Blaze7451/Wiki-vi-20250601 huggingface dataset:
Thạt Luông

Thạt Luổng
Thạt Luổng hay (Pha) That Luang (Tháp Lớn trong tiếng Lào) là một tháp (stupa) Phật giáo ở Viêng Chăn, Lào.  Tháp này được xây từ năm 1566 dưới triều vua Xệt-tha-thi-lạt, theo hình một nậm rượu, trên một phế tích của một ngôi đền Ấn Độ thế kỷ 13. Bên ngoài ngôi chùa được dát vàng.
Thạt Luổng đã bị phá hủy trong cuộc xâm lược của người Thái vào thế kỷ 19 nhưng sau đó đã được khôi phục nguyên trạng. Kiến trúc ngôi chùa tháp mang phong cách văn hóa và bản sắc Lào và đã trở thành một biểu tượng quốc gia của Lào, được in trên tiền giấy và quốc huy của Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào.

**Lịch sử**
Theo truyền thuyết, trong tháp có lưu giữ xá lợi của Đức Phật là một sợi tóc và rất nhiều châu báu. Thạt Luông gồm tháp chính cao 45 thước, bao quanh là các tháp phụ, sơn thếp vàng.
Truyền thuyết đầu gối của Đức Phật. Năm nhà sư tới mường Viêng Chăn và thuyết phục châu mường là Chăm-tha-bu-li Pạ Xitthi xắc cho dựng Thạt Luổng để cất giữ xá lỵ Phật. Châu mường Viêng Chăn vui sướng nhận lời và cho dựng lên ngôi tháp Đại Phật Tích (Thạt Luổng).
Vào năm 1563, sau khi giành được một loạt chiến thắng quân sự trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Miến Điện ở Hat-sỏi, Pa-khoui Mường Xén, Vua Xẹt thả-thi-lạt, vì những lý do chiến lược đã dời đô từ Luổng Phạ bang về Viêng Chăn. Tại đây ông cho xây dựng thành quách, lâu đài, cung điện, Vào năm 1566, ông cho dựng Thạt Luổng trên một ngôi chùa cũ, cách Viêng Chăn chừng khoảng hai cây số. Năm 1911, trong khi nghiên cứu Thạt Luổng, nhà khoa học người Pháp Henri Pác-măng-chiê đã phát hiện ra khối cong chính của ngôi tháp đã trùm lên và che lấp một ngôi tháp cũ.
Thạt Luổng là kiến trúc trung tâm của chùa Thạt Luổng và là một trong những tháp Phật lớn nhất ở Lào (chân rộng 90m x 90m và cao 44m). Trung tâm của tháp là một khối lớn uy nghi, trang nhà vươn lên cao như một mũi tên. Đế của khối trung tâm là một đài sen hình vuông đang nở tung những cánh vàng ra bốn phía. Trên đài sen là bệ cao có hình vuông và có cấu trúc khá phức tạp. Chân bệ là những nấc vuông càng lên cao càng nhỏ lại để rồi phình ra ở trên thành một gờ nổi lớn hơi ngả ra ngoài làm chỗ đứng vững chãi cho hình quả bầu thon thả phía trên.

**Hình ảnh**

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
 Hình ảnh về Thạt Luông date=2008-11-21 
Thể loại:Stupa
Thể loại:Chùa Lào
Thể loại:Công trình kiến trúc ở Viêng Chăn
Phân loại theo ngoại hình

Phân loại theo ngoại hình là cố gắng để phân loại các sinh vật dựa vào sự tương đồng tổng thể, chủ yếu là các đặc điểm ngoại hình trong hình thái học hay các đặc điểm có thể quan sát được mà không quan tâm tới các quan hệ tiến hóa hay phát sinh loài. Nhược điểm lớn của phép phân loại này là có thể gây nhầm lẫn và phức tạp hóa sự phân loại khi nó gặp phải các tính trạng là kết quả của tiến hóa hội tụ hay tiến hoá song song.
Phân loại theo ngoại hình đã bị thay thế phần lớn bằng miêu tả theo nhánh học trong nghiên cứu về các mối quan hệ tiến hóa giữa các loài. Tuy nhiên, một vài phương pháp của nó, chẳng hạn như kết hợp cận lân, vẫn có chỗ đứng trong miêu tả theo nhánh, như là sự xấp xỉ hợp lý của phát sinh loài khi các phương pháp tiên tiến hơn (như suy luận Bayes) là quá tốn kém và phức tạp về mặt tính toán.
Các kỹ thuật của phân loại theo ngoại hình, bao gồm các dạng của tạo cụm và sắp xếp. Chúng là các cách thức tinh vi để rút gọn (giảm bớt) sự biến đổi đa dạng của sinh vật đến mức có thể quản lý được. Trong thực tiễn, nó có nghĩa là việc đo đạc hàng chục các tham biến và sau đó trình bày chúng như là các đồ thị 2 hay 3 chiều. Phần lớn thách thức kỹ thuật trong phân loại theo ngoại hình tập trung xung quanh việc cân bằng giữa việc mất mát thông tin trong các phép rút gọn với việc dễ dàng diễn giải các đồ thị là kết quả của việc rút gọn đó.

**Tham khảo**
Sneath P. H. A., R. R. Sokal. 1973. Numerical taxonomy — The principles and practice of numerical classification. W. H. Freeman, San Francisco. xv + 573 trang.
*Legendre Pierre, Louis Legendre. 1998. Numerical ecology. Ấn bản tiếng Anh lần thứ 2. Elsevier Science BV, Amsterdam. xv + 853 trang.
Thể loại:Phân loại sinh học
Thực vật không mạch

Thực vật không mạch hay thực vật bậc thấp là là tên gọi chung của các nhóm thực vật (bao gồm cả tảo lục nếu coi nhóm này là thực vật) không có hệ thống mạch dẫn (mạch gỗ và mạch rây). Tuy nhiên các loài hực vật không mạch vẫn có các mô chuyên biệt hóa để vận chuyển nước bên trong thân cây.
Thực vật không mạch không có nhiều loại mô chuyên biệt. Các thùy (phần thuôn tròn) của rêu tản có thể nhìn giống như lá, nhưng chúng không phải là lá thật sự do chúng không có xylem hay phloem. Tương tự, rêu "thật sự" và tảo cũng không có các mô này.

**Các nhóm**
Thuật ngữ thực vật không mạch hiện nay ít được dùng trong danh pháp khoa học. Thực vật không mạch có thể chia thành 2 nhóm chỉ có quan hệ họ hàng xa:- Rêu (Bryophytes) – là nhóm chứa các loài rêu, chia thành 3 nhóm nhỏ như Bryophyta (rêu "thật sự"), Marchantiophyta (rêu tản), và Anthocerotophyta (rêu sừng). Trong các nhóm này, thành phần chủ yếu là dạng thể giao tử đơn bội, với phần lưỡng bội duy nhất là thể bào tử đính kèm, bao gồm cuống và túi bào tử. Do chúng thiếu các mô truyền dẫn nước nên chúng không thể có độ phức tạp về cấu trúc cũng như kích thước lớn như của thực vật có mạch.- Tảo (Algae) – đặc biệt là tảo lục. Các nghiên cứu gần đây đã chứng minh rằng tảo trên thực tế là tổ hợp của một vài nhóm sinh vật không có quan hệ họ hàng gì. Đặc trưng chung của chúng chỉ là sinh sống dưới nước và có cơ chế quang hợp đã bị hiểu nhầm như là chỉ thị về mối quan hệ họ hàng gần gũi. Trong số này, chỉ có tảo lục là vẫn còn được coi như là các họ hàng gần của thực vật.
Các nhóm này là thực vật có bậc cấp thấp, thường sống ở nơi ẩm ướt, trong đó từ "bậc thấp" dùng để chỉ tới vị trí của chúng như là các thực vật đã tiến hóa và rẽ nhánh ra sớm nhất. Tuy nhiên, thuật ngữ thực vật "bậc thấp" là không chính xác vì nó có lúc được dùng để bao gồm cả một phần của thực vật có mạch, như dương xỉ và các họ hàng gần của nhóm này.
Trong quá khứ, thuật ngữ thực vật không mạch không chỉ bao gồm toàn bộ tảo mà còn bao gồm cả nấm. Hiện nay, nấm được phân loại là một giới riêng biệt.

**Xem thêm**
 Thực vật có mạch

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
  Cartage.org.lb date = ngày 12 tháng 1 năm 2008

Thể loại:Thực vật
Bản mẫu:Tốc độ đọc và truyền dữ liệu đĩa DVD-ROM

==Nội dung tiêu bản**
Tiêu bản này thống kê tốc độ đọc và tốc độ truyền dữ liệu của đĩa DVD-ROM
Tiêu bản có dạng bảng như hiển thị như bảng trên

**Cách dùng**
Viết dòng sau vào bài viết nếu muốn nhúng tiêu bản này:

Sau khi đặt tiêu bản, cần chú ý đến hình thức thể hiện trên các loại màn hình máy tính khác nhau, tốt nhất nên thiết đặt sao cho nó phù hợp với các màn hình máy tính chuẩn 4:3 thông thường (ở độ phân giải 1024x768 thông dụng hoặc các độ phân giải 1280x1024 sẽ thông dụng hơn trong tương lai).

**Bảo dưỡng**
Tiêu bản hiện tại vẫn còn để một số từ tiếng Anh (không dịch) hoặc dịch nhưng để nguyên phần để tránh hiểu sai nghĩa và đối chiếu và sửa lại nếu thấy sự dịch không sát nghĩa chuyên môn. Mong các vị khách và thành viên đóng góp và dịch cho sát nghĩa.

**Tài liệu tham khảo**
 Upgrading and Repairing Pcs, 17th Edition
Scott Mueller
Table 11.25. DVD Speeds and Transfer Rates
Thể loại:Bản mẫu phần mềm
Thể loại:Đĩa quang
Bản mẫu:Mục lục thời sự vào tháng 11 năm 2007

Thể loại:Thời sự

**Xem thêm**
Tháng 11 năm 2007
*Thời sự vào tháng 11 năm 2007
*Mục lục thời sự
en:Portal:Current events/November 2007/Calendar
Bản mẫu:Mục lục thời sự vào tháng 12 năm 2007

Thể loại:Thời sự

**Xem thêm**
Tháng 12 năm 2007
*Thời sự vào tháng 12 năm 2007
*Mục lục thời sự
en:Portal:Current events/December 2007/Calendar
Cúp bóng đá châu Phi 2008

Cúp bóng đá châu Phi 2008 là Cúp bóng đá châu Phi lần thứ 26, được tổ chức tại Ghana từ ngày 20 tháng 1 đến ngày 10 tháng 2 năm 2008.
Đương kim vô địch Ai Cập bảo vệ được chức vô địch châu lục sau khi vượt qua Cameroon với tỉ số 1–0 ở trận chung kết.

**Địa điểm**

**Vòng loại**

**Danh sách cầu thủ tham dự giải**

**Các đội vào vòng chung kết**

**Trọng tài**

**Vòng đấu bảng**
Tất cả thời gian là giờ địa phương tại nơi diễn ra trận đấu.

**Bảng A**
----
----
----
----
----

**Bảng B**
----
----
----
----
----

**Bảng C**
----
----
----
----
----

**Bảng D**
----
----
----
----
----

**Vong đấu loại trực tiếp**

**Tứ kết**
----
----
----

**Bán kết**
----

**Tranh hạng ba**

**Chung kết**

**Vô địch**

**Các giải thưởng**

**Cầu thủ xuất sắc nhất giải**
 EGY Hosny Abd Rabo

**Vua phá lưới**
 CMR Samuel Eto'o - 5 bàn

**Thủ môn xuất sắc nhất**
Essam El-Hadary

**Đội hình tiêu biểu**
Dự bị- GHA Richard Kingson- EGY Hany Saïd- EGY Ahmed Fathy- TUN Frej Saber- CMR Stéphane Mbia- CIV Didier Drogba- CIV Abdul Kader Keïta

**Cầu thủ ghi bàn**
5 bàn- CMR Samuel Eto'o
4 bàn- ANG Manucho- EGY Hosny Abd Rabo- EGY Mohamed Aboutreika- EGY Amr Zaky
3 bàn- GHA Junior Agogo- GHA Sulley Muntari- CIV Didier Drogba- CIV Salomon Kalou- CIV Abdul Kader Keïta- CIV Boubacar Sanogo- MAR Soufiane Alloudi
2 bàn- CMR Geremi Njitap- CMR Joseph-Désiré Job- CMR Stéphane Mbia- EGY Mohamed Zidan- GHA Michael Essien- GUI Pascal Feindouno
2 bàn (tiếp)- NAM Brian Brendell- NGA Yakubu Aiyegbeni- RSA Elrio van Heerden- TUN Chaouki Ben Saada- TUN Francileudo dos Santos- ZAM Chris Katongo
1 bàn- ANG Flávio- BEN Razak Omotoyossi- CMR Achille Emana- CMR Alain Nkong- EGY Ahmed Fathy- GHA Haminu Dramani- GHA Asamoah Gyan- GHA Quincy Owusu-Abeyie- GUI Ismaël Bangoura- GUI Oumar Kalabane- GUI Souleymane Youla- CIV Aruna Dindane- CIV Bakari Koné- CIV Yaya Touré
1 bàn (tiếp)- CIV Marco Zoro- MLI Frédéric Kanouté- MAR Hicham Aboucherouane- MAR Abdeslam Ouaddou- MAR Tarik Sektioui- MAR Monsef Zerka- NGA Mikel John Obi- SEN Moustapha Bayal Sall- SEN Henri Camara- SEN Abdoulaye Diagne-Faye- SEN Diomansy Kamara- RSA Katlego Mphela- TUN Yassine Chikhaoui- TUN Issam Jemâa- TUN Mejdi Traoui- ZAM James Chamanga- ZAM Felix Katongo- ZAM Jacob Mulenga
Ghi bàn vào lưới nhà- SUD Mohammed Ali El Khider (trong trận gặp CMR)

**Thống kê thành tích**

**Liên kết ngoài**
 Trang chính thức của Cúp bóng đá châu Phi 2008 (tiếng Anh) date=2008-10-07 

**Ghi chú**
2008
Danh sách máy bay quân sự của Nhật Bản

Danh sách này bao gồm tất cả máy bay nguyên mẫu, máy bay tiền sản xuất và máy bay hoạt động trong từng thời kỳ. Danh sách bao gồm cả máy bay nội địa của Nhật Bản, máy bay Nhật sản xuất theo thiết kế nước ngoài, và máy bay do nước ngoài chế tạo phục vụ trong quân đội Nhật Bản.
Chính sách của Wikipedia là sử dụng tên tiếng Nhật cho những máy bay này, mà không sử dụng tên mã do Đồng Minh đặt trong giai đoạn Thế Chiến II, cho dù chúng sẽ được đổi hướng và nêu lên trong bài chính. Những tên này được liệt kê ra đây cho tiện tham khảo.

**Trước năm 1945**
Xem thêm Lục quân Đế quốc Nhật Bản và Hải quân Đế quốc Nhật Bản

**Máy bay tiêm kích**

**Máy bay ném bom**

**Máy bay vận tải**

**Máy bay trinh sát**

**Máy bay huấn luyện**

**Thủy phi cơ**

**Máy bay tự lên thẳng**

**Máy bay thử nghiệm**

**Xem thêm**
JASDF Aircraft Gallery

**Tham khảo**
Thể loại:Danh sách máy bay quân sự
Thể loại:Quân sự Nhật Bản
Thể loại:Máy bay quân sự Nhật Bản
Nematophyta

Nematophytes là một nhóm thực vật đất liền chỉ còn thấy dấu vết trong một số mẫu hóa thạch. Chi điển hình là Nematothallus, đại diện điển hình hóa cho cả nhóm, lần đầu tiên được Lang W. H miêu tả vào năm 1933. Ông cho rằng nó là dạng thực vật có tản với đặc trưng dạng ống và là thể bào tử, được che phủ bằng lớp cutin, bảo tồn các dấu vết của các tế bào phía dưới. Ông đã tìm thấy nhiều dấu tích có các đặc trưng này nhưng chúng không kết hợp đồng thời cả ba đặc trưng, điều này làm cho việc tái tạo lại các mảnh vụn thực vật như là các bộ phận của một sinh vật duy nhất mang tính phỏng đoán rất cao.
Sự thiếu vắng định nghĩa rõ ràng của nematophytes đã dẫn tới việc coi nó như là một đơn vị phân loại hình thái trong đơn vị phân loại thùng rác, với mọi loại dấu tích thực vật có dạng ống và các cutin kiểu tế bào có trong giai đoạn thuộc hay xung quanh kỷ Silur được xếp vào nhóm "Nematophytes" với ý nghĩa như là sự thể hiện cho sự không biết gì hơn là sự thể hiện có ý nghĩa khoa học nào đó.
Phân loại Linnaeus gặp vấn đề trong việc sắp xếp phần lớn các nhóm hóa thạch, do chúng có xu hướng tạo ra các nhóm thân cây đối với các đơn vị phân loại hiện đại. Vì thế mặc cho các cố gắng của Strother trong việc chính thức hóa danh pháp của Nematothalli, nhưng tôn ti trật tự của các lớp, bộ và họ tốt nhất nên nghĩ như là một nhóm thân cây đối với thực vật có phôi (thực vật hiện đại ngày nay), với tảo lục như là nhóm thân cây đối với Nematophytes. Thực vậy, do không có (hay chưa tìm thấy) các cấu trúc sinh sản hay sinh dưỡng giống như thường thấy ở thực vật có phôi ngày nay, nên việc giả định mối quan hệ này cũng chưa hẳn đã là tin cậy.

**Tham khảo**
 McGregor và Narbonne, 1978: "Upper Silurian trilete spores and other microfossils from the Read Bay Formation, Cornwallis Island, Canadian Arctic"
Thể loại:Thực vật kỷ Cambri
Thể loại:Thực vật kỷ Ordovic
Thể loại:Thực vật kỷ Silur
Thể loại:Thực vật kỷ Devon
Thể loại:Thực vật tiền sử
Thể loại:Hóa thạch
Tầng Praha

Tầng Praha là một trong ba tầng động vật ở đầu thế Tiền Devon. Nó kéo dài từ khoảng 410,8 ± 2,8 triệu năm trước (Ma) tới 407,6 ± 2,8 Ma. Tầng động vật này diễn ra sau tầng Lochkov và sau nó là tầng Ems. Tên gọi của tầng này đặt theo Praha, thủ đô của Cộng hòa Séc. GSSP của tầng này nằm tại tây nam Praha, trong khu vực mỏ đá Velká Chuchle (Cộng hòa Séc), cách trung tâm thành phố 8 km (tọa độ: ). Mốc bắt đầu của tầng này là sự xuất hiện lần đầu tiên của loài động vật răng nón có danh pháp Eognathodus sulcatus còn mốc kết thúc của nó là sự xuất hiện lần đầu tiên của loài động vật răng nón có danh pháp Polygnathus kitabicus (= Polygnathus dehiscens).
Tại Bắc Mỹ tầng Praha được thay thế bằng Siegenian hay Deerparkian.

**Tham khảo**
Thể loại:Kỷ Devon
Tầng Lochkov

Tầng Lochkov là một trong ba tầng động vật thuộc thế Tiền Devon. Nó kéo dài từ khoảng 416 ± 2,8 triệu năm trước (Ma) tới 411,2 ± 2,8 Ma. Nó là tầng đánh dấu sự xuất hiện của kỷ Devon, sau khi kết thúc thế Přídolí của kỷ Silur và tiếp theo nó là tầng Praha. Nó được đặt tên theo quận Lochkov ở tây nam Praha (Cộng hòa Séc). Tầng này bắt đầu khi có sự xuất hiện lần đầu tiên của động vật bút thạch (lớp Graptolithina) với danh pháp Monograptus uniformis và kết thúc khi có sự xuất hiện lần đầu tiên của động vật răng nón với danh pháp Eognathodus sulcatus
Tại Bắc Mỹ, tầng Lochkov được thay thế bằng Gedinnian hay Helderbergian.

**Tham khảo**
Thể loại:Kỷ Devon
Tầng Ems

Tầng Ems là một trong ba tầng động vật ở thế Devon sớm. Nó kéo dài từ khoảng 407 ± 2,8 triệu năm trước (Ma) tới 397,5 ± 2,7 Ma. Tầng trước nó là tầng Praha và ngay sau nó là tầng Eifel.
Điểm đánh dấu sự bắt đầu của tầng này là sự xuất hiện lần đầu tiên của loài động vật răng nón có danh pháp Polygnathus kitabicus (= Polygnathus dehiscens). Điểm kết thúc của nó là sự xuất hiện lần đầu tiên của phân loài động vật răng nón có danh pháp Polygnathus costatus partitus. 
Thiết diện tham chiếu chính thức (GSSP) của ICS cho tầng này nằm tại hẻm núi Zinzil'ba, đông nam Samarkand, Uzbekistan. Tên gọi của tầng này được đặt theo Bad Ems, một thành phố thuộc Rheinland-Pfalz của Đức hoặc sông Ems ở tây bắc nước này. Tên gọi cho tầng này được H. D. de Dorlodot đưa ra năm 1900.
Tại Bắc Mỹ tầng Ems được thay thế bằng Sawkill hay Sawkillian.

**Tham khảo**
Thể loại:Kỷ Devon
Tầng Eifel

Tầng Eifel là một trong hai tầng động vật thuộc thế Devon giữa. Nó kéo dài từ khoảng 397,5 ± 2,7 triệu năm trước (Ma) tới 391,8 ± 2,7 Ma. Tầng trước nó là tầng Ems và tầng sau nó là tầng Givet.
Tại Bắc Mỹ, thay thế cho tầng Eifel là Southwood, Cazenovia (một phần) và Cazenovian (một phần).
Tầng này được đặt tên theo dãy núi đồi thấp ở miền tây nước Đức là Eifel, nơi mà GSSP chính thức của ICS được khai quật tại Wetteldorf Richtschnitt. Điểm bắt đầu của tầng này là sự xuất hiện lần đầu tiên của động vật răng nón với danh pháp Polygnathus costatus partitus còn điểm kết thúc của nó là ngay phía dưới sự xuất hiện lần đầu tiên của loài lăng cúc thạch (bộ Goniatitida) với danh pháp Maenioceras stufe hoặc sự xuất hiện lần đầu tiên của động vật răng nón với danh pháp Polygnathus hemiansatus. Tên gọi tầng Eifel do Ernst Beyrich đưa ra năm 1837.

**Tham khảo**
  accessyear=2006
Thể loại:Kỷ Devon
Tầng Givet

Phacops rana
Tầng Givet là một trong hai tầng động vật của thế Devon giữa. Nó kéo dài từ khoảng 391,8 ± 2,7 triệu năm trước (Ma) tới 385,3 ± 2,6 Ma.
Tại Bắc Mỹ, thay thế cho tầng Givet là Erian, Senecan, Tioughniogan, Tioughnioga, Cazenovia (một phần), Cazenovian (một phần), Taghanic, Taghanican, Genesee, Geneseean.
Tầng đứng trước nó là tầng Eifel còn tầng diễn ra sau nó là tầng Frasne.
Tầng này được Jean Baptiste Julien d'Omalius d'Halloy đặt tên năm 1839 theo thành phố Givet thuộc khu vực Ardennes của Pháp, gần biên giới với Bỉ.
Mốc đánh dấu sự bắt đầu của tầng này là sự xuất hiện lần đầu tiên của loài động vật răng nón có danh pháp Polygnathus hemiansatus hoặc ngay phía dưới sự xuất hiện lần đầu tiên của loài lăng cúc thạch có danh pháp Maenioceras stufe. Mốc đánh dấu sự kết thúc của tầng này là sự xuất hiện lần đầu tiên của loài động vật răng nón có danh pháp Ancyrodella rotundiloba.
GSSP chính thức của ICS nằm tại Jebel Mech Irdane trong ốc đảo Tafilalt, thuộc dãy núi Anti-Atlas, Maroc.

**Tham khảo**
Thể loại:Kỷ Devon
Tầng Frasne

Tầng Frasne là một trong hai tầng động vật của thế Devon muộn. Nó kéo dài từ khoảng 385,3 ± 2,6 triệu năm trước (Ma) tới 374,5 ± 2,6 Ma. Tên gọi cho tầng này được nhà địa chất học người Pháp là Jules Gosselet đề xuất năm 1879 theo tên làng Frasnes-lez-Couvin ở Bỉ và được Ủy ban Địa tầng kỷ Devon chấp nhận năm 1981.
Tại Bắc Mỹ, thay thế cho tầng Frasne là Senecan, Sonyea, Sonyean, West Falls.
Tầng đứng trước nó là tầng Givet còn tầng diễn ra sau nó là tầng Famenne.
Mốc đánh dấu sự bắt đầu của tầng này là sự xuất hiện lần đầu tiên của loài động vật răng nón có danh pháp Ancyrodella rotundiloba. Các mốc đánh dấu sự kết thúc của tầng này là sự xuất hiện lần đầu tiên của loài lăng cúc thạch có danh pháp Phoenixites frechi hay sự phổ biến rộng khắp của động vật răng nón với danh pháp Palmatolepis triangularis hoặc sự tuyệt chủng thuộc Thượng Kellwasser của tất cả các loài trong các chi Ancyrodella, Ozarkodina và phần lớn các loài của các chi Palmatolepis, Polygnathus và Ancyrognathus.
GSSP chính thức của ICS nằm tại Col du Puech de la Suque, Montagne Noire, Pháp.
Phần lớn kiến tạo đá ngầm được thực hiện trong thời kỳ thuộc tầng Frasne, cụ thể là tại khu vực ngày nay thuộc miền tây Canada và Australia. Trên đất liền, những cánh rừng đầu tiên đã bắt đầu xuất hiện. Tại Bắc Mỹ, các kiến tạo sơn Antler và Taconic đạt tới điểm đỉnh, cùng thời với pha Bretonic của kiến tạo sơn Variscia ở châu Âu.

**Tham khảo**
Thể loại:Kỷ Devon
Túp lều bác Tom

Túp lều bác Tom (nguyên tác: Uncle Tom's Cabin; or, Life Among the Lowly) là một tiểu thuyết chống chế độ nô lệ tại Hoa Kỳ của nhà văn Harriet Beecher Stowe người Mỹ. Được xuất bản vào năm 1852, cuốn tiểu thuyết đã có ảnh hưởng sâu sắc đến quan điểm đối với những người Mỹ gốc Phi và tình cảnh nô lệ ở Hoa Kỳ, làm tăng thêm sự xung đột giữa các tầng lớp dẫn đến Nội chiến Hoa Kỳ, theo Will Kaufman.
Nhà văn Stowe là một người hoạt động chống lại sự nô lệ, đã làm nổi bật trong tiểu thuyết của mình nhân vật bác Tom, một nô lệ da đen phải lìa bỏ vợ con, bị bán từ nơi này sang nơi khác, bị đánh đập tàn nhẫn. Tiểu thuyết mô tả sự độc ác, tàn bạo có thật của sự nô lệ, đồng thời cũng khẳng định tình yêu thương có thể vượt qua mọi thứ để chiến thắng, lật đổ sự nô dịch hoá trong xã hội loài người.
Túp lều bác Tom là một cuốn tiểu thuyết bán chạy nhất trong thế kỷ 19, trong tuần đầu tiên 5.000 bản đã được bán sạch  (và cũng là quyển sách bán chạy thứ hai trong thế kỷ đó, sau Kinh Thánh) và được tin là động lực cho cuộc đấu tranh bãi nô. Trong năm đầu tiên sau khi xuất bản, 300.000 bản được bán hết chỉ tính riêng ở Hoa Kỳ mặc dù cuốn tiểu thuyết bị cấm tại các bang miền Nam nước này. Cuốn sách quan trọng đến mức, khi Tổng thống Abraham Lincoln gặp Stowe vào năm 1862 đã chào mừng bà bằng câu nói nổi tiếng: "Hóa ra bà chính là người phụ nữ nhỏ bé đã viết cuốn sách làm bùng lên cuộc chiến tranh vĩ đại".

**Nội dung**
Túp lều bác Tom kể về cuộc đời thống khổ của một người nô lệ da đen là bác Tom với chuỗi ngày đen tối, đầy tủi nhục. Bác phải lìa bỏ vợ con, bị bán từ nơi này sang nơi khác, bị đánh đập tàn nhẫn. Cuối cùng do bảo vệ nhân phẩm của mình, bác bị đánh chết trong đồn điền trồng bông khủng khiếp ở miền Nam nước Mỹ, đây cũng là nơi chôn vùi bao cuộc đời lầm than như cuộc đời bác. Tác phẩm cũng kể về số phận của Eliza cùng đứa con bỏ trốn.

**Ý nghĩa**
Túp lều bác Tom ca ngợi những người nô lệ da đen là những người trung thực, biết tôn trọng phẩm giá con người như bác Tom, những người mẹ dũng cảm như Eliza, những thanh niên cương nghị, tha thiết với tự do như George. Đồng thời tác phẩm cũng lên án đanh thép chế độ nô lệ với những chủ nô lệ, các tay sai, các con buôn vô cùng tàn bạo. Lên án Pháp luật nước Mỹ khi đó đã bênh vực chế độ nô lệ, cho phép đánh đập xiềng xích, giết chết những người da đen vô tội và trừng trị những ai che chở người nô lệ. Với tác phẩm của mình, nhà văn đã đóng góp một phần vào công cuộc giải phóng nô lệ ở nước Mỹ, tố cáo thống thiết chế độ vô nhân đạo, khích lệ những người Mỹ có lương tâm đấu tranh để tiêu diệt nó.

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
 name=Uncle Tom's Cabin-  University of Virginia Web site "Uncle Tom's Cabin and American Culture: A Multi-Media Archive" date = ngày 11 tháng 6 năm 2007-  Uncle Tom's cabin: or Life among the lowly date=2006-09-11 -  Pictures and stories from Uncle Tom's cabin date=2006-09-11 -  Uncle Tom's Cabin
Thể loại:Tiểu thuyết năm 1852
Thể loại:Tiểu thuyết của Harriet Beecher Stowe
Thể loại:Tiểu thuyết Mỹ
Thể loại:Nam Hoa Kỳ trong các tác phẩm giả tưởng
Thể loại:Tác phẩm văn học cách mạng Mỹ
Bản mẫu:C to F

;Usage:

Examples:
Short notation:  → 66
Full notation:  → wiki=yes
Italicized parameters are optional:
*num is a required parameter, which specifies the number of degrees Celsius to be converted to degrees Fahrenheit.  Please do not format this parameter, i.e., use 1234 instead of 1,234.
*precision is the number of decimal digits in the converted value.  The default value is 1.
*wiki specifies whether the names of the units should be wikified or not and can take values of either yes or no. The default value is no. ()
Bucharest

Bucharest (tiếng România: București /bu.kuˈreʃtʲ/, trong tiếng Việt thường được gọi là Bu-ca-rét do ảnh hưởng từ tên tiếng Pháp Bucarest) là thủ đô và là trung tâm thương mại và công nghiệp của Romania. Thành phố này nằm ở đông nam quốc gia này, với vị trí , nằm hai bên bờ của sông Dâmboviţa. Ban đầu nó được gọi là thành Dâmboviţa.
Sự hiện diện của Bucharest được các học giả đề cập đến từ năm 1459. Kể từ đó, thành phố đã trải qua nhiều thay đổi và đã trở thành thủ đô của Romania năm 1862 và đã củng cố vững chắc vị trí trung tâm văn hóa, nghệ thuật và truyền thông của quốc gia này. Thành phố có kiến trúc hỗn hợp mang dấu ấn của các thời kỳ lịch sử khác nhau. Trong thời kỳ giữa hai cuộc thế chiến, kiến trúc trang nhã của thành phố đã khiến nó được mệnh danh là "Paris của phía Đông" hay "Paris Nhỏ" (Micul Paris). Nhiều tòa nhà và nhiều khu phố lịch sử của thành phố này đã bị hư hại và phá hỏng bởi các cuộc chiến và các trận động đất cũng như chương trình hệ thống hóa của Nicolae Ceaușescu. Trong những năm gần đây, thành phố đã trải qua thời kỳ bùng nổ kinh tế và văn hóa.
Theo ước tính tháng 1 năm 2006, Bucharest có dân số 1.930.390 người. Khu vực đô thị tính cả bên ngoài ranh giới nội thị có dân số 2,1 triệu người. Còn nếu cả vùng đô thị thì Bucharest có dân số 2,6 triệu người. Bucharest là thành phố lớn thứ 6 ở Liên minh châu Âu tính theo dân số nội thị.
Về mặt kinh tế, thành phố này giàu có nhất ở Romania và là một trong những trung tâm công nghiệp và giao thông chính của Đông Âu. Thành phố cũng có nhiều cơ sở giáo dục.
Khu vực đô thị của thành phố này về mặt hành chính gọi là Đô thị Bucharest (Municipiul București), và có cấp hành chính như một hạt, và được chia ra làm 6 khu vực.

**Khí hậu**

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**

Thể loại:Thủ đô châu Âu
Thể loại:Thành phố của România
Thể loại:Hạt của România
Nguyễn Khánh Toàn (định hướng)

Nguyễn Khánh Toàn có thể là:- Nguyễn Khánh Toàn (1905–1993), giáo sư, viện sĩ, nguyên Thứ trưởng Bộ Giáo dục Việt Nam- Nguyễn Khánh Toàn (sinh năm 1945), nguyên Thứ trưởng Bộ Công an Việt Nam
Tập tin:Moldavie.gif

Đây là hình lấy từ trang http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/e/e0/Moldavie.gif
this image was removed from:
*Không quân Moldova

**Miêu tả**
http://www.allstates-flag.com/fotw/flags/md%5E.html
http://www.allstates-flag.com/fotw/flags/bib-coa.html#cos98
Zeljko Heimer, 20 June 2002
http://www.allstates-flag.com/fotw/flags/disclaim.html
from their page
Copyright
Most text and images contained in the website are made by the contributors themselves. If the contributor says what is the origin of the information we report it, otherwise we assume it is new material and the copyright is owned by the contributor. Our editorial policy is to include images only when we can ascertain that we have permission to use them. However, it is often the case that an image is provided to us with little back-up information associated with it. In such cases we try to assess if the image is owned by someone before posting it. If you encounter an image which you think may be from your site and used on FOTW without permission, please contact the editor of the page to advise him. Our intent is to provide as complete a collection of the world's flags as possible, and we would be most grateful to be able to use your image. If we know where it comes from, we will credit it.
Some pictures are derived from cliparts of graphical programs. Cliparts normally can be incorporated into drawings without any copyright problems. Therefore we add them to the website without declaring anything about their origin.
You can freely use any material copyrighted by the contributors of the website, provided that:- you limit your use to a maximum of 5% of the images or content of the website- you quote the author- you quote the website (as "FOTW Flags Of The World website at http://flagspot.net/flags/")- you do not alter in any way the images or the content of the text- you use the material for non-commercial and non-political purposes only- if you distribute our material by a non-Internet way (e.g., floppy disks or CD-ROM) you must add this copyright text on every copy of the medium- if you distribute our materials by a non-Internet way (e.g., floppy disks or CD-ROM) you cannot sell these media- if you want to mirror the Web, read these additional rules- If you want to reuse FOTW GeoIndex maps and boundaries' data, read these rules 

**Giấy phép ==
Tranh men sứ

Tranh men sứ là loại tranh được thực hiện bằng lối vẽ men trên nền cốt liệu gốm, thường là tấm phẳng.

**Thực hiện**
Phôi đất phẳng được vẽ phủ các nước men sống rồi đem nung đến nhiệt độ khoảng 1260°C. Quá trình nung đốt và để nguội sau đó đã làm phôi đất kết thành khối rắn chắc còn men nóng chảy dính chặt vào xương đất tạo nên lớp phủ bề mặt rất cứng và vô cùng bền vững. Chính vì thế mà tranh men sứ được xem như những tác phẩm sống mãi với thời gian.

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
Thể loại:Men sứ
Phục Hòa

Phục Hòa là một huyện cũ thuộc tỉnh Cao Bằng, Việt Nam.

**Địa lý**
Huyện Phục Hòa ở phía đông nam tỉnh Cao Bằng, có vị trí địa lý:
*Phía đông giáp huyện Hạ Lang và giáp Quảng Tây, Trung Quốc
*Phía tây giáp huyện Hòa An
*Phía nam giáp huyện Thạch An
*Phía bắc giáp huyện Quảng Uyên.
Đến năm 2019, huyện Phục Hòa có diện tích 251,67 km², dân số là 23.625 người, mật độ dân số đạt 93 người/km². Sông Bằng (Bằng Giang) bắt nguồn từ núi Nà Vài của Trung Quốc chảy qua Thủy Khẩu ở biên giới Phục Hòa vào Long Châu rồi nhập vào sông Tây Giang.
Trên địa bàn huyện có một cửa khẩu quốc tế giao thương Trung Quốc là cửa khẩu Tà Lùng.

**Lịch sử**
Châu Phục Hòa thuộc tỉnh Cao Bằng được chính quyền thực dân Pháp thành lập vào năm 1893 trên cơ sở tách tổng Phục Hòa thuộc châu Thạch An và tổng Cách Linh thuộc châu Quảng Uyên.
Ngày 8 tháng 3 năm 1967, Hội đồng Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra Quyết định 27-CP sáp nhập hai huyện Phục Hòa và Quảng Uyên thành huyện Quảng Hòa.
Huyện Quảng Hòa tồn tại cho đến năm 2001 thì lại tách ra thành hai huyện là Phục Hòa và Quảng Uyên theo Nghị định 96/2001/NĐ-CP.
Khi tách ra, huyện Phục Hòa có thị trấn Tà Lùng và 8 xã: Cách Linh, Đại Sơn, Hòa Thuận, Hồng Đại, Lương Thiện, Mỹ Hưng, Tiên Thành, Triệu Ẩu. Huyện lỵ của huyện đặt tại xã Hòa Thuận.
Ngày 13 tháng 12 năm 2007, chuyển xã Hòa Thuận thành thị trấn Hòa Thuận, thị trấn huyện lỵ huyện Phục Hòa.
Ngày 10 tháng 1 năm 2020, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 864/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã thuộc tỉnh Cao Bằng (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 2 năm 2020). Theo đó:
*Sáp nhập xã Triệu Ẩu và một phần diện tích, dân số của xã Hồng Đại thành xã Bế Văn Đàn
*Sáp nhập phần diện tích và dân số còn lại của xã Hồng Đại vào xã Cách Linh
*Sáp nhập xã Lương Thiện vào thị trấn Hòa Thuận.
Sau khi sắp xếp, huyện Phục Hòa có 2 thị trấn: Hòa Thuận (huyện lỵ), Tà Lùng và 5 xã: Bế Văn Đàn, Cách Linh, Đại Sơn, Mỹ Hưng, Tiên Thành.
Ngày 11 tháng 2 năm 2020, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 897/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện và đổi tên đơn vị hành chính cấp xã thuộc tỉnh Cao Bằng (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 3 năm 2020). Theo đó, sáp nhập huyện Phục Hòa với huyện Quảng Uyên và xã Quốc Toản thuộc huyện Trà Lĩnh vừa giải thể để tái lập huyện Quảng Hòa.

**Chú thích**
Thể loại:Hành chính Cao Bằng
Đội tuyển bóng đá quốc gia Montenegro

Đội tuyển bóng đá quốc gia Montenegro (tiếng Montenegro và tiếng Serbia: Fudbalska reprezentacija Crne Gore / Фудбалска репрезентација Црне Горе) là đội tuyển cấp quốc gia của Montenegro do Hiệp hội bóng đá Montenegro quản lý.

**Thành tích tại giải vô địch thế giới**
1930 đến 1938 - Là một phần của Vương quốc Nam Tư
*1950 đến 1990 - Là một phần của CHXHCN Nam Tư
*1994 đến 2002 - Là một phần của CHLB Nam Tư
*2006 - Là một phần của Serbia và Montenegro
*2010 đến 2022 - Không vượt qua vòng loại

**Thành tích tại giải vô địch châu Âu**
1960 đến 1992 - Là một phần của CHXHCN Nam Tư
*1996 đến 2000 - Là một phần của CHLB Nam Tư
*2004 - Là một phần của Serbia và Montenegro
*2008 - Không tham dự, vì chưa gia nhập UEFA cho tới tháng 1 năm 2007. Tư cách thành viên của Serbia và Montenegro chuyển cho  Serbia
*2012 đến 2024 - Không vượt qua vòng loại

**Thành tích tại UEFA Nations League**

**Đội hình**
Đội hình dưới đây tham dự 2 trận giao hữu gặp Slovakia và Slovenia vào tháng 11 năm 2022.
Số liệu thống kê tính đến ngày 20 tháng 11 năm 2022 sau trận gặp Slovenia.

**Triệu tập gần đây**
INJ Rút lui vì chấn thương.
*PRE Đội hình sơ bộ.
*RET Đã chia tay đội tuyển quốc gia.

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
 Đội tuyển bóng đá quốc gia Montenegro date=2010-03-27  trên trang chủ của FIFA
Montenegro

Bóng đá
Đội tuyển bóng đá quốc gia Phần Lan

Đội tuyển bóng đá quốc gia Phần Lan (tiếng Phần Lan: Suomen jalkapallomaajoukkue) là đội tuyển cấp quốc gia của Phần Lan do Hiệp hội bóng đá Phần Lan quản lý.
Trận thi đấu quốc tế đầu tiên của đội tuyển Phần Lan là trận gặp đội tuyển Thụy Điển vào năm 1911. Thành tích tốt nhất của đội cho đến nay là vị trí thứ tư của Thế vận hội Mùa hè 1912. Đội đã lần đầu tiên tham dự Euro là vào năm 2020. Tại giải năm đó, đội chỉ có một trận thắng trước Đan Mạch, thua 2 trận trước Nga và Bỉ, do đó dừng bước ở vòng bảng.

**Thành tích tại các giải đấu**

**Giải vô địch thế giới**
1930 đến 1934 - Không tham dự
*1938 - Không vượt qua vòng loại
*1950 - Bỏ cuộc khi tham dự vòng loại
*1954 đến 2022 - Không vượt qua vòng loại

**Giải vô địch châu Âu**

**UEFA Nations League**

**Thế vận hội**
 (Nội dung thi đấu dành cho cấp đội tuyển quốc gia cho đến kỳ Đại hội năm 1988)

**Cầu thủ**

**Đội hình hiện tại**
Đội hình tham dự 2 trận giao hữu gặp Bắc Macedonia và Na Uy vào tháng 11 năm 2022.
Số liệu thống kê tính đến ngày 20 tháng 11 năm 2022 sau trận gặp Na Uy.

**Đội hình sơ bộ**
Các cầu thủ dưới đây được triệu tập trong vòng 12 tháng.
*INJ = Rút lui vì chấn thương.
*PRE = Đội hình sơ bộ.

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
 Đội tuyển bóng đá quốc gia Phần Lan date=2014-11-22  trên trang chủ của FIFA
Phần Lan

Bóng đá
Muang Tum

Prasat Hin Muang Tum (ปราสาทเมืองต่ำ, Prá-sạt Mường Tam, ប្រាសាទមឿងតាំ, Prasat Mueang Tam là một ngôi đền Khmer ở tỉnh Buri Ram, Thái Lan. Ngôi đền này chủ yếu theo phong cách Khleang và Baphuon, và được xây dựng trong thế kỷ 10 và 11. Vị thần ban đầu là Shiva, dù Vishnu cũng được thờ ở đó.
Giống như phần lớn các ngôi đền Khmer khác, Muang Tum nhìn về hướng đông. Một baray (hồ chứa nước), có lẽ xây cùng lúc với đền, nằm về phía đông còn một baray sau này rộng hơn nằm về phía bắc giữa Muang Tum và Phanom Rung.

**Tham khảo**
Freeman, Michael. A Guide to Khmer Temples in Thailand and Laos. Weatherhill, 1998
Muang Tum
Thể loại:Buri Ram
Thể loại:Di tích Angkor
Thể loại:Công trình xây dựng tỉnh Buriram
Công viên lịch sử Mueang Sing

Mueang Sing (เมืองสิงห์; Mương Sình) là một công viên lịch sử ở huyện Sai Yok, tỉnh Kanchanaburi, Thái Lan. Phế tích của hai ngôi đền Khmer có niên đại thế kỷ 13 và 14. Nó được tuyên bố là công viên lịch sử năm 1987.
Được xây theo phong cách Bayon, các ngôi đền có liên quan tới Đế quốc Khmer dưới thời trị vì của vua Jayavarman VII (1180 đến 1219). Một điêu khắc đá của hoàng tử Vira Kumara ca ngợi cha mình, 23 thành phố được kể tên ra, trong số này có một thành phố tên là Srichaiya Singhapura mà một số học giả cho là Mueang Sing.
Tên gọi Mueang Sing lần đầu xuất hiện trong biên niên sử của triều vua Rama I (1782-1809), khi nó là một thị xã có thành bảo vệ cho Kanchanaburi. Trong cuộc cải tổ hành chính tỉnh cuối thế kỷ 19, tư cách của nó được hạ xuống từ mueang thành tambon (xã).
Bố công trình nằm trong một khu vực rộng 736.000 m² có thành laterit bao quanh. Thành nam chạy uốn dọc theo dòng Khwae Noi, còn ba cạnh kia vuông vức.

**Tham khảo**

Mueang Sing
Thể loại:Kanchanaburi
Thể loại:Di tích Angkor
Sùng Tả

Sùng Tả (tiếng Tráng: Cungzcoj Si, chữ Hán giản thể: 崇左市, bính âm: Chóngzuǒ) là một địa cấp thị trong khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Trung tâm hành chính là thành phố Bằng Tường.
Sùng Tả giáp với các địa cấp thị khác là Bách Sắc ở phía bắc, Phòng Thành Cảng ở phía nam. Phía tây giáp huyện Hạ Lang, huyện Quảng Hòa và huyện Thạch An tỉnh Cao Bằng và huyện Cao Lộc, huyện Đình Lập, huyện Lộc Bình, huyện Tràng Định và huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn và huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh của Việt Nam.
Sùng Tả có 1 quận (Giang Châu), 1 thành phố cấp phó địa khu (Bằng Tường), 5 huyện (Ninh Minh, Long Châu, Phù Tuy, Đại Tân, Thiên Đẳng).
Sùng Tả có 2,34 triệu dân trong đó 89,26% là người Choang.

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
  Website của chính quyền Sùng Tả date=2015-11-03 

Thể loại:Đơn vị hành chính cấp địa khu Quảng Tây
Thể loại:Thành phố tỉnh Quảng Tây
Tầng Famenne

Tầng Famenne là một trong hai tầng động vật thuộc thế Devon muộn. Nó kéo dài từ khoảng 374,5 ± 2,6 triệu năm trước (Ma) tới 359,2 ± 2,5 Ma. Tầng trước nó là tầng Frasne và tầng tiếp theo nó là tầng Tournai của kỷ Than Đá. Tên gọi của tầng này do André Dumont đặt năm 1855 theo khu vực Famenne ở miền đông Bỉ. GSSP chính thức của ICS cho tầng này nằm tại mỏ đá Coumiac thuộc dãy núi Montagne Noire ở tây nam Pháp.
Mốc đánh dấu sự bắt đầu của tầng này là sự phổ biến của loài động vật răng nón có danh pháp Palmatolepis triangularis hay sự kiện tuyệt chủng Thượng Kellwasser của tất cả các loài trong các chi Ancyrodella, Ozarkodina cũng như sự tuyệt chủng phần lớn các loài trong các chi Palmatolepis, Polygnathus, Ancyrognathus hoặc trùng khớp với sự xuất hiện lần đầu tiên của loài lăng cúc thạch có danh pháp Phoenixites frechi.
Mốc kết thúc của tầng này là sự xuất hiện lần đầu tiên của động vật răng nón với danh pháp Siphonodella sulcata.
Tại Bắc Mỹ, thay thế cho tầng Famenne là Chautauquan, Canadaway, Conneaut, Conneautan, Conewango và Conewangan.
Trong thời gian diễn ra của tầng này những động vật bốn chân đầu tiên đã xuất hiện. Trong lòng biển, nhóm chính mới lạ của các động vật chân đầu thuộc phân lớp Cúc đá (Ammonoidea), được gọi chung theo tên khoa học là Clymeniina đã xuất hiện, trải qua sự đa dạng lớn và lan tỏa khắp thế giới, và sau đó đột ngột rơi vào tình trạng tuyệt chủng.
Sự bắt đầu của tầng Famenne được đánh dấu bằng sự kiện tuyệt chủng lớn, và kết thúc với sự kiện tuyệt chủng nhỏ hơn nhưng vẫn là rất mãnh liệt.

**Xem thêm**
 Danh sách các khu vực hóa thạch

**Tham khảo**
Thể loại:Kỷ Devon
Mạnh Hoạch

Mạnh Hoạch (孟獲) là một trong những thủ lĩnh của cuộc nổi dậy ở vùng Nam Trung, phía nam của Thục Hán thời Tam quốc (thuộc khu vực ngày nay là Vân Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa).
Có rất ít ghi chép về Mạnh Hoạch trong chính sử. Nhà nghiên cứu Trần Văn Đức cho rằng Mạnh Hoạch là một Đầu mục ở quận Ích Châu, nghĩa là lúc đó ông ta đang làm quan võ cho nhà Thục Hán. Các thủ lĩnh nổi dậy khác như Ung Khải (hậu duệ của Hợp hương hầu Ung Xỉ), Chu Bao (Thái thú quận Tang Ca), Cao Định... đều là quan viên Thục Hán, đa phần là người Hán. Sau khi những người kia bại trận hoặc đã chết, Mạnh Hoạch dẫn tàn quân kết hợp với các bộ lạc phía Nam tiếp tục kháng chiến, nhưng thất bại, bị bắt và hàng phục.

**Trong văn chương hư cấu**
Theo Tam quốc diễn nghĩa, nhân vật Mạnh Hoạch được gọi là "Man Vương", đứng đầu các bộ lạc Nam Man và thường xuyên quấy nhiễu. Gia Cát Lượng đã đích thân dẫn quân đến thu phục Mạnh Hoạch.
Cũng theo Tam Quốc Diễn nghĩa thì Gia Cát Lượng đã 7 lần bắt được Mạnh Hoạch và tha với mục đích thu phục nhân tâm các bộ lạc khu vực này. Mạnh Hoạch sau đó thề trung thành với Thục Hán.
Trong tiểu thuyết này, nhân vật Mạnh Hoạch có vợ là nhân vật hư cấu Chúc Dung. Các truyện đời sau còn tạo ra thêm một nhân vật hư cấu nữa là là Hoa Man (con của Mạnh Hoạch và Chúc Dung).
Ngoài Chúc Dung phu nhân, La Quán Trung còn tạo ra một loạt các nhân vật hư cấu khác như anh em của Hoạch là Mạnh Ưu, Mạnh Tiết; và Ngột Đột Cốt, Đái Lai Động chúa, Mộc Lộc đại vương, Đóa Tư đại vương, Kim Hoàn Tam Kết, Đổng Trà Na, A Hội Nam, Mang Nha Trường...

**Chú thích**

**Liên kết ngoài**
Thể loại:Nhân vật quân sự Tam Quốc
Thể loại:Nhân vật chính trị Thục Hán
Thể loại:Người Vân Nam
Thể loại:Nhân vật Tam quốc diễn nghĩa
Thể loại:Nhân vật được tiểu thuyết hóa
Thể loại:Người Lô Lô
Thể loại:Tướng lĩnh từ Vân Nam
Thể loại:Người mà sự tồn tại gây tranh cãi
Nam Man

Hình:Huaxiasiyi.svg |thumb|Bản đồ thời nhà Chu gồm Hoa Hạ bao quanh là Tứ Di:  Đông Di, Bắc Địch, Tây Nhung và Nam ManTập tin:Tianxia vi.svg|nhỏ|Những bộ lạc man rợ theo Trung Quốc. Những người ở phương Đông gọi là Đông Di (東夷), phương Tây gọi là Tây Nhung (西戎), phương Nam gọi là Nam Man (南蠻), và phương Bắc gọi là Bắc Địch (北狄).
Nam Man (南蠻, nghĩa là "người man rợ phương Nam") là thuật ngữ hàm ý miệt thị trong lịch sử Trung Quốc để chỉ cộng đồng nông nghiệp Bách Việt ở phía Nam Trung Quốc.
Thuật ngữ nằm trong lý thuyết Địa lí Trung Quốc thời phong kiến, coi "Trung Quốc" là "nước ở trung tâm" và người ở đó được coi là người đã giáo hóa văn minh, còn xung quanh là bốn phương "man di mọi rợ", gọi là Tứ di. Vùng đất khởi phát của người Trung Quốc là vùng Hoa Hạ (華夏) , và là nguồn của các thuật ngữ Trung Hoa, người Hoa. Người ở phương Đông gọi là Đông Di (東夷), phương Tây gọi là Tây Nhung (西戎), phương Nam gọi là Nam Man (南蠻), và phương Bắc gọi là Bắc Địch (北狄), trong đó các chữ tượng hình chỉ các nhóm này đều có phần biểu thị "sâu bọ thú vật" . Ngày nay chữ Hán đã lược bỏ phần biểu tượng này đi, nên trong các chữ Hán dẫn ra ở trên chỉ còn có ở chữ Địch (狄) và Man (蠻).
Tam Miêu và di cư của người H'Mông
Xung đột lớn và kéo dài của người Hoa với Nam Man là xung đột giữa nhà Thương và đất nước Văn Lang (thế kỉ 16 TCN), xung đột giữa nhà Hán với Nam Việt vương quốc hùng mạnh ở phía nam sông Trường Giang vào thế kỷ 3 trước Công nguyên do người Bách Việt dẫn đầu. Người Hoa đã chinh phục, đồng hóa thành công người Bách Việt, và đẩy dần người Bách Việt về phương nam. Trong thời kỳ Tam Quốc, người Miêu dưới sự lãnh đạo của Mạnh Hoạch đã nhiều lần nổi lên chống lại Thục Hán, sau khi Mạnh Hoạch bị Gia Cát Lượng bắt và thả 7 lần đã quy phục Thục Hán . Nam Chiếu thường xuyên cống nộp thông qua Kiếm Nam Tiết độ sứ (劍南節度使).
Trong thời nhà Đường, người Miêu (Hmong) ở khu vực tây nam cùng với người Bạch và người Di (người Lô Lô) lập ra  Mông Xá Chiếu (蒙舍詔) hay Nam Chiếu (南詔), đã thống nhất Lục Chiếu và thành lập nhà nước độc lập đầu tiên đầu thế kỷ 6. Khi nhà Đường dần suy yếu, Nam Chiếu, sau là Vương quốc Đại Lý, giành được độc lập nhiều hơn. Tuy nhiên năm 1253 vương quốc bị Nhà Nguyên chinh phục và đồng hóa. Trong khi đó, một số ảnh hưởng của nền văn hóa Nam Chiếu tiếp tục được truyền xuống phía Nam.
Ở Việt Nam, các vương triều cũng dùng từ Nam Man hoặc man di để chỉ các dân tộc Chiêm Thành, Khmer, Mã Lai, Java, các sắc dân thiểu số ở vùng Tây Nguyên.date =ngày 13 tháng 7 năm 2020

**Tham khảo**
Thể loại:Chủ nghĩa dĩ Hoa vi trung
Thể loại:Dân tộc cổ đại Trung Quốc
Thể loại:Nhà Chu
Montagne Noire

Pic de Nore
Montagne Noire (có nghĩa "Núi Đen") là một dãy núi ở tây nam Pháp. Dãy núi này nằm ở đoạn cuối tây nam của Massif Central. Nó nằm ở khu vực giáp giới của các départment: Tarn, Hérault và Aude. Đỉnh cao nhất của nó là Pic de Nore với độ cao 1.210 m.
Dãy núi này nằm bên trong Parc naturel régional du Haut-Languedoc.

**Tham khảo**
Thể loại:Aude
Thể loại:Hérault
Thể loại:Tarn
Thể loại:Dãy núi tại Pháp
Thể loại:Địa mạo Hérault
Thể loại:Dãy núi Occitanie
Kim văn

Kim văn (金文) hay còn gọi là minh văn (銘文) hay chung đỉnh văn (钟鼎文), là loại văn tự được khắc hoặc đúc trên đồ đồng, là sự kế thừa của giáp cốt văn, xuất hiện cuối đời nhà Thương, thịnh hành vào đời Tây Chu. Nội dung thường liên quan mật thiết đến cuộc sống đương thời, đặc biệt là cuộc sống của tầng lớp thống trị, như việc tế lễ, sắc lệnh, việc chiến tranh, săn bắn... Mọi người thường coi kim văn trên Mao công đỉnh thời Chu Tuyên Vương là đại diện cho kim văn. Từ Tây Chu trở về sau, kim văn được sử dụng rộng rãi. Theo thống kê, người ta tìm được 3005 chữ kim văn, đã đọc được 1804 chữ, nhiều hơn giáp cốt văn một chút. Do thời kì Thương Chu rất thịnh hành đồ đồng, mà trong đó chung (cái chuông) và đỉnh (cái vạc) là những nhạc khí, lễ khí tiêu biểu nên kim văn còn có tên gọi là chung đỉnh văn.

**Phân loại**
Kim văn có thể chia làm bốn loại, đó là Ân kim văn (khoảng năm 1300 tr.CN - 1070 tr.CN), Tây Chu kim văn (khoảng 1070 tr.CN - 771 tr.CN), Đông Chu kim văn (khoảng 771 tr.CN - 222 tr.CN) và Tần Hán kim văn (221 tr.CN - 219 s.CN).

**Ân kim văn**
Từ trước đời nhà Thương đã có kim văn, nhưng kim văn thực sự hình thành là từ sau khi Bàn Canh dời đô. Ban đầu chỉ có vài chữ, đến đầu đời nhà Chu đã có hơn 1200 chữ. Những đồ đồng có đúc kim văn thời nhà Thương là khá nhiều, nhưng nội dung đơn giản, chủ yếu là tên họ của người đúc hoặc của tổ tiên người đó. Đến khi nhà Thương bị diệt, mới xuất hiện những bài văn khắc bằng kim văn, nhưng bài dài nhất cũng chỉ có hơn 40 chữ.

**Tây Chu kim văn**
Từ khi nhà Chu lên thay nhà Thương, kim văn dần thịnh hành, viết những chuyện của vua chúa như việc Chiêu Vương tuần du phương nam, Mục Vương đi săn ở phía tây... đều được ghi chép lại.

**Đông Chu kim văn**

**Tần Hán kim văn**

**Quá trình chế tạo kim văn**

**Tham khảo**
Thể loại:Tiếng Trung
Thể loại:Hệ chữ viết
Tầng Tournai

Tầng Tournai là một trong ba tầng động vật thuộc thế Mississippi của kỷ Than Đá. Nó kéo dài từ khoảng 359,2±2,5 triệu năm trước (Ma) tới 345,4±2,1 Ma. Diễn ra trước nó là tầng Famenne còn diễn ra sau nó là tầng Visé. Trong thời gian thuộc tầng Tournai, các cánh rừng cổ đại được hình thành và chết đi, tạo ra một tầng chứa các dạng nhiên liệu chứa cacbon như than đá, dầu mỏ và các nhiên liệu hóa thạch khác. Tên gọi của tầng này do André Dumont đặt ra năm 1832 theo tên của thành phố Tournai (Doornik) của Bỉ. GSSP chính thức của ICS nằm gần đỉnh núi La Serre ở đông nam dãy núi Montagne Noire, Pháp. Mốc đánh dấu sự bắt đầu của tầng này là sự xuất hiện lần đầu tiên của loài động vật răng nón với danh pháp Siphonodella sulcata. Mốc đánh dấu sự kết thúc vẫn chưa được chọn chính thức, tuy một số nhà địa chất coi đó là thời điểm xuất hiện lần đầu tiên của loài trùng thoi có danh pháp Eoparastaffella simplex (thuộc bộ Trùng thoi (Fusulinida), ngành Trùng lỗ (Foraminifera)).

**Tham khảo**
Thể loại:Kỷ Than đá
Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên

Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (tiếng Latinh nghĩa là Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên), thường gọi ngắn gọn là Principia, là tác phẩm gồm 3 tập sách do Sir Isaac Newton viết bằng tiếng Latinh xuất bản lần đầu vào ngày 5 tháng 7 năm 1687. Sau khi chú thích và hiệu đính tập đầu tiên, Newton cho xuất bản hai tập nữa vào các năm 1713 và 1726. Nội dung của Principia viết về các định luật về chuyển động của Newton thiết lập lên cơ sở của cơ học cổ điển, và về định luật vạn vật hấp dẫn của Newton cùng với lập luận để suy ra ba định luật của Kepler về chuyển động hành tinh (mà trước đó Johannes Kepler đã suy luận ra dựa trên các kết quả thực nghiệm). Principia "được đánh giá cách công minh là một trong những tác phẩm quan trọng nhất trong lịch sử khoa học".
Nhà vật lý và toán học người Pháp Alexis Clairaut đánh giá tác phẩm vào năm 1747: "Quyển sách nổi tiếng Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên đánh dấu kỷ nguyên cách mạng vĩ đại trong vật lý học. Các phương pháp do Sir Newton sử dụng... đã chiếu rọi ánh sáng của toán học vào khoa học mà khi đó vẫn còn nằm trong bóng tối của các phỏng đoán và giả thuyết." Một đánh giá vào thời điểm khi lý thuyết của Newton chưa được chấp nhận hoàn toàn, vào cuối thế kỷ sau khi phát hành lần ấn bản 1687, "không ai có thể từ chối rằng" (ngoài cuốn Principia) "một khoa học đã nổi lên, ít nhất trong phạm vi nó đề cập, vượt qua bất cứ thứ gì trước đó mà nó đứng một mình như là một ví dụ của khoa học tổng quát."
Trong phát biểu lý thuyết vật lý của mình, Newton đã phát triển và sử dụng công cụ toán học mà ngày nay chính là lĩnh vực vi tích phân. Nhưng ngôn ngữ của vi tích phân mà chúng ta biết đến lại hầu như không xuất hiện trong Principia; thực tế Newton đã đưa ra các chứng minh bằng dạng hình học của phép tính vô cùng bé, dựa trên sự triệt tiêu của giới hạn tỷ số các đại lượng hình học vô cùng bé. Trong kết luận của lần ấn bản sửa đổi Principia, Newton nêu ra câu nói nổi tiếng, Hypotheses non fingo ("Tôi không đặt ra các giả thuyết.")

**Xem thêm**
Thí nghiệm đạn pháo của Newton

**Tham khảo**

**Liên kết ngoài**
  Newton's Principia - read and search date = ngày 10 tháng 8 năm 2009-  Sir Isaac Newton: The PRINCIPIA-  Principia Text in Latin
Thể loại:Sách năm 1687
Thể loại:Sách vật lý
Thể loại:Sách toán học
Thể loại:Isaac Newton
Thể loại:Khoa học năm 1687
Thể loại:Sách năm 1713
Thể loại:Sách năm 1726
Thể loại:Triết học tự nhiên