ภาษาถิ่นโตเกียว

ภาษาถิ่นโตเกียว (โทเกียวโฮเง็ง หรือ โทเกียวเบ็ง) หมายถึง ภาษาญี่ปุ่นถิ่นที่ประชากรที่อาศัยอยู่ในกรุงโตเกียว ประเทศญี่ปุ่น ใช้สื่อสารกัน และมักใช้กล่าวถึงเฉพาะภาษาถิ่นที่ใช้ในย่านเมืองเก่า แบ่งเป็นภาษาถิ่นย่อยได้ 2 ภาษาถิ่นย่อย ได้แก่ ภาษาถิ่นย่อยที่ใช้ในย่านยามาโนเตะ เรียกว่า ยามาโนเตะโคโตบะ (Yamanote Kotoba) กับภาษาถิ่นย่อยที่ใช้ในย่านชิตามาจิ เรียกว่า ชิตามาจิโคโตบะ (Shitamachi Kotoba)
เมื่อเข้าสู่ยุคเมจิ ภาษาถิ่นของย่านยามาโนเตะซึ่งเป็นภาษาของคนชั้นกลาง-สูงได้พัฒนามาเป็นภาษามาตรฐาน (ภาษากลาง) จึงมีคนเข้าใจผิดว่าภาษาถิ่นโตเกียวกับภาษากลางเป็นสิ่งเดียวกัน อย่างไรก็ตาม ภาษาถิ่นของย่านชิตามาจิมีลักษณะการออกเสียงและสำนวนที่ต่างจากภาษาถิ่นของย่านยามาโนเตะหลายประการ

**ประวัติ**
ภาพแสดงบริเวณย่านยามาโนเตะกับย่านชิตามาจิ (แดง: ยามาโนเตะ, น้ำเงิน: ชิตามาจิ)
ภาษาถิ่นโตเกียวพัฒนามาจากภาษาเอโดะ (เอโดะโคโตบะ) ถือกำเนิดขึ้นพร้อม ๆ กับการพัฒนาเมืองเอโดะหลังจากที่โทกูงาวะ อิเอยาซุ ย้ายศูนย์กลางการปกครองมาที่เมืองดังกล่าว ภาษาเอโดะเป็นภาษาที่เกิดจากการผสมผสานระหว่างภาษาญี่ปุ่นถิ่นตะวันออกกับภาษาญี่ปุ่นถิ่นตะวันตกเนื่องจากมีผู้คนจากถิ่นต่าง ๆ หลั่งไหลเข้ามายังเอโดะไม่ขาดสาย อย่างไรก็ตาม ภาษาคามิงาตะ (คามิงาตะโคโตบะ) มีอิทธิพลต่อภาษาเอโดะเป็นอย่างมากเนื่องจากเป็นภาษาถิ่นที่ใช้ในกลุ่มชนชั้นสูงหรือชนชั้นปกครอง และต่อมาก็ขยายมายังกลุ่มชนชั้นกลางในช่วงท้ายของยุคเอโดะ เมื่อเข้าสู่ยุคเมจิ เอโดะได้เปลี่ยนชื่อเป็นโตเกียว (โทเกียว) ในช่วงนั้นกระแสชาตินิยมสืบเนื่องจากการล่าอาณานิคมของชาติตะวันตกทำให้ญี่ปุ่นต้องรีบพัฒนาประเทศอย่างรวดเร็ว รัฐบาลจึงยกภาษาถิ่นโตเกียวย่านยามาโนเตะ (ยามาโนเตะโคโตบะ) ซึ่งเป็นภาษาของคนชั้นกลาง-สูงขึ้นมาเป็นแม่แบบของภาษามาตรฐานและบรรจุลงในหลักสูตรการเรียนการสอนภาคบังคับทั่วประเทศ โดยที่ไม่ได้นำภาษาถิ่นโตเกียวย่านชิตามาจิ (ชิตามาจิโคโตบะ) ซึ่งเป็นภาษาของชนชั้นแรงงานมาเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาภาษามาตรฐาน

**การออกเสียง**
ลักษณะเด่นด้านการออกเสียงของภาษาถิ่นโตเกียวมีดังนี้
# มักลดความก้อง (devoicing) เสียงสระ /i/ และ /u/ ที่อยู่ระหว่างเสียงพยัญชนะไม่ก้องหรือปรากฏหน้าการหยุด (เช่น การเว้นวรรคระหว่างพูด) เช่น 「ネクタイです。」 /nekutai desu/ มักจะออกเสียงเป็น nekɯ̥taidesɯ̥ ฟังคล้าย nektaides
# 「が」「ぎ」「ぐ」「げ」「ご」 ที่ไม่ได้อยู่ต้นคำออกเสียงเป็น ŋa ŋi ŋɯ ŋe ŋo ตามลำดับ (ดูหัวข้อ "เสียงขุ่นนาสิก" ประกอบ)
ต่อไปนี้เป็นลักษณะเด่นที่พบมากในภาษาถิ่นโตเกียวย่านชิตามาจิ
# ai （アイ） กับ oi （オイ） ออกเสียงเป็น ee（エー） เช่น
#* amai → amee（あまい→あめえ） "หวาน"
#* arumai → arumee（あるまい→あるめえ） "ไม่น่าจะมี"
#* osoi → osee（遅い→おせえ） "ช้า, สาย"
#* ikitai → ikitee（行きたい→行きてえ） "อยากไป"
# พบการใช้เสียงพยัญชนะซ้ำในคำประสมหรือคำที่ประกอบด้วยคำอุปสรรคเน้นย้ำ เช่น
#* oppajimeru　おっぱじめる　"เริ่ม" (มาจาก oshihajimeru 押し始める)
#* buppanasu　ぶっぱなす　"ยิง" (มาจาก buchihanasu ぶち放す)
#* kawappuchi　川っぷち　"ริมแม่น้ำ" (มาจาก kawabuchi 川縁)
#* okkochiru　落っこちる　"ตก, ร่วงตก" (มีความหมายเหมือน ochiru 落ちる)
#* nokkeru　乗っける　"ให้ (คน) ขึ้นรถ/เรือ ฯลฯ" (มีความหมายเหมือน noseru 乗せる)
# ออกเสียง ju（じゅ），shu（しゅ）เพี้ยนเป็น ji「じ」，shi「し」 ตามลำดับ เช่น
#* junbi じゅんび（準備）　"เตรียม"　→　jinbi じんび　
#* bijutsu びじゅつ（美術）　"ศิลปะ"　→　bijitsu びじつ
#* shinjuku しんじゅく（新宿）　"ชินจูกุ"　→　shinjiku しんじく
#* shukō しゅこう（趣向）　"ความคิดใหม่ ๆ"　→　shikō しこう　
# ออกเสียง hi（ひ）กับ shi（し） สลับกันไปมา โดยทั่วไปจะออกเสียง hi เป็น shi และพบการออกเสียง shi เป็น hi บ้างเมื่อผู้พูดแก้ไขเกินเหตุ (hypercorrection) เช่น
#* shiohigari しおひがり（潮干狩り）　"การไปเก็บหอย กุ้ง ปู ขณะน้ำลง"　→　hioshigari ひおしがり
#* hito ひと（人）　"คน"　→　shito しと
#* hitsuzen ひつぜん（必然　）　"การกำหนดไว้แล้วตายตัว"　→　　shitsuzen しつぜん
#* hiroshima ひろしま（広島）　"ฮิโรชิมะ"　→　shiroshima しろしま
#* hitsuyō ひつよう（必要）　"จำเป็น"　←→　shitsuyō しつよう（執拗）　"ยืนกราน, ดื้อดึง"
#* hitsuji ひつじ（羊）　"แกะ　←→　shitsuji しつじ（執事）　"หัวหน้าคนใช้ในบ้านผู้สูงศักดิ์"
#* hiretsu ひれつ（卑劣）　"(นิสัย) ต่ำช้า"　←→　shiretsu しれつ（熾烈）　"รุนแรง, ดุเดือด"

**เสียงสูงต่ำ**
ภาษาถิ่นโตเกียวย่านยามาโนเตะและย่านชิตามาจิมีคำศัพท์บางคำที่เสียงสูงต่ำต่างกัน ดังที่ยกตัวอย่างต่อไปนี้ (ฝั่งซ้ายคือยามาโนเตะ ฝั่งขวาคือชิตามาจิ)- 坂　サカ＼　⇔　サ＼カ　"เนิน, ที่ลาด"- 次　ツキ゚＼　⇔　ツ＼キ゚　"ถัดไป"- 鮨　スシ＼　⇔　ス＼シ　"ซูชิ"- 露　ツユ＼　⇔　ツ＼ユ　"น้ำค้าง"- 砂　スナ￣　⇔　スナ＼　"ทราย"- 皺　シワ￣　⇔　シワ＼　"ริ้วรอย"- 卵　タマ＼コ゚　⇔　タマコ゚￣　"ไข่"- 刀　カタナ＼　⇔　カタ＼ナ　"ดาบ"- 頭　アタマ＼　⇔　アタ＼マ　"หัว"- 鋏　ハサミ＼　⇔　ハサ＼ミ　"กรรไกร"- 心　ココロ＼　⇔　ココ＼ロ　"ใจ"- 国　クニ＼　⇔　クニ￣　"ประเทศ"- 虹　ニジ＼　⇔　ニジ￣　"รุ้งกินน้ำ"- 坂東　バ＼ンドー　⇔　バンドー￣　"บันโด ชื่อเดิมของคันโต"- 朝日　ア＼サヒ　⇔　アサ＼ヒ　"พระอาทิตย์ยามเช้า"
นอกจากนี้ ในช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่สอง ประชากรในเขตอาดาจิ เขตเอโดงาวะ และเขตคัตสึชิกะ ซึ่งติดกับจังหวัดไซตามะและจังหวัดชิบะใช้เสียงสูงต่ำตามภาษาถิ่นไซตามะ

**สำนวน**
 ภาษาถิ่นคันโตและโทโฮกุเดิมมีรูปประโยคที่ลงท้ายด้วย「べい」／「べえ」／「べ」 แต่ภาษาถิ่นโตเกียวใช้「～う」หรือ「～よう」 เช่น 「行くべい」＝「行こう」，「これだべい」＝「これだろう」- ภาษาถิ่นโตเกียวใช้คำช่วย「へ」 (แสดงทิศทาง) เช่นเดียวกับภาษาถิ่นคิงกิ ต่างจากภาษาถิ่นโทโฮกุที่นิยมใช้คำช่วย「さ」- พบคำศัพท์ที่รับมาจากภาษาถิ่นคิงกิจำนวนมาก เช่น 「怖い」 "กลัว" 「ふすま」 "ประตูเลื่อนกรอบไม้กรุด้วยกระดาษอย่างหนา" 「うろこ」 "เกล็ด" 「つゆ（梅雨）」 "ช่วงฤดูฝนก่อนเข้าฤดูร้อน" 「塩辛い」 "เค็ม" 「つらら」 "แท่งน้ำแข็งตามชายคาบ้าน เกิดจากน้ำไหลลงมาแล้วแข็งตัว" 「けむり」 "ควัน" 「しあさって」 "วันมะเรื่อง (วันถัดจากวันมะรืน)"- พบสำนวนภาษาสุภาพ（敬語）ที่รับมาจากภาษาถิ่นคิงกิจำนวนมาก เช่น กริยาถ่อมตัว「おる」, รูปปฏิเสธแบบสุภาพ「～ません」 รวมถึงเสียงสะดวก -u（ウ音便） เช่น 「ごきげんよう」 (มาจาก ごきげんよく), 「おさむうございます」 (มาจาก おさむくございます)- ประชากรในโตเกียวใช้สำนวนภาษาสุภาพ「～れる」「～られる」ค่อนข้างน้อยเมื่อเทียบกับถิ่นอื่น ๆ- แม้ว่าปัจจุบันใช้กริยานุเคราะห์ปฏิเสธ「ない」หรือ「ねえ」 แต่ก่อนหน้านี้ก็เคยใช้「ぬ」หรือ「ん」แบบเดียวกับภาษาถิ่นภาษาญี่ปุ่นตะวันตก และยังคงเหลือให้เห็นในสุภาษิต คำพังเพย จนถึงปัจจุบัน- 「～てしまう」กลายเป็น「～ちまう」「～ちゃう」 เช่น 「おわってしまう」→「おわっちまう」／「おわっちゃう」- พบการใช้ภาษาผู้หญิง「わ」「こと」「てよ」 ฯลฯ ตั้งแต่เข้าสู่ยุคเมจิ

**สถานการณ์ในปัจจุบัน**
การปนกันของภาษาถิ่นย่านยามาโนเตะและชิตามาจิ การอพยพของคนถิ่นเดิมเนื่องจากเหตุการณ์แผ่นดินไหวครั้งใหญ่ในคันโตและการทิ้งระเบิดโตเกียว การอพยพเข้ามาของคนต่างถิ่นเนื่องจากการเติบโตทางเศรษฐกิจหลังสงครามโลกครั้งที่สอง ล้วนแต่ส่งผลกระทบต่อภาษาถิ่นโตเกียวให้กลายเป็นภาษาใกล้สูญ ปัจจุบัน "ภาษาถิ่นเขตอภิมหานครโตเกียว"（首都圏方言）ซึ่งเป็นภาษาถิ่นที่ผสมผสานระหว่างภาษากลาง (ภาษาถิ่นโตเกียว) กับภาษาถิ่นในภูมิภาคคันโตได้เข้ามามีอิทธิพลในโตเกียวเป็นอย่างมาก เช่น- ใช้คำแสดงทัศนภาวะ (modality) 「～じゃん・～じゃんか」 มีความหมายเหมือน「～じゃないか」ในภาษาถิ่นโตเกียว มาจากภาษาถิ่นภูมิภาคชูบุและเข้ามาในโตเกียวผ่านทางโยโกฮามะ- ใช้「ちがかった」「ちがくて」แทนการใช้「ちがった」「ちがって」 มาจากภาษาถิ่นโทโฮกุตอนใต้และคันโตตอนเหนือ- ใช้「みたく」แทนการใช้「みたいに」เช่น「かみさまみたくそんけいする」　＝　かみさまみたいにそんけいする」 "นับถือเหมือนเทพเจ้า" มาจากภาษาถิ่นโทโฮกุและคันโตตอนเหนือ

**อ้างอิง**
หมวดหมู่:ภาษาญี่ปุ่น