เอเอชูเย่ไช

พะยี่น หรือ พะรี่น (ဖရင်း, มาจากคำว่า เพลง ในภาษาอยุธยา) หรืออาจรู้จักในชื่อ เอเอชูเย่ไช (ဧဧခြူရေးချိုက်) เป็นเพลงพม่าเพลงหนึ่ง จัดอยู่ในกลุ่มเพลงสำเนียงอยุธยา (​ယိုးဒယားသီချင်း) ซึ่งชาวพม่าให้การยอมรับว่าเป็นเพลงอยุธยามาแต่ดั้งเดิม รวมทั้งมีเนื้อเพลงเป็นภาษาไทยสมัยอยุธยา อย่างไรก็ตามเนื้อร้องดังกล่าวได้รับการถ่ายทอดสู่ชาวพม่าในรูปแบบมุขปาฐะ ทำให้ปัจจุบันนี้ทั้งชาวไทยและพม่าเองไม่สามารถเข้าใจเนื้อหาและความหมายของเพลงนี้ได้เลย ในเวลาต่อมาอูซะ เจ้าเมืองมยะวดี ได้แต่งเนื้อร้องเป็นพม่าใหม่ แต่ยังคงทำนองเพลงอย่างอยุธยาไว้ดังเดิม

**ประวัติ**
หลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองใน พ.ศ. 2310 มีการกวาดต้อนเชลยชาวอยุธยาจำนวนมากไว้ในขอบขัณฑสีมากษัตริย์พม่า เชลยเหล่านี้ถูกเรียกว่าโยดะยา (ယိုးဒယား) ตามแหล่งที่มา หลายคนที่ถูกกวาดต้อนเป็นศิลปินในราชสำนักอยุธยามาก่อน จึงมีการนำดนตรีและนาฏศิลป์อย่างอยุธยาเข้าไปยังราชสำนักพม่าอย่างแพร่หลาย ก่อให้เกิดเพลงพม่าสำเนียงอยุธยาหลายเพลง และจากการศึกษาพบว่าทำนองเพลงอยุธยาของพม่ากับทำนองเพลงไทยมีจังหวะและทำนองสม่ำเสมอเชื่อมโยงกัน
อู้นุ เจ้ากรมมหรสพ ได้กล่าวถึงเรื่องราวมุขปาฐะของแม่นมชาวโยดะยาที่อาศัยอยู่กับชนชั้นมูลนายชาวพม่าครวญเพลงเป็นภาษาพื้นถิ่น คือเพลง เอเอชูเย่ไช ความว่า
ไฟล์:Bodleian Ms. Burm. a. 5 fol 0129-3.jpg|thumb|วงดนตรีและนักแสดงยามะซะตอช่วงศตวรรษที่ 19
"...วันหนึ่งในจวนของเสนาบดี หญิงชาวโยดะยามีอายุคนหนึ่งกำลังดูแลเด็กด้วยการอุ้มขึ้นแนบอก หันไปทางฟากตะวันตกแหงนหน้ามองท้องฟ้าสีหม่น อันมืดครึ้มไปด้วยเมฆฝนที่กำลังรวมตัวกันในเวลาเย็น ภายใต้ใบหน้าอันหมองเศร้า พร้อมกับครวญเพลงภาษาโยดะยาที่ขึ้นต้นด้วยคำว่า 'เอยฉุยฉาย' ขณะนั้นเสนาบดีได้เห็นเข้าก็เรียกแม่นมเข้าไปถามว่าเจ้าเป็นอะไรหรือเปล่า แม่นมตอบว่า 'ข้าฯ มาจากอยุธยาก็ช้านานแล้ว จะได้กลับไปเวลาไหนก็มิทราบ บนท้องฟ้าโน่น เมฆฝนกำลังมาเจ้าค่ะ ฝนกำลังจะตกแล้วนะเจ้าคะ เมื่อนึกถึงอยุธยา มันทำให้ข้าฯ อยากร้องไห้เจ้าค่ะ' เสนาบดีจึงถามต่ออีกว่า 'แม่นม แล้วเพลงที่เจ้าพึมพำออกมาจากปากนี่มันอะไร' แม่นมตอบ 'เพลงภาษาโยดะยาเจ้าค่ะ' เสนาบดีถาม 'แล้วคำอธิบายล่ะ ว่าอย่างไร' แม่นมตอบกลับ 'เป็นเพลงที่กล่าวว่า การตามติดคิดถึงนั้นเป็นดั่งไอหมอกที่กระตือรืนร้นจากทิศตะวันตกเฉียงใต้โน่นเจ้าค่ะ' เสนาบดีถามอีกว่า 'แล้วเจ้าน่ะไปได้เพลงนี้มาจากไหน' แม่นมตอบ 'โอพระคุณฯ เจ้าคะ การแสดงมหรสพของชาวโยดะยานั้นช่างยิ่งใหญ่มากเจ้าคะ แสดงติดต่อไปถึง 45 วันเลยเจ้าค่ะ อย่างเรื่อง รามลักขณะเอย เรื่องอิเหนาเอยก็ดีมากเจ้าค่ะ อย่างเรื่องอิเหนานั้น เจ้าหญิงบุษบาได้ถูกลมหอบไป เจ้าชายอิเหนาไม่พบเจ้าหญิงบุษบาก็เที่ยวออกตามหา เมื่อเจ้าชายมองท้องฟ้าเห็นเมฆ และฝนตกลงมาก็ทำให้หวนคิดถึงเจ้าหญิงบุษบาเจ้าค่ะ' เสนาบดีกล่าว 'โอ้ ช่างน่าสนใจจริง ๆ เออนี่ แล้วนักแสดงเหล่านั้นน่ะเราจะพบเขาได้ที่ไหนหรือ' แม่นมตอบ 'พุทโธ่เอ๋ย เจ้าพระคุณเจ้าขา ก็คนที่ถูกกวาดมาในตอนนี้ไงเจ้าคะ มีทั้งนักดนตรี นักแสดงตามติดมาทั้งหมดแหละเจ้าค่ะ ตอนนี้คนเหล่านี้ประกอบอาชีพขายอาหารอยู่เจ้าค่ะ' จากนั้นเสนาบดีจึงนำความจากแม่นมชาวโยดะยาขึ้นกราบบังคมทูลต่อพระบรมวงศานุวงศ์พม่า เจ้านายก็นำความขึ้นกราบบังคมทูลต่อพระเจ้าช้างเผือก พระองค์จึงมีพระบรมราชโองการให้ทำการรวบรวมนักแสดงโยดะยาตั้งขึ้นเป็นกรม เพื่อแสดงละครถวายพระราชสำนัก นับแต่นั้นมาก็มีการแสดงแบบโยดะยาทั้งการบรรเลง ท่วงท่า และเนื้อเรื่อง..."
ในวัฒนธรรมเพลงพม่ามีทำนองเพลงอยุธยาที่ยังหลงเหลือร่องรอยการใช้ภาษาไทยในการขับร้อง คือ พะยี่น (ဖရင်း) หรือ เพลง ในภาษาอยุธยา ส่วนชื่อ เอเอชูเย่ไช (ဧဧခြူရေးချိုက်) มาจากเนื้อร้องขึ้นต้น ซึ่งเนื้อร้องเป็นภาษาอยุธยาโบราณที่ถูกถ่ายทอดในรูปแบบมุขปาฐะแก่ชาวพม่านานกว่าศตวรรษ ทำให้เกิดข้อผิดพลาดในการออกเสียง และชาวพม่าเองก็ไม่สามารถถ่ายทอดคำร้องได้ถูกต้องอย่างต้นฉบับ ทำให้ปัจจุบันไม่มีใครเข้าใจความหมายของเพลงนี้ได้เลย เข้าใจว่า พะยี่น นี้คงเป็นเพลงหน้าพาทย์ ที่สื่อถึงนางสีดา ในฉากที่หนุมานเดินทางไปกรุงลงกาเพื่อตามนางสีดาซึ่งอยู่ท่ามกลางหญิงงามคนอื่น ๆ แต่หนุมานกลับพบนางสีดาโดยง่าย เพราะงามโดดเด่นยากจะหาสตรีนางใดมาเปรียบ แต่เนื้อเพลงก็มีส่วนคล้าย เพลงฉุยฉาย และ เพลงแม่ศรี ในการแสดงโขน ตอนทศกัณฑ์ลงสวน ของประเทศไทยในยุคปัจจุบัน
พ.ศ. 2347 อูซะ เจ้าเมืองมยะวดี ได้แต่งคำร้องเพลง พะยี่น เป็นภาษาพม่า ตามพระราชบัณฑูรของรัชทายาทผู้สนพระทัยในศิลปะและการละครอย่างสยาม แต่ยังคงทำนองอยุธยาไว้ดังเดิม โดยเพลงนี้ถูกจัดให้เป็นเพลงอยุธยาประเภทระทมรัก มีเนื้อหาชมความงามของธรรมชาติตามชนนิยม มีการตัดทอนพยางค์จากเดิมเป็นภาษาไทยมี 75 พยางค์ เหลือเพียง 50 พยางค์เมื่อเป็นภาษาพม่า เพื่อแปลงคำร้องให้เข้ากับทำนองเพลงอยุธยา
ในช่วงเวลาต่อมาเพลง "เอเอชูเย่ไช" ถูกบรรจุลงในหมวดเพลงที่สะกดด้วยอักษรพม่าแต่ไม่มีความหมาย ในหนังสือ มหาคีตา กระทั่งอู้นุ นายกรัฐมนตรีคนแรกของพม่า ตั้งข้อสังเกตกับเพลงเอเอชูเย่ไช ว่าแม้จะใช้เครื่องดนตรีพม่าบรรเลง แต่ท่วงทำนองและจังหวะกลับคล้ายกับทำนองเพลงไทยมาก จึงทำให้เกิดการศึกษาอย่างจริงจัง จนพบว่าเพลงดังกล่าวตกทอดมาจากบทเพลงของชาวโยดะยาผู้พลัดถิ่นในอังวะ

**เนื้อเพลง**

**อ้างอิง**
 เชิงอรรถ
 บรรณานุกรม-  จำนวนหน้า = 220
หมวดหมู่:เพลงพม่า
หมวดหมู่:เพลงไทยเดิม
หมวดหมู่:ชาวไทยในต่างแดน