แวนด้า

แวนด้า (Vanda; ย่อชื่อในพืชสวนทางการค้าเป็น V.,) เป็นกล้วยไม้สกุลหนึ่งในวงศ์กล้วยไม้ (Orchidaceae) ซึ่งเป็นสกุลไม่ใหญ่นัก (ประมาณ 87 สปีชีส์) แต่เป็นไม้ดอกสำคัญที่ใช้ในการจัดดอกไม้  กล้วยไม้สกุลนี้ได้รับการพัฒนามากที่สุดในกลุ่มกล้วยไม้ทั้งหมดในวงศ์กล้วยไม้ (Orchidaceae) โดยมีราคาแพงมากในการจัดสวนดอกไม้เนื่องจากเป็นกล้วยไม้ที่มีความสวยงาม มีกลิ่นหอม ทนทาน และสีสันที่จัดจ้าน การปลูกแวนด้าแพร่หลายทั่วเอเชียตะวันออก, เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และเกาะนิวกินี รวมถึงยังมีบางสายพันธุ์ในรัฐควีนส์แลนด์ และบางเกาะในมหาสมุทรแปซิฟิกฝั่งตะวันตก

**ชีววิทยา**
ชื่อ "แวนด้า" มีที่มาจากภาษาสันสกฤต (वन्दाका) ที่เรียกแวนด้าสายพันธุ์ Vanda roxburghii (ชื่อพ้องกับ Vanda tessellata)
แวนด้าส่วนใหญ่เป็นกล้วยไม้อิงอาศัย  แต่บ้างบางพันธุ์ก็เป็นกล้วยไม้ขึ้นบนหิน หรือเป็นกล้วยไม้ที่ขึ้นบนดิน ที่กระจายอยู่ในอินเดีย  เทือกเขาหิมาลัย เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ นิวกินี ทางใต้ของจีน และทางตอนเหนือของออสเตรเลีย
สกุลนี้เติบโตโดยอาศัยการแตกใบด้านข้าง และใบจะสูงไปเรื่อยๆ ตามหลักที่ยึดเอาไว้  ในบางสายพันธุ์ใบจะแบนๆ แต่ส่วนใหญ่แล้วใบจะกว้าง ใบรีรูปไข่ ตรงกลางเป็นร่อง (strap-leaves) ในขณะที่กล้วยไม้สกุลอื่นมีใบกลม (ทรงกระบอก) ใบอวบน้ำเพื่อปรับตัวให้เก็บกักน้ำหากเข้าสู่ช่วงแล้งน้ำ ลำต้นของแวนด้ามีขนาดที่แตกต่างกันไป  ซึ่งมีบางสายพันธุ์ที่เป็นพันธุ์แคระซึ่งความยาวไม่กี่เมตร แวนด้าสามารถปลูกให้ต้นใหญ่ได้ในเรือนปลูกและในการเพาะเลี้ยงในเรือนปลูก และในสายพันธุ์ไว้อิงอาศัย จะสามารถแผ่ขยายลำต้นได้ใหญ่มากโดยอาศัยระบบรากอากาศซึ่งแผ่ไปทุกทิศทาง
ในช่อดอกจะมีดอกลักษณะแบนรวมกันหลายดอกแผ่ออกด้านข้างในหนึ่งช่อ  ส่วนใหญ่มีสีเหลือง-น้ำตาล และมีจุดสีน้ำตาล แต่ก็มีสีขาว เขียว ส้ม แดง และสีไวน์แดงด้วย ที่ปากดอกมีเดือยเล็กๆ แวนด้าออกดอกได้บ่อยทุกๆ สองสามเดือน และดอกยังบานทนได้ถึงสองถึงสามสัปดาห์
กล้วยไม้แวนด้าจำนวนมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พันธุ์ Vanda coerulea (ฟ้ามุ่ย) อยู่ในภาวะใกล้สูญพันธุ์ เนื่องจากการเข้าถึงถิ่นที่อยู่จึงทำให้พบเห็นกันไม่บ่อยนัก อีกทั้งยังพบเห็นได้ไม่บ่อยนักในพื้นที่ป่าที่ได้รับการรบกวนที่ได้รับแสงแดดจัด มันมักจะถูกคุกคามและเสี่ยงจากการถูกทำลายถิ่นที่อยู่ มีการห้ามการค้าและการส่งออกกล้วยไม้แวนด้าป่าสีน้ำเงิน (สายพันธุ์Vanda coerulea) หรือฟ้ามุ่ย และแวนด้าป่าอื่นโดยชื่อของกล้วยไม้ต้องห้ามในการซื้อขายจะถูกขึ้นบัญชีในภาคผนวกที่สองของอนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าที่ใกล้สูญพันธุ์

**การเพาะเลี้ยง**
แวนด้าเป็นหนึ่งในห้าของสกุลกล้วยไม้ที่มีการปลูกในสวนกล้วยไม้มากที่สุด เพราะว่ามันมีดอกที่มีงดงามมากที่สุดในบรรดาพืชวงศ์กล้วยไม้ทั้งหมดdate=October 2012 แวนด้ามีส่วนสนับสนุนอย่างมากในงานของนักผสมพันธุ์พืช ในการสร้างสรรค์ไม้ดอกเพื่อส่งตลาดไม้ตัดดอกแวนด้าสายพันธุ์Vanda coerulea(ฟ้ามุ่ย)เป็นหนึ่งในกล้วยไม้ไม่กี่ชนิดที่ให้ดอกสีน้ำเงิน(จริงๆแล้วเป็นสีม่วงอมน้ำเงิน) ซึ่งได้สีที่น่าพึงพอใจมากในการผสมพันธุ์ข้ามชนิดและการผสมข้ามสายพันธุ์
กล้วยไม้สีน้ำเงินมักจะหายากในกล้วยไม้ มีเพียงกล้วยไม้พันธุ์ Thelymitra crinita ในสายพันธุ์ terrestrial เท่านั้นจากออสเตรเลียเท่านั้น ที่ให้"สีน้ำเงิน" จริงๆในขณะที่พันธุ์  Aganisia cyanea สายพันธุ์ที่ขึ้นในที่ลุ่มทางตอนเหนือและตอนใต้ของทวีปอเมริกา เป็นพันธุ์ที่เพาะเลี้ยงยาก แต่ให้ดอกสีน้ำเงินเมทัลลิค  ทั้งสองสายพันธุ์นี้เหมือนแวนด้ามาก ซึ่งกลีบดอกมีสีม่วงอมน้ำเงินแต้มอยู่ในกลีบดอกอีกด้วย
แวนด้าพันธุ์Vanda dearei  เป็นต้นหลักที่ให้สีเหลืองในการผสมพันธุ์แวนด้า สายพันธุ์Vanda Miss Joaquim เป็นแวนด้าดิน ซึ่งผสมพันธุ์ตามธรรมชาติกับกล้วยไม้ดิน(ที่มีใบทรงกระบอก) และเป็นดอกไม้ประจำชาติของประเทศสิงคโปร์
แวนด้าไม่สามารถปลูกโดยการขยายหัว(เทียม) แต่ปลูกด้วยการแยกหน่อ ใบทนแล้งได้ และบางพันธุ์มีใบกลม เป็นทรงกระบอก สายพันธุ์ส่วนใหญ่ของสกุลแวนด้าเกือบจะทุกสายพันธุ์ เป็นพืชอิงอาศัยที่มีขนาดใหญ่มากที่ถูกพบในถิ่นอาศัยที่ได้รับการรบกวน และต้องการแสงแดดมาก แวนด้าที่ปลูกจะมีระบบรากขนาดใหญ่  บางสายพันธุ์จะมีกิ่งแขนกลักษณะคล้ายเสาเพื่อมช้ในการยึดเกาะ และทำให้ต้นโตเป็นต้นใหญ่ได้อย่างรวดเร็ว
การปลูกนี้ต้องการการดูแลเอาใจใส่อย่างสม่ำเสมอในปิดปลิดใบแห้งออก สายพันธุ์ที่อาศัยกระเช้าเกาะจะเติบโตได้ดีที่สุด ในกระบะไม้ก้นโปร่งขนาดใหญ่ เพื่อให้ระบบรากอากาศขยายิได้อย่างอิสระ การรบกวนหรือตัดรากแวนด้าที่เจริญเติบโตเต็มที่ออกจำนวนมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่ง แวนด้าและสายพันธุ์เอื้องกุหลาบ อาจทำให้ออกดอกน้อย และอาจไม่ออกดอกในฤดูนั้นหรืออาจจะนานกว่านั้น การปลูกจึงต้องไม่รบกวนหรือทำลายระบบรากในขณะที่ต้นกำลังจะโตเต็มที่  แวนด้าพันธุ์ใบกลมจะเพาะพันธุ์ได้ง่ายมากๆ
การเพาะเลี้ยงแวนด้าให้รากของแวนด้าเปลือย และในพันธุ์ที่ยึดติดกับกระเช้าปลูกจำเป็นต้องรดน้ำต้นไม้ทุกวัน และให้ปุ๋ยทุกสัปดาห์เนื่องจากแวนด้าต้องการปุ๋ยมาก (กินปุ๋ย)ในการปลูกแวนด้าในโรงเรือน  แวนด้าสามารถเติบโตได้ภายนอกอาคารที่ให้ร่มเงาบ้าง เช่นในฮาวาย กุญแจสำคัญในการปลูกแวนด้าพันธุ์ที่ยึดกับกระเช้าปลูกให้ประสบความสำเร็จนั้น ต้องมีปัจจัยที่ดีในการเจริญเติบโต การปลูกที่มีปัจจัยทางสิ่งแวดล้อมซึ่งไม่เอื้ออำนวยและระบบการให้น้ำที่ไม่ดี ส่งผลให้ใบล่วง ลำต้นแห้งลีบ ลำต้นหงิกงอ และลำต้นโทรมได้ แวนด้าพันธุ์ปลูกในกระเช้าปลูกจึงไม่ใช่กล้วยไม้ของผู้ที่เริ่มปลูกกล้วยไม้ ซึ่งมันต้องการการควบคุมการเจริญเติบโตเพื่อบรรลุความสำเร็จในการเพาะเลี้ยง

**การจำแนกชั้น**
ในการศึกษาระดับโมเลกุลของสกุล แวนด้า ล่าสุด มีการรวมสกุล Ascocentrum, Neofinetia และ Euanthe ในอดีตเข้ากับชื่อพ้อง แวนด้า ด้วย

**สายพันธุ์**
รายชื่อด้านล่างเป็นสายพันธุ์ แวนด้า ที่ได้รับการยอมรับจากรายการตรวจสอบโลกของตระกูลพืชที่เลือก (World Checklist of Selected Plant Families) ในเดือนมกราคม ค.ศ. 2019: 
Vanda ampullacea
Vanda Robert's Delight
Vanda tricolor
Vanda falcata
Lewis Roberts
Vanda lamellata
Vanda garayi

*Vanda aliceae
*Vanda alpina (หิมาลัยถึงจีน - มณฑลยูนนานใต้)
*Vanda × amoena 
*Vanda ampullacea
*Vanda arbuthnotiana (อินเดีย)
*Vanda arcuata (อินโดนีเซีย - เกาะซูลาเวซี)
*Vanda aurantiaca
**Vanda aurantiaca subsp. aurantiaca
**Vanda aurantiaca subsp. philippinensis
*Vanda aurea
*Vanda barnesii (เกาะลูซอนเหนือ, ฟิลิปปินส์)
*Vanda bensonii (รัฐอัสสัมถึงไทย) "สามปอยชมพู"
*Vanda bicolor (ภูฏาน)
*Vanda bidupensis (เวียดนาม)
*Vanda × boumaniae 
*Vanda brunnea (จีน - มณฑลยูนนานถึงอินโดจีน) "สามปอยนก"
*Vanda celebica (อินโดนีเซีย – เกาะซูลาเวซี)
*Vanda × charlesworthii 
*Vanda chlorosantha (ภูฏาน)
*Vanda christensoniana
*Vanda coerulea : "Blue Orchid" (รัฐอัสสัมถึงจีน - มณฑลยูนนานตอนใต้) "ฟ้ามุ่ย"
*Vanda coerulescens (รัฐอรุณาจัลประเทศถึงจีน - มณฑลยูนนานตอนใต้)
*Vanda concolor (จีนใต้ถึงเวียดนาม)
*Vanda × confusa
*Vanda cootesii
*Vanda cristata (หิมาลัยถึงจีน - มณฑลยูนนานตะวันตกเฉียงเหนือ)
*Vanda curvifolia
*Vanda dearei (เกาะบอร์เนียว)
*Vanda denisoniana (จีน - มณฑลยูนนานถึงอินโดจีนตอนเหนือ) "สามปอย"
*Vanda devoogtii (เกาะซูลาเวซี)
*Vanda dives (เวียดนาม, ลาว)
*Vanda falcata (ญี่ปุ่น, จีน, เกาหลี)
*Vanda flabellata  (Rolfe ex Downie) Christenson, 1985 
*Vanda foetida (เกาะสุมาตราใต้)
*Vanda frankieana
*Vanda funingensis
*Vanda furva (เกาะชวา, หมู่เกาะมาลูกู)
*Vanda fuscoviridis (จีนใต้ถึงเวียดนาม)
*Vanda garayi
*Vanda gibbsiae
*Vanda gracilis
*Vanda griffithii (หิมาลัยตะวันออก)
*Vanda hastifera (เกาะบอร์เนียว)
*Vanda helvola (มาเลเซียตะวันตกถึงฟิลิปปินส์)
*Vanda hindsii (ปาปัวเชียถึงรัฐควีนส์แลนด์เหนือ)
*Vanda insignis (หมู่เกาะซุนดาน้อย)
*Vanda insularum
*Vanda jainii (รัฐอัสสัม)
*Vanda javierae (ฟิลิปปินส์ - เกาะลูซอน)
*Vanda jennae  P.O'Byrne & J.J.Verm., 2005 
*Vanda lamellata (ไต้หวัน, ฟิลิปปินส์, รัฐซาบะฮ์)
**Vanda lamellata var. boxallii
**Vanda lamellata var. lamellata
**Vanda lamellata var. remediosae
*Vanda lilacina (จีน - มณฑลยูนนานถึงอินโดจีน) "เข็มขาว"
*Vanda limbata (เกาะชวา, หมู่เกาะซุนดาน้อย, ฟิลิปปินส์ - เกาะมินดาเนา)
*Vanda liouvillei (รัฐอัสสัมถึงอินโดจีน)
*Vanda lombokensis (หมู่เกาะซุนดาน้อย)
*Vanda longitepala
*Vanda luzonica (ฟิลิปปินส์ - เกาะลูซอน)
*Vanda malipoensis
*Vanda mariae
*Vanda merrillii (ฟิลิปปินส์)
*Vanda metusalae  P.O'Byrne & J.J.Verm. (2008) 
*Vanda mindanoensis
*Vanda miniata
*Vanda motesiana
*Vanda nana
*Vanda perplexa
*Vanda petersiana (พม่า)
*Vanda pumila (เนปาลถึงมณฑลไหหลำ และเกาะสุมาตราตอนเหนือ) "สะแล่ง"
*Vanda punctata (คาบสมุทรมาเลเซีย)
*Vanda richardsiana
*Vanda roeblingiana (ฟิลิปปินส์ - เกาะลูซอน)
*Vanda rubra
*Vanda sanderiana "แวนด้าแซนเดอเรียนา"
*Vanda saxatilis
*Vanda scandens (เกาะบอร์เนียว, ฟิลิปปินส์ - เกาะมินดาเนา)
*Vanda semiteretifolia
*Vanda stangeana (อินเดีย - รัฐอรุณาจัลประเทศถึงรัฐอัสสัม)
*Vanda subconcolor (จีน - มณฑลยูนนานตะวันตกเฉียงใต้ถึงมณฑลไหหลำ)
*Vanda sumatrana (เกาะสุมาตรา)
*Vanda tessellata (อนุทวีปอินเดียถึงอินโดจีน) "สามปอยอินเดีย"
*Vanda testacea (อนุทวีปอินเดียถึงจีนกลางตอนใต้) "เข็มเหลือง"
*Vanda thwaitesii (อินเดียใต้, ศรีลังกา)
*Vanda tricolor (ลาว, เกาะชวา, เกาะบาหลี)
**Vanda tricolor var. suavis
**Vanda tricolor var. tricolor
*Vanda ustii (ฟิลิปปินส์ - เกาะลูซอน)
*Vanda vietnamica
*Vanda vipanii (พม่า)
*Vanda wightii (อินเดียใต้)
*Vanda xichangensis

**ลูกผสมกล้วยไม้ป่า**
Vanda × boumaniae (V. insignis × V. limbata) (หมู่เกาะซุนดาน้อย)
*Vanda × charlesworthii (V. bensonii × V. coerulea) (พม่า)
*Vanda × confusa (V. coerulescens × V. lilacina) (พม่า)
*Vanda × hebraica (V. denisoniana × V. brunnea) (พม่า)

**ลูกผสมข้ามสายพันธุ์**
Vanda Pachara Delight
Vanda Robert's Delight 'Crownfox Magic'
Vanda Sansai Blue
นี่คือรายชื่อลูกผสมข้ามสายพันธุ์  ถึงแม้ว่ามีหลายสายพันธุ์ที่เป็นโมฆะเพราะมีการเปลี่ยนแปลงเส้นอนุกรมวิธาน เช่น Ascocenda (Ascocentrum x Vanda) กับ Vandofinetia (Vanda x Neofinetia) ไม่เป็นที่ยอมรับอีกต่อไป เพราะทาง RHS ลดสถานะทั้ง Ascocentrum และ Neofinetia ให้เป็นชื่อพ้องของแวนด้า:
- Aeridovanda (Aerides × Vanda)- Aeridovanisia (Aerides × Luisia × Vanda)- Alphonsoara (Arachnis × Ascocentrum × Vanda × Vandopsis)- Andrewara (Arachnis × Renanthera × Trichoglottis × Vanda)- Aranda (Arachnis × Vanda)- Ascocenda (Ascocentrum × Vanda)- Ascovandoritis (Ascocentrum × Doritis × Vanda)- Bokchoonara (Arachnis × Ascocentrum × Phalaenopsis × Vanda)- Bovornara (Arachnis × Ascocentrum × Rhynchostylis × Vanda)- Burkillara (Aerides × Arachnis × Vanda)- Charlieara (Rhynchostylis × Vanda × Vandopsis)- Christieara (Aerides × Ascocentrum × Vanda)- Darwinara (Ascocentrum × Neofinetia × Rhynchostylis × Vanda)- Debruyneara (Ascocentrum × Luisia × Vanda)- Devereuxara (Ascocentrum × Phalaenopsis × Vanda)- Eastonara (Ascocentrum × Gastrochilus × Vanda)- Fujiora (Ascocentrum × Trichoglottis × Vanda)- Goffara (Luisia × Rhynchostylis × Vanda)- Hawaiiara (Renanthera × Vanda × Vandopsis)- Hagerara (Doritis × Phalaenopsis × Vanda)- Himoriara (Ascocentrum × Phalaenopsis × Rhynchostylis × Vanda)- Holttumara (Arachnis × Renanthera × Vanda)- Isaoara (Aerides × Ascocentrum × Phalaenopsis × Vanda)- Joannara (Renanthera × Rhynchostylis × Vanda)- Kagawara (Ascocentrum × Renanthera × Vanda)- Knappara (Ascocentrum × Rhynchostylis × Vanda × Vandopsis)- Knudsonara (Ascocentrum × Neofinetia × Renanthera × Rhynchostylis × Vanda)- Leeara (Arachnis × Vanda × Vandopsis)- Luisanda (Luisia × Vanda)- Luivanetia (Luisia × Neofinetia × Vanda)- Lewisara (Aerides × Arachnis × Ascocentrum × Vanda)- Maccoyara (Aerides × Vanda × Vandopsis)- Macekara (Arachnis × Phalaenopsis × Renanthera × Vanda × Vandopsis)- Micholitzara (Aerides × Ascocentrum × Neofinetia × Vanda)- Moirara (Phalaenopsis × Renanthera × Vanda)- Mokara (Arachnis × Ascocentrum × Vanda)- Nakamotoara (Ascocentrum × Neofinetia × Vanda)- Nobleara (Aerides × Renanthera × Vanda)- Okaara (Ascocentrum × Renanthera × Rhynchostylis × Vanda)- Onoara (Ascocentrum × Renanthera × Vanda × Vandopsis)- Opsisanda (Vanda × Vandopsis)- Pageara (Ascocentrum × Luisia × Rhynchostylis × Vanda)- Pantapaara (Ascoglossum × Renanthera × Vanda)- Paulara (Ascocentrum × Doritis × Phalaenopsis × Renanthera × Vanda)- Pehara (Aerides × Arachnis × Vanda × Vandopsis)- Pereiraara (Aerides × Rhynchostylis × Vanda)- Phalaerianda (Aerides × Phalaenopsis × Vanda)- Raganara (Renanthera × Trichoglottis × Vanda)- Ramasamyara (Arachnis × Rhynchostylis × Vanda)- Renafinanda (Neofinetia × Renanthera × Vanda)- Renanda (Arachnis × Renanthera × Vanda)- Renantanda (Renanthera × Vanda)- Rhynchovanda (Rhynchostylis × Vanda)- Ridleyare (Arachnis × Trichoglottis × Vanda)- Robinaria (Aerides × Ascocentrum × Renanthera × Vanda)- Ronnyara (Aerides × Ascocentrum × Rhynchostylis × Vanda)- Sanjumeara (Aerides × Neofinetia × Rhynchostylis × Vanda)- Sarcovanda (Sarcochilus × Vanda)- Shigeuraara (Ascocentrum × Ascoglossum × Renanthera × Vanda)- Stamariaara (Ascocentrum × Phalaenopsis × Renanthera × Vanda)- Sutingara (Arachnis × Ascocentrum × Phalaenopsis × Vanda × Vandopsis)- Teohara (Arachnis × Renanthera × Vanda × Vandopsis)- Trevorara (Arachnis × Phalaenopsis × Vanda)- Trichovanda (Trichoglottis × Vanda)- Vascostylis (Ascocentrum × Rhynchostylis × Vanda)- Vandachnis (Arachnis × Vandopsis)- Vancampe (Acampe × Vanda)- Vandachostylis (Rhynchostylis × Vanda)- Vandaenopsis (Phalaenopsis × Vanda)- Vandaeranthes (Aeranthes × Vanda)- Vandewegheara (Ascocentrum × Doritis × Phalaenopsis × Vanda)- Vandofinetia (Neofinetia × Vanda)- Vandofinides (Aerides × Neofinetia × Vanda)- Vandoritis (Doritis × Vanda)- Vanglossum (Ascoglossum × Vanda)- Wilkinsara (Ascocentrum × Vanda × Vandopsis)- Yapara (Phalaenopsis × Rhynchostylis × Vanda)- Yusofara (Arachnis × Ascocentrum × Renanthera × Vanda)- Yonezawaara (Neofinetia × Rhynchostylis × Vanda)

**อ้างอิง**

**อ่านเพิ่ม**
 Grove, D. L. 1995. Vandas and Ascocendas. Timber Press, Portland, Oregon. 241 pp.- Motes, Martin R., and Alan L. Hoffman. 1997 Vandas, Their botany, history and culture. 0-88192-376-1

** แหล่งข้อมูลอื่น**
แวนด้า
*แวนด้า-  Vanda Miss Joaquim
หมวดหมู่:Orchid genera

หมวดหมู่:Epiphytic orchids
หมวดหมู่:ต้นไม้ประจำมหาวิทยาลัย