กรรมฐาน

กรรมฐาน (kammaṭṭhāna, กมฺมฏฺฐาน; karmasthāna) หมายถึง ที่ตั้งแห่งการทำงานของจิต สิ่งที่ใช้เป็นอารมณ์ในการเจริญภาวนา อุปกรณ์ที่ใช้ในการฝึกอบรมจิต หรืออุบายหรือกลวิธีเหนี่ยวนำให้เกิดสมาธิ กรรมฐานจึงเป็นสิ่งที่เอามาให้จิตกำหนด เพื่อให้จิตสงบอยู่ได้ ไม่เที่ยวเตลิดเลื่อนลอยฟุ้งซ่าน ไปอย่างไร้จุดหมาย
อย่างไรในพระไตรปิฎกภาษาไทยฉบับหลวงแปลคำว่า กมฺมฏฺฐาน ว่า ฐานะแห่งการงาน มากไปกว่านั้นในพระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐพบคำว่า กมฺมฏฺฐาน เฉพาะในเล่มที่ 13 ข้อที่ 711 ถึง 713 เท่านั้น 

**กรรมฐาน 40**
กรรมฐาน 40 เป็นอุบาย 40 วิธีที่ใช้ฝึกจิตให้เกิดสมาธิ ระดับอุปจารสมาธิขึ้นไปได้ ก็คือสิ่งที่เอามาให้จิตกำหนด เพื่อชักนำให้เกิดสมาธิ พอจิตกำหนดจับสิ่งนี้เข้าแล้ว จะชักนำให้จิตแน่วแน่อยู่กับสิ่งนี้ จนเป็นสมาธิได้มั่นคงและเร็วที่สุด สิ่งอื่นหรือวิธีอื่นๆสามารถทำสมาธิได้สูงสุดแค่ขณิกสมาธิเท่านั้น ในคัมภีร์อรรถกถาและปกรณ์ ได้รวบรวมแสดงกรรมฐานไว้ 40 อย่าง คือ
กสิณ 10
 แปลว่า วัตถุอันจูงใจ หรือวัตถุสำหรับเพ่ง เพื่อจูงจิตให้เป็นสมาธิ เป็นวิธีใช้วัตถุภายนอกเข้าช่วย โดยวิธีเพ่งเพื่อรวมจิตให้เป็นหนึ่ง มี 10 อย่าง คือ
# ภูตกสิณ 4 (กสิณ คือ มหาภูตรูป) ได้แก่ ปฐวีกสิณ อาโปกสิณ เตโชกสิณ วาโยกสิณ
# วรรณกสิณ 4 ได้แก่ นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ
# กสิณอื่น ๆ ได้แก่ อาโลกกสิณ อากาสกสิณ
อสุภะ 10
 ได้แก่ การพิจารณาซากศพ ที่มีอาการต่าง ๆ กัน รวมกัน 10 อาการ
อนุสติ 10
 คือ อารมณ์ดีงามที่ควรระลึกถึงเนือง ๆ ได้แก่ พุทธานุสติ ธัมมานุสติ สังฆานุสติ สีลานุสติ จาคานุสติ เทวตานุสติ มรณานุสติ กายคตานุสติ อานาปานุสติ อุปสมานุสติ
อัปปมัญญา 4
 คือ ธรรมที่พึงแผ่ไปในมนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย อย่างมีจิตใจสม่ำเสมอทั่วกันไม่มีประมาณ ไม่จำกัดขอบเขต โดยมากเรียกกันว่า พรหมวิหาร 4 คือ
# เมตตา คือ ปรารถนาดี มีไมตรีอยากให้มนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย มีความสุขทั่วหน้า
# กรุณา คือ อยากช่วยเหลือผู้อื่นให้พ้นจากความทุกข์
# มุทิตา คือ พลอยมีใจแช่มชื่นบาน เมื่อผู้อื่นอยู่ดีมีสุข และเจริญงอกงาม ประสบความสำเร็จยิ่งขึ้นไป
# อุเบกขา คือ วางจิตเรียบสงบ สม่ำเสมอ เที่ยงตรงดุจตาชั่ง มองเห็นมนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย ได้รับผลดีร้าย ตามเหตุปัจจัยที่ประกอบ ไม่เอนเอียงไปด้วยชอบหรือชัง
อาหาเร ปฏิกูลสัญญา
 กำหนดหมายความเป็นปฏิกูลในอาหาร 9 ขั้นตอน ตั้งแต่หยิบจับเข้าปากไปจนออกมากลายเป็นอุจจาระ
จตุธาตุววัฏฐาน
 กำหนดพิจารณาธาตุ คือ พิจารณาเห็นร่างกายของตน โดยสักว่าเป็นธาตุ 4 แต่ละอย่าง
อรูป 4
 กำหนดสภาวะที่เป็นอรูปธรรมเป็นอารมณ์ ใช้ได้เฉพาะผู้ที่เพ่งกสิณ 9 อย่างแรก แล้วเจริญอากาสกสิณ จนได้จตุตถฌานมาแล้ว แล้วจึงยกจิตขึ้นสู่ กรรมฐานแบบอรูปตามลำดับ มี 4 อย่าง คือ อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ
รายละเอียด อรูป 4

**ขีดขั้นความสำเร็จ**
ขีดขั้นความสำเร็จของกรรมฐานแต่ละประเภท

**กรรมฐาน 2 อย่าง**
ในคัมภีร์ทางพระอภิธรรมบรรยายเกี่ยวกับกรรมฐานไว้ว่า การงานที่เป็นเหตุแห่งการบรรลุธรรม และแบ่งกรรมฐานเป็นสองอย่าง คือ- สมถกรรมฐาน เป็นอุบาย  นิวรณ์ทั้งหลายให้สงบระงับ- วิปัสสนากรรมฐาน เป็นอุบายให้เกิดปัญญา ให้เห็นลักษณะต่าง ๆ ของรูปนาม ได้แก่ สภาวลักษณะ สังขตลักษณะ สามัญญลักษณะ

**อ้างอิง**
 พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์"-  พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม"- พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พุทธธรรม"- พระอภิธัมมัตถสังคหะ

**ดูเพิ่ม**
 ฌาน- เจริญอานาปานสติ บำเพ็ญสติปัฏฐาน๔ ให้บริบูรณ์ ในวิกิซอร์ซ

**แหล่งข้อมูลอื่น**
 ทีปสูตร พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๙  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๑ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค-  วัดป่ากรรมฐาน สายหลวงปู่มั่น ภูริทัตโต-  สถาบันพลังจิตตานุภาพ  date=22 December 2010-  กสิณ กรรมฐานที่ทรงพลัง date=21 February 2011-  วิชชาธรรมกาย วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ-  มโนมยิทธิ วัดท่าซุง-  สมาธิเพื่อการผ่อนคลายรักษาสุขภาพกายและจิตโดยองค์รวม
กรรมฐาน
หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ