ศาสนาพุทธในประเทศไทย

ศาสนาพุทธในประเทศไทย เข้ามาสู่ดินแดนที่เป็นประเทศไทยในปัจจุบัน เมื่อประมาณ พ.ศ. 236 สมัยเดียวกันกับประเทศศรีลังกา ด้วยการส่งพระสมณทูตไปเผยแผ่พระพุทธศาสนาในประเทศต่าง ๆ  9 สาย โดยการอุปถัมภ์ของพระเจ้าอโศกมหาราช กษัตริย์อินเดีย ในขณะนั้นประเทศไทยรวมอยู่ในดินแดนที่เรียกว่าสุวรรณภูมิ ซึ่งมีขอบเขตกว้างขวาง มีประเทศรวมกันอยู่ในดินแดนส่วนนี้ทั้ง 7 ประเทศในปัจจุบัน ได้แก่ ไทย พม่า ศรีลังกา เวียดนาม กัมพูชา ลาว มาเลเซีย
พระพุทธศาสนาในประเทศไทยดำรงอยู่และรุ่งเรืองผ่านยุคสมัยต่างๆ ด้วยการผสานบทบาทระหว่างการอุปถัมภ์จากชนชั้นปกครองและการสนับสนุนจากภาคประชาชน กษัตริย์ในแต่ละยุคสมัย เลือกใช้พระพุทธศาสนาเถรวาทเป็นเครื่องมือสำคัญในการรวมศูนย์อำนาจ สร้างความชอบธรรมในการปกครอง และสร้างเสถียรภาพแก่บ้านเมือง ด้วยคุณธรรมและหลักธรรมที่เอื้อต่อการจัดระเบียบสังคม อำนาจของกษัตริย์จึงเป็นปัจจัยหลักในการเผยแผ่และธำรงศาสนาผ่านการสังคายนา การสร้างศาสนสถาน การสนับสนุนคณะสงฆ์ เพราะทรงตระหนักดีว่าการสนับสนุนศาสนา คือกุญแจสำคัญในการรักษาความสงบสุขและความมั่นคงของอาณาจักร
เพื่อความเข้าใจในยุคสมัยในประวัติศาสตร์ประเทศไทยที่ถูกต้อง และเพื่อไม่สับสนกับยุคสมัยพุทธศาสนาในประเทศไทย 
การเรียงลำดับยุคสมัยของประเทศไทยตามหลักวิชาการที่ยอมรับกันโดยทั่วไป (แบบภาพรวม)
ยุคก่อนการก่อตั้งราชธานีหลัก (อาณาจักร/รัฐโบราณในดินแดนไทยปัจจุบัน)
1.ยุคก่อนประวัติศาสตร์ (สมัยหินเก่า, หินกลาง, หินใหม่, โลหะ)
(ทวารวดี, ศรีวิชัย, ลพบุรี เหล่านี้คืออาณาจักรหรือรัฐโบราณที่เคยรุ่งเรืองอยู่ในพื้นที่ประเทศไทยและคาบสมุทรมลายู ซึ่งส่วนใหญ่เป็นอิสระต่อกันหรือมีอิทธิพลต่อกันในบางช่วงเวลา ไม่ใช่ "ยุคของประเทศไทย" ในลักษณะที่สืบทอดอำนาจต่อกันเหมือนราชธานีในยุคหลัง)
2.ยุคทวารวดี (ราวพุทธศตวรรษที่ 11 - 16) รัฐโบราณที่ได้รับอิทธิพลพระพุทธศาสนานิกายเถรวาทแบบมอญ มีศูนย์กลางแถบลุ่มน้ำเจ้าพระยา (นครปฐม, อู่ทอง, ลพบุรี)
3.ยุคศรีวิชัย (ราวพุทธศตวรรษที่ 13 - 18) อาณาจักรที่รุ่งเรืองแถบคาบสมุทรมลายู มีอิทธิพลต่อภาคใต้ของไทย (ไชยา, นครศรีธรรมราช)
4.ยุคลพบุรี/ขอม (ราวพุทธศตวรรษที่ 15 - 19) การแผ่อำนาจของอาณาจักรขอม จากเมืองนครวัดอังกอร์เข้ามายังดินแดนประเทศไทยในปัจจุบัน มีอิทธิพลอย่างมากต่อศิลปวัฒนธรรมในภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (พิมาย, พนมรุ้ง, ลพบุรี)
5.ยุคพุกาม (ราวพุทธศตวรรษที่ 16 - 19)  เป็นอาณาจักรที่รุ่งเรืองอยู่ในประเทศเมียนมา (พม่า) ไม่ใช่ยุคสมัยของประเทศไทย แม้จะมีความสัมพันธ์และผลกระทบต่อกันในประวัติศาสตร์ แต่ไม่ใช่ส่วนหนึ่งของ "ยุคไทย" โดยตรง  เป็นช่วงเวลาที่ขอมเสื่อมอำนาจ จึงเริ่มมีการตั้งตัวเป็นอิสระไม่ขึ้นกับขอมโดยทั่วไป )
6.ยุคหริภุญชัย (ราวพุทธศตวรรษที่ 13 - 19) อาณาจักรมอญทางภาคเหนือ (ลำพูน)
7.ยุคโยนก/หิรัญนครเงินยางเชียงแสน (ราวพุทธศตวรรษที่ 14 - 19) อาณาจักรทางภาคเหนือตอนบน ก่อนการก่อตั้งล้านนา
(ก่อนการก่อตั้งอาณาจักรล้านนาอย่างเป็นทางการ ก็มีการตั้งถิ่นฐานและรวมตัวกันเป็นแคว้นต่าง ๆ ในภาคเหนือตอนบน เช่น โยนก/หิรัญนครเงินยางเชียงแสน อยู่ก่อนแล้ว)
เหล่านี้คืออาณาจักร/รัฐโบราณที่เคยดำรงอยู่และมีอิทธิพลในดินแดนประเทศไทยปัจจุบัน เป็นพื้นฐานทางวัฒนธรรมและประชากรที่นำไปสู่การก่อตั้งราชธานีหลักในเวลาต่อมา
เข้าสู่ยุคราชธานี/รัฐชาติ (มักถูกเรียกว่า "ยุคสมัยของไทย" โดยตรง)
1.สมัยสุโขทัย (ราวพุทธศตวรรษที่ 19 - กลางพุทธศตวรรษที่ 20)
ถือเป็นการก่อตั้งอาณาจักรของคนไทยโดยตรง มีการพัฒนารูปแบบการปกครอง ศิลปะ วัฒนธรรม และภาษาไทยที่เป็นเอกลักษณ์
2.สมัยล้านนา (ราวพุทธศตวรรษที่ 19 - ปลายพุทธศตวรรษที่ 24) (ในพื้นที่ภาคเหนือ)
เป็นอาณาจักรที่สำคัญอีกแห่งของคนไทยที่รุ่งเรืองควบคู่กับสุโขทัยและอยุธยา มีวัฒนธรรมที่เป็นของตนเอง และถูกรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของสยามในภายหลัง
(ล้านนาและสุโขทัยเป็นอาณาจักรที่เกิดขึ้นและรุ่งเรืองร่วมสมัยกันในบางช่วงเวลา ไม่ได้หมายความว่าล้านนาเกิดขึ้นหลังสุโขทัยทั้งหมด)
3.สมัยอยุธยา (พ.ศ. 1893 - 2310)
เป็นราชธานีที่รุ่งเรืองยาวนานที่สุดและยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย มีการขยายอิทธิพล สร้างความสัมพันธ์กับต่างชาติ และวางรากฐานการปกครองที่สืบทอดมาถึงปัจจุบัน
4.สมัยธนบุรี (พ.ศ. 2310 - 2325)
ราชธานีเฉพาะกาลหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง มีบทบาทสำคัญในการกอบกู้เอกราชและรวมชาติ
5.สมัยรัตนโกสินทร์ (พ.ศ. 2325 - ปัจจุบัน)
ราชธานีปัจจุบัน มีการปรับปรุงประเทศให้ทันสมัย พัฒนาระบบการปกครอง เศรษฐกิจ และสังคม จนกลายมาเป็นประเทศไทยในปัจจุบัน
**สมัยทวาราวดี =
ไฟล์:พระปฐมเจดีย์ทิศเหนือ.jpg|left|thumb|พระปฐมเจดีย์ สร้างขึ้นเมื่อคราวที่พระสมณทูตในพระเจ้าอโศกมหาราช เดินทางมาเผยแผ่ศาสนายังสุวรรณภูมิ
พระโสณะ และพระอุตตระได้เดินทางจากแคว้นมคธ เข้ามาประดิษฐานพระพุทธศาสนา ณ ดินแดนสุวรรณภูมิ โดยมีข้อสันนิษฐานว่า น่าจะมีศูนย์กลางอยู่บริเวณตอนกลางของไทยในปัจจุบัน โดยพิจารณาจากโบราณสถานและโบราณวัตถุต่าง ๆ เช่น พระปฐมเจดีย์ ศิลารูปพระธรรมจักร เป็นต้น 
พระพุทธศาสนาที่เข้ามาในสมัยนี้ เป็นนิกายเถรวาทดั้งเดิม โดยพุทธศาสนิกชนมีความศรัทธาเลื่อมใสบวชเป็นพระภิกษุจำนวนมาก และได้สร้างสถูปเจดีย์ไว้สักการบูชา เรียกว่า สถูปรูปฟองน้ำ เหมือนสถูปสาญจีในประเทศอินเดียที่พระเจ้าอโศกมหาราชทรงสร้างขึ้น โดยศิลปะในยุคนี้ เรียกว่า ศิลปะทวารวดี
พระพุทธศาสนาในประเทศไทยยุคทวารวดี การหยั่งรากลึกของศรัทธาและอารยธรรม
พระพุทธศาสนาได้เข้ามาประดิษฐานอย่างมั่นคงในดินแดนประเทศไทยปัจจุบันตั้งแต่สมัยทวารวดี (ประมาณพุทธศตวรรษที่ 11-16) ซึ่งถือเป็นยุคเริ่มต้นที่สำคัญยิ่งต่อการวางรากฐานทางศาสนาและวัฒนธรรมของชาติ หลักฐานทางโบราณคดีที่ค้นพบจำนวนมากแสดงให้เห็นถึงความรุ่งเรืองของพระพุทธศาสนาเถรวาทเป็นหลัก โดยมีอิทธิพลของมหายานและศาสนาพราหมณ์-ฮินดูปะปนอยู่บ้างในบางพื้นที่
การเข้ามาและการเผยแผ่พระพุทธศาสนา
การเผยแผ่พระพุทธศาสนาสู่ดินแดนสุวรรณภูมิ (ซึ่งเชื่อว่ารวมถึงประเทศไทยในปัจจุบัน) สันนิษฐานว่ามีมาตั้งแต่สมัยพระเจ้าอโศกมหาราชแห่งอินเดีย (ประมาณพุทธศตวรรษที่ 3) โดยพระโสณเถระและพระอุตตรเถระเป็นพระสมณทูตที่เดินทางมาเผยแผ่ โดยมีศูนย์กลางสำคัญอยู่ที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา เช่น เมืองอู่ทอง นครปฐม และราชบุรี
พระพุทธศาสนาเผยแผ่เข้ามาในดินแดนแถบนี้ผ่านเส้นทางการค้าทางทะเลและทางบกจากอินเดีย โดยเฉพาะจากอินเดียใต้ เช่น แคว้นอมราวดี (ซึ่งเป็นแหล่งกำเนิดของพุทธศาสนานิกายมหาสังฆิกะและนิกายย่อยต่างๆ) และจากอินเดียเหนือในสมัยคุปตะและหลังคุปตะ รวมถึงจากแคว้นคุชราตและเสาราษฏร์ (แหล่งของพุทธศาสนาเถรวาท/หีนยานนิกายสางมิติยะ) การติดต่อค้าขายนี้เองที่เป็นปัจจัยสำคัญในการนำพาความเชื่อ ศาสนา และศิลปวัฒนธรรมเข้ามาด้วย
หลักฐานทางโบราณคดีเป็นเครื่องยืนยันความรุ่งเรืองของพระพุทธศาสนาในยุคทวารวดีอย่างไม่อาจปฏิเสธได้ โดยพบกระจายอยู่ทั่วภูมิภาค โดยเฉพาะในที่ราบลุ่มภาคกลาง  
ศิลปะและสถาปัตยกรรมทวารวดีได้รับอิทธิพลจากพุทธศาสนา ศิลปะทวารวดีถือเป็นยุคทองของพุทธศิลป์ในประเทศไทยยุคต้น โดยมีลักษณะเด่นที่ผสมผสานอิทธิพลจากอินเดียเข้ากับความคิดสร้างสรรค์ของท้องถิ่น พระพุทธรูปเป็นงานประติมากรรมชิ้นเอกของยุคนี้
1.พระพุทธรูปเป็นหลักฐานที่พบมากที่สุด โดยมีลักษณะเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวที่เรียกว่า "ศิลปะทวารวดี" ซึ่งได้รับอิทธิพลจากศิลปะอินเดียแบบคุปตะและหลังคุปตะเป็นหลัก พระพุทธรูปส่วนใหญ่สร้างจากหินทราย ดินเผา และสำริด มักมีพุทธลักษณะสำคัญ คือ พระพักตร์กลม พระขนงโก่ง พระเนตรโปน พระนาสิกใหญ่ พระโอษฐ์หนา
พระพุทธรูปปางแสดงธรรม (วิตรรกมุทรา) ทั้งแบบสองพระหัตถ์และหนึ่งพระหัตถ์ พบเป็นจำนวนมาก แสดงถึงความนิยมในหลักธรรมคำสอน
พระพุทธรูปปางประทับนั่งห้อยพระบาท (เช่น ที่วัดพระเมรุ นครปฐม) แสดงถึงอิทธิพลของพุทธศิลป์จากอินเดีย
พระพุทธรูปปางต่างๆ เช่น ปางประทานพร ปางมารวิชัย ปางไสยาสน์
2.ธรรมจักรและกวางหมอบเป็นสัญลักษณ์สำคัญของพระพุทธศาสนาที่พบมากในสมัยทวารวดี โดยเฉพาะที่นครปฐม ธรรมจักรเป็นสัญลักษณ์ของพระธรรมคำสอน ส่วนกวางหมอบหมายถึงปฐมเทศนาที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน สื่อถึงการเผยแผ่พระธรรม
3.ใบเสมาหิน เป็นใบเสมาขนาดใหญ่ที่พบในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ แสดงถึงการกำหนดขอบเขตของพุทธสถาน เช่น อุโบสถ และบางชิ้นมีการแกะสลักภาพพุทธประวัติ หรือภาพเล่าเรื่องชาดก
4.สถูปทรงโอคว่ำ หรือรูปฟองน้ำ คล้ายสถูปสาญจีในอินเดีย ซึ่งเป็นสถาปัตยกรรมรุ่นแรกๆ ที่ได้รับอิทธิพลจากอินเดีย
5.เจดีย์ก่ออิฐสอดิน พบทั้งแบบฐานสี่เหลี่ยมและทรงกลม บางแห่งมีการใช้ศิลาแลงเป็นฐาน เช่น เจดีย์จุลประโทน จังหวัดนครปฐม
พบศาสนสถานกลางแจ้งทั่วไปในเมืองโบราณต่างๆ โดยเหลือเพียงส่วนฐาน สันนิษฐานว่าเป็นส่วนฐานของสถูปหรือเจดีย์
6.พระพิมพ์ดินเผา เป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงถึงความแพร่หลายของพระพุทธศาสนาในระดับประชาชนทั่วไป มีขนาดเล็ก พกพาสะดวก และมักสร้างขึ้นเพื่ออุทิศส่วนกุศลหรือเป็นพุทธบูชา
7.พบจารึกอักษรปัลลวะ ภาษาสันสกฤต บนเหรียญเงินความว่า "ศรีทวารวดี ศวรปุณยะ" หรือ "การบุญของพระเจ้าศรีทวารวดี" ซึ่งเป็นหลักฐานที่ยืนยันการมีอยู่ของรัฐทวารวดีและบทบาทของพระพุทธศาสนาในราชสำนัก
การสร้างพระพุทธรูป พระพิมพ์ สถูป เจดีย์ และใบเสมา เป็นการแสดงออกถึงความศรัทธาและการทำบุญ
นิกายเถรวาทดั้งเดิม (หีนยาน) เป็นนิกายหลักที่แพร่หลายในสังคมทวารวดี ดังเห็นได้จากหลักฐานส่วนใหญ่ที่พบ เช่น พระพุทธรูปปางแสดงธรรม ธรรมจักรและกวางหมอบ ซึ่งล้วนเป็นสัญลักษณ์ของพระพุทธศาสนาเถรวาท แม้เถรวาทจะเป็นนิกายหลัก แต่ก็พบหลักฐานของพุทธศาสนามหายานปะปนอยู่บ้าง เช่น พระพิมพ์รูปพระโพธิสัตว์บางองค์ หรือพระพุทธรูปบางปางที่มีลักษณะใกล้เคียงกับศิลปะมหายาน แสดงให้เห็นถึงความหลากหลายทางความเชื่อที่เข้ามาในดินแดน
ต้นโพธิ์มีความสำคัญอย่างยิ่งในพระพุทธศาสนาในฐานะต้นไม้ที่พระพุทธองค์ตรัสรู้ หลักฐานประติมากรรมดินเผารูปต้นโพธิ์ที่พบจากเมืองอู่ทองและคูบัว แสดงให้เห็นว่าชาวทวารวดีนับถือและบูชาต้นโพธิ์ด้วย 
กษัตริย์และชนชั้นปกครองในยุคทวารวดีโดยเฉพาะในภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีการสร้างระบบความสัมพันธ์ทางสังคมผ่านการทำบุญทางพระพุทธศาสนา โดยหวังผลในโลกหน้าและเพื่อสร้างบารมี ซึ่งสะท้อนคติพระโพธิสัตว์ที่บำเพ็ญบารมีเพื่อประโยชน์สุขของประชาชน
สถาปัตยกรรมส่วนใหญ่เป็นพุทธสถาน ก่อด้วยอิฐสอดินเป็นหลัก มีทั้งสถูปเจดีย์ทรงระฆังคว่ำ และเจดีย์ฐานสี่เหลี่ยม  มักพบรูปปูนปั้นประดับตามอาคาร เช่น รูปบุคคล สัตว์ในวรรณคดี ลวดลายพรรณพฤกษา ซึ่งแสดงถึงเรื่องราวทางพุทธศาสนาและวิถีชีวิตของคนในยุคนั้น
พระสงฆ์มีบทบาทสำคัญในฐานะผู้นำทางจิตวิญญาณและผู้เผยแผ่พระธรรมคำสอน ชาวทวารวดีจำนวนมากมีความศรัทธาเลื่อมใสถึงขนาดบวชเป็นพระภิกษุ และร่วมกันสร้างศาสนสถานเพื่อเป็นที่สักการบูชา สังคมทวารวดีโดยทั่วไปเป็นสังคมพุทธ โดยชนชั้นสูงและผู้ปกครองรับนับถือพระพุทธศาสนาเป็นหลัก ทำให้พระพุทธศาสนาเป็นเครื่องมือสำคัญในการรวมศูนย์อำนาจและสร้างความชอบธรรมในการปกครอง
แม้พระพุทธศาสนาเถรวาทจะเป็นศาสนาหลักในยุคทวารวดี แต่ก็พบหลักฐานการนับถือศาสนาพุทธมหายานและศาสนาพราหมณ์-ฮินดูปะปนอยู่บ้าง โดยเฉพาะศาสนาพราหมณ์-ฮินดูมักจะแพร่หลายในหมู่ชนชั้นปกครองบางกลุ่ม ดังที่พบประติมากรรมรูปพระกฤษณะและเทวรูปอื่นๆ อย่างไรก็ตาม อิทธิพลของศาสนาพราหมณ์-ฮินดูไม่ได้โดดเด่นเท่ากับพระพุทธศาสนา โดยรวมแล้ว สังคมทวารวดีสามารถอยู่ร่วมกันระหว่างศาสนาต่างๆ ได้อย่างกลมกลืน โดยพระพุทธศาสนามีบทบาทสำคัญในการหล่อหลอมวัฒนธรรมและวิถีชีวิตของผู้คน
พระพุทธศาสนาในยุคทวารวดีเป็นรากฐานสำคัญของการเผยแผ่และประดิษฐานพระพุทธศาสนาในดินแดนประเทศไทยปัจจุบันอย่างยั่งยืน การค้นพบหลักฐานทางโบราณคดีที่หลากหลายและจำนวนมาก ไม่ว่าจะเป็นพระพุทธรูป ธรรมจักร สถูปเจดีย์ และจารึก ล้วนยืนยันถึงความรุ่งเรืองของพระพุทธศาสนาเถรวาทเป็นหลัก โดยมีอิทธิพลของมหายานและพราหมณ์-ฮินดูแทรกซึมอยู่บ้างในบางพื้นที่ ความศรัทธาในพระพุทธศาสนาได้หล่อหลอมวิถีชีวิต ศิลปะ สถาปัตยกรรม และระบบสังคมของชาวทวารวดี ทำให้ยุคนี้เป็นช่วงเวลาที่สำคัญในการสร้างรากฐานอารยธรรมพุทธในสุวรรณภูมิ ก่อนที่จะพัฒนาต่อยอดไปสู่ยุคสมัยอื่นๆ ในประวัติศาสตร์ไทย  
**สมัยศรีวิชัย =
ไฟล์:Wat Phra Boro That Chaiya Ahoerstemeier 20.jpg|thumb|พระบรมธาตุไชยา
อาณาจักรศรีวิชัยในเกาะสุมาตราเจริญรุ่งเรืองในช่วงพุทธศตวรรษที่ 12-13 กษัตริย์ศรีวิชัยมีพระราชศรัทธาในพุทธศาสนาอย่างแน่นแฟ้น ดังหลักฐานที่ปรากฏ ได้แก่ เจดีย์พระบรมธาตุไชยา เจดีย์ปุโรพุทโธ รูปหล่อพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร รวมถึงหลักฐานทางโบราณคดีอื่นๆอีกเป็นจำนวนมากซึ่งพบกระจายอยู่ทั่วไปในดินแดนสุวรรณภูมิ
พระพุทธศาสนาในประเทศไทยยุคศรีวิชัย เป็นการเบ่งบานของมหายานและอารยธรรมทางทะเล พระพุทธศาสนาในดินแดนประเทศไทยช่วงพุทธศตวรรษที่ 13-18 ได้รับอิทธิพลอย่างมากจากอาณาจักรศรีวิชัย ซึ่งเป็นอาณาจักรทางทะเลที่มีศูนย์กลางอยู่บนเกาะสุมาตรา (ปัจจุบันคือประเทศอินโดนีเซีย) และมีอำนาจแผ่ขยายมายังคาบสมุทรมลายูตอนบนของประเทศไทย (โดยเฉพาะจังหวัดสุราษฎร์ธานีและนครศรีธรรมราช) ยุคศรีวิชัยมีความโดดเด่นอย่างชัดเจนในแง่ของการเป็นยุคที่พระพุทธศาสนามหายานเจริญรุ่งเรืองอย่างยิ่ง ผิดแผกจากยุคทวารวดีที่เน้นพระพุทธศาสนาเถรวาทเป็นหลัก
การเข้ามาและศูนย์กลางความเจริญรุ่งเรือง
พระพุทธศาสนามหายานเข้ามายังดินแดนสุวรรณภูมิพร้อมกับการขยายอิทธิพลทางการค้าและการเมืองของอาณาจักรศรีวิชัย ซึ่งเป็นมหาอำนาจทางทะเลในยุคนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งในฐานะที่เป็นศูนย์กลางการศึกษาพระพุทธศาสนามหายานที่สำคัญแห่งหนึ่งของโลก จากบันทึกของพระภิกษุอี้จิง (I-Ching) ชาวจีนที่เดินทางไปศึกษาพระพุทธศาสนาในอินเดีย ท่านได้แวะศึกษาพระพุทธศาสนาที่ศรีวิชัยเป็นเวลาหลายปี และได้บันทึกไว้ว่ามีพระภิกษุสงฆ์กว่า 1,000 รูป แสดงให้เห็นถึงความรุ่งเรืองทางพุทธศาสนาอย่างยิ่ง
ศูนย์กลางสำคัญของพระพุทธศาสนาศรีวิชัยในประเทศไทยคือบริเวณภาคใต้ โดยเฉพาะที่ อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี และ จังหวัดนครศรีธรรมราช ซึ่งปรากฏหลักฐานทางโบราณคดีจำนวนมากที่ยืนยันถึงความรุ่งเรืองของพุทธศาสนามหายาน
เอกลักษณ์ยุคศรีวิชัยที่แตกต่างจากยุคทวารวดีอย่างเห็นภาพชัดเจนที่สุดคือรูปแบบทางศิลปะศรีวิชัยที่โดดเด่นด้วยพระพุทธศาสนามหายานอย่างชัดเจน หลักฐานที่พบมักเป็นรูปเคารพพระโพธิสัตว์ต่างๆ โดยเฉพาะพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร ซึ่งเป็นพระโพธิสัตว์แห่งความเมตตาและกรุณาในคติมหายาน ศิลปะจะมีความอ่อนช้อยงดงาม แสดงถึงความอลังการและพลังอำนาจที่เกี่ยวข้องกับแนวคิดพุทธเกษตรและพระพุทธเจ้าในคติมหายาน
ศิลปะทวารวดีได้รับอิทธิพลจากศิลปะอินเดียแบบคุปตะและหลังคุปตะเป็นหลัก พุทธลักษณะของพระพุทธรูปมักมีพระพักตร์กลม พระขนงโก่ง พระเนตรโปน พระนาสิกใหญ่ พระโอษฐ์หนา มีพระรัศมีเป็นรูปดอกบัวตูมหรือเปลวไฟ
ศิลปะศรีวิชัยได้รับอิทธิพลจากศิลปะอินเดียแบบปาละและเสนะ (จากอินเดียตะวันออก) และศิลปะชวาภาคกลาง (เช่น บุโรพุทโธ) พระพุทธรูปและรูปเคารพพระโพธิสัตว์มักมีลักษณะ พระพักตร์ยาวรี มีลักษณะอมยิ้มเล็กน้อย สงบแต่แฝงด้วยความเมตตา พระวรกายอวบอ้วน แสดงถึงความอุดมสมบูรณ์และพลัง การประดับตกแต่งที่วิจิตรบรรจง เช่น เครื่องประดับตามพระวรกายของพระโพธิสัตว์ ท่าทางที่อ่อนช้อยงดงาม แสดงออกถึงความกรุณาและพลวัต 
สมัยศรีวิชัยนิยมสร้างรูปเคารพพระโพธิสัตว์โดยเฉพาะพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรในปางต่างๆ เช่น ปางประทานพร ปางแสดงธรรม ซึ่งเป็นเอกลักษณ์สำคัญของศรีวิชัย
หลักฐานทางโบราณคดีที่สำคัญ
1.พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรสำริด พบที่วัดมหาธาตุ อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี ถือเป็นหนึ่งในประติมากรรมชิ้นเอกของศิลปะศรีวิชัยในประเทศไทย แสดงถึงความอ่อนช้อยงดงามและคติมหายานที่รุ่งเรือง
2.พระพุทธรูปปางมารวิชัย แม้ว่าจะเป็นปางที่พบทั่วไป แต่ในศิลปะศรีวิชัย พระพุทธรูปจะมีลักษณะเด่นที่แตกต่าง เช่น พระพุทธรูปปางมารวิชัย ศิลปะศรีวิชัยที่พบในจังหวัดสุราษฎร์ธานี มีพุทธลักษณะคล้ายศิลปะปาละ
3.พระพิมพ์ดินดิบ พบกระจายอยู่ทั่วไปในภาคใต้ มักเป็นรูปพระพุทธเจ้าประทับนั่งปางสมาธิหรือปางมารวิชัย และบางครั้งมีรูปพระโพธิสัตว์ร่วมด้วย
4.สถาปัตยกรรมพระบรมธาตุไชยา (อ.ไชยา จ.สุราษฎร์ธานี) แม้จะมีการบูรณะครั้งใหญ่ในสมัยหลัง แต่รูปแบบเดิมสันนิษฐานว่ามีลักษณะคล้ายเจดีย์บุโรพุทโธบนเกาะชวา ซึ่งเป็นพุทธสถานแบบมหายานที่ยิ่งใหญ่
5.เจดีย์ในวัดแก้วและวัดหลง (อ.ไชยา)เดิมมีขนาดใหญ่ แต่ปัจจุบันเหลือเพียงส่วนฐาน แสดงถึงการสร้างพุทธสถานขนาดใหญ่ในยุคศรีวิชัย
6.พระบรมธาตุนครศรีธรรมราช เป็นศูนย์กลางสำคัญของพระพุทธศาสนาในภาคใต้มาอย่างยาวนาน แม้เจดีย์องค์ปัจจุบันจะมีลักษณะที่สร้างในสมัยหลัง แต่เชื่อว่าบริเวณนี้เป็นที่ตั้งของพุทธสถานมาตั้งแต่สมัยศรีวิชัย และเป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ
7.จารึกศรีวิชัยที่สำคัญคือจารึกที่วัดเสมาเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช ซึ่งกล่าวถึงกษัตริย์ศรีวิชัย แสดงถึงการขยายอิทธิพลของอาณาจักรนี้มายังคาบสมุทรมลายู  
ศรีวิชัยไม่เพียงแต่เป็นศูนย์กลางทางการค้าเท่านั้น แต่ยังเป็นศูนย์กลางการศึกษาและเผยแผ่พระพุทธศาสนามหายานที่สำคัญแห่งหนึ่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทำให้ดินแดนทางใต้ของไทยได้รับอิทธิพลจากพุทธศาสนามหายานอย่างเต็มที่
คติการบำเพ็ญบารมีเพื่อเป็นพระโพธิสัตว์และโปรดสัตว์โลกให้หลุดพ้น ได้รับความนิยมอย่างสูง ดังเห็นได้จากการสร้างรูปเคารพพระโพธิสัตว์จำนวนมาก โดยเฉพาะพระอวโลกิเตศวร ที่แสดงถึงความเมตตากรุณาต่อสรรพสัตว์  
กษัตริย์ศรีวิชัยทรงมีพระราชศรัทธาอย่างแรงกล้าในพระพุทธศาสนามหายาน และทรงอุปถัมภ์การสร้างศาสนสถานและศิลปวัตถุต่างๆ อย่างยิ่งใหญ่ ซึ่งสะท้อนถึงการใช้ศาสนาเป็นเครื่องมือในการรวมอำนาจและสร้างความชอบธรรมในการปกครอง
การเป็นอาณาจักรทางทะเลทำให้ศรีวิชัยมีการติดต่อค้าขายและแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมกับอินเดีย จีน และดินแดนอื่นๆ อย่างกว้างขวาง ทำให้พุทธศาสนามหายานจากอินเดียและชวาแพร่หลายเข้ามาพร้อมกับศิลปะและองค์ความรู้ต่างๆ
แม้พระพุทธศาสนามหายานจะโดดเด่นในยุคศรีวิชัย แต่ก็ยังพบหลักฐานการนับถือศาสนาพราหมณ์-ฮินดูอยู่บ้าง โดยเฉพาะลัทธิไศวะนิกาย ซึ่งเป็นที่นิยมในหมู่ชนชั้นปกครองบางกลุ่ม อย่างไรก็ตาม พระพุทธศาสนายังคงเป็นศาสนาหลักที่มีบทบาทสำคัญในการหล่อหลอมวัฒนธรรมและสังคมในภูมิภาคนี้
ภาษาสันสกฤตซึ่งเป็นภาษาศักดิ์สิทธิ์ในพระพุทธศาสนามหายานและศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ได้รับการใช้เป็นภาษาในจารึกและวรรณกรรมทางศาสนา
การที่ศรีวิชัยเป็นศูนย์กลางการศึกษาพุทธศาสนา แสดงให้เห็นถึงระบบการศึกษาที่เป็นระเบียบแบบแผน มีการรวบรวมคัมภีร์และมีการแลกเปลี่ยนความรู้กับนักปราชญ์จากต่างแดน
พระพุทธศาสนาในยุคศรีวิชัยเป็นการสะท้อนภาพของการเบ่งบานของพระพุทธศาสนามหายานบนดินแดนคาบสมุทรมลายูตอนบนของประเทศไทย ด้วยอิทธิพลจากอาณาจักรศรีวิชัยที่เป็นมหาอำนาจทางทะเล หลักฐานทางโบราณคดีที่ปรากฏ เช่น พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร พระพิมพ์ดินดิบ และสถาปัตยกรรมแบบบุโรพุทโธ ล้วนเป็นเครื่องยืนยันถึงความรุ่งเรืองของพุทธศาสนามหายานอย่างไม่เป็นสองรองใคร ซึ่งแตกต่างอย่างชัดเจนจากยุคทวารวดีที่เน้นพระพุทธศาสนาเถรวาท ทำให้ยุคศรีวิชัยมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวในประวัติศาสตร์พุทธศาสนาไทย คือเป็นช่วงเวลาที่พุทธศาสนามหายานได้หยั่งรากลึกและสร้างสรรค์ศิลปะและอารยธรรมอันยิ่งใหญ่ ก่อนที่พระพุทธศาสนาเถรวาทจากลังกาจะกลับมามีบทบาทสำคัญอีกครั้งในยุคต่อมา
**สมัยลพบุรี =
ยุคลพบุรี (ประมาณพุทธศตวรรษที่ 16 - 19)
ไฟล์:Phra Prang Sam Yod.JPG|right|thumb|พระปรางค์สามยอด  จังหวัดลพบุรี
(พ.ศ. 1540) พระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 มีบทบาทในการเริ่มต้นอิทธิพลจักรวรรดิขอม ในลุ่มน้ำเจ้าพระยาและได้ขยายอิทธิพลต่อมาเข้ามาในภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทยได้สำเร็จ ในรัชสมัยของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 และพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ดังนั้นในช่วงพุทธศตวรรษที่ 16-19 ซึ่งเป็นช่วงที่อาณาจักรขอมเรืองอำนาจสูงสุด และได้ตั้งราชธานีเป็นที่อำนวยการปกครองเมืองต่าง ๆ ในดินแดนดังกล่าวขึ้นหลายแห่ง เป็นศูนย์กลางการปกครองหรือศูนย์กลางทางศาสนา เช่น - เมืองลพบุรี(ละโว้) ปกครองเมืองที่อยู่ในอาณาเขตทวารวดี ส่วนข้างใต้ เป็นศูนย์กลางอำนาจที่สำคัญที่สุดของขอมในภาคกลางของไทย และเป็นที่ตั้งของราชบุตรของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ในฐานะอุปราช- เมืองสุโขทัยปกครองเมืองที่อยู่ในอาณาเขตทวารวดี ส่วนข้างเหนือ สุโขทัยเคยอยู่ภายใต้อิทธิพลของขอมก่อนจะมีการก่อตั้งอาณาจักรสุโขทัยของชนชาติไทขึ้นมาในภายหลัง- เมืองศรีเทพปกครองหัวเมืองที่อยู่ตามลุ่มแม่น้ำป่าสัก เคยเป็นเมืองสำคัญของทวารวดีและต่อมาตกอยู่ภายใต้การปกครองของขอมในศตวรรษที่ 10-11- เมืองพิมาย ปกครองเมืองที่อยู่ในที่ราบสูงตอนข้างเหนือ เป็นเมืองสำคัญของขอมในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (โคราช) และเป็นศูนย์กลางทางศาสนาพุทธมหายาน 
เมืองต่าง ๆ ที่ตั้งขึ้นนี้เมืองลพบุรีหรือละโว้ ถือว่าเป็นเมืองสำคัญที่สุด พระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 ทรงนับถือทั้งศาสนาฮินดู (ไศวนิกาย) และพุทธศาสนา (ทั้งเถรวาทและมหายาน) แต่พระองค์ทรงให้ความสำคัญกับศาสนาฮินดูเป็นหลักในรัชกาลแรกๆ ,พระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ผู้สร้างนครวัด ทรงนับถือศาสนาฮินดูนิกายไวษณพ (บูชาพระวิษณุ) และอุทิศนครวัดแด่พระวิษณุ,พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 (กษัตริย์ขอมในรัชกาลต่อมาที่ขยายอิทธิพลมากในไทย) ทรงเป็นพุทธมหายานโดยแท้ และทรงสร้างปราสาทมากมายเพื่ออุทิศให้กับพุทธศาสนามหายาน ซึ่งจักรวรรดิ์ขอมมีสายสัมพันธ์เชื่อมต่อมาจากอาณาจักรศรีวิชัย  ซึ่งเป็นศูนย์กลางสำคัญของพุทธมหายานในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ศาสนาพุทธมหายานในจักรวรรดิขอมผสมผสานกับศาสนาฮินดูอย่างมาก โดยเฉพาะการยอมรับเทพเจ้าในศาสนาฮินดู เช่น พระศิวะ พระวิษณุ ควบคู่ไปกับการบูชาพระโพธิสัตว์และพระพุทธเจ้า ประชาชนในอาณาเขตต่าง ๆ ดังกล่าว จึงได้รับพระพุทธศาสนาทั้งแบบเถรวาทที่สืบมาแต่เดิม กับแบบมหายานและศาสนาฮินดูที่เข้ามาใหม่ด้วย ทำให้มีผู้นับถือพระพุทธศาสนาทั้ง 2 แบบ และมีพระสงฆ์ทั้งสองฝ่าย คือ ฝ่ายเถรวาท และฝ่ายมหายาน สำหรับศาสนสถานที่เป็นที่ประจักษ์พยานให้ได้ศึกษาถึงความเป็นมาแห่งพระพุทธศาสนาในประเทศไทยครั้งนั้น ได้แก่ พระปรางค์สามยอดที่จังหวัดลพบุรี สร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ในต้นพุทธศตวรรษที่ 18 เดิมเป็นศาสนสถานในพุทธศาสนามหายาน, ปราสาทหินพิมาย ที่จังหวัดนครราชสีมา เริ่มสร้างในสมัยพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 (พุทธศตวรรษที่ 16 และสร้างเสริมในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 เป็นศาสนสถานพุทธมหายาน และปราสาทหินเขาพนมรุ้งที่จังหวัดบุรีรัมย์ สร้างขึ้นระหว่างพุทธศตวรรษที่ 15-18 อุทิศแด่พระศิวะในศาสนาฮินดู เป็นต้น รูปแบบศิลปะยุคสมัยลพบุรีที่โดดเด่นในประเทศไทยในช่วงที่ได้รับอิทธิพลจากขอม (ราวพุทธศตวรรษที่ 16-19) มีพุทธลักษณะที่ผสมผสานระหว่างศิลปะขอมกับศิลปะท้องถิ่น และมักพบพระพุทธรูปปางนาคปรก  มีหลักฐานว่าวัดและศาสนสถานบางแห่งที่สร้างในยุคลพบุรีมีการปรับเปลี่ยนจากการเป็นฮินดูมาเป็นพุทธ หรือจากมหายานมาเป็นเถรวาทในยุคหลัง
พระพุทธศาสนาในประเทศไทยในยุคลพบุรี ถือเป็นช่วงเวลาสำคัญในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาในประเทศไทย ด้วยอิทธิพลอันเข้มแข็งจากอาณาจักรขอม ทำให้พระพุทธศาสนาในยุคนี้มีลักษณะเฉพาะตัว ในยุคลพบุรี พระพุทธศาสนาฝ่ายมหายานได้เข้ามามีบทบาทอย่างมากในดินแดนประเทศไทย โดยมีสายสัมพันธ์เชื่อมโยงมาจากอาณาจักรศรีวิชัยทางภาคใต้ และที่สำคัญคืออิทธิพลจากอาณาจักรขอม ซึ่งกษัตริย์ขอมส่วนใหญ่นับถือพระพุทธศาสนาฝ่ายมหายาน (โดยเฉพาะราชวงศ์สุริยวรมัน) และศาสนาฮินดู (ไศวนิกายและไวษณพนิกาย) ทำให้มหายานแพร่หลายในพื้นที่ภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย (ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของอาณาเขตขอมในขณะนั้น) โดยมีเมืองลพบุรี (ละโว้) และเมืองพิมาย เป็นศูนย์กลางสำคัญ
ความพิเศษของพระพุทธศาสนาในยุคลพบุรีคือการผสมผสานอย่างเข้มข้นกับศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ซึ่งเป็นความเชื่อดั้งเดิมของขอม ทำให้เกิดรูปแบบการแสดงออกทางศิลปะและแนวคิดทางศาสนาที่มีความซับซ้อนและหลากหลาย ในบางกรณีแทบแยกไม่ออกระหว่างพุทธและฮินดู เช่น การสร้างปราสาทหินซึ่งมีทั้งส่วนประกอบที่เกี่ยวกับพุทธและฮินดูอยู่ในโครงสร้างเดียวกัน
นอกจากมหายานแล้ว ยังพบร่องรอยของลัทธิวัชรยานและตันตระ ซึ่งเป็นนิกายที่พัฒนามาจากมหายาน โดยเน้นการปฏิบัติที่ซับซ้อน การใช้มนต์คาถา และสัญลักษณ์ต่างๆ เช่น มุทรา สะท้อนให้เห็นถึงความหลากหลายของแนวคิดทางพุทธศาสนาที่เข้ามาในยุคนี้
แม้ว่ามหายานจะรุ่งเรือง แต่พระพุทธศาสนาเถรวาทที่สืบทอดมาจากยุคทวารวดีก็ยังคงมีอยู่และผสมผสานกับความเชื่อท้องถิ่น ทำให้เกิดการลงตัวทางพุทธศิลป์และวิถีชีวิตของผู้คนในแต่ละชุมชน
ศิลปะลพบุรีเป็นศิลปะที่ได้รับอิทธิพลจากขอมอย่างมาก แต่ก็มีการปรับเปลี่ยนให้เข้ากับบริบทและช่างท้องถิ่น ทำให้เกิดศิลปะและสถาปัตยกรรมที่โดดเด่นไม่เหมือนใคร
1.พระพุทธรูปปางนาคปรก ถือเป็นเอกลักษณ์สำคัญของพระพุทธรูปยุคลพบุรีที่พบมากและแตกต่างจากยุคอื่นๆ อย่างชัดเจน พระพุทธรูปประทับนั่งสมาธิ หรือปางมารวิชัย มีพญานาคแผ่เศียรเป็นพังพานปกป้อง มักทำจากหินทราย มีพุทธศิลป์ที่แสดงถึงความเคร่งขรึม แข็งแรง และมีพลัง อิทธิพลขอมปรากฏชัดในเครื่องประดับของพระพุทธรูป เช่น มงกุฎ (บางองค์) และอาภรณ์คล้ายเครื่องทรงกษัตริย์ ซึ่งสะท้อนแนวคิด “พระพุทธเจ้าเป็นมหาบุรุษ” หรือ “ธรรมราชา”
2.รูปเคารพพระโพธิสัตว์ การนับถือพระโพธิสัตว์ในพุทธศาสนามหายาน ทำให้มีการสร้างพระโพธิสัตว์หลากหลายปาง เช่น พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร (ปางต่างๆ) และพระโพธิสัตว์วัชรปาณี ซึ่งมักมีลักษณะเครื่องทรงและอิริยาบถที่แตกต่างจากพระพุทธรูปทั่วไป
3.ปราสาทหินพิมายเป็นปราสาทหินที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นศาสนสถานในพระพุทธศาสนามหายานโดยเฉพาะ (แตกต่างจากปราสาทขอมส่วนใหญ่ที่สร้างเพื่อถวายเทพเจ้าฮินดู) แม้จะมีรูปแบบทางสถาปัตยกรรมแบบขอม แต่ประติมากรรมและภาพสลักบางส่วนแสดงเรื่องราวทางพุทธศาสนาที่ชัดเจน
การสร้างสถาปัตถยกรรมปราสาทหินแบบขอมแพร่หลายในดินแดนไทย โดยมีปราสาทหินพิมาย ปราสาทหินพนมวัน ปราสาทเมืองสิงห์ และพระปรางค์สามยอด (ลพบุรี) เป็นตัวอย่างสำคัญ สถาปัตยกรรมเหล่านี้มักเป็นศูนย์รวมของความเชื่อทั้งพุทธมหายานและพราหมณ์ โดยมีแผนผังและองค์ประกอบที่สะท้อนจักรวาลวิทยาตามคติฮินดูผสมผสานกับพุทธ
แม้ได้รับอิทธิพลขอม แต่ก็ยังคงมีร่องรอยของศิลปะทวารวดีและศรีวิชัยที่สืบทอดมาผสมผสานกันอยู่บ้างในบางพื้นที่ โดยเฉพาะในช่วงต้นของยุคลพบุรี
พระพุทธรูปและประติมากรรมในยุคลพบุรีมักมีลักษณะใบหน้าที่เคร่งขรึม ขมึงทึง หรือบึ้งตึงเล็กน้อย ซึ่ง ม.จ. สุภัทรดิศ ดิศกุล อธิบายว่าอาจเป็นเพราะช่างไทยถูกบังคับให้สร้างงานตามแบบแผนขอมที่วางไว้  มีการประดับเครื่องทรงและเครื่องประดับที่ซับซ้อนให้กับพระพุทธรูปและพระโพธิสัตว์ ซึ่งเป็นลักษณะเด่นของมหายานและวัชรยาน
มีการค้นพบจารึกที่ระบุหลักธรรมสำคัญทางพระพุทธศาสนา เช่น คาถาเย ธมฺมาฯ (บทสรุปพุทธพจน์เกี่ยวกับปฏิจจสมุปบาท), อริยสัจ 4, พุทธอุทาน และธัมมจักกัปปวัตนสูตร แสดงให้เห็นถึงความพยายามในการเผยแผ่และรักษาคำสอนอันเป็นแก่นของพระพุทธศาสนา ทางฝ่ายเถรวาท
กษัตริย์ขอมผู้ปกครองดินแดนในขณะนั้นมีบทบาทสำคัญในการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนามหายานและศาสนาฮินดู การสร้างศาสนสถานขนาดใหญ่ เช่น ปราสาทหินพิมาย แสดงถึงอำนาจและศรัทธาของกษัตริย์  มีหลักฐานว่ามีการสร้างวัดขึ้นอย่างแพร่หลาย ทั้งโดยกษัตริย์และประชาชนทั่วไป รวมถึงการนิยมสร้างวัดประจำตระกูล ซึ่งสะท้อนถึงการฝังรากลึกของพระพุทธศาสนาในสังคม
พระพุทธศาสนาในยุคลพบุรีไม่ได้เป็นเพียงความเชื่อของชนชั้นสูง แต่ได้ผสมผสานเข้ากับความเชื่อท้องถิ่นและวิถีชีวิตของผู้คนทั่วไป ทำให้เกิดวัฒนธรรมและประเพณีที่สืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน
ในมิติที่พิเศษและโดดเด่นแตกต่างจากยุคสมัยอื่นอย่างมาก
สิ่งที่ทำให้พระพุทธศาสนาในยุคลพบุรีมีความโดดเด่นและแตกต่างจากยุคสมัยอื่นอย่างมาก คือ การผสมผสานอย่างเข้มข้นระหว่างพระพุทธศาสนามหายานกับศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ภายใต้อิทธิพลศิลปะขอม ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ที่หาได้ยากจากยุคอื่น ๆ ของไทย
ในขณะที่ยุคทวารวดีเน้นเถรวาทและศิลปะมอญ ซึ่งมีความสงบ เรียบง่าย และแสดงถึงหลักธรรมพื้นฐาน ยุคลพบุรีกลับสร้างสรรค์ศิลปะที่มีความยิ่งใหญ่ ซับซ้อน และเต็มไปด้วยพลังงานแบบขอม มีการนำรูปแบบของเทพเจ้าฮินดูมาปรับใช้กับพระพุทธรูปและพระโพธิสัตว์ (เช่น การสวมเครื่องทรงคล้ายกษัตริย์) และการสร้างปราสาทหินที่รวมเอาสถาปัตยกรรมทางศาสนาพุทธและฮินดูไว้ด้วยกัน ซึ่งเป็นแนวคิดที่แตกต่างจากพุทธสถานทั้งในยุคก่อนหน้าและยุคต่อมา
แม้จะมีอิทธิพลของศาสนาพุทธนิกายวัชรยานที่เริ่มเข้ามาในดินแดนสุวรรณภูมินี้ในตั้งแต่ช่วงเวลาของอาณาจักรศรีวิชัย แต่ในยุคลพบุรีการแสดงออกของวัชรยานผ่านรูปเคารพและแนวคิดบางอย่างปรากฏเด่นชัดขึ้นในพื้นที่ภาคกลางและอีสาน ซึ่งทำให้มิติทางศาสนามีความลึกลับและหลากหลายมากขึ้นไปอีก
พระพุทธรูปปางนาคปรกในยุคลพบุรีมีลักษณะเฉพาะตัวที่โดดเด่นและเป็นที่จดจำ เป็นสัญลักษณ์ของยุคสมัยลพบุรีนี้อย่างแท้จริง ซึ่งแตกต่างจากปางนาคปรกในยุคอื่น ๆ ที่อาจมีรายละเอียดหรือรูปแบบที่แตกต่างกันไป
การที่พระพุทธศาสนามหายานรุ่งเรืองในยุคนี้เป็นผลโดยตรงจากอิทธิพลทางการเมืองของอาณาจักรขอม ซึ่งปกครองดินแดนในประเทศไทย ทำให้ศาสนาต้องปรับตัวและแสดงออกผ่านรูปแบบศิลปะและแนวคิดที่สอดคล้องกับอำนาจรัฐและคติความเชื่อของชนชั้นปกครอง ซึ่งทำให้เกิดการผสมผสานที่เข้มข้นและแตกต่างจากยุคที่ศาสนามีอิสระในการพัฒนาตนเองตามธรรมชาติมากกว่านี้
โบราณสถานปราสาทหินพิมาย (นครราชสีมา), ปราสาทหินพนมวัน (นครราชสีมา) ปราสาทเมืองสิงห์ (กาญจนบุรี)และพระปรางค์สามยอด (ลพบุรี) แสดงให้เห็นถึงรูปแบบสถาปัตยกรรมแบบขอมที่ผสมผสานคติพุทธและฮินดู
การเชื่อมโยงกับบันทึกของจีนและขอม รวมถึงการศึกษาเปรียบเทียบทางศิลปะและโบราณคดี ช่วยยืนยันถึงการแพร่กระจายของพระพุทธศาสนามหายานและอิทธิพลขอมในยุคนี้ได้เป็นอย่างดี
พระพุทธศาสนาในยุคลพบุรีเป็นช่วงเวลาที่แสดงให้เห็นถึงพลวัตของศาสนาที่ต้องปรับตัวและผสมผสานกับอิทธิพลทางวัฒนธรรมและการเมืองจากภายนอก ก่อให้เกิดรูปแบบการแสดงออกทางศิลปะและแนวคิดทางศาสนาที่ยิ่งใหญ่ ซับซ้อน และเต็มไปด้วยพลัง ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ที่โดดเด่นและแตกต่างอย่างมากจากยุคสมัยอื่นๆ ในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาของประเทศไทย
**สมัยพุกาม =
ยุคพุกาม (ราวพุทธศตวรรษที่ 16 - 19)
ไฟล์:Wat Phra That Hariphunchai (III).jpg|5760px|thumb|right|พระบรมธาตุหริภุญชัย
ในสมัยที่พระเจ้าอนุรุทธมหาราช กษัตริย์พุกามเรืองอำนาจ ทรงรวบรวมเอาพม่ากับมอญเข้าเป็นอาณาจักรเดียวกัน แล้วแผ่อาณาเขตเข้ามาถึงอาณาจักรล้านนา อาณาจักรล้านช้าง ละโว้ และทวารวดี พระเจ้าอนุรุทธทรงนับถือพระพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาท ทรงส่งเสริมทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาอย่างจริงจัง 
พระเจ้าอนุรุทธมหาราช (อนรธามังช่อ) และพระเจ้าจานสิตถา ได้รับเอาพระพุทธศาสนาเถรวาทจากมอญ (สะเทิม) มาฟื้นฟูและเผยแผ่อย่างกว้างขวาง อิทธิพลนี้ได้แผ่ขยายมายังดินแดนประเทศไทย โดยเฉพาะในภาคเหนือ
ยุคพุกามเป็นช่วงเวลาที่พระพุทธศาสนาเถรวาทในดินแดนพม่าเจริญรุ่งเรืองถึงขีดสุด และได้ส่งอิทธิพลทางวัฒนธรรมอันลึกซึ้งมายังดินแดนประเทศไทยในขณะนั้น โดยเฉพาะในภาคเหนือ อย่างไรก็ตาม พระพุทธศาสนาในดินแดนสยามยุคพุกามนี้มีความเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว คือเป็นยุคแห่งการผสมผสานและการอยู่ร่วมกันของพุทธศาสนานิกายต่างๆ และความเชื่อท้องถิ่นอย่างหลากหลาย 
เถรวาทแบบพุกามมีหลักฐานการค้นพบ พระพิมพ์ดินเผาแบบพุกาม หรือที่เรียกกันว่า "พระพิมพ์พุทธคยา" จำนวนมากในแหล่งโบราณคดีภาคเหนือ เช่น ที่วัดพระยืน ลำพูน แสดงให้เห็นถึงการรับรูปแบบศิลปะและความศรัทธาในการสร้างพระพิมพ์เพื่อบูชาและสืบทอดพระศาสนา ซึ่งเป็นที่นิยมอย่างมากในพุกาม
อิทธิพลของเจดีย์ทรงระฆังแบบพุกาม (ซึ่งมีรากฐานจากลังกาและอินเดีย) ปรากฏให้เห็นในการพัฒนาการของสถาปัตยกรรมเจดีย์ในภาคเหนือของไทย เช่น ที่วัดพระธาตุหริภุญชัย ที่แม้จะได้รับการบูรณะต่อเติมในภายหลัง แต่ก็ปรากฏเค้าโครงของรูปแบบที่ได้รับอิทธิพลนี้ นอกจากนี้ รูปแบบเจดีย์บางองค์ในล้านนาที่พัฒนาในสมัยต่อมาก็อาจได้รับแรงบันดาลใจจากรูปแบบเจดีย์ทรงกลมของพุกาม
พุกามเป็นศูนย์กลางสำคัญของการศึกษาและเผยแผ่พระไตรปิฎกภาษาบาลี การติดต่อค้าขายและศาสนาระหว่างพุกามกับดินแดนไทย ส่งผลให้มีการส่งผ่านคัมภีร์และแนวคิดทางภาษาบาลีเข้ามาด้วย การแพร่หลายของพระพุทธศาสนาเถรวาทในพุกาม การแลกเปลี่ยนทางวิชาการและวัฒนธรรมย่อมเกิดขึ้น
จารึกมยะเซดีย์ (Myazedi Inscription): แม้จารึกนี้จะพบในพุกาม (พม่า) แต่มีความสำคัญอย่างยิ่งในการยืนยันถึงความรุ่งเรืองของพระพุทธศาสนาเถรวาทและภาษาบาลีในพุกาม จารึกนี้เป็นจารึกสี่ภาษา (พม่า, ปยู, มอญ, บาลี) ที่สร้างขึ้นใน พ.ศ. 1656 (ค.ศ. 1113) แสดงให้เห็นถึงการใช้ภาษาบาลีซึ่งเป็นภาษาของพระไตรปิฎกเถรวาทอย่างแพร่หลายในพุกาม ซึ่งเป็นแรงผลักดันให้เกิดการเผยแผ่พระพุทธศาสนาเถรวาทไปยังภูมิภาคใกล้เคียง
ในภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ดินแดนที่เคยเป็นศูนย์กลางของอาณาจักรทวารวดีและที่ได้รับอิทธิพลจากอาณาจักรขอม (ซึ่งเรืองอำนาจในภาคกลางและตะวันออกเฉียงเหนือของไทย)ในยุคพุกามยังคงปรากฏพระพุทธรูปและสถาปัตยกรรมแบบทวารวดีและขอม ซึ่งแสดงให้เห็นถึงการดำรงอยู่ของเถรวาทแบบเก่าและพุทธมหายานกับฮินดูที่ยังผสมผสานกันอยู่
พระพุทธรูปปางนาคปรกเป็นรูปแบบที่ได้รับอิทธิพลจากขอมอย่างชัดเจน และพบมากในภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทยในยุคนี้ สะท้อนอิทธิพลของพุทธมหายานและศาสนาฮินดู
ในภาคเหนือเมืองหริภุญชัยพุทธศาสนาที่ได้รับอิทธิพลจากมอญและพุกาม ได้มีการผสมผสานกับความเชื่อและวัฒนธรรมท้องถิ่น ทำให้เกิด ศิลปะหริภุญชัย ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว เช่น พระพุทธรูปที่แสดงถึงความสงบและเมตตา ซึ่งจะเป็นรากฐานสำคัญของศิลปะล้านนาในเวลาต่อมา
เอกลักษณ์ที่โดดเด่นที่สุดของพระพุทธศาสนาในประเทศไทยยุคพุกามคือการสังเคราะห์รูปแบบผสมผสานศิลปะและสถาปัตยกรรมที่หลากหลายเข้าไว้ด้วยกัน ทำให้เกิดลักษณะเฉพาะที่ไม่มีในยุคก่อนหน้าหรือหลังจากนั้นอย่างเด่นชัด การผสมผสานนี้สะท้อนให้เห็นถึงสังคมที่เปิดกว้างและมีการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมอย่างต่อเนื่อง
พระพิมพ์ดินเผาเป็นศิลปะที่ได้รับอิทธิพลจากพุกามโดยตรง แต่มีการปรับเปลี่ยนให้เข้ากับรสนิยมและความเชื่อของคนในท้องถิ่น เช่น พระพิมพ์ที่แสดงธรรมจักร
พระพุทธรูปที่พบในยุคนี้ โดยเฉพาะในภาคเหนือ แสดงถึงการผสมผสานระหว่างพุทธลักษณะแบบทวารวดี มอญ พุกาม และศิลปะท้องถิ่น เกิดเป็นพุทธลักษณะเฉพาะที่ยังไม่ลงตัวเท่าศิลปะสุโขทัยหรือล้านนาในยุคหลัง เช่น พระพุทธรูปบางองค์ในศิลปะหริภุญชัยที่ยังคงเค้าโครงของพระพักตร์กลมแบบทวารวดี แต่มีการปรับเปลี่ยนรายละเอียดบางอย่างที่อาจได้รับอิทธิพลจากพุกาม
อย่างไรก็ตาม ศิลปะพุทธรูปในดินแดนไทยเหนือ (โดยเฉพาะในหริภุญชัย) ก็ยังคงมีเอกลักษณ์ของตนเอง โดยมีการผสมผสานกับรูปแบบศิลปะทวารวดีและมอญดั้งเดิม ทำให้เกิดรูปแบบที่เรียกว่า "ศิลปะหริภุญชัย" ซึ่งเป็นรากฐานของศิลปะล้านนาในเวลาต่อมา
พระพุทธรูปที่ได้รับอิทธิพลพุกามมักมีพุทธลักษณะที่แสดงถึงอิทธิพลจากศิลปะปาละของอินเดีย ซึ่งพุกามรับมาและนำมาเผยแผ่ต่อ โดยอาจสังเกตได้จากพระพักตร์ที่ค่อนข้างกลม พระเกตุมาลาเป็นรูปเปลวเพลิง หรือพระรัศมีเป็นรูปดอกบัวตูม (แม้จะไม่ใช่ลักษณะเด่นทั้งหมดในทุกองค์) และท่าทางที่สงบ แสดงถึงความเมตตาและปัญญา
การใช้ปูนปั้นประดับเจดีย์เป็นลักษณะร่วมที่พบได้ในพุกามและดินแดนไทย โดยมีการสร้างสรรค์ลวดลายและเรื่องราวที่แตกต่างกันไปตามท้องถิ่น แสดงถึงความชำนาญในงานปูนปั้น
ในยุคนี้ยังไม่มีรูปแบบเจดีย์ที่เป็นเอกลักษณ์แบบที่ชัดเจนเหมือนเจดีย์ทรงระฆังแบบสุโขทัย หรือเจดีย์ทรงกลมแบบลังกา แต่เป็นช่วงที่รูปแบบต่างๆ กำลังปรับตัวและผสมผสานกัน ทั้งสถูปทรงกลมแบบทวารวดี เจดีย์ที่ได้รับอิทธิพลขอม (ปราสาทหิน) และเจดีย์ที่ได้รับอิทธิพลพุกาม ทำให้เกิดความหลากหลายในโครงสร้างและส่วนประกอบของพุทธสถาน
เจดีย์ทรงระฆังแบบพุกาม มีอิทธิพลต่อการพัฒนาเจดีย์ทรงระฆังในล้านนา รูปแบบนี้มักมีส่วนฐานเป็นสี่เหลี่ยมหรือแปดเหลี่ยมรองรับองค์ระฆังกลมขนาดใหญ่ และมีปล้องไฉนกับปลียอดอยู่ด้านบน
เจดีย์บางแห่งในภาคเหนือของไทย เช่น เจดีย์วัดกู่เต้า (ซึ่งแม้สร้างในสมัยหลัง แต่เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนของอิทธิพลศิลปะพม่าในล้านนา) มีรูปทรงแปลกตาคล้ายผลแตงโมซ้อนกัน ซึ่งเป็นรูปแบบเฉพาะที่ได้รับอิทธิพลจากพุกามหรือศิลปะพม่าโดยตรง
ในยุคนี้ พระพุทธศาสนาเข้ามามีบทบาทในสังคมที่กำลังมีการก่อตัวของรัฐต่างๆ ทำให้เกิดการปรับตัวของศาสนาให้เข้ากับบริบททางสังคมและวัฒนธรรมที่แตกต่างกันไปในแต่ละภูมิภาค ศาสนาพุทธกลายเป็นศูนย์รวมและสร้างความชอบธรรมในสังคมที่กำลังมีการก่อตัวของรัฐ เป็นกลไกสำคัญในการสร้างความชอบธรรมให้แก่ผู้ปกครอง และเป็นพลังในการรวมผู้คนหลากหลายเข้าด้วยกันภายใต้กรอบของศีลธรรมและวัฒนธรรมร่วมกัน ซึ่งนำไปสู่ความสงบเรียบร้อยและความมั่นคงของสังคม
พุทธสถานยังคงเป็นศูนย์กลางทางจิตวิญญาณและสังคมของชุมชน การสร้างวัดและทำบุญเป็นกิจกรรมที่แพร่หลาย ซึ่งไม่เพียงแต่สะท้อนศรัทธา แต่ยังเสริมสร้างความสัมพันธ์ในชุมชน ภาพจิตรกรรมฝาผนังและประติมากรรมเล่าเรื่องจากชาดกและพุทธประวัติที่ประดับตามพุทธสถาน ช่วยเผยแผ่หลักธรรมคำสอนและค่านิยมทางพุทธศาสนาแก่ประชาชนที่ไม่สามารถอ่านออกเขียนได้ ทำให้หลักธรรมเข้าถึงง่ายและเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต
ความเชื่อเรื่องการสร้างบุญกุศลเพื่อความสุขในภพหน้าและเพื่อการบรรลุนิพพานยังคงเป็นหัวใจสำคัญของการปฏิบัติศาสนา การสร้างพระพิมพ์ การสร้างเจดีย์ และการอุปถัมภ์พระสงฆ์เป็นกิจกรรมหลักที่พุทธศาสนิกชนกระทำ
พระสงฆ์ในยุคนี้ยังคงมีบทบาทเป็นผู้เผยแผ่ธรรมะ เป็นที่พึ่งทางใจ และเป็นผู้สืบทอดพระศาสนา การที่พุกามเป็นศูนย์กลางการศึกษาพระไตรปิฎก ย่อมส่งผลให้พระสงฆ์ในดินแดนไทยที่ได้รับอิทธิพลจากพุกาม มีความรู้ความเชี่ยวชาญด้านพระปริยัติธรรมมากขึ้น
ในยุคพุกาม ดินแดนประเทศไทยยังไม่มีศูนย์กลางอำนาจทางการเมืองที่รวมเป็นหนึ่งเดียว แต่ประกอบด้วยอาณาจักรและรัฐอิสระต่างๆ เช่น อาณาจักรหริภุญชัย (มอญ), อาณาจักรละโว้ (ขอม/ทวารวดี), และการก่อตัวของรัฐไทเล็กๆขึ้นที่สุโขทัยและล้านนา อิทธิพลทางศาสนาจึงเข้ามาจากหลายทิศทาง (พุกาม, ขอม, และทวารวดีเดิม) ทำให้เกิดการผสมผสานทางวัฒนธรรมและศาสนาที่หลากหลายในแต่ละภูมิภาค แทนที่จะเป็นรูปแบบเดียวที่ครอบคลุมทั้งประเทศ
ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 18 ซึ่งเป็นช่วงปลายของยุคพุกามและอาณาจักรขอมเริ่มเสื่อมอำนาจ กลุ่มชนไทได้เริ่มรวมตัวกันเป็นปึกแผ่นและก่อตั้งรัฐอิสระของตนเองขึ้นมาได้สำเร็จ
ยุคพุกามในบริบทของประเทศไทยถือเป็นยุคเปลี่ยนผ่านจากอิทธิพลทวารวดีและขอม ไปสู่การก่อตัวของรัฐไท (สุโขทัยและล้านนา) ความหลากหลายทางวัฒนธรรมพุทธในยุคนี้จึงเป็นผลมาจากบริบททางการเมืองที่ยังไม่มีอำนาจรวมศูนย์ที่ชัดเจน 
การสถาปนาอาณาจักรสุโขทัยโดยพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ในราว พ.ศ. 1792 โดยการขับไล่อำนาจของขอมที่เข้ามาปกครองเมืองสุโขทัยออกไป (ซึ่งปรากฏในศิลาจารึกหลักที่ 2) เป็นหลักฐานที่ชัดเจนว่าชนชาติไทได้สถาปนารัฐของตนเองขึ้นในพื้นที่ภาคกลางตอนบนของไทย
อาณาจักรล้านนา โดยพญามังราย ได้รวบรวมแคว้นต่างๆ ในภาคเหนือและสถาปนาเชียงใหม่เป็นศูนย์กลางในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 19
ในยุคที่ยังไม่มีแนวคิดรัฐชาติที่ชัดเจน ศาสนาทำหน้าที่เป็นตัวเชื่อมโยงผู้คนที่มีความหลากหลายทางเชื้อชาติเข้าด้วยกัน ภายใต้กรอบของศีลธรรมและวัฒนธรรมเดียวกัน ทำให้เกิดความสงบเรียบร้อยและมีระเบียบในสังคม ซึ่งเอื้อต่อการปกครอง
พระพุทธศาสนาในประเทศไทยยุคพุกามมีเอกลักษณ์ที่โดดเด่น คือ การเป็นยุคแห่งการผสมผสานและการอยู่ร่วมกันของพุทธศาสนานิกายและอิทธิพลทางวัฒนธรรมที่หลากหลาย ทั้งเถรวาทแบบพุกามที่เข้ามาใหม่ เถรวาทแบบทวารวดีเดิม และอิทธิพลพุทธมหายาน/พราหมณ์จากขอม ศิลปะและสถาปัตยกรรมในยุคนี้จึงแสดงให้เห็นถึงการสังเคราะห์รูปแบบที่หลากหลายและไม่หยุดนิ่ง ก่อนที่จะพัฒนาไปสู่รูปแบบที่ชัดเจนและเป็นเอกภาพมากขึ้นในยุคสุโขทัยและอยุธยาในเวลาต่อมา ความหลากหลายนี้เป็นผลมาจากสภาพแวดล้อมทางภูมิศาสตร์และทางการเมืองที่ดินแดนไทยยังคงประกอบด้วยรัฐอิสระและอิทธิพลจากภายนอกที่หลากหลาย ทำให้เกิดมรดกทางวัฒนธรรมทางพุทธศาสนาที่มีความซับซ้อนและน่าสนใจอย่างยิ่ง
การที่พุทธศาสนาหยั่งรากลึกในวัฒนธรรมของชาวพุทธในยุคนี้ แสดงให้เห็นถึงความศรัทธาอันแรงกล้าของผู้คน และการปรับตัวของศาสนาให้เข้ากับบริบทท้องถิ่น จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิต สังคม และศิลปะของดินแดนสยาม อันเป็นรากฐานสำคัญของการพัฒนาพระพุทธศาสนาและวัฒนธรรมไทยในยุคต่อๆ มา
**สมัยสุโขทัย=
(พุทธศตวรรษที่ 19-20)
ไฟล์:2013 Phra Buddha Chinnarat 01.jpg|left|250px|thumb|พระพุทธชินราช สร้างในสมัย พระมหาธรรมราชาที่ 1 ได้รับการยกย่องว่ามีความงดงามเป็นเลิศ
ไฟล์:Wat Si Chum in Sukhothai.jpg|thumb|right|พระอจนะ วัดศรีชุม จังหวัดสุโขทัย
หลังจากอาณาจักรพุกามและเขมรเสื่อมอำนาจลง คนไทยจึงได้ตั้งตัวเป็นอิสระ ได้ก่อตั้งอาณาจักรขึ้นเอง 2 อาณาจักร ได้แก่ อาณาจักรล้านนาทางภาคเหนือของไทย ซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ที่จังหวัดเชียงใหม่และอาณาจักรสุโขทัยซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ที่จังหวัดสุโขทัยในปัจจุบัน เมื่อพ่อขุนรามคำแหงมหาราชเสด็จขึ้นครองราชย์ ทรงสดับกิตติศัพท์ของพระสงฆ์ลังกา จึงทรงอาราธนาพระมหาเถระสังฆราช ซึ่งเป็นพระเถระชาวลังกาที่มาเผยแผ่อยู่ที่นครศรีธรรมราช มาเผยแผ่พระพุทธศาสนาในกรุงสุโขทัย
ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ เมื่อพระมหาธรรมราชาลิไททรงอาราธนาพระสังฆเถระจากลังกาเข้ามาเผยแผ่พุทธศาสนาเถรวาทแบบลังกาวงศ์อย่างเป็นระบบ มีการตั้งสังฆมณฑล การสร้างวัดวาอาราม และการส่งเสริมการศึกษาพระธรรม ทำให้พุทธศาสนาหยั่งรากลึกในสังคมอย่างแท้จริง แนวคิดเรื่อง "พระมหากษัตริย์ทรงเป็นธรรมราชา" ก็เริ่มปรากฏในยุคนี้
พระพุทธศาสนาแบบลังกาวงศ์ได้เข้ามาเผยแผ่ในประเทศไทย ถึง 2 ครั้ง คือ ครั้งที่ 1 ในสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช และครั้งที่ 2 ในสมัยพระยาลิไท พระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองมาก ศิลปะสมัยสุโขทัยได้รับการกล่าวขานว่างดงามมาก โดยเฉพาะพระพุทธรูปสมัยสุโขทัย มีลักษณะงดงาม ไม่มีศิลปะสมัยใดเหมือน
ยุคสุโขทัย ไม่ได้เป็นเพียงช่วงเวลาของการสถาปนาชาติไทยเท่านั้น หากแต่ยังเป็น จุดเปลี่ยนผ่านที่สำคัญที่สุดของพระพุทธศาสนาในดินแดนไทย ซึ่งได้รับการหล่อหลอมและพัฒนาให้กลายเป็นแก่นหลักของอารยธรรมอย่างไม่เคยปรากฏมาก่อน ความโดดเด่นของพระพุทธศาสนาในสุโขทัยคือการผนวกเข้ากับสถาบันกษัตริย์อย่างแนบแน่น และการสร้างสรรค์พุทธศิลป์ที่งดงามเหนือยุคสมัย รวมถึงการเผยแผ่หลักธรรมคำสอนที่เข้าถึงผู้คนในทุกระดับชั้นของสังคมอย่างลึกซึ้ง
เอกลักษณ์อันดับแรกและสำคัญที่สุดของพระพุทธศาสนาในสุโขทัยคือการ รับพระพุทธศาสนาเถรวาทแบบลังกาวงศ์ (สายมหาวิหาร) โดยตรงจากศรีลังกา ซึ่งเป็นการนำพุทธศาสนาที่ผ่านการชำระสะสางและถือปฏิบัติอย่างเคร่งครัดเข้ามาสู่ดินแดนไทย สิ่งนี้แตกต่างจากพุทธศาสนาเถรวาทในยุคทวารวดีที่ได้รับจากอินเดียโดยตรง และแตกต่างจากพุทธมหายานกับศาสนาฮินดูที่ผสมผสานกันในสมัยขอมอย่างสิ้นเชิง
ในรัชสมัย พระมหาธรรมราชาลิไท (พ.ศ. 1890-1917) กษัตริย์ผู้เปี่ยมด้วยพระปรีชาและศรัทธา ทรงทราบถึงความบริสุทธิ์ของพระพุทธศาสนาในศรีลังกา (ในขณะที่ลังกาเองก็ได้รับอิทธิพลจากพุทธศาสนาจากพม่าบางส่วนก่อนหน้านี้ด้วย) จึงทรงอาราธนา พระมหาสวามีสังฆราช จากลังกาเข้ามาประดิษฐาน ณ เมืองสุโขทัยพร้อมด้วยคณะสงฆ์ผู้ทรงคุณวุฒิ การเสด็จมาของคณะสงฆ์จากลังกาครั้งนี้ถือเป็นการนำ สายธรรมเนียมปฏิบัติและพระวินัยอันบริสุทธิ์ เข้ามาสู่สุโขทัยโดยตรง โดยเน้นหนักไปที่การปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน
จารึกวัดป่ามะม่วง (พ.ศ. 1904) เป็นหลักฐานสำคัญที่บันทึกเหตุการณ์การอาราธนาพระมหาสวามีสังฆราช และการที่พระมหาธรรมราชาลิไททรงผนวชในวัดป่ามะม่วงตามอย่างพระอาจารย์ เพื่อเป็นแบบอย่างแก่พสกนิกร ซึ่งแสดงให้เห็นถึงพระราชศรัทธาอันแรงกล้าและการให้ความสำคัญกับการชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์ พงศาวดารชินกาลมาลีปกรณ์ ซึ่งแต่งในล้านนาช่วงหลัง ก็ยืนยันเหตุการณ์นี้เช่นกัน
การจัดระเบียบคณะสงฆ์แบ่งเป็นฝ่ายอรัญวาสี (พระป่า) และคามวาสี (พระเมือง)การแบ่งคณะสงฆ์ออกเป็นสองฝ่ายอย่างชัดเจนนี้เป็นโครงสร้างที่โดดเด่นของสุโขทัย 
อรัญวาสี เน้นการปลีกวิเวก การปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานอย่างเคร่งครัด อาศัยอยู่ในวัดป่านอกกำแพงเมือง (เช่น วัดป่ามะม่วง, วัดสะพานหิน, วัดอรัญญิก) 
คามวาสี เน้นการศึกษาพระปริยัติธรรม การบริหารคณะสงฆ์ การเผยแผ่ธรรมะในเมือง และการเป็นที่ปรึกษาแก่กษัตริย์และประชาชนทั่วไป (เช่น วัดมหาธาตุ) 
ความสำคัญ การแบ่งหน้าที่เช่นนี้ช่วยให้ทั้งการปฏิบัติและการศึกษาพระธรรมเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ
สุโขทัยเป็นต้นกำเนิดและเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดของแนวคิด "พระธรรมราชา" (Dharma King) ในประวัติศาสตร์ไทย ซึ่งเป็นการหลอมรวมอุดมคติของความเป็นผู้ปกครองเข้ากับหลักธรรมทางพุทธศาสนาอย่างลึกซึ้ง แตกต่างจากแนวคิด "เทวราชา" (กษัตริย์คือเทพเจ้า) ของขอม ที่เน้นการบูชากษัตริย์ในฐานะอวตารของเทพเจ้าฮินดู
พ่อขุนรามคำแหง จารึกหลักที่ 1 (จารึกพ่อขุนรามคำแหง) สะท้อนถึงการปกครองแบบ "พ่อปกครองลูก" ที่กษัตริย์มีความเมตตา ดุจดังพ่อปกครองลูก ทรงให้ความยุติธรรมและเปิดโอกาสให้ประชาชนเข้าเฝ้าเพื่อขอความเป็นธรรมได้โดยง่าย 
พระมหาธรรมราชาลิไท ทรงเป็นผู้ที่นำแนวคิดพระธรรมราชามาใช้ในการปกครอง ไม่ใช่แค่ทรงปกครองด้วยธรรมะ แต่ทรงเป็นผู้ศึกษาและปฏิบัติธรรมอย่างลึกซึ้งด้วยพระองค์เอง ทรงแสดงความเป็น "พระธรรมราชา"  ตั้งแต่การทรงผนวช การเผยแผ่ธรรม และการนำหลักธรรมมาใช้ในการบริหารราชการแผ่นดิน
ไตรภูมิพระร่วง (เตภูมิกถา) งานพระราชนิพนธ์ชิ้นเอกของ พระมหาธรรมราชาลิไท ไม่ใช่เป็นเพียงวรรณกรรมศาสนา แต่ยังเป็น คัมภีร์ทางการปกครอง ที่วางรากฐานแนวคิด "ธรรมราชา" อย่างเป็นระบบ เป็นการอธิบายโลกทัศน์ทางพุทธศาสนาที่สัมพันธ์กับการเมืองและการปกครองอย่างลึกซึ้ง ทำให้กษัตริย์ทรงเป็นผู้นำทางโลกและทางธรรมไปพร้อมกัน เนื้อหาในไตรภูมิพระร่วงสะท้อนถึงการนำหลัก ทศพิธราชธรรม (คุณธรรม 10 ประการของกษัตริย์) มาเป็นแนวทางในการบริหารราชการ และเป็นเครื่องชี้นำการประพฤติปฏิบัติของประชาชนทุกหมู่เหล่า 
อิทธิพลของพระพุทธศาสนาสะท้อนในกฎหมายและระบบการพิจารณาคดี โดยเน้นความยุติธรรมและการลงโทษตามกรรม เพื่อให้เกิดความสงบเรียบร้อยในสังคม
ศิลปะพุทธในยุคสุโขทัย โดยเฉพาะพระพุทธรูป ถือเป็น ความสำเร็จทางศิลปะที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของไทย มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวที่โดดเด่นและเป็นที่จดจำในระดับโลก สร้างสรรค์จากความศรัทธาอันบริสุทธิ์และอุดมคติทางพุทธศาสนาที่ลึกซึ้ง
พระพุทธรูปสุโขทัยอันเป็นเอกลักษณ์ พระพักตร์รูปไข่ พระขนงโก่ง พระนาสิกโด่งงุ้มเล็กน้อย พระโอษฐ์บางอมยิ้มเล็กน้อย พระเกตุมาลาเป็นเปลวรัศมี (เปลวไฟ) อันเป็นสัญลักษณ์แห่งการตรัสรู้และพระปัญญาญาณ พระวรกายอ่อนช้อย นุ่มนวล เสมือนปราศจากกระดูก เส้นจีวรพริ้วไหวแนบพระวรกาย และนิ้วพระหัตถ์เรียวยาวเท่ากัน
ปางลีลา (Walking Buddha)เป็นเอกลักษณ์ที่โดดเด่นและเป็นที่จดจำมากที่สุดของศิลปะสุโขทัย แสดงถึงพระพุทธเจ้าในอิริยาบถก้าวเดินอย่างสง่างาม อ่อนช้อย พริ้วไหว สื่อถึงการเผยแผ่พระธรรมอันบริสุทธิ์หลังจากตรัสรู้แล้ว ซึ่งแตกต่างจากศิลปะอินเดีย (ปาละ, สิงหล) หรือศิลปะขอมที่เน้นพระพุทธรูปปางประทับนั่งหรือยืนแบบแข็งกร้าว
แม้จะได้รับอิทธิพลจากศิลปะลังกาและปาละของอินเดีย แต่ช่างฝีมือสุโขทัยได้หลอมรวมและสร้างสรรค์ขึ้นมาใหม่จนกลายเป็นรูปแบบที่เป็น "ของตนเอง" ที่แสดงถึงอุดมคติของความสงบ ความเมตตา และการเข้าถึงพระนิพพาน
พระพุทธชินราช (วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร พิษณุโลก), พระพุทธชินสีห์ (วัดบวรนิเวศวิหาร), พระศรีศากยมุนี (วัดสุทัศนเทพวราราม), พระอัฏฐารส (วัดมหาธาตุ สุโขทัย) ล้วนเป็นตัวอย่างชั้นเลิศของศิลปะสุโขทัย 
เอกลักษณ์เฉพาะรูปแบบเจดีย์ที่พัฒนาขึ้นเป็นของตนเองในสุโขทัยคือ เจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ (หรือดอกบัวตูม) ซึ่งมีลักษณะพิเศษคือ ส่วนฐานเป็นสี่เหลี่ยมหรือแปดเหลี่ยมสูงขึ้นไปเป็นชั้น ส่วนองค์ระฆังกลม และส่วนยอดเป็นรูปดอกบัวตูม อันเป็นสัญลักษณ์แห่งการตรัสรู้หรือพระปัญญาที่กำลังจะเบ่งบาน
เจดีย์ประธาน วัดมหาธาตุ สุโขทัย, เจดีย์เจ็ดแถว วัดมหาธาตุ เชลียง (ศรีสัชนาลัย), เจดีย์วัดช้างล้อม (สุโขทัย) เป็นตัวอย่างอันงดงามของสถาปัตถยกรรมสุโขทัย
สุโขทัยเป็นยุคที่เกิดการสร้างสรรค์วรรณกรรมทางพุทธศาสนาที่สำคัญที่สุดของไทย ซึ่งไม่เพียงแต่เป็นเครื่องมือในการเผยแผ่ธรรม แต่ยังเป็นรากฐานของการพัฒนาภาษาและวรรณกรรมไทย เช่น ไตรภูมิพระร่วง (เตภูมิกถา) วรรณกรรมแห่งจักรวาลวิทยาพุทธ ซึ่งเป็นงานพระราชนิพนธ์ชิ้นเอกของ พระมหาธรรมราชาลิไท และได้รับการยกย่องว่าเป็นวรรณกรรมภาษาไทยชิ้นแรกสุดที่ยังคงเหลือรอดมาถึงปัจจุบัน การที่พระมหากษัตริย์ทรงพระราชนิพนธ์งานพุทธศาสนาด้วยพระองค์เองนั้นเป็นสิ่งที่หาได้ยากและบ่งบอกถึงพระราชศรัทธาอันลึกซึ้ง
เนื้อความในไตรภูมิพระร่วงพรรณนาถึงภพภูมิต่าง ๆ ในจักรวาลตามคติพุทธ (กามภูมิ รูปภูมิ อรูปภูมิ) ตั้งแต่ความทุกข์ในนรกไปจนถึงความสุขในสวรรค์และหนทางสู่พระนิพพาน ไตรภูมิพระร่วงได้กลายเป็น พิมพ์เขียวทางความคิด ของสังคมไทยในเรื่องของโลกทัศน์ จักรวาลวิทยา กฎแห่งกรรม และศีลธรรม เป็นรากฐานสำคัญของวรรณกรรม จิตรกรรม และคติความเชื่อของชาวไทยมานานหลายศตวรรษ
การรับลังกาวงศ์นำมาซึ่งการให้ความสำคัญกับการศึกษาพระไตรปิฎกภาษาบาลีอย่างเคร่งครัด มีการคัดลอกและแปลพระธรรมคัมภีร์จำนวนมาก ทำให้เกิดการพัฒนาด้านภาษาบาลีในประเทศไทย และเป็นการวางรากฐานสำหรับการศึกษาพระปริยัติธรรมในยุคต่อมา
จารึกจำนวนมากที่พบในสุโขทัย (เช่น จารึกวัดศรีชุม, จารึกนครชุม) ไม่เพียงเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์เท่านั้น แต่ยังให้ข้อมูลเกี่ยวกับชีวิตทางศาสนา พิธีกรรม การสร้างบุญกุศล การอุปถัมภ์วัดวาอาราม และการเผยแผ่ธรรมะในสมัยสุโขทัยอย่างละเอียด สะท้อนถึงความผูกพันของผู้คนกับพระพุทธศาสนา
พระพุทธศาสนาในสุโขทัยไม่ได้เป็นเพียงศาสนาของชนชั้นปกครอง แต่วิถีพุทธแทรกซึมอยู่ในทุกอณูของชีวิตประจำวันและวัฒนธรรมของผู้คนทุกชนชั้นอย่างกลมกลืน ทำให้สังคมสุโขทัยมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว
การทำบุญและการสั่งสมบุญกุศลเป็นแกนกลางของวิถีชีวิตชาวสุโขทัย ดังปรากฏในจารึกว่า "คนในเมืองสุโขทัยนี้ มักทาน มักทรงศีล มักโอยทาน"การทำบุญด้วยการสร้างวัด สร้างพระพุทธรูป ถวายทานแก่พระสงฆ์ และการฟังธรรม ไม่เพียงเป็นกิจกรรมทางศาสนาเท่านั้น แต่ยังเป็น กลไกทางสังคม ที่สร้างความสัมพันธ์ การรวมกลุ่ม และการแสดงออกถึงสถานะทางสังคมด้วย
ความเชื่อในเรื่อง กฎแห่งกรรมและวัฏสงสาร ได้หล่อหลอมค่านิยมและจริยธรรมส่วนบุคคล ทำให้ผู้คนมุ่งมั่นในการกระทำความดีเพื่อผลบุญในภพหน้า
วัดในสุโขทัยไม่ได้เป็นเพียงศาสนสถาน แต่เป็น ศูนย์กลางของชีวิตชุมชน ทั้งในด้านการศึกษา (โรงเรียนวัด), การรักษาพยาบาล (ยาจากสมุนไพร), การพบปะสังสรรค์ และการจัดกิจกรรมทางสังคมและวัฒนธรรมต่าง ๆ บทบาทของพระสงฆ์ในฐานะผู้นำทางจิตวิญญาณและผู้ชี้นำสังคมจึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง
มีการจัดพิธีทางศาสนาที่สำคัญตามพุทธประเพณี เช่น การทอดกฐิน (ซึ่งจารึกพ่อขุนรามคำแหงกล่าวถึง), พิธีเข้าพรรษา-ออกพรรษา, การบวชเรียน (ซึ่งเป็นที่นิยมสำหรับบุตรชาย) และการฟังธรรมในวันพระ สิ่งเหล่านี้ช่วยตอกย้ำความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของชุมชนภายใต้ร่มเงาของพระพุทธศาสนา
พระพุทธศาสนาในประเทศไทยยุคสุโขทัยจึงมีเอกลักษณ์ที่โดดเด่นและเป็นรากฐานสำคัญของอารยธรรมไทยในทุกมิติ การเป็นต้นแบบของพระพุทธศาสนาเถรวาทแบบลังกาวงศ์ ที่ได้รับการถ่ายทอดโดยตรงจากศรีลังกา  การพัฒนาแนวคิด "พระธรรมราชา" ที่หลอมรวมสถาบันกษัตริย์เข้ากับหลักธรรมทางพุทธศาสนา สร้างต้นแบบของธรรมิกราชที่แตกต่างจากยุคก่อนหน้าโดยสิ้นเชิง ความงดงามและเอกลักษณ์ของพุทธศิลป์สุโขทัย โดยเฉพาะพระพุทธรูปปางลีลาและเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ ที่เป็นมรดกทางวัฒนธรรมอันล้ำค่าและสะท้อนอุดมคติทางศาสนา การสร้างสรรค์วรรณกรรมพุทธศาสนาที่ยิ่งใหญ่ อย่าง "ไตรภูมิพระร่วง" ซึ่งเป็นรากฐานทางความคิด โลกทัศน์ และภาษาของชาติ การที่พุทธศาสนาแทรกซึมอยู่ในวิถีชีวิต สังคม และการเมืองอย่างกลมกลืนและลึกซึ้ง ทำให้สุโขทัยเป็นยุคที่พระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองอย่างแท้จริงในทุกระดับชั้นของสังคม
เอกลักษณ์เหล่านี้ไม่เพียงทำให้สุโขทัยเป็นยุค ทองของพระพุทธศาสนา แต่ยังเป็นยุคที่กำหนดรากเหง้า และ อัตลักษณ์ของความเป็นไทยทางพุทธศาสนา ซึ่งส่งอิทธิพลต่อทุกยุคสมัยที่ตามมา และยังคงเป็นส่วนสำคัญของวิถีชีวิตและจิตวิญญาณของชาวไทยในปัจจุบัน เป็นมรดกอันยิ่งใหญ่ที่หล่อหลอมอัตลักษณ์ไทยสืบมา เอกลักษณ์เหล่านี้ทำให้พระพุทธศาสนาในสุโขทัยไม่เพียงเป็นเพียงศาสนา แต่เป็นแก่นแท้ที่หล่อหลอมให้เกิดวัฒนธรรม ประเพณี และอัตลักษณ์ของชนชาติไทยอย่างที่สืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน และเป็นช่วงเวลาที่แสดงให้เห็นถึงศักยภาพในการสร้างสรรค์ทางจิตวิญญาณและปัญญาที่โดดเด่นเหนือยุคสมัยอื่น ๆ ในประวัติศาสตร์ไทย
**สมัยล้านนา =
(ประมาณพุทธศตวรรษที่ 19-22 )
ไฟล์:Phra That Doi Suthep 01.jpg|5760px|thumb|right|วัดพระธาตุดอยสุเทพ
ปี พ.ศ. 1839 พญามังราย ทรงสร้างราชธานีขึ้น ชื่อว่า "นพบุรีศรีนครพิงค์เชียงใหม่" ได้ตั้งถิ่นฐาน ณ ลุ่มแม่น้ำปิง ได้สร้างเมือง สร้างวัง และวัดขึ้น ทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา ได้สร้างวัดต่าง ๆ มากมาย ทั้งที่เป็นฝ่ายคามวาสี และอรัญญวาสี จนพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรือง เมืองต่าง ๆ ในอาณาจักรล้านนา เช่น เชียงราย ลำพูน ลำปาง แพร่ น่าน และพะเยา ต่างก็มีความเจริญรุ่งเรือง โดยเฉพาะอย่างยิ่งด้านพระพุทธศาสนา พิธีกรรมและความเชื่อทางศาสนามีอิทธิพลต่อชาวล้านนาอย่างมาก ในรัชสมัยของพระเจ้าติโลกราชแห่งเชียงใหม่ ได้ทำการสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งแรกในดินแดนประเทศไทยปัจจุบันขึ้น ณ วัดมหาโพธาราม (วัดเจ็ดยอด) เมื่อปี พ.ศ. 2020 
ในสมัยล้านนาเป็นแหล่งกำเนิดของ พระสงฆ์นักปราชญ์ผู้ทรงคุณวุฒิ จำนวนมากที่ได้รจนาคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาภาษาบาลีและภาษาไทยล้านนาไว้เป็นจำนวนมาก เช่น 
พระสิริมังคลาจารย์ ผู้รจนาคัมภีร์ มังคลัตถทีปนี และ ฎีกาพาหุง
พระรัตนปัญญาเถระ ผู้รจนา ชินกาลมาลีปกรณ์ พงศาวดารพุทธศาสนาที่สำคัญยิ่งของภูมิภาค
พระญาณกิตติเถระ ผู้รจนาคัมภีร์ คันถี และ ปฐมสมโพธิกถา 
พระสงฆ์เหล่านี้เป็นผู้สืบทอดและพัฒนาภูมิปัญญาทางพระพุทธศาสนา ทำให้ล้านนาเป็นศูนย์กลางการศึกษาและเผยแผ่พระธรรมที่สำคัญยิ่ง
ล้านนาไม่ได้เป็นเพียงศูนย์กลางทางการเมืองและเศรษฐกิจในภูมิภาค แต่ยังเป็น ศูนย์กลางทางพระพุทธศาสนาที่โดดเด่นและมีพลวัตสูงยิ่ง แสดงให้เห็นถึงพัฒนาการที่แตกต่างจากอาณาจักรอื่นในยุคเดียวกัน การเข้าถึงพระพุทธศาสนาของชาวล้านนา มิใช่เพียงการรับเอาเข้ามา แต่เป็นการ หลอมรวม คัดสรร และสร้างสรรค์ จนเกิดเป็นอัตลักษณ์ทางศาสนาที่งดงามและยั่งยืน
ล้านนามีลักษณะพิเศษในการรับและผสมผสานนิกายทางพระพุทธศาสนาจากหลายแหล่ง ซึ่งสะท้อนถึงความเปิดกว้างทางปัญญาและความมุ่งมั่นในการแสวงหาความบริสุทธิ์ของพระธรรมวินัยอย่างแท้จริง
ก่อนการก่อตั้งอาณาจักรล้านนา ดินแดนนี้มีพระพุทธศาสนาเถรวาทแบบมอญที่เจริญรุ่งเรืองอยู่ในอาณาจักรหริภุญชัยอยู่แล้ว  เมื่อพญามังรายมหาราชทรงสถาปนาเชียงใหม่ พระพุทธศาสนาจึงมีรากฐานที่พร้อมจะรับการปรับปรุงและพัฒนาให้เข้มแข็งยิ่งขึ้น
ในรัชสมัย พญากือนา (พ.ศ. 1898-1928) กษัตริย์ผู้เปี่ยมด้วยพระราชศรัทธา ทรงทราบถึงความบริสุทธิ์ของพระพุทธศาสนาเถรวาทลังกาวงศ์ที่รุ่งเรืองในสุโขทัย จึงทรงอาราธนา พระสุมนเถระ พร้อมด้วยพระบรมสารีริกธาตุมายังล้านนา การมาของพระสุมนเถระและพระบรมสารีริกธาตุนี้ได้นำ ธรรมเนียมการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน และพระวินัยที่เคร่งครัดตามแบบลังกาวงศ์มาสู่ล้านนา โดยมี วัดบุปผาราม (วัดสวนดอก) เป็นศูนย์กลางแห่งแรก นี่คือจุดเริ่มต้นสำคัญที่ทำให้พระพุทธศาสนาในล้านนามีแนวทางปฏิบัติที่เน้นความบริสุทธิ์และเข้าถึงแก่นธรรม
ในช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 20 คณะพระสงฆ์ล้านนาผู้เปี่ยมด้วยศรัทธาและความเพียร ได้ตัดสินใจออกเดินทางสู่ศรีลังกา ดินแดนต้นกำเนิดของพระพุทธศาสนาเถรวาท เพื่อศึกษาพระธรรมวินัยอย่างลึกซึ้งโดยตรง  เมื่อกลับมาพวกท่านได้ก่อตั้ง "นิกายสีหลภิกขุ" หรือ "วัดป่าแดง" ซึ่งมีวัตรปฏิบัติที่เคร่งครัดยิ่งกว่า เน้นการถือวินัยอย่างบริสุทธิ์ตามแบบลังกาต้นฉบับ
การมีนิกายลังกาวงศ์ถึงสองสายที่เจริญรุ่งเรืองเคียงคู่กันในล้านนา สะท้อนถึง ความมุ่งมั่นอันไม่หยุดยั้งในการแสวงหาความบริสุทธิ์ของพระธรรม และยังแสดงถึง พลวัตทางปัญญาที่คณะสงฆ์สามารถเรียนรู้และปรับตัวจากธรรมเนียมที่หลากหลายได้อย่างชาญฉลาด
ในรัชสมัยของ พระเจ้าติโลกราช (พ.ศ. 1984-2030) พระพุทธศาสนาในล้านนาได้เจริญรุ่งเรืองถึงขีดสุด พระองค์มิใช่เพียงองค์อุปถัมภ์ แต่ทรงเป็นพระราชาผู้ทรงธรรม ที่นำพาอาณาจักรสู่ความเป็นเลิศทางปัญญาและศรัทธา
การกระทำของพระองค์ทำให้ล้านนากลายเป็น ศูนย์กลางการศึกษาพระพุทธศาสนาเถรวาทที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งในสามของโลก เช่นเดียวกันกับสุโขทัยและลังกาในยุคเดียวกัน

เหตุการณ์ที่สำคัญที่สุดและเป็นความภาคภูมิใจสูงสุดของชาวล้านนาคือการที่พระเจ้าติโลกราชทรงเป็นองค์อุปถัมภ์การ สังคายนาพระไตรปิฎก ณ วัดมหาโพธาราม (วัดเจ็ดยอด) ในปี พ.ศ. 2020 (ค.ศ. 1477) นี่คือการสังคายนาครั้งที่ 8 ของโลก และเป็นครั้งแรกที่กระทำในดินแดนประเทศไทย
การสังคายนาครั้งนี้เป็นการรวบรวมพระสงฆ์นักปราชญ์ผู้ทรงคุณวุฒิ เพื่อชำระสะสางพระธรรมวินัยให้บริสุทธิ์ ตรวจสอบอักขระ ตัวสะกด และความหมายของพระไตรปิฎกอย่างละเอียดลออ การกระทำอันยิ่งใหญ่นี้แสดงให้เห็นถึง สถานะของล้านนาในฐานะศูนย์กลางทางวิชาการและปัญญาทางพระพุทธศาสนา ที่ได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ และความมุ่งมั่นในการรักษาพระพุทธพจน์ให้คงอยู่คู่โลกอย่างเที่ยงแท้
พระเจ้าติโลกราชทรงสร้างและปฏิสังขรณ์วัดวาอารามจำนวนมาก เช่น วัดราชมณเฑียร และทรงอุปถัมภ์พระสงฆ์นักปราชญ์อย่างไม่จำกัด ทำให้ล้านนาเป็นแหล่งบ่มเพาะปัญญาและเป็นศูนย์รวมของพระเถระผู้แตกฉานในพระธรรมวินัย พระองค์ทรงเป็นแบบอย่างของกษัตริย์ที่ปกครองโดยยึดหลักธรรมอย่างแท้จริง
ศิลปะพุทธในล้านนา โดยเฉพาะพระพุทธรูปและสถาปัตยกรรม แสดงถึงอัตลักษณ์ที่โดดเด่นและงดงามอย่างยิ่ง เป็นการผสมผสานอิทธิพลจากหลากหลายวัฒนธรรม (หริภุญชัย สุโขทัย พุกาม ลังกา) เข้ากับความคิดสร้างสรรค์และรสนิยมแบบล้านนา จนเกิดเป็นรูปแบบที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตน
พระพุทธรูปล้านนา (สกุลช่างเชียงแสน) พุทธลักษณะอันอิ่มเอิบ พระพุทธรูปล้านนา โดยเฉพาะในยุคต้น (ที่เรียกว่า เชียงแสน สิงห์หนึ่ง) มีพุทธลักษณะที่แสดงถึงความอิ่มเอิบ พระพักตร์กลม พระเกศขมวดก้นหอยใหญ่ พระอุระนูน ชายสังฆาฏิสั้นเหนือพระนาภี และมักสร้างในปางมารวิชัย ลักษณะเหล่านี้สะท้อนถึง พลังแห่งความสงบและความบริสุทธิ์ ที่ได้รับอิทธิพลจากศิลปะ(ปาละ-เสนะ)จากอินเดียโดยตรงในยุคแรก และแบบที่ผสมผสานกับอิทธิพลสุโขทัยในยุคหลัง
พระพุทธรูปในยุคหลัง (เช่น เชียงแสน สิงห์สาม) แม้จะได้รับอิทธิพลจากสุโขทัย ทำให้พระพักตร์เรียวขึ้น พระวรกายเพรียวบางลง แต่ยังคงไว้ซึ่งความรู้สึก เปี่ยมด้วยเมตตาและความสงบภายใน อันเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของล้านนา 
พระพุทธรูปเหล่านี้มิได้เป็นเพียงรูปปั้นรูปหล่อ แต่เป็นศูนย์รวมจิตใจ เป็นสิ่งที่ผู้คนกราบไหว้ด้วยความเคารพอย่างลึกซึ้ง เช่น พระพุทธสิหิงค์ (วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร) ที่งามสง่าหาใดเทียบ
สถาปัตยกรรมเจดีย์ทรงกลมแบบลังกา เป็นรูปแบบที่ได้รับอิทธิพลโดยตรงจากศรีลังกา เช่น พระธาตุดอยสุเทพ ที่ตั้งตระหง่านอยู่บนยอดดอย เป็นสัญลักษณ์เมืองเชียงใหม่ เจดีย์วัดสวนดอก
และ เจดีย์ที่ประดับด้วยรูปช้างล้อม เช่น เจดีย์วัดช้างล้อม เชียงของ
เจดีย์ทรงปราสาทวัดเจ็ดยอด) นี่คือรูปแบบเจดีย์ที่เป็น เอกลักษณ์เฉพาะของล้านนา โดยได้รับแรงบันดาลใจจากวิหารมหาโพธิ์ที่พุทธคยา ประเทศอินเดีย วัดเจ็ดยอดจึงเป็นสัญลักษณ์แห่งการเชื่อมโยงล้านนากับดินแดนพุทธภูมิโดยตรง
วิหารล้านนา มีเอกลักษณ์ที่โดดเด่นคือหลังคาที่ซ้อนชั้นกันหลายชั้น (มักเป็น 3 ชั้นขึ้นไป) ให้ความรู้สึกโอ่อ่า สง่างาม และบันไดทางขึ้นที่มักประดับด้วยพญานาคขนาดใหญ่ ที่เลื้อยทอดยาวอย่างสง่างามด้วยงานแกะสลักไม้ที่ประณีต และจิตรกรรมฝาผนังที่บอกเล่าเรื่องราวพุทธประวัติอย่างมีชีวิตชีวา ล้านนามีความรุ่งเรืองด้านจิตรกรรมฝาผนังและจิตรกรรมบนผืนผ้า "พระบฏ" (ผ้าที่เขียนภาพพระพุทธเจ้าหรือพุทธประวัติเพื่อใช้ในพิธี) โดยเฉพาะภาพชาดกต่างๆ เช่น พระเวสสันดรชาดก ซึ่งมีรูปแบบที่เป็นเอกลักษณ์ของตนเอง
วัดและพระสงฆ์เป็นผู้จัดการศึกษาให้กับประชาชน โดยเฉพาะการสอนภาษาบาลี ภาษาไทยล้านนา และหลักธรรมคำสอน ทำให้ล้านนามีอัตราการรู้หนังสือสูง
ล้านนาเป็นแหล่งกำเนิดของพระสงฆ์นักปราชญ์ผู้ยิ่งใหญ่จำนวนมาก ซึ่งได้รจนาคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาทั้งภาษาบาลีและภาษาไทยล้านนาไว้เป็นมรดกอันล้ำค่า แสดงให้เห็นถึงความรุ่งเรืองทางปัญญาที่ไม่อาจมองข้ามได้
ล้านนาได้รจนาคัมภีร์บาลีจำนวนมาก ทั้งอรรถกถา (Commentaries), ฎีกา (Sub-commentaries), คัมภีร์ไวยากรณ์บาลี และพงศาวดารทางพุทธศาสนา สิ่งเหล่านี้สะท้อนถึง ความแตกฉานในภาษาบาลีและพระไตรปิฎก ของคณะสงฆ์ล้านนา ซึ่งเป็นหลักประกันความถูกต้องของพระธรรมวินัย
ชินกาลมาลีปกรณ์ (ชินกาลมาลินี) ผลงานชิ้นเอกของพระรัตนปัญญาเถระ นี่ไม่ใช่เพียงพงศาวดารของล้านนา แต่เป็นประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาที่ครอบคลุมตั้งแต่พุทธกาลในอินเดีย ศรีลังกา สุโขทัย ไปจนถึงล้านนา แสดงให้เห็นถึงวิสัยทัศน์อันกว้างไกลและสำนึกในความเป็นส่วนหนึ่งของจักรวาลพุทธอย่างแท้จริง
มังคลัตถทีปนี ผลงานของ พระสิริมังคลาจารย์ 
เป็นคัมภีร์อรรถกถาที่อธิบายพระมงคลสูตร (หลักธรรมแห่งความสุขความเจริญ) อย่างละเอียดลึกซึ้ง แสดงถึงความแตกฉานในพระปริยัติธรรม และเป็นเสมือน คู่มือการดำเนินชีวิต ของชาวล้านนาในยุคนั้น
พระพุทธศาสนาได้หล่อหลอมวรรณกรรมพื้นบ้านล้านนาจำนวนมาก เช่น ตำนานพระธาตุต่างๆ (เช่น ตำนานพระธาตุดอยสุเทพ, ตำนานพระธาตุหริภุญชัย) ที่มิใช่เพียงบันทึกเรื่องเล่า แต่เป็น "ตำนานแห่งศรัทธา" ที่ผูกโยงผู้คนเข้ากับสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และพระธาตุ ก่อให้เกิดความผูกพันทางจิตวิญญาณอย่างลึกซึ้ง ล้านนามีความผูกพันกับพระธาตุอย่างลึกซึ้ง มีการสร้างพระธาตุเจดีย์จำนวนมากเพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ และมีประเพณีการนมัสการพระธาตุสำคัญต่าง ๆ (เช่น พระธาตุดอยสุเทพ, พระธาตุหริภุญชัย) ซึ่งเป็นการจาริกแสวงบุญและแสดงความศรัทธา
พระพุทธศาสนาในล้านนา จึงมิได้เป็นเพียงพิธีกรรมหรือหลักคำสอนในคัมภีร์ แต่เป็นวิถีชีวิตที่แทรกซึมอยู่ในทุกอณูของสังคมและวัฒนธรรมชาวล้านนาอย่างกลมกลืน
การทำบุญเป็นกิจวัตรที่สำคัญยิ่ง แสดงถึงความเชื่อมั่นในเรื่องบุญ-บาปและภพภูมิอย่างลึกซึ้ง ไม่ว่าจะเป็นการตักบาตร ถวายทาน สร้างวัดวาอาราม ไปจนถึงการ บรรพชาสามเณร (อันเป็นที่นิยมอย่างยิ่งในล้านนา เพื่อสืบทอดพระศาสนาและเป็นกุศลแก่พ่อแม่) สิ่งเหล่านี้หล่อหลอมจิตวิญญาณให้เปี่ยมด้วยเมตตาธรรมและความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ในสังคม
วัดในล้านนาเป็นมากกว่าศาสนสถาน เป็น ศูนย์กลางชีวิตของชุมชน ทั้งด้านการศึกษา (โรงเรียนวัด), การรักษาพยาบาล, การพบปะสังสรรค์ และการจัดกิจกรรมทางสังคมและวัฒนธรรมต่าง ๆ พระสงฆ์มิได้เป็นเพียงผู้สอนธรรมะ แต่เป็นผู้ชี้นำทางจิตวิญญาณ เป็นที่พึ่ง และเป็นผู้รักษามรดกทางปัญญาและวัฒนธรรมของล้านนา
พระพุทธศาสนาในล้านนามีเอกลักษณ์ในการ ผสานรวมเข้ากับความเชื่อดั้งเดิม เช่น การนับถือผี (ผีบรรพบุรุษ, ผีบ้านผีเรือน) หรือคติเรื่องขวัญอย่างกลมกลืน การผสมผสานนี้ไม่ได้ทำให้พระธรรมเจือจาง แต่กลับทำให้พระธรรมเข้าถึงจิตใจผู้คนได้อย่างลึกซึ้ง และเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมที่งดงามและมีชีวิตชีวา
พระพุทธศาสนาในอาณาจักรล้านนาได้หล่อหลอมและพัฒนาขึ้นมาอย่างมีเอกลักษณ์ที่โดดเด่นเหนือยุคสมัยอื่นอย่างแท้จริง ซึ่งเป็นผลมาจากความเปิดกว้างทางปัญญาในการรับรองรับธรรมะหลากสาย โดยเฉพาะลังกาวงศ์สองสายที่เข้ามาเสริมสร้างความบริสุทธิ์และพลวัตทางปฏิบัติ
บทบาทอันโดดเด่นของพระเจ้าติโลกราช ผู้ทรงเป็นธัมมิกราชที่นำการสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งประวัติศาสตร์ ซึ่งแสดงถึงความเป็นศูนย์กลางทางปัญญาของล้านนา
พุทธศิลป์ล้านนาอันงดงามและเปี่ยมด้วยจิตวิญญาณ ทั้งพระพุทธรูปและสถาปัตยกรรม ที่เป็นผลงานการสร้างสรรค์อันยอดเยี่ยมของบรรพบุรุษ ความรุ่งเรืองทางวรรณกรรมและปัญญา ที่ผลิตพระสงฆ์นักปราชญ์และคัมภีร์สำคัญจำนวนมาก ซึ่งเป็นขุมทรัพย์ทางความรู้ของโลก การผนวกพระพุทธศาสนาเข้ากับวิถีชีวิตและวัฒนธรรมอย่างกลมกลืน ทำให้พระธรรมเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตของชาวล้านนา
ด้วยมรดกอันยิ่งใหญ่เป็นเครื่องยืนยันว่าล้านนาได้สร้างสรรค์อารยธรรมแห่งศรัทธาและปัญญาอันล้ำค่าไว้ให้แก่ศาสนาพุทธในประเทศไทยและโลก
**สมัยอยุธยา =
(พุทธศตวรรษที่ 20-23)
ไฟล์:วัดพระศรีสรรเพชญ์ อยุธยา เป็นวัดสำคัญที่สร้างอยู่ในพระราชวังหลวงในสมัยอยูธยา.jpg|5760px|thumb|right|วัดพระศรีสรรเพชญ์
ราชวงศ์ทั้ง 4 ที่เกี่ยวข้องกับการก่อตั้งและปกครองอยุธยา ได้แก่ ราชวงศ์อู่ทอง ราชวงศ์สุพรรณภูมิ ราชวงศ์สุโขทัย (ราชวงศ์พระร่วง ซึ่งเข้ามามีบทบาทในภายหลัง) และราชวงศ์ศรีธรรมมาโศกราช (หรือละโว้) ล้วนมีบทบาทสำคัญในการอุปถัมภ์และส่งเสริมพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะอย่างยิ่งการผสมผสานแนวคิดของพระพุทธศาสนาเข้ากับแนวคิดเทวราชาของขอม ทำให้สถานะของพระมหากษัตริย์มีความชอบธรรมและได้รับการยอมรับจากประชาชน ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยให้การเมืองภายในมีความมั่นคงในระดับหนึ่ง แม้จะมีการผลัดแผ่นดินบ่อยครั้ง แต่โครงสร้างพื้นฐานทางสังคมและศาสนายังคงเป็นหลักประกันความต่อเนื่องของอาณาจักร
อยุธยายกย่องพระพุทธศาสนาเถรวาทเป็นศาสนาหลัก แม้จะได้รับอิทธิพลจากพราหมณ์-ฮินดูและมหายานในระยะแรกเริ่มจากการรับอารยธรรมขอมและทวารวดี แต่เถรวาทลังกาวงศ์ก็ได้รับการฟื้นฟูและเป็นที่นิยมอย่างแพร่หลาย การปกครองยึดหลักทศพิธราชธรรม จักรวรรดิวัตร และราชสังคหวัตถุ ซึ่งล้วนเป็นพุทธธรรมที่กำหนดกรอบการปฏิบัติของพระมหากษัตริย์ในฐานะ "พระธรรมราชา" หรือ "พระโพธิสัตว์" ที่ต้องทรงมีบารมีและพิทักษ์ศีลธรรมจรรยาของบ้านเมือง นี่คือครั้งแรกที่แนวคิดนี้ได้รับการผนวกเข้ากับการปกครองอย่างเป็นรูปธรรมในราชอาณาจักรไทย
พระพุทธศาสนาเป็นกาวใจที่ยึดโยงผู้คนในอาณาจักรเข้าด้วยกัน สร้างสำนึกร่วมทางวัฒนธรรมและจิตวิญญาณ ความเชื่อในเรื่องบุญ บาป กรรม และการเวียนว่ายตายเกิด รวมถึงการยึดมั่นในพระรัตนตรัย ทำให้สังคมมีหลักยึดเหนี่ยวทางศีลธรรม ความเป็นปึกแผ่นนี้ แม้จะไม่ได้ช่วยให้ "ชนะสงครามเสมอไป" แต่ก็เป็นพลังสำคัญในการรวมจิตใจของผู้คนให้ฟื้นฟูและสร้างชาติขึ้นใหม่ได้ทุกครั้งที่ประสบวิกฤตการณ์ เช่น หลังการเสียกรุงครั้งที่สอง

ประวัติศาสตร์อยุธยาแบ่งเป็น 4 ช่วง ได้แก่
**อยุธยาช่วงที่หนึ่ง =
(พ.ศ. 1893 - 1991) 
การสถาปนากรุงศรีอยุธยาในปี พ.ศ. 1893 โดยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) มิใช่เพียงการก่อตั้งราชธานีใหม่ แต่เป็นการริเริ่มยุคสมัยแห่งการผสมผสานทางวัฒนธรรมและศาสนาครั้งใหญ่ในดินแดนสยาม ทรงตระหนักอย่างลึกซึ้งถึงบทบาทของพระพุทธศาสนาในการเป็น เครื่องมือแห่งอำนาจและความสามัคคี ในการก่อตั้งราชอาณาจักรใหม่ พระพุทธศาสนาในยุคนี้จึงถูกหล่อหลอมขึ้นภายใต้บริบทที่ซับซ้อน ทั้งจากความจำเป็นทางการเมืองและอิทธิพลทางอารยธรรมที่หลากหลาย ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่กำหนดทิศทางของพุทธศาสนาในสยามประเทศไปอีกสี่ศตวรรษ 
ศรีอยุธยาในปี พ.ศ. 1893 เป็นบริเวณที่ราบลุ่มอันอุดมสมบูรณ์และเป็นจุดยุทธศาสตร์สำคัญ จุดบรรจบของแม่น้ำสามสาย เมืองที่กำลังจะผงาดขึ้นเป็นศูนย์กลางอำนาจแห่งใหม่ มิใช่เรื่องง่ายดายที่จะรวมผู้คนจากหลากหลายวัฒนธรรมและเชื้อชาติให้เป็นหนึ่งเดียวภายใต้ธงเดียวกัน พระพุทธศาสนาจึงมิใช่เพียงศาสนา แต่คือ กลไกสำคัญ ในการสร้างความชอบธรรม สลายความขัดแย้ง และหล่อหลอมอัตลักษณ์ของผู้คนในดินแดนใหม่นี้
การที่ต้องช่วงชิงอิทธิพลกับอาณาจักรสุโขทัยทางตอนเหนือที่กำลังรุ่งเรืองด้วย พระพุทธศาสนาเถรวาทแบบลังกาวงศ์ ซึ่งเป็นที่ยอมรับว่าเป็นศาสนาที่บริสุทธิ์และเป็นสากลในยุคนั้น มีอุดมคติธรรมราชาที่งดงาม อยุธยาในฐานะ "ผู้มาใหม่" ย่อมต้องการสร้างความชอบธรรมให้ตนเองเทียบเท่า หรือเหนือกว่าสุโขทัย 
กรุงศรีอยุธยาเป็นเมืองท่าการค้าสำคัญที่ต้องการดึงดูดผู้คนหลากหลายเชื้อชาติ ทั้งมอญ, ลาว, เขมร, จีน, มลายู และแม้กระทั่งชาวตะวันตกในยุคหลังๆ การสร้างความเป็นอยุธยาจึงต้องมีแกนกลางที่แข็งแกร่ง 
เมื่ออยุธยาผงาดขึ้นบนพื้นที่ซึ่งเคยเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรละโว้ (ลพบุรี) อันได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมขอมมายาวนาน ดินแดนแห่งนี้จึงมิได้ว่างเปล่าจากความเชื่อ หากแต่เปี่ยมด้วยร่องรอยของ พุทธมหายานและศาสนาฮินดู ที่ฝังรากลึกในโครงสร้างสังคมและราชสำนัก การเข้ามาของเถรวาทจึงมิใช่การแทนที่โดยสมบูรณ์ แต่เป็นการทับซ้อนและสังเคราะห์อิทธิพลเหล่านี้อย่างชาญฉลาด อยุธยาเลือกที่จะไม่ปฏิเสธความเชื่อเดิมโดยสิ้นเชิง แต่ใช้วิธีหลอมรวมอย่างแนบเนียน โดยให้เถรวาทเป็นแกนหลัก แต่ยังคงรักษารูปแบบพิธีกรรมบางอย่างที่ผสมผสานความเชื่อเดิมไว้
อยุธยารับเอาพระพุทธศาสนาเถรวาทแบบลังกาวงศ์ ซึ่งรุ่งเรืองอย่างยิ่งในสุโขทัย มาเป็นศาสนาหลักของราชอาณาจักร การกระทำนี้มิได้เกิดจากศรัทธาเพียงอย่างเดียว หากแต่เป็นยุทธศาสตร์ทางการเมืองอันแยบยล เพื่อสร้างความชอบธรรมให้แก่ราชบัลลังก์ใหม่ที่ต้องเผชิญหน้ากับสุโขทัย ซึ่งมีสถานะเป็นอาณาจักรพุทธที่ได้รับการยอมรับในภูมิภาค การรับอุดมคติธรรมราชา และการอุปถัมภ์คณะสงฆ์สายอรัญวาสี ซึ่งเน้นความบริสุทธิ์และปฏิบัติจริง (เช่นที่ วัดป่าแก้ว/วัดใหญ่ชัยมงคล) จึงเป็นเครื่องมือในการดึงดูดผู้คนและพระสงฆ์ผู้ทรงคุณจากสุโขทัย รวมถึงสร้างบารมีทางจิตวิญญาณให้แก่ราชวงศ์ 
แม้เถรวาทจะได้รับการเชิดชูสูงสุด แต่ความเชื่อเดิมของชนพื้นเมืองและราชสำนักละโว้ที่นับถือพุทธมหายานและศาสนาฮินดู ยังคงมีอิทธิพลอย่างเห็นได้ชัดในพิธีกรรมหลวงและศิลปกรรม อยุธยามิได้ปฏิเสธอิทธิพลเหล่านี้โดยสิ้นเชิง หากแต่เลือกที่จะหลอมรวมอย่างแนบเนียน การสร้าง ปรางค์ (สถาปัตยกรรมที่ได้รับอิทธิพลจากขอมอย่างชัดเจนและสะท้อนคติไตรภูมิ/เขาพระสุเมรุ) เป็นประธานในวัดสำคัญ เช่น วัดพุทไธศวรรย์ เป็นตัวแทนของราชสำนักและคณะสงฆ์ที่ใกล้ชิดกับกษัตริย์ และ วัดมหาธาตุ เป็นตัวแทนของคณะสงฆ์ฝ่ายอรัญวาสี ซึ่งเน้นการปฏิบัติธรรมและมักได้รับการยกย่องเรื่องความบริสุทธิ์ การอุปถัมภ์ทั้งสองฝ่ายแสดงให้เห็นถึงวิสัยทัศน์ของกษัตริย์ที่ต้องการให้พุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองในทุกมิติ ทั้งปริยัติ (การศึกษา) และปฏิบัติ (การภาวนา) จึงเป็นประจักษ์พยานของการผสานสัญลักษณ์แห่งอำนาจศักดิ์สิทธิ์เดิมเข้ากับศูนย์กลางแห่งพระพุทธศาสนาเถรวาท นี่คือการสร้างความกลมกลืนและยอมรับ ในหมู่ชนชั้นนำและราษฎรเดิม เพื่อให้การสถาปนาราชธานีใหม่ดำเนินไปอย่างราบรื่น
สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 ทรงตระหนักอย่างถ่องแท้ว่า พระพุทธศาสนามิใช่เพียงหลักธรรม แต่คือเสาหลักแห่งความมั่นคง สำหรับอาณาจักรที่กำลังก่อตัว การสร้างวัดสำคัญ เช่น วัดพุทไธศวรรย์ (เชื่อว่าสร้างบนพื้นที่ประทับเดิมของพระองค์) และ วัดป่าแก้ว (วัดใหญ่ชัยมงคล)  จึงไม่ใช่แค่การทำบุญ หากคือการประกาศสัญลักษณ์แห่งอำนาจราชวงศ์ใหม่ และการสร้างจุดศูนย์รวมทางจิตวิญญาณให้แก่ราษฎร วัดเหล่านี้กลายเป็นหัวใจของราชธานีใหม่ ที่พระมหากษัตริย์ทรงใช้ในการแสดงบทบาทธรรมราชา และเป็นผู้อุปถัมภ์พุทธศาสนาอย่างแท้จริง ซึ่งเป็นรากฐานของการปกครองในเวลาต่อมา การสร้างวัดและถวายทานแด่คณะสงฆ์เป็นประจำ มิได้เป็นเพียงการแสดงศรัทธาส่วนพระองค์ แต่เป็นการ สร้างความชอบธรรมและบารมีให้แก่ราชวงศ์ ในฐานะอุปถัมภกพระศาสนาซึ่งเป็นแนวคิดที่สืบทอดมาตั้งแต่สุโขทัย
การจัดระเบียบคณะสงฆ์ในอยุธยาตอนต้น แม้จะยังไม่ซับซ้อนเท่าในยุคหลัง แต่ก็เริ่มวางรากฐานโครงสร้างที่จำเป็นต่อการธำรงรักษาพระศาสนา เช่น การแต่งตั้งพระสังฆราช การมีผู้นำคณะสงฆ์ระดับสูงสุดในราชธานี ย่อมเป็นกลไกสำคัญในการควบคุมดูแลความเรียบร้อย และเป็นตัวเชื่อมโยงระหว่างคณะสงฆ์กับราชอำนาจ
การแบ่งคณะสงฆ์เป็นสองฝ่ายหลัก ได้แก่ อรัญวาสี (พระป่า) ซึ่งเน้นการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน และ คามวาสี (พระเมือง) ซึ่งเน้นการศึกษาพระปริยัติธรรมและเผยแผ่ในชุมชน ยังคงเป็นโครงสร้างหลักที่สืบทอดจากสุโขทัย การมีทั้งสองฝ่ายนี้เป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่งในยุคสร้างชาติ ฝ่ายอรัญวาสีเป็นผู้สร้างบารมีทางจิตวิญญาณและความน่าเชื่อถือให้แก่ศาสนา ส่วนฝ่ายคามวาสีเป็นกลไกสำคัญในการบริหารจัดการศาสนกิจและปลูกฝังคำสอนในหมู่ประชาชน
ศิลปะในยุคอยุธยาตอนต้น หรือ ศิลปะอู่ทอง เป็นประจักษ์พยานที่ไม่อาจโต้แย้งได้ถึง การปะทะสังสรรค์และการหลอมรวมทางวัฒนธรรม อันนำมาซึ่งรูปแบบศิลปะที่เป็นเอกลักษณ์ของอยุธยา
พระพุทธรูปศิลปะอู่ทองมิได้ถอดแบบจากสุโขทัยโดยตรง หากแต่แสดงการผสมผสานอิทธิพลจาก ศิลปะทวารวดีและขอม ซึ่งให้ความรู้สึกแข็งแรงและเด็ดเดี่ยว เข้ากับความสง่างามแบบสุโขทัย พระพักตร์มักเป็นรูปไข่หรือค่อนข้างยาว พระรัศมีเป็นเปลว หรือเป็นแบบก้นหอยขนาดเล็ก พระขนงโก่ง พระเนตรเหลือบต่ำ พระโอษฐ์บางเล็กน้อย ความสง่าผ่าเผยนี้สะท้อนถึง พลวัตของการสร้างสรรค์ ที่ช่างอยุธยาต้องเผชิญหน้ากับความหลากหลายทางศิลปะและพยายามสังเคราะห์ขึ้นเป็นรูปแบบใหม่ เพื่อให้เป็นที่ยอมรับในบริบทที่แตกต่างออกไปจากแบบเดิม เพื่อสร้างเอกลักษณ์พุทธศิลป์ที่เป็นของอยุทธยาไม่ใช่สุโขทัย และมักสร้างในปางมารวิชัยเป็นส่วนใหญ่ ซึ่งสะท้อนถึงการเอาชนะมารและอุปสรรค เหมาะสมกับบริบทของอาณาจักรที่กำลังก่อร่างสร้างตัว
การสร้างปรางค์ประธานในวัดสำคัญ เป็นสิ่งบ่งชี้ที่ชัดเจนถึงการรับเอาคติความเชื่อเรื่องเขาพระสุเมรุจากศาสนาฮินดูและพุทธมหายานของขอมมาผสมผสาน เป็นการสร้างความยิ่งใหญ่และน่าเกรงขาม ให้แก่ราชธานีใหม่ ซึ่งปรางค์นั้นเป็นสัญลักษณ์แห่งอำนาจศักดิ์สิทธิ์ที่ผู้คนคุ้นเคย ในขณะที่เจดีย์ทรงระฆังแบบเถรวาทก็ยังคงปรากฏอยู่ แสดงการสืบทอดจากสุโขทัยและลังกา แต่เริ่มมีการปรับสัดส่วนให้สูงเพรียวขึ้นเล็กน้อย แสดงถึงการผสานความเชื่อเก่าเข้ากับความเชื่อใหม่ เพื่อสร้างอัตลักษณ์แห่งตนที่ทรงพลังและมั่นคง 
รูปแบบศิลปะในยุคอู่ทองที่แสดงการผสมผสานของศิลปะทวารวดี ขอม และสุโขทัยอย่างชัดเจนในพระพุทธรูป และการปรากฏของปรางค์ในวัดสำคัญ เป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ของการประนีประนอมทางวัฒนธรรม
พระพุทธศาสนาในอยุธยาตอนต้นมิได้เป็นเพียงหลักคำสอน แต่เป็น เครื่องมือทางสังคมและวัฒนธรรม ที่สำคัญยิ่งในการสร้างความสามัคคีและหลอมรวมผู้คนจากหลากหลายภูมิหลังให้กลายเป็นชาวอยุธยา
การที่กษัตริย์ทรงเป็นอุปถัมภกและส่งเสริมพระพุทธศาสนาอย่างแข็งขัน ทำให้พระธรรมคำสอนกลายเป็นแกนกลางทางวัฒนธรรม ที่ช่วยรวมผู้คนจากหลากหลายชนชาติและวัฒนธรรมย่อยให้เข้ามาอยู่ภายใต้ร่มเงาของอาณาจักรอยุธยาได้อย่างมีประสิทธิภาพ
การทำบุญ การฟังธรรม และการประกอบพิธีกรรมทางศาสนา เป็นส่วนสำคัญของวิถีชีวิตชาวอยุธยา กิจกรรมเหล่านี้มิใช่เพียงการสะสมบุญ แต่ยังเป็นการ สร้างความผูกพันทางสังคม และตอกย้ำความเป็นพุทธศาสนิกชนของชาวอยุธยาอย่างลึกซึ้ง
หลักธรรมทางพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะเรื่องกฎแห่งกรรมและศีลธรรม ได้เริ่มมีอิทธิพลต่อการกำหนดค่านิยมและแนวทางการประพฤติปฏิบัติในสังคม เป็นรากฐานสำคัญของการวางระบบกฎหมายและสร้างความสงบเรียบร้อยในอาณาจักรที่กำลังเติบโต
พระพุทธศาสนาในอยุธยาตอนต้นจึงมีเอกลักษณ์ที่ไม่อาจเหมือนยุคใด นั่นคือการก่อร่างสร้างศรัทธาบนผืนแผ่นดินที่เต็มไปด้วยการปะทะสังสรรค์ทางอารยธรรมและทางการเมือง ความจริงที่ปรากฏคือ
อยุธยามิอาจเลือกรับเพียงสิ่งเดียว หากต้องยอมรับความหลากหลายและหลอมรวมมันเข้าด้วยกันอย่างชาญฉลาด เพื่อให้เกิดความมั่นคงของราชอาณาจักร บทบาทของกษัตริย์ที่มิใช่เพียงผู้นำทางโลก หากแต่เป็นผู้สร้างแกนกลางทางจิตวิญญาณให้แก่ผู้คน
พุทธศิลป์แห่งการปรับตัว ความงามที่เกิดขึ้นจากการสังเคราะห์ มิใช่การลอกเลียนแบบ
เหมือนพระพุทธศาสนาในอยุทธยา ดุจเพชรที่ยัง ก้อนอัญมณีดิบที่ยังต้องเจียระไนให้เสร็จสมบูรณ์ และเป็นเอกลักษณ์ของตนเท่านั้น ภายใต้แรงกดดันจากทุกทิศทาง ซึ่งท้ายที่สุดแล้วได้สร้างสรรค์ความเป็นอยุธยา ที่แตกต่างและโดดเด่นอย่างที่ไม่มีอาณาจักรใดเคยทำได้มาก่อน เป็นความจริงอันงดงามที่สะท้อนถึงปัญญา ความยืดหยุ่น และความมุ่งมั่นของบรรพชนในการธำรงพุทธธรรมไว้ในดินแดนแห่งนี้
**อยุธยาช่วงที่สอง =
( พ.ศ. 1991 - 2031)
สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ทรงเป็นอัครมหาบุรุษ ที่พลิกโฉมอยุธยา ทรงมองการณ์ไกลว่าความมั่นคงของชาติมิได้อยู่ที่ดาบเท่านั้น หากอยู่ที่ ความผาสุกของพสกนิกร ซึ่งต้องมีพระธรรมเป็นเครื่องค้ำจุน
ทรงจัดระเบียบคณะสงฆ์ให้เป็นระบบแบบแผนที่ไม่เคยมีมาก่อน มีการกำหนด สมณศักดิ์ และ ศักดินา แก่พระสงฆ์ เสมือนเป็นส่วนหนึ่งของกลไกรัฐ นี่มิใช่การควบคุมเพื่อกดขี่ แต่เป็นการ ยกระดับสถานะ และ สร้างความมีระเบียบวินัย ให้แก่ผู้ทรงศีล เพื่อให้คณะสงฆ์สามารถเป็นที่พึ่งทางใจได้อย่างแท้จริงแก่ประชาชนทั่วหล้า เมื่อพระสงฆ์เป็นผู้บริสุทธิ์และมีระเบียบ ย่อมนำมาซึ่งความศรัทธาอันมั่นคงของมหาชน อันเป็นรากฐานแห่งความสงบสุขในสังคม
การที่พระองค์ทรงผนวชเป็นพระภิกษุ ณ วัดจุฬามณี มิใช่แค่การแสดงศรัทธาส่วนพระองค์ หากคือการประกาศอุดมคติธรรมราชาที่สมบูรณ์แบบ ให้ประจักษ์แก่สายตาโลก การที่พระมหากษัตริย์ผู้สูงสุดทรงลดพระองค์ลงสู่ผ้ากาสาวพัสตร์ แสดงให้เห็นถึงพระปรีชาญาณอันลึกซึ้งในสัจธรรม นำมาซึ่งความเลื่อมใสศรัทธาอย่างสูงสุดจากประชาชนทุกคน ผู้ที่ได้เห็นย่อมเกิดปีติยินดีในพระราชจริยวัตรอันงดงามนี้
ในยุคนี้ พระพุทธศาสนาได้แปรเปลี่ยนจากหลักคำสอนที่แยกส่วน สู่รากฐานอันมั่นคงของระบบกฎหมายและค่านิยมสังคม ที่นำมาซึ่งความยุติธรรมและความปลอดภัยในชีวิต
กฎหมายที่รวบรวมและพัฒนาขึ้นในสมัยอยุธยาตอนกลาง โดยเฉพาะ กฎหมายตราสามดวง  ล้วนมีหลักกรรมและศีลธรรมทางพุทธศาสนาเป็นแก่นสาร เมื่อกฎหมายอิงหลักธรรม ผู้คนย่อมรับรู้ว่าการกระทำชั่วไม่เพียงผิดกฎหมายบ้านเมือง แต่ยังผิดศีลธรรมและจะได้รับผลกรรมในภพหน้า ทำให้เกิด ความเกรงกลัวต่อบาปและการละเว้นความชั่วในสังคมอย่างกว้างขวาง สังคมจึงอยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข ปราศจากความหวาดระแวงและได้รับความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน
คติความเชื่อเรื่อง บุญ-บาป และ ภพภูมิ ได้ซึมซาบเข้าสู่จิตวิญญาณของชาวอยุธยาอย่างลึกซึ้ง การทำบุญ สร้างวัด ถวายทาน และการบวชเรียน (โดยเฉพาะลูกชายบวชทดแทนคุณบิดามารดา) กลายเป็นวิถีชีวิตที่นำมาซึ่ง ความปีติสุข มิใช่เพียงความเชื่อส่วนบุคคล แต่เป็นการสร้าง เครือข่ายแห่งความดีงามในสังคม การแข่งขันกันสร้างบุญย่อมนำมาซึ่งความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ความสามัคคีและความสุขร่วมกันของชุมชน
ศิลปะในอยุธยาตอนกลางได้คลี่คลายสู่ รูปแบบที่เป็นเอกลักษณ์ของอยุธยาอย่างสมบูรณ์ แสดงออกถึงความมั่นคง ความรุ่งเรือง และความงดงามแห่งศรัทธาที่ชวนให้ผู้คนต้องหยุดชื่นชม
พระพุทธรูปในยุคนี้ผสมผสานความสง่างามแบบสุโขทัยเข้ากับความแข็งแรงของอู่ทอง พระพักตร์เรียว พระรัศมีเป็นเปลว สะท้อนถึงความสงบนิ่งอันบริสุทธิ์และพลังแห่งพุทธบารมีที่คุ้มครองแผ่นดิน การได้เห็นพุทธศิลป์แบบนี้ย่อมนำมาซึ่งความสงบใจ ความปีติ และความรู้สึกปลอดภัย
ปรางค์ประธานในวัดหลวงที่สูงชะลูดขึ้น ประดับตกแต่งอย่างวิจิตรบรรจง มิใช่แค่สิ่งก่อสร้าง แต่คือการแสดงออกถึงศรัทธาอันมิรู้จบของกษัตริย์และประชาชน ที่มุ่งมั่นจะสร้างพุทธสถานให้ยิ่งใหญ่วิจิตรบรรจงดุจสรวงสวรรค์บนดิน

การศึกษาพระพุทธศาสนาในยุคนี้มีความเข้มข้นและแพร่หลาย ทำให้เกิดการสร้างสรรค์องค์ความรู้ที่เป็นมรดกอันล้ำค่า แสดงถึงวิสัยทัศน์อันชาญฉลาดของกษัตริย์ในการส่งเสริมปัญญาให้เกิดมีขึ้นในหมู่ประชาชน
สมเด็จพระเจ้าทรงธรรมกษัตริย์นักปราชญ์ ผู้มอบวรรณกรรมอมตะ พระองค์ทรงเป็นกษัตริย์ผู้ทรงผนวชมาก่อน ทำให้ทรงมีความรู้และศรัทธาอย่างลึกซึ้ง การที่ทรงมีพระราชดำริให้ชำระพระไตรปิฎก และทรงเป็นผู้รจนามหาชาติคำหลวง คือมรดกทางปัญญาอันยิ่งใหญ่ ที่ทำให้คนไทยทุกคนเข้าถึงหลักธรรมอันลึกซึ้งได้อย่างไพเราะงดงาม มหาชาติคำหลวงมิใช่เพียงวรรณกรรม แต่คือคำสอนที่มีชีวิต ที่หล่อเลี้ยงจิตใจผู้คนให้เต็มเปี่ยมด้วยเมตตาธรรมและความเสียสละ ผู้ได้อ่านหรือฟังย่อมเกิดความปีติในความงดงามของภาษาและสัจธรรมที่บรรจุอยู่
การที่สมเด็จพระเจ้าทรงธรรมทรงค้นพบและสร้างมณฑปครอบรอยพระพุทธบาทที่สระบุรี ได้เปลี่ยนสถานที่แห่งนี้ให้กลายเป็น ศูนย์กลางการจาริกแสวงบุญที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งในสยาม ดึงดูดผู้คนจากทั่วสารทิศให้มานมัสการ ด้วยศรัทธาอันแรงกล้า สร้างแรงบันดาลใจทางศาสนา ให้แก่ประชาชน กระตุ้นให้เกิดความศรัทธา และเป็นกลไกในการรวมผู้คนให้เข้ามาอยู่ภายใต้ร่มเงาแห่งพระพุทธศาสนาของอยุธยา  
พระพุทธศาสนาในอยุธยาตอนกลางจึงมิใช่เพียงแค่การดำรงอยู่ แต่คือพลังขับเคลื่อนอันมหาศาล ที่ถูกนำพาโดย พระปรีชาสามารถอันล้ำเลิศของพระมหากษัตริย์และจิตวิญญาณแห่งศรัทธาของปวงชน
นี่คือยุคสมัยที่แสดงให้เห็นถึงความอัจฉริยะอันน่าทึ่งของบรรพบุรุษไทย ในการใช้พระพุทธศาสนาเป็นโครงสร้างแห่งระเบียบ นำมาซึ่งความสงบสุขและความปลอดภัยในสังคม เป็นรากฐานแห่งกฎหมาย สร้างความยุติธรรมและความมั่นคงในชีวิต เป็นแหล่งกำเนิดความงาม สร้างสรรค์พุทธศิลป์ที่ประจักษ์แก่สายตาโลก เป็นบ่อเกิดแห่งปัญญา มอบวรรณกรรมและองค์ความรู้ที่หล่อเลี้ยงจิตวิญญาณของผู้คนในสังคม
ความจริงที่ปรากฏชัดคือพระพุทธศาสนาในอยุธยาตอนกลางได้หล่อหลอมให้ชีวิตผู้คนเต็มเปี่ยมไปด้วยความสุข ความเจริญรุ่งเรือง และความปลอดภัย เป็นยุคที่ธรรมะได้แผ่ซ่านไปทั่วทุกอณูของอาณาจักร สร้างสรรค์อารยธรรมอันยิ่งใหญ่ที่ยังคงส่งอิทธิพลมาถึงในปัจจุบัน
**อยุธยาช่วงที่สาม =
(พ.ศ. 2173 - 2275) 
ราชสำนักอยุธยายังคงให้ความสำคัญกับการทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาเป็นอย่างยิ่ง ดังจะเห็นได้จากการสร้างและบูรณปฏิสังขรณ์วัด แม้จะไม่มีหลักฐานการสร้างวัดขนาดใหญ่เทียบเท่าสมัยก่อนหน้ามากนัก แต่ก็มีการบูรณปฏิสังขรณ์วัดสำคัญหลายแห่ง พระเจ้าแผ่นดินยังคงทรงใช้จ่ายงบประมาณในการทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา เช่น การสร้างและปฏิสังขรณ์วัดวาอาราม 
พระมหากษัตริย์ทรงอุปถัมภ์คณะสงฆ์ และพระสงฆ์ยังคงได้รับการยกย่องและศรัทธาจากบุคคลทุกชนชั้น (หลักฐานจากเอกสารที่กล่าวถึงบทบาทของพระสงฆ์) บทบาทของพระสงฆ์ไม่ได้จำกัดอยู่แค่การสอนธรรมะ แต่ยังรวมถึงการเป็นที่ปรึกษา การไกล่เกลี่ยข้อพิพาท และเป็นผู้นำในการประกอบพิธีกรรม
มีการส่งเสริมให้มีการศึกษาพระไตรปิฎก ดังปรากฏหลักฐานว่าในสมัยพระเจ้าทรงธรรม (ก่อนหน้านี้เล็กน้อย) ได้โปรดให้สร้างพระไตรปิฎกไว้จบบริบูรณ์ และเผดียงพระสงฆ์เข้าไปเรียนพระไตรปิฎกในมหาปราสาท ซึ่งเป็นแนวปฏิบัติที่สืบเนื่องมา 
ในสมัยนี้มีวรรณคดีพุทธศาสนาที่เหลือมาถึงปัจจุบันจำนวนมาก ส่วนใหญ่เป็นของแต่งในสมัยพระเจ้าปราสาททอง, พระนารายณ์มหาราช, และพระเพทราชา ซึ่งมักเป็นหนังสือแปลหรือแต่งเป็นภาษาไทย ไม่ปรากฏเป็นคัมภีร์ภาษามคธ (บาลี) มากนัก สะท้อนให้เห็นการถ่ายทอดความรู้ทางพระพุทธศาสนาสู่สาธารณชนในภาษาที่เข้าใจง่ายขึ้น
วรรณกรรมทางพระพุทธศาสนา มีการสร้างสรรค์วรรณกรรมพุทธศาสนาเป็นภาษาไทยจำนวนมาก เช่น พระมาลัยคำหลวง (แม้จะนิพนธ์หลังยุคนี้เล็กน้อย แต่สะท้อนคตินิยมที่สืบเนื่อง) ซึ่งแสดงถึงเป็นการปรับตัวเพื่อให้พุทธธรรมเข้าถึงประชาชนทั่วไปมากขึ้น แทนที่จะจำกัดอยู่แค่ในวงของสงฆ์ที่ศึกษาบาลี แสดงถึงความพยายามในการธำรงรักษาพระพุทธศาสนาผ่านการถ่ายทอดความรู้ด้วยภาษาที่เข้าใจง่ายสู่ประชาชนทั่วไป
พระพุทธศาสนายังคงเป็นแกนหลักของวิถีชีวิตประชาชนในทุกชนชั้น วัดยังคงเป็นสถานที่ศึกษาสำหรับเด็กชาย และการบวชเรียนเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตเพื่อการศึกษาและการขัดเกลาจิตใจ  พระภิกษุเป็นผู้สอนหนังสือแก่ราษฎรทั่วไป
พระพุทธศาสนาผูกพันกับขนบธรรมเนียมประเพณีและวัฒนธรรมทางสังคมที่สั่งสมมา มีการใช้พุทธธรรมมาสอนคนให้รู้จักบาปบุญคุณโทษ เช่น หนังสือพระมาลัยคำหลวง (แม้จะนิพนธ์โดยเจ้าฟ้าธรรมธิเบศในสมัยหลังรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ แต่ก็สะท้อนคตินิยมที่สืบเนื่อง) ซึ่งปัจจุบันยังคงมีประเพณีสวดพระมาลัยหน้าศพ 
พระสงฆ์เข้าไปมีบทบาทในการประยุกต์หลักธรรมในพระพุทธศาสนาไปสั่งสอนประชาชนตามความเหมาะสม เช่น ทาน ศีล ภาวนา นอกจากนี้ พระสงฆ์ยังมีบทบาทในการแก้ไขวิกฤติภายในอาณาจักรและในภัยสงคราม
งานพุทธศิลป์ การสร้างพระพุทธรูปยังคงเป็นไปอย่างต่อเนื่อง แต่รูปแบบอาจมีความประณีตและเน้นรายละเอียดมากขึ้น มีอิทธิพลจากศิลปะจีนหรือตะวันตกปะปนอยู่บ้างในบางชิ้นงาน แสดงให้เห็นถึงการเปิดรับวัฒนธรรมภายนอกมากขึ้น
พบหลักฐานว่าวัดต่างๆ ในสมัยนั้นมีการจัดวางพระพุทธรูปล้อมรอบพระบรมธาตุ ซึ่งสื่อถึงคติพุทธเรื่องพระพุทธเจ้าองค์อื่นๆ ในอดีต ไม่ใช่เฉพาะพระพุทธเจ้าศากยโคดมเท่านั้น 
ยุคอยุธยาตอนปลาย เป็นช่วงที่การค้าและปฏิสัมพันธ์กับชาวต่างชาติ โดยเฉพาะชาติตะวันตก มีความเข้มข้นขึ้น นำมาซึ่งความท้าทายใหม่ๆ ต่อพระพุทธศาสนา
ในรัชสมัยสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ มิชชันนารีคาทอลิก คือ มุขนายกหลุยส์ ลาโน ได้พิมพ์เผยแพร่หนังสือชื่อ ปุจฉาวิสัชนา ซึ่งมีเนื้อหาเปรียบเทียบศาสนาคริสต์กับพระพุทธศาสนา และดูหมิ่นพระพุทธศาสนา การกระทำนี้สร้างความไม่พอใจให้กับราชการไทย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระถึงกับต้องเรียกบาทหลวง 3 คนมาตักเตือน และมีพระราชบัญญัติห้ามมิให้เขียนหนังสือคาทอลิกเป็นภาษาสยามและบาลี, ห้ามประกาศศาสนาคาทอลิกแก่ชาวสยาม มอญ และลาว รวมถึงห้ามโต้แย้งศาสนาของชาวสยาม การเข้ามาของมิชชันนารีคาทอลิกและเหตุการณ์ ปุจฉาวิสัชนา ถือเป็นการเผชิญหน้าทางศาสนาครั้งสำคัญที่ไม่เคยเกิดขึ้นอย่างชัดเจนในยุคก่อนหน้า ราชสำนักต้องออกกฎหมายเพื่อปกป้องพระพุทธศาสนาอย่างเป็นทางการ ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความตระหนักถึงภัยคุกคามทางศาสนาที่เพิ่มขึ้น
**อยุธยาช่วงที่สี่ =
(พ.ศ. 2275 - 2310) 
พระมหากษัตริย์ที่ทรงมีบทบาทมากในยุคนี้ ได้แก่ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ เสวยราช เมื่อ พ.ศ. 2275 การบวชเรียนกลายเป็นประเพณีที่ปฏิบัติสืบต่อกันมาถึงยุคหลัง ถึงกับกำหนดให้ผู้ที่จะเป็นขุนนาง มียศถาบรรดาศักดิ์ต้องเป็นผู้ที่ผ่านการบวชเรียนมาเท่านั้น จึงจะทรงแต่งตั้งตำแหน่งหน้าที่ให้ ในสมัยนี้ได้ส่งพระภิกษุเถระชาวไทยไปฟื้นฟูพุทธศาสนาในประเทศลังกาตามคำทูลขอของกษัตริย์ลังกา เมื่อ พ.ศ. 2296 จนทำให้พุทธศาสนากลับเจริญรุ่งเรืองในลังกาอีกครั้ง จนถึงปัจจุบัน และเกิดนิกายของคณะสงฆ์ไทยขึ้นในลังกา ชื่อว่านิกายสยามวงศ์ นิกายนี้ยังคงมีอยู่ถึงปัจจุบัน
รัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ (พ.ศ. 2275 – 2301) และสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ (พ.ศ. 2301 – 2310) เป็นช่วงเวลาที่พระพุทธศาสนามีการทำนุบำรุงศาสนาอย่างเข้มแข็งโดยพระมหากษัตริย์ควบคู่ไปกับสัญญาณของความวุ่นวายทางการเมืองที่จะนำพระพุทธศาสนาในอยุทธยาไปสู่การล่มสลายพร้อมกับอาณาจักรอยุทธยา
ในยุคนี้ พระมหากษัตริย์ยังคงทรงเป็นองค์อัครศาสนูปถัมภกที่สำคัญยิ่งต่อพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็น "พระธรรมราชา" และเป็นยุครุ่งเรืองสุดท้ายของกรุงศรีอยุธยา พระองค์ทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาอย่างจริงจังและครอบคลุมหลายด้าน
มีการปฏิสังขรณ์วัดสำคัญหลายแห่ง อาทิ วัดพระศรีสรรเพชญ์, วัดพระราม, วัดภูเขาทอง, วัดกุฎีดาว, วัดจันทร์สุวรรณโพธิธาราม และวัดศรีโพธิ์ ซึ่งสะท้อนถึงความมั่งคั่งและศรัทธาของพระองค์ที่มีต่อพุทธศาสนา
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศทรงมีนโยบายให้ผู้ที่จะเป็นขุนนางหรือมียศถาบรรดาศักดิ์ต้องผ่านการบวชเรียนมาก่อน สิ่งนี้ทำให้ค่านิยมการบวชเรียนแพร่หลายและกลายเป็นประเพณีปฏิบัติที่สืบทอดมาถึงยุคหลัง ช่วยส่งเสริมสถานะของพระสงฆ์และการศึกษาพระปริยัติธรรม
แม้จะไม่มีหลักฐานชัดเจนว่ามีการสังคายนาพระไตรปิฎกอย่างเป็นทางการในสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ แต่ก็เชื่อว่ามีการชำระและคัดลอกพระไตรปิฎกและคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาต่างๆ เพื่อรักษาพระธรรมวินัย
บทบาทที่โดดเด่นและเป็นเอกลักษณ์ที่สุดของรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ในปี พ.ศ. 2295 (หรือ พ.ศ. 2294 ตามการนับแบบไทย) พระเจ้ากิตติราชสิงหะแห่งลังกาได้ส่งทูตมาขอพระสงฆ์จากกรุงศรีอยุธยาไปช่วยฟื้นฟูพระพุทธศาสนาในศรีลังกาที่เสื่อมโทรมลง พระองค์จึงโปรดให้พระอุบาลีมหาเถระจากวัดธรรมิกราช พร้อมด้วยพระสงฆ์อีกหลายรูป เดินทางไปยังศรีลังกา และเป็นผู้ประดิษฐานนิกายสยามวงศ์ (Siam Nikaya) ซึ่งยังคงเป็นนิกายหลักในศรีลังกาจนถึงปัจจุบัน เหตุการณ์นี้แสดงให้เห็นถึงความรุ่งเรืองทางพระพุทธศาสนาของอยุธยาในระดับนานาชาติ การเผยแผ่พระพุทธศาสนาไปยังศรีลังกา (สยามวงศ์) นี่คือจุดสูงสุดของความรุ่งเรืองทางพุทธศาสนาของอยุธยา ที่ไทยสามารถเป็นศูนย์กลางในการฟื้นฟูพุทธศาสนาให้กับประเทศเพื่อนบ้าน ซึ่งไม่เคยเกิดขึ้นในยุคสมัยใดมาก่อน และเป็นมรดกทางศาสนาที่ยังคงอยู่จนถึงปัจจุบัน
ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ แม้จะเป็นช่วงปลายที่บ้านเมืองระส่ำระสาย แต่พระองค์ก็ยังทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาอยู่บ้าง เช่น การโปรดให้หล่อพระพุทธรูปขนาดเท่าพระองค์และนำไปประดิษฐานที่วัดวิหารหลวงวัดพระศรีสรรเพชญ์ รวมถึงการสร้างพระอาราม 2 แห่งคือ วัดละมุด และวัดครุฑธาราม
ในช่วงต้นของยุคนี้ โดยเฉพาะสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ สังฆมณฑลยังคงมีความเข้มแข็งและได้รับการสนับสนุนอย่างดีจากพระมหากษัตริย์ การบวชเรียนเป็นที่นิยม และพระสงฆ์มีบทบาทสำคัญในการเผยแผ่และรักษาพระพุทธศาสนา ดังจะเห็นได้จากการที่พระสงฆ์ไทยสามารถไปฟื้นฟูพระพุทธศาสนาในศรีลังกาได้สำเร็จ

ยุคอยุธยาปลายยังคงเป็นช่วงที่ศิลปกรรมและวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนามีความเจริญรุ่งเรือง โดยเฉพาะในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
วัดวาอารามที่ได้รับการบูรณปฏิสังขรณ์และสร้างขึ้นใหม่ในยุคนี้ยังคงสะท้อนถึงรูปแบบสถาปัตยกรรมแบบอยุธยาตอนปลายที่มีความประณีตงดงาม มีการผสมผสานอิทธิพลต่างๆ โดยเฉพาะรูปแบบมุขเด็จและมุขโถง ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของยุคนี้
พระพุทธรูปทรงเครื่องแบบพระมหากษัตริย์ทั้งแบบทรงเครื่องใหญ่และทรงเครื่องน้อย เป็นเอกลักษณ์สำคัญของพุทธศิลป์ในยุคนี้ แสดงถึงการผสมผสานระหว่างพุทธลักษณะกับเครื่องทรงกษัตริย์ แสดงถึงพระราชอำนาจและบุญบารมี นอกจากนี้ยังมีพระพุทธรูปปางต่างๆ ทั้งปางมารวิชัย ปางสมาธิ ปางไสยา เป็นต้น พระพุทธรูปทรงเครื่องแบบพระมหากษัตริย์ที่รุ่งเรืองสูงสุดในยุคนี้ แสดงถึงการผสานความเชื่อทางพุทธศาสนาเข้ากับแนวคิดเทวราชาของกษัตริย์ เป็นเอกลักษณ์เฉพาะของพุทธศิลป์อยุธยาตอนปลาย
การเขียนภาพจิตรกรรมฝาผนังในพุทธสถานยังคงดำเนินอยู่ โดยมีลวดลายกระหนกที่อ่อนช้อยพลิ้วไหว ซ้อนกันเป็นชั้นๆ ปลายกนกสะบัดบิดไปมาราวกับธรรมชาติของเถาไม้และใบไม้
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศทรงพระราชนิพนธ์วรรณกรรมทางพระพุทธศาสนาหลายเรื่อง เช่น โคลงชะลอพระพุทธไสยาสน์วัดป่าโมก และวรรณกรรมอื่นๆ ที่สะท้อนคติธรรมทางพุทธศาสนา เช่น โคลงพาลีสอนน้อง โคลงราชสวัสดิ์ โคลงทศรถสอนพระราม เป็นต้น นอกจากนี้ ยังมีวรรณกรรมสำคัญที่ได้รับอิทธิพลจากพุทธศาสนา เช่น พระมาลัยคำหลวง ซึ่งเป็นที่นิยมในหมู่ประชาชน
แม้จะมีการทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาอย่างเข้มแข็งในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ แต่ในช่วงปลายสุดของอาณาจักรในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ สัญญาณของความเสื่อมโทรมก็เริ่มชัดเจน
การแย่งชิงอำนาจภายในราชสำนัก ความอ่อนแอของผู้นำ และการฉ้อราษฎร์บังหลวง ทำให้ประเทศชาติอ่อนแอลง 
การทำสงครามกับพม่าอย่างต่อเนื่องและรุนแรง นำไปสู่การเสียกรุงครั้งที่สองในปี พ.ศ. 2310 ซึ่งส่งผลกระทบอย่างร้ายแรงต่อพระพุทธศาสนา วัดวาอารามถูกทำลาย พระไตรปิฎกและคัมภีร์ถูกเผา พระสงฆ์แตกฉานซ่านเซ็น และพุทธศิลปกรรมจำนวนมากได้รับความเสียหายจากการเผาทำลาย
**สมัยธนบุรี =
(พ.ศ. 2310 - 2325)
ไฟล์:(2022) พระบรมมหาราชวังและวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร (34).jpg|right|thumb|พระแก้วมรกต
ในยุคนี้นับเป็นยุคแห่งความเสื่อมของพุทธศาสนาอีกสมัยหนึ่ง คือ นับแต่พระยาตาก (สิน)ได้ชักนำคนไทยหนีฝ่าทัพพม่าออกจากกำแพงพระนครศรีอยุธยาจนกรุงศรีอยุธยาถูกพม่าตีแตกในปี พ.ศ. 2310แล้ว  พม่าได้ทำลายบ้านเมืองจนเสียหายย่อยยับ ล้างผลาญชีวิตคน ปล้นเอาทรัพย์สินมีค่าทั้งหมด กวาดต้อนประชาชนแม้กระทั่งพระสงฆ์ไปเป็นเชลยเป็นจำนวนมาก วัดวาอารามถูกเผาทำลาย ครั้นต่อมาพระยาตาก (สิน) ได้สถาปนาขึ้นเป็นกษัตริย์และตั้งราชธานีใหม่ คือ กรุงธนบุรีแล้ว ได้ทำนุบำรุงพระศาสนา และได้ชำระวงการศาสนาใหม่ ลงโทษสมณะที่กระทำความชั่วอันไม่สมกับความเป็นสมณะ ด้วยวิธีการต่าง ๆ เมื่อเปลี่ยนแปลงราชวงศ์ ในปีพ.ศ. 2322 เจ้าพระยาจักรี (ทองด้วง) ก็ได้ อัญเชิญพระแก้วมรกตจากเวียงจันทน์มาไว้ยังประเทศไทยด้วยเช่นกัน
ยุคธนบุรี ถือเป็นช่วงเวลาแห่งการฟื้นฟูและสร้างชบ้านเมืองขึ้นใหม่หลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง พุทธศาสนาซึ่งเป็นเสาหลักทางจิตวิญญาณของสังคมไทยก็ได้รับผลกระทบอย่างหนักหน่วงจากการสงคราม ความแตกแยก และความเสื่อมโทรมที่เกิดขึ้น อย่างไรก็ตาม ภายใต้พระบรมราชูปถัมภ์ของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี พระพุทธศาสนาได้ถูกกอบกู้ ฟื้นฟู และวางรากฐานใหม่ ซึ่งสะท้อนเอกลักษณ์เฉพาะของยุคสมัยที่ไม่เหมือนยุคอื่นใด ทั้งในมิติของการฟื้นฟูเชิงโครงสร้าง การส่งเสริมการปฏิบัติธรรม และบทบาทพิเศษของพระมหากษัตริย์ในฐานะอัครศาสนูปถัมภก
การเสียกรุงศรีอยุธยาในปี พ.ศ. 2310 ส่งผลให้พุทธศาสนาประสบภาวะวิกฤตอย่างรุนแรง
1.พระสงฆ์กระจัดกระจายและขาดระเบียบวินัย: พระสงฆ์จำนวนมากหนีภัยสงคราม ทำให้เกิดความสับสนอลหม่าน บางรูปอาจลาสิกขาไปประกอบอาชีพอื่นเพื่อความอยู่รอด หรือบางรูปก็ประพฤติผิดพระธรรมวินัยเนื่องจากขาดการดูแลและควบคุมอย่างใกล้ชิด
2.คัมภีร์พระไตรปิฎกและคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาเสียหาย วัดวาอารามถูกเผาทำลาย คัมภีร์ใบลานจำนวนมากสูญหาย หรือถูกทำลายไปพร้อมกับเหตุการณ์สงคราม
3.ขาดแคลนศาสนสถานและพุทธศิลปะ วัดเก่าแก่จำนวนมากอยู่ในสภาพปรักหักพัง ไม่สามารถใช้เป็นสถานที่ประกอบศาสนกิจ หรือเป็นศูนย์กลางการศึกษาได้ ศิลปกรรมที่แสดงออกถึงความรุ่งเรืองทางพุทธศาสนาในอดีตก็ได้รับความเสียหายอย่างหนัก
สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงตระหนักถึงความสำคัญของพระพุทธศาสนาในฐานะแกนหลักในการรวมจิตใจของผู้คนและสร้างความมั่นคงให้แก่บ้านเมือง จึงทรงเร่งฟื้นฟูพระพุทธศาสนาอย่างจริงจังและครอบคลุมในหลายมิติ
ทรงโปรดเกล้าฯ ให้อาราธนาพระสงฆ์ที่หนีภัยสงครามไปอยู่ตามหัวเมืองต่าง ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากเมืองนครศรีธรรมราช ซึ่งเป็นแหล่งที่มีพระสงฆ์ผู้ทรงความรู้และเคร่งครัดในพระธรรมวินัยอยู่มาก ให้กลับมารวมกันที่กรุงธนบุรี
การสอบไล่พระปริยัติธรรมและจัดลำดับสมณศักดิ์ เพื่อฟื้นฟูความรู้ความเข้าใจในพระธรรมวินัยและจัดระเบียบปกครองคณะสงฆ์ ทรงให้มีการสอบไล่พระปริยัติธรรมแก่พระสงฆ์ และจัดตั้งสมณศักดิ์ขึ้นใหม่ เพื่อควบคุมและบริหารกิจการคณะสงฆ์ให้เป็นระเบียบเรียบร้อย ดังปรากฏใน "พระราชกำหนดว่าด้วยศีลสิกขา" ที่ตราขึ้นในปี พ.ศ. 2316 ซึ่งถือเป็นกฎหมายเกี่ยวกับพระสงฆ์ฉบับแรกของไทย เน้นการปฏิบัติตามพระธรรมวินัยอย่างเคร่งครัด ห้ามการกระทำที่ผิดวินัย เช่น การเสพเมถุน การอ้างบุญมาก การผูกพันโทษผู้ไม่มีผิด เป็นต้น
ทรงให้ความสำคัญกับการประพฤติปฏิบัติของพระสงฆ์เป็นอย่างมาก โดยเฉพาะการกวดขันเรื่องพระวินัย เพื่อขจัดพระภิกษุที่ประพฤติไม่เหมาะสมออกไปจากคณะสงฆ์ และฟื้นฟูศรัทธาของประชาชน
เนื่องจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์ต่าง ๆ ในกรุงศรีอยุธยาเสียหายไปมาก ทรงโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระไตรปิฎกฉบับสมบูรณ์จากเมืองนครศรีธรรมราชมายังกรุงธนบุรีในปี พ.ศ. 2313 เพื่อเป็นต้นฉบับในการคัดลอกและชำระต่อไป แม้จะยังไม่สามารถทำการชำระครั้งใหญ่ได้สมบูรณ์ในสมัยธนบุรี เนื่องจากสถานการณ์บ้านเมืองยังคงไม่สงบ แต่ก็ถือเป็นการวางรากฐานสำคัญสำหรับการชำระพระไตรปิฎกในสมัยรัตนโกสินทร์
ทรงบูรณะวัดแจ้ง (วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหารในปัจจุบัน) ซึ่งเป็นวัดที่ประทับของพระแก้วมรกต และเป็นวัดสำคัญในราชธานี และวัดบางยี่เรือใต้ (วัดอินทารามวรวิหาร) ทรงปฏิสังขรณ์วัดบางยี่เรือใต้ (วัดอินทารามวรวิหาร) ซึ่งเป็นวัดที่สมเด็จพระพันปีหลวง กรมพระเทพามาตย์ พระมารดาของพระองค์ประดิษฐานพระอัฐิ
ในปี พ.ศ. 2321 สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก (รัชกาลที่ 1) และเจ้าพระยาสุรสีห์ (สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท) ได้ยกทัพไปตีเมืองเวียงจันทน์ และอัญเชิญพระแก้วมรกตกับพระบางมายังกรุงธนบุรี โดยพระแก้วมรกตประดิษฐานที่วัดอรุณราชวราราม ซึ่งเป็นสัญลักษณ์สำคัญของการรวมอำนาจและศูนย์กลางของพุทธศาสนาในราชธานีใหม่ ส่วนพระบางได้คืนกลับไปภายหลังในสมัยรัตนโกสินทร์ การอัญเชิญพระพุทธรูปสำคัญนี้ไม่เพียงแต่เป็นการเสริมสร้างบารมีของพระมหากษัตริย์และราชธานี แต่ยังเป็นการรวมศูนย์ทางจิตวิญญาณของผู้คนอีกด้วย
ทรงส่งเสริมการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานและทรงพระราชนิพนธ์ธรรมะ ทรงมีพระราชนิยมในการปฏิบัติธรรม สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงเป็นผู้ที่ใฝ่พระทัยในการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานอย่างยิ่ง ดังปรากฏในหลักฐานทางประวัติศาสตร์หลายแห่งที่กล่าวถึงการที่พระองค์ทรงปฏิบัติธรรมอย่างจริงจัง และยังทรงพระราชนิพนธ์ธรรมะเพื่อสั่งสอนพระภิกษุสงฆ์และราษฎร ซึ่งมีเนื้อหาใกล้เคียงกับคัมภีร์พระวิสุทธิมรรค แสดงให้เห็นถึงพระปรีชาสามารถและความลึกซึ้งในพระธรรมวินัยของพระองค์
"พระราชโองการประ" หรือ "พระราชกำหนดว่าด้วยศีลสิกขา" เป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงถึงพระราชดำริของพระองค์ในการส่งเสริมการปฏิบัติธรรมและศีลธรรมของทั้งพระสงฆ์และฆราวาส เช่น การห้ามมิให้นับถือพระภูมิเจ้าที่ เทพารักษ์ยิ่งกว่าพระไตรสรณาคมณ์ เพื่อให้ประชาชนยึดมั่นในพระรัตนตรัยแทนความงมงาย
เอกลักษณ์แห่งยุคสมัยธนบุรีที่ไม่เหมือนยุคอื่นใด
พระพุทธศาสนาในยุคธนบุรีมีเอกลักษณ์ที่โดดเด่นและแตกต่างจากยุคอื่น ๆ อย่างชัดเจน ด้วยปัจจัยและบริบททางประวัติศาสตร์ที่เป็นเอกเทศ
เป็นยุคที่พระพุทธศาสนาต้องถูกกอบกู้จากความเสื่อมโทรมอย่างหนักหน่วงหลังสงคราม และถูกใช้เป็นเครื่องมือสำคัญในการรวมจิตใจผู้คน สร้างขวัญกำลังใจ และฟื้นฟูความสงบเรียบร้อยในสังคมที่แตกแยก
สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงเป็น "พุทธราชา" ที่ไม่เพียงแต่เป็นผู้นำทางการทหารและการเมือง แต่ยังทรงเป็น "ผู้นำทางจิตวิญญาณ" ที่ลงมาดูแลกิจการพระศาสนาด้วยพระองค์เองอย่างใกล้ชิดและเด็ดขาด ซึ่งไม่ปรากฏในยุคอื่นที่กษัตริย์อาจมอบหมายให้คณะสงฆ์หรือข้าราชการเป็นผู้ดูแลหลัก
พระราชกำหนดที่แสดงถึงพระราชอำนาจสูงสุด"พระราชกำหนดว่าด้วยศีลสิกขา" แสดงให้เห็นถึงพระราชอำนาจอันเด็ดขาดของพระองค์ในการควบคุมและจัดระเบียบคณะสงฆ์ รวมถึงการวางแนวทางปฏิบัติทางพุทธศาสนาสำหรับประชาชน ซึ่งมีลักษณะเป็นการบังคับใช้กฎหมายที่เข้มงวดและจริงจัง
การที่สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานอย่างจริงจัง และทรงพระราชนิพนธ์ธรรมะด้วยพระองค์เอง สะท้อนถึง ศรัทธาส่วนพระองค์ ที่ลึกซึ้งและเป็นแบบอย่างให้แก่พสกนิกร ซึ่งแตกต่างจากกษัตริย์ในยุคอื่นที่อาจจะทรงอุปถัมภ์ศาสนาในเชิงพิธีกรรมหรือการสร้างศาสนสถานเป็นหลัก แต่ไม่ได้ลงลึกในมิติของการปฏิบัติธรรมด้วยพระองค์เองอย่างชัดเจนและเผยแพร่อย่างเปิดเผย
ทรงนำหลักธรรมทางพุทธศาสนามาใช้เป็นหลักในการจัดระเบียบสังคมและการปกครอง ไม่เพียงแต่ในคณะสงฆ์ แต่รวมถึงการส่งเสริมศีลธรรมแก่ประชาชน การห้ามการนับถือผีสางเทวดาที่นอกเหนือจากพระรัตนตรัย แสดงให้เห็นถึงความพยายามในการสร้างสังคมที่ยึดมั่นในหลักไตรสรณาคมณ์
เน้นความเรียบง่ายและจำเป็น ด้วยสภาพบ้านเมืองที่ยังไม่มั่นคงนัก การฟื้นฟูพระพุทธศาสนาจึงเน้นไปที่การจัดระเบียบโครงสร้าง การกอบกู้คัมภีร์ และการบูรณะวัดที่จำเป็น มากกว่าการสร้างสิ่งก่อสร้างที่ยิ่งใหญ่หรือพิธีกรรมที่หรูหราอลังการแบบในสมัยอยุธยาตอนปลาย
หลักฐานทางประวัติศาสตร์ หลักฐานที่ใช้อ้างอิงและยืนยันสภาพการณ์และกิจกรรมทางพุทธศาสนาในยุคธนบุรี ได้แก่
1.พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี เป็นหลักฐานชั้นต้นที่บันทึกเหตุการณ์สำคัญในรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี รวมถึงพระราชกรณียกิจด้านพระพุทธศาสนา เช่น การจัดระเบียบสงฆ์ การรวบรวมพระไตรปิฎก และการบูรณะวัด
2.พระราชกำหนดว่าด้วยศีลสิกขา (พระราชโองการประ) กฎหมายที่ตราขึ้นในสมัยธนบุรี แสดงถึงมาตรการในการควบคุมและกำกับดูแลพระสงฆ์ให้ประพฤติอยู่ในพระธรรมวินัยอย่างเคร่งครัด
3.จดหมายเหตุความทรงจำกรมหลวงนรินทรเทวี: แม้จะเป็นหลักฐานที่บันทึกขึ้นภายหลัง แต่ก็ให้ข้อมูลเกี่ยวกับสภาพการณ์ของบ้านเมืองและพระพุทธศาสนาในสมัยธนบุรี
หลักฐานทางโบราณคดี วัดวาอารามที่ได้รับการบูรณะในสมัยธนบุรี เช่น วัดอรุณราชวราราม (วัดแจ้ง) วัดอินทารามวรวิหาร (วัดบางยี่เรือใต้) ซึ่งยังคงเป็นศาสนสถานสำคัญในปัจจุบัน
แม้ศิลปกรรมในสมัยธนบุรีจะยังไม่ปรากฏเอกลักษณ์ที่ชัดเจนเท่าสมัยอยุธยา แต่ก็เริ่มมีการสร้างพระพุทธรูปขึ้น ซึ่งเป็นหลักฐานที่สะท้อนถึงการฟื้นฟูพุทธศิลป์
**สมัยรัตนโกสินทร์ =
วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร
พระพุทธศาสนาในประเทศไทยยุครัตนโกสินทร์ (พ.ศ. 2325 - ปัจจุบัน) เป็นช่วงเวลาที่ศาสนาได้เผชิญหน้ากับความท้าทายอันหลากหลายและซับซ้อนอย่างไม่เคยมีมาก่อน สะท้อนให้เห็นถึงพลวัตการปรับตัว การเสียสละ และความไม่ย่อท้อของพุทธบริษัทในการธำรงรักษาและพัฒนาพระศาสนาให้ดำรงอยู่คู่สังคมไทยอย่างมั่นคง ท่ามกลางกระแสการเปลี่ยนแปลงทางสังคม การเมือง และวัฒนธรรมที่รวดเร็วและรุนแรง
ยุครัตนโกสินทร์เริ่มต้นด้วยภารกิจสำคัญในการฟื้นฟูพระพุทธศาสนาจากความเสื่อมโทรมหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง (พ.ศ. 2310) โดยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) การเผชิญหน้ากับอิทธิพลตะวันตกและการปฏิรูป
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) และพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ประเทศไทยเผชิญกับการคุกคามของจักรวรรดินิยมตะวันตก ทำให้เกิดการปรับตัวขนานใหญ่ในทุกมิติ พระพุทธศาสนาก็ได้รับผลกระทบเช่นกัน  นอกจากนี้ ในรัชกาลที่ 5 ยังมีการตราพระราชบัญญัติการปกครองคณะสงฆ์ (พ.ศ. 2445) ซึ่งเป็นการจัดระเบียบการปกครองคณะสงฆ์ให้เป็นระบบมากขึ้น สอดคล้องกับการปกครองประเทศแบบรวมศูนย์ในยุคนั้น
เมื่อสังคมไทยเริ่มเปิดรับแนวคิดสมัยใหม่จากตะวันตกมากขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งแนวคิดวิทยาศาสตร์ ประชาธิปไตย และปัจเจกนิยม พระพุทธศาสนาต้องปรับตัวเพื่อตอบสนองต่อความต้องการทางจิตวิญญาณของพุทธศาสนิกชนที่เปลี่ยนแปลงไป การศึกษาพระปริยัติธรรมนอกเหนือจากการท่องจำแบบเดิมๆ ได้รับการส่งเสริม มีการแปลพระไตรปิฎกเป็นภาษาไทยและจัดพิมพ์เผยแพร่ในวงกว้าง เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงหลักธรรมได้ง่ายขึ้น นอกจากนี้ ยังเกิดกระแสการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานในหมู่ฆราวาสมากขึ้น โดยมีครูบาอาจารย์สำคัญๆ อาทิ หลวงปู่มั่น ภูริทัตโต, หลวงปู่ชา สุภัทโท และท่านพุทธทาสภิกขุ ที่ได้นำเสนอแนวทางการปฏิบัติและตีความพระธรรมให้เข้ากับยุคสมัย ซึ่งเป็นการต่อยอดและขยายขอบเขตของพระพุทธศาสนาให้เข้าถึงคนทุกชนชั้น
พระพุทธศาสนาในประเทศไทยยังคงเผชิญความท้าทายใหม่ๆ เช่น การลดลงของผู้บวช การที่วัดบางแห่งมีบทบาททางเศรษฐกิจมากเกินไป รวมถึงความหลากหลายทางความคิดเห็นภายในพุทธศาสนิกชนเอง อย่างไรก็ตาม พระพุทธศาสนาในไทยยังคงแสดงให้เห็นถึงพลังในการปรับตัวอย่างต่อเนื่อง มีการนำเทคโนโลยีสมัยใหม่มาใช้ในการเผยแผ่หลักธรรม สร้างสรรค์กิจกรรมทางศาสนาที่เข้ากับวิถีชีวิตคนเมือง และมีการพัฒนาหลักสูตรการศึกษาพระพุทธศาสนาให้สอดรับกับความต้องการของสังคมยุคใหม่
พระพุทธศาสนาในยุครัตนโกสินทร์สะท้อนถึงการเดินทางอันยาวนานของการปรับตัว การฟื้นฟู และการธำรงรักษาภายใต้สถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างไม่หยุดยั้ง การปรับตัวเชิงรุก ต่อกระแสการเปลี่ยนแปลงจากตะวันตกและสังคมสมัยใหม่ โดยไม่ยึดติดกับรูปแบบเดิมๆ แต่ยังคงธำรงรักษาแก่นแท้ของพระธรรมวินัยไว้ได้อย่างมั่นคง  การปฏิรูปการปกครองคณะสงฆ์, การแปลพระไตรปิฎกเป็นภาษาไทย, และการส่งเสริมการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานในหมู่ฆราวาส ล้วนเป็นตัวอย่างของการปรับตัวที่สำคัญ ยุคนี้ยังแสดงให้เห็นถึงบทบาทสำคัญของพระมหากษัตริย์และพุทธบริษัทผู้เสียสละจำนวนมาก ที่ได้อุทิศตนเพื่อรักษาและพัฒนาพระพุทธศาสนาให้เป็นหลักชัยทางจิตวิญญาณของคนไทยตราบจนปัจจุบัน ซึ่งเป็นเครื่องยืนยันถึงความไม่ย่อท้อและพลังอันยิ่งใหญ่ของพระพุทธศาสนาในประเทศไทยที่สามารถเอาชนะอุปสรรคและดำรงอยู่ได้อย่างยั่งยืนในทุกยุคสมัย
**รัชกาลที่ 1 =
(พ.ศ. 2325 - 2352) 
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เสด็จขึ้นครองราชย์เมื่อปี พ.ศ. 2325 ต่อจากพระเจ้าตากสิน ได้ทรงย้ายราชธานีจากกรุงธนบุรี มาตั้งราชธานีใหม่ เรียกชื่อว่า 
ทรงสร้างและปฏิสังขรณ์วัดต่างๆ เช่น การสร้าง วัดพระศรีรัตนศาสดาราม วัดสุทัศน์เทพวราราม วัดสระเกศ และวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม เป็นต้น โปรดให้มีการสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งที่ 9 และถือเป็นครั้งที่ 2 ในดินแดนประเทศไทยปัจจุบัน ณ วัดมหาธาตุทรงตรากฎหมายคณะสงฆ์ขึ้น เพื่อจัดระเบียบการปกครองของสงฆ์ให้เรียบร้อย ทรงจัดให้มีการสอบพระปริยัติธรรม ทรงสถาปนาสมเด็จพระสังฆราชองค์แรกของกรุงรัตนโกสินทร์ โดยสถาปนาพระสังฆราช (ศรี) เป็นสมเด็จพระสังฆราช เมื่อปี พ.ศ. 2352
ถือเป็นยุคแห่งการฟื้นฟูและวางรากฐานที่มั่นคงให้แก่สถาบันสงฆ์และพระศาสนา หลังจากความเสื่อมโทรมและระส่ำระสายในช่วงปลายกรุงศรีอยุธยาและการเสียกรุงใน พ.ศ. 2310 เอกลักษณ์สำคัญของยุคนี้คือ การผนวกพระพุทธศาสนาเข้าเป็นหลักในการสร้างชาติและธำรงความมั่นคงของราชอาณาจักร ซึ่งสะท้อนผ่านพระราชกรณียกิจที่ครอบคลุมทุกมิติ ทั้งการชำระพระธรรมวินัย การบูรณะปฏิสังขรณ์ศาสนสถาน การจัดระเบียบการปกครองคณะสงฆ์ และการส่งเสริมการศึกษา โดยมีเป้าหมายหลักคือการรื้อฟื้นศรัทธาและความบริสุทธิ์ของพระพุทธศาสนาให้กลับคืนมาอย่างสมบูรณ์
การสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งแรกของกรุงรัตนโกสินทร์ (พ.ศ. 2331)
นี่คือ เหตุการณ์สำคัญเชิงประวัติศาสตร์ครั้งแรก ที่สะท้อนถึงพระราชปณิธานอันแรงกล้าในการฟื้นฟูพระพุทธศาสนาอย่างจริงจัง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงตระหนักถึงความเสียหายของพระไตรปิฎกที่สูญหายและกระจัดกระจายไปมากในช่วงเสียกรุง และความเสื่อมของพระธรรมวินัยที่เกิดจากการประพฤติปฏิบัติที่ไม่ถูกต้องของพระสงฆ์บางรูป จึงโปรดให้มีการสังคายนาพระไตรปิฎกขึ้น ณ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ (ในขณะนั้นคือ วัดนิพพานาราม) โดยมีสมเด็จพระสังฆราช (ศรี) และสมเด็จพระวันรัตน์ (สี) เป็นประธานฝ่ายสงฆ์ และมีเจ้านาย ข้าราชการเป็นผู้ช่วยฝ่ายฆราวาส การสังคายนาครั้งนี้ใช้เวลาประมาณ 5 เดือน นับเป็นการสังคายนาพระไตรปิฎกในประเทศไทยที่สมบูรณ์ที่สุดครั้งหนึ่ง และได้พระไตรปิฎกฉบับหลวงที่ใช้เป็นหลักในการศึกษาและปฏิบัติสืบมา
การจัดระเบียบการปกครองคณะสงฆ์และกฎหมายสงฆ์ เพื่อแก้ไขปัญหาความเสื่อมโทรมและความประพฤติผิดวินัยของพระสงฆ์ ซึ่งเป็นผลพวงจากภาวะบ้านเมืองไม่สงบ พระองค์จึงโปรดให้มีการจัดระเบียบการปกครองคณะสงฆ์ใหม่ โดยมีการแต่งตั้งสมเด็จพระสังฆราช (ศรี) เป็นสมเด็จพระสังฆราชองค์แรกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ และมีการแต่งตั้งพระราชาคณะในตำแหน่งต่างๆ เพื่อบริหารคณะสงฆ์อย่างเป็นระบบ นอกจากนี้ ยังได้มีการ ตรา "กฎพระสงฆ์" ขึ้นเป็นครั้งแรก รวมอยู่ในกฎหมายตราสามดวง (พ.ศ. 2347) กฎหมายเหล่านี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ ควบคุมความประพฤติของพระสงฆ์ เช่น การห้ามพระสงฆ์ยุ่งเกี่ยวกับกิจการทางโลก การลงโทษพระสงฆ์ที่ประพฤติผิดวินัยร้ายแรง (เช่น ต้องอาบัติปาราชิก) ส่งเสริมการศึกษาพระธรรมวินัย โดยกำหนดให้พระสงฆ์ต้องศึกษาพระปริยัติธรรม ฟื้นฟูพระธรรมวินัยให้บริสุทธิ์ โดยเน้นย้ำถึงหลักธรรมและวินัยที่ถูกต้องตามพระไตรปิฎก
กฎพระสงฆ์นี้ถือเป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงให้เห็นถึงความพยายามของรัฐในการควบคุมและทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้เป็นระเบียบเรียบร้อยและบริสุทธิ์ยิ่งขึ้น
การสร้างและบูรณะปฏิสังขรณ์ศาสนสถาน
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงให้ความสำคัญกับการสร้างและบูรณะศาสนสถานเพื่อเป็นศูนย์รวมจิตใจของประชาชนและเป็นที่พำนักของพระสงฆ์ ที่สำคัญคือ
วัดพระศรีรัตนศาสดาราม (วัดพระแก้ว) สร้างขึ้นเพื่อเป็นวัดประจำพระบรมมหาราชวังและเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร (พระแก้วมรกต) ซึ่งอัญเชิญมาจากเวียงจันทน์ นับเป็นการแสดงถึงการนำพระพุทธศาสนามาเป็นส่วนหนึ่งของสถาบันพระมหากษัตริย์และราชธานี
วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร (วัดโพธิ์) ทรงบูรณปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่และโปรดให้จารึกสรรพวิชาความรู้ต่างๆ ทั้งด้านพระพุทธศาสนา การแพทย์ โหราศาสตร์ และวรรณคดี ลงบนแผ่นหินประดับไว้ตามศาลาและผนังวัด ทำให้วัดโพธิ์กลายเป็น "มหาวิทยาลัยแห่งแรก" ของไทย และเป็นแหล่งรวมความรู้ทางพระพุทธศาสนาที่สำคัญ
วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร เริ่มสร้างในสมัยของพระองค์ แม้จะยังไม่แล้วเสร็จในรัชกาลแต่เป็นพระอารามหลวงที่สำคัญ
นอกจากนี้ ยังโปรดให้เจ้านาย ขุนนาง และประชาชนร่วมกันสร้างและบูรณะวัดวาอารามอีกหลายแห่งทั่วราชอาณาจักร
หลังจากสังคายนาพระไตรปิฎกแล้ว พระองค์ทรงส่งเสริมการศึกษาพระปริยัติธรรมในหมู่พระสงฆ์อย่างจริงจัง มีการจัดตั้งโรงเรียนสอนพระปริยัติธรรมขึ้นในวัดต่างๆ และสนับสนุนให้พระสงฆ์ศึกษาค้นคว้าพระธรรมวินัยอย่างลึกซึ้ง
ในด้านวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนา แม้รัชกาลที่ 1 จะทรงมีผลงานด้านวรรณคดีที่หลากหลาย เช่น รามเกียรติ์, ดาหลัง, อิเหนา แต่ที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับพระพุทธศาสนาคือ การชำระและรวบรวมวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนาที่สูญหายไป เช่น การโปรดให้พระยาธรรมปรีชา (แก้ว) แต่ง "ไตรภูมิโลกวินิจฉัย" ขึ้นใหม่ เพื่อทดแทน "เตภูมิกถา" หรือ "ไตรภูมิกถา" ฉบับเดิมที่สูญหายไป การกระทำนี้แสดงให้เห็นถึงความพยายามในการรักษาองค์ความรู้ทางพระพุทธศาสนาและนำมาเผยแผ่แก่ประชาชน
หลังจากความเสียหายอย่างหนักในยุคสิ้นกรุงศรีอยุธยา รัชกาลที่ 1 ทรงรับบทบาทเป็นผู้ฟื้นฟูพระพุทธศาสนาอย่างครบวงจร ตั้งแต่การชำระพระธรรมวินัยไปจนถึงการจัดระเบียบการปกครองสงฆ์ ซึ่งไม่เคยมีกษัตริย์พระองค์ใดต้องเผชิญกับสถานการณ์ที่พระพุทธศาสนาตกต่ำถึงขีดสุดและต้องทำการฟื้นฟูครั้งใหญ่เช่นนี้มาก่อน
การสร้างกรุงเทพมหานครพร้อมกับวัดพระแก้วเป็นศูนย์กลาง การนำพระแก้วมรกตมาประดิษฐานในราชธานี และการตรากฎหมายสงฆ์ในกฎหมายตราสามดวง ล้วนสะท้อนถึงแนวคิดที่ว่าพระพุทธศาสนาคือรากฐานทางจิตวิญญาณและความชอบธรรมของพระมหากษัตริย์และรัฐในการปกครองแผ่นดิน เพื่อให้บ้านเมืองสงบสุขและมั่นคง
พระองค์ทรงเข้มงวดกับการควบคุมความประพฤติของพระสงฆ์เป็นพิเศษ กฎพระสงฆ์ที่ออกในยุคนี้ถือเป็น กฎหมายคณะสงฆ์ลายลักษณ์อักษรฉบับแรก ที่ปรากฏหลักฐานชัดเจน และมีความเคร่งครัดมาก เพื่อให้คณะสงฆ์กลับมาเป็นที่ศรัทธาและเป็นแบบอย่างที่ดีแก่สังคม
การสร้างแหล่งรวมความรู้ทางพุทธศาสนาและภูมิปัญญาไทยที่ "วัดโพธิ์" การจารึกสรรพวิชาต่างๆ ไว้ในวัดโพธิ์ ไม่ใช่เพียงแค่การฟื้นฟูพระพุทธศาสนา แต่เป็นการรวบรวมและรักษามรดกทางภูมิปัญญาของชาติไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษา ซึ่งเป็นแนวคิดที่กว้างขวางและลึกซึ้งเกินกว่าการเป็นแค่ศาสนสถานทั่วไป
กล่าวโดยสรุป พระพุทธศาสนาในรัชกาลที่ 1 ไม่ใช่เพียงแค่การทำนุบำรุงตามขนบประเพณี แต่เป็นการ "บูรณะฟื้นฟูครั้งใหญ่" ที่มีเป้าหมายเพื่อ "สร้างเสถียรภาพทางจิตวิญญาณและสังคม" ให้แก่ราชอาณาจักรที่เพิ่งตั้งขึ้นใหม่ บทบาทของพระองค์ในการเป็นอัครศาสนูปถัมภกนั้นลึกซึ้งและกว้างขวาง จนอาจกล่าวได้ว่าทรงเป็น "ผู้ก่อร่างสร้างฐาน" ให้แก่พระพุทธศาสนาในยุครัตนโกสินทร์อย่างแท้จริง ทำให้พระพุทธศาสนากลับมาเป็นเสาหลักของชาติและสังคมไทยจวบจนปัจจุบัน 
**รัชกาลที่ 2 =
(พ.ศ. 2352 - 2367) 
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เสด็จขึ้นครองราชย์เมื่อ พ.ศ. 2352 เป็นทรงทำนุบำรุงส่งเสริมพระพุทธศาสนาเหมือนอย่างพระมหากษัตริย์ไทยแต่โบราณในรัชสมัยของพระองค์ได้ทรงสถาปนาสมเด็จพระสังฆราชถึง 3 พระองค์ คือ สมเด็จพระสังฆราช (มี), สมเด็จพระสังฆราช (สุก) และสมเด็จพระสังฆราช (ด่อน) 
ในปี พ.ศ. 2357 ทรงจัดส่งสมณทูต 8 รูป ไปฟื้นฟูพระพุทธศาสนาในประเทศลังกา ได้จัดให้มีการจัดงานวันวิสาขบูชาขึ้นเป็นครั้งแรกในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อ พ.ศ. 2360 ซึ่งแต่เดิมก็เคยปฏิบัติถือกันมาเมื่อครั้งกรุงสุโขทัย แต่ได้ขาดตอนไปตั้งแต่เสียกรุงศรีอยุธยาแก่พม่า จึงได้มีการฟื้นฟูวันวิสาขบูชาใหม่ ได้โปรดให้มีการเปลี่ยนแปลงแก้ไขวิธีการสอบไล่ปริยัติธรรมขึ้นใหม่ ได้ขยายหลักสูตร 3 ชั้น คือ เปรียญตรี -โท - เอก เป็น 9 ชั้น คือ ชั้นประโยค 1 - 9
เป็นยุคแห่งการ สืบสานพระราชปณิธานการฟื้นฟูพระพุทธศาสนาจากรัชกาลที่ 1 และเสริมสร้างความรุ่งเรืองทางศิลปะและวรรณกรรมที่เกี่ยวเนื่องกับพระพุทธศาสนา ให้เด่นชัดยิ่งขึ้น แม้จะไม่มีการสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งใหญ่เหมือนรัชกาลก่อนหน้า แต่พระราชกรณียกิจที่สำคัญในยุคนี้สะท้อนถึงการเอาใจใส่ต่อความบริสุทธิ์ของพระธรรมวินัย การทำนุบำรุงพระศาสนสถาน และการส่งเสริมการศึกษาพระปริยัติธรรมอย่างต่อเนื่อง โดยมีเอกลักษณ์คือการ ผสานความศรัทธาเข้ากับความงดงามทางศิลปะอย่างกลมกลืน
รัชกาลที่ 2 ทรงให้ความสำคัญกับการบูรณะปฏิสังขรณ์วัดวาอารามที่สร้างค้างไว้ตั้งแต่รัชกาลที่ 1 และสร้างวัดใหม่เพิ่มเติม เพื่อเป็นศูนย์รวมจิตใจของพุทธศาสนิกชนและเป็นที่พำนักของพระสงฆ์ที่เพียงพอต่อจำนวนที่เพิ่มขึ้น
วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร ทรงโปรดให้สร้างต่อจากที่ค้างไว้ในรัชกาลที่ 1 และประดิษฐานพระศรีศากยมุนี (พระโต) พระประธานองค์ใหญ่ที่อัญเชิญมาจากสุโขทัย ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของการสืบสานพุทธศิลป์จากอดีต นอกจากนี้ยังทรงร่วมสร้างบานประตูไม้แกะสลักอันงดงามของพระวิหารหลวงด้วยพระองค์เอง แสดงถึงพระอัจฉริยภาพทางศิลปะ
วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร ทรงปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่และโปรดให้มีการสร้างพระปรางค์องค์ใหม่ให้สูงใหญ่ขึ้นกว่าเดิม ซึ่งกลายเป็นเอกลักษณ์สำคัญของวัดอรุณฯ และเป็นสัญลักษณ์ของพุทธศาสนาที่โดดเด่นริมแม่น้ำเจ้าพระยา
วัดโมลีโลกยารามราชวรวิหาร (วัดท้ายตลาด) ทรงบูรณปฏิสังขรณ์ และโปรดให้สร้างพระพุทธรูปปางห้ามสมุทรประดิษฐานไว้ในพระอุโบสถ ซึ่งเป็นพุทธศิลป์ที่งดงามในยุคนั้น
การสร้างวัดใหม่ อาทิ วัดชัยพฤกษมาลา (ปัจจุบันคือ วัดชัยพฤกษมาลาราชวรวิหาร), วัดประจำรัชกาลของพระองค์ (วัดอรุณราชวรารามราชวรวิหาร)
รัชกาลที่ 2 ทรงสนพระทัยในการศึกษาพระธรรมวินัยอย่างลึกซึ้ง และทรงเป็นองค์อุปถัมภ์ที่สำคัญในการส่งเสริมให้พระสงฆ์และฆราวาสศึกษาพระปริยัติธรรม
ทรงสืบสานพระราชปณิธานของรัชกาลที่ 1 ในการดูแลรักษาพระไตรปิฎกที่ได้จากการสังคายนาให้มีความสมบูรณ์ และโปรดให้มีการคัดลอกเพิ่มขึ้นเพื่อเผยแพร่ไปยังวัดต่างๆ
แม้จะไม่มีการสังคายนาใหญ่ แต่มีการแต่งวรรณกรรมที่อิงหลักธรรมคำสอนเพื่อเผยแผ่แก่ประชาชน วรรณกรรมที่สำคัญในยุคนี้ที่เกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนา ได้แก่ "กาพย์เห่เรือชมเครื่องคาวหวาน" ซึ่งแม้จะเน้นเรื่องอาหาร แต่ก็แฝงคติธรรมและแนวคิดทางพุทธศาสนาไว้ในหลายบท รวมถึงบทประพันธ์อื่นๆ ที่พระองค์และกวีในยุคนั้นแต่งขึ้น
ทรงสนับสนุนให้พระสงฆ์เทศนาสั่งสอนประชาชน และมีการแต่งบทเทศน์ที่สละสลวย เพื่อให้เข้าถึงพุทธบริษัทได้ง่ายขึ้น
พระองค์ทรงสืบสานแนวปฏิบัติจากรัชกาลที่ 1 ในการรักษาความบริสุทธิ์ของพระธรรมวินัยและการควบคุมความประพฤติของพระสงฆ์ กฎหมายสงฆ์ที่ตราขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 1 (กฎหมายตราสามดวง) ยังคงถูกบังคับใช้อย่างเคร่งครัดในรัชกาลที่ 2 เพื่อรักษาวินัยของคณะสงฆ์และป้องกันการประพฤติผิดเพี้ยน
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงได้รับการยกย่องว่าเป็น "มหาราชแห่งศิลปะ" พระอัจฉริยภาพทางด้านนี้ได้สะท้อนมาสู่พระพุทธศาสนาอย่างเด่นชัด
ทรงร่วมสร้างบานประตูพระวิหารหลวงวัดสุทัศน์ฯ ด้วยพระองค์เอง ซึ่งเป็นงานแกะสลักไม้ที่วิจิตรงดงามและทรงคุณค่าทางศิลปะอย่างยิ่ง
พระองค์ทรงเป็นกวีที่ยิ่งใหญ่ การแต่งวรรณคดีต่างๆ รวมถึงวรรณกรรมที่มีเนื้อหาอิงพุทธธรรม สะท้อนถึงการนำศิลปะมาใช้เป็นสื่อในการเผยแผ่คำสอนทางพุทธศาสนา
การบูรณะวัดอรุณฯ และการสร้างพระปรางค์ใหญ่ แสดงให้เห็นถึงการนำความงามทางศิลปะมาสร้างความยิ่งใหญ่และความศรัทธาให้กับศาสนสถาน
เอกลักษณ์แห่งยุคสมัยที่ไม่เหมือนยุคอื่นใด
เอกลักษณ์ที่สำคัญและโดดเด่นของพระพุทธศาสนาในรัชกาลที่ 2 คือ "ยุคทองแห่งพุทธศิลป์และวรรณศิลป์" หากรัชกาลที่ 1 คือการ "สร้าง" และ "ฟื้นฟู" รากฐาน รัชกาลที่ 2 คือการ "ต่อยอด" ด้วยการนำศิลปะแขนงต่างๆ ทั้งประติมากรรม สถาปัตยกรรม และวรรณกรรม เข้ามาผสมผสานกับพระพุทธศาสนาอย่างกลมกลืนและงดงามที่สุด โดยเฉพาะในส่วนของการสร้างและตกแต่งวัดวาอารามที่วิจิตรงดงาม
การเป็น "กษัตริย์ศิลปิน" ผู้ทรงอุปถัมภ์พระศาสนา การที่พระมหากษัตริย์ทรงลงมือสร้างสรรค์งานศิลปะที่เกี่ยวกับพระพุทธศาสนาด้วยพระองค์เอง เช่น บานประตูวัดสุทัศน์ฯ ถือเป็น ครั้งแรกและโดดเด่นที่สุด ในประวัติศาสตร์รัตนโกสินทร์ที่พระองค์ทรงมีส่วนร่วมในการสร้างพุทธศิลป์โดยตรงในระดับที่เป็นผลงานชิ้นเอก
การเน้นการเผยแผ่พระธรรมผ่านสื่อศิลปะ การสร้างวัดให้เป็นแหล่งรวมพุทธศิลป์ที่งดงาม การแต่งวรรณกรรมที่สอดแทรกคติธรรม ทำให้พระพุทธศาสนาเข้าถึงประชาชนได้ง่ายขึ้น  ไม่ใช่แค่การศึกษาตำราแต่ยังเข้าถึงผ่านความซาบซึ้งทางศิลปะ
แม้ไม่มีการสังคายนาครั้งใหญ่ แต่พระองค์ทรงรักษาความต่อเนื่องในการปฏิสังขรณ์ การจัดระเบียบ และการส่งเสริมการศึกษาที่รัชกาลที่ 1 ทรงริเริ่มไว้ ทำให้พระพุทธศาสนาค่อยๆ ฟื้นตัวและมั่นคงยิ่งขึ้นจากรากฐานที่แข็งแกร่ง
พระพุทธศาสนาในรัชกาลที่ 2 คือการสืบสานการฟื้นฟูจากรัชกาลก่อนหน้า แต่โดดเด่นด้วยการ ผสานพระธรรมเข้ากับความวิจิตรงดงามทางศิลปะ พระองค์ทรงเป็นทั้งกษัตริย์ผู้ทรงธรรมและกษัตริย์ศิลปิน ทำให้พระพุทธศาสนาในยุคนี้ไม่เพียงแต่กลับมาบริสุทธิ์และเป็นระเบียบ แต่ยังเปล่งประกายด้วยความงดงามทางพุทธศิลป์ที่เป็นเอกลักษณ์ของยุคทองแห่งศิลปะและวรรณคดีของไทย 
**รัชกาลที่ 3 =
(พ.ศ. 2367 - 2394) 
พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้มีการสร้างพระไตรปิฎกฉบับหลวงเพิ่มจำนวนขึ้นไว้อีกหลายฉบับครบถ้วนกว่ารัชกาลก่อน ๆ โปรดให้แปลพระไตรปิฎกเป็นภาษาไทย ทรงบูรณปฏิสังขรณ์วัดวาอารามหลายแห่ง และสร้างวัดใหม่ คือ วัดเทพธิดาราม วัดราชนัดดาราม และวัดเฉลิมพระเกียรติ ได้ตั้งโรงเรียนหลวงขึ้นเป็นครั้งแรก เพื่อสอนหนังสือไทยแก่เด็กในสมัยนี้ได้เกิดนิกายธรรมยุติขึ้น โดยสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามกุฎสมมติวงศ์ พระวชิรญาณมหาเถร ขณะที่ผนวชอยู่ได้ทรงศรัทธาเลื่อมใสในจริยาวัตรของพระมอญ ชื่อ ซาย ฉายา พุทฺธวํโส จึงได้ทรงอุปสมบทใหม่ เมื่อ พ.ศ. 2372 ได้ตั้งคณะธรรมยุติขึ้นในปี พ.ศ. 2376 แล้วเสด็จมาประทับที่วัดบวรนิเวศวิหาร และตั้งเป็นศูนย์กลางของคณะธรรมยุติ
ถือเป็นยุคแห่งการอุปถัมภ์ที่เน้นการประยุกต์ใช้พระพุทธศาสนาในการพัฒนาประเทศชาติควบคู่ไปกับการทำนุบำรุงพระอารามอย่างมโหฬาร โดยเฉพาะวัดวาอารามที่ทรงสร้างและบูรณะขึ้นเป็นจำนวนมากจนได้รับการขนานนามว่า "เจ้าสัวแห่งวัด" เอกลักษณ์สำคัญของยุคนี้คือ การผสมผสานความศรัทธาเข้ากับการค้า การต่างประเทศ และการเผยแผ่ธรรมผ่านงานช่าง ซึ่งเป็นแนวทางที่แตกต่างและโดดเด่นจากรัชกาลก่อนหน้า 
การสร้างและบูรณะวัดวาอารามอย่างมโหฬาร
นี่คือ จุดเด่นและเอกลักษณ์ที่สำคัญที่สุด ของพระพุทธศาสนาในรัชกาลที่ 3 พระองค์ทรงให้ความสำคัญกับการสร้างและปฏิสังขรณ์วัดเป็นจำนวนมากถึง กว่า 70 วัด ซึ่งเป็นจำนวนที่ไม่เคยมีกษัตริย์พระองค์ใดทำมาก่อนในรัตนโกสินทร์ และเป็นผลมาจากความมั่งคั่งของแผ่นดินจากการค้าขายกับต่างชาติ วัดที่สร้างและบูรณะในรัชกาลนี้มีความโดดเด่นในด้านศิลปกรรมแบบ "พระราชนิยม" ที่ได้รับอิทธิพลจากจีนอย่างชัดเจน อันเนื่องมาจากการค้าสำเภา ดังปรากฏในรูปภาพจำลองและกระเบื้องเคลือบ การอุปถัมภ์ที่ผูกโยงกับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ การสร้างวัดจำนวนมากไม่ใช่แค่ศรัทธา แต่ยังเป็นภาพสะท้อนความมั่งคั่งของรัฐ และบางวัดอาจมีส่วนเกี่ยวข้องกับการค้าขาย หรือเป็นศูนย์รวมของชุมชนชาวต่างชาติที่มาค้าขายในสยาม
กษัตริย์ผู้ทรง "เจ้าสัวแห่งวัด" ด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์และรายได้ของแผ่นดินที่ทรงนำมาใช้ในการทำนุบำรุงวัดเป็นจำนวนมาก ทำให้พระองค์ได้รับการขนานนามเช่นนั้น ซึ่งเป็นภาพลักษณ์ที่ไม่ปรากฏในรัชกาลอื่น
"ยุคแห่งการค้าและวัดวาอาราม" (The Era of Trade and Temples) รัชกาลที่ 3 เป็นรัชกาลที่เศรษฐกิจของประเทศรุ่งเรืองจากการค้าสำเภา ทำให้มีกำลังทรัพย์ในการสร้างและบูรณะวัดอย่างมโหฬารถึง กว่า 70 แห่ง ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนและไม่มีกษัตริย์พระองค์ใดทำได้มากเท่าในรัชกาลนี้ นี่คือความโดดเด่นที่สำคัญที่สุด
วัดราชโอรสารามราชวรวิหาร เป็นวัดประจำรัชกาลและเป็นต้นแบบของศิลปะ "พระราชนิยม" ที่เน้นความเรียบง่าย ประหยัด ไม่ใช้ช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ ตามคติแบบจีน และใช้กระเบื้องเคลือบประดับแทน
วัดเฉลิมพระเกียรติวรวิหาร ทรงสร้างถวายเป็นพระราชกุศลแด่สมเด็จพระบรมชนกชนนี และเป็นวัดสำคัญที่แสดงถึงพระราชศรัทธาอันยิ่งใหญ่
วัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร ทรงสร้างขึ้นเพื่อเป็นศูนย์รวมจิตใจของพุทธศาสนิกชนชาวจีนที่เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร โดยประดิษฐานพระพุทธรูปปางปาลิไลยก์ (ปางโปรดช้างปาลิไลยก์) ซึ่งเป็นพุทธลักษณะที่ไม่ค่อยพบเห็นในประเทศไทย
วัดยานนาวา ทรงสร้างเรือสำเภาจำลองคร่อมพระเจดีย์ เพื่อรำลึกถึงพระคุณของเรือสำเภาที่นำความเจริญรุ่งเรืองมาสู่ประเทศ
วัดเทพธิดารามวรวิหาร, วัดราชนัดดารามวรวิหาร, วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร (ภูเขาทอง) ล้วนเป็นผลงานการสร้างและบูรณะที่สำคัญในรัชกาลนี้
การสร้างวัดจำนวนมากนี้สะท้อนถึง พระราชศรัทธาอันแรงกล้า ในการบำรุงพระพุทธศาสนาตามคติความเชื่อว่าการสร้างวัดเป็นการสร้างบุญบารมีอันยิ่งใหญ่ ความมั่งคั่งทางเศรษฐกิจของชาติ รายได้จากการค้าสำเภาและการเก็บภาษีอากรถูกนำมาใช้ในการทำนุบำรุงพระศาสนา
การผสานวัฒนธรรมจีน รูปแบบสถาปัตยกรรม "พระราชนิยม" และการใช้ศิลปะจีนในการตกแต่งวัดเป็นเอกลักษณ์ของยุคนี้ ศิลปะ "พระราชนิยม" ที่ได้รับอิทธิพลจีนเป็น ครั้งแรกและโดดเด่นที่สุด ที่ศิลปะจีนเข้ามามีบทบาทในงานพุทธศิลป์ไทยอย่างชัดเจน ทั้งในด้านสถาปัตยกรรม (ลดทอนช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์) และการตกแต่ง (ใช้กระเบื้องเคลือบ ลวดลายจีน) สะท้อนถึงการเปิดรับวัฒนธรรมต่างชาติผ่านการค้า
รัชกาลที่ 3 ทรงตระหนักถึงความสำคัญของการเผยแผ่ความรู้ให้แก่ประชาชน โปรดให้มีการจารึกสรรพวิชาต่างๆ ลงบนแผ่นศิลาประดับไว้ตามเสา ผนัง และศาลาภายในวัดต่าง ๆ โดยเฉพาะที่ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) ซึ่งทรงบูรณะปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่และโปรดให้จารึกตำรายา ตำรานวด วรรณคดี และสุภาษิตต่างๆ ไว้มากมาย ทำให้วัดโพธิ์กลายเป็น "มหาวิทยาลัยกลางแจ้งแห่งแรกของไทย" ที่รวบรวมองค์ความรู้จากหลากหลายแขนง อันเป็น การริเริ่มครั้งแรก ในลักษณะที่เป็นระบบและครบวงจรเช่นนี้ เพื่อให้ประชาชนทั่วไปสามารถศึกษาหาความรู้ได้โดยง่ายโดยไม่จำกัดชนชั้น
การจารึกองค์ความรู้ในวัดโพธิ์และวัดอื่นๆ สะท้อนถึงแนวคิดในการเผยแพร่ความรู้สู่สาธารณะ แตกต่างจากยุคก่อนหน้าที่ความรู้มักจำกัดอยู่ในหมู่ราชสำนักและพระสงฆ์ การประยุกต์ใช้พื้นที่ศาสนสถานเป็นแหล่งเรียนรู้ วัดไม่ได้เป็นแค่ที่ประกอบพิธีกรรม แต่เป็นศูนย์กลางการศึกษา อนุรักษ์ภูมิปัญญาไทย รวบรวมและบันทึกองค์ความรู้ที่สำคัญของชาติ การใช้ศาสนสถานเป็น "มหาวิทยาลัยกลางแจ้ง" (Open-Air University) การจารึกสรรพวิชาความรู้ต่างๆ ในวัดโพธิ์อย่างเป็นระบบและครบวงจร เป็น ครั้งแรก ที่วัดกลายเป็นแหล่งเรียนรู้สาธารณะขนาดใหญ่ที่ทุกคนสามารถเข้าถึงได้ สะท้อนถึงแนวคิด "ธรรมะและปัญญาคู่กัน"
รัชกาลที่ 3 ทรงสืบสานพระราชปณิธานในการรักษาวินัยสงฆ์จากรัชกาลก่อนหน้า ทรงให้ความสำคัญกับการชำระพระสงฆ์ที่ประพฤตินอกรีต รวมถึงทรงให้การอุปถัมภ์การศึกษาพระปริยัติธรรมอย่างต่อเนื่อง
การตรวจชำระพระไตรปิฎกฉบับรอง แม้จะไม่มีการสังคายนาใหญ่ แต่ทรงโปรดให้ตรวจสอบและคัดลอกพระไตรปิฎกฉบับที่ชำระไว้ในรัชกาลที่ 1 เพื่อความถูกต้องและครบถ้วนยิ่งขึ้น
การแต่งตั้งพระสงฆ์ผู้ทรงความรู้ ทรงอุปถัมภ์พระสงฆ์ที่มีความรู้ความสามารถทางพระปริยัติธรรม และแต่งตั้งเป็นพระราชาคณะเพื่อบริหารกิจการคณะสงฆ์
รัชกาลที่ 3 ทรงมีพระราชดำริในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาไปยังศรีลังกา อันเป็น ครั้งแรกของการส่งคณะสงฆ์จากไทยไปฟื้นฟูพระพุทธศาสนาในต่างแดนอย่างเป็นทางการ (ซึ่งจะสำเร็จในรัชกาลที่ 4 ภายใต้การสนับสนุนของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในขณะที่ยังทรงผนวช) โดยทรงตระหนักถึงความสำคัญของการธำรงพระพุทธศาสนาให้มั่นคงในดินแดนต้นกำเนิดและประเทศเพื่อนบ้าน
พระพุทธศาสนาในรัชกาลที่ 3 คือการต่อยอดการฟื้นฟูจากสองรัชกาลแรก แต่โดดเด่นด้วยการ ผสมผสานพระศาสนาเข้ากับความมั่งคั่งทางเศรษฐกิจ การเปิดรับวัฒนธรรมต่างชาติ และการเผยแพร่ความรู้สู่สาธารณะ ผ่านการสร้างวัดจำนวนมหาศาลและรูปแบบศิลปะที่เป็นเอกลักษณ์ ทำให้พระพุทธศาสนามีความรุ่งเรืองในมิติที่กว้างขวางและเป็นรากฐานสำคัญของการพัฒนาประเทศในเวลาต่อมา
การท้วงติงเรื่องการห่มผ้าของธรรมยุติกนิกายโดยรัชกาลที่ 3 ต่อรัชกาลที่ 4 ถือเป็นเหตุการณ์สำคัญที่สะท้อนถึงเอกลักษณ์แห่งยุคสมัย และความเคร่งครัดในพระธรรมวินัยของสยามในต้นรัตนโกสินทร์
ในช่วงปลายรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3) พระองค์ทรงสังเกตเห็นว่าพระภิกษุในคณะธรรมยุติกนิกาย ซึ่งมีเจ้าฟ้ามงกุฎ (ต่อมาคือรัชกาลที่ 4) เป็นผู้ริเริ่ม ได้มีการปรับเปลี่ยนรูปแบบการห่มจีวร โดยการห่ม "ดอง"(เปิดสีข้างและชายผ้าไม่จรดกัน) หรือ "ห่มมังกร"(ห่มเวิกผ้าที่ยกชายผ้าด้านล่างขึ้นมาโดยไม่แหวกผ้าจนเปิดเผยสบง) ซึ่งแตกต่างจากขนบธรรมเนียมเดิมที่สืบทอดกันมา พระองค์ทรงมองว่าการห่มผ้าลักษณะดังกล่าวขัดต่อพระวินัยปิฎก โดยเฉพาะในส่วนของ "เสขิยวัตร" ที่ระบุถึงการห่มผ้าให้ "ชายจรดชาย" คือปลายผ้าทั้งสองข้างจรดกัน ไม่ให้มีการเปิดเผยกายมากเกินไป
หลักฐานอ้างอิงถึงข้อวินัยนี้สามารถพบได้ในพระไตรปิฎกเล่ม 11 (พระวินัยปิฎก มหาวรรค) และยังมีการอธิบายเพิ่มเติมในอรรถกถา เช่น "มงคลทีปนี" ที่กล่าวถึงลักษณะการห่มผ้าที่ถูกต้อง เช่น การม้วนผ้า (พาหันตะ) และการวางผ้าบนแขน ซึ่งเป็นลักษณะการห่มผ้าที่มิดชิดและแสดงความเคารพต่อพระธรรมวินัย
ด้วยความรอบรู้ในพระธรรมและด้วยความห่วงใยในความถูกต้องของพระศาสนา รัชกาลที่ 3 ทรงท้วงติงเรื่องนี้กับเจ้าฟ้ามงกุฎ ซึ่งขณะนั้นยังทรงผนวชอยู่ การท้วงติงในครั้งนี้มิได้เป็นเพียงคำแนะนำธรรมดา แต่เป็นการแสดงออกถึงพระราชอำนาจและพระปรีชาสามารถในการธำรงรักษาพระศาสนาขององค์พระมหากษัตริย์ พระองค์ทรงเน้นย้ำถึงความสำคัญของการปฏิบัติตามพระวินัยอย่างเคร่งครัด
สิ่งที่น่าสนใจคือ การที่รัชกาลที่ 4 ซึ่งในขณะนั้นเป็นผู้ทรงผนวช และเป็นปราชญ์ผู้แตกฉานในพระธรรมวินัย ทรงยอมรับและปรับเปลี่ยนตามคำท้วงติงของรัชกาลที่ 3 เหตุการณ์นี้ในประวัติศาสตร์ที่แสดงให้เห็นว่ารัชกาลที่ 4 ทรงแสดงความเคารพยำเกรงต่อพระเชษฐาธิราช และความใส่ใจในพระธรรมวินัยของทั้งสองพระองค์ แม้จะมีความคิดเห็นที่แตกต่างกันในเบื้องต้น แต่ก็ยังคงยึดมั่นในหลักการแห่งพระศาสนา
การยอมปรับเปลี่ยนในครั้งนี้ มิได้ลดทอนพระเกียรติของรัชกาลที่ 4 แต่กลับสะท้อนถึงพระวิจารณญาณและความอ่อนน้อมถ่อมตนของพระองค์ เหตุการณ์นี้จึงนับเป็นครั้งแรกๆ ที่มีการท้วงติงเรื่องรายละเอียดในพระวินัยอย่างเป็นทางการจากองค์พระมหากษัตริย์ และแสดงให้เห็นถึงการหลอมรวมอำนาจรัฐกับศาสนจักรในการธำรงรักษาพุทธศาสนาให้บริสุทธิ์บริบูรณ์ในยุคสมัยนั้นอย่างชัดเจน
**รัชกาลที่ 4 =
(พ.ศ. 2394 -2411) 
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 เมื่อทรงเป็นเจ้าฟ้ามงกุฎได้ผนวช 27 พรรษาแล้วได้ลาสิกขาขึ้นครองราชย์เมื่อพระชนมายุ 57 พรรษา ใน พ.ศ. 2394 ด้านการพระศาสนา ทรงพระราชศรัทธาสร้างวัดใหม่ขึ้นหลายวัด เช่น วัดปทุมวนาราม วัดโสมนัสวิหาร วัดมกุฏกษัตริยาราม วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม และวัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม เป็นต้น ตลอดจนบูรณะวัดต่าง ๆ อีกมาก โปรดให้มีพระราชพิธี "มาฆบูชา" ขึ้นเป็นครั้งแรก ใน พ.ศ. 2394 ณ ที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม จนได้ถือปฏิบัติสืบมาจนถึงทุกวันนี้
ถือเป็นยุคแห่ง การปฏิรูปพระพุทธศาสนาครั้งสำคัญที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย โดยมีพระราชจริยวัตรและพระปรีชาสามารถในฐานะ อดีตพระภิกษุผู้ทรงธรรมและนักปราชญ์ เป็นแรงขับเคลื่อนหลัก พระองค์ทรงนำแนวคิดการศึกษาและปฏิบัติพระธรรมวินัยอย่างเคร่งครัดที่ทรงได้สั่งสมมาตลอด 27 ปีในเพศบรรพชิต มาประยุกต์ใช้ในการบริหารและปฏิรูปคณะสงฆ์และพระพุทธศาสนาให้บริสุทธิ์และทันสมัย เพื่อรับมือกับอิทธิพลตะวันตกที่กำลังคุกคาม เอกลักษณ์สำคัญของยุคนี้คือ การก่อกำเนิด "ธรรมยุติกนิกาย" ซึ่งเป็นความแตกแยกทางนิกายครั้งแรกในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาไทย และการผสมผสานวิทยาการตะวันตกเข้ากับการบริหารจัดการพระศาสนา
พระราชจริยวัตรอันโดดเด่นในฐานะ "นักปฏิบัติธรรมผู้ก่อตั้งนิกาย" และ "นักปราชญ์ทางศาสนา" พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงผนวชถึง 27 พรรษา (พ.ศ. 2367-2394) ก่อนเสด็จขึ้นครองราชย์ ในช่วงเวลาดังกล่าว ทรงแสดงความเป็นผู้ใฝ่ในธรรมและนักปฏิบัติธรรมอย่างเป็นประจักษ์ ดังหลักฐานสำคัญ ทรงเป็นผู้ก่อตั้งธรรมยุติกนิกาย นี่คือเหตุการณ์สำคัญเชิงประวัติศาสตร์ครั้งแรกและเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของรัชกาลนี้ ขณะที่ยังทรงผนวชอยู่ (พ.ศ. 2372) ทรงเห็นว่าการปฏิบัติของพระสงฆ์ส่วนใหญ่ในเวลานั้นหย่อนยาน ไม่เคร่งครัดในพระธรรมวินัยเท่าที่ควร จึงทรงริเริ่มศึกษาพระไตรปิฎกภาษาบาลีอย่างลึกซึ้ง และทรงตั้ง "คณะธรรมยุต" ขึ้นเพื่อฟื้นฟูการปฏิบัติที่ถูกต้องตามพระวินัย เช่น การครองผ้า การฉันอาหาร การสวดมนต์ การปฏิบัติตามวินัยสงฆ์อย่างเคร่งครัด รวมถึงการธุดงควัตร การเกิดขึ้นของธรรมยุติกนิกายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้พระพุทธศาสนาไทยมี 2 นิกายหลัก (มหานิกายและธรรมยุติกนิกาย)
ทรงเสด็จธุดงค์ไปในสถานที่ต่างๆ ทั่วประเทศ เพื่อศึกษาภูมิประเทศ ธรรมชาติ และพบปะประชาชน ทรงปฏิบัติกิจของสงฆ์อย่างเคร่งครัด ซึ่งเป็นพระราชจริยวัตรที่ไม่เคยมีพระมหากษัตริย์พระองค์ใดเคยปฏิบัติมาก่อน และสะท้อนถึงพระราชศรัทธาอันแรงกล้าในการเข้าถึงแก่นธรรม
ทรงเป็นพระภิกษุที่ใฝ่ศึกษา ทรงค้นคว้าพระไตรปิฎกฉบับบาลีอย่างลึกซึ้ง ทรงนำหลักฐานทางพุทธประวัติและพุทธวินัยมาตรวจสอบและชำระการปฏิบัติที่ไม่ถูกต้อง ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของการปฏิรูปศาสนาในรัชสมัยของพระองค์
ในระหว่างที่ทรงผนวช ทรงอบรมสั่งสอนพระภิกษุสามเณรและฆราวาสจำนวนมากให้ศึกษาและปฏิบัติธรรมอย่างถูกต้องตามพระธรรมวินัย ทำให้มีพระสงฆ์และฆราวาสจำนวนมากเข้ามาเป็นลูกศิษย์และยึดมั่นในแนวทางการปฏิบัติของพระองค์
ความเป็น "นักบวชผู้ปฏิรูป" ก่อนการเป็น "กษัตริย์" นี้ เป็นรากฐานสำคัญที่ทำให้รัชกาลที่ 4 ทรงสามารถปฏิรูปพระพุทธศาสนาได้อย่างลึกซึ้งและรอบด้าน ไม่ใช่แค่การอุปถัมภ์เพียงผิวเผิน
เมื่อเสด็จขึ้นครองราชย์ พระองค์ทรงนำประสบการณ์และแนวคิดจากการที่ทรงผนวชมาใช้ในการบริหารคณะสงฆ์ แม้ธรรมยุติกนิกายจะเกิดขึ้นในขณะที่ทรงผนวช แต่เมื่อเสด็จขึ้นครองราชย์ ทรงให้การอุปถัมภ์และส่งเสริมทั้งมหานิกายและธรรมยุติกนิกายอย่างเท่าเทียมกัน แต่ก็มีการจัดระเบียบการปกครองแยกกันชัดเจนขึ้น โดยมีพระสังฆราชปกครองทั้งสองนิกายอย่างเป็นทางการ
ทรงเน้นการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกบาลีอย่างเคร่งครัด ทรงให้ความสำคัญกับการแปลและทำความเข้าใจพระไตรปิฎก ทรงส่งเสริมการศึกษาแบบ "สยามวาระ" ซึ่งคือการศึกษาบาลีไวยากรณ์และธรรมะอย่างลึกซึ้ง
ทรงออก "พระราชบัญญัติสงฆ์" (ซึ่งต่อมาพัฒนาเป็นพระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์) เพื่อควบคุมความประพฤติของพระสงฆ์ให้เป็นไปตามพระธรรมวินัยอย่างเคร่งครัด ทรงลงโทษพระสงฆ์ที่ประพฤติผิดอย่างเด็ดขาดเพื่อธำรงความบริสุทธิ์ของพระศาสนา
แม้จะไม่มีการสร้างวัดจำนวนมากเท่ารัชกาลที่ 3 แต่ทรงให้ความสำคัญกับการสร้างวัดที่เป็นแบบอย่างของธรรมยุติกนิกาย และวัดที่เกี่ยวข้องกับการประพฤติธุดงค์(วัดป่า)
วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม ทรงสร้างขึ้นเพื่อเป็นวัดประจำรัชกาลและเป็นวัดในพระราชอุปถัมภ์ของธรรมยุติกนิกายแห่งแรกในกรุงเทพฯ มีความโดดเด่นในด้านสถาปัตยกรรมที่ผสมผสานศิลปะไทยและตะวันตกเข้าด้วยกัน
วัดบวรนิเวศวิหาร ทรงประทับและทรงเป็นเจ้าอาวาสมาตั้งแต่ยังทรงผนวช วัดแห่งนี้จึงเป็นศูนย์กลางสำคัญของธรรมยุติกนิกายและเป็นแหล่งกำเนิดการปฏิรูปพระพุทธศาสนา
การบูรณะวัดต่างๆ ทรงบูรณะวัดสำคัญหลายแห่งที่ทรุดโทรม และบางแห่งยังทรงประดิษฐานพระพุทธรูปสำคัญที่อัญเชิญมาจากที่ต่างๆ
การเผยแผ่พระพุทธศาสนาและวิทยาการสู่ต่างประเทศ การส่งคณะสงฆ์ไทยไปฟื้นฟูพระพุทธศาสนาที่ศรีลังกา (สยามวงศ์) เป็นการสำเร็จครั้งแรก ตามพระราชดำริที่ริเริ่มในรัชกาลที่ 3 โดยในปี พ.ศ. 2395 ทรงส่งพระภิกษุไทยนำโดยพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ภู่) ไปยังศรีลังกา เพื่ออุปสมบทกุลบุตรชาวลังกาและฟื้นฟูพระพุทธศาสนาในศรีลังกา ซึ่งเป็นการเผยแผ่พระพุทธศาสนาจากไทยสู่ต่างประเทศอย่างเป็นระบบและประสบความสำเร็จครั้งแรก
การเจริญสัมพันธไมตรีกับมหาอำนาจตะวันตกผ่านมิติศาสนา ทรงต้อนรับคณะเผยแผ่ศาสนาคริสต์ และทรงแลกเปลี่ยนความรู้กับชาวตะวันตก แสดงให้เห็นถึงพระราชวิสัยทัศน์ในการเปิดกว้างทางความคิด แม้จะไม่ทรงเปลี่ยนศาสนา แต่ก็ทรงใช้โอกาสนี้ในการเรียนรู้วิทยาการต่างๆ
ทรงเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์แรกที่ทรงมีพระราชดำริให้มีการจัดพิมพ์พระไตรปิฎกด้วยอักษรโรมัน เพื่อเผยแผ่พระพุทธศาสนาไปยังประเทศตะวันตก ซึ่งเป็นครั้งแรกของโลก ที่มีการพิมพ์พระไตรปิฎกเป็นอักษรโรมัน สะท้อนถึงพระราชปณิธานในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาในระดับสากล
"ยุคแห่งการปฏิรูปและธรรมยุติกนิกาย" นี่คือ จุดเปลี่ยนสำคัญที่สุด ในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาไทย การเกิดขึ้นของธรรมยุติกนิกาย ซึ่งเป็นนิกายที่เน้นการศึกษาและปฏิบัติพระธรรมวินัยอย่างเคร่งครัดตามพระไตรปิฎกเป็นครั้งแรก ที่มีการแบ่งแยกนิกายอย่างเป็นทางการในประเทศไทย และเป็นรากฐานของการปฏิรูปพระพุทธศาสนาในเวลาต่อมา
"กษัตริย์นักบวชผู้ปฏิรูป"การที่พระองค์ทรงผนวชถึง 27 ปี และทรงเป็นผู้ก่อตั้งนิกายใหม่ก่อนเสด็จขึ้นครองราชย์ ทำให้ทรงมีความรู้และประสบการณ์ในการปฏิรูปพระพุทธศาสนาอย่างลึกซึ้งและจริงจังในทุกมิติ ซึ่งไม่เคยมีพระมหากษัตริย์พระองค์ใดในประวัติศาสตร์ไทยเคยมีประสบการณ์เช่นนี้มาก่อน
ทรงนำความรู้และแนวคิดแบบตะวันตกมาประยุกต์ใช้ในการบริหารจัดการคณะสงฆ์ การจัดพิมพ์พระไตรปิฎกด้วยอักษรโรมัน รวมถึงการให้พระสงฆ์ศึกษาภาษาต่างประเทศบางรูป เพื่อให้พระพุทธศาสนาสามารถอยู่ร่วมกับโลกสมัยใหม่ได้
การเผยแผ่พระพุทธศาสนาสู่สากลอย่างเป็นรูปธรรม: การส่งคณะสงฆ์ไปศรีลังกาและการดำริจัดพิมพ์พระไตรปิฎกอักษรโรมัน เป็น ครั้งแรกที่ประเทศไทยมีบทบาทสำคัญในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาในระดับนานาชาติ พระพุทธศาสนาในรัชกาลที่ 4 ไม่ใช่แค่การทำนุบำรุง แต่เป็นการ "ปฏิวัติ" ครั้งสำคัญที่ขับเคลื่อนโดยพระราชจริยวัตรอันโดดเด่นของพระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็นทั้งนักปราชญ์ นักปฏิบัติธรรม และนักปฏิรูป พระองค์ทรงนำพาพระพุทธศาสนาไทยก้าวเข้าสู่ยุคสมัยใหม่ด้วยความบริสุทธิ์ของพระธรรมวินัยและปรับตัวให้เข้ากับพลวัตของโลกยุคอาณานิคม วางรากฐานสำคัญสำหรับการพัฒนาพระพุทธศาสนาในยุคต่อมาจวบจนปัจจุบัน
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ถือเป็นยุคแห่งการเปลี่ยนผ่านที่สำคัญยิ่งของสยาม ด้วยพระปรีชาสามารถในการรับอารยธรรมตะวันตก ผสมผสานกับภูมิปัญญาดั้งเดิม ทำให้เกิดเอกลักษณ์ที่ไม่เหมือนยุคอื่นใด โดยเฉพาะการปฏิรูปประเทศให้ทันสมัย การทูตกับนานาชาติ และการส่งเสริมวิทยาการต่าง ๆ รวมถึงดาราศาสตร์ ซึ่งเป็นครั้งแรกที่สยามมีพระมหากษัตริย์ทรงศึกษาและใช้ความรู้ด้านนี้ในการคำนวณปฏิทินและฤกษ์ยาม
ความสัมพันธ์อันลึกซึ้งระหว่างพระมหากษัตริย์กับพระสงฆ์เป็นอีกหนึ่งมิติสำคัญ ดังปรากฏในเหตุการณ์ที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) ถวายพระธรรมเทศนาแด่รัชกาลที่ 4 เพียงไม่กี่คำว่า "ดีชั่วก็รู้กันอยู่ เอวังก็มี ด้วยประการฉะนี้" ซึ่งแสดงถึงความสนิทสนมและความไว้วางพระราชหฤทัยที่พระองค์มีต่อสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต) อย่างยิ่งยวด ถึงกับถวายกัณฑ์เทศน์เป็นอันมาก ต่อมาเมื่อพระสงฆ์รูปอื่นเลียนแบบ ถวายเทศน์สั้นเช่นเดียวกัน รัชกาลที่ 4 กลับทรงตำหนิว่า "ให้ได้แต่ขรัวโตคนเดียว" เหตุการณ์นี้สะท้อนถึงความผูกพันส่วนพระองค์และพระปรีชาสามารถในการมองเห็นคุณค่าแท้จริงของบุคคล ไม่ใช่เพียงการเลียนแบบรูปแบบภายนอก ทำให้ยุคนี้เป็นยุคที่เต็มไปด้วยการเปลี่ยนแปลงและการวางรากฐานสำคัญให้แก่สยามในอนาคต
**รัชกาลที่ 5 =
(พ.ศ. 2411 - 2453)

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นครองราชย์ เมื่อ พ.ศ. 2411 ทรงสร้างวัดใหม่ขึ้น คือ วัดราชบพิธ วัดเทพศิรินทราวาส วัดเบญจมบพิตร วัดอัษฎางนิมิตร วัดจุฑาทิศธรรมสภารามวรวิหาร และวัดนิเวศน์ธรรมประวัติ ทรงบูรณะวัดมหาธาตุ และวัดอื่น ๆ อีก ทรงนิพนธ์วรรณกรรมทางพุทธศาสนาจำนวนมาก โปรดให้มีการเริ่มต้นการศึกษาแบบสมัยใหม่ในประเทศไทย โดยให้พระสงฆ์รับภาระช่วยการศึกษาของชาติ -  พ.ศ. 2427 ได้จัดตั้งโรงเรียนสำหรับราษฎรขึ้นเป็นแห่งแรก ณ วัดมหรรณพาราม - พ.ศ. 2414 โปรดให้จัดการศึกษาแก่ประชาชนในหัวเมือง โดยจัดตั้งโรงเรียนในหัวเมืองขึ้น - พ.ศ. 2435 มีพระบรมราชโองการประกาศตั้งกรมธรรมการเป็นกระทรวงธรรมการ (กระทรวงศึกษาธิการปัจจุบัน) โปรดให้มีการพิมพ์พระไตรปิฎกด้วยอักษรไทย จบละ 39 เล่ม จำนวน 1,000 จบ - พ.ศ. 2432 โปรดให้ย้ายที่ราชบัณฑิตบอกพระปริยัติธรรมแก่พระภิกษุสามเณร จากในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ออกมาเป็นบาลีวิทยาลัย ชื่อมหาธาตุวิทยาลัย ที่วัดมหาธาตุ  - พ.ศ. 2439 ได้ประกาศเปลี่ยนนามมหาธาตุวิทยาลัยเป็นมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เป็นที่ศึกษาพระปริยัติธรรมและวิชาการชั้นสูงของพระภิกษุสามเณร - พ.ศ. 2436 สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงจัดตั้ง "มหามกุฏราชวิทยาลัย" ขึ้น เพื่อเป็นแหล่งศึกษาพระพุทธศาสนาแก่พระภิกษุสามเณรฝ่ายธรรมยุตินิกาย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเปิดในปีเดียวกัน
ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของพระพุทธศาสนาในประเทศไทย ด้วยสถานการณ์การเมืองโลกที่เต็มไปด้วยภัยคุกคามจากลัทธิล่าอาณานิคมตะวันตก ทำให้สยามต้องเร่งปรับตัวและปฏิรูปประเทศในทุกมิติ เพื่อรักษาเอกราชและความเป็นชาติ พระพุทธศาสนาในยุคนี้จึงไม่เพียงแต่เป็นรากฐานทางจิตวิญญาณและวัฒนธรรม แต่ยังถูกวางบทบาทให้เป็นกลไกสำคัญในการสร้างความมั่นคงและเอกภาพของชาติภายใต้บริบทการเปลี่ยนแปลงอันเชี่ยวกราก
ในปลายศตวรรษที่ 19 มหาอำนาจตะวันตกโดยเฉพาะอังกฤษและฝรั่งเศสได้แผ่อิทธิพลเข้าสู่ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ การล่าอาณานิคมเป็นภัยคุกคามที่สยามต้องเผชิญอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตระหนักถึงความจำเป็นในการปฏิรูปประเทศให้ทันสมัยตามแบบตะวันตก เพื่อแสดงให้เห็นถึงความศิวิไลซ์และความสามารถในการปกครองตนเอง การปฏิรูปนี้ครอบคลุมทั้งการบริหารราชการแผ่นดิน, การศึกษา, การคมนาคม, และที่สำคัญคือ การปฏิรูปพระพุทธศาสนา ซึ่งถือเป็นสถาบันหลักที่มีอิทธิพลต่อสังคมอย่างลึกซึ้ง
สิ่งที่ทำให้พระพุทธศาสนาในรัชกาลที่ 5 มีเอกลักษณ์โดดเด่นและแตกต่างจากยุคอื่นคือ การปฏิรูปที่เชื่อมโยงกับการสร้างชาติและธำรงเอกราชอย่างเป็นระบบและเป็นรูปธรรม
ครั้งแรกที่มีการตราพระราชบัญญัติปกครองคณะสงฆ์ (พ.ศ. 2445) เป็นกฎหมายฉบับแรกที่จัดระเบียบการบริหารคณะสงฆ์ทั่วประเทศให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันภายใต้การนำของสมเด็จพระสังฆราชเจ้า ซึ่งเป็นการรวมอำนาจจากส่วนภูมิภาคเข้าสู่ส่วนกลาง เพื่อให้การควบคุมดูแลเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ และลดช่องโหว่ที่อาจถูกใช้เป็นข้ออ้างในการแทรกแซงจากต่างชาติ นอกจากนี้ ยังเป็นการกำหนดโครงสร้างการปกครองสงฆ์ที่ชัดเจน ซึ่งส่งผลต่อการบริหารจัดการกิจการคณะสงฆ์ในระยะยาว
บทบาทของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส พระองค์ทรงเป็นกำลังสำคัญในการปฏิรูปและวางรากฐานการบริหารคณะสงฆ์ให้ทันสมัย ทรงบัญญัติระเบียบการปกครองสงฆ์ โดยแบ่งออกเป็น 4 คณะ (คณะเหนือ, คณะใต้, คณะกลาง, คณะธรรมยุต) เพื่อให้ง่ายต่อการบริหารจัดการ
ครั้งแรกที่มีการจัดตั้งสถาบันการศึกษาชั้นสูงของสงฆ์ โดยมีมหามกุฏราชวิทยาลัย (พ.ศ. 2436) และ มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (พ.ศ. 2439) ขึ้นเป็นครั้งแรก เพื่อยกระดับการศึกษาพระปริยัติธรรมของพระภิกษุสามเณรให้ทันสมัยและมีมาตรฐานเทียบเท่าอารยประเทศ การจัดตั้งสถาบันเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงวิสัยทัศน์ในการพัฒนาบุคลากรทางศาสนาให้มีความรู้ความสามารถที่จะเป็นผู้นำทางปัญญาของสังคม
พระองค์ทรงส่งเสริมให้วัดเป็นศูนย์กลางการศึกษาของชาติ โดยให้พระสงฆ์ทำหน้าที่เป็นครูสอนหนังสือไทยและเลขแก่ราษฎร ซึ่งเป็นการขยายโอกาสทางการศึกษาไปสู่ประชาชนทั่วไป และยังช่วยให้พระสงฆ์มีบทบาทสำคัญในการพัฒนาการศึกษาของชาติ
การถือกำเนิดโรงเรียนวัดในประเทศไทย นับเป็นปรากฏการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์การศึกษาที่สะท้อนการปรับตัวของชาติในยามวิกฤต จุดเปลี่ยนสำคัญที่สุดคือรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ซึ่งทรงเห็นความจำเป็นเร่งด่วนในการปฏิรูประบบการศึกษาเพื่อรับมือกับการล่าอาณานิคมและการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่ถาโถมจากชาติตะวันตก การที่ไทยไม่ได้ตกเป็นอาณานิคมเกิดจากการพัฒนาระบบราชการโดยใช้ความรู้และส่งคนไปทำงานเพื่อสนองนโยบายปฏิรูประบบราชการ การสร้างคนในระบบการศึกษาโดยเฉพาะโรงเรียนจึงสำคัญมาก
ด้วยข้อจำกัดด้านงบประมาณของรัฐที่ร่อยหรอจากภัยสงครามและการปฏิรูปประเทศ จึงได้มีการริเริ่มขอความร่วมมือจากวัดทั่วประเทศให้เป็นสถานที่จัดการศึกษา การเช่าที่ดินวัดปีละ 1 บาท เป็นสัญลักษณ์ของความร่วมมือนี้ โดยวัดมีบทบาทสำคัญในการบอกบุญและระดมทุนจากประชาชนเพื่อสร้างอาคารเรียนและจัดหาอุปกรณ์การเรียน
รัฐบาลในยุคนั้นรับผิดชอบในการจัดตั้งโรงเรียนและผลิตครู โดยมีการก่อตั้งสถาบันผลิตครู ซึ่งภายหลังพัฒนาเป็นมหาวิทยาลัยราชภัฏในปัจจุบัน บัณฑิตที่สำเร็จการศึกษาจะถูกส่งไปเป็นครูตามโรงเรียนต่างๆ ทั่วประเทศ แม้กระนั้น จำนวนครูที่ผลิตได้ก็ยังไม่เพียงพอต่อความต้องการอย่างมหาศาล
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่ง โดยทรงพระราชทานชุดนักเรียน ซึ่งนับเป็น ครั้งแรกของประเทศไทย ที่มีเครื่องแบบนักเรียนอย่างเป็นทางการ เพื่อส่งเสริมความเสมอภาคและระเบียบวินัย โรงเรียนวัดจึงเป็นกลไกสำคัญที่ทำให้การศึกษาเข้าถึงประชาชนในวงกว้างได้อย่างรวดเร็ว เป็นรากฐานของการพัฒนาการศึกษาไทยในเวลาต่อมา ท่ามกลางความท้าทายที่ประเทศกำลังเผชิญหน้าในยุคนั้น
การสังคายนาและจัดพิมพ์พระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐ (พ.ศ. 2431) ถือเป็นการสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งสำคัญในสมัยรัตนโกสินทร์ และเป็น ครั้งแรกที่มีการจัดพิมพ์พระไตรปิฎกเป็นภาษาไทย โดยใช้ตัวอักษรสยาม (ตัวอักษรไทย) แจกจ่ายไปยังพระอารามต่างๆ ทั่วราชอาณาจักร รวมถึงส่งไปเผยแพร่ในต่างประเทศ เพื่อแสดงให้เห็นถึงความรุ่งเรืองทางพุทธศาสนาของสยาม เป็นการรักษาความถูกต้องของพระธรรมวินัย และทำให้นานาอารยประเทศรู้จักประเทศสยาม ว่ามีความเป็นอารยะ มีภาษาเป็นของตัวเอง มีความสามารถในการแปลคัมภีร์ทางศาสนาที่ยากและยาวถึง45 เล่ม ทั้งเป็นส่งเสริมการเผยแผ่พระพุทธศาสนาในระดับนานาชาติ การจัดพิมพ์พระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐและส่งไปยังต่างประเทศ ถือเป็นการแสดงบทบาทของสยามในฐานะศูนย์กลางพระพุทธศาสนาเถรวาทในระดับโลก และเป็นการสร้างความสัมพันธ์อันดีกับนานาชาติ
การสร้างวัดประจำรัชกาลและบูรณปฏิสังขรณ์วัด การสร้างวัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม และการบูรณปฏิสังขรณ์พระอารามต่างๆ ทั่วประเทศ ไม่เพียงแต่เป็นการทำนุบำรุงศาสนา แต่ยังเป็นการสร้างสัญลักษณ์ของความเป็นปึกแผ่นของชาติ
การปรับเปลี่ยนศาสนพิธีและธรรมเนียมบางอย่าง แม้จะไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงหลักธรรม แต่มีการปรับเปลี่ยนธรรมเนียมบางประการให้มีความเหมาะสมกับยุคสมัย และแสดงออกถึงความศิวิไลซ์ เช่น การยกเลิกประเพณีหมอบคลานในการเข้าเฝ้าฯ
ลัทธิล่าอาณานิคมไม่ได้ส่งผลกระทบต่ออาณาเขตและอำนาจอธิปไตยของสยามเท่านั้น แต่ยังส่งผลกระทบโดยตรงต่อพระพุทธศาสนาในหลายมิติ เช่น เกิดแรงกดดันในการปฏิรูป การเผชิญหน้ากับมหาอำนาจตะวันตกที่มาพร้อมกับอารยธรรมและความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ ทำให้สยามต้องเร่งปฏิรูปตนเองเพื่อมิให้ถูกมองว่าล้าหลังและเป็นข้ออ้างในการเข้ายึดครอง พระพุทธศาสนาซึ่งเป็นสถาบันหลักจึงต้องถูกปฏิรูปให้ทันสมัย เพื่อแสดงให้เห็นถึงความสามารถในการจัดการตนเองและสร้างภาพลักษณ์ที่ดีของประเทศ การรวมอำนาจการปกครองคณะสงฆ์ภายใต้กฎหมายและส่วนกลาง เป็นมาตรการหนึ่งที่มุ่งตอบสนองต่อภัยคุกคามภายนอก เพื่อป้องกันมิให้เกิดการแทรกแซงหรือการแบ่งแยกอาณาจักรทางศาสนาในท้องถิ่นที่อาจถูกใช้เป็นเครื่องมือของมหาอำนาจ
พระพุทธศาสนาถูกใช้เป็นเครื่องมือสำคัญในการสร้าง "ความเป็นไทย" และความสามัคคีในชาติ สร้างความเป็นหนึ่งเดียวของคนในชาติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในดินแดนที่เพิ่งถูกรวมเข้าสู่การปกครองส่วนกลาง เพื่อต้านทานอิทธิพลทางวัฒนธรรมและการเมืองจากภายนอก
การเผชิญหน้ากับแนวคิดตะวันตก การเข้ามาของวัฒนธรรมและวิทยาการตะวันตก ทำให้เกิดการท้าทายต่อความเชื่อและวิถีปฏิบัติทางศาสนาบางประการ การปฏิรูปจึงมุ่งเน้นการปรับปรุงให้พระพุทธศาสนามีความสอดคล้องกับหลักเหตุผลและวิทยาศาสตร์มากขึ้น เพื่อให้เป็นที่ยอมรับในสังคมสมัยใหม่
พระพุทธศาสนาในยุครัชกาลที่ 5 จึงเป็นภาพสะท้อนของการปรับตัวอย่างชาญฉลาดและรวดเร็วของสยามประเทศ ภายใต้การนำของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงใช้พระพุทธศาสนาเป็นแกนหลักในการสร้างความมั่นคงภายใน ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของชาติ และเป็นเครื่องมือสำคัญในการเจรจาต่อรองกับมหาอำนาจตะวันตก การปฏิรูปในยุคนี้ไม่เพียงแต่ธำรงรักษาพระพุทธศาสนาให้รอดพ้นจากภัยคุกคามภายนอก แต่ยังวางรากฐานอันแข็งแกร่งให้แก่สถาบันสงฆ์และการศึกษาของชาติ ซึ่งส่งผลดีต่อพัฒนาการของประเทศไทยในยุคต่อมา และเป็นมรดกสำคัญที่ทำให้สยามสามารถรักษาเอกราชของตนไว้ได้ในท่ามกลางกระแสคลื่นแห่งการล่าอาณานิคม
ขณะพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เสด็จขึ้นครองราชย์ในปี 2411 ด้วยพระชนมายุเพียง 15 พรรษา นับเป็นครั้งแรกที่พระมหากษัตริย์ไทยทรงขึ้นครองราชย์ในวัยเยาว์เช่นนี้ ก่อเกิดสุญญากาศทางอำนาจอันละเอียดอ่อน ซึ่งนำไปสู่การแต่งตั้งสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) เป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน เหตุการณ์สำคัญยิ่งในยุคผลัดแผ่นดินนี้คือบทบาทของสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) ที่แสดงออกเชิงสัญลักษณ์อันลึกซึ้ง
ในวันหนึ่ง สมเด็จพระพุฒาจารย์โตได้ถือตะเกียงเจ้าพายุเข้าไปในพระบรมมหาราชวังในเวลากลางวัน การกระทำนี้มิใช่เพียงการถือตะเกียงธรรมดา แต่เปี่ยมด้วยนัยยะ เมื่อสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ตรัสถามถึงเหตุผล สมเด็จพระพุฒาจารย์โตตอบว่า "บ้านเมืองมันมืดมิดนัก" วาจานี้สะท้อนความรู้สึกถึงความไม่แน่นอนทางการเมือง ความหวาดระแวง และความกังวลต่ออนาคตของชาติที่กำลังอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่านหลังการสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) คำกล่าวนี้มิได้เป็นการตำหนิโดยตรง แต่เป็นการสื่อถึงความมืดมิดในเชิงอุปมาที่อาจนำไปสู่ความแตกแยกหรือการแย่งชิงอำนาจ
สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ซึ่งเป็นผู้มีปัญญาและเข้าใจในความหมายลึกซึ้งของการกระทำและคำพูดนี้ ได้กราบนมัสการตอบกลับด้วยความนอบน้อมและจริงใจว่า "บัดนี้ สว่างแล้วกระผม" พร้อมให้คำมั่นสัญญาอย่างหนักแน่นว่าจะไม่คิดคดทรยศหรือชิงราชบัลลังก์ แสดงออกถึงความเคารพอย่างสูงต่อพระสงฆ์ผู้เป็นที่พึ่งทางใจและทางปัญญาของบ้านเมืองในยุคนั้น อันเป็นเอกลักษณ์ที่โดดเด่นของสังคมไทย
เหตุการณ์นี้ไม่เพียงแสดงถึงความผูกพันระหว่างพระสงฆ์กับฆราวาส แต่ยังสะท้อนถึงบทบาทสำคัญของศาสนาพุทธในการสร้างความมั่นคงทางจิตใจและศีลธรรมในยามวิกฤตทางการเมือง เป็นการยืนยันถึงความสำคัญของสถาบันศาสนาในการเป็นหลักประกันความสงบเรียบร้อยและความชอบธรรมในสังคมไทยอย่างที่ไม่เหมือนยุคอื่นใด ความสัมพันธ์อันลึกซึ้งนี้มิได้เป็นเพียงความเคารพส่วนบุคคล แต่เป็นภาพสะท้อนของการยอมรับในอำนาจทางศีลธรรมของพระสงฆ์ที่สามารถโน้มน้าวและสร้างความเชื่อมั่นในหมู่นักการเมืองและผู้มีอำนาจในยุคที่บ้านเมืองกำลังเผชิญกับความท้าทายทั้งภายในและภายนอกอย่างยิ่งยวด
**รัชกาลที่ 6 =
(พ.ศ. 2453 -2468) 
พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นครองราชย์ ทรงพระปรีชาปราดเปรื่องในความรู้ทางพระศาสนามาก ทรงนิพนธ์หนังสือแสดงคำสอนในพระพุทธศาสนาหลายเรื่อง เช่น เทศนาเสือป่า พระพุทธเจ้าตรัสรู้อะไร เป็นต้น ถึงกับทรงอบรมสั่งสอนอบรมข้าราชการด้วยพระองค์เอง โปรดให้ใช้ พุทธศักราช (พ.ศ.) แทน รัตนโกสินทร์ศก (ร.ศ.) เมื่อ พ.ศ. 2456 ให้เปลี่ยนกระทรวงธรรมการเป็นกระทรวงศึกษาธิการ - พ.ศ. 2454 สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงเปลี่ยนวิธีการสอบบาลีสนามหลวงจากปากเปล่ามาเป็นข้อเขียน เป็นครั้งแรก - พ.ศ. 2469 ทรงเริ่มการศึกษาพระปริยัติธรรมใหม่ขึ้นอีกหลักสูตรหนึ่ง เรียกว่า "นักธรรม" โดยมีการสอบครั้งแรกเมื่อ เดือนตุลาคม พ.ศ. 2454 ตอนแรกเรียกว่า "องค์ของสามเณรรู้ธรรม" - พ.ศ. 2462 ถึง พ.ศ. 2463 โปรดให้พิมพ์คัมภีร์อรรถกถาแห่งพระไตรปิฎกและอรรถกถาชาดก และคัมภีร์อื่นๆ เช่น วิสุทธิมรรค คัมภีร์มิลินทปัญหา เป็นต้น
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ทรงครองราชย์ในห้วงเวลาที่ประเทศไทยกำลังเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและแนวคิดจากตะวันตกอย่างเข้มข้น พระองค์ทรงเป็นพุทธมามกะที่เปี่ยมด้วยศรัทธา และมีบทบาทสำคัญในการวางรากฐานอันมั่นคงของพระพุทธศาสนาให้เป็นส่วนหนึ่งของสถาบันหลักของชาติอย่างเป็นรูปธรรม ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ที่ไม่ปรากฏชัดเจนในยุคสมัยก่อนหน้า การเปลี่ยนแปลงในรัชสมัยของพระองค์สะท้อนผ่านนโยบายการปฏิรูปศาสนา การปรับปรุงการศึกษา รวมถึงการสร้างสัญลักษณ์เชิงชาติที่ผูกโยงพระพุทธศาสนาเข้ากับการดำรงอยู่ของชาติและพระมหากษัตริย์
การผสานศาสนาเข้าสู่สถาบันหลักของชาติ เป็น ครั้งแรกในรัชกาลที่ 6 คือการที่พระพุทธศาสนากลายเป็นหนึ่งในสามสถาบันหลักของชาติอย่างเป็นทางการ และปรากฏเป็นสัญลักษณ์บนธงชาติไทย หรือ "ธงไตรรงค์" ที่พระองค์ทรงออกแบบและพระราชทานนาม เมื่อวันที่ 28 กันยายน พ.ศ. 2460 ธงไตรรงค์ประกอบด้วย 3 สี คือ แดง ขาว น้ำเงิน โดยแต่ละสีมีความหมายที่ลึกซึ้งและบ่งบอกถึงองค์ประกอบสำคัญของความเป็นชาติไทย- สีแดง หมายถึง เลือดอันยอมพลีให้แก่ชาติ และความสามัคคีของคนในชาติ- สีขาว หมายถึง ความบริสุทธิ์แห่งธรรมะอันเป็นหลักคำสอนทางพระพุทธศาสนา- สีน้ำเงิน หมายถึง สีส่วนพระองค์ขององค์พระมหากษัตริย์
การที่ "สีขาว" บนธงชาติถูกกำหนดให้เป็นสัญลักษณ์ของ "ศาสนา" โดยตรง ถือเป็นการตอกย้ำสถานะของพระพุทธศาสนาให้เป็นแกนกลางทางจิตวิญญาณของชาติ ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อนในประวัติศาสตร์การใช้ธงชาติของไทย นับเป็นการประกาศให้โลกรับรู้ถึงความเป็น "ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์" อันเป็นอุดมการณ์หลักที่พระองค์ทรงปลูกฝังเพื่อสร้างความสามัคคีและเอกภาพของคนในชาติท่ามกลางกระแสการเปลี่ยนแปลงของโลก
รัชกาลที่ 6 ทรงให้ความสำคัญกับการปฏิรูปและการส่งเสริมพระพุทธศาสนาในหลายมิติ เพื่อให้พระพุทธศาสนายังคงเป็นหลักยึดเหนี่ยวของสังคมในยุคที่ความรู้และแนวคิดสมัยใหม่เริ่มเข้ามามีอิทธิพล
พระองค์ทรงสนับสนุนสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ในการปรับปรุงแก้ไขการศึกษาและการสอบพระปริยัติธรรม ซึ่งรวมถึง
การเปลี่ยนวิธีการสอบไล่พระปริยัติธรรม จากการแปลด้วยปากมาเป็นวิธีเขียน ถือเป็นการพัฒนามาตรฐานการศึกษาพระปริยัติธรรมให้มีความเป็นระบบและมีประสิทธิภาพมากขึ้น

การจัดตั้งหลักสูตรนักธรรมและบาลี ซึ่งเป็นรากฐานของการศึกษาพระปริยัติธรรมของคณะสงฆ์มาจนถึงปัจจุบัน ทำให้การศึกษาพระพุทธศาสนามีแบบแผนที่ชัดเจนยิ่งขึ้น
การสนับสนุนการพิมพ์คัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา ในรัชกาลนี้มีการพิมพ์คัมภีร์สำคัญๆ หลายเล่ม อาทิ อภิธัมมัตถวิภาวินี และ ฎีกาวิสุทธิมรรค ซึ่งเป็นการเผยแพร่และรักษาพระไตรปิฎกและคัมภีร์สำคัญให้คงอยู่และเข้าถึงได้ง่ายขึ้น
การปรับเปลี่ยนแนวทางการทำนุบำรุงพระศาสนา ในรัชสมัยนี้ ได้เกิดแนวคิดใหม่ในการทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา โดยมิได้เน้นการสร้างวัดใหม่เพิ่มขึ้น เนื่องจากทรงพิจารณาว่าวัดมีอยู่มากพอแล้ว และการศึกษาและสถานศึกษาเป็นสิ่งจำเป็นยิ่งกว่า การทำนุบำรุงจึงมุ่งเน้นไปที่การบูรณะปฏิสังขรณ์วัดและปูชนียสถานสำคัญเป็นหลัก เช่น วัดพระศรีรัตนศาสดาราม, วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม, วัดบวรนิเวศวิหาร, วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ รวมถึงวัดในหัวเมืองต่างๆ เช่น วัดพระปฐมเจดีย์ (มีการสร้างวิหารสำหรับประดิษฐานพระร่วงโรจนฤทธิ์) และวัดพระพุทธบาทสระบุรี
แม้จะไม่เน้นการสร้างวัด แต่ก็ยังมีการสร้างพระพุทธรูปขึ้น เช่น พระแก้วมรกตน้อย (สร้างด้วยช่างชาวรัสเซีย) และพระนิโรคันตราย 16 องค์ ที่พระราชทานไปยังวัดมหานิกายต่างๆ รวมถึงพระร่วงโรจนฤทธิ์ ซึ่งเป็นพระพุทธรูปยืนปางประทานอภัย ที่ประดิษฐาน ณ วัดพระปฐมเจดีย์ และเป็นที่บรรจุพระบรมอัฐิของพระองค์ด้วย
การใช้พุทธศักราช (พ.ศ.) เป็นศักราชทางราชการ ใน พ.ศ. 2456 พระองค์โปรดให้ใช้พุทธศักราชเป็นศักราชทางราชการแทนรัตนโกสินทร์ศก (ร.ศ.) ตั้งแต่วันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2462 ซึ่งเป็นการประกาศเกียรติภูมิของพระพุทธศาสนาในฐานะรากฐานสำคัญของชาติและวัฒนธรรมไทย
ยุคสมัยรัชกาลที่ 6 คือการที่พระพุทธศาสนาไม่ได้เป็นเพียงศาสนาประจำชาติในเชิงพิธีกรรมหรือความเชื่อส่วนบุคคลเท่านั้น แต่ถูกยกระดับให้เป็น "สถาบันหลักของชาติ" ที่เคียงคู่กับ "ชาติ" และ "พระมหากษัตริย์" อย่างเป็นรูปธรรมและเป็นสัญลักษณ์ที่ชัดเจนผ่านธงชาติ การกระทำนี้สะท้อนถึงพระวิสัยทัศน์อันกว้างไกลของพระองค์ในการสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของประชาชนภายใต้แนวคิด "ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์" ในยุคที่ชาตินิยมกำลังก่อตัวขึ้นทั่วโลก
นอกจากนี้ การที่พระองค์ทรงให้ความสำคัญกับการปฏิรูปการศึกษาของคณะสงฆ์ การจัดพิมพ์คัมภีร์ และการปรับเปลี่ยนแนวทางการทำนุบำรุงศาสนาจาก "การสร้าง" เป็น "การบูรณะและพัฒนาการศึกษา" บ่งชี้ถึงการมองพระพุทธศาสนาในมิติที่กว้างกว่าการสร้างวัตถุธรรม แต่เป็นการเน้นการพัฒนาองค์ความรู้และปัญญา เพื่อให้พระพุทธศาสนายังคงมีความทันสมัยและตอบสนองต่อความต้องการของสังคมที่กำลังเปลี่ยนแปลงไป
อาจกล่าวได้ว่า รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อที่สำคัญยิ่งในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาในประเทศไทย ที่ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงบทบาททางศาสนา แต่ได้ถูกถักทอเข้ากับอุดมการณ์ของชาติอย่างแนบแน่น เป็นรากฐานสำคัญที่ส่งผลต่อความเป็นชาติไทยมาจนถึงปัจจุบัน และเป็นยุคสมัยที่พระพุทธศาสนาได้รับการยกระดับให้เป็นสัญลักษณ์อันศักดิ์สิทธิ์และเป็นหนึ่งในเสาหลักที่ค้ำจุนประเทศชาติอย่างแท้จริง
**รัชกาลที่ 7 =
(พ.ศ. 2468 - 2477) 
พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้มีการทำสังคายนาพระไตรปิฎกขึ้น ตั้งแต่ พ.ศ. 2468 - 2473 เพื่อถวายเป็นพระราชกุศลแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 เป็นการสังคายนาครั้งที่ 3 ในเมืองไทย แล้วทรงจัดให้พิมพ์พระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐ ชุดละ 45 เล่ม จำนวน 1,500 ชุด และพระราชทานแก่ประเทศต่าง ๆ ประมาณ 500 ชุด โปรดให้ย้ายกรมธรรมการกลับเข้ามารวมกับกระทรวงศึกษาธิการ และเปลี่ยนชื่อกระทรวงศึกษาธิการเป็นกระทรวงธรรมการอย่างเดิม โดยมีพระราชดำริว่า "การศึกษาไม่ควรแยกออกจากวัด" ต่อมาปี พ.ศ. 2471 กระทรวงธรรมการประกาศเพิ่มหลักสูตรทางจริยศึกษาสำหรับนักเรียน ได้เปิดให้ฆราวาสเรียนพระปริยัติธรรม แผนกธรรม โดยจัดหลักสูตรใหม่ เรียกว่า "ธรรมศึกษา" ในรัชสมัยรัชกาลที่ 7 ได้มีการเปลี่ยนแปลงการปกครองครั้งยิ่งใหญ่ของไทย เมื่อคณะราษฎรได้ทำการปฏิวัติ เปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ เป็นระบอบประชาธิปไตย เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ต่อมาพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสละราชสมบัติเมื่อ พ.ศ. 2477 ต่อมาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล ขึ้นครองราชย์เป็นรัชกาลที่ 8
พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 ทรงครองราชย์ในยุคที่ประเทศไทยกำลังเผชิญกับความท้าทายครั้งสำคัญที่สุดในประวัติศาสตร์ชาติ นั่นคือการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ไปสู่ระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข ในวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้ไม่เพียงแต่ส่งผลกระทบต่อการเมืองการปกครองเท่านั้น แต่ยังแผ่ขยายอิทธิพลมายังสถานะและโครงสร้างของพระพุทธศาสนาอย่างมีนัยสำคัญ ซึ่งไม่เคยปรากฏในยุคก่อนหน้า และเป็นจุดเปลี่ยนที่สำคัญในความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับศาสนา
ก่อนการเปลี่ยนแปลงการปกครอง รัชกาลที่ 7 ทรงมีพระราชศรัทธาในพระพุทธศาสนาอย่างลึกซึ้ง และทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจในการทำนุบำรุงศาสนาอย่างต่อเนื่อง แม้จะต้องเผชิญกับวิกฤตเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่ (The Great Depression) ที่ส่งผลกระทบไปทั่วโลกและประเทศไทย
การจัดพิมพ์พระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐ นับเป็นพระราชกรณียกิจที่สำคัญยิ่งและเป็นประวัติการณ์ เป็นครั้งแรก ที่มีการจัดพิมพ์พระไตรปิฎกภาษาบาลี ฉบับอักษรไทยที่สมบูรณ์ที่สุด จำนวน 45 เล่ม เรียกว่า "พระไตรปิฎกสยามรัฐ" พิมพ์จำนวน 1,500 จบ โดยทรงมีพระราชประสงค์ให้เป็นมรดกทางธรรมของชาติและเผยแพร่ไปทั่วโลก พระราชทานแจกจ่ายไปยังมหาวิทยาลัยและหอสมุดนานาชาติทั่วโลก จำนวน 450 ชุด และในประเทศจำนวนมาก การดำเนินการนี้แสดงให้เห็นถึงพระราชปณิธานอันแรงกล้าในการรักษาและเผยแผ่พระธรรม แม้ในยามที่ประเทศประสบปัญหาเศรษฐกิจอย่างหนัก
การส่งเสริมการศึกษาพระพุทธศาสนาสำหรับเด็ก ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ราชบัณฑิตยสภาจัดประกวดแต่งหนังสือพระพุทธศาสนาสำหรับเด็ก เพื่อให้เยาวชนไทยมีหนังสืออ่านเกี่ยวกับพระพุทธศาสนาที่เข้าใจง่าย เป็นการปลูกฝังศรัทธาในพระพุทธศาสนาตั้งแต่เยาว์วัย
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 7) ได้มีการริเริ่มให้ฆราวาสได้เรียนธรรมศึกษาเป็นครั้งแรกอย่างเป็นระบบ นับเป็นก้าวสำคัญที่เปิดโอกาสให้ประชาชนทั่วไปเข้าถึงหลักธรรมคำสอนของพระพุทธศาสนาได้ง่ายขึ้น โดยก่อนหน้านี้การศึกษาธรรมะมักจำกัดอยู่ในหมู่สงฆ์ การเปลี่ยนแปลงนี้สะท้อนถึงพระราชดำริที่ทรงเล็งเห็นความสำคัญของการเผยแผ่พระพุทธศาสนาให้เข้าถึงชนทุกชั้น เพื่อเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจและสร้างความสงบสุขในสังคม การริเริ่มนี้จึงเป็นรากฐานสำคัญของการศึกษาพระพุทธศาสนาสำหรับฆราวาสในประเทศไทย
ทรงมีพระราชภารกิจในการบูรณะปฏิสังขรณ์พระอารามหลวงหลายแห่ง เช่น วัดพระศรีรัตนศาสดาราม และวัดอรุณราชวราราม เป็นต้น
จุดเปลี่ยนสำคัญในรัชสมัยนี้คือ การเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ซึ่งนำมาซึ่งอิทธิพลของแนวคิดประชาธิปไตยอย่างชัดเจนต่อโครงสร้างการปกครองของคณะสงฆ์ แม้พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวจะทรงสละราชสมบัติใน พ.ศ. 2478 แต่หลักการที่คณะราษฎรนำมาใช้หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองได้ส่งผลกระทบต่อคณะสงฆ์อย่างลึกซึ้ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในรัชสมัยต่อมา (รัชกาลที่ 8) แต่รากฐานแนวคิดเริ่มปรากฏในปลายรัชกาลที่ 7 และต่อเนื่องทันทีหลังการสละราชสมบัติ
การตั้งคำถามต่อบทบาทของศาสนาในรัฐแบบใหม่ หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง รัฐบาลใหม่ภายใต้ระบอบรัฐธรรมนูญได้เริ่มพิจารณาบทบาทของสถาบันต่างๆ ในชาติใหม่ พระพุทธศาสนาซึ่งเคยอยู่ภายใต้การอุปถัมภ์และควบคุมโดยตรงจากพระมหากษัตริย์ในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ได้รับการปรับเปลี่ยนบทบาทให้สอดคล้องกับแนวคิดการแบ่งแยกอำนาจและการบริหารราชการแผ่นดินแบบใหม่
แนวคิดการปกครองคณะสงฆ์แบบประชาธิปไตย เป็นครั้งแรกที่แนวคิดการปกครองคณะสงฆ์โดย "สภา" หรือ "รูปแบบที่เลียนแบบรัฐสภา" ได้ถูกนำมาพิจารณาอย่างจริงจังในทางการเมืองไทย แม้ว่าจะยังไม่มีการตรากฎหมายที่ชัดเจนในรัชกาลที่ 7 เอง แต่แนวคิดนี้ได้ถูกผลักดันและนำไปสู่การจัดตั้งในรัชสมัยต่อมาอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะการประกาศใช้ พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2484 ซึ่งเป็นกฎหมายที่ปฏิรูปการปกครองคณะสงฆ์ครั้งสำคัญที่สุด โดยมีสาระสำคัญคือ- การจัดตั้ง "สังฆสภา" ซึ่งทำหน้าที่คล้ายกับฝ่ายนิติบัญญัติของประเทศ โดยมีพระเถระผู้ใหญ่เป็นสมาชิก และมีบทบาทในการออก "สังฆาณัติ" (กฎหมายของคณะสงฆ์)- การจัดตั้ง "คณะสังฆมนตรี" ทำหน้าที่คล้ายคณะรัฐมนตรีของฝ่ายอาณาจักร มี "สังฆนายก" เป็นหัวหน้า ทำหน้าที่บริหารกิจการคณะสงฆ์ตามมติของสังฆสภา- การจัดตั้ง "คณะวินัยธร" ทำหน้าที่คล้ายฝ่ายตุลาการ มีบทบาทในการพิจารณาวินิจฉัยอธิกรณ์ (คดีความของสงฆ์)
การปฏิรูปนี้เป็นการปรับโครงสร้างการปกครองคณะสงฆ์ที่เคยรวมศูนย์อยู่ที่สมเด็จพระสังฆราชและมหาเถรสมาคม (ตาม พ.ร.บ. ลักษณะปกครองคณะสงฆ์ ร.ศ. 121) ให้มีลักษณะ "แบ่งแยกอำนาจ" และ "ตรวจสอบถ่วงดุล" กันภายในคณะสงฆ์เอง ซึ่งได้รับอิทธิพลโดยตรงจากแนวคิดประชาธิปไตยแบบรัฐสภาที่กำลังเป็นที่นิยมในขณะนั้น แม้ในทางปฏิบัติอาจมีความซับซ้อนและมีข้อจำกัด แต่ถือเป็นการปรับตัวครั้งใหญ่ของศาสนจักรให้เข้ากับบริบททางการเมืองที่เปลี่ยนแปลงไป
การเป็นจุดเริ่มต้นของ "ประชาธิปไตยในคณะสงฆ์" แม้ พ.ร.บ. คณะสงฆ์ พ.ศ. 2484 จะตราขึ้นในรัชกาลต่อมา แต่แนวคิดและแรงผลักดันที่นำไปสู่การปฏิรูปโครงสร้างการปกครองคณะสงฆ์ในลักษณะ "สภา" และ "คณะสังฆมนตรี" ได้ถือกำเนิดขึ้นในช่วงเวลาแห่งการเปลี่ยนแปลงการปกครองในรัชสมัยที่ 7 นี้เอง นี่คือสิ่งที่เป็น "ครั้งแรก" และแตกต่างจากยุคก่อนหน้าอย่างชัดเจน โดยพระพุทธศาสนาถูกคาดหวังให้มีความเป็นประชาธิปไตยในการบริหารจัดการภายในมากขึ้น
การเผชิญหน้ากับความท้าทายจากแนวคิดใหม่ เป็นยุคที่พระพุทธศาสนาต้องปรับตัวครั้งใหญ่จากสถานะภายใต้ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ มาสู่การเป็นส่วนหนึ่งของชาติในระบอบประชาธิปไตย ซึ่งนำไปสู่การพยายามปรับรูปแบบการปกครองให้คล้ายคลึงกับกลไกของรัฐบาลพลเรือน
แม้จะอยู่ในช่วงเวลาแห่งความผันผวน แต่การจัดพิมพ์พระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐ แสดงให้เห็นถึงความพยายามอันยิ่งใหญ่ในการรักษาและเผยแผ่พระธรรมคำสอนให้เป็นรากฐานทางปัญญาของชาติอย่างไม่เสื่อมคลาย ซึ่งเป็นเครื่องยืนยันว่าพระพุทธศาสนายังคงเป็นหลักยึดเหนี่ยวสำคัญ

รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นช่วงเวลาที่พระพุทธศาสนาในประเทศไทยได้ผ่านพ้นจุดเปลี่ยนสำคัญทางการเมือง โดยต้องปรับตัวจากอุปถัมภ์โดยตรงของระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ไปสู่การวางรากฐานของโครงสร้างการปกครองคณะสงฆ์ที่พยายามจะสะท้อนแนวคิดประชาธิปไตย ซึ่งนับเป็นการปรับตัวครั้งใหญ่ที่ส่งผลต่อบทบาทและสถานะของพระพุทธศาสนาในสังคมไทยมาจนถึงปัจจุบัน
**รัชกาลที่ 8 =
(พ.ศ. 2477 - 2489) 
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล เสด็จขึ้นครองราชย์เป็นรัชกาลที่ 8 ในขณะพระพระชนมายุ เพียง 9 พรรษาเท่านั้น และยังกำลังทรงศึกษาอยู่ในต่างประเทศ จึงมีผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ 
ในด้านการศาสนาได้มีการแปลพระไตรปิฎกเป็นภาษาไทย แบ่งเป็น 2 ประเภท คือ 
# พระไตรปิฎก แปลโดยอรรถ พิมพ์เป็นเล่มสมุด 80 เล่ม เรียกว่าพระไตรปิฎกภาษาไทย แต่ไม่เสร็จสมบูรณ์ และได้ทำต่อจนเสร็จเมื่องานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ เมื่อปี พ.ศ. 2500 
# พระไตรปิฎก แปลโดยสำนวนเทศนา พิมพ์ใบลาน แบ่งเป็น 1250 กัณฑ์ เรียกว่า พระไตรปิฎกฉบับหลวง เสร็จเมื่อ พ.ศ. 2492 - พ.ศ. 2484 ได้เปลี่ยนชื่อกระทรวงธรรมการเป็นกระทรวงศึกษาธิการ และกรมธรรมการเปลี่ยนเป็น กรมการศาสนา และในปีเดียวกัน รัฐบาลได้ออก พ.ร.บ. คณะสงฆ์ พ.ศ. 2484 เมื่อวันที่ 14 ตุลาคม เพื่อให้การปกครองคณะสงฆ์มีความสอดคล้องเหมาะสมกับการปกครองแบบใหม่ - พ.ศ. 2488 มหามกุฏราชวิทยาลัย ซึ่งตั้งขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2436 ได้ประกาศตั้งเป็นมหาวิทยาลัยสงฆ์ ชื่อ "สภาการศึกษามหามกุฏราชวิทยาลัย" เมื่อวันที่ 10 ธันวาคม
พระพุทธศาสนาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร (รัชกาลที่ 8) เป็นช่วงเวลาที่สำคัญยิ่งในประวัติศาสตร์ชาติไทย อันเป็นช่วงที่ประเทศกำลังเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง สังคม และเศรษฐกิจอย่างรุนแรง ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 พระพุทธศาสนาจึงต้องปรับตัวและเผชิญกับความท้าทายใหม่ ๆ ที่ไม่เคยปรากฏมาก่อนในอดีต
สถานะขององค์ประมุขกับพระพุทธศาสนา
การอภิบาลพระพุทธศาสนาโดยรัฐบาล ด้วยความที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลยังทรงพระเยาว์และประทับอยู่ต่างประเทศเป็นเวลานาน บทบาทในการทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาจึงตกอยู่กับคณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์และรัฐบาลเป็นสำคัญ
พระราชปฏิญาณตนเป็นพุทธมามกะ สิ่งที่สำคัญและเป็นภาพจำของรัชกาลนี้คือ การที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลได้เสด็จกลับมายังประเทศไทย และทรงประกอบพิธีทางปฏิญาณตนเป็นพุทธมามกะ ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2481 ซึ่งเป็นการแสดงออกถึงพระราชศรัทธาอันมั่นคงในพระพุทธศาสนาและเป็นสัญลักษณ์ของการสืบทอดพระราชภารกิจในการเป็นองค์อัครศาสนูปถัมภก แม้จะยังไม่ทรงบรรลุนิติภาวะและอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่านทางการเมือง
การที่พระมหากษัตริย์ทรงประกอบพิธีพุทธมามกะหลังจากเสด็จกลับมายังประเทศ เป็นสัญลักษณ์เชิงประวัติศาสตร์ที่สำคัญยิ่ง แสดงถึงการยืนยันสถานะของพระองค์ในฐานะองค์อัครศาสนูปถัมภกในช่วงเวลาที่บ้านเมืองกำลังอยู่ในภาวะเปลี่ยนผ่านและมีความไม่แน่นอนทางการเมือง เป็นการเชื่อมโยงสถาบันกษัตริย์กับพระพุทธศาสนาให้คงอยู่ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลง
แม้จะอยู่ในช่วงภาวะสงครามโลกครั้งที่ 2 และความผันผวนภายในประเทศ แต่ความพยายามในการส่งเสริมพระพุทธศาสนาก็ยังคงมีอยู่ เช่น ยังคงมีการจัดการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกบาลีและแผนกธรรมอย่างต่อเนื่อง เพื่อผลิตศาสนทายาทและเผยแผ่หลักธรรมคำสอน
ในยุคนี้เริ่มเห็นบทบาทของการเผยแผ่พระพุทธศาสนาผ่านสื่อต่าง ๆ มากขึ้น แม้จะยังไม่แพร่หลายเท่ากับยุคต่อมา
สมัยรัชกาลที่ 8  เป็นช่วงเวลาแห่งความผันผวนทางการเมือง สังคม และเศรษฐกิจของประเทศไทยอย่างยิ่งยวด แม้พระองค์จะทรงครองราชย์ในพระชนมายุยังน้อย และส่วนใหญ่ประทับอยู่ต่างประเทศ แต่พระพุทธศาสนาก็ยังคงเป็นสถาบันหลักที่ได้รับผลกระทบและต้องปรับตัวตามสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากผลพวงของสงครามโลกครั้งที่ 2
รัชกาลที่ 8 เป็นช่วงเวลาที่ประเทศไทยได้รับผลกระทบจากสงครามโลกครั้งที่ 2 โดยตรง ทำให้เกิดความขาดแคลนและผลกระทบต่อชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คนโดยทั่วไป วัดวาอารามและกิจการทางพระพุทธศาสนาก็ได้รับผลกระทบไม่น้อย ความท้าทายเหล่านี้ทำให้พระพุทธศาสนาต้องปรับตัวเพื่อดำรงอยู่และเป็นที่พึ่งทางใจแก่ประชาชน
เป็นช่วงเวลาที่พระพุทธศาสนาต้องเผชิญกับสถานการณ์สงครามโลกครั้งที่ 2 และผลกระทบจากภัยพิบัติทางเศรษฐกิจและสังคมอย่างแท้จริง ซึ่งต่างจากรัชกาลก่อนหน้าที่มีการพัฒนาและปฏิรูปในยุคสันติสุข การดำรงอยู่และการทำนุบำรุงพระศาสนาในยุคนี้จึงเป็นไปภายใต้ความยากลำบากและความท้าทายที่ใหญ่หลวงกว่าปกติ
ภาวะขาดแคลนและผลกระทบทางเศรษฐกิจในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2482-2488) ส่งผลให้ประเทศไทยเข้าสู่ภาวะสงครามและถูกญี่ปุ่นรุกราน ทำให้เกิดภาวะขาดแคลนอาหาร ยารักษาโรค และปัจจัยพื้นฐานต่างๆ อย่างรุนแรง วัดวาอารามหลายแห่งได้รับความเสียหายจากการทิ้งระเบิด การบำรุงรักษาศาสนสถานและกิจการพระศาสนาจึงเป็นไปด้วยความยากลำบาก พระภิกษุสงฆ์ต้องประสบปัญหาในการดำรงชีพเช่นเดียวกับฆราวาส
แม้จะอยู่ในภาวะสงคราม คณะสงฆ์ก็ยังคงมีบทบาทสำคัญในการเป็นที่พึ่งทางใจของประชาชน จัดกิจกรรมบำเพ็ญบุญ ให้กำลังใจแก่ผู้ที่ได้รับผลกระทบจากสงคราม อย่างไรก็ตาม กิจกรรมทางศาสนาหลายอย่างก็ต้องหยุดชะงักไป หรือดำเนินการอย่างจำกัด เนื่องจากข้อจำกัดด้านการเดินทาง ความปลอดภัย และทรัพยากร
การที่ประเทศไทยต้องเผชิญหน้ากับ สงครามโลกครั้งที่ 2 โดยตรง ซึ่งส่งผลกระทบต่อทุกมิติของสังคม รวมถึงพระพุทธศาสนา นอกจากนี้ ยังมีการปฏิรูปโครงสร้างการปกครองคณะสงฆ์ที่สำคัญ ซึ่งเป็นผลต่อเนื่องมาจากการเปลี่ยนแปลงการปกครองประเทศ
การปฏิรูปการปกครองคณะสงฆ์ จากสภาสังฆมนตรีสู่มหาเถรสมาคม (พ.ศ. 2484)
ดังที่กล่าวไปในรัชกาลที่ 7 การปกครองคณะสงฆ์แบบ "สังฆสภา" ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2476 ซึ่งเลียนแบบรูปแบบรัฐสภาที่ให้มีตัวแทนพระภิกษุจากทั่วประเทศเข้าร่วมเป็นฝ่ายนิติบัญญัติ ได้แสดงให้เห็นถึงข้อจำกัด โดยเฉพาะปัญหาการเดินทางของพระเถระผู้ใหญ่จากต่างจังหวัดไกลๆ เช่น ภาคใต้ ภาคอีสาน ภาคเหนือ ทำให้การประชุมไม่สามารถดำเนินไปได้อย่างมีประสิทธิภาพ ด้วยเหตุนี้ ในรัชกาลที่ 8 จึงได้มีการปฏิรูปการปกครองคณะสงฆ์อีกครั้ง โดยตรา "พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2484" ขึ้น
การกำเนิด "มหาเถรสมาคม" พระราชบัญญัติฉบับนี้ได้ยกเลิกสภาสังฆมนตรี และจัดตั้ง "มหาเถรสมาคม" ขึ้นมาแทน โดยมีโครงสร้างการปกครองที่กระชับและรวมศูนย์อำนาจมากขึ้น เพื่อให้การบริหารกิจการคณะสงฆ์เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพและคล่องตัวในยามที่ประเทศเผชิญกับวิกฤตสงคราม รูปแบบของมหาเถรสมาคมในยุคนั้นได้ปรับเปลี่ยนมาใช้หลักการบริหารที่คล้ายคลึงกับรูปแบบการบริหารงานของรัฐบาลที่มีนายกรัฐมนตรีเป็นหัวหน้าร่วมกับคณะรัฐมนตรี ซึ่งแตกต่างจากแนวคิดการปกครองแบบสภาที่เน้นการมีส่วนร่วมในวงกว้าง
จุดเปลี่ยนสำคัญทางประวัติศาสตร์ นี่คือครั้งแรก ที่คณะสงฆ์มีโครงสร้างการปกครองในรูปแบบ "มหาเถรสมาคม" ที่ยังคงมีอิทธิพลมาถึงปัจจุบัน แม้จะมีการปรับเปลี่ยนรายละเอียดในภายหลัง สะท้อนให้เห็นถึงการปรับตัวของคณะสงฆ์เพื่อรับมือกับการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองและสังคม
รัชกาลที่ 8 แม้จะเป็นช่วงเวลาที่พระองค์ทรงครองราชย์ตั้งแต่อยู่ต่างประเทศและภายใต้คณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ในช่วงแรก แต่พระพุทธศาสนาก็ยังคงเป็นสถาบันหลักและศูนย์รวมจิตใจของคนไทย ทว่า รูปแบบและบทบาทของพระพุทธศาสนาในสังคมได้เริ่มเปลี่ยนแปลงไปจากยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์อย่างเห็นได้ชัด สิ่งสำคัญที่ทำให้ยุคนี้มีเอกลักษณ์และแตกต่างจากยุคอื่น ๆ คือ พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2484
การปรับโครงสร้างการปกครองคณะสงฆ์ครั้งสำคัญ นี่คือเหตุการณ์สำคัญเชิงประวัติศาสตร์  เป็นครั้งแรกที่มีการตราพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ขึ้น เพื่อจัดระเบียบการปกครองคณะสงฆ์ให้สอดคล้องกับระบอบการปกครองประชาธิปไตย โดยมีสาระสำคัญคือการปฏิรูปโครงสร้างการบริหารคณะสงฆ์ให้เป็นแบบมหาเถรสมาคม มีอำนาจและหน้าที่ชัดเจนในการปกครอง ดูแล และส่งเสริมพระพุทธศาสนา พระราชบัญญัติฉบับนี้ถือเป็นรากฐานสำคัญของการบริหารคณะสงฆ์ไทยมาจนถึงปัจจุบัน สะท้อนให้เห็นถึงความพยายามในการปรับตัวของสถาบันศาสนาให้เข้ากับบริบททางการเมืองที่เปลี่ยนแปลงไป
เป็นยุคแรกที่โครงสร้างการปกครองคณะสงฆ์ถูกปรับเปลี่ยนอย่างเป็นทางการภายใต้กรอบของกฎหมายที่ตราขึ้นโดยรัฐบาลประชาธิปไตย (พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2484) ซึ่งแตกต่างจากยุคก่อนหน้าที่มีการปกครองคณะสงฆ์โดยอาศัยพระราชอำนาจและธรรมเนียมประเพณีเป็นหลัก การเปลี่ยนแปลงนี้สะท้อนให้เห็นถึงการก้าวเข้าสู่ยุคสมัยใหม่ที่รัฐมีบทบาทในการกำกับดูแลกิจการศาสนามากขึ้น แต่ก็ยังคงเคารพในพระธรรมวินัย
ความตั้งใจอันบริสุทธิ์ของรัชกาลที่ 8 พระราชปณิธานเพื่อความเป็นเอกภาพแห่งพระพุทธศาสนา
ท่ามกลางความผันผวนของบ้านเมืองในรัชสมัยของพระองค์ แม้พระชนมายุยังน้อยและประทับอยู่ต่างประเทศเป็นส่วนใหญ่ แต่สิ่งหนึ่งที่แสดงถึงพระราชหฤทัยอันเปี่ยมด้วยเมตตาและพระวิสัยทัศน์อันกว้างไกลของรัชกาลที่ 8 คือ พระราชปณิธานอันแรงกล้าที่จะรวมธรรมยุติกนิกายและมหานิกายให้กลับมาเป็นหนึ่งเดียวกันอีกครั้ง
ธรรมยุติกนิกายและมหานิกายได้แยกจากกันมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4 ด้วยความแตกต่างในการตีความและปฏิบัติพระธรรมวินัย ซึ่งนำไปสู่ความแตกต่างทางประเพณีและบางครั้งก็ก่อให้เกิดความไม่เข้าใจระหว่างกัน การที่พระองค์ทรงมีพระราชดำริที่จะสมานรอยร้าวนี้ แสดงให้เห็นถึงพระราชหฤทัยที่ทรงปรารถนาอย่างแท้จริงที่จะเห็นพระพุทธศาสนาในประเทศไทยมีความเป็นปึกแผ่น เข้มแข็ง และเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เพื่อประโยชน์สุขของพุทธบริษัทและเพื่อความมั่นคงของพระศาสนาในระยะยาว
พระราชปณิธานนี้เปรียบเสมือนแสงสว่างแห่งความหวังในยามที่ประเทศชาติกำลังเผชิญกับความมืดมิดของสงคราม สะท้อนถึงพระเมตตาคุณที่ทรงเล็งเห็นถึงความสำคัญของความสามัคคีในหมู่สงฆ์ ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของความเจริญรุ่งเรืองของพระศาสนา พระองค์ทรงปรารถนาให้พระภิกษุสงฆ์ทุกรูป ไม่ว่าจะสังกัดนิกายใด ได้อยู่ร่วมกันอย่างสันติ และมุ่งมั่นทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้ยั่งยืนสืบไป
แม้ว่าพระราชปณิธานอันบริสุทธิ์นี้จะยังไม่สำเร็จลุล่วงในรัชสมัยของพระองค์ เนื่องจากพระองค์เสด็จสวรรคตอย่างกะทันหัน แต่ความตั้งใจอันแน่วแน่ของพระองค์ในพระราชหฤทัยอันยิ่งใหญ่ ด้วยพระราชปณิธานที่ทรงมุ่งมั่นเพื่อความเป็นเอกภาพแห่งพระพุทธศาสนา ซึ่งเป็นเรื่องราวที่ทรงคุณค่าและควรค่าแก่การจดจำตลอดไป
รัชกาลที่ 8 เป็นยุคที่พระพุทธศาสนาต้องเผชิญกับความท้าทายครั้งใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์ชาติไทย นั่นคือสงครามโลกครั้งที่ 2 ซึ่งส่งผลกระทบต่อการดำเนินกิจการพระศาสนาในทุกมิติ อย่างไรก็ตาม ในท่ามกลางความผันผวนนี้ ได้เกิดการปฏิรูปโครงสร้างการปกครองคณะสงฆ์ที่สำคัญ โดยกำเนิด "มหาเถรสมาคม" ซึ่งเป็นต้นแบบของการบริหารคณะสงฆ์ในปัจจุบัน และที่สำคัญที่สุดคือ พระราชปณิธานอันบริสุทธิ์ของรัชกาลที่ 8 ที่ทรงปรารถนาให้ธรรมยุติกนิกายและมหานิกายกลับมาเป็นหนึ่งเดียวกันอีกครั้ง สะท้อนถึงพระราชหฤทัยที่เปี่ยมด้วยเมตตาและพระวิสัยทัศน์อันกว้างไกล เพื่อความมั่นคงและความเจริญรุ่งเรืองของพระพุทธศาสนา ซึ่งเป็นมรดกทางจิตวิญญาณอันล้ำค่าที่พระองค์ทรงมอบไว้ให้แก่ประเทศชาติ
พระพุทธศาสนาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล เป็นยุคแห่งการปรับตัวที่สำคัญยิ่ง ทั้งในด้านโครงสร้างการปกครองคณะสงฆ์ที่ถูกบัญญัติเป็นกฎหมายครั้งแรก และการยืนยันบทบาทของสถาบันพระมหากษัตริย์ในการเป็นอัครศาสนูปถัมภกท่ามกลางความผันผวนทางการเมืองและสถานการณ์โลก แม้จะเป็นช่วงเวลาอันสั้น แต่กลับทิ้งมรดกทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญต่อการบริหารกิจการคณะสงฆ์และสถานะของพระพุทธศาสนาในสังคมไทยมาจนถึงปัจจุบัน
**รัชกาลที่ 9 =
(พ.ศ. 2489 - 2559) 
พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ได้เสด็จขึ้นครองราชย์เป็นรัชกาลที่ 9 สืบต่อมา มีพระราชศรัทธาในพระพุทธศาสนา และทรงเป็นศาสนูปถัมภก ทรงให้การอุปถัมภ์แก่ทุกศาสนา และทรงปกครองบ้านเมืองโดยสงบร่มเย็น ตามระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข ในรัชสมัยรัชกาลที่ 9 ได้มีการส่งเสริมพุทธศาสนาด้านต่าง ๆ มากมาย
ในปี พ.ศ. 2500 ซึ่งเป็นปีครบรอบ 2,500 ปีที่พระพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพาน วันที่ 12-18 พฤษภาคม 2500 รัฐบาลได้จัดงานฉลอง 25 พุทธศตวรรษขึ้นอย่างยิ่งใหญ่ ซึ่งอินเดียและลังกาเรียกว่า "พุทธชยันตี" โดยกำหนดให้วันที่ 12-14 พฤษภาคมเป็นวันหยุดราชการ ศาลาพิธีตั้งอยู่กลางท้องสนามหลวง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้เสด็จฯ เป็นองค์ประธานเปิดงาน มีผู้แทนจาก 13 ประเทศเข้าร่วม พระสงฆ์ 2,500 รูป เจริญพระพุทธมนต์พร้อมกันดังกังวานก้องไปทั่วทุกทิศ และมีการเชิญชวนพุทธศาสนิกชนรักษาศีลห้าหรือศีลแปด ตลอด 7 วัน 7 คืน
ในปี พ.ศ. 2500 นี้ รัฐบาลได้กำหนดพิธีเฉลิมฉลองทั่วประเทศ มีการจัดสร้างพุทธมณฑล ขึ้น ณ ที่ดิน 2,500 ไร่ ระหว่างกรุงเทพ-นครปฐม แล้วสร้างพระมหาพุทธปฏิมาปางประทับยืนลีลาสูง 2500 นิ้ว ภาย ในบริเวณรอบองค์พระมีภาพจำลองพระพุทธประวัติ และมีพิพิธภัณฑ์ทางพระพุทธศาสนา ได้ปลูกต้นไม้ที่มีชื่อในพระพุทธศาสนา เช่น ต้นโพธิ์ ต้นไทร เป็นต้น สร้างพระพิมพ์ปางลีลาเป็นเนื้อชินและเนื้อผงจำนวน 4,842,500 องค์ พิมพ์พระไตรปิฎกแปลจากภาษาบาลีเป็นภาษาไทยออกเผยแพร่ และบูรณะปูชนียสถานวัด วาอารามทั่วพระราชอาณาจักร อุปสมบทพระภิกษุจำนวน 2,500 รูป และนิรโทษกรรมแก่นักโทษ ประกวด วรรณกรรม ศิลปะทางพระพุทธศาสนา โดยเชิญผู้แทนพุทธศาสนิกชนทั่วโลกมาร่วมอนุโมทนา
ยุคสมัยนี้มีความพิเศษที่แตกต่างจากยุคก่อนหน้าอย่างชัดเจน คือ การเปิดรับการศึกษาและแนวคิดจากทั่วโลก ผ่านระบบการศึกษาที่พัฒนาขึ้นและสื่อที่หลากหลาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งอินเทอร์เน็ต ทำให้เกิดการปะทะสังสรรค์ระหว่างพุทธปรัชญากับแนวคิดทางวิทยาศาสตร์ ปรัชญาตะวันตก ปรัชญากรีก ปรัชญาจีน ปรัชญาญี่ปุ่น และศาสตร์แขนงต่างๆ สิ่งนี้เองที่ผลักดันให้เกิดการตีความและอธิบายพุทธธรรมในมิติที่เข้าถึงและเข้าใจได้สำหรับคนรุ่นใหม่ที่มีการศึกษาสูงและมีเหตุผล
พระพุทธศาสนาได้แสดงให้เห็นถึงความสอดคล้องกับหลักการทางวิทยาศาสตร์ในหลายมิติ แนวคิดอย่าง อิทัปปัจจยตา และ ปฏิจจสมุปบาท ที่อธิบายความสัมพันธ์แบบเป็นเหตุเป็นผลของสรรพสิ่ง ล้วนสะท้อนถึงการมองโลกอย่างเป็นระบบและเป็นตรรกะ ซึ่งสอดคล้องกับหลักการสืบสวนหาความจริงทางวิทยาศาสตร์ ในขณะที่ สุญญตา ซึ่งเน้นย้ำถึงความว่างเปล่าจากตัวตนที่เที่ยงแท้ถาวร ก็สามารถตีความได้ว่าเป็นการปฏิเสธแนวคิดแบบสารัตถนิยม (essentialism) ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญของการวิเคราะห์ทางวิทยาศาสตร์ นอกจากนี้ แนวคิดเรื่อง โยนิโสมนสิการ หรือการพิจารณาโดยแยบคาย ก็ถูกนำมาเน้นย้ำว่าเป็นหัวใจสำคัญของการเข้าถึงความจริง หลักกาลามสูตร การพิจารณาก่อนเชื่อไม่ใช่เพียงการเชื่อตามๆ กัน ซึ่งเป็นแนวทางที่ส่งเสริมการใช้ปัญญาและเหตุผลเช่นเดียวกับการค้นคว้าทางวิทยาศาสตร์ การทำความเข้าใจ นิยาม 5 (อุตุ พีช กรรม จิต ธรรม) เป็นการอธิบายปรากฏการณ์ต่างๆ ของโลกอย่างเป็นระบบ อันเป็นหลักการพื้นฐานที่นักวิทยาศาสตร์ใช้ในการจำแนกและทำความเข้าใจธรรมชาติ
ในยุคนี้ การปฏิบัติ วิปัสสนา ซึ่งเป็นการเจริญปัญญาเพื่อเห็นความจริงตามสภาพของสิ่งทั้งหลาย ได้รับการเผยแพร่และเป็นที่นิยมอย่างกว้างขวาง โดยเน้นย้ำว่าเป็นแนวทางการฝึกฝนจิตใจที่สามารถพิสูจน์ได้ด้วยตนเอง ไม่ใช่เป็นเรื่องของความเชื่อที่งมงาย การปฏิบัติวิปัสสนาถือเป็นการใช้หลักการสังเกตและวิเคราะห์อย่างเป็นระบบต่อกระบวนการทางจิตและกาย ซึ่งมีความคล้ายคลึงกับวิธีการทางวิทยาศาสตร์ที่อาศัยการทดลองและสังเกตเพื่อเข้าถึงความจริง
ด้วยการพัฒนาด้านการศึกษาและโดยเฉพาะอย่างยิ่งการเข้ามาของอินเทอร์เน็ต ทำให้พุทธปรัชญาในยุครัชกาลที่ 9 ได้เผยแผ่ออกไปสู่ชาวโลกอย่างกว้างขวาง แนวคิดเรื่องสติ สมาธิ และปัญญา ได้รับความสนใจจากผู้คนหลากหลายเชื้อชาติและวัฒนธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกลุ่มผู้ที่แสวงหาความสงบทางใจและการพัฒนาตนเองในโลกที่วุ่นวาย พุทธธรรมได้กลายเป็นแหล่งของแรงบันดาลใจและแนวทางการดำเนินชีวิตที่สอดคล้องกับคุณค่าสากลหลายประการ
พระพุทธศาสนาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร จึงเป็นยุคที่โดดเด่นด้วยการผสานพุทธปรัชญาอันลึกซึ้งเข้ากับบริบทของสังคมสมัยใหม่ที่เต็มไปด้วยความท้าทายและความรู้ใหม่ๆ เป็นยุคที่พระพุทธศาสนาที่เน้นการใช้ปัญญา เหตุผล และการปฏิบัติจริง จนกลายเป็นปรัชญาที่ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่พิธีกรรม แต่เป็นมรดกทางปัญญาอันล้ำค่าที่สามารถนำทางชีวิตของผู้คนในทุกยุคสมัย และเป็นแรงบันดาลใจให้เกิดการพัฒนาตนเองและสังคมให้ดีขึ้นได้อย่างยั่งยืน
** รัชกาลที่ 9 ช่วงที่หนึ่ง =
(พ.ศ. 2489 – 2516)  
ยุคแรกแห่งรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ถือเป็นห้วงเวลาแห่งการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของประเทศไทย สังคมกำลังฟื้นตัวจากผลพวงของสงครามโลกครั้งที่ 2 และต้องเผชิญกับภัยคุกคามทางอุดมการณ์ที่รุนแรงที่สุด นั่นคือลัทธิคอมมิวนิสต์ ในขณะเดียวกัน พระพุทธศาสนา ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของชาติ ก็ได้เริ่มต้นเข้าสู่ยุคแห่งการฟื้นฟูและธำรงบทบาทอันศักดิ์สิทธิ์ภายใต้พระบรมราชูปถัมภ์อันแข็งแกร่ง
หลังสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่ 2 โลกเข้าสู่ยุคสงครามเย็น มหาอำนาจสองขั้วคือโลกเสรีนิยมนำโดยสหรัฐอเมริกา และโลกคอมมิวนิสต์นำโดยสหภาพโซเวียตและจีน ได้แข่งขันกันแผ่ขยายอิทธิพล ประเทศไทยในฐานะประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งเป็นภูมิภาคที่คอมมิวนิสต์กำลังแผ่ขยายอิทธิพลอย่างรวดเร็ว (เช่น การปฏิวัติในจีน สงครามอินโดจีน) จึงตกอยู่ในภาวะที่ต้องเผชิญกับภัยคุกคามนี้อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
รัฐบาลไทยในยุคนั้นดำเนินนโยบายต่อต้านคอมมิวนิสต์อย่างเข้มข้น มีการประกาศใช้พระราชบัญญัติป้องกันการกระทำอันเป็นคอมมิวนิสต์ พ.ศ. 2495 และมีการปราบปรามขบวนการคอมมิวนิสต์ทั้งในเมืองและชนบทอย่างจริงจัง อย่างไรก็ตาม แนวคิดคอมมิวนิสต์ได้แทรกซึมเข้าสู่สังคมไทยผ่านการโฆษณาชวนเชื่อที่มุ่งโจมตีสถาบันหลักของชาติ รวมถึงพระพุทธศาสนา โดยมีเป้าหมายสูงสุดคือการบ่อนทำลายศรัทธาของประชาชนเพื่อสร้างสังคมที่ปราศจากชนชั้นและศาสนา
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ ทรงเป็น "องค์อัครศาสนูปถัมภก" ทรงแสดงออกซึ่งพระราชศรัทธาในพระพุทธศาสนาอย่างลึกซึ้งและต่อเนื่องนับตั้งแต่ขึ้นครองราชย์ พระองค์ทรงเป็นแบบอย่างอันประเสริฐแก่พสกนิกร ด้วยพระราชจริยวัตรที่ทรงยึดมั่นในหลักธรรมคำสอน ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจด้านศาสนาอย่างสม่ำเสมอ
พระราชศรัทธาในพระพุทธศาสนาของพระองค์นั้นเป็นที่ประจักษ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งต่อ พระสงฆ์สายพระป่ากรรมฐาน ที่มี หลวงปู่มั่น ภูริทัตโต เป็นบูรพาจารย์ พระองค์ทรงให้ความสำคัญกับการปฏิบัติธรรมและการเผยแผ่พระธรรมคำสอนของพระป่า ทรงอุปถัมภ์บำรุงวัดวาอารามและพระสงฆ์สายนี้มาโดยตลอด การเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมพระสงฆ์กรรมฐานในภาคอีสานหลายครั้ง สะท้อนถึงพระราชศรัทธาอันลึกซึ้ง และยังทรงมีพระบรมราชานุญาตให้จัดตั้ง กองทุนพระราชทานเพื่อบำรุงพระสงฆ์สายพระป่า เพื่อสนับสนุนการเผยแผ่ธรรมปฏิบัติอันบริสุทธิ์ ทำให้พระธรรมคำสอนของหลวงปู่มั่นและครูบาอาจารย์สายพระป่าได้รับการสืบทอดและเผยแผ่ในวงกว้าง ก่อให้เกิดความสงบร่มเย็นแก่จิตใจของพุทธศาสนิกชนชาวไทย
การทรงผนวช (พ.ศ. 2499) การที่พระองค์ทรงผนวชเป็นพระภิกษุสงฆ์เป็นเวลา 15 วัน ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม และเสด็จประทับ ณ วัดบวรนิเวศวิหารราชวรวิหาร ถือเป็นเหตุการณ์สำคัญยิ่งทางประวัติศาสตร์และสร้างความปีติยินดีแก่พุทธศาสนิกชนทั่วประเทศอย่างล้นพ้น การผนวชของพระมหากษัตริย์แสดงให้เห็นถึงพระราชศรัทธาอันแรงกล้า และเป็นแบบอย่างอันประเสริฐที่สร้างความตระหนักรู้ในคุณค่าของพระพุทธศาสนาแก่ประชาชนอย่างกว้างขวาง เป็นการตอกย้ำว่าพระพุทธศาสนาคือศูนย์รวมจิตใจของชาติ และสถาบันพระมหากษัตริย์คือผู้พิทักษ์ศาสนา
การพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์ ทรงพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์ในการสร้างและบูรณะวัดวาอารามทั่วประเทศอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่ห่างไกลและพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากภัยคุกคามคอมมิวนิสต์ การสร้างวัดและศาสนสถานในพื้นที่เหล่านี้เป็นการสร้างศูนย์รวมจิตใจและเป็นแหล่งเผยแผ่ธรรมะแก่ประชาชนในท้องถิ่น
การส่งเสริมการศึกษาและเผยแผ่ ทรงส่งเสริมการจัดกิจกรรมทางศาสนา การจัดพิมพ์พระไตรปิฎกฉบับภาษาไทย และการเผยแผ่ธรรมะผ่านสื่อต่าง ๆ ที่เริ่มขยายตัวในยุคนั้น เช่น วิทยุ สิ่งพิมพ์
นี่คือบาดแผลทางอารมณ์และสงครามทางอุดมการณ์ที่ประเทศไทยต้องเผชิญอย่างหนักหน่วง พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย (พคท.) และแนวร่วมต่าง ๆ พยายามเผยแพร่อุดมการณ์ที่ปฏิเสธศาสนา โดยชี้ว่าศาสนาเป็นยาฝิ่นมอมเมาประชาชน เครื่องมือกลไกของชนชั้นปกครองที่ใช้กดขี่ชนชั้นล่าง และเป็นอุปสรรคต่อการสร้างสังคมคอมมิวนิสต์ที่สมบูรณ์แบบ พวกเขาสอนให้ประชาชนเลิกเชื่อเรื่องบุญบาป นรกสวรรค์ และหันมาเชื่อมั่นในการปฏิวัติด้วยกำลัง
มีการโฆษณาชวนเชื่อโจมตีพระสงฆ์ว่าไม่เป็นผู้บริสุทธิ์ เป็นกาฝากสังคม รวมถึงบ่อนทำลายความเชื่อมั่นในสถาบันพระมหากษัตริย์ การปลุกระดมเหล่านี้ได้สร้างความสั่นคลอนในจิตใจของประชาชนบางกลุ่ม โดยเฉพาะในพื้นที่ชนบทที่เข้าถึงข้อมูลข่าวสารได้จำกัด และได้รับผลกระทบจากความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ
พระสงฆ์ด่านหน้าแห่งการธำรงศรัทธาในทุกหมู่บ้าน นี่คือหัวใจสำคัญที่ทำให้พระพุทธศาสนารอดพ้นจากภัยคุกคามอันร้ายแรงนี้ ในขณะที่หน่วยงานภาครัฐอาจเข้าไม่ถึงทุกพื้นที่ชนบท พระสงฆ์เป็นบุคคลที่ดำรงอยู่ในทุกหมู่บ้าน เป็นผู้ใกล้ชิดกับประชาชน ให้ความรู้ สอนหลักธรรมคำสอนที่ถูกต้อง และเป็นที่พึ่งทางใจในยามยากลำบาก พระสงฆ์หลายรูปไม่ได้อยู่แต่ในวัด แต่ได้ออกไปปฏิบัติศาสนกิจในชนบทห่างไกล โดยเฉพาะในพื้นที่สีแดง ซึ่งเป็นพื้นที่ที่คอมมิวนิสต์มีอิทธิพล พระสงฆ์เหล่านี้เป็นดุจ "เกราะกำบัง" ทางจิตวิญญาณ ที่สกัดกั้นการแพร่ระบาดของแนวคิดคอมมิวนิสต์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ การมีอยู่ของพระสงฆ์ทำให้ศรัทธาในพระพุทธศาสนาของประชาชนยังคงแน่นแฟ้น ไม่ถูกชักจูงให้ละทิ้งศาสนา และยังคงยึดมั่นในสถาบันพระมหากษัตริย์ ซึ่งเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาติ
ในยุคนี้มีการยกฐานะมหาวิทยาลัยสงฆ์ทั้งสองแห่งคือ มหามกุฏราชวิทยาลัย และมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ให้เป็นมหาวิทยาลัยของรัฐ (พ.ศ. 2505 และ พ.ศ. 2505 ตามลำดับ) ซึ่งถือเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ไทย ที่สถาบันการศึกษาของสงฆ์ได้รับการรับรองจากรัฐในระดับอุดมศึกษาอย่างเต็มรูปแบบ การพัฒนานี้มีเป้าหมายเพื่อผลิตพระสงฆ์ที่มีความรู้ความสามารถในด้านพุทธศาสนาและวิทยาการสมัยใหม่ เพื่อให้สามารถเผยแผ่ธรรมะและทำประโยชน์แก่สังคมได้อย่างมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น
การยกระดับมหาวิทยาลัยสงฆ์เป็นมหาวิทยาลัยของรัฐ เป็นหมุดหมายสำคัญในการพัฒนาการศึกษาของคณะสงฆ์ สู่การผลิตบุคลากรที่มีความรู้ความสามารถเพื่อเผยแผ่พระพุทธศาสนาในยุคสมัยใหม่
การส่งเสริมการศึกษาพระปริยัติธรรม ยังคงมีการส่งเสริมการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกบาลีและนักธรรมอย่างต่อเนื่อง เพื่อธำรงรักษาพระไตรปิฎกและคำสอนของพระพุทธเจ้า
พระสงฆ์เริ่มมีบทบาทในการพัฒนาสังคมและช่วยเหลือประชาชนมากขึ้น เช่น การให้ความรู้ด้านสุขอนามัย การส่งเสริมอาชีพบางอย่างในชุมชน ซึ่งเป็นการแสดงให้เห็นว่าพระพุทธศาสนาไม่ได้แยกขาดจากชีวิตทางโลก แต่สามารถเป็นส่วนหนึ่งในการแก้ไขปัญหาสังคมได้
"ยุคทองแห่งพระบรมราชูปถัมภ์"ของรัชกาลที่ ๙ เป็นยุคที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงแสดงบทบาทในฐานะองค์อัครศาสนูปถัมภกอย่างโดดเด่นและเป็นแบบอย่างอย่างไม่เคยมีมาก่อน ทำให้พระพุทธศาสนามีความเข้มแข็งและเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาติ
เป็นห้วงเวลาที่พระพุทธศาสนาถูกโจมตีทางอุดมการณ์อย่างรุนแรงที่สุด แต่ด้วยการมีอยู่ของพระมหากษัตริย์ที่ทรงเป็นศูนย์รวมจิตใจ และการมีอยู่ของพระสงฆ์ในทุกหมู่บ้าน ทำให้ศรัทธาในพระพุทธศาสนาของประชาชนไม่ถูกทำลาย ซึ่งถือเป็นชัยชนะทางจิตวิญญาณครั้งสำคัญ
ยุคนี้เป็นยุคที่แสดงให้เห็นถึงความเปราะบางของสังคมไทยต่อภัยคุกคามทางอุดมการณ์ แต่ในขณะเดียวกันก็สะท้อนให้เห็นถึงพลังอันยิ่งใหญ่ของ "ศรัทธา" ที่หยั่งรากลึกในจิตใจของคนไทย และ "บทบาทของพระสงฆ์" ผู้เป็นดุจแสงสว่างในยามมืดมิด และ "สถาบันพระมหากษัตริย์" ผู้ทรงเป็นเสาหลักและศูนย์รวมจิตใจอันมั่นคง ท่ามกลางกระแสคลื่นของความเปลี่ยนแปลงและอุดมการณ์ที่มุ่งบ่อนทำลาย หากปราศจากความเข้มแข็งขององค์ประกอบเหล่านี้แล้ว พระพุทธศาสนาในประเทศไทยอาจต้องเผชิญชะตากรรมที่แตกต่างออกไปอย่างสิ้นเชิงจากปัจจุบัน
**รัชกาลที่ 9 ช่วงที่สอง =
(พ.ศ. 2517 – 2539)  
เป็นช่วงเวลาที่ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่ยุคของการพัฒนาเศรษฐกิจอย่างก้าวกระโดดภายใต้แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ สังคมไทยเปลี่ยนแปลงจากสังคมเกษตรกรรมเป็นสังคมอุตสาหกรรมและบริการอย่างรวดเร็ว พร้อมกับการเผชิญหน้ากับกระแสโลกาภิวัตน์ที่นำมาซึ่งทั้งโอกาสและความท้าทายใหม่ ๆ สำหรับพระพุทธศาสนา นี่คือยุคที่พระพุทธศาสนาต้องปรับบทบาทจากการเป็นเพียงสถาบันทางศาสนาไปสู่การมีส่วนร่วมในการพัฒนาสังคมและเผชิญหน้ากับปัญหาที่ซับซ้อนมากขึ้น
การพัฒนาเศรษฐกิจและกระแสโลกาภิวัตน์ยุคแรกเริ่ม หลังจากที่ภัยคุกคามจากคอมมิวนิสต์เริ่มลดลงในปลายยุคก่อนหน้า ประเทศไทยได้เร่งเดินหน้าพัฒนาประเทศตามแนวทางเศรษฐกิจทุนนิยม กระแสวัตถุนิยมและบริโภคนิยมแพร่หลายมากขึ้น อิทธิพลจากวัฒนธรรมตะวันตกผ่านสื่อและเทคโนโลยีที่ก้าวหน้าเข้ามาสู่สังคมไทยอย่างรวดเร็ว ทำให้วิถีชีวิต ค่านิยม และความเชื่อของคนไทยบางส่วนเปลี่ยนแปลงไป ขณะเดียวกัน การเมืองภายในประเทศยังคงมีความผันผวน มีการเรียกร้องประชาธิปไตยและการปฏิรูปสังคมเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง
ในยุคที่กระแสวัตถุนิยมเข้าครอบงำ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชมหาราช ยังคงทรงเป็นองค์อัครศาสนูปถัมภกที่แข็งแกร่งและเป็นที่พึ่งทางใจของพสกนิกรอย่างไม่เสื่อมคลาย พระราชจริยวัตรที่ทรงแสดงออกถึงความพอเพียง ความเรียบง่าย และการยึดมั่นในหลักธรรมคำสอน ได้กลายเป็น "ภูมิคุ้มกันทางจิตวิญญาณ" ให้แก่สังคมท่ามกลางความฟุ้งเฟ้อทางวัตถุ
ทรงสนับสนุนการเผยแผ่พระพุทธศาสนาอย่างกว้างขวาง โดยเฉพาะการจัดพิมพ์หนังสือธรรมะ การส่งเสริมการปฏิบัติวิปัสสนา การจัดกิจกรรมวันสำคัญทางศาสนา รวมถึงการบูรณะปฏิสังขรณ์ศาสนสถานสำคัญต่าง ๆ ทั่วประเทศอย่างต่อเนื่อง
การอุปถัมภ์พุทธศาสนาในต่างประเทศ ในยุคนี้ เป็นครั้งแรกที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ และสถาบันพระมหากษัตริย์มีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนและส่งเสริมพระพุทธศาสนาสายเถรวาทในต่างประเทศอย่างเป็นรูปธรรม โดยเฉพาะการเสด็จพระราชดำเนินเยือนประเทศต่าง ๆ และการพระราชทานพระบรมราชูปถัมภ์แก่การสร้างวัดไทยในต่างแดน เป็นการแสดงถึงการขยายอิทธิพลของพระพุทธศาสนาจากประเทศไทยสู่เวทีโลก
พระสงฆ์กับการปรับบทบาทสู่ "พระนักพัฒนา" และ "พระนักเผยแผ่" พระธรรมจาริกและพระสงฆ์ในชนบท หลังจากการต่อสู้กับคอมมิวนิสต์ พระสงฆ์ยังคงมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาชนบท โดยเฉพาะโครงการ "พระธรรมจาริก" ซึ่งริเริ่มขึ้นเพื่อนำหลักธรรมและวิชาความรู้ไปเผยแผ่และพัฒนาคุณภาพชีวิตของชาวไทยภูเขาในพื้นที่ห่างไกล ถือเป็นการขยายบทบาทของพระสงฆ์จากการเป็นผู้สอนธรรมะสู่การเป็น "พระนักพัฒนา" ที่ลงมือปฏิบัติเพื่อยกระดับชีวิตความเป็นอยู่ของประชาชน
ในยุคนี้ได้เกิดพระนักคิดคนสำคัญขึ้นมา 2 รูปคือ พระพุทธทาสภิกษุและหลวงชา สุภัทโท ซึ่งทั้ง 2 รูป ต่อไปจะเป็นผู้มีบทบาทสำคัญในการเผยแผ่พระพุทธศาสนา มีลูกศิษย์และคนศรัทธาคำสอนของท่านมากมายทั้งในไทยและต่างประเทศ พระพุทธทาสภิกขุ ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้ที่สามารถสอนพุทธปรัชญาอันลึกซึ้ง อาทิ เรื่องสุญญตา, อิทัปปัจจยตา, ปฏิจจสมุปบาท ในแง่มุมที่จับต้องได้และนำมาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน ได้ช่วยเปิดมิติใหม่ของการทำความเข้าใจพระพุทธศาสนาสำหรับคนยุคใหม่ ท่านได้ชี้ให้เห็นว่าพุทธธรรมไม่ใช่เรื่องของพิธีกรรมหรืองมงาย แต่เป็นปรัชญาแห่งการดำเนินชีวิตเพื่อความพ้นทุกข์ที่สามารถพิสูจน์ได้จริง ส่วนหลวงพ่อชา สุภัทโท เน้นการสอนที่เข้าใจง่าย แต่แฝงด้วยปรัชญาที่ลึกซึ้ง มีอุบายในการสอนที่น่าอัศจรรย์ ใช้คำศัพท์ชาวบ้านที่พูดกันทั่วไปแทนคำบาลีในการสอน จนมีคนเลื่อมใสศรัทธามากมายทั้งไทยและต่างประเทศ
การเผยแผ่ธรรมะหลากหลายรูปแบบ มีการใช้สื่อมวลชนที่แพร่หลายมากขึ้นในยุคนั้น เช่น วิทยุ โทรทัศน์ และสิ่งพิมพ์ ในการเผยแผ่ธรรมะสู่ประชาชนอย่างกว้างขวาง ทำให้หลักธรรมคำสอนเข้าถึงคนในเมืองและคนรุ่นใหม่มากขึ้น
การส่งเสริมการปฏิบัติวิปัสสนา กระแสการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานเริ่มเป็นที่นิยมมากขึ้นในหมู่ฆราวาส โดยเฉพาะการปฏิบัติในสำนักปฏิบัติธรรมต่าง ๆ ซึ่งสะท้อนความต้องการการเข้าถึงแก่นแท้ของพุทธธรรมและการพัฒนาจิตใจในยุคที่สังคมซับซ้อนขึ้น
หนึ่งในโครงการสำคัญที่สะท้อนถึงพระวิสัยทัศน์อันกว้างไกลคือการก่อตั้ง "กองทุนเล่าเรียนหลวงสำหรับพระสงฆ์" เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๓๓ ด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ จุดประสงค์หลักของกองทุนนี้คือเพื่อสนับสนุนและส่งเสริมให้พระภิกษุสามเณรได้มีโอกาสศึกษาพระปริยัติธรรมและพระธรรมวินัยอย่างลึกซึ้ง รวมถึงสนับสนุนการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานอย่างจริงจัง
กองทุนเล่าเรียนหลวงฯ ได้เข้ามาช่วยแบ่งเบาภาระค่าใช้จ่ายในการศึกษาของพระสงฆ์ ทำให้พระภิกษุสามเณรที่มีความตั้งใจสามารถทุ่มเทให้กับการศึกษาได้อย่างเต็มที่ ไม่ต้องกังวลเรื่องปัจจัยในการดำรงชีพ การส่งเสริมการศึกษาด้านปริยัติธรรมนี้เป็นรากฐานสำคัญที่ทำให้พระสงฆ์มีความรู้ความเข้าใจในพระธรรมคำสอนได้อย่างถูกต้อง สามารถนำไปเผยแผ่และสั่งสอนพุทธศาสนิกชนได้อย่างมีประสิทธิภาพ
นอกจากการศึกษาพระปริยัติธรรมแล้ว กองทุนฯ ยังเล็งเห็นถึงความสำคัญของการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน ซึ่งเป็นหนทางสู่ความสงบและปัญญา การสนับสนุนการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานทำให้พระสงฆ์ได้เข้าถึงแก่นแท้ของพระพุทธศาสนา สามารถนำหลักธรรมไปประยุกต์ใช้ในการดำเนินชีวิตประจำวัน และเป็นแบบอย่างที่ดีในการประพฤติปฏิบัติสำหรับพุทธศาสนิกชน
พระราชกรณียกิจนี้แสดงให้เห็นถึงพระราชหฤทัยที่ทรงห่วงใยในความมั่นคงของพระพุทธศาสนา และทรงตระหนักดีว่าการส่งเสริมการศึกษาและปฏิบัติธรรมของพระสงฆ์เป็นหัวใจสำคัญในการธำรงรักษาพระพุทธศาสนาให้เจริญรุ่งเรืองสืบไป
ความท้าทายจากกระแสวัตถุนิยมและบริโภคนิยม 
การเร่งรัดพัฒนาเศรษฐกิจทำให้สังคมไทยก้าวเข้าสู่ "ยุคทอง" ของวัตถุนิยม คนจำนวนมากมุ่งแสวงหาความสำเร็จทางเศรษฐกิจและวัตถุสิ่งของภายนอก ทำให้บางส่วนห่างเหินจากวัดวาอารามและหลักธรรมคำสอนที่เน้นความพอเพียงและสันโดษ
เกิดปรากฏการณ์ที่เรียกว่า "วัดพาณิชย์" หรือ "พุทธพานิชย์" การที่วัดบางแห่งมุ่งเน้นการสร้างวัตถุสิ่งของหรือสิ่งก่อสร้างขนาดใหญ่เพื่อดึงดูดผู้คนและการบริจาค ซึ่งบางครั้งอาจขัดแย้งกับหลักธรรมเรื่องความไม่ยึดติดและมักถูกวิพากษ์วิจารณ์
การเปิดรับวัฒนธรรมและแนวคิดจากต่างชาติทำให้เกิดการหลั่งไหลของลัทธิความเชื่อใหม่ ๆ ทั้งจากตะวันตกและตะวันออก ซึ่งบางครั้งอาจทำให้เกิดความสับสนหรือข้อถกเถียงเกี่ยวกับหลักพุทธธรรมที่ถูกต้อง
เริ่มมีการรายงานข่าวเกี่ยวกับพฤติกรรมไม่เหมาะสมของพระสงฆ์บางรูป หรือปัญหาด้านการบริหารจัดการภายในคณะสงฆ์ ซึ่งส่งผลกระทบต่อศรัทธาของประชาชนและภาพลักษณ์ของพระพุทธศาสนาในสายตาของสาธารณชน
บทบาทของพระมหากษัตริย์ในยุคสมัยใหม่ที่ทรงเป็นศูนย์รวมจิตใจและแบบอย่างในยุควัตถุนิยม ทรงเป็นหลักชัยทางจิตวิญญาณที่สำคัญที่สุด ในยุคที่สังคมเริ่มเบี่ยงเบนไปทางวัตถุ บทบาทของพระองค์ได้ตอกย้ำให้เห็นถึงคุณค่าของพระพุทธศาสนาในการนำพาชีวิตไปสู่ความสุขที่แท้จริง
การขยายบทบาทของพระสงฆ์จากศาสนกิจสู่การ "พัฒนาสังคม"การมีโครงการ"พระธรรมจาริก" เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนของการที่พระสงฆ์ลงมามีบทบาทในการแก้ไขปัญหาสังคมและพัฒนาคุณภาพชีวิตประชาชนในพื้นที่ห่างไกล ซึ่งเป็นการปรับตัวที่สำคัญของคณะสงฆ์
การเผยแผ่พระพุทธศาสนาสู่ต่างประเทศอย่างเป็นรูปธรรมครั้งแรกในรัชกาลนี้ สะท้อนให้เห็นถึงการขยายอิทธิพลของพระพุทธศาสนาจากประเทศไทยสู่เวทีโลก ซึ่งเป็นการเพิ่มพูนบทบาทของประเทศไทยในฐานะศูนย์กลางพุทธศาสนาเถรวาท
ความท้าทายจาก "วัตถุนิยมบริโภคนิยม" ที่เริ่มปรากฏชัดเจน เป็นครั้งแรกที่พระพุทธศาสนาต้องเผชิญกับกระแสการให้ความสำคัญกับวัตถุมากกว่าจิตใจ ซึ่งเป็นความท้าทายที่แตกต่างจากภัยคุกคามทางอุดมการณ์ในยุคก่อนหน้า
ยุคนี้เป็นยุคที่พระพุทธศาสนาต้องพิสูจน์ตัวเองอีกครั้งท่ามกลางกระแสการพัฒนาที่รวดเร็วและภัยคุกคามจากวัตถุนิยม แม้จะไม่มีการต่อสู้ทางอุดมการณ์ที่ดุเดือดเท่ากับยุคคอมมิวนิสต์ แต่การเผชิญหน้ากับความเสื่อมทางจิตใจที่มาพร้อมกับการเติบโตทางเศรษฐกิจนั้นเป็นความท้าทายที่ลึกซึ้งไม่แพ้กัน
การปรับตัวของคณะสงฆ์ในการเข้าถึงประชาชนและมีบทบาทในการพัฒนาสังคม ทำให้พระพุทธศาสนายังคงธำรงอยู่และเป็นเสาหลักทางจิตวิญญาณของชาติได้อย่างมั่นคง แม้กระแสโลกจะถาโถมเข้ามาเพียงใด ศรัทธาและความผูกพันของคนไทยกับพระพุทธศาสนาก็ยังคงดำรงอยู่ เปรียบเสมือนต้นไม้ใหญ่ที่หยั่งรากลึก ทนทานต่อแรงลมและพายุที่พัดผ่านเข้ามา
**รัชกาลที่ 9 ช่วงที่สาม = 
(พ.ศ. 2540 – 2559)  
ยุคสุดท้ายแห่งรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เป็นห้วงเวลาที่ประเทศไทยและพระพุทธศาสนาต้องเผชิญกับคลื่นลมแห่งการเปลี่ยนแปลงที่รุนแรงและรวดเร็วที่สุดในประวัติศาสตร์ นั่นคือกระแสโลกาภิวัตน์และยุคดิจิทัลที่เข้ามาปฏิวัติวิถีชีวิต ความคิด และความเชื่อของผู้คนอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน ท่ามกลางความผันผวนนี้ พระมหากษัตริย์ยังคงทรงเป็นหลักชัยและศูนย์รวมจิตใจที่มั่นคง นำพาประเทศและพระพุทธศาสนาฝ่าฟันความท้าทายต่าง ๆ 
ยุคนี้เริ่มต้นด้วยวิกฤตเศรษฐกิจ "ต้มยำกุ้ง" ในปี พ.ศ. 2540 ที่ส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อทุกภาคส่วนของสังคมไทย ตามมาด้วยกระแสโลกาภิวัตน์ที่ทำให้โลกไร้พรมแดน การแลกเปลี่ยนวัฒนธรรม ข้อมูลข่าวสาร และแนวคิดเป็นไปอย่างเสรีและรวดเร็วที่สุด พร้อมกันนี้ เทคโนโลยีสารสนเทศ โดยเฉพาะอินเทอร์เน็ตและโซเชียลมีเดีย ได้ถือกำเนิดขึ้นและเติบโตอย่างก้าวกระโดด กลายเป็นพลังขับเคลื่อนสำคัญที่เปลี่ยนแปลงพฤติกรรมและความสัมพันธ์ของผู้คนในสังคมอย่างสิ้นเชิง
ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง หลักธรรมสู่การปฏิบัติจริงเพื่อความมั่นคงของชาติและสุขภาวะของประชาชน นี่คือมรดกทางปัญญาที่สำคัญที่สุดและเป็นเอกลักษณ์แห่งยุคสมัยที่ไม่เหมือนยุคอื่นใด หลังจากวิกฤตเศรษฐกิจปี 2540 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ ทรงพระราชทาน "ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง" ซึ่งมีรากฐานมาจากหลักพุทธธรรมเรื่องทางสายกลาง ความพอประมาณ มีเหตุผล และการมีภูมิคุ้มกันที่ดี(ความไม่ประมาท) โดยเน้นให้คนไทยใช้ชีวิตอย่างมีสติ ไม่ประมาท พึ่งพาตนเอง และสร้างความสมดุลทั้งในระดับบุคคล ครัวเรือน ชุมชน และประเทศชาติ 
ปรัชญานี้มิใช่เพียงแนวคิดทางเศรษฐกิจ แต่เป็น "ศาสตร์แห่งพระราชา" ที่บูรณาการหลักพุทธธรรมเข้ากับการพัฒนาอย่างยั่งยืนอย่างเป็นรูปธรรม
ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงทำให้หลักธรรมคำสอนของพระพุทธศาสนาที่หลายคนมองว่าเป็นเรื่องไกลตัว หรือเป็นเรื่องของนักบวช ได้กลับมามีความหมายและจับต้องได้ในชีวิตประจำวันของผู้คน แสดงให้เห็นว่าพระพุทธศาสนาสามารถเป็นรากฐานในการแก้ไขปัญหาสังคมและเศรษฐกิจที่ซับซ้อนได้อย่างแท้จริง ทำให้ผู้คนกลับมาตระหนักถึงคุณค่าของความพอเพียงและคุณธรรม
ปรัชญานี้ช่วยให้คนไทยจำนวนมากสามารถฝ่าวิกฤตเศรษฐกิจมาได้ และเป็นแนวทางในการดำเนินชีวิตอย่างมีความสุขและยั่งยืน ได้รับการยอมรับในระดับสากลจากองค์การสหประชาชาติและนานาประเทศในฐานะแนวคิดการพัฒนาที่ยั่งยืน ซึ่งแสดงถึงพระปรีชาสามารถอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ที่ทรงนำหลักพุทธธรรมมาสร้างประโยชน์ให้แก่มนุษยชาติอย่างแท้จริง
ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง การบูรณาการพุทธธรรมสู่การพัฒนาชาติและชีวิต เป็นมรดกทางปัญญาที่จับต้องได้และมีผลกระทบอย่างมหาศาลทั้งในระดับบุคคล ชาติ และนานาชาติ แสดงให้เห็นถึงการประยุกต์ใช้พุทธธรรมอย่างเป็นรูปธรรมในยุคสมัยใหม่
ในรัชกาลนี้ที่มีการฟื้นฟูพระราชพิธีสำคัญทางพระพุทธศาสนาและวัฒนธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง "พระราชพิธีทอดกฐินทางชลมารค" ที่เคยหยุดไปนานนับศตวรรษ การฟื้นฟูประเพณีนี้มิใช่เพียงการอนุรักษ์วัฒนธรรม แต่เป็นการแสดงถึงพระราชศรัทธาอันมั่นคงในพระพุทธศาสนา และเป็นเครื่องยึดโยงจิตใจของพสกนิกรให้ตระหนักถึงรากเหง้าทางวัฒนธรรมและศาสนาของชาติ การทอดกฐินทางชลมารคเป็นภาพอันยิ่งใหญ่ที่สะท้อนถึงความผูกพันอันแน่นแฟ้นระหว่างสถาบันพระมหากษัตริย์ พระพุทธศาสนา และประชาชน
พระองค์ทรงเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมเยียนประชาชนในถิ่นทุรกันดารทั่วประเทศอย่างไม่รู้จักเหน็ดเหนื่อย ทรงรับฟังปัญหา ทรงริเริ่มโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริกว่า 4,000 โครงการ เพื่อแก้ปัญหาความเดือดร้อนของประชาชนในทุกมิติ ทั้งเรื่องน้ำ ดิน ป่า การเกษตร สาธารณสุข การศึกษา และการพัฒนาคุณภาพชีวิต ซึ่งหลายโครงการมีพื้นฐานมาจากหลักธรรมคำสอนในพระพุทธศาสนา เช่น การพึ่งพาตนเอง การพัฒนาอย่างยั่งยืน การอยู่ร่วมกับธรรมชาติ
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9) ได้เกิดการก่อตั้ง ชมรมพุทธศาสตร์ ขึ้นในสถาบันอุดมศึกษาหลายแห่ง ซึ่งเป็นการขยายบทบาทของพระพุทธศาสนาในกลุ่มเยาวชนคนรุ่นใหม่ โดยเฉพาะในหมู่นิสิตนักศึกษา ชมรมเหล่านี้เป็นพื้นที่ให้นักศึกษาได้ศึกษาธรรมะ ปฏิบัติธรรม จัดกิจกรรมทางศาสนา และแลกเปลี่ยนความรู้ความคิดเห็นเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา การเกิดขึ้นของชมรมพุทธศาสตร์แสดงให้เห็นถึงความตื่นตัวและการให้ความสำคัญต่อการเผยแผ่พระพุทธศาสนาในรั้วมหาวิทยาลัย เพื่อปลูกฝังคุณธรรม จริยธรรม และสติปัญญาให้แก่นักศึกษา ซึ่งจะเป็นกำลังสำคัญในการพัฒนาประเทศต่อไป
การเผยแผ่ธรรมะสู่โลกออนไลน์ นี่คือการปฏิวัติครั้งสำคัญในการเผยแผ่พระพุทธศาสนา พระสงฆ์และองค์กรทางศาสนาเริ่มตื่นตัวและนำเทคโนโลยีดิจิทัลมาใช้ในการเผยแผ่ธรรมะอย่างกว้างขวาง เช่น การสร้างเว็บไซต์วัด การจัดทำสื่อธรรมะในรูปแบบวิดีโอ (YouTube) พอดแคสต์ การใช้โซเชียลมีเดีย (Facebook, Line) ในการเผยแพร่บทความธรรมะ ตอบปัญหาธรรมะ และถ่ายทอดสดการบรรยายธรรมะ ทำให้คำสอนเข้าถึงคนรุ่นใหม่และคนทั่วโลกได้อย่างรวดเร็ว
ความรวดเร็วในการเผยแพร่ข้อมูลบนโลกออนไลน์ก็มาพร้อมกับความท้าทายอย่างมหาศาล มีการเผยแพร่ข้อมูลที่บิดเบือนคำสอน การโจมตีพระพุทธศาสนา การสร้างข่าวลือที่ไม่เป็นความจริงเกี่ยวกับพระสงฆ์และวัด ซึ่งสร้างความสับสนและอาจบั่นทอนศรัทธาของประชาชนได้ง่ายและรวดเร็วกว่าในยุคใด ๆ การจัดการกับข้อมูลที่ผิดพลาดและสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องจึงเป็นสิ่งท้าทายอย่างยิ่ง
การเข้าถึงข้อมูลที่ง่ายขึ้นทำให้ปัญหาความความประพฤติเสื่อมเสียในวงการสงฆ์สามารถถูกเปิดเผยสู่สาธารณะได้อย่างรวดเร็วผ่านโซเชียลมีเดีย ซึ่งส่งผลกระทบต่อความศรัทธาของประชาชนและนำไปสู่การเรียกร้องให้มีการปฏิรูปคณะสงฆ์
พระสงฆ์จำนวนมากปรับตัวเรียนรู้การใช้เทคโนโลยีเพื่อการเผยแผ่ธรรมะและเข้าถึงคนรุ่นใหม่มากขึ้น
การบรรยายธรรมะและหนังสือธรรมะเริ่มเน้นการประยุกต์ใช้หลักธรรมเพื่อแก้ไขปัญหาสุขภาพจิต ปัญหาครอบครัว ปัญหาการทำงาน และการใช้ชีวิตในสังคมสมัยใหม่
ส่งเสริมกิจกรรมทางศาสนาที่เข้ากับยุคสมัย มีการจัดกิจกรรมที่น่าสนใจและเข้าถึงคนรุ่นใหม่มากขึ้น เช่น ค่ายพุทธบุตร พุทธธรรมะวันหยุด กิจกรรมปฏิบัติธรรมสำหรับคนเมือง
พระพุทธศาสนาในประเทศไทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 แห่งราชวงศ์จักรี เป็นยุคที่สะท้อนถึงการธำรงรักษาพระราชจริยวัตรในฐานะองค์พุทธศาสนูปถัมภกอย่างต่อเนื่อง พร้อมกับการปรับตัวของพุทธศาสนาให้เข้ากับบริบทสังคมที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว โดยมีเอกลักษณ์สำคัญที่โดดเด่นไม่เหมือนยุคอื่น ๆ  
พระราชจริยวัตรในฐานะองค์เอกอัครศาสนูปถัมภก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงสืบทอดพระราชปณิธานของสมเด็จพระบูรพมหากษัตริยาธิราชเจ้า ในการเป็นองค์พุทธศาสนูปถัมภกอย่างมั่นคง ทรงประกาศพระองค์เป็นพุทธมามกะ และทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจทางศาสนาเป็นประจำอย่างสม่ำเสมอ ทรงเปลี่ยนเครื่องทรงพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร (พระแก้วมรกต) ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ตามฤดูกาลเป็นการสืบทอดโบราณราชประเพณีที่แสดงถึงพระราชศรัทธาและความผูกพันระหว่างสถาบันพระมหากษัตริย์กับพระพุทธศาสนา
เสด็จพระราชดำเนินไปทรงบำเพ็ญพระราชกุศลในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา เช่น วันมาฆบูชา วันวิสาขบูชา ซึ่งเป็นการแสดงออกถึงการส่งเสริมและทำนุบำรุงพุทธศาสนาให้คงอยู่คู่ชาติไทย
พระราชทานถวายสมณศักดิ์แด่พระสงฆ์ เพื่อยกย่องเชิดชูพระภิกษุผู้มีความเพียรศึกษาพระปริยัติธรรม มีความรู้แตกฉานในพระไตรปิฎก และมีปฏิปทาน่าเลื่อมใส
ทรงอุปถัมภ์การอุปสมบทนาคหลวง โดยเฉพาะอย่างยิ่งสามเณรที่สอบได้เปรียญธรรม 9 ประโยค 
การประยุกต์ใช้เทคโนโลยีดิจิทัลในการเผยแผ่และส่งเสริมพระพุทธศาสนา ในยุคปัจจุบันที่เทคโนโลยีดิจิทัลเข้ามามีบทบาทในชีวิตประจำวันอย่างมาก พระพุทธศาสนาในรัชสมัยนี้ ได้มีการปรับตัวเพื่อใช้ประโยชน์จากนวัตกรรมเหล่านี้ในการเผยแผ่ธรรมะและเข้าถึงพุทธศาสนิกชนในวงกว้างขึ้น ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ที่โดดเด่นและแตกต่างจากยุคก่อน ๆ อย่างชัดเจน
การส่งเสริมกิจกรรมทางพระพุทธศาสนาผ่านระบบออนไลน์ มีการจัดกิจกรรม ผ่านระบบออนไลน์ เพื่อให้พุทธศาสนิกชนสามารถเข้าร่วมกิจกรรมได้แม้จะอยู่ในพื้นที่ห่างไกลหรือมีข้อจำกัดในการเดินทาง ถือเป็นการขยายขอบเขตการเข้าถึงพุทธศาสนาในรูปแบบที่ไม่เคยมีมาก่อน
การเผยแพร่ธรรมะผ่านแพลตฟอร์มออนไลน์และโซเชียลมีเดีย วัดและองค์กรทางพระพุทธศาสนาหลายแห่งเริ่มปรับตัวใช้สื่อออนไลน์เป็นช่องทางในการเผยแผ่หลักธรรมคำสอน การถ่ายทอดสดพิธีกรรมต่าง ๆ และการจัดกิจกรรมธรรมะออนไลน์ เพื่อเข้าถึงคนรุ่นใหม่และขยายฐานพุทธศาสนิกชนให้กว้างขึ้น
การพัฒนาพระไตรปิฎกฉบับดิจิทัลและแอปพลิเคชันทางธรรม เพื่อความสะดวกในการศึกษาค้นคว้าพระธรรมคำสอน ซึ่งเป็นอีกหนึ่งแนวทางในการส่งเสริมการศึกษาพระปริยัติธรรมและเข้าถึงคัมภีร์ทางพุทธศาสนาได้ง่ายขึ้น
การปรับบทบาทและแนวคิดของพุทธศาสนาในสังคมยุคใหม่ พระพุทธศาสนาในรัชสมัยนี้เผชิญกับความท้าทายและการปรับตัวเพื่อคงบทบาทและคุณค่าในสังคมที่เปลี่ยนแปลงไป
การมุ่งเน้นการนำหลักธรรมมาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน มีความพยายามในการหลอมรวมพุทธธรรมเข้ากับศาสตร์และทฤษฎีต่าง ๆ เพื่อให้หลักธรรมสามารถตอบโจทย์และแก้ปัญหาในสังคมปัจจุบันได้ โดยเฉพาะการส่งเสริมศีลธรรมแก่เด็กและเยาวชน เน้นการพัฒนาสัมมาทิฏฐิ การเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ การไม่เบียดเบียนผู้อื่น และการควบคุมจิตใจ(การมีสติ)
รัฐบาลและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องให้ความสำคัญกับการบริหารจัดการคณะสงฆ์ผ่านการปกครองสมัยใหม่ที่เน้นระบบกฎหมายเข้ามา เพื่อป้องกันและแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น เพื่อธำรงไว้ซึ่งความบริสุทธิ์และศรัทธาในพระพุทธศาสนา
การทำนุบำรุงศาสนสถานและศิลปวัฒนธรรมทางพุทธศาสนา มีการให้ความสำคัญกับการบูรณะปฏิสังขรณ์วัดวาอาราม โบราณสถาน และศิลปวัตถุทางพระพุทธศาสนา เพื่อรักษาไว้ซึ่งมรดกทางวัฒนธรรมและเป็นศูนย์รวมจิตใจของพุทธศาสนิกชน
พระพุทธศาสนาในยุครัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 9 โดดเด่นด้วย "การผสานรวมระหว่างการธำรงรักษาพระราชจริยวัตรในฐานะองค์พุทธศาสนูปถัมภกอย่างเข้มแข็ง กับการก้าวสู่ยุคดิจิทัลอย่างเต็มตัว" ซึ่งเป็นครั้งแรกที่มีการนำเทคโนโลยีและแพลตฟอร์มออนไลน์มาใช้ในการส่งเสริมและเผยแผ่พระพุทธศาสนาในวงกว้างอย่างเป็นรูปธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งการจัดกิจกรรมทางศาสนาในรูปแบบออนไลน์ที่เปิดโอกาสให้พุทธศาสนิกชนจากทั่วทุกสารทิศได้เข้าร่วม สะท้อนให้เห็นถึงความพยายามของคณะสงฆ์และภาครัฐในการปรับตัวให้เท่าทันโลกยุคใหม่ เพื่อให้พระพุทธศาสนายังคงเป็นหลักยึดเหนี่ยวทางจิตใจและเป็นรากฐานสำคัญของสังคมไทยต่อไปได้อย่างยั่งยืน

**การเรียกร้องให้บัญญัติพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติในรัฐธรรมนูญ**
กระแสเรียกร้องให้บัญญัติพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยได้เกิดขึ้นอีกครั้งเมื่อต้นปีพุทธศักราช 2550 ชาวพุทธ 7 องค์หลัก กล่าวคือ มหามกุฏราชวิทยาลัย, มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, องค์การพุทธศาสนิกสัมพันธ์แห่งโลก, ยุวพุทธิกสมาคมแห่งประเทศไทย, คณะสงฆ์อนัมนิกาย, คณะสงฆ์จีนนิกาย, และพุทธสมาคมแห่งประเทศไทย ได้เริ่มต้นเรียกร้อง ต่อมา กลุ่มชาวพุทธได้ขยายเพิ่มเป็นไม่น้อยกว่า 300 องค์กรทั่วประเทศและได้ผนึกกำลังกันเรียกร้องขึ้นมา
โดยก่อนหน้านั้น เมื่อพ.ศ. 2546 สมัยรัฐบาลของพันตำรวจโท ดร.ทักษิณ ชินวัตร เป็นนายกรัฐมนตรี นักวิชาการชาวไทยพุทธได้เขียนตำราเรียนวิชาพระพุทธศาสนาในหลักสูตรของกระทรวงศึกษาธิการและกล่าวไว้ว่า ‘พระพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติ’ แต่ถูกนายวินัย สะมะอุน ชาวมุสลิม ท้วงติงว่ากล่าวเช่นนั้นไม่ได้ เพราะไม่มีในรัฐธรรมนูญและอาจขัดกับกฎหมายรัฐธรรมนูญด้วย ทำให้กรมวิชาการต้องสั่งให้ตัดประโยคดังกล่าวออกไปจากหนังสือซึ่งเป็นหลักสูตรของกระทรวงศึกษาธิการ ทุกเล่ม ซึ่งหมายความว่าถ้าจะบอกว่าพระพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติของไทย ก็จะกล่าวได้แต่เฉพาะในกรณีที่ไม่เป็นทางการเท่านั้น
ในการเรียกร้องครั้งนี้ มีแกนนำพระสงฆ์หลายรูปที่ออกมาสนับสนุน อาทิ พระพรหมมังคลาจารย์ (ปั่น ปทุมุตฺตโร)หรือปัญญานันทภิกขุ, พระธรรมกิตติเมธี (จำนงค์ ธมฺมจารี), พระธรรมโกศาจารย์ (ประยูร ธมฺมจิตฺโต), พระเทพวิสุทธิกวี (เกษม สญฺญโต), พระศรีญาณโสภณ (สุวิทย์ ปิยวิชฺโช), พระมหาโช ทสฺสนีโย ฯลฯ
นักวิชาการและชาวพุทธที่เขียนบทความ หรือให้สัมภาษณ์สนับสนุนได้แก่ ศ.เสฐียรพงษ์ วรรณปก ซึ่งเขียนบทความหลายชิ้นลงหนังสือพิมพ์ข่าวสดและมติชนเพื่อสนับสนุน, ดร.ปฐมพงษ์ โพธิ์ประสิทธินันท์ ซึ่งเปิดเวปไซต์ส่วนตัวชี้แจงเหตุผล, นายวรเดช อมรวรพิพัฒน์ กรรมาธิการฯ ประจำรัฐสภา, นาย บรรหาร ศิลปอาชา, พลเอก ธงชัย เกื้อสกุล, พลตรี ทองขาว พ่วงรอดพันธุ์, เปลว สีเงิน คอลัมนิสต์ชื่อดัง, นายพิเชียร อำนาจวรประเสริฐ, นายสมเกียรติ ศรลัมพ์ เป็นต้น
กลุ่มชนที่ไม่เห็นด้วยได้แก่ พระมโน เมตฺตานนฺโทหรือเมตตานันโทภิกขุ, พระไพศาล วิสาโล, ดร.เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง, ดร.นิธิ เอียวศรีวงศ์, ภิกษุณีธัมมนันทา, น.ต. ประสงค์ สุ่นศิริ, นาย ธงทอง จันทรางศุ
**รัชกาลที่ 10 =
(พ.ศ. 2559 - ปัจจุบัน) 
พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 10 ทรงเป็น "พุทธมามกะ" และ "พุทธศาสนูปถัมภก" ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจทางพระพุทธศาสนาอย่างสม่ำเสมอ อาทิ เสด็จพระราชดำเนินไปในพระราชพิธีบำเพ็ญพระราชกุศลเนื่องในวันสำคัญทางศาสนา ทรงเปลี่ยนเครื่องทรงพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร (พระแก้วมรกต) ตามฤดูกาล และทรงอุปถัมภ์การคณะสงฆ์ผ่านการถวายสมณศักดิ์พระสงฆ์ การส่งเสริมการศึกษาพระปริยัติธรรม รวมถึงการอุปสมบทนาคหลวง ซึ่งเป็นการสืบทอดพระราชประเพณีอันดีงามจากอดีต
บทบาทของพระพุทธศาสนาในรัฐธรรมนูญฉบับปี 2560 และนัยสำคัญเชิงประวัติศาสตร์
หนึ่งในประเด็นสำคัญที่สะท้อนบทบาทของพระพุทธศาสนาในยุคปัจจุบันคือการบัญญัติในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 มาตรา 67 ซึ่งมีเนื้อหาครอบคลุมและให้การอุปถัมภ์คุ้มครองพระพุทธศาสนาอย่างชัดเจน โดยระบุว่า
"มาตรา 67 รัฐพึงอุปถัมภ์และคุ้มครองพระพุทธศาสนาและศาสนาอื่น รัฐพึงส่งเสริมและสนับสนุนการศึกษาและการเผยแผ่หลักธรรมของพระพุทธศาสนาเถรวาท เพื่อให้เกิดการพัฒนาจิตใจและปัญญา และต้องมีมาตรการและกลไกในการป้องกันมิให้มีการบ่อนทำลายพระพุทธศาสนา ไม่ว่าในรูปแบบใด และพึงส่งเสริมให้พุทธศาสนิกชนมีส่วนร่วมในการดำเนินมาตรการหรือกลไกดังกล่าวด้วย"
ไม่บัญญัติ "ศาสนาประจำชาติ" แต่เน้น "พุทธเถรวาท" เป็นที่น่าสังเกตว่ารัฐธรรมนูญฉบับนี้ไม่ได้บัญญัติให้พระพุทธศาสนาเป็น "ศาสนาประจำชาติ" อย่างที่บางฝ่ายเคยเรียกร้อง แต่เป็นการบัญญัติให้รัฐอุปถัมภ์และคุ้มครองทั้งพระพุทธศาสนาและศาสนาอื่น ๆ อย่างเท่าเทียม อย่างไรก็ตาม เป็นครั้งแรกที่รัฐธรรมนูญของไทยระบุเจาะจงถึง "พระพุทธศาสนาเถรวาท" และสนับสนุนการเผยแผ่หลักธรรมของพุทธเถรวาทโดยเฉพาะ ซึ่งสะท้อนถึงการให้ความสำคัญกับกระแสหลักของพระพุทธศาสนาในประเทศไทยที่นับถือตามนิกายเถรวาท และอาจเป็นผลมาจากแรงกดดันของกลุ่มชาวพุทธบางกลุ่มที่ต้องการให้มีการปกป้องและส่งเสริมพระพุทธศาสนาอย่างชัดเจน
การบัญญัติให้รัฐต้องมีมาตรการและกลไกในการป้องกันการบ่อนทำลายพระพุทธศาสนา ไม่ว่าในรูปแบบใด ถือเป็นการตอกย้ำถึงความกังวลและปัญหาที่เกิดขึ้นในอดีต เช่น กรณีการฉ้อโกง การกระทำผิดวินัยของพระสงฆ์ หรือความพยายามบิดเบือนหลักธรรม ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความพยายามของภาครัฐในการธำรงรักษาความบริสุทธิ์ของพระพุทธศาสนา
การส่งเสริมให้พุทธศาสนิกชนมีส่วนร่วมในการดำเนินมาตรการและกลไกดังกล่าว สะท้อนถึงการกระจายอำนาจและความรับผิดชอบในการปกป้องศาสนาให้แก่ประชาชนผู้เป็นเจ้าของศาสนาเอง ไม่ใช่เพียงแค่ภาครัฐหรือคณะสงฆ์เท่านั้น ซึ่งเป็นแนวคิดที่ก้าวหน้าและเน้นการมีส่วนร่วม
ในยุครัชกาลที่ 10 ประเทศไทยยังคงเป็นจุดหมายปลายทางยอดนิยมของนักท่องเที่ยวจากทั่วโลก โดยเฉพาะอย่างยิ่งนักท่องเที่ยวที่สนใจในมิติทางวัฒนธรรมและศาสนา การเข้ามาของนักท่องเที่ยวมีผลกระทบต่อพระพุทธศาสนาในประเทศในหลายมิติ
วัดวาอารามหลายแห่งกลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญ สร้างรายได้ให้แก่ชุมชนและประเทศชาติ อย่างไรก็ตาม การหลั่งไหลของนักท่องเที่ยวจำนวนมากอาจนำมาซึ่งความท้าทายในการรักษาสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ให้คงความสงบและเหมาะสมกับการปฏิบัติธรรม รวมถึงการจัดการปัญหาด้านความเหมาะสมในการแต่งกายหรือพฤติกรรมบางอย่าง
การเผยแพร่พุทธศิลป์และวัฒนธรรม นักท่องเที่ยวได้สัมผัสกับพุทธศิลป์ สถาปัตยกรรม ประเพณี และวัฒนธรรมไทยที่งดงาม ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการเผยแผ่พระพุทธศาสนาโดยอ้อม วัดหลายแห่งมีบทบาทในการให้ความรู้เกี่ยวกับพระพุทธศาสนาแก่นักท่องเที่ยวผ่านป้ายข้อมูล หรือกิจกรรมบางอย่าง
ความสนใจในวิปัสสนา(Mindfulness)
ปรากฏการณ์ที่โดดเด่นในยุคนี้คือ ความสนใจในวิปัสสนา หรือ"Mindfulness"(การเจริญสติ) ของชาวต่างชาติที่เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกลุ่มประเทศตะวันตก ซึ่งมองว่าหลักการเหล่านี้สามารถนำมาประยุกต์ใช้ในการลดความเครียด พัฒนาคุณภาพชีวิต และบำบัดโรคทางจิตเวชได้ แม้ว่าบางครั้งการนำไปใช้จะไม่ได้มุ่งเน้นเพื่อการบรรลุธรรม แต่ก็เป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้ชาวต่างชาติเปิดใจเรียนรู้พระพุทธศาสนามากขึ้น วัดและศูนย์ปฏิบัติธรรมหลายแห่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำนักป่าในสายหลวงปู่ชา ได้รับการยอมรับและมีผู้สนใจจากต่างชาติเดินทางมาปฏิบัติธรรมเป็นจำนวนมาก
การเข้ามาบวชเป็นพระของชาวต่างชาติและการเผยแผ่โดยชาวต่างชาติ กรณีวัดป่านานาชาติ
การเข้ามาบวชเป็นพระภิกษุในประเทศไทยของชาวต่างชาติเป็นอีกหนึ่งเอกลักษณ์ที่โดดเด่นในยุคปัจจุบัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสำนักป่าสายหลวงปู่ชา ซึ่งมีชื่อเสียงโด่งดังไปทั่วโลกจากการเผยแผ่พระธรรมในรูปแบบที่เข้าถึงง่ายและเน้นการปฏิบัติจริง
วัดป่านานาชาติ (Wat Pah Nanachat) ก่อตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2518 ที่จังหวัดอุบลราชธานี โดยหลวงปู่ชา สุภัทโท เพื่อเป็นสถานที่รองรับการปฏิบัติธรรมและการบวชของชาวต่างชาติโดยเฉพาะ ถือเป็นครั้งแรกที่มีวัดในประเทศไทยจัดตั้งขึ้นเพื่อวัตถุประสงค์นี้โดยตรง วัดแห่งนี้มีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาเถรวาทสู่สากล โดยมีพระภิกษุและสามเณรชาวต่างชาติจำนวนมากเข้ามาศึกษาและปฏิบัติธรรม
การเผยแผ่โดยชาวต่างชาติ พระภิกษุชาวต่างชาติที่บวชเรียนในประเทศไทยและปฏิบัติธรรมอย่างเคร่งครัด ได้กลายเป็นกำลังสำคัญในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาในต่างประเทศ ตัวอย่างเช่น พระอาจารย์สุเมโธ (ชาวอเมริกัน) ผู้เป็นเจ้าอาวาสรูปแรกของวัดป่านานาชาติ และต่อมาได้ไปตั้งวัดป่าจิตตวิเวกในประเทศอังกฤษ ซึ่งเป็นศูนย์กลางการเผยแผ่พระพุทธศาสนาสายป่าในโลกตะวันตก นอกจากนี้ ยังมีพระภิกษุชาวต่างชาติอีกหลายรูปที่กลับไปเผยแผ่พระธรรมในประเทศบ้านเกิดของตน หรือเดินทางไปเทศนาในประเทศต่าง ๆ ทั่วโลก ภาษาอังกฤษและภาษาอื่น ๆ กลายเป็นเครื่องมือสำคัญในการสื่อสารพระธรรมให้แก่ชาวต่างชาติ เช่น ท่านปสันโน ท่านอมโร ท่านญาณธัมโม ท่านสิริปันโน เป็นต้น
พระอาจารย์ชยสาโร (ฌอน ชยสาโร) เป็นตัวอย่างหนึ่งของพระสงฆ์ชาวต่างชาติที่มีบทบาทสำคัญในการเผยแผ่ธรรมะในประเทศไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกลุ่มผู้มีการศึกษาและคนรุ่นใหม่ ท่านเป็นศิษย์ของหลวงพ่อชา สุภัทโท และเป็นที่รู้จักจากลีลาการบรรยายธรรมที่ลุ่มลึก เข้าใจง่าย และใช้ภาษาที่เหมาะสมกับบริบทสังคมปัจจุบัน ทำให้ธรรมะมิใช่เรื่องยากและไกลตัวอีกต่อไป แม้ท่านจะเป็นพระสงฆ์ แต่การบรรยายธรรมของท่านได้สร้างแรงบันดาลใจและเป็นที่นิยมอย่างกว้างขวางในหมู่ฆราวาสจำนวนมาก
การเป็นพระอุปัชฌาย์ชาวต่างชาติ เป็นอีกหนึ่งความพิเศษในยุคนี้ คือการที่พระภิกษุชาวต่างชาติบางรูปที่มีคุณสมบัติครบถ้วน ได้รับการแต่งตั้งให้เป็นพระอุปัชฌาย์ ซึ่งหมายถึงมีสิทธิ์บวชกุลบุตรให้เป็นพระภิกษุได้ ตัวอย่างเช่น พระครูอุบลภาวนาวิเทศ (เฮ็นนิ่ง เกวลี) ชาวเยอรมัน ซึ่งเป็นเจ้าอาวาสวัดป่านานาชาติรูปปัจจุบัน ท่านเป็นพระต่างชาติรูปแรกที่สอบผ่านเป็นพระอุปัชฌาย์ในประเทศไทย การมีพระอุปัชฌาย์ชาวต่างชาติช่วยอำนวยความสะดวกและสร้างความเข้าใจในการบวชของชาวต่างชาติได้มากยิ่งขึ้น
พระพุทธศาสนาในประเทศไทยในยุครัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 10 เป็นยุคที่พระพุทธศาสนายังคงดำรงความสำคัญและบทบาทหลักในสังคมไทย ภายใต้การอุปถัมภ์ของสถาบันพระมหากษัตริย์ที่ทรงเป็นพุทธศาสนูปถัมภกอย่างแท้จริง โดยมีเอกลักษณ์ที่โดดเด่นคือการบัญญัติในรัฐธรรมนูญที่เน้นการปกป้องและส่งเสริมพระพุทธศาสนาเถรวาทอย่างชัดเจน นอกจากนี้ การเปิดรับอิทธิพลจากภายนอกผ่านการท่องเที่ยวและความสนใจในวิปัสสนา/Mindfulness ของชาวโลก ได้นำไปสู่การเผยแผ่พระพุทธศาสนาในรูปแบบใหม่ ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งบทบาทของวัดป่านานาชาติและพระภิกษุชาวต่างชาติที่ได้เข้ามาบวชเรียนและกลายเป็นกำลังสำคัญในการเผยแผ่พระธรรมสู่สากล สะท้อนให้เห็นถึงพลวัตของพระพุทธศาสนาที่ปรับตัวและเติบโตไปพร้อมกับการเปลี่ยนแปลงของโลกในยุคปัจจุบัน โดยยังคงรักษาแก่นแท้ของหลักธรรมคำสอนไว้ได้อย่างมั่นคง
หนึ่งในการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญและเป็นประวัติศาสตร์ในรัชกาลที่ 10 คือการแก้ไข พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 โดยมีการประกาศใช้ พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2561 ซึ่งมีผลต่อการแต่งตั้งสมเด็จพระสังฆราชโดยตรง
ก่อนการแก้ไขกฎหมาย (ตาม พ.ร.บ. คณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 และฉบับแก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2535) เดิมทีการแต่งตั้งสมเด็จพระสังฆราชนั้น กำหนดให้มหาเถรสมาคมเป็นผู้มีอำนาจคัดเลือกและเสนอชื่อสมเด็จพระราชาคณะที่มีอาวุโสสูงสุดโดยสมณศักดิ์ ให้พระมหากษัตริย์ทรงพิจารณาแต่งตั้งตามคำแนะนำของมหาเถรสมาคม โดยที่พระมหากษัตริย์ทรงรับทราบและทรงโปรดเกล้าฯ ตามที่มหาเถรสมาคมเสนอ
หลังการแก้ไขกฎหมาย (ตาม พ.ร.บ. คณะสงฆ์ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2561) พระราชบัญญัติฉบับนี้ได้ยกเลิกมาตรา 15 ของ พ.ร.บ. คณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 และแก้ไขให้ พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการแต่งตั้งสมเด็จพระสังฆราช โดยตรง ไม่ต้องผ่านการเสนอชื่อจากมหาเถรสมาคมอีกต่อไป ซึ่งเป็นการกลับคืนสู่โบราณราชประเพณีที่เคยปฏิบัติมาตั้งแต่สมัยโบราณที่พระมหากษัตริย์ทรงมีพระราชอำนาจในการคัดเลือกและแต่งตั้งประมุขสงฆ์ด้วยพระองค์เอง เพื่อทรงอุปถัมภ์และคุ้มครองพระพุทธศาสนา การเปลี่ยนแปลงนี้ถือเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์กฎหมายคณะสงฆ์สมัยใหม่
ที่ได้ปรับเปลี่ยนอำนาจการแต่งตั้งสมเด็จพระสังฆราชกลับมาสู่พระราชอำนาจอย่างเบ็ดเสร็จอีกครั้ง
การเปลี่ยนแปลงนี้เกิดขึ้นก่อนการสถาปนาสมเด็จพระสังฆราชองค์ที่ 20 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ คือ สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อัมพร อมฺพโร) เมื่อวันที่ 12 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2560 ซึ่งเป็นการสถาปนาพระสังฆราชองค์แรกในรัชกาลปัจจุบัน
สภานิติบัญญัติแห่งชาติได้ออกพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ 2 ฉบับ ได้แแก่ พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ ฉบับที่ 3 และ ฉบับที่ 4 โดยตามกฎหมายใหม่ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชอำนาจในการแต่งตั้งสมเด็จพระสังฆราช และ กรรมการมหาเถรสมาคมได้ทั้งหมด โดยไม่จำเป็นต้องเลือกพระสงฆ์ที่มีสมณศักดิ์เท่านั้น
ยุคสมัยนี้เป็นช่วงเวลาที่บทบาทของฆราวาสในการเผยแผ่ธรรมะปรากฏชัดเจนและมีอิทธิพลอย่างไม่เคยมีมาก่อน ด้วยการใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยีและสื่อดิจิทัล ทำให้การเข้าถึงธรรมะมีความหลากหลาย น่าสนใจ และเข้าถึงกลุ่มคนรุ่นใหม่ได้มากยิ่งขึ้น
การเผยแผ่ธรรมะในรัชกาลที่ 10 มีลักษณะเด่นคือการใช้สื่อดิจิทัลอย่างแพร่หลาย ไม่ว่าจะเป็น
Podcast พอดแคสต์กลายเป็นช่องทางยอดนิยมในการนำเสนอธรรมะที่ย่อยง่าย สามารถฟังได้ทุกที่ทุกเวลา มีเนื้อหาที่หลากหลาย ทั้งการบรรยายธรรม การสนทนาธรรม หรือการนำเสนอหลักธรรมในมุมมองที่น่าสนใจ เหมาะสำหรับคนรุ่นใหม่ที่ชอบเรียนรู้ด้วยตนเองและมีข้อจำกัดด้านเวลา
หรือ YouTube และ Social Media ช่องทางเหล่านี้ถูกใช้ในการเผยแพร่วิดีโอธรรมะ คลิปสั้นๆ ที่ให้ข้อคิด ภาพประกอบที่สวยงาม และกราฟิกที่ดึงดูดใจ ทำให้ธรรมะเข้าถึงคนทุกเพศทุกวัย และสร้างชุมชนออนไลน์ที่มีการแลกเปลี่ยนความรู้ทางธรรม
มีการพัฒนาเว็บไซต์และแอปพลิเคชันที่รวบรวมบทสวดมนต์ นิทานธรรมะ คำสอนของพระเกจิอาจารย์ต่างๆ และบทความธรรมะที่เข้าถึงได้ง่ายบนสมาร์ทโฟน
การสร้างสรรค์เนื้อหา (Content Creation) โดยฆราวาส ฆราวาสหลายคนได้เข้ามามีบทบาทอย่างมากในการสร้างสรรค์เนื้อหาธรรมะ ทั้งในรูปแบบของบทความ วิดีโอ กราฟิก และพอดแคสต์ ด้วยมุมมองที่สดใหม่ ภาษาที่เข้าใจง่าย และการเชื่อมโยงธรรมะเข้ากับชีวิตประจำวัน ทำให้ธรรมะกลายเป็นเรื่องที่ "อินเทรนด์" และ "เข้าถึงได้" มากขึ้นสำหรับคนรุ่นใหม่ที่ชอบคิดวิเคราะห์และเปิดกว้างทางความคิด
ยุครัตนโกสินทร์ในรัชกาลที่ 10 จึงถือเป็นยุคที่พระพุทธศาสนามีการปรับตัวอย่างรวดเร็วและกล้าหาญในการเข้าถึงพุทธศาสนิกชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งกลุ่มคนรุ่นใหม่ ซึ่งเป็นผลมาจากการเปิดกว้างทางความคิด สังคมไทยในปัจจุบันมีความหลากหลายทางความคิดและการเข้าถึงข้อมูลข่าวสาร การเผยแผ่ธรรมะจึงต้องปรับตัวให้สอดคล้องกับยุคสมัยที่ผู้คนต้องการความเข้าใจที่ลึกซึ้งและคำตอบที่สมเหตุสมผล และการศึกษาที่สนุกสนานและย่อยง่าย การนำเสนอธรรมะในรูปแบบของสื่อที่น่าสนใจ มีรูปภาพ วิดีโอ และการเล่าเรื่องที่กระชับ ทำให้การเรียนรู้ธรรมะไม่น่าเบื่อและเข้าถึงได้ง่ายขึ้นสำหรับผู้ที่ไม่มีพื้นฐานทางศาสนามาก่อน
เนื้อหาธรรมะหลายส่วนมุ่งเน้นการนำหลักธรรมไปประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน เพื่อแก้ปัญหาและพัฒนาคุณภาพชีวิต ซึ่งตรงกับความต้องการของคนยุคใหม่ที่แสวงหา "ทางออก" ที่เป็นรูปธรรม
พระพุทธศาสนาในรัชกาลที่ 10 ได้แสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญ ทั้งในมิติของการบริหารปกครองคณะสงฆ์ที่กลับคืนสู่โบราณราชประเพณีในการแต่งตั้งสมเด็จพระสังฆราช และที่โดดเด่นยิ่งคือบทบาทของฆราวาสและสื่อดิจิทัลในการเผยแผ่ธรรมะอย่างกว้างขวางและเข้าถึงได้ง่าย ถือเป็นการนำพุทธธรรมเข้าสู่ยุคสมัยใหม่ได้อย่างมีประสิทธิภาพ ตอบสนองความต้องการของพุทธศาสนิกชนที่หลากหลายและสร้างรากฐานที่แข็งแกร่งสำหรับการเผยแผ่พระพุทธศาสนาในอนาคต

**การต่อต้านการสร้างมัสยิดและศาสนาอิสลาม**
พระสงฆ์ได้มีบทบาทในการต่อต้านมัสยิดในจังหวัดเชียงใหม่
**มหายาน =
แรกเริ่มนั้นประเทศไทยก็เคยมีนิกายมหายานมาช้านาน ซึ่งได้รับอิทธิพลทั้งอาณาจักรศรีวิชัยซึ่งมีอิทธิพลทางตอนใต้ของประเทศและจักรวรรดิขอมซึ่งมีอิทธิพลทางตอนกลางและตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศ และมีหลักฐานอย่างชัดเจนเช่น เทวรูปพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรครึ่งซึ่งขุดพบที่อำเภอไชยา สุราษฎร์ธานี เทวรูปพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรที่ปราสาทเมืองสิงห์ อำเภอไทรโยค กาญจนบุรี  หรือพระพิมพ์ดินดิบต่างๆที่มีศิลปะขอมหรือศรีวิชียที่พบได้ในแหล่งโบราณคดีต่างๆที่เกี่ยวข้องกับ 2 อาณาจักรนี้ หลังจากที่ศาสนาพุทธนิกายเถรวาถนิกายลังกาวงศ์ ได้เผยแพร่แล้ว บวกกับการนับถือศาสนาพุทธนิกายเถรวาทดั้งเดิมก่อนนิกายมหายานจะมีอิทธิพลในสมัยนั้น จึงทำให้ความนิยมของนิกายมหายานเสื่อมถอยลงและสาปสูญไป จนต่อมาในยุคธนบุรี ชาวญวณ ได้อพยพจากเวียดนามเนื่องจากเกิดสงครามมา (ต่อมาได้ตั้งคณะสงฆ์ขึ้นนั่นก็คือคณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย ในอาณาจักรรัตนโกสินทร์) และต่อมาใน อาณาจักรรัตนโกสินทร์ ก็มีชาวจีนได้อพยพมาก็เนื่องจากสงคราม และได้ตั้งคณะสงฆ์ขึ้น ซึ่งมีชื่อว่าจีนนิกาย จวบจนปัจจุบัน และในประเทศไทยนั้นมีนิกายและกลุ่มคณะสงฆ์ต่างๆ ดังนี้- คณะสงฆ์จีนนิกายแห่งประเทศไทย- คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย - นิกายนิชิเรน- นิกายวัชรยาน
**ดูเพิ่ม =- การศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกบาลีของคณะสงฆ์ไทย- คัมภีร์ทางศาสนาพุทธในประเทศไทย
**อ้างอิง =- นนท์ ธรรมสถิตย์. พระพุทธศาสนาและคณะสงฆ์ไทย. กรุงเทพฯ ; โรงพิมพ์ เอดิสัน. 2532. - พระเทพเวที (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). พุทธศาสน์กับชาติไทย. กรุงเทพฯ; มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. ๒๕๓๖ - พระเทพเวที (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). พุทธศาสนากับสังคมไทย. กรุงเทพฯ: มูลนิธิโกมลคีมทอง. พิมพ์ครั้งที่ ๒, ๒๕๓๒. - พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) พระพุทธศาสนาในอาเซีย. กรุงเทพฯ ธรรมสภา, ๒๕๔๐. - พระราชธรรมนิเทศ, (ระแบบ ฐิตญาโณ). ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา. กรุงเทพฯ. มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๓๖. - เสถียร โพธินันทะ. ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา ฉบับมุขปาฐะ เล่ม ๒ กรุงเทพฯ: มหามกุฏราชวิทยาลัย. ๒๕๓๕. - จำนงค์ ทองประเสริฐ, มหาจุฬาฯ ในอดีต, มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์, 2532, 128-133

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  ประวัติศาสตร์พุทธศาสนาในประเทศไทย date=2007-06-02 -  พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ จังหวัดกาฬสินธุ์ date=2007-05-29 

หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ไทย
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ศาสนาพุทธ