พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช

นายพลโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช (15 มีนาคม พ.ศ. 2399 – 16 เมษายน พ.ศ. 2468) พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อดีตผู้บัญชาการกรมคชบาล องคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

**พระประวัติ**
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช เมื่อประสูติมีพระนามว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 23 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่ เจ้าจอมมารดาจันทร์ ในรัชกาลที่ 4 เมื่อวันศุกร์ เดือน 4 ขึ้น 9 ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก จ.ศ. 1217 ตรงกับวันที่ 15 มีนาคม พ.ศ. 2398 (ปัจจุบันคือ พ.ศ. 2399)
ปี พ.ศ. 2419 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาเป็นพระองค์เจ้าต่างกรมและให้ออกวัง มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช ครุฑนาม ทรงศักดินา 15,000 ตามพระราชกำหนดอย่างพระองค์เจ้าต่างกรมในพระบรมมหาราชวังแล้วให้ทรงตั้งเจ้ากรมเป็นหมื่นอดิศรอุดมเดช ถือศักดินา 600 ปลัดกรมเป็นหมื่นภูเบศรบริรักษ์ ถือศักดินา 400 และสมุห์บาญชีเป็นหมื่นประจักษ์พลขันธ์ ถือศักดินา 300 โดยในการออกวังให้ทรงย้ายจากพระตำหนักสวนกุหลาบในบริเวณพระบรมมหาราชวังและโปรดเกล้าฯ ให้สร้างวังท้ายวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามพระราชทาน แล้วเสด็จพระราชดำเนินพระราชทานพระสุพรรณบัฏที่วังตามประเพณีซึ่งใช้อยู่ในเวลานั้น
ปี พ.ศ. 2456 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระอิสริยยศเป็นกรมหลวง มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ครุฑนาม ทรงศักดินา 15,000 ตามพระราชกำหนดอย่างพระองค์เจ้าต่างกรมในพระบรมมหาราชวัง แล้วให้ทรงเลื่อนเจ้ากรมเป็นหลวงอดิศรอุดมเดช ถือศักดินา 800 ปลัดกรมเป็นขุนภูเบศร์บริรักษ์ ถือศักดินา 600 สมุห์บาญชีคงเป็นหมื่นประจักษ์พลขันธ์ ถือศักดินา 400
ในตอนปลายพระชนม์ชีพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช มีพระอาการประชวรพระปัปผาสะ ครั้นถึง ณ วันที่ 16 เมษายน พ.ศ. 2468 เวลา 19.20 น. ก็สิ้นพระชนม์โดยสงบ แวดล้อมด้วยพระโอรส พระธิดา หม่อม และพระประยูรญาติอันสนิท เป็นที่เศร้าโศกสลดเสียดายแก่ผู้ใกล้ชิดพระองค์ทั่วกัน สิริพระชันษาได้ 69 ปี 1 เดือน 13 วัน ได้รับพระราชทาน พระโกศทองน้อย บรรจุพระศพ ตั้งบำเพ็ญพระกุศล ณ วังถนนพระอาทิตย์ และ พระราชทานเพลิงพระศพเมื่อวันที่ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2468 ณ พระเมรุ ท้องสนามหลวง

**การทรงงาน**
ในตอนต้นแผ่นดินรัชกาลที่ 5 เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำริที่จะจัดตั้งกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ขึ้น จึงโปรดเกล้าฯ ให้ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี ซึ่งในเวลานั้นทรงเจริญพระชันษาแล้ว ให้เข้ารับราชการในตำแหน่งคะเด็ตทหารมหาดเล็ก (Cadet- นักเรียนนายร้อย)
เมื่อถึงปี พ.ศ. 2414 จึงได้ทรงเป็นนายดาบในกองร้อยที่ 5 กรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์
ปี พ.ศ. 2416 ได้เลื่อนพระยศเป็นนายร้อยเอกในตำแหน่งผู้บังคับกองร้อยที่ 5 กรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ และในปีนี้เอง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงสถาปนาตำแหน่งราชองครักษ์ขึ้นเป็นปฐม ซึ่งสมัยนั้นเรียกว่า "ราชเอดเดอแกมป์" (Aid-de-Camp) จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี เป็นราชองครักษ์พระองค์แรกก่อนบุคคลอื่น ดังนั้นเมื่อ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินประพาสเมืองต่างประเทศมี มลายู ชวา และอินเดีย พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี ก็ได้โดยเสด็จในหน้าที่ราชองครักษ์ทุกแห่งไป และในปีต่อมา ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้กำกับแตรวงในกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์อีกตำแหน่งหนึ่งด้วย
ในปี พ.ศ. 2417 โปรดให้ตั้งองคมนตรีสภา (เดิมคือ ปรีวีเคาน์ซิล) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี (พระอิสริยยศในขณะนั้น) เป็นองคมนตรีในครั้งนั้น และทรงเป็นองคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว อีกด้วย
ปี พ.ศ. 2430 ได้ทรงเป็นผู้แทนผู้บังคับการทหารล้อมวัง ซึ่งปัจจุบันคือกรมทหารราบที่ 11 รักษาพระองค์
ปี พ.ศ. 2431 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นนายพันเอกผู้บังคับการทหารราบในกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ ต่อมาในวันพุธ  เดือน 8 อุตราสาธ ขึ้น 10 ค่ำ ได้รับพระราชทานพระยศ นายพลจัตวา
ปี พ.ศ. 2433 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มาว่าการในหน้าที่ปลัดทหารบกใหญ่
ปี พ.ศ. 2435 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้บังคับการกรมทหารหน้า ซึ่งปัจจุบันคือกรมทหารราบที่ 4 พร้อมกับได้รับโปรดเกล้าให้เป็น ราชองครักษ์พิเศษ เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2435
ปี พ.ศ. 2441 ได้เลื่อนเป็นนายพลตรี เมื่อวันที่ 21 กันยายน 
ปี พ.ศ. 2455 ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ นายพลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช เป็นผู้บัญชาการกองพลทหารบกที่ 10
ปี พ.ศ. 2456 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายมาเป็นผู้บัญชาการกองพลที่ 4 แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายมาเป็นผู้บัญชาการกรมพระคชบาลแทน จอมพล เจ้าพระยาบดินทรเดชานุชิต (หม่อมราชวงศ์อรุณ ฉัตรกุล) ซึ่งขณะนั้นมียศเป็น นายพลเอก และให้เจ้าพระยาบดินทรเดชานุชิต เป็นผู้ช่วยเสนาบดีกระทรวงกลาโหม เพียงตำแหน่งเดียว เมื่อวันที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456
ปี พ.ศ. 2460 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายมาเป็นจเรสัตว์พาหนะทหารบกและการทหารม้า และทรงดำรงตำแหน่งนี้จนตลอดพระชนมายุ และในปีนี้ได้ทรงดำรงตำแหน่งนายทหารพิเศษประจำกรมทหารราบที่ 11 รักษาพระองค์
ปี พ.ศ. 2462 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนพระยศเป็นนายพลโท
ปี พ.ศ. 2463 มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้เป็นนายทหารพิเศษประจำกรมทหารบกม้ากรุงเทพฯ รักษาพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
นอกจากการรับราชการทหารอันเป็นหน้าที่เฉพาะแล้ว นายพลโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ยังเคยทรงทำหน้าที่พิเศษถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คือ เป็นช่างถ่ายรูป ผู้บัญชาการมหาดเล็กตั้งเครื่อง เป็นต้น

**พระโอรสและพระธิดา**
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ทรงเป็นต้นราชสกุลศุขสวัสดิ มีหม่อม 11 ท่าน ได้แก่
# หม่อมขาบ 
# หม่อมแช่ม ธิดาพระนนทบุรี
# หม่อมสุ่น
# หม่อมนวล 
# หม่อมราชวงศ์เพี้ยน (ราชสกุลเดิม: คเนจร)
# หม่อมชุ่ม
# หม่อมเขียน ธิดาพระนนทบุรี
# หม่อมเอียด
# หม่อมเปล่ง
# หม่อมเจริญ
# หม่อมตี่
โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 37 พระองค์/องค์ เป็นชาย 22 พระองค์/องค์ หญิง 14 พระองค์/องค์ และไม่ปรากฏว่าเป็นหญิงหรือชาย 1 องค์

**พระนัดดา**
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช มีพระนัดดารวม 156 คน ดังนี้
*หม่อมเจ้าอนุชาติศุขสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ มีโอรสธิดา 11 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์วาสรำไพ ศุขสวัสดิ ในหม่อมเจ้ารำไพเยาวยุภา
**หม่อมราชวงศ์งามจริต สุขสำราญ ที่ 1 ในหม่อมละม่อม
**หม่อมราชวงศ์วิจิตรผจง ศุขสวัสดิ (นามเดิม: หม่อมราชวงศ์สันต์) ที่ 2 ในหม่อมละม่อม
**หม่อมราชวงศ์ทรงพันธ์ ศุขสวัสดิ ในหม่อมเทียบ
**หม่อมราชวงศ์ดำรงศิลป์ ศุขสวัสดิ ที่ 3 ในหม่อมละม่อม
**หม่อมราชวงศ์อภิรัตน์ บุนนาค ที่ 4 ในหม่อมละม่อม
**หม่อมราชวงศ์จินตนา ศุขสวัสดิ ที่ 1 ในหม่อมฮวย
**หม่อมราชวงศ์อัมพรพันธ์ ศุขสวัสดิ ที่ 1 ในหม่อมละมัย
**หม่อมราชวงศ์ศศิพันธ์ อิศรเสนา ที่ 2 ในหม่อมฮวย
**หม่อมราชวงศ์อวบ ศุขสวัสดิ ในหม่อมแจ๋ว (หม่อมพร้อม)
**หม่อมราชวงศ์เอื้อมพันธ์ พึ่งบารมี ที่ 2 ในหม่อมละมัย
*พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ มีโอรสธิดา 10 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์รัชนีพันธุ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์จันทร์กระจ่าง กฤดากร
**หม่อมราชวงศ์สอางโสม โรจนบุรานนท์
**หม่อมราชวงศ์โฉมแข คมกฤส
**หม่อมราชวงศ์นิลตระการ วงษ์ตา
**หม่อมราชวงศ์สังวาลพจน์ กฤดากร
**หม่อมราชวงศ์รจนากร เหล่าวานิช
**หม่อมราชวงศ์สุภรณ์รัศมี ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ปิโยรส ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์พชรดนัย ศุขสวัสดิ
*หม่อมเจ้าถูกถวิล ศุขสวัสดิ มีโอรสธิดา 10 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์โสมลิกา ปทีปปาณี
**หม่อมราชวงศ์สวัสดิภิญโญ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ศรีโสมา ปัทมศิริ
**หม่อมราชวงศ์ทักษิณา ภูมิรัตน์
**หม่อมราชวงศ์แรงบุญ ณ เชียงใหม่ (นามเดิม: หม่อมราชวงศ์อทิติ)
**หม่อมราชวงศ์ทัศณิยา ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์อารุณี นาวิกบุตร ทั้ง 7 นี้ในหม่อมเลื่อน
**หม่อมราชวงศ์เจริญสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์อะดุง ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์เล็ก ศุขสวัสดิ ทั้ง 3 นี้ในหม่อมเหรียญ
*หม่อมเจ้าทินทัต ศุขสวัสดิ มีธิดา 3 คน ได้แก่
**ท่านผู้หญิงทินะประภา อิศรเสนา
**หม่อมราชวงศ์กานดาศรี ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์รุจีสมร ศุขสวัสดิ
*หม่อมเจ้าพุฒิสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ มีโอรสธิดา 5 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์พงศ์สวัสดิ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์เผ่าสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์สิริสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ ทั้ง 3 นี้ในหม่อมกุหลาบ
**หม่อมราชวงศ์สันติสุข ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ชัชวาลวลี ณ ระนอง ทั้ง 2 นี้ในหม่อมเจ้าแจ่มจำรัส
*หม่อมเจ้าสืบสุขสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ มีโอรสธิดา 14 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์ส่งต่อ ศุขสวัสดิ ที่ 1 ในหม่อมเยื้อน
**หม่อมราชวงศ์สรวมสุข ศุขสวัสดิ ที่ 1 ในหม่อมเจ้าอุทัยพงษ์
**หม่อมราชวงศ์เชวงสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ ที่ 2 ในหม่อมเยื้อน
**หม่อมราชวงศ์เสริม ศุขสวัสดิ ที่ 2 ในหม่อมเจ้าอุทัยพงษ์
**หม่อมราชวงศ์ธำรงสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ ที่ 3 ในหม่อมเยื้อน
**หม่อมราชวงศ์ยุพดี ศุขสวัสดิ ที่ 3 ในหม่อมเจ้าอุทัยพงษ์
**หม่อมราชวงศ์ประสานสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ ที่ 4 ในหม่อมเจ้าอุทัยพงษ์
**หม่อมราชวงศ์เฉลิมสุข บุญไทย ที่ 1 ในหม่อมเจ้าวิไลวรรณ
**หม่อมราชวงศ์กฤษณา ศุขสวัสดิ ที่ 2 ในหม่อมเจ้าวิไลวรรณ
**หม่อมราชวงศ์ขวัญเกษม สุรคุปต์ ที่ 5 ในหม่อมเจ้าอุทัยพงษ์
**หม่อมราชวงศ์เกนหลง สามงามยา ที่ 4 ในหม่อมเยื้อน
**หม่อมราชวงศ์ปิยะสุข ศุขสวัสดิ ที่ 1 ในหม่อมสงบ
**หม่อมราชวงศ์ปุษยะ ศุขสวัสดิ ที่ 2 ในหม่อมสงบ
**หม่อมราชวงศ์จรัมพร ศุขสวัสดิ ที่ 3 ในหม่อมสงบ
*หม่อมเจ้าอุบลเกษร ชยางกูร มีโอรส 3 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์ไชยสุข ชยางกูร
**หม่อมราชวงศ์ธงชัย ชยางกูร
**หม่อมราชวงศ์ไชยมงคล ชยางกูร
*หม่อมเจ้าธัญญลักษณ์ ศุขสวัสดิ มีโอรสธิดา 5 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์เฉลิมลักษณ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ศิริลักษณ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์บุญญลักษณ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์นงลักษณ์ สโรบล
**หม่อมราชวงศ์ศศิโสภา รัญเสวะ
*หม่อมเจ้าวงศ์อดิศร ศุขสวัสดิ มีโอรสธิดา 6 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์หญิงสนอง คูหาเรืองรอง
**หม่อมราชวงศ์ (ไม่มีนาม) ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ (ไม่มีนาม) ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ (ไม่มีนาม) ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์เถียรสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ภัทรสุข โจชูศรี
*หม่อมเจ้ากิตติเดชขจร ศุขสวัสดิ มีโอรสธิดา 43 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์จรูญสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ประดิษฐ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์เสนาะ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์วรางค์ ศรีประสงค์
**หม่อมราชวงศ์สวัสดิสุข ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์จันทร์ฉาย ถมังรักษ์สัตว์
**หม่อมราชวงศ์พาณี ศุขสวัสดิ ทั้ง 6 นี้ในหม่อมสมบุญ
**หม่อมราชวงศ์วุฒิสุข ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ภุมริน ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์คมขำ ศรศรีวิชัย
**หม่อมราชวงศ์สุดสวาท เฉียบแหลม
**หม่อมราชวงศ์เจริญสุข ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์แน่งน้อย เชาวนปรีชา ทั้ง 6 นี้ในหม่อมแส
**หม่อมราชวงศ์สุดใจ บุนนาค
**หม่อมราชวงศ์เข็มทอง ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์สอางค์ศรี เทวกุล
**หม่อมราชวงศ์วิชัย ศุขสวัสดิ ทั้ง 4 นี้ในหม่อมวิไล
**หม่อมราชวงศ์ชวลิต จันทรายุ
**หม่อมราชวงศ์จุลภา ศรีนิเวศน์
**หม่อมราชวงศ์สร้อยสน แจ่มเลิศ
**หม่อมราชวงศ์ณรงค์สวัสดิ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์พงษ์สวัสดิ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ดวงวิภาพันธุ์ ไชยสนาม
**หม่อมราชวงศ์จุฑามาศ ชาญชาคริตพงษ์ ทั้ง 7 นี้ในหม่อมสมจิต
**หม่อมราชวงศ์มานิตย์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์รัชนารี วิชยากาศ
**หม่อมราชวงศ์ภิญโญสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์นุกูลกิจ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์วิจิตรา พูนทวีธรรม ทั้ง 5 นี้ในหม่อมบัวเงิน
**หม่อมราชวงศ์พรสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์สายสวัสดิ์ สังขพิทักษ์
**หม่อมราชวงศ์ถาวร ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์โสภณ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์วรรณา ดารากร
**หม่อมราชวงศ์วิสาขา ศักดิ์โสภาสกุล
**หม่อมราชวงศ์เดชา ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์กิติบุตร ศุขสวัสดิ ทั้ง 8 นี้ในหม่อมเทียมตา
**หม่อมราชวงศ์พงษ์กิติ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์กนกวรรณ กังวาฬวงศ์
**หม่อมราชวงศ์จงรัก งามทิพากร ทั้ง 3 นี้ในหม่อมประยงค์
**หม่อมราชวงศ์ศรีกิติ ว่องวิวัฒน์ไวทยะ
**หม่อมราชวงศ์กีรติ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์กิติธิดา พิศาลายน ทั้ง 3 นี้ในหม่อมบัวเขียว
*หม่อมเจ้าวรศักดิเดชอุดม ศุขสวัสดิ มีโอรสธิดา 11 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์ยุพดี มาลากุล
**หม่อมราชวงศ์กฤษณฤกษ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ปานใจ ศุขสวัสดิ ทั้ง 3 นี้ในหม่อมราชวงศ์สดถิ์ศรี
**หม่อมราชวงศ์จันทรา วงษ์ไทย
**หม่อมราชวงศ์พัชนี บุษปวนิช
**หม่อมราชวงศ์วัฒนศักดิ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์โสมาวดี รงค์วราโรจน์
**หม่อมราชวงศ์ฉวีวัฒนา เลาหวิช
**หม่อมราชวงศ์วรชัย ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์จันทรนิภา ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์มธุรส ศุขสวัสดิ ทั้ง 8 นี้ในหม่อมพัฒนา
*หม่อมเจ้าประสมสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ มีโอรสธิดา 7 คน ดังนี้
**หม่อมราชวงศ์อดิศรฉัตร ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์อรฉัตร ซองทอง
**หม่อมราชวงศ์ประกายฉัตร ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ไชยฉัตร ศุขสวัสดิ ทั้ง 4 นี้ในหม่อมเจ้าหญิงกาญจนฉัตร
**หม่อมราชวงศ์นิดา ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์นุช สุจริตกุล
**หม่อมราชวงศ์อดิศรเดช ศุขสวัสดิ ทั้ง 3 นี้ในหม่อมมาลินี
*หม่อมเจ้าพันธ์อดิศร ศุขสวัสดิ มีโอรสธิดา 19 คน ดังนี้
**หม่อมราชวงศ์อุดมศรี ศุขสวัสดิ ในหม่อมถนอม
**หม่อมราชวงศ์อุดมฉวี แสงไชย
**หม่อมราชวงศ์ขจรอุดม ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์สุธารัตน์ ศุขสวัสดิ ทั้ง 3 นี้ในหม่อมสมัคร
**หม่อมราชวงศ์ศรีสมร ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์สมลักษณา ประมิติธนาการ
**หม่อมราชวงศ์วนา ศุขสวัสดิ ทั้ง 3 นี้ในหม่อมสังเวียน
**หม่อมราชวงศ์อุดมศักดิ์ ศุขสวัสดิ ในหม่อมสมบัติ
**หม่อมราชวงศ์อมรฤทธิ์ ศุขสวัสดิ ในหม่อมอูจานี
**หม่อมราชวงศ์อัปษรสมาน บรรจุศิริ
**หม่อมราชวงศ์อิศรพรรณ ศุขสวัสดิ ทั้ง 2 นี้ในหม่อมยุพดี
**หม่อมราชวงศ์รำเพยพรรณ ปิ่นขุนทอง
**หม่อมราชวงศ์พงศ์เทพ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ธัญญรัตน์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์จันทร์ทิพย์สุดา แก้วแดง
**หม่อมราชวงศ์ศรีโสภิต ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์นิภาวรรณ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ธวัชชัย ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์มงคลรัตน์ ศุขสวัสดิ ทั้ง 8 นี้ในหม่อมตุ๊
*หม่อมเจ้ามานิตสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ มีโอรส 2 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์ไชยยันต์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ฐิติพงษ์ ศุขสวัสดิ
*หม่อมเจ้าประสพสุข ศุขสวัสดิ มีโอรสธิดา 6 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์พิมลพักตร์ ปกมนตรี
**หม่อมราชวงศ์จำเริญลักษณ์ โสฬสจินดา
**หม่อมราชวงศ์ประเสริฐศักดิ์ ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์ดำรงเดช ศุขสวัสดิ
**หม่อมราชวงศ์วิไลกัญญา วิชัยดิษฐ
**หม่อมราชวงศ์อุษณิษา ศุขสวัสดิ
*หม่อมเจ้าอดิศรานุวงศ์ ศุขสวัสดิ มีโอรส 1 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์สุริยวุฒิ ศุขสวัสดิ

**พระยศ**

**พระยศทหาร**
นายพันเอก
*นายพลจัตวา
*นายพลตรี
*นายพลโท

**พระยศเสือป่า**
 นายหมู่เอก- 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454 - นายหมู่ใหญ่- 16 ธันวาคม 2454 – นายกองตรี
*นายกองโท

**พระเกียรติยศ**

**พระอิสริยยศ**
 พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี (15 มีนาคม พ.ศ. 2399 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)- พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศุขสวัสดี (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - พ.ศ. 2419)- พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช (พ.ศ. 2419 - 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)- พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 - 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456)- พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456 - 16 เมษายน พ.ศ. 2468)

**เครื่องราชอิสริยาภรณ์**
ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เหรียญและเข็มต่างๆ ดังนี้- พ.ศ. 2452 – เข็มพระชนมายุสมมงคล ชั้นที่ 2 (ทองคำ)- พ.ศ. 2459 – เข็มข้าหลวงเดิม

**พงศาวลี**

**อ้างอิง**
 กัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์, สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้า. มหามกุฎราชสันตติวงศ์ พระนามพระราชโอรสธิดา พระราชนัดดา. กรุงเทพมหานคร : อมรินทร์พริ้นติ้ง-แอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) , 2547.- หอพระสมุดวชิรญาณ. จดหมายเหตุเสด็จประพาสต่างประเทศ ในรัชกาลที่ 5 เสด็จเมืองสิงคโปร์ แลเมืองปัตตาเวียครั้งแรก แลเสด็จประพาสอินเดีย. ฉบับพิมพ์ครั้งที่ 2. พระนคร : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2468. (เจ้าภาพพิมพ์ในงานพระศพ พลโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช).- Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต, ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  เว็บไชต์ประวัติกรมราชองครักษ์ date=2013-03-18 -  เว็บไซต์ประวัติศูนย์การทหารม้าfix-attempted=yes 
หมวดหมู่:พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าชาย
หมวดหมู่:กรมหลวง
หมวดหมู่:พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
หมวดหมู่:ราชสกุลศุขสวัสดิ
หมวดหมู่:ทหารบกชาวไทย
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ น.ร.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญจักรพรรดิมาลา
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ม.ป.ร.2
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากโรคปอด
หมวดหมู่:สมาชิกกองเสือป่า
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์