พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์

ศาสตราจารย์ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ  กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ (25 สิงหาคม พ.ศ. 2434 - 5 กันยายน พ.ศ. 2519) อดีตรองนายกรัฐมนตรี อดีตประธานสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติ และอดีตนายกราชบัณฑิตยสถาน รวมถึงเป็นผู้ร่วมสถาปนาสถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ หรือ นิด้า และทรงเสนอให้คณะรัฐมนตรีสมัยคณะราษฎรจัดตั้ง "โรงเรียนการเมืองชั้นสูง" (เป็นจุดเริ่มต้นแนวคิดการก่อตั้งมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง) พระปรีชาสามารถในด้านการทูตและการต่างประเทศเป็นที่ยอมรับในระดับโลก และทรงมีชื่อเสียงการบัญญัติศัพท์ในภาษาไทย ทั้งยังทรงเป็นผู้วางกฎเกณฑ์ในการบัญญัติศัพท์ภาษาต่างประเทศด้วยคำบาลีและสันสกฤต อาทิคำว่า รัฐธรรมนูญ ประชาธิปไตย วัฒนธรรม สื่อสารมวลชน นโยบาย ปฎิวัติ

**พระประวัติและการศึกษา**
พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ เกิดเมื่อวันที่ 25 สิงหาคม พ.ศ. 2434 ที่ตำบลบ้านตะนาว อำเภอสำราญราษฎร์ จังหวัดพระนคร มีพระนามเดิมว่า หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร หรือ พระองค์วรรณ เป็นพระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ และ หม่อมหลวงต่วนศรี (มนตรีกุล) วรวรรณ 
หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร ทรงเริ่มศึกษาที่โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย และย้ายมาที่โรงเรียนราชวิทยาลัยสมัยบ้านสมเด็จเจ้าพระยาในปี พ.ศ. 2442  ต่อมาเมื่อเกิดโรคระบาด โรงเรียนปิดชั่วคราว จึงย้ายไปเรียนโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย 1 ปี (ที่จริงคือตามไปใช้สถานที่เรียน) ต่อมาเมื่อโรงเรียนราชวิทยาลัย สมัยสายสาวลี เปิดทำการจึงย้ายมาศึกษาต่อ และสอบได้ทุน King's scholarship ได้เดินทางไปศึกษาต่อยังประเทศอังกฤษ โดยเข้าอยู่ประจำที่ 'วิทยาลัยแบเลียล' (Balliol College) มหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด ประเทศอังกฤษ และสำเร็จการศึกษาปริญญาตรีในระดับเกียรตินิยมและปริญญาโท จากคณะบูรพคดีศึกษา (Oriental Studies) สาขาวิชาภาษาบาลีและภาษาสันสกฤต ที่สถาบันตะวันออก มหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด ท่านจึงมีความสามารถในการบัญญัติศัพท์ กระทั่งเป็นผู้วางกฎเกณฑ์การบัญญัติศัพท์โดยใช้คำบาลีและสันสกฤตให้ราชบัณฑิตยสถาน และใช้มาจนกระทั่งทุกวันนี้
มีคำศัพท์มากมายที่ทรงบัญญัติและยังคงใช้อยู่ในปัจจุบันเช่น- อัตโนมัติ (automatic)- รัฐธรรมนูญ (constitution)- ประชาธิปไตย (democracy)- โทรทัศน์ (television)- วิทยุ (radio)

**เสกสมรส**
พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ เสกสมรสกับหม่อมเจ้าพิบูลเบญจางค์ กิติยากร พระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ กับหม่อมเจ้าอัปษรสมาน กิติยากร มีบุตร คือ
# หม่อมราชวงศ์วิบูลย์เกียรติ วรวรรณ สมรสกับหม่อมราชวงศ์หญิงทิพพากร อาภากร
## หม่อมหลวงเกียรติกร วรวรรณ
## หม่อมหลวงสุทธิ์ธรทิพย์ วรวรรณ
และต่อมาพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ สมรสอีกครั้งกับหม่อมพร้อยสุพิณ วรวรรณ ณ อยุธยา (บุนนาค) มีธิดา คือ- หม่อมราชวงศ์วิวรรณ เศรษฐบุตร (วรวรรณ)

**สิ้นพระชนม์**
พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 5 กันยายน พ.ศ. 2519 สิริพระชันษา 85 ปี

**ลำดับตำแหน่งหน้าที่การงาน**
 พ.ศ. 2460 : เลขานุการตรี ประจำสถานทูตไทย ณ กรุงปารีส และเลขานุการคณะทูตไทย ที่ประชุมสันติภาพ ภายหลังสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง- พ.ศ. 2463 : หัวหน้ากองบัญชาการ กระทรวงการต่างประเทศ- พ.ศ. 2465 : องคมนตรี ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว- พ.ศ. 2467 : ปลัดทูลฉลอง กระทรวงการต่างประเทศ- พ.ศ. 2469 : เอกอัครราชทูตไทยประจำประเทศอังกฤษ เนเธอร์แลนด์ และเบลเยี่ยม- พ.ศ. 2473 : ศาสตราจารย์ประจำคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และ ศาสตราจารย์ประจำมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์- พ.ศ. 2477 - พ.ศ. 2490 : นายกราชบัณฑิตยสถาน- พ.ศ. 2484 : หัวหน้าคณะผู้แทนเจรจาสันติภาพฝ่ายไทยในกรณีพิพาทอินโดจีน- พ.ศ. 2486 : นายกสมาคมราชวิทยาลัย เป็นสมาคมนักเรียนเก่าของโรงเรียน ภ.ป.ร. ราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์ (เดิมคือโรงเรียนราชวิทยาลัย)- พ.ศ. 2489 : นายกสมาคมนิสิตเก่าจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์ เป็นพระองค์แรก- พ.ศ. 2492 - พ.ศ. 2497 : ประธานกรรมการไทยประกันชีวิต- พ.ศ. 2495 - พ.ศ. 2501 : รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ- พ.ศ. 2498 : หัวหน้าคณะผู้แทนไทยเข้าร่วมการประชุมเอเชีย-แอฟริกา (การประชุมบันดุง) ณ เมืองบันดุง อินโดนีเซีย และทรงได้รับเลือกให้เป็นผู้เสนอรายงาน (Rapporteur)ของที่ประชุมดังกล่าว- พ.ศ. 2499 - พ.ศ. 2500 : ประธานสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติ สมัยประชุมที่ 11- พ.ศ. 2500 - พ.ศ. 2503 : ประธานกรรมการธนาคารกรุงเทพ- พ.ศ. 2501 : ประธานราชวิทยาลัยมูลนิธิเพื่อการศึกษา เป็นองค์กรที่ฟื้นฟูและก่อตั้งโรงเรียน ภ.ป.ร. ราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์ในปัจจุบัน (เดิมคือโรงเรียนราชวิทยาลัย)- พ.ศ. 2502 - พ.ศ. 2513 : รองนายกรัฐมนตรี- พ.ศ. 2506 - พ.ศ. 2514 : อธิการบดีมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์- พ.ศ. 2512 - พ.ศ. 2516 : นายกราชบัณฑิตยสถาน- พ.ศ. 2516 : ประธานสมัชชาแห่งชาติ

**พระเกียรติคุณ**
 พลตรี โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระราชทานยศทหาร และเป็นนายทหารพิเศษประจำกรมทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์และราชองครักษ์พิเศษ ในปี พ.ศ. 2496- ผู้มีผลงานดีเด่น ด้านวัฒนธรรมระดับโลก โดยองค์การศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรม แห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก) ประกาศพระเกียรติคุณในฐานะปูชนียบุคคลสำคัญประจำปี พ.ศ. 2534- รางวัลนราธิป โดยสมาคมนักเขียนแห่งประเทศไทย ตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2544 ในโอกาสสมาคมนักเขียนแห่งประเทศไทยก่อตั้งครบ 30 ปี และครบรอบ 100 ปีแห่งชาตะกาลของพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์- ห้องประชุมวรรณไวทยากร โดยมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้ปรับปรุงตึกโดม ซึ่งเป็นอาคารเก่าแก่เป็นของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ และตั้งชื่อห้องประชุมที่ปรับปรุงใหม่เพื่อเป็นเกียรติแด่พระองค์ ในปี พ.ศ. 2548- อาคารนราธิปพงศ์ประพันธ์ โดยสถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า) ได้สร้างขึ้นและใช้เป็นสำนักงานอธิการบดีของสถาบันเพื่อเป็นเกียรติแด่พระองค์

**พระเกียรติยศ**

**พระอิสริยยศ**
 พ.ศ. 2434 - หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร วรวรรณ- พ.ศ. 2482 - พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรรณไวทยากร- พ.ศ. 2486 - พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรรณไวทยากร- พ.ศ. 2495 - พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์
พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ ทรงได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทั้งไทยและต่างประเทศ ดังนี้

**เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย**
 พ.ศ. 2500 – 80px เหรียญงานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ

**ต่างประเทศ**
 จักรวรรดิญี่ปุ่น :
** พ.ศ. 2468 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงคลรัตน์ ชั้นที่ 1
** พ.ศ. 2482 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัย ชั้นที่ 1- เดนมาร์ก :
** พ.ศ. 2469 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์แดนเนอโบร ชั้นที่ 1- 1874 :
** พ.ศ. 2469 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์อิซเบลลาชาวคาทอลิก ชั้นที่ 1- เปรู :
** พ.ศ. 2469 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์พระอาทิตย์แห่งเปรู ชั้นที่ 1- ราชอาณาจักรอิตาลี :
** พ.ศ. 2470 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎอิตาลี ชั้นที่ 1- นอร์เวย์ :
** พ.ศ. 2470 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์นักบุญโอลาฟ ชั้นที่ 1- เบลเยียม :
** พ.ศ. 2470 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎเบลเยียม ชั้นที่ 1
** พ.ศ. 2482 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์เลออปอล ชั้นที่ 1- โปรตุเกส :
** พ.ศ. 2471 – 80px เครื่องเสนาอิสริยาภรณ์แห่งพระคริสต์ ชั้นที่ 1- นาซีเยอรมนี :
** พ.ศ. 2481 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์เยอรมัน ชั้นสูงสุด- ฝรั่งเศส :
** พ.ศ. 2483 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์เลฌียงดอเนอร์ ชั้นที่ 1- ไต้หวัน :
** พ.ศ. 2492 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์ดาราอันสุกสกาว ชั้นพิเศษ- รัฐสเปน :
** พ.ศ. 2496 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์กิตติคุณฝ่ายพลเรือน ชั้นที่ 1- กัมพูชา :
** พ.ศ. 2498 – 80px เครื่องอิสริยยศพระราชาณาจักรกัมพูชา ชั้นที่ 1- ราชอาณาจักรลาว :
** พ.ศ. 2498 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์ล้านช้างร่มขาว ชั้นที่ 1- 1948 :
** พ.ศ. 2499 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์แห่งสหภาพแห่งสหภาพพม่า ชั้นอัคคมหาสเรสิตู (ฝ่ายทหาร)- ราชอาณาจักรกรีซ :
** พ.ศ. 2499 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์ฟีนิกซ์ ชั้นที่ 1- คิวบา :
** พ.ศ. 2500 – 80x80px เครื่องอิสริยาภรณ์การ์โลส เด มานูเอล เซสเปเตส ชั้นที่ 1- เวียดนามใต้ :
** พ.ศ. 2500 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์แห่งชาติเวียดนาม ชั้นที่ 1- สหรัฐ :
** พ.ศ. 2501 – 80px ลีเจียนออฟเมอริต ชั้นผู้บังคับบัญชา- อาร์เจนตินา :
** พ.ศ. 2505 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์นายพลซาน มาร์ติน ผู้ปลดปล่อย ชั้นที่ 1- เยอรมนีตะวันตก :
** พ.ศ. 2506 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์คุณธรรมแห่งสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนี ชั้นที่ 1 (พิเศษ)- เนเธอร์แลนด์ :
** พ.ศ. 2507 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์ออเรนจ์-นัสเซา ชั้นที่ 1- มาเลเซีย :
** พ.ศ. 2507 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์ปังกวนเนการา ชั้นที่ 1- ออสเตรีย :
** พ.ศ. 2510 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์กิตติคุณแห่งสาธารณรัฐออสเตรีย ชั้นที่ 1- อิตาลี :
** พ.ศ. ไม่ปรากฏ – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์คุณธรรมแห่งสาธารณรัฐอิตาลี ชั้นที่ 1- ฟิลิปปินส์ :
** พ.ศ. ไม่ปรากฏ – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์ซิกาตูนา ชั้นที่ 1

**พระยศ**

**พระยศทางทหาร**
 4 พฤษภาคม พ.ศ. 2496: พลตรี นายทหารพิเศษ ประจำกรมทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์ และราชองครักษ์พิเศษ

**สถานที่อันเนื่องด้วยพระนาม**
 อำเภอวรรณไวทยากร (ปัจจุบันเป็นส่วนหนึ่งของประเทศลาวและประเทศกัมพูชา)

**พงศาวลี**

**อ้างอิง**

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  พระราชประวัติ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์- มูลนิธินราธิปประพันธ์พงศ์-วรวรรณ "วิทยทัศน์พระองค์วรรณฯ ครบ 110 ปี วันประสูติ 25 สิงหาคม 2544" กรุงเทพฯ:มูลนิธินราธิปประพันธ์พงศ์-วรวรรณ, พิมพ์ครั้งที่1 2544- ธารา กนกมณี (บรรณาธิการ) “100 ปี พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์” กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงศึกษาธิการ, พิมพ์ครั้งที่ 1 2534- นราธิปพงศ์ประพันธ์, พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่น "งานบัญญัติศัพท์ ของ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์" ธนาคารกรุงเทพ จำกัด พิมพ์ถวายเป็นอนุสรณ์ ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ ณ เมรุพลับพลาอิสริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ 28 ตุลาคม 2519 กรุงเทพฯ:โรงพิมพ์พิฆเณศ, 2519- นราธิปพงศ์ประพันธ์, พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่น "บัญญัติศัพท์.คณะกรรมการบัญญัติศัพท์" กรุงเทพฯ: สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย, 2516- Wan 1970 Wan Waithayakon, Prince "Coining Thai Words" in: Tej Bunnag und Michael Smithies (Hg.) In Memoriam Phya Anuman Rajadhon. Bangkok: Siam Society, 1970- มานวราชเสวี, พระยา (ผู้รวบรวม) "ชุมนุมนิพนธ์ เพื่อถวายพระเกียรติแด่ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์" กรุงเทพฯ:โรงพิมพ์พระจันทร์, 2506- นราธิปพงศ์ประพันธ์, พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่น "บัญญัติศัพท์ ของ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์" ประทานให้พิมพ์เป็นอนุสรณ์ ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระประมวลวินิจฉัย (ชัติ สุวรรณทัต) ณ เมรุวัดโสมนัสวิหาร วันที่ 3 มิถุนายน 2499
หมวดหมู่:บุคคลจากจังหวัดพระนคร
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
หมวดหมู่:พระเจ้าวรวงศ์เธอ
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าตั้ง
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าชาย
หมวดหมู่:กรมหมื่น
หมวดหมู่:รองนายกรัฐมนตรีไทย
หมวดหมู่:รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศไทย
หมวดหมู่:ราชบัณฑิต
หมวดหมู่:นายกราชบัณฑิตยสภาไทย
หมวดหมู่:ราชสกุลวรวรรณ
หมวดหมู่:ราชสกุลมนตรีกุล
หมวดหมู่:บุคคลจากโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย
หมวดหมู่:ศาสตราจารย์
หมวดหมู่:อาจารย์คณะอักษรศาสตร์ - ศิลปศาสตร์ - มนุษยศาสตร์
หมวดหมู่:บุคคลจากคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
หมวดหมู่:บุคคลจากคณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
หมวดหมู่:บุคคลจากมหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด
หมวดหมู่:อธิการบดีมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ป.ช.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ว.ม.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ศ)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ผ)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ อ.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ภ.ป.ร.1
หมวดหมู่:บุคคลจากโรงเรียน ภ.ป.ร. ราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์
หมวดหมู่:ผู้ได้รับปริญญากิตติมศักดิ์จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
หมวดหมู่:ประธานสมัชชาองค์การสหประชาชาติ
หมวดหมู่:สมาชิกกองเสือป่า
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์ไทย พ.ศ. 2475–2516
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์ไทย พ.ศ. 2516–2544
หมวดหมู่:บุคคลในกรณีพิพาทอินโดจีน
หมวดหมู่:ชาวไทยในสงครามโลกครั้งที่สอง