พระสูตรมหายาน

มหากรุณาจิตธารณีสูตร (大悲心陀羅尼經) หรือ สหัสภุชสหัสเนตรอวโลกิเตศวรโพธิสัตวไวปุลยสัมปุรณอกิญจนมหากรุณาจิตธารณีสูตร (千手千眼觀世音菩薩廣大圓滿無礙大悲心陀羅尼經)
พระสูตรมหายาน คือพระสูตรส่วนกลาง ที่ใช้ร่วมกันของฝ่ายมหายานเอง ไม่ว่าจะอุปสมบทจากสายวินัยนิกายใดก็ตาม โดยเนื้อหาพระสูตร จะมีมติหรือความเชื่อเป็นแบบมหายาน ที่เกี่ยวข้องกับพระโพธิสัตว์ หรือการบำเพ็ญเพื่อเป็นพระพุทธเจ้า หรือ อธิบายพุทธภาวะแบบมหายาน และรวมไปถึงพระสูตรแบบตันตรยานในชั้นหลังด้วย
มหายานสูตร มีหลากหลาย แรกเริ่มนั้น ไม่ได้จัดเป็นหมวดหมู่อย่างเคร่งครัดแบบในอาคมสูตร มีพระสูตรเอกเทศอีกจำนวนมาก มหายานสูตร บางครั้งเรียกว่า ไวปุลยสูตร โดย มหาปรัชญาปารมิตาศาสตร์ อธิบายว่า พระสูตรนี้มีมากมายนับไม่ถ้วน เป็นพระสูตรที่ประกาศไว้เพื่อการตรัสรู้อันบริบูรณ์สูงสุด และแม้จะเป็นส่วนที่ใช้ร่วมกันของฝ่ายมหายานก็จริง แต่พระสูตรมหายานบางพระสูตร คณะสงฆ์บางแห่งอาจจะมีใช้หรือไม่มี ก็ได้ หรือ อาจจะยอมรับหรือไม่ยอมรับ
แต่ละพระสูตรในแต่ละคณะสงฆ์ อาจจะให้ความสำคัญไม่เท่ากัน เพราะมหายานในอินเดีย มีสำนักคิดด้านพุทธปรัชญามหายาน อยู่ 2 สำนักใหญ่ คือ
# มาธยมิกะ หรือ ศูนยวาท
# โยคาจาร หรือ วิชญานวาท
ทั้งสองนี้ มีข้อเชื่อ และข้ออภิธรรมที่ถือต่างกันอยู่
และเมื่อสมัยที่พุทธศาสนาเข้าไปในเอเชียตะวันออก ปรากฏมีการแยกนิกาย จากการยึดถือมหายานสูตร โดยยึดถือปฏิบัติเอาพระสูตรใดพระสูตรหนึ่งเป็นพิเศษ หรือถือเอาพระสูตรบางพระสูตรอย่างเป็นเอกเทศ และละทิ้งพระสูตรส่วนอื่น ๆ แล้วตั้งเป็นนิกายก็มี
การจำแนก มหายานสูตร เป็นหมวดหมู่มีการจำแนกหลายแบบ ทั้งจำแนกแบบชุดต้นฉบับสันสกฤตที่ขุดค้นเจอหรือที่เหลืออยู่ หรือแบบทิเบต และแบบจีน ซึ่งแต่ละแบบก็มีการจัดพระสูตรลงหมวดในแต่ละยุคไม่เหมือนกัน แต่ในที่นี้จะผสานแบบต่าง ๆ พอเป็นประเภทใหญ่ให้เห็นภาพกัน มีอยู่ 9 หมวดดังนี้
#หมวด ชาตกะและอวทาน
#หมวด ปรัชญาปารมิตา
#หมวด สัทธรรมปุณฑรีกะ
#หมวด อวตังสกะ
#หมวด รัตนกูฎ
#หมวด นิรวาณ
#หมวด มหาสันนิบาต
#หมวด สูตรสันนิบาต
#หมวด ตันตระ
ไฟล์:Lalitwistra Waipulya Sutra.jpg|thumb|330x330px|ลลิตวิสตระไวปุลยสูตร พระสูตรประเภทชาตกะและอวทาน ฉบับคัดลอกของกัปตันน็อกซ์ (Captain William Douglas Knox : East India Company) จาก British Library

**พระสูตร**

**หมวด ชาตกะและอวทาน**
ในที่นี้หมายเอาเฉพาะ ชาดก อวทาน ที่ว่าด้วยพุทธประวัติ อดีตชาติของพระพุทธเจ้าพระองค์ต่าง ๆ และประวัติบุคคลหรือพระโพธิสัตว์ แบบมหายานเท่านั้น คือ ประเภท มหายานชาดกสูตร โพธิสัตวาวทาน
มีพระสูตรสำคัญ คือ ลลิตวิสตระไวปุลยสูตร หรือ มหานิทานสูตร
ไฟล์:Aksha Saahasarikha Prajnaparamitra Sutra.jpg|left|thumb|266x266px|อัษฏสาหัสริกาปรัชญาปารมิตาสูตร พระสูตรประเภทปรัชญาปารมิตา สมัยราชวงศ์ปาละ เบงกอลจาก Met Museum

**หมวด ปรัชญาปารมิตา**
ปรัชญาปารมิตา คือ หมวดพระสูตรแห่งปัญญาบารมี เป็นหมวดมหายานสูตรในยุคแรก ๆ ที่มีขนบความคิดแบบมหายานเต็มรูป โดยพระสูตรที่เก่าแก่ที่สุดคือ อัษฏสาหัสริกาปรัชญาปารมิตา
หมวดปรัชญาปารมิตา เป็นพระสูตรมหายานขนาดใหญ่ มีหลายสูตร ที่ว่าด้วย ปัญญาบารมี อันเป็นข้อบารมีที่สำคัญหนึ่งของพระโพธิสัตว์ ที่จะทำให้เข้าใจความเป็นไปของปรากฎการณ์ของธรรมชาติทั้งปวง คือหลักศูนยตา
มีพระสูตรสำคัญ คือ มหาปรัชญาปารมิตาสูตร
ไฟล์:Saddham Puntrika Sutra.png|thumb|332x332px|สัทธรรมปุณฑรีกสูตร ส่วนนิทานปริวรรต พระสูตรประเภทสัทธรรมปุณฑรีกะ จาก British Library

**หมวด สัทธรรมปุณฑรีกะ**
สัทธรรมปุณฑรีกะ คือ หมวดพระสูตรแห่งดอกบัวขาวแห่งธรรมที่แท้จริงอันประเสริฐ เป็นหมวดพระสูตรที่ว่าด้วย ยานทั้งสาม มี สาวกยาน ปัจเจกพุทธยาน และโพธิสัตวยาน มีเป้าหมายอย่างเดียวคือ พุทธยาน ภาวะนี้ทุกคนเข้าถึงได้ไม่มีข้อยกเว้น เป็นหมวดเล็กบางแบบจำแนกไว้ในชุมนุมมหายานสูตร (สูตรสันนิบาต)
มีพระสูตรสำคัญ คือ สัทธรรมปุณฑรีกสูตร

**หมวด อวตังสกะ**
ไฟล์:Gandhawa Yuha Sutra.jpg|thumb|338x338px|คัณฑวยูหสูตร พระสูตรประเภทอวตังสกะ จาก San Diego Museum of Art
อวตังสกะ คือ หมวดพระสูตรอันประดับตกแต่งด้วยดอกไม้นานาชนิดเรียงร้อยเข้าด้วยกัน เป็นมหายานสูตร หมวดขนาดใหญ่ เนื้อหาหลัก ๆ ประกอบด้วย อวตังสกสูตร คัณฑวยูหสูตร ทศภูมิกสูตร ว่าด้วย ทุกสรรพสัตว์มีพุทธภาวะเสมอกัน สรรพสิ่งรวมอยู่ด้วยกันโดยธรรมธาตุจริงแท้หนึ่งเดียวเสมอกัน และกล่าวถึงคุณลักษณะของพระไวโรจนพุทธเจ้าในแง่มุมต่าง ๆ ที่มีต่อธรรมธาตุ และเรื่องราวการจาริกธรรมของสุธนกุมาร ในการเรียนรู้ในทางของโพธิสัตว์ ผ่านประสบการณ์กับบุคคลต่าง ๆ
จุดประสงค์ของหมวดนี้คือ เพื่อนำสรรพสัตว์ทั้งหลายเข้าถึงพระภูมิแห่งโพธิสัตว์ ทั้ง 10 ขั้น โดยลำดับ เพื่อพัฒนาโพธิจิตให้บรรลุสู่พุทธภูมิอันสูงสุด
มีพระสูตรสำคัญ คือ พุทธาวตังสกะมหาไวปุลยสูตร
ไฟล์:Maha Ratna Kuuta Sutra Kasyapa Parivatr.jpg|left|thumb|333x333px|มหารัตนกูฎสูตรกาศยปะปริวรรต เมืองโขตาน จากงาน : On the Trail of Texts Along the Silk Road (Kyoto, 2009)

**หมวด รัตนกูฎ**
รัตนกูฎ คือ พระสูตรกองแห่งอัญมณี เป็นหมวดรวบรวมมหายานสูตร หลายพระสูตร ที่เกี่ยวกับการบำเพ็ญปฏิบัติในแบบของพระโพธิสัตว์ พระสูตรประกอบในหมวดส่วนมาก เป็นลักษณะประเภทคัมภีร์แบบปริปฤจฉาและนิรเทศ คือ มีการถามตอบ และอธิบายขยายความเป็นเรื่อง ๆ
โดยภาพรวมกล่าวถึง คำอธิบายต่าง ๆ ที่เกี่ยวกับ ความเชื่อพื้นฐานของมหายานธรรม มีเรื่องที่น่าสนใจเช่น การอธิบายถึงการบำเพ็ญบารมีในข้อต่าง ๆ แบบมหายาน อธิบายถึงพุทธเกษตร พุทธภาวะ อันตรภพ รวมไปถึงข้อวินิฉัยเรื่องศีลโพธิสัตว์ เป็นต้น
มีพระสูตรสำคัญ คือ มหารัตนกูฎสูตร

**หมวด นิรวาณ**
ไฟล์:Maha Prinirvana Sutra.jpg|thumb|215x215px|มหาปรินิรวาณสูตร พระสูตรประเภทนิรวาณ พิพิธภัณฑ์พระราชวังแห่งชาติกู้กง เมืองไทเป
นิรวาณ คือ พระสูตรที่เกี่ยวกับเหตุการณ์ ในช่วงพระพุทธเจ้าปรินิพพานแบบมหายาน (ไม่เกี่ยวกับมหาปรินิรวาณสูตร ในอาคมสูตร) อธิบายเกี่ยวกับ พุทธธาตุ ธรรมกาย ตถาคตครรภ์ เป็นพระสูตรหมวดเล็ก บางแบบจำแนกไว้ในชุมนุมมหายานสูตร (สูตรสันนิบาต)
มีพระสูตรสำคัญ คือ มหาปรินิรวาณสูตร

**หมวด มหาสันนิบาต**
ไฟล์:Maha Wipulya Mahasannibata Sutra.jpg|left|thumb|มหาไวปุลยมหาสันนิปาตสูตร พระสูตรประเภทมหาสันนิบาต จากแม่พิมพ์แกะไม้ ในพระไตรปิฎกเกาหลี วัดแฮอินซา สมบัติชาติเกาหลี
มหาสันนิบาต คือ หมวดพระสูตรการชุมนุมใหญ่ กหมายถึงการชุมนุมของพระโพธิสัตว์ ในหมวดนี้จะเป็นพระสูตรที่เกี่ยวกับคำสอนของพระพุทธเจ้ากับพระโพธิสัตว์องค์ต่าง ๆ หรือเป็นพระสูตรเอกเทศของพระโพธิสัตว์องค์นั้น ๆ โดยตรง
มีพระสูตรสำคัญ คือ มหาไวปุลยมหาสันนิปาตสูตร

**หมวด สูตรสันนิบาต**
ไฟล์:Wimolkirti Niratesa Sutra.jpg|left|thumb|313x313px|วิมลเกียรตินิรเทศสูตร พระสูตรประเภทสูตรสันนิบาต ของบรรณาการที่อาณาจักรต้าหลี่ส่งไปยังจักรวรรดิจีน Met Museum
สูตรสันนิบาต คือชุมนุมพระสูตร เป็นส่วนที่รวมพระสูตรเล็ก ๆ น้อย ๆ เรื่องราวเบ็ดเตล็ด หรือมหายานสูตรที่เป็นพระสูตรเอกเทศ ที่ไม่ถูกจัดไว้หมวดอื่น ๆ ก่อนหน้า มีพระสูตรจำนวนมาก มีเนื้อหาพอสังเขปดังนี้- พระสูตรเกี่ยวกับแนวคิดและหลักการมหายาน- พระสูตรเกี่ยวกับการบำเพ็ญเป็นพระโพธิสัตว์- พระสูตรเกี่ยวกับพระพุทธเจ้าหรือพระโพธิสัตว์องค์ใดองค์หนึ่ง- พระสูตรเกี่ยวกับฌานและสมาธิ- พระสูตรเกี่ยวกับศีล การปลงอาบัติและการสารภาพผิด
มีพระสูตรที่เป็นที่รู้จักกันหลายพระสูตร เช่น วิมลเกียรตินิรเทศสูตร ลังกาวตารสูตร เป็นต้น

**หมวด ตันตระ**
ไฟล์:Vairocana Bhisambodhivibulya Sutra.jpg|thumb|มหาไวโรจนาภิสัมโพธิไวปุลยสูตร พระสูตรประเภทตันตระ หรือที่ญี่ปุ่นเรียกว่า Dainichi kyō คัมภีร์นี้เป็นคัมภีร์ที่สำคัญที่สุดของนิกายชินงอน หรือ มนตรยานในญี่ปุ่น จาก พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติโตเกียว
พระสูตรอันเกี่ยวของกับพุทธตันตระ ในแขนงต่าง ๆ เช่น คุยหยาน มนตรยาน รหัสยาน สหัชยาน
เป็น พระสูตรลึกลับประกอบด้วยงานประเภทสำคัญที่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติทางพุทธศาสนาที่มี การประกอบพิธีกรรมอันศักดิ์สิทธิ์ หรือการภาวนาแบบพิเศษต่าง ๆ เช่น ธารณี มนตร์ สาธนะ มณฑล โยคะ ธารณี มุทรา สิทธิ อภิเษก
มีพระสูตรสำคัญ คือ มหาไวโรจนาภิสัมโพธิ ไวปุลยสูตร เรียกสั้น ๆ ว่า มหาไวโรจนสูตร

**แหล่งอ้างอิง**
https://blog.thai-sanscript.com/mahayanasutra/
หมวดหมู่:พระสูตรในพระไตรปิฎกมหายาน