ฉบับร่าง:พระราษฎรบริหาร (เกษ)

----
พระราษฎรบริหาร (เกษ) หรืออีกนามเรียกว่า “ราชวงศ์เกษ” เป็นเจ้าเมืองกมลาไสย ลำดับที่ 1 (พ.ศ. 2404–2419) เป็นต้นเชื้อสายตระกูล บริหารและเกษทอง ซึ่งผู้ใช้นามสกุลส่วนใหญ่ตั้งรกรากและอาศัยอยู่ในจังหวัดกาฬสินธุ์และลพบุรีในปัจจุบัน

**ชาติกำเนิด**
เกิดเมื่อราวปี พ.ศ.ใดไม่ปรากฏ บิดาคือท้าวเซียงโคตร ราชวงศ์เมืองกาฬสินธุ์ ส่วนมารดาไม่ปรากฏนาม มีพี่น้องร่วมสายโลหิตกี่คนไม่ปรากฏ

**การรับราชการ**
•เมื่อเติบโตขึ้นได้เข้ารับราชการในกรมการเมืองกาฬสินธุ์และได้ติดตามกองราชวงศ์(ลาว)เมืองกาฬสินธุ์ มารักษาราชการเมืองสกลนครแล้วได้รับการแต่งตั้งเป็นที่“ท้าวขัตติยะ”รักษาราชการราชบุตรเมืองสกลนครจนถึงปีพ.ศ.2390 ต่อมาในสมัยพระยาไชยสุนทร (ทอง) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ ลำดับที่ 5 ถึงแก่กรรมลงที่กรุงเทพฯ จึงได้เป็นที่ราชบุตรเมืองกาฬสินธุ์ และต่อในสมัยพระยาไชยสุนทร(จารย์ละ) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ ลำดับที่ 6 จึงได้เป็นที่ราชวงศ์เมืองกาฬสินธุ์ ภายหลังพระยาไชยสุนทร(จารย์ละ) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ ลำดับที่ 6 ได้ถึงแก่กรรมลง ในปี พ.ศ. 2396 กรมการเมืองกาฬสินธุ์ได้มีใบบอกกราบบังคมทูลให้โปรดเกล้าฯ พระทานสัญญาบัตรตั้งท้าวกิ่ง เป็นที่พระยาไชยสุนทร เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ และท้าวหนูม้าวบุตรท้าวหมาสุย เป็นที่อุปฮาด ท้าวเกษบุตรราชวงศ์เซียงโคตร เป็นที่ราชวงศ์ และพระอินทิสาร(ขี่)บุตรพระยาไชยสุนทร(ทอง) เป็นที่ราชบุตร จนถึงปีพ.ศ.2404 ราชวงศ์(เกษ)ได้เกิดความขัดแย้งกับพระยาไชยสุนทร(กิ่ง) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ ลำดับที่ 7 จึงเป็นคดีความฟ้องร้องไปยังกรุงเทพฯ ทางราชสำนักจึงยุติปัญหาโดยกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ให้ราษฎรจากเมืองกาฬสินธุ์ส่วนหนึ่งไปตั้งเมืองใหม่ที่”บ้านสระบัว“ริมน้ำปาว ให้ชื่อเมืองใหม่ว่า”กมลาไสย“แล้วจึงโปรดเกล้าฯ ให้ราชวงศ์(เกษ)เป็นที่”พระราษฎรบริหาร“ เจ้าเมืองกมลาไสย คนแรก นับแต่นั้นเป็นต้นมา

**เหตุการณ์สำคัญ**
•ปี พ.ศ. 2396 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ทรงมีพระบรมราชโองการใบบอกพระราชทานสารตราตั้งเมืองกาฬสินธุ์โปรดเกล้าฯให้ อุปฮาดท้าวจารย์ละบุตรท้าวหมาป้องผู้รักษาราชการเมืองกาฬสินธุ์เป็นที่”พระยาไชยสุนทร”เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ ท้าวกิ่งบุตรอุปฮาดหมาสุยเป็นที่อุปฮาดเมืองกาฬสินธุ์ ท้าวเกษบุตรราชวงศ์เซียงโคตรเป็นที่ราชวงศ์เมืองกาฬสินธุ์และให้พระอินทิสาร(ขี่)ราชบุตรเมืองสกลนครมาเป็นราชบุตรเมืองกาฬสินธุ์ ตามลำดับและต่อไม่นานเมื่อสารตราตั้งมาวางไว้ที่เมืองกาฬสินธุ์พระยาไชยสุนทร(จารย์ละ)ก็ถึงแก่กรรมลงกรมการเมืองจึงพร้อมใจตั้งอุปฮาดกิ่งเป็นผู้รักษาราชการเจ้าเมืองกาฬสินธุ์ต่อไป
•ปี พ.ศ. 2397 พระยาไชยสุนทร(กิ่ง) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์มีใบอกลงไปว่าราชบุตรเมืองกุดสิมนารายณ์ว่างลง จึงขอโปรดเกล้าฯ ให้ท้าวขัติยะ เป็นราชบุตรเมืองกุดสิมนารายณ์ พระราชทานเสื้ออัตลัตดอกสะเทิน ๑ แพรขาว ๑ ผ้าเชิงปูม ๑ เป็นเครื่องยศ
•ปี พ.ศ. 2398 พระยาไชยสุนทร(กิ่ง) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์พร้อมกับท้าวหนูม้าวน้องชาย จึงลงไปเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ณ กรุงเทพฯ เพื่อรับพระราชทานสัญญาบัตรตราตั้งเป็นเจ้าเมืองกาฬสินธุ์และทูลขอแต่งตั้งท้าวหนูเป็นที่อุปฮาดเมืองกาฬสินธุ์และพักรออยู่กรุงเทพฯ 2 ปี ท้าวหนูม้าวจึงได้รับพระราชทานตราตั้งเป็นที่อุปฮาดเมืองกาฬสินธุ์
•ปี พ.ศ. 2400 พระยาไชยสุนทร(กิ่ง) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์กับอุปฮาด(หนูม้าว)กลับจากราชการที่กรุงเทพฯ พร้อมเชิญสารตราตั้งกรมการเมืองมาวาง ณ เมืองกาฬสินธุ์ จัดให้ราชวงศ์(เกษ)และพระอินทิสาร(ขี่)ราชบุตร อยู่ในตำแหน่งเดิมต่อไป จึงสร้างความไม่พอใจแก่กรมการเมืองกาฬสินธุ์ในครั้งนี้เป็นอย่างยิ่ง
•ปี พ.ศ. 2405 เมืองกาฬสินธุ์มีใบบอกขออุปฮาด(ด้วง)เป็นที่”พระธิเบศร์วงษา”เจ้าเมืองกุดสิมนารายณ์ จึงโปรดเกล้าตามที่ขอไป พระราชทานถาดหมากคนโทเงิน ๑ สำรับ สัปทนแพรขลิบ ๑ เสื้อเข้มขาบก้านแย่ง ๑ แพรสีทับทิมติดขลิบ ๑ ผ้าดำปักไหมทอง ๑ แพรขาวห่ม ๑ ผ้าปูม ๑ เป็นเครื่องยศ
•ปี พ.ศ. 2407 พระยาไชยสุนทร(กิ่ง) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์มีใบบอกขอตั้งท้าวขัตติยะให้เป็นว่าที่ราชวงศ์เมืองภูแล่นช้างและในปีนี้หัวเมืองฝ่ายตะวันออกเกิดทุพภิกขภัยฝนแล้งข้าวแพง ซื้อขายกันราคาสัดละตำลึงหรือ ๔ ทนานต่อบาท เจ้าเมือง กรมการ ท้าวเพี้ย ราษฎร พากันได้รับความอดอยากยากแค้น จึงขอให้เรียกกองสักเลกยกจากเมืองยโสธรกลับลงไปยังกรุงเทพฯ
•ปี พ.ศ. 2409 พระยาไชยสุนทร(กิ่ง)กับราชวงศ์(เกษ) เกิดเหตุขัดแย้งวิวาทกันและเป็นความลงไปค้างอยูกรุงเทพฯ ราชวงศ์(เกษ) จึงขอให้เจ้าพนักงานเข้ากราบบังคมทูลขอแยกจากเมืองกาฬสินธุ์ ไปตั้งอยู่บริเวณบ้านสระบัว ตำบลดงมะขามเฒ่า ปากห้วยกอก ริมน้ำปาว กับขอให้ตั้งอยู่ ณ บ้านพันลำ ตำบลภูคนโท ขอยกขึ้นเป็นเมือง
•ปี พ.ศ. 2410 มีใบบอกพระราชทานสารตราตั้งบ้านสระบัวขึ้นเมืองกมลาไสยและบ้านพันลำขึ้นเป็นเมืองสหัสขันธ์ พร้อมแต่งตั้งกรมการเมืองกมลาไสยโดยให้ท้าวเกษราชวงศ์เมืองกาฬสินธุ์เป็นที่”พระราษฎรบริหาร” เจ้าเมือง ท้าวทองเป็นที่อุปฮาด ท้าวบัวเป็นที่ราชวงศ์ ท้าวมหานามเป็นที่ราชบุตร ส่วนเมืองสหัสขันธ์แต่งตั้งให้ ท้าวแสนเป็นที่”พระประชาชนบาล” เจ้าเมือง ท้าวพรหมเป็นที่อุปฮาด ท้าวคำไภยเป็นที่ราชวงศ์ ท้าวแสงเป็นที่ราชบุตร ทั้งสองเมืองให้ขึ้นกับเมืองกาฬสินธุ์
•ปี พ.ศ. 2419 พระราษฎรบริหาร(เกษ) เจ้าเมืองกมลาไสย ถึงแก่กรรมด้วยวัย ๗๐ ปีเศษ เป็นเจ้าเมืองได้ ๑๑ ปีส่วนพระยาไชยสุนทร(หนู) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ มีเหตุวิวาทบาดหมางกับพระพิชัยอุดมเดช เจ้าเมืองภูแล่นช้างและพระธิเบศวงษา(ด้วง) เจ้าเมืองกุดสิมนารายณ์และได้ลงไปเฝ้าพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ได้รับสั่งให้เจ้าพนักงานให้แยกเมืองกุดสิมนารายณ์ออกจากเมืองกาฬสินธุ์ไปทำราชการขึ้นกับเมืองมุกดาหารแทน ส่วนเมืองภูแล่นช้างแยกจากเมืองกาฬสินธุ์ไปทำราชการขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ

**ถึงแก่กรรม**
•พระราษฎรบริหาร(เกษ) เจ้าเมืองกมลาไสย ลำดับที่ 1 ถึงแก่กรรมด้วยโรคชรา รับราชการเป็นเจ้าเมืองสนองพระเดชพระคุณ 11 ปี ที่โฮงเจ้าเมือง ในเมืองกมลาไสย เมื่อปี พ.ศ. 2419 สิ้นประวัติพระราษฎรบริหาร (เกษ) เจ้าเมืองกมลาไสย ลำดับที่ 1 เพียงเท่านี้

**ทายาท**
เจ้านาม เจ้าเมืองผ้าขาว สมรสกับใครสืบไม่ได้ มีบุตร 2 คน คือ
1) อัญญานางสุวรรณหรือนางคำ สมรสกับ พระยาไชยสุนทร(เจ้าโสมพะมิตร) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ ลำดับที่ 1
2) ท้าวอุปชา อุปฮาดเมืองสกลนคร สมรสกับใครสืบไม่ได้ มีบุตร 2 คน คือ 
2.1) เจ้านางหวด สมรสกับ ท้าวจารย์ฮวด เจ้าราชวงศ์นครจำปาศักดิ์และเจ้าเมืองสีทันดร มีบุตร 2 คน คือ
1) พระศรีอัคราช(สีทาด) เจ้าเมืองสีทันทร เมื่อปีพ.ศ.2301
2) ท้าวเซียงโคตร ราชวงศ์เมืองกาฬสินธุ์ เมื่อ พ.ศ. 2365-2369
2.2) พระยาไชยสุนทร(หมาแพง) สมรสกับใครไม่ปรากฏและไม่มีบุตรด้วยกัน แต่ได้ขอบุตรชายของเจ้านางหวดพี่สาวกับเจ้าราชวงศ์นครจำปาศักดิ์ (ฮวด) มาเป็นบุตรบุญธรรม 1 ท่านคือ
1) ท้าวเซียงโคตร ราชวงศ์เมืองกาฬสินธุ์ เมื่อ พ.ศ. 2365-2369 มีบุตร 1 คน คือ 
1.1. ท้าวเกษ เป็นที่”พระราษฎรบริหาร” เจ้าเมืองกมลาไสย คนแรกและอดีตราชบุตรเมืองสกลนคร(พ.ศ. 2383-2389)และราชวงศ์เมืองกาฬสินธุ์(พ.ศ. 2389-2400) และได้สมรสกับ อัญญางแพงสี บุตรีคนที่ 1 ของพระยาไชยสุนทร(กิ่ง) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ ลำดับที่ 6 มีบุตร 5 คน ได้แก่
1)พระราษฎรบริหาร(ทอง) เจ้าเมืองกมลาไสย ลำดับที่ 2 สมรสกับ อัญญานางอ่อน บุตรีของพระอินทิสาร(ด่าง) ราชบุตรเมืองสกลนครกับนางขาว มีบุตร 5 คน คือ
1.1)อัญญานางเหลี่ยม ณ ร้อยเอ็ด สมรสกับ พระยาขัติยะวงษาเอกาธิกสตานันท์(สุวรรณเหลา ณ ร้อยเอ็ด) เจ้าเมืองร้อยเอ็ดองค์สุดท้าย(องค์ที่ 8)และผู้ว่าราชการเมืองร้อจังหวัดร้อยเอ็ดคนแรก
1.2)นางเพชร พลวิจิตร สมรสกับ หลวงไสยศาสตร์(แดง พลวิจิตร) นายอำเภอปจิมกมลาไสย
1.3)หลวงชาญวิชัยยุทธ(เหม็น เกษทอง)
1.4)หลวงกมลาพิพพัฒน์(เทศ บริหาร)
1.5)นางทองคำ(เกิดกับนางทรัพย์) สมรสกับ นายเกิด มงคลศิลป์
2)พระประชาชนบาล(บัว) เจ้าเมืองสหัสขันธ์ลำดับที่ 3และอุปฮาดเมืองกมลาไสย สมรสกับ อัญญานางอ่วม มีบุตร 2 คน คือ
2.1)ด.ญ.ดวงใจ (ถึงแก่กรรมในวัยเยาว์)
2.2)นางคำหมื่น บริหาร สมรสกับ นายดี คุณอุดม
3)หลวงชาญวิชัยยุทธ(นวน) ราชวงศ์เมืองกมลาไสย สมรสกับใครสืบไม่ได้
4)พระประชาชนบาล(ทะ) เจ้าเมืองสหัสขันธ์ ลำดับที่ 4 สมรสกับใครสืบไม่ได้ มีบุตร 4 คน คือ 
4.1)นางตั่น สมรสกับ ขุนไชยสิทธิ์(เบ้า) บุตรพระยาไชยสุนทร(พั้ว) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ ลำดับที่ 10
4.2)นางเคียม
4.3)นางเพ็ง
4.4)นางน้อย
5)หลวงกมเรศ(ธรรม) ราชวงศ์เมืองกมลาไสย สมรสกับ อัญญานางอั๋ว มีบุตร 1 คน คือ
5.1 หลวงกมเลศรอุตมพงษ์(อุดม บริหาร) นายอำเภออุทัยกมลาไสย

**อ้างอิง==