อำเภอปัว

ปัว (langx|nod|16px) เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดน่าน เป็นอำเภอศูนย์กลางทางเศรษฐกิจและการท่องเที่ยวตอนเหนือของจังหวัด และมีสถานที่ท่องเที่ยวที่เก่าแก่และเป็นที่ตั้งของอุทยานแห่งชาติดอยภูคา

**ประวัติ**
ปัวเริ่มปรากฏขึ้นราว พ.ศ. 1825 ภายใต้การนำของ พญาภูคา เจ้าเมืองย่าง ศูนย์การปกครองอยู่ที่เมืองย่าง (เชื่อกันว่าคือบริเวณริมฝั่งด้านใต้ของแม่น้ำย่าง ใกล้เทือกเขาดอยภูคาในเขตบ้านเสี้ยว ตำบลยม อำเภอท่าวังผา) เพราะปรากฏร่องรอย ชุมชนในสภาพที่เป็นคูน้ำ คันดิน กำแพงเมืองซ้อนกันอยู่ ต่อมาพญาภูคา ได้ขยายอาณาเขตปกครองของตนออกไปให้กว้างขวางยิ่งขึ้น โดยส่งราชบุตรบุญธรรม 2 คน ไปสร้างเมืองใหม่ โดยขุนนุ่น ผู้พี่ไปสร้างเมืองจันทบุรี (เมืองหลวงพระบาง) ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของแม่น้ำของ (แม่น้ำโขง) และขุนฟองผู้น้องสร้างเมืองวรนคร(เมืองปัว) ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ การที่ให้ชื่อว่าเมือง "วรนคร" ก็เนื่องมาจาก พญาภูคา ได้เลือกชัยภูมิที่ดี เหมาะสมในการสร้างเมือง เสร็จแล้วจึงขนานนามว่าเมือง "วรนคร" ซึ่งหมายถึง เมืองดี นับว่าเป็นการเริ่มต้นราชวงศ์ภูคา
เมื่อบ้านเมืองวรนครเริ่มมั่นคงเป็นปึกแผ่น เจ้าขุนฟองก็ได้เป็นพญาแล้วเสวยราชสมบัติในเมืองวรนคร มีพระโอรส 1 พระองค์ ใส่ชื่อเบิกบายว่า "เจ้าเก้าเกื่อน" ต่อมาไม่นานักพญาขุนฟองถึงแก่พิราลัย เจ้าเก้าเถื่อนราชบุตรจึงได้ขึ้นครองเมืองปัวแทน ด้านพญาภูคาครองเมืองย่างมานานและมีอายุมากขึ้น มีความประสงค์จะให้เจ้าเก้าเถื่อนผู้หลานมาครองภูคาหรือเมืองย่างแทน จึงให้เสนาอำมาตย์ไปเชิญ แต่เจ้าเก้าเกื่อนไม่ค่อยเต็มใจนัก เจ้าเก้าเถื่อนเกรงใจปู่จึงยอมไปอยู่เมืองย่าง และมอบให้ชายาคือ นางพญาแม่ท้าวคำปิน ซึ่งทรงครรภ์อยู่คอยปกครองดูแลรักษาเมืองวรนคร (เมืองปัว) แทน เมื่อพญาภูคาถึงแก่พิราลัย เจ้าเก้าเถื่อนจึงครองเมืองย่างแทน
ในช่วงที่เมืองวรนคร (เมืองปัว) ว่างจากผู้นำ เนื่องจากเจ้าเก้าเถื่อนไปครองเมืองย่างแทนปู่คือ พญาภูคา พญางำเมืองเจ้าผู้ครองเมืองพะเยา จึงได้ขยายอิทธิพลเข้าครอบครองบ้านเมืองปัวทั้งหมด นางพญาแม่เท้าคำปินพร้อมด้วยบุตรในครรภ์ ได้หลบหนีไปอยู่บ้านห้วยแร้ง จนคลอดได้บุตรชายท่ามกลางท้องไร่นั้น ชื่อว่า "เจ้าขุนใส" ปรากฏว่านายบ้านห้วยแร้งนั้น เป็นพ่อครัวพญาเก้าเกื่อนมาก่อน จึงรับนางพญาแม่ท้าวคำปินและกุมารไปเลี้ยงดูจนเติบใหญ่ อายุได้ 16 ปี ก็นำไปไหว้สาพญางำเมือง เมื่อพญางำเมืองเห็น ก็มีใจรักเอ็นดูรับเลี้ยงดูไว้ แลเติบใหญ่ได้เป็นขุนนาง รับใช้พญาคำเมืองจนเป็นที่โปรดปราน พญางำเมืองจึงสถาปนาให้เป็น เจ้าขุนใสยศ ครองเมือง เป็นเจ้าเมืองปราดภาย หลังมีกำลังพลมากขึ้นจึงยกทัพมาต่อสู้จนหลุดพ้นจากอำนาจเมืองพะเยา แล้วกลับมาเป็นพญาเสวยเมืองวรนคร (เมืองปัว) และได้รับการสถาปนาเป็น "พญาผานอง" เมืองวรนคร จึงกลายชื่อมาเป็น เมืองปัว ซึ่งหันไปมีความสัมพันธ์กับกรุงสุโขทัยในสมัยพ่อขุนรามคำแหง ดังปรากฏชื่อเมืองปัวอยู่ในหลักศิลาจารึก หลักที่ 1
พญาผานองเสวยเมืองปัวอยู่ได้ 30 ปี มีโอรส 6 คน คนแรกชื่อ เจ้าการเมือง คนสุดท้องชื่อ เจ้าใส พอพญาผานองถึงแก่พิราลัยไปแล้ว เสนาอำมาตย์ทั้งหลายก็อภิเษกให้เจ้าใสผู้น้องเสวยเมืองแทน เพราะเป็นผู้มีความรู้เฉลียวฉลาด แต่อยู่ได้ 3 ปี ก็ถึงแก่พิราลัยไปอีก เสนาอำมาตย์ทั้งหลายจึงเชิญ เจ้าการเมือง ขึ้นเสวยเมืองแทน
ในสมัยของพญาการเมือง (กรานเมือง) โอรสของพญาผานอง เมืองปัว ได้มีการขยายตัวมากขึ้น ตลอดจนมีความสัมพันธ์กับเมืองสุโขทัยอย่างใกล้ชิด พงศาวดารเมืองน่านกล่าวถึงพญาการเมืองว่า ได้รับเชิญจากเจ้าเมืองสุโขทัย (พระมหาธรรมราชาลิไท) ไปร่วมสร้างวัดหลวงอภัย (วัดอัมพวนาราม) ขากลับเจ้าเมืองสุโขทัย ได้พระราชทานพระธาตุ 7 องค์ พระพิมพ์ทองคำ 20 องค์ พระพิมพ์เงิน 20 องค์ ให้กับพญาการเมืองมาบูชา ณ เมืองปัวด้วย
ครั้งนั้น พญาการเมือง ได้ปรึกษาพระมหาเถรธรรมบาลและได้เลือกสถานที่ บรรจุพระบรมธาตุ จึงได้ก่อสร้างพระธาตุแช่แห้งขึ้นที่บนภูเพียงแช่แห้ง ด้วยความเชื่อว่าเป็นที่เคยบรรจุพระบรมธาตุมาแต่ปางก่อน ดอยภูเพียงแช่แห้งเป็นเนินไม่สูงนัก ตั้งอยู่ใกล้แม่น้ำเตี๋ยนกับน้ำลิง ทางฟากตะวันออกของแม่น้ำน่าน จึงได้ระดมผู้คนก่อสร้างพระธาตุแช่แห้งขึ้นที่เนินแล้วอัญเชิญพระบรมธาตุมาบรจุไว้ พร้อมทั้งได้อพยพผู้คนจากเมืองปัว ลงมาสร้างเมืองใหม่ที่บริเวณพระธาตุแช่แห้ง เรียกว่า "เวียงภูเพียงแช่แห้ง" เมือปี พ.ศ. 1902 โดยมีพระธาตุแช่แห้งเป็นศูนย์กลางเมือง ทำให้เมืองปัวถูกลดบทบาทความสำคัญลงไปตามยุคสมัย
ต่อมา หลังจากพลตรี เจ้ามหาพรหมสุรธาดา ได้ถึงแก่พิราลัยลงในปี พ.ศ. 2474 และมีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง เมืองปัว จึงลดฐานะลงเหลือเพียง อำเภอปัว เท่านั้น ซึ่งในสมัยนั้นอำเภอปัวมีการปกครองเพียงตำบลปัว ตำบลแงง ตำบลสถาน ตำบลศิลาเพชร ตำบลอวน และตำบลป่ากลาง รวม 6 ตำบล แต่บางตำบลมีพื้นที่กว้างขวางมาก ทำให้ไม่สะดวกต่อการปกครอง จึงทำการจัดตั้งตำบลใหม่ ดังนี้- วันที่ 18 มิถุนายน พ.ศ. 2506 จัดตั้งตำบลศิลาแลงแยกจากตำบลปัว และตำบลผาตอแยกจากตำบลริม- วันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2522 จัดตั้งตำบลไชยวัฒนาแยกจากตำบลสถาน- วันที่ 19 สิงหาคม พ.ศ. 2523 จัดตั้งตำบลเจดีย์ชัยแยกจากตำบลแงง- วันที่ 27 เมษายน พ.ศ. 2525 จัดตั้งตำบลภูคาแยกจากตำบลศิลาแลง- วันที่ 25 กันยายน พ.ศ. 2527 จัดตั้งตำบลสกาดแยกจากตำบลสถาน- วันที่ 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2531 แยกตำบลบ่อเกลือเหนือและตำบลบ่อเกลือใต้ จัดตั้งเป็น กิ่งอำเภอบ่อเกลือ- วันที่ 29 กรกฎาคม พ.ศ. 2534 จัดตั้งตำบลภูฟ้าแยกจากตำบลบ่อเกลือใต้ และตำบลดงพญาแยกจากตำบลบ่อเกลือเหนือ- วันที่ 5 กันยายน พ.ศ. 2538 ตั้งกิ่งอำเภอบ่อเกลือ อำเภอปัว จังหวัดน่าน เป็น อำเภอบ่อเกลือ- วันที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2538 จัดตั้งตำบลวรนครแยกจากตำบลปัว- วันที่ 17 กันยายน พ.ศ. 2540 มีการกำหนดเขตตำบลในอำเภอปัวทั้งหมดใหม่ โดยให้ตำบลไชยวัฒนา มี 8 หมู่บ้าน ตำบลสถาน มี 11 หมู่บ้าน ตำบลสกาด มี 4 หมู่บ้าน ตำบลภูคา มี 11 หมู่บ้าน ตำบลศิลาแลง มี 7 หมู่บ้าน ตำบลศิลาเพชร มี 7 หมู่บ้าน ตำบลอวน มี 11 หมู่บ้าน ตำบลเจดีย์ชัย มี 9 หมู่บ้าน ตำบลแงง มี 6 หมู่บ้าน ตำบลปัว มี 8 หมู่บ้าน ตำบลวรนคร มี 8 หมู่บ้าน และตำบลป่ากลางมี 5 หมู่บ้าน- วันที่ 10 กันยายน พ.ศ. 2547 แยกบ้านศาลา หมู่ที่ 2 ตำบลศิลาแลง โดยจัดตั้งเป็นหมู่ที่ 8 บ้านนาแล และแยกบ้านพาน หมู่ที่ 4 ตำบลแงง โดยจัดตั้งเป็นหมู่ที่ 7 บ้านใหม่ไชยมงคล

**ที่ตั้งและอาณาเขต**
อำเภอปัวตั้งอยู่ทางตอนเหนือของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอข้างเคียง ดังนี้- ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอเชียงกลาง อำเภอทุ่งช้าง และอำเภอเฉลิมพระเกียรติ- ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอบ่อเกลือ- ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอสันติสุข - ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอท่าวังผาและอำเภอเชียงกลาง

**การแบ่งเขตการปกครอง**

**การปกครองส่วนภูมิภาค**
อำเภอปัวแบ่งเขตการปกครองย่อยออกเป็น 12 ตำบล 107 หมู่บ้าน ได้แก่

**การปกครองส่วนท้องถิ่น**
ท้องที่อำเภอปัวประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 12 แห่ง ได้แก่- เทศบาลตำบลปัว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลปัวทั้งตำบล รวมทั้งบางส่วนของตำบลสถาน ตำบลไชยวัฒนา และตำบลวรนคร- เทศบาลตำบลศิลาแลง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลศิลาแลงทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลวรนคร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลวรนคร (นอกเขตเทศบาลตำบลปัว)- องค์การบริหารส่วนตำบลสถาน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสถาน (นอกเขตเทศบาลตำบลปัว)- องค์การบริหารส่วนตำบลแงง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแงงทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลศิลาเพชร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลศิลาเพชรทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลอวน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลอวนทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลไชยวัฒนา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไชยวัฒนา (นอกเขตเทศบาลตำบลปัว)- องค์การบริหารส่วนตำบลเจดีย์ชัย ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเจดีย์ชัยทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลภูคา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลภูคาทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลสกาด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสกาดทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลป่ากลาง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลป่ากลางทั้งตำบล

**การคมนาคม**
 ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 101 (น่าน-ปัว-เฉลิมพระเกียรติ)- ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข  1081 (ปัว-เฉลิมพระเกียรติ)- ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข  1256 (ปัว-บ่อเกลือ)

**สถานศึกษา**
ไฟล์:ป้ายโรงเรียนปัวจังหวัดน่าน.jpg|300px|thumb|โรงเรียนปัว โรงเรียนมัธยมศึกษาประจำอำเภอปัว

**โรงเรียนมัธยมศึกษา**
 โรงเรียนปัว (โรงเรียนมัธยมศึกษาประจำอำเภอปัว)- โรงเรียนมัธยมป่ากลาง- โรงเรียนเมืองแงง- โรงเรียนศรัทธาศิลาเพชรรังสรรค์

**อาชีวศึกษา**
 วิทยาลัยเทคนิคปัว

**โรงเรียนประถมศึกษา**
 โรงเรียนบ้านปรางค์ (โรงเรียนประถมศึกษาประจำอำเภอปัว)- โรงเรียนวรนคร- โรงเรียนป่ากลางมิตรภาพที่ 166- โรงเรียนบ้านปงสนุก- โรงเรียนบ้านนาวงศ์- โรงเรียนบ้านส้าน (คุรุราษฎร์รังสรรค์)- โรงเรียนศรีสระวงศ์- โรงเรียนจตุราษฎร์ศึกษา- โรงเรียนสกาดพัฒนา- โรงเรียนชุมชนศิลาแลง- โรงเรียนชุมชนศิลาเพชร- โรงเรียนบ้านไร่

**โรงเรียนเอกชน**
 โรงเรียนอนุบาลปัวอินเตอร์คิดส์

**สถานพยาบาล**
อำเภอปัว มีสถานพยาบาลบริการทั้งหมด 14 แห่ง ดังนี้- โรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราชปัว (โรงพยาบาลประจำอำเภอ)- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลปัว- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลศิลาแลง- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลแงง- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลสถาน- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลศิลาเพชร- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลอวน- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลไชยวัฒนา- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลเจดีย์ชัย- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลภูคา- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลสกาด- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลป่ากลาง- สถานบริการสาธารณสุขชุมชนผาเวียง ตำบลภูคา- สถานบริการสาธารณสุขชุมชนกอก ตำบลภูคา

**สถานที่ท่องเที่ยว**
น้ำตกตาดหลวง- อุทยานแห่งชาติดอยภูคา- วัดต้นแหลง
*วัดปรางค์ (ต้นดิกเดียม)- วัดดอนแก้ว- วัดพระธาตุเบ็งสกัด- วัดร้องแง- วัดภูเก็ต- วัดเฮี้ย- พระธาตุจอมทอง- พระธาตุจอมแจ้ง- พระสถูปเจดีย์สมเด็จพระมหามุนีศรีภูคา- วัดพระเจ้าทันใจ - โครงการขยายผลโครงการหลวงปางยาง- น้ำตกศิลาเพชร- น้ำตกตาดหลวง- น้ำตกวังต้นตอง- น้ำตกศิลาภูคา- น้ำตกเหล่าหัวตาด- น้ำตกห้วยมัด- น้ำตกห้วยขวาก- น้ำตกห้วยนที- น้ำตกห้วยแวน- น้ำตกห้วยเฮี้ย- น้ำตกผาจา- น้ำตกต้นตอง- น้ำตกตาน้อย- น้ำตกมะหินตากผ้า- น้ำตกวังเขียว- น้ำตกวิมานธารา- น้ำตกสันสกาด- ถ้ำผีไอ้ศรี- ถ้ำผาฆ้อง- ถ้ำยอดวิมาน- ถ้ำเสือดาว- ถ้ำกุ้ง- ถ้ำผี- ถ้ำนาง- ถ้ำรวยสายไทย (ถ้ำหมา)- ถ้ำพระ- วังศิลาแลง- วังน้ำปัว- ดอยสกาด- ถนนเลข 3

**ธนาคาร**
 ธนาคารไทยพาณิชย์ จำกัด(มหาชน)- ธนาคารกรุงไทย จำกัด(มหาชน)- ธนาคารกรุงเทพ จำกัด(มหาชน)- ธนาคารกสิกรไทย จำกัด(มหาชน)- ธนาคารออมสิน- ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร

**อ้างอิง**

ปัว