กระทรวงมหาดไทย (ประเทศไทย)

ศาลาว่าการกระทรวงมหาดไทย
กระทรวงมหาดไทย (Ministry of Interior) เป็นหน่วยงานราชการส่วนกลางประเภทกระทรวงของไทย มีอำนาจหน้าที่เกี่ยวกับการบำบัดทุกข์บำรุงสุข การรักษาความสงบเรียบร้อยของประชาชน การอำนวยความเป็นธรรมของสังคม การส่งเสริมและพัฒนาการเมืองการปกครอง การพัฒนาการบริหารราชการส่วนภูมิภาค การอาสารักษาดินแดน การปกครองท้องที่ การส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นและพัฒนาชุมชน การทะเบียนราษฎร ความมั่นคงภายใน กิจการสาธารณภัย และการพัฒนาเมืองและราชการอื่นตามที่มีกฎหมายกำหนดให้เป็นอำนาจหน้าที่ของกระทรวงมหาดไทยหรือส่วนราชการที่สังกัดกระทรวงมหาดไทย

**หน่วยงานในสังกัด**
หัวหน้ากระทรวงนั้น จะดำรงตำแหน่ง รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย โดย พระมหากษัตริย์ จะทรงโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่ง ผ่านคำแนะนำของ นายกรัฐมนตรี โดยมีปลัดกระทรวงมหาดไทยเป็นหัวหน้าข้าราชการของกระทรวง
โดยในปัจจุบัน กระทรวงมหาดไทยแบ่งส่วนราชการออกเป็น 1 สำนักงาน 7 กรม และมีหน่วยงานภายใต้การกำกับดูแล 6 รัฐวิสาหกิจ ดังนี้:

**ส่วนราชการระดับกรม**
 สำนักงานรัฐมนตรี (สร.มท)- สำนักงานปลัดกระทรวงมหาดไทย (สป.มท.)- กรมการปกครอง (ปค.)- กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น (สถ.)- กรมที่ดิน  (ทด.)- กรมการพัฒนาชุมชน (พช.)- กรมโยธาธิการและผังเมือง (ยผ.)- กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.)

**รัฐวิสาหกิจ**
 การไฟฟ้านครหลวง (กฟน.) - การไฟฟ้าส่วนภูมิภาค (กฟภ.)- การประปานครหลวง (กปน.)- การประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.)- องค์การตลาด (อต.)- องค์การจัดการน้ำเสีย (อจน.)

**หน่วยงานในอดีต**
 กรมการเร่งรัดพัฒนาชนบท (รพช.)
ไฟล์:ศาลาว่าการกระทรวงมหาดไทยและรูปปั้นกรมพระยาดำรงราชานุภาพ.jpg|thumb|ศาลาว่าการกระทรวงมหาดไทยและรูปปั้นของ  สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ 
ไฟล์:Damrong Rajanubhab.jpg|thumb|200px|รูปปั้นของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ หน้ากระทรวงมหาดไทย

**หน้าที่**
ภารกิจและอำนาจหน้าที่ของกระทรวงมหาดไทย หลัก ๆ มีดังนี้ - ด้านการเมืองการปกครอง - รับผิดชอบเกี่ยวกับการอำนวยการเลือกตั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ส่งเสริมให้ประชาชนมีส่วนร่วมทางการเมืองทุกระดับ ส่งเสริมการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์เป็นประมุข การปกครอง และการบริหาร หน่วยราชการส่วนภูมิภาค ส่วนท้องถิ่น และการรักษาความมั่นคงของชาติ- ด้านเศรษฐกิจ - รับผิดชอบเกี่ยวกับการส่งเสริมอาชีพและความเป็นอยู่ของประชาชน ซึ่งจะต้องประสานกับส่วนราชการต่าง ๆ ของกระทรวง ทบวง กรมต่าง ๆ นอกจากนี้ยังรับผิดชอบการจัดตั้งกลุ่มเกษตรกร- ด้านสังคม - รับผิดชอบเกี่ยวกับการพัฒนาเยาวชน และการรักษาความสงบเรียบร้อยของสังคม- ด้านการพัฒนาทางกายภาพ - รับผิดชอบเกี่ยวกับการจัดชุมชนการจัดที่ดิน การให้บริการขั้นพื้นฐานในชนบท การจัดผังเมืองรวม ผังเมืองเฉพาะ และการให้บริการสาธารณูปโภคในเขตเมือง

**ประวัติกระทรวง**

**ราชการมหาดไทยก่อนปฏิรูป**
ราชการมหาดไทย เริ่มปรากฏครั้งแรกตั้งแต่สมัย กรุงสุโขทัย เป็นราชธานี โดยเป็นในรูปแบบ จตุสดมภ์ โดยให้กรมเมือง มีหน้าที่ในการปกครองท้องที่ รักษาสันติสุข บังคับบัญชาบรรดาพลเรือน ตราบจนถึงรัชสมัยของ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ราวในปี พ.ศ. 2006 ได้กำหนดให้มีกรมมหาดไทย ดูแลบริหารราชการฝ่ายพลเรือนสืบทอดมาจนถึงยุคกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น
มหาดไทย สันนิษฐานว่าคำว่า "มหาด" เป็นคำภาษาสันสกฤติ มาจากคำว่า มหามาศ ที่แปลว่า ควาญช้าง เนื่องจากสมัยโบราณพระมหากษัตริย์ทำสงครามด้วยยุทธหัตถี ควาญช้างมีความสำคัญมาก ถ้าได้ควาญช้างดีก็สามารถควบคุมช้างจนนำไปสู้ชัยชนะได้ มหามาศจึงใช้ในอีกความหมายหนึ่ง นั่นคือ อำมาตของพระราชา เนื่องจากควาญช้างเป็นผู้ใกล้ชิดของพระราชา เป็นผู้ที่พระราชาไว้วางพระราชหฤทัย เมื่อพระมหากษัตริย์ทรงควบคุมช้างเพื่อออกรบที่คอช้าง ควาญช้างจะเป็นผู้ให้สัญญาณแทนพระมหากษัตริย์ ภายหลังจากคำว่า มหามาศ ก็กลายเป็นคำว่า มหาด เช่น คำว่า มหาดเล็ก ก็เป็นทหารในวังที่ใกล้ชิดพระราชา เป็นต้น อย่างหน่วยทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ ก็เปรียบได้กับเหล่าจตุรังคบาทที่ใกล้ชิดปกป้องพระมหากษัตริย์

**ก่อตั้งกระทรวงมหาดไทย**
จนมาถึง รัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้มีพระบรมราชโองการตั้งกระทรวงมหาดไทยเมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2435 และได้ทรงมอบหมายให้ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ เป็นองค์ปฐมเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย งานของกระทรวงมหาดไทยในระยะเริ่มต้น จัดแบ่งเป็น 3 กรม คือ กรมมหาดไทยกลาง มีหน้าที่ทั่วไป กรมมหาดไทยฝ่ายเหนือ มีหน้าที่ปราบปรามโจรผู้ร้าย และงานด้านอัยการ กรมพลัมภัง มีหน้าที่เกี่ยวกับการปกครองท้องที่
ต่อมาในปีเดียวกันนี้เอง สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงจัดระบบการบริหารราชการในส่วนภูมิภาคขึ้นใหม่ เรียกว่า เทศาภิบาล โดยแบ่งการปกครองเป็น มณฑล, เมือง และ อำเภอ ต่อมาได้มีพระราชบัญญัติว่าด้วยระเบียบราชการบริหารแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2476 แบ่งโครงสร้างการบริหารราชการแผ่นดินเป็นส่วนกลาง ส่วนภูมิภาค และส่วนท้องถิ่น กระทรวงมหาดไทยจึงมีโครงสร้างตามพระราชบัญญัติจัดตั้งกระทรวง ทบวง กรม พ.ศ. 2476โดยมี ผู้ว่าราชการจังหวัด (ข้าหลวง) และนายอำเภอเป็นข้าราชการสังกัดกระทรวงมหาดไทย ทั้งนี้ในส่วนท้องถิ่นซึ่งได้กำหนดให้มีการปกครองตนเองในรูปต่าง ๆ นั้น ก็อยู่ในความดูแลของกระทรวงมหาดไทยด้วย โดยมี รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย เป็นผู้บริหารกระทรวง โดยมีปลัดกระทรวงมหาดไทยเป็นหัวหน้าข้าราชการของกระทรวง

**อำนาจหน้าที่ของกระทรวงมหาดไทยนับตั้งแต่ก่อตั้ง**
อำนาจหน้าที่ของกระทรวงมหาดไทยนับตั้งแต่เริ่มก่อตั้งในปี พ.ศ. 2435 มีดังนี้:- พ.ศ. 2435 กระทรวงมีอำนาจหน้าที่หลัก ดังนี้: 
** การปกครองหัวเมือง
** งานรักษาความสงบเรียบร้อย (งานตำรวจ, รักษาความสะอาด)
** งานอัยการ
** งานพยาบาลและสาธารณสุข
** งานป่าไม้
** งานสำรวจเหมืองแร่
** การเก็บภาษีอากร- พ.ศ. 2458 โอนย้าย: งานเก็บภาษีอากร (อยู่ในความรับผิดชอบของ กระทรวงการคลัง)- ไม่ทราบปี โอนย้าย: งานสำรวจเหมืองแร่ (อยู่ในความรับผิดชอบของ กระทรวงการคลัง)- พ.ศ. 2476 กระทรวงมีอำนาจหน้าที่หลักตาม พ.ร.บ. จัดตั้งกระทรวงและกรม พ.ศ. 2476 ดังนี้: 
** การปกครองหัวเมือง
** งานรักษาความสงบเรียบร้อย (งานตำรวจ, รักษาความสะอาด)
** งานอัยการและราชทัณฑ์
** งานพยาบาลและสาธารณสุข- พ.ศ. 2476 รับหน้าที่: งานราชทัณฑ์ (จาก กระทรวงยุติธรรม)- พ.ศ. 2484 กระทรวงมีอำนาจหน้าที่หลักตาม พ.ร.บ. ปรับปรุงกระทรวงและกรม พ.ศ. 2484 ดังนี้: 
** การปกครองหัวเมือง
** งานรักษาความสงบเรียบร้อย (งานตำรวจ, รักษาความสะอาด)
** งานอัยการและราชทัณฑ์
** งานพยาบาล สาธารณสุข และประชาสงเคราะห์
** งานที่ดิน- พ.ศ. 2485 โอนย้าย: งานประชาสงเคราะห์และสาธารณสุข (ตั้งเป็น กระทรวงสาธารณสุข)- พ.ศ. 2487 กระทรวงมีอำนาจหน้าที่หลักตาม พ.ร.บ. ปรับปรุงกระทรวงและกรม พ.ศ. 2487 ดังนี้: 
** การปกครองส่วนท้องถิ่น
** งานรักษาความสงบเรียบร้อย (งานตำรวจและสาธารณูปการ)
** งานอัยการและราชทัณฑ์
** งานประชาสงเคราะห์
** งานที่ดิน
** การป้องกันภัยทางอากาศ- พ.ศ. 2487 รับหน้าที่: งานประชาสงเคราะห์ (จาก กระทรวงสาธารณสุข)- พ.ศ. 2487 โอนย้าย: งานโยธาเทศบาล (อยู่ในความรับผิดชอบของ สำนักนายกรัฐมนตรี)- พ.ศ. 2487 รับหน้าที่: งานป้องกันภัยทางอากาศ- พ.ศ. 2496 กระทรวงมีอำนาจหน้าที่หลักตาม พ.ร.บ. ปรับปรุงกระทรวงและกรม พ.ศ. 2496 ดังนี้: 
** การปกครองส่วนท้องถิ่น
** งานรักษาความสงบเรียบร้อย (งานตำรวจ, ป้องกันสาธารณภัย)
** งานอัยการและราชทัณฑ์
** งานประชาสงเคราะห์
** งานที่ดิน- พ.ศ. 2506 กระทรวงมีอำนาจหน้าที่หลักตาม พ.ร.บ. ปรับปรุงกระทรวงและกรม พ.ศ. 2506 ดังนี้: 
** การปกครองส่วนท้องถิ่น
** งานที่ดินและผังเมือง
** งานรักษาความสงบเรียบร้อย (งานตำรวจ, ป้องกันสาธารณภัย)
** งานอัยการและราชทัณฑ์
** งานประชาสงเคราะห์
** งานพัฒนาชุมชน- พ.ศ. 2508 รับหน้าที่: งานพัฒนาแรงงาน- พ.ศ. 2516 กระทรวงมีอำนาจหน้าที่หลักตาม พ.ร.บ. ปรับปรุงกระทรวงและกรม พ.ศ. 2516 ดังนี้: 
** การปกครองส่วนท้องถิ่น
** งานโยธาธิการและผังเมือง
** งานรักษาความสงบเรียบร้อย (งานตำรวจ, ป้องกันสาธารณภัย)
** งานอัยการและราชทัณฑ์
** งานประชาสงเคราะห์
** งานพัฒนาชนบท
** งานแรงงาน- พ.ศ. 2534 โอนย้าย: งานอัยการ (ตั้งเป็น สำนักงานอัยการสูงสุด)- พ.ศ. 2534 รับหน้าที่: งานประกันสังคม- พ.ศ. 2534 กระทรวงมีอำนาจหน้าที่หลักตาม พ.ร.บ. ปรับปรุงกระทรวงและกรม พ.ศ. 2534 ดังนี้: 
** การปกครองส่วนท้องถิ่น
** การส่งเสริมและพัฒนาการเมือง
** งานรักษาความสงบเรียบร้อย (งานตำรวจ, ป้องกันสาธารณภัย, ราชทัณฑ์ และ ประชาสงเคราะห์)
** งานโยธาธิการและผังเมือง
** งานพัฒนาชนบท
** งานแรงงานและประกันสังคม- พ.ศ. 2536 โอนย้าย: งานแรงงาน ประกันสังคม และ ประชาสงเคราะห์ (ตั้งเป็น กระทรวงแรงงานและสวัสดิการสังคม)- พ.ศ. 2541 โอนย้าย: งานตำรวจ (ตั้งเป็น สำนักงานตำรวจแห่งชาติ)- พ.ศ. 2545 กระทรวงมีอำนาจหน้าที่หลักตาม พ.ร.บ. ปรับปรุงกระทรวงและกรม พ.ศ. 2545 ดังนี้: 
** การปกครองส่วนท้องถิ่น
** งานทะเบียนราษฏร์
** การส่งเสริมและพัฒนาการเมือง
** งานป้องกันสาธารณภัยและโยธาธิการ- พ.ศ. 2545 โอนย้าย: งานราชทัณฑ์ (อยู่ในความรับผิดชอบของ กระทรวงยุติธรรม)

**อ้างอิง**

**ดูเพิ่ม**
 รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยของไทย- รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทยของไทย- ปลัดกระทรวงมหาดไทยของไทย

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  กระทรวงมหาดไทย

หมวดหมู่:หน่วยงานของรัฐบาลไทยในเขตพระนคร
มหาดไทย
หมวดหมู่:ก่อตั้งในสยามในปี พ.ศ. 2435