อำเภอรัตนบุรี

รัตนบุรี เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดสุรินทร์ที่มีประชากรส่วนใหญ่พูดภาษาท้องที่ลาวอีสานมากกว่า เขมร กูย และมีเจ้าเมืองคนแรกคือ พระศรีนครเตาท้าวเธอ (เชียงสี หรือตากะอาม)ซึ่งเป็นชาวกูยและเมืองรัตนบุรียังมีประวัติศาสตร์และประเพณียาวนานกว่า 300 ปี

**ประวัติ**
เมื่อราวปีพ.ศ. 2302 พระยาช้างเผือกได้แตกโรงหนีออกมายังเขตบริเวณพื้นที่ที่ถูกเรียกว่า "เขมรป่าดง" ปัจจุบันอยู่ในพื้นที่แถบจังหวัดบุรีรัมย์,สุรินทร์และศรีสะเกษ "เชียงสี" หัวหน้าบ้านกุดหวาย หนึ่งในหัวหน้าคณะชาวส่วยหรือกูย (หัวหน้าคณะชาวส่วย ประกอบด้วย ตาไกรหรือตากะจะ เชียงปุม เชียงไชย เชียงขัน เชียงฆะ เชียงสง และเชียงสี) ได้ช่วยกันจับพระยาช้างเผือกแล้วจึงนำคืนสู่กรุงศรีอยุธยา 
ต่อมาราว ปีพ.ศ. 2306 สมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ กษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยาพระองค์สุดท้าย ทรงโปรดเกล้าเลื่อนบรรดาศักดิ์หัวหน้าหมู่บ้านกุดหวาย ซึ่งก็คือเชียงสี พร้อมทั้งยกบ้านกุดหวายขึ้นเป็นเมืองศรีนครเตา (ต่อมาถูกเปลี่ยนชื่อเป็น เมืองรัตนบุรี) อาณาเขตของเมืองศรีนครเตา เริ่มแรกถูกกำหนดดังนี้ ทิศเหนือ จรดเมืองท่ง(อำเภอสุวรรณภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด) มีแม่น้ำมูลเป็นเขตแดน ทิศใต้ จรดหลักหินภูดิน ชนเขตแดนเมืองประทายสมันต์(สุรินทร์) ทิศตะวันออก จรดลำห้วยทับทัน ทิศตะวันตก จรดดงแสนตอ (ดงขมิ้น) เขตอำเภอสตึก จังหวัดบุรีรัมย์ เมืองรัตนบุรี มีความชอบได้ตามเสด็จไปทำสงครามหลายแห่งจึงได้เลื่อนบรรดาศักดิ์ เป็นที่ พระศรีนครเตาท้าวเธอ โปรดเกล้าฯให้ขึ้นตรงต่อกรุงศรีอยุธยา กรุงธนบุรี และกรุงรัตนโกสินทร์ตามลำดับ พระศรีนครเตาท้าวเธอปกครองบ้านเมืองอย่างสงบสุข ร่มเย็นมาโดยตลอด และเพื่อรำลึกถึงคุณงามความดีที่ได้ทำให้แก่ชาติบ้านเมือง ชาวอำเภอรัตนบุรี จึงรวมใจสร้างอนุสาวรีย์ของพระศรีนครเตาท้าวเธอ ณ สวนสาธารณะศรีนครเตาท้าวเธอ ถนนศรีนคร อำเภอรัตนบุรี จังหวัดสุรินทร์ และจัดให้มีงานสมโภชน์ สักการะทุกๆปี
ลุเข้ามาเมื่อใดมิทราบได้ ในช่วงรัชกาลที่ 1 ได้มีพระราชสาส์นเกี่ยวกับการศึก ผ่านเข้ามายังเมืองศรีนครเตา(ขณะนั้นยังไม่เปลี่ยนชื่อนามเมือง) ในขณะนั้นพระศรีนครเตาไม่อยู่ในเมืองไปทำธุระข้างนอก แต่ภรรยาพระศรีนครเตาเป็นผู้รับหนังสือพระราชสาสน์แทน มีบางกระแสว่าภรรยาเป็นผู้เปิดอ่านเองโดยไม่ได้ตั้งใจ แต่ก็มีบางกระแสที่ว่า พระศรีนครชัย (บุญจันทร์) อุปราชเมืองรัตนบุรีเป็นผู้เปิดอ่านเองแล้วโยนความผิดให้เจ้าเมือง ส่งผลให้พระศรีนครเตาท้าวเธอโดนอาญาแผ่นดิน ถูกประหารโดยการเอาขวานผ่าอกจนตาย ทั้งที่ไม่ใช่ความผิดของตัวเอง ต่อมาในปี พ.ศ. 2356  ในช่วงเวลาที่ไม่ห่างกันมาก ท้าวโอ๊ะ หลานของเจ้าแก้วมงคลแห่งเมืองท่ง (ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็นเมืองสุวรรณภูมิ ปัจจุบันคือ อำเภอสุวรรณภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด) ได้กล่าวโทษเจ้าเมืองสุวรรณภูมิว่า เจ้าเมืองสุวรรณภูมิ เบียดเบียนข่มเหงประชาชน และบังคับเอาลูกเมียคนอื่น มาเป็นภรรยาของตน ราชสำนักกรุงเทพฯ ได้สอบสวนเจ้าเมืองสุวรรณภูมิ (ท้าวอ่อน) พบว่ามีความผิดจริง จึงโปรดฯ ให้ถอดออกจากเจ้าเมือง และทรงตั้งให้ท้าวโอ๊ะเป็นเจ้าเมืองสุวรรณภูมิมีบรรดาศักดิ์เป็น “พระรัตนวงศา” อันเป็นปีเดียวกันที่ฝ่ายเจ้าเมืองศรีนครเตา (คนต่อมา) ได้นำความกราบบังคมทูลโดยมีใบบอกไปยังราชสำนักด้วย จึงโปรดฯ ให้เปลี่ยนนามเมืองศรีนครเตาเป็น “เมืองรัตนบุรี” และนามเจ้าเมืองจาก “พระศรีนครเตา” เป็น พระศรีนครชัย” ซึ่งหมายถึงชัยชนะ อาจเป็นไปได้ว่า พระศรีนครชัยเป็นเชื้อสายของเจ้าแก้วมงคล คือเป็นลูกหลานของเจ้าแก้วมงคลอีกท่านหนึ่ง เจ้าเมืองรัตนบุรีที่ได้เปลี่ยนนามเป็น “พระศรีนครชัย” มีความสัมพันธ์ทางเครือญาติกับเจ้าแก้วมงคลในชั้นหลาน ชาวลาวในเขตเมืองสุวรรณภูมิจึงได้เข้ามาอยู่ในเขตเมืองรัตนบุรีมากขึ้น สังคมและวัฒนธรรมของชาวเมืองสุวรรณภูมิจึงไหลบ่า เข้าสู่เมืองรัตนบุรีและกลายเป็นเมืองของชาวไทยลาวในที่สุด
ปี พ.ศ. 2514 ทางราชการได้แยก 5 ตำบล ได้แก่ ตำบลแคน ตำบลสนม ตำบลนานวน ตำบลโพนโก และตำบลหนองระฆัง ออกมาตั้งเป็น กิ่งอำเภอสนม ต่อมาปี พ.ศ. 2520 ได้มีพระราชกฤษฎีกายกฐานะขึ้นเป็น อำเภอสนม

**ที่ตั้งและอาณาเขต**
อำเภอรัตนบุรีตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้- ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอสุวรรณภูมิ อำเภอโพนทราย (จังหวัดร้อยเอ็ด) และอำเภอราษีไศล (จังหวัดศรีสะเกษ)- ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอราษีไศล อำเภอบึงบูรพ์ และอำเภอโพธิ์ศรีสุวรรณ (จังหวัดศรีสะเกษ)- ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอเมืองจันทร์ (จังหวัดศรีสะเกษ) อำเภอโนนนารายณ์ และอำเภอสนม- ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอท่าตูม

**การแบ่งเขตการปกครอง**

**การปกครองส่วนภูมิภาค**
อำเภอรัตนบุรีแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 12 ตำบล 163 หมู่บ้าน. 

**การปกครองส่วนท้องถิ่น**
ท้องที่อำเภอรัตนบุรีประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 13 แห่ง ได้แก่- เทศบาลตำบลรัตนบุรี ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลรัตนบุรีและบางส่วนของตำบลไผ่- องค์การบริหารส่วนตำบลรัตนบุรี ครอบคลุมพื้นที่ตำบลรัตนบุรี (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลรัตนบุรี)- องค์การบริหารส่วนตำบลธาตุ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลธาตุทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลแก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแกทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลดอนแรด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลดอนแรดทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัวทอง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวทองทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัวบาน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวบานทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลไผ่ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไผ่ (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลรัตนบุรี)- องค์การบริหารส่วนตำบลเบิด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเบิดทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลน้ำเขียว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลน้ำเขียวทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลกุดขาคีม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกุดขาคีมทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลยางสว่าง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลยางสว่างทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลทับใหญ่ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลทับใหญ่ทั้งตำบล

**บุคคลที่มีชื่อเสียง**
 ในประวัติศาสตร์
*พระศรีนครเตาท้าวเธอ เจ้าเมืองนครเตา-เจ้าเมืองรัตนบุรีคนแรก
 พระภิกษุ - พระรัตโนภาสวิมล (ชาลี โชติธมฺโม) อดีตเจ้าอาวาสวัดกลางรัตนบุรี,อดีตรองเจ้าคณะจังหวัดสุรินทร์- พระครูนนทญาณวิสุทธิ์ (สุคม อานนฺโท) อดีตเจ้าอาวาสวัดโคกบัวราย จังหวัดสุรินทร์,อดีตเจ้าคณะตำบลในเมือง อำเภอเมืองสุรินทร์ จังหวัดสุรินทร์- พระราชวัชรธรรมโสภณ (ศิลา สิริจนฺโท) ที่ปรึกษาเจ้าคณะภาค 9 (ธรรมยุต),หัวหน้าที่พักสงฆ์ธรรมอุทยานหลวงปู่ศิลา สิริจนฺโท ป.(เปรียญ) ธรรมยุต อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ จังหวัดกาฬสินธุ์
 ข้าราชการ,นักการเมือง- นายตี๋ใหญ่ พูนศรีธนากูล อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสุรินทร์ พรรคเพื่อไทย- นายธนวัฒก์ (สาธิต) เทพวงศ์ศิริรัตน์ อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสุรินทร์ พรรคพลังประชาชน- นางสาวเพียงเดือน เทพวงศ์ศิริรัตน์ รองประธานสภาองค์การบริหารส่วนจังหวัดสุรินทร์- นายพรเทพ พูนศรีธนากูล สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสุรินทร์ พรรคเพื่อไทย- นายประสงค์ จักรคำ อดีตผู้ตรวจราชการ,อดีตผู้อำนวยการกองพุทธศาสนศึกษา สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ- นายไชยนันท์ แสงทอง อดีตวัฒนธรรมจังหวัดนครราชสีมา กระทรวงวัฒนธรรม
 ศิลปินแห่งชาติ- สุรชัย จันทิมาธร (หงา คาราวาน)
 ราชบัณฑิต
*นิพนธ์ ทรายเพชร (นักดาราศาสตร์)
 นักร้อง
*นุช วิลาวัลย์ (นักร้องลูกทุ่งหมอลำ)

**สถานศึกษา**
ประถมศึกษา,มัธยมศึกษา,ขยายโอกาสทางการศึกษา- โรงเรียนรัตนบุรี
*ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยอำเภอรัตนบุรี- โรงเรียนอนุบาลรัตนบุรี- โรงเรียนรัตนวิทยาคม- โรงเรียนดอนแรดวิทยา- โรงเรียนเบิดพิทยาสรรค์- โรงเรียนธาตุศรีนคร- โรงเรียนทับโพธิ์พัฒนวิทย์- โรงเรียนแกศึกษาพัฒนา- โรงเรียนเทศบาลรัตนบุรี
อุดมศึกษา,การวิชาชีพ- วิทยาลัยเทคนิครัตนบุรี- วิทยาลัยเทคโนโลยีการจัดการรัตนบุรี- โครงการจัดตั้ง "มหาวิทยาลัยราชภัฏรัตนบุรี" มหาวิทยาลัยชุมชนเพื่อการวิจัยและการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชน - โครงการจัดตั้ง "วิทยาลัยสงฆ์รัตนบุรี" มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย
โรงเรียนพระปริยัติธรรม- โรงเรียนพระปริยัติธรรมรัตโนภาสวิมลศึกษา วัดกลาง ตำบลรัตนบุรี อำเภอรัตนบุรี จังหวัดสุรินทร์ สังกัดสำนักงานการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกสามัญศึกษา- ศูนย์การศึกษาภาษาบาลี ประจำอำเภอรัตนบุรี วัดบ้านผือ หมู่11 ตำบลรัตนบุรี อำเภอรัตนบุรี จังหวัดสุรินทร์

**หน่วยงานราชการ**
 สำนักงานอัยการจังหวัดรัตนบุรี- สำนักงานขนส่งสุรินทร์ สาขาอำเภอรัตนบุรี- ศาลจังหวัดรัตนบุรี- สำนักงานบังคับคดีรัตนบุรี- โรงพยาบาลรัตนบุรี- สำนักงานที่ดินสุรินทร์ สาขาอำเภอรัตนบุรี- สำนักงานการประมงรัตนบุรี- เรือนจำจังหวัดรัตนบุรี- สำนักงานปศุสัตว์รัตนบุรี- สำนักงานสรรพากรรัตนบุรี- ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์ สาขารัตนบุรี- สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาสุรินทร์ เขต 2- สำนักงานส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นรัตนบุรี- สถานีตำรวจภูธรรัตนบุรี- สถานีตำรวจภูธรดอนแรด อำเภอรัตนบุรี- สักนักงานเกษตรอำเภอรัตนบุรี- เทศบาลตำบลรัตนบุรี- ที่ว่าการอำเภอรัตนบุรี- สภาวัฒนธรรมอำเภอรัตนบุรี

**แหล่งท่องเที่ยว**
 ท่าหาดยาว- วัดโพธิ์ศรีธาตุ- อ่างเก็บน้ำห้วยแก้ว- ป่าดงหินล้ม- ลอยกระทงวัดสว่างบ้านผือ
*สวนศรีนครเตาท้าวเธอ
*หาดสีหราช
*วัดใต้บูรพาราม
*วัดสระคูบ้านม่วงบุญมี
*ศาลหลักเมืองรัตนบุรี
*หลวงพ่อใหญ่ วัดสว่างลำเพิญ
*หลวงพ่อใหญ่ วันเหนือ  
*ล่องแพห้วยทับทัน  บ้านแข้ด่อน  ตำบลเบิด
*ศูนย์วัฒนธรรมอำเภอรัตนบุรี (นิทรรศการถาวรเกี่ยวกับอำเภอรัตนบุรี)

**เทศกาลการท่องเที่ยว**
 งานนมัสการพระธาตุเจดีย์ศรีมหาโพธิ์ วัดโพธิ์ศรีธาตุ- ประเพณีบุญบั้งไฟประจำปี  เมืองรัตนบุรี- งานไหว้ศาลหลักเมืองรัตนบุรี- งานรำบวงสรวงพระศรีนครเตาท้าวเธอ เจ้าเมืองรัตนบุรี

**มรดกทางวัฒนธรรมของท้องถิ่น**
ไฟล์:Traditional Bung Fai dance.JPG|thumb|300px|บุญบั้งไฟ อำเภอรัตนบุรี เป็นงานบุญบั้งไฟที่จัดขึ่นอย่างยิ่งใหญ่ของชาวอำเภอรัตนบุรี และยิ่งใหญ่มากที่สุดในจังหวัดสุรินทร์

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  เว็บไซต์เทศบาลตำบลรัตนบุรี date=2009-02-13 -  เว็บไซต์องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัวทอง date=2013-05-03 -  เว็บไซต์องค์การบริหารส่วนตำบลไผ่ date=2009-05-31 -  เว็ปไซต์ตำบลแก
รัตนบุรี