ราชวงศ์แสนซ้าย

ราชวงศ์แสนซ้าย หรือ ราชวงศ์แพร่ เป็นราชวงศ์ที่สืบเชื้อสายมาจากพระยาแสนซ้าย เจ้าผู้ครองนครแพร่ยุคประเทศราชของสยาม ที่ปกครองนครแพร่มาตั้งแต่ พ.ศ. 2330 มาจนถึง พ.ศ. 2445 ต่อมาได้เกิดความไม่สงบขึ้นในเมืองนครแพร่ โดยราชวงศ์​ต่อมาได้ช่วยเพื่อเเก้ปัญ​หาเป็นกลางโดยธรรม
ให้พวกไทใหญ่หรือเงี้ยวที่อพยพเข้ามาอาศัยทำการก่อจลาจลทะเลาะกันเองเพื่อให้เกิดความสงบและให้มีความสามัคคี​ในเมืองนครแพร่ จากเหตุการณ์ครั้งนี้ เจ้าพิริยเทพวงษ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่ ถูกกล่าวหาว่าสมคบกับพวกเงี้ยว ท่านจึงเสด็จหลี้ภัยไปยังเมืองหลวงพระบาง ประเทศลาว และได้พำนักอยู่ที่นั่นจนกระทั่งพิราลัย ใน พ.ศ. 2455 หลังจากนั้นทางราชสำนักสยาม ก็มิได้แต่งตั้งผู้ใดขึ้นเป็นเจ้าผู้ครองนครแพร่อีก จึงถือเป็นการสิ้นสุดตำแหน่งเจ้าผู้ครองนครนับแต่นั้นเป็นต้นมา

**การสถาปนา**
ราชวงศ์แสนซ้าย หรือ ราชวงศ์แพร่ ได้สถาปนาขึ้นโดยพระยาแสนซ้าย ปฐมราชวงศ์แห่งเจ้าผู้ครองนครแพร่ เชื้อสายเจ้าผู้ครองนคร 5 พระองค์สุดท้าย จนถึงรัชสมัยของ เจ้าพิริยเทพวงษ์ ปี พ.ศ. 2445 ได้เกิดความไม่สงบขึ้นในเมืองนครแพร่ โดยพวกไทใหญ่หรือเงี้ยวที่ได้เข้ามาอยู่อาศัยในเมืองนครแพร่ และทำมาหากินในการขุดพลอย ประเภทพลอยไพลิน ที่ตำบลบ่อแก้ว อำเภอเด่นชัย จังหวัดแพร่ ในปัจจุบัน ได้ทำการก่อจลาจลในเมืองนครแพร่ เมื่อวันที่ 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2445 จากเหตุการณ์ครั้งนี้ เจ้าหลวงนครแพร่ถูกกล่าวหาว่าคบกับพวกเงี้ยว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 จึงโปรดให้ถอดจากยศตำแหน่ง ริบเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทั้งหมดคืน พระองค์จึงไปใช้ชีวิตบั้นปลายที่เมืองหลวงพระบาง ประเทศลาว และได้พำนักอยู่ที่นั่นจนกระทั่งแก่พิราลัย ในปี พ.ศ. 2455 แม้จนสุดท้ายแล้ว ถึงแม้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จะทรงพิโรธต่อการเรียกร้องความไม่เป็นธรรมของเจ้าหลวงเมืองแพร่อย่างไร พระองค์ก็ทรงออกมาปกป้องว่า เจ้าหลวงพิริยะเทพวงษ์นั้น แม้จะกลับมาชิงบ้านเมืองคืนจริง ก็ไม่ใช่ความคิดของเจ้าหลวงแต่เป็นนโยบายของฝรั่งเศส  พระองค์ทรงให้เจ้านายทายาทเจ้าหลวงอยู่อย่างสงบสุข ด้วยเจ้านายราชวงศ์จักรีที่ทรงวางใจคือ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ มือขวาของพระองค์นั่นเอง ส่วนเจ้านายที่ถูกคาดโทษพระองค์ก็ให้ทำหน้าที่ปราบโจรผู้ร้ายชดใช้
ราชสกุลผู้สืบเชื้อสายเจ้าผู้ครองนครแพร่ มีมากกว่า 30 ราชสกุล ถึงไม่มีราชสกุล ณ แพร่ แต่รวมกันเรียกว่า วงศ์วรญาติ เทียบเท่าราชสกุล ณ เชียงใหม่ ณ ลำพูน ณ ลำปาง และ ณ น่าน ในหัวเมืองฝ่ายเหนือ

**เจ้าผู้ครองนครแพร่ (พ.ศ. 2330 - พ.ศ. 2445)**
รายพระนามเจ้าผู้ครองนครแพร่ 5 พระองค์ แห่งราชวงศ์แสนซ้าย (พ.ศ. 2330 - พ.ศ. 2445) มีรายพระนามตามลำดับ ดังนี้

**แผนผังราชวงศ์แสนซ้าย**

**ราชสกุลเจ้าผู้ครองนครแพร่**
ราชสกุลสายเจ้าผู้ครองนครแพร่ มีมากกว่า 30 ราชสกุล รวมกันเรียกว่าวงศ์วรญาติ อาทิ
*เทพวงศ์ ต้นสกุล คือ เจ้าพิริยเทพวงษ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 5
*มหายศปัญญา เป็นนามสกุลพระราชทาน ลำดับที่ 4,775 ต้นสกุล คือ เจ้าบุรีรัตน์ (เจ้าหนานมหายศ) พระยาบุรีรัตน์นครแพร่ ผู้ได้รับพระราชนามสกุลคือ อำมาตย์ตรี เจ้าบุรีรัตน์ (เจ้าน้อยหนู มหายศปัญญา) โอรสในเจ้าบุรีรัตน์ (เจ้าหนานปัญญา) ผู้เป็นนัดดา
*แพร่พันธุ์ เป็นนามสกุลประทานจากสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ต้นสกุล คือ เจ้าอินทรเดช เทพวงศ์ หรือ โชติ แพร่พันธุ์ ราชนัดดาในเจ้าพิริยเทพวงษ์
*วงศ์บุรี ต้นสกุล คือ แม่เจ้าบัวถามหาเทวี พระชายาองค์แรกในเจ้าพิริยเทพวงษ์
*แก่นหอม ต้นสกุล คือ เจ้าหนานอินทร์ตั๋น ราชโอรสในเจ้าพิริยเทพวงษ์ กับหม่อมไม่ทราบนาม
*แก่นจันทร์หอม ต้นสกุล คือ เจ้าหนานอินทร์สม ราชโอรสในเจ้าพิริยเทพวงษ์ กับหม่อมบัวคำ
*สารศิริวงศ์  ต้นสกุล คือ เจ้าพระสุริยะวงศ์ (เจ้าน้อยมหาอินทร์ ) ราชโอรสพระยาพิมพิสารราชา เจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 4กับแม่เจ้าคำใย้
*บุตรรัตน์ ต้นสกุลคือ เจ้าราชบุตร (เจ้าหนานขัติยะ) เจ้าราชบุตรนครแพร่ 
*วังซ้าย ต้นสกุล คือ เจ้าพระวังซ้าย (เจ้าหนานมหาจักร) พระวังซ้ายนครแพร่ และน้องชายคือ เจ้ามหาชัย และเจ้ามหาพรหม
*วงศ์พระถาง ต้นสกุล คือ เจ้าพระถาง (เฒ่า) พระถางนครแพร่
*รสเข้ม ต้นสกุล คือ เจ้าเทพรส บุตรพระไชยสงคราม (เจ้าคำลือ) (สืบเชื้อสายเจ้าเจ็ดตนทางพะเยา) กับเจ้านางอิ่น เจ้าเชษฐาในแม่เจ้าบัวไหลราชเทวี
*ผาทอง ต้นสกุล คือ เจ้าเทพวงศ์ บุตรเจ้าแสนเสมอใจสืบเชื้อสายมาจากพระยาเทพวงศ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 2
*แสนศิริพันธุ์ ต้นสกุล คือ เจ้าพระวิไชยราชา (เจ้าหนานขัติ) พระวิไชยราชานครแพร่ บุตรเจ้าแสนเสมอใจสืบเชื้อสายมาจากพระยาเทพวงศ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 2
*วงศ์เมืองแก่น ต้นสกุล คือ เจ้าพระเมืองแก่น (เจ้าหนานขัติ) พระเมืองแก่นนครแพร่ กับเจ้าปิมปา สายเจ้าหนานเขียว เจ้าน้อยสิงห์ และเจ้าน้อยปั๋น
*ทุ่งมีผล ต้นสกุลคือ เจ้าพระเมืองแก่น (เจ้าหนานขัติ) พระเมืองแก่นนครแพร่ กับเจ้าปิมปา สายเจ้าน้อยธาน และเจ้าน้อยทอง
*วงศ์วรรณ ต้นสกุล คือ นายแสน หรือพ่อเจ้าแสน บุตรเจ้าเทพวงศ์ แยกมาจากสกุล "ผาทอง"
*นามวงศ์ ต้นสกุล คือ เจ้าน้อยนามวงศ์ บุตรเจ้าหนานเมืองชัย กับเจ้าจันทร์สม นัดดาในเจ้าราชวงศ์นครแพร่
*ศรีจันทร์แดง ต้นสกุลไม่ปรากฏ แต่มีผู้สืบสกุลคือ เจ้าน้อยมหาชัย(ปิว) เจ้าน้อยยศ เจ้าน้อยกันทะวัง และเจ้าน้อยเทพ
*อิ่นคำลือ เจ้าหนานอินต๊ะ กับเจ้าขิง
*อุตรพงศ์ ต้นสกุลคือ เจ้าพระอุตรการโกศล กับเจ้าคำเมา
*ใยญาณ ต้นสกุลคือ พ่อเจ้าจันทร์ สืบเชื้อสายมาจากพระยาอินทวิไชย เจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 3 
*เมืองพระ ต้นสกุลคือ เจ้าเมืองพระ (หนุ่ม) บุตรเจ้าเมืองพระ (เฒ่า) กับเจ้าโนจา
*ดอกไม้ ต้นสกุลคือ เจ้าน้อยดอก
*หัวเมืองแก้ว ต้นสกุลคือ เจ้าหัวเมืองแก้ว (โอรสเจ้าหลวงลำปาง) 
*นันทิยา ต้นสกุล คือ เจ้าทองอินทร์ บุตรเจ้าหนานคันธิยะ พระญาติแม่เจ้าสุพรรณวดีราชเทวี
*กันจรรยา ต้นสกุล คือ เจ้าปัญญา บุตรเจ้าหนานคันธิยะ พระญาติแม่เจ้าสุพรรณวดีราชเทวี 
*วราราช
*ขัติยวรา
*ไชยประวัติ
*รัตนวงศ์
*วิจผัน

**อ้างอิง**
ภูเดช แสนสา เจ้าผู้ครองนครแพร่ยุคประเทศราชของสยาม 
*ประวัติศาสตร์แพร่ (เหตุเงี้ยวจลาจล)
หมวดหมู่:ราชวงศ์เทพวงศ์
ท
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดแพร่
หมวดหมู่:สิ้นสุดในปี พ.ศ. 2445