ตะพาบม่านลายไทย

ตะพาบม่านลายไทย (Asian narrow-headed softshell turtle, Siamese narrow-headed softshell turtle, Nutaphand's narrow headed softshell turtle; Chitra chitra) เป็นชนิดของตะพาบ ในวงศ์ Trionychidae ซึ่งเป็นสิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่นในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และเป็นตะพาบที่มีลวดลายสวยและมีขนาดใหญ่ที่สุดในโลก
นอกจากนี้แล้ว ตะพาบม่านลายไทยยังมีชื่อเรียกอื่น ๆ อีกว่า "กริวลาย" "กราวด่าง" "ม่อมลาย" และ "มั่มลาย" เป็นต้น

**ลักษณะ**
มีรูปร่างคล้ายตะพาบทั่วไป แต่มีขนาดใหญ่กว่ามาก หัวเล็กและลำคอยาว จมูกค่อนข้างสั้นยาว เมื่อขนาดเล็กมากจะมีแถบสีเหลืองปนน้ำตาลบนส่วนหัวและกระดองอย่างชัดเจน โดยสีสันนั้นอาจปรับเปลี่ยนได้ตามสภาพแวดล้อม อาจจะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลอมม่วงก็ได้  บนกระดองลายแถบจะพาดผ่านส่วนหัวยาวอย่างต่อเนื่องมาบนกระดอง ส่วนท้องจะมีสีขาวหรือขาวอมชมพู โดยโตเต็มที่อาจยาวได้ถึง 1.5 เมตร ความกว้างของกระดอง 1 เมตร และหนักถึง 100–120 กิโลกรัม ตัวผู้มีขนาดเล็กกว่าตัวเมียครึ่งต่อครึ่ง  เชื่อว่ามีอายุยืนยาวได้กว่า 100 ปี

**การกระจายพันธุ์**
ถิ่นที่อยู่อาศัยแถบแม่น้ำแคว จังหวัดกาญจนบุรี แม่น้ำแม่กลอง จังหวัดราชบุรี และแม่น้ำปิงในเขตภาคเหนือของประเทศไทยเท่านั้น และมีรายงานว่าพบที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาในภาคกลาง และพบที่มาเลเซียและอินโดนีเซียด้วย

**การสืบพันธุ์**
เป็นสัตว์ที่ออกลูกเป็นไข่ ซึ่งตะพาบเพศเมียจะขึ้นมาวางไข่บนหาดทรายริมแหล่งน้ำ โดยขุดหลุมลึก 40–50 เซนติเมตร ออกไข่เสร็จแล้วจะปิดทรายไว้ปากหลุมทิ้งไว้ประมาณ 2 เดือน ไข่จะฟักออกเป็นตัว ลูกตะพาบจะวิ่งหาลงน้ำ และหาอาหาร ซึ่งได้แก่ ลูกปลา ลูกกุ้ง และสัตว์น้ำขนาดเล็กเป็นอาหาร เลี้ยงตัวจนถึงวัยเจริญพันธุ์ โดยพฤติกรรมในธรรมชาติจะฝังตัวอยู่ใต้ทรายในพื้นน้ำ โผล่มาแต่เฉพาะตาและจมูกเท่านั้น และจะหาเหยื่อด้วยวิธีการนี้

**สถานภาพปัจจุบันและการอนุรักษ์**
สถานภาพปัจจุบันไม่พบรายงานในธรรมชาติมานานเป็นระยะเวลากว่า 30 ปีแล้ว จนเชื่อได้ว่าอาจสูญพันธุ์ไปแล้วจากแหล่งธรรมชาติ เนื่องจากถูกล่าเป็นอาหารและสัตว์เลี้ยงอย่างมาก รวมทั้งถูกคุกคามในเรื่องที่อยู่อาศัยในธรรมชาติด้วย และเป็นสัตว์ป่าคุ้มครองตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พุทธศักราช 2535 แต่ปัจจุบัน กรมประมงสามารถเพาะขยายพันธุ์ตะพาบม่านลายไทยได้สำเร็จในที่เลี้ยงได้แล้วในปี พ.ศ. 2545 โดยให้ผสมพันธุ์ในน้ำและขึ้นมาวางไข่บนหาดทรายในฤดูหนาวช่วงเดือนธันวาคมถึงกุมภาพันธ์ ตะพาบม่านลายไทยอัตราการเจริญเติบโตเทียบกับเต่าหรือตะพาบชนิดอื่นแล้ว นับว่ามีอัตราการเจริญเติบโตที่ช้ากว่ามาก
และในต้นปี พ.ศ. 2553 แม่พันธุ์ตะพาบม่านลายไทยของกรมประมงวางไข่ได้สูงสุดถึง 305 ฟอง ซึ่งนับว่ามากสุดเท่าที่เคยมีมา ใช้เวลาฟัก 61–70 วัน โดยฟักเป็นตัวทั้งหมด 92 ฟอง คิด เป็นอัตราการฟักประมาณร้อยละ 30  ซึ่งทางกรมประมงตั้งเป้าหมายจะเพาะขยายพันธุ์ให้มากขึ้นกว่านี้เพื่อจะได้ปล่อยลูกตะพาบลงสู่ธรรมชาติ เพื่อมิให้เกิดการสูญพันธุ์

**ชื่อสามัญ**
โดยที่ตะพาบม่านลายไทยเดิมถูกจัดเป็นชนิดเดียวและใช้ชื่อวิทยาศาสตร์เดียวกับตะพาบม่านลายอินเดีย (C. indica) ซึ่งเป็นชนิดที่พบในอินเดียและปากีสถาน แต่ได้ถูกจัดอนุกรมวิธานใหม่จาก น.อ.(พิเศษ) วิโรจน์ นุตพันธุ์ นักวิทยาสัตว์เลื้อยคลานและสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกชาวไทย เมื่อปี ค.ศ. 1986 โดยจำแนกออกเป็นชนิดใหม่ ตะพาบชนิดนี้จึงมีชื่อสามัญว่า ตะพาบม่านนุตพันธุ์ (Nutaphand's narrowhead softshell) ซึ่งตั้งขึ้นเพื่อเป็นเกียรติแก่วิโรจน์ นุตพันธุ์

**ชนิดย่อย**
มีการยอมรับชนิดย่อยสองชนิด รวมถึงชนิดย่อยต้นแบบด้วย
*Chitra chitra chitra small|Nutaphand, 1986 – ประเทศมาเลเซียและประเทศไทย
*Chitra chitra javanensis small|McCord & Pritchard, 2003 – เกาะชวาและเกาะสุมาตรา

**ดูเพิ่มเติม**
ตะพาบม่านลายอินเดีย 
*ตะพาบม่านลายพม่า

**อ้างอิง**

**อ่านเพิ่มเติม**
Nutaphand, Wirot (1986). "Manlai, the world's largest soft-shelled turtle" Thai Zoological Magazine 1 (4): 64-70. (Chira chitra, new species). (ในภาษาไทย).

**แหล่งข้อมูลอื่น**
หมวดหมู่:สัตว์เลื้อยคลานที่เป็นสัตว์เลี้ยง
หมวดหมู่:สกุลตะพาบม่านลาย
หมวดหมู่:สัตว์ป่าคุ้มครอง