อำเภอนครไทย

หมู่บ้านนครชุม ตำบลนครชุม
นครไทย เป็นเมืองโบราณเก่าแก่ก่อนสมัยสุโขทัย เป็น 1 ใน 9 อำเภอของจังหวัดพิษณุโลก และเป็นอำเภอที่มีพื้นที่มากที่สุดของจังหวัด
ลานหินปุ่ม อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า
ไฟล์:ลานหินแตก อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า (7).jpg|thumb|275x275px|ลานหินแตก อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า
ไฟล์:Man Daeng Waterfall.jpg|thumb|275x275px|น้ำตกหมันแดง อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า
ไฟล์:Phu Hin Rong Kla National Park - panoramio - per-schultz (1).jpg|thumb|275x275px|ผาชูธง อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า
ไฟล์:Communist Heaquarter - Phu Hin Rong Kla National Park - panoramio.jpg|thumb|275x275px|โรงเรียนการเมืองการทหาร อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า
ถนนบริเวณภูหินร่องกล้า

**ที่ตั้งและอาณาเขต**
อำเภอนครไทยตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียง ดังต่อไปนี้- ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอชาติตระการ และอำเภอนาแห้ว (จังหวัดเลย)- ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอด่านซ้าย (จังหวัดเลย) - ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอเขาค้อ (จังหวัดเพชรบูรณ์) และอำเภอวังทอง - ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอวังทอง และอำเภอชาติตระการ

**ประวัติ**
ขอมเป็นชนชั้นปกครองเมืองของชาวไทยต่างๆ อยู่ก่อน ต่อมาพ่อขุนศรีนาวนำถุม เป็นคนแรกที่รวบรวมเมืองแถบลุ่มแม่น้ำยมแม่น้ำน่าน จัดตั้งอาณาจักรสุโขทัยขึ้น ต่อมาถูกขอมสบาดโขลญลำพงยึดอำนาจได้เป็นผู้ปกครองอาณาจักรสุโขทัย ขอมจึงกลับมามีอำนาจอีก ทำให้พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ (พ่อขุนบางกลางหาว) ซึ่งขณะนั้นเป็นเจ้าเมืองบางยาง คือ นครไทยปัจจุบัน จึงมือร่วมกับพ่อขุนผาเมือง (พระราชโอรสของพ่อขุนศรีนาวนำถุม) เจ้าเมืองลุ่ม เมืองหล่มเก่าในปัจจุบัน ยกทัพไปชิงเอาคืน โดยพ่อขุนบางกลางหาวไปตีเมืองศรีสัชนาลัย พ่อขุนผาเมืองตีเมืองสุโขทัยได้ชัยชนะทั้งสองเมือง พ่อขุนผาเมืองยกเมืองสุโขทัยให้พ่อขุนบางกลางหาว พ่อขุนบางกลางหาวก็ขึ้นเป็นเจ้าเมืองสุโขทัย ใน พ.ศ. 1792 เฉลิมพระนามว่า พ่อขุนศรีอินทราทิตย์
ชื่อเมืองนครไทย ปรากฏในศิลาจารึกสมัยสุโขทัยหลายหลัก เช่น จารึกวัดบูรพาราม ใจความกล่าวถึงขอบขัณฑสีมาของกรุงสุโขทัย ในปี พ.ศ.1939 ว่า "...เบื้องข้างหนอุดร ลุนครไท" ซึ่งอีกด้านหนึ่งจารึกเป็นภาษาบาลีใจความเดียวกันว่า "นครเทยยก" เป็นเมืองทางทิศตะวันออกของสุโขทัย จารึกวัดเขากบ ซึ่งจารึกสมัยพระมหาธรรมราชาลิไท ราว พ.ศ.1900 ระบุถึงการก่อพระเจดีย์ว่า "รัตนกูดา นครไทย" และจารึกกฎหมายลักษณะโจร ซึ่งจารึกราว พ.ศ. 1940 ระบุชื่อข้าราชการจากจากเมืองนครไทยว่า "พระยาทานพังนครไทย"
หลักฐานทางโบราณคดีที่ระบุถึงอายุสมัยสุโขทัย คือ คูน้ำคันดิน 3 ชั้นแบบตรีบูรณ์ ล้อมรอบเมืองซึ่งตั้งอยู่บนเนินดินหลังเต่า ขนาด 142 ไร่ ภายในเมืองโบราณเคยมีวัดมากกว่า 30 แห่ง แต่สูญหายไปเกือบหมด โดยโบราณสถานวิหารหลวงพ่อเพชร วัดหน้าพระธาตุ (วัดเหนือ) สร้างขึ้นในสมัยสุโขทัย ด้านหลังวิหารมีเจดีย์ซึ่งสันนิษฐานว่าเดิมเป็นทรงพุ่มข้าวบิณฑ์หรือดอกบัวตูมสมัยสุโขทัย 
โบราณสถานสำคัญ ตั้งอยู่ใจกลางกำแพงเมือง คือ วัดกลางศรีพุทธาราม ห่างจากที่ว่าการอำเภอนครไทย ประมาณ 500 เมตร มีต้นจำปาขาวใหญ่อยู่ต้นหนึ่งมีความ เชื่อกันว่ามีอายุมานานพร้อมกับ พ่อขุนบางกลางหาว เริ่มสร้างเมืองบางยาง ซึ่งพิสูจน์แล้วว่า มีอายุประมาณ 700 ปีเศษ 
ชื่อเมืองนครไทย ปรากฏชัดเจนในสมัยอยุธยา ในพงศาวดาร ฉบับหลวงประเสริฐระบุว่า ศักราช 839 ระกา (พ.ศ. 2020) "แรกตั้งเมือง นครไทย" พ.ศ. 2020 นี้เป็นระยะที่อยู่ในรัชสมัยของ สมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ ซึ่งพระองค์ทรงเป็น นักอักษรศาสตร์ และนักรัฐศาสตร์ ซึ่งได้จัดการปกครองบริเวณหัวเมืองต่างๆ นอกเมืองหลวงให้เป็นระเบียบแบบแผนที่แน่นอน เพื่อให้ง่ายแก่การปกครองควบคุม ตรวจตรา จึงได้ยกฐานะเมืองบางยาง เป็นเมืองที่มีเจ้าเมืองปกครอง และอาจเปลี่ยนชื่อใหม่ว่า "เมืองนครไทย" เช่นเดียวกับเมืองอื่นๆ ซึ่งพระองค์ทรงเปลี่ยนมาแล้ว เช่นเมืองสองแคว เป็นเมืองพิษณุโลก เมืองสระหลวงเป็นเมืองพระจิตร และเมืองทุ่งยั้งเป็นเมืองอุตรดิตถ์ เป็นต้น นับแต่ พ.ศ. 2020 เป็นต้นมา
เมืองนครไทยก็มีฐานะเป็นเมืองที่มีเจ้าเมือง หรือผู้ว่าราชการเมือง ปกครองเรื่อยมาถึง พ.ศ. 2472 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ลดฐานะเมืองนครไทยมาเป็น "อำเภอเมืองนครไทย" แล้วแต่งตั้งนายอำเภอเป็นผู้ปกครอง นายอำเภอคนแรก คือ หลวงพิทักษ์กิจบุรเทศ (เป๋า บุญรัตนพันธ์) และเปลี่ยนชื่ออำเภอเมืองนครไทย เป็น"อำเภอนครไทย" เมื่อ พ.ศ. 2481 เพื่อให้เหมาะสมกับการเรียกชื่อตามระเบียบบริหารราชการแผ่นดินในปัจจุบัน- วันที่ 29 เมษายน 2460 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก เป็น อำเภอเมืองนครไทย- วันที่ 29 พฤศจิกายน 2474 โอนพื้นที่หมู่ 3 บ้านปากยาง (ในขณะนั้น) ของตำบลบ้านกลาง ไปขึ้นกับตำบลแก่งโสภา- วันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2475 แยกพื้นที่หมู่ 2,3,4,5,6,8,10 ตำบลแก่งโสภา ตั้งขึ้นเป็นตำบลป่าคาย และโอนพื้นที่ตำบลแก่งโสภา และตำบลบ้านกลาง อำเภอเมืองนครไทย ไปขึ้นกับอำเภอป่าหมาก ท้องที่จังหวัดเดียวกัน- วันที่ 14 พฤศจิกายน 2481 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอเมืองนครไทย จังหวัดพิษณุโลก เป็น อำเภอนครไทย- วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลป่าแดง แยกออกจากตำบลชาติตระการ- วันที่ 26 มกราคม 2500 จัดตั้งสุขาภิบาลนครไทย ในท้องที่บางส่วนของตำบลนครไทย- วันที่ 13 พฤษภาคม 2512 แยกพื้นที่ตำบลชาติตระการ และตำบลป่าแดง ของอำเภอนครไทย ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอชาติตระการ และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอนครไทย- วันที่ 6 ตุลาคม 2513 ตั้งตำบลบ้านแยง แยกออกจากตำบลหนองกะท้าว ตั้งตำบลบ่อโพธิ์ แยกออกจากตำบลเนินเพิ่ม ตั้งตำบลบ้านดงและตำบลสวนเมี่ยง แยกออกจากตำบลป่าแดง- วันที่ 20 กรกฎาคม 2514 จัดตั้งสุขาภิบาลป่าแดง ในท้องที่บางส่วนของตำบลป่าแดง- วันที่ 28 มีนาคม 2517 ยกฐานะกิ่งอำเภอชาติตระการ อำเภอนครไทย เป็น อำเภอชาติตระการ- วันที่ 5 กรกฎาคม 2517 ตั้งตำบลน้ำกุ่ม แยกออกจากตำบลนครชุม- วันที่ 13 มีนาคม 2522 เปลี่ยนแปลงเขตสุขาภิบาลนครไทย เพื่อความเหมาะสมในการบริหารกิจการและการทะนุบำรุงท้องถิ่น- วันที่ 22 พฤษภาคม 2524 ตั้งตำบลยางโกลน แยกออกจากตำบลนาบัว- วันที่ 15 กันยายน 2532 ตั้งตำบลบ้านพร้าว แยกออกจากตำบลนครไทย- วันที่ 8 พฤศจิกายน 2536 ตั้งตำบลห้วยเฮี้ย แยกออกจากตำบลบ้านแยง- วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลนครไทย เป็นเทศบาลตำบลนครไทย ด้วยผลของกฎหมาย- วันที่ 20 กันยายน 2547 มีการตั้งและกำหนดเขตหมู่บ้านใหม่ ดังนี้
** (1) แยกบ้านหนองหิน หมู๋ที่ 2 ตำบลบ้านแยง และจัดตั้งเป็น หมู่ที่ 13 บ้านบางกลางท่าวพัฒนา
** (2) แยกบ้านหนองกะท้าว หมู่ที่ 3 ตำบลหนองกะท้าว และจัดตั้งเป็นหมู่ที่ 27 บ้านชายทุ่ง
** (3) แยกบ้านโคก หมู่ที่ 8 ตำบลเนินเพิ่ม และจัดตั้งเป็น หมู่ที่ 18 บ้านแก่งออมสิงห์
** (4) แยกบ้านเพิ่มนคร หมู่ที่ 14 ตำบลเนินเพิ่ม และจัดตั้งเป็น หมู่ที่ 19 บ้านแก่งเทิดพระเกียรติ

**การแบ่งเขตการปกครอง**

**การปกครองส่วนภูมิภาค**
อำเภอนครไทยแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 11 ตำบล 142 หมู่บ้าน ได้แก่

**การปกครองส่วนท้องถิ่น**
ท้องที่อำเภอนครไทยประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 11 แห่ง ได้แก่- เทศบาลตำบลนครไทย  ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนครไทยทั้งตำบล- เทศบาลตำบลบ้านแยง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านแยงทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลหนองกะท้าว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองกะท้าวทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลเนินเพิ่ม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเนินเพิ่มทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลนาบัว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาบัวทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลนครชุม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนครชุมทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลน้ำกุ่ม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลน้ำกุ่มทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลยางโกลน  ครอบคลุมพื้นที่ตำบลยางโกลนทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลบ่อโพธิ์  ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ่อโพธิ์ทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านพร้าว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านพร้าวทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลห้วยเฮี้ย  ครอบคลุมพื้นที่ตำบลห้วยเฮี้ยทั้งตำบล

**อ้างอิง**

นครไทย