แม่น้ำสรัสวดี

ไฟล์:Sarasvati river.jpg|thumb|เส้นทางแม่น้ำฆัคคร-หักระในสมัยฤคเวทถึงปัจจุบัน โดยมีคลอดดั้งเดิมของอารยาวรรต/กุรุ และ(ก่อน-)ฮารัปปา Hakkra/สตลุช-ยมุนา ตามข้อเสนอของ 2012 และ 2017 ดูภาพดาวเทียม  ที่นี่
1 = แม่น้ำโบราณ
2 = แม่น้ำในปัจจุบัน
3 = ทะเลทรายธาร์ในปัจจุบัน
4 = ชายฝั่งในอดีต
5 = ชายฝั่งในปัจจุบัน
6 = เมืองในปัจจุบัน
7 = สายฮารัปปา Hakkra ที่แห้งขอด และคลองก่อนฮารัปปาสตลุช(2012)
แม่น้ำสรัสวดี หรือ สรัสวตีนที เป็นหนึ่งในแม่น้ำที่ปรากฏในฤคเวทp=11, 13 และในเอกสารยุคพระเวท และหลังพระเวท เป็นแม่น้ำสำคัญสายหนึ่งที่มีบทบาทอย่างมากในศาสนาพระเวท 
แรกเริ่มแล้วพระแม่สรัสวตีทรงเป็นรูปบุคลาธิษฐานของแม่น้ำนี้ แต่ต่อมาก็ได้วิวัฒนาการขึ้นมาเป็นเทวีที่มีเอกลักษณ์ของพระองค์แยกจากแม่น้ำp=10, 55-57 ชาวฮินดูบางส่วนเชื่อว่าแม่น้ำสรัสวตีปรากฏอยู่ในรูปเมทาฟิสิกส์ และบรรจบกับแม่น้ำอีกสองสาย คือ แม่น้ำคงคา และ แม่น้ำยมุนา ตรงจุดที่เรียกว่าไตรเวนิสังคัม
นับตั้งแต่ศตวรรษที่ 19 นักวิชาการเชื่อกันว่าแม่น้ำสรัสวตีในพระเวทคือระบบแม่น้ำฆัคคร-หักระ ซึ่งไหลผ่านทางตะวันตกเฉียงเหนือของประเทศอินเดีย และปากีสถานตะวันออก ระหว่างแม่น้ำยมุนาและแม่น้ำสุตเลช หลักฐานจากภาพถ่ายดาวเทียมระบุว่าในอดีตมีแม่น้ำสายใหญ่ที่เคยไหลผ่านตรงแม่น้ำฆัคครในปัจจุบัน

**ดูเพิ่ม**
 พราหมวรต- ทริศาทวตี- สัปตสินธุ- พระสุรัสวดี- สินธุ- สรัสวตพราหมิณ- ไตรเวนิสังคัม- สรัสวตีปุษการาม

**หมายเหตุ**

**อ้างอิง**

**บรรณานุกรม**
สิ่งตีพิมพ์- publisher=Princeton University Press  - citation |last=Beckwith |first=Christopher I. |author-link=Christopher I. Beckwith |title=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |url=https://books.google.com/books?id=-Ue8BxLEMt4C |date=16 March 2009 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400829941 |access-date=30 December 2014 - title-link=The Quest for the Origins of Vedic Culture - bibcode=2019NatSR...917221C-  publisher =Penguin Books India-  isbn =978-81-208-1757-9-  url =https://www.semanticscholar.org/paper/9496c0b5521cce4102147dd016c4282e83de022c - isbn=978-0-385-53191-7-  doi-access =free - publisher=Cambridge University Press-  url =https://www.jstor.org/stable/24098502 -  place =Jodhpur- publisher=Centre for Studies in Civilizations - Hock, Hans (1999) Through a Glass Darkly: Modern "Racial" Interpretations vs. Textual and General Prehistoric Evidence on Arya and Dasa/Dasyu in Vedic Indo-Aryan Society." in Aryan and Non-Aryan in South Asia, ed. Bronkhorst & Deshpande, Ann Arbor.-  url =https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&q=ganga+has+water+of+saraswati&pg=PA312 - Keith and Macdonell. 1912. Vedic Index of Names and Subjects.- chapter-url=https://books.google.com/books?id=iORzQgAACAAJ - isbn=978-81-208-0394-7- Kochhar, Rajesh, 'On the identity and chronology of the Ṛgvedic river Sarasvatī' in Archaeology and Language III; Artefacts, languages and texts, Routledge (1999), 0-415-10054-2.-  publisher =Aryan Books International- url=https://books.google.com/books?id=4lsYKIXBOK0C&pg=PA85- chapter=Geomorphological Constraints on the Ghaggar River Regime During the Mature Harappan Period-  publisher =ABC-CLIO- publisher=Princeton University Press-  url =https://www.researchgate.net/publication/289328238 - url=http://www.breakthrough-india.org/archives/saraswati.pdf - Oldham, R.D. 1893. The Sarsawati and the Lost River of the Indian Desert. Journal of the Royal Asiatic Society. 1893. 49-76.-  title =Frontiers of the Indus Civilization- s2cid=161129625 -  url =https://books.google.com/books?id=pmAuAsi4ePIC&pg=PA8 -  isbn =9781315209401- archive-date=14 September 2006 - Radhakrishna, B.P. and Merh, S.S. (editors): Vedic Saraswati: Evolutionary History of a Lost River of Northwestern India (1999) Geological Society of India (Memoir 42), Bangalore.  Review (on page 3)  Reviewfix-attempted=yes - archive-date=19 September 2004 - isbn=978-3-11-014447-5- issue=2- bibcode=2017NatCo...8.1617S - date=25 July 2020- S. G. Talageri, The RigVeda - A Historical Analysis  chapter 4 date=2018-01-15 - isbn=978-81-7371-403-0- url=http://www.currentscience.ac.in/Volumes/104/01/0042.pdf -  s2cid=132865905 -  url =https://books.google.com/books?id=KZCMe67IGPkC&pg=PA310 - url=http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/CheminDuCiel.pdf - url=http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/EJVS-7-3.pdf - chapter-url=https://archive.org/details/EdwinBryantLauriePattonIndoAryanControversyEvidenceAndInferenceInIndianHistoryRoutledge2005 - publisher=Oxford University Press
ข้อมูลเว็บ

**อ่านเพิ่ม**
 Chakrabarti, D. K., & Saini, S. (2009). The problem of the Sarasvati River and notes on the archaeological geography of Haryana and Indian Panjab. New Delhi: Aryan Books International.- An archaeological tour along the Ghaggar-Hakra River by Aurel Stein

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  Is River Ghaggar, Saraswati? by Tripathi, Bock, Rajamani, Eir-  Saraswati – the ancient river lost in the desert by A. V. Sankaran-  Sarasvati research and Education Trust- C.P. Rajendran (2019),  Saraswati: The River That Never Was, Flowing Always in the People's Hearts, The Wire- Map url=http://guj-nwrws.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=1738&lang=English
หมวดหมู่:ฤคเวท
หมวดหมู่:แม่น้ำศักดิ์สิทธิ์
หมวดหมู่:แม่น้ำในประเทศอินเดีย