ภาษาเลอเวือะ

ภาษาเลอเวือะ หรือ ภาษาละว้า เป็นภาษาหนึ่งในตระกูลออสโตรเอเชียติก สาขามอญ-เขมร สาขาย่อยปะหล่อง ในประเทศไทยมีผู้พูดในจังหวัดแม่ฮ่องสอนและเชียงใหม่ ตามรายงานของอี. ดับเบิลยู. ฮัตชินสัน เมื่อ พ.ศ. 2477 พบว่ามีผู้พูดในจังหวัดลำปาง เชียงราย และแพร่ด้วย แต่จากการสำรวจเมื่อ พ.ศ. 2527 ไม่พบผู้พูดภาษาเลอเวือะในจังหวัดดังกล่าว คงพูดภาษาไทยถิ่นเหนือทั้งหมด
ภาษาเลอเวือะประกอบด้วยวิธภาษาหรือภาษาย่อยที่แตกต่างกันสองกลุ่มซึ่งแหล่งข้อมูลบางแหล่งถือว่าเป็นภาษาแยกจากกัน ได้แก่ ภาษาเลอเวือะตะวันตกและภาษาเลอเวือะตะวันออก ภาษาทั้งสองมีความแตกต่างกันพอสมควร (แม้ว่าจะมีความสัมพันธ์ทางเชื้อสายอย่างสูง) เนื่องจากไม่สามารถเข้าใจซึ่งกันและกันได้จากคำให้การที่สอดคล้องกันของผู้พูดภาษาเลอเวือะตะวันตกและผู้พูดภาษาเลอเวือะตะวันออกและจากการทดสอบโดยสถาบันภาษาศาสตร์ฤดูร้อน นอกจากนี้บรรดาหมู่บ้านที่พูดภาษาเลอเวือะของแต่ละกลุ่มก็ยังมีสำเนียงภาษาที่แตกต่างกันออกไปอีก มิชชันนารีที่เคยเข้าไปเผยแพร่ศาสนาคริสต์ได้พัฒนาการเขียนภาษาเลอเวือะตะวันตกด้วยอักษรละตินและอักษรไทย
ภาษาเลอเวือะตะวันออกมีความมีชีวิตชีวาทางภาษาในระดับสูงและใช้สื่อสารกันในบ้านโดยผู้พูดทุกวัย การศึกษาของรัฐ ประกาศของหมู่บ้าน และธุรกิจทางการมักใช้ภาษาไทยกลาง ผู้พูดภาษาเลอเวือะตะวันออกส่วนใหญ่พูดคำเมืองได้เป็นอย่างน้อย แต่มีผู้พูดสูงอายุบางคนตอบเป็นภาษาเลอเวือะเมื่อมีผู้พูดคำเมืองด้วย ผู้พูดรุ่นใหม่มีแนวโน้มที่จะพูดภาษาไทยกลางได้คล่องเนื่องจากระบบการศึกษา และส่วนใหญ่พูดคำเมืองได้คล่องเนื่องจากการแต่งงานระหว่างชาวเลอเวือะกับชาวยวน

**สัทวิทยา**

**พยัญชนะ**
 หน่วยเสียงในช่องสีเขียวคือหน่วยเสียงที่ปรากฏเฉพาะในภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นป่าแป๋ ส่วนหน่วยเสียงในช่องสีแดงคือหน่วยเสียงที่ปรากฏเฉพาะในภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นละอูบ- หน่วยเสียงพยัญชนะต้นควบในภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นป่าแป๋มี 13 หน่วยเสียง ได้แก่ /ᵐbl/, /ᵐbj/, /ᵑɡl/, /ᵑɡj/, /pl/, /pj/, /pʰl/, /pʰj/, /kl/, /kw/, /kj/, /kʰl/, /kʰj/ ในภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นละอูบมี 11 หน่วยเสียง ได้แก่ /ᵐbr/, /ᵐbl/, /ᵑɡr/, /ᵑɡl/, /pl/, /pʰr/, /pʰl/, /kl/, /kw/, /kʰr/, /kʰl/ และในภาษาเลอเวือะตะวันออกมี 6 หน่วยเสียง ได้แก่ /ᵐbr/, /ᵑɡr/, /pr/, /pʰr/, /kr/, /kʰr/- หน่วยเสียงพยัญชนะท้ายในภาษาเลอเวือะตะวันตกมี 10 หน่วยเสียง ได้แก่ /m/, /n/, /ɲ/, /ŋ/, /p/, /t/, /c/, /k/, /ʔ/, /h/ ส่วนในภาษาเลอเวือะตะวันออกมี 16 หน่วยเสียง ได้แก่ /m/, /n/, /ɲ/, /ŋ/, /p/, /t/, /c/, /k/, /ʔ/, /h/, /w/, /w̥/, /wˀ/, /j/, /j̥/, /jˀ/ (โดยที่ /w̥/, /wˀ/, /j̥/, /jˀ/ ปรากฏในตำแหน่งท้ายพยางค์เท่านั้น ไม่ปรากฏในตำแหน่งต้นพยางค์)- หน่วยเสียง /d/ ในภาษาเลอเวือะตะวันตกปรากฏในคำยืมจากภาษาไทย- หน่วยเสียง /pʰ/ และ /tʰ/ ในภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นป่าแป๋บางครั้งจะออกเสียงเป็น /p/ และ /t/ ในภาษาเลอเวือะตะวันตกถิ่นละอูบ- หน่วยเสียง /w/ ออกเสียงเป็น IPA|w~ʋ~v โดยขึ้นอยู่กับผู้พูด

**สระ**

**สระเดี่ยว**
 หน่วยเสียงในช่องสีฟ้าคือหน่วยเสียงที่ปรากฏเฉพาะในภาษาเลอเวือะตะวันออก- หน่วยเสียง /a/ ในภาษาเลอเวือะตะวันออกมักออกเสียงเป็น IPA|ɐ

**สระประสมและสระเรียง**
ภาษาเลอเวือะตะวันตกมีสระประสม 3 สระ ได้แก่ /ia/, /ɨa/ และ /ua/ นอกจากนี้ยังมีสระเรียง 16 ชุด ได้แก่ /iu/, /eo/, /ɛɔ/, /əi/, /əɨ/, /əu/, /ai/, /aɨ/, /au/, /aɛ/, /aɔ/, /ui/, /uɛ/, /oi/, /ɔi/ และ /ɔɛ/ (แต่ไม่ปรากฏสระเรียง /eo/ และ /uɛ/ ที่บ้านป่าแป๋) ส่วนภาษาเลอเวือะตะวันออก นักภาษาศาสตร์ได้วิเคราะห์จำแนกสระประสมและสระเรียงไว้แตกต่างกัน เอลิซาเบท มันน์ เสนอในบทความที่ตีพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2560 ว่าภาษาเลอเวือะตะวันออกมีสระประสม 6 สระ ได้แก่ /iᵊ/, /iᵃ/, /ɨᵃ/, /aᶤ/, /uᵊ/ และ /uᵃ/

**ระบบการเขียน **
คณะกรรมการจัดทำระบบเขียนภาษาท้องถิ่นของกลุ่มชาติพันธุ์ด้วยอักษรไทย สำนักงานราชบัณฑิตยสภา ได้กำหนดตัวเขียนภาษาเลอเวือะตะวันตกอักษรไทยตามระบบเสียงภาษาเลอเวือะตะวันตกที่พูดกันในหมู่ที่ 4 บ้านป่าแป๋ ตำบลป่าแป๋ อำเภอแม่สะเรียง และหมู่ที่ 6 บ้านละอูบ ตำบลห้วยห้อม อำเภอแม่ลาน้อย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ไว้ดังนี้- ในกรณีที่ทวิอักษรปรากฏร่วมกับรูปสระหน้า italic=yes, italic=yes, italic=yes ไม่ต้องเลื่อนอักษรตัวแรกไปไว้หน้ารูปสระนั้น จึงอาจทำให้เกิดคำพ้องรูปได้เช่น italic=yes /ʰmo/ 'ผู้ประกอบพิธีกรรม' กับ italic=yes /hom/ 'หอมกระเทียม'
ส่วนตัวเขียนภาษาเลอเวือะตะวันออกไม่มีการกำหนดมาตรฐานไว้ จึงอนุโลมใช้กฎเดียวกับภาษาเลอเวือะตะวันตก แต่เนื่องจากหน่วยเสียงตามตารางด้านบนยังไม่ครบถ้วน จึงมีการดัดแปลงเพิ่มเติมดังต่อไปนี้
# สระเรียงอื่นที่นอกเหนือจากตารางด้านบน ให้แยกออกเป็นสระไทยสองเสียง คั่นด้วยขีด
#* หมายเหตุ /iə/ และ /uə/ เป็นสระคนละเสียงกับ /ia/ และ /ua/ ตามลำดับ
# พยัญชนะท้ายบางตัวต้องเปลี่ยนเป็นสระก่อน แล้วจึงค่อยใช้รูปสระเรียงต่อไป ดังนี้
#* /-j/ เปลี่ยนเป็น /-i/
#* /-jˀ/ เปลี่ยนเป็น /-iʔ/
#* /-j̊/ เปลี่ยนเป็น /-ih/
#* /-w/ เปลี่ยนเป็น /-u/
#* /-wˀ/ เปลี่ยนเป็น /-uʔ/
#* /-w̥/ เปลี่ยนเป็น /-uh/
# เพิ่มหน่วยเสียงพยัญชนะและสระดังนี้
#* ฌ ใช้แทนเสียง /ʄ/
#* เ–าฺะ ใช้แทนเสียง /ɒʔ/
#* –อฺ ใช้แทนเสียง /ɒ/ (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย หรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น)

**อ้างอิง**
 สุริยา รัตนกุล และลักขณา ดาวรัตนหงษ์. (2528). พจนานุกรมภาษาละว้า-ไทย. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยมหิดล.
เลอเวือะ