จักรวรรดิ

จักรวรรดิ (อ่านว่า จัก-กฺระ-หฺวัด, อังกฤษ: empire) ถูกนิยามว่าหมายถึง "กลุ่มชาติรัฐหรือชาติพันธุ์ที่อยู่ภายใต้การปกครองของจักรพรรดิหรืออธิปไตยของรัฐอื่น ๆ ที่ทรงอิทธิพล โดยทั่วไปมีอาณาเขตกว้างใหญ่กว่าราชอาณาจักร" 
นักวิชาการได้ถกเถียงกันมานานเกี่ยวกับคำว่า “Empire” ในภาษาอังกฤษหรือ “จักรวรรดิ” ในภาษาไทย (จากคำภาษาละติน “imperium” ที่หมายถึงสายการบังคับบัญชาทางการทหารของรัฐบาลโรมันโบราณ) โดยทั่วไปมักนิยามให้เป็นรัฐที่มีอาณาจักรอื่นที่มีประชากรและวัฒนธรรมที่แตกต่างชัดเจนอยู่ภายใต้อิทธิพลอำนาจการปกครองหรืออยู่ในเครือจักรภพ เช่นประเทศในเครือจักรภพอังกฤษในปัจจุบัน นิยามอีกรูปแบบหนึ่งอาจเน้นปัจจัยทางเศรษฐกิจหรือการเมือง แต่โดยทั่วไปมักหมายถึงการครอบงำทางอำนาจการทหาร
เช่นเดียวกับรัฐทั่วไป จักรวรรดิจะมีโครงสร้างทางการเมืองของตนเอง หรืออย่างน้อยก็โดยวิธีกดขี่บังคับให้อยู่ใต้อำนาจ จักรวรรดิบนแผ่นดินใหญ่ (เช่น จักรวรรดิมองโกล หรือจักรวรรดิอาคีเมนิดเปอร์เชีย – Achaemenid Persia) มักจะขยายไปตามอาณาเขตที่ประชิดต่อเนื่องกัน ส่วนจักรวรรดิทางทะเล (เช่น จักรวรรดิเอเธนีเนียน จักรวรรดิโปรตุเกสและจักรวรรดิอังกฤษ) อาจมีอาณาเขตกระจัดกระจายหลวม ๆ แต่อยู่ในอำนาจการควบคุมทางกองทัพเรือเป็นต้น
จักรวรรดิที่มีมาก่อนจักรวรรดิโรมันหลายร้อยปี ได้แก่จักรวรรดิอียิปต์ซึ่งได้ก่อตั้งจักรวรรดิเมื่อประมาณ 1000 ปีก่อน พ.ศ. โดยการรุกรานและผนวกนิวเบียและรัฐอิสระโบราณชื่อเลแวนต์ (Levant) จักรวรรดิแอคคาเดียนแห่งซาร์กอนแห่งแอคแคดมีตัวตนอยู่ในฐานะเป็นรูปแบบแรกสุดของจักรวรรดิบนแผ่นดินใหญ่ที่ห่างไกล จักรวรรดิมีความแตกต่างโดยชัดเจนจากการเป็นสหพันธรัฐซึ่งมีความผูกพันทางการปกครองแต่มีอำนาจที่เป็นอัตตาณัติ (autonomy) ที่มากพอควรที่รัฐบาลกลางล่วงละเมิดมิได้ ในอีกแง่มุมหนึ่งอาจกล่าวเปรียบเทียบจักรวรรดิทางกายภาพได้ว่าเป็นการครอบงำด้วยอิทธิพลที่มิใช่การทหารโดยตรง แต่เป็นการตกอยู่ในเขตอิทธิพลทางการเมืองและวัฒนธรรมที่เป็นไปในทางเดียวกัน มองที่อีกด้านของเหรียญเดียวกันนี้ก็อาจเห็นได้อีกมุมมองหนึ่งได้ว่าเป็นการใช้ยุทธวิธีแบ่งแยกแล้วปกครอง
โดยกลุ่มชนที่ต่างเชื้อชาติและวัฒนธรรม (“ศัตรูของศัตรูของเราก็คือเพื่อนของเรา”) โดยเข้าไปแทรกแซงระหว่างกลางเพื่อประโยชน์สูงสุดของจักรวรรดิ
การเปรียบเทียบอีกแบบหนึ่งได้แก่แนวคิด “มหาอำนาจ” และ “อภิมหาอำนาจ” ซึ่งได้ปรากฏตัวอย่างที่เป็นที่ประจักษ์มาแล้วคือจักรวรรดิบริติชที่นับเป็นอภิมหาอำนาจได้ ในช่วงที่รุ่งเรืองจักรวรรดิอังกฤษใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ของโลกโดยมีอาณาเขตครอบคลุมพื้นที่มากกว่าหนึ่งในสี่ของพื้นที่ที่เป็นแผ่นดินของโลก มีอำนาจครอบงำทางการเมือง เศรษฐกิจ การเงินและวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีในช่วงเวลานั้นไปเกือบทั้งโลก

**รายชื่อจักรวรรดิ**

**จักรวรรดิโบราณ**
 จักรวรรดิเอลาไมท์ (Elamite Empire) (ประมาณ 2160 ปี ก่อน พ.ศ. – พ.ศ. 4)- จักรวรรดิแอกแคด (Akkadian Empire) (ประมาณ 1800 ปี ก่อน พ.ศ. – 1600 ปีก่อน พ.ศ.)- จักรวรรดิมิโนอัน (minoan Empire) (1457 ปีก่อน พ.ศ. – 957 ปีก่อน พ.ศ.)- จักรวรรดิเออร์ที่ 3 (Ur III Empire) (ประมาณ 1560 ปีก่อน พ.ศ. – 1457 ปีก่อน พ.ศ.)- จักรวรรดิบาบิโลน (Babylonian Empire) (ประมาณ 1360 ปีก่อน พ.ศ. – 1060 ปีก่อน พ.ศ.)- จักรวรรดิอียิปต์ (Egyptian Empire) (1010 ปีก่อน พ.ศ. – 530 ปีก่อน พ.ศ.)- จักรวรรดิฮิทไทท์ (Hittite Empire) (ประมาณ 920 ปีก่อน พ.ศ. – 640 ปีก่อน พ.ศ.)- จักรวรรดิฟินิเชีย (Phoenicia Empire) 660 ปีก่อน พ.ศ. – 260 ปีก่อน พ.ศ.) - จักรวรรดิอิสเรไรท์ (Israelite Empire) (510 ปีก่อน พ.ศ. - 380 ปีก่อน พ.ศ.)- จักรวรรดิอัสซีเรีย (Assyrian Empire) (ประมาณ 360 ปีก่อน พ.ศ. – 69 ปีก่อน พ.ศ.)- จักรวรรดิอคีเมนียะห์ (Achaemenid Empire) - จักรวรรดิเปอร์เซีย ประมาณ 7 ปีก่อน พ.ศ. – พ.ศ. 213)- จักรวรรดิมคธ (Magadhan Empire) (พ.ศ. 43 – พ.ศ. 243/404?)- จักรวรรดิมาเกโดนีอา (Macedonian Empire) (ประมาณ พ.ศ. 205 – พ.ศ. 234)- จักรวรรดิโมริยะ (Maurya Empire) (พ.ศ. 222 – พ.ศ. 358)- จักรวรรดิเซลูซิด (Seleucid Empire) (พ.ศ. 220 – พ.ศ. 483)- จักรวรรดิสาตวาหนะ (Satavahana Empire)- จักรวรรดิฉิน (Empire of Qin) (พ.ศ. 322 – พ.ศ. 337)- จักรวรรดิฮั่น (Han Empire)- จักรวรรดิพาร์เทียน (Parthian Empire) (ประมาณ 343 ปีก่อน พ.ศ. – พ.ศ. 767)- จักรวรรดิโรมัน (พ.ศ. 516 – พ.ศ. 863)

**คริสตสหัสวรรษที่ 1**
 จักรวรรดิกุษาณะ (Kushan Empire)- จักรวรรดิซาสซาเนีย (Sassanian Empire) (พ.ศ. 767 – พ.ศ. 1194) - จักรวรรดิพาลไมรีน (Palmyrene Empire) (พ.ศ. 803 – พ.ศ. 815)- จักรวรรดิเทโอทิหัวคาโน (Teotihuacano Empire) (พ.ศ. 843 – พ.ศ. 1543)- จักรวรรดิโรมันตะวันตก (พ.ศ. 863 – พ.ศ. 1019)- จักรวรรดิไบแซนไทน์ (Byzantine Empire) (พ.ศ. 863 – พ.ศ. 1996)- จักรวรรดิคุปตะ (Gupta Empire) (พ.ศ. 863 – พ.ศ. 1093)- จักรวรรดิสุย (Sui Empire)- จักรวรรดิถัง (Tang Empire)- จักรวรรดิเทียฮัวนาโก (Tiahuanaco Empire) (พ.ศ. 1043 – พ.ศ. 1543)- จักรวรรดิอัคซูไมท์ (Aksumite Empire) (พ.ศ. 943 – พ.ศ. 1243)- จักรวรรดิแฟรงค์ (Frankish Empire) (ประมาณ พ.ศ. 1052 – พ.ศ. 1386)- จักรวรรดิศรีวิชัย (Srivijaya Empire) (พ.ศ. 1202 - ราวพุทธศตวรรษที่ 18)- จักรวรรดิธิเบต (Tibetan Empire) ( ประมาณ พ.ศ. 1143 – ประมาณ พ.ศ. 1543)- จักรวรรดิอาหรับ (Arab Empire) (ประมาณพ.ศ. 1173 – พ.ศ. 1801)- จักรวรรดิบัลแกเรีย (Bulgarian Empire) (พ.ศ. 1224 – พ.ศ. 1561 และ พ.ศ. 1728 – พ.ศ. 1939)- จักรวรรดิจาลุกยะ (Chalukya Empire) (พ.ศ. 1050 – พ.ศ. 1650)- จักรวรรดิราษฏรกูฏ (Rashtrakuta Empire) (พ.ศ. 1278 – พ.ศ. 1525)- จักรวรรดิปาละ (Pala Empire) - จักรวรรดิเหลียว (Liao Empire)- จักรวรรดิซ่ง (Song Empire)- จักรวรรดิโจฬะ (Chola Empire) (พ.ศ. 1345 – พ.ศ. 1745)- จักรวรรดิเวนิส (Venetian Empire) (พ.ศ. 1345  – พ.ศ. 2340)- จักรวรรดิขอม (Kom Empire) (พ.ศ. 1345 – พ.ศ. 2005)- จักรวรรดิเกรทโมราเวีย (Great Moravian Empire) (พ.ศ. 1376 – ประมาณ พ.ศ. 1445)- จักรวรรดินอร์มัน (Norman Empire) (พ.ศ. 1454 – ประมาณ พ.ศ. 1645)- จักรวรรดิกานา (Ghana Empire) (ประมาณ พ.ศ. 1445 – พ.ศ. 1783)- จักรวรรดิตูอิตองงา  (Tu'i Tonga Empire) (พ.ศ. 1493 – พ.ศ. 2418?)- จักรวรรดิกาซานาวิด (Ghaznavid Empire) (พ.ศ. 1506 – พ.ศ. 1730)- จักรวรรดิโกคูรยอ (Goguryeo Empire) (พ.ศ. 506 – พ.ศ. 1211)- อาณาจักรพัลแฮ (Balhae Empire) (พ.ศ. 1241 – พ.ศ. 1469)- จักรวรรดิเวียดนาม (Vietnamese Empire) (พ.ศ. ? – พ.ศ. 2488)- จักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ (พ.ศ. 1505 – พ.ศ. 2349)- จักรวรรดิฮังการี (Hungarian Empire) (พ.ศ. 1543 – พ.ศ. 2461)

**คริสต์ศตวรรษที่ 11-15**
 จักรวรรดิฮอยซาลา (Hoysala Empire) (พ.ศ. 1569 – พ.ศ. 1886)- จักรวรรดิเซลจุค (Seljuk Empire) (ประมาณ พ.ศ. 1580 – พ.ศ. 1737)- จักรวรรดิคองโก (Kongo Empire) (ประมาณ พ.ศ. 1643 – ประมาณ พ.ศ. 2427)- จักรวรรดิเอธิโอเปีย (Ethiopian Empire) (ประมาณ พ.ศ. 1680 – พ.ศ. 2518)- จักรวรรดิอาณานิคมเดนมาร์ก (Danish colonial empire) (พ.ศ. 1750 – พ.ศ. 2496)- จักรวรรดิลาติน (Latin Empire) (พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 1804)- จักรวรรดิมองโกล (Mongol Empire) (พ.ศ. 1749 – พ.ศ. 2045)- จักรวรรดิอบิสซีเนีย (Abyssinian Empire) (พ.ศ. 1813 – พ.ศ. 2517)- จักรวรรดิออตโตมัน (Ottoman Empire) (พ.ศ. 1824 – พ.ศ. 2466)- จักรวรรดิมัชปาหิต (Majapahit Empire) (พ.ศ. 1836 – ประมาณ พ.ศ. 2043)- จักรวรรดิมาลี (Mali Empire) (พ.ศ. 1778 – พ.ศ. 2188)- จักรวรรดิหยวน (Yuan Empire) (พ.ศ. 1814 – พ.ศ. 1911)- จักรวรรดิเซอร์เบีย (Serbian Empire) (พ.ศ. 1888 – พ.ศ. 1914)- จักรวรรดิวิชัยนคร (Vijayanagar Empire) (ประมาณ พ.ศ. 1879 – พ.ศ. 2193)- จักรวรรดิหมิง (Ming Empire) (พ.ศ. 1911 – พ.ศ. 2187)- จักรวรรดิแอซเท็ก (Aztec Empire) (พ.ศ. 1918 – พ.ศ. 2064)- โกลเดนฮอร์ด (Golden Horde) (พ.ศ. 1921 – พ.ศ. 2045)- จักรวรรดิซองไฮ (Songhai Empire) (พ.ศ. 1950 – พ.ศ. 2050)- จักรวรรดิทิมูริด (Timurid Empire) (พ.ศ. 1944 – พ.ศ. 2048)- จักรวรรดิอินคา (Incan Empire) (พ.ศ. 1981 – พ.ศ. 2076)- จักรวรรดิโปรตุเกส (Portuguese Empire) (พ.ศ. 1958 – พ.ศ. 2542)- จักรวรรดิสเปน (Spanish Empire) (พ.ศ. 2035 – พ.ศ. 2518)

**คริสต์ศตวรรษที่ 16-ปฏิวัติอุตสาหกรรม**
 จักรวรรดิซาฟาวิด (Safavid Empire) (พ.ศ. 2045 – พ.ศ. 2265)- จักรวรรดิโมกุล (Mughal Empire) (พ.ศ. 2069 – พ.ศ. 2400)- จักรวรรดิสวีเดน (Swedish Empire) (พ.ศ. 2104 – พ.ศ. 2421)- จักรวรรดิอังกฤษ (British Empire) (ประมาณ พ.ศ. 2126 – )- จักรวรรดิฝรั่งเศส (French Empire) (ประมาณ พ.ศ. 2148 –  )- จักรวรรดิดัตช์ (Dutch Empire) (พ.ศ. 2163 –  )- จักรวรรดิชิง (Qing Empire) (พ.ศ. 2187 – พ.ศ. 2455)- จักรวรรดิมราฐา (Maratha Empire) (พ.ศ. 2217– พ.ศ. 2304)- จักรวรรดิซูลู (Zulu Empire) (ประมาณช่วงศตวรรษ พ.ศ. 2244  – พ.ศ. 2343)- จักรวรรดิรัสเซีย (Russian Empire) (พ.ศ. 2264 – พ.ศ. 2460)

**ยุคปฏิวัติอุตสาหกรรม-ปัจจุบัน**
 จักรวรรดิออสเตรีย (Austrian Empire) (พ.ศ. 2347 – พ.ศ. 2410)- จักรวรรดิเม็กซิโก (Mexican Empire) (พ.ศ. 2365 – พ.ศ. 2366 และ พ.ศ. 2407 – พ.ศ. 2410)- จักรวรรดิบราซิล (Brazilian Empire) (พ.ศ. 2365 – พ.ศ. 2432)- จักรวรรดิอิตาลี (Italian Empire) (พ.ศ. 2404 – พ.ศ. 2488)- จักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการี (Austro-Hungarian Empire) (พ.ศ. 2410 – พ.ศ. 2461)- จักรวรรดิเยอรมัน (German Empire) (พ.ศ. 2414 – พ.ศ. 2461)- จักรวรรดิญี่ปุ่น (Empire of Japan) (พ.ศ. 2414 – พ.ศ. 2488)- จักรวรรดิอาณานิคมเบลเยียม (Belgian Empire) (พ.ศ. 2428 – พ.ศ. 2486)- จักรวรรดิเกาหลี (Korean Empire) (พ.ศ. 2440 – พ.ศ. 2453)- จักรวรรดิอเมริกัน (American Empire) (พ.ศ. 2441 – พ.ศ. 2551)- จักรวรรดิสหภาพโซเวียต (Soviet Union) (พ.ศ. 2460 – พ.ศ. 2534)- จักรวรรดิไรช์ที่สาม (Third Reich) (พ.ศ. 2482 – พ.ศ. 2488)- จักรวรรดิแอฟริกากลาง (Central African Empire) (พ.ศ. 2520 – พ.ศ. 2522)

**ดูเพิ่ม**
 จักรวรรดินิยม- จักรวรรดิอาณานิคม- รายชื่อจักรวรรดิเรียงตามพื้นที่- ลัทธิอาณานิคม

**อ้างอิง**

หมวดหมู่:การปกครอง