อริยสัจ 4

อริยสัจ (Ariyasacca)หรือ จตุราริยสัจ หรืออริยสัจ 4 ข้อปฏิบัติอันเป็นกลาง ที่พระโคตมพุทธเจ้าตรัสรู้ด้วยปัญญาอันยิ่งย่อมเป็นไปเพื่อเข้าไปสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความรู้ดี เพื่อความดับ และ เพื่อนิพพาน เป็นหลักคำสอนหนึ่งของพระโคตมพุทธเจ้า แปลว่า ความจริงอันประเสริฐ ความจริงของพระอริยบุคคล หรือความจริงที่ทำให้ผู้เข้าถึงกลายเป็นอริยะ มีอยู่สี่ประการ คือ
# ทุกข์ (Dukkha) คือ สภาพที่ทนได้ยาก ภาวะที่ทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้ สภาพที่บีบคั้น ได้แก่ ชาติ (การเกิด) ชรา (การแก่ การเก่า) มรณะ (การตาย การสลายไป การสูญสิ้น) การประสบกับสิ่งอันไม่เป็นที่รัก การพลัดพรากจากสิ่งอันเป็นที่รัก การปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่สมหวังในสิ่งนั้น กล่าวโดยย่อ ทุกข์ก็คืออุปาทานขันธ์ หรือขันธ์ 5 ⠀ ⠀⠀ ⠀ ⠀
# สมุทัย (Samudaya) คือ สาเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์อย่างแท้จริง คือ ความทะยานอยาก ทำให้มีภพอีก เป็นไปกับความกำหนัด ด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน เพลินยิ่งในอารมณ์นั้น ๆ ได้แก่ ตัณหา 3 คือ กามตัณหา-ความทะยานอยากในกาม ความอยากได้ทางกามารมณ์, ภวตัณหา-ความทะยานอยากในภพ ความอยากเป็นโน่นเป็นนี่ ความอยากที่ประกอบด้วยภวทิฏฐิหรือสัสสตทิฏฐิ และ วิภวตัณหา-ความทะยานอยากในความปราศจากภพ ความอยากไม่เป็นโน่นเป็นนี่ ความอยากที่ประกอบด้วยวิภวทิฏฐิหรืออุจเฉททิฏฐิ ⠀ ⠀⠀ ⠀ ⠀
# นิโรธ (Nirodha) คือ ความดับทุกข์ (ก็ข้อนี้แลเป็นความดับทุกข์) (ความดับโดยสิ้นกำหนัด โดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นนั่นแหละใด)  จาโค ความสละตัณหานั้น, ปะฏินิสสัคโค ความวางตัณหานั้น, มุตติ การปล่อยตัณหานั้น, อะนาละโย ความไม่พัวพันแห่งตัณหานั้น ⠀ ⠀
# มรรค (Magga) คือ แนวปฏิบัติที่นำไปสู่นิโรธหรือนำไปถึงความดับทุกข์ ความดับโดยสิ้นกำหนัด โดยไม่เหลือแห่งตัณหา มีองค์ประกอบอยู่แปดประการ คือ1. สัมมาทิฐิ ความเห็นชอบ2. สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ3. สัมมาวาจา เจรจาชอบ4. สัมมากัมมันตะ กระทำชอบ5. สัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีพชอบ6. สัมมาวายามะ พยายามชอบ7. สัมมาสติ ระลึกชอบ8. สัมมาสมาธิ ตั้งใจชอบซึ่งรวมเรียกอีกชื่อหนึ่งได้ว่า "มัชฌิมาปฏิปทา" หรือทางสายกลาง ⠀

**กิจในอริยสัจ 4**
กิจในอริยสัจ คือสิ่งที่ต้องทำต่ออริยสัจ 4 แต่ละข้อ ได้แก่ 
# ปริญญา - ทุกข์ ควรรู้ คือการทำความเข้าใจปัญหาหรือสภาวะที่เป็นทุกข์อย่างตรงไปตรงมาตามความเป็นจริง เป็นการเผชิญหน้ากับปัญหา
# ปหานะ - สมุทัย ควรละ คือการกำจัดสาเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์ เป็นการแก้ปัญหาที่เหตุต้นตอ
# สัจฉิกิริยา - นิโรธ ควรทำให้แจ้ง คือการเข้าถึงภาวะดับทุกข์ หมายถึงภาวะที่ไร้ปัญหาซึ่งเป็นจุดมุ่งหมาย
# ภาวนา - มรรค ควรเจริญ คือการฝึกอบรมปฏิบัติตามทางเพื่อให้ถึงความดับแห่งทุกข์ หมายถึงวิธีการหรือทางที่จะนำไปสู่จุดหมาย
กิจทั้งสี่นี้จะต้องปฏิบัติให้ตรงกับมรรคแต่ละข้อให้ถูกต้อง การรู้จักกิจในอริยสัจนี้เรียกว่ากิจญาณ
กิจญาณเป็นส่วนหนึ่งของญาณ 3 หรือญาณทัสสนะ (สัจญาณ, กิจญาณ, กตญาณ) ซึ่งหมายถึงการหยั่งรู้ครบสามรอบ ญาณทั้งสามเมื่อเข้าคู่กับกิจในอริยสัจทั้งสี่จึงได้เป็นญาณทัสนะมีอาการ 12 ดังนี้
# สัจญาณ หยั่งรู้ความจริงสี่ประการว่า
## ทุกข์ นี่คือทุกข์
## สมุทัย นี่คือเหตุแห่งทุกข์
## นิโรธ นี่คือความดับทุกข์
## มรรค นี่คือทางแห่งความดับทุกข์
# กิจญาณ หยั่งรู้หน้าที่ต่ออริยสัจว่า
## ทุกข์ ทุกข์ควรรู้
## สมุทัย เหตุแห่งทุกข์ควรละ
## นิโรธ ความดับทุกข์ควรทำให้ประจักษ์แจ้ง
## มรรค ทางแห่งความดับทุกข์ควรฝึกหัดให้เจริญขึ้น
# กตญาณ หยั่งรู้ว่าได้ทำกิจที่ควรทำได้เสร็จสิ้นแล้ว
## ทุกข์ ได้กำหนดรู้แล้ว
## สมุทัย เหตุแห่งทุกข์ได้ละแล้ว
## นิโรธ ความดับทุกข์ได้ประจักษ์แจ้งแล้ว
## มรรค ทางแห่งความดับทุกข์ได้ปฏิบัติแล้ว ⠀⠀ ⠀

**อาการ 12 อย่าง**
 สัจญาณ ทุกข์ นี่คือทุกข์- กิจญาณ ทุกข์ ควรกำหนดรู้- กตญาณ ทุกข์ ได้กำหนดรู้แล้ว ⠀- สัจญาณ สมุทัย นี่คือเหตุแห่งทุกข์- กิจญาณ สมุทัย เหตุแห่งทุกข์ควรละเสีย- กตญาณ สมุทัย เหตุแห่งทุกข์ได้ละแล้ว- สัจญาณ นิโรธ นี่คือความดับทุกข์- กิจญาณ นิโรธ ความดับทุกข์ควรทำให้ประจักษ์แจ้ง- กตญาณ นิโรธ ความดับทุกข์ได้ประจักษ์แจ้งแล้ว- สัจญาณ มรรค นี่คือทางแห่งความดับทุกข์- กิจญาณ มรรค ทางแห่งความดับทุกข์ต้องเจริญให้มาก- กตญาณ มรรค ทางแห่งความดับทุกข์ได้บริบูรณ์เต็มรอบแล้ว (กิจอื่นที่ต้องทำมิได้มีอีก)

**อ้างอิง**
 ราชบัณฑิตยสถาน. (2548). พจนานุกรมศัพท์ศาสนาสากล ฉบับราชบัณฑิตยสถาน. (พิมพ์ครั้งที่ 2 แก้ไขเพิ่มเติม). กรุงเทพฯ : อรุณการพิมพ์. หน้า 65-66.- พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พุทธธรรม" มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2546

หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ