ฟอลีอาเดอ

ฟอลีอาเดอ (folie à deux; "ความบ้าของสองคน") โรคจิตร่วม (shared psychosis) หรือ โรคหลงผิดร่วม (shared delusional disorder, SDD) เป็นกลุ่มอาการจิตเวชพบได้ยากที่ผู้ป่วยมีอาการหลงผิดและประสาทหลอนในบางครั้ง ซึ่งผู้ป่วยสามารถ "ส่งผ่าน" อาการไปยังอีกคนได้
ฌูล บายาเฌ จิตแพทย์และนักประสาทวิทยาชาวฝรั่งเศสเป็นคนแรกที่บรรยายถึงโรคนี้ใน ค.ศ. 1860 ต่อมาใน ค.ศ. 1877 ชาร์ล ลาแซก และฌูล ฟาลแร แพทย์ชาวฝรั่งเศสเรียกความผิดปกตินี้ว่า folie à deux ซึ่งแปลว่า "ความบ้าของสองคน" บางครั้งความผิดปกตินี้รู้จักในชื่อ "กลุ่มอาการลาแซก–ฟาลแร" (Lasègue–Falret syndrome) เกณฑ์การวินิจฉัยโรคทางจิตเวชปัจจุบันจัดกลุ่มอาการนี้อยู่ในกลุ่มโรคจิตร่วม (DSM-4 – 297.3) และโรคหลงผิดเหตุชักนำ (ICD-10 – F24) แม้ว่าการศึกษาส่วนใหญ่จะยังคงใช้ชื่อเดิม กลุ่มอาการเดียวกันนี้หากเกิดมากกว่าสองคนอาจเรียก ฟอลีอาทรัว (folie à trois; สามคน) ฟอลีอากัทร์ (folie à quatre; สี่คน) ฟอลีอ็องฟามีย์ (folie en famille; ครอบครัว) และ ฟอลีอาปลูว์ซีเยอร์ (folie à plusieurs; หลายคน)
อย่างไรก็ตาม ความผิดปกตินี้ไม่อยู่ในคู่มือการวินิจฉัยและสถิติสำหรับความผิดปกติทางจิตฉบับที่ 5 (DSM-5) ซึ่งเป็นฉบับปัจจุบัน เนื่องจากเกณฑ์การวินิจฉัยไม่เพียงพอ นอกจากนี้ DSM-5 ยังไม่จำแนกโรคจิตร่วม (ฟอลีอาเดอ) ออกเป็นกลุ่มต่างหาก โดยมีการแนะนำว่าควรจัดกลุ่มอาการนี้ในกลุ่มโรคหลงผิด (delusional disorder) หรือกลุ่มโรคจิตเภทเฉพาะอื่น ๆ และโรคจิตอื่น ๆ (other specified schizophrenia spectrum and other psychotic disorder)

**อาการและอาการแสดง**
กลุ่มอาการฟอลีอาเดอมักมีลักษณะคือบุคคลสองคนหรือมากกว่านั้นอยู่ใกล้ชิดกัน แต่มีปฏิสัมพันธ์กับบุคคลอื่นนอกเหนือจากนั้นเพียงเล็กน้อยหรืออาจไม่มีเลย การศึกษาใน ค.ศ. 2022 รายงานว่ามีลักษณะย่อยของโรคจิตร่วม 4 ลักษณะ ได้แก่- ฟอลีแอ็งโปเซ (folie imposée) หรือบุคคลแรกซึ่งเป็นโรคจิตส่งผ่านอาการไปยังบุคคลที่สองซึ่งไม่เป็นโรคจิต โดยอาการหลงผิดนี้จะหายไปเมื่อทั้งสองแยกจากกัน- ฟอลีซีมูลตาเน (folie simultanée) หรือทั้งสองฝ่ายต่างแลกเปลี่ยนอาการทางจิตแก่กันจนทั้งคู่มีอาการคล้ายกัน โดยความสัมพันธ์นี้ต่างกระตุ้นปัจจัยเสี่ยงเป็นโรคจิตของทั้งคู่- ฟอลีกอมูว์นีเก (folie communiquée) หรือบุคคลที่สองซึ่งไม่เป็นโรคจิตมีอาการหลงผิดหลังอยู่ในภาวะต่อต้านมาชั่วเวลาหนึ่ง บุคคลที่สองนี้อาจยังคงมีอาการแม้จะแยกกับบุคคลแรกที่เป็นโรคจิต- ฟอลีแอ็งดุอิต (folie induite) หรือบุคคลสองคนที่เป็นโรคจิตได้รับอาการหลงผิดใหม่จากบุคคลที่สามที่เป็นโรคจิตเช่นกัน
ฟอลีอาเดอมีลักษณะคล้ายความผิดปกติทางจิตอื่น ๆ ที่ผู้ชักนำ (inducer) มีระดับและประเภทของอาการหลงผิดแตกต่างออกไป แต่ผู้รับ (acceptor) มักมีอาการทางจิตคล้ายผู้ชักนำ นอกจากนี้ผู้ชักนำมักเข้าใจว่าตนกำลังช่วยผู้รับมากกว่าจะตระหนักว่ากำลังส่งผ่านความผิดปกติให้อีกฝ่าย

**สาเหตุ**
ยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัดของโรคหลงผิดร่วม แต่มีปัจจัยหลัก 2 ปัจจัยคือความเครียดและการแยกตัวจากสังคม
บุคคลที่แยกตัวจากสังคมอยู่ร่วมกันมีแนวโน้มจะพึ่งพิงอีกฝ่าย ส่งผลให้ผู้ชักนำมีอิทธิพลเหนือผู้รับ นอกจากนี้ผู้ป่วยโรคหลงผิดร่วมมักไม่ทราบความผิดปกติเนื่องจากไม่มีบุคคลนอกคอยเตือน ด้วยเหตุนี้การรักษาโรคหลงผิดร่วมจึงใช้การแยกผู้รับจากผู้ชักนำ
ความเครียดเป็นปัจจัยหนึ่งที่พบในความผิดปกติทางจิต บุคคลส่วนใหญ่ที่เป็นโรคหลงผิดร่วมมีพันธุกรรมที่ถูกกระตุ้นด้วยความเครียด โดยเมื่อบุคคลเกิดความเครียด ต่อมหมวกไตจะหลั่งฮอร์โมนคอร์ติซอลที่จะเพิ่มระดับโดพามีนในสมอง ซึ่งความเปลี่ยนแปลงนี้เกี่ยวข้องกับความผิดปกติทางจิต
นอกเหนือจากสองปัจจัยดังกล่าว ยังมีปัจจัยด้านความสัมพันธ์ สิ่งแวดล้อมและวัฒนธรรมที่ส่งผลให้เกิดโรคหลงผิดร่วม

**การวินิจฉัย**
โรคหลงผิดร่วมเป็นโรคที่วินิจฉัยได้ยาก เพราะผู้ป่วยมักไม่ต้องการการรักษา เนื่องจากเมื่อรับอิทธิพลจากบุคคลเด่นในความสัมพันธ์ที่ตนเชื่อใจ ผู้รับมักไม่ตระหนักว่าเป็นความผิดปกติ ยิ่งไปกว่านั้นเมื่อผ่านเวลาไปนาน ความสงสัยว่าเป็นอาการหลงผิดจะยิ่งลดน้อยลง ตามคู่มือการวินิจฉัยและสถิติสำหรับความผิดปกติทางจิตฉบับที่ 5 (DSM-5) ระบุเกณฑ์การวินิจฉัยโรคหลงผิดร่วมดังนี้- ผู้ป่วยต้องมีอาการหลงผิดที่พัฒนาจากความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับบุคคลที่มีอาการหลงผิดอยู่ก่อนแล้ว- อาการหลงผิดต้องคล้ายหรือเหมือนกับผู้ชักนำ- เป็นอาการหลงผิดที่ไม่สามารถอธิบายได้ดีขึ้นด้วยความผิดปกติทางจิตอื่น ๆ และความผิดปกติทางอารมณ์ที่เป็นผลโดยตรงจากผลกระทบทางสรีรวิทยาของการใช้สารหรือภาวะทางการแพทย์ทั่วไป

**การรักษา**
เนื่องจากโรคหลงผิดร่วมพบได้ยากจึงยังไม่มีระเบียบวิธีรักษาแบบมาตรฐาน การรักษามักใช้การแยกผู้ชักนำและผู้รับเพื่อสังเกตว่าอาการหลงผิดลดลงหรือหายไปหรือไม่ และมีการใช้ยาระงับอาการทางจิตและจิตบำบัดรายบุคคลและครอบครัวบำบัดในกรณีอาการหลงผิดยังไม่ทุเลา ผู้ป่วยส่วนใหญ่มีอาการดีขึ้นเมื่อได้รับการรักษา แต่ผู้ป่วยอาจมีอาการหลงผิดเรื้อรัง วิตกกังวล ซึมเศร้าและก้าวร้าวหากไม่ได้รับการรักษา

**ตัวอย่าง**
 เออร์ซูลาและซาบีนา เอริกซอน ฝาแฝดชาวสวีเดนที่ใน ค.ศ. 2008 เออร์ซูลาวิ่งให้ตนเองถูกรถชนบนมอเตอร์เวย์เอ็ม 6 ในสหราชอาณาจักร ก่อนที่ซาบีนาจะทำตามโดยไม่ทราบสาเหตุ ทั้งสองได้รับบาดเจ็บแต่รอดชีวิต หลังจากนั้นซาบีนาก่อเหตุฆาตกรรมและถูกจับกุม เธอถูกตัดสินจำคุก 5 ปีฐานฆ่าคนโดยไม่เจตนา- จูนและเจนนิเฟอร์ กิบบอนส์ หรือ "ฝาแฝดเงียบ" ทั้งสองไม่มีปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่นและมักสื่อสารกันด้วยจินตภาษาที่รู้เฉพาะสองคน จนกระทั่งเจนนิเฟอร์เสียชีวิตใน ค.ศ. 1993 จูนจึงสามารถใช้ชีวิตได้ตามปกติ มาร์โจรี วอลเลซ นักข่าวที่ศึกษาเรื่องนี้รายงานว่าฝาแฝดตกลงกันว่า "หากใครเสียชีวิต อีกฝ่ายจะต้องเริ่มพูดและใช้ชีวิตปกติ"- การเสียชีวิตหมู่ในบุรารี การฆ่าตัวตายหมู่ของสมาชิกครอบครัวหนึ่งในเดลี ประเทศอินเดียเมื่อ ค.ศ. 2018 ซึ่งเกิดจากบุตรชายคนเล็กของครอบครัวอ้างว่าตนถูกวิญญาณของบิดาเข้าสิงและสั่งให้ประกอบ "พิธีกรรมสู่ชีวิตที่ดีกว่า"

**ดูเพิ่ม**
 อุปาทานหมู่ (mass psychogenic illness)- ภาวะพึ่งพิงผู้อื่น (codependency)- การแพร่ระบาดทางอารมณ์ (emotional contagion)

**อ้างอิง**
หมวดหมู่:กลุ่มอาการทางจิตเวช
หมวดหมู่:โรคจิต
หมวดหมู่:โรคมีอาการหลงผิด
หมวดหมู่:ประสาทหลอน
หมวดหมู่:อุปาทานหมู่