อานาปานสติ

อานาปานสติ หมายถึง การมีความระลึกรู้ตัวในลมหายใจเข้าออก (อาน- : ลมหายใจเข้า + อปาน- : ลมหายใจออก + สติ : ความระลึก) อานาปานสติเป็นได้ทั้งสมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐาน บางคัมภีร์กล่าวว่าเป็นอารมณ์กรรมฐานของมหาบุรุษทั้งหลาย มีอยู่ 16 คู่ โดยเป็นกายานุปัสสนา 4 คู่ เป็นเวทนานุปัสสนา 4 คู่ เป็นจิตตานุปัสสนา 4 คู่ และเป็นธัมมานุปัสสนา 4 คู่  ซึ่งจะเป็นไปตามลำดับจากหยาบไปหาละเอียด คือ กาย เวทนา จิต ธรรม
เมื่อเจริญอานาปานสติจะมีธรรมที่ปรากฎรวมด้วยได้แก่ สัมปชัญญะ 4 สติปัฏฐาน 4 โพชฌงค์ 7 วิชชาและวิมุตติ
อานาปานสติ มีกิจ 2 อย่าง คือ 1.ปชานาติ การรู้ชัดในลมหายใจออกเข้า 2.สิกขติ การศึกษาในกาย เวทนา จิต ธรรม ตามลำดับ 16 ขั้น

**กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน**
การกำหนดรู้ในอานาปานสติ ตั้งแต่ข้อ 1-4 เป็นการกำหนดรู้ภายในกาย จัดเรียกว่ากายานุปัสสนาสติปัฏฐาน
#หายใจออก-เข้ายาวรู้  
#หายใจออก-เข้าสั้นรู้  
#หายใจออก-เข้า กำหนดพิจารณาในกายทั้งปวง 
#หายใจออก-เข้า เห็นกองลมทั้งปวงสงบก็รู้ 
เมื่อเจริญอานาปานสติ ได้พิจารณาความเป็นไปในกาย ย่อมเห็นชัดในอิริยาบถและการเคลื่อนไหวของกายจนสัมปชัญญะทั้งสี่บริบูรณ์ก็จะเกิดสติสัมโพชฌงค์ขึ้นมา เมื่อศีลวิสุทธิเกิดขึ้นเพราะศรัทธาพละและปัญญาพละสมดุลกันก็จะเกิดธัมมวิจยะสัมโพชฌงค์ขึ้นมา เมื่อจิตตวิสุทธิเกิดขึ้นเพราะวิริยะพละสมดุลกับสมาธิพละก็จะเกิดวิริยะสัมโพชฌงค์ขึ้น

**เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน**
ตั้งแต่ข้อ 5 - 8 สติเริ่มละเอียดจะจับชัดที่ความรู้สึกคือเวทนาได้ชัดเจน จึงเรียกว่า เวทนานุปัสสนา 
5.หายใจออก-เข้า กำหนดรู้ในความรู้สึกปีติ  

6.หายใจออก-เข้า กำหนดรู้ในความรู้สึกสุข 
7.หายใจออก-เข้า กำหนดพิจารณาในจิตสังขารทั้งปวง (จิตสังขารได้แก่สิ่งที่ปรุงแต่งจิตคือเจตสิก)
8.หายใจออก-เข้า กำหนดระงับจิตสังขารทั้งปวง 
ในการเจริญอานาปานสติแบบวิปัสสนากรรมฐาน จะไม่เข้าสู่จตุตถฌาน เนื่องจากการกำหนดวิปัสสนากรรมฐานต้องใช้ลมหายใจเป็นตัวแทนของรูปขันธ์อยู่ การเข้าจตุตถฌานจะทำให้ลมหายใจเข้าออกจะหายไปจนรับรู้ไม่ได้ ( ตามหลักในอนุปุพพนิโรธ9 )

**จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน**
ตั้งแต่ข้อ 9 - 12 สติเริ่มละเอียดจนสามารถกำหนดชัดที่จิต อันเกิดจากจิตสังขารสงบระงับ จึงเรียกว่า จิตตานุปัสสนา 
เพราะรู้แจ้งในกายในจิตสังขารและในจิตจึงสามารถแยกรูปนามออกจากกันได้ชัดเจน ได้บรรลุญาณที่เรียกว่า นามรูปปริทเฉทญาณ และเพราะรู้เท่าทันในกระบวนการทำงานตามลำดับของจิต จนสามารถเห็นเหตุปัจจัยของรูปนามทั้งหลายที่เป็นไปตามหลักปฏิจจสมุปบาท ได้บรรลุญาณที่เรียกว่า นามรูปปัจจยปริคคหญาณ
9.หายใจออก-เข้า พิจารณาจิต (เพราะจิตสังขารสงบระงับ จิตในลักษณะของวิญญาณขันธ์จึงปรากฎขึ้นมาให้ศึกษาได้อย่างชัดเจน ดุจฝนตก เม็ดฝนคืออารมณ์ทั้งหลายที่ปรากฎขึ้นทางอายตนะทั้ง 6 อานาปานสติในชั้นนี้ กายปฏิสังเวทีจากข้อ 3 คือรูป จิตสังขารปฏิสังเวทีจากข้อ 7 คือเจตสิก จิตตปฏิสังเวทีจากข้อ 9 คือจิต ดังนั้นปรมัตถธรรมในฝ่ายสสังขารคือจิตเจตสิกรูปรวมเป็นรูปและนามในขันธ์ 5 จัดเป็นนามรูปปริจเฉทญาณ เพราะรู้แจ้งในรูปนามทั้งหมด)
10.หายใจออก-เข้า จิตบันเทิงร่าเริงก็รู้ (จิตปราโมทย์เกิดขึ้นเพราะมีมนสิการในการพิจารณาการเกิดขึ้นตั้งอยู่ดับไปของขันธ์5เมื่อจิตปราโมทย์จึงเกิดปีติสัมโพชฌงค์เพราะปีติสัมโพชฌงค์ระงับกายสงบใจสงบจึงเกิดปัสสัทธิสัมโพชฌงค์) 
11.หายใจออก-เข้า จิตตั้งมั่นก็รู้ (สมาธิสัมโพชฌงค์)(เมื่อจิตตั้งมั่นจึงพิจารณาว่าขันธ์5นั้นเกิดขึ้นตั้งอยู่ดับไปเพราะอะไร ด้วยการโยนิโสมนสิการโดยวิธีอิทัปปัจจยตาเป็นต้น จนได้รู้ตามความเป็นจริงในเหตุปัจจัยแห่งปฏิจจสมุปบาท )
12.หายใจออก-เข้า จักเปลื้องจิตก็รู้ (อุเบกขาสัมโพชฌงค์)(เมื่อเข้าใจในปฏิจจสมุปบาท จึงรู้ว่าขันธ์5ทั้งหลายต่างเกิดขึ้นตั้งอยู่ดับไปเพราะอาศัยเหตุปัจจัย ละความยินดีไม่ยินดีและไม่ยึดมั่นถือมั่นในอารมณ์ทั้งปวง )

**ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน**
ตั้งแต่ข้อ 13 - 16 สติละเอียดมากขึ้นจนสามารถพิจารณาเห็นว่ารูปนามทั้งหลายเป็นไปตามกฎไตรลักษณ์ จึงเรียกว่า ธัมมานุปัสสนา 
13.หายใจออก - เข้า พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง (อนิจจัง) ในขันธ์ทั้ง 5 มีลมหายใจเป็นตัวแทนรูปขันธ์ จะพบเห็นสังขตลักษณะ (ความเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป) ในขันธ์ทั้งห้า (สมมสนญาณ อุทธยัพพยญาณ ภังคญาณ)

14.หายใจออก - เข้า พิจารณาโดยความคลายกำหนัดในรูปนาม เห็นรูปนามเป็นสิ่งไร้ค่า (ภยญาณ อาทีนวญาณ นิพพิทาญาณ)
15.หายใจออก - เข้า พิจารณาโดยไม่ยึดติดถือมั่นในรูปนามขันธ์ห้าว่าไม่ใช่ตัวตน เพราะเห็นความดับไปแห่งปฏิจจสมุปบาท (มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขาญาณ สังขารุเปกขาญาณ) 
16.หายใจออก - เข้า พิจารณาสละคืนขันธ์ (สัจจานุโลมมิกญาณ โคตรภูญาณ (หรือวิทานะญาณ) มัคคญาณ ผลญาณ ปัจจเวกขณญาณ)
ศึกษาคำอธิบายอานาปานสติ 16 ฐานอย่างละเอียดจากพระไตรปิฎกโดยตรงที่ พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๑ พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค อานาปาณกถา  ๔๐๑- ๔๒๒

**อ้างอิง**
สติปัฏฐานสูตร พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๒ พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๔ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์
*สติปัฏฐานสูตร พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๒ พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๔ อังคุตตรนิกาย ปัญจก-ฉักกนิบาต
*สติปัฏฐานสูตร สังยุตตนิกาย
*อรรถกถา ทีฆนิกาย มหาวรรค มหาสติปัฏฐานสูตร. อรถกถาพระไตรปิฎก.
*มหาสติปัฏฐานสูตร  พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๐ พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๒ ทีฆนิกาย มหาวรรค
*สูตรที่ ๔  ผลสูตรที่ ๑ พระไตรปิฎกเล่ม ๑๙ พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค อานาปานสังยุต
*อวิชชาสูตร ๑๙/๑
*คิริมานนทสูตร
*พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๔ พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๖ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์๘. อานาปานสติสูตร (๑๑๘)
*อานาปานสติสูตร ที่ ๘ อานาปานสติสูตร พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๔ (ม.อุ.)
*มหาราหุโลวาทสูตร ที่ ๒.
*ทีปสูตร  พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๙  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๑ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค
*มหาวรรค อานาปาณกถา พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๑  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค   ๓๖๒ -๔๒๑
*ปฏิสัมภิทามัคค์ (ขุ.ปฏิ.31/362/244: 387/260)
*คัมภีร์ ปรมัตถมัญชุสา มหาฎีกาแห่งวิสุทธิมัคคฺ (วิสุทฺธิ.ฏีกา 2/34)
*วิสุทธิมัคค์ (วิสุทฺธิ. 25/52-82)
*พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๑  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค
*อานาปาณกถา พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค
*พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๒  หน้าที่ 85 - 196

**ดูเพิ่ม**
 สัญญา 10- ญาณ- สัมปชัญญะ- โพชฌงค์

**หนังสืออ่านเพิ่ม**
 Mindfulness with Breathing by Buddhadāsa Bhikkhu. Wisdom Publications, Boston, 1996. ISBN 0-86171-111-4.- Breath by Breath by Larry Rosenberg. Shambhala Classics, Boston, 1998. ISBN 1-59030-136-6.- Tranquillity and Insight by Amadeo Sole-Leris. Shambhala, 1986. ISBN 0-87773-385-6.

**อ้างอิง**

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  Ānāpānasati Sutta date=2005-08-16 -  Analysis of the Ānāpānasati Sutta-  Ānāpānasati, a free e-book by Buddhadasa Bhikkhu-  Ānāpānasati – Mindfulness with Breathing: Unveiling the Secrets of Life date=2011-03-18  by Buddhadasa Bhikkhu-  Ānāpānasati instructions date=2009-08-28  from Ajahn Pasanno of Abhayagiri Buddhist Monastery-  Ānāpānasati: 35 Talks date=2011-01-22  by Ajahn Pasanno-  Ānāpānasati instructions date=2015-09-24  from Bhante Vimalaramsi-  Ānāpānasati: A concise instruction date=2011-07-21  by Pa Auk Sayadaw -  Basic Breath Meditation Instructions by Thanissaro Bhikkhu-  The Basic Method of Meditation date=2010-09-07  by Ajahn Brahm
หมวดหมู่:สมาธิในศาสนาพุทธ
หมวดหมู่:คำและวลีภาษาบาลี