ตัวรับความรู้สึก

ในระบบรับความรู้สึก (sensory system) ตัวรับความรู้สึก หรือ รีเซ็ปเตอร์รับความรู้สึก หรือ ปลายประสาทรับความรู้สึก (sensory receptor) เป็นส่วนปลายของเส้นประสาทรับความรู้สึก  (sensory nerve) ที่ตอบสนองต่อตัวกระตุ้นในสิ่งแวดล้อมทั้งภายในภายนอกของสิ่งมีชีวิต  และเมื่อตอบสนองต่อตัวกระตุ้น  ตัวรับความรู้สึกก็จะทำการถ่ายโอนความรู้สึกที่รับรู้  โดยการสร้าง graded potential หรือศักยะงาน  (action potential) ในเซลล์เดียวกันหรือเซลล์ที่อยู่ใกล้ๆ กัน

ไฟล์:Structure of sensory system (4 models) E.PNG|thumb|300px|right|โครงสร้างของระบบรับความรู้สึกในมนุษย์    (ส่วนบนแสดงตัวรับความรู้สึกประเภทต่างๆ,  ส่วนกลางแสดงปมประสาทเกี่ยวข้องกับระบบรับความรู้สึกที่สื่อสัญญาณไปยังระบบประสาทกลาง,  และส่วนล่างแสดงระบบประสาทกลาง)

**กิจหน้าที่**
ตัวรับความรู้สึกที่เกี่ยวกับการลิ้มรสและการได้กลิ่น  ประกอบด้วยโมเลกุลหน่วยรับความรู้สึกที่มีการเข้าไปยึดกับสารเคมีเฉพาะอย่าง  ตัวอย่างเช่น หน่วยรับกลิ่นในเซลล์ประสาทตัวรับกลิ่น  เริ่มทำงานด้วยการมีปฏิกิริยากับโครงสร้างทางโมเลกุลของโมเลกุลมีกลิ่น  และโดยนัยเดียวกัน   หน่วยรับรสในปุ่มรับรส  ทำปฏิกิริยากับสารเคมีในอาหารที่ก่อให้เกิดศักยะงาน
หน่วยรับความรู้สึกอย่างอื่นๆ เช่นหน่วยรับแรงกลและหน่วยรับแสง  ทำการตอบสนองกับตัวกระตุ้นทางกายภาพ  ยกตัวอย่างเช่น  เซลล์รับแสงในเรตินามีโปรตีนที่มีกิจเฉพาะเช่นโรด็อปซิน  (rhodopsin) ที่ทำการถ่ายโอนแรงงานทางกายภาพของแสงไปเป็นสัญญาณไฟฟ้า  และตัวรับแรงกล (mechanoreceptor) บางอย่างยิงศักยะงานเมื่อเยื่อหุ้มเซลล์ของตนยืดออก
กิจการงานของตัวรับความรู้สึกเป็นองค์ประกอบแรกสุดของระบบรับความรู้สึก  (sensory system)  เป็นการตอบสนองต่อลักษณะเฉพาะอย่างของตัวกระตุ้น  ซึ่งกำหนดโดยการกระตุ้นที่เหมาะสม  (adequate stimulus) ของตัวรับความรู้สึก  โดยเริ่มกระบวนการถ่ายโอนความรู้สึก  
ที่อาจเกิดขึ้นโดยการเปลี่ยนสภาพของตัวรับความรู้สีก
(ดูรูปของสภาวะตามสันนิษฐานทั่วไปที่  โดยมีการอธิบายภาษาอังกฤษที่ )

**การจำแนกประเภท**

**โดยการกระตุ้นที่เหมาะสม**
การกระตุ้นที่เหมาะสม  (adequate stimulus) ของตัวรับความรู้สึก  เป็นลักษณะเฉพาะอย่างหนึ่งของตัวกระตุ้น ที่ตัวรับความรู้สึกมีตัวช่วยที่เหมาะสมในการถ่ายโอนลักษณะเฉพาะอย่างนั้น   (เช่นตัวรับแสงมีโรด็อปซินที่สามารถทำการถ่ายโอนแสงไปเป็นสัญญาณไฟฟ้า) การกระตุ้นที่เหมาะสมใช้แยกประเภทตัวรับความรู้สึกได้  คือ
*Ampullae of Lorenzini (ในสัตว์มีปลาฉลามเป็นต้น) ตอบสนองต่อสนามไฟฟ้า  ความเค็ม  และอุณหภูมิ  แต่โดยหลักทำหน้าที่เป็นตัวรับไฟฟ้า  (electroreceptor)
*Baroreceptor ตอบสนองต่อความดันในเส้นเลือด
*Chemoreceptor ตอบสนองต่อตัวกระตุ้นเคมี
*Electromagnetic receptor  (ตัวรับแม่เหล็กไฟฟ้า)  ตอบสนองต่อรังสีอินฟราเรด แสงที่มองเห็นได้  หรือสนามแม่เหล็ก
*Hydroreceptor ตอบสนองต่อความเปลี่ยนแปลงของความชื้น
*ตัวรับแรงกล (mechanoreceptor) ตอบสนองต่อแรงกล
*โนซิเซ็ปเตอร์ ตอบสนองต่อตัวกระตุ้นอันตราย  (noxious stimuli)  ที่อาจจะนำไปสู่ความรู้สึกเจ็บปวด
*Osmoreceptor ตอบสนองต่อ osmolarity ของของเหลว (เช่นในไฮโปทาลามัส)
*เซลล์รับแสง (photoreceptor cell) ตอบสนองต่อแสง
*ตัวรับรู้อากัปกิริยา (proprioceptor) รับรู้อากัปกิริยาในข้อต่อและกล้ามเนื้อ
*ตัวรับอุณหภูมิ (thermoreceptor) ตอบสนองต่ออุณหภูมิ  ซึ่งอาจจะเป็นความร้อน  ความเย็น  หรือทั้งสองอย่าง

**โดยตำแหน่ง**
ตัวรับรู้ความรู้สึกอาจจะจำแนกได้โดยตำแหน่งที่อยู่ คือ
*ตัวรับความรู้สึกที่ผิวหนัง (cutaneous receptor) เป็นตัวรับความรู้สึกที่มีอยู่ในหนังแท้ หรือหนังกำพร้า 
*Muscle spindle เป็นตัวรับแรงกลที่ตรวจจับการยืดออกของกล้ามเนื้อ

**โดยโครงสร้างสัณฐาน**
ตัวรับความรู้สึกของร่างกายที่ใกล้กับผิวหนัง  สามารถจำแนกได้เป็นสองกลุ่มตามโครงสร้างสัณฐาน  คือ- ปลายประสาทอิสระ เป็นลักษณะของโนซิเซ็ปเตอร์ และตัวรับอุณหภูมิ แผ่ไปทั่วหนังแท้และหนังกำพร้า  ที่เรียกว่าปลายประสาทอิสระก็เพราะว่า  ปลายสุดของเซลล์ประสาทนั้นไม่มีปลอกไมอีลิน  - Encapsulated receptor (ตัวรับความรู้สึกมีถุงหุ้ม) ประกอบด้วยตัวรับความรู้สึกที่ผิวหนังประเภทที่เหลือทั้งหมด  การมีแคปซูลหรือถุงหุ้มนั้น  ทำให้ตัวรับความรู้สึกสามารถทำหน้าที่เฉพาะอย่าง (ดูรูปด้านบน)

**โดยอัตราการปรับตัว**
 Encapsulated receptor (ตัวรับความรู้สึกมีถุงหุ้ม) ประกอบด้วยตัวรับความรู้สึกที่ผิวหนังประเภทที่เหลือทั้งหมด  การมีแคปซูลหรือถุงหุ้มนั้น  สามารถยังตัวรับความรู้สึกให้ทำหน้าที่เฉพาะกิจ (ดูรูปด้านบน)- tonic receptor เป็นตัวรับความรู้สึกที่ปรับตัวอย่างช้า ๆ ไปตามตัวกระตุ้น และจะสร้างศักยะงานต่อไปเรื่อย ๆ ตราบเท่าที่ตัวกระตุ้นยังดำรงอยู่  ดังนั้น    มันจึงสามารถส่งข้อมูลเกี่ยวกับช่วงระยะเวลาของการกระตุ้น  นอกจากนั้นแล้ว  tonic receptor บางประเภทมีการทำงานอยู่ตลอดเวลา  เพื่อแสดงระดับตัวกระตุ้นพื้นหลัง  ตัวอย่างของ tonic receptor แบบนี้ก็คือ  โนซิเซ็ปเตอร์,  joint capsule  และ  muscle spindle

**เส้นประสาท**
ตัวรับความรู้สึกต่างๆ กัน  มีใยประสาทต่างๆ กัน   เช่นกล้ามเนื้อและตัวรับความรู้สึกที่เกี่ยวข้องกัน  มีใยประสาทแบบ 1 และแบบ 2  ในขณะที่ตัวรับความรู้สึกที่ผิวหนังมีใยประสาทแบบ Aβ, Aδ และ C

**ดู**
 การรับรู้อากัปกิริยา- เซลล์ประสาทความรู้สึก- โนซิเซ็ปเตอร์- ตัวกระตุ้น

**หมายเหตุและอ้างอิง**

**ข้อมูลอื่นๆ**
 Sensory+Receptors-  (อังกฤษ)  ประเภทหลักๆ ของตัวรับความรู้สึกทางกาย
หมวดหมู่:ตัวรับความรู้สึก