นาคลักษมี

นาคลักษมี (translit=nāgalakṣmī) หรือ ในประเทศไทยเรียกนางว่า พระนางอุษาอนันตวดี คือเทพีแห่งนาคในศาสนาพราหมณ์ - ฮินดู ซึ่งเป็นชายาของพญาอนันตนาคราช อันมีฐานะเป็นพญานาค (เจ้าแห่งนาคและงู) และเป็นหนึ่งในสองเทพพาหนะและเทพบริวารของพระนารายณ์ที่โดดเด่นในเทพปกรณัมพราหมณ์ ฮินดู และในเชิงบุคลาธิษฐานนางถือเป็นตัวแทนของเกษียรสมุทรทะเลน้ำนม

**เทพปกรณัม**
พระนารายณ์ และ พระลักษมี บนพญาอนันตนาคราชเหนือเกษียรสมุทรทะเลน้ำนม
บทบาทของนางปรากฏในคัมภีร์คระหะ สัมหิตา (Garga Samhita) โดยนางนั้นเปรียบดังบุคลาธิษฐานของเกษียรสมุทรทะเลน้ำนม ในช่วงที่สามของ พาลภัทรกัณฐะ(Balabhadra Khanda) ของ คัมภีร์คระหะ สัมหิตาได้กล่าวถึงบทบาทของนางที่ได้อวตารเสด็จลงมายังมนุษย์โลกพร้อมด้วยภัสดาของนาง 
เกษียรสมุทรทะเลน้ำนมนั้นมีความสำคัญในลำดับที่ห้าจากมหาสมุทรทั้งเจ็ดชั้นที่ล้อมรอบทวีปหนึ่งนามว่า  เกราญจะ (Krauncha) ตามเทพปกรณัมฮินดู ตามคัมภีร์ฮินดู บรรดาเทวดา และ อสูร ได้ร่วมมือกันเป็นเวลาหนึ่งพันปีเพื่อกวนน้ำในมหาสมุทรนี้เพื่อให้ได้ซึ่งน้ำอมฤตอันทรงอานุภาพให้คงความเป็นอมตะ และนอกนอกจากนี้ยังเป็นที่ประทับของพระวิษณุอันทรงสถิตย์เหนืออาสน์คือพญาอนันตนาคราชพร้อมด้วยพระลักษมี เทพชายา

**อวตาร**
ในคัมภีร์รามายณะ (รามเกียรติ์ต้นฉบับของอินเดีย) ปรากฏว่าเตรตายุค นางได้อวตารมาเป็นนางอุรมิลา ขนิษฐา(น้องสาว)ของนางสีดา และเป็นชายาของพระลักษณ์ อนุชา(น้องชาย)ของพระราม โดยนางเป็นธิดาของพระเจ้าชนกและพระนางสุนัยนา อัครมเหสี ณ กรุงมิถิลานคร และนางมีบทบาทสำคัญมากใน รามายณะ(รามเกียรติ์ต้นฉบับของอินเดีย) เมื่อพระลักษมณ์อวตารของสามีของนางถูกเนรเทศไปอยู่กับพระราม (อวตารของพระวิษณุ) นางอุรมิลาได้หลับใหลต่อเนื่องเป็นเวลาสิบสี่ปีเพื่อให้สามีของนางสามารถรับใช้พี่ชายของเขาโดยไม่ต้องนอนหลับโดยได้รับพรจากเจ้าแม่นิทราเทพี โดยตอนนี้เป็นที่รู้จักในชื่อว่า อุรมิลา นิทรา (Urmila Nidra).
ในทวาปรยุค นางได้อวตารมาในโลกมนุษย์ในนามเรวตี ชายาเอกของพระพลเทพ พระเชษฐา(พี่ชาย)ของพระกฤษณะ ราชธิดาของพระเจ้ากฑุมี (Kakudmi) แห่งนครกุศัทธารี (Kushasthali) ในบางกลุ่ม นับถือว่าพระพลรามเป็นหนึ่งทศาวตารของพระนารายณ์ และนางได้รับการนับถือในฐานะอวตารภาคหนึ่งของพระลักษมีเช่นกัน

**ศาสนสถาน**
โบสถ์พราหมณ์ในอินเดียภาคใต้นามว่า อนันตวากู นาคลักษมี (Ananthankavu Nagalakshmi) ในติรุวนันตปุรัม รัฐเกรละ ซึ่งมีชื่อเสียงโด่งดังในฐานะการพิทักษ์ดูแลต่อสิ่งแวดล้อมและความเกี่ยวข้องกับงู ถือเป็นป่าศักดิ์สิทธิ์เพียงแห่งเดียว คือ สุรปะปากาวู(surppakavu) เป็นที่ประดิษฐานเทวรูปกี่นับถือกันว่ามีอายุมากกว่าพันปีของนางและสามีของนาง

**นอกเหนืออนุทวีปอินเดียและศาสนาฮินดู**
ในลัทธิบูชาพญานาค พื้นเมืองของศาสนาพื้นเมืองดั้งดิมของไทยและวิญญาณนิยมในประเทศไทย เรียกนางว่า พระนางอุษาอนันตวดี และมักได้รับการกล่าวถึงและบูชาร่วมกันกับ พญาอนันตนาคราชเสมอ 
ในบรรดานางพญานาคิณีตามความเชื่อพื้นเมืองของไทย นางได้รับการสักการะบูชาและกล่าวถึงเป็นอันดับสองรองจาก นางพญานาค นามว่า ศรีปทุมมา ซึ่งเป็นชายาของ พญานาคนามว่า ศรีสุทโธนาค แห่ง ป่าคำชะโนด อำเภอบ้านดุง จังหวัดอุดรธานี ภาคอีสาน ซึ่งเป็นศูนย์กลางของลัทธิการนับถือพญานาคในไทย
มีศาลและที่สักการะบูชาหลายในไทยที่อุทิศให้แก่นางในฐานะอารักษ์ผู้รักษาวัดและศาสนสถานทางพุทธศาสนาแบบไทยตามคติชนแบบท้องถิ่น ที่มีชื่อเสียง เช่น  วัดถ้ำดาวเขาแก้ว ตำบลลำพญากลาง อำเภอมวกเหล็ก จังหวัดสระบุรี , วัดแหลมมะเกลือ ตำบลสามง่าม อำเภอดอนตูม  จังหวัดนครปฐม , วัดถ้ำวังผาพญานาคราช ตำบลห้วยไผ่ อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี  , วัดพังม่วง  ตำบลศรีประจันต์ อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี  , วัดป่าภูจันทร์หอม ตำบลคำเลาะ อำเภอไชยวาน จังหวัดอุดรธานี เป็นต้น

**ดูเพิ่ม**
 พระมนสาเทวี- นาค- พญานาค- พญาอนันตนาคราช- ปัทมานภสวามีมนเทียร- นับถือพญานาค- วาสุกรีนาค

**อ้างอิง**

**บรรณานุกรม**
isbn=978-8173871610

**เพิ่มเติม**
 Ananta Shesha - The Legendary Serpent
หมวดหมู่:พญานาค
หมวดหมู่:เทวีในศาสนาฮินดู
หมวดหมู่:ลัทธิไวษณพ