วิกิพีเดีย:โครงการคำทับศัพท์/การทับศัพท์ภาษายูเครน

เนื่องจากภาษายูเครนยังไม่เคยมีหลักเกณฑ์การทับศัพท์มาก่อน หน้านี้จึงเป็นแนวทางการทับศัพท์ภาษายูเครนสำหรับชื่อเฉพาะต่าง ๆ เพื่อใช้ในสารานุกรมวิกิพีเดียภาษาไทย

**หลักทั่วไป**
ป้ายชื่อถนนในเมืองลวิว บรรทัดบนเขียนเป็นอักษรซีริลลิก ส่วนบรรทัดล่างถอดเป็นอักษรโรมันตามมาตรฐานของรัฐบาลยูเครน
1. การทับศัพท์ภาษายูเครนนี้ใช้วิธีการถอดเสียงภาษายูเครนตามที่เขียนด้วยอักษรซีริลลิกเป็นหลัก โดยถอดเสียงคำตัวอย่างเป็นอักษรโรมันและสัทอักษรสากลไว้ให้เป็นแนวเทียบ
2. ระบบการถอดอักษรภาษายูเครนเป็นอักษรโรมันมีหลายระบบ ในที่นี้จะใช้ระบบที่ปรากฏในตารางแนบท้ายมติคณะรัฐมนตรียูเครนหมายเลข 55 ลงวันที่ 27 มกราคม พ.ศ. 2553 ซึ่งใช้สำหรับเขียนคำวิสามานยนามยูเครนเป็นอักษรโรมันในเอกสารทางการ แผนที่ และป้ายบอกชื่อสถานที่สาธารณะต่าง ๆ อย่างไรก็ตาม ระบบดังกล่าวไม่จำแนกความแตกต่างระหว่างการถอดอักษรบางตัวไว้อย่างชัดเจนซึ่งจะมีผลต่อการทับศัพท์ ผู้ทับศัพท์จึงต้องตรวจสอบกับตัวเขียนอักษรซีริลลิกหรือสัทอักษรสากลประกอบกันไปด้วย
3. การถอดเสียงภาษายูเครนเป็นสัทอักษรสากลในที่นี้เป็นการถอดเสียงแบบกว้างเพื่อประโยชน์ในการทับศัพท์เป็นหลัก ไม่ได้มุ่งที่จะแสดงรูปแปรหน่วยเสียงย่อยของทุกหน่วยเสียงอย่างละเอียด จึงอาจแตกต่างจากระบบการถอดเสียงที่ใช้ในที่อื่น ๆ (เช่น วิกิพีเดียภาษาอังกฤษ) อยู่บ้าง
4. เสียงพยัญชนะ p, t และ k ในภาษายูเครนโดยปรกติมีลักษณะเป็นเสียงไม่พ่นลม จึงทับศัพท์เป็น ป, ต และ ก ตามลำดับ เช่น
5. เสียงพยัญชนะบางเสียงที่ไม่มีในภาษาไทย ให้ทับศัพท์ดังนี้
::5.1 เสียงพยัญชนะไม่ก้อง ʃ ทับศัพท์เป็น ช เช่น
::5.2 เสียงพยัญชนะก้อง ʒ ทับศัพท์เป็น ฌ เช่น
				
::5.3 เสียงพยัญชนะเสียดแทรก x ทับศัพท์เป็น ค เช่น
6. เสียงพยัญชนะกักเสียดแทรก t͡s, t͡sʲ, d͡z และ d͡zʲ เมื่ออยู่ต้นคำให้ทับศัพท์เป็นเสียงพยัญชนะเสียงเดียว แต่เมื่ออยู่ภายในคำหรือท้ายคำให้ทับศัพท์เป็นเสียงพยัญชนะ 2 เสียง ดังนี้
::- เสียง t͡s และ t͡sʲ เมื่ออยู่ต้นคำ ใช้ ซ หรือ ส ขึ้นอยู่กับเสียงที่แวดล้อม เช่น
:::::เมื่ออยู่ภายในคำ ใช้ ตซ หรือ ตส ขึ้นอยู่กับเสียงที่แวดล้อม เช่น 
:::::เมื่ออยู่ท้ายคำ ใช้ ตส เช่น
::- เสียง d͡z และ d͡zʲ เมื่ออยู่ต้นคำ ใช้ ซ เช่น
:::::เมื่ออยู่ภายในคำ ใช้ ดซ เช่น
:::::เมื่ออยู่ท้ายคำ ใช้ ดซ เช่น
7. พยัญชนะเบา พยัญชนะยูเครนจำนวนหนึ่งเมื่อตามด้วยสระที่นำด้วย IPA|j (ได้แก่ є, ю, я) หรือเมื่อตามด้วยอักษร ь ในขณะออกเสียงจะมีการเคลื่อนฐานกรณ์ไปสู่เพดานแข็งร่วมด้วย (แสดงด้วยสัญลักษณ์ ʲ ในชุดสัทอักษรสากล) ไวยากรณ์ยูเครนเรียกพยัญชนะที่มีลักษณะการออกเสียงเช่นนี้ว่า "พยัญชนะเบา" อักขรวิธีไทยไม่มีรูปพยัญชนะที่ใช้แทนเสียงพยัญชนะเบาได้ตรงกันแบบหนึ่งต่อหนึ่ง ในการทับศัพท์จึงให้ใช้รูปพยัญชนะไทยตัวเดียวกันกับที่ใช้ถอดเสียงพยัญชนะธรรมดา (หรือ "พยัญชนะหนัก") เช่น
::ในกรณีที่เป็นพยัญชนะฟัน н และ т เมื่อตามด้วยสระที่นำด้วย IPA|j หรือเมื่อตามด้วยอักษร ь ในบางครั้งหรือในบางบริบทจะออกเสียงโดยเคลื่อนฐานกรณ์เข้าไปใกล้เพดานแข็งมากจนคล้ายหรือกลายเป็นพยัญชนะเพดานแข็ง ในการทับศัพท์ให้ใช้ ญ และ จ ตามลำดับ เช่น
::ทั้งนี้ พยัญชนะ н และ т เมื่อตามด้วยสระ і หรือเมื่อตามด้วยพยัญชนะเบา แม้ว่าอาจออกเสียงเป็น nʲ และ tʲ ได้เช่นกัน แต่ก็ให้ทับศัพท์เป็น น และ ต เช่น
8. พยัญชนะที่ออกเสียงซ้ำต่อเนื่อง ให้ทับศัพท์ดังนี้
::8.1 ถ้าพยัญชนะที่ออกเสียงซ้ำต่อเนื่องนั้นอยู่ในตำแหน่งกลางคำ ให้ทับศัพท์โดยซ้อนรูปพยัญชนะไทย เพื่อให้ตัวหนึ่งเป็นตัวสะกดของพยางค์หน้าและอีกตัวหนึ่งเป็นพยัญชนะต้นของพยางค์ต่อไปตามอักขรวิธีไทย เช่น 
::8.2 ถ้าพยัญชนะที่ออกเสียงซ้ำต่อเนื่องนั้นอยู่ในตำแหน่งต้นคำ ให้ทับศัพท์โดยใช้รูปพยัญชนะไทยเพียงตัวเดียว เช่น
::8.3 ในกรณีที่พยัญชนะควบในตำแหน่งต้นคำเป็นคนละเสียงกันในภาษายูเครน แต่ในการทับศัพท์ใช้รูปพยัญชนะไทยตัวเดียวกัน ก็ให้ซ้อนรูปพยัญชนะได้ เช่น
9. พยัญชนะต้นควบที่ไม่เป็นที่คุ้นเคยในภาษาไทย เมื่อประสมกับสระ แ–, เ–ีย และ เ–า ให้เลื่อนพยัญชนะตัวแรกไปไว้หน้ารูปสระเพื่อความสะดวกในการอ่าน เช่น
10. พยัญชนะยูเครนโดยทั่วไปออกเสียงตรงตามรูปเขียน แต่เมื่อปรากฏร่วมกับพยัญชนะอื่นในบางบริบท เสียงพยัญชนะบางเสียงอาจถูกตัดออกไปหรืออาจเปลี่ยนแปรไปตามลักษณะการออกเสียงของพยัญชนะที่ตามมา อย่างไรก็ตาม เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงทางเสียงดังกล่าวมักปรากฏในคำประสม รูปผันของคำนาม รูปกระจายของคำกริยา หรือระหว่างพยัญชนะท้ายคำข้างหน้ากับพยัญชนะต้นคำที่ตามมา ฯลฯ ซึ่งส่วนใหญ่ไม่มีความจำเป็นต้องทับศัพท์ในปัจจุบัน จึงไม่ได้แจกแจงไว้ในที่นี้ หากจำเป็นต้องทับศัพท์ ควรถอดเสียงตามเสียงอ่านจริงโดยเทียบกับสัทอักษรในตารางเทียบเสียงพยัญชนะ เช่น
11. ภาษายูเครนมีหน่วยเสียงสระจำนวน 6 หน่วยเสียง แต่ละหน่วยเสียงมีหน่วยเสียงย่อยที่ปรากฏในบริบทที่แตกต่างกันดังนี้
ไฟล์:Ukrainian vowels.svg|thumb|345px|right|แผนภาพแสดงหน่วยเสียงสระย่อยในภาษายูเครน (ตามคำบรรยายของ p=10–11) จุดและขนาดตัวอักษรที่ใหญ่ที่สุดบ่งชี้ถึงหน่วยเสียงย่อยหลักของแต่ละหน่วยเสียง เส้นสีแดงเชื่อมโยงหน่วยเสียงย่อยหลักเข้ากับหน่วยเสียงย่อยที่ไม่ได้เป็นแกนพยางค์ เส้นสีน้ำเงินเชื่อมโยงหน่วยเสียงย่อยหลักเข้ากับหน่วยเสียงย่อยในพยางค์ที่ไม่ลงเสียงหนัก และเส้นสีเขียวเชื่อมโยงหน่วยเสียงย่อยที่ไม่ได้ตามหลังพยัญชนะเบาเข้ากับหน่วยเสียงย่อยที่ตามหลังพยัญชนะเบา
::การออกเสียงสระต่างกันไปตามบริบทเหล่านี้ไม่มีนัยสำคัญในระดับหน่วยเสียง และเจ้าของภาษาไม่จำเป็นต้องออกเสียงสระตรงตามเงื่อนไขที่ระบุไว้ในตารางนี้เสมอไป ดังนั้น การถ่ายเสียงสระเป็นสัทอักษรและการทับศัพท์เสียงสระในที่นี้จะคำนึงถึงเฉพาะหน่วยเสียงย่อยหลัก (คือหน่วยเสียงย่อยที่อยู่ในพยางค์ที่ลงเสียงหนักและไม่ได้ตามหลังพยัญชนะเบา) ของแต่ละหน่วยเสียงเท่านั้น ได้แก่ IPA|i ~ i̽, IPA|ɪ, IPA|ɛ, IPA|ɑ, IPA|ɔ และ IPA|u
12. เสียงสระ ɪ ในภาษายูเครนมาตรฐานไม่ตรงกับทั้งเสียงสระอีและเสียงสระอือในภาษาไทย แต่เนื่องจากมีผู้พูดภาษายูเครนในบางท้องถิ่นออกเสียงสระนี้ค่อนไปทางเสียงสระ ɨ และเพื่อแยกความแตกต่างจากรูปสระ –ี และ –ิ ซึ่งใช้ในการทับศัพท์เสียงสระ i ในที่นี้จึงเลือกใช้รูปสระ –ือ และ –ึ ในการทับศัพท์เสียงสระ ɪ เช่น
13. ความสั้นยาวของสระ ในภาษายูเครน ความสั้นยาวของเสียงสระไม่มีผลต่อการจำแนกความหมายของคำ แม้ว่าในการออกเสียงจริง สระในพยางค์ที่ไม่ลงเสียงหนักอาจออกเสียงสั้นกว่าสระในพยางค์ที่ลงเสียงหนัก แต่อักขรวิธีไทยในปัจจุบันไม่มีรูปสระที่สามารถแสดงเสียงสระสั้นในบางบริบทได้อย่างเหมาะสม ในที่นี้จึงกำหนดให้ถ่ายเสียงสระแตกต่างกันไปตามปัจจัยแวดล้อมอื่น ๆ ซึ่งจะแจกแจงไว้ในตารางเทียบเสียงสระ
14. สระธรรมดาที่เขียนเรียงกัน ให้ทับศัพท์ตามเสียงสระทีละเสียง ไม่ทับศัพท์เป็นสระประสม เช่น
15. การใช้เครื่องหมายทัณฑฆาต มีหลักดังนี้
::15.1 เสียงพยัญชนะ r และ ɦ ในตำแหน่งท้ายพยางค์ เมื่อทับศัพท์ให้ใช้ ร และ ห ตามลำดับ และใส่เครื่องหมายทัณฑฆาตกำกับไว้ เช่น
::15.2 เสียงสระ i̯ และ u̯ ซึ่งกำหนดให้ทับศัพท์โดยใช้ ย และ ว ตามลำดับ เมื่อตามหลังสระบางเสียงไม่สามารถออกเสียงตามระบบเสียงภาษาไทยได้ ให้ใส่เครื่องหมายทัณฑฆาตไว้บน ย และ ว นั้น เช่น
::15.3 พยางค์ที่มีเสียงพยัญชนะท้าย 2 เสียง และมีเสียง r อยู่หลังสระ เมื่อทับศัพท์ให้ใส่เครื่องหมายทัณฑฆาตไว้บน ร เช่น
::15.4 พยางค์ที่มีเสียงพยัญชนะท้าย 2 เสียงหรือมากกว่า และไม่มีเสียง r อยู่หลังสระ เมื่อทับศัพท์ให้ใส่เครื่องหมายทัณฑฆาตไว้บนพยัญชนะตัวสุดท้ายเพียงแห่งเดียว เช่น
::15.5 พยางค์ที่มีเสียงพยัญชนะท้ายมากกว่า 2 เสียง และมีเสียง r อยู่หลังสระ เมื่อทับศัพท์ไม่ต้องใส่ ร และให้ใส่เครื่องหมายทัณฑฆาตไว้บนพยัญชนะตัวสุดท้าย เช่น
16. การใช้ไม้ไต่คู้ ในที่นี้ไม่กำหนดให้ใส่ไม้ไต่คู้เพื่อแสดงเสียงสระสั้น แต่อาจใส่เพื่อให้เห็นแตกต่างจากคําไทยหรือเพื่อช่วยให้ผู้อ่านแยกพยางค์ได้สะดวกขึ้นก็ได้ เช่น
17. การใช้เครื่องหมายวรรคตอน มีหลักดังนี้
::17.1 คำที่เป็นชื่อและนามสกุล เมื่อทับศัพท์ให้ใช้เครื่องหมายวรรคตอนตามการเขียนในภาษายูเครน เช่น
::17.2 คำที่เป็นคำวิสามานยนามประเภทอื่น ๆ ที่เขียนแยกกันในภาษายูเครน เมื่อทับศัพท์ให้เขียนติดกันไป ไม่ต้องแยกคำตามการเขียนในภาษายูเครน เช่น
::17.3 คำที่มีเครื่องหมายยัติภังค์เชื่อมกันในภาษายูเครน เมื่อทับศัพท์ให้ใส่เครื่องหมายยัติภังค์ตามการเขียนในภาษายูเครน เช่น
18. ตัวอักษรภาษายูเครน มีชื่อเรียกดังนี้
19. อักษรย่อ ให้เขียนทับศัพท์โดยไม่ต้องเว้นช่องไฟ เช่น
20. คำที่ผูกขึ้นจากอักษรย่อ ซึ่งอ่านออกเสียงได้เสมือนคำคำหนึ่ง มิได้ออกเสียงเรียงตัวอักษร ให้เขียนทับศัพท์ตามเสียงที่ออก เช่น
21. อักษรย่อชื่อบุคคล ให้เขียนโดยใส่จุดและเว้นช่องไฟระหว่างชื่อกับนามสกุล เช่น
22. การเชื่อมเสียงระหว่างกลุ่มคำ ในการออกเสียงกลุ่มคำยูเครนจะมีการเชื่อมเสียงพยัญชนะท้ายคำกับเสียงสระต้นคำที่ตามมา หรือเชื่อมเสียงสระท้ายคำกับเสียงพยัญชนะต้นคำที่ตามมา ในการทับศัพท์ให้แสดงการเชื่อมเสียงเหล่านั้นด้วย เช่น

**ตารางเทียบเสียงพยัญชนะ**
หมายเหตุ

**ตารางเทียบเสียงสระ**

**สระธรรมดา**

**สระที่นำด้วย IPA|j**
หมายเหตุ

**อ้างอิง**

**บรรณานุกรม**
หมวดหมู่:โครงการวิกิ
หมวดหมู่:การทับศัพท์ในวิกิพีเดีย