พระยศเจ้านายไทย

ไฟล์:สมเด็จกรมสวัสดิ.jpg|thumb|สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ ในฉลองพระองค์อย่างเทศ พระอิสริยยศ สมเด็จกรมพระ
ในประเทศไทย พระยศเจ้านาย คือพระอิสริยยศของพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ 

**พระภรรยาของพระเจ้าแผ่นดิน**
ตามโบราณราชประเพณี เมื่อเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาพระอิสริยยศพระภรรยา ให้มีพระอิสริยยศฐานันดรศักดิ์ในพระบรมราชจักรีวงศ์ โดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดลำดับพระเกียรติยศแห่งพระภรรยาเจ้าและบาทบริจาริกาดังนี้

**พระภรรยาเจ้า**
พระภรรยาเจ้า หมายถึง ภรรยาของพระเจ้าแผ่นดิน ที่มีพระกำเนิดเป็นเจ้า ซึ่งตามกฎมณเฑียรบาลว่าด้วยพระฐานันดรศักดิ์ของพระภรรยาเจ้า ได้กำหนดไว้ว่ามี 4 ขั้น คือ พระอัครมเหสี พระมเหสี พระราชเทวี และพระอรรคชายา
พระอัครมเหสีเป็นพระอิสริยยศพระภรรยาเอกในพระเจ้าแผ่นดิน หรือเป็นพระมารดาขององค์รัชทายาท ในอดีตนั้นพระอัครมเหสีมีคำนำพระนามแตกต่างกันแล้วแต่รัชสมัย อาทิ กรมหลวงบาทบริจาในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี สมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี พระนางนาฏบรมอัครราชเทวีในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นต้น

**บาทบริจาริกา**
บาทบริจาริกา หมายถึง ภรรยาที่เป็นสามัญชนของพระมหากษัตริย์ พระมหาอุปราช และเจ้าฟ้า คือ มีฐานันดรตั้งแต่ "หม่อมราชวงศ์หญิง" ลงไป โดยมีคำนำหน้านามว่า เจ้าจอม โดยสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ในหนังสือสาส์นสมเด็จว่า เมื่อแรกใช้นำหน้าประกอบการเรียกพระสนมที่เป็นคนโปรดว่า จอมพระสนม หรือ เจ้าจอมพระสนม แต่เวลาพูดจะย่อตัดคำว่า  พระสนม ออก เหลือเพียง จอม หรือ เจ้าจอม และหากรับราชการจนมีพระราชโอรสหรือพระราชธิดาจะได้เลื่อนเป็น เจ้าจอมมารดา  โดยบาทบริจาริกามีลำดับชั้น 4 ชั้น คือ พระสนมเอก พระสนม เจ้าจอม และนางอยู่งาน

**ลำดับชั้นภรรยาของพระมหากษัตริย์**

**พระบรมวงศานุวงศ์**
พระบรมวงศานุวงศ์ คือ พระประยูรญาติ แบ่งเป็น 2 ชั้นคือ 
# พระบรมวงศ์  หมายถึง สมเด็จพระบรมราชินี ลงมาจนถึงพระองค์เจ้าที่เป็นพระราชโอรสพระราชธิดาของพระมหากษัตริย์
# พระอนุวงศ์ หมายถึง พระองค์เจ้าที่มิใช่พระราชโอรสพระราชธิดาของพระมหากษัตริย์ และหม่อมเจ้า

**ลำดับชั้นพระบรมวงศานุวงศ์**

**รายพระนามสมเด็จเจ้าฟ้าชั้นเอก (ทูลกระหม่อม)**

**รายพระนามสมเด็จเจ้าฟ้าชั้นโท (ชั้นสมเด็จ)**

**รายพระนามพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้า (ชั้นเสด็จ)**

**รายพระนามเจ้าฟ้าชั้นตรี (ชั้นเจ้าฟ้า)**

**รายพระนามพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า**

**รายพระนามพระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า**

**รายพระนามพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า (ชั้นพระองค์)**

**รายพระนามพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า (ชั้นองค์)**

**รายพระนามพระวงศ์เธอ พระองค์เจ้า (ชั้นองค์วังหน้า)**

**รายนามหม่อมเจ้า (ชั้นท่าน)**

**ราชนิกุลและสายสัมพันธ์**
บุคคลนับเนื่องในราชสกุล ลำดับรองลงมาจากหม่อมเจ้า แม้มีคำนำหน้านามเป็นพิเศษอยู่ แต่ก็ถือเป็นสามัญชน- หม่อมราชนิกุล คือ หม่อมราชวงศ์ หรือ หม่อมหลวง ที่รับราชการ มีความดีความชอบ กระทั่งได้รับพระราชทานสถาปนาเป็นหม่อมราชนิกุล เช่น หม่อมอนุวัตรวรพงษ์ ซึ่งมีนามเดิมว่า หม่อมราชวงศ์สิงหนัด ปราโมช- หม่อมราชวงศ์ (ม.ร.ว.) คือ ฐานันดรศักดิ์ที่รองลงมาจากหม่อมเจ้า เป็นคำนำหน้านามสำหรับโอรสธิดาในหม่อมเจ้า เรียกโดยลำลองว่า คุณหญิง คุณชาย ฐานันดรศักดิ์นี้ บัญญัติขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4- หม่อมหลวง (ม.ล.) คือ บุตรธิดาของหม่อมราชวงศ์ เป็นคำนำหน้านามขั้นสุดท้ายของเชื้อพระวงศ์  ในการเรียกโดยลำลอง ให้ใช้คำนำหน้าว่า "คุณ" ฐานันดรศักดิ์นี้ บัญญัติขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5
*ณ อยุธยา คือ สร้อยที่ต่อท้ายนามสกุล บุตรธิดาของหม่อมหลวง และหม่อมเช่น หม่อมงามจิตต์ บุรฉัตร ณ อยุธยา และภรรยาของหม่อมราชวงศ์ และหม่อมหลวงด้วย

**พระภรรยาของเจ้าชาย**
มีทั้งหมด 6 ฐานันดร ได้แก่- พระอัครชายา คือ พระอิสริยยศของพระภรรยา ในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ได้แก่
** เจ้าศรีอโนชา ในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท- พระวรชายา คือ พระอิสริยยศของพระภรรยา ในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร ได้แก่
**  พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร
**  พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร- พระชายา คือ เจ้าฟ้าหรือพระองค์เจ้าที่เป็นภรรยาของพระบรมวงศ์และพระอนุวงศ์ ได้แก่
** พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบันเทิง ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์
** พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภาพรรณี ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์
** พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมเขตรมงคล ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์
** พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาวสิตนฤมล ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน
** พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทิพยสัมพันธ์ ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์- ชายา คือ หม่อมเจ้าที่เป็นภรรยาของพระบรมวงศ์และพระอนุวงศ์ ได้แก่
** หม่อมเจ้าเม้า ทองแถม ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ
** หม่อมเจ้าประสงค์สม บริพัตร ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต
** หม่อมเจ้าบุญจิราธร จุฑาธุช ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราไชย
** หม่อมเจ้าอับศรสมาน กิติยากร ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
** หม่อมเจ้าประวาศสวัสดี จิรประวัติ ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช
** หม่อมเจ้าสุมนมาลย์ จิรประวัติ ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช
** หม่อมเจ้าวรรณวิไลย เพ็ญพัฒน์ ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม
** หม่อมเจ้าพร้อมเพราพรรณ วุฒิชัย ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร
** หม่อมเจ้าวิไลกัญญา ภาณุพันธุ์ ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช
** หม่อมเจ้าพรพิมลพรรณ รัชนี ในพระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์
** หม่อมเจ้าทิตยาทรงกลด จักรพันธุ์ ในหม่อมเจ้าคัสตาวัส จักรพันธุ์
** หม่อมเจ้ากุมารีเฉลิมลักษณ์ จิตรพงศ์ ในหม่อมเจ้าเพลารถ จิตรพงศ์
** หม่อมเจ้าสุรีย์ประภา กฤดากร ในหม่อมเจ้าอิทธิเทพสรรค์ กฤดากร และหม่อมเจ้าเสรฐศิริ กฤดากร
** หม่อมเจ้าภัทรลดา ดิศกุล ในหม่อมเจ้าพิริยดิศ ดิศกุล
** หม่อมเจ้าพิมพ์รำไพ โสณกุล ในหม่อมเจ้ารัชฎาภิเศก โสณกุล
** หม่อมเจ้าวินิตา รพีพัฒน์ ในหม่อมเจ้าวิมวาทิตย์ รพีพัฒน์
** หม่อมเจ้าดวงทิพโชติแจ้งหล้า อาภากร ในหม่อมเจ้าครรชิตพล อาภากร- เจ้าจอมมารดา คือ สามัญชนที่เป็นภรรยาของพระบรมวงศ์ ซึ่งมีพระธิดาเป็นพระภรรยาเจ้า จึงได้รับเกียรติยศเป็นกรณีพิเศษ ได้แก่
** เจ้าจอมมารดางิ้ว ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าลักขณานุคุณ
** เจ้าจอมมารดาจีน ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูมินทรภักดี- หม่อม  คือ สามัญชนที่เป็นภรรยาของเจ้าฟ้า พระองค์เจ้า หรือหม่อมเจ้า ได้แก่
** หม่อมน้อย ศิริวงศ์ ณ อยุธยา ในสมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์
** หม่อมแม้น ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา ในสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช
** หม่อมเล็ก ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา ในสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช
** หม่อมสุภาพ กฤดากร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์
** หม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร
** หม่อมใหญ่ เทวกุล ณ อยุธยา ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ
** หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
** หม่อมเฉื่อย ดิศกุล ณ อยุธยา ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
** หม่อมคัทริน ณ พิศณุโลก ในสมเด็จพระเชษฐาธิราช เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ
** หม่อมแผ้ว นครราชสีมา ในสมเด็จพระเชษฐาธิราช เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ กรมหลวงนครราชสีมา
** หม่อมลออ จุฑาธุช ณ อยุธยา ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราไชย
** หม่อมสมพันธุ์ บริพัตร ณ อยุธยา ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต
** หม่อมจอน กิติยากร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
** หม่อมละออง กิติยากร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
** หม่อมจั่น กิติยากร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
** หม่อมละเมียด กิติยากร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
** หม่อมอ่อน รพีพัฒน์ ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์
** หม่อมแดง รพีพัฒน์ ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์
** หม่อมชื้น ประวิตร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงปราจิณกิติบดี
** หม่อมช้อย ประวิตร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงปราจิณกิติบดี
** หม่อมเอลีซาเบท รังสิต ณ อยุธยา ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร
** หม่อมเอลิสะเบธ จักรพงษ์ ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์
** หม่อมปริม ยุคล ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล
** หม่อมไฉไล ยุคล ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล
** หม่อมอุบล ยุคล ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ
** หม่อมกอบแก้ว อาภากร ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาทิตย์ทิพอาภา
** หม่อมเวก ดารากร ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจันทรสุเทพ
** หม่อมเขียน สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์
** หม่อมตลับ ชุมสาย ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปฤษฎางค์
** หม่อมซิริล ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพีรพงศ์ภาณุเดช
** หม่อมศรีไศล จุฑาธุช ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรานนท์ธวัช
** หม่อมดุษฎี บริพัตร ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุขุมาภินันท์
** หม่อมงามจิตต์ บุรฉัตร ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเปรมบุรฉัตร
** หม่อมสุลาลีวัลย์ สุริยง ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้าอติวงศ์วิวัสวัติ สุริยง
** หม่อมอัญวิดา ยุคล ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้านวพรรษ์ ยุคล
** หม่อมกมลา ยุคล ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคล

**การสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าในพระราชวงศ์**
มีเจ้านายหลายพระองค์ที่ประสูติเป็นสามัญชนนอกราชวงศ์จักรี แต่ได้รับพระราชทานสถาปนาให้เป็นเจ้าในพระราชวงศ์ 

**ดูเพิ่ม**
 ราชสกุล- การเฉลิมพระยศเจ้านาย- รายพระนามเจ้านายที่ได้รับการเฉลิมพระยศในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์- รายพระนามเจ้านายไทยที่ทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์

**เชิงอรรถ**

**อ้างอิง**

**บรรณานุกรม**
 ISBN = 974-322-964-7- อ้างหนังสือ|ผู้แต่ง = ราชบัณฑิตยสถาน|ชื่อหนังสือ = พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 |จังหวัด = พิมพ์ครั้งที่ ๒, กรุงเทพฯ|พิมพ์ที่ = ราชบัณฑิตยสถาน|ปี = 2556|ISBN = 978-616-7073-80-4|จำนวนหน้า = 1,544

หมวดหมู่:ราชสำนักไทย