อนุพยัญชนะ

อนุพยัญชนะ คือ ลักษณะน้อย ๆ หรือลักษณะอันเป็นข้อปลีกย่อยของพระมหาบุรุษ หรือ มหาปุริสลักขณะ นิยมเรียกกันว่า "อสีตยานุพยัญชนะ" หรือ "อนุพยัญชนะ"

**องค์ประกอบ**
อนุพยัญชนะมีทั้งหมด 80 ประการด้วยกัน ดังนี้ คือ
# มีนิ้วพระหัตถ์และนิ้วพระบาทอันเหลืองงาม
# นิ้วพระหัตถ์และนิ้วพระบาทเรียวออกไป โดยลำดับแต่ต้นจนปลาย
# นิ้วพระหัตถ์ แลนิ้วพระบาทกลมดุจนายช่างกลึงเป็นอันดี
# พระนขาทั้ง 20 มีสีอันแดง
# พระนขาทั้ง 20 นั้นงอนงามช้อนขึ้นเบื้องบนมิได้ค้อมลงเบื้องต่ำ ดุจเล็บแห่งสามัญชนทั้งปวง
# พระนขานั้นมีพรรณอันเกลี้ยงกลม สนิทมิได้เป็นริ้วรอย
# ข้อพระหัตถ์และข้อพระบาทซ่อนอยู่ในพระมังสะ มิได้สูงขึ้นปรากฏออกมาภายนอก
# พระบาททั้งสองเสมอกัน มิได้ย่อมใหญ่กว่ากัน มาตรว่าเท่าเมล็ดงา
# พระดำเนินงามดุจอาการเดินแห่งกุญชรชาติ
# พระดำเนินงามดุจสีหราช
# พระดำเนินงามดุจดำเนินแห่งหงส์
# พระดำเนินงามดุจอุสภราชดำเนิน
# ขณะเมื่อยืนจะย่างดำเนินนั้น ยกพระบาทเบื้องขวาย่างไปก่อน พระกายเยื้องไปข้างเบื้องขวาก่อน
# พระชานุมณฑลเกลี้ยงกลมงามบริบูรณ์ บ่มิได้เห็นอัฏฐิสะบ้าปรากฏออกมาภายนอก
# มีบุรุษพยัญชนะบริบูรณ์ คือมิได้มีกิริยามารยาทคล้ายสตรี
# พระนาภีมิได้บกพร่อง กลมงามมิได้วิกลในที่ใดที่หนึ่ง
# พระอุทรมีสัณฐานอันลึก
# ภายในพระอุทรมีรอยเวียนเป็นทักขิณาวัฏฏ
# ลำพระเพลาทั้งสองกลมงามดุจลำสุวรรณกัททลี
# ลำพระกรทั้งสองงามดุจงวงแห่งเอราวัณเทพยหัตถี
# พระอังคาพยพใหญ่น้อยทั้งปวงจำแนกเป็นอันดี คือ งามพร้อมทุกสิ่งหาที่ตำหนิบ่มิได้
# พระมังสะที่ควรจะหนาก็หนา ที่ควรจะบางก็บางตามที่ทั่วทั้งประสรีรกาย
# พระมังสะมิได้หดหู่ในที่ใดที่หนึ่ง
# พระสรีรกายทั้งปวงปราศจากต่อมและไฝปาน มูลแมลงวันมิได้มีในที่ใดที่หนึ่ง
# พระกายงามบริสุทธิ์พร้อมสมกันโดยตามลำดับทั้งเบื้องบนแลเบื้องล่าง
# พระกายงามบริสุทธิ์พร้อมสิ้นปราศจากมลทินทั้งปวง
# ทรงพระกำลังมาก เสมอด้วยกำลังแห่งกุญชรชาติ ประมาณถึงพันโกฏิช้าง ถ้าจะประมาณด้วยกำลังบุรุษก็ได้ถึงแสนโกฏิบุรุษ
# มีพระนาสิกอันสูง
# สัณฐานนาสิกงามแฉล้ม
# มีพระโอษฐ์เบื้องบนเบื้องต่ำมิได้เข้าออกกว่ากัน เสมอเป็นอันดี มีพรรณแดงงามดุจสีผลตำลึงสุก
# พระทนต์บริสุทธิ์ปราศจากมูลมลทิน
# พระทนต์ขาวดุจดังสีสังข์
# พระทนต์เกลี้ยงสนิทมิได้เป็นริ้วรอย
# พระอินทรีย์ทั้ง 5 มีจักขุนทรีย์เป็นอาทิงามบริสุทธิ์ทั้งสิ้น
# พระเขี้ยวทั้ง 4 กลมบริบูรณ์
# ดวงพระพักตร์มีสัณฐานยาวสวย
# พระปรางค์ทั้งสองดูเปล่งงามเสมอกัน
# ลายพระหัตถ์มีรอยอันลึก
# ลายพระหัตถ์มีรอยอันยาว
# ลายพระหัตถ์มีรอยอันตรง บ่มิได้ค้อมคด
# ลายพระหัตถ์มีรอยอันแดงรุ่งเรือง
# รัศมีพระกายโอภาสเป็นปริมณฑลโดยรอบ
# กระพุ้งพระปรางค์ทั้งสองเคร่งครัดบริบูรณ์
# กระบอกพระเนตรกว้างแลยาวงามพอสมกัน
# ดวงพระเนตรกอปรด้วยประสาททั้ง 5 มีขาวเป็นอาทิผ่องใสบริสุทธิ์ทั้งสิ้น
# ปลายเส้นพระโลมาทั้งหลายมิได้งอมิได้คด
# พระชิวหามีสัณฐานอันงาม
# พระชิวหาอ่อนบ่มิได้กระด้างมีพรรณอันแดงเข้ม
# พระกรรณทั้งสองมีสัณฐานอันยาวดุจกลีบปทุมชาติ
# ช่องพระกรรณมีสัณฐานอันกลมงาม
# ระเบียบพระเส้นทั้งปวงนั้นสละสลวยบ่มิได้หดหู่ในที่อันใดอันหนึ่ง
# แถวพระเส้นทั้งหลายซ่อนอยู่ในพระมังสะทั้งสิ้น บ่มิได้เป็นคลื่นฟูขึ้นเหมือนสามัญชนทั้งปวง
# พระเศียรมีสัณฐานงามเหมือนฉัตรแก้ว
# ปริมณฑลพระนลาฏโดยกว้างยาวพอสมกัน
# พระนลาฏมีสัณฐานอันงาม
# พระโขนงมีสัณฐานอันงามดุจคันธนูอันก่งไว้
# พระโลมาที่พระโขนงมีเส้นอันละเอียด
# เส้นพระโลมาที่พระโขนงงอกขึ้นแล้วล้มราบไปโดยลำดับ
# พระโขนงนั้นใหญ่
# พระโขนงนั้นยาวสุดหางพระเนตร
# ผิวพระมังสะละเอียดทั่วทั้งพระกาย
# พระสรีรกายรุ่งเรืองไปด้วยสิริ
# พระสรีรกายมิได้มัวหมอง ผ่องใสอยู่เป็นนิตย์
# พระสรีรกายสดชื่นดุจดวงดอกปทุมชาติ
# พระสรีรสัมผัสอ่อนนุ่มสนิท บ่มิได้กระด้างทั่วทั้งพระกาย
# กลิ่นพระกายหอมฟุ้งดุจกลิ่นสุคนธกฤษณา
# พระโลมามีเส้นเสมอกันทั้งสิ้น
# พระโลมามีเส้นละเอียดทั่วทั้งพระกาย
# ลมอัสสาสะและปัสสาสะลมหายพระทัยเข้าออกก็เดินละเอียด
# พระโอษฐมีสัณฐานอันงามดุจแย้ม
# กลิ่นพระโอษฐหอมดุจกลิ่นอุบล
# พระเกสาดำเป็นแสง
# กลิ่นพระเกสาหอมฟุ้งขจรตลบ
# พระเกสาหอมดุจกลิ่นโกมลบุบผชาติ
# พระเกสามีสัณฐานเส้นกลมสลวยทุกเส้น
# พระเกสาดำสนิททั้งสิ้น
# พระเกสากอปรด้วยเส้นอันละเอียด
# เส้นพระเกสามิได้ยุ่งเหยิง
# เส้นพระเกสาเวียนเป็นทักขิณาวัฏทุก ๆ เส้น
# วิจิตรไปด้วยระเบียบพระเกตุมาลา กล่าวคือถ่องแถวแห่งพระรัศมีอันโชตนาการขึ้น ณ เบื้องบนพระอุตมังคสิโรตม์ฯ 
#

**อนุพยัญชนะในคัมภีร์สันสกฤต**
ทั้งนี้ ในคัมภีร์ลลิตวิสตระ ซึ่งเป็นพระพุทธประวัติภาษาสันสกฤตของนิกายสรวาสติวาส ได้บรรยายถึงอนุพยัญชนะในภาษาสันสกฤตไว้อย่างละเอียด ดังนี้
# ตุงฺคนขะ เล็บนูน 
# ตามฺรนขะ เล็บแดง 
# สนิคฺธนขะ เล็บอ่อนเป็นเงางาม 
# วฺฤตฺตางฺคุลิ นิ้วพระหัตถ์และนิ้วพระบาทกลม 
# อนุปูรฺวจิตฺรางฺคุลิ นิ้วพระหัตถ์และนิ้วพระบาทงามเรียว 
# คูฒศิระ พระเศียรราบเรียบ 
# คูฒคุลฺผะ พระโคปกะ (ตาตุ่ม) ราบเรียบ 
# ฆนสนฺธิ ข้อต่อมั่นคงแข็งแรง 
# อวิษมปาทะ ฝ่าพระบาทเสมอกัน 
# อายตปารฺษฺณิศะ ส้นพระบาทยาว 
# สนิคฺธปาณิเลขะ ลายพระหัตถ์ละเอียดงาม 
# ตุลยปาณิเลขะ ลายพระหัตถ์เหมือนกัน (ทั้งสองข้าง) 
# คัมภีรปาณิเลขะ ลายพระหัตถ์ลึก 
# อชิหฺมปณิเลขะ ลายพระหัตถ์ไม่หักคด 
# อนุปูรฺวปาณิเลขะ ลายพระหัตถ์เรียวตามลำดับ 
# พิมฺโพษฺฐะ ริมพระโอษฐ์แดงดั่งผลตำลึงสุก 
# โนจฺจาวจศพฺทะ พระสุรเสียงไม่ดัง 
# มฺฤทุตรุณตามฺรชิหวะ พระชิวหาอ่อนและแดงสด 
# คชครชิตาภิสฺตนิตเมฆสวฺรมธุรมญฺชุโฆษะ มีพระสุรเสียง ก้องเหมือนช้างร้อง และเมฆกระหึ่ม แต่หวานและอ่อนโยนไพเราะ 
# ปริปูรฺณวฺยญชนะ ตรัสได้ชัดเจนถูกต้องเต็มตามพยัญชนะ 
# ปฺรลมฺพพาหุ พระพาหา (แขน) ยาว 
# ศุจิคาตฺรวสฺตุสํปนฺนะ สมบูรณ์ด้วยพระวรกายวัสดุอันสะอาดบริสุทธิ์ 
# มฺฤทุคาตฺระ พระวรกายนิ่ม 
# วิศาลคาตฺระ พระวรกายกว้าง 
# อทีนคาตฺร พระวรกายไม่ซูบซีดแลดูเป็นสง่าบ่งว่าเป็นผู้มีบุญ 
# อนุปูรโวนฺนตคาตฺร พระวรกายสูงเรียวขึ้นเป็นลำดับ 
# สุสมาหิตคาตฺระ พระวรกายตั้งขึ้นมั่นคงเป็นอย่างดี 
# สุวิภกฺตคาตฺระ พระวรกายได้ส่วนสัดดี 
# ปฺฤถุวิปุลสุปริปูรฺณชานุมณฺฑละ พระชานุมณฑล (ตัก) หนา กว้าง เต็ม เป็นอันดี 
# วฺฤตฺตคาตฺระ พระวรกายกลม 
# สุปริมฺฤษฺฏคาตฺระ พระวรกายเกลี้ยงเกลาดี 
# อชิหฺมวฺฤษภคาตฺระ พระวรกายเหมือนโคเพศผู้ 
# อนุปูรฺวคาตฺระ พระวรกายเรียวไปเป็นลำดับ 
# คมฺภีรนาภิ พระนาภีลึก 
# อชิหฺมนาภิ พระนาภีไม่บิดเบี้ยว 
# อนุปูรฺวนาภิ พระนาภีมีกลีบเป็นชั้น ๆ ลึกลงไปโดยลำดับ 
# ศุจฺยาจาระ พระจริยาวัตรเป็นระเบียบและพระมารยาทงดงาม 
# ฤษภวตฺสมนฺตปฺราสาทิกะ พระจริยาวัตรงามเหมือนโคเพศผู้ 
# ปรมสุวิศุทฺธวิติมิราโลกสมนฺตปฺรภะ พระวรกายบริสุทธิ์ผุดผ่อง เหมือนดวงอาทิตย์ฉายแสงในที่มืด 
# นาควิลมฺพิตคติ ทรงพระดำเนินแช่มช้อยเหมือนช้างเดิน 
# สึหวิกฺรานฺตคติ ทรงย่างกรายองอาจเหมือนสิงห์ 
# ฤษภวิกฺรานฺตคติ ทรงย่างกรายองอาจเหมือนโคเพศผู้ 
# หํสวิกฺรานฺตคติ ทรงย่างกรายละมุนละม่อมเหมือนหงส์ย่างก้าว 
# อภิปฺรทกฺษิณาวรฺต คติทรงพระดำเนินมีมรรยาทแสดงท่าเคารพอย่างดียิ่ง 
# วฺฤตฺตกุกฺษิ พระอุทร (ท้อง) กลม 
# มฺฤษฺฏกุกฺษิ พระอุทรเกลี้ยงเกลา 
# อชิหฺมกุกฺษิ พระอุทรไม่คดค้อม 
# จาโปทระ พระอุทรนูนโค้งเหมือนคันธนู 
# วฺยปคตฉนฺทโทษะนีลกาลกาทุษฺฏศรีระ พระวรกายปราศ จากเครื่อง ทำให้รัก และเครื่องทำให้ชัง (คือปราศจากเครื่องประทินโฉมเสริมสวยและสิ่งเปรอะเปื้อน) และปราศจากเครื่องประทุษร้ายผิว คือ ปานและไฝ 
# วฺฤตฺตทํษฺฏระ พระทาฐะ (เขี้ยว) ซี่กลม 
# ตีกฺษณทํษฺฏฺระ พระทาฐะคม 
# อนุปูรฺวทํษฺฏระ พระทาฐะเรียวเป็นลำดับ 
# ตุงคนาสะ พระนาสิก (จมูก) โด่ง 
# ศุจินยนะ พระเนตรแจ่มใสสะอาด 
# วิมลนยนะ พระเนตรไม่ขุ่นมัว 
# ปฺรหสิตนยนะ พระเนตรยิ้มแย้มร่าเริง 
# อายตนยนะ พระเนตรยาว 
# วิศาลยนะ พระเนตรกว้าง 
# นีลกุวลยทลสทฺฤศนยนะ พระเนตรเหมือนกลีบบัวเขียว 
# สหิตภฺรู พระขนง (คิ้ว) ดก 
# จิตฺรภฺรู พระขนงงาม 
# อสิตภฺรู พระขนงดำ 
# สํคตภฺรู พระขนงต่อกัน 
# อนุปูรวภฺรู พระขนงเรียวเป็นลำดับ 
# ปีนคณฺฑะ พระกโปล (แก้ม) เต็ม 
# อวิษมคณฺฑะ พระกโปลเท่ากันทั้งสองข้าง 
# วฺยปคตคณฺฑโทษะ พระกโปลปราศจากโทษ (คือไม่เป็นริ้ว รอยสิวฝ้า) 
# อนุปหตกฺรุษฺฏะ ไม่แสดงพระพักตร์เหี้ยมเกรียม 
# สุวิทิเตนฺทฺริยะ ประสาทอินทรีย์รับรู้ไว 
# สุปริปูรฺเณนฺทฺริยะ อินทรีย์ครบบริบูรณ์ (คือมี ตา หู จมูก ลิ้น กาย  หรือผิวหนัง ใจ บริบูรณ์ดี) 
# สํคตมุขลลาฏะ พระนลาฏ (หน้าผาก) รับกับพระพักตร์ 
# ปริปูรฺโณตฺตมางฺค พระเศียรอูมเต็ม 
# อสิตเกศะ พระเกศาดำ 
# สหิตเกศะ พระเกศาดก (สุสํคตเกศะ มีพระเกศารวมกันเป็นเกลียว) 
# สุรภิเกศะ พระเกศาหอม 
# อปรุษเกศะ พระเกศาไม่หยาบ 
# อนากุลเกศะ พระเกศาไม่ยุ่ง 
# อนุปูรฺวเกศ พระเกศาเรียงเส้นเป็นลำดับ 
# สุกุญฺจิตเกศะ พระเกศางอหงิกเป็นอันดี 
# ศฺรีวตฺส สฺวสฺติก นนฺทฺยาวรฺต วรฺธมานสํสฺถานเกศะ พระเกศา เจริญงามขมวดเวียนขวาเหมือนรูปสวัสติกะซึ่งเป็นศรีวัตสะ (เครื่องหมายกากบาทปลายหักมุมเวียนขวา)

**บทวิเคราะห์**
ทั้งนี้ มีผู้การวิเคราะห์ศึกษาเกี่ยวกับ มหาปุริสลักขณะ และอนุพยัญชนะในแง่มุมต่าง ๆ ว่า เป็นบุคลาทิษฐานอันสะท้อนถึงพระจิรยาวัตร และพระบารมีขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า อาทิ พระธรรมโกศาจารย์ (เงื่อม อินฺทปญฺโญ) หรือ พุทธทาสภิกขุ เขียนไว้ในหนังสือ “พุทธจริยา” เนื้อหากล่าวถึงพุทธลักษณะของพระพุทธเจ้าว่า ถ้าถือเอาตามตัวหนังสือนั้นแล้วจะผิดมากจนดูเป็นมนุษย์ที่มีรูปร่างประหลาดที่สุดก็ได้ แต่หากเมื่อมองให้ละเอียดจะพบว่า ลักษณะเหล่านี้เป็นการสะท้อนถึงพระมารยาทขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทั้งทางวาจา การพูดจา การกระทำนี้ก็ล้วนแต้ละเอียดประณีต เป็นลักษณะทางกายทางวาจา ลักษณะทางกายในประเภทนี้เราก็จะเห็นได้ว่ามันรวมอยู่ในคำว่า ศีล มีศีล คือการประพฤติทางกาย ทางวาจาถูกต้องบริสุทธิ์สะอาด น่ารัก เลื่อมใส พระพุทธลักษณะทางกายเป็นอย่างนี้"
ผู้เชี่ยวชาญดังเสนอการตีความอนุพยัญชนะไว่ในทำนองเดียวกันโดยยกตัวอย่าง การมีพระรัศมีรอบพระวรกาย ว่า อาจสะท้อนถึงนัยยะหลายแง่กล่าวคือ
# อาจหมายถึงรัศมีแห่งพระบริสุทธิคุณของพระองค์ที่ทรงเป็นผู้ปราศจากมลทินหรือกิเลสเครื่องเศร้าหมอง
# อาจหมายถึง รัศมีแห่งพระมหากรุณาธิคุณของพระองค์ที่แผ่กระจายสู่สรรพสัตว์ในทิศทั้งปวงอย่างไร้ขอบเขตจำกัดในเรื่องชนชั้น วรรณะ ผิวพรรณ หรือเพศ ซึ่งเป็นพระมหากรุณาจิตที่เป็นสากล
# อาจหมายถึงรัศมีแห่งปัญญาของพระองค์ที่แผ่กระจายสู่ทิศทั้งปวงเพื่อกำจัดความมืดแห่งอวิชชาที่ครอบงำสรรพสัตว์ให้เวียนว่ายตายเกิดในสังสารวัฏอันไร้เบื้องต้นและเบื้องปลายนี้
# อาจหมายถึงรัศมีแห่งธรรมที่แผ่กระจายไปสู่ทุกทิศและกว้างไกลไร้พรมแดน เพื่อให้แสงสว่างชี้ทางพ้นจากความทุกข์แก่สรรพสัตว์การที่พระพุทธเจ้าเสด็จไปที่แห่งใด รัศมีแห่งพระบริสุทธิคุณ รัศมีแห่งพระมหากรุณาธิคุณ รัศมีแห่งพระปัญญาธิคุณและรัศมีแห่งพระธรรม ก็แผ่กระจายไปถึงที่นั้นและยังแสงสว่างแห่งปัญญาและประโยชน์สุขให้เกิดขึ้นแก่สรรพสัตว์สมกับเป็นภควา คือผู้เสด็จไปดีแล้วหรือผู้เสด็จไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์

**อ้างอิง**

**บรรณานุกรม**
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2550) .พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์. กรุงเทพมหานคร : คณะผู้ษรัทธาร่วมกันจัดพิมพ์เป็นธรรมทาน- แสง มนวิทูร. (2512). ลลิตวิสตระ คัมภีร์พระพุทธประวัติฝ่ายมหายาน. พระนคร : กรมศิลปากร. 
*ฟองสมุทร วิชามูล. (2550). ศึกษามหาปุริสลักษณะของพระพุทธเจ้า." วิทยานิพนธ์หลักสูตรปริญญาพุทธศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาพุทธศาสนา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
*พุทธทาสภิกขุ. (2517). "พุทธจริยา." กรุงเทพมหานคร : ห้างหุ้นส่วนจำกัดการพิมพ์.
หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ