แกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย

แกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย (italic=no) เป็นอดีตรัฐเอกราชที่เคยดำรงอยู่ในทวีปยุโรปตะวันออกเฉียงเหนือระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 13 โดยเป็นรัฐสืบทอดจากราชอาณาจักรลิทัวเนีย ไปจนถึงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 เมื่อพื้นที่ของแกรนด์ดัชชีถูกแบ่งใน ค.ศ. 1795 ระหว่างการแบ่งเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย รัฐนี้ถูกก่อตั้งขึ้นโดยชนลิทัวเนีย อันเป็นกลุ่มชนที่มีความเชื่อแบบพหุเทวนิยมที่ก่อเกิดจากการรวมตัวกันของเผ่าชนบอลติกจากบริเวณอักซุสตราเจีย เมื่อล่วงเข้า ค.ศ. 1440 แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียได้กลายมาเป็นรัฐที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในทวีปยุโรป โดยปกครองพื้นที่ตั้งแต่ชายฝั่งทะเลบอลติกทางทิศเหนือจรดทะเลดำทางทิศใต้pp=289-290
ลิทัวเนียได้ขยับขยายดินแดนจนเข้าควบคุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของอดีตจักรวรรดิรุสเคียฟและรัฐเพื่อนบ้านอื่น ๆ รวมไปถึงบริเวณที่ปัจจุบันคือ ประเทศเบลารุสและประเทศลิทัวเนีย พื้นที่ส่วนมากของประเทศยูเครน รวมไปถึงบางส่วนของประเทศโปแลนด์ มอลโดวา รัสเซีย และลัตเวีย ในช่วงเวลาที่อาณาจักรแผ่ไพศาลที่สุดเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 15 แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียถือว่าเป็นรัฐที่มีอาณาเขตกว้างใหญ่ที่สุดในยุโรป ณ เวลานั้น ตัวแกรนด์ดัชชีมีลักษณะเป็นรัฐพหุชาติพันธุ์และพหุความเชื่อ โดยมีความหลากหลายทั้งในด้านภาษา วัฒนธรรม และศาสนา
การรวบรวมแผ่นดินลิทัวเนียเริ่มขึ้นในปลายคริสต์ศตวรรษที่ 13 เมื่อพระเจ้ามินกัวดาร์ ผู้ปกครองพระองค์แรกของแกรนด์ดัชชีทรงเข้ารีตในนิกายโรมันคาทอลิกและได้รับการราชาภิเษกเป็นพระมหากษัตริย์ใน ค.ศ. 1253 ทว่าครั้นพระองค์ถูกลอบปลงพระชนม์ใน ค.ศ. 1263 ผู้ปกครองพระองค์ต่อมา ๆ ก็มิได้สานต่อพระบรมราโชบายของพระองค์ และกลับไปนับถือศาสนาพื้นเมืองตามเดิม ส่งผลให้ลิทัวเนียถูกลดสถานะลงจากราชอาณาจักรเป็นแกรนด์ดัชชีอีกครั้ง ทำให้ลิทัวเนียตกเป็นเป้าของสงครามครูเสดที่นำโดยคณะอัศวินทิวทอนิกและภาคีลิโวเนีย แต่สามารถรอดพันมาได้ การขยายดินแดนอย่างต่อเนื่องของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียเริ่มขึ้นในปลายรัชสมัยของแกรนด์ดยุกกีดีมีนาสp=289 และดำเนินต่อไปในช่วงการปกครองร่วมกันของแกรนด์ดยุกอัลกีร์ดัสและเคร์ตูติส พระโอรสของพระองค์ การลงพระปรมาภิไธยในพระราชบัญญัติสหภาพเครโว เมื่อ ค.ศ. 1386 โดยแกรนด์ดยุกยอกายลา พระโอรสในอัลกีร์ดัส ทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่สองประการในประวัติศาสตร์ของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย ได้แก่ การเข้ารับคริสต์ศาสนา ถือเป็นการปิดฉากอาณาจักรของคนนอกศาสนาแห่งสุดท้ายในทวีปยุโรป และการสถาปนาเครือรัฐร่วมราชวงศ์ระหว่างแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียกับราชบัลลังก์แห่งราชอาณาจักรโปแลนด์ เหตุการณ์นี้นับเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้สมาชิกพระราชวงศ์ฝ่ายหน้าของราชวงศ์กีดีมีนาสได้ปกครองดินแดนอื่น ๆ นอกไปจากลิทัวเนียในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 14 ถึง 15 ด้วย อาทิ โปแลนด์ ฮังการี โครเอเซีย โบฮีเมีย และมอลเดเวีย
รัชกาลของแกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช พระโอรสของเคร์ตูติส เป็นช่วงเวลาแห่งการขยายดินแดนครั้งใหญ่ที่สุดของแกรนด์ดัชชี ทำให้ลิทัวเนียกลายเป็นหนึ่งในรัฐที่มีขนาดพื้นที่กว้างขวางที่สุดในทวีปยุโรป ชัยชนะเหนืออัศวินทิวทอนิกในยุทธการที่กรุนวอลด์ เมื่อ ค.ศ. 1410 รัชสมัยของพระองค์ยังเป็นจุดเริ่มต้นการเรืองอำนาจของขุนนางลิทัวเนีย หลังพระองค์สิ้นพระชนม์ ความสัมพันธ์ระหว่างลิทัวเนียและโปแลนด์ก็ย่ำแย่ลงอย่างมาก บรรดาขุนนางลิทัวเนีย รวมไปถึงตระกูลใหญ่อย่างตระกูลราดวิโลซ พยายามนำลิทัวเนียออกจากการเป็นรัฐร่วมประมุขกับโปแลนด์ แต่ความพ่ายแพ้ของลิทัวเนียในสงครามกับแกรนด์ดัชชีมอสโก บีบให้ทั้งสองรัฐยังคงสถานะสหภาพต่อไป
ที่สุดแล้วพระราชบัญญัติสหภาพลูบลินซึ่งตราขึ้นใน ค.ศ. 1569 ก็ได้นำไปสู่การสถาปนารัฐใหม่ คือ เครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย ในรัฐใหม่ที่ปกครองในระบบสหพันธรัฐนี้ แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียยังคงรักษาไว้ซึ่งโครงสร้างทางการเมืองของตนเอง และมีกระทรวง กฎหมาย กองคลัง และกองทัพแยกต่างหากจากของโปแลนด์p=63 ระบบสหพันธรัฐถูกยกเลิกลงหลังรัฐธรรมนูญ 3 พฤษภาคม ค.ศ. 1791 มีผลใช้บังคับ โดยตัวบทของรัฐธรรมนูญฉบับดังกล่าวมุ่งสร้างรัฐเดี่ยวนามว่า "เครือจักรภพโปแลนด์" (italic=no) ซึ่งจะอยู่ภายใต้การปกครองพระมหากษัตริย์แห่งเครือจักรภพและมีรัฐสภากลางเพียงแห่งเดียว อันจะทำให้ลิทัวเนียไม่มีสิทธิในการปกครองตนเองเลย (ต่างจากเดิมที่พระราชอิสริยยศทั้งสองแยกจากกัน แต่มีผู้ถือครองพระองค์เดียวกัน และโปแลนด์กับลิทัวเนียยังคงมีหน่วยงานราชการแยกต่างหาก) หลังจากนั้นไม่นานก็ได้มีการตราบทเสริมของรัฐธรรมนูญ เรียกว่า คำยืนยันความกลมเกลียวแห่งทั้งสองชาติ ขึ้น ซึ่งฟื้นฟูสถานะความเป็นสหพันธรัฐ แต่ยังคงไว้ซึ่งโครงสร้างรวมศูนย์บางอย่าง อาทิ การคลัง กองทัพ และรัฐบาลกลาง ทว่าเครือจักรภพโปแลนด์ที่พึ่งปฎิรูปใหม่นี้กลับถูกรัสเซียเข้ารุกรานใน ค.ศ. 1792 และต้องตัดแบ่งดินแดนบางส่วนของตนไปให้แก่รัฐเพื่อนบ้าน เครือจักรภพซึ่งถูกตัดแบ่งนี้เหลือเมืองเอกเพียงสามเมือง ได้แก่ กรากุฟ วิลนีอัส และวอร์ซอ โดยที่ยังคงรักษาเอกราชไว้ได้แต่เพียงในนามเท่านั้น หลังเหตุการณ์การลุกฮือกอชชุชกอ ดินแดนที่เหลืออยู่ทั้งหมดของโปแลนด์และลิทัวเนียได้ถูกแบ่งระหว่างจักรวรรดิรัสเซีย ราชอาณาจักรปรัสเซีย และออสเตรียใน ค.ศ. 1795

**ศัพทมูลวิทยา**
การกล่าวถึงชื่อ "ลิทัวเนีย" เป็นครั้งแรกในงานเขียน ค.ศ. 1009
ไฟล์:Cover page of 'Knyga nobažnystės' from 1653 in Lithuanian.jpg|thumb|left|150px|ชื่อของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียบนปกหนังสือจากปี 1653 (dides Kunigiſtes Lietuwos; ดิเดสคูนีกิชเตสลิเอตูวอส)
ชื่อ "ลิทัวเนีย" (italic=no; ลิทัว) ปรากฏขึ้นครั้งแรกเมื่อ ค.ศ. 1009 ในหนังสือรายปีควินลินเบิร์ก ทฤษฎีทางศัพทมูลวิทยาที่ได้รับการเสนอขึ้นมาก่อนหน้านี้เชื่อมโยงที่มาของชื่อเข้ากับแม่น้ำสายเล็ก ๆ สายหนึ่งใกล้กับบริเวณเมืองเคอร์เนฟ ซึ่งเป็นพื้นที่แกนหลักของรัฐลิทัวเนียยุคแรกและอาจจะเป็นเมืองหลวงแห่งแรกของอาณาจักรที่ต่อมาพัฒนาขึ้นเป็นแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย ทฤษฎีอธิบายที่มาของชื่อนี้ได้รับการยอมรับกันอย่างแพร่หลาย ชื่อดั้งเดิมของแม่น้ำสายนี้คือแม่น้ำลิทเอวา อาจเป็นไปได้ว่าเมื่อเวลาผ่านไป คำว่า "เอวา" (italic=no) ที่เป็นคำปัจจัย (Suffix) ในชื่อแม่น้ำนี้ ได้เพี้ยนเป็น "อัววา" (italic=no) เพราะคำปัจจัยทั้งสองมีรากศัพท์เดียวกัน แม่น้ำสายดังกล่าวไหลผ่านพื้นที่ที่ราบต่ำซึ่งทำให้มีน้ำลันตลิ่งอยู่เสมอ คำว่า "ลิท" (italic=no) ในชื่อ "ลิทัวเนีย" จึงอาจจะกร่อนมาจากคำว่า "ลิเอติส" (italic=no; italic=no) ซึ่งมีรากมาจากคำว่า เลียะ (leyǝ-) ในภาษาภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม แต่แม่น้ำนี้มีขนาดเล็กมาก ทำให้มีบางส่วนdate=เมษายน 2568เห็นว่าสิ่งที่มีขนาดเล็กและเฉพาะถิ่นเช่นนี้ไม่น่าจะเป็นที่มาของชื่อดินแดนได้ ในอีกมุมหนึ่ง การตั้งชื่อดินแดนตามลักษณะภูมิประเทศก็ไม่ใช่เรื่องแปลกแต่อย่างใด และเกิดขึ้นมาโดยตลอดประวัติศาสตร์ของโลก ทฤษฎีทางศัพทมูลวิทยาที่ใหม่กว่าทฤษฎีแรกและพอจะมีผู้เชื่อถืออยู่บ้าง ซึ่งเสนอขึ้นโดยอาร์ทูราส ดูโบนิส กล่าวว่าศัพทมูลของชื่อ "ลิทัวเนีย"  (italic=no; "ลิเอตูวา") มีความเกี่ยวข้องกับคำว่า "เลชัย" (italic=no; รูปพหูพจน์ของคำว่า "เลติส" italic=no หมายถึงกลุ่มนักรบลักษณะคล้ายอัศวินในแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียยุคต้น) คำว่า แกรนด์ดัชชี ถูกใช้เป็นคำบรรยายลำดับชั้นของรัฐลิทัวเนียมาโดยตลอดตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 14 เป็นต้นมา
การเรียกขานพระอิสริยศของเจ้าผู้ปกครอง (ฮอซโพดา) และชื่อของรัฐแปรผันไปตามขนาดดินแดนที่เพิ่มขึ้น หลังราชอาณาจักรรูทีเนีย เสื่อมอำนาจลง และดินแดนถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย แกรนด์ดยุกกีดีมีนาสจึงเริ่มใช้พระอิสริยยศว่า "พระมหากษัตริย์แห่งชาวลิทัวเนียและรูทีเนียทั้งหลาย" ในขณะที่ชื่อของรัฐถูกขนานนามว่าแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียและรูทีเนีย เมื่อซามิกัลเลียถูกผนวกเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักร พระอิสริยศก็เปลี่ยนเป็น "พระมหากษัตริย์แห่งชาวลิทัวเนียและรูทีเนีย เจ้าผู้ครองและดยุกแห่งซามิกัลเลีย" ประมวลตัวบทกฎหมายลิทัวเนีย ฉบับ ค.ศ. 1529 บรรยายพระราชอิสริยยศของพระเจ้าซีกิสมุนด์ที่ 1 ผู้อาวุโสไว้ว่า "พระมหากษัตริย์โปแลนด์ แกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนีย รูทีเนีย ปรัสเซีย ซาโมกิเทีย มาโซเวีย และดินแดนอื่น ๆ"
ตัวแกรนด์ดัชชียังถูกเรียกในอีกชื่อหนึ่งว่า "สาธารณรัฐลิทัวเนีย" (italic=no) มาตั้งแต่ช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 16 เป็นอย่างน้อยแล้วก่อนจะมีการตราพระราชบัญญัติสหภาพลูบลินขึ้นใน ค.ศ. 1569

**ประวัติศาสตร์**

**การสถาปนาอาณาจักร**
ไฟล์:Ancient Lithuanian lands.svg|thumb|left|175px|อาณาเขตของชนลิทัวเนียตะวันออกเก่าในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 11–12
ไฟล์:Baltic Tribes c 1200.svg|thumb|left|175px|กลุ่มชาวบอลต์ในคริสต์ศตวรรษที่ 12
ไฟล์:Lithuania in the map of Pietro Vesconte, 1321.png|thumb|left|175px|ลิทัวเนียในแผนที่แมพพามุนดิของปีเอโตร วิสกอนเต ค.ศ. 1321 คำบรรยายใต้ภาพเขียนว่า label=none – ชนต่างศาสนาลิทัวเนีย
ไฟล์:Magni Ducatus Lithuaniae, et Regionum Adiacentium exacta Descriptio.jpg|thumb|left|175px|การบรรยายถึงเคอร์เนฟว่าเป็น "ที่ประทับและราชธานีแห่งแรกของเหล่าแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนีย" (Kiernow primum M. Duci Lith. domicilium) ในแผนที่ราดจีวิลว์
การกล่าวถึงชื่อ "ลิทัวเนีย" เป็นครั้งแรกสามารถพบได้ใน หนังสือรายปีควินลินเบิร์ก ซึ่งบันทึกเรื่องราวการเผยแพร่ศาสนาของบิชอปบรืโนแห่งเควียร์ฟวร์ทแก่ชาวโยทวิงเกียนp=40 ต่อมาในคริสต์ศตวรรษที่ 12 บันทึกเหตุการณ์ของชาวสลาฟได้กล่าวถึงลิทัวเนียว่าเป็นดินแดนหนึ่งที่ชนรุสเข้าโจมตี ในช่วงแรก ชนลิทัวเนียจำต้องจ่ายเครื่องปัณณาการให้แก่ราชรัฐโปลอตสค์ แต่ต่อมาก็มีกำลังกล้าแข็งขึ้นจนสามารถออกปลันในระดับเล็ก ๆ ภายในดินแดนอื่น ๆ ณ ช่วงเวลาใดเวลาหนึ่งระหว่าง ค.ศ. 1180 และ 1183 นี้เอง สถานการณ์ได้เริ่มผันแปรไป และชาวลิทัวเนียสามารถจัดตั้งกองกำลังที่มีความแกร่งพอที่จะสามารถทำการเข้าปล้นบรรดาราชรัฐของชาวสลาฟ อย่างโปลอตสค์ ปัสคอฟ และยังเป็นภัยคุกคามต่อนอฟโกรอดด้วย การเกิดขึ้นอย่างฉับพลันของการโจมตีเหล่านี้นับเป็นตัวบ่งบอกถึงความเป็นปืกแผ่นของแผ่นดินลิทัวเนียในแถบอักซุสตราเจีย ชาวลิทัวเนียถือเป็นพวกเดียวในบรรดาเผ่าชนบอลติกที่สามารถสร้างสำนึกความเป็นรัฐขึ้นมาได้ก่อนสมัยใหม่
สงครามครูเสดลิทัวเนียเริ่มขึ้นหลังจากคณะอัศวินทิวทอนิกและภาคีลิโวเนีย สองคณะนักรบครูเสดถูกก่อตั้งขึ้นในกรุงรีกาและดินแดนปรัสเซียใน ค.ศ. 1202 และ 1226 ตามลำดับ คณะทางทหารในศาสนาคริสต์เหล่านี้ถือเป็นภัยคุกคามที่สำคัญยิ่งต่อเผ่าชนบอลติกผู้นับถือความเชื่อท้องถื่น และเป็นตัวเร่งที่นำไปสู่การสถาปนารัฐลิทัวเนีย สนธิสัญญาสงบศึกกับรูทีเนียใน ค.ศ. 1219 ถือเป็นหลักฐานที่แสดงถึงความร่วมมือกันระหว่างชาวลิทัวเนียและชาวซาโมกิเทีย สนธิสัญญาฉบับนี้ระบุรายพระนามของดยุกลิทัวเนีย 21 พระองค์ รวมถึงดยุกชั้นอาวุโสจำนวนห้าพระองค์จากบริเวณอักซุสตราเจีย ได้แก่ ชิวินบูดัส เดาโยตัส วิลิไคลา เดาสปรุงกัส และพระเจ้ามินกัวดาร์ และยังบันทึกพระนามของดยุกหลายพระองค์จากแถบซาโมกิเทีย แม้ทั้งสองฝ่ายจะเคยรบพุ่งกันมาก่อน แต่บัดนี้ชาวลิทัวเนียและชาวซาโมกิเทียก็มีศัตรูร่วมกันแล้ว เป็นไปได้ว่าดยุกชิวินบูดัสทรงมีพระราชอำนาจที่สุดในบรรดาดยุกทั้งหลาย และดยุกหลายพระองค์มีความเกี่ยวข้องเป็นพระญาติกัน การคำนึงถึงผลประโยชน์ส่วนรวมและการจัดลำดับชั้นกันระหว่างเจ้าผู้ปกครองผู้ลงพระนามในสนธิสัญญาฉบับนี้ส่อให้เห็นถึงการก่อกำเนิดของรัฐ

**ยกสถานะสู่ราชอาณาจักร**
พระเจ้ามินกัวดาร์ ซึ่งมีฐานันดรศักดิ์เดิมเป็นดยุก แห่งลิทัวเนียใต้pp=43–127 ทรงเป็นหนึ่งในห้าดยุกชั้นอาวุโสที่ปรากฏพระนามในสนธิสัญญากับรูทีเนีย บันทึกเหตุการณ์ลิโวเนีย ฉบับรับสัมผัส รายงานว่าเมื่องล่วงเข้าช่วงกลางครืสต์ทศวรรษที่ 1230 พระเจ้ามินกัวดาร์ก็ทรงก้าวขึ้นมาเป็นผู้ทรงพระราชอำนาจที่สุดในแดนลิทัวเนีย ต่อมาใน ค.ศ. 1236 กองกำลังชาวซาโมกิเทียที่นำโดยดยุกวีคินตัส สามารถเอาชนะฝ่ายภาคีลิโวเนียได้ในยุทธการที่เซาเล บีบให้ภาคีต้องลดสถานะตนเองลงเป็นเพียงแขนงหนึ่งของคณะอัศวินทิวทอนิกที่ตั้งอยู่ที่ปรัสเซีย ทำให้ซาโมกิเทีย ดินแดนที่คั่นกลางระหว่างปรัสเซียและลิโวเนีย ตกเป็นเป้าหมายทางยุทธศาสตร์ของคณะทั้งสอง ยุทธการที่เซาเลยังเป็นปัจจัยที่ทำให้สงครามระหว่างลิทัวเนียกับคณะอัศวินสงบไปชั่วขณะหนึ่ง ซึ่งลิทัวเนียใช้ประโยชน์จากสถานการณ์ดังกล่าวด้วยการจัดทัพเข้าโจมตีดินแดนของชาวรูทีเนียและชิงผนวกเมืองฆโรดนาและนาวาฮรูแด็ก
ใน ค.ศ. 1248 เกิดสงครามกลางเมืองขึ้นระหว่างพระเจ้ามินกัวดาร์กับดยุกเทาต์วิลัสและเกดวิดัส ผู้ทรงมีศักดิ์เป็นพระภาติยะ (หลานอา) ของพระองค์ คณะพันธมิตรอันเป็นปรปกษ์กับพระเจ้ามินกัวดาร์ประกอบด้วยดยุกวีคินตัส ภาคีลิโวเนีย เจ้าชายดานือลอแห่งกาลิเซียและวาซิลเยนโกแห่งวอยยาเนีย พระเจ้ามินกัวดาร์ทรงชิงความได้เปรียบในความขัดแย้งครั้งนี้ด้วยการยื่นข้อเสนอให้ภาคีลิโวเนียเข้าเป็นพันธมิตรกับพระองค์ แลกกับการที่พระองค์จะเข้ารีตในคริสต์ศาสนาและยกดินแดนบางส่วนในทางตะวันตกให้เป็นการตอบแทน โดยมีข้อแม้ว่าทางภาคีต้องให้การสนับสนุนทางทหารแก่พระองค์ในสงครามกับพระภาติยะและช่วยเลื่อนฐานันดรศักดิ์ของพระองค์ขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์ พระองค์ทรงเข้ารับศีลล้างบาปใน ค.ศ. 1251 ขณะเดียวกันสมเด็จพระสันตะปาปาอินโนเซนต์ที่ 4 ก็ทรงออกสารตราประกาศสถาปนาราชอาณาจักรลิทัวเนีย หลังสงครามกลางเมืองสิ้นสุดลง พระเจ้ามินกัวดาร์จึงได้ประกอบพระราชพิธีราชาภิเษกเป็นพระมหากษัตริย์ลิทัวเนีย ในวันที่ 6 กรกฎาคม ค.ศ. 1253 เป็นอันเริ่มต้นช่วงเวลาที่ค่อนข้างสงบสุขที่กินเวลากว่าหนึ่งทศวรรษ แต่ต่อมาพระองค์ก็ทรงละจากคริสต์ศาสนากลับไปนับถือความเชื่อเดิมอีกครั้ง ทรงตั้งพระราชหฤทัยจะขยายพระราชอำนาจไปสู่นครปินสก์ และเมืองโปลอตสค์ ซึ่งเป็นจุดศูนย์กลางการค้ารายใหญ่ในลุ่มแม่น้ำเดากาวา พวกอัศวินทิวทอนิกใช้ช่วงเวลานี้ในการเสริมสร้างจุดยุทธศาสตร์ของตนในซาโมกิเทียและลิโวเนีย แต่เมื่อคณะประสบความพ่ายแพ้ในยุทธการที่สคูโอดัสใน ค.ศ. 1259 และยุทธการที่ดูร์เบใน ค.ศ. 1260 ก็ทำให้ชาวซามิกัลเลียและชาวปรัสเซียเก่าที่ถูกคณะเข้าพิชิตลุกขึ้นก่อกบฏ
ด้วยการสนับสนุนจากดยุกทรีนีโอตา ผู้มีศักดิ์เป็นพระภาคิไนย (หลานที่เกิดจากพี่สาวหรือน้องสาว) พระเจ้ามินกัวดาร์จึงตัดสินพระราชหฤทัยรบพุ่งกับคณะอัศวินทิวทันอีกครั้ง และนี้อาจจะเป็นเหตุผลที่ทำให้พระองค์กลับไปนับถือความเชื่อดั้งเดิมด้วย พระองค์ทรงตั้งพระราชปณิธานที่จะรวบรวมเผ่าชนบอลติกทั้งหลายเข้ามาอยู่ใต้การปกครองของลิทัวเนีย เมื่อการทัพไม่ประสบความสำเร็จอย่างที่ควร ความสัมพันธ์ระหว่างพระเจ้ามินกัวดาร์กับพระภาคิไนยก็ย่ำแย่ลง ทรีนีโอตาจึงร่วมมือกับเจ้าชายตัวมันตาร์แห่งปัสคอฟในการลอบปลงพระชนม์พระมาตุลา (ลุงหรือน้าฝ่ายแม่) และเจ้าชายรูคัส (Ruklys) และรูไพคิส (Rupeikis) ผู้ทรงมีศักดิ์เป็นพระภาดา (ลูกพี่ลูกน้องชาย) ของพระองค์และพระราชโอรสของพระเจ้ามินกัวดาร์ใน ค.ศ. 1263 ทำให้อาณาจักรเกิดการรบพุ่งกันเองภายในเป็นเวลาหลายปี

**การผงาดของราชวงศ์กีดีมีนาส**
ไฟล์:Gedimino bokštai. Columns of Gediminas. 1416.jpg|thumb|left|150px|ตราเสากีดีมีนาส
ไฟล์:Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|175px|หอกีดีมีนาสและซากปรักอื่น ๆ ที่หลงเหลือของปราสาทบนในกรุงวิลนีอัส
ในช่วงเวลาเพียงแค่หกปี (ค.ศ. 1263–1269) บัลลังก์แกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนียก็มีการผลัดราชสมบัติไปแล้วถึงสามครั้งด้วยกัน ได้แก่แกรนด์ดยุกทรีนีโอตา วาวีลคาร์และท้ายสุดก็ตกแก่เจ้าชายซวาร์นแห่งกาลิเซีย แม้จะเกิดความวุ่นวายเช่นนี้ อาณาจักรลิทัวเนียก็มิได้แตกกระจัดกระจายไป เมื่อแกรนด์ดยุกไทรเดนิสขึ้นครองราชย์ใน ค.ศ. 1269 พระองค์ทรงดำเนินพระบรมราโชบายเสริมสร้างความมั่นคงให้แก่การปกครองของลิทัวเนียในดินแดนชอร์นารุสทรงจัดทัพรบกับภาคีลิโวเนียจนได้ชัยในยุทธการที่คารูเซและไอซ์เคราเคิลใน ค.ศ. 1270 และ 1279 ตามลำดับ อีกทั้งยังทรงช่วยเหลือชาวโยทวิงเกียน (หรืออีกชื่อหนึ่งว่าชาวซูโดเวียน Sudovians) ในการป้องกันดินแดนจากคณะอัศวินทิวทอนิก เพื่อเป็นการตอบแทนความช่วยเหลือทางทหารดังกล่าว ดยุกเนไมซิสแห่งซามิกัลเลียจึงประกาศยอมรับแกรนด์ดยุกไทรเดนิสเป็นเจ้าเหนือหัวของตน เมื่อแกรนด์ดยุกไทรเดนิสสิ้นพระชนม์ใน ค.ศ. 1282 ความไม่แน่นอนของหลักฐานทางประวัติศาสตร์ทำให้ไม่ทราบแน่ชัดว่าผู้ใดได้สืบราชสมบัติต่อจากพระองค์ ไปจนถึงปี 1295 ซึ่งเป็นปีที่แกรนด์ดยุกวีเตนิสเสด็จขึ้นครองราชย์ เมืองหลวงของอาณาจักรตั้งอยู่ที่เมืองเคอร์เนฟ จนถึง ค.ศ. 1316 หรืออย่างช้าสุดคือ ค.ศ. 1321 เคอร์เนฟเป็นสถานที่ประทับหลักของแกรนด์ดยุกไทรเดนิสและวีเตนิส และเป็นเมืองเจริญรุ่งเรืองพอควร
ระหว่างนี้ คณะอัศวินทิวทันก็ได้เข้าพิชิตชาวปรัสเซียและสามารถปราบการกบฏครั้งใหญ่ได้ใน ค.ศ. 1274 และเข้าพิชิตชนบอลติกที่เหลือ ได้แก่ ชาวนาดรูเวียนและชาวสเคลเวียนในช่วงระหว่าง ค.ศ. 1274 ถึง 1277 ชาวโยทวิงเกียนใน ค.ศ. 1283 ในขณะที่ฝั่งภาคีลิโวเนียก็ได้เข้าพิชิตชาวซามิกัลเลีย ชนพันธมิตรบอลติกกลุ่มสุดท้ายของลิทัวเนียใน ค.ศ. 1291pp=45–72 ทำให้อัศวินทั้งสองคณะสามารถมุ่งความสนใจมายังลิทัวเนียได้อย่างเต็มที่ เพราะ "บริเวณกันชน" อันประกอบขึ้นจากชนบอลติกอื่น ๆ ได้สลายไปแล้ว และทิ้งให้แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียต้องเผชิญหน้ากับภาคีทั้งสองเพียงลำพัง
ราชวงศ์กีดีมีนาสปกครองลิทัวเนียเป็นเวลากว่าหนึ่งศตวรรษ โดยมีแกรนด์ดยุกวีเตนิสเป็นผู้ปกครองพระองค์แรก ในรัชกาลของพระองค์ ตัวแกรนด์ดัชชีตกอยู่ในภาวะสงครามกับภาคีอัศวิน ราชอาณาจักรโปแลนด์ และรูทีเนียอยู่ตลอด พระองค์ทรงเข้าไปข้องเกี่ยวกับปัญหาการสืบราชสันตติวงศ์ของโปแลนด์ ด้วยการสนับสนุนบอเลสวัฟที่ 2 ดยุกแห่งมาโซเวีย ผู้อภิเษกสมรสกับดัชเชสเกาดิมันดา พระธิดาของแกรนด์ดยุกไทรเดนิส ในส่วนของรูทีเนีย พระองค์ทรงสามารถยึดดินแดนที่เสียไปหลังการลอบปลงพระชมน์พระเจ้ามินกัวดาร์กลับมาได้ และยังทรงเข้าพิชิตPinsko kunigaikštystė และตูเรา ด้านการรบกับอัศวินทิวทันนั้น แกรนด์ดยุกวีเตนิสทรงเข้าเป็นพันธมิตรกับชาวเมืองรีกา การได้รีกามาเป็นพันธมิตรช่วยให้ลิทัวเนียชิงความได้เปรียบในเส้นทางการค้า และมีฐานปฎิบัติการสำหรับการทัพครั้งถัดถัดไป เมื่อถึงราวปี 1307 โปลอตสค์ ซึ่งเป็นจุดศูนย์กลางการค้าแห่งสำคัญก็ถูกผนวกเข้ามาโดยการใช้แสนยานุภาพทางทหาร แกรนด์ดยุกวีเตนิสยังทรงริเริ่มสร้างเครือข่ายปราสาทตามแนวแม่น้ำเนมูนัส ต่อมา แนวปราการนี้ค่อย ๆ พัฒนาขึ้นจนกลายเป็นแนวป้องกันหลักของลิทัวเนียจากการโจมตีของคณะอัศวินทิวทัน

**การขยายดินแดน**
อาณาเขตของรัฐลิทัวเนียในคริสต์ศตวรรษที่ 13 ถึง 15
การขยายดินแดนของลิทัวเนียก้าวถึงจุดสูงสุดในรัชสมัยของแกรนด์ดยุกกีดีมีนาส ผู้ถูกเรียกในแหล่งข้อมูลร่วมสมัยภาษาเยอรมันบางแหล่งว่าทรงเป็น "พระมหากษัตริย์แห่งอักซุสตราเจีย" (Rex de Owsteiten)p=50 พระองค์ทรงสร้างรัฐบาลกลางที่เข้มแข็งและทรงเป็นผู้ก่อตั้งจักรวรรดิที่ต่อมาจะแผ่จากทะเลดำไปจนจรดทะเลบอลติก เมื่อถึง ค.ศ. 1320 บรรดาราชรัฐในภูมิภาครุสตะวันตกก็ตกเป็นเมืองของหรือถูกผนวกเป็นส่วนหนึ่งของลิทัวเนีย พระองค์ทรงยึดกรุงเคียฟได้ในปีต่อมา ทำให้เจ้าชายสตานิสลาฟแห่งเคียฟ เชื้อพระวงศ์ราชวงศ์รูรีกูพระองค์สุดท้ายที่ทรงได้ปกครองเคียฟต้องเสด็จลี้ภัย แกรนด์ดยุกกีดีมีนาสยังทรงเป็นผู้ที่มีพระดำรัสสั่งให้ย้ายเมืองหลวงของแกรนด์ดัชชีให้ไปอยู่ที่วิลนีอัส ใน ค.ศ. 1323 โดยอาจจะเป็นการย้ายมาจากเมืองทราไคเก่า ซึ่งเป็นเมืองหลวงมาตั้งแต่ ค.ศ. 1316 หรือ 1321 ลิทัวยังคงขยายดินแดนต่อไปอีกในรัชกาลของแกรนด์ดยุกอัลกีร์ดัสและเคร์ตูติส ซึ่งเป็นพระอนุชาและผู้ปกครองร่วมกับพระองค์ ความยิ่งใหญ่ของแกรนด์ดยุกกีดีมีนาสถูกสะท้อนออกมาในพิธีอภิเษกของแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนียที่จัด ณ อาสนวิหารวิลนิอัส และกระทำสืบมาจนถึง ค.ศ. 1569 ซึ่งแกรนด์ดยุกพระองค์ใหม่จะทรงฉลองพระมาลาแห่งกีดีมีนาสโดยมีบิชอปแห่งวิลนีอัสเป็นผู้สวมให้เหนือพระเศียร
ไฟล์:Lutsk castle tower.jpg|thumb|left|150px|ปราสาทลูบาร์ต (ปัจจุบันอยู่ในประเทศยูเครน) สร้างโดยลิอูบาร์ทุส แกรนด์พรินซ์แห่งวอยยาเนีย พระโอรสของแกรนด์ดยุกกีดีมีนาสในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 14 ปราสาทนี้เป็นสถานที่จัดการประชุมใหญ่แห่งลุตสก์ เมื่อ ค.ศ. 1429
แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียภายใต้การปกครองของแกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช (ค.ศ. 1392–1430)
ลิทัวเนียมีศักยภาพพอที่จะพิชิตดินแดนทางใต้และตะวันออกของอดีตจักรวรรดิรุสเคียฟได้ ในขณะที่รัฐเพื่อนบ้านอื่น ๆ ต่างถูกเข้าปล้นหรือพิชิตโดยกองทัพมองโกล ขบวนทัพของฝ่ายมองโกลมาหยุดรุกคืบบริเวณที่เป็นพรมแดนของประเทศเบลารุสในปัจจุบัน ทำให้ดินแดนแก่นกลางของแกรนด์ดัชชีไม่ได้รับความเสียหายจากการสงคราม ด้วยความที่การปกครองของมองโกลในดินแดนที่พิชิตมาได้ยังไม่มั่นคง นี้จึงเป็นการเปิดโอกาสให้ลิทัวเนียทวีการขยายดินแดนเพิ่มขึ้น ๆ บรรดาราชรัฐของชนรุสนั้นมิเคยถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของโกลเดนฮอร์ดโดยตรง หากแต่ทั้งสองมีสถานะเป็นเมืองขึ้น (ที่ค่อนข้างมีอิสระในระดับหนึ่ง) กับเจ้าเหนือหัวเสียมากกว่า ลิทัวเนียผนวกพื้นที่บางส่วนโดยผ่านทางการทูต โดยยื่นข้อเสนอให้รัฐเหล่านี้เป็นเมืองขึ้นของตน แลกกับการไม่ต้องตกอยู่การปกครองของพวกมองโกลหรือแกรนด์พรินซ์แห่งมอสโก ตัวอย่างหนึ่ง คือ นครนอฟโกรอด ซึ่งมักจะตกอยู่ใต้อิทธิพลและในบางครั้งก็อยู่ในภาวะต้องพึ่งพาลิทัวเนีย การที่ลิทัวเนียสามารถเข้าควบคุมนอฟโกรอดได้มีสาเหตุจากความแตกแยกภายในของตัวนครรัฐ ซึ่งพยายามจะหลีกหนีการตกอยู่ใต้อำนาจของมอสโก ความสัมพันธ์ของทั้งสองรัฐมีลักษณะที่เปราะบาง และความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองภายในนครรัฐก็อาจจะเป็นปัจจัยที่ทำให้การควบคุมของลิทัวเนียเหนือตัวเมืองสะดุดลงหลายครั้ง ซึ่งเกิดขึ้นบ่อย ๆ กับนอฟโกรอดและนครของชาวสลาฟตะวันออกแห่งอื่น ๆdate=เมษายน 2568
แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียสามารถยืนหยัดต้านทานการรุกรานของมองโกล และท้ายสุดก็รักษาดินแดนที่พึ่งเข้าครองเอาไว้ได้ ใน ค.ศ. 1333 และ 1339 ลิทัวเนียได้เอาชนะทัพมองโกลขนาดใหญ่ที่พยายามจะชิงนครสโมเลนสค์ซึ่งเป็นนครที่อยู่ในเขตอิทธิพลของลิทัวเนีย เมื่อถึงราว ค.ศ. 1355 ราชรัฐมอลเดเวียก็ได้ถูกสถาปนาขึ้น และอาณาจักรโกลเดนฮอร์ดก็มิได้พยายามจะนำพิ้นที่เหล่านั้นกลับมาแต่อย่างใด ต่อมาใน ค.ศ. 1362 กองทัพลิทัวเนียก็สามารถเอาชนะพวกโกลเดนฮอร์ดได้ในยุทธการแม่น้ำสีคราม
ใน ค.ศ. 1380 บรรดาเจ้าลิทัวเนียส่วนหนึ่งที่ลี้ภัยอยู่ในต่างแดนได้เข้าเป็นพันธมิตรกับรัสเซีย กองทัพของทั้งสองชาติสามารถเอาชนะพวกโกลเดนฮอร์ดได้ในยุทธการที่คูลิโคโว แม้ศึกนี้จะไม่ได้ทำให้การปกครองของมองโกลสิ้นสุดไป แต่ก็ช่วยทำให้อิทธิพลของพวกเขาในภูมิภาคนี้เสื่อมลง ต่อมาใน ค.ศ. 1387 มอลเดเวียได้เข้ามาสวามิภักดิ์เป็นเมืองขึ้นของโปแลนด์ และถ้าหากกล่าวอย่างกว้างก็เป็นเมืองขึ้นของลิทัวเนียด้วย ณ จุดนี้ ลิทัวเนียได้ไล่พิชิตดินแดนของโกลเดนฮอร์ดได้จนถึงแถบแม่น้ำนีเปอร์ ในคราวสงครามครูเสดกับฝ่ายโกลเดนฮอร์ด เมื่อ ค.ศ. 1398 ลิทัวเนีย (ซึ่งเป็นพันธมิตรกับอดีตข่านทุคทามึช) ได้เข้ารุกรานทางเหนือของไครเมียและได้รับชัยชนะอย่างเด็ดขาด ทว่าความพยายามของลิทัวเนียในการนำข่านทุคทามึชคืนสู่ราชบัลลังก์โกลเดนฮอร์ดกลับล้มเหลวเมื่อลิทัวเนียพ่ายแพ้ในยุทธการที่แม่น้ำวอร์สคาใน ค.ศ. 1399 ทำให้แกรนด์ดัชชีเสียพื้นที่ทุ่งหญ้าสเตปป์ไป

**ก้าวขึ้นเป็นอาณาจักรที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในยุโรปภายใต้ราชวงศ์กีดีมีนาสและยากีแยววอ**
ไฟล์:Polska 1386 - 1434.png|thumb|175px|อาณาเขตของโปแลนด์และลิทัวเนียในช่วง ค.ศ. 1386–1434
ไฟล์:Traku pilis by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|175px|ปราสาทเกาะทราไค สร้างโดยแกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช เป็นหนึ่งในสถานที่ประทับของแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนีย
ลิทัวเนียหันมาเข้ารับศริสต์ศาสนาใน ค.ศ. 1387 โดยมีแกรนด์ดยุกยอกายลาเป็นผู้ริเริ่ม ทรงพระนิพนธ์แปลบทสวดของศาสนาคริสต์เป็นภาษาลิทัวเนียด้วยตัวพระองค์เองp=5 ส่วนวีเทาตัส พระภาดา (ลูกพี่ลูกน้องชาย) ของพระองค์ก็ทรงก่อตั้งโบสถ์คาทอลิกหลายแห่ง ทั้งยังทรงเป็นผู้จัดสรรที่ดินในลิทัวเนียถวายเป็นเขตแพริชอีกเป็นจำนวนมาก ภายใต้การปกครองของแกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช (ค.ศ. 1392–1430) ลิทัวเนียก็ได้ก้าวเข้าสู่จุดรุ่งเรืองที่สุด กลายเป็นอาณาจักรที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในทวีปยุโรป พระองค์ถือเป็นผู้ปกครองของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียที่โด่งดังที่สุดพระองค์หนึ่ง ทรงดำรงพระอิสริยยศแกรนด์ดยุก ตั้งแต่ ค.ศ. 1401 จวบจนสิ้นพระชนม์ใน ค.ศ. 1430 โดยก่อนหน้านั้นทรงมีฐานันดรศักดิ์เป็นเจ้าชายแห่งฆโรดนา (ค.ศ. 1370–1382) และต่อมาเป็นเจ้าชายแห่งลุตสก์ (ค.ศ. 1387–1389) วีเทาตัสทรงเป็นพระโอรสในเคร์ตูติส ผู้ทรงมีศักดิ์เป็นพระปิตุลา (อา) ของแกรนด์ดยุกยอกายลา หรือที่ต่อมาทรงเฉลิมพระปรมาภิไธยใหม่ว่าพระเจ้าววาดึสวัฟที่ 2 หลังได้ขึ้นครองราชบัลลังก์โปแลนด์ใน ค.ศ. 1386 นอกจากนี้แกรนด์ดยุกวีเทาตัสยังทรงมีศักดิ์เป็นพระอัยกา (ตา) ในแกรนด์พรินซ์วาซิลีที่ 2 แห่งมอสโกด้วย
ใน ค.ศ. 1410 พระองค์ทรงเป็นแม่ทัพฝ่ายลิทัวเนีย ณ ยุทธการที่กรุนวอลด์ซึ่งจบลงด้วยชัยชนะอย่างเด็ดขาดของกองกำลังผสมโปแลนด์-ลิทัวเนียต่อคณะอัศวินทิวทอนิก เป็นอันปิดฉากสงครามครูเสดลิทัวเนียที่ดำเนินมากว่าสองร้อยปี และถือเป็นหนึ่งในสงครามที่ยาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์ของทวีปยุโรป แกรนด์ดยุกวีเทาตัสทรงสนับสนุนการพัฒนาเศรษฐกิจของอาณาจักรและทรงกระทำการปฎิรูปหลายประการ ภายใต้การปกครองของพระองค์ ลิทัวเนียค่อย ๆ แปรสภาพมาเป็นรัฐรวมศูนย์อย่างช้า ๆ ทรงตั้งข้าหลวงที่ภักดีต่อพระองค์ไปปกครองเขตต่าง ๆ แทนการให้เชื้อพระวงศ์ไปกินเมืองอย่างแต่ก่อน โดยข้าหลวงมักจะมาจากชนชั้นเจ้าที่ดินผู้ร่ำรวยที่ต่อมาจะพัฒนาไปเป็นชนชั้นขุนนางของแกรนด์ดัชชี ในรัชสมัยของพระองค์ ตระกูลราดวิโลซและโกชเตาไตได้เริ่มก้าวขึ้นมามีอิทธิพล
ไฟล์:Jan Matejko, Bitwa pod Grunwaldem.jpg|thumb|left|จิตรกรรมยุทธการที่กรุนวอลด์ (ค.ศ. 1878) ของยัน มาเตย์โก แสดงภาพการศึกใน ค.ศ. 1410 โดยมีอูลริช ฟ็อน ยุงกิงเงนและแกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราชปรากฏอยู่กลางภาพ
ไฟล์:Valdovu by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|175px|ภาพถ่ายมุมสูงของวังแกรนด์ดยุกลิทัวเนีย ตัววังหลังปัจจุบันมีลักษณะสถาปัตยกรรมสมัยฟื้นฟูศิลปวิทยาซึ่งเป็นผลมาจากการก่อสร้างในรัชสมัยพระเจ้าซิกมุนด์ที่ 1 ผู้อาวุโสและพระเจ้าซิกมุนด์ที่ 2 เอากุสตุส พระราชโอรส
ล่วงมาถึงรัชกาลของพระเจ้าววาดึสวัฟที่ 3 แห่งโปแลนด์ ใน ค.ศ. 1440 พระองค์ทรงส่งเจ้าชายกาชีมีแยช ผู้เป็นพระราชอนุชาให้ไปว่าราชการแทนพระองค์ ทว่าเมื่อพระองค์เสด็จถึงกรุงวิลนีอัสในวันที่ 29 มิถุนายน ค.ศ. 1440 ฝ่ายลิทัวเนียก็แสดงความจำนงต้องการเป็นอิสระด้วยการเลือกพระองค์ขึ้นเป็นแกรนด์ดยุก เจ้าชายกาชีมีแยชจึงทรงประกาศพระองค์เป็น "เจ้านายอิสระ" (pan – dominus) การกระทำนี้ผิดเงื่อนไขของข้อตกลงสหภาพกรอดนอ ค.ศ. 1432 และทำให้สหราชอาณาจักรโปแลนด์-ลิทัวเนียสลายตัวลงชั่วครู่ ต่อมาในภายหลังเจ้าชายกาชีมีแยชทรงได้สืบราชบัลลังก์โปแลนด์ต่อจากพระเชษฐาใน ค.ศ. 1147 เมื่อถึงคราวพระเจ้ากาชีมีแยชที่ 4 สวรรคตใน ค.ศ. 1492 สหราชอาณาจักรก็สลายตัวลงในช่วงสั้น ๆ และอาณาจักรถูกแบ่งอีกครั้ง  เจ้าชายยัน โอลบริกซ์ พระราชโอรสที่มีพระชันษามากกว่าได้ครองราชบัลลังก์โปแลนด์ ส่วนเจ้าชายอาแล็กซันแดร์ที่มีพระชันษาน้อยกว่าได้ครองลิทัวเนีย ทั้งสองรัฐแยกขาดจากกันระหว่าง ค.ศ. 1492–1501 ก่อนจะกลับมารวมกันอีกเมื่อเจ้าชายอาแล็กซันแดร์ได้สืบราชสันตติวงศ์โปแลนด์ต่อจากพระเชษฐาใน ค.ศ. 1501 หลังจากนั้นทั้งสองรัฐก็ไม่แยกกันอีกจนกระทั้งเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียล่มสลายใน ค.ศ. 1795
การขยายอิทธิพลอย่างต่อเนื่องของแกรนด์ดัชชีมอสโก ทำให้มอสโกก้าวขึ้นมาอยู่ในขั้นที่สามารถเทียบเคียงลิทัวเนียได้ หลังจากการผนวกสาธารณรัฐนอฟโกรอดใน ค.ศ. 1478 มอสโกก็กลายเป็นรัฐที่ทรงอำนาจที่สุดในยุโรปตะวันออกเฉียงเหนือ ในช่วงระหว่าง ค.ศ. 1492 ถึง 1508 แกรนด์พรินซ์อีวานที่ 3 ยังทรงเสริมสร้างมอสโกให้เข้มแข็งขึ้นไปอีก ทรงได้ชัยในยุทธการที่แม่น้ำเว็ดโรชา ทำให้พระองค์สามารถยึดดินแดนแต่เก่าก่อนของอดีตจักรวรรดิรุสเคียฟ อาทิ เชียร์นีกอฟและเบรียนสค์มาได้
ในวันที่ 8 กันยายน ค.ศ. 1514 กองทัพพันธมิตรโปแลนด์–ลิทัวเนียภายใต้การบัญชาของเฮ็ตมัน คอนสตันตี ออสโทรกสกี ได้มาเผชิญหน้ากับกองทัพมอสโกภายใต้การบัญชาของเจ้าชายมีฮาอิล กอลลิตซิน และอีวาน เซลยานิน ผู้ดำรงตำแหน่งสมุหพระอัศวราช ในยุทธการที่ออร์ชา ศึกนี้เป็นหนึ่งในยุทธการของสงครามรัสเซีย–ลิทัวเนียซึ่งเป็นสงครามต่อเนื่องอันกินเวลายาวนานที่มีการรบพุ่งสลับกับช่วงเวลาสงบเป็นเวลาหลายครั้ง โดยมีเป้าหมายยุทธศาสตร์ของผู้ปกครองรัสเซีย คือการรวบรวมดินแดนทั้งหมดของจักรวรรดิรุสเคียฟมาอยู่ภายใต้การปกครองเป็นสาเหตุหลัก ตามข้อเขียนใน เรรุม มอสโควิติการุม คอมเมนตารีอี ของซีคมุนท์ ฟ็อน เฮอร์เบอร์ชไตน์ ราชทูตของจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ประจำมอสโก อันเป็นหลักฐานชั้นต้นเกี่ยวกับการยุทธ์ครั้งนี้ ระบุว่า กองทัพผสมโปแลนด์–ลิทัวเนียที่มีจำนวนน้อยกว่า (ไม่เกินสามหมื่นคน) สามารถเอาชนะกองทัพมอสโกที่มีไพร่พลจำนวนแปดหมื่นนายได้ ซ้ำยังสามารถเข้ายึดค่ายและจับแม่ทัพฝั่งตรงข้ามเป็นเชลยได้อีกด้วย โดยฝ่ายมอสโกเสียไพร่พลไปถึงสามหมื่นนาย ขณะที่ความสูญเสียของฝั่งโปแลนด์–ลิทัวเนียอยู่ที่ห้าร้อยคนเท่านั้น กระนั้น แม้ยุทธการนี้จะถือเป็นชัยชนะครั้งยิ่งใหญ่ครั้งหนึ่งของลิทัวเนีย ท้ายที่สุดแล้วมอสโกก็เป็นฝ่ายชนะในสงครามครั้งนี้ ภายใต้เงื่อนไขของสนธิสัญญาสันติภาพ ค.ศ. 1522 แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียจึงจำต้องยกดินแดนจำนวนมากให้แก่มอสโก

**เครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย**
ไฟล์:Rzeczpospolita voivodships.png|thumb|175px|อาณาเขตของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย (สีชมพูเข้ม) ภายในเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย ราว ค.ศ. 1635
ไฟล์:The Great Seal of Lithuania (with Vytis) from the reign of Sigismund III Vasa, 1623.png|thumb|175px|ดวงตรามหาลัญจกรแห่งลิทัวเนีย (ในภาพเป็นดวงตราที่ทำขึ้นในรัชสมัยพระเจ้าซิกมุนด์ที่ 3 วาซาเมื่อราว ค.ศ. 1623) เงื่อนไขของสหภาพลูบลินระบุให้เอกสารทางกฎหมายใด ๆ ที่พระมหากษัตริย์จะทรงตราขึ้นต้องได้รับการประทับตราลัญจกรแห่งลิทัวเนียเสียก่อน หาไม่แล้วจะถือว่าร่างกฎหมายนั้นเป็นโมฆะในท้องที่ของลิทัวเนีย โดยดวงตราลัญจกรจะถูกเก็บรักษาไว้โดยอัครมหาเสนาบดีลิทัวเนีย (เป็นผู้ถือตรามหาลัญจกร) และLietuvos pakancleris (เป็นผู้ถือตราจุลลัญจกร)
การสงครามกับคณะอัศวินทิวทัน การเสียดินแดนให้แก่มอสโก และภัยคุกคามต่อเนื่องอันกระทบต่อความอยู่รอดของรัฐลิทัวเนีย บีบให้แกรนด์ดัชชีต้องกระชับความสัมพันธ์กับโปแลนด์ให้แน่นแฟ้นยิ่งขึ้น นำไปสู่การสถาปนาสหภาพแท้กับราชอาณาจักรโปแลนด์ในข้อตกลงสหภาพลูบลิน ค.ศ. 1569 รัฐสหภาพใหม่มีชื่ออย่างเป็นทางการว่าราชอาณาจักรโปแลนด์และแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียแต่ในปัจจุบันมักจะนิยมเรียกว่าเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียเสียมากกว่า ระหว่างการดำรงอยู่ของสหภาพ ดินแดนหลายส่วนที่เคยอยู่ภายใต้การปกครองของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียได้ถูกถ่ายโอนไปยังราชบัลลังก์แห่งราชอาณาจักรโปแลนด์ ขณะเดียวกันกระบวนการแผลงเป็นโปแลนด์ที่ดำเนินการอย่างค่อยเป็นค่อยไปก็ค่อย ๆ ดึงให้ลิทัวเนียตกอยู่ในภาวะครอบงำของโปแลนด์อย่างช้า ๆ
ภายหลังการเสด็จสวรรคตของพระเจ้าซิกมุนด์ที่ 2 เอากุสตุสใน ค.ศ. 1572 จึงได้มีการเลือกตั้งพระประมุขใหม่ ตามเงื่อนไขที่ตกลงไว้ในสหภาพลูบลินได้เห็นพ้องกันว่าพระประมุขร่วมพระองค์ใหม่จะทรงได้รับการทูลเกล้าฯ ถวายพระอิสริยยศ "แกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนีย" ในทันทีที่สิ้นสมัยประชุมของสภาแซย์มเลือกตั้งและพระประมุขพระองค์ใหม่ทรงขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ ทำให้พระอิสริยยศนี้เสียความสำคัญทางด้านการปกครองไป แต่กระนั้นสถาบันและพระอิสริยยศ "แกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนีย" จะยังคงมีอยู่
หนึ่งปีถัดมา เจ้าชายอ็องรีแห่งวาลัวทรงได้รับเลือกเป็นพระประมุขร่วมพระองค์แรกของโปแลนด์–ลิทัวเนีย ทว่าก็ทรงครองราชย์อยู่เป็นระยะเวลาอันสั้นและไม่เคยเสด็จเยือนลิทัวเนียเลยตลอดรัชสมัย แม้จะทรงได้รับการสถาปนาเป็นแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนียก็ตาม
การเลือกตั้งพระประมุขร่วมครั้งถัดมาใน ค.ศ. 1575 ซึ่งมีการประชุมเลือกสองรอบ โดยในครั้งนี้มีขุนนางลิทัวเนียไปใช้สิทธิเลือกตั้งเป็นจำนวนน้อย ฝ่ายลิทัวเนียได้เสนอพระนามจักรพรรดิมัคซีมีลีอานที่ 2 พระองค์ได้รับการประกาศให้เป็นผู้ชนะการเลือกตั้งในรอบแรกหลังจากบิชอปวินเซนโซ เลาโร องค์เอกอัครสมณทูตเข้ามากดดัน แต่ขุนนางฝ่ายโปแลนด์ประท้วงว่าการเลือกจักรพรรดิมัคซีมีลีอานไม่ได้รับเสียงสนับสนุนจากพวกตน ในท้ายที่สุดแล้ว อิชต์วาน บาโตรี เจ้าชายแห่งทรานซิลเวเนียทรงได้รับการประกาศให้เป็นผู้ชนะและเข้าประกอบพระราชพิธีราชาภิเษกในวันที่ 1 พฤษภาคม ค.ศ. 1576 บรรดาขุนนางลิทัวเนียจึงจัดการประชุมขึ้นที่นครกรอดนอระหว่างวันที่ 8 ถึง 20 เมษายน ปีเดียวกันนั้นเอง เพื่อประท้วงผลการเลือกตั้ง ทั้งยังขู่จะแยกตัวออกจากสหภาพ และจะใช้สิทธิในการออกกฎหมายเพื่อเปิดให้มีการเลือกพระประมุขเป็นของตนเองด้วย แต่พระเจ้าอิชต์วานก็สามารถรวบรวมเสียงสนับสนุนของผู้แทนฝ่ายลิทัวเนียได้สำเร็จ หลังจากพระองค์ทรงให้สัญญาว่าจะยังทรงธำรงไว้ซึ่งสิทธิและเสรีภาพของพวกเขา ต่อมาในวันที่ 29 พฤษภาคม ค.ศ. 1580 ณ อาสนวิหารวิลนิอัส พระเจ้าอิชต์วานก็ไดรับการทูลเกล้าฯ ถวายพระมาลาและพระขรรค์เจิมจากเมอร์เคลลิสต์ เกลดราอิติส บิชอปแห่งซาโมกิเทีย โดยพระมาลาและพระขรรค์นี้เป็นของกำนัลที่สมเด็จพระสันตะปาปาเกรกอรีที่ 13 ทรงประทานฝากมากับปาแวล อูชานสกี ราชทูตโปแลนด์ประจำรัฐสันตะปาปา การประทานของกำนัลเช่นนี้เป็นการกระทำเชิงสัญลักษณ์ว่าสมเด็จพระสันตะปาปาทรงชื่นชมกับความสำเร็จของผู้รับในการต่อสู้กับชนนอกรีต ในลิทัวเนีย พระราชพิธีรับของกำนัลนี้ถูกใช้เป็นสัญญะแสดงถึงการยกย่องสถานะของแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนีย และเป็นช่วงเวลาที่อธิปไตยของลิทัวเนียได้ปรากฏให้เห็นเป็นประจักษ์ รัชกาลของพระเจ้าอิชต์วานยังเป็นที่จดจำจากความสำเร็จในการทัพลิโวเนียของพระองค์ต่อกองทัพของพระเจ้าซาร์อีวานที่ 4 ซึ่งทำให้ลิทัวเนียผนวกเมืองโปลอตสค์กลับคืนมา และยังได้กลับเข้าไปปกครองดัชชีลิโวเนียอีกครั้งหนึ่ง
ไฟล์:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|thumb|upright|หน้าปกประมวลตัวบทกฎหมายลิทัวเนีย ฉบับที่สามที่พระเจ้าซิกมุนด์ที่ 3 วาซาทรงลงพระปรมาภิไธยเมื่อ ค.ศ. 1588 ระบุให้โปแลนด์และลิทัวเนียมีสิทธิเท่าเทียมกันภายในโครงสร้างเครือจักรภพ
ลิทัวเนียกลับมาอยู่ภายใต้การปกครองของเชื้อพระวงศ์สายราชวงศ์กีดีมีนาส-ยากีแยววออีกครั้งหนึ่งผ่านทางสายพระราชวงศ์ฝ่ายใน หลังพระเจ้าอิชต์วานเสด็จสวรรคตเมื่อ ค.ศ. 1586 เมื่อเจ้าชายซิกมุนด์ วาซา (พระราชโอรสในเจ้าหญิงคาทาจีนา ยากีแยววอกับพระเจ้าโยฮันที่ 3 แห่งสวีเดน) ทรงได้รับเลือกในอีกหนึ่งปีต่อมา พระเจ้าซิกมุนด์ที่ 3 ทรงเป็นผู้ลงพระปรมาภิไธยในประมวลตัวบทกฎหมายลิทัวเนีย ฉบับที่สามในวันที่ 28 มกราคม ค.ศ. 1588 ซึ่งมีเนื้อหาระบุว่าเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียมีสถานะเป็นสหพันธรัฐระหว่างสองอาณาจักร คือ โปแลนด์กับลิทัวเนีย โดยที่ทั้งสองรัฐภายในสหภาพนี้มีสิทธิเท่ากันทุกประการ และยังจัดสรรการแบ่งอำนาจกันระหว่างพระมหากษัตริย์ ฝ่ายนิติบัญญัติ ฝ่ายบริหาร และองค์กรศาลต่าง ๆ นับเป็นตัวอย่างแรกของการใช้หลักนิติธรรมในประวัติศาสตร์ยุโรป กระนั้น ชนชั้นขุนนางก็เป็นพลเมืองลิทัวเนียกลุ่มเดียวที่อยู่ภายใต้บังคับของตัวบทกฎหมายนี้) ระหว่างสงครามโปแลนด์–สวีเดน (ค.ศ. 1600–1611) กองกำลังโปแลนด์และลิทัวเนียสามารถคว้าชัยได้และฟื้นคืนสถานะเดิมก่อนสงคราม โดยได้รับชัยชนะครั้งสำคัญอย่างยุทธการที่เคิร์ชโฮล์มใน ค.ศ. 1605 ขณะที่ในสงครามโปแลนด์–รัสซีย (ค.ศ. 1605–1618) กองทัพโปแลนด์และลิทัวเนียก็สามารถตีเอาดินแดนเป็นจำนวนมาก (อาทิ ตีได้นครสโมเลนสค์ เมืองหลักของเขตวอยโวเดสโมเลนสค์คืนมาใน ค.ศ. 1611) และสามารถเข้ายึดกรุงมอสโก เมืองหลวงของรัสเซียได้อย่างเบ็ดเสร็จเป็นครั้งแรกเมื่อ ค.ศ. 1610 เจ้าชายววาดึสวัฟ พระราขโอรสในพระเจ้าซิกมุนด์ได้ปกครองลิทัวเนียใน ค.ศ. 1632 ทรงแสดงพระปรีชาสามารถทางการทหารในคราวสงครามสโมเลนสค์ ทำให้พระองค์เป็นที่นิยมในหมู่ประชาชน แต่ชัยชนะนั้นก็แลกมาด้วยการที่พระองค์ต้องยุติการอ้างสิทธิ์ในราชบัลลังก์รัสเซีย ตามที่ระบุในเงื่อนไขของสนธิสัญญาโพลยานอฟกาที่โปแลนด์กับรัสเซียลงนามระหว่างกันใน ค.ศ. 1634 และต่อมาก็ทรงล้มเหลวในการทวงคืนสิทธิ์ในราชบัลลังก์สวีเดน
ต้นรัชกาลของพระเจ้ายันที่ 2 กาชีมีแยช วาซาในช่วงกลางคริสต์ศตววรษที่ 17 เครือจักรภพประสบกับความพ่ายแพ้ทางทหารอย่างหนักหน่วงหลายครั้ง จนมีการเรียกช่วงเวลานี้ว่าโปโตป ดินแดนส่วนมากของลิทัวเนียถูกผนวกเข้ากับอาณาจักรซาร์รัสเซีย แม้แต่เมืองหลวงของแกรนด์ดัชชีอย่างกรุงวิลนีอัสก็ถูกกองทัพต่างชาติเข้ายึดครองและปล้นทำลายเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ ใน ค.ศ. 1655 ลิทัวเนียจึงประกาศเองฝ่ายเดียวว่าขอแยกตัวออกจากการเป็นสหภาพกับโปแลนด์ และหันไปถือเอาพระเจ้าคาร์ลที่ 10 กุสตาฟแห่งสวีเดนเป็นแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนียแทน ซ้ำยังนำตนเข้าเป็นรัฐอารักขาของจักรวรรดิสวีเดนด้วย แต่อีกสองปีต่อมาลิทัวเนียก็กลับเข้าเป็นส่วนหนึ่งของเครือจักรภพอีกครั้งหลังจากลิทัวเนียก่อการกบฏขึ้นต่อต้านสวีเดน ส่วนกรุงวิลนีอัส เมืองหลวงของลิทัวเนียถูกกู้คืนมาได้ใน ค.ศ. 1661
ตลอดการดำรงอยู่ของสหภาพระหว่างโปแลนด์และลิทัวเนีย ตัวแกรนด์ดัชชียังคงถือเป็นรัฐต่างหากจากโปแลนด์และมีสิทธิหลายประการภายโครงสร้างสหพันธรัฐ (รวมถึงสิทธิในการมีกระทรวง กฎหมาย กองคลัง กองทัพ เขตการปกครอง โครงสร้างรัฐบาล ตราลัญจกร และองค์กรศาลเป็นของตนเอง) จนกระทั้งมีการตรารัฐธรรมนูญ 3 พฤษภาคมและคำยืนยันความกลมเกลียวแห่งทั้งสองชาติออกมาใน ค.ศ. 1791

**การแบ่งโปแลนด์และสมัยนโปเลียน**
หลังการแบ่งเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย ดินแดนส่วนใหญ่ของแกรนด์ดัชชีได้ถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของจักรวรรดิรัสเซีย และมีบางส่วนตกเป็นของปรัสเซีย ต่อมาใน ค.ศ. 1812 ช่วงก่อนฝรั่งเศสเข้ารุกรานรัสเซียเล็กน้อย ประชากรในอาณาเขตของอดีตแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียได้ก่อกบฏต่อรัสเซีย เมื่อพระองค์เสด็จถึงกรุงวิลนีอัส จักรพรรดินโปเลียนก็ทรงประกาศสถาปนาคณะกรรมาธิการปกครองชั่วคราวแห่งแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียโดยทรงจัดให้เป็นรัฐร่วมประมุขกับดัชชีวอร์ซอ นับเป็นการฟื้นฟูสหราชอาณาจักรโปแลนด์-ลิทัวเนีย แต่รัฐสหภาพใหม่นี้ก็มิทันได้ปรากฏเป็นรูปเป็นร่าง เพราะต่อมาอีกหนึ่งปีครึ่งกองทัพใหญ่ของจักรพรรดินโปเลียนก็ถูกดันออกจากแผ่นดินรัสเซียและถูกบีบให้ต้องล่าถอยไปเรื่อย ๆ สู่ทิศตะวันตก กองกำลังรัสเซียสามารถยึดกรุงวิลนีอัสกลับมาได้ในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1812 เป็นอันยุติแผนการพยายามฟื้นฟูแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียขึ้นมาใหม่ หลังการสิ้นสุดของสงครามนโปเลียน ดินแดนส่วนมากของอดีตแกรนด์ดัชชีถูกผนวกกลับเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของรัสเซียโดยตรง เว้นแต่อดีตเทศมณฑลมาริแจมโปเลและคาวาริจาที่กลายเป็นส่วนหนึ่งของเขตวอยโวเดเอากุสโตว (ภายหลังเปลี่ยนสถานะเป็นเขตผู้ว่าการ) หน่วยการปกครองหนึ่งของราชอาณาจักรคองเกรสโปแลนด์ อันเป็นรัฐบริวารที่อยู่ภายใต้ความเป็นรัฐร่วมประมุขกับรัสเซียdate=พฤษภาคม 2568

**การแบ่งเขตการปกครอง**
เขตการปกครองของลิทัวเนียใน ค.ศ. 1385
เขตการปกครองของลิทัวเนียในคริสต์ศตวรรษที่ 17
ตารางข้างล่างนี้แสดงเขตการปกครองของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียในช่วงระหว่าง ค.ศ. 1413 ถึง 1564

**ศาสนาและวัฒนธรรม**

**คริสต์ศาสนาและลัทธินอกศาสนา**
ไฟล์:Lithuania and Vytis (Pogonia) in 1544.jpg|thumb|left|190px|หน้าสำเนาเหมือนแบบของสมุดแผนที่คอสมอสกราเฟียยูนิเวอร์ซาลิส (ตีพิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1544) จัดทำโดยเซบัสทีอัน มึนส์เทอร์ เขียนอธิบายเกี่ยวกับแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย
ไฟล์:Vilnius University Great Courtyard 1, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|upright|โบสถ์เซนต์จอหน์ในกรุงวิลนีอัส ตัวอย่างของรูปแบบสถาปัตยกรรมบารอกวิลนีอัส
ไฟล์:Vilnius St Anns church.jpg|thumb|upright|โบสถ์เซนต์แอนน์และอารามคณะเบอร์นาร์ดีนในกรุงวิลนีอัส ตัวอย่างของสิ่งก่อสร้างสถาปัตยกรรมกอทิก
หลังการเข้าเป็นคริสต์ศาสนิกชนและการราชาภิเษกของพระเจ้ามินกัวดาร์ในช่วงต้นคริสต์ทศวรรษที่ 1250 ลิทัวเนียก็ได้รับการยอมรับเป็นรัฐคริสต์จนถึง ค.ศ. 1260 เมื่อพระองค์ทรงให้การสนับสนุนการลุกฮือในครู์ลันท์และ (ตามการบันทึกของคณะอัศวินทิวทัน) ทรงละออกจากคริสต์ศาสนา บรรดาขุนนางลิทัวเนียยังคงนับถือความเชื่อพื้นเมืองของตนที่มีลักษณะพหุเทวนิยม สืบต่อมามาจนถึง ค.ศ. 1387 ชาวลิทัวเนียเป็นชาติพันธ์ุมีความศรัทธาในความเชื่อของพวกตนมาก และลัทธินอกศาสนาคงจะต้องฝังรากลึกมากจึงสามารถรอดพันภายใต้แรงกดดันอย่างหนักจากคณะผู้เผยแพร่ศาสนาและอำนาจอิทธิพลของต่างชาติมาได้ ทั้งนี้ ยังคงมีรายงานพบผู้นับถือความเชื่อเดิมไปจนถึงช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17 อาทิ รายงานหนึ่งของนักบวชคณะเยสุอิตที่ปฎิบัติงานในลิทัวเนียช่วงการปฏิรูปคาทอลิก กล่าวถึงการพบผู้ถวายน้ำนมแด่ฌัลติส (ผีบ้านผีเรือนตามคติลิทัวเนีย) หรือการนำอาหารไปเซ่นไหว้ที่หลุมศพของบรรพบรุษ แม้ลัทธินอกศาสนาในลิทัวเนียจะมีความมั่นคงพอควร ทำให้รอดพันแรงกดดันจากบรรดาคณะผู้เผยแพร่ศาสนาและเหล่าภาคีทางทหารมาได้เป็นเวลาหลายร้อยปี แต่ก็จางหายไปในท้ายที่สุด ส่วนประชากรและเจ้าผู้ปกครองท้องถิ่นในพื้นที่ที่ปัจจุบันคือประเทศเบลารุสและประเทศยูเครนนั้น นับถือศาสนาคริสต์นิกายอีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์อย่างเหนียวแน่น (หลังสหภาพเบรสท์มีบางส่วนได้ร่วมเอกภาพกับนิกายโรมันคาทอลิกเป็นศาสนจักรคาทอลิกตะวันออก) ในด้านกิจการของสงฆ์ อัครบิดรเอียนนิสที่ 13 แห่งคอนสแตนติโนเปิลทรงตั้งเขตมุขมณฑลอีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์ลิทัวเนียขึ้นในราว ค.ศ. 1315 หรือ 1317 เมื่อสงครามกาลิเซีย–วอยยาเนียสิ้นสุดลงใน ค.ศ. 1392 อันมีผลให้ดินแดนของราชอาณาจักรรูทีเนียถูกแบ่งระหว่างแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียและราชอาณาจักรโปแลนด์ ใน ค.ศ. 1355 เขตมุขนายกมหานครเฮยาซีนถูกยุบ และเขตมุขมณฑลที่เคยขึ้นต่อเขตมุขนายกมหานครนี้ถูกโอนไปยังเขตมุขนายกมหานครลิทัวเนียและวอยยาเนีย
ใน ค.ศ. 1387 ลิทัวเนียได้เข้ารีตในนิกายโรมันคาทอลิก ขณะที่ประชากรส่วนใหญ่ในดินแดนรูทีเนียเดิมยังคงนับถือนิกายออร์ทอดอกซ์ ต่อมาในวันที่ 22 กุมภาพันธ์ปีเดียวกันนั้น แกรนด์ดยุกยอกายลาทรงประกาศสั่งห้ามมิให้ผู้นับถือนิกายคาทอลิกกระทำการสมรสกับผู้นับถือนิกายออร์ทอดอกซ์ และทรงเรียกร้องให้ผู้เป็นออร์ทอดอกซ์ที่สมรสกับชาวคาทอลิกไปก่อนหน้านี้เปลี่ยนมานับถือนิกายคาทอลิกตามคู่สมรสของตน ทว่าตัวแกรนด์ดยุกยอกายลาเองก็เคยทรงถูกวิพากษ์วิจารณ์จากสมเด็จพระสันตะปาปาอเล็กซานเดอร์ที่ 6 เพราะไม่ทรงยอมปลดที่ปรึกษาที่ไม่ได้นับถือนิกายคาทอลิกออกจากตำแหน่ง ล่วงมาถึงรัชกาลของพระเจ้าซิกมุนด์ที่ 2 เอากุสตุสใน ค.ศ. 1563 จึงได้มีการออกเอกสารประทานสิทธิที่ประกาศให้ชาวออร์ทอดอกซ์และคาทอลิกในลิทัวเนียมีสิทธิเท่ากัน และยกเลิกมาตรการกีดกันชาวออร์ทอดอกซ์ทั้งหมด กระนั้น หลังการประชุมสหภาพเบรสท์ใน ค.ศ. 1569 ที่ชาวออร์ทอดอกซ์บางส่วนหันมายอมรับอำนาจของพระสันตะปาปาและคำสอนของนิกายคาทอลิก ภายใต้เงื่อนไขว่าจะยังประกอบพิธีตามจารีตออร์ทอดอกซ์ต่อไป ก็ปรากฏว่ายังมีความพยายามยุแยงให้ผู้นับถือนิกายออร์ทอดอกซ์แบ่งฝักแบ่งฝ่าย (Polarise) กันเองอยู่ ตัวแกรนด์ดัชชียังได้กลายเป็นจุดศูนย์กลางสำคัญของการปฏิรูปศาสนาฝ่ายโปรเตสแตนต์ด้วย
ลัทธิคาลวินแพร่หลายเข้าสู่ลิทัวเนียในช่วงครึ่งหลังของคริสต์ศตวรรษที่ 16 และได้รับการสนับสนุนจากตระกูลขุนนางใหญ่หลายตระกูล เช่น ตระกูลราดวิโลซ โฮตเควิช ซาแปฮา โดโรโฮสตายสกี และตระกูลอื่น ๆ อีกหลายตระกูล เมื่อถึงช่วงคริสต์ทศวรรษที่ 1580 ผู้แทนสภาฝ่ายลิทัวเนียส่วนใหญ่ก็มักจะเป็นผู้นับถือลัทธิคาลวินหรือนิกายยูนิทาเรียนจารีตโซซิเนียนทั้งสิ้น (อาทิ ยัน คิซกา)
พระเจ้าอิชต์วาน บาโตรีแห่งโปแลนด์และแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนียทรงก่อตั้งมหาวิทยาลัยวิลนีอัสขึ้นใน ค.ศ. 1579 นับเป็นมหาวิทยาลัยที่มีความเก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งในยุโรปเหนือ ด้วยผลพวงจากการปฎิบัติงานของสมาชิกคณะเยสุอิตในช่วงการปฏิรูปคาทอลิก มหาวิทยาลัยนี้จึงก้าวขึ้นมาเป็นศูนย์กลางที่สำคัฐที่สุดแห่งหนึ่งด้ารวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมในภูมิภาค และเป็นศูนย์กลางด้านวิทยาศาสตร์ที่สำคัญที่สุดในแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย การปฎิบัติงานของคณะเยสุอิตและการหันกลับมาเข้ารีตในนิกายคาทอลิกของตระกูลขุนนางใหญ่ ทำให้เมื่อถึงช่วงคริสต์ทศวรรษที่ 1670 ลัทธิคาลวินก็สูญเสียอิทธิพลในหมู่ชนชั้นสูงของลิทัวเนีย กระนั้นก็ยังมีผู้นับถือนิกายนี้อยู่ในหมู่ขุนนางชั้นผู้น้อยและสามัญชนdate=พฤษภาคม 2568

**ศาสนายูดาห์**

**ศาสนาอิสลาม**
ไฟล์:Coin of the time of Vladimiras Algirdas (1362-1394). Imitating a Gulistan mint dang of Jani Beg (Jambek). Uncertain Kiev region mint. Pseudo-Arabic legend.jpg|thumb|upright|เหรียญกษาปณ์ของราชรัฐเคียฟ มีอายุราวรัชสมัยของเจ้าชายวลาดิมีร์ โอเกอโดวิช (ครองราชย์ ค.ศ. 1362–1394) แสดงการลอกเลียนเหรียญ แดงก์ ของอาณาจักรโกลเดนฮอร์ด ไม่ทราบสถานที่ผลิต ในภาพจะเห็นว่ามีการเขียนตัวอักษรหวัด ๆ ให้ดูคล้ายภาษาอาหรับด้วยefn-ur|เทียบกับเหรียญกษาปณ์ของจานีเบ็ก ข่านที่ผลิตโดยโรงกษาปณ์กูลีสถาน 30px
ศาสนาอิสลามในประเทศลิทัวเนียมีประวัติความเป็นมาที่ยาวนานต่างจากประเทศอื่น ๆ ในยุโรปเหนือและตะวันตก โดยสามารถสืบย้อนไปได้ไกลถึงคริสต์ศตวรรษที่ 14 เมื่อชาวมุสลิมตาตาร์ลิปกากลุ่มเล็ก ๆ ได้อพยพเข้าสู่ดินแดนของชาวลิทัวเนีย ซึ่งโดยมากจะอพยพมาในรัชกาลของแกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช (ตรงกับช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 15) สังคมลิทัวเนียมีความต่างจากประเทศอื่นๆ ในทวีปยุโรปในสมัยนั้น เนื่องจากลิทัวเนียมีการให้เสรีภาพทางศาสนา ชาวลิทัวเนียเชื้อสายตาตาร์เหล่านี้ได้รับอนุญาตให้ตั้งชุมชนแยกอยู่ในบางพื้นที่เป็นการเฉพาะ เช่น นครทราไคและเกานัส หมู่บ้านเคตูเรียสดิชิมต์โตโตริอู ถือเป็นหนึ่งในชุมชนชาวตาตาร์ที่เก่าแก่ที่สุดในลิทัวเนีย โดยมีที่มาจากชัยชนะในการทัพแถบคาบสมุทรไครเมียใน ค.ศ. 1397 ของแกรนด์ดยุกวีเทาตัส หลังทรงรบชนะแล้ว พระองค์ก็มีพระดำรัสสั่งให้เทครัวเชลยศึกชาวตาตาร์ไครเมียพวกแรกไปตั้งถิ่นฐานที่นครทราไคและท้องที่อื่น ๆ ทั่วดัชชีทราไค รวมถึงอาณาบริเวณใกล้กับแม่น้ำโวเก ทางใต้ของกรุงวิลนีอัส มัสยิดหลังแรกในหมู่บ้านนี้ถูกกล่าวถึงในเอกสารเป็นครั้งแรกใน ค.ศ. 1558 เมื่อถึง ค.ศ. 1630 ก็ปรากฏว่ามีชาวตาตาร์อาศัยอยู่ในหมู่บ้านนี้เป็นจำนวนสี่สิบสองครัวเรือน

**ภาษา**
ไฟล์:Constitution of May 3 in Lithuanian language.jpg|thumb|upright| รัฐธรรมนูญ 3 พฤษภาคม หนึ่งในเอกสารราชการชิ้นแรก ๆ ที่มีการเผยแพร่ทั้งในภาษาโปแลนด์และภาษาลิทัวเนีย (ในภาพเป็นฉบับภาษาลิทัวเนีย)

**กลุ่มภาษา**
ไฟล์:Lithuanian language in the 16th century.png|thumb|upright|พื้นที่มีผู้พูดภาษาลิทัวเนียเป็นส่วนใหญ่ในคริสต์ศตวรรษที่ 16 ตามการค้นคว้าของซิกมาส ซิกเควิคุส
ผู้ที่อาศัยในดินแดนลิทัวเนียใหญ่อันประกอบไปด้วยเขตวอยโวเดวิลนีอัส ทราไคและซาโมกิเทียพูดภาษาลิทัวเนียเป็นหลักp=4 ประชากรเกือบทั้งหมดในบริเวณเหล่านี้เป็นผู้พูดภาษาลิทัวเนีย ทั้งในหมู่สามัญชนและชนชั้นสูง2002 กระนั้น แม้ภาษาลิทัวเนียจะใช้เป็นภาษาพูดอย่างแพร่หลาย แต่ก็มิได้ถูกใช้ในฐานะภาษาเขียนจนกระทั้งคริสต์ศตวรรษที่ 16p=18
ชาวรูทีเนีย ผู้เป็นบรรพบรุษของชาวเบลารุสและยูเครนในปัจจุบันอาศัยอยู่ทางตะวันออกและทางใต้ของแกรนด์ดัชชีมีภาษาของตนเองเรียกว่าภาษารูทีเนียp=4 ภาษานี้มีประวัติความเป็นในแง่การเขียนอันเก่าแก่ โดยมีความเกี่ยวข้องกับภาษาสลาวอนิกคริสตจักรเก่าซึ่งเป็นภาษาที่ใช้ภายในคริสตจักรออร์ทอดอกซ์ ในขณะที่เอกสารราชการจะเขียนขึ้นในภาษาที่เรียกว่าภาษารูทีเนียอาลักษณ์ ซึ่งมีลักษณะที่ใกล้เคียงแต่ไม่เหมือนภาษารูทีเนียแบบที่ใช้พูดทั่วไปเสียทีเดียว ในเวลาต่อมาภาษารูทีเนียมีการหยิบยืมศัพท์จากภาษาโปแลนด์และลิทัวเนียเป็นจำนวนมากp=22pp=110–111
ชาวโปแลนด์ส่วนหนึ่ง (โดยมากมักเป็น ขุนนาง ชาวเมือง นักบวช และพ่อค้า) ได้อพยพย้ายถิ่นฐานไปยังลิทัวเนีย แม้ในช่วงแรกจะมีจำนวนไม่มากนัก แต่หลังจากสหภาพลูบลินจำนวนของผู้โยกย้ายถิ่นฐานก็มีจำนวนเพิ่มขึ้น ภาษาโปแลนด์จึงค่อย ๆ ถูกรับไปใช้โดยประชากรท้องถิ่นdate=พฤษภาคม 2568 เมื่อถึงช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16 ภาษาโปแลนด์ก็กลายมาเป็นภาษาแม่ของบรรดาขุนนางใหญ่ (Magnate) ของลิทัวเนียdate=พฤษภาคม 2568 ในอีกร้อยปีให้หลังภาษาโปแลนด์ก็กลายเป็นภาษาของบรรดาขุนนางทุกระดับชั้นp=554 ภาษาโปแลนด์ยังแพร่กระจายไปสู่ชนชั้นอื่น ๆ ในสังคม ทั้งนักบวช ชาวเมือง หรือแม้กระทั้งชาวนาชนบทp=34 ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16 เป็นต้นมาภาษาโปแลนด์ก็มักจะถูกเลือกใช้ในงานเขียนมากกว่าภาษาอื่น ๆdate=พฤษภาคม 2568 จนในที่สุดภาษาโปแลนด์ก็กลายมาเป็นภาษาสำหรับใช้เขียนเอกสารราชการของเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียใน ค.ศ. 1697p=46
กลุ่มชาติพันธ์ุอื่นที่มีประชากรกระจายอยู่ทั่วแกรนด์ดัชชีอย่างมีนัยยะสำคัญ ได้แก่ ชาวยิว ซึ่งส่วนมากพูดภาษายิดดิชแบบกลุ่มภาษาย่อยตะวันออกเป็นหลักp=21 ในขณะที่ชาวลิทัวเนียเชื้อสายตาตาร์พูดภาษาที่มีรากมาจากกลุ่มภาษาคิปชากที่มีการยืมคำมาจากภาษาตุรกีและภาษาอาหรับp=28 ภาษานี้เลิกพูดกันในคริสต์ศตวรรษที่ 16 และถูกแทนที่โดยภาษาโปแลนด์และภาษารูทีเนียที่เขียนด้วยอักษรอาหรับp=28 สำหรับชาวคาราไลท์ที่ถูกเทครัวมาจากไครเมียใน ค.ศ. 1397 นั้นใช้ภาษาคาราริมแบบกลุ่มภาษาย่อยตะวันตก และใช้ภาษาฮีบรูในการประกอบพิธีทางศาสนาp=29
นอกจากนี้ ยังมีชาวลัตกัลเลียน ผู้อาคัยอยู่ในลิโวเนียซึ่งเป็นดินแดนที่มีความเกี่ยวข้องทางการเมืองกับลิทัวเนียมาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16 ชาวลัตกัลเลียนพูดภาษาลัตเวียโดยมีสำเนียงเป็นของตนเองp=20 ถัดมาคือ ชาวเยอรมันผู้นับถือศาสนาคริสต์นิกายโปรเตสแตนต์เป็นหลักและมักอาศัยอยู่ในเขตเมือง ซึ่งพูดภาษาเยอรมันรูปแบบท้องถิ่นที่เรียกว่า บัลเทินดอยช์ (italic=no)p=21 ชาวปรัสเซียและโยทวิงเกียนที่ถูกขับไล่มาโดยอัศวินทิวทอนิกก็ได้เข้ามาตั้งรกรากในแกรนด์ดัชชีเช่นกันp=20 เช่นเดียวกับชาวรัสเซียที่เป็นผู้เชื่อเก่าซึ่งย้ายมาตั้งถิ่นฐานในลิทัวเนียในคริสต์ศตวรรษที่ 17p=21

**ภาษาในทางราชการ**
หัวกระดาษของประมวลตัวบทกฎหมายลิทัวเนียฉบับ ค.ศ. 1588 เขียนด้วยภาษารูทีเนีย
สภาวการณ์ทางด้านกลุ่มชาติพันธุ์และภาษา กอปรกับการผสมผสานกันระหว่างวัฒนธรรมรูทีเนียและลิทัวเนียภายในแกรนด์ดัชชี ทำให้เกิดประเด็นถกเถียงที่ดำเนินมาอย่างยาวนานในหมู่นักประวัติศาสตร์ทั้งจากลิทัวเนีย เบลารุส และยูเครนว่าแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียเป็นรัฐของชาติพันธ์ุลิทัวเนียเพียงผู้เดียว หรือเป็นรัฐลูกผสมของชาวรูทีเนียและลิทัวเนีย โดยที่วัฒนธรรมของชาวรูทีเนียที่มีความก้าวหน้ากว่ามีบทบาทสำคัญp=24
ก่อนที่ลิทัวเนียจะขยายเข้าไปยึดดินแดนของชาวรูทีเนีย ภาษาลิทัวเนียเป็นภาษาเดียวที่มีการใช้งานในชีวิตประจำวันp=233 ทว่าเมื่อการพิชิตดินแดนรูทีเนียเริ่มขึ้นในรัชกาลของพระเจ้ามินกัวดาร์ในคริสต์ศตวรรษที่ 13 วัฒนธรรมรูทีเนียและลิทัวเนียก็ได้เริ่มผสมผสานกัน เนื่องจากในขณะนั้นภาษาลิทัวเนียไม่มีอักษรเป็นของตนเอง ภาษารูทีเนียจึงถูกนำมาใช้ในฐานะภาษาเขียนและภาษาสำหรับติดต่อราชการp=233 ภาษารูทีเนียอาลักษณ์ซึ่งเป็นภาษาที่มีรูปแบบคล้าย แต่ไม่เหมือนภาษาพูดที่ใช้โดยชาวรูทีเนียที่อาศัยอยู่ในลิทัวเนียเสียทีเดียวpp=110–111 ถูกนำมาใช้เป็นภาษาในการบริหารราชการแผ่นดินอย่างน้อยก็ตั้งแต่รัชกาลของแกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราชเป็นต้นมา และอาจจะมีการใช้งานมาก่อนหน้านั้นอีก สำหรับการติดต่อกับต่างประเทศ สำนักอาลักษณ์ของลิทัวเนียจะจัดทำเอกสารในสามภาษาด้วยกัน ได้แก่ ภาษาละตินสำหรับติดต่อกับชาติตะวันตก ภาษาเยอรมันสำหรับติดต่อกับคณะอัศวินทิวทอนิก และภาษารูทีเนียอาลักษณ์สำหรับใช้ติดต่อกับบรรดาผู้ปกครองของชาวตาตาร์และชาวสลาฟตะวันออกp=4p=152
ไฟล์:1501. Roman Catholic churches within the Grand Duchy of Lithuania, where the priests must know the Lithuanian language.svg|thumb|175px|ในพระราชหัตถเลขาถึงอัลเบอร์ทราส ทาบอราส บิชอปแห่งวิลนีอัส ลงวันที่ 18 กันยายน ค.ศ. 1501 แกรนด์ดยุกอาแล็กซันแดร์ ยาเกียแยววอทรงมีพระดำรัสสั่งให้นักบวชโรมันคาทอลิกในโบสถ์ 28 แห่งที่แสดงในแผนที่นี้ต้องรู้ภาษาลิทัวเนีย
ภาษาลิทัวเนียยังคงมีการใช้งานในราชสำนักไปจนถึงช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 16 อีกภาษาหนึ่งที่มีการใช้งานคือภาษารูทีเนีย ต่อมา ทั้งสองภาษาได้ถูกแทนที่ด้วยภาษาโปแลนด์p=48 วัฒนธรรมรูทีเนียมีอิทธิพลเด่นในราชสำนักของราชวงศ์กีดีมีนาสมาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 14 โดยเฉพาะในบรรดาเจ้านายที่ไปกินเมืองในดินแดนของรูทีเนียp=160 มีความเป็นไปได้สูงมากที่แกรนด์ดยุกยอกายลาจะเป็นผู้รู้สองภาษา คือ ทรงทราบและสามารถตรัสได้ทั้งภาษารูทีเนียและลิทัวเนีย โดยในภาษาหลังนี้จะตรัสในสำเนียงซาโมกิเทียpp=159–160 ภาษาลิทัวเนียยังคงมีการใช้งานอย่างมากในราชสำนักของแกรนด์ดยุกกาชีมีแยช ผู้ทรงศึกษาภาษานี้หลังทรงได้ขึ้นปกครองแกรนด์ดัชชีใน ค.ศ. 1444.p=6 หลังพระองค์ทรงขึ้นครองราชบัลลังก์โปแลนด์ใน ค.ศ. 1447 ทำให้ราชสำนักลิทัวเนียถูกยุบลง (มีการตั้งราชสำนักแยกต่างหากอีกครั้งระหว่าง ค.ศ. 1492–1496 และ ค.ศ. 1544–1548p=319 แต่ท้ายสุดก็กลับไปรวมกับโปแลนด์เสมอ) ขุนนางลิทัวเนียและรูทีเนียจำนวนมากจึงตามเสด็จพระองค์ไปยังราชสำนักโปแลนด์ในนครกรากุฟ ขุนนางเหล่านี้ค่อย ๆ เรียนรู้ภาษาโปแลนด์เมื่อเวลาผ่านไปpp=320–321 แกรนด์ดยุกกาชีมีแยชทรงเป็นแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนียพระองค์สุดท้ายที่สามารถตรัสภาษาลิทัวเนียได้p=320 ตั้งแต่ ค.ศ. 1500 เป็นต้นมา ชนชั้นปกครองของลิทัวเนียก็รับเอาภาษาโปแลนด์ไปใช้อย่างรวดเร็วp=319
ไม่นานนัก กระบวนการเปลี่ยนผ่านจากภาษารูทีเนียสู่ภาษาโปแลนด์ก็เริ่มปรากฏขึ้น โดยพวกแรกที่ทำการเรียกร้องก็ได้แก่บรรดาขุนนางในภูมิภาคปอดลาแช ผู้รับเอากฎหมายโปแลนด์ไปใช้ตั้งแต่ช่วงคริสต์ทศวรรษที่ 1440 เป็นอย่างน้อย และได้ทำการเรียกร้องให้เอกสารราชการเปลี่ยนมาเขียนในภาษาโปแลนด์มาตั้งแต่นั้น เพราะพวกเขาไม่สามารถอ่านเขียนภาษารูทีเนียได้เหมือนแต่ก่อนp=482 การปฏิรูปการปกครองในช่วง ค.ศ. 1564 ถึง 1566 ทำให้มีการมีการตั้งแซย์มิค (สภาท้องถิ่น) ศาลพิจาณาคดีที่ดิน และศาลอุธรณ์ประจำท้องถิ่นต่าง ๆ ตามแบบโปแลนด์ การปฏิรูปนี้มีผลทำให้ภาษาโปแลนด์ไหลทะลักเข้าสู่ลิทัวเนียp=477 ประมวลตัวบทกฎหมายลิทัวเนีย ฉบับที่หนึ่ง ซึ่งถือเป็นการรวบรวมข้อกฎหมายของลิทัวเนียขึ้นเป็นลายลักษณ์อักษรครั้งแรกนั้น เดิมตีพิมพ์เป็นภาษารูทีเนียอาลักษณ์ใน ค.ศ. 1529 และในไม่ช้าก็ถูกแปลเป็นภาษาละตินกับโปแลนด์ใน ค.ศ. 1530 และ ค.ศ. 1532 ตามลำดับp=418 แม้ ลิว ซาแปฮา ผู้ดำรงตำแหน่งอัครมหาเสนาบดีแห่งลิทัวเนียจะได้ระบุไว้ในคำนำประมวลตัวบทกฎหมายลิทัวเนีย ฉบับที่สามซึ่งตีพิมพ์ใน ค.ศ. 1588 ว่าเอกสารราชการทั้งหมดของลิทัวเนียจะต้องจัดทำในภาษารูทีเนียเท่านั้นp=476 กระนั้นก็ปรากฏว่าเมื่อฉบับแปลภาษาโปแลนด์ของประมวลตัวบทกฎหมายนี้ถูกเผยแพร่ออกไปใน ค.ศ. 1614 ก็มิได้มีการจัดพิมพ์ในภาษารูทีเนียอีกเลยp=267 ภาษาโปแลนด์เริ่มถูกใช้งานในเอกสารราชการมากขึ้นเรื่อย ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลังเหตุการณ์สหภาพลูบลินp=46 ท้ายที่สุดใน ค.ศ. 1697 สภาแซย์ม (รัฐสภา) แห่งเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย ก็ได้รับรองให้ภาษาโปแลนด์เป็นภาษาสำหรับใช้บริหารราชการแต่เพียงภาษาเดียวในลิทัวเนียpp=109–114 เพื่อสร้างความเท่าเทียมทางกฎหมายกันระหว่างโปแลนด์กับลิทัวเนีย กระนั้นภาษารูทีเนียก็ยังมีการใช้งานในเอกสารราชการอยู่บ้างไปจนถึงช่วงครึ่งหลังของคริสต์ศตวรรษที่ 18
ไฟล์:Old Lithuanian texts. Order of Ladislaus IV Vasa forbiding hunting in neighouring Prussia, 1639.jpg|thumb|175px|พระราชกฤษฎีกาของพระเจ้าววาดึสวัฟที่ 4 วาซาลงวันที่ 22 มีนาคม ค.ศ. 1639 ประกาศห้ามมิให้ข้าแผ่นดินโปแลนด์–ลิทัวเนียกระทำการล่าสัตว์ในท้องที่ดัชชีปรัสเซีย พระราชกฤษฎีกาฉบับนี้ได้รับการแปลเป็นภาษาลิทัวเนียเก่าที่สำนักอาลักษณ์ปรัสเซียp=56
หลังการเข้ารับคริสต์ศาสนาของลิทัวเนีย ภาษาละติน ซึ่งเป็นภาษาหลักในแวดวงการประพันธ์และการศึกษาของยุโรปตะวันตกก็ได้แพร่หลายเข้าสู่ลิทัวเนียในฐานะภาษาสำหรับใช้ในงานเอกสาร ภาษาละตินถือเป็นภาษาที่สองของสำนักอาลักษณ์ลิทัวเนียในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 14 ถึง 16 แม้ภาษาดังกล่าวจะพบการใช้งานในการบริหารราชการแผ่นดินน้อยกว่าเมื่อเทียบกับภาษารูทีเนียก็ตามp=63 ความสำคัญของภาษาละตินทวีเพิ่มขึ้นในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 15 อันเนื่องมาจากการแพร่หลายของตำนานราชวงศ์พาแลมอนิดซึ่งเชื่อมโยงต้นกำเนิดของชนชั้นขุนนางลิทัวเนียกับสายเลือดโรมัน และการตั้งข้อสังเกตถึงความใกล้เคียงระหว่างภาษาละตินและลิทัวเนีย จึงทำให้มีปัญญาชนบางกลุ่มในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 16 เรียกร้องให้มีการนำภาษาละตินซึ่งเป็นภาษา "ดั้งเดิม" ของชาวลิทัวเนียมาใช้แทนภาษารูทีเนียpp=15–16
แม้จะเริ่มมีการนำอักษรละตินมาใช้เขียนภาษาลิทัวเนียในคริสต์ศตวรรษที่ 16 ภาษาลิทัวเนียก็มิได้ถูกใช้เป็นภาษาสำหรับเขียนเอกสารราชการของแกรนด์ดัชชีจนกระทั้งช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18pp=56–62 ซึ่งต่างจากดัชชีปรัสเซียที่อยู่ใกล้เคียงที่มีการออกเอกสารราชการเป็นภาษาลิทัวเนีย โดยเฉพาะอย่างยิ่งเอกสารที่มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับข้าแผ่นดินที่เป็นชาวลิทัวเนีย การจัดทำเอกสารเป็นภาษาลิทัวเนียของปรัสเซียเริ่มมีมาตั้งแต่ช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16p=56 สำนักอาลักษณ์ปรัสเซียยังได้ทำการแปลพระราชกฤษฎีกาของพระเจ้าววาดึสวัฟที่ 4 วาซาที่ออกใน ค.ศ. 1639 และ ค.ศ. 1641 เป็นภาษาท้องถิ่นจากต้นฉบับภาษาละตินที่จัดทำโดยสำนักอาลักษณ์หลวงโปแลนด์ พระราชกฤษฎีกาทั้งสองฉบับมีเนื้อหาเป็นการสั่งห้ามมิให้ข้าแผ่นดินโปแลนด์–ลิทัวเนียของพระองค์เดินทางไปยังปรัสเซีย ซึ่งในขณะนั้นมีสถานะเป็นดินแดนสวามิภักดิ์ (Fief) ของโปแลนด์อยู่p=56 เอกสารราชการชิ้นแรกที่ออกเป็นภาษาลิทัวเนียภายในท้องที่ของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย คือ รัฐธรรมนูญ 3 พฤษภาคมซึ่งเป็นการแปลจากต้นฉบับภาษาโปแลนด์อีกทอดหนึ่ง และถูกเผยแพร่ใน ค.ศ. 1791p=62 หลังจากนั้นก็มีการเผยแพร่เอกสารในภาษาลิทัวเนียเป็นจำนวนมากระหว่างการลุกฮือกอชชุชกอp=62 แม้ภาษาลิทัวเนียจะไม่ได้ถูกใช้เป็นภาษาเขียนในทางราชการ แต่ภาษาลิทัวเนียก็ถูกใช้โดยเจ้าหน้าที่การปกครองและข้าราชการในฐานะภาษาพูด โดยเฉพาะในเวลาที่ต้องการสื่อสารกับประชากรที่ไม่สามารถพูดภาษาอื่น ๆ ได้p=64 ตัวอย่าง อาทิ กฎบัตรของนครวิลนีอัส ลงวันที่ 18 พฤศจิกายน ค.ศ. 1551 ประกาศให้หมายเรียกของศาลและการประกาศคำตัดสินคดีความจะต้องทำในภาษาโปแลนด์ รูทีเนีย และลิทัวเนียp=55 นอกจากนี้ยังพบการออกกฎบัตรที่มีเนื้อหาคล้ายกันนี้ในเมืองเกานัสเมื่อ ค.ศ. 1540 ด้วยp=475

**ประชากรศาสตร์**
ใน ค.ศ. 1260 ประชากรส่วนใหญ่ (ร้อยละ 68 จากประชากรทั้งหมดโดยประมาณที่สี่แสนคน) ของดัชชีลิทัวเนียเป็นชาวลิทัวเนีย เมื่อถึง ค.ศ. 1340 อัตรานี้ก็ลดลงเหลือเพียงร้อยละ 30ประมาณกันว่า เมื่อถึง ค.ศ. 1340 แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียมีประชากรที่เป็นชาติพันธ์ุลิทัวเนียอยู่ที่สามแสนเจ็ดหมื่นคน จากประชากรทั้งหมด 7 แสนคนในอาณาเขตสามแสนห้าหมื่นตารางกิโมเมตร และคิดเป็นสี่หมื่นสองพันคนจากประชากร 1.4 ล้านคนเมื่อถึง ค.ศ. 1375 ต่อขนาดอาณาเขตที่ขยายเพิ่มที่เพิ่มขึ้นเป็น 7 ล้านตารางกิโลเมตร นอกจากนี้ยังมีการประมาณการต่างออกไปในแหล่งข้อมูลอื่น ๆ ตัวอย่างเช่น ในหนังสือ The History of the Baltic States (สำนักพิมพ์กรีนวูดพับลิชชิงกรุป ตีพิมพ์ ค.ศ. 2003) ของเควิน โอคอนเนอร์ (Kevin O'Connor) ผู้เขียนได้ประมาณการว่าเมื่อถึง ค.ศ. 1387 แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียมีประชากรทั้งหมดอยู่ที่เก้าล้านคน ในจำนวนนี้มีเพียงหนึ่งล้านคนที่เป็นประชากรชาติพันธ์ุลิทัวเนีย ซึ่งเป็นผลจากการที่ลิทัวเนียผนวกเอาดินแดนของรูทีเนีย 
เมื่อถึงช่วงเวลาที่ลิทัวเนียตีได้ดินแดนจำนวนมากของชนรุส ซึ่งเริ่มขึ้นในปลายคริสต์ศตวรรษที่ 13 ต่อไปจนถึงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 14 อาณาเขตของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียก็ขยายใหญ่ถึงจนมีพื้นที่ประมาณแปดแสนถึงเก้าแสนสามหมื่นตารางกิโลเมตร ในอัตรานี้ มีประชากรเพียงร้อยละ 10 ถึง 14 เท่านั้นที่เป็นชาวลิทัวเนียpp=109, 125
ในวันที่ 6 พฤษภาคม ค.ศ. 1434 แกรนด์ดยุกซิกิสมุนด์ เคสตูตาอีตริสทรงออกเอกสารพระราชทานสิทธิให้แก่ขุนนางลิทัวเนียที่นับถือศาสนาคริสต์นิกายอีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์ให้มีอภิสิทธิ์เท่ากับขุนนางที่นับถือนิกายคาทอลิก การพระราชทานสิทธินี้เป็นไปเพื่อจูงใจขุนนางชาวสลาฟที่อาศัยอยู่ในทางตะวันออกของแกรนด์ดัชชีและสนับสนุนอดีตแกรนด์ดยุกซวีตรีกาอีลาให้หันมาสวามิภักดิ์ต่อพระองค์แทน
มีการประมาณการว่า เมื่อคำนวนรวมประชากรทั้งหมดในอาณาเขตของโปแลนด์และลิทัวเนียใน ค.ศ. 1493 แล้วจะอยู่ที่ 7.5 ล้านคน หากแบ่งย่อยไปตามชาติพันธ์ุแล้ว จะมีประชากรชาวรูทีเนีย (คือชาวเบลารุสและชาวยูเครน) อยู่ที่ 3.75 ล้านคน ชาวโปแลนด์ที่ 3.25 ล้านคน และชาวลิทัวเนียอยู่ที่ 5 แสนคน หลังเหตุการณ์สหภาพลูบลินใน ค.ศ. 1569 ดินแดนจำนวนมากของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียถูกโอนไปขึ้นต่อราชบัลลังก์แห่งราชอาณาจักรโปแลนด์
จากการวิเคราะห์ทะเบียนภาษีประจำปี 1572 ปรากฏว่าดินแดนลิทัวเนียใหญ่มีผู้อยู่อาศัยคิดเป็นแปดแสนห้าหมื่นราย ในจำนวนนี้มีหกแสนแปดหมื่นรายที่เป็นชาวลิทัวเนีย
ในช่วงกลางถึงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 17 แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียได้รับความเสียหายเชิงโครงสร้างและสูญเสียประชากรไปเป็นจำนวนมากจากการรุกรานของรัสเซียและสวีเดน ซึ่งรวมถึงประชากรชาติพันธุ์ลิทัวเนียในบริเวณโดยรอบกรุงวิลนีอัส นอกไปจากความเสียหายเชิงโครงสร้างทางสังคมแล้ว สัดส่วนประชากรรูทีเนียยังลดลงอย่างมีนัยยะสำคัญจากการเสียดินแดนให้แก่จักรวรรดิรัสเซีย เมื่อถึง ค.ศ. 1770 ลิทัวเนียก็มีประชากรทั้งหมดเหลือเพียง 4.84 ล้านคนในอาณาเขตที่ลดเหลือราวสามร้อยยี่สิบตารางกิโลเมตร โดยประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวรูทีเนีย และที่เหลืออีก 1.39 ล้านคน (คิดเป็นจำนวนร้อยละ 29 จากจำนวนประชากรทั้งหมด) เป็นประชากรชาติพันธ์ุุลิทัวเนีย ประชากรของลิทัวเนียยังคงลดลงอย่างต่อเนื่องในอีกสองทศวรรษให้หลัง อันเป็นผลมาจากการแบ่งเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย

**สิ่งสืบเนื่อง**
ไฟล์:CATECHISMVSA PRAsty Szadei (in Lithuanian language) by Martynas Mažvydas, published in Königsberg, 1547 (cropped).jpg|thumb|upright|หนังสือ ปุจฉา-วิสัชนา คำสอนแบบเรียบง่าย โดยมาร์ตีนัส มาชวิดัส นับเป็นงานเขียนภาษาลิทัวเนียชิ้นแรกที่ได้รับการตีพิมพ์
ชนปรัสเซีย (เป็นกลุ่มย่อยหนึ่งของเผ่าชนบอลติก) ตกเป็นเป้าการขยายดินแดนของโปแลนด์ การขยายดินแดนดังกล่าวไม่ค่อยจะสำเร็จตามเป้าประสงค์นัก ทำให้ดยุกค็อนราทที่ 1 แห่งมาโซเวียทรงเชิญคณะอัศวินทิวทอนิกให้มาตั้งฐานปฎิบัติการใกล้กับถิ่นของชนปรัสเซีย ความขัดแย้งระหว่างชาวปรัสเซียเก่าและคณะอัศวินทิวทอนิกทำให้ชนลิทัวเนียที่อยู่ไกลออกไปมีเวลารวมตัวกันเป็นปึกแผ่น เนื่องด้วยความที่มีศัตรูที่แข็งแกร่งอยู่รายล้อมทางทิศเหนือและใต้ ทำให้รัฐลิทัวเนียที่พึ่งตั้งขึ้นนี้มุ่งให้ความสนใจทั้งในด้านการทูตและการทหารต่อการขยายดินแดนไปทางตะวันออกมากกว่า
ดินแดนที่หลงเหลือของอดีตราชอาณาจักรรูทีเนียถูกพิชิตโดยลิทัวเนียในคริสต์ศตวรรษที่ 14 ในขณะที่บางดินแดนอื่น ๆ ที่อยู่ในอาณาเขตของประเทศยูเครนในปัจจุบันเข้าเป็นส่วนหนึ่งของลิทัวเนียในภายหลังในฐานะเมืองขึ้น การที่ชาวสลาฟตะวันออกในพื้นที่อดีตราชอาณาจักรรูทีเนียตกอยู่ใต้อำนาจการปกครองของสองอาณาจักรเพื่อนบ้านอย่างโปแลนด์และลิทัวเนีย ก่อให้เกิดพัฒนาการที่แตกต่างกันที่ส่งผลมาจนถึงทุกวันนี้ แม้ดินแดนเหล่านี้จะมีธรรมเนียมวิถีปฏิบัติที่แตกต่างกันบ้างเมื่อครั้งยังอยู่ภายใต้การปกครองของจักรวรรดิรุสเคียฟ การที่ลิทัวเนียผนวกพื้นที่ส่วนมากของรูทีเนียใต้และตะวันตกเป็นปัจจัยที่ทำให้ชาติพันธ์ยูเครน เบลารุส และรัสเซียแยกจากกันจนก่อเกิดอัตลักษณ์ของตนเองในที่สุด แกรนด์ดยุกสี่พระองค์ของลิทัวเนียยังได้ไปปรากฏในอนุสาวรีย์ครบรอบสหัสวรรษของรัสเซียด้วย
ในคริสต์ศตวรรษที่ 19 มุมมองเชิงจินตนิยมต่อประวัติศาสตร์ของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียได้กลายเป็นแรงบันดาลใจให้กับขบวนการฟื้นฟูชาติลิทัวเนียและขบวนการฟื้นฟูชาติเบลารุส นอกจากนี้ยังมีบทบาทสําคัญต่อแนวคิดจินตนิยมในโปแลนด์
แม้ตลอดช่วงเวลาส่วนของประวัติศาสตร์ลิทัวเนียจะมีสถานะเป็นแกรนด์ดัชชี กระนั้นลิทัวเนียก็เคยมีสถานะเป็นราชอาณาจักรเป็นช่วงเวลาสั้น ๆ ภายใต้การปกครองของพระเจ้ามินกัวดาร์ ผู้ได้รับการราชาภิเษกโดยพระอนุญาตของสมเด็จพระสันตะปาปาอินโนเซนต์ที่ 4 ใน ค.ศ. 1253 แกรนด์ดยุกวีเตนิส กีดีมีนาส และวีเทาตัสมหาราชเองก็ทรงใช้พระราชอิสริยยศเป็นพระมหากษัตริย์เช่นกัน แม้จะทรงไม่ได้รับการยอมรับจากพระสันตะปาปาก็ตาม ช่วงปลายสงครามโลกครั้งที่หนึ่งใน ค.ศ. 1918 มีความพยายามที่จะสถาปนาราชอาณาจักรขึ้นใหม่โดยมีการกราบบังคมทูลเชิญเจ้าชายวิลเฮ็ลม์ คาร์ลแห่งอูลรัชเป็นพระมหากษัตริย์ลิทัวเนีย พระองค์ทรงได้รับการเฉลิมพระปรมาภิไธยใหม่ว่าพระเจ้ามินกัวดาร์ที่ 2 แต่ความพ่ายแพ้ของฝ่ายมหาอำนาจกลางทำให้แผนการนี้ถูกล้มเลิกไป

**เชิงอรรถ**
	

**อ้างอิง**

**บรรณานุกรม**
  Grand Duchy of Lithuania: Encyclopedia in Three Volumes, Vol. I, 2nd ed., 2007. 688 pages, illustrated, 985-11-0314-4-  Grand Duchy of Lithuania: Encyclopedia in Three Volumes, Vol. II, 2nd ed., 2007. 792 pages, illustrated, 985-11-0378-0-  Grand Duchy of Lithuania: Encyclopedia in Three Volumes, Vol. III, 2010. 696 pages, illustrated, 978-985-11-0487-7- Norman Davies. God's Playground. สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยโคลัมเบีย; 2nd ed., (2002), 0-231-12817-7.- Alan V. Murray. Crusade and Conversion on the Baltic Frontier 1150–1500 (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series). รูลเล็ดจ์, 2001. 978-0754603252.- Alan V. Murray. The Clash of Cultures on the Medieval Baltic Frontier รูลเล็ดจ์, 2016. 978-0754664833.- Zenonas Norkus. An Unproclaimed Empire: The Grand Duchy of Lithuania: From the Viewpoint of Comparative Historical Sociology of Empires, รูลเล็ดจ์, 2017, 426 p. 978-1138281547.- A. Dubonis, D. Antanavičius, R. Ragauskiene, R. Šmigelskytė-Štukienė. The Lithuanian Metrica : History and Research. สำนักพิมพ์อคาเดมิกสตัดดีส์. Brighton & United States, 2020. 978-1644693100- Jūratė Kiaupienė. Between Rome and Byzantium: The Golden Age of the Grand Duchy of Lithuania's Political Culture. Second half of the fifteenth century to first half of the seventeenth century. สำนักพิมพ์อคาเดมิกสตัดดีส์. Brighton & United States, 2020. 978-1644691465- volume=37- trans-title=An eagle in a bear's bed. Polish nobility in Samogitia in the 16th–18th centuries: migration, language, memory- pages=473–478- doi-access=free - volume=2- volume=I: The Making of the Polish–Lithuanian Union, 1385–1569- pages=544–560- location=Vilnius- language=lt- isbn=978-83-11-11724-2- series=Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series- location=Vilnius- cite book |last=Stone |first=Daniel Z. |title=The Polish–Lithuanian State, 1386–1795 |publisher=สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยวอชิงตัน |year=2001 |isbn=978-0-295-80362-3- pages=544–560- doi-access=free - editor-first2=Gisella- language=pl- Young, Francis (2024). Poetry and Nation-Building in the Grand Duchy of Lithuania, Arc Humanities Press. 9781802702293

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  ประวัติศาสตร์ของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย en-  แกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย ค.ศ. 1253–1795 โดยเชอรีล เรนชอว์ en-  แกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย en-  แผนที่เขตการปกครองของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย en-  รัฐลิทัวเนีย-รูทีเนีย ที่สารานุกรมยูเครน en-  แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียในการทบทวนประวัติศาสตร์เชิงเปรียบเทียบทางสังคมวิทยาของจักรวรรดิ โดยเซโนนาส นอร์คุส en
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในทวีปยุโรป
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศลิทัวเนีย
หมวดหมู่:รัฐและดินแดนที่ก่อตั้งในคริสต์ศตวรรษที่ 13
หมวดหมู่:สิ้นสุดในคริสต์ศตวรรษที่ 18
หมวดหมู่:แกรนด์ดัชชีในอดีต
หมวดหมู่:ราชาธิปไตยในอดีต