จักรพรรดิ

ไฟล์:Emperor Naruhito at TICAD7 (cropped).jpg|200px|thumb|สมเด็จพระจักรพรรดินารูฮิโตะ จักรพรรดิเพียงพระองค์เดียวในปัจจุบัน
จักรพรรดิ (Emperor) หรือ พระราชาธิราช หมายถึง ประมุขชายผู้เป็นเจ้าครองจักรวรรดิ
รัฐหรืออาณาจักร (kingdom) ที่อยู่ภายใต้อำนาจอธิปไตยการปกครองอันเดียวกัน เช่น จักรวรรดิอังกฤษ จักรวรรดิเยอรมัน อันประกอบด้วยหลายชนชาติ แต่ละชนชาติจะมีพระมหากษัตริย์ของตนเองปกครองอยู่ด้วย จึงอาจพูดได้ว่าสมเด็จพระจักรพรรดิคือกษัตริย์ผู้ปกครองกษัตริย์ หากเป็นสตรีเรียกว่า จักรพรรดินีนาถ (Empress Regnant) สำหรับพระมเหสีของจักรพรรดิจะเรียกว่า “จักรพรรดินี” (Empress Consort) ส่วนสำหรับพระสวามีของจักรพรรดินีนาถจะเรียกว่า  “เจ้าชายพระราชสวามี”  (Price Consort)” โดยทั่วไปถือกันว่า “จักรพรรดิ” มีฐานันดรสูงกว่า “พระราชา”

**ข้อแตกต่างระหว่างจักรพรรดิกับประมุขแบบอื่น**
ทั้งกษัตริย์และจักรพรรดิ ต่างเป็นพระประมุขของรัฐเหมือนกัน ยังไม่มีกฎเกณฑ์ตายตัวที่บ่งบอกถึงความแตกต่างในฐานันดรทั้งสองประเภทนี้โดยชัดเจน แต่ก็มีปัจจัยหลายประการที่เกี่ยวของได้แก่ การตีความของนักประวัติศาสตร์ ขนาดและลักษณะของอาณาจักรที่ทรงปกครอง และชื่อตำแหน่งที่ราชวงศ์นั้น ๆ เลือกที่จะเรียกตนเอง ลักษณะเฉพาะที่อาจนับเป็นปัจจัยให้ใช้ฐานันดรจักรพรรดิอาจสรุปได้หลายทางดังนี้- จักรพรรดิ ในภาษาอังกฤษเรียกว่า Emperor และ/หรือได้รับการยอมรับเป็น “จักรพรรดิ” จากความสัมพันธ์ทางการทูตระหว่างประเทศ- จักรพรรดิ เป็นประมุขของรัฐราชาธิปไตยอื่นด้วยโดยที่ไม่ถอดถอนความเป็นราชาของรัฐอื่นที่ตนปกครอง- เป็นจักรพรรดิที่ถือว่าสืบเชื้อสายจากเทพเจ้าหรือดำรงตำแหน่งสูงทางศาสนาโดยการแสดงตนโดย
** ทางพิธีการและความเชื่อมั่นทางศาสนา เช่น โรมโบราณ หรือจักรพรรดิญี่ปุ่น
** ฝ่ายบ้านเมืองหรือพระราชามีอำนาจสูงกว่าศาสนจักร (จักรพรรดิสันตะปาปานิยม (Caesaropapism)) พระราชาในยุโรปที่เป็นคริสต์ศาสนิกชนจะถือตนเองเป็นเพียงกษัตริย์ (King) ไม่เรียกตนเป็นจักรพรรดิ พระเจ้าเฮนรีที่ 8 แห่งอังกฤษ ที่มีปัญหาขัดแย้งกับสมเด็จพระสันตะปาปาเคลเมนต์ที่ 7 ไม่ยอมลงรอยกับโรมก็ได้เรียกตำแหน่งของพระองค์โดยใช้คำว่า “อิมพีเรียม” (imperium) และพระราชาแห่งรัสเซียก็เรียกตนเองว่าซาร์ ซึ่งหมายถึงจักรพรรดิ เพราะถือพระองค์ว่าอยู่เหนือคริสตจักรรัสเซียออร์ทอดอกซ์ แต่พระองค์จะอยู่ภายใต้พระเจ้าเท่านั้น- เป็นประเพณียุโรป (คริสเตียน) ที่พระราชาสามารถสืบย้อนพระราชวงศ์ไปถึงสมัยจักรวรรดิโรมัน หรือที่ได้รับการยอมรับจากจักรพรรดิโรมัน (ไบแซนไทน์) ในการสืบทอดอำนาจ
การเลือกใช้ชื่อตำแหน่งโดยพระราชาได้กลายเป็นแนวคิดที่ต่างไปจากเดิมในภาษาอังกฤษ กล่าวคือความต่างที่ว่าพระราชาควรเป็นพระมหากษัตริย์หรือเป็นพระจักรพรรดิไม่ได้กำหนดไว้ตายตัวอีกต่อไป ต่างจากตำแหน่งพระราชาที่เป็น ฟาโรห์ เคาะลีฟะฮ์ สุลต่าน หรือข่าน ซึ่งยังมีการกำหนดแยกชัดเจนอยู่

**จักรพรรดิในโลกตะวันตกและตะวันออก**
ในประวัติศาสตร์ที่ผ่านมามีการใช้ฐานันดรพระราชาในระดับ “จักรพรรดิ” ทั้งในโลกซีกตะวันตกซึ่งเริ่มจากยุคโรมันและต่อด้วยยุคคริสเตียน ทางซีกโลกตะวันออกมีประเพณีที่แตกต่างจากตะวันตก ซึ่งได้เกิดขึ้นโดยไม่มีความเกี่ยวข้องกัน ทั้งจีนและญี่ปุ่นอ้างความเป็นจักรพรรดิว่าสืบเชื้อสายมาจากสรวงสวรรค์ เจงกิสข่านถือว่าพระองค์ได้อำนาจจากธรรมชาติอันยิ่งใหญ่ จักรพรรดิญี่ปุ่นสืบเชื้อสายมาจากพระอาทิตย์

**รายพระนามของจักรพรรดิ**

**จักรพรรดิโดยการเป็นจักรวรรดิแบบทั่วไป**

**จักรวรรดิโบราณ**
 จักรวรรดิเปอร์เชีย (16 ปี ก่อน พ.ศ. – พ.ศ. 213) ดูรายพระนามพระมหากษัตริย์เปอร์เซีย- จักรวรรดิแห่งพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช (พ.ศ. 209 – พ.ศ. 262)- จักรวรรดิโมริยะ (Mauryan Empire) (พ.ศ. 222 – พ.ศ. 358) ดู ราชวงศ์โมริยะ- จักรวรรดิจีน (จักรวรรดิ พ.ศ. 322 – พ.ศ. 2454) ดู จักรพรรดิจีนและรายพระนามจักรพรรดิจีน- จักรวรรดิโรมัน (พ.ศ. 516 – พ.ศ. 1019) ดู รายพระนามจักรพรรดิแห่งจักรวรรดิโรมัน

**สมัยกลาง**
ไฟล์:Meister von San Vitale in Ravenna 003.jpg|thumb|300px|ภาพโมเสกแสดงจักรพรรดิยุสตินิอานุสที่ 1 แห่งจักรวรรดิไบแซนไทน์ ประทับยืนกลาง ประมาณคริสต์ศตวรรษที่ 6

**= ประเพณีตะวันตกและไบแซนไทน์ =**
 จักรวรรดิไบแซนไทน์ (พ.ศ. 938 – พ.ศ. 1996) ดู รายพระนามจักรพรรดิไบแซนไทน์
** จักรวรรดิละติน (พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 1804)
** จักรวรรดิไนเซีย (Empire of Nicaea – พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 1804) “จักรวรรดิไบแซนไทน์” ที่ตั้งรัฐบาลพลัดถิ่นหลังจากถูก “จักรวรรดิละติน” ยึดคอนสแตนติโนเปิล ในสงครามครูเสดครั้งที่ 4
** จักรวรรดิเทรบิซอนด์ (Empire of Trebizond -พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 2004) การแตกแยกออกจากจักรวรรดิไบแซนไทน์อีกอาณาจักรหนึ่ง
** ราชรัฐเอปิรุส (Despotate of Epirus – พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 1902) ปกครองโดยจักรพรรดิทีโอดอร์ ดูกาส พ.ศ. 1770 – พ.ศ. 1773- จักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ (พ.ศ. 1343 และ พ.ศ. 1505 – พ.ศ. 2349) ดู จักรพรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์- จักรวรรดิบัลแกเรีย (พ.ศ. 1456 – พ.ศ. 1965) ดู รายพระนามพระมหากษัตริย์บัลแกเรีย- จักรวรรดิเซอร์เบีย (พ.ศ. 1888 – พ.ศ. 1914) ดู จักรพรรดิเซอร์เบีย

**= อื่น ๆ =**
 เจ้าผู้ปกครองเวียดนามพระองค์แรกที่ใช้ฐานันดรจักรพรรดิ (หว่างเด๊) ได้แก่จักรพรรดิดิญ โบะ หลิญ ผู้สถาปนาราชวงศ์ดิญเมื่อ พ.ศ. 1509 ดู รายพระนามจักรพรรดิเวียดนาม- ญี่ปุ่น (พระจักรพรรดิที่เรียกเป็นภาษาญี่ปุ่นในปัจจุบันว่า “เท็นโน” นับแต่ประมาณ พ.ศ. 1200 เป็นต้นมา) ดู จักรพรรดิญี่ปุ่นและรายพระนามจักรพรรดิญี่ปุ่น- จักรวรรดิมองโกล (พ.ศ. 1749 – พ.ศ. 1911) ดู ข่านแห่งมองโกลและรายพระนามพระมหากษัตริย์มองโกเลีย- จักรวรรดิออตโตมัน (พ.ศ. 1842 – พ.ศ. 2465) ดู รายพระนามสุลต่านแห่งออตโตมัน- จักรวรรดิเอธิโอเปีย (จักรวรรดิ พ.ศ. 1813 – พ.ศ. 2518) ดู รายพระนามจักรพรรดิเอธิโอเปีย- จักรวรรดิแอซเท็ก (พ.ศ. 1918 – พ.ศ. 2064) ดู เฮวยี ตลาโทอานิ (Hueyi Tlatoani)- จักรวรรดิอินคา (พ.ศ. 1981 – พ.ศ. 2076) ดู รายพระนามซาปา อินคา (Sapa Inca)

**สมัยใหม่**
ไฟล์:The League of the Three Emperors.png|thumb|230px|right|วิลเฮ็ล์มที่ 1, ฟรันทซ์ โยเซ็ฟที่ 1, อะเลคซันดร์ที่ 2 แห่งสันนิบาตสามจักรพรรดิ
ไฟล์:Bundesarchiv Bild 183-R43302, Kaiser Wilhelm II. und Zar Nikolaus II..jpg|thumb|150px|right|วิลเฮ็ล์มที่ 2 แห่งเยอรมนี, นิโคลัสที่ 2 แห่งรัสเซีย
ไฟล์:Drei Kaiser Bund.jpg|thumb|230px|right|วิลเฮ็ล์มที่ 2, เมห์เหม็ดที่ 5, ฟรันทซ์ โยเซ็ฟที่ 1 สามจักรพรรดิของฝ่ายมหาอำนาจกลาง
ไฟล์:Tsar Nicholas II & King George V.JPG|thumb|150px|right|นิโคลัสที่ 2 จักรพรรดิแห่งรัสเซีย, จอร์จที่ 5 จักรพรรดิแห่งอินเดีย- จักรวรรดิเปอร์เชีย (อิหร่าน) (พ.ศ. 2044 – พ.ศ. 2522) ดู รายพระนามพระมหากษัตริย์เปอร์เซีย- จักรวรรดิโมกุล (พ.ศ. 2059 – พ.ศ. 2400) ดู รายพระนามจักรพรรดิแห่งจักรวรรดิโมกุล- จักรวรรดิรัสเซีย (พ.ศ. 2264 – พ.ศ. 2460) ดู จักรพรรดิรัสเซีย- จักรวรรดิดุรรานี (พ.ศ. 2290 – พ.ศ. 2366)- ราชวงศ์ทาลเปอร์ (พ.ศ. 2326 – พ.ศ. 2386)- จักรวรรดิซิกข์ (พ.ศ. 2342 – พ.ศ. 2392) ดู จักรพรรดิซิกข์- จักรวรรดิฝรั่งเศส ดู จักรพรรดิฝรั่งเศส
** จักรวรรดิฝรั่งเศสที่หนึ่ง (พ.ศ. 2347 – พ.ศ. 2357 และ พ.ศ. 2358)
** จักรวรรดิฝรั่งเศสที่สอง (พ.ศ. 2395 – พ.ศ. 2413)- จักรวรรดิเฮติ ดู จักรพรรดิเฮติ
** จักรวรรดิเฮติที่หนึ่ง (พ.ศ. 2347 – พ.ศ. 2349)
** จักรวรรดิเฮติที่สอง (พ.ศ. 2392 – พ.ศ. 2402)- จักรวรรดิออสเตรีย (ต่อมาจักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการี) (พ.ศ. 2347 – พ.ศ. 2461) ดู จักรพรรดิออสเตรีย- จักรวรรดิเม็กซิโก ดู รายพระนามจักรพรรดิเม็กซิโก
** จักรวรรดิเม็กซิโกที่ 1 (พ.ศ. 2364 – พ.ศ. 2366)
** จักรวรรดิเม็กซิโกที่ 2 (พ.ศ. 2407 – พ.ศ. 2410)- จักรวรรดิบราซิล (พ.ศ. 2365 – พ.ศ. 2432) ดู จักรพรรดิบราซิล- จักรวรรดิเยอรมัน (พ.ศ. 2414 – พ.ศ. 2461) ดู จักรพรรดิเยอรมัน- จักรวรรดิอินเดีย (ภายใต้จักรวรรดิบริติช) (พ.ศ. 2419 – พ.ศ. 2491) ดู จักรพรรดิอินเดียและจักรพรรดิอังกฤษ- จักรวรรดิเกาหลี (พ.ศ. 2440 – พ.ศ. 2453) ดู จักรพรรดิเกาหลี- จักรวรรดิจีน (พ.ศ. 2458 – พ.ศ. 2459) ดู จักรพรรดิจีน- จักรวรรดิแมนจูเรีย (ภายใต้จักรวรรดิญี่ปุ่น) (พ.ศ. 2475 – พ.ศ. 2488) ดู จักรพรรดิแมนจูเรีย

**สมัยปัจจุบัน**
 จักรวรรดิแอฟริกากลาง (พ.ศ. 2519 – พ.ศ. 2522) ดู จักรพรรดิแอฟริกากลาง

**รูปภาพ**

**จักรพรรดิยุโรป**
ไฟล์:Franz joseph1.jpg|ฟรันทซ์ โยเซ็ฟที่ 1 จักรพรรดิ (ไคเซอร์) แห่งออสเตรีย กษัตริย์ฮังการี
ไฟล์:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|นโปเลียนที่ 1 จักรพรรดิฝรั่งเศส กษัตริย์อิตาลี
ไฟล์:George V of the united Kingdom.jpg|จอร์จที่ 5 กษัตริย์สหราชอาณาจักร จักรพรรดิอินเดีย
ไฟล์:Queen Victoria by Bassano.jpg|วิกตอเรีย ราชินีนาถสหราชอาณาจักร จักรพรรดินีนาถอินเดีย
ไฟล์:Kohner - Kaiser Wilhelm II.jpg|วิลเฮ็ล์มที่ 2 จักรพรรดิ (ไคเซอร์) แห่งเยอรมัน กษัตริย์ปรัสเซีย
ไฟล์:Mikola II (cropped)-2.jpg|นิโคลัสที่ 2 จักรพรรดิ (ซาร์) แห่งรัสเซีย แกรนด์ดยุกฟินแลนด์
ไฟล์:Profile portrait of Catherine II by Fedor Rokotov (1763, Tretyakov gallery).jpg|แคทเธอรีนมหาราชินี จักรพรรดินีนาถ (ซารีนา) แห่งรัสเซีย
ไฟล์:Testamento.jpg|อัลฟอนโซมหาราช กษัตริย์แห่งเลออน จักรพรรดิแห่งสเปน
ไฟล์:Jean-Baptiste Debret - Retrato de Dom João VI (MNBA).jpg|ฌูเอาที่ 6 กษัตริย์โปรตุเกส จักรพรรดิบราซิล
ไฟล์:Brogi, Carlo (1850-1925) - Vittorio Emanuele III - 1895 2.jpg|วิตโตรีโอ เอมานูเอเลที่ 3 กษัตริย์อิตาลี จักรพรรดิ (เนกัสซา นากัส) แห่งเอธิโอเปีย
ไฟล์:Serbian Emperor Stefan Dušan.jpg|สแตฟัน อูรอสที่ 4 จักรพรรดิ (ซาร์) แห่งเซอร์เบีย
ไฟล์:Skylitzes - Simeón el Grande.jpg|ซีแมออนที่ 1 จักรพรรดิ (ซาร์) แห่งบัลแกเรีย
ไฟล์:Workshop of Martin van Meytens Kaiser Franz Stephan 02.jpg|ฟรันทซ์ที่ 1 จักรพรรดิ (ไคเซอร์) แห่งโรมันอันศักดิ์สิทธิ์
ไฟล์:Sultan Muhammed Chan V., Kaiser der Osmanen 1915 C. Pietzner.jpg|เมห์เหม็ดที่ 5 จักรพรรดิ (ปาดีซะฮ์ / สุลต่าน) แห่งออตโตมัน (ตุรกี)

**จักรพรรดิอเมริกา**

**จักรพรรดิแอฟริกา**
ไฟล์:Haile Selassie (1969).jpg|เฮลี เซลาสซีที่ 1 จักรพรรดิ (เนกัสซา นากัส) แห่งเอธิโอเปีย
ไฟล์:Bokassa colored.png|โบคัสซาที่ 1 จักรพรรดิแอฟริกากลาง

**จักรพรรดิเอเชีย**

**อ้างอิง**
 เชิงอรรถ
 บรรณานุกรม- อ้างหนังสือ|ผู้แต่ง = ราชบัณฑิตยสถาน|ชื่อหนังสือ = พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 |จังหวัด = พิมพ์ครั้งที่ ๒, กรุงเทพฯ|พิมพ์ที่ = ราชบัณฑิตยสถาน|ปี = 2556|ISBN = 978-616-7073-80-4|จำนวนหน้า = 1,544- อ้างหนังสือ|ผู้แต่ง = ราชบัณฑิตยสถาน|ชื่อหนังสือ = พจนานุกรมศัพท์รัฐศาสตร์ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน|URL = |จังหวัด = กรุงเทพฯ|พิมพ์ที่ = ราชบัณฑิตยสถาน|ปี = 2556|ISBN = 978-616-7073-74-3|จำนวนหน้า = 438

**ดูเพิ่ม**
 ไคเซอร์ (โรมันอันศักดิ์สิทธิ์, ออสเตรีย, เยอรมนี)- ซาร์ (รัสเซีย, เซอร์เบีย, บัลแกเรีย)- พระเจ้าจักรพรรดิ (จักรพรรดิตามคติพุทธศาสนา)- พระราชาธิราช- คากาน (มองโกเลีย)- ปาดีซะฮ์
** ชาฮันชาห์ (อิหร่าน, โมกุล)

หมวดหมู่:ฐานันดรศักดิ์ (อิมพีเรียล)