อำเภอนาหว้า

นาหว้า เป็นหนึ่งในอำเภอขนาดใหญ่ของจังหวัดนครพนม ซึ่งมีชาวไทญ้อที่อพยพมาจากทิศเหนือของนครหลวงพระบาง อาศัยอยู่เป็นจำนวนมากในบริเวณตัวอำเภอนาหว้า นอกจากมียังมีชนเผ่าต่าง ๆ อาทิ ภูไท ไทแสก ไทลาว และกะเลิง อาศัยอยู่กระจายทั่วอาณาบริเวณตำบลต่าง ๆ สถานที่สำคัญของอำเภอ คือ วัดธาตุประสิทธิ์ พระอารามหลวง กลุ่มทอผ้าไหมกลุ่มแรกของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ "วิสาหกิจชุมชนศูนย์หัตถกรรมชุมชนวัดธาตุประสิทธิ์”  หมู่บ้านท่าเรือ แหล่งผลิตและจำหน่ายเครื่องดนตรีอีสาน และลำน้ำอูน ในอดีตมีการกล่าวว่าอำเภอนี้มีความทุรกันดาร เนื่องจากอยู่ห่างไกลจากตัวเมืองจังหวัดนครพนม และเนื่องด้วยในบริเวณอำเภอนาหว้า มีต้นหว้าเป็นจำนวนมาก ชาวบ้านจึงนำชื่อต้นหว้ามาตั้งเป็นชื่อเมือง และกลายเป็นที่มาของชื่อ "อำเภอนาหว้า" ในปัจจุบัน

**ที่ตั้งและอาณาเขต**
ทางแยกแห่งหนึ่งในอำเภอนาหว้า
อำเภอนาหว้าตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้- ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภออากาศอำนวย (จังหวัดสกลนคร) และอำเภอศรีสงคราม- ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอศรีสงครามและอำเภอโพนสวรรค์- ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอกุสุมาลย์และอำเภอเมืองสกลนคร (จังหวัดสกลนคร)- ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอพรรณานิคมและอำเภออากาศอำนวย (จังหวัดสกลนคร)

**การแบ่งเขตการปกครอง**

**การปกครองส่วนภูมิภาค**
อำเภอนาหว้าแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 6 ตำบล 63 หมู่บ้าน ได้แก่

**การปกครองส่วนท้องถิ่น**
ท้องที่อำเภอนาหว้าประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 7 แห่ง ได้แก่- เทศบาลตำบลนาหว้า ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลนาหว้าและตำบลนางัว- เทศบาลตำบลท่าเรือ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่าเรือทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลนาหว้า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาหว้า (นอกเขตเทศบาลตำบลนาหว้า)- องค์การบริหารส่วนตำบลนางัว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนางัว (นอกเขตเทศบาลตำบลนาหว้า)- องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านเสียว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านเสียวทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลนาคูณใหญ่ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาคูณใหญ่ทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลเหล่าพัฒนา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเหล่าพัฒนาทั้งตำบล

**ประวัติศาสตร์**
การสร้างบ้านแปงเมืองนาหว้า เกิดขึ้นเมื่อครั้งไทญ้อจากเมืองหงสา แขวงไชยบุรี และไทญ้อจากทางตอนเหนือของแขวงหลวงพระบาง ที่ได้เคลื่อนย้ายเข้าสู่เมืองหลวงปุงลิง แขวงคำม่วน และบริเวณปากแม่น้ำสงคราม ตำบลไชยบุรี อำเภอท่าอุเทน ได้เคลื่อนย้ายอพยพอีกครั้ง เพื่อหาทำเลสร้างเมืองใหม่ จนมาพบทำเลบริเวณบ้านนาหว้าในปัจจุบัน ชาวไทญ้อพบว่ามีเจดีย์เก่าแก่ที่ไม่ปรากฏหลักฐานว่าสร้างมาตั้งแต่สมัยใด ลักษณะเป็นเจดีย์รูปสี่เหลี่ยมย่อมุมไม้สิบสอง ฐานเจดีย์กว้างด้านละประมาณ 7 เมตร เท่ากันทั้งสี่ด้าน สูงประมาณ 30 เมตร ฐานซ้อนกันเป็นชั้น ๆ อิฐที่ใช้ทำการก่อสร้างเป็นอิฐขนาดใหญ่ มีซุ้มจตุรมุข เชื่อว่าแต่เดิมคงมีพระพุทธรูปโบราณประดิษฐานอยู่ 
พระธาตุเจดีย์องค์นี้มีลักษณะคล้ายกับ "เจดีย์วัดศรีบุญเรือง" บ้านเวียงคุก หรือเจดีย์วัดนาค ชานนครหลวงเวียงจันทน์ สันนิษฐานว่าอาจสร้างรุ่นราวคราวเดียวกัน แต่เจดีย์ในอีสานสมัยโบราณส่วนใหญ่ได้รับการบูรณปฏิสังขรณ์จากกษัตริย์แห่งอาณาจักรล้านช้าง ได้แก่ พระเจ้าไชยเชษฐาธิราช (เจ้าเชษฐวังโส) พระเจ้าบัณฑิตโพธิสาร หรือพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชที่ 2 (ตำนานธาตุโพน เรียกพระยาแสนหลวงนคร ตำนานธาตุพนม เรียก พระเจ้านครหลวงพิชิตทศทิศราชธานีศรีโคตรบูรหลวง หรือพระเจ้าชัยวงศาราชบุตรมหาฤาไชยไตรทศฤาเดชเชษฐบุรีศรีโคตรบูรณ์หลวงก็เรียก นามเดิมคือ เจ้าองค์หล่อ) และพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราช เป็นต้น 
พระธาตุเก่าบ้านนาหว้านี้ จากคำบอกเล่าของผู้เฒ่าผู้แก่รุ่นปู่ย่าตาทวดได้ไปค้าขายทางพม่าตอนใต้ มีผู้ถามถึงพระธาตุเจดีย์บ้านนาหว้า และบอกว่าสมัยรุ่นปู่ย่าตาทวดของพวกเขาเคยอยู่บ้านนาหว้าและเคยบูรณปฏิสังขรณ์พระเจดีย์ แต่ได้ถูกพม่ากวาดต้อนเป็นเชลยไปอยู่เมืองพม่า พ.ศ. 2436 (ก่อนเกิดเรื่องผีบุญ พ.ศ. 2443 / 7 ปี) ต่อมาในฤดูหนาวพระธาตุเจดีย์องค์นี้ได้หักพังลง โดยหักพังไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ (จากคำบอกเล่าของอาจารย์ดอน รักษาเคน ซึ่งได้รับการบอกเล่าต่อมาจากปู่ คือ ทิดโคง โดยเล่าว่าขณะที่พระธาตุหักพังลงมานั้น ทิดโคงกำลังนั่งผิงไฟอยู่ใต้ต้นมะขาม) โดยหักพังลงเป็นระยะความสูงจากระดับดินประมาณ 5 เมตร 
ครูสนธิ์วงศพัศน์ ซึ่งเคยเขียนประวัติบ้านนาหว้า และวัดธาตุประสิทธิ์ ในหนังสืออนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพพระครูประสิทธิ์ศึกษากร (สิงห์ ธ มมวโร) กล่าวไว้ว่าตนบรรพชาเป็นสามเณรเมื่อ พ.ศ. 2494 เคยขึ้นไปทำความสะอาดบนฐานเจดีย์ที่หักมีต้นไม้เล็ก ๆ และหญ้าปกคลุมอยู่บนบาตรขนาดใหญ่หลายใบตั้งอยู่ภายใน บาตรแต่ละใบพบพระพุทธรูปทองคำพระพุทธรูปบุด้วยแผ่นเงิน พระพุทธรูปเงินโบราณพระพุทธรูปทำด้วยว่านเกสรดอกไม้หุ้มเงินหุ้มทองพระพุทธรูปทรงเครื่องและพระพุทธรูปดินเผามีขนาดแตกต่างกันจำนวนหลายองค์) 
พ.ศ. 2499 พระครูประสิทธิ์ศึกษากร (สิงห์ ธ มมวโร) เจ้าอาวาสวัดธาตุประสิทธิ์ในขณะนั้นได้ดำเนินการก่อสร้างพระธาตุเจดีย์องค์ใหม่ได้ย้ายเศษอิฐและรื้อฐานเจดีย์องค์เก่าออกให้ได้ระดับเดียวกันกับพื้นดินจึงได้รวบรวมพระพุทธรูปทองคำพระพุทธรูปบุด้วยแผ่นเงินพระพุทธรูปเงินโบราณพระพุทธรูปทำด้วยว่านเกษรดอกไม้หุ้มเงินหุ้มทอง พระพุทธรูปทรงเครื่อง และพระพุทธรูปดินเผาจากฐานเจดีย์องค์เดิม เมื่อพิจารณาจากลักษณะองค์พระพุทธรูปแต่ละองค์แล้วพบว่าเป็นพระพุทธรูปที่สร้างต่างยุคต่างสมัยกันแต่มีพระพุทธรูปหลายองค์ที่มีลักษณะคล้ายคลึงกับพระพุทธรูปที่พบในวัดพระธาตุพนมสันนิษฐานว่าอาจมาจากบริเวณเดียวกันและนอกจากนี้ยังพบเครื่องใช้เครื่องประดับและของมีค่าจำนวนมากซึ่งชาวบ้านที่มาอยู่ก่อนและร่วมกันสร้างพระธาตุเจดีย์ขึ้นมา คงได้นำมาบรรจุลงไว้ในฐานพระธาตุเพื่อเป็นที่สักการะบูชาของชุมชน 
จากนั้นจึงได้มีการบูรณะโดยได้สร้างเจดีย์ลักษณะอย่างองค์พระธาตุพนม ลักษณะรูปทรงสี่เหลี่ยมจัตุรัสกว้างด้านละ 7.20 เมตร วัดโดยรอบฐาน 24.50 เมตร สูง 24.52 เมตร มีประตูเปิด - ปิด 2 ด้านและได้อัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุรวม 14 พระองค์และดินจากสังเวชนียสถาน 4 แห่งจากประเทศอินเดียและเนปาลในปัจจุบัน คือ สถานที่ประสูติ ตรัสรู้ แสดงพระธรรมเทศนา และปรินิพพาน รวมถึงนำพระพุทธรูปที่พบในพระธาตุเจดีย์องค์เก่ามาบรรจุไว้ในองค์พระธาตุ ด้วยการก่อสร้างพระธาตุเจดีย์องค์ใหม่นี้ แล้วเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2506 พร้อมตั้งชื่อองค์พระธาตุใหม่ว่า “พระธาตุประสิทธิ์" ตามราชทินนามของพระครูประสิทธิ์ศึกษากร เจ้าอาวาสผู้บูรณะพระธาตุเจดีย์ดังกล่าว
พ.ศ. 2568 พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมยกวัดราษฎร์เป็นอารามหลวง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมยก วัดธาตุประสิทธิ์ ตำบลนาหว้า อำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม เป็นพระอารามหลวง ชั้นตรี ชนิดสามัญ "วัดธาตุประสิทธิ์ พระอารามหลวง" นับเป็นพระอารามหลวงแห่งที่ 2 ของจังหวัดนครพนม ถัดจากวัดพระธาตุพนมวรมหาวิหาร

**สถานศึกษา**
 โรงเรียนอนุบาลเทศบาลตำบลนาหว้า- โรงเรียนบ้านนาหว้า (นาหว้าราษฎร์บำรุง)- โรงเรียนนาหว้าพิทยาคม "ธาตุประสิทธิ์ประชานุเคราะห์"- โรงเรียนนางัวราษฎร์รังสรรค์- โรงเรียนดอนเสียวแดงพิทยาคม- โรงเรียนอุดมพัฒนศึกษา- โรงเรียนราษฎร์สามัคคี- โรงเรียนชุมชนประสานมิตร- วิทยาลัยนาหว้า มหาวิทยาลัยนครพนม

**สถานที่สำคัญ**
วัดธาตุประสิทธิ์
สวนสาธารณะห้วยกอก- พระธาตุประสิทธิ์ วัดธาตุประสิทธิ์ พระอารามหลวง- พิพิธภัณฑ์ไทญ้อ วัดธาตุประสิทธิ์ พระอารามหลวง- กลุ่มทอผ้าไหมกลุ่มแรกของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ "วิสาหกิจชุมชนศูนย์หัตถกรรมชุมชนวัดธาตุประสิทธิ์”- หมู่บ้านท่าเรือ แหล่งผลิตและจำหน่ายเครื่องดนตรีอีสานที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย- พระธาตุศรีเงินคำ วัดโพธิ์ชัย- พระธาตุเจดีย์ศรีชมภูสถิตย์ วัดศรีชมภู- ตลาดสดเทศบาลตำบลนาหว้า- สวนสาธารณะดอนปู่ตา- สวนสาธารณะห้วยกอก- ลำน้ำอูน- ทะเลบัวแดงนาหว้า

**ประเพณีท้องถิ่นและงานประจำปี**
 ประเพณีรำบูชาบวงสรวงพระธาตุประสิทธิ์- งานมนัสการพระธาตุประสิทธิ์ บุญเดือนสี่ ของดีนาหว้า- ประเพณีแห่พระอุปคุต- ประเพณีบุญพระเวสสันดร- ประเพณีบุญบั้งไฟไทบ้านตาล- ประเพณีบุญส่วงเฮือบ้านบะหว้าแสก- ประเพณีไหลเฮือไฟ- ประเพณีเลี้ยงไหว้ศาลเจ้าดอนปู่ตา- งานนมัสการพระธาตุเจดีย์ศรีชมภูสถิตย์

**บุคคลสำคัญและบุคคลผู้มีชื่อเสียง**
พระครูประสิทธิ์ศึกษากร (สิงห์ ธ มมวโร)” อดีตเจ้าอาวาสวัดธาตุประสิทธิ์ พระอารามหลวง คุ้มวัดธาตุ ตำบลนาหว้า อำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม ผู้บูรณะองค์พระธาตุประสิทธิ์ วัดธาตุ ตำบลนาหว้า แขวงเมืองนครพนมในขณะนั้น หลังจากที่พระเจดีย์ได้หักพังลงไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ จนกลายเป็นที่มาของนามใหม่ขององค์พระธาตุเจดีย์นี้ว่า "พระธาตุประสิทธิ์"
*พระครูพิพัฒน์สิริคุณ” หรือ “หลวงปู่คำไหล ปริสุทโธ” เจ้าอาวาสวัดศรีชมภู บ้านอูนนา หมู่ 3 ตำบลนางัว อำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม พระเกจิชื่อดังของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เป็นที่เลื่อมใสศรัทธาของชาวจังหวัดนครพนม และจังหวัดใกล้เคียง เป็นพระเกจินักคิดและนักพัฒนา จัดตั้งโรงเรียนพระปริยัติธรรม แผนกสามัญศึกษา สงเคราะห์ด้านการศึกษาพระภิกษุ - สามเณร ทั้งยังสงเคราะห์ศูนย์เด็กเล็กก่อนวัยเรียนภายในวัดด้วย นอกจากนี้ ยังจัดตั้งศูนย์หัตถกรรมทอผ้าพื้นบ้าน และพิพิธภัณฑ์วัตถุโบราณวัดศรีชมภู รวบรวมสิ่งของเครื่องใช้โบราณที่ประชาชนนำมามอบให้ เพื่อให้เยาวชน ตลอดจนประชาชนได้ศึกษาค้นคว้าภูมิปัญญาของท้องถิ่น ให้อนุชนรุ่นหลังได้ศึกษา
*ครูวงเดือน อุดมเดชาเวทย์ เป็นข้าราชการบำนาญ ปราชญ์ชาวบ้านเรื่องการทอผ้าไหม รางวัลสตรีดีเด่น จากสภาสตรีแห่งชาติ ในพระบรมราชินูปถัมภ์ พ.ศ. 2553 จากสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี อีกทั้งยังเป็นผู้ที่ถวายผ้าไหมนาหว้าแก่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในคราวเสด็จทอดกฐินต้น ณ วัดธาตุประสิทธิ์ พระอารามหลวง ตำบลนาหว้า อำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม และทรงเยี่ยมพสกนิกรชาวอำเภอนาหว้า พร้อมพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระลูกเธอทั้งสองพระองค์ เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2512 จนก่อกำเนิดมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพแห่งแรกของประเทศไทย
*นายฐิติพันธ์ วะเศษสร้อย เป็นเยาวชนดีเด่นแห่งชาติ พ.ศ. 2567 รางวัลพระราชทาน พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว จากกรมกิจการเด็กและเยาวชน กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ และเยาวชนผู้คว้ารางวัลชนะเลิศถ้วยพระราชทาน สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี มหกรรมวิชาการและวัฒนธรรมระดับนานาชาติ พ.ศ. 2568 และมีบทสัมภาษณ์รายการเรื่องเด่นประเด็นเด็ก สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทยเพื่อการเรียนรู้และเตือนภัย
*นางสาวณิชกานต์ แก้วอินธิ เป็นศิลปินสังกัด Workpoint Entertainment จากรายการเพลงเอก ซีซัน 2 พ.ศ. 2565 และนางเอกจากละครเวทีสุนทราภรณ์ The Musical เพลงรักเพลงแผ่นดิน และผลงานอื่น ๆ

**สกุลเก่าแก่ประจำอำเภอ**
ตำบลนาหว้า- วะสาร- วะเศษสร้อย- วะชุม- วดีศิริศักดิ์- วะเกิดเป้ม- วะลับ- ไชยมงค์- อินอุเทน- นาขะมิน- รักษาเคน- วงษาเนาว์
ตำบลนางัว- นาโควงค์- อุสาพรหม- ประกิ่ง
ตำบลบ้านเสียว- เสนสุข
ตำบลท่าเรือ- ชัยปัญหา- ชาสงวน- แมดมิ่งเหง้า
ตำบลเหล่าพัฒนา- วงษาเนาว์- เหง้าน้อย
ตำบลนาคูณใหญ่

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  พระธาตุศรีเงินคำ วัดโพธิ์ชัย date=2011-02-07 -  อำเภอนาหว้า-  วัดธาตุประสิทธิ์ date=2014-06-28 
นาหว้า