DNA con được tổ hợp dựa trên trình tự các nucleotide  trên mạch khuôn của mẹ.

**Tham khảo**
Thể loại:Di truyền học
Thể loại:Sinh học phân tử