ศูนย์ที่พักพิงชั่วคราวสำหรับผู้หลบหนีเข้าเมืองจากกัมพูชาเขาอีด่าง

ศูนย์ที่พักพิงชั่วคราวสำหรับผู้หลบหนีเข้าเมืองจากกัมพูชาเขาอีด่าง (Khao-I-Dang Holding Center; ខៅអ៊ីដាង) เป็นค่ายผู้ลี้ภัยชาวกัมพูชา ห่างไปทางเหนือของอรัญประเทศประมาณ 20 กิโลเมตร ในจังหวัดปราจีนบุรี (ปัจจุบันคืออำเภอตาพระยา จังหวัดสระแก้ว) ถือเป็นค่ายผู้ลี้ภัยที่มีอายุยาวนานที่สุดบนชายแดนไทย–กัมพูชา ก่อตั้งขึ้นเมื่อปลายปี พ.ศ. 2522 โดยกระทรวงมหาดไทยและสำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ (UNHCR) ซึ่งแตกต่างจากค่ายอื่น ๆ บนชายแดนที่บริหารโดยพันธมิตรที่ประกอบด้วยกองทุนเพื่อเด็กแห่งสหประชาชาติ (UNICEF) โครงการอาหารโลก คณะกรรมการกาชาดระหว่างประเทศ (ICRC) (ในช่วงสั้น ๆ) และหลังปี พ.ศ. 2525 โดยหน่วยบรรเทาทุกข์ชายแดนแห่งสหประชาชาติ (UNBRO) ค่ายนี้รองรับผู้ลี้ภัยที่หลบหนีจากสงครามกัมพูชา–เวียดนาม

**การก่อสร้างค่าย**
ในภาคตะวันออกของประเทศไทย ห่างจากชายแดนกัมพูชาไปไม่กี่ไมล์ มีการเปิดบ้านไม้ไผ่และมุงจากเมื่อวันที่ 21 พฤศจิกายน พ.ศ. 2522 หลังจากการล่มสลายของเขมรแดง หลังจากจัดตั้งค่ายฉุกเฉินสำหรับผู้ลี้ภัยที่สระแก้ว กระทรวงมหาดไทยของไทยได้อนุญาตให้ มาร์ค มัลลอค บราวน์ จาก UNHCR สร้างค่ายที่สองที่เชิงเขาอีด่าง
ตามที่มาร์ติน บาร์เบอร์ หัวหน้าหน่วยกัมพูชาของ UNHCR กล่าวว่า "พื้นที่ดังกล่าวครอบคลุมพื้นที่ 2.3 ตารางกิโลเมตรบนเนินเขาที่ลาดเอียงเล็กน้อย มีระบบระบายน้ำที่ดี พื้นที่ดังกล่าวเปิดทำการได้...หลังจากใช้เวลาเตรียมการเพียงสี่วันในการสร้างและออกแบบโดยรวมของค่ายและพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน (ถนน ถังเก็บน้ำ และห้องสุขา) ของ "ส่วน" แรก ค่ายดังกล่าวแบ่งออกเป็นส่วนต่าง ๆ ที่สามารถรองรับผู้คนได้ 10,000–12,000 คน แต่ละส่วนมีพื้นที่ที่จัดสรรไว้สำหรับที่อยู่อาศัยที่เหมาะสมและบริการที่จำเป็น รวมถึงผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร77

**ประชากรค่าย**
เมื่อวันที่ 19 ตุลาคม พ.ศ. 2522 พลเอก เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์ นายกรัฐมนตรีของไทยได้ออกนโยบาย "เปิดประตู" ซึ่งอนุญาตให้ผู้ลี้ภัยชาวกัมพูชาข้ามพรมแดนได้อย่างปลอดภัยและอาศัยอยู่ในสถานที่เฉพาะ173 เขาอีด่าง (ซึ่งหน่วยงานให้ความช่วยเหลือเรียกว่า KID ย่อมาจาก Khao-I-Dang ในภาษาอังกฤษ) มีวัตถุประสงค์เพื่อใช้เป็นศูนย์กักกันชั่วคราวสำหรับผู้ลี้ภัยที่จะส่งตัวกลับกัมพูชาหรือส่งตัวไปประเทศที่สาม ในวันแรกมีผู้เดินทางมาถึง 4,800 คน และภายในวันที่ 31 ธันวาคม มีผู้เดินทางมาถึง 84,800 คน ระหว่างเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2522 ถึงสิ้นเดือนมกราคม พ.ศ. 2523 ผู้ลี้ภัยเดินทางมาถึงค่ายเฉลี่ยวันละ 1,600 คน นโยบายเปิดประตูของประเทศไทยสิ้นสุดลงอย่างกะทันหันเมื่อวันที่ 24 มกราคม พ.ศ. 2523251 และศูนย์ฯ เขาอีด่างก็ปิดรับผู้อพยพรายใหม่
เดิมทีมีแผนที่จะกักกันผู้ลี้ภัยจำนวน 300,000 คน5 ในที่สุดจำนวนประชากรก็เพิ่มขึ้นเป็น 160,000 คนในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2523 ต่อมา เมื่อศูนย์ฯ เขาอีด่างกลายเป็นศูนย์กักขังหลักสำหรับผู้ลี้ภัยที่รอวีซ่าจากประเทศที่สาม การลักลอบเข้าไปในค่ายอย่างผิดกฎหมายเป็นที่ต้องการอย่างมากจากผู้ลี้ภัยที่ต้องการหลบหนีจากกัมพูชา และทำให้การลักลอบขนของ การโจรกรรม และความรุนแรงก็ลุกลามเกินการควบคุม ในเดือนกรกฎาคมและสิงหาคม พ.ศ. 2523 สำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติเริ่มย้ายผู้ลี้ภัยจำนวนมากออกจากศูนย์ฯ เขาอีด่างไปยังพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี, ค่ายผู้ลี้ภัยสระแก้ว 2, ค่ายอพยพไม้รูด จังหวัดตราด และค่ายอพยพกาบเชิง จังหวัดสุรินทร์ ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2525 จำนวนประชากรลดลงเหลือ 40,134 คน เนื่องจากผู้ลี้ภัยถูกส่งตัวกลับไปยังประเทศโดยการบังคับ ส่งไปยังประเทศที่สาม หรือส่งกลับไปยังค่ายในพื้นที่ชายแดน

**ผู้อยู่อาศัยในค่าย**
การที่ผู้ลี้ภัยจำนวนมากมีการศึกษาและประสบการณ์ด้านการบริหาร สุขภาพ การสอน หรือทักษะทางเทคนิคเข้ามาอยู่ในศูนย์ฯ เขาอีด่าง ทำให้ปัญหาด้านภาษาลดลง และช่วยให้ผู้ลี้ภัยสามารถมีส่วนร่วมในกิจกรรมทุกสาขาได้ตั้งแต่เนิ่น ๆ16ไฟล์:Khao I Dang gate.JPG|thumb|right|340px|ทางเข้าศูนย์ฯ เขาอีด่าง มองจากทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 348 เดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2527 ด้านหลังคือเขาอีด่าง ทางด้านขวาคือหอเก็บน้ำ 2 แห่งที่ใช้เก็บน้ำในค่าย
ชาวกัมพูชาหลายคนจำได้ว่าเคยอยู่ที่ศูนย์ฯ เขาอีด่าง รวมถึง ดร.ฮัง เอส. โงร์ จากภาพยนตร์เรื่อง ทุ่งสังหาร ซึ่งเคยทำงานในโรงพยาบาลคณะกรรมการกาชาดระหว่างประเทศ ขนาด 400 เตียงในปี พ.ศ. 2522 (ในฐานะผู้ลี้ภัย) ฉากสุดท้ายในภาพยนตร์ถ่ายทำที่ศูนย์ฯ เขาอีด่าง ในปี พ.ศ. 2526 ในแผนกศัลยกรรมที่ ดร.โงร์ เคยทำงานอยู่ อดีตผู้ลี้ภัยที่เคยเล่าประสบการณ์ของตนในศูนย์ฯ เขาอีด่าง ได้แก่ โมลีดา ซิมูเซียก, จันฤทธี ฮิม, โอนิ วิธานัม และ โมห์ม พัท

**บริการในค่าย**
การจัดหาอาหารและน้ำให้เพียงพอถือเป็นปัญหาสำคัญด้านการขนส่ง น้ำจะถูกนำมาโดยรถบรรทุกจากพื้นที่ส่งเสบียงที่อยู่ห่างออกไปหนึ่งถึงสองชั่วโมงทุกวัน น้ำถูกจัดสรรไว้ที่ 10–15 ลิตรต่อคนต่อวันในค่าย และ 50–60 ลิตรต่อผู้ป่วยในโรงพยาบาลต่อวัน
บริการด้านการศึกษาและการแพทย์จัดทำโดยองค์กรบรรเทาทุกข์ของไทยและต่างประเทศ ไม่นานนัก ศูนยฯ เขาอีด่างก็กลายเป็นค่ายที่มีบริการมากที่สุดบนชายแดนไทย-กัมพูชา และอาจเป็นค่ายผู้ลี้ภัยที่มีบริการที่ครบวงจรที่สุดในโลก ในช่วงต้นปี พ.ศ. 2523 มีหน่วยงานอาสาสมัคร 37 แห่งทำงานในค่าย242 บริการด้านสุขภาพส่วนใหญ่ดำเนินการโดยคณะกรรมการกาชาดระหว่างประเทศ (ICRC), องค์การแพทย์ไร้พรมแดน, สภากาชาดไทย, CARE, Irish Concern, Catholic Relief Services, International Rescue Committee, American Refugee Committee, Christian and Missionary Alliance, OXFAM, Handicap International, Malteser International และ YWAM

**โรงพยาบาลค่าย**
คณะกรรมการกาชาดระหว่างประเทศได้เลือกศูนย์ฯ เขาอีด่าง เป็นโรงพยาบาลศัลยกรรมชายแดนแห่งแรกที่ดูแลผู้ป่วยที่ได้รับบาดเจ็บเฉียบพลัน ในช่วงแรกนั้นส่วนใหญ่จะเป็นผู้ป่วยที่ได้รับบาดเจ็บจากสงคราม แต่ต่อมามีผู้ป่วยที่ได้รับบาดเจ็บจากทุ่นระเบิดจำนวนมาก อุปกรณ์ผ่าตัดได้รับบริจาคจากเรือโรงพยาบาลฝรั่งเศส L'Île de Lumière85-88 ในช่วงแรก โรงพยาบาลสองแห่ง (A และ B) ถูกสร้างขึ้น โดยมีเตียงผู้ป่วย 900 เตียงใน 17 หอผู้ป่วย ได้แก่ หอผู้ป่วยเด็ก 4 แห่ง รวมถึงศูนย์ให้อาหารเข้มข้น 1 แห่ง หอผู้ป่วยสูติศาสตร์และนรีเวชศาสตร์ 2 แห่ง หอผู้ป่วยศัลยกรรม 2 แห่ง รวมถึงศูนย์รับเข้าและฉุกเฉิน 1 แห่ง ศูนย์วัณโรค 1 แห่ง และหอผู้ป่วยอายุรศาสตร์ทั่วไป 8 แห่ง นอกจากนี้ยังมีหน่วยศัลยกรรมพร้อมห้องผ่าตัด 2 ห้องที่มีโต๊ะผ่าตัด 4 ตัว และหน่วยหลังผ่าตัด 1 แห่ง นอกจากนี้ยังมีห้องครัวของโรงพยาบาล 2 แห่ง โกดัง ห้องปฏิบัติการ และห้องเอกซเรย์ 1 แห่ง แต่ละหอผู้ป่วยรองรับผู้ป่วยได้ 70-120 คน และความจุของสถานที่ทั้งหมดอยู่ที่ประมาณ 1,800 คน16วิม คูลส์ หนึ่งในศัลยแพทย์คนแรก ๆ ที่โรงพยาบาลเขาอีด่าง กำลังใส่สายสวนหลอดเลือดดำให้กับทารก
โรงพยาบาลของคณะกรรมการกาชาดระหว่างประเทศ (ICRC) เริ่มทำการรักษาผู้ป่วยเมื่อวันที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2522 และในช่วง 54 วันแรกของการดำเนินงาน มีการผ่าตัดเกิดขึ้น 521 ครั้ง โดย 162 ครั้งเกี่ยวข้องกับการบาดเจ็บจากสงคราม รวมถึงการตัดแขนตัดขา 22 ครั้ง โดยรวมแล้ว 80% ของการผ่าตัดเป็นการผ่าตัดฉุกเฉินที่เกี่ยวข้องกับการบาดเจ็บ ส่วนที่เหลือทำเพื่อบรรเทาอาการปวดรุนแรงหรือเลือดออก ในช่วงสองเดือนแรก มีการผ่าตัดเฉลี่ย 9.5 ครั้งต่อวัน โดยมีการผ่าตัดสูงสุด 16 ครั้งต่อวัน87
ในช่วงปลายปีพ.ศ. 2523 โรงพยาบาล B ถูกยุติการใช้งาน และถูกดัดแปลงเป็นอาคารขนาดเล็กเพื่อใช้ในวัตถุประสงค์อื่น โดยอาคารบางส่วนถูกทำลายในเหตุไฟไหม้ในปีพ.ศ. 252478
ณ เดือนมิถุนายน พ.ศ. 2527 ทีมแพทย์ที่ทำงานในโรงพยาบาลคณะกรรมการกาชาดระหว่างประเทศที่เขาอีด่าง ประกอบด้วยศัลยแพทย์ 4 คน วิสัญญีแพทย์ 4 คน และพยาบาล 13 คน ซึ่งส่งมาจากสภากาชาดแห่งชาติ 9 แห่ง ได้แก่ เบลเยียม ฟินแลนด์ ฝรั่งเศส ไอซ์แลนด์ ญี่ปุ่น นอร์เวย์ สวีเดน สวิตเซอร์แลนด์ และสหราชอาณาจักร ส่วนผู้ประสานงานทางการแพทย์และผู้บริหารโรงพยาบาลนั้นส่งมาจากสภากาชาดนิวซีแลนด์และแคนาดาตามลำดับ นอกจากนี้ เจ้าหน้าที่ทางการแพทย์ชาวไทยและชาวเขมร 120 คนยังช่วยเหลือทีมเหล่านี้ในการทำงานอีกด้วย
เลขาธิการสหประชาชาติ เคิร์ต วัลด์ไฮม์ เยี่ยมชมโรงพยาบาลเขาอีแดงเมื่อวันที่ 6 สิงหาคม พ.ศ. 2523 และฆาเวียร์ เปเรซ เด กูเอยาร์ เยี่ยมชมเมื่อวันที่ 27 มกราคม พ.ศ. 2528 อดีตประธานาธิบดี จิมมี คาร์เตอร์ และสุภาพสตรีหมายเลขหนึ่ง โรซาลีนน์ คาร์เตอร์ เยี่ยมชมเมื่อวันที่ 6 มิถุนายน พ.ศ. 2528

**การปิดค่าย**
ขนาดของศูนย์ฯ เขาอีด่างลดลงอย่างต่อเนื่องเนื่องจากประชากรถูกย้ายไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศอื่น ในที่สุดค่ายก็กลายเป็นค่ายที่ประกอบด้วยผู้ที่ถูกปฏิเสธไม่ให้ไปตั้งถิ่นฐานใหม่ยังประเทศที่สาม หลายคนถูกปฏิเสธจากมากกว่าหนึ่งประเทศ เมื่อโอกาสในการตั้งถิ่นฐานใหม่ลดน้อยลง ประเทศไทยจึงประกาศปิดค่ายในช่วงปลายเดือนธันวาคม พ.ศ. 2529 การย้ายถิ่นฐานของผู้ลี้ภัยจากค่ายผิดกฎหมายไปยังค่ายชายแดนเริ่มขึ้นในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2530 เพื่อตอบสนองต่อแรงกดดันจากนานาชาติ การคัดเลือกผู้ลี้ภัยที่เหลือเพื่อไปตั้งถิ่นฐานใหม่ได้รับการขยายเวลาอีกครั้งในปี พ.ศ. 2531 หลังจากนั้น ทางการไทยได้มีคำสั่งอย่างเป็นทางการว่าผู้ลี้ภัยที่เหลือทั้งหมดจะถูกส่งตัวไปที่ชายแดนเพื่อส่งตัวกลับประเทศกัมพูชา ผู้ลี้ภัยที่อาศัยอยู่ในศูนย์ฯ เขาอีด่างออกมาคัดค้านการส่งตัวกลับประเทศโดยบังคับและจัดการชุมนุมประท้วงหลายครั้ง ซึ่งในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2532 ประชากรในค่ายมีจำนวน 11,600 คน52
ในที่สุดค่ายก็ถูกปิดตัวลงในวันที่ 3 มีนาคม พ.ศ. 2536 ในระหว่างปฏิบัติการขององค์การบริหารชั่วคราวแห่งสหประชาชาติในกัมพูชา เมื่อผู้อยู่อาศัยที่เหลือทั้งหมดถูกย้ายไปยังพื้นที่อพยพที่ 2 เพื่อรอการส่งตัวกลับกัมพูชา ในพิธีปิด เซอร์จิโอ วิเอรา เดอ เมลโล ผู้แทนพิเศษของข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ (UNHCR) ในขณะนั้น เรียกศูนย์ฯ เขาอีด่างว่าเป็น "สัญลักษณ์ที่ทรงพลังและน่าเศร้า" ของการอพยพออกจากกัมพูชาและการตอบสนองด้านมนุษยธรรมระหว่างประเทศ

**การพัฒนา**
หลังจากการปิดการดำเนินงานของศูนย์ที่พักพิงชั่วคราวสำหรับผู้หลบหนีเข้าเมืองจากกัมพูชาเขาอีด่าง ข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติได้ส่งมอบพื้นที่คืนให้กับรัฐบาลไทยโดยรัฐบาลได้ส่งมอบการดูแลให้กับกรมป่าไม้เป็นผู้ดูแล และดำเนินการ โครงการทับทิมสยาม 08 ซึ่งเป็นการพัฒนาและฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติในพื้นที่ตามแนวชายแดนไทยและกัมพูชาซึ่งเคยเป็นพื้นที่ของค่ายผู้อพยพชาวกัมพูชาและพื้นที่ใกล้เคียง ทั้งด้านของการส่งเสริมอาชีพ และการพัฒนาสาธารณูปโภคพื้นฐาน การทำเกษตรแผนใหม่และการปลูกฝังให้รักธรรมชาติในพื้นที่
ตลอดช่วงเวลาหลังจากการปิดศูนย์ฯ ได้มีนักท่องเที่ยวจำนวนมากเดินทางมายังพื้นที่ดังกล่าว ทั้งคนที่เคยเป็นอาสาสมัครและผู้อพยพที่เคยอาศัยอยู่ในศูนย์แห่งนี้ ทำให้รัฐบาลไทย โดยกรมป่าไม้ และคณะกรรมการการชาดระหว่างประเทศ สำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติได้ร่วมกันจัดห้องสำหรับแสดงนิทรรศการเกี่ยวกับคณะผู้แทนด้านมนุษยธรรมที่ดำเนินงานที่ศูนย์ฯ เขาอีด่างขึ้น โดยการร่วมทุนของคณะกรรมการการชาดระหว่างประเทศ สำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ ในชื่อว่า ศูนย์เรียนรู้ประวัติศาสตร์เขาอีด่าง และทำพิธีเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 30 พฤษภาคม พ.ศ. 2559

**ดูเพิ่ม**
 วิกฤตการณ์ด้านมนุษยธรรมของกัมพูชา- วิกฤตผู้ลี้ภัยอินโดจีน- ค่ายผู้อพยพหนองจาน- ค่ายผู้อพยพหนองเสม็ด

**อ้างอิง**

**บรรณานุกรม**
  Robinson, C. Terms of Refuge: the Indochinese Exodus & the International Response. London ; New York, New York: Zed Books; Distributed in the USA by St. Martin's Press, 1998.-  Thompson, Larry Clinton.  Refugee Workers in the Indochina Exodus, 1975-1982. Jefferson, NC: McFarland, 2010.

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  Khao-I-Dang page at Thai / Cambodia Border Refugee Camps-  Chhan Touch's photos of Khao-I-Dang-  Personal Experience at KID 1980- df=dmy-all- df=dmy-all-  Photo gallery from Khao-I-Dang, 1982-83-  Khao-I-Dang Surgical Hospital Pictures 1988/89 by Dominik Landwehr, Switzerland
เขาอีด่าง
หมวดหมู่:เขมรแดง
หมวดหมู่:สถานที่ที่มีประชากรก่อตั้งในปี พ.ศ. 2522
หมวดหมู่:ก่อตั้งในประเทศไทยในปี พ.ศ. 2522
หมวดหมู่:ถูกยุบในประเทศไทยในปี พ.ศ. 2536
หมวดหมู่:เขตแดนกัมพูชา–ไทย
หมวดหมู่:สถานที่ที่มีประชากรในจังหวัดสระแก้ว
หมวดหมู่:ค่ายผู้ลี้ภัยในเอเชีย
หมวดหมู่:สถานที่ที่มีประชากรซึ่งถูกยุบในปี พ.ศ. 2536
หมวดหมู่:สิ่งก่อสร้างในอำเภอโคกสูง