ภาษาเตตุน

เตตุน (Tetun, pron) หรือ เตตุง (Tetum, pron) เป็นภาษาประจำชาติของประเทศติมอร์-เลสเต เป็นภาษากลุ่มออสโตรนีเชียน ที่มีคำจำนวนมากมาจากภาษาโปรตุเกส รวมถึงภาษามลายูและภาษาอินโดนีเซีย

**ประวัติ**
เตตุนเกิดเป็นภาษาสำหรับการติดต่อในคริสต์ศตวรรษที่ 16 หลังจากที่ได้กลายเป็นอาณานิคมของประเทศโปรตุเกส ภาษาหลักของภาษานี้ เป็นภาษาที่ใช้ในเมืองหลวงดิลี เรียกว่า เตตุน-ปราซา: Tetun-Prasa ส่วนรูปแบบพื้นเมืองที่ใช้พูดในชนบทเรียกว่า เตตุน-เตริก: Tetun-Terik
ถึงแม้ว่า ภาษาโปรตุเกสเป็นภาษาราชการของติมอร์ของโปรตุเกส ซึ่งเป็นชื่อที่ใช้เรียกในสมัยนั้น เตตุน-ปราซา เป็นภาษา lingua franca ที่ใช้กันเป็นหลัก ซึ่งยืมคำมาจากโปรตุเกสเป็นอย่างมาก เมื่อประเทศอินโดนีเซียบุกเข้ายึดครองติมอร์ตะวันออกเป็นจังหวัดที่ 27 ของสาธารณรัฐ ได้มีการห้ามใช้ภาษาโปรตุเกส อย่างไรก็ดี แทนที่ศาสนจักรนิกายคาทอลิก จะนำภาษาอินโดนีเซียมาใช้ในพิธีสวดมนต์ ก็ได้นำภาษาเตตุนมาใช้แทน ทำให้เป็นจุดรวมของเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมและชาติ

**ไวยากรณ์**
ไวยากรณ์ของภาษาเตตุนไม่ซับซ้อน ไม่มีการแบ่งเพศ ไม่มีการผันคำกริยา ไม่มีคำนำหน้านามชี้เฉพาะ ไม่มีคำกริยาที่ตรงกับ verb to be ของภาษาอังกฤษ แต่มีคำ la'ós (แปลว่าไม่เป็น) ซึ่งแสดงความปฏิเสธ - Timor-oan la'ós Indonézia-oan.= ชาวติมอร์ไม่ได้เป็นชาวอินโดนีเซีย- Lia-indonézia la'ós sira-nia lian. = ภาษาอินโดนีเซียไม่ใช่ภาษาของเรา
ภาษาเตตุนและโปรตุเกส
maka (ผู้ซึ่ง ที่ซึ่ง) ใช้เป็นคำคุณศัพท์ได้ เช่น- Xanana Gusmão maka ita-nia Prezidente. = นี่คือ ซานานา กุสเมา ผู้เป็นประธานาธิบดีของเรา- João maka gosta serveja. = จอห์นเป็นคนคนหนึ่งซึ่งชอบเบียร์
คำถามใช่/ไม่ใช่ สร้างโดยใช้คำ ka (หรือ) หรือ ka lae (หรือไม่)- O bulak ka? = คุณบ้าหรือเปล่า- O gosta ha'u ka lae? = คุณไม่ชอบฉันหรือ
รูปพหูพจน์ไม่นิยมใช้กับคำนาม ยกเว้นมีคำว่า sitra (พวกเขา) อยู่ด้วย เช่น fetu = ผู้หญิง (1 คน) fetu sitra = ผู้หญิง (หลายคน) ในกรณีของคำที่มาจากภาษาโปรตุเกส มีการแยกรูปพหูพจน์ (ลงท้ายด้วย s) เช่น Estadus Unidus = สหรัฐอเมริกา Nasoens Unidas = สหภาพแห่งชาติ 
ไฟล์:Kursu_portuges_1.jpg|thumb|300px|right| ภาษาเตตุน ภาษามัมไบและภาษาโปรตุเกส
เปลี่ยนคำคุณศัพท์เป็นคำนาม เติมคำ oan เช่น malae = ต่างชาติ malae-oan = ชาวต่างชาติ  ในทำนองเดียวกัน ชาวติมอร์เขียนว่า Timor-oan เมื่อกล่าวถึงประเทศของชาวติมอร์ใช้ Rai-Timor 
ไม่แสดงรูปอดีตเว้นแต่มีคำบ่งชี้ เช่น ona (แล้ว) เช่น- Ha'u han = ฉันกิน- Ha'u han etu =  ฉันกินข้าว (ปัจจุบัน/อดีต)- Ha'u han etu ona = ฉันกินข้าวแล้ว (อดีต/ปัจจุบันสมบูรณ์)
ภาษาเตตุนมีคำว่า"เรา" 2 คำแบบเดียวกับภาษามลายู คือ ami (ไม่รวมผู้ฟัง) และ ita (รวมผู้ฟัง) เช่น ami-nia karreta = รถของเรา ita-nia rain = ประเทศของเรา 
คำว่า nia แสดงถึงเหตุการณ์ที่ยังดำเนินอยู่ การแสดงความเป็นเจ้าของใช้คำว่า nian เช่น povu Timór Lorosa'e nian = ประชาชนของติมอร์-เลสเต
คำกริยาสร้างโดยใช้คำอุปสรรค "ha-" หรือ "hak-" นำหน้านามหรือคุณศัพท์ เช่น- habeen - ทำให้เป็นของเหลว ละลาย- จาก been (ของเหลว) - habulak - ขับอย่างบ้าคลั่ง- จาก bulak (บ้า) - hamanas - ให้ความร้อน- จาก manas (ร้อน) 
ในภาษาเตตุนไม่มีรูปประธานถูกกระทำ แต่คำอุปสรรค "na-" หรือ "nak-" ใช้เปลี่ยนรูปกริยาจากสกรรมกริยาเป็นอกรรมกริยา เช่น - nabeen - (ถูก) ทำให้เหลว- nabulak - (ถูก) ขับอย่างบ้าคลั่ง- namanas - (ถูก) ทำให้ร้อน

**ข้อความพื้นฐาน**
 Bondia - "สวัสดี (ตอนเช้า)" (จากภาษาโปรตุเกส Bom dia). - Di'ak ka lae? - "เป็นอย่างไรบ้าง?" (แปลตรงตัว "คุณรู้สึกดีหรือไม่?") - Ha'u di'ak - "ฉันสบายดี" - Obrigadu/Obrigada - "ขอบคุณ", พูดโดยผู้ชาย/ผู้หญิง (จากภาษาโปรตุเกส Obrigado/Obrigada). - Ita bele ko'alia Tetun? - "คุณพูดภาษาเตตุนได้ไหม?" - Loos - "ใช่" - Lae - "ไม่" - Ha'u' la komprende - "ฉัน (ไม่) เข้าใจ" (จากภาษาโปรตุเกส compreender).

**อ้างอิง**
 National Institute of Linguistics, National University of East Timor (Archived) includes several bilingual Tetum dictionaries, and articles about Tetum
*Hull, Geoffrey, Standard Tetum-English Dictionary 2nd Ed, Allen & Unwin Publishers 978-1-86508-599-9- Official Web Gateway to the Government of Timor-Leste – Religion & Language- The standard orthography of the Tetum language (PDF)- Matadalan Ortografiku ba Lia-Tetun - Tetum Spelling Guide- Damien LEIRIS - Personal approach of the Tetum language (PDF)- Colonization, Decolonization and Integration: Language Policies in East Timor, Indonesia, by Nancy Melissa Lutz- Current Language Issues in East Timor (Dr. Geoffrey Hull)
*doi=10.15144/PL-C155
*pages=1–38
*hdl-access=free 

**แหล่งข้อมูลอื่น**
Peace Corps East Timor Tetun Language Manual ( 2011, 2nd edition;  2015, 3rd edition date=2022-01-21 )- Intensive Tetun language courses at Dili Institute of Technology date=2018-02-07 
*Pictures from a Portuguese language course, using Tetum, published in the East Timorese newspaper Lia Foun in Díli (from Wikimedia Commons)- Tetun website with sound files- Teach yourself Tetum... an interview with some information on the history of Tetum- Wordfinder (Tetun/English minidictionary) date=2010-06-09  and other publications available from Dili - Damien LEIRIS - Personal approach of the Tetum language (PDF)- Tetun dictionary- Tetum illustrated dictionary- Dili Institute of Technology Institute of Technology website- A Traveller's Dictionary in Tetun-English and English-Tetun includes some information on grammar, based on the Tetun-Terik dialect- Sebastião Aparício da Silva Project for the Protection and Promotion of East Timorese Languages- Suara Timor Lorosae Daily newspaper in Tetum and Indonesianfix-attempted=yes - Jornal Nacional Semanário Tetum page- Tetum dictionaries date=2008-02-01 - Tetun 1, Tetun 2 date=2010-06-09  Tetun writing courses for East Timorese university students, by Catharina Williams-van Klinken, Dili Institute of Technology- Talk Tetum in Timor VisitEastTimor.com Travel Guide help you to talk in East Timor
*Robert Blust's field notes on Tetun are archived with Kaipuleohone
เตตุน
เตตุน