พระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ)

พระยาอนุมานราชธน (14 ธันวาคม พ.ศ. 2431 - 12 กรกฎาคม พ.ศ. 2512) เป็นขุนนาง นักปรัชญา และนักวิชาการชาวไทย ผู้มีผลงานดีเด่นทางด้านวัฒนธรรมและเป็นหนึ่งในบุคคลสำคัญของโลกชาวไทย ประจำปี พ.ศ. 2531 ของยูเนสโก

**ประวัติ**

**ชาติกำเนิด**
พระยาอนุมานราชธน เกิดเมื่อวันศุกร์ที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2431  ที่เรือนไม้หลังหนึ่ง ติดคูด้านใต้วัดพระยาไกร แถวโรงเลื่อยบริษัทบอร์เนียว  ซึ่งตั้งอยู่ที่ ตำบลพระยาไกร  อำเภอยานนาวา จังหวัดพระนคร (ซึ่งปัจจุบันคือแขวงวัดพระยาไกร เขตบางคอแหลม กรุงเทพมหานคร) เป็นบุตรของนายหลีกับนางเฮียะ  มีชื่อเดิมว่า หลีกวงหยง  ต่อมา ได้เปลี่ยนเป็น ยง และได้รับพระราชทานนามสกุลจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวว่าเสฐียรโกเศศ  ต่อมาวันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 จึงได้รับพระบรมราชานุญาตให้ใช้ราชทินนามอนุมานราชธนเป็นชื่อสกุล

**การศึกษา**
เมื่ออายุราวห้าหกขวบได้เริ่มเรียนหนังสือกับบิดา โดยต้องตื่นตั้งแต่ตีห้ามาอ่านหนังสือ ครั้นอายุได้สักสิบขวบมารดาก็พาไปฝากเข้าโรงเรียนบ้านพระยานานา อยู่แถวใต้ปากคลองวัดทองเพลง เป็นนิวาสถานเดิมของพระยานานาพิพิธ บุตรชายคนหนึ่งของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ โรงเรียนนี้สอนทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษ เด็กชายยงเรียนได้เร็วมากกว่าคนอื่นเพราะได้เรียนหนังสือมาแล้วกับบิดา  
ต่อมาจึงเข้าเรียนโรงเรียนอัสสัมชัญ ในปี พ.ศ. 2443 ได้เลขประจำตัว อสช 1112 ขณะนั้นโรงเรียนใช้ระบบการสอนเป็นภาษาอังกฤษ มีการสอนภาษาไทยบ้างสัปดาห์ละสองชั่วโมงเท่านั้น ยง เสฐียรโกเศศ ได้เล่าเรียนจบชั้นมัธยม 4  พอขึ้นชั้นมัธยม 5 ก็ต้องออกจากโรงเรียนเพราะครอบครัวมีฐานะไม่ดี รวมทั้งมีพี่น้องหลายคนและพระยาอนุมานราชธนเป็นบุตรคนโต กระนั้นท่านกลับศึกษานอกระบบโรงเรียนและศึกษาตลอดชีวิต ด้วยมีนิสัยรักความรู้ กระทั่งได้ชื่อว่าเป็นนักปราชญ์คนสำคัญของไทย

**การทำงาน**
หลังออกจากโรงเรียนท่านได้เริ่มชีวิตการทำงานด้วยการไปฝึกหัดผสมยาที่โอสถศาลาของรัฐบาล  และได้เรียนภาษาอังกฤษเพิ่มเติมในตอนกลางคืน  แต่เมื่อมิได้รับเบี้ยเลี้ยง จึงลาออกไปทำงานโรงแรมโอเรียนเต็ล ได้เงินเดือนๆ ละ 60 บาท  ทำได้ไม่ถึงปีจึงลาออกไปทำงานที่กรมศุลกากรในตำแหน่งเสมียน เงินเดือนๆ ละ 50 บาท  ทั้งนี้เพื่อมีเวลาพักผ่อนมากกว่าและรับยกเว้นเกณฑ์เข้าเป็นทหารด้วย  ที่กรมศุลกากร พระยาอนุมานราชธนได้พบนายนอร์แมน แมกสแวล  ผู้เป็นทั้งหัวหน้าและเป็นผู้สอนภาษาอังกฤษให้พระยาอนุมานราชธนจนแตกฉาน  รับราชการก้าวหน้ามาโดยตลอด และได้เลื่อนตำแหน่งจากขุน เป็นหลวง เป็นพระ ตามลำดับ
จนถึงปี พ.ศ. 2467 จึงได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นพระยาอนุมานราชธน มีตำแหน่งราชการในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา 1000
ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง  มีเหตุต้องออกจากราชการในปี พ.ศ. 2476  ซึ่งขณะนั้นท่านดำรงตำแหน่งผู้ช่วยอธิบดี แต่สองปีถัดมา หลวงวิจิตรวาทการ (วิจิตร วิจิตรวาทการ) ซึ่งเป็นอธิบดีกรมศิลปากรในขณะนั้น  ได้ชวนให้กลับมารับราชการที่กรมศิลปากร  และด้วยความรู้ความสามารถของท่านจึงได้เลื่อนตำแหน่งขึ้นตามลำดับ ตำแหน่งสุดท้ายได้เป็นอธิบดีกรมศิลปากร ซึ่งภายหลังการเกษียณอายุราชการและการต่ออายุราชการหลายครั้ง จึงออกจากราชการมารับบำนาญ

**ครอบครัว**
พระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ)
พระยาอนุมานราชธน สมรสกับคุณหญิงละไม อนุมานราชธน (สกุลเดิม อุมารัติ)  บิดาและมารดาแยกทางกันจึงอาศัยอยู่กับป้า ชื่อ แม่หมออี้ ซึ่งเป็นชีอยู่นิกายคริสต์คาทอลิก นางสาวละไมจึงเข้ารีตตามป้าไปด้วย
ความรักของพระยาอนุมานราชธนกับคุณหญิงอนุมานราชธนเป็นรักแรกพบ มีความประทับใจเมื่อแรกเห็นจึงพยายามทำความรู้จัก และขอคุณหญิงอนุมานราชธนแต่งงานโดยเหตุที่ว่าเธอเป็นแม่บ้านแม่เรือนรู้จักจัดการต่าง ๆ ให้เป็นระเบียบเรียบร้อย และคงปรนนิบัติมารดาและพี่น้องของท่านให้ได้รับความสะดวกสบายได้
ท่านมิได้จัดงานเลี้ยง เนื่องจากทางครอบครัวโดยเฉพาะมารดาไม่พอใจกับสะใภ้ที่เข้ารีตผู้นี้ คุณหญิงอนุมานราชธนท่านก็มีขันติอดทนอดกลั้นเป็นอย่างดี พระยาอนุมานราชธนก็มีความซื่อสัตย์ต่อภริยาเป็นอย่างยิ่ง มิได้มีภริยาอื่นเพิ่มเติมอีก 
พระยาอนุมานราชธน และคุณหญิงอนุมานราชธน มีบุตรธิดาร่วมกัน 10 คน ดังรายนามต่อไปนี้- นางสมไสว เหราบัตย์- นายสมจัย อนุมานราชธน- เด็กหญิงสมปอง อนุมานราชธน- นางสมศรี สุกุมลนันทน์ - นางสาวภัทรศรี อนุมานราชธน- ศาสตราจารย์มัลลี เวชชาชีวะ- นายยรรยง อนุมานราชธน- นายญาณิน อนุมานราชธน- พันตำรวจเอก บรรยง อนุมานราชธน- ศาสตราจารย์ แพทย์หญิงยุวัน อนุมานราชธน

หลังเกษียณอายุแล้ว ท่านก็ยังคงเขียนหนังสือและตำราออกมาอย่างสม่ำเสมอ โดยเฉพาะงานเขียนร่วมกับพระสารประเสริฐ (ตรี นาคะประทีป) ซึ่งมักทำงานด้วยกันโดยใช้นามปากกาว่า เสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป เรียบเรียงหนังสือ ตำรา และวรรณกรรมอันทรงคุณค่าออกมาเป็นจำนวนมาก
พระยาอนุมานราชธนถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 12 กรกฎาคม พ.ศ. 2512

**บรรดาศักดิ์และยศ**
 18 มกราคม พ.ศ. 2454 เป็น ขุนอนุมานราชธน- 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2459 เป็น หลวงอนุมานราชธน มีตำแหน่งในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา 600- 21 กรกฎาคม 2462 – เข้ารับพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์- 22 ธันวาคม พ.ศ. 2463 เป็น พระอนุมานราชธน มีตำแหน่งราชการในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา 800- 30 ธันวาคม 2463 – อำมาตย์ตรี- 1 มกราคม พ.ศ. 2467 เป็น พระยาอนุมานราชธน มีตำแหน่งราชการในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา 1,000- 9 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 ลาออกจากบรรดาศักดิ์- 16 เมษายน พ.ศ. 2491 กลับคืนมีบรรดาศักดิ์เป็นพระยาอนุมานราชธนตามเดิม

**ผลงานสำคัญ**
ผลงานสำคัญของพระยาอนุมานราชธนในช่วงเวลา 80 ปีเศษแห่งชีวิตของท่านมีมากนับเป็นหนังสือได้มากกว่า 200 รายการ ดังปรากฏในเว็บไซต์ของ คลังปัญญาชนสยาม ซึ่งเป็นเว็บไซต์เกี่ยวกับงานวรรณกรรมของประเทศไทย เรียงตามลำดับปีที่ตีพิม์เท่าที่ทราบดังนี้


**ผลงานที่ทราบปีที่ตีพิมพ์**
ปีที่ตีพิมพ์ที่ปรากฏเป็นปีตีพิมพ์ที่ทราบ มีหลายรายการที่มีการตีพิมพ์มาก่อนแล้ว เช่น หิโตปเทศ ที่ตีพิมพ์โดย "โรงพิมพ์ไท" มาตั้งแต่ครั้งแรกร่วมงานกับพระสารประเสริฐ หรือ "นาคะประทีป"- เรื่องคนมีประโยชน์ 2465 - อุปกรณ์รามเกียรติ์ 2475 - คำสอนของพระพุทธเจ้า งานแปล 2475- เรื่องไทย-จีน 2478- ตำนานศุลกากร 2482- วิจารณ์เรื่องประเพณีทำศพ 2482- เรื่องของชาติไทย 2483- ประติมากรรมไทย  แปลจากต้นฉบับภาษาอังกฤษของ ศิลป พีระศรี 2490- นิรุกติศาสตร์ 2493- พระราชลัญจกรและตราประจำตัวประจำตำแหน่ง 2493- อธิบายนาฏศิลป์ไทย พร้อมด้วยคำนำเรื่องคีตศิลป์ 2494- เรื่องผีสางเทวดา 2495 - เรื่องวัฒนธรรม 2496- ลัทธิของเพื่อน 2496- เรื่องแหลมอินโดจีนสมัยโบราณ 2497 - ประเพณีและความรู้ทั่วไป 2498- เชื้อชาติ ภาษา และวัฒนธรรม 2498- กถาสริตสาคร (สาครเป็นที่รวมกระแสนิยาย) กถาบิฐและกถามุข แปลจากกาพย์ภาษาสันสกฤต 2499- เลิกทาสในรัชกาลที่ 5 2499 - ศิลปสงเคราะห์ แปลจากต้นฉบับภาษาอังกฤษของ ศิลป พีระศรี 2500- เทศกาลลอยกระทง เล่นสาดน้ำวันสงกรานต์ ประเพณีทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระ 2500- ประเพณีไทยเกี่ยวกับเทศกาลเข้าพรรษา สารท ออกพรรษา 2500- ประเพณีเก่าของไทย ว่าด้วยการเกิด การปลูกบ้านสร้างเรือน ว่าด้วยการตาย 2500- ประเพณีการทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระ 2500 - วัฒนธรรมเบื้องต้น 2501 - ประเพณีเรื่องแต่งงานบ่าวสาวของไทย 2501 - ประเพณีเก่าของไทย 5 ประเพณีเนื่องในการตาย 2501- กินโต๊ะจีน 2501- บันทึกความรู้ 2502- ประเพณีไทยเกี่ยวกับเทศกาล 2502- ค่าของวรรณคดี 2503- กามนิต ต้นฉบับแต่งโดยนักเขียนชาวเดนมาร์ก คาร์ล อดอล์ฟ เจลเลอร์รุป  แปลร่วมกับ นาคะประทีป (โดยใช้ฉบับที่แปลเป็นภาษาอังกฤษโดย จอห์น อี โลกี) 2503- เรื่องเจดีย์ 2503- รสวรรณคดี 2504- เรื่องอัศจรรย์ของโลก 2504- โลกนิติ ไตรพากย์ 2504 - กวนอิม 2505- ประเพณีเนื่องในเทศกาล 2506- หิโตปเทศ การผูกมิตร การแตกมิตร สงคราม ความสงบ 2507- วิวัฒนาการแห่งวัฒนธรรม 2507
- ประเพณีเนื่องในการแต่งงานและประเพณีในการปลูกเรือน 2507  - การศึกษาวรรณคดีแง่วรรณศิลป์ 2507- วรรณคดีที่น่ารู้ 2508- อาหรับราตรี 2509- รู้ไว้ 2509- ประเพณีเนื่องในการเกิดกับประเพณีเนื่องในการตาย 2510 - ประเพณีเบ็ดเตล็ด 2510 - ฟื้นความหลัง 2510- ชีวิตชาวไทยสมัยก่อน 2510 - ความสัมพันธ์ระหว่างศาสนาพราหมณ์ พุทธ และชิน ในแง่ประวัติศาสตร์ 2511- อัตชีวประวัติของพระยาอนุมานราชธน 2512- อารยธรรมยุคดึกดำบรรพ์ 2512 - ท้าววิศวามิตร 2512- ประเพณีปลูกเรือน-แต่งงาน 2512 - พันหนึ่งทิวา 2512 - โปแลนด์ราชย์ 2512 - นานานีติ 2513- ชาติ-ศาสนา-วัฒนธรรม 2513 - จดหมายโต้ตอบระหว่างเสฐียรโกเศศ กับ ส. ศิวรักษ์ พร้อมด้วยประวัติและข้อเกี่ยวกับพระยาอนุมานราชธน 2514- การศึกษาเรื่องประเพณีไทย 2514- เผชิญหน้ากับพระเจ้านโปเลียน 2514- ประวัตินานาประเทศ 2515 - เมืองสวรรค์และผีสาง เทวดา 2515- วรรณกรรมของเสฐียรโกเศศ 2515- ศาสนาเปรียบเทียบ 2515 - ขุมทรัพย์ของเด็กเรื่องคนมีประโยชน์ 2515- การศึกษาเรื่องประเพณีไทยและชีวิตไทยสมัยก่อน 2515 - นิยายเบงคลี 2515 - ประเพณีต่าง ๆ บางเรื่อง 2516- ประชุมเรื่องพระรามและแง่คิดจากวรรณคดี 2516- คำแก้ว 2516- สารานุกรมของเสฐียรโกเศศ 2516- ลัทธิ-ศาสนา 2516- การศึกษาศิลปและประเพณี 2517 - เทศกาลสงกรานต์ 2525 - ประเพณีต่าง ๆ ของไทย 2529 - การเกิด 2531 - แต่งงาน 2531- ความรู้เกี่ยวกับวรรณคดีและเทพนิยายสงเคราะห์ 2531- กำเนิดคน 2532- ชีวิตพระสารประเสิรฐที่ข้าพเจ้ารู้จัก 2532- วรรณกรรมเลือกสรรสำหรับเด็ก 2532
*ชั่วฟ้าดินสลาย

**ผลงานที่ไม่ทราบหรือไม่แน่ใจปีที่ตีพิมพ์**
 เรื่องสั้นเกี่ยวกับประเพณีต่าง ๆ เทศกาลลอยกระทง ประเพณีทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระประเพณีเนื่องในการตาย - ประเพณีไทยเกี่ยวกับเทศกาลลอยกระทง - ประเพณีไทยเก่ยวกับเทศกาลสงกรานต์ - ประเพณีเนื่องในการเกิด - ประเพณีในการสร้างบ้านปลูกเรือนวัตนธรรมและประเพณีต่าง ๆ ของไทย - โลกยุคดึกดำบรรพ์ - เล่าเรื่องในไตรภูมิ  - ลัทธิธรรมเนียมและประเพณีของไทย- ประเพณีเกี่ยวกับชีวิตของชาวไทยเทศกาลสงกรานต์ - ประเพณีเกี่ยวกับชีวิตแต่งงาน - อำนาจแห่งความพยายาม - นิยายเอกของปาชา- อสูรและยักษ์ต่างกันอย่างไร เทพนิยายสงเคราะห์ ภาค 2- ประวัติศาสตร์โลกสมัยโบราณ - ปลูกเรือน - ปลูกเรือน-แต่งงาน - วัฒนธรรม- ฟอลคอน - สดุดีเด็ก ๆ - สมญาภิธานรามเกียรติ์ - พงศาวดารธรรมชาติของสัตว์ - พระคเณศเทพนิยายสงเคราะห์ ภาค 4 - ทศมนตรี - ไทย-จีน - ชีวิตของชาวนา - โซไรดา นางพญาแห่งทะเลทราย - การตาย - เรื่องพระโพธิสัตว์ - เรื่องพระโมหมัด นะปีของอิสามิกชน - เรื่องพระราชลัญจกรและตราประจำตัวประจำตำแหน่ง - เรื่องเล่นสาดน้ำวันสงกรานต์ เทศกาลลอยกระทง และประเพณีทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระ - ขวัญและประเพณีการทำขวัญ - จดหมายจากพ่อถึงลูก  - เครื่องราชูปโภคและเครื่องประกอบพระราชอิสริยยศของพระมหากษัตริย์ 25?? 

**เครื่องราชอิสริยาภรณ์**

**อ้างอิง**

**แหล่งข้อมูลอื่น**
 สมศรี สุกุมลนันทน์. (2549).  พ่อ: พระยาอนุมานราชธน.fix-attempted=yes  กรุงเทพฯ: มูลนิธิเสฐียรโกเศศ–นาคะประทีป.
2512
หมวดหมู่:นักมานุษยวิทยาชาวไทย
หมวดหมู่:นักภาษาศาสตร์ชาวไทย
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายจีน
หมวดหมู่:นักวิชาการชาวไทย
พระยาอนุมานราชธน
อนุมานราชธน
หมวดหมู่:อาจารย์คณะอักษรศาสตร์ - ศิลปศาสตร์ - มนุษยศาสตร์
หมวดหมู่:นายกราชบัณฑิตยสภาไทย
หมวดหมู่:ราชบัณฑิต
หมวดหมู่:บุคคลจากเขตบางคอแหลม
หมวดหมู่:บุคคลจากโรงเรียนอัสสัมชัญ
หมวดหมู่:บุคคลจากคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
หมวดหมู่:อธิการบดีมหาวิทยาลัยศิลปากร
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ป.ช.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ว.ม.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.ว. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ศ)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับปริญญากิตติมศักดิ์จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
อนุมานราชธน