อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย

พยัคฆภูมิพิสัย พะ-ยัก-คะ-พูม-พิ-ไส เป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดมหาสารคาม สัญลักษณ์ของอำเภอคือ เสือ ซึ่งมาจากชื่ออำเภอที่นิยมเรียกย่อ ๆ ว่า "อำเภอพยัคฆ์" มีพื้นที่ใหญ่เป็นอันดับ 6 และมีประชากรมากเป็นอันดับ 5 ของจังหวัด

**อาณาเขตและที่ตั้ง**
อำเภอพยัคฆภูมิพิสัยตั้งอยู่ทางทิศใต้สุดของจังหวัด มีระยะทางห่างจากตัวอำเภอเมืองมหาสารคาม 85 กิโลเมตร ระยะทางห่างจากกรุงเทพมหานครประมาณ 415 กิโลเมตร มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้- ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอยางสีสุราช อำเภอนาดูน และอำเภอปทุมรัตต์ (จังหวัดร้อยเอ็ด)- ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอปทุมรัตต์และอำเภอเกษตรวิสัย (จังหวัดร้อยเอ็ด)- ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอชุมพลบุรี (จังหวัดสุรินทร์)- ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอพุทไธสง (จังหวัดบุรีรัมย์) และอำเภอยางสีสุราช

**ประวัติ**
อำเภอพยัคฆภูมิพิสัยเดิมมีฐานะเป็น เมืองพยัคฆภูมิพิสัย ตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2422 โดยพระศรีสุวรรณวงษา (ท้าวเทศ) เจ้าเมืองคนแรก เป็นเมืองขึ้น เมืองสุวรรณภูมิ นำไพร่พลช้าง ม้า เสบียง อาหาร และยุทธปัจจัยไปตั้งที่ทำการเมืองครั้งแรกที่บ้านนาข่า เขตตำบลนาข่า อำเภอวาปีปทุมในปัจจุบัน ( เดิม เป็นแนวเขตเมืองสุวรรณภูมิ และเมืองร้อยเอ็ด ที่มีการปักปันกัน ในปี พ.ศ. 2318 ) ครั้นกรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ ข้าหลวงต่างพระองค์มณฑลลาวกาว (อุบลราชธานี) ทรงออกตรวจราชการที่เมืองวาปีปทุม ได้รับเรื่องร้องเรียนจากเจ้าเมืองวาปีปทุมว่า เมืองสุวรรณภูมิ ได้ทำการรุกล้ำเขตพื้นที่เมืองวาปีประทุม โดยการตั้งเมืองพยัคฆภูมิพิสัย ที่มี พระศรีสุวรรณวงษา เป็นเจ้าเมืองนั้นได้เข้าไปตั้งที่ทำการเมืองในเขตท้องที่ตน เมื่อสอบสวนแล้วเป็นความจริงจึงรับสั่งให้ย้ายที่ทำการเมืองไปตั้งในเขตท้องที่ของตน ณ บ้านปะหลาน (ตำบลปะหลาน) เขตแขวงเมืองสุวรรณภูมิ (เมืองเอก) ซึ่งมีเขตติดต่อกับบ้านเมืองเสือในเวลานั้น ส่วนชื่อเมืองคงจะถือเอาตามชื่อบ้านเมืองเสือ จึงได้ชื่อว่า "พยัคฆภูมิพิสัย" ซึ่งมาจากรากศัพท์ในภาษาบาลีว่า "พฺยคฺฆ" แปลว่า เสือโคร่ง; "ภูมิ" แปลว่า แผ่นดิน, ที่ดิน; และ "วิสย" แปลว่า ถิ่น, เขต, แดน 
โดยมีลำดับสถานที่ตั้งเมือง สร้างเมืองแห่งแรกที่บ้านนาข่า ร.ศ. 98 (พ.ศ. 2422)
แห่งที่ 2 ที่บ้านปะหลาน บริเวณต้นค้างคาว ร.ศ. 112 (พ.ศ. 2436) โดยในปี พ.ศ. 2440 ยุบเมืองพยัคฆภูมิพิสัย เดิม เป็น เมืองขึ้น เมืองสุวรรณภูมิ ให้เป็น อำเภอพยัฆภูมิพิสัย ขึ้นเมืองสุวรรณภูมิต่อระยะหนึ่งจนกระทั่ง ทางการยุบเมืองสุวรรณภูมิ (เมืองเอก เทียบเท่าจังหวัด) เป็น อำเภอสุวรรณภูมิ ในปี พ.ศ. 2451 จึงได้ตัดโอน อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย ไปขึ้นจังหวัดมหาสารคาม ส่วนอำเภอสุวรรณภูมิ และอำเภออื่นๆที่เคยเป็นเมืองขึ้นของ เมืองสุวรรณภูมิ ตัดให้ไปขึ้นจังหวัดร้อยเอ็ดทั้งหมด
แห่งที่ 3 ย้ายมาบริเวณต้นโพธิ์ (ศาลหลักเมือง) พ.ศ. 2450 (ร.ศ. 126) สมัยนายอำเภอคนที่ 2 รองอำมาตย์โท หลวงไสยบัณฑิตย์ (ลิ วงศ์กาไสย) (พ.ศ. 2450-2454) 
แห่งที่ 4 ย้ายมาบริเวณที่ตั้งที่ว่าการอำเภอพยัคฆภูมิพิสัย ในปัจจุบัน พ.ศ. 2454 สมัยนายอำเภอคนที่ 3 รองอำมาตย์โท หลวงภูมิพยัคฆเขต (ทิม ทิวะวิภาค) (พ.ศ. 2454-2463)
 เนื่องจากราว ร.ศ. 116 (พ.ศ. 2440) เมืองพยัคฆภูมิพิสัย ถูกลดฐานะลงเป็นอำเภอ เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดมหาสารคาม ขึ้นตรงต่อมณฑลร้อยเอ็ด
ดังนั้น เมืองพยัคฆภูมิพิสัย จึงมีเจ้าเมืองเพียงคนเดียวคือ พระศรีสุวรรณวงศา (ร.ศ. 98-116 หรือ พ.ศ. 2422-2440) (ต่อมาคือต้นตระกูล "รัตนวงศะวัต" สืบมาทุกวันนี้) หลังจากนั้นก็เป็นนายอำเภอคนแรก (ร.ศ. 116-126 หรือ พ.ศ. 2440-2450) รับราชการปกครองบ้านเมืองนานถึง 28 ปี (เป็นเจ้าเมือง 18 ปี เป็นนายอำเภอ 10 ปี)
วันที่ 20 มกราคม 2481 โอน หมู่ 2,6,15,18 ตำบลภารแอ่น ไปขึ้น ตำบลปะหลาน
วันที่ 20 มกราคม 2481 โอน หมู่ 2,4,6,7,11,12,13,14,16,17,26 ตำบลดงบัง ไปขึ้น ตำบลภารแอ่น
วันที่ 20 มกราคม 2481 โอน หมู่ 19 ตำบลปะหลาน ไปขึ้น ตำบลเม็กดำ
วันที่ 20 มกราคม 2481 โอน หมู่ 22,25 ตำบลเม็กดำ ไปขึ้น ตำบลดงบัง
วันที่ 20 มกราคม 2481 โอน หมู่ 7,8,19,20 ตำบลภารแอ่น ไปขึ้น ตำบลดงบัง
วันที่ 20 มกราคม 2481 รวม หมู่10,11,12,13,14 ตำบลภารแอ่น กับหมู่ 1 เฉพาะบ้านทัพป่าจิก  หมู่ 6,14,16,19,21,23,25,31,32,33,35,39,40,41 และบ้านนางกี่ ตำบลปะหลาน แล้วจัดตั้งขึ้นเป็น  ตำบลเมืองเตา
วันที่ 20 มกราคม 2481 โอน หมู่ 5,9,11,16,18,19,20,25,28 ตำบลเม็กดำ กับหมู่ 8,9,15,17,18,19,20,31,35,36,38,39,40 ตำบลนาเชือก แล้วจัดตั้งเป็น ตำบลนาภู
วันที่ 8 มีนาคม 2503 โอนตำบลนาเชือก และ ตำบลนาภู หมู่ 10,11,12,13,14.15,16 ไปขึ้นอำเภอบรบือ
วันที่ 6 กรกฏาคม 2504 ตั้งตำบลก้ามปู แยกจากตำบลปะหลาน
วันที่ 24 มกราคม 2506 ตั้งตำบลหนองบัวแก้ว  แยกจากตำบลเมืองเตา
วันที่ 24 มกราคม 2506 ตั้งตำบลขามเรียน แยกจากตำบลเม็กดำ
วันที่ 24 มกราคม 2506 ตั้งตำบลหนองกู่  แยกจากตำบลดงบัง 
วันที่ 13 มกราคม 2507 ตั้งตำบลนาสีนวล  แยกจากดำบลภารแอ่น
วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2511  ตั้งตำบลเวียงสะอาด แยกจากตำบลปะหลาน
วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2511 ตั้งตำบลราษฎร์เจริญ แยกจากตำบลหนองบัวแก้ว 4 หมู่บ้าน  และ แยกจากตำบลเมืองเตา 7 หมู่บ้าน
วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2511  ตั้งตำบลแวงดง แยกจากตำบลนาภู 6 หมู่บ้าน และ แยกจากตำบลขามเรียน 5 หมู่บ้าน
วันที่ 2 สิงหาคม 2511 โอนหมู่ 10 ตำบลเมืองเตา ไปขึ้นเป็น หมู่ 12 ตำบลราษฏร์เจริญ
วันที่ 2 สิงหาคม 2511 โอนหมู่ 12 ตำบลปะหลาน ไปขึ้นเป็น หมู่ 14 ตำบลเวียงสะอาด
วันที่ 6 สิงหาคม 2514 โอนบ้านหนองบะหมู่ 7 และบ้านน้ำสร้าง หมู่ 8 ตำบลภารแอ่น ไปขึ้นเป็น หมู่ 12,13 ตำบลนาสีนวล ตามลำดับ
วันที่ 9 สิงหาคม 2515 โอนหมู่ 2,7,8,10,12.13,14 ตำบลบ้านกู่  และ  ตำบลดงบัง ไปขึ้นกิ่งอำเภอนาดูน 
วันที่ 29 มิถุนายน 2520 ตั้งตำบลยางสีสุราช โดยโอน จากตำบลนาภู 5 หมู่บ้าน ตำบลแวงดง 1 หมู่บ้าน และตำบลดงเมือง 2 หมู่บ้าน
วันที่ 28 สิงหาคม 2522 ตั้งตำบลลานสะแก  แยกจากตำบลก้ามปู
วันที่ 7 สิงหาคม 2523 ตั้งตำบลเวียงชัย แยกจากตำบลเวียงสะอาด 7 หมู่บ้าน แลก ตำบลก้ามปู 3 หมู่บ้าน
วันที่ 21 กุมภาพันธ์ 2532 ตั้งกิ่งอำเภอยางสีสุราช โดยโอน 6 ตำบลคือ ตำบลยางสีสุราช ตำบลนาภู ตำบลแวงดง ตำบลบ้านกู่ ตำบลดงเมือง และตำบลขามเรียน ขึ้นเป็น กิ่งอำเภอยางสีสุราช อำเภอพยัคภูมิสัย
วันที่ 22 พฤศจิกายน 2532 ตั้งตำบลหนองบัวสันตุ แยกจากตำบลดงเมือง กิ่งอำเภอยางสีสุราช
วันที่ 11 ธันวาคม 2533 โอนหมู่ 1,2,8,9,10,12 ตำบลขามเรียน กิ่งอำเภอยางสีสุราช ไปอยู่ในตำบลเขตเม็กดำ อำเภอพยัคภูมิพิสัย
วันที่ 10 กันยายน 2535 ตั้งตำบลหนองบัว แยกจากตำบลเม็กดำ
วันที่ 25 พฤศจิกายน 2535 ตั้งตำบลราษฏร์พัฒนา แยกจากตำบลราษฏร์เจริญ
วันที่ 2 กันยายน 2536 ตั้งตำบลเมืองเสือ แยกจากตำบลปะหลาน
วันที่ 31 สิงหาคม 2538 ตั้งตำบลภารแอ่น แยกจากตำบลนาสีนวล

**ทำเนียบนายอำเภอพยัคฆภูมิพิสัย**
1.	พระศรีสุวรรณวงศา (เดช รัตนะวงศะวัต) 	ร.ศ. 102 - ร.ศ.126
2.	หลวงไสยบัณฑิตย์ (ลิ วงศ์กาไสย)		ร.ศ. 126 - ร.ศ.130
3.	รองอำมาตย์โท หลวงภูมิพยัคฆเขต (ทิม ทิวะวิภาค)		พ.ศ. 2454 - พ.ศ. 2463
4.	รองอำมาตย์โท หลวงผดุงประชากร (ทองอยู่ สุขรัตน์)	พ.ศ. 2463 - พ.ศ. 2471
5.	รองอำมาตย์โท ขุนอนุสรณ์สิทธิกรรม (ทองดี วัชโรทยาน)	พ.ศ. 2471 - พ.ศ. 2472
6.	รองอำมาตย์โท ขุนแววประศาสน์ (แวว วงษ์ไทย)		พ.ศ. 2472 - พ.ศ. 2472
7.	รองอำมาตย์โท ขุนกุรีประศาสน์ (กาดำ ผกานนท์)		พ.ศ. 2472 - พ.ศ. 2476
8.	รองอำมาตย์โท ขุนสรรพกิจโกศล (กิมไล้ ปัทมสุนทร)	พ.ศ. 2476 - พ.ศ. 2477
9.	รองอำมาตย์โท ขุนฟูประศาสน์ (เกตุ คชวัฒน์)		พ.ศ. 2477 - พ.ศ. 2478
10.	นายเลื่อน ไขแสง			พ.ศ. 2478 – พ.ศ. 2483
11.	นายสะอาด นุตจรัส		พ.ศ. 2483 – พ.ศ. 2487
12.	นายสมดี กวีกรณ์			พ.ศ. 2487 – พ.ศ. 2495
13.	นายแสวง ศรีสุภาพ		พ.ศ. 2495 – พ.ศ. 2496
14.	ร.ต.อ.เสริม ทองสอดแสง	พ.ศ. 2496 – พ.ศ. 2497
15.	นายดำรง วชิโรดม		        พ.ศ. 2498 – พ.ศ. 2499
16.	นายเวศ สุริโย			พ.ศ. 2499 – พ.ศ. 2505
17.	นายวัลลภ ชัยพิพัฒน์		พ.ศ. 2505 – พ.ศ. 2507
18.	นายประดิษฐ์ วิชัยดิษฐ์		พ.ศ. 2507 – พ.ศ. 2508
19.	นายสืบศักดิ์  สุขไทย		พ.ศ. 2508 – พ.ศ. 2511
20.	นายวิชิต  ทัปนวัชร์		พ.ศ. 2511 – พ.ศ. 2513
21.	นายสุนทร มานะกุล		พ.ศ. 2513 – พ.ศ. 2514
22.	นายสม  ทัดศรี			พ.ศ. 2514 – พ.ศ. 2516
23.	นายเทพ  ทิมาตฤกะ		พ.ศ. 2516 – พ.ศ. 2518
24.	นายบุญสอด  วิเชียรสรรค์	พ.ศ. 2518 – พ.ศ. 2519
25.	นายเกียรติ  เสียมสกุล		พ.ศ. 2519 – พ.ศ. 2521
26.	นายอำพัน  วิมุกตานนท์		พ.ศ. 2521 – พ.ศ. 2523
27.	นายโกเมศ  แดงทองดี		พ.ศ. 2523 – พ.ศ. 2525
28.	นายมานพ พรเรืองวงศ์		พ.ศ. 2525 – พ.ศ. 2527
29.	นายอนันต์ ปลื้มสุด		พ.ศ. 2527 – พ.ศ. 2531
30.	นายดารา การุณยวนิช		พ.ศ. 2531 – พ.ศ. 2532
31.	นายกมล  อุชุปาละนันท์		พ.ศ. 2532 – พ.ศ. 2533
32.	นายวิพัฒน์ พลโยราช		พ.ศ. 2533 – พ.ศ. 2537
33.	นายสมโภชน์  นิยะโต		พ.ศ. 2537 – พ.ศ. 2538
34.	นายอุไร  หล่าสกุล		พ.ศ. 2538 – พ.ศ. 2541
35.	นายสุรชัย  ลิ้นทอง		2 พ.ย.  2541 – พ.ศ. 2542
36.	นายเฉลี่ยว  จันทวร		29 พ.ย. 2542 – พ.ศ. 2543
37.	นายนรินทร์  เจิดดีสกุล		20 พ.ย. 2543 – พ.ศ. 2544
38.	นายเกษม  บุญข้าเหลือ		11 ธ.ค. 2544 – พ.ศ. 2549
39.	นายนิราศ รัตนะ			8 ม.ค. 2550 – 23 ต.ค. 2550
40.	นายวีระพล  สุพรรณไชยมาตย์	24 ต.ค. 2550 – 10 พ.ย. 2551
	
41.	นายยิ่งยศ  ธนะจันทร์		10 พ.ย. 2551 – 9 พ.ย. 2552
	
42.	นายสุรชัย  วัฒนาอุดมชัย	25 ม.ค. 2553 – 4 ม.ค. 2555
	
43.	นายอำนาจ  พวงสำลี		8 พ.ค. 2555 – 24 มี.ค. 2556
	
44.	ว่าที่ ร.ต.อภินันท์  เผือกผ่อง	25 มี.ค. 2556 – 15 ธ.ค. 2556
	
45.	นายฉัตรชัย อุ่นเจริญ		13 ม.ค. 2557 – 6 พ.ย. 2559
	
46.	นายนราธร ศรประสิทธิ์		7 พ.ย. 2559 -

**การแบ่งเขตการปกครอง**

**การปกครองส่วนภูมิภาค**
อำเภอพยัคฆภูมิพิสัยแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 14 ตำบล 227 หมู่บ้าน ได้แก่

**การปกครองส่วนท้องถิ่น**
ท้องที่อำเภอพยัคฆภูมิพิสัยประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 15 แห่ง ได้แก่- เทศบาลตำบลพยัคฆภูมิพิสัย ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลปะหลานและตำบลลานสะแก- องค์การบริหารส่วนตำบลปะหลาน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลปะหลาน (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลพยัคฆภูมิพิสัย)- องค์การบริหารส่วนตำบลก้ามปู ครอบคลุมพื้นที่ตำบลก้ามปูทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลเวียงสะอาด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเวียงสะอาดทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลเม็กดำ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเม็กดำทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลนาสีนวล ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาสีนวลทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลราษฎร์เจริญ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลราษฎร์เจริญทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัวแก้ว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวแก้วทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลเมืองเตา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเมืองเตาทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลลานสะแก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลลานสะแก (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลพยัคฆภูมิพิสัย)- องค์การบริหารส่วนตำบลเวียงชัย ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเวียงชัยทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลราษฎร์พัฒนา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลราษฎร์พัฒนาทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลเมืองเสือ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเมืองเสือทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลภารแอ่น ครอบคลุมพื้นที่ตำบลภารแอ่นทั้งตำบล

**สถานศึกษา**
โรงเรียนพยัคฆภูมิวิทยาคาร
*วิทยาลัยการอาชีพพยัคฆภูมิพิสัย
*โรงเรียนเมืองเตาวิทยาคม
*โรงเรียนเวียงสะอาดพิทยาคม
*โรงเรียนพระกุมารศึกษา
*โรงเรียนอนุบาลเอี่ยมสุข
*โรงเรียนอนุบาลพยัคฆภูมิพิสัย
*โรงเรียนบ้านโนนม่วงท่าพลับพลา
*โรงเรียนเทศบาลตำบลพยัคฆภูมิพิสัย
*โรงเรียนหัวหมูวิทยาสรรค์
*โรงเรียนบ้านมะโบ่

**สถานพยาบาล**
โรงพยาบาลพยัคฆภูมิพิสัย (โรงพยาบาลชุมชน (ระดับ M2) ขนาด 90 เตียง เตียงจริง 108 เตียง))
*คลินิกเวชกรรมทั่วไป

**การขนส่ง**
 การเดินทางโดยรถประจำทาง มีรถประจำทางไปในจังหวัดต่าง ๆ ดังนี้
** กรุงเทพมหานคร มีหลายบริษัทที่เปิดให้บริการเดินรถมาสู่อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย เช่น ภัสสรชัยทัวร์ ประหยัดทัวร์ พรทวีชัยแอร์ พุทไธสงทัวร์ บริการด้วยรถปรับอากศชั้น 1 และชั้น 2
** นครราชสีมา มีบริษัทเปิดให้บริการ ดังนี้ สายนครราชสีมา-พยัคฆภูมิพิสัย (วันละหลายเที่ยว) สายนครราชสีมา-มุกดาหาร บริษัทนครชัยทัวร์จำกัด 
** ชลบุรี ระยอง มีบริษัทรถรุ่งเรืองจำกัด เส้นทางมุกดาหาร-พัทยา ระยอง สามารถซื้อได้ ณ สถานีขนส่ง
** ขอนแก่น มหาสารคาม บุรีรัมย์ สุรินทร์ เดินทางได้โดยรถประจำทางสาย 281 
และมีรถโดยสารไปยังที่อื่น ๆ ได้แก่ ร้อยเอ็ด เมืองพล เป็นต้น- การเดินทางโดยเครื่องบิน จากท่าอากาศยานบุรีรัมย์ (ตั้งอยู่ ณ อำเภอสตึก จังหวัดบุรีรัมย์) โดยสายการบินแอร์เอเชีย จากนั้นต่อรถยนต์หรือรถประจำทางมาอำเภอพยัคฆภูมิพิสัยผ่านทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 219 อีกประมาณ 29 กิโลเมตร- การเดินทางภายในเทศบาล มีรถรับจ้างในเมืองหลายจุด

**อ้างอิง**
พยัคฆ