นางสนองพระโอษฐ์

ไฟล์:Lettice Knollys1.jpg|thumb|เลตติก โนลส์ เคาน์เตสแห่งเอสเซกซ์และไลเชสเตอร์ นางสนองพระโอษฐ์ในราชสำนักอังกฤษ
นางสนองพระโอษฐ์ (lady-in-waiting, commanded lady) หมายถึงสตรีส่วนพระองค์ผู้ช่วยส่วนพระองค์ในข้าราชสำนัก ซึ่งถวายการรับใช้แด่เจ้านายที่เป็นสตรีทุกพระองค์ ตั้งแต่สมเด็จพระราชบุพการี พระราชินี-พระวรชายา พระเจ้าพี่นางเธอ-น้องนางเธอ เจ้าจอมมารดา-เจ้าคุณพระในพระราชวงศ์ ตั้งแต่ สมเด็จพระพันปีหลวง สมเด็จพระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินี สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ สมเด็จพระกนิษฐาธิราช สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าหญิง ทูลกระหม่อมหญิง เจ้าคุณพระ ซึ่งมีฐานอันดรศักดิ์หรือได้รับการสถาปนาเข้าสู่พระราชวงศ์  นางสนองพระโอษฐ์มักจะมีพื้นหลังมากจากครอบครัวที่มีฐานะทางสังคมสูงแต่มีฐานันดรถัดลงมาจากเจ้านายสตรีที่รับใช้ ซึ่งแม้ว่านางสนองพระโอษฐ์คนใดจะรับค่าตอบแทนหรือไม่ก็ตามไม่ถือว่าสตรีผู้นั้นเป็นคนรับใช้แต่ถือเป็นข้าราชบริพารระดับสูงรับสนองพระราชเสาวนีย์ใกล้ชิด
นางสนองพระโอษฐ์ ยังหมายถึงกลุ่มของสตรีผู้มีฐานะครอบครัว บรรดาศักดิ์ และตำแหน่งหน้าที่ทางการที่หลากหลาย ซึ่งความแตกต่างกันในฐานะ บรรดาศักดิ์ และตำแหน่งหน้าที่เหล่านี้มักจะมีเกียรติศักดิ์สูง พระบรมวงศานุวงศ์หญิงหรือสตรีผู้สูงศักดิ์อาจทรงสามารถเลือกนางสนองพระโอษฐ์ได้ด้วยพระองค์เองหรือไม่ก็ได้ แต่แม้ว่าจะทรงมีสิทธิในการเลือกนางสนองพระโอษฐ์ได้อย่างเสรี หากตามประวัติศาสตร์แล้ว การตัดสินใจดังกล่าวมักจะได้รับอิทธิพลจากองค์พระมหากษัตริย์ พระราชบิดา-พระราชมารดา พระราชสวามี หรือเหล่าเสนาบดีของพระมหากษัตริย์

**ภาระหน้าที่**
ภาระหน้าที่ของนางสนองพระโอษฐ์มีความหลากหลาย แต่ภาระหน้าที่ตามประวัติศาสตร์ของนางสนองพระโอษฐ์มักถูกมอบหมายตามความชำนาญส่วนตัว เช่น ความชำนาญในการวางตนเหมาะสมกับมารยาท ภาษา การเต้นรำซึ่งเป็นที่นิยมในราชสำนักขณะนั้น การรับผิดชอบงานด้านเลขานุการ การมอบหมายงานตามกระแสรับสั่งแก่ข้าราชบริพารคนอื่น ๆ และการร่างกระแสพระราชเสาว์นีย์ การเย็บปักถักร้อย การวาดภาพ การขี่ม้า การเล่นดนตรี การดูแลงานด้านฉลองพระองค์ (เสื้อผ้า) การควบคุมเหล่าข้าราชบริพารผู้มีตำแหน่งต่ำกว่า การดูแลพระชายาหรือพระสนมพระองค์อื่น เป็นต้น

**ประเทศไทย**
นางสนองพระโอษฐ์เป็นตำแหน่งของสุภาพสตรีสูงศักดิ์ที่เกี่ยวข้องกับราชสำนัก จากความหมายของพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 ระบุว่า คุณพนักงานหญิงที่แต่งงานแล้ว มีหน้าที่รับพระราชเสาวนีย์ ไปปฏิบัติหรือเชิญพระราชเสาวนีย์ไปติดต่อข้อราชการตามพระราชประสงค์ของพระราชินี  นางพระกำนัล คือสตรีที่ยังไม่ได้แต่งงาน มีหน้าที่เช่นเดียวกับนางสนองพระโอษฐ์ ทั้งนางสนองพระโอษฐ์และนางพระกำนัลได้รับการโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งโดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา ส่วนข้าราชบริพารสตรีอื่นที่มิได้ดำรงตำแหน่งพิเศษทั้งสองอย่างนี้อาจเรียกว่า "ข้าหลวง" ทั้งนี้ สตรีเหล่านี้ไม่อยู่ในฐานะเจ้าจอมหรือบาทบริจาริกา
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร นางสนองพระโอษฐ์โดยมากจะเป็นราชสกุล เป็นบุคคลที่มีทรัพย์สินและความรู้อยู่พอสมควร แต่เดิมมีความผาสุกและมีผู้รับใช้ช่วยเหลือให้สะดวกสบาย สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงจะทรงนำบุคคลเหล่านี้มาทรงอบรมและให้มารู้จักความยากลำบาก ทรงนำนางสนองพระโอษฐ์ตามการเสด็จพระราชดำเนินไปยังพื้นที่ห่างไกลความเจริญ เพื่อให้ได้พบเห็นชีวิตประจำวันที่แท้จริงของประชาชนทั่วไป
ต่อมาในวันที่ 15 พฤศจิกายน 2567 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ประกาศหลักเกณฑ์การเป็นนางสนองพระโอษฐ์ โดยการแต่งตั้งและการพ้นตำแหน่งให้เป็นตามพระราชอัธยาศัย โดยมีวาระการดำรงตำแหน่ง 3 ปี เว้นแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ต่อเวลาการดำรงตำแหน่งต่ออีกคราวละ 3 ปี โดยการดำรงตำแหน่งนางสนองพระโอษฐ์ จะสิ้นสุดลงเมื่อพ้นจากตำแหน่งข้าราชการในพระองค์, ลาออก, ถึงแก่กรรม หรือเมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้พ้นจากตำแหน่ง ทั้งนี้ ผู้ดำรงตำแหน่งนางสนองพระโอษฐ์ก่อนหน้าวันดังกล่าว ให้ดำรงตำแหน่งต่อไปตามวาระในประกาศฉบับนี้

**รายชื่อนางสนองพระโอษฐ์และนางพระกำนัล**

**สมัยรัชกาลที่ 5**

**ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว**
 เจ้าจอมอาบ ในรัชกาลที่ 5 (สกุลเดิม บุนนาค)- เจ้าจอมเลียม ในรัชกาลที่ 5 (สกุลเดิม บุนนาค)- เจ้าจอมหม่อมราชวงศ์จรวย ในรัชกาลที่ 5 (ราชสกุลเดิม ปราโมช ณ อยุธยา)- เจ้าจอมเชื้อ พลกนิษฐ์- เจ้าจอมแส ในรัชกาลที่ 5 (สกุลเดิม บุนนาค)

**ในสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ**
 เจ้าจอมมารดาชุ่ม ในรัชกาลที่ 5 (สกุลเดิม ไกรฤกษ์) นางสนองพระโอษฐ์คนแรกของราชสำนักสยาม- ท่านผู้หญิงตลับ ยมราช (สกุลเดิม ณ ป้อมเพชร) นางสนองพระโอษฐ์- หม่อมศรีพรหมา กฤดากร ณ อยุธยา (สกุลเดิม ณ น่าน) นางพระกำนัล- คุณแปลก โรจนกุล นางพระกำนัล

**ในเจ้าดารารัศมี พระราชชายา**
 คุณหญิง บุญปั่น เทพสมบัติ (สกุลเดิม พิทักษ์เทวี) นางสนองพระโอษฐ์

**สมัยรัชกาลที่ 6**

**ในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง**
 คุณหญิง แปลก สัตยานุกูล (สกุลเดิม โรจนกุล) (วาระที่ 2) นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่ พ.ศ. 2455 เป็นต้นไป- คุณลำจวน บุนนาค นางพระกำนัล

**ในสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา**
 ท่านผู้หญิง อุศนา ปราโมช ณ อยุธยา (สกุลเดิม ศาลิคุปต์) นางสนองพระโอษฐ์

**ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวัลลภาเทวี**
 พระสุจริตสุดา (เปรื่อง สุจริตกุล) นางพระกำนัล

**ในพระนางเธอ ลักษมีลาวัณ**
 พระสุจริตสุดา (เปรื่อง สุจริตกุล) นางพระกำนัล

**สมัยรัชกาลที่ 7**

**ในสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี**
 หม่อมพร้อย กฤดากร ณ อยุธยา (สกุลเดิม บุนนาค) นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นไป- หม่อมหลวงคลอง ไชยันต์ (สกุลเดิม สนิทวงศ์) นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นไป- หม่อมราชวงศ์พันธุ์ทิพย์ เทวกุล นางพระกำนัลตั้งแต่วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นไป- คุณประยงค์ สุขุม นางพระกำนัลตั้งแต่วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นไป- คุณดุษฎีมาลา ไกรฤกษ์ นางพระกำนัลตั้งแต่วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นไป- คุณโพยม ณ นคร นางพระกำนัลตั้งแต่วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นไป- คุณหญิง เนื่อง บุรีนวราษฐ์นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 7 มิถุนายน พ.ศ. 2470 เป็นต้นไป- หม่อมหลวงคลอง ไชยันต์นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่ 17 มีนาคม พ.ศ. 2470 เป็นต้นไป- คุณกอบแก้ว วิเศษกุล นางพระกำนัล- หม่อมหลวงบัว กิติยากร นางพระกำนัลตั้งแต่ พ.ศ. 2471 เป็นต้นไป- คุณหญิง นิตย์ มโนปกรณ์นิติธาดานางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่ 27 มีนาคม พ.ศ. 2472 เป็นต้นไป- คุณหญิง รื่น อภิบาลราชไมตรีนางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่ 28 พฤษภาคม พ.ศ. 2475 เป็นต้นไป

**สมัยรัชกาลที่ 9**

**ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง**
 ท่านผู้หญิง พัว อนุรักษ์ราชมณเฑียร นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2494 เป็นต้นไป- หม่อมหลวงมณีรัตน์ บุนนาค นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2494 เป็นต้นไป- พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิภาวดีรังสิต นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่ พ.ศ. 2500 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง ฉัตรแก้ว นันทาภิวัฒน์ นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่ พ.ศ. 2510 เป็นต้นไป - คุณหญิง สทนา โสณกุล ณ อยุธยา นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2514 เป็นต้นไป - หม่อมราชวงศ์สุประภาดา เกษมสันต์ นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 21 เมษายน พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง เกนหลง สนิทวงศ์ ณ อยุธยา นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 21 เมษายน พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง วิยะฎา กฤดากร ณ อยุธยา นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง นราวดี ชัยเฉนียน นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 15 พฤษภาคม พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง กุณฑี ไกรฤกษ์ นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง มนัสนิตย์ วณิกกุล นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป- คุณหญิง ทองทิพย์ รัตนะรัต นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2516 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง สมสุข ศรีวิสารวาจา นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2516 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิงสุวรี เทพาคำ นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2517 เป็นต้นไป- หม่อมราชวงศ์ดัชรีรัชนา รัชนี นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2518 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง พรรณวดี จุฑารัตนกุล นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2519 เป็นต้นไป- คุณหญิงเปรมจิตต์ จามรจันทร์ นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 31 ตุลาคม พ.ศ. 2521 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง อินทิรา พลธร นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 15 มิถุนายน พ.ศ. 2522 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง เพ็ญศรี วัชโรทัย นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 23 กรกฎาคม พ.ศ. 2522 เป็นต้นไป- จีรนันทน์ ลัดพลี นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 22 มกราคม พ.ศ. 2523 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง จรุงจิตต์ ทีขะระ นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 18 เมษายน พ.ศ. 2523 เป็นต้นไป- คุณหญิง บุษยา ไกรฤกษ์ นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 28 สิงหาคม พ.ศ. 2523 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง ฉัตรสุดา วงศ์ทองศรี นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2524 เป็นต้นไป- คุณหญิง สุชาดา ขำเกษม นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 5 มิถุนายน พ.ศ. 2524 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง ลดาวัลย์ สมันตรัฐ นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 23 ธันวาคม พ.ศ. 2524 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง สุภรภ์เพ็ญ หลวงเทพนิมิต นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 11 มกราคม พ.ศ. 2525 เป็นต้นไป- คุณหญิง ผะอบทิพย์ ศาตะมาน นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2525 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง มณฑินี มงคลนาวิน นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2525 เป็นต้นไป- หม่อมหลวงถนอมจิต นวรัตน นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2526 เป็นต้นไป- คุณหญิง สุนิดา บุนนาค นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 20 กรกฎาคม พ.ศ. 2526 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง อรนุช อิศรางกูร ณ อยุธยา นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2545 เป็นต้นไป- ท่านผู้หญิง รวิจิตร์ สุวรรณบุบผา นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 13 ธันวาคม พ.ศ. 2559 – 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2567- หม่อมหลวงอรจิตรา สนิทวงศ์ นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 23 ธันวาคม พ.ศ. 2559 เป็นต้นไป

**อ้างอิง**

**แหล่งข้อมูลอื่น**
หมวดหมู่:ราชสำนัก