ปฏิทินไทเดิม

ปฏิทินไทยเดิม เป็นปฏิทินที่ใช้กันมานาน มักจะเป็นการคำนวณที่กลุ่มแถบอินโดจีน ส่วนใหญ่แล้วระบบไทจะเป็นการนับในลักษณะล้านนา และล้านช้างเป็นพิเศษ โดยจะนับวัน เดือน ปี รวมถึงการดูฤกษ์นามยามดีต่าง ๆ ในปัจจุบัน ซึ่งจะพบในภาคเหนือของประเทศไทย ประเทศลาว กลุ่มไทเขิน ไทลื้อ และไทดำ รวมถึงกลุ่มชาติพันธุ์ไท ส่วนไทยสยามได้เลิกใช้แล้ว โดยจะใช้จุลศักราชเป็นสำคัญ

**ที่มาของปฏิทินในแต่ละท้องที่**

**ฉบับล้านนาเชียงใหม่**
จากการคำนวณตามวัฏจักรวันเก้ากอง พระครูอดุลสีลกิตติ์ ได้กล่าวไว้ว่า ปฏิทินในการคำนวณมีความแตกต่างกันในเรื่องเดือนในจันทรคติ สามารถดูในหัวข้อ #การดูฤกษ์
เนื่องจากจารีตประเพณีนี้ได้สืบทอดกันมาช้านาน ในอาณาจักรล้านนาได้มีการประดิษฐ์ปฏิทินฉบับล้านนา โดยสมัยนครเชียงใหม่ พ.ศ. 2400 พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ (หรือพระเจ้ากาวิโลรส) พระเจ้าประเทศราชผู้ครองนครเชียงใหม่พระองค์ที่ 6 ในขณะนั้น พระองค์ทรงกล่าวไว้ว่า หากจะใช้กลอง (รวมถึงฆ้องและฉาบ) ให้ใช้ฉบับล้านนาเชียงใหม่เท่านั้น เนื่องจากสมัยนั้น เชียงตุง เมืองยอง และ เชียงรุ่ง (สิบสองปันนา) ยังขึ้นกับราชอาณาจักรสยามอยู่ ได้มีการประกาศห้ามใช้กลองฉบับเมืองยอง ถึงจะเป็นเรื่องเล็กน้อย แม้จะดีเพียงใดก็จะเกิดความอับอายขายหน้า และหายนะอันใหญ่หลวง และปฏิทินก็เช่นกัน ให้ใช้ฉบับเชียงใหม่ด้วย จึงทำให้ชาวไทเขิน และไทลื้อต้องใช้ตามแบบฉบับล้านนา ต่อมาเมื่อได้เสียพื้นที่เหล่านี้ไป ยังมีปฏิทินฉบับไทเขินอยู่ เนื่องจากฉบับไทเขินได้มีการตีพิมพ์ล่วงหน้าถึง 300 ปี ฉะนั้น ผลที่ตามมาก็คือ ปฏิทินนี้เกิดความคลาดเคลื่อนจนเกิดการเสื่อมความนิยมและไม่กลับมาใช้อีกเลย
เพราะฉะนั้นด้วยเหตุนี้จึงเป็นเหตุผลที่จะต้องสืบสานจารีตประเพณีวัฒนธรรม โดยคนในภาคเหนือถือสุภาษิตที่เป็นคติที่ว่า "พ่อแม่ตาย บ่เสียดาย เท่าฮีต" ถึงบุพการีและบรรพบุรุษจะรักเรามากเพียงไร สุดท้ายก็ต้องได้เสียชีวิตลง แต่"ฮีตฮอย อย่าให้เราเป็นผู้ทำลายให้ตายไปด้วยน้ำมือเรา"
ซึ่งอ้างอิงตามฉบับของวัดธาตุคำ ตำบลหายยา อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่

**ฉบับลาวล้านช้างเชียงทอง**
ฉบับนี้จะเป็นฉบับของวัดโพนทอง แขวงหลวงพระบาง ประเทศลาว ซึ่งจะมีใจความสำคัญคือ 

**ฉบับเชียงตุง-เชียงรุ่ง**

**การดูฤกษ์**
ในที่นี้จะเป็นข้อมูลที่เป็นตำราของชาวล้านนาเป็นส่วนใหญ่ ซึ่งถ้าไม่ทำตามนี้ก็จะเป็นการขึดบ้านขึดเมือง (เกิดอาเพศ รุ่มร้อนทั้งบ้านทั้งเมือง) ซึ่งคำว่าขึด ภาษาไทยภาษาเหนือหมายถึง อาเพศ อับโชค เดือดร้อน รุ่มร้อนเข้าสู่บ้านเมืองจนถึงขั้นพินาศ ถึงขึ้นเรียกว่าฉิบหาย (คำนี้จะแรงกว่าคำว่าขึด) ก็ว่าได้
โดยทั้งหมดนี้จะเป็นการนับแบบล้านนาไทย เนื่องจากแบบฉบับล้านนาจะนับเร็วกว่าพื้นที่อื่น ๆ หากเป็นกรณีไทเขินเชียงตุง และไทลื้อเชียงรุ่ง ในล้านนาจะนับเร็วกว่าไป 1 เดือน ส่วนถ้าเป็นพื้นที่เหลือเช่นเขมร ไทยสยาม (ไทยภาคกลาง) ลาวหลวงพระบาง (ลาวล้านช้าง) พม่า และไทยใหญ่ ในล้านนาจะนับเร็วไป 2 เดือน อย่างไรก็ตามปฏิทินบางสำนักพิมพ์มักมีการพิมพ์เพี้ยนจากเดิม โดยเฉพาะปฏิทินล้านนา เนื่องจากว่ามีการคัดลอกจากปฏิทินฉบับไทยเขิน ทำให้วันไทมีการเพี้ยน เนื่องจากที่หยิบยกมานี้จะใช้ปฏิทินล้านนาฉบับวัดธาตุคำเป็นสำคัญคำนวณโดย พระครูอดุลสีลกิตติ์ ภาษาล้านนาจะเรียกว่าปั๊กขะทืน (อ่านว่า ปั๊กกะตืน)

**วันเสียประจำเดือน**
เป็นประเพณีที่คนไทยเดิมถือแบบเคร่งครัดมาก จะมีอีกชื่อหนึ่งว่า วันปรัสสทา เนื่องจากหากกระทำตามวันเสียประจำเดือนจะไม่เป็นมงคล ซึ่งจะนับเป็นรอบละ 4 เดือน ตามเดือนจันทรคติ ดังตาราง
โดยวันทางภาษาบาลีกับภาษาไทยจะเป็นดังนี้
#รวิ อ่านว่า ระวิ แปลว่า วันอาทิตย์
#จนฺทํ อ่านว่า จันทัง แปลว่า วันจันทร์
#องฺคารํ อ่านว่า อังคารัง แปลว่า วันอังคาร
#พุทฺธา อ่านว่า พุด-ทา แปลว่า วันพุธ
#คุรุ แปลว่า หนัก นั่นคือ วันพฤหัสบดี
#สุโข คือ วันศุกร์
#โสรี คือ วันเสาร์
#ราหุ คือ วันราหู (พุธกลางคืน)
ส่วนใหญ่แล้ววันราหูจะไม่นับเป็นวันเสียประจำเดือน เนื่องจากมี 7 วันแรกที่เป็นวันเสียอยู่แล้ว จึงทำให้เดือนยี่ เดือนหก และเดือนสิบ จะมีวันเสียประจำเดือนแค่วันอังคารวันเดียว ทั้งนี้ เพื่อให้ตรงกับเทวดานพเคราะห์ จึงจะนับเพิ่มเติมให้ครบ สามารถดูเพิ่มเติมที่โหราศาสตร์ไทย
ซึ่งจะปรากฏวันเสียประจำเดือนดังนี้
*หมายเหตุ: การคำนวณนี้เป็นลักษณะของทางล้านนาเชียงใหม่ มิใช่ของไทเขิน ไทลื้อ หากเป็นไทเขิน และไทลื้อ จะลดไป 1 เดือน สมมติจากเดือน 4 ไปเดือน 3 ก็จะตกวันเสียประจำเดือนตามเดือน 3 แต่ถ้าเป็นพื้นที่อื่นจะถูกลดไป 2 เดือน สมมติจากเดือน 4 เป็นเดือนยี่ ก็จะมีวันเสียประจำเดือนตามเดือนยี่ โดยทั้งสองกรณีนี้จะนับวนรอบเหมือนตามล้านนาเชียงใหม่ทุกประการ โดยจะนับตามตารางการเทียบเดือนตามการลำดับเดือน
หากเป็นวันในประเทศพม่าและไทยใหญ่ จะเรียกว่า วันปย้าด นั่นเอง

**วัฏจักรวันเก้ากอง**
วัฏจักรวันเก้ากอง จะเป็นระบบวันไท โดยจะมีระบบลูกมื้อเป็นตัวระบุว่าเดือนนี้คือการใช้ลูกมื้อแบบใด 

**วันที่จะถูกจับเป็นวันเก้ากองและคำอธิบาย**
ในแต่ละเดือนตามจันทรคติจะมีวันที่เป็นลูกมื้อ ซึ่งจะมีแม่มื้อมารับ ทั้งนี้ในแต่ละเดือนจะมีเดือนละ 2-3 วัน หากเป็นปีอธิกมาสจะมีครบทั้ง 5 วัน แต่ถ้าถูกเปลี่ยนเดือน ตัวระบบมื้อจะเหมือนตามตารางเหมือนเดิม ดังตาราง โดยจะวนเป็นระบบวันไท หรือ ปีไท (หากเริ่มจากวันกาบไจ๊ จะมีมื้อ ไจ๊ ไส้ และ เส็ด จะคงเดิม แต่หากเป็นวันอื่น ๆ จะเริ่มวันตามตาราง ดังนี้)
ซึ่งมันจะมีความหมายมากเป็นพิเศษสำหรับกรณีวันเก้ากอง ทั้งนี้ จากที่กล่าวไว้ในข้างต้นจะเหมือนเดิมทุกประการโดยเฉพาะวันระบบมื้อ ยกเว้นถ้ามีการเปลี่ยนเดือนทางจันทรคติขึ้น วันที่ตกตามวัฏจักรเก้ากองจะถูกข้ามไป 1 วัน เช่น แรม 15 ค่ำ เดือนยี่เป็นมื้อรวายยี วันไสเจ้า เมื่อเข้าสู่วันขึ้น 1 ค่ำเดือน 3 จะเป็นมื้อเมิงเหม้า วันท้ายป้าวทันที โดยที่จะไม่ได้ตกวันไสเสีย แต่อย่างใด แต่ถ้าเป็นกรณีปีอธิกมาส เช่น เดือนสิบ (ของล้านนา) หรือ เดือนแปด นั้น จะเป็นการใช้ระบบหมุนเวียนเช่นเดิม ไม่มีการเปลี่ยนแปลง โดยสมมติว่าวันแรม 15 ค่ำเดือน 10 หนต้นแรกจะเป็น มื้อรวายไจ๊ วันพื้นดอก เมื่อขึ้น 1 ค่ำเดือน 10 หนหลังจะเป็น มื้อเมิงเป้า วันพื้นดาย
โดยคำอธิบายจะเป็นดังนี้ 
เนื่องจากวันเก้ากองมีตำนานมานานมากแล้ว จึงจะเป็นที่มาดังนี้

**ตำนานวันเก้ากอง**
ห้ามเสียผีในวันเก้าก๋องเพราะจะทำให้คนตายเพิ่มอีกหลาย ๆ คน ความเชื่อคนล้านนาบอกต่อกันมาว่า วันเก้าก๋องบ่ดีเสียผี ตำนานเล่ากันว่าดังนี้
มีหญิงตุ๊กกะต้ะยากจนข้นแค้นคนหนึ่ง รูปงามชื่อว่า นางสัปป๊ะแจ๊ะ (นางสรรพแฉะ) บางตำราเรียกนางว่า นางตั๋ณหา (นางตัณหา) คือแฉะอยู่ตลอดเวลาว่างั้นเถอะนางมีสามี 7 คนด้วยกัน แต่ละคนมีลักษณะเหมือนกันทุก ๆ คนดังหลอมหล่อจากเบ้าเดียวกันคือหัวล้านเหมือนกันหมด ลักษณะผมเผ้ามันเหมือนกันจริง ๆ
วันหนึ่งนางไปเก็บเห็ดมาจากป่าเลี้ยงผัว เมื่อผัวทั้งเจ็ดกินแกงเห็ดพากันตายทั้ง 7 คนนอนกองเรียงกันบนเติ๋น (โถงบ้าน) เมื่อเหตุการณ์ขึดเกิดขึ้นดังนั้น นางจึงบอกกับตัวเองว่าจะเอาเงินที่ไหนมาจ้างสัปเหร่อเผาศพสามีถึง 7 คน ต้องเสียเงินมากมาย  คิดได้แล้วนางจึงรีบลากศพสามี 6 คนไปซ่อนไว้ในห้องเหลือเพียง 1 ศพที่กลางเติ๋น แล้วไปบอกสัปเหร่อว่าต้องเผาศพผัวให้ไหม้เกรียมจริง เพราะก่อนตายผัวบอกแกว่า เขารักเมียมากแม้จะเผาที่ไหน ผีเขาก็จะกลับมาอยู่กับเมียตลอดไป   เมื่อเสร็จสิ้นเผาศพสามีแล้วจะเอาเงินค่าจ้างให้
สัปเหร่อจึงรีบแบกศพสามีคนที่หนึ่งไปเผาจนไหม้สิ้นซาก   ส่วนนางสัปป๊ะแจ๊ะก็รีบลากศพผัวคนที่สองมาวางไว้แทนตรงศพที่หนึ่งนอนอยู่ เมื่อสัปเหร่อกลับมาจะเอาเงิน  นางชี้ไปยังศพว่าเห็นไหม? ผัวกลับมาบ้านอีกแล้ว ให้สัปเหร่อนำเอาศพผัวไปเผาให้หมดจนได้ เมื่อสัปเหร่อแบกศพผัวคนที่สองลงเรือนนางก็ลากศพผัวคนที่สามมาวางแทนที่ศพผัวคนที่สอง เมื่อสัปเหร่อกลับมานางก็บอกว่าเห็นไหมผัวยังกลับมาบ้านได้อีก สัปเหร่อดูศพแล้วก็หัวล้านเหมือนคนแรกและคนที่สองก็นึกว่าผัวนางกลับมาจริง ๆ จึงแบกศพกลับไปเผาอีก ส่วนนางก็ลากเอาศพที่สี่ ห้า หก เจ็ดมาวางแทนที่ศพก่อน ๆ สัปเหร่อกลับมาเห็นก็ต้องกลับเอาศพไปเผาอีกจนถึงศพที่เจ็ด สัปเหร่อโกรธมาก เพราะเหนื่อยอ่อนต้องเผาศพตลอดวัน ถึงศพที่เจ็ดจึงเพิ่มฟืนให้มากไฟลุกท่วมศพจนเกรียม  ขณะเดียวกันสัปเหร่อก็เตรียมท่อนฟืนไว้เป็นอาวุธรอทุบหัวผีหากมันฟื้นคืนมาต้องเอากันให้แหลกไปข้าง อย่าให้ผีมันกลับบ้านหาเมียมันเลย
ขณะนั้นเองมีชายเผาถ่านหน้าตามอมแมมอิดโรยจากการเผาถ่าน ลักษณะหัวล้าน เดินออกมาจากป่าข้างกองไฟเผาผี สัปเหร่อเห็นคนหัวล้านก็นึกว่าผีผัวคนที่เจ็ดลุกมาจากกองไฟจึงรีบจะเอาท่อนฟืนเข้าตีหัว แต่ชายเผาฟืนเป็นคนมีเจิง (ชั้นเชิง) หลบทันรีบกอดรัดต่อสู้ป้องกันตัวเพราะไม่รู้ว่าทำไมตนเองต้องมาถูกตีถูกทำร้ายเพิ่งเผาถ่านมาแท้ ๆ เวรกรรมรึไง?? อะไร? เอาฟืนมาทุบหัวตู? บ้าก็บ้าวะ? การต่อสู้กอดรัดกันตกในกองไฟตายตามกันไปทั้งสองคน
เป็นอันว่าวันนั้นกองไฟกองเดียวต้องเผาศพไปทั้งหมดเก้าศพ โดยมีผัวนางสับป๊ะแจ๊ะ 7 ศพ สัปเหร่อ 1  ศพ และคนเผาถ่าน (เจ้ากรรมแท้ ๆ คนล้านนาว่าต๋ายบ่เข้าพริกเข้าเกลื๋อคือตายเปล่า ๆ ปลี้ ๆ) อีก 1 ศพ รวม 9 ศพ พอดี ๆ คนล้านนาเรียกวันนี้ว่าวันเก้าก๋อง ห้ามเสียผีหรือเผาศพในวันนี้ (เห็นไหม ใครว่าเลข 9 เป็นเลขมงคล เรื่องนี้อัปมงคลชัด ๆ)
เมื่อจะเผาศพคนล้านนาจะไปถามพระ ปราชญ์เพื่อหามื้อจั๋นวันดี วันเสีย วันจม การคำนวณหาวันไหนเป็นวันเก้าก๋อง อันนี้มีตำรา เพราะพื้นฐานมาจากความเชื่อทางล้านนาซึ่งสืบทอดจากตำราพม่า มอญ ไต หลากหลายตำราหากเผาผีในวันนี้เชื่อว่าจะทำให้คนตายตามกันมาอีกหลาย ๆ ศพ เรื่องวันเก้าก๋องก็จบลงแลนายเฮย 

**ความเข้าใจคลาดเคลื่อนสำหรับวันเก้ากอง**
ในทางภาคกลางหรือคนในภาคอื่นเข้าใจว่าเป็นวันที่ว่าวันเก้ากองเป็นวัน 9 ค่ำ เดือน 9 หรือ วันที่ 9 แต่ความเป็นจริงแล้วมิใช่เป็นเช่นนั้น เนื่องจากการอธิบายเรื่องวันเก้ากอง จะมีการคำนวณเฉพาะ และความหมายของวันจะปรากฏตามที่กล่าวไปในหัวข้อก่อนหน้า
หากเป็นกรณีวัน 9 ค่ำ เดือน 9 ไปดูเพิ่มเติมที่#วันหล่มหลวง

**วันดิถี และวันฤกษ์**

**ปัญจดิถี**
วันดิถีจะมีระบบ ปัญจดิถี (ดิถีทั้ง 5) ทั้งนี้จะมีการเรียกดิถีที่ลงท้ายด้วยดิถี

**ดิถีวันโชค**
จะมีลักษณะเป็นการเป็น 5 วันโชค สามารถดูเพิ่มเติมที่ ฤกษ์ล่าง ดูที่ ฤกษ์ล่าง

**ดิถีหัวเข้า-หัวออก**
จะเป็นลักษณะฤกษ์เข้า-ฤกษ์ออก สามารถดูเพิ่มเติมที่ ฤกษ์บน ที่หัวข้อย่อยใน ภินทุบาท (ติณฤกษ์, ฤกษ์อกแตก)

**ดิถีวันหัวเรียงหมอน**
ซึ่งเป็นลักษณะดิถีเรียงหมอนแบบภาคกลาง ซึ่งสามารถดูเพิ่มเติมที่ ฤกษ์ล่าง ที่หัวข้อย่อยใน ดิถีเรียงหมอน

**วันฟ้าตี่แสง หรือวันฟ้าตีแส่ง**
วันฟ้าตีแส่งนี้ใช้ดูวันสำหรับทำพิธีมงคลสมรส การสร้างบ้านใหม่ เปิดร้านค้าสำนักงานและลงทำพิธีทุกชนิด วันนี้เชื่อว่าเป็นวันที่ดีกว่าวันทั้งหลาย กล่าวคือ แม้วันอื่นเช่นวันเม็ง วันไท วันเก้ากอง ฯลฯ จะเป็นวันไม่ดี หากเป็นวันฟ้าตี่แสงดีแล้ว ก็จะชนะภัยชนะความอัปมงคลทั้งปวง หากเป็นวันฟ้าตีแสงไม่ดี วันอื่นจะดีเพียงใดก็พึงงดงานมงคลนั้นเสีย คำทำนายวันฟ้าตี่แสง มีดังนี้
การที่จะเปลี่ยนวันฟ้าตีแสงได้ จะมีการวนเลขเป็น 0-5-1-6-2-7-3-8 และ 4 หลังจากนั้นก็วนไปหาเลข 0 อีกครั้ง หากเป็นกรณีเดือนในจันทรคติหมดก็คือถึงแรม 14-15 ค่ำ จะเป็นเดือนคู่หรือเดือนคี่ก็ตามก็จะเอาเศษที่จากวันแรม 14 ค่ำมาเริ่มนับใหม่อีกครั้งของวันขึ้น 1 ค่ำของถัดไป

**วัฏจักรวันผีกิน**
การดำเนินชีวิตผู้คนต้องพบกับปัญหาจิปาถะ ทั้งปัญหามากน้อยไปตามเรื่อง ตามกรรมของแต่ละคน อย่างผู้คนล้านนาเขามีต๋ำฮา (ตำรา) เกี่ยวกับผีกิ๋น (กิน) สิ่งต่าง ๆ หากวันใดผีกินสิ่งใดห้ามเอาสิ่งนั้นเข้าบ้านหรือห้ามรับประทานสิ่งนั้นเลียนแบบผี จะทำให้มีอันเป็นไป ด้วยตำราที่ค้นคว้าจากปั๊บ (พับ) สาของคนล้านนาว่าไว้

**ข้างขึ้น**
"ถ้าวันไหนผีกิ๋นสิ่งใดห้ามเอาสิ่งนั้นหรือกิ๋นสิ่งนั้นจั่กทำหื้อเสียหายหรือต๋ายแต๊แหล่"
การดำเนินชีวิตผู้คนต้องพบกับปัญหาจิปาถะ ทั้งปัญหามากน้อยไปตามเรื่อง ตามกรรมของแต่ละคน อย่างผู้คนล้านนาเขามีต๋ำฮา (ตำรา) เกี่ยวกับผีกิ๋น (กิน) สิ่งต่าง ๆ หากวันใดผีกินสิ่งใดห้ามเอาสิ่งนั้นเข้าบ้านหรือห้ามรับประทานสิ่งนั้นเลียนแบบผี จะทำให้มีอันเป็นไป ด้วยตำราที่ค้นคว้าจากปั๊บ (พับ) สาของคนล้านนาว่าไว้ ดังนี้
หากเป็นเวลาเดือนออก (ข้างขึ้น) ว่าไว้ดังนี้
ออก 1 ค่ำ และออก 11 ค่ำ ผีกิ๋นผี บ่ดีเสียผี    
ออก 2 ค่ำและเป็ง 15 ค่ำ ผีกิ๋นหมาบ่ดีเอาหมาเข้าบ้าน
ออก 3 ค่ำผีกิ๋นควายบ่ดีซื้อควาย บ่ดีกิ๋นเนื้อควาย
ออก 4 ค่ำผีกิ๋นจ๊าง (ช้าง) บ่ดีซื้อจ๊าง
ออก 5 ค่ำ และออก 9 ค่ำ ผีกิ๋นม้า บ่ดีซื้อม้ามาขี่มาเลี้ยง
ออก 6 ค่ำและออก 10 ค่ำผีกิ๋นคน บ่ดีฮับ (รับ )เอาคนเข้าบ้าน
ออก 7 ค่ำและออก 12 ค่ำผีกิ๋นไก่ บ่ดีซื้อไก่ บ่ดีกิ๋นไก่
ออก 8 ค่ำและออก 13 ค่ำผีกิ๋นเป็ด บ่ดีซื้อเป็ด บ่ดีกิ๋นเป็ด
ออก 14 ค่ำผีกิ๋นหมูบ่ดีซื้อหมูมาเลี้ยง บ่ดีกิ๋นจิ๊นหมู
ที่กล่าวมาเป็นตำราการบริหารจัดการ การนำเอาคน สัตว์เข้าบ้านและนำเนื้อสัตว์มาบริโภค โดยใช้ผี มาเป็นตัวกำหนดในวันเดือนออกหรือข้างขึ้น


**ข้างแรม**
"ผีกิ๋นสัตว์สิ่งของใดคนบ่ดีกิ๋นหรือเอาสิ่งของเลียนแบบผี จะเกิดความเสียหาย"
การจัดการชีวิตของผู้คนล้านนาโดยใช้วิถีความเชื่อเรื่องผีตอนเดือนออกหรือข้างขึ้นได้กล่าวไปแล้วตอนก่อน ต่อไปนี้จะกล่าวถึงผีกิ๋นเวลาเดือนแฮมหรือข้างแรม ตำราว่าไว้ดังนี้
แฮม 1 ค่ำ แฮม 2 ค่ำ และแฮม 10 ค่ำผีกิ๋นหมา บ่ดีเอาหมาเข้าบ้าน
แฮม 3 ค่ำและ 12 ค่ำผีกิ๋นควาย บ่ดีซื้อควายและกิ๋นจิ๊นควาย
แฮม 4 ค่ำและ 13 ค่ำ ผีกิ๋นจ๊างเข้าบ้าน
แฮม 5 ค่ำและ 14 ค่ำ ผีกิ๋นม้าบ่ดีซื้อม้าเข้าบ้าน มาขี่
แฮม 6 ค่ำผีกิ๋นคน บ่ดีฮับ (รับ) เอาคนเข้าบ้าน
แฮม 7 ค่ำผีกิ๋นไก่ บ่ดีซื้อไก่ กิ๋นจิ๊นไก่
แฮม 8 ค่ำผีกิ๋นเป็ด บ่ดีซื้อเป็ด กิ๋นจิ๊นเป็ด
แฮม 9 ค่ำผีกิ๋นหมู บ่ดีซื้อหมู กิ๋นจิ๊นหมู
แฮม 11 ค่ำ ผีกิ๋นงัว (วัว) บ่ดีซื้องัวมาเลี้ยง บ่ดีกิ๋นจิ๊นงัว
เดือนดับหรือแฮม (แรม) 15 ค่ำ ผีกิ๋นผี บ่ดีเสียผี  เอาศพไปเสีย
เท่าที่กล่าวมาเป็นการจัดการชีวิตในเวลาเดือนแฮมหรือข้างแรมของผู้คนล้านนา...เน้อหมู่เฮา

**วัฏจักรวันม้วย**
วันม้วย คือวันที่เป็นแบบอัคนิโรธหรือนางกาลกรรณีวิลัยวรรณ ก็คือชื่อของบุตรีของพญามัจจุราช มีผมแดง แต่งกายและทัดดอกไม้แดง เหาะล่องลอยมาในอากาศแล้วก็ตกลงสู่บ้านเรือนผู้คนในวันดิถีต่าง ๆ แสดงถึงอาเพศและเคราะห์หามยามร้ายต่าง ๆ หากเราไปกระทำการมงคล ที่ต้องกับอัคนิโรธในวันนั้น ๆ ซึ่งดูเพิ่มเติมได้ที่ ฤกษ์ล่าง ในหัวข้อ ดิถีอัคนิโรธ

**ยามอุบากอง**
ยามอุบากอง เป็นช่วงเวลาหนึ่งที่เป็นการดูฤกษ์ในการออกเดินทาง ซึ่งจะมีข้อปฏิบัติเป็นลักษณะกาพย์ยานีอยู่ ซึ่งก็ถือว่าเป็นการยึดถือกันมากในหมู่ของชาวไทยโบราณแล้วก็จนถึงปัจจุบัน
ทั้งนี้จะให้ดูตามตารางในการควรออกเดินทางก่อน
เครื่องหมายที่ใช้ จะมี • แทนศูนย์ และ × แทนกากบาท
ข้อควรปฏิบัติในยามอุบากอง จะจัดเรียงเป็นกาพย์ยานี ดังนี้

**วันหล่มหลวง**
เป็นวันในลักษณะคือวันและเดือนในจันทรคติชนกัน ทั้งข้างขึ้นและข้างแรม เช่น ขึ้น 9 ค่ำ เดือน 9 หรือ แรม 7 ค่ำ เดือน 7 ซึ่งวันนี้เป็นวันที่กระทำการมงคลอื่นไม่ได้เว้นแต่แต่งงานและบรรพชาอุปสมบทพระภิกษุและสามเณรได้
*ระวังสับสนกับ#วันเก้ากอง

**การนับวันที่**
การนับวันที่ใช้การสังเกตรูปร่างของดวงจันทร์ที่เปลี่ยนแปลงไป โดยดวงจันทร์จะมีทั้งเต็มดวง (เดือนเพ็ญ) และจะค่อย ๆ เหลือเป็นเสี้ยวเล็กลงไปจนกระทั่งมองไม่เห็น (เดือนมืด) เรียกว่า ข้างแรม และเพิ่มขึ้นอีกจนกระทั่งเต็มดวงอีกครั้งเรียกว่า ข้างขึ้น ซึ่งใช้เวลาประมาณ  30 วันหรือเท่ากับ 1  เดือน การนับวันที่แบบไทเดิมในรอบ  1  เดือนมีดังนี้ โดยภาษาอื่น ๆ มักจะเรียกข้างขึ้นว่า เดือนออก บางตำราจะเรียกว่าเดือนลง ส่วนแรม 14 หรือ 15 ค่ำ (ขึ้นกับเดือนจันทรคติว่าเป็นเดือนคู่หรือเดือนคี่: เดือนครบ, เดือนขาด) เรียกว่า เดือนดับ นั่นคือ เดือนมืด ส่วนเดือนเพ็ญจะเรียกว่า เดือนเป็ง หรือเดือนเพ็ง
# วันแรม ๑ ค่ำ
# วันแรม ๒ ค่ำ
# วันแรม ๓ ค่ำ
# วันแรม ๔ ค่ำ
# วันแรม ๕ ค่ำ
# วันแรม ๖ ค่ำ
# วันแรม ๗ ค่ำ
# วันแรม ๘ ค่ำ
# วันแรม ๙ ค่ำ
# วันแรม ๑๐ ค่ำ
# วันแรม ๑๑ ค่ำ
# วันแรม ๑๒ ค่ำ
# วันแรม ๑๓ ค่ำ
# วันแรม ๑๔ ค่ำ
# วันแรม ๑๕ ค่ำ
# วันขึ้น ๑ ค่ำ
# วันขึ้น ๒ ค่ำ
# วันขึ้น ๓ ค่ำ
# วันขึ้น ๔ ค่ำ
# วันขึ้น ๕ ค่ำ
# วันขึ้น ๖ ค่ำ
# วันขึ้น ๗ ค่ำ
# วันขึ้น ๘ ค่ำ
# วันขึ้น ๙ ค่ำ
# วันขึ้น ๑๐ ค่ำ
# วันขึ้น ๑๑ ค่ำ
# วันขึ้น ๑๒ ค่ำ
# วันขึ้น ๑๓ ค่ำ
# วันขึ้น ๑๔ ค่ำ
# วันขึ้น ๑๕ ค่ำ

**การนับวันในสัปดาห์**
จะเป็นการนับวันเช่นเดียวกับในประเทศไทย ดังนี้
#อาทิตย์
#จันทร์
#อังคาร
#พุธ
#พฤหัสบดี
#ศุกร์
#เสาร์

**การนับวันไท**
จะเป็นการนับเหมือนปีนักษัตรทุกประการ โดยจะมีวันระบบแม่มื้อและลูกมื้อวน 60 วัน ที่ไม่ซ้ำกัน แต่จะมีความหมายเป็นดังนี้
ในที่นี้จะขอกล่าวตามปฏิทินล้านนาเชียงใหม่ซึ่งเรียกลูกมื้อเป็นดังนี้
# ไจ้ หรือ ไจ๊ 
# เป้า หรือ เปล้า บางครั้งอาจจะเรียกว่าเป๊าก็มี
# ยี หรือ ยี่
# เหม้า หรือ เม้าefn|อ้างอิงจากพจนานุกรมไทยฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ บางครั้งจะเรียกว่า เหมา ก็มี
# สี
# ไส้ หรือ ไส
# สะง้า หรืออาจจะเรียกว่า ซง้า, สง้า ก็ได้
# เม็ด
# สัน
# เล้า หรือ เร้า
# เส็ด หรือ เสด
# ไค้ หรือ ไก๊
ส่วนแม่มื้อจะเรียกดังนี้
# กาบ
# ดับ หรือ ฮับ
# รวาย หรือ ระวาย หรือ ลวาย ในคำนี้ตามคำไทยเดิมแล้วจะรวบเสียง ร และเสียง ว ควบกล้ำไป ซึ่งในที่นี้อาจจะอ่านยาก คำนี้จะอ่านเป็น รวฺาย ในปีนักษัตรเองก็เรียกแบบนี้เช่นเดียวกัน ซึ่งจะอ่านดังนี้ ในที่นี้จะมีคำว่า รวาย รวายสะง้า รวายสี รวายยี รวายไจ๊ รวายเส็ด และ รวายสัน ตามลำดับ วิธีการอ่านคำว่า รวาย ในคำไทเดิม
# เมือง หรือ เมิง
# เปิก หรือ เปลิก, เบิก, ปึก (ตามสำเนียงไทเขิน)
# กัด
# กด 
# ร้วง หรือ รวง, ล้วง
# เต่า หรือ เต้า
# ก่า หรือ กา
หมายเหตุ : สำหรับท่านผู้อ่านและท่านผู้ฟังยังอ่านคำว่า รวาย ไม่ได้ ให้แนะนำอ่านเป็น ระ-วาย ก่อน แล้วหลังจากนั้นค่อยกร่อนเสียงลงเป็น รว แต่ถ้าเป็นในประเทศลาวจะเรียกคำนี้เป็น รวย แทนได้เลย อย่างไรก็ตามเสียงในที่นี้ จะอ่านคล้ายคำว่ารวย แต่จะมีคำควบกล้ำ รว แล้วอ่านเป็นสระอาคั่นกลาง แล้วก็ ย สะกด 
โดยการนับวนจะนับวนจากกาบไจ้
ในตารางนี้เพื่อให้เกิดความชัดเจนขึ้น
จะนำปฏิทินล้านนาฉบับสำนักงานส่งเสริมวัฒนธรรมมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ประกอบด้วย ซึ่งคำทำนายอธิบายไว้ในวงเล็บ
ตาราง คำทำนายและคำอธิบายในวันไท หรือวันแบบหนไท

**การนับเดือน**
การนับเดือน นับตามตัวเลขทั้ง 12 เดือน ซึ่งปัจจุบันก็ยังคงใช้กันอยู่ ดังนี้
# เดือนอ้าย ตรงกับช่วงเดือนตุลาคม (ล้านนาและลาวล้านช้างใช้ เดือนเกี๋ยง)
# เดือนญี่ (เดือนยี่) ตรงกับช่วงเดือนพฤศจิกายน
# เดือนสาม ตรงกับช่วงเดือนธันวาคม
# เดือนสี่ ตรงกับช่วงเดือนมกราคม
# เดือนห้า ตรงกับช่วงเดือนกุมภาพันธ์
# เดือนหก ตรงกับช่วงเดือนมีนาคม
# เดือนเจ็ด ตรงกับช่วงเดือนเมษายนซึ่งถือเป็นวันขึ้นปีใหม่ของคนไท
# เดือนแปด ตรงกับช่วงเดือนพฤษภาคม
# เดือนเก้า ตรงกับช่วงเดือนมิถุนายน
# เดือนสิบ ตรงกับช่วงเดือนกรกฎาคม
# เดือนสิบเอ็ด ตรงกับช่วงเดือนสิงหาคม
# เดือนสิบสอง ตรงกับช่วงเดือนกันยายน
แต่อย่างไรก็ตาม หากจะเทียบเดือนตามจันทรคติ สามารถไปดูเพิ่มเติมที่ จุลศักราช

**การนับปี**
การนับปีของไทเดิม นับตามลำดับปีของราชวงศ์ของพระมหากษัตริย์ เจ้ามหาชีวิต หรือเจ้าฟ้ามาตั้งแต่สมัยโบราณ เช่น ปีที่ 9 แห่งราชวงศ์เชียงราย

**ปีนักษัตร**
ปีนักษัตรของไท หรือ ปีหนไทย จะคล้ายคลึงกับจีน ญี่ปุ่น และชาติอื่น ๆ ในเอเชีย คือ ใช้สัตว์ 12 ชนิดเป็นสัญลักษณ์ ใช้คำไทเดิมซึ่งชาวล้านนา ล้านช้าง ไทใหญ่ยังใช้อยู่ แต่ในปัจจุบันไทยใช้คำเขมร ดังนี้
# ปีไจ้ คือ ปีชวด
# ปีเปล้า หรือ ปีเป้า คือ ปีฉลู
# ปียี หรือ ปียี่ คือ ปีขาล
# ปีเหม้า หรือ ปีเม้า คือ ปีเถาะ
# ปีสี คือ ปีมะโรง
# ปีไส้ หรือ ปีไส คือ ปีมะเส็ง
# ปีสง้า หรือ ปีซง้า คือ ปีมะเมีย
# ปีเม็ด หรือ ปีมด คือ ปีมะแม
# ปีสัน คือ ปีวอก
# ปีเร้า, ปีเล้า หรือ ปีเฮ้า คือ ปีระกา
# ปีเส็ด คือ ปีจอ
# ปีไค้ หรือ ปีไก๊ คือ ปีกุน
นอกจากนี้ ยังมีการใช้ชื่อศกไทยโบราณ ที่ เป็นชื่อบอกเลขตัวท้ายของจุลศักราชควบคู่ปีนักษัตร ซึ่งมี 10 ชื่อ
# กาบ คือ ฉศก หรือ ศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข 6
# ฮับ หรือ ดับ คือ สัปตศก หรือ ศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข 7
# ฮวาย ระวาย หรือ รวาย คือ อัฏฐศก หรือ ศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข 8
# เมิง หรือ เมือง คือ นพศก หรือ ศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข 9
# เปิก หรือ เปลิก คือ สัมฤทธิศก หรือ ศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข 0
# กัด คือ เอกศก หรือ ศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข 1
# กด คือ โทศก หรือ ศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข 2
# ฮวง, รวง, ลวง, ร้วง หรือ ฮ้วง คือ ตรีศก หรือ ศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข 3
# เต่า หรือ เต้า คือ จัตวาศก หรือ ศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข 4
# กา หรือ ก่า คือ เบญจศก หรือ ศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข 5
ซึ่งในการเรียกชื่อปีนักษัตร จะมีเกณฑ์นับปีและศกไทย มีกำหนด 60 ปี เท่ากับ 1 รอบ โดยเรียกชื่อศกแล้วตามด้วยชื่อปีนักษัตร ดังนี้
# ปี กาบไจ๊ คือ ปีชวดฉศก 
# ปี ฮับเป้า คือ ปีฉลูสัปตศก 
# ปี รวายยี คือ ปีขาลอัฏฐศก
# ปี เมิงเม้า คือ ปีเถาะนพศก 
# ปี เปิกสี คือ ปีมะโรงสัมฤทธิศก
# ปี  กัดไส้ คือ ปีมะเส็งเอกศก
# ปี  กดสง้า คือ ปีมะเมียโทศก 
# ปี รวงเม็ด คือ ปีมะแมตรีศก 
# ปี เต่าสัน คือ ปีวอกจัตวาศก 
# ปี กาเร้า คือ ปีระกาเบญจศก 
# ปี กาบเส็ด คือ ปีจอฉศก 
# ปี ฮับไค้ คือ ปีกุนสัปตศก 
# ปี รวายไจ๊ คือ ปีชวดอัฏฐศก
# ปี เมิงเป้า คือ ปีฉลูนพศก 
# ปี เปิกยี คือ ปีขาลสัมฤทธิศก
# ปี  กัดเม้า คือ ปีเถาะเอกศก
# ปี  กดสี คือ ปีมะโรงโทศก 
# ปี รวงไส้ คือ ปีมะเส็งตรีศก 
# ปี เต่าสง้า คือ ปีมะเมียจัตวาศก 
# ปี กาเม็ด คือ ปีมะแมเบญจศก 
# ปี กาบสัน คือ ปีวอกฉศก 
# ปี ฮับเร้า คือ ปีระกาสัปตศก 
# ปี รวายเส็ด คือ ปีจออัฏฐศก
# ปี เมิงไค้ คือ ปีกุนนพศก 
# ปี เปิกไจ๊ คือ ปีชวดสัมฤทธิศก
# ปี  กัดเป้า คือ ปีฉลูเอกศก
# ปี  กดยี คือ ปีขาลโทศก 
# ปี รวงเม้า คือ ปีเถาะตรีศก 
# ปี เต่าสี คือ ปีมะโรงจัตวาศก 
# ปี กาไส้ คือ ปีมะเส็งเบญจศก 
# ปี กาบสง้า คือ ปีมะเมียฉศก 
# ปี ฮับเม็ด คือ ปีมะแมสัปตศก 
# ปี รวายสัน คือ ปีวอกอัฏฐศก
# ปี เมิงเร้า คือ ปีระกานพศก 
# ปี เปิกเส็ด คือ ปีจอสัมฤทธิศก
# ปี  กัดไค้ คือ ปีกุนเอกศก
# ปี  กดไจ๊ คือ ปีชวดโทศก 
# ปี รวงเป้า คือ ปีฉลูตรีศก 
# ปี เต่ายี คือ ปีขาลจัตวาศก 
# ปี กาเม้า คือ ปีเถาะเบญจศก 
# ปี กาบสี คือ ปีมะโรงฉศก 
# ปี ฮับไส้ คือ ปีมะเส็งสัปตศก 
# ปี รวายสง้า คือ ปีมะเมียอัฏฐศก
# ปี เมิงเม็ด คือ ปีมะแมนพศก 
# ปี เปิกสัน คือ ปีวอกสัมฤทธิศก
# ปี  กัดเร้า คือ ปีระกาเอกศก
# ปี  กดเส็ด คือ ปีจอโทศก 
# ปี รวงไค้ คือ ปีกุนตรีศก 
# ปี เต่าไจ๊ คือ ปีชวดจัตวาศก 
# ปี กาเป้า คือ ปีฉลูเบญจศก 
# ปี กาบยี คือ ปีขาลฉศก 
# ปี ฮับเม้า คือ ปีเถาะสัปตศก 
# ปี รวายสี คือ ปีมะโรงอัฏฐศก
# ปี เมิงไส้ คือ ปีมะเส็งนพศก 
# ปี เปิกสง้า คือ ปีมะเมียสัมฤทธิศก
# ปี  กัดเม็ด คือ ปีมะแมเอกศก
# ปี กดสัน คือ ปีวอกโทศก 
# ปี รวงเร้า คือ ปีระกาตรีศก 
# ปี เต่าเส็ด คือ ปีจอจัตวาศก 
# ปี กาไค้ คือ ปีกุนเบญจศก

**อ้างอิง**
หมวดหมู่:ปฏิทิน
หมวดหมู่:วัฒนธรรมล้านนา