มหาเถรสมาคม

มหาเถรสมาคม (The Sangha Supreme Council of Thailand) เป็นองค์กรสูงสุดในการปกครองคณะสงฆ์ไทยตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 และที่แก้ไขเพิ่มเติม ทำหน้าที่คล้ายกับคณะรัฐมนตรี โดยมีสมเด็จพระสังฆราชหรือผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราชเป็นประธานกรรมการโดยตำแหน่ง และกรรมการอื่นอีกไม่เกิน 20 รูปซึ่งพระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งจากสมเด็จพระราชาคณะ พระราชาคณะ หรือภิกษุซึ่งมีพรรษาอันสมควรและมีจริยวัตรในพระธรรมวินัยที่เหมาะสมแก่การปกครองคณะสงฆ์

**ประวัติ**

**การจัดตั้งมหาเถรสมาคมครั้งแรก**
มหาเถรสมาคมเป็นถ้อยคำที่ใช้ครั้งแรกใน พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ (ร.ศ. 121) อันตราขึ้นในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คำว่า "เถระ" หมายถึง "พระผู้ใหญ่, ตามพระวินัยกำหนดว่า พระมีพรรษาตั้งแต่สิบขึ้นไป เรียกว่า พระเถระ" โดยตามพระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ (ร.ศ. 121) มาตรา 4 ให้เรียกสมเด็จเจ้าคณะใหญ่ และพระสงฆ์ชั้นผู้ใหญ่ตำแหน่งต่าง ๆ ว่า "มหาเถระ" และมหาเถระเหล่านี้จะประชุมกันเพื่อถวายความเห็นแก่พระมหากษัตริย์ในเรื่องพุทธศาสนาตามที่ทรงปรึกษา ที่ประชุมนี้เรียกว่า "มหาเถรสมาคม" โดยต้องมีมหาเถระอย่างน้อยห้ารูปมาประชุม จึงจะเป็นองค์ประชุม พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ (ร.ศ. 121) ไม่ได้ใช้บังคับทันที แต่จะมีประกาศให้ใช้บังคับในมณฑลต่าง ๆ เป็นรายมณฑลเรื่อยไปจนทั่วประเทศสยาม (ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น ประเทศไทย)

**ยุคสังฆสภา**
ต่อมาใน พ.ศ. 2484 สภาผู้แทนราษฎรไทย ชุดที่ 3 ยกเลิก พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ (ร.ศ. 121) แล้วตรา พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พุทธศักราช 2484 ขึ้นใช้แทน โดยมีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 14 ตุลาคม 2484 พระราชบัญญัติใหม่นี้เปลี่ยนชื่อ "มหาเถรสมาคม" เป็น "สังฆสภา" โดยให้ประกอบด้วยกรรมการที่เรียก "สังฆสภาสมาชิก" จำนวนไม่เกินสี่สิบห้ารูป และประธานสังฆสภานั้นมาจากการแต่งตั้งของสมเด็จพระสังฆราชตามคำแนะนำของสังฆสภา
พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พุทธศักราช 2484 เป็นแนวคิดของจอมพลแปลก พิบูลสงคราม ที่จะเลียนการปกครองฝ่ายอาณาจักรมาใช้แก่ฝ่ายศาสนจักร โดยเรียก "สังฆสภา" ให้เป็นทำนองเดียวกับ "รัฐสภา" และมีอำนาจหน้าที่ทำนองเดียวกันด้วย คือ ตราสังฆาณัติ แล้วถวายให้สมเด็จพระสังฆราชลงพระนาม จะเห็นได้ว่าบทบัญญัติหลาย ๆ บทเลียนมาจากกฎหมายฝ่ายอาณาจักรหมวดหมู่กฎหมายปกครองและกฎหมายรัฐธรรมนูญ อาทิ ให้สังฆสภามีอำนาจตราสังฆาณัติได้ ถ้าสมเด็จพระสังฆราชไม่ทรงเห็นด้วยหรือไม่ทรงลงพระนามตามกำหนด และสังฆสภาลงมติเห็นชอบตามเดิม ทำนองเดียวกับรัฐสภามีอำนาจตราพระราชบัญญัติที่พระมหากษัตริย์ไม่ทรงเห็นด้วยหรือไม่ทรงลงพระปรมาภิไธยตามกำหนด และรัฐสภามีมติเห็นชอบตามเดิม

**พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505**
 มหาเถรสมาคม มีอำนาจและหน้าที่ ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 

**พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535**
 มหาเถรสมาคม มีอำนาจและหน้าที่ ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 แก้ไขเพิ่มเติมโดย พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535 

**พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2560**
เมื่อวันที่ 6 มกราคม 2560 ราชกิจจานุเบกษาได้เผยแพร่พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ ๓) พ.ศ. ๒๕๖๐ ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมมาตรา 7 ว่าด้วยการแต่งตั้งสมเด็จพระสังฆราช จากเดิมเป็น "พระมหากษัตริย์ทรงสถาปนาสมเด็จพระสังฆราชองค์หนึ่ง และให้นายกรัฐมนตรีลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ" โดยให้เหตุผลว่า โดยที่ตามโบราณราชประเพณีที่ได้ปฏิบัติสืบทอดกันมาเป็นเวลาช้านานนั้น เป็นพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์ในการสถาปนาสมเด็จพระสังฆราช ซึ่งต่อมาได้เริ่มมีบัญญัติเป็นลายลักษณ์อักษรไว้ในมาตรา ๕ แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พุทธศักราช ๒๔๘๔ เป็นต้นมา สมควรบัญญัติกฎหมายให้สอดคล้องเพื่อเป็นการสืบทอดและธำรงรักษาไว้ซึ่งโบราณราชประเพณีดังกล่าวโดยให้นายกรัฐมนตรีเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ

**พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2561**
เมื่อวันที่ 17 กรกฎาคม 2561 ราชกิจจานุเบกษาได้เผยแพร่พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ ๔) พ.ศ. ๒๕๖๑ ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดยส่วนใหญ่เป็นการมอบพระราชอำนาจให้พระมหากษัตริย์เกี่ยวกับการแต่งตั้งกรรมการมหาเถรสมาคมโดยทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการแต่งตั้งหรือให้ออก โดยจะทรงปรึกษาหารือกับสมเด็จพระสังฆราชก่อนก็ได้ เกี่ยวกับการแต่งตั้งผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราชโดยทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการที่จะทรงพระกรุณาโปรดหรือมีพระราชวินิจฉัยให้ปฏิบัติเป็นประการอื่นได้ตามพระราชอัธยาศัย โดยทั้งหมดให้นายกรัฐมนตรีเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ การกำหนดวาระของกรรมการมหาเถรสมาคม การแต่งตั้งกรรมการขึ้นแทนตำแหน่งที่ว่างลง การแต่งตั้งเจ้าคณะใหญ่หรือเจ้าคณะภาคและตำแหน่งอื่นตามพระราชดำริ

**กรรมการมหาเถรสมาคมชุดปัจจุบัน**

**ประธานกรรมการมหาเถรสมาคม**
 สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อัมพร อมฺพโร) วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร

**กรรมการมหาเถรสมาคม**
# สมเด็จพระธีรญาณมุนี (สมชาย วรชาโย) วัดเทพศิรินทราวาส ราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร
# สมเด็จพระพุฒาจารย์ (สนิท ชวนปญฺโญ) วัดไตรมิตรวิทยาราม วรวิหาร กรุงเทพมหานคร
# สมเด็จพระมหาธีราจารย์ (ปสฤทธ์ เขมงฺกโร) วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร
# สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (สุชิน อคฺคชิโน) วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม ราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร
# สมเด็จพระมหารัชมงคลมุนี (ธงชัย ธมฺมธโช) วัดไตรมิตรวิทยาราม วรวิหาร กรุงเทพมหานคร
# สมเด็จพระพุทธพจนวชิรมุนี (มนตรี คณิสฺสโร) วัดเครือวัลย์ วรวิหาร กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมโมลี (สุชาติ ธมฺมรตโน) วัดปากน้ำ พระอารามหลวง กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมบัณฑิต (ประยูร ธมฺมจิตฺโต) วัดประยุรวงศาวาส วรวิหาร กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมกวี (พงศ์สันต์ ธมฺมเสฏฺโฐ) วัดกัลยาณมิตร วรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมวชิรมุนี (เชิด จิตฺตคุตฺโต) วัดสุทัศนเทพวราราม ราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมมุนี (บุญเรือง ปุญฺญโชโต) วัดพระศรีมหาธาตุ วรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมวัชราจารย์ (พูนศักดิ์ วรภทฺทโก) วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม ราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมวชิรากร (สุนทร สุนฺทราโภ) วัดราชผาติการาม วรวิหาร กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมวชิรเวที (อมร ญาโณทโย) วัดปทุมวนารามราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมวชิรวิมล (แสวง ธมฺเมสโก) วัดบวรนิเวศ ราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมวชิรรังษี (จิรพล อธิจิตฺโต) วัดบวรนิเวศ ราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมวัชรวิมลมุนี (บุญชิต ญาณสํวโร) วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ ราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร
# พระธรรมวชิรเมธาจารย์ (ยุทธศักดิ์ กิตฺติยุตฺโต) วัดโสมนัส ราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมดิลก (เอื้อน หาสธมฺโม) วัดสามพระยา กรุงเทพมหานคร
# พระพรหมสิทธิ (ธงชัย สุขญาโณ) วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร
ทั้งนี้ ตั้งแต่วันที่ 5 กันยายน พ.ศ. 2567

**หน่วยงาน**

**หน่วยงานในปกครองมหาเถรสมาคม**
 เจ้าคณะใหญ่คณะธรรมยุต สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อัมพร อมฺพโร) วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร- เจ้าคณะใหญ่หนเหนือ สมเด็จพระมหาธีราจารย์ (ประสิทธิ์ เขมงฺกโร) วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม - เจ้าคณะใหญ่หนกลาง สมเด็จพระมหารัชมงคลมุนี (ธงชัย ธมฺมธโช) วัดไตรมิตรวิทยารามวรวิหาร กรุงเทพมหานคร- เจ้าคณะใหญ่หนตะวันออก สมเด็จพระพุฒาจารย์ (สนิท ชวนปญฺโญ) วัดไตรมิตรวิทยารามวรวิหาร กรุงเทพมหานคร- เจ้าคณะใหญ่หนใต้ สมเด็จพระมหาวชิรมังคลาจารย์ (สงัด ปญฺญาวุโธ) วัดกะพังสุรินทร์ จังหวัดตรัง- เจ้าคณะภาค- เจ้าคณะจังหวัด- เจ้าคณะอำเภอ- เจ้าคณะตำบล- เจ้าอาวาส- ทุกวัดธรรมยุตและมหานิกาย

**หน่วยงานในการกำกับดูแลของสมเด็จพระสังฆราช คณะสงฆ์อื่น**
  พระมหาคณาจารย์จีนธรรมวชิราจารย์ (เย็นอี่) เจ้าคณะใหญ่จีนนิกายและประธานกรรมการคณะสงฆ์จีนนิกาย เจ้าอาวาสวัดโพธิ์แมนคุณาราม  (普門報恩寺-โพวมึ้งป่ออึงยี่)-  พระมหาคณานัมธรรมวชิรานุวัตร (ณรงค์ ติ่นเรียน) เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายและประธานกรรมการคณะสงฆ์อนัมนิกาย เจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหาร (禛囯景福寺 เกี๋ยงเพื๊อกตื่อ)

**หน่วยงานเผยแผ่พระธรรมทูตในต่างประเทศ**
สำนักงานกำกับดูแลพระธรรมทูตไปต่างประเทศ- ประธานสำนักงานกำกับดูแลพระธรรมทูตไปต่างประเทศ
** พระพรหมโมลี (สุชาติ ธมฺมรตโน)  วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ กรุงเทพมหานคร
สมัชชาสงฆ์ไทยในสหรัฐอเมริกา- ประธานสมัชชาสงฆ์ไทยในสหรัฐอเมริกา
** พระเทพวชิรวิเทศ (ประเสริฐ กวิสฺสโร) วัดพุทธานุสรณ์ สหรัฐอเมริกา
สำนักงานพระธรรมทูตไทยในอินเดีย-เนปาล- หัวหน้าพระธรรมทูตไทยสายอินเดีย-เนปาล
** พระพรหมวชิรโพธิวงศ์ (วีรยุทธ์ วีรยุทฺโธ) วัดไทยพุทธคยา อินเดีย
สหภาพพระธรรมทูตไทยในทวีปยุโรป- ประธานสหภาพพระธรรมทูตไทยในทวีปยุโรป
** พระราชวชิรศาสนวิเทศ (สำรวจ กมโล) วัดไทยนอร์เวย์ นอร์เวย์
องค์กรพระธรรมทูตไทยในสหราชอาณาจักรและไอร์แลนด์- ประธานองค์กรพระธรรมทูตไทยในสหราชอาณาจักรและไอร์แลนด์ และหัวหน้าพระธรรมทูตสายสหราชอาณาจักร
** พระราชวิเทศปัญญาคุณ (เหลา ปญฺญาสิริ) วัดมหาธาตุ สหราชอาณาจักร สหราชอาณาจักร
สมัชชาสงฆ์ไทยในประเทศสิงคโปร์- รักษาการประธานสมัชชาสงฆ์ไทยในประเทศสิงคโปร์
** พระปัญญาธรรมวิเทศ (เหรียญ โชติทินฺโน) วัดอานันทเมตยาราม สิงคโปร์
สหภาพพระธรรมทูตไทยในโอเชียเนีย- หัวหน้าพระธรรมทูตไทยสายโอเชียเนีย
** พระราชวชิรธรรมวิเทศ (เศรษฐกิจ สมาหิโต) วัดนาคปรก กรุงเทพมหานคร
สมัชชาสงฆ์ไทยในญี่ปุ่น- ประธานสมัชชาสงฆ์ไทยในญี่ปุ่น
** พระราชรัชวิเทศ (ผดุงพงษ์ สุวํโส) วัดปากน้ำญี่ปุ่น ญี่ปุ่น
สหภาพพระธรรมทูตไทยในอินโดนีเซีย-แอฟริกา- ประธานสหภาพพระธรรมทูตไทยในอินโดนีเซีย-แอฟริกา
** พระวิเทศธรรมาภรณ์ (บัณฑิต วรปญฺโญ) วัดพระธรรมกายไทเป ได้หวัน
สหภาพพระธรรมทูตไทยในเอเชียตะวันออก- ประธานสหภาพพระธรรมทูตไทยในเอเชียตะวันออก
** พระศรีสิทธิวิเทศ (ธวัชชัย ธมฺมชโย) วัดมหาพฤฒารามวรวิหาร กรุงเทพมหานคร
สมัชชาสงฆ์ไทยในเขตบริหารพิเศษฮ่องกง- ประธานสมัชชาสงฆ์ไทยในเขตบริหารพิเศษฮ่องกง
** พระภาวนามังคลาจารย์ (ธนมงคล ฐานสมฺ​ปนฺโน) วัดพระวรราชาธินัดดามาตุ จังหวัดเพชรบูรณ์
องค์การคณะสงฆ์สยามมาเลเซีย- รายนามพระสังฆาธิการในประเทศมาเลเซีย
** พระ​พิศาล​สมณกิจ​ (บุญ สิริปญฺโญ) ประธานองค์การคณะสงฆ์สยามมาเลเซีย, เจ้าคณะ​​รัฐกลันตัน,​ เจ้าอาวาสวัดประชาจินาราม
** พระราชมงคลศีลคุณ (ช้อย อติพโล) ประธานที่ปรึกษาเจ้าคณะรัฐเคดาห์-รัฐปะลิส, เจ้าอาวาสวัดวิสุทธิประดิษฐาราม
** พระราชธรรมธาดา (นำ ติสฺสวํโส) ที่ปรึกษาเจ้าคณะรัฐเคดาห์-รัฐปะลิส, เจ้าอาวาสวัดเทพบัณฑิต
** พระนิโครธธรรมธาดา (ลาภ โอภาโส) รองประธานองค์การคณะสงฆ์สยามมาเลเซีย, เจ้าคณะรัฐเคดาห์-รัฐปะลิส, เจ้าอาวาสวัดนิโครธาราม
** พระโสภณจริยาภรณ์ (สุเทพ สจฺจธมฺโม) รองประธานองค์การคณะสงฆ์สยามมาเลเซีย, ​เจ้าคณะ​​รัฐสลังงอร์, ​เจ้าอาวาสวัดพุทธไทยเชตวัน
** พระครูปัญญาศาสนานุรักษ์ (เพียง) รองประธานองค์การคณะสงฆ์สยามมาเลเซีย, เจ้าคณะรัฐปีนัง, เจ้าอาวาสวัดปิ่นบังอร (นอก)
** พระครูวิศาลธรรมวิเทศ (ฐานะ วิสารโท) รองประธานองค์การคณะสงฆ์สยามมาเลเซีย, เจ้าคณะรัฐเประ, เจ้าอาวาสวัดสังฆาราม

**หน่วยงานรับสนองงานของมหาเถรสมาคม**
 สำนักเลขาธิการมหาเถรสมาคม สังกัดสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ

**หน่วยงานเผยแพร่พระศาสนาในประเทศ**
 สำนักงานแม่กองงานพระธรรมทูต
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อัมพร อมฺพโร) แม่กองงานพระธรรมทูต- สำนักงานคณะพระธรรมจาริก
พระธรรมวชิราธิบดี (ฉ่ำ ปุญฺญชโย) ประธานคณะพระธรรมจาริก- กองการวิปัสสนาธุระแห่งประเทศไทย ในพระสังฆราชูปถัมภ์ พระพรหมวชิราธิบดี (พีร์ สุชาโต) ผู้อำนวยการใหญ่ฝ่ายวิปัสสนาธุระแห่งประเทศไทย

**หน่วยงานด้านการศึกษาในความดูแลของมหาเถรสมาคม**
 คณะกรรมการการศึกษาพระปริยัติธรรม ดูแลการศึกษาของคณะสงฆ์ไทย 4 แผนก แผนกบาลีสนามหลวง แผนกธรรมสนามหลวง แผนกสามัญศึกษา แผนกพระปริยัตินิเทศก์ มี สมเด็จพระธีรญาณมุนี (สมชาย วรชาโย) เป็นประธานคณะกรรมการการศึกษาพระปริยัติธรรม- แม่กองธรรมสนามหลวง สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (สุชิน อคฺคชิโน) วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร- แม่กองบาลีสนามหลวง พระพรหมโมลี (สุชาติ ธมฺมรตโน) วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ- อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย พระพรหมวัชรธีราจารย์ (สมจินต์ สมฺมาปญฺโญ) วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ- นายกสภามหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย พระพรหมวชิราธิบดี (พีร์ สุชาโต) วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร- อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย พระธรรมวชิรจินดาภรณ์ (สมคิด จินฺตามโย) วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร - นายกสภามหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อัมพร อมฺพโร) วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร- ประธานบริหารงาน สำนักงานการศึกษาพระปริยัติธรรม แผนกสามัญศึกษา พระเทพพัชราภรณ์ (สมพงษ์ ฐิตวํโส) วัดชูจิตธรรมาราม พระอารามหลวง
*ประธานบริหารงาน ศูนย์พระปริยัตินิเทศก์แห่งคณะสงฆ์ พระพรหมบัณฑิต (ประยูร ธมฺมจิตฺโต) วัดประยุรวงศาวาสวรวิหาร-  ประธานบริหารงาน สำนักงานวิปัสสนาธุระแห่งคณะสงฆ์

**แหล่งค้นคว้าเพิ่มเติม**
 คนึงนิตย์ จันทบุตร. (2528). การเคลื่อนไหวของยุวสงฆ์ไทยรุ่นแรก พ.ศ. 2477-2484. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ร่วมกับมูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์.-  พระทศพล มาบัณฑิตย์. (2553). การสถาปนา “สมเด็จพระราชาคณะ” ระหว่าง พ.ศ. 2490-2532. วิทยานิพนธ์ อ.ม. (ประวัติศาสตร์). กรุงเทพฯ: ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. ออนไลน์. date=2019-10-19 - ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์. (2562). ไทยปิฎก: ประวัติศาสตร์การเมืองสังคมร่วมสมัยของพุทธศาสนาไทย. กรุงเทพฯ: Illuminations Editions.

**อ้างอิง ==