เถาหัวลิง

ภาพวาดเถาหัวลิง (Spanoghe) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานระบุว่า "ผลขนาดผลส้มจีน มีสันตรงกลางคล้ายหัวลิง" 
เถาหัวลิง หรือ หัวลิง (ชื่อวิทยาศาสตร์: Sarcolobus globosus) เป็นไม้พุ่มเลื้อยชนิดหนึ่งในวงศ์ตีนเป็ด

**การกระจายพันธุ์**
มีถิ่นกำเนิดในเขตร้อนของเอเชีย รวมถึง ประเทศอินเดีย ประเทศจีน ประเทศไทย ประเทศมาเลเซีย ประเทศเมียนมาร์ ประเทศฟิลิปปินส์ และประเทศอินโดนีเซีย
ในประเทศอินเดีย พืชชนิดนี้พบได้ในป่าชายเลนของรัฐเบงกอลตะวันตก รัฐโอฑิศา รัฐอานธรประเทศ สุนทรวัน และหมู่เกาะอันดามันและนิโคบาร์ การปฏิบัติแบบดั้งเดิมของภูมิภาคเหล่านี้จะใช้ใบและเหง้า เป็นยารักษาโรค ส่วนเมล็ดที่มีพิษจะใช้เป็นเหยื่อล่อเพื่อฆ่าสุนัขและสัตว์ป่า

**คำอธิบาย**
เถาหัวลิงเป็นไม้พุ่มเลื้อย มีลำต้นเกลี้ยงและแข็งแรง รากมีขนาดหนาและอวบน้ำ ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงตรงข้ามกัน มีขนาด 3-6x2-4.5 ซม. รูปไข่หรือรูปวงรี เนื้อใบหนาและอวบน้ำ ปลายใบแหลมหรือมน ฐานใบกลม ช่อดอกเป็นช่อแบบกระจุก ดอกมีขนาดเล็ก เป็นรูปดาว รวมกันในช่อดอกแบบกระจุกที่ซอกใบ ดอกมีขนาด 2-3 มม. กลีบดอกมีสีม่วง ด้านในของกลีบมีขน ฝักแตกแนวเดียวมีสีน้ำตาลขนาด 4–5 ซม. รูปร่างค่อนข้างกลม เมล็ดมีจำนวนมากและแบน ใบเลี้ยงมักมีขนาดใหญ่ ซึ่งมีรากฝอยขนาดใหญ่
ในป่าชายเลนของประเทศอินเดีย มักพบร่วมกับ Phoenix paludosa (เป้งทะเล) และจะเลื้อยอยู่บนต้นไม้
การออกดอกและการติดผล เกิดขึ้นในช่วงเดือนมิถุนายน–กันยายน และเดือนตุลาคม–มกราคม ตามลำดับ ในรัฐอานธรประเทศ มีการบันทึกว่าผลจะออกเร็วที่สุดในช่วงเดือนสิงหาคมถึงเดือนตุลาคม

**ส่วนประกอบทางเคมี**
เถาหัวลิง เป็นแหล่งอันอุดมไปด้วยฟลาโวนอยด์ โรทีนอยด์ และฟีนอลิคไกลโคไซด์ สารโรทีนอยด์ เช่น เทฟโรซิน, 12aalpha-hydroxydeguelin, 11-hydroxytephrosin, 12a-hydroxyrotenone, 12aalpha-hydroxyrotenone, 6aalpha,12aalpha-12a-hydroxyelliptone, 6a,12a-dehydrodeguelin และ 13-homo-13-oxa-6a,12a-dehydrodeguelin, วิลโลซินอล และ 6-oxo-6a,12a-dehydrodeguelin ได้รับการระบุ และมีการระบุไอโซฟลาโวน เช่น บาร์บิเจอโรน เจนิสติน และ Chromone 6,7-dimethoxy-2,3-dihydrochromone และIsoflavone sarcolobone และ rotenoid sarcolobin ถูกแยกออกจากลำต้นและเป็นลักษณะเฉพาะของพืชชนิดนี้ มีรายงานว่า มีการค้นพบไกลโคไซด์ของฟีนอลิก 4 ชนิด รวมถึงกรดวานิลลิก 4-O-beta-d-glucoside กลูโคซีริงิกแอซิด ทาคิโอไซด์ และไอโซทาคิโอไซด์

**การนำไปใช้**

**ใช้เป็นพิษ**
เถาหัวลิง ถูกระบุโดยองค์การอาหารและยาสหรัฐอเมริกา (FDA) ให้เป็นพืชมีพิษ เมล็ดพืชเหล่านี้มีพิษร้ายแรงต่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ชาวพื้นเมืองในเอเชียใช้กันอย่างแพร่หลายในการฆ่าสุนัขและสัตว์ป่า มีการพิสูจน์แล้วว่ามีมีประสิทธิภาพในการฆ่าแมว และมีรายงานการใช้ในเกาะชวาในศตวรรษที่ 19 เพื่อฆ่าเสือ สารสกัดจากพืชทำให้เกิดการยับยั้งระบบประสาทและกล้ามเนื้อ อาการของการได้รับพิษในสัตว์ ได้แก่ ปัสสาวะเป็นเลือด และไตเสื่อม

**ใช้เป็นยา**
พืชชนิดนี้ถูกนำมาใช้ในเวชสมุนไพรวิทยา ในการรักษาโรครูมาติก โรคไข้เลือดออก และไข้ เป็นที่ทราบกันดีว่าพืชชนิดนี้มีบาร์บิเจอโรน ซึ่งได้รับการพิสูจน์แล้วว่ามีคุณสมบัติต้านอนุมูลอิสระอย่างมีนัยสำคัญ มีประสิทธิภาพสูงต่อปรสิตสกุลพลาสโมเดียมอย่าง Plasmodium falciparum และมีศักยภาพในการต้านมะเร็ง เนื่องจากทำให้เกิดอะพอพโทซิสของเซลล์มะเร็งปอดในหนู

**อนุกรมวิธาน**
Sarcolobus globosus ได้รับการอธิบายโดย Nathaniel Wallich และตีพิมพ์ใน Asiatic Researches เล่มที่ 12 หน้า 568 แผ่นภาพที่ 4 ในปี ค.ศ. 1816

**ชนิดย่อย**
เถาหัวลิงแบ่งเป็นชนิดย่อย 2 ชนิดดังนี้- S. g. globosus- S. g. peregrinus

**ในประเทศไทย**

**ในวรรณคดี**
หัวลิงถูกอ้างถึงในกาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดงซึ่งทรงนิพนธ์ขึ้นโดยเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร ครั้งเสด็จทางสถลมารคตามพระบิดาไปนมัสการพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี โดยพรรณนาถึงความงามของธรรมชาติตลอดเส้นทางการเสด็จจากท่าเจ้าสนุกถึงธารทองแดง ความว่า
คำว่า หัวลิง และ หูลิง ในกาพย์ห่อโคลงนั้นหมายถึง เถาหัวลิง (Sarcolobus globosus) นั้นเอง และคำว่า หมากลางลิง ลางลิง หรือ กระไดลิง ในกาพย์ห่อโคลงนั้นหมายถึงพืชอีกชนิดชื่อ บันไดลิง (Phanera scandens)

**ดูเพิ่มเติม**
 บาร์บิเจอโรน

**เชิงอรรถและรายการอ้างอิง**

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  วิกิสปีชีส์-  bioSearch ศูนย์ชีวสารสนเทศ สถาบันสมุทรศาสตร์แห่งชาติ-  ZipcodeZoo-  ฐานข้อมูลพืชมีพิษของ FDA
หมวดหมู่:วงศ์นมตำเลีย
หมวดหมู่:พืชดอก