สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (จวน อุฏฺฐายี)

สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ พระนามเดิม จวน ศิริสม ฉายา อุฎฺฐายี เป็นสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก พระองค์ที่ 16 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ สถิต ณ วัดมกุฏกษัตริยารามราชวรวิหาร ทรงดำรงตำแหน่งเมื่อปี พ.ศ. 2508 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงดำรงตำแหน่งอยู่ 7 ปี สิ้นพระชนม์จากอุบัติเหตุทางรถยนต์ เมื่อวันที่ 18 ธันวาคม พ.ศ. 2514 สิริพระชันษา 18

**พระประวัติ**
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ มีพระนามเดิมว่า ลำจวน ศิริสม ภายหลังเปลี่ยนพระนามเป็น จวน ประสูติเมื่อวันอาทิตย์ที่ 16 มกราคม พ.ศ. 2440 ที่ตำบลบ้านโป่ง อำเภอบ้านโป่ง จังหวัดราชบุรี เมื่อพระชันษาได้ 9 ปี ได้เข้ามาศึกษาชั้นประถมศึกษาที่โรงเรียนวัดคฤหบดี จังหวัดธนบุรี จนจบชั้น ป. 3 แล้วกลับภูมิลำเนา 
ถึงปี พ.ศ. 2452 ทรงจบชั้นมัธยมศึกษา แล้วเข้าเรียนต่อที่โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ได้ไม่นานต้องลาออกเพราะประชวรโรคเหน็บชา ถึงปี พ.ศ. 2453 ทรงไปศึกษาอยู่กับพระมหาสมณวงศ์ (แท่น โสมทดฺโต) เจ้าอาวาสวัดมหาสมณารามราชวรวิหาร (วัดเขาวัง) จังหวัดเพชรบุรี ซึ่งเป็นพี่ชายของพระอัยกา (ตา) จนพระองค์มีพระชันษา 16 ปี จึงได้มาศึกษาพระปริยัติธรรมกับพระอริยมุนี (แจ่ม จตฺตสลฺโล) ที่วัดมกุฏกษัตริยาราม 
วันที่ 2 กรกฎาคม พ.ศ. 2457 ได้บรรพชาเป็นสามเณร ที่วัดมกุฏกษัตริยาราม โดยมีพระธรรมปาโมกข์ (ถม วราสโย) เป็นพระอุปัชฌาย์ พระอริยมุนี (แจ่ม จตฺตสลฺโล) เป็นพระสรณคมนาจารย์ และอุปสมบทเป็นพระภิกษุเมื่อวันที่ 26 มิถุนายน พ.ศ. 2460 โดยมีพระธรรมปาโมกข์ (ถม วราสโย) เป็นพระอุปัชฌาย์ และพระราชกวี (แจ่ม จตฺตสลฺโล) เป็นพระกรรมวาจาจารย์
ระหว่างดำรงสมณเพศได้ทรงแสดงพระปรีชาสามารถในทางวิชาการ โดยเป็นบรรณาธิการหนังสือวารสารรายปักษ์สยามวัด ทำให้พระองค์มีความสามารถในการประพันธ์ต่าง ๆ มีโคลง ฉันท์ เป็นต้น

**การศึกษา**
 พ.ศ. 2460 ทรงอุปสมบทเป็นภิกษุ ในปีเดียวกันนี้ทรงสอบได้นักธรรมชั้นตรีและเปรียญธรรม 3 ประโยค - พ.ศ. 2461 สอบได้นักธรรมชั้นโท - พ.ศ. 2462, 2464 และ 2465  สอบได้เปรียญธรรม 4,5 และ 6 ประโยค ตามลำดับ - พ.ศ. 2466  สอบได้นักธรรมชั้นเอก - พ.ศ. 2467, 2470 และ 2472  สอบได้เปรียญธรรม 7,8 และ 9 ประโยค ตามลำดับ 

**พระสมณศักดิ์**
 พ.ศ. 2476  เป็นพระราชาคณะชั้นสามัญที่ พระกิตติสารมุนี   - พ.ศ. 2478  เป็นพระราชาคณะชั้นราชที่ พระราชเวที ตรีปิฎกภูษิต ธรรมบัณฑิต ยติคณิสสร บวรสังฆารามคามวาสี   - พ.ศ. 2482  เป็นพระราชาคณะชั้นเทพที่ พระเทพเวที ตรีปิฎกคุณ สุนทรธรรมภูษิต ยติคณิศร บวรสังฆาราม คามวาสี- พ.ศ. 2488  เป็นพระราชาคณะชั้นธรรมที่ พระธรรมปาโมกข์ ยุตโยคญาณดิลก ไตรปิฎกธารี ธรรมวาที ยติคณิศร บวรสังฆาราม คามวาสี- พ.ศ. 2490  เป็นรองสมเด็จพระราชาคณะที่ พระศาสนโศภน วิมลญาณอดุลย์สุนทรนายก ตรีปิฎกธรรมาลังการภูสิต ธรรมนิตยสาทร อุดมคณฤศร บวรสังฆาราม คามวาสี- พ.ศ. 2499  เป็นสมเด็จพระราชาคณะที่ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ จาตุรงคประธานวิสสุต พุทธพจนมธุรสธรรมวาที คัมภีรญาณปริยัติกุสโลภาส ภูมิพลมหาราชหิโตปสัมปทาจารย์ วิสารศีลาจารวัตร เวไนยบริษัทประสาทกร ธรรมยุติกคณิสสรมหาสังฆนายก- พ.ศ. 2508 เป็นสมเด็จพระสังฆราชที่ สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สุขุมธรรมวิธานธำรง สกลมหาสงฆปรินายก ตรีปิฎกกลากุสโลภาส ภูมิพลมหาราชหิโตปสัมปทาจารย์ อุฏฐายีภิธานสังฆวิสุต ปาวจนุตตมสาสนโสภณ วิมลศีลขันธสมาจารวัตร พุทธศาสนิกบริษัทคารวสถาน วิจิตรปฏิภาณพัฒนคุณ อดุลคัมภีรญาณสุนทร บวรธรรมบพิตร สมเด็จพระสังฆราช

**พระกรณียกิจ**
พระองค์ได้ประกอบพระกรณียกิจด้านการพระศาสนาเป็นอันมาก พอประมวลได้ดังนี้ 

**ด้านการศึกษา**
ทรงชำนาญในอักษรขอม อักษรพม่า อักษรมอญ และอักษรโรมัน จากการที่ได้ตรวจชำระพระไตรปิฎกบางปกรณ์ ตามที่ได้รับมอบ ซึ่งจะต้องสอบทานอักษรไทยกับต้นฉบับอักษรขอม เกี่ยวกับอักษรพม่า และอักษรโรมัน - พ.ศ. 2470  เป็นกรรมการตรวจบาลีไวยากรณ์ในสนามหลวง - พ.ศ. 2471  เป็นกรรมการตรวจนักธรรมชั้นโท-เอกในสนามหลวง  เป็นกรรมการตรวจบาลี ประโยค  4-5-6 - พ.ศ. 2476  เป็นปีที่เริ่มฟื้นฟูกิจการของมหามกุฏราชวิทยาลัยในยุคใหม่  ทรงรับหน้าที่เป็นกรรมการและอนุกรรมการหลายคณะ คือ อนุกรรมการตรวจชำระแบบเรียน เช่น นวโกวาท  และ พุทธศาสนสุภาษิต กรรมการอำนวยการหนังสือธรรมจักษุ กรรมการ อุปนายกและนายกกรรมการมหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย  ตลอดมาจนสิ้นพระชนม์ 

**ด้านการปกครองคณะสงฆ์**
 พ.ศ. 2477  เป็นกรรมการคณะธรรมยุต - พ.ศ. 2485  เป็นสมาชิกสังฆสภา- พ.ศ. 2486  เป็นผู้รักษาการ ในตำแหน่งสังฆนายก แทนสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) วัดบรมนิวาส - พ.ศ. 2489  เป็นผู้สั่งการในตำแหน่งสังฆนายก แทนสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) วัดเทพศิรินทราวาส - พ.ศ. 2493  เป็นสังฆมนตรีว่าการองค์การเผยแผ่ ซึ่งมีสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) เป็นสังฆนายกสมัยที่ 2- พ.ศ. 2494  เป็นสังฆนายก สมัยที่ 1 และสังฆมนตรีว่าการองค์การเผยแผ่- พ.ศ. 2506  เป็นกรรมการเถรสมาคมโดยตำแหน่ง ตาม พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 - พ.ศ. 2479  กรรมการพิจารณาร่าง พ.ร.บ. ลักษณะปกครองสงฆ์ ฉบับใหม่ - พ.ศ. 2503  เป็นสังฆนายก ครั้งที่ 2- พ.ศ. 2505  เป็นผู้บัญชาการคณะสงฆ์แทนสมเด็จพระสังฆราช 

**ด้านการต่างประเทศ**
เสด็จไปดูการพระศาสนาในประเทศลาว มาเลเซีย สิงคโปร์ อินเดีย เนปาล ศรีลังกา ฮ่องกง ไต้หวัน เกาหลี ญี่ปุ่น เวียดนาม ตามคำเชิญของพุทธบริษัทของประเทศนั้น ๆ ทรงไปร่วมงานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ ที่ประเทศญี่ปุ่น เป็นผู้แทนสมเด็จพระสังฆราช (วัดเบญจมบพิตร) ไปร่วมประชุมสังคายนาพระไตรปิฎกที่ ย่างกุ้ง ประเทศพม่า เมื่อปี พ.ศ. 2504

**งานเผยแผ่พระศาสนา**
ได้ทรงดำเนินการมาโดยตลอดไปรูปแบบต่าง ๆ พอประมวลได้ดังนี้ - พ.ศ. 2476  ทรงร่วมกับคณะมิตรสหาย ตั้งสมาคมพุทธศาสนาขึ้นเป็นครั้งแรก คือ พุทธสมาคม เพื่อเผยแผ่พระพุทธศาสนา และส่งเสริมการศึกษา - พ.ศ. 2477  เป็นพระคณาจารย์เอกทางเทศนา (ธรรมกถึก) - พ.ศ. 2479  เป็นกรรมการควบคุมการแปลพระไตรปิฎกภาษาบาลี และ - พ.ศ. 2497  เป็นประธานกรรมการจัดรายการแสดงธรรมทางวิทยุในวันธรรมสวนะ 

**งานพระนิพนธ์**
 พ.ศ. 2469   ทรงแปลตติยสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย เพื่อใช้เป็นตำรา- พ.ศ. 2482   ทรงแต่ง รตนตฺตยปฺปภาวสิทฺธิคาถาแทน รตนตฺตยปฺปภาวาภิยาจนคาถา และได้ใช้สวดในพระราชพิธีต่อมา 

ยังมีพระนิพนธ์อีกมากกว่า 100 เรื่อง เช่น มงคลในพุทธศาสนา สาระในตัวคน วิธีต่ออายุให้ยืน การทำใจให้สดชื่นผ่องใส และฉันไม่โกรธเป็นต้น และมีพระธรรมเทศนาอีกหลายร้อยเรื่อง ที่สำคัญคือ มงคลวิเศษคาถา ที่แสดงในพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา

**สิ้นพระชนม์**
เส้นทางรถที่เกี่ยวข้องในเหตุสิ้นพระชนม์ของสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฺฐายี) 
อนุสาวรีย์สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฺฐายี) ณ วัดมกุฎกษัตริยาราม
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (จวน อุฏฺฐายี) สมเด็จพระสังฆราช สิ้นพระชนม์โดยอุบัติเหตุทางรถยนต์ในท้องที่อำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ เมื่อวันที่ 18 ธันวาคม พ.ศ. 2514 เวลา 10:05 น. สิริพระชันษา 18 จากการถูกนายนุ่ม พุ่มบุตร อายุ 38 ปี ขับรถบรรทุกหักหลบรถที่ชะลอด้านหน้ามาชนกับรถพระประเทียบ
คณะปฏิวัติประกาศให้สถานที่ราชการลดธงลงครึ่งเสา 3 วัน และข้าราชการไว้ทุกข์ 15 วัน เพื่อแสดงความอาลัย และได้รับพระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุวัดเทพศิรินทราวาส เมื่อวันที่ 17 มิถุนายน พ.ศ. 2515

**การพิจารณาคดี === 
จากผลการสอบสวนโดยเจ้าหน้าที่ตำรวจได้สรุปว่าเป็นอุบัติเหตุ โดยนายนุ่มให้การรับสารภาพและยอมรับผิดทุกข้อหา ต่อมาคณะปฎิวัติได้ลงความเห็นว่าอุบัติเหตุเกิดจากความประมาทของนายนุ่มคนเดียว และมีคำสั่งให้ส่งฟ้องนายนุ่มต่อศาลทหาร เจ้าหน้าที่ตำรวจจังหวัดสมุทรปราการจึงนำนายนุ่มซึ่งแขนและขาพิการจากอุบัติเหตุครั้งนั้นไปฝากขังที่เรือนจำจังหวัดสมุทรปราการ หลังจากนั้นนิพนธ์ สร้อยเสน อัยการศาลทหารสมุทรปราการ ได้เบิกตัวนายนุ่มออกจากเรือนจำเพื่อฟังคำฟ้องของอัยการที่ศาลจังหวัดสมุทรปราการ โดยอัยการฟ้องนายนุ่มตามประมวลกฎหมายอาญามาตรา 291 และ 300 ซึ่งศาลได้กำหนดวันอ่านคำพิพากษาในวันที่ 10 มีนาคม พ.ศ. 2515 เวลา 08.30 น.
วันที่ 10 มีนาคม พ.ศ. 2515 เวลา 09.00 น. ศาลทหารกรุงเทพ(สมุทรปราการ) ได้มีคำพิพากษาให้จำคุกนายนุ่มเป็นเวลา 10 ปี เนื่องจากเขาให้การรับสารภาพเพราะจำนนต่อหลักฐาน จึงไม่มีเหตุลดโทษให้ หลังจากฟังคำพิพากษา นายนุ่มได้เปิดเผยความรู้สึกกับผู้สื่อข่าวหนังสือพิมพ์พิมพ์ไทยว่า "ไม่นึกอะไรหรอกครับ การตัดสินครั้งนี้ก็สมควรแล้วเพราะพระสังฆราชท่านเป็นที่เคารพของคนพุทธทั้งประเทศ ผมคิดว่าเป็นเคราะห์กรรมมากกว่า ผมไม่ได้ตั้งใจเลย" โดยนายนุ่มนัยต์ตาแดงระหว่างเปิดเผยความรู้สึก

**อ้างอิง**
 เชิงอรรถ
 บรรณานุกรม- หน้า = 61-70- จำนวนหน้า=400- จำนวนหน้า=116 พิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศลในงานพระราชทานเพลิงพระศพวันที่ 17 มิถุนายน พ.ศ. 2515- จำนวนหน้า=159
หมวดหมู่:สมเด็จพระสังฆราชแห่งกรุงรัตนโกสินทร์
จวน
หมวดหมู่:สังฆนายก
หมวดหมู่:สังฆมนตรีว่าการองค์การเผยแผ่
หมวดหมู่:เจ้าคณะใหญ่คณะธรรมยุต
หมวดหมู่:เจ้าอาวาสวัดมกุฏกษัตริยารามราชวรวิหาร
หมวดหมู่:เปรียญธรรม 9 ประโยค
หมวดหมู่:บุคคลจากอำเภอบ้านโป่ง
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากอุบัติเหตุทางถนนในประเทศไทย
หมวดหมู่:ภิกษุจากจังหวัดราชบุรี