สมเด็จพระวรราชินี (แป้น)

สมเด็จพระวรราชินีบรมบพิตร (พ.ศ. 2356 – 27 มิถุนายน พ.ศ. 2438) พระนามเดิม แป้น เป็นพระเทพีในสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี และเป็นพระวรราชมารดาในพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร

**พระราชประวัติ**

**พระชนม์ชีพช่วงต้นและครอบครัว**
สมเด็จพระวรราชินีบรมบพิตร ประสูติเมื่อปีกุน สัปตศก มีพระนามเดิมว่า แป้น เป็นธิดาคนหนึ่งของพระยาสุภาธิบดี (โตจ) มีพระเชษฐารับราชการในราชสำนักกัมพูชา คนหนึ่งชื่อเหม เป็นมหาดเล็ก อีกคนชื่อเอก เป็นที่ออกญาราชเดชะ และมีพระขนิษฐาไม่ปรากฏนามเดิมอีกคนหนึ่ง ซึ่งภายหลังได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นเจ้านายฝ่ายใน มีพระนามว่า สมเด็จพระมาตุจฉา กัมพูชาธิบดี อนุราชมาตรังศิริสุนทร ธรรมจารี นิสัตตะละหฤไทย อโนปมัยบุญญการกุศล อุดมบรมบพิตร สัมฤทธิทีฆายุวัณณะสุขะพละ เพราะเป็นพระมาตุจฉาของพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร

**รับราชการฝ่ายใน**
พระยาสุภาธิบดีถวายแป้นบุตรสาวแก่สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี หรือนักองค์ด้วง ช่วงสยามทำสงครามกับญวนที่เมืองพนมเปญเมื่อ พ.ศ. 2376 เบื้องต้นทรงเข้ารับราชการเป็นบาทบริจาริกาในตำแหน่งพระสนมชั้นแม่นาง ตามเสด็จนักองค์ด้วงเมื่อครั้งประทับอยู่วังเจ้าเขมรในกรุงเทพมหานคร จากการที่พระองค์ตามเสด็จพระสวามีไปกรุงเทพมหานคร ทำให้พระองค์มีความเป็นอยู่อย่างชาวสยาม บางแหล่งข้อมูลระบุว่าครอบครัวของพระองค์เป็นชาวสยาม ต่อมาได้ตามเสด็จไปประทับที่ตำหนักหลวง เมืองมงคลบุรี ช่วง พ.ศ. 2376–2380 (ปัจจุบันคือวัดหลวงสีสุวัตถิ์รัตนาราม จังหวัดบันทายมีชัย ประเทศกัมพูชา)
สมเด็จพระวรราชินีประสูติการพระราชโอรส-ธิดาสามพระองค์ คือ 
# พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร (พ.ศ. 2377–2447) พระนามเดิม นักองค์จรอเลิ้ง หรือราชาวดี ต่อมาเสวยราชสมบัติกรุงกัมพูชาสืบพระราชบิดา
# พระองค์เจ้าจงกลนี (พ.ศ. 2382–2445) ต่อมาเป็นพระชายาในพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ พระเชษฐาต่างมารดา
# พระองค์เจ้าเกสร (พ.ศ. 2383–2452)
หลังสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีขึ้นเสวยราชสมบัติกรุงกัมพูชาแล้ว ทรงตั้งพระนามแก่เจ้านายฝ่ายในและบรรดาศักดิ์บาทบริจาริกาในราชสำนักทั้งหมด ทรงพระกรุณาพระราชทานพระนามแก่นักนางแป้น เป็น พระปิโยพระบรมท้าวธิดา ในตำแหน่งพระเทพี คู่กับนักนางเภา ที่ทรงพระกรุณาพระราชทานพระนามว่า พระปิโยพระบรมอัจฉราอับศร

**พระวรราชินี**
ต่อมาพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร พระโอรสขึ้นเสวยราชสมบัติต่อจากสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี ก็สถาปนาพระนามพระวรราชมารดาขึ้นเป็น พระปิโยพระบรมชาติกระษัตรี เมื่อคราวพระองค์เจ้าวัตถาและพระองค์เจ้าศิริวงษ์ทรงก่อการกบฏช่วง พ.ศ. 2404 พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตารเกรงว่าทัพของข้าศึกจะตีอุดงฦๅไชยแตก จึงทรงนำพระปิโยพระบรมชาติกระษัตรี และบาทบริจาริกาที่เป็นหญิงทั้งหมดลงเรือหนีไปเมืองพระตะบอง เหลือแต่สมเด็จพระหริราชรัตไนไกรแก้วฟ้า (พระองค์เจ้าศรีสวัสดิ) กับสมเด็จพระวรราชินี (รศ) และสมเด็จพระราชธิดาอีกสองพระองค์ ยังคงประทับอยู่ในพระราชวังอุดงฦๅไชยเพื่อเฝ้าพระบรมศพสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี
พ.ศ. 2408 พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตารโปรดให้จัดพระราชพิธีอภิเษกพระหิรัญบัตรสมเด็จพระมาตุจฉาและสมเด็จพระมารดาในพระองค์ โดยเฉพาะสมเด็จพระราชมารดานั้น เฉลิมพระนามว่า สมเด็จพระวรราชินี กัมพูชาธิบดี ราชมารดา ศิริสุนทร ธรรมจาริยา เมตตาสัตตะละหฤไทย อโนปมัยบุญญการกุศล มงคลรัตนขัติยประสิทธิ พิพิธมไหสุรสมเหศวร สุชาตชาตา มหากระษัตรีอุดมบพิตร สัมฤทธิทีฆายุวัณณะสุขะพละ
สมเด็จพระวรราชินีบรมบพิตรสวรรคตเมื่อ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2438 สิริพระชนมายุ 81 พรรษา พระอัฐิถูกบรรจุภายในพระเจดีย์สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี บนเขาพระราชทรัพย์ อำเภอพญาฦๅ จังหวัดกันดาล เคียงข้างพระสวามี และสมเด็จพระวรราชินี (เภา)

**พระราชอำนาจ**
หลังสมเด็จพระมไหยิกา ขัติยาวงษ์ศิริเสโฐวโรดม เสวยทิวงคต เมื่อ พ.ศ. 2408 พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตารมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้ขุนนางที่ขึ้นตรงต่อสมเด็จพระมไหยิกาไปขึ้นต่อสมเด็จพระวรราชินี (แป้น) ทั้งหมด สมเด็จพระวรราชินีมีพระราชอำนาจเบ็ดเสร็จในการแต่งตั้งข้าราชการสำรับจัตวาฝ่ายพระท้าว ใน ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา ระบุว่า มีเจ้าเมืองที่ขึ้นต่อพระองค์สามคนปกครองสามจังหวัด ได้แก่จังหวัดเปร๊ยเวง อันลงราช และมุขกำปูล ส่วน ตำราเทียบบันดาศักดิ์กรุงกัมพูชา ระบุเนื้อหาใกล้เคียงกันว่า มีเจ้าเมืองสามคนเป็นข้าราชการสำรับจัตวาขึ้นตรงต่อพระท้าว ได้แก่ เมืองไพรกะดี ขึ้นตรงต่อพระยาธิบดีเสนา เมืองมุกกำปูน ขึ้นตรงต่อพระยาวงศานุรักษ์ และเมืองอันลงราช ขึ้นตรงต่อพระยาบวรราช พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร พระราชโอรส มีนโยบายต่อต้านสยามและสนับสนุนฝรั่งเศสอย่างแข็งขัน ผิดกับสมเด็จพระวรราชินี (แป้น) ซึ่งเป็นผู้นำของราชสำนักฝ่ายในของกัมพูชาที่ทรงอิทธิพล ทรงแสดงตัวว่าทรงเป็นแกนนำกลุ่มนิยมสยาม และคอยสนับสนุนกลุ่มกบฏ หนึ่งในนั้นคือพระองค์เจ้าดวงจักร พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร ที่ประสูติแต่พระแม่นางสุชาติบุปผา ซึ่งบาทบริจาริกานางนี้เป็นนางข้าหลวงเดิมของสมเด็จพระวรราชินีมาก่อน
เมื่อสมเด็จพระวรราชินี (แป้น) ถึงแก่พิราลัย ก็ไม่มีการแต่งตั้งขุนนางสำรับจัตวาฝ่ายพระท้าวอีกต่อไป

**อ้างอิง**
 เชิงอรรถ
 บรรณานุกรม- อ้างหนังสือ | ผู้แต่ง = ทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา | ชื่อหนังสือ = พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3 | URL =| พิมพ์ที่ = ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006) | จังหวัด = กรุงเทพฯ | ปี = 2560 | ISBN = 978-616-514-575-6 | จำนวนหน้า = 360-  จำนวนหน้า = 336-  จำนวนหน้า = 232-  จำนวนหน้า = 224-  จำนวนหน้า = 39
หมวดหมู่:ราชสกุลนโรดม
หมวดหมู่:บาทบริจาริกาในราชสำนักกัมพูชา
หมวดหมู่:สมเด็จพระราชชนนีพันปีหลวง
หมวดหมู่:ชาวกัมพูชาเชื้อสายไทย
หมวดหมู่:ชาวกัมพูชาในประเทศไทย