ศาสนาพุทธและวิทยาศาสตร์

มีการเสนอเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ว่า  ศาสนาพุทธนั้นเข้ากับวิทยาศาสตร์ได้  ทำให้ศาสนาพุทธได้กลายเป็นประเด็นหนึ่งในการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างศาสนาและวิทยาศาสตร์
มีการอ้างว่า  คำสอนทั้งทางปรัชญาทั้งทางจิตวิทยาในศาสนาพุทธ  มีส่วนที่เหมือนกันกับแนวคิดทางวิทยาศาสตร์และทางปรัชญา
ยกตัวอย่างเช่น  ศาสนาพุทธสนับสนุนให้ทำการตรวจสอบธรรมชาติอย่างเป็นกลาง ๆ 
แนวคิดที่นิยมบางอย่าง  เชื่อมคำสอนศาสนาพุทธกับทฤษฎีวิวัฒนาการ  ทฤษฎีกลศาสตร์ควอนตัม และทฤษฎีจักรวาลวิทยา  แต่ว่า  นักวิทยาศาตร์โดยมาก  เห็นความแตกต่างระหว่างคำสอนทางศาสนาและเกี่ยวกับอภิปรัชญาของศาสนาพุทธ  กับระเบียบวิธีทางวิทยาศาสตร์
ในปี ค.ศ. 1993 มีการตีพิมพ์แบบจำลองที่แปลงมาจากทฤษฎีพัฒนาการทางประชาน (theory of cognitive development) ของฌ็อง ปียาแฌ ที่เสนอว่า  ศาสนาพุทธเป็นวิธีการทางความคิดแบบที่สี่
นอกเหนือไปจากไสยศาสตร์  (magic) วิทยาศาสตร์  และศาสนา
มีการกล่าวถึงศาสนาพุทธว่ามีเหตุผลและไม่ใช่ความเชื่อแบบหักล้างไม่ได้  (dogma) และมีหลักฐานที่แสดงว่า  เป็นมาอย่างนี้แล้วมาตั้งแต่ต้น 
แม้จะมีผู้ที่เสนอว่า  ลักษณะเช่นนี้มีการให้ความสำคัญมากในปัจจุบัน  และเป็นการตีความใหม่โดยบางส่วน
แต่ว่า  ไม่ใช่ว่า  ทุกนิกายในศาสนาพุทธ  จะหลีกเลี่ยงการมีความเชื่อที่หักล้างไม่ได้  หรือสามารถวางตัวเป็นกลางเกี่ยวกับเรื่องเหนือธรรมชาติ  หรือว่าเปิดใจที่จะยอมรับการค้นพบทางวิทยาศาสตร์ (ที่อาจจะขัดกับหลักศาสนา)
รูปแบบของศาสนาพุทธมีหลายอย่าง  รวมทั้งแบบมีความเชื่ออย่างมั่นคงในลัทธิของตน (fundamentalism) 
แบบเน้นการบูชา
แบบอ้อนวอนผีบ้าน
และแบบที่มีความเชื่อทางไสยศาสตร์ต่าง ๆ
อย่างไรก็ดี  มีการอ้างถึงความเหมือนกันระหว่างการตรวจสอบทางวิทยาศาสตร์และแนวคิดวิถีพุทธ
ในปี ค.ศ. 2005  องค์ทะไลลามะที่สิบสี่  เทนซิน เกียตโซ  ได้กล่าวปาฐกถาในงานประชุมของสมาคมประสาทวิทยาศาสตร์ (Society for Neuroscience) ในเมืองวอชิงตัน ดี.ซี.
ที่กำหนด  "การตั้งความสงสัยเกี่ยวกับเรื่องสัมบูรณ์ (คือความเชื่อว่าสิ่งนี้ต้องเป็นอย่างนี้เท่านั้น)" และการพึ่งอาศัยความเป็นเหตุผล (causality) และประสบการณ์นิยม  (empiricism) ว่าเป็นหลักที่เหมือนกันในพุทธศาสนาและวิทยาศาสตร์.

**พุทธศาสนาและระเบียบวิธีทางวิทยาศาสตร์**
โดยมีความสอดคล้องกับระเบียบวิธีทางวิทยาศาสตร์มากกว่าศาสนาที่สืบ ๆ กันมาและที่อาศัยความเชื่ออื่น ๆ กาลามสูตรยืนยันให้ทำการประเมินหลักฐานอย่างถูกต้อง  ไม่ให้อาศัยเพียงแค่ความเชื่อ  เรื่องที่เล่าต่อ ๆ กันมา  หรือการคาดคิดเพียงเท่านั้น  คือ
แนวทางทั่วไปของพระสูตรนั้นเหมือนกับคำขวัญของราชสมาคมแห่งลอนดอนว่า  "อย่าไปถือเอาเพียงคำของใครว่าเป็นจริง" (Take no-one's word for it)

**ศาสนาพุทธและจิตวิทยา**
ในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1970 มีผลงานทดลองหลายงานที่เสนอว่า  กรรมฐานในพุทธศาสนา  สามารถให้ความเข้าใจเกี่ยวกับสภาวะทางจิตได้อย่างกว้างขวาง
และความสนใจในการใช้กรรมฐานเป็นวิธีให้ความรู้เกี่ยวกับสภาวะทางจิตก็ได้เริ่มประทุขึ้นใหม่เร็ว ๆ นี้  เพราะเหตุแห่งเทคโนโลยีที่สามารถใช้สร้างภาพสมองเช่น fMRI และ SPECT
งานวิจัยเช่นนี้ได้รับคำสนับสนุนจากองค์ทะไลลามะที่สิบสี่  ผู้ได้แสดงความสนใจในการสำรวจหาความเชื่อมโยงกันระหว่างพุทธศาสนาและวิทยาศาสตร์  และทรงเสด็จไปยังงานประชุมของสถาบันจิตและชีวิต (Mind and Life Institute) เสมอ ๆ
ในปี ค.ศ. 1974 อาจารย์กรรมฐานของนิกายกาจูร์ปะแห่งพุทธวัชรยานได้พยากรณ์ว่า  "พุทธศาสนาจะมาถึงประเทศตะวันตกโดยเป็นจิตวิทยา"
ซึ่งเป็นทัศนคติที่ไม่ค่อยมีคนเห็นด้วยในช่วงนั้น
แต่จริง ๆ แล้วแนวคิดต่าง ๆ ของศาสนาพุทธได้เผยแพร่ไปในประเทศตะวันตก  มากที่สุดในทางวิทยาศาสตร์ที่เกี่ยวกับจิตวิทยา
ทฤษฎีวิทยาศาสตร์ปัจจุบัน  เช่นที่คิดขึ้นโดยคาร์ล รอเจอร์ส  มีอะไรหลายอย่างที่คล้ายกับแนวคิดพุทธ
น.พ. วิลเลียม เจมส์  ผู้นับถือกันว่าเป็นบิดาของสาขาจิตวิทยาในประเทศสหรัฐอเมริกา  มักจะใช้แนวคิดจากศาสนาพุทธ  เมื่อกำหนดแนวคิดเกี่ยวกับการรับรู้  เช่น  คำว่า "stream of consciousness" (กระแสจิต) ซึ่งมาจากคำบาลีว่า  "วิญฺญาณโสต"
ในหนังสือ Varieties of Religious Experience (ความต่าง ๆ กันของประสบการณ์ทางศาสนา) เจมส์ได้โปรโมตการใช้กรรมฐานในจิตวิทยา
มีคนกล่าวว่า  เขาได้ประกาศต่อหน้าเล็กเช่อร์ที่มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดว่า  "นี่จะเป็นจิตวิทยาที่ทุกคนจะต้องศึกษาอีก 25 ปีต่อจากนี้"

**ศาสนาพุทธโดยเป็นวิทยาศาสตร์**
อาจารย์กรรมฐานโกเอ็นก้าอธิบาย  "พุทธธรรม" ว่าเป็น "วิทยาศาสตร์เกี่ยวกับจิตและสสารล้วน ๆ"
และอ้างว่า  ศาสนาพุทธใช้ศัพท์และเหตุผลทางปรัชญาและจิตวิทยา  ที่แม่นยำ  ที่เป็นเชิงวิเคราะห์date=July 2008 
อาจารย์พรรณนาคำสอนของพระพุทธเจ้าว่า  ไม่ใช่เป็นความเชื่อในหลักคำสอนที่พิสูจน์ไม่ได้  แต่เป็นการตรวจสอบธรรมชาติตามความเป็นจริง  ซึ่งต้องอาศัยการทำ  ไม่เอนเอียง  และไม่ลำเอียงdate=July 2008
สิ่งที่ยอมรับกันทั่ว ๆ ไปในคำสอนศาสนาพุทธก็คือ  ผลต้องเกิดจากเหตุ
เริ่มตั้งแต่ปฐมเทศนาคือธัมมจักกัปปวัตนสูตรเป็นต้นไป  พระพุทธเจ้าได้ทรงอธิบายความจริงของสิ่งทั้งปวงโดยความเป็นเหตุและผล
เช่น  ความทุกข์และโทมนัสที่มีอยู่ในคนใดคนหนึ่ง  ล้วนแต่มาจากเหตุ
วิธีการหนึ่งที่จะอธิบายมรรคมีองค์แปดก็คือ  การหันเข้าหาความจริงที่มีอยู่ในปัจจุบัน  และทำความเข้าใจความจริงนั้นโดยประจักษ์
แม้ว่า จะมีการถกเถียงกันว่า  การตรวจสอบเช่นนี้เป็นไปทางอภิปรัชญาหรือญาณวิทยา
พระภิกษุนิกายเซน  ทิก เญิ้ต หั่ญได้เขียนเกี่ยวกับศาสนาพุทธและวิทยาศาสตร์ไว้ว่า 

**คำกล่าวของนักวิทยาศาตร์สำคัญ**
นีลส์ บอร์  นักฟิสิกส์ผู้ได้รับรางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์ในปี ค.ศ. 1922 ได้กล่าวไว้ว่า
เบอร์ทรันด์ รัสเซลล์  นักปราชญ์ผู้ได้รางวัลโนเบลสาขาวรรณกรรมในปี ค.ศ. 1950 ได้พรรณนาศาสนาพุทธว่าเป็นปรัชญาเชิงวิทยาศาสตร์และ speculative philosophy โดยกล่าวว่า
ส่วนนักวิทยาศาสตร์ชาวอเมริกันผู้เป็นบิดาของระเบิดปรมาณู  ดร. เจ. โรเบิร์ต ออพเพนไฮเมอร์ใช้อุปมาเกี่ยวกับศาสนาพุทธเมื่ออธิบายหลักความไม่แน่นอน คือ

**ดูเพิ่ม**
 พุทธศาสนากับทฤษฎีวิวัฒนาการ

**เชิงอรรถและอ้างอิง**

**ข้อมูลอื่น**
หนังสือและวารสาร
*Sarunya Prasopchingchana & Dana Sugu, 'Distinctiveness of the Unseen Buddhist Identity' (International Journal of Humanistic Ideology, Cluj-Napoca, Romania, vol. 4, 2010)
*Donald S. Lopez Jr., Buddhism and Science: A Guide for the Perplexed (University of Chicago Press 2008)
*Matthieu Ricard, Trinh Xuan Thuan, The Quantum and the Lotus (Three Rivers Press 2004)
*Richard H. Jones, Science and Mysticism: A Comparative Study of Western Natural Science, Theravada Buddhism, and Advaita Vedanta (Bucknell University Press, 1986; paperback ed., 2008)
*Richard H. Jones, Piercing the Veil: Comparing Science and Mysticism as Ways of Knowing Reality (Jackson Square Books, 2010)
*Tenzin Gyatso, The Dalai Lama XIV, The Universe in a Single Atom: The Convergence of Science and Spirituality, (Morgan Road Books 2005)
*McMahan, David, “Modernity and the Discourse of Scientific Buddhism.” Journal of the American Academy of Religion, Vol. 72, No. 4 (2004), 897-933.
*B. Alan Wallace, Hidden Dimensions: The Unification of Physics and Consciousness (Columbia Univ Press 2007)
*B. Alan Wallace (ed), Buddhism and Science: breaking new ground (Columbia Univ Press 2003)
*B. Alan Wallace, Choosing Reality: A Buddhist Perspective of Physics and the Mind, (Snow Lion 1996)
*Robin Cooper, The Evolving Mind: Buddhism, Biology and Consciousness, Windhorse (Birmingham UK 1996)
*Daniel Goleman (in collaboration with The Dalai Lama), Destructive Emotions, Bloomsbury (London UK 2003)
*Rapgay L, Rinpoche VL, Jessum R, Exploring the nature and functions of the mind: a Tibetan Buddhist meditative perspective, Prog. Brain Res. 2000 vol 122 pp 507-15
เว็บไซต์- What is the science when compare to Buddhism? date=20 March 2015 - Australian Institute for Consciousness Studies date=24 October 2015 - Buddhism and Science- Full text of 2004 paper examining effects of long-term meditation on brain function- Full text of 2003 paper examining the effect of mindfulness meditation on brain and immune function- The Mind and Life Conferences date=1 August 2015 - Buddha on the Brain - Dalai Lama on the Society for Neuroscience's annual conference- Collection of quotes regarding Buddhism and science date=14 September 2012 
*Science meets Dharma Pratityasamutpada. http://philpapers.org/rec/KOHPIE
หมวดหมู่:ศาสนาพุทธกับวิทยาศาสตร์