วงศ์ลิงใหญ่

วงศ์ลิงใหญ่ 
หรือ โฮมินิดี (Hominidae, iː) 
ซึ่งมีสมาชิกที่เรียกว่า ลิงใหญ่ (great ape) 
หรือเรียกเป็นคำภาษาอังกฤษว่า โฮมินิด (Hominid)
เป็นวงศ์ทางอนุกรมวิธานของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในอันดับวานรซึ่งรวมสปีชีส์ที่ยังดำรงเผ่าพันธุ์อยู่ 8 สปีชีส์ใน nowrap |4 สกุล คือ
Pongo (nowrap |อุรังอุตังบอร์เนียว สุมาตรา และตาปานูลิ)
Gorilla (กอริลลาตะวันออก และตะวันตก)
Pan (ชิมแปนซีและnowrap |โบโนโบ)
และ Homo ซึ่งเหลือเพียงมนุษย์ปัจจุบัน (Homo sapiens) เท่านั้น
มีการแก้ไขหมวดหมู่ของลิงใหญ่หลายครั้ง จึงเปลี่ยนความหมายของคำว่า "โฮมินิด" ไปเรื่อยๆ
ความหมายดั้งเดิมหมายถึงเฉพาะมนุษย์ (โฮโม) และญาติใกล้ชิดที่สูญพันธุ์ไปแล้วเท่านั้น
อย่างไรก็ตาม ในช่วงทศวรรษ 1990 มนุษย์และลิงไร้หาง (เอป) ชนิดอื่นๆ ได้พิจารณาว่าเป็น "โฮมินิด"
ความหมายที่จำกัดก่อนหน้านี้เดี๋ยวนี้ใช้คำว่า โฮมินิน (hominin) แทนเป็นส่วนใหญ่ โดยหมายถึงสมาชิกทั้งหมดในเคลดมนุษย์หลังจากแยกสายพันธุ์ออกจากชิมแปนซี (Pan) แล้ว
ความหมายปัจจุบันของ "โฮมินิด" จึงรวมลิงใหญ่ทั้งหมดรวมทั้งมนุษย์
อย่างไรก็ตาม การใช้คำก็ยังต่างๆ กันอยู่ เพราะนักวิทยาศาสตร์และบุคคลทั่วไปบางส่วนยังคงใช้ "โฮมินิด" ในความหมายเดิมที่จำกัด
และวรรณกรรมทางวิชาการโดยทั่วไปก็ได้ใช้ความหมายดั้งเดิมจนถึงต้นศตวรรษที่21
หน่วยอนุกรมวิธาน Hominidae มีทั้งสกุลที่ยังมีชีวิตอยู่และสูญพันธุ์ไปแล้วหลายสกุลโดยจัดกลุ่มร่วมกับมนุษย์ ชิมแปนซี และกอริลลาในวงศ์ย่อย Homininae
ส่วนสกุลอื่นๆ จัดกลุ่มร่วมกับอุรังอุตังในวงศ์ย่อย Ponginae (ดู รูปด้านล่าง)
บรรพบุรุษร่วมล่าสุดของลิงใหญ่ทั้งหมดมีชีวิตอยู่เมื่อประมาณ 14 ล้านปีก่อน
เป็นช่วงที่บรรพบุรุษของอุรังอุตังแยกออกจากสายบรรพบุรุษของอีก 3 สกุลที่เหลือ
ส่วนบรรพบุรุษของลิงใหญ่จริงๆ ก็ได้แยกออกจากวงศ์ Hylobatidae (ชะนี) แล้วก่อนหน้านั้นเมื่อประมาณ 15–20 ล้านปีก่อน
เนื่องจากมนุษย์สัมพันธ์ทางพันธุกรรมอย่างใกล้ชิดกับลิงใหญ่อื่นๆ 
จึงมีองค์กรสิทธิสัตว์ต่างๆ เช่น Great Ape Project (โปรเจ็กต์ลิงใหญ่) ที่อ้างว่า ลิงใหญ่ที่ไม่ใช่มนุษย์จริงๆ เป็นบุคคลและควรได้รับสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน
ประเทศ 29 ประเทศได้ออกกฎห้ามการวิจัยเพื่อปกป้องลิงใหญ่จากการทดสอบทางวิทยาศาสตร์ทุกรูปแบบ

**วิวัฒนาการ**
ไฟล์:Man of the woods.JPG|thumb|left|
อุรังอุตังสุมาตรา (Pongo abelii)
ในสมัยไมโอซีนตอนต้นเมื่อประมาณ 22 ล้านปีที่แล้ว มีสปีชีส์ลิงโลกเก่า (Catarrhini) ดั้งเดิมที่ปรับตัวขึ้นต้นไม้ในแอฟริกาตะวันออกจำนวนมาก
ความหลายหลากเช่นนี้บ่งประวัติการเกิดความหลากหลายอันยาวนานก่อนหน้านี้
ซากดึกดำบรรพ์ (ฟอสซิล) จากเมื่อ 20 ล้านปีก่อนรวมชิ้นส่วนที่ระบุว่าเป็นของไพรเมต Victoriapithecus ซึ่งเป็นลิงโลกเก่าซึ่งเก่าแก่ที่สุด
สกุลที่คิดว่าอยู่ในสายวิวัฒนาการของเอปจนถึง 13 ล้านปีที่แล้วได้แก่ Proconsul, Rangwapithecus, Dendropithecus, Limnopithecus, Nacholapithecus, Equatorius, Nyanzapithecus, Afropithecus, Heliopithecus และ Kenyapithecus ทั้งหมดอยู่ในแอฟริกาตะวันออก
ส่วนในแหล่งบรรพชีวินวิทยาซึ่งไกลจากแอฟริกาตะวันออก พบซากของไพรเมตที่ไม่อยู่ในวงศ์ลิงโลกเก่าจากกลางสมัยไมโอซีน คือ
Otavipithecus จากสิ่งทับถมถ้ำในประเทศนามิเบีย, Pierolapithecus และ Dryopithecus จากประเทศฝรั่งเศส สเปน และออสเตรีย
นี่เป็นหลักฐานเพิ่มเติมสำหรับความหลากหลายของรูปแบบบรรพบุรุษเอปทั่วแอฟริกาและพื้นที่รอบทะเลเมดิเตอร์เรเนียนในช่วงสภาพภูมิอากาศที่ค่อนข้างอบอุ่นและสม่ำเสมอในช่วงต้นและกลางสมัยไมโอซีน
ลิงยุคไมโอซีนเช่นนี้ (โฮมินอยด์) ซึ่งมีอายุน้อยที่สุดก็คือ Oreopithecus ได้พบซากในชั้นถ่านหินที่มีฟอสซิลมากในภาคเหนือของประเทศอิตาลีโดยมีอายุ 9 ล้านปีก่อน
หลักฐานทางอณูชีววิทยาแสดงว่า สายพันธุ์ชะนี (วงศ์ Hylobatidae) แยกออกจากสายพันธุ์ลิงใหญ่เมื่อประมาณ 18–12 ล้านปีที่แล้ว
และสายพันธุ์อุรังอุตัง (วงศ์ย่อย Ponginae) แยกออกจากของลิงใหญ่อื่นๆ เมื่อประมาณ 12 ล้านปีก่อน
ไม่มีฟอสซิลที่แสดงบรรพบุรุษของชะนีอย่างชัดเจน ซึ่งอาจมีต้นกำเนิดมาจากประชากรเอปในเอเชียอาคเนย์ที่ยังไม่รู้จัก
แต่ฟอสซิลของบรรพบุรุษอุรังอุตังที่ตรวจอายุได้ประมาณ 10 ล้านปี อาจใช้ Sivapithecus จากประเทศอินเดียและ Griphopithecus จากตุรกีเป็นตัวแบบ
ส่วนสปีชีส์ที่ใกล้เคียงกับบรรพบุรุษร่วมล่าสุดของกอริลลา ชิมแปนซี และมนุษย์ อาจใช้ฟอสซิลของ Nakalipithecus ที่พบในเคนยาและของ Ouranopithecus ที่พบในกรีซเป็นตัวแทน
หลักฐานทางอณูชีววิทยาชี้ว่าระหว่าง 8–4 ล้านปีที่แล้ว กอริลลา (สกุล Gorilla) และต่อจากนั้น ชิมแปนซี (สกุล Pan) ได้แยกออกจากสายพันธุ์ที่กลายเป็นมนุษย์
ดีเอ็นเอของมนุษย์เหมือนกับของชิมแปนซีประมาณ 98.4% เมื่อเทียบโดยซิงเกิลนิวคลีโอไทด์โพลีมอร์ฟิซึม
อย่างไรก็ตาม ฟอสซิลของกอริลลาและชิมแปนซีก็มีจำกัด
ทั้งการเสื่อมสภาพเพราะดินในป่าฝนมักเป็นกรดแล้วสลายกระดูก และความเอนเอียงโดยการสุ่มตัวอย่างน่าจะเป็นสาเหตุหลักของปัญหานี้
ส่วนสายพันธุ์มนุษย์อื่นๆ น่าจะปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมที่แห้งแล้งกว่านอกเขตเส้นศูนย์สูตรของแอฟริกา
ซึ่งเป็นเขตที่มีตัวแอนทิโลป ไฮยีนา ช้างและสัตว์อื่นๆ ที่กำลังปรับตัวเพื่อการอยู่รอดในทุ่งหญ้าสะวันนาของแอฟริกาตะวันออก โดยเฉพาะในเขตซาเฮลและ Serengeti
เขตป่าชื้นที่เส้นศูนย์สูตรได้หดตัวลงหลังจากประมาณ 8 ล้านปีที่แล้ว และมีหลักฐานฟอสซิลน้อยมากในเรื่องการแยกตัวของสายพันธุ์มนุษย์จากของกอริลลาและชิมแปนซี ซึ่งเชื่อว่าเกิดในเวลานั้น
ฟอสซิลอันเก่าแก่ที่สุดที่นักวิชาการบางส่วนเชื่อว่าเป็นส่วนของสายพันธุ์มนุษย์คือ Sahelanthropus tchadensis (7 ล้านปีก่อน) และ Orrorin tugenensis (6 ล้านปีก่อน) ตามด้วยสกุล Ardipithecus (5.5–4.4 ล้านปี) รวมทั้งสปีชีส์ A. kadabba และ A. ramidus

**อนุกรมวิธาน**

**ศัพท์**
มนุษย์เป็นสกุลหนึ่งของโฮมินิดที่ยังมีอยู่
มีการแก้ไขการจัดหมวดหมู่ของลิงใหญ่หลายครั้งในช่วงไม่กี่ทศวรรษที่ผ่านมา
การใช้คำว่า "โฮมินิด" จึงหลากหลายตามกาลเวลา 
ความหมายดั้งเดิมหมายถึงเฉพาะมนุษย์และญาติผู้ใกล้ชิดที่สุดเท่านั้น ซึ่งปัจจุบันจะระบุความหมายนี้ด้วยคำว่า "โฮมินิน" name = Hominin
ส่วนความหมายของหน่วยอนุกรมวิธาน Hominidae นั้นค่อยๆ เปลี่ยน ดังนั้น คำว่า "โฮมินิด" ปัจจุบันจึงหมายถึงลิงใหญ่ทั้งหมดรวมทั้งมนุษย์
มีคำคล้ายกันจากภาษาอังกฤษหลายคำเพื่อจำแนกหมวดหมู่ คือ- โฮมินอยด์ (hominoid) บางครั้งเรียกว่าเอป เป็นสมาชิกของวงศ์ใหญ่ Hominoidea โดยสมาชิกที่ยังมีอยู่คือชะนี (วงศ์ Hylobatidae) และโฮมินิด- โฮมินิด (hominid) เป็นสมาชิกของวงศ์ Hominidae คือลิงใหญ่ รวมอุรังอุตัง กอริลลา ชิมแปนซี และมนุษย์- โฮมินีน (hominine) เป็นสมาชิกของวงศ์ย่อย Homininae รวมกอริลลา ชิมแปนซี และมนุษย์ (เว้นอุรังอุตัง)- โฮมินิน (hominin) เป็นสมาชิกของเผ่า Hominini รวมชิมแปนซีและมนุษย์ name = Hominin- โฮมินินัน (homininan) ตามข้อเสนอของวู้ดและริชมอนด์ (2000) เป็นสมาชิกของเผ่าย่อย Hominina อันเป็นส่วนของเผ่า Hominini ซึ่งก็คือ มนุษย์ปัจจุบันและญาติที่ใกล้ชิดที่สุดรวมถึง Australopithecina เว้นชิมแปนซี name = Hominin- มนุษย์ เป็นสมาชิกของสกุล Homo ซึ่ง Homo sapiens เป็นสปีชีส์เดียวที่ยังมีอยู่ โดยมี Homo sapiens sapiens เป็นสปีชีส์ย่อยเดียวที่ยังอยู่รอด
แผนภาพวิวัฒนาการชาติพันธุ์ (cladogram) ซึ่งแสดงชื่อสามัญ (เทียบกับแผนภาพที่ละเอียดกว่าด้านล่าง)

**ญาติของมนุษย์ที่ยังมีอยู่และที่เหลือแต่ฟอสซิล**
ไฟล์:Fossil hominids.jpg|thumb|right|
นิทรรศการซากดึกดำบรรพ์โฮมินิดที่พิพิธภัณฑ์วิทยากระดูก เมืองโอคลาโฮมาซิตี รัฐโอคลาโฮมา
Hominidae เดิมเป็นชื่อที่ให้กับวงศ์ของมนุษย์และญาติสนิท (ที่สูญพันธุ์ไปแล้ว) 
โดยจัดลิงใหญ่อื่นๆ (อุรังอุตัง กอริลลา และชิมแปนซี) ในวงศ์แยกต่างหากคือ Pongidae
อย่างไรก็ตาม นิยามดังกล่าวในที่สุดก็ทำให้ Pongidae กลายเป็นกลุ่มแบบ paraphyletic คือกลุ่มที่รวมบรรพบุรุษร่วมล่าสุดแต่ไม่ได้รวมลูกหลานทุกๆ สาย
เพราะจริงๆ มีลิงใหญ่อย่างน้อยหนึ่งสปีชีส์ (ชิมแปนซี) ที่สัมพันธ์กับมนุษย์อย่างใกล้ชิดกว่าลิงใหญ่อื่นๆ 
นักอนุกรมวิธานปัจจุบันส่วนใหญ่สนับสนุนให้จัดกลุ่มแบบ monophyletic คือ กลุ่มที่รวมบรรพบุรุษร่วมล่าสุดและลูกหลานทั้งหมด
ซึ่งในกรณีนี้จะต้องจำกัดการใช้หน่วย Pongidae กับกลุ่มที่สัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิดเพียงกลุ่มเดียว
ดังนั้น นักชีววิทยาปัจจุบันจึงมักจัดสกุล Pongo (ในวงศ์ย่อย Ponginae) ให้อยู่ในวงศ์ Hominidae
แผนภาพวิวัฒนาการชาติพันธุ์บนแสดงการจัดกลุ่มแบบ monophyletic ตามความเข้าใจปัจจุบันถึงความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับลิงใหญ่
มนุษย์และญาติใกล้ชิดรวมถึงเผ่า Hominini และ Gorillini รวมกันเป็นวงศ์ย่อย Homininae 
(นักวิจัยบางคนถึงขั้นจัดชิมแปนซีและกอริลลาให้อยู่ในสกุล Homo เช่นเดียวกับมนุษย์)
แต่ก็มีสปีชีส์ฟอสซิลที่เป็นญาติใกล้ชิดกับมนุษย์ยิ่งกว่าชิมแปนซี
มีการศึกษาโฮมินิดที่สูญพันธุ์ไปแล้วหลายชนิดเพื่อช่วยให้เข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ปัจจุบันกับโฮมินิดที่ยังมีชีวิตอยู่ชนิดอื่นๆ
สมาชิกที่สูญพันธุ์ไปแล้วของวงศ์นี้รวมสกุล Gigantopithecus, Orrorin, Ardipithecus, Kenyanthropus 
และเผ่าย่อย Australopithecina รวมทั้งสกุล Australopithecus และ Paranthropus
เมื่ออาศัยความเข้าใจในปัจจุบันในเรื่องต้นกำเนิดมนุษย์ เกณฑ์ในการจัดเป็นสมาชิกในเผ่า Hominini ก็จะไม่ชัดเจน
แต่โดยทั่วไปแล้ว หน่วยอนุกรมวิธานนี้รวมสปีชีส์ที่มีดีเอ็นเอร่วมกันกับจีโนมมนุษย์ปัจจุบันยิ่งกว่า 97% 
และแสดงศักยภาพในการใช้ภาษาหรือมีวัฒนธรรมอย่างง่ายๆ ที่ยิ่งไปกว่าครอบครัวหรือกลุ่มในท้องถิ่น
ส่วนแนวคิดเรื่องทฤษฎีจิต ซึ่งรวมถึงความสามารถต่างๆ 
เช่น ความเห็นอกเห็นใจ การเข้าใจสภาวะจิตใจของตนและผู้อื่น และแม้แต่การหลอกลวงเพื่อประโยชน์ของบุคคลนั้น 
เป็นเกณฑ์ที่ยังมีการโต้แย้ง
เป็นสมรรถภาพที่แยกมนุษย์ผู้ใหญ่จากโฮมินิดอื่นๆ
มนุษย์จะพัฒนาสมรรถภาพนี้หลังจากอายุประมาณ 4ขวบ
ในขณะที่ยังไม่มีการพิสูจน์ (หรือหักล้าง) ว่ากอริลลาหรือชิมแปนซีสามารถพัฒนาทฤษฎีจิตได้หรือไม่
แต่นี่ก็จริงด้วยสำหรับลิงโลกใหม่บางชนิดที่อยู่นอกวงศ์ลิงใหญ่ด้วย เช่น ลิงคะพูชิน
อย่างไรก็ตาม แม้จะไม่สามารถทดสอบได้ว่าสมาชิกต้นๆ ของ Hominini ว่ามีสมรรถภาพทางทฤษฎีจิตหรือไม่
แต่การทำเป็นไม่สนใจความคล้ายคลึงกันกับสายพันธุ์ลูกพี่ลูกน้องก็เป็นเรื่องยาก
เช่น อุรังอุตังมีการพัฒนาวัฒนธรรมที่เทียบเท่ากับของชิมแปนซี
นักวิชาการบางคนยังกล่าวด้วยว่า อุรังอุตังอาจเข้าเกณฑ์ในเรื่องสมรรถภาพทางทฤษฎีจิตด้วย
การอภิปรายทางวิทยาศาสตร์นี้มีนัยสำคัญทางการเมืองสำหรับผู้สนับสนุนแนวคิดความเป็นบุคคลของลิงใหญ่
	

**คำอธิบาย**
กอริลลา
ลิงใหญ่เป็นไพรเมตไร้หาง สปีชีส์ที่เล็กที่สุดคือโบโนโบ มีน้ำหนัก 30–40 กิโลกรัม ชนิดใหญ่ที่สุดคือกอริลลาตะวันออก ตัวผู้หนัก 140–180 กก. 
ในลิงใหญ่ทั้งหมด ตัวผู้โดยเฉลี่ยจะใหญ่และแข็งแรงกว่าตัวเมีย แต่ระดับภาวะทวิสัณฐานทางเพศ (คือความแตกต่างทางเพศ) จะต่างกันมากตามสายพันธุ์
ฟันของโฮมินิดจะกล้ายกับของลิงโลกเก่าและชะนี โดยของลิงกอริลล่าจะใหญ่เป็นพิเศษ 
สูตรจำนวนฟันกับชนิดฟันของกรามซีกหนึ่งก็คือ
คือแบ่งเป็น ฟันตัด.ฟันเขี้ยว.ฟันกรามน้อย.ฟันกราม โดยเหนือเส้นระบุฟันบน ใต้เส้นระบุฟันล่าง 
ฟันและขากรรไกรมนุษย์เล็กกว่าอย่างเห็นได้ชัดเมื่อเทียบกับขนาดกายโดยเปรียบเทียบกับเอปอื่นๆ
ซึ่งอาจเป็นการปรับตัวไม่ใช่เพียงไปใช้เครื่องมือเพื่อแทนที่บทบาทของขากรรไกรในการล่าสัตว์และการต่อสู้เท่านั้น
แต่ปรับตัวไปกินอาหารปรุงสุกตั้งแต่สมัยไพลสโตซีนด้วย

**พฤติกรรม**
แม้สปีชีส์โฮมินิดที่ยังมีส่วนใหญ่จะเดินสี่ขาเป็นหลัก แต่ทั้งหมดก็ใช้มือเพื่อเก็บอาหารหรือเก็บวัสดุทำที่นอน และในบางกรณีก็ใช้เครื่องมือได้
สามารถสร้างที่นอนที่ซับซ้อน หรือที่เรียกว่ารัง บนต้นไม้เพื่อนอนในตอนกลางคืน แต่ชิมแปนซีและกอริลลาก็สร้างรังบนพื้นดินด้วย และกอริลลายังสามารถนอนบนพื้นดินเปล่าได้
ทุกๆ สปีชีส์กินได้ทั้งพืชและสัตว์ แม้ชิมแปนซีและอุรังอุตังจะกินผลไม้เป็นหลัก
เมื่อกอริลลาขาดแคลนผลไม้ในบางช่วงของปีหรือในบางภูมิภาค ก็จะหันไปกินหน่อและใบไม้ โดยเฉพาะไผ่ซึ่งเป็นพืชในวงศ์หญ้า
กอริลลาได้ปรับตัวอย่างสุดๆ ในการเคี้ยวและย่อยอาหารคุณภาพต่ำ แม้ก็ยังชอบผลไม้มากกว่าเมื่อมีให้กิน โดยมักจะเดินทางไกลเป็นหลายๆ กิโลเพื่อไปหาผลไม้ที่ชอบ
ส่วนมนุษย์ตั้งแต่การปฏิวัติยุคหินใหม่ ได้บริโภคธัญพืชและอาหารจำพวกแป้งเป็นหลัก รวมถึงอาหารที่แปรรูปเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ตลอดจนพืชเพาะปลูกอื่นๆ (รวมถึงผลไม้) และเนื้อสัตว์
ระยะการตั้งครรภ์ของลิงใหญ่อยู่ที่ 8–9 เดือน โดยคลอดลูกตัวเดียวหรือน้อยครั้งเป็นแฝด
ทารกเกิดใหม่จะช่วยตัวเองไม่ได้และต้องดูแลเป็นเวลานาน 
ลิงใหญ่มีช่วงวัยรุ่นที่ยาวนานและไม่หย่านมเป็นเวลาหลายปีเทียบกับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมส่วนใหญ่
และจะไม่โตเต็มที่จนถึงอายุ 8–13 ปีในสปีชีส์โดยมาก (และยาวกว่านี้อีกในอุรังอุตังและมนุษย์)
ดังนั้น เพศเมียจึงมักคลอดลูกเพียงตัวเดียวทุกๆ 2–3 ปี
ไม่มีฤดูผสมพันธุ์ที่แน่นอน
กอริลลาและชิมแปนซีอยู่เป็นครอบครัวประมาณ 5–10 ตัว แต่บางครั้งก็พบกลุ่มใหญ่กว่านี้
ชิมแปนซีอาศัยอยู่เป็นกลุ่มใหญ่กว่า แต่จะแตกออกเป็นกลุ่มเล็กลงเมื่อผลไม้หายากขึ้น
เมื่อชิมแปนซีตัวเมียแยกเป็นกลุ่มเล็กไปในทิศต่างๆ เพื่อหาผลไม้ จ่าฝูงตัวผู้ก็จะไม่สามารถควบคุมแล้วตัวเมียก็มักจะผสมพันธุ์กับตัวผู้ที่เป็นลูกน้อง
ในทางตรงกันข้าม กอริลลามักจะอยู่ด้วยกันเป็นกลุ่มไม่ว่าจะหาผลไม้ได้หรือไม่
เมื่อผลไม้หายาก ก็จะหันไปกินหน่อและใบแทน
ระดับภาวะทวิสัณฐานทางเพศ (คือความแตกต่างทางเพศ) จะต่างกันมากตามสายพันธุ์
กอริลลามีภาวะทวิสัณฐานทางเพศยิ่งกว่าชิมแปนซี
นั่นคือ ความแตกต่างของขนาดระหว่างกอริลลาตัวผู้กับตัวเมียนั้นยิ่งกว่าของชิมแปนซีเป็นอย่างมาก
ซึ่งทำให้ตัวผู้สามารถข่มตัวเมียทางกายได้ง่ายกว่า
ทั้งในชิมแปนซีและกอริลลา จะมีจ่าฝูงอย่างน้อยหนึ่งตัว และตัวผู้วัยรุ่นจะออกจากกลุ่มเมื่อโตแล้ว

**สถานะทางกฎหมาย**
เนื่องจากมนุษย์สัมพันธ์ทางพันธุกรรมอย่างใกล้ชิดกับลิงใหญ่อื่นๆ องค์กรสิทธิสัตว์บางแห่ง เช่น โครงการลิงใหญ่ (Great Ape Project) 
จึงอ้างว่าลิงใหญ่ที่ไม่ใช่มนุษย์จริงๆ เป็นบุคคล และตามปฏิญญาลิงใหญ่ (Declaration on Great Apes) ควรได้รับสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน
ในปี1999 nowrap |นิวซีแลนด์เป็นประเทศแรกที่ห้ามการทดลองกับลิงใหญ่ทุกชนิด โดยปัจจุบันมีประเทศ 29 ประเทศที่ได้ห้ามการวิจัยเพื่อปกป้องลิงใหญ่จากการทดสอบทางวิทยาศาสตร์ทุกรูปแบบ
เมื่อวันที่25 มิถุนายน 2008 รัฐสภาสเปนได้สนับสนุนกฎหมายใหม่ที่จะทำให้ "การเลี้ยงลิงใหญ่เพื่อใช้ในละครสัตว์ โฆษณาโทรทัศน์ หรือการถ่ายทำภาพยนตร์" ผิดกฎหมาย
เมื่อวันที่8 กันยายน 2010 สหภาพยุโรปได้ห้ามการทดสอบลิงใหญ่

**การอนุรักษ์**
ตารางต่อไปนี้แสดงจำนวนโดยประมาณของลิงใหญ่ที่ไม่ได้อยู่ในสวนสัตว์

**วิวัฒนาการชาติพันธุ์**
ด้านล่างนี้คือแผนภาพวิวัฒนาการชาติพันธุ์โดยรวมสปีชีส์ที่สูญพันธุ์ไปแล้ว date = July 2019
มีการระบุโดยประมาณว่าแยกออกเป็นเคลดใหม่เมื่อกี่ล้านปีก่อน (Mya)

**ที่ยังมีอยู่**
มีลิงใหญ่ nowrap |8 สปีชีส์ที่ยังมีชีวิตอยู่ โดยแบ่งออกเป็น 4 สกุล
การจัดหมวดหมู่ดังต่อไปนี้มักเป็นที่ยอมรับ- วงศ์ Hominidae รวมมนุษย์และลิงใหญ่อื่นๆ เมื่อไม่รวมสกุลและสปีชีส์ที่สูญพันธุ์ไปแล้ว
** วงศ์ย่อย Ponginae
***เผ่า Pongini
**** สกุล Pongo
***** อุรังอุตังบอร์เนียว Pongo pygmaeus
****** อุรังอุตังบอร์เนียวตะวันตกเฉียงเหนือ, Pongo pygmaeus pygmaeus
****** อุรังอุตังบอร์เนียวตะวันออกเฉียงเหนือ, Pongo pygmaeus morio
****** อุรังอุตังบอร์เนียวตอนกลาง, Pongo pygmaeus wurmbii
***** อุรังอุตังสุมาตรา, Pongo abelii
***** อุรังอุตังตาปานูลี, Pongo tapanuliensis
** วงศ์ย่อย Homininae
***เผ่า Gorillini
**** สกุล Gorilla
***** กอริลลาตะวันตก, Gorilla gorilla
****** กอริลลาที่ลุ่มตะวันตก, Gorilla gorilla gorilla
****** กอริลลาแม่น้ำครอสส์, Gorilla gorilla diehli
***** กอริลลาตะวันออก, Gorilla beringei
****** กอริลลาภูเขา, Gorilla beringei beringei
****** กอริลลาที่ลุ่มตะวันออก, Gorilla beringei graueri
*** เผ่า Hominini
**** เผ่าย่อย Panina
***** สกุล Pan
****** ชิมแปนซี, Pan troglodytes
******* ชิมแปนซีภาคกลาง, Pan troglodytes troglodytes
******* ชิมแปนซีตะวันตก, Pan troglodytes verus
******* ชิมแปนซีไนจีเรีย-แคเมอรูน, Pan troglodytes ellioti
******* ชิมแปนซีตะวันออก, Pan troglodytes schweinfurthii
****** โบโนโบ, Pan paniscus
**** เผ่าย่อย Hominina
***** สกุล Homo
****** มนุษย์, Homo sapiens
******* มนุษย์ที่มีกายวิภาคปัจจุบัน, Homo sapiens sapiens

**ซากดึกดำบรรพ์**
ไฟล์:Paranthropus boisei skull.jpg|thumb|upright|
กะโหลกศีรษะจำลองของซากดึกดำบรรพ์ที่บางครั้งเรียกว่า "Nutcracker Man" ที่ แมรี ลีกคี เป็นคนค้นพบ
นอกเหนือจากสปีชีส์และสปีชีส์ย่อยที่ยังมีชีวิตอยู่ 
นักโบราณคดี นักบรรพชีวินวิทยา และนักมานุษยวิทยาได้ค้นพบและจัดหมวดหมู่สปีชีส์ลิงใหญ่ที่สูญพันธุ์ไปแล้วหลายชนิดดังต่อไปนี้ 
โดยอิงอนุกรมวิธานที่ได้แสดงไว้
วงศ์ Hominidae- วงศ์ย่อย Ponginae
** เผ่า Lufengpithecini †
*** Lufengpithecus
**** Lufengpithecus lufengensis
**** Lufengpithecus keiyuanensis
**** Lufengpithecus hudienensis
*** Meganthropus
**** Meganthropus palaeojavanicus
** เผ่า Sivapithecini†
*** Ankarapithecus
**** Ankarapithecus meteai
*** Sivapithecus
**** Sivapithecus brevirostris
**** Sivapithecus punjabicus
**** Sivapithecus parvada
**** Sivapithecus sivalensis
**** Sivapithecus indicus
*** Gigantopithecus
**** Gigantopithecus bilaspurensis
**** Gigantopithecus blacki
**** Gigantopithecus giganteus
** เผ่า Pongini
*** Khoratpithecus†
**** Khoratpithecus ayeyarwadyensis
**** Khoratpithecus piriyai
**** Khoratpithecus chiangmuanensis
*** Pongo (orangutans)
**** Pongo hooijeri†- วงศ์ย่อย Homininae
** เผ่า Dryopithecini †
*** Kenyapithecus (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)
**** Kenyapithecus wickeri
*** Danuvius
**** Danuvius guggenmosi
*** Pierolapithecus (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)
**** Pierolapithecus catalaunicus
*** Ouranopithecus
**** Ouranopithecus macedoniensis
*** Otavipithecus
**** Otavipithecus namibiensis
*** Morotopithecus (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)
**** Morotopithecus bishopi
*** Oreopithecus (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)
**** Oreopithecus bambolii
*** Nakalipithecus
**** Nakalipithecus nakayamai
*** Anoiapithecus
**** Anoiapithecus brevirostris
*** Hispanopithecus (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)
**** Hispanopithecus laietanus
**** Hispanopithecus crusafonti
*** Dryopithecus
**** Dryopithecus fontani
*** Rudapithecus (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)
**** Rudapithecus hungaricus
*** Samburupithecus
**** Samburupithecus kiptalami
*** Graecopithecus †
**** Graecopithecus freybergi
** เผ่า Gorillini
*** Chororapithecus † (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)
**** Chororapithecus abyssinicus
** เผ่า Hominini
*** เผ่าย่อย Panina
*** เผ่าย่อย Hominina
**** Sahelanthropus†
***** Sahelanthropus tchadensis
****Orrorin†
***** Orrorin tugenensis
***** Orrorin praegens
**** Ardipithecus†
***** Ardipithecus ramidus
***** Ardipithecus kadabba
**** Kenyanthropus†
***** Kenyanthropus platyops
**** Australopithecus†
***** Australopithecus bahrelghazali
***** Australopithecus anamensis
***** Australopithecus afarensis
***** Australopithecus africanus
***** Australopithecus garhi
***** Australopithecus sediba
***** Australopithecus deyiremeda
**** Paranthropus†
***** Paranthropus aethiopicus
***** Paranthropus robustus
***** Paranthropus boisei
**** Homo เป็นญาติใกล้ชิดของมนุษย์ปัจจุบัน
***** Homo gautengensis† (อาจเป็นตัวอย่างของ H. habilis)
***** Homo rudolfensis† (อาจไม่ควรอยู่ในสกุล Homo)
***** Homo habilis† (อาจไม่ควรอยู่ในสกุล Homo)
***** Homo naledi† (อาจไม่ควรอยู่ในสกุล Homo)
***** Dmanisi Man, Homo georgicus† (อาจเป็นสปีชีส์ย่อยต้นๆ ของ Homo erectus)
***** Homo ergaster† (Homo erectus ในแอฟริกา)
***** Homo erectus†
****** Homo erectus bilzingslebenensis †
****** มนุษย์ชวา, Homo erectus erectus †
****** Lantian Man, Homo erectus lantianensis †
****** Nanjing Man, Homo erectus nankinensis †
****** มนุษย์ปักกิ่ง, Homo erectus pekinensis †
****** Solo Man, Homo erectus soloensis † (อาจเป็นสปีชีส์ต่างหาก)
****** Tautavel Man, Homo erectus tautavelensis †
****** Yuanmou Man, Homo erectus yuanmouensis †
***** Flores Man or Hobbit, Homo floresiensis† (อาจไม่ควรอยู่ในสกุล Homo)
***** Homo luzonensis † (อาจไม่ควรอยู่ในสกุล Homo)
***** Homo antecessor†
***** Homo heidelbergensis†
***** Homo cepranensis† (อาจเป็นตัวอย่างของ H. heidelbergensis)
***** Homo helmei† (อาจเป็นตัวอย่างของ H. sapiens รุ่นต้นๆ)
***** Homo tsaichangensis† (อาจเป็นสปีชีส์ย่อยของ H. erectus หรือเป็น Denisovan ไม่น่าจะเป็นสปีชีส์ต่างหาก)
***** Denisovans (ชื่อทวินามยังไม่ได้กำหนด) †
***** นีแอนเดอร์ทาล, Homo neanderthalensis†
***** Homo rhodesiensis† (น่าจะเป็นตัวอย่างของ H. heidelbergensis รุ่นท้ายๆ)
***** มนุษย์ปัจจุบัน, Homo sapiens (บางครั้งเรียกว่า Homo sapiens sapiens)
****** Homo sapiens idaltu†
****** มนุษย์โบราณ, Archaic Homo sapiens†

**ดูเพิ่ม**
 พิภพวานร- รายการซากดึกดำบรรพ์สายพันธุ์มนุษย์- กาลานุกรมวิวัฒนาการมนุษย์- วิวัฒนาการของมนุษย์

**เชิงอรรถ**

**อ้างอิง**

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  The Animal Legal and Historical Center at Michigan State University College of Law, Great Apes and the Law (archived 13 April 2011)-  NPR News: Toumaï the Human Ancestor-  Hominid Species at TalkOrigins Archive-  For more details on Hominid species, including photos of fossil hominids (archived 30 April 2013)-  Scientific American magazine (April 2006 Issue) Why Are Some Animals So Smart? (archived 14 October 2007)- A new mediterranean hominoid-hominid link discovered, Anoiapithecus brevirostris, "Lluc":  A unique Middle Miocene European hominoid and the origins of the great ape and human clade  Link to graphical reconstruction-  Human Timeline (Interactive) – Smithsonian, National Museum of Natural History (August 2016).

หมวดหมู่:ลิงไม่มีหาง
หมวดหมู่:วิวัฒนาการของมนุษย์