ศักราช

ศักราช เป็นช่วงเวลาที่จัดขึ้นด้วยจุดประสงค์ทางวิทยาการลำดับเวลาหรือประวัติศาสตร์นิพนธ์ เช่น รัชกาลในประวัติศาสตร์สำหรับพระมหากษัตริย์ ศักราชปฏิทินที่ใช้ในปฏิทิน หรือธรณีกาลสำหรับประวัติศาสตร์โลก
ศัพท์ที่เทียบเคียงได้คือ ต้นยุคอ้างอิง, กาล, ช่วงเวลา, saeculum, aeon (กรีก aion) และยุคจากสันสกฤต

**การใช้งานในวิทยาการลำดับเวลา**
ในวิทยาการลำดับเวลา "ศักราช" เป็นหน่วยวัดเวลาระดับสูงสุด "ศักราชปฏิทิน"หมายถึงช่วงหลายปีซึ่งมีการนับเลขเริ่มต้นที่ต้นยุคอ้างอิงเฉพาะ ซึ่งมักถือเป็นจุดเริ่มต้นของรัฐหรือจักรวาลวิทยา ราชวงศ์ ผู้ปกครอง ปีเกิดของผู้นำ หรือเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์หรือตำนานที่สำคัญ

**ธรณีวิทยา**
ในวิทยาศาสตร์ธรรมชาติขนาดใหญ่ จำเป็นต้องมีมุมมองด้านเวลาอื่นที่เป็นอิสระจากกิจกรรมของมนุษย์ และครอบคลุมช่วงระยะเวลาที่นานกว่ามาก (ส่วนใหญ่เป็นยุคก่อนประวัติศาสตร์) โดย"ธรณีกาล"คือช่วงเวลาที่กำหนดไว้อย่างดี
หน่วยเวลาที่ใหญ่กว่ามหายุคคือบรมยุค เช่น บรมยุคฟาเนอโรโซอิกแบ่งออกเป็นหลายมหายุค ปัจจุบันมีมหายุคในฟาเนอโรโซอิกถึงสามมหายุค ตารางข้างล่างเรียงจากน้อยสุดไปมากสุด
บรมยุคโพรเทอโรโซอิกและบรมยุคอาร์เคียนที่เก่าแก่กว่าก็แบ่งออกเป็นหลายมหายุค

**จักรวาลวิทยา**
สำหรับสมัยในประวัติศาสตร์จักรวาลจะใช้คำว่า "สมัย " (Epoch) แต่ก็มีการใช้คำว่า "ยุค" ด้วย เช่น "ยุคแห่งดวงดาว"

**ปฏิทิน**
ศักราชปฏิทินนับปีตั้งแต่วันที่เฉพาะ (ต้นยุคอ้างอิง) ส่วนใหญ่มักเกี่ยวข้องในด้านศาสนา Anno mundi (ปีของโลก) คือกลุ่มปีปฏิทินที่อิงจากการคำนวณอายุของโลก โดยสันนิษฐานว่าสร้างขึ้นตามที่ระบุไว้ในหนังสือปฐมกาล โดยในทางศาสนายูดาห์ยังคงมีการใช้งาน และปฏิทินศาสนาของอีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์หลายแห่งใช้ปฏิทินอีกแบบจนถึง ค.ศ. 1728 ปีฮีบรู 5772 AM เริ่มต้นตอนดวงอาทิตย์ตกในวันที่ 28 กันยายน ค.ศ. 2011 และสิ้นสุดในวันที่ 16 กันยายน ค.ศ. 2012 ในคริสต์จักรตะวันตก Anno Domini (AD หรือเขียนเป็น CE) นับปีตั้งแต่วันประสูติของพระเยซูตามการคำนวณแบบดั้งเดิม เป็นรูปแบบที่แพร่หลายเสมอ
ปฏิทินอิสลามนับปีตั้งแต่การฮิจเราะห์หรืออพยพของศาสดามุฮัมมัดจากมักกะฮ์ไปยังมะดีนะฮ์ ซึ่งเกิดขึ้นใน ค.ศ. 622 ปฏิทินอิสลามมีวันน้อยกว่า 365 วัน ทำให้มกราคม ค.ศ. 2012 อยู่ใน ฮ.ศ. 1433
ประเทศญี่ปุ่นใช้ระบบปีจักรวรรดิ (โคกิ) ตั้งแต่ ค.ศ. 1872 จนถึงสงครามโลกครั้งที่สอง ปีนั้นเริ่มต้นในตอนที่จักรพรรดิจิมมุในตำนานสถาปนาญี่ปุ่นเมื่อ 660 ปีก่อน ค.ศ.
ปฏิทินพุทธหลายแบบนับตั้งแต่วันปรินิพพานของพระพุทธเจ้า ซึ่งตามการคำนวณแบบทั่วไปอยู่ในช่วง 545–543 ปีก่อน ค.ศ. หรือ 483 ปีก่อน ค.ศ. นั่นทำให้ ค.ศ. 2000 ตรงกับ พ.ศ. 2543 ในปฏิทินสุริยคติไทย (นับหลังปีที่ปรินิพพาน 1 ปี)
ศักราชปฏิทินอื่น ๆ นับตามเหตุการณ์ทางเมือง เช่น ศักราชเซลูซิด และ ab urbe condita ("AUC") ของโรมันโบราณที่นับตั้งแต่ปีก่อตั้งเมือง

**รัชสมัย**

**ประวัติศาสตร์นิพนธ์**

**ศักราชในประเทศไทย**
 พุทธศักราช (พ.ศ.) : ประเทศไทยเริ่มใช้พุทธศักราชในหมู่พระสงฆ์ ก่อนที่รัชกาล 6 จะเกล้าให้นำมาใช้แทน ร.ศ. ปีพุทธศักราชของไทย ถือกำเนิดโดยให้วันปรินิพพานเป็นปี พ.ศ. 0 แต่ ศรีลังกา พม่า ลาว และเขมร นับมากกว่าเรา 1 ปี คือนับเอาวันปรินิพพานเป็นปีที่ 1 ในปัจจุบันมีค้นพบว่าพุทธศักราช มีความคลาดเคลื่อนไปจากความเข้าใจข้างต้น 60 ปี นั่นคือ เขาเชื่อกันว่า พระพุทธเจ้าปรินิพพานปี พ.ศ. 60 มิใช่ พ.ศ. 0 
 คริสต์ศักราช (ค.ศ.) : เริ่มนับเอาตั้งแต่ปีที่พระเยซูคริสต์เกิดเป็น ค.ศ. 1 ซึ่งเวลานั้น พ.ศ. มีมาแล้วนับได้ 543 ปี  ดังนั้นวันคริสต์มาสในปี 2001 จึงครบรอบวันสมภพ 2000 ปี โดยมีวันที่ 1 มกราคมของทุกปี เป็นวันขึ้นปีใหม่
 มหาศักราช (ม.ศ.) : หรือที่ชาวอินเดียเรียกว่า ศกาพทะ หรือ ศาลิวาหนกาล แปลว่า ปีของชาวศกะ (Scythian) เริ่มนับตั้งแต่ปีที่พระเจ้าศาลิวาหนะ หรือบางตำนานเรียกว่า พระเจ้ากนิษกะ แห่งศกราชวงศ์  ทรงมีชัยชนะเหนือแคว้นโดยรอบ เป็นมหาศักราชที่ 1 มีวิธีการนับวันเดือนปีจะเป็นไปตามสุริยคติ โดยวันขึ้นปีใหม่ วันที่ 1 เมษายนของทุกปี เกิดหลังพุทธศักราช 621 ปี
 จุลศักราช (จ.ศ.) : เป็นการนับเดือนปีเป็นแบบทางจันทรคติ เริ่มนับ จ.ศ. 1 เมื่อปี พ.ศ. 1181 โดยนับเอาวันที่พระบุพโสระหัน สึกออกจากการเป็นพระมาเพื่อชิงราชบัลลังก์เป็นวันแรกของศักราช  ในสมัยโบราณถือตามสุริยคติ (คัมภีร์สุริยยาตร์) ใช้วันเถลิงศก  (ปัจจุบันตกราว 16 เมษายน) เป็นวันปีใหม่ แต่ต่อมาเนื่องจากเดือน 5 ไทยเราจะไปตรงกับเดือนจิตรามาสอันเป็นเดือนแรกของปฏิทินจันทรคติทางชมพูทวีป พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ โปรดเกล้าให้ถือตามจันทรคติ คือใช้วันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 5 ของทุกปีเป็นวันขึ้นปีใหม่ทางจันทรคติและให้เป็นวันเปลี่ยนนักษัตรด้วย แต่ยังคงเปลี่ยนปีจุลศักราชในวันเถลิงศก 
 รัตนโกสินทร์ศก (ร.ศ.) : เริ่มใช้ในสมัยรัชกาลที่ 5 ตั้งแต่วันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2432 เป็นวันที่ 1 เมษายน ร.ศ. 108 โดยถือเอาปีที่ตั้งกรุงเทพฯ เป็นเมืองหลวง เป็นปีรัตนโกสินทร์ศกที่ 1 และใช้อยู่จนถึง ร.ศ. 131 เป็น ร.ศ. สุดท้าย หรือเพียง 23 ปี ก็เลิกใช้ไป เพราะเห็นว่าไม่สะดวกในการอ้างอิงปีในประวัติศาสตร์ เช่น กล่าวว่า ไทยเสียกรุงครั้งที่ 2 ในปีที่ 15 ก่อน ร.ศ. เป็นต้น
 กลียุคศักราช หรือกลียุคกาล (ก.ศ.) : เป็นศักราชจากชมพูทวีป และเป็นศักราชที่เก่าที่สุดที่ปรากฏในบันทึกของไทย เกิดก่อนพุทธศักราชถึง 2558ปี
 วิกรมาทิตย์ศักราช (ว.ศ.) หรือวิกรมสังวัต  : เป็นศักราชจากชมพูทวีป แต่ไม่มีปรากฏในบันทึกของไทย เกิดหลังพุทธศักราช 785  ปี
 ศักราชพระเจ้าเหลือง (ล.ศ.) : เป็นศักราชที่ถือกำเนิดโดยพระเจ้าเหลืองมหาราช ของดินแดนที่เป็นประเทศจีนในปัจจุบัน  เกิดก่อนพุทธศักราช 2154  ปี ในปัจจุบันมีข้อถกเถียงว่า ตัวเลขของศักราชนี้อาจมีค่ามากเกินไป 60 ปี เช่นเดียวกับ พ.ศ. และหรืออาจนับเอา ล.ศ. 0 เป็นปีตั้งศักราชด้วยก็ได้
 ศักราชจุฬามณี (ศักราชกฎหมาย) 

**อ้างอิง**

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  ความรู้เรื่องศักราชที่ใช้ในหนังสือไทย date=2008-09-22  (สนง.วัฒนธรรมแห่งชาติ)

หมวดหมู่:วิทยาการลำดับเวลา
หมวดหมู่:หน่วยเวลา