จังหวัดนครสวรรค์

นครสวรรค์ เป็นจังหวัดที่ตั้งอยู่ในตอนบนของภาคกลาง หรือบางหน่วยงานจัดให้อยู่ในภาคเหนือตอนล่าง จึงได้รับสมญานามว่าเป็น "ประตูสู่ภาคเหนือ" มีพื้นที่ประมาณ 9,597 ตารางกิโลเมตร เป็นจังหวัดที่มีความสำคัญในทางประวัติศาสตร์อีกจังหวัดหนึ่งของประเทศไทย มีพื้นที่ติดต่อกับหลายจังหวัด ได้แก่ ด้านเหนือ ติดต่อกับจังหวัดพิจิตรและกำแพงเพชร ทางตะวันออกติดกับจังหวัดเพชรบูรณ์และลพบุรี ด้านใต้ติดกับจังหวัดสิงห์บุรี, ชัยนาท และอุทัยธานี ส่วนด้านตะวันตกติดกับจังหวัดตาก

**ประวัติศาสตร์**
นักประวัติศาสตร์สันนิษฐานว่าเมืองนครสวรรค์มีชื่อปรากฏมาตั้งแต่ก่อนสุโขทัยเป็นราชธานี มีชื่อในศิลาจารึกของสุโขทัย โดยเรียกว่าเมืองพระบาง เป็นเมืองหน้าด่านที่สำคัญในการทำศึกสงครามตั้งแต่สมัยสุโขทัย, กรุงศรีอยุธยา, ธนบุรี จนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ ภายหลังเปลี่ยนเป็นนครสวรรค์ในที่สุด แต่ชาวบ้านโดยทั่วไปเรียกกันติดปากว่า เมืองปากน้ำโพ ในประวัติศาสตร์มีหลักฐานทางโบราณคดีบ่งชี้ว่านครสวรรค์เคยเป็นเมืองเกษตรกรรมมาตั้งแต่ยุคต้นประวัติศาสตร์ เป็นศูนย์กลางของการคมนาคม เป็นที่ตั้งของกลุ่มชนชาวจีนที่มาทำมาค้าขายระหว่างประเทศ  
เมืองพระบางเป็นเมืองโบราณในสมัยสุโขทัยคู่กับเมืองคนที โดยตัวเมืองพระบางอยู่ที่เมืองนครสวรรค์เก่า ส่วนเมืองคนทีสันนิษฐานว่าอยู่ที่บ้านโคน ริมฝั่งแม่น้ำปิง จังหวัดกำแพงเพชร จากข้อมูลในศิลาจารึกสมัยสุโขทัย เมืองพระบางถูกผนวกรวมกันเข้ากับอาณาจักรสุโขทัยในสมัยพ่อขุนศรีอินทราทิตย์และตั้งตัวเป็นอิสระเมื่อสิ้นสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช และถูกผนวกรวมอีกครั้งในสมัยพระยาลิไท พระองค์ได้ประดิษฐานพระพุทธบาทพร้อมทั้งศิลาจารึกวัดเขากบไว้ที่เขากบ ปัจจุบันอยู่ใจกลางเมืองนครสวรรค์ ในสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 3 (ไสลือไท) ที่ประกาศให้สุโขทัยเป็นเอกราชได้รวมเมืองพระบางไว้ในอาณาเขตด้วย
เมื่ออำนาจของกรุงศรีอยุธยากล้าแข็งขึ้น เมืองพระบางจึงไปขึ้นกับกรุงศรีอยุธยาในที่สุด มีหลักฐานใน ตำนานมูลศาสนา ว่า พระญาณคัมภีร์ ขอที่สร้างวัดในอยุธยาเมื่อ พ.ศ. 1972 สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 ไม่อนุญาตจึงมาขอที่ที่เมืองพระบาง เจ้าเมืองพระบางไม่ยกที่ให้ อ้างว่าเป็นข้าขอบขัณฑสีมาของอยุธยา เมื่ออยุธยาไม่ให้ ทางเมืองพระบางก็ให้ไม่ได้ 
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ได้มีการปฏิรูปการปกครองหัวเมืองส่วนภูมิภาค นครสวรรค์ได้เป็นที่ตั้งมณฑลนครสวรรค์ ซึ่งเป็น 1 ใน 4 มณฑลที่ตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2438  ในการจัดตั้งมณฑลนครสวรรค์ ได้รวมเอาหัวเมืองทางแม่น้ำเจ้าพระยาตอนเหนือขึ้นไปจนถึงแม่น้ำปิงเข้าด้วยกัน 8 เมืองได้แก่ นครสวรรค์ ชัยนาท อุทัยธานี พยุหะคีรี มโนรมย์ สรรคบุรี กำแพงเพชร และตาก โดยมีพระยาดัสกรปลาศ (ทองอยู่ โลหิตเสถียร) เป็นข้าหลวงเทศาภิบาลคนแรก ตั้งที่ว่าการมณฑลอยู่ที่เมืองนครสวรรค์ การจัดรูปปกครองในลักษณะมณฑลได้ดำเนินการ มาจนถึง พ.ศ. 2475 จึงได้มีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ยุบมณฑลและระเบียบเทศาภิบาลของเก่าไปให้คงไว้แต่หัวเมืองและอำเภอ โดยให้ทุกเมืองมีฐานะเท่าเทียมกัน ปฏิบัติราชการขึ้นตรงต่อเจ้ากระทรวง และรับคำสั่งจากเจ้ากระทรวงโดยตรง
เดิมทีเมืองพระบางหรือนครสวรรรค์ตั้งอยู่หลังตลาดปากน้ำโพ บริเวณวัดสี่เข่า หรือ วัดวรนาถบรรพต   ต่อมาได้ย้ายไปตั้งอยู่ที่ตำบลทางฟากตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา ห่างจากปากน้ำโพมาข้างใต้ประมาณ 200 เส้น  หลักฐานแผนที่ของ ปิแอร์ ฟาน เดอ อา นักแผนที่ชาวฮอลันดา ระบุว่าในช่วงอยุธยาตอนปลาย รัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์ เมืองนครสวรรค์ได้ตั้งอยู่บนบริเวณพื้นที่ทางใต้  บริเวณบ้านไผ่ล้อม ใต้มณฑลทหารบกที่ 4  ต่อมาในช่วงรัชกาลที่ 5 ได้มีการย้ายเมืองมาบริเวณฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งเป็นที่ตั้งของศาลากลางจังหวัดนครสวรรค์ในปัจจุบัน โดยคนพื้นที่สมัยนั้นเรียกว่า “เมืองชอนตะวัน” เพราะตื่นขึ้นมาตะวันมันจะแยงตา  ต่อมาเมื่อพื้นที่ของเมืองปากน้ำโพและเมืองนครสวรรค์ขยายตัวขึ้น จึงถูกควบรวมเข้าเป็นพื้นที่การปกครองเดียวกัน เรียกว่า อำเภอเมืองนครสวรรค์ โดยที่ว่าการอำเภอเมืองนครสวรรค์ ไปตั้งที่ปากน้ำโพ ส่วนศาลากลางจังหวัดตั้งที่เมืองนครสวรรค์เดิม

**ภูมิศาสตร์**

**ภูมิประเทศ**
สภาพภูมิประเทศของจังหวัดนครสวรรค์อยู่ในดินแดนของลุ่มน้ำ เป็นต้นกำเนิดของแม่น้ำสายหลักของภาคกลาง นั่นคือ แม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งเกิดจากการไหลบรรจบของแม่น้ำสองสายจากภาคเหนือ ได้แก่ แม่น้ำปิงและแม่น้ำน่าน ด้วยเหตุนี้ นอกจากนี้ยังมีภูเขาขนาดย่อมกระจัดกระจายในอำเภอต่าง ๆ

**ภูมิอากาศ**
จังหวัดนครสวรรค์ตั้งอยู่ในเขตร้อนแบบมรสุม

**หน่วยการปกครอง**
แผนที่อำเภอในจังหวัดนครสวรรค์
การปกครองส่วนภูมิภาคแบ่งออกเป็น 15 อำเภอ 130 ตำบล 1328 หมู่บ้าน

**โครงสร้างพื้นฐาน**

**โรงพยาบาล**

**อ.เมืองนครสวรรค์**
โรงพยาบาลรัฐ
*โรงพยาบาลสวรรค์ประชารักษ์- โรงพยาบาลสวรรค์ประชารักษ์ (เขาเขียว)- โรงพยาบาลเมืองสี่แคว (ในเครือโรงพยาบาลสวรรค์ประชารักษ์)- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพ ศูนย์อนามัยที่ 3 นครสวรรค์- โรงพยาบาลค่ายจิรประวัติ
โรงพยาบาลเอกชน- โรงพยาบาลพริ้นซ์ ปากน้ําโพ 1- โรงพยาบาลพริ้นซ์ ปากน้ําโพ 2- โรงพยาบาลศรีสวรรค์ (ศูนย์หัวใจศรีสวรรค์ โดยโรงพยาบาลหัวใจกรุงเทพ)- โรงพยาบาลร่มฉัตร - โรงพยาบาลรวมแพทย์- โรงพยาบาลสินแพทย์ (โครงการก่อสร้าง)

**อ.เก้าเลี้ยว**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลเก้าเลี้ยว

**อ.โกรกพระ**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลโกรกพระ

**อ.ชุมตาบง**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลชุมตาบง- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านชุมตาบง- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านปางงู- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหนองจิกทรายมูล

**อ.ชุมแสง**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลชุมแสง- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านเกยไชยเหนือ- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านฆะมัง- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านชุมแสง- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านดอนสนวน- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านต้นโพธิ์- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านทับกฤช- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านท่ากร่าง- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านท่าจันทร์- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านไผ่สิงห์- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านพันลาน- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านลาด- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านสันติสุข- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านสันเนิน- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหนองโก- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหนองขอน

**อ.ตากฟ้า**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลตากฟ้า- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านแคทราย- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านซับสำราญ- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านดำรงรักษ์- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านไตรคีรี- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านพุขมิ้น- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านพุมะค่า- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านลำพยนต์- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหนองสร้อยทอง- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหนองเสลา- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหนองใหญ่- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านใหม่สามัคคี

**อ.ตาคลี**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลตาคลี- โรงพยาบาลกองบิน 4- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านเขาดิน- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านเขาทอง- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านโคกเจริญ- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านจันเสน- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านช่องแค- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านดงมหาชัย- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านตาคลี- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านป่าตาล- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านลาดทิพรส- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหนองกระทุ่ม- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหนองจิกรี- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหนองโพเหนือ- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหนองหญ้ารังกา- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหนองแอก- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านห้วยดุก- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านหัวหวาย
โรงพยาบาลเอกชน- โรงพยาบาลแพทย์ช่องแค

**อ.ท่าตะโก**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลท่าตะโก

**อ.บรรพตพิสัย**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลบรรพตพิสัย

**อ.พยุหะคีรี**
โรงพยาบาลรัฐ
*ศูนย์การแพทย์มหิดลบำรุงรักษ์ จังหวัดนครสวรรค์ มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตนครสวรรค์- โรงพยาบาลจิตเวชนครสวรรค์ราชนครินทร์- โรงพยาบาลพยุหะคีรี

**อ.ไพศาลี**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลไพศาลี

**อ.แม่เปิน**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านพนาสวรรค์- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านแม่กะสี- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านลานหมาไน

**อ.แม่วงก์**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลแม่วงก์

**อ.ลาดยาว**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลลาดยาว

**อ.หนองบัว**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลหนองบัว

**อ.ลาดยาว**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลลาดยาว

**อ.เก้าเลี้ยว**
โรงพยาบาลรัฐ- โรงพยาบาลเก้าเลี้ยว

**การศึกษา**
โรงเรียน
ระดับอาชีวศึกษา- วิทยาลัยเกษตรและเทคโนโลยีนครสวรรค์- วิทยาลัยการอาชีพบรรพตพิสัย- วิทยาลัยเทคนิคนครสวรรค์- วิทยาลัยเทคนิคแม่วงก์- วิทยาลัยอาชีวศึกษานครสวรรค์- วิทยาลัยการอาชีพนครสวรรค์- วิทยาลัยเทคโนโลยีภาคเหนือ- วิทยาลัยเทคโนโลยีและการจัดการตากฟ้า- วิทยาลัยอาชีวศึกษาวิริยาลัยนครสวรรค์- โรงเรียนสหพานิชยการ อำเภอเมืองนครสวรรค์
ระดับอุดมศึกษา- มหาวิทยาลัยราชภัฏนครสวรรค์- มหาวิทยาลัยราชภัฏนครสวรรค์ ศูนย์การศึกษาย่านมัทรี- มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ศูนย์วิทยพัฒนา จังหวัดนครสวรรค์- มหาวิทยาลัยภาคกลาง- มหาวิทยาลัยเจ้าพระยา- วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สวรรค์ประชารักษ์ นครสวรรค์- มหาวิทยาลัยนเรศวร ศูนย์วิทยบริการ จังหวัดนครสวรรค์- มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตนครสวรรค์- มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาลัยสงฆ์นครสวรรค์- มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี ศูนย์ตาคลี อำเภอตาคลี

**การขนส่ง**
การขนส่งทางถนนในจังหวัดนครสวรรค์ ประกอบไปด้วยทางหลวงสำคัญ ได้แก่ ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 หรือถนนพหลโยธิน เชื่อมต่อไปยังภาคกลางตอนล่างและภาคเหนือ, ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 117  เชื่อมต่อกับจังหวัดพิจิตรและจังหวัดพิษณุโลก, ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 11 เชื่อมต่อกับจังหวัดสิงห์บุรี, จังหวัดพิจิตร และจังหวัดพิษณุโลก และทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 225 เชื่อมต่อกับจังหวัดเพชรบูรณ์, จังหวัดชัยภูมิ ไปจนถึงจังหวัดอุบลราชธานี
จังหวัดนครสวรรค์มีระบบขนส่งทางรางเป็นรถไฟทางไกลบนเส้นทางรถไฟสายเหนือของการรถไฟแห่งประเทศไทยมีสถานีรถไฟ และป้ายหยุดรถไฟ รวมทั้งสิ้น 18 แห่ง ได้แก่ ป้ายหยุดรถไฟโรงเรียนจันเสน สถานีรถไฟจันเสน ป้ายหยุดรถไฟบ้านกกกว้าว สถานีรถไฟช่องแค สถานีรถไฟโพนทอง สถานีรถไฟบ้านตาคลี สถานีรถไฟดงมะกุ สถานีรถไฟหัวหวาย สถานีรถไฟหนองโพ สถานีรถไฟหัวงิ้ว สถานีรถไฟเนินมะกอก สถานีรถไฟเขาทอง สถานีรถไฟนครสวรรค์ สถานีรถไฟปากน้ำโพ สถานีรถไฟบึงบอระเพ็ด สถานีรถไฟทับกฤช สถานีรถไฟคลองปลากด และสถานีรถไฟชุมแสง 
นอกจากนี้ ยังมีการขนส่งทางอากาศโดยมีท่าอากาศยานนครสวรรค์

**เศรษฐกิจ**
จังหวัดนครสวรรค์เป็นศูนย์กลางการคมนาคมในเขตพื้นที่ภาคเหนือตอนล่างและภาคกลางตอนบน เพราะเป็นชุมทางของคมนาคมที่หลากหลายไม่ว่าจะเป็นถนน, รถไฟ หรือทางน้ำ นอกจากนี้ยังเป็นที่ตั้งของท่าข้าวกำนันทรงหรือนาย ทรง องค์ชัยวัฒนะ ซึ่งเป็นตลาดกลางค้าข้าวแห่งแรกของประเทศไทย เป็นจังหวัดที่มีเทศบาลนครที่เจริญเป็นอันดับที่ 13 ของประเทศไทย ข้อมูลจากรายชื่อเมืองใหญ่ของประเทศไทยเรียงตามจำนวนประชากร

**อ้างอิง**

**ดูเพิ่ม**
 รายชื่อวัดในจังหวัดนครสวรรค์- รายชื่อโรงเรียนในจังหวัดนครสวรรค์- รายชื่อห้างสรรพสินค้าในจังหวัดนครสวรรค์

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  เว็บไซต์อย่างเป็นทางการของจังหวัด date=2021-04-16 -  ข้อมูลจังหวัดนครสวรรค์จากเว็บไซต์ nakhonsawanprovince.com date=2007-05-15