อำเภอพาน

พาน  (langx|nod|30px (ᨻᩕᩣ᩠ᨶ)) เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดเชียงราย
ไฟล์:วัดพระธาตุสามดวง.JPG|thumb|367x367px|วัดพระธาตุสามดวง เป็นวัดราษฎร์สังกัดคณะสงฆ์ฝ่ายมหานิกาย ตั้งอยู่ในตำบลป่าหุ่ง สร้างขึ้นประมาณ พ.ศ. 1839 ต่อมาได้มีการบูรณะเมื่อ พ.ศ. 2476
ไฟล์:พระธาตุจอมแจ้ง 9937.jpg|thumb|367x367px|วัดพระธาตุจอมแจ้ง ตั้งอยู่บนยอดดอยป่าซาง หมู่ 12 บ้านร่องบอน ตำบลม่วงคำ เป็นวัดเก่าแก่สำคัญที่ครูบาศรีวิชัย (ตนบุญแห่งล้านนา) เคยมาบูรณะไว้ และยังเป็นวัดที่ตั้งอยู่สูงที่สุดในอำเภอพาน มีความสูงถึง 1,350 ฟุต จากระดับน้ำทะเล ระยะทางจากถนนด้านล่างขึ้นไปยังองค์พระธาตุมีความยาวกว่า 700 เมตร

**ที่ตั้งและอาณาเขต**
อำเภอพานมีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอข้างเคียง ดังนี้- ทิศเหนือ ​ติดต่อกับอำเภอแม่ลาวและอำเภอเมืองเชียงราย- ทิศตะวันออก​ ติดต่อกับ​อำเภอเมืองเชียงรายและอำเภอป่าแดด- ทิศใต้ ​ติดต่อกับ​อำเภอแม่ใจ (​จังหวัดพะเยา) ​อำเภอวังเหนือ​ (จังหวัดลำปาง) และอำเภอเวียงป่าเป้า- ทิศตะวันตก​ ติดต่อกับอำเภอแม่สรวย

**ประวัติ**
อำเภอพานเดิมได้ปกครองตามระบอบ "พ่อเมือง" ที่ทำการตั้งอยู่ที่บ้านฝั่งตื้น ปัจจุบันเป็นหมู่ที่ 8 ตำบลม่วงคำ พ่อเมืองนี้ขึ้นตรงต่อเจ้าผู้ปกครองนครลำพูน ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2450 ทางราชการได้เปลี่ยนฐานะการปกครองจากระบอบพ่อเมืองขึ้นเป็นกิ่งอำเภอโดยมีปลัดอำเภอ เป็นปลัดกิ่งอำเภอมาประจำเรียกว่า "กิ่งอำเภอเมืองพาน" ต่อได้โอนกิ่งอำเภอเมืองพานเข้าไปอยู่กับอำเภอเมืองเชียงราย จังหวัดเชียงราย ครั้นถึง พ.ศ. 2451 ได้ขึ้นตรงต่ออำเภอแม่ใจ จังหวัดเชียงราย เมื่อปี พ.ศ. 2455 ได้ยกฐานะกิ่งอำเภอเมืองพาน แล้วยุบอำเภอแม่ใจ และเขตอำเภอเมืองเชียงรายบางส่วน ให้ขึ้นกับอำเภอเมืองพาน และย้ายที่ว่าการอำเภอจากบ้านฝั่งตื้นไปตั้งที่ตำบลเมืองพาน อันเป็นที่ทำการอำเภอปัจจุบันมีนามว่า "อำเภอเมืองพาน" ซึ่งต่อมาทางราชการได้สั่งให้เปลี่ยนชื่ออำเภอเสียใหม่ว่า "อำเภอพาน" เพราะชื่อคำว่า "เมือง" ไปตรงกับอำเภอเมืองเชียงราย ฉะนั้นอำเภอเมืองพาน จึงตัดคำว่าเมืองออกไป คงเรียกว่า "อำเภอพาน" มาจนกระทั่งทุกวันนี้
อนึ่ง ชื่อของอำเภอพานนั้น แต่เดิมในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่เขียนเป็นอักษรธรรมว่า 30px ตรงกับคำว่า พราน ในภาษาไทยมาตรฐาน มีความหมายสองประการคือ "นายพราน" หรือต้นไม้ชนิดหนึ่งชื่อต้น "ปอพราน" เพียงแต่คำเมืองจะออกเสียงว่า พาน ราษฎรท้องถิ่นจึงเรียกขานกันตามสำเนียงท้องถิ่นว่าเมืองพาน เมื่อกระทรวงมหาดไทยได้จัดตั้งอำเภอพานขึ้น ก็โดยสะกดชื่อตามสำเนียงท้องถิ่นว่า "พาน" ทำให้ในปัจจุบันมีผู้คนจำนวนไม่น้อย เข้าใจไปว่าชื่ออำเภอพานนั้นนำมาจากคำว่า "พาน" อันหมายถึงภาชนะอย่างหนึ่ง- วันที่ 8 ธันวาคม 2455 ยกฐานะกิ่งอำเภอเมืองพาน มณฑลพายัพ ขึ้นเป็น อำเภอเมืองพาน
*วันที่ 23 ธันวาคม 2460 ยุบอำเภอแม่ใจ จังหวัดเชียงราย และแบ่งท้องที่รวมเข้ากับอำเภอเมืองพาน
*วันที่ 24 พฤษภาคม 2474 เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัดลำปางและจังหวัดเชียงราย โดยโอนพื้นที่หมู่ 1 บ้านงิ้วเฒ่า และหมู่ 15 บ้านผาวี ตำบลทุ่งฮั้ว อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปาง มาขึ้นกับตำบลป่าหุ่ง อำเภอเมืองพาน จังหวัดเชียงราย
*วันที่ 23 มกราคม 2481 รวมตำบลแม่หนาด กับพื้นที่หมู่ 1,16 (ในขณะนั้น) ของตำบลฝั่งตื้น และพื้นที่หมู่ 3-10,12,14 (ในขณะนั้น) ของตำบลสันกลาง แล้วจัดตั้งเป็น ตำบลแม่คาวโตน กับรวมตำบลฝั่งตื้น ตำบลป่าหุ่ง และพื้นที่หมู่ 1,2,11,13 (ในขณะนั้น) ของตำบลสันกลาง แล้วจัดตั้งเป็น ตำบลเมืองพาน กับรวมตำบลป่าแฝก ตำบลแม่เย็น แล้วจัดตั้งเป็น ตำบลแม่เย็น กับรวมตำบลแม่ใจเหนือ ตำบลแม่ใจใต้ ตำบลแม่สุก แล้วจัดตั้งเป็น ตำบลแม่ใจ กับรวมตำบลป่าแดด กับพื้นที่หมู่ 1 (ในขณะนั้น) ของตำบลหัวง้ม และตำบลแม่อ้อ แล้วจัดตั้งเป็น ตำบลแม่อ้อ และยุบท้องที่ตำบลป่าทุ่ง ยุบตำบลสันกลาง ยุบตำบลป่าแฝก ยุบตำบลแม่สุก ยุบตำบลป่าแดด ยุบตำบลแม่ใจใต้ ยุบตำบลแม่ใจเหนือ ยุบตำบลแม่หนาด และยุบตำบลฝั่งตื้น ในท้องที่อำเภอเมืองพาน
*วันที่ 14 พฤศจิกายน 2481 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอเมืองพาน จังหวัดเชียงราย เป็น อำเภอพาน
*วันที่ 12 พฤศจิกายน 2483 โอนพื้นที่หมู่ 21,25 (ในขณะนั้น) ของตำบลแม่คาวโตน ไปขึ้นกับตำบลเมืองพาน กับตั้งตำบลป่าแดด แยกออกจากตำบลแม่อ้อ และโอนพื้นที่หมู่ 12 (ในขณะนั้น) ของตำบลหัวง้ม ไปขึ้นกับตำบลแม่อ้อ- วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลสันกลาง แยกออกจากตำบลเมืองพาน และตำบลแม่คาวโตน ตั้งตำบลป่าหุ่ง แยกออกจากตำบลเมืองพาน ตั้งตำบลป่าแฝก แยกออกจากตำบลแม่เย็น ตั้งตำบลศรีถ้อย แยกออกจากตำบลแม่ใจ และตั้งตำบลแม่สุก แยกออกจากตำบลแม่ใจ- วันที่ 17 กันยายน 2498 จัดตั้งสุขาภิบาลเมืองพาน ในท้องที่บางส่วนของตำบลเมืองพาน- วันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2506 แยกพื้นที่ตำบลแม่ใจ ตำบลป่าแฝก ตำบลศรีถ้อย และตำบลแม่สุก จากอำเภอพาน ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอแม่ใจ และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอพาน- วันที่ 27 กรกฎาคม 2508 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอแม่ใจ อำเภอพาน เป็น อำเภอแม่ใจ- วันที่ 3 มิถุนายน 2512 แยกพื้นที่ตำบลป่าแดด จากอำเภอพาน ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอป่าแดด และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอพาน- วันที่ 1 กันยายน 2513 ตั้งตำบลม่วงคำ แยกออกจากตำบลเมืองพาน ตั้งตำบลเจริญเมือง แยกออกจากตำบลแม่คาวโตน ตั้งตำบลสันมะเค็ด แยกออกจากตำบลแม่อ้อ ตั้งตำบลป่าแงะ แยกออกจากตำบลป่าแดด และตั้งตำบลสันมะค่า แยกออกจากตำบลป่าแดด- วันที่ 4 มกราคม 2515 จัดตั้งสุขาภิบาลป่าแดด ในท้องที่บางส่วนของตำบลป่าแดด- วันที่ 11 เมษายน 2515 เปลี่ยนแปลงชื่อตำบลแม่คาวโตน อำเภอพาน เป็น ตำบลทรายขาว- วันที่ 12 กันยายน 2515 ตั้งตำบลดอยงาม แยกออกจากตำบลหัวง้ม- วันที่ 21 สิงหาคม 2518 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอป่าแดด อำเภอพาน เป็น อำเภอป่าแดด- วันที่ 9 ตุลาคม 2522 ตั้งตำบลธารทอง แยกออกจากตำบลทรายขาว- วันที่ 12 พฤษภาคม 2524 ตั้งตำบลสันติสุข แยกออกจากตำบลเมืองพาน- วันที่ 10 ตุลาคม 2529 ตั้งตำบลทานตะวัน แยกออกจากตำบลแม่เย็น- วันที่ 1 กรกฎาคม 2534 ตั้งตำบลเวียงห้าว แยกออกจากตำบลดอยงาม- วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลเมืองพาน เป็นเทศบาลตำบลเมืองพาน ด้วยผลของกฎหมาย- วันที่ 25 มิถุนายน 2558 เปลี่ยนแปลงชื่อหมู่ 14 บ้านร่วมใจพัฒนา ตำบลดอยงาม อำเภอพาน เป็น หมู่ 14 บ้านสารภี- วันที่ 13 กรกฎาคม 2560 เปลี่ยนแปลงชื่อหมู่ 5 บ้านทุ่งพัฒนา ตำบลแม่เย็น อำเภอพาน เป็น หมู่ 5 บ้านแม่เย็นกลาง- วันที่ 31 ตุลาคม 2562 แยกพื้นที่หมู่ 3 บ้านสันนคร ตำบลสันมะเค็ด มาตั้งเป็นหมู่บ้านใหม่ หมู่ 20 บ้านศรีนคร และ แยกพื้นที่หมู่ 16 บ้านกล้วยทรายทอง ตำบลสันมะเค็ด มาตั้งเป็นหมู่บ้านใหม่ หมู่ 21 บ้านกล้วยทรายเงิน

**การแบ่งเขตการปกครอง**

**การปกครองส่วนภูมิภาค**
อำเภอพานแบ่งเขตการปกครองย่อยออกเป็น 15 ตำบล จำนวน 236 หมู่บ้าน ดังนี้

**การปกครองส่วนท้องถิ่น**
ท้องที่อำเภอพานประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 16 แห่ง ได้แก่- เทศบาลตำบลเมืองพาน ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลเมืองพาน- เทศบาลตำบลสันมะเค็ด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสันมะเค็ดทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลแม่อ้อ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแม่อ้อทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลธารทอง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลธารทองทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลสันติสุข ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสันติสุขทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลดอยงาม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลดอยงามทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลหัวง้ม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหัวง้มทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลเจริญเมือง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเจริญเมืองทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลป่าหุ่ง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลป่าหุ่งทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลม่วงคำ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลม่วงคำทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลทรายขาว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลทรายขาวทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลสันกลาง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสันกลางทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลแม่เย็น ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแม่เย็นทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลเมืองพาน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเมืองพาน (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลเมืองพาน)- องค์การบริหารส่วนตำบลทานตะวัน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลทานตะวันทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลเวียงห้าว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเวียงห้าวทั้งตำบล

**อ้างอิง**

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  ข้อมูลอำเภอพาน จากสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดเชียงราย date=2007-05-03 
พาน