อำเภอด่านขุนทด

ด่านขุนทด เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดนครราชสีมา จากทั้งหมด 32 อำเภอ ซึ่งอำเภอด่านขุนทดเป็นอำเภอศูนย์กลางการปกครอง การศึกษา สาธารณสุขที่สำคัญอำเภอหนึ่งของจังหวัดนครราชสีมา

**ประวัติศาสตร์**
เรื่องราวที่เป็นตำนานชาวด่านขุนทด ที่ปรากฏหลักฐานทางประวัติศาสตร์ เป็นลายลักษณ์อักษรในพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงนิพนธ์ไว้ได้กล่าวถึงสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชตอนปราบชุมชนต่างๆและปรากฏในการปราบชุมนุมพระเจ้าพิมายโดยกล่าวไว้ว่า "ฝ่ายพระเจ้าพิมายได้ทราบข่าวศึก จึงแต่งตั้งให้พระยาวรวงศาธิราช(พระยาน้อย) ยกกองทัพลงมาตั้งค่ายรับอยู่ ณ ด่านขุนทด ทางหนึ่ง และให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ พระยามนตรี กับทั้งมองญา ยกกองทัพมาตั้งค่ายรับอยู่บ้านจอหอทางหนึ่ง" และ "สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (พระเจ้าตากสิน) จึงดำรัสให้ พระมหามนตรี และพระราชวรินทร์ ยกกองทัพไปตีทัพพระยาวรวงศาธิราชซึ่งตั้ง ณ ด่านขุนทด นั้น" จึงกล่าวได้ว่าด่านขุนทดมีกำเนิดมาก่อนรัชสมัยของพระเจ้าตากสินค่อนข้างแน่ชัด
อำเภอด่านขุนทด มีประวัติเท่าที่รวบรวมค้นหาหลักฐานได้ ในด้านตัวบุคคลที่ได้รับการแต่งตั้งหรือสืบเชื้อสายปกครองดูแลด่านขุนทด คอยเก็บส่วยอากรไปยังแขวงสันเทียะ มีพระเสมารักษาเขตเป็นผู้ปกครองดูแลรักษาด่าน โดยมีที่ทำการอยู่ที่วัดโพธิ์ชุมพล (วัดโคกรักษ์) ต่อมาพระเสมารักษาเขตถึงแก่อนิจกรรมพระประเวชเข้มแข็ง บุตรชายได้รับแต่งตั้งให้ทำหน้าที่แทน ต่อมาในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งได้เปลี่ยนแปลงระบบการปกครอง - พ.ศ. 2451 (ร.ศ.127)ชุมชนด่านขุนทดจึงได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นอำเภอ เมื่อได้รับการจัดตั้งเป็นอำเภอ ได้ย้ายที่ทำการจากวัดโพธิ์ชุมพล (บ้านโคกรักษ์) มายังบริเวณตะวันตกของโรงเรียนบ้านหาญในปัจจุบัน และได้เปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอบ้านหาญ ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอพันชนะ - วันที่ 20 กรกฎาคม 2457 เปลี่ยนชื่อเป็น อำเภอด่านขุนทด อีกครั้ง- วันที่ 24 กันยายน 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลด่านขุนทด ในท้องที่บางส่วนของตำบลด่านขุนทด- วันที่ 16 มีนาคม 2503 โอนพื้นที่หมู่ 2 และ หมู่ 7 (ในขณะนั้น) ของตำบลด่านใน อำเภอด่านขุนทด ไปขึ้นกับกิ่งอำเภอขามทะเลสอ- วันที่ 17 พฤศจิกายน 2503 กำหนดเขตตำบลด่านใน หลังจาก ได้โอนมาจากตำบลด่านใน อำเภอด่านขุนทด (หมู่ 2 และ หมู่ 7) ไปตั้งเป็น หมู่ 5 และหมู่ 6 ของตำบลหนองสรวง กิ่งอำเภอขามทะเลสอ- วันที่ 30 กันยายน 2514 ตั้งตำบลหินดาด แยกออกจากตำบลตะเคียน ตั้งตำบลหนองกราด แยกออกจากตำบลกุดพิมาน และ ตั้งตำบลบ้านแปรง แยกออกจากตำบลหนองบัวตะเกียด- วันที่ 20 กันยายน 2522 ตั้งตำบลสำนักตะคร้อ แยกออกจากตำบลพันชนะ- วันที่ 15 สิงหาคม 2526 ตั้งตำบลห้วยบง แยกออกจากตำบลหินดาด- วันที่ 1 ตุลาคม 2526 เปลี่ยนแปลงเขตตำบลหนองกราด และ ตำบลกุดพิมาน โดยโอนหมู่ 10 (หมู่บ้านสำนักพิมาน) ของตำบลหนองกราด ไปขึ้นกับตำบลกุดพิมาน แล้วตั้งเป็น หมู่ 12 ของตำบลกุดพิมาน- วันที่ 6 กันยายน 2528 ตั้งตำบลหนองแวง แยกออกจากตำบลบ้านเก่า- วันที่ 1 กรกฎาคม 2533 ตั้งตำบลหนองไทร แยกออกจากตำบลบ้านแปรง และ ตั้งตำบลโนนเมืองพัฒนา แยกออกจากตำบลหนองบัวละคร- วันที่ 29 มีนาคม 2535 จัดตั้งสุขาภิบาลหนองกราด ในท้องที่บางส่วนของตำบลหนองกราด- วันที่ 30 กันยายน 2535 จัดตั้งตำบลบึงปรือ แยกออกจากตำบลสำนักตะคร้อ- วันที่ 1 เมษายน 2538 ได้แยกพื้นที่ตำบลสำนักตะคร้อ ตำบลหนองแวง และตำบลบึงปรือ ไปตั้งเป็นกิ่งอำเภอสำนักตะคร้อ ขึ้นกับอำเภอด่านขุนทด- วันที่ 31 สิงหาคม 2539 เปลี่ยนชื่อเป็น กิ่งอำเภอเทพารักษ์- วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลด่านขุนทด และ สุขาภิบาลหนองกราด เป็น เทศบาลตำบลด่านขุนทด และ เทศบาลตำบลหนองกราด- วันที่ 8 กันยายน 2550 ยกฐานะเป็นอำเภอเทพารักษ์

**ที่ตั้งและอาณาเขต**
อำเภอด่านขุนทดตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้- ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอบำเหน็จณรงค์และอำเภอจัตุรัส (จังหวัดชัยภูมิ)- ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอพระทองคำและอำเภอโนนไทย- ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอขามทะเลสอ อำเภอสูงเนิน และอำเภอสีคิ้ว- ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอลำสนธิ (จังหวัดลพบุรี) และอำเภอเทพารักษ์

**การแบ่งเขตการปกครอง**

**การปกครองส่วนภูมิภาค**
อำเภอด่านขุนทดแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 16 ตำบล 225 หมู่บ้าน- ข้อมูลจำนวนประชากรและจำนวนหลังคาเรือน ปี พ.ศ. 2563

**การปกครองส่วนท้องถิ่น**
ท้องที่อำเภอด่านขุนทดประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 18 แห่ง ได้แก่- เทศบาลตำบลด่านขุนทด ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลด่านขุนทด- เทศบาลตำบลหนองกราด ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลหนองกราด- เทศบาลตำบลหนองบัวตะเกียด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวตะเกียดทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลกุดพิมาน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกุดพิมานทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลด่านขุนทด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลด่านขุนทด (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลด่านขุนทด)- องค์การบริหารส่วนตำบลด่านนอก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลด่านนอกทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลด่านใน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลด่านในทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลตะเคียน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตะเคียนทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านเก่า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านเก่าทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านแปรง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านแปรงทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลพันชนะ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพันชนะทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลสระจรเข้ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสระจรเข้ทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลหนองกราด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองกราด (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลหนองกราด)- องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัวละคร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวละครทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลหินดาด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหินดาดทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลห้วยบง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลห้วยบงทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลโนนเมืองพัฒนา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนเมืองพัฒนาทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลหนองไทร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองไทรทั้งตำบล

** หน่วยงานราชการในอำเภอ**
 ที่ว่าการอำเภอด่านขุนทด- สำนักงานที่ดินจังหวัดนครราชสีมา สาขาด่านขุนทด- สำนักงานสรรพากรพื้นที่ สาขาด่านขุนทด- สำนักงานสัสดี - สำนักงานเกษตรอำเภอด่านขุนทด- สำนักงานขนส่งจังหวัดนครราชสีมา สาขาด่านขุนทด- สำนักงานประปาส่วนภูมิภาค สาขาด่านขุนทด- สำนักงานไฟฟ้าส่วนภูมิภาค สาขาด่านขุนทด
** สำนักงานไฟฟ้าส่วนภูมิภาค สาขาย่อยห้วยบง- สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอด่านขุนทด- สำนักงานสาธารณสุขอำเภอด่านขุนทด- โรงพยาบาลด่านขุนทด- สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษานครราชสีมา เขต 5- สำนักงานการศึกษานอกระบบและตามอัธยาศัยอำเภอด่านขุนทด- สถานีตำรวจภูธรด่านขุนทด- สถานีตำรวจภูธรหินดาด

**ประชากร**
อำเภอด่านขุนทด มีประชากรทั้งหมด 128,756 คน (ข้อมูล ณ สิ้นปี 2564)

**สถาบันการศึกษา**

**โรงเรียน**

**สถาบันอาชีวศึกษาและอุดมศึกษา**
 สถาบันการอาชีวศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ๕ (ศูนย์กลางเทคนิคหลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ)- โครงการจัดตั้ง สถาบันเทคโนโลยีปทุมวัน ศูนย์นครราชสีมา

**การสาธารณสุข**
 โรงพยาบาลด่านขุนทด- โรงพยาบาลหลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ (โรงพยาบาลด่านขุนทดแห่งใหม่)- โรงพยาบาลด่านเมดิคอล

**ตลาด**
 ตลาดไชยณรงค์- ตลาดเทศบาล 1- ตลาดเทศบาล 2 (ตลาด บ.ข.ส.)- ตลาดพงษ์ศิริ- ตลาดคลองถม

**ทางหลวง**
 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 201 สีคิ้ว-ชัยภูมิ- 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2148 ถนนเลิศประคอง,ด่านขุนทด-หนองสรวง- 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2256 ชัยบาดาล-ด่านขุนทด- 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2217 ด่านขุนทด-บำเหน็จณรงค์- 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2161 มอสูง-สูงเนิน- 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2164 ตะเคียน-ท่าขี้เหล็ก- 20px ทางหลวงชนบท นม.3003 โคกน้อย-เจริญผล- 20px ทางหลวงชนบท นม.3012 ห้วยยายจิ๋ว-บ้านดอน- 20px ทางหลวงชนบท นม.3038 หนองบัวตะเกียด-ดอนใหญ่- 20px ทางหลวงชนบท นม.3044 โนนประดู่-บ้านกุดนางทอหูก- 20px ทางหลวงชนบท นม.3059 ห้วยทราย-ห้วยบง- 20px ทางหลวงชนบท นม.4008 ถนนหักน้อย-ปะคำ- 20px ทางหลวงชนบท นม.4014 หนองกราด-กุดสระแก้ว- 20px ทางหลวงชนบท นม.4033 หนองใหญ่-ช่องสำราญ

**สถานที่ท่องเที่ยว**
 บึงบ้านหาญ- อนุสาวรีย์พ่อขุนทด- อนุสาวรีย์ท้าวสุรนารี- วัดบ้านไร่- เขาผาแดง- น้ำตกห้วยบง- ศาลเจ้าพ่อด่านขุนทด- อ่างเก็บน้ำห้วยปราสาทใหญ่- ทุ่งกังหันลม ตำบลห้วยบง

**อ้างอิง**
ด่านขุนทด