วิปลาส

วิปลาส อ่านว่า วิ-ปะ-ลาด มาจากคำบาลีว่า วิปลาโส หมายถึง ความรู้เห็นที่คลาดเคลื่อน หรือความรู้เข้าใจอันผิดเพี้ยน ไปจากความเป็นจริง ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานก็ได้ให้ความหมายของวิปลาสไว้ว่า "คลาดเคลื่อนไปจากธรรมดาสามัญ" 
ซึ่งวิปลาสในทางพระพุทธศาสนานั้นมี 3 ลักษณะคือ
1. สัญญาวิปลาส คือ สัญญาผิดเพี้ยน เกิดขึ้นจากการให้สัญญะ หรือการสมมุติความหมาย ให้แก่สิ่งต่างๆ ว่าเป็นนั่นเป็นนี่ อย่างไม่ระวัง จนจิตเข้าไปยึดติดถือมั่นในสัญญะเหล่านั้น เช่น มีคนน้ำขวดน้ำเปล่าวางไว้หน้าเรา แล้วบอกว่าเขายกให้เป็นของเรา ต่อมามีคนมาหยิบไปดื่ม เราอาจรู้สึกไม่พอใจว่าทำไมไม่ขออนุญาตเราก่อน  นี่คือความเร็วของการยึดติด ทั้งที่ขวดน้ำแต่ก่อนไม่ได้เป็นของเรา เรากำหนดสัญญะใส่ขวดน้ำทันทีว่าขวดน้ำนี้เป็นของเรา จึงเกิดการยึดติดขึ้น บางครั้งอาจเกิดจากความทรงจำผิดเพี้ยน เช่นการโกหกตัวเองให้เชื่อแบบนั้นทั้งที่สิ่งนั้นอาจไม่เคยเกิดขึ้นจริง หรือความทรงจำเสื่อม จนความทรงจำบางอย่างหรือทักษะบางอย่างหายไป รวมถึงการตีความสัญลักษณ์ผิด เช่น เห็นเชือกคิดว่างู เป็นต้น การฝังใจจากประสบการณ์พิเศษในอดีต

2. จิตตวิปลาส คือ ความคิดผิดเพี้ยน เกิดจากการไม่ระวังในการคิด คิดในสิ่งที่ไม่ควรคิด จนทำให้จิตมีอารมณ์แปรปรวนเกิดอารมณ์ลักษณะต่างๆขึ้นมา เพราะจิตเชื่อในความคิดเหล่านั้นที่ปรุงแต่งขึ้นมา เมื่อมีผัสสะมากระทบจิตก็ปรุงแต่งไปตามความคิดที่ไม่ระวังนั้นในที่สุด ทั้งที่อาจเป็นความคิดที่ไร้เหตุผล ไม่มีประโยชน์ใดๆ หรือไม่ใช่เรื่องจริง ไร้หลักฐาน การคิดไปเอง ต่อยอดความคิดไปในทางที่ผิด ไม่เกิดประโยชน์ เคยชินคิดฟุ้งซ่านมากกว่าการมีสมาธิมีสติมีสัมปชัญญะในกิจหน้าที่ ซึ่งแก้ได้ด้วยการไม่คิดในสิ่งที่ไม่ควรคิด มีสมาธิในสิ่งที่ทำ การฝึกควบคุมความคิดให้ดี การคิดในสิ่งที่ดี เป็นธรรม เป็นกุศล เกิดปัญญา เท่านั้น จิตตวิปลาสเกิดจากตัณหา คือ ทะยานอยาก ยินดี ไม่ยินดี  ในสังขารและวิญญาณอันเป็นเหตุเกิดจิตตวิปลาส  แล้วจึงเข้าไปยึดมั่นถือมั่น(อุปาทาน) ในสังขารและวิญญาณนั้น จึงเกิดวิปลาสขึ้น เมื่อมีสติเท่าทันในตัณหาและอุปาทานย่อมกำจัดจิตตวิปลาสลงเสียได้
3. ทิฏฐิวิปลาส คือ ความคิดเห็นผิดเพี้ยน ได้แก่ความเชื่อ ค่านิยม ทัศนคติ ความเข้าใจ ที่ผิดเพี้ยนไป เกิดจากความด้อยปัญญาของจิต ที่ไม่พิจารณาสิ่งต่างๆให้ชัดเจนแจ่มแจ้ง ด้วยปัญญาตามเหตุผล จึงเกิดความเห็นผิดในสิ่งต่าง เเละเชื่อ ปฏิบัติตัว ปกป้องรักษายึดมั่นในความเห็นผิดนั้น หรือหวั่นไหวต่อสิ่งเร้าต่างๆ ที่เข้ามา เพราะขาดการพิจารณาจนเห็นความจริง เช่น หวั่นไหวต่อความงาม เพราะไม่พิจารณาอสุภะว่าร่างกายเป็นของไม่สะอาด ไม่พิจารณาโทษจากการครองเรือน ให้มากพอถี่ถ้วนจนจิตสิ้นสงสัยในสิ่งนั้น ดังนั้น จิตจึงด้อยปัญญาหวั่นไหวในความงามได้ เป็นต้น
อนุสัยขั้นต่ำทั้ง 2 คือ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา จัดเป็นสัญญาวิปลาส
อนุสัยขั้นกลางทั้ง 2 คือ กามราคะ ปฏิฆะ จัดเป็นจิตตวิปลาส
อนุสัยขั้นสูงทั้ง 3 คือ ภวราคะ มานะ อวิชชา จัดเป็นทิฏฐิวิปลาส
ในวิปลาสกถากล่าวว่า ทิฏฐิวิปลาสมีกำลังมากกว่าจิตตวิปลาส และจิตตวิปลาสมีกำลังมากกว่าสัญญาวิปลาส

**ประเภท**
วิปลาสทั้ง 3 ลักษณะนี้ แต่ละลักษณะ มีทั้งสิ้น 4 ประเภท คือ
# นิจจวิปลาส วิปลาสในสิ่งที่ไม่เที่ยง ว่าเที่ยง
# สุขวิปลาส วิปลาสในสิ่งที่เป็นทุกข์ ว่าเป็นสุข 
# อัตตวิปลาส วิปลาสในสิ่งที่ไม่ใช่ตัวตน ว่าเป็นตัวตน 
# สุภวิปลาส วิปลาสในสิ่งที่ไม่งาม ว่างาม 
รวมทั้งสิ้นเป็น 12 วิปลาส
ในวิปลาสสูตรกล่าวว่า 
*กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน ละสุภวิปลาส
*เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน ละสุขวิปลาส
*จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน ละนิจจวิปลาส
*ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน ละอัตตวิปลาส
#สุภสัญญาวิปลาส  พระอนาคามีละได้
#สุขสัญญาวิปลาส  พระอรหันต์ละได้
#นิจจสัญญาวิปลาส  พระโสดาบันละได้
#อัตตสัญญาวิปลาส พระโสดาบันละได้
#สุภจิตตวิปลาส  พระอนาคามีละได้
#สุขจิตตวิปลาส  พระอรหันต์ละได้
#นิจจจิตตวิปลาส  พระโสดาบันละได้
#อัตตจิตตวิปลาส  พระโสดาบันละได้
#สุภทิฏฐิวิปลาส  พระโสดาบันละได้
#สุขทิฏฐิวิปลาส  พระโสดาบันละได้
#นิจจทิฏฐิวิปลาส  พระโสดาบันละได้
#อัตตทิฏฐิวิปลาส พระโสดาบันละได้
*พระโสดาบันและพระสกทาคามี ละวิปลาสได้ 8 ประเภท คือ สัญญาวิปลาส 2 คือ อัตตสัญญาวิปลาส และนิจจสัญญาวิปลาส  จิตตวิปลาส 2 คือ อัตตจิตตวิปลาส และนิจจจิตตวิปลาส ทิฎฐิวิปลาสทั้ง 4 ประเภท
*พระอนาคามี ละวิปลาสได้อีก 2 คือ สุภสัญญาวิปลาส และสุภจิตตวิปลาส          
*พระอรหันต์ ละวิปลาสที่เหลือทั้งหมดอีก 2 คือ สุขสัญญาวิปลาส และสุขจิตตวิปลาส

**อ้างอิง**
หมวดหมู่:ศาสนาพุทธ