จังหวัดสวรรคโลก

จังหวัดสวรรคโลก เป็นชื่อเดิมของจังหวัดสุโขทัย ตั้งอยู่บริเวณภูมิภาคกลางตอนบน เดิมมีอาณาเขตพื้นที่บริเวณด้านเหนือของจังหวัดสุโขทัยในปัจจุบัน ได้แก่ อำเภอสวรรคโลก อำเภอศรีสัชนาลัย อำเภอทุ่งเสลี่ยม และอำเภอศรีนคร ก่อนที่ใน พ.ศ. 2474 จังหวัดสุโขทัยถูกยุบเลิกแล้วมาขึ้นการปกครองกับจังหวัดสวรรคโลก และต่อมาในปี พ.ศ. 2482 ได้เปลี่ยนแปลงชื่อจังหวัดสวรรคโลก เป็นจังหวัดสุโขทัย

**พื้นที่อาณาเขตและจังหวัดสุโขทัย**
แผนที่อาณาเขตของสองจังหวัด ปี 2460 (1.จังหวัดสวรรคโลก 2.จังหวัดสุโขทัย)
จังหวัดสุโขทัยในปัจจุบัน เดิมเคยแบ่งเป็นสองจังหวัดทางด้านเหนือและใต้ ได้แก่
จังหวัดสวรรคโลก มีอาณาเขตพื้นที่บริเวณด้านเหนือของจังหวัดสุโขทัยในปัจจุบัน ได้แก่ อำเภอสวรรคโลก อำเภอศรีสัชนาลัย อำเภอทุ่งเสลี่ยม และอำเภอศรีนคร 
จังหวัดสุโขทัย มีอาณาเขตพื้นที่บริเวณด้านใต้ของจังหวัดสุโขทัยในปัจจุบัน ได้แก่ อำเภอเมืองสุโขทัย อำเภอศรีสำโรง อำเภอคีรีมาศ อำเภอกงไกรลาส และอำเภอบ้านด่านลานหอย
ต่อมาในปี พ.ศ. 2474 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการ ยุบรวมบางมณฑลและบางจังหวัด โดยจังหวัดสุโขทัยถูกยุบเลิก มาขึ้นการปกครองกับจังหวัดสวรรคโลก ทำให้มีอาณาเขตทั้งจังหวัดสุโขทัย

**ประวัติ**
“เมืองสวรรคโลก” เดิมตั้งอยู่บริเวณพื้นที่ส่วนโค้งเว้าของแม่น้ำยมล้อมรอบ เดิมเรียกว่า เมืองเชลียง หรือ เมืองเฉลียง (ภาษาขอมโบราณ แปลว่ายื่นเข้าไปในแม่น้ำ )  อยู่ใกล้ ๆ วัดพระศรีรัตนมหาธาตุราชวรวิหาร (วัดพระปรางค์) ต่อมาเกิดปัญหาน้ำเซาะตลิ่งพังทลายลงเรื่อย ๆ จึงย้ายเมืองขึ้นไปที่ อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัยในปัจจุบัน ตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัยยังเป็นราชธานี มีฐานะเป็นเมืองลูกหลวงในนาม “เมืองศรีสัชนาลัย”
เมื่อ พ.ศ. 2329 เมืองสวรรคโลกเคยถูกพม่าเข้าตีบ่อยครั้ง เจ้าเมืองสวรรคโลกจึงตัดสินใจย้ายที่ตั้งเมืองมาตั้งอยู่ที่บ้านท่าชัย (ในเขตตำบลศรีสัชนาลัยในปัจจุบัน)
ต่อมาราว พ.ศ. 2379 รัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 เมืองสวรรคโลกมีปลัดปกครองนามว่า “นาค” ได้นำงาช้างเนียมไปถวายพระเจ้าอยู่หัวจนเกิดความดีความชอบขึ้น จึงได้รับการแต่งตั้งเป็น “พระยาสวรรคโลก” มีบรรดาศักดิ์เป็น พระยาวิชิตภักดี ซึ่งก็คือต้นตระกูลวิชิตนาคในปัจจุบัน ได้ใช้บ้านพักหรือจวนที่บ้านวังไม้ขอนเป็นที่ว่าการเมืองสวรรคโลก ดังนั้นเมืองสวรรคโลกจึงย้ายมาจากบ้านท่าชัย มาตั้งรกรากที่เมืองสวรรคโลกใหม่ (สวรรคโลกปัจจุบัน) นับแต่นั้นมา โดยมีเมืองขึ้นทั้งหมด 6 เมือง ได้แก่ เมืองวิเศษไชยสัตย์ เมืองยม เมืองบางขลัง เมืองด้ง เมืองพิรามรง และเมืองศรีพนมมาศ

**ยุคมณฑลเทศาภิบาล**
ใน พ.ศ. 2437 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงยกเลิกระบบกินเมืองและระบบหัวเมืองแบบเก่า และใช้ระบบมณฑลเทศาภิบาลแทน โดยจัดการปกครองส่วนภูมิภาคเป็นมณฑล เมือง อำเภอ หมู่บ้าน ทำให้สวรรคโลกมีฐานะเป็น เมืองสวรรคโลก ภายใต้การจัดการบริหารราชการแผ่นดินส่วนภูมิภาคของ มณฑลพิษณุโลก 
หลัง พ.ศ. 2459 คำว่า "จังหวัด" ได้กลายเป็นคำที่เรียกหน่วยการปกครองระดับต่ำกว่ามณฑลแทนคำว่า "เมือง" เพื่อแยกความกำกวมจากคำว่าเมืองที่ใช้เรียกที่ตั้งศูนย์กลางการปกครองของจังหวัด (อำเภอเมือง) ทำให้ "เมืองสวรรคโลก" ได้เปลี่ยนเป็น "จังหวัดสวรรคโลก"
วันที่ 29 เมษายน พ.ศ. 2460 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอเมือง จังหวัดสวรรคโลก เป็น อำเภอวังไม้ขอน

**ยุบรวมจังหวัดสุโขทัยเข้ากับจังหวัดสวรรคโลก**
ต่อมาในวันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2474 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการ ยุบรวมบางมณฑลและบางจังหวัด โดยจังหวัดสุโขทัย ถูกยุบเลิกและโอน อำเภอสุโขทัยธานี อำเภอบ้านไกร อำเภอคลองตาล กิ่งอำเภอลานหอย กิ่งอำเภอโตนด มาขึ้นการปกครองกับจังหวัดสวรรคโลก ทำให้จังหวัดสวรรคโลกมีเขตปกครองทั้งหมด 5 อำเภอ 2 กิ่งอำเภอ ได้แก่- อำเภอวังไม้ขอน (อำเภอสวรรคโลก)- อำเภอสุโขทัยธานี- อำเภอหาดเสี้ยว (อำเภอศรีสัชนาลัย)- อำเภอบ้านไกร (อำเภอกงไกรลาศ)- อำเภอคลองตาล (อำเภอศรีสำโรง)- กิ่งอำเภอลานหอย (อำเภอบ้านด่านลานหอย)- กิ่งอำเภอโตนด (อำเภอคีรีมาศ)
วันที่ 14 มีนาคม พ.ศ. 2479 จัดตั้งเทศบาลเมืองสวรรคโลก ในท้องที่บางส่วนของตำบลเมืองสวรรคโลก
วันที่ 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2479 ตั้งตำบลทุ่งเสลี่ยม แยกออกจากตำบลนาทุ่ง
วันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2480 เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัดสวรรคโลก กับจังหวัดอุตรดิตถ์ โดยโอนพื้นที่หมู่ 1 ตำบลนครเดิฐ อำเภอวังไม้ขอน จังหวัดสวรรคโลก ไปขึ้นกับตำบลวังแดง อำเภอตรอน จังหวัดอุตรดิตถ์
วันที่ 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2481 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอวังไม้ขอน จังหวัดสวรรคโลก เป็น อำเภอเมืองสวรรคโลก

**เปลี่ยนชื่อจังหวัด**
วันที่ 17 เมษายน พ.ศ. 2482 มีการย้ายศาลากลางจังหวัดสวรรคโลกมาตั้งอยู่ในท้องที่อำเภอสุโขทัยธานี รวมทั้งเปลี่ยนแปลงชื่อจังหวัดสวรรคโลก เป็นจังหวัดสุโขทัย และเปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอเมืองสวรรคโลก เป็น อำเภอสวรรคโลก ทำให้อำเภอสวรรคโลกหมดฐานะความเป็นศูนย์กลางของจังหวัด

**เขตการปกครอง**
เขตการปกครองของจังหวัดสวรรคโลกในอดีตมี 2 อำเภอ ซึ่งรายชื่อดังต่อไปนี้สะกดชื่อตามราชกิจจานุเบกษา ฉบับวันที่ 29 เมษายน พ.ศ. 2460 ได้แก่
# อำเภอเมืองสวรรคโลก (อำเภอวังไม้ขอน)
# อำเภอด้ง (อำเภอหาดเสี้ยว)
ต่อมา 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2474 ทางราชการได้โอนย้าย 3 อำเภอและ 2 กิ่งอำเภอจากจังหวัดสุโขทัย มาขึ้นตรงกับจังหวัดสวรรคโลก ส่งผลให้จังหวัดสวรรคโลกมีเขตปกครองทั้งหมด 5 อำเภอ 2 กิ่งอำเภอได้แก่
# อำเภอวังไม้ขอน (อำเภอสวรรคโลก)
# อำเภอหาดเสี้ยว (อำเภอศรีสัชนาลัย)
# อำเภอบ้านไกร (อำเภอกงไกรลาศ)
# อำเภอคลองตาล (อำเภอศรีสำโรง)
# อำเภอสุโขทัยธานี
# กิ่งอำเภอลานหอย (อำเภอบ้านด่านลานหอย)
# กิ่งอำเภอโตนด (อำเภอคีรีมาศ)

**มรดกตกทอด**
จากการที่อำเภอสวรรคโลกเคยมีฐานะเป็นศูนย์กลางของจังหวัดสวรรคโลกมาก่อน ทำให้มีหลายอย่างที่ยังคงอยู่จนถึงปัจจุบัน เช่น ศาลจังหวัดสวรรคโลก สำนักงานอัยการจังหวัดสวรรคโลก สถานีรถไฟสวรรคโลก เส้นทางรถไฟสายสวรรคโลก

**ดูเพิ่ม**
 อำเภอสวรรคโลก- เทศบาลเมืองสวรรคโลก- จังหวัดสุโขทัย

**อ้างอิง**

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  ประวัติศาสตร์ชุมชนอำเภอสวรรคโลกfix-attempted=yes 
สวรรคโลก
หมวดหมู่:สิ้นสุดในปี พ.ศ. 2481
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดสุโขทัย