ยุทธการที่กิสาน

ยุทธการที่กิสาน (祁山之戰)  เป็นยุทธการที่เกิดขึ้นบริเวณเขากิสาน (祁山 ฉีชาน; พื้นที่ภูเขาบริเวณอำเภอหลี่ มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ระหว่างรัฐจ๊กก๊กและวุยก๊กในปี ค.ศ. 231 ในยุคสามก๊กของจีน ยุทธการครั้งนี้ยังถือเป็นครั้งที่มีการรบดุเดือดที่สุดในการบุกวุยก๊กของจ๊กก๊กห้าครั้ง เป็นผลทำให้ทั้งสองฝ่ายสูญเสียทหารไปหลายพันนาย แม้ว่าจูกัดเหลียงจะสามารถได้ชัยชนะในช่วงต้นของยุทธการ แต่ในที่สุดยุทธการก็สิ้นลุดลงด้วยชัยชนะทางยุทธศาสตร์ของวุยก๊กเนื่องจากทัพจ๊กก๊กมีเสบียงไม่เพียงพอ เสบียงอาหารที่ไม่เพียงพอมีสาเหตุมาจากฝนตกหนักและความผิดพลาดที่ทำโดยลิเงียม จูกัดเหลียงผู้สำเร็จราชการของจ๊กก๊กใช้เวลาพักฟื้นสามปีก่อนจะบุกวุยก๊กอีกครั้งในปี ค.ศ. 234

**ภูมิหลัง**
ในปี ค.ศ. 217 หวดเจ้งนักยุทธศาสตร์ของเล่าปี่เสนอว่าเมืองฮันต๋งสามารถใช้เป็นฐานปฏิบัติการเพื่อโจมตีภาคกลางของวุยก๊กและเข้ายึดอาณาบริเวณทางตะวันตกของวุยก๊กอันได้แก่มณฑลเลียงจิ๋วและยงจิ๋วได้ ตั้งแต่นั้นแผนของหวดเจ้งก็กลายเป็นพิมพ์เขียวของการทำศึกต่อวุยก๊ก จูกัดเหลียงพยายามบุกดินแดนวุยก๊กผ่านเขากิสานในการบุกครั้งแรกแต่ไม่สำเร็จ จึงเปลี่ยนเป้าหมายเป็นตันฉอง (陳倉 เฉินชาง; อยู่ทางตะวันออกของนครเป่าจี มณฑลฉ่านซี) ซึ่งเป็นป้อมปราการปากทางที่ป้องกันนครเตียงฮัน แต่หลังจากความล้มเหลวในการยึดตันฉอง จูกัดเกลียงก็เปลี่ยนเส้นทางโจมตีอีกครั้งไปทางตะวันตก ในต้นปี ค.ศ. 231 จูกัดเหลียงรวบรวมกำลังทหารเพื่อพิชิตหล่งโย่ว (隴右) โดยตั้งให้เขากิสานเป็นเป้าหมายเบื้องต้น ก่อนที่จูกัดเหลียงจะเคลื่อนทัพไปยังเขากิสาน ได้ส่งทูตไปพบชนเผ่าเซียนเปย์และเกี๋ยงเพื่อยุยงให้ชนเผ่าเหล่านั้นก่อความวุ่นวายในวุยก๊ก ในเวลาเดียวกันจูกัดเหลียงยังประดิษฐ์ "โคยนตร์" อุปกรณ์กลไกที่ช่วยในการขนส่งเสบียงอย่างมาก

**ยุทธการ**
เป้าหมายของจ๊กก๊กที่จะยึดหล่งโย่วนั้นไม่อาจทำได้โดยง่าย เพราะฝ่ายวุยก๊กได้เตรียมการรับมือการบุกของจ๊กก๊กโดยการให้เจี่ย ซื่อ (賈嗣) และงุยเป๋ง (魏平 เว่ย์ ผิง) ไปประจำการอยู่ที่เขากิสานและตั้งแนวป้องกันเบื้องต้นสำหรับเมืองเทียนซุย (天水郡 เทียนฉุ่ยจฺวิ้น) ขณะเดียวกันก็ให้ไต้เหลง (戴陵 ไต้ หลิง) และปีเอียว (費曜 เฟ่ย์ เย่า) ไปประจำการกองกำลังแยกในใจกลางของเมืองเทียนซุย จูกัดเหลียงขอความช่วยเหลือของห่อปี (軻比能 เคอปี่เหนิง) ประมุขของชนเผ่าเซียนเปย์ให้ไปที่เมืองเป่ย์ตี้ (北地郡 เป่ย์ตี้จฺวิ้น; อยู่บริเวณใจกลางมณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) เพื่อระดมกำลังคนท้องถิ่นในการสนับสนุนทัพจ๊กก๊ก การบุกเริ่มต้นขึ้นด้วยการปะทะขนาดย่อมที่เขากิสาน ทำให้โจจิ๋นขุนพลวุยก๊กรู้สึกการโจมตีครั้งนี้เป็นการเบี่ยงเบนความสนใจเพื่อปกปิดการบุกครั้งใหญ่ผ่านเทือกเขาฉินหลิ่งมุ่งเป้าไปที่เตียงฮัน โจจิ๋นจึงรวบรวมกำลังป้องกันส่วนใหญ่ในเตียงฮันก่อนที่สุมาอี้จะมาแทนที่โจจิ๋นในฐานะแม่ทัพใหญ่ของทัพวุยก๊กในมณฑลยงจิ๋วและเลียงจิ๋ว ขุนพลวุยก๊กเตียวคับ ปีเอียว ไต้เหลง และกุยห้วยทำหน้าที่ในฐานะผู้ใต้บังคับบัญชาของสุมาอี้
จากนั้นสุมาอี้จึงมอบหมายให้ไต้เหลงและปีเอียวรักษาอำเภอเซียงเท้ง (上邽縣 ช่างกุยเซี่ยน; ปัจจุบันอยู่ในนครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่) พร้อมด้วยกองกำลังทหารฝีมือดี 4,000 นาย แล้วให้กำลังทหารให้เหลือยกไปทางตะวันตกเพื่อไปช่วยเหลือเจี่ย ซื่อและงุยเป๋ง เตียวคับแนะนำสุมาอี้ให้ส่งกองกำลังแยกไปยังอำเภอยง (雍) และอำเภอไปเซีย (郿 เหมย์) เพื่อให้เป็นกองกำลังสำรอง แต่สุมาพูดว่า "ข้าเชื่อว่าทัพหน้าสามารถรับศึกไว้ได้ ที่ท่านขุนพลพูดนั้นถูกต้อง หากทัพหน้าไม่อาจรับศึกได้ เราจะแยกเออกเป็นหน้าและหน้า นี่เป็นเป็นวิธีที่หยินโป้ (英布 อิง ปู้) ใช้เอาชนะสามทัพของรัฐฌ้อ (楚 ฉู่)"
จากนั้นทัพวุยก๊กก็รุดหน้าไปยังอำเภอยฺหวีหมี (隃麋縣 ยฺหวีหมีเซี่ยน; อยู่ทางตะวันออกของอำเภอเชียนหยาง มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) เมื่อจูกัดเหลียงทราบข่าวว่าทัพวุยก๊กมาถึงแล้ว จึงสั่งให้กำลังทหารไปเก็บเกี่ยวข้าวสาลีในอำเภอเซียงเท้ง เมื่อทัพวุยก๊กมาใกล้มากขึ้น จูกัดเหลียงก็เตรียมกำลังทหารพร้อมเผชิญหน้ากับสุมาอี้ ฝ่ายกุยห้วย ปีเอียว และขุนพลวุยก๊กคนอื่น ๆ เข้าโจมตีจูกัดเหลียงแต่ถูกตีแตกพ่าย หลังจูกัดเหลียงขับไล่ข้าศึกออกไป ก็ให้ทหารออกหาข้าวสาลีแรกแตกรวงซึ่งหาได้ในบริเวณใกล้เคียง
เหล่าผู้ใต้บังคับบัญชาของสุมาอี้กลัวว่าจะเสียข้าวสาลีไป แต่สุมาอี้พูดว่า "จูกัดเหลียงคิดมากเกินไปและตัดสินใจไม่เด็ดขาด เขาจะต้องเสริมกำลังป้องกันค่ายก่อนที่จะมาเก็บเกี่ยวข้าวสาลี สองวันก็เพียงพอสำหรับข้าแล้ว (ที่จะไปถึงอำเภอเซียงเท้ง)" จากนั้นสุมาอี้จึงนำกำลังทหารเดินทางตลอดคืนไปยังอำเภอเซียงเท้ง จูกัดเหลียงล่าถอยไปหลังเห็นว่าสุมาอี้มาถึง สุมาอี้แสดงความคิดเห็นว่า "ข้าเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางทั้งวันทั้งคืน เพราะข้ารู้ว่าอะไรคือความต้องการของนักการทหาร จูกัดเหลียงไม่กล้าจะอยู่ใกล้แม่น้ำอุยโห  นี่กลายเป็นเรื่องง่าย ๆ สำหรับข้า"  เดิมโจยอยจักรพรรดิวุยก๊กต้องการสนับสนุนเสบียงของทัพสุมาอี้ด้วยข้าวสาลีในอำเภอเซียงเท้งและปฏิเสธข้อเสนอที่จะให้ขนส่งเสบียงจากกวนต๋งไปยังแนวหน้า แต่ความเคลื่อนไหวของจูกัดเหลียงกลับรวดเร็วกกว่าที่โจยอยทรงคาดการณ์ไว้ เหลือข้าวสาลีที่ผลิตในอำเภอเซียงเท้งเพียงส่วนหนึ่งหลังจากทัพจ๊กก๊กได้มาเก็บเกี่ยว กุยห้วยขุนพลวุยก๊กจึงใช้อิทธิพลของตนเหนือชนเผ่าเร่ร่อนท้องถิ่นในการสั่งให้ชนเผ่าเร่ร่อนผลิตเสบียงสำหรับทัพวุยก๊ก ทัพวุยก๊กจึงได้รับเสบียงโดยไม่ต้องได้รับความช่วยเหลือจากราชสำนักในลกเอี๋ยง
หลังจากเก็บเกี่ยวข้าวสาลีในอำเภอเซียงเท้ง จูกัดเหลียงนำทัพจ๊กก๊กล่าถอยแต่เผชิญหน้ากับทัพวุยก๊กนำโดยสุมาอี้ที่ฮันหยง (漢陽 ฮั่นหยาง) ซึ่งอยู่ทางตะวันออกของอำเภอเซียงเท้ง จากนั้นสุมาอี้สั่งให้ทหารจัดกระบวนทัพและส่งงิวขิ้มนายทหารใต้บังคับบัญชาให้นำทหารม้าอาวุธเบาล่อทัพจ๊กก๊กให้เคลื่อนไปยังเขากิสาน หลังจากที่ม้าต้ายนายทัพหน้าของจ๊กก๊กเข้ารบกับงิวขิ้มเป็นเวลาสั้น ๆ จูกัดเหลียงก็สั่งให้ถอยทัพไปยังฝั่งตะวันออกของสันเขากิสาน ทัพจ๊กก๊กไปตั้งค่ายอยู่ที่โลเสีย (鹵城 หลู่เฉิง) จูกัดเหลียงใช้แม่น้ำเป็นแนวป้องกันธรรมชาติและสั่งให้กำลังทหารประจำตำแหน่งบนเนินเขาสองลูกที่ขนาบโลเสียอยู่ และตั้ง "ค่ายกำบัง" ใกล้กับริมฝั่งแม่น้ำเพื่อควบคุมเส้นทางน้ำไว้
ผู้ใต้บังคับบัญชาของสุมาอี้เสนอให้สุมาอี้โจมตีทัพจ๊กก๊กหลายครั้ง แต่สุมาอี้รีรอที่จะโจมตีเมื่อเห็นการเตรียมการของจูกัดเหลียง อย่างไรก็ตามเมื่อสุมาอี้ถูกวิพากย์วิจารณ์และเยาะเย้ยอย่างหนักจากทั้งฝ่ายข้าศึกและผู้ใต้บังคับบัญชาของตนเอง ในที่สุดสุมาอี้จึงยอมทำตามที่ผู้ใต้บังคับบัญชาเสนอ ในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 231 สุมาอี้ส่งเตียวคับไปโจมตีค่ายทางใต้ของทัพจ๊กก๊กที่มีอองเป๋งรักษา ส่วนตัวสุมาอี้เองนำกองกำลังด้วยตนเองเข้าโจมตีโลเสียจากเส้นทางกลาง จูกัดเหลียงสั่งให้อุยเอี๋ยน งอปั้น และโกเสียงให้ต้านทานข้าศึกอยู่นอกโลเสีย ทัพวุยก๊กประสบความพ่ายแพ้ครั้งใหญ่อย่างคาดไม่ถึง ทหารวุยก๊กถูกสังหาร 3,000 นาย ชุดเกราะ 5,000 ชุดและหน้าไม้ 3,100 อันถูกทัพจ๊กก๊กยึดไปได้ แม้ว่าความเสียหายจะหนักหน่วง แต่สุมาอี้ยังคงมีกำลังทหารจำนวนมากซึ่งนำกลับไปยังค่ายของตน
แม้ว่าจูกัดเหลียงจะได้ชัยชนะ แต่ก็ไม่สามารถใช้ความได้เปรียบนี้ในการบุกต่อไปเพราะเสบียงที่เหลือน้อย สภาพอากาศที่เลวร้ายทำให้การขนส่งเสบียงของจ๊กก๊กไม่สามารถทำได้ตามกำหนด ลิเงียมขุนพลจ๊กก๊กผู้รับผิดชอบดูแลการขนส่งเสบียงไปยังแนวหน้า จึงแจ้งความเท็จไปถึงจูกัดเหลียงว่าจักรพรรดิเล่าเสี้ยนมีรับสั่งถอยทัพ จดหมายเหตุจิ้นชูอ้างว่าสุมาอี้เปิดฉากการโจมตีกำลังทหารรักษาของจ๊กก๊กในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อนี้และยึด "ค่ายกำบัง" ของจ๊กก๊กสำเร็จ จูกัดเหลียงทิ้งโลเสียและล่าถอยไปในเวลากลางคืน แต่สุมาอี้ไล่ตามตีทำให้ทัพจ๊กก๊กเสียทหารไปประมาณ 10,000 นาย เรื่องราวนี้ในจิ้นชูถูกโต้แย้งโดยนักประวัติศาสตร์ และไม่ถูกรวมอยู่ในจือจื้อทงเจี้ยนซึ่งเป็นหนังสือประวัติศาสตร์ตามลำดับเวลาที่โดดเด่นในศตวรรษที่ 11
ทั้งสามก๊กจี่และจือจื้อทงเจี้ยนระบุว่าจูกัดเหลียงถอยทัพกลับจ๊กก๊กเพราะเสบียงขาดแคลน ไม่ใช่เพราะความพ่ายแพ้ แล้วทัพวุยก๊กก็ไล่ตามตี แต่การไล่ตามตีไม่ได้ราบรื่นสำหรับวุยก๊ก สุมาอี้สั่งให้เตียวคับไล่ตามตีข้าศึกเพื่อพยายามฉวยโอกาสจากสถานการณ์ที่เปลี่ยนไปนี้ บันทึกเว่ย์เลฺว่ระบุว่าเตียวคับปฏิเสธที่จะทำตามคำสั่งของสุมาอี้และแย้งว่าตามหลักการทางการทหารควรหลีกเลี่ยงการไล่ตามตีข้าศึกที่ล่าถอยกลับไปอาณาเขตของตน แต่สุมาอี้ไม่ฟังคำและบังคับให้เตียวคับปฏิบัติตามคำสั่ง  เตียวคับจึงถูกทัพจ๊กก๊กซุ่มโจมตีที่เส้นทางบอกบุ๋น (木門道 มู่เหมินเต้า; ใกล้กับหมู่บ้านมู่เหมิน เมืองหมู่ตาน เขตฉินโจว นครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ที่ซึ่งจูกัดเหลียงสั่งให้ทหารมือเกาทัณฑ์ซ่อนตัวบนที่สูงและยิงไปที่กองกำลังของข้าศึกที่เข้ามาใกล้และเข้ามาในทางแคบ เตียวคับเสียชีวิตหลังถูกลูกเกาทัณฑ์ยิงเข้าที่ต้นขา กองกำลังของวุยก๊กได้รับความเสียหายอย่างมากจากการโจมตีของทหารจ๊กก๊กซึ่งกำลังล่าถอย แตกต่างจากบันทึกที่ระบุไว้ในจิ้นชู

**ผลสืบเนื่อง**
เมื่อจูกัดเหลียงกลับมาถึงเมืองฮันต๋ง ก็ได้รับจดหมายจากลิเงียมที่แจ้งว่าเสบียงอาหารเตรียมพร้อมแล้วและถามว่าทำไมจึงถอยทัพ เวลาเดียวกันลิเงียมถวายฎีกาแก่จักรพรรดิเล่าเสี้ยนทูลว่า "ทัพแสร้งทำเป็นล่าถอยเพื่อลงข้าศึกให้มาทำศึก" ด้วยความหวังว่าจูกัดเหลียงจะกลับไปทำศึกต่อ ความล้มเหลวในการขนส่งเสบียงของตัวลิเงียมก็จะไม่เป็นที่สังเกต แต่จูกัดเหลียงตัดสินใจกลับไปยังเซงโต๋นครหลวงของจ๊กก๊ก และถวายจดหมายที่เขียนด้วยลายมือของลิเงียมให้เล่าเสี้ยนทอดพระเนตร ลิเงียมจึงไม่อาจปฏิเสธความผิดของตนได้ ที่เซงโต๋จูกัดเหลียงทูลเสนอให้จักรพรรดิเล่าเสี้ยนปลดลิเงียมจากทุกตำแหน่งราชการและเนรเทศไปอยู่เมืองจื่อถง (梓潼)

**อ้างอิง**

**บรรณานุกรม**
 ตันซิ่ว (ศตวรรษที่ 3). สามก๊กจี่ (ซันกั๋วจื้อ).- เผย์ ซงจือ (ศตวรรษที่ 5). อรรถาธิบายสามก๊กจี่ (ซานกั๋วจื้อจู้).- ฝาน เสฺวียนหลิง (648). จิ้นชู.- ซือหม่า กวาง (1084). จือจื้อทงเจี้ยน.
กิสาน
หมวดหมู่:พ.ศ. 774