อำเภอขุขันธ์

ขุขันธ์ เป็นอำเภอหนึ่งที่ขึ้นกับจังหวัดศรีสะเกษ เป็นเมืองเก่าแก่ที่มีประวัติความเป็นมาอันยาวนานตั้งแต่ยุคขอมโบราณ และเป็นที่ตั้งดั้งเดิมของ "เมืองขุขันธ์" "จังหวัดขุขันธ์" ในอดีตมีอาณาเขตกว้างขวางครอบคลุมพื้นที่ของจังหวัดศรีสะเกษในปัจจุบัน และเขตอำเภอเดชอุดม อำเภอบุณฑริก ซึ่งรวมพื้นที่ของอำเภอน้ำยืน อำเภอนาจะหลวย อำเภอทุ่งศรีอุดม อำเภอน้ำขุ่น และอำเภอนาเยีย  จังหวัดอุบลราชธานีในปัจจุบันนี้ด้วย  และยังลงไปถึงดินแดนในประเทศกัมพูชาปัจจุบัน ซึ่งมีทั้งหมด 3 เมืองที่ขึ้นกับเมืองขุขันธ์ในอดีต ได้แก่ เมืองมโนไพร เมืองอุทุมพรพิไสย(บ้านกันตวด) และเมืองกันทรรักษ์(ตำบลห้วยลำแสนไพรอาบาล)

**ประวัติเมืองขุขันธ์**
ในสมัยกรุงศรีอยุธยา บริเวณที่เป็นเขตจังหวัดศรีสะเกษและสุรินทร์ ในปัจจุบันนี้ เดิมเป็นถิ่นที่อยู่อาศัยของกลุ่มชนชาติพันธุ์เขมรและชนชาติพันธ์กูย ซึ่งเรียกโดยรวมว่า เขมรป่าดง มีชุมชนที่สำคัญ คือ บ้านปราสาทสี่เหลี่ยมโคกลำดวน ซึ่งต่อมาเป็นเมืองขุขันธ์ ปีพุทธศักราช ๒๓๐๒ รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าเอกทัศน์ แห่งกรุงศรีอยุธยา พระยาช้างเผือกได้แตกโรงไปอยู่รวมกับโขลงช้างป่าในเขตภูเขาพนมดงรัก จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ทหารคู่พระทัย คือ ทองด้วงและบุญมา นำไพร่พลออกติดตาม โดยได้รับการช่วยเหลือจาก ตากะจะ หัวหน้ากลุ่มชนบ้านปราสาทสี่เหลี่ยมโคกลำดวน และเชียงขัน ร่วมกับหัวหน้ากลุ่มชาวเขมรป่าดงที่ชำนาญการจับช้าง​คือ เชียงปุ่มแห่งบ้านเมืองที เชียงสีแห่งบ้านกุดหวาย เชียงฆะแห่งบ้านอัจจะปะนึง และเชียงไชยแห่งบ้านจาระพัด ออกติดตามจนพบและสามารถจับพระยาช้างเผือกได้ และตามคณะนำส่งถึงกรุงศรีอยุธยา พระเจ้าอยู่หัวจึงโปรดเล้าฯ พระราชทานบรรดาศักดิ์ให้ ตากะจะ เป็นหลวงแก้วสุวรรณ ตำแหน่งนายกองหัวหน้าหมู่บ้าน และเชียงขัน เป็นหลวงปราบ ผู้ช่วยนายกองหัวหน้าหมู่บ้าน- ปี พุทธศักราช ๒๓๐๒ ทองด้วงและบุญมา ร่วมกับหัวหน้ากลุ่มชาวเขมรป่าดง ทั้ง 5 กลุ่มข้างต้น ออกติดตามจับพระยาช้างเผือกแห่งกรุงศรีอยุธยาได้- ปี พุทธศักราช ๒๓๐๖ โปรดเกล้าฯ ให้ยกฐานะบ้านปราสาทสี่เหลี่ยมโคกลำดวน ขึ้นเป็น เมืองขุขันธ์ และ หลวงแก้วสุวรรณ ได้เลื่อนเป็น พระไกรภักดีศรีนครลำดวน เป็นเจ้าเมืองขุขันธ์คนแรก- ปี พุทธศักราช ๒๔๔๐ โปรดเกล้าฯเปลี่ยนแปลงตำแหน่ง เจ้าเมืองขุขันธ์ เป็นผู้ว่าราชการเมืองขุขันธ์- ปลายปี พุทธศักราช ๒๔๕๐ ย้ายศาลากลางเมืองขุขันธ์ไปตั้งบริเวณศาลากลางจังหวัดศรีสะเกษ แต่ยังคงใช่ชื่อ ศาลากลางเมืองขุขันธ์ เปลี่ยนชื่ออำเภอขุขันธ์ เป็นอำเภอห้วยเหนือ- ปี พุทธศักราช ๒๔๕๐ ยุบเมืองศรีสะเกษและเมืองเดชอุดมโดยให้อำเภอที่ขึ้นกับเมืองทั้งสองไปขึ้นกับเมืองขุขันธ์- ปี พุทธศักราช ๒๔๕๙ โปรดเกล้าฯเปลี่ยนชื่อเมืองขุขันธ์ เป็นจังหวัดขุขันธ์- ปี พุทธศักราช ๒๔๘๑ เปลี่ยนชื่อจังหวัดขุขันธ์ เป็นชื่อจังหวัดศรีสะเกษ 

**ประวัติการตั้งตำบลต่าง ๆ**
 วันที่ 29 เมษายน 2460 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอเมือง จังหวัดขุขันธ์ มณฑลอุบล เป็น อำเภอห้วยเหนือ- วันที่ 24 มิถุนายน 2466 ก่อสร้างที่ว่าการอำเภอห้วยเหนือ- วันที่ 2 ธันวาคม 2466 ยุบตำบลห้วยใต้ ไปรวมกับท้องที่ตำบลห้วยเหนือ และยุบตำบลดินแดง ไปรวมกับท้องที่ตำบลลาวเดิม- วันที่ 13 กรกฎาคม 2467 โอนพื้นที่ตำบลกันทรารมย์ อำเภอสังขะ จังหวัดสุรินทร์ ไปขึ้นกับ อำเภอห้วยเหนือ (อำเภอขุขันธ์)- วันที่ 30 พฤษภาคม 2481 โอนพื้นที่ตำบลผักไหม (ยกเว้นหมู่ 6,10,13,14) ของอำเภอขุขันธ์ ไปขึ้นกับ อำเภออุทุมพรพิสัย- วันที่ 19 กันยายน 2481 โอนพื้นที่หมู่ 6,10,13,14 (ในขณะนั้น) ของตำบลผักไหม ไปขึ้นกับตำบลพิมาย- วันที่ 12 ธันวาคม 2481 ยุบตำบลตาอุด ไปรวมกับท้องที่ของตำบลสะเดาใหญ่- วันที่ 30 กรกฎาคม 2483 เปลี่ยนแปลงชื่อตำบลลาวเดิม อำเภอขุขันธ์ เป็น ตำบลดินแดง- วันที่ 11 พฤศจิกายน 2484 โอนพื้นที่หมู่ 12,13,14 (ในขณะนั้น) ของตำบลโสน ไปขึ้นกับตำบลปรือใหญ่- วันที่ 25 พฤศจิกายน 2484 ตั้งตำบลหนองเชียงทูน แยกออกจากตำบลสมอ- วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลในเขตท้องที่อำเภอขุขันธ์ (1,2,3)
** (1) ตั้งตำบลตะเคียน แยกออกจากตำบลจะกง และตำบลดินแดง
** (2) ตั้งตำบลบักดอง แยกออกจากตำบลสิ
** (3) ตั้งตำบลดองกำเม็ด แยกออกจากตำบลใจดี- วันที่ 6 กุมภาพันธ์ 2494 เปลี่ยนแปลงเขตตำบล และหมู่บ้านในท้องที่อำเภอขุขันธ์ (1,2,3,4,5,6,7)
** (1) โอนพื้นที่หมู่ 12 (ในขณะนั้น) ของตำบลจะกง ไปตั้งเป็นหมู่ 1 ของตำบลตะเคียน
** (2) โอนพื้นที่หมู่ 1 (ในขณะนั้น) ของตำบลตะเคียน ไปตั้งเป็นหมู่ 4 ของตำบลจะกง
** (3) โอนพื้นที่หมู่ 7 (ในขณะนั้น) ของตำบลตะเคียน ไปตั้งเป็นหมู่ 7 ของตำบลดินแดง
** (4) โอนพื้นที่หมู่ 7 (ในขณะนั้น) ของตำบลดินแดง ไปตั้งเป็นหมู่ 11 ของตำบลปราสาทเยอ
** (5) โอนพื้นที่หมู่ 4 (ในขณะนั้น) ของตำบลดินแดง ไปตั้งเป็นหมู่ 12 ของตำบลปราสาทเยอ
** (6) โอนพื้นที่หมู่ 6 (ในขณะนั้น) ของตำบลดินแดง ไปตั้งเป็นหมู่ 13 ของตำบลปราสาทเยอ
** (7) โอนพื้นที่หมู่ 10 (ในขณะนั้น) ของตำบลสมอ ไปตั้งเป็นหมู่ 12 ของตำบลกันทรารมย์- วันที่ 21 มิถุนายน 2498 แยกพื้นที่ตำบลขุนหาญ ตำบลสิ ตำบลกันทรอม และตำบลบักดอง อำเภอขุขันธ์ มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอขุนหาญ ขึ้นกับอำเภอขุขันธ์ และเปลี่ยนแปลงเขตอำเภอขุขันธ์ และอำเภอกันทรลักษ์ โดย โอนพื้นที่ตำบลพราน และตำบลไพร อำเภอกันทรลักษ์ ไปขึ้นกับ กิ่งอำเภอขุนหาญ อำเภอขุขันธ์ และโอนพื้นที่หมู่ 6,7 (ในขณะนั้น) ของตำบลละลาย อำเภอกันทรลักษ์ ไปขึ้นกับตำบลบักดอง กิ่งอำเภอขุนหาญ อำเภอขุขันธ์- วันที่ 30 พฤษภาคม 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลห้วยเหนือ ในท้องที่บางส่วนของตำบลห้วยเหนือ- วันที่ 7 มกราคม 2500 จัดตั้งสุขาภิบาลขุนหาญ ในท้องที่บางส่วนของตำบลสิ- วันที่ 22 กรกฎาคม 2501 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอขุนหาญ อำเภอขุขันธ์ เป็น อำเภอขุนหาญ- วันที่ 27 ธันวาคม 2503 แยกพื้นที่ตำบลหนองเชียงทูน ตำบลสมอ ตำบลพิมาย และตำบลกู่ อำเภอขุขันธ์ มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอปรางค์กู่ ขึ้นกับอำเภอขุขันธ์- วันที่ 16 กรกฎาคม 2506 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอปรางค์กู่ อำเภอขุขันธ์ เป็น อำเภอปรางค์กู่- วันที่ 7 ตุลาคม 2512 แยกพื้นที่ตำบลไพรบึง ตำบลสำโรงพลัน ตำบลปราสาทเยอ และตำบลดินแดง อำเภอขุขันธ์ มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอไพรบึง ขึ้นกับอำเภอขุขันธ์- วันที่ 5 ตุลาคม 2514 ตั้งตำบลตาอุด แยกออกจากตำบลสะเดาใหญ่- วันที่ 5 กันยายน 2515 ตั้งตำบลห้วยใต้ แยกออกจากตำบลห้วยเหนือ- วันที่ 14 สิงหาคม 2516 ตั้งตำบลละลม แยกออกจากตำบลโสน- วันที่ 21 สิงหาคม 2518 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอไพรบึง อำเภอขุขันธ์ เป็น อำเภอไพรบึง- วันที่ 10 ตุลาคม 2529 ตั้งตำบลโคกตาล แยกออกจากตำบลปรือใหญ่ ตั้งตำบลนิคมพัฒนา แยกออกจากตำบลปรือใหญ่ ตำบลห้วยเหนือ ตำบลห้วยใต้ และตำบลตาอุด- วันที่ 11 ธันวาคม 2529 ตั้งตำบลห้วยตามอญ แยกออกจากตำบลละลม- วันที่ 23 กรกฎาคม 2530 ตั้งตำบลโคกเพชร แยกออกจากตำบลใจดี- วันที่ 31 สิงหาคม 2531 ตั้งตำบลปราสาท แยกออกจากตำบลกันทรารมย์ ตั้งตำบลตะเคียนราม แยกออกจากตำบลปรือใหญ่ ตั้งตำบลห้วยตึ๊กชู แยกออกจากตำบลละลม และตำบลโสน- วันที่ 18 ตุลาคม 2532 ตั้งตำบลสำโรงตาเจ็น แยกออกจากตำบลหัวเสือ  ตั้งตำบลห้วยสำราญ แยกออกจากตำบลห้วยเหนือ- วันที่ 17 สิงหาคม 2533 ตั้งตำบลดงรัก แยกออกจากตำบลโคกตาล ตั้งตำบลกฤษณา แยกออกจากตำบลจะกง- วันที่ 31 มกราคม 2534 แยกพื้นที่ตำบลโคกตาล ตำบลห้วยตามอญ ตำบลห้วยตึ๊กชู ตำบลละลม ตำบลตะเคียนราม และตำบลดงรัก อำเภอขุขันธ์ มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอภูสิงห์ ขึ้นกับอำเภอขุขันธ์- วันที่ 1 สิงหาคม 2534 ตั้งตำบลลมศักดิ์ แยกออกจากตำบลตะเคียน ตั้งตำบลหนองฉลอง แยกออกจากตำบลนิคมพัฒนา- วันที่ 13 พฤศจิกายน 2535 ตั้งตำบลศรีตระกูล แยกออกจากตำบลตาอุด- วันที่ 20 สิงหาคม 2536 ตั้งตำบลไพรพัฒนา แยกออกจากตำบลห้วยตามอญ- วันที่ 8 สิงหาคม 2538 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอภูสิงห์ อำเภอขุขันธ์ เป็น อำเภอภูสิงห์- วันที่ 9 พฤศจิกายน 2538 ตั้งตำบลศรีสะอาด แยกออกจากตำบลกันทรารมย์
*วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะสุขาภิบาลห้วยเหนือ เป็นเทศบาลตำบลห้วยเหนือ
*วันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2553 เปลี่ยนแปลงชื่อเทศบาลตำบลห้วยเหนือ อำเภอขุขันธ์ เป็น เทศบาลตำบลเมืองขุขันธ์

**ดูเพิ่ม**
ต้นตาลเก้ายอด- ตาลโตนดมียอดถึง 9 ยอด และมีอายุอยู่คู่กับเจ้าเมืองถึง 9 คน เป็นต้นตาลที่มีความแปลกเพราะลำต้นเดียว แต่แตกแขนงลำต้นออกเป็น 9 แขนง 9 ยอด เคยมีชีวิตและตั้งต้นตระหง่านมาตั้งแต่กำเนิดเมืองขุขันธ์ ณ หมู่บ้านตาดม หมู่ที่ 8 ตำบลห้วยใต้ อำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษได้ล้มตายลงเมื่อปี พ.ศ. 2509 ปัจจุบันยังคงเหลือแต่เพียงร่องรอยภาพถ่ายแห่งอดีตมาถึงปัจจุบัน
*วัดทั้ง 4 แห่งเมืองขุขันธ์ ประกอบด้วย วัดเจ๊กโพธิพฤกษ์ วัดเขียนบูรพาราม วัดบกจันทร์นคร และวัดไทยเทพนิมิต วัดทั้ง 4 วัด เป็นวัดที่เก่าแก่มีความเป็นมาอันยาวนาน ตั้งอยู่ทั้ง 4 ทิศของเมือง คู่กับชุมชนกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ ในอดีตจนถึงปัจจุบัน โดยมีวัดกลางอัมรินทราวาสเป็นศูนย์กลาง

**วัดเก่าแก่ของเมืองขุขันธ์**
 ทิศเหนือ วัดเจ๊กโพธิพฤกษ์ ชุมชนชาวไทยเชื้อสายจีน ปัจจุบันคือ บ้านเจ๊ก หมูที่ 7 ตำบลห้วยเหนือ- ทิศตะวันออก วัดเขียนบูรพาราม (เดิมชื่อ วัดเขมร แต่เรียกเพี้ยนเป็น วัดเขียน) ชุมชนชาวเขมร ปัจจุบันคือ บ้านพราน หมู่ที่ 4 ตำบลห้วยเหนือ- ทิศใต้ วัดบกจันทร์นคร ชุมชนชาวลาว(เวียงจันทน์) ปัจจุบันคือ บ้านบก หมู่ที่ 13 ตำบลห้วยเหนือ- ทิศตะวันตก วัดไทยเทพนิมิต ชุมชนชาวไทย ปัจจุบันคือ บ้านห้วย หมู่ที่ 1 ตำบลห้วยเหนือ

**ที่ตั้งและอาณาเขต**
อำเภอขุขันธ์ ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของจังหวัด ห่างจากตัวจังหวัดประมาณ 50 กิโลเมตร มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้- ทิศเหนือ ติดต่อกับ บ้านขาม บ้านหนองครอง บ้านหนองหิน บ้านหนองตลาด ตำบลดู่ ตำบลโพธิ์ศรี ตำบลสมอ ตำบลหนองเชียงทูน อำเภอปรางค์กู่ และ ตำบลศรีสำราญ  ตำบลวังหิน  อำเภอวังหิน- ทิศตะวันออก ติดต่อกับ  ตำบลโนนปูน  ตำบลดินแดง ตำบลไพรบึง  ตำบลสำโรงพลัน อำเภอไพรบึง- ทิศใต้ ติดต่อกับ  ตำบลโพธิ์กระสังข์  ตำบลกันทรอม อำเภอขุนหาญ และ  ตำบลโคกตาล  ตำบลตะเคียนราม  ตำบลห้วยตึ๊กชู  ตำบลละลม อำเภอภูสิงห์- ทิศตะวันตก ติดต่อกับ  ตำบลตาวัง อำเภอบัวเชด ตำบลตาคง อำเภอสังขะ ตำบลหนองแวง อำเภอศรีณรงค์ (จังหวัดสุรินทร์)ไฟล์:ราชกิจจานุเบกษา_ประกาศเรื่องเปลี่ยนชื่ออำเภอ_พ.ศ._2460_เน้นจังหวัดขุขันธ์(2).png|thumb|อาณาเขตของเมืองขุขันธ์ ในอดีต ครอบคลุมถึงเขตอำเภอเดชอุดม อำเภอบุณฑริก ซึ่งรวมพื้นที่ของอำเภอน้ำยืน อำเภอนาจะหลวย อำเภอทุ่งศรีนคร และกิ่งอำเภอน้ำขุ่น  จังหวัดอุบลราชธานีในปัจจุบันนี้ด้วย  ดังประกาศในราชกิจจานุเบกษา  ประกาศเรื่องเปลี่ยนชื่ออำเภอ  เล่ม ๓๔ หน้า ๔๐ และหน้า ๖๓ วันที่ ๒๙ เมษายน ๒๔๖๐  ซึ่งลงนามโดยมหาเสวกเอก เจ้าพระยาสุรสีห์ วิสิษฐศักดิ์ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ประกาศมา ณ วันที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๐  ด้วยเหตุผลว่าเพื่อให้เป็นที่สะดวกในทางราชการและเป็นที่เข้าใจแจ่มแจ้งแห่งประชุมชนทั่วไปว่าอำเภอใดคงเรียกตามชื่อเดิม อำเภอใดเปลี่ยนชื่อเรียกตามนามตำบล  จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศชื่ออำเภอ ทั้งที่คงชื่อเดิมและเปลี่ยนชื่อใหม่ ดังบัญชีท้ายประกาศนี้ใช้เป็นระเบียบในราชการสืบไป- อำเภอเมือง เป็น อำเภอห้วยเหนือ - อำเภอเมืองศีร์ษะเกษ เป็น อำเภอศีร์ษะเกษ- อำเภอราษีไสล เป็น อำเภอคง- อำเภอกันทรารักษ์   เป็น อำเภอน้ำอ้อม- กิ่งบัวบุณฑริก เป็น กิ่งโพนงาม- อำเภออุทุมพรพิสัย คงเรียก อำเภออุทุมพรพิสัย- อำเภอกันทรารมย์  คงเรียก อำเภอกันทรารมย์- อำเภอเดชอุดม คงเรียก อำเภอเดชอุดม

**ทำเนียบผู้ดำรงตำแหน่งนายอำเภอขุขันธ์**

**ลักษณะภูมิประเทศ **
	อำเภอขุขันธ์  มีพื้นที่ทั้งหมด 914.3 ตารางกิโลเมตร ส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่ม ลักษณะดินเป็นดินร่วนปนทราย  ซึ่งเหมาะสำหรับการทำนาปลูกข้าวและเพาะปลูกพืชไร่

**สภาพสังคม **
	อำเภอขุขันธ์ ทั้งหมดเป็นสังคมชนบทแบบเกษตรกรรม ประกอบด้วยประชากรหลายกลุ่มชนชาติพันธุ์ ได้แก่ เขมร  กูย(กวย) ลาว และจีน โดยภาษาที่ใช้ ได้แก่ ภาษาไทย ภาษาไทยอีสาน ภาษาถิ่นเขมร  และภาษากูย(กวย)  ส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธ

**สภาพเศรษฐกิจ**
ประชากรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพหลัก คือ เกษตรกรรม จะประกอบอาชีพทำนา ทำสวน ทำไร่ โดยมีพื้นที่การเกษตร 313,504 ไร่ พืชเศรษฐกิจที่สำคัญ ได้แก่ ข้าว ข้าวโพด มันสำปะหลัง ยางพารา และพืชไร่
มีอาชีพเสริม ที่สำคัญ ตามข้อมูลจากโครงการหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ เช่น จัดตั้งกลุ่มทอผ้าไหม กลุ่มผลิตภัณฑ์จากมือ กลุ่มผลิตภัณฑ์ครุน้อย กลุ่มผลิตภัณฑ์เกวียนน้อย และ กลุ่มผลิตอบใบตาล ฯลฯ     
รายได้เฉลี่ยต่อคน/ต่อปี 32,440 บาท   
โรงงานอุตสาหกรรม   3   แห่ง    
ธนาคาร           8   แห่ง

**การแบ่งเขตการปกครอง**

**การปกครองส่วนภูมิภาค**
อำเภอขุขันธ์แบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 22 ตำบล 276 หมู่บ้าน ได้แก่

**การปกครองส่วนท้องถิ่น**
ท้องที่อำเภอขุขันธ์ประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 23 แห่ง ได้แก่- เทศบาลตำบลเมืองขุขันธ์ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลห้วยเหนือ เฉพาะหมู่ที่ 1, 6, 14- เทศบาลตำบลศรีสะอาด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลศรีสะอาดทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลกันทรารมย์ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกันทรารมย์ทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลจะกง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลจะกงทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลใจดี ครอบคลุมพื้นที่ตำบลใจดีทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลดองกำเม็ด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลดองกำเม็ดทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลโสน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโสนทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลปรือใหญ่ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลปรือใหญ่ทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลสะเดาใหญ่ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสะเดาใหญ่ทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลตาอุด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตาอุดทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลห้วยเหนือ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลห้วยเหนือ เฉพาะหมู่ที่ 2–5, 7–13- องค์การบริหารส่วนตำบลห้วยใต้ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลห้วยใต้ทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลหัวเสือ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหัวเสือทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลตะเคียน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตะเคียนทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลนิคมพัฒนา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนิคมพัฒนาทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลโคกเพชร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโคกเพชรทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลปราสาท ครอบคลุมพื้นที่ตำบลปราสาททั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลสำโรงตาเจ็น ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสำโรงตาเจ็นทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลห้วยสำราญ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลห้วยสำราญทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลกฤษณา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกฤษณาทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลลมศักดิ์ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลลมศักดิ์ทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลหนองฉลอง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองฉลองทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลศรีตระกูล ครอบคลุมพื้นที่ตำบลศรีตระกูลทั้งตำบล

**สภาพทางสังคม**

**การสาธารณสุข**
 โรงพยาบาลขนาด 120 เตียง ระดับแม่ข่าย              1   แห่ง
**โรงพยาบาลขุขันธ์- โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล                         27 แห่ง 
** โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโคกโพน
** โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลตะเคียนบังอีง 
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลจะกง 
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลใจดี 
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลกันจาน
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลอาวอย 
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลขนุน 
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลหนองคล้า 
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลปรือใหญ่
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลปรือคัน
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลทับทิมสยาม 06
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลหนองลุง
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลสมบูรณ์
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลหัวเสือ
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลตะเคียนช่างเหล็ก
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลกวางขาว
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลคลองกลาง
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโคกเพชร
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลปราสาท 
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ่อทอง
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลสำโรงตาเจ็น
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลนาก๊อก
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลกฤษณา
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลวิทย์
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลตรอย 
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลนิคมซอยกลาง
**โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโนน 
*ศูนย์สุขภาพชุมชนเมือง 1 แห่ง
**ศูนย์สุขภาพชุมชนเมืองห้วยเหนือ
*สำนักงานสาธารณสุข 1 แห่ง
**สำนักงานสาธารณสุขอำเภอขุขันธ์

**การศึกษา**

**โรงเรียนในตัวอำเภอ 4 แห่ง**
 โรงเรียนอนุบาลศรีประชานุกูล- โรงเรียนขุขันธ์วิทยา- โรงเรียนขุขันธ์- โรงเรียนขุขันธ์ราษฎร์บำรุง

**ระดับประถมศึกษา 89 แห่ง ==== 
อาทิ
*โรงเรียนทับทิมสยาม 06
*โรงเรียนบ้านโนนสมบูรณ์
*โรงเรียนบ้านปรือใหญ่
*โรงเรียนบ้านหลัก
*โรงเรียนบ้านปรือคัน
*โรงเรียนบ้านสมบูรณ์
*โรงเรียนบ้านแขว
*โรงเรียนตาดม
*โรงเรียนบ้านปราสาทกวางขาว

**ระดับมัธยมศึกษา 9 แห่ง**
 โรงเรียนขุขันธ์- โรงเรียนสวงษ์วิทยาคม- โรงเรียนสะเดาใหญ่ประชาสรรค์- โรงเรียนปรือใหญ่วิทยบัลลังก์- โรงเรียนบ้านกันทรารมย์- โรงเรียนศรีตระกูลวิทยา- โรงเรียนลมศักดิ์วิทยาคม- โรงเรียนขุขันธ์ราษฎร์บำรุง- โรงเรียนชุมชนบ้านหัวเสือ

**สถาบันการอาชีวศึกษา 2 แห่ง**
 วิทยาลัยการอาชีพขุขันธ์
*วิทยาลัยเทคโนโลยีบริหารธุรกิจรักไทย ขุขันธ์

**สถาบันอุดมศึกษา 4 แห่ง**
 มหาวิทยาลัยปทุมธานี ศูนย์ขุขันธ์ (โต้รุ่งขุขันธ์)- สถาบันการเรียนรู้เพื่อปวงชน มหาวิทยาลัยชีวิตขุขันธ์ (มรภ.สุรินทร์)- วิทยาลัยเอเชียไซเบอร์เทคโนโลยี ศูนย์โรงเรียนขุขันธ์ราษฎร์บำรุง- มหาวิทยาลัยกรุงเทพธนบุรี ศูนย์การศึกษาทางไกล ศูนย์อำเภอขุขันธ์

**อื่น ๆ**
 สกร.ระดับอำเภอขุขันธ์ (เดิม กศน.อำเภอขุขันธ์)- ห้องสมุดประชาชนอำเภอขุขันธ์- สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาศรีสะเกษเขต 3

**ความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน**
สถานีตำรวจ 3 แห่ง
** สถานีตำรวจภูธรขุขันธ์
** สถานีตำรวจภูธรปรือใหญ่
** สถานีตำรวจภูธรจะกง
*ตู้ยาม 6 แห่ง
**ตู้ยามรัตนากรวิสุทธิ์ (สภ.ขุขันธ์)
**ตู้ยามตรางสวาย (สภ.ขุขันธ์)
**ตู้ยามนาเจริญ (สภ.ขุขันธ์)
**ตู้ยามกันทรารมย์-ปราสาท-ศรีสะอาด (สภ.ขุขันธ์)
**ตู้ยามสะเดาใหญ่ประชาร่วมใจ (สภ.ขุขันธ์)
**ตู้ยามนิคมพัฒนา (สภ.ปรือใหญ่)

**ธนาคาร 7 แห่ง**
 ธนาคารกรุงเทพ สาขาขุขันธ์- ธนาคารกรุงเทพ สาขาโลตัส ขุขันธ์- ธนาคารออมสิน สาขาขุขันธ์- ธนาคารกรุงไทย สาขาโลตัส ขุขันธ์- ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร สาขาขุขันธ์- ธนาคารไทยพาณิชย์ สาขาขุขันธ์- ธนาคารกสิกรไทย สาขาขุขันธ์

**การศาสนา**
วัดและที่พักสงฆ์สังกัดมหานิกาย แบ่งการปกครองออกเป็น ๑๖ ตำบลคณะสงฆ์ ดังนี้
*คณะสงฆ์ตำบลห้วยเหนือ ประกอบด้วย
**วัดกลาง ขุขันธ์ พระราชปริยัตยาทร ที่ปรึกษาเจ้าคณะจังหวัดศรีสะเกษ
**วัดไทยเทพนิมิตร
**วัดเขียนบูรพาราม
**วัดสะอางโพธิญาณ
**วัดบกจันทร์นคร
**วัดเจ๊กโพธิพฤกษ์
**ที่พักสงฆ์ชัยมงคลพัฒนาราม
**ที่พักสงฆ์บ้านตะแบก
*คณะสงฆ์ตำบลห้วยใต้ ประกอบด้วย
**วัดปราสาทใต้
**วัดบ้านแขว
**วัดสมบูรณ์
**วัดตาดม
**วัดนิคมสายเอก
**ที่พักสงฆ์บ้านสระรุน
**ที่พักสงฆ์ทุ่งอินทราวาส
*คณะสงฆ์ตำบลห้วยสำราญ ประกอบด้วย
**วัดบ้านแทรง
**วัดเสลานาก๊อก
**วัดราษีพัฒนา
**วัดคะนาสามัคคี
**ที่พักสงฆ์บ้านนาก๊อก
**ที่พักสงฆ์ป่าทอง
*คณะสงฆ์ตำบลใจดี-ศรีสะอาด ประกอบด้วย
**วัดทะลอก
**วัดลำภู
**วัดใจดี
**วัดศรีสะอาด
**วัดทุ่งบังอีงวิหาร
**ที่พักสงฆ์อังกุลสมใจ
**ที่พักสงฆ์ป่าพะเยียว
**ที่พักสงฆ์ภูมิร่มเย็น
*คณะสงฆ์ตำบลดองกำเม็ด ประกอบด้วย
**วัดกระโพธิ์ช่างหม้อ
**วัดบ้านบิง
**วัดดองกำเม็ด
**วัดกันจาน
**วัดตราดพัฒนาราม
**ที่พักสงฆ์พิหารตรางสวาย
**ที่พักสงฆ์ตาโคล
*คณะสงฆ์ตำบลโคกเพชร ประกอบด้วย
**วัดโนนสำราญ
**วัดภูมิศาลา
**วัดโคกเพชร
**วัดระกา
**วัดเสลาสุขเกษม
**วัดเกาะบึงโบราณ
**ที่พักสงฆ์เปี่ยมตะลวก
*คณะสงฆ์ตำบลหัวเสือ ประกอบด้วย
**วัดหัวเสือ พระสุภัทรกิจจากร รองเจ้าคณะอำเภอขุขันธ์
**วัดบ้านสวงษ์
**วัดห้วยสระภูมิ
**วัดคลองสุด
**วัดประปุนราษฎร์บำรุง
**วัดหนองกันแจ่ม
*คณะสงฆ์ตำบลสำโรงตาเจ็น ประกอบด้วย
**วัดบ้านศาลา
**วัดสำโรงตาเจ็น
**วัดป่าโนนสาย
**วัดกระโพธิ์เริมรมย์
**วัดเริงรมย์
**วัดเสวตวนาราม
*คณะสงฆ์ตำบลกฤษณา ประกอบด้วย
**วัดกฤษณา
**วัดสวัสดี
**วัดฮ่องธาตุ
**วัดหนองเข็ง
**วัดสระบานสนวน
*คณะสงฆ์ตำบลจะกง ประกอบด้วย
**วัดกะกำ
**วัดตาสุด
**วัดจะกง
**วัดตะเคียนน้อย
**วัดศรีกองหลวง
**วัดไลย์ชัยมงคล
**ที่พักสงฆ์โนนเจียงเฒ่า
*คณะสงฆ์ตำบลตะเคียน-ลมศักดิ์ ประกอบด้วย
**วัดตะเคียน
**วัดจันลม
**วัดหนองกาด
**วัดอาทิ
**วัดบ้านกลาง-ป่าใหญ่
**ที่พักสงฆ์ตาเสก
**ที่พักสงฆ์ป่ามหาศรีนวล
**ที่พักสงฆ์ประชานิมิตบ้านเวียน
*คณะสงฆ์ตำบลสะเดาใหญ่ ประกอบด้วย
**วัดเขวิกศรีสระจันทร์
**วัดสำโรงสูง
**วัดบ้านติมรัตนาราม
**วัดตาอุด
**วัดศรีโกธาราราม
**ที่พักสงฆ์อุดมมงคล
*คณะสงฆ์ตำบลนิคมพัฒนา-ศรีตระกูล ประกอบด้วย
**วัดค่ายนิคม
**วัดกวางขาว
**วัดตรอยนิคม
**วัดเคาะกุปวารีย์
**วัดศรีตระกูล
**ที่พักสงฆ์สนวนไตรสามัคคี
*คณะสงฆ์ตำบลปรือใหญ่ ประกอบด้วย
**วัดปรือคัน พระครูพิศิษฏ์ธรรมานุศาสก์ ที่ปรึกษาเจ้าคณะอำเภอขุขันธ์
**วัดปรือใหญ่ พระครูประภัศรสุตาลังการ เจ้าคณะอำเภอภูสิงห์
**วัดตาเบ๊าะเกษมงคล พระครูโสตถิขันธคุณ เจ้าคณะตำบลปรือใหญ่
**วัดโนนสมบูรณ์
**วัดโพธิ์สว่าง
**วัดป่าเสรีธรรม
**ที่พักสงฆ์คลองแก้ว
**ที่พักสงฆ์ร่มโพธิ์บุญ
*คณะสงฆ์ตำบลโสน ประกอบด้วย
**วัดอาวอย พระครูสุตธรรมวิวัฒน์ รองเจ้าคณะอำเภอขุขันธ์
**วัดขนุน
**วัดโสน
**วัดหนองคล้า
**วัดป่าหนองคล้าใต้
**วัดสนามสามัคคี
**วัดนาเจริญพัฒนา
**วัดหนองผือเทพสถิตย์
**ที่พักสงฆ์ป่าหนองจอก
**ที่พักสงฆ์ป่าบารมีธรรม (สวาย)
**ที่พักสงฆ์คำเผือ
**ที่พักสงฆ์โคกกี่
**ที่พักสงฆ์แหลมทอง
*คณะสงฆ์ตำบลกันทรารมย์-ปราสาท ประกอบด้วย
**วัดโคกโพน พระมหามังกร กนฺตปุญโญ เจ้าคณะอำเภอขุขันธ์
**วัดโสภณวิหาร
**วัดโคกสูง
**วัดจันทราปราสาท
**วัดบ่อทอง
**ที่พักสงฆ์ศรีหนองไผ่
**ที่พักสงฆ์บ้านสะพาน
**ที่พักสงฆ์โคกเพชรสวาย
วัดและที่พักสงฆ์สังกัดธรรมยุติกนิกาย ได้แก่
**วัดป่าหนองโพธิ์ พระครูวิศาลธรรมพินิจ เจ้าคณะอำเภอขุขันธ์ (ธ)
**วัดถ้ำสระพงษ์ พระครูเขมจิตสุนทร เจ้าคณะอำเภอบัวเชด-สังขะ (ธ)
**วัดป่าอาวอย
**ที่พักสงฆ์ป่าเรียมพัฒนาราม
**ที่พักสงฆ์ป่ามะม่วงบารมีธรรม

**การคมนาคม**

**ทางหลวงแผ่นดินที่ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ**
ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 24 (สีคิ้ว-อุบลราชธานี) ระยะทางรวม 420.145 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 25.7 กม.
*ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 220 (ศรีสะเกษ-ขุขันธ์) ระยะทางรวม 56 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 26.1 กม.
*ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2157 (ขุขันธ์-โคกตาล) ระยะทางรวม 15 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 15 กม.
*ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2167 (ตรางสวาย-สำโรงทาบ) ระยะทางรวม 48.6 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 8 กม.
*ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2201 (ขุขันธ์-ช่องสะงำ) ระยะทางรวม 38 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 17.8 กม.
*ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2341 (ไพรพัฒนา-กันทรอม-หนองบัวเรณ) ระยะทางรวม 72 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 10.7 กม.

**ทางหลวงชนบทที่ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ**
ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.2002 (บ้านตาคง-บ้านนาเวียง) ระยะทางรวม 21.3 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 13 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.2043 (บ้านตาอุด-ขุนหาญ) ระยะทางรวม 19.3 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 6.03 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.2046 (แยก ทล.24-บ้านห้วย) ระยะทางรวม 20.7  กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 0.2 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.2048 (บ้านสมบูรณ์-บ้านแดง) ระยะทางรวม 7.51  กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 7.51 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.3015 (แยก ทล.221-บ้านจันลม) ระยะทางรวม 36.09 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 3.49 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.3016 (บ้านบิง-ไพรบึง) ระยะทางรวม 17.9 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 12.4 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.3023 (บ้านบุสูง-บ้านตะเคียนช่างเหล็ก) ระยะทางรวม 27 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 15.1 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.3027 (บ้านศาลา-บ้านกำแมด) ระยะทางรวม 7.41 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 6.38 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.3082 (เลียบคลองส่งน้ำชลประทานเขื่อนห้วยศาลา-บ้านสวายเพ็ง) ระยะทางรวม 17.98 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 9.18 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.4035 (บ้านละลม-แยก รร.ปรือใหญ่วิทยบัลลังก์) ระยะทางรวม 15.9 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 1.11 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.4047 (บ้านราษีพัฒนา-บ้านบ่อทอง) ระยะทางรวม 24.8 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 24.8 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.4066 (เลียบคลองส่งน้ำชลประทานเขื่อนห้วยศาลา-บ้านกระเบา) ระยะทางรวม 21.13 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 11.2 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.5050 (ขุขันธ์-บ้านสำโรงพลัน) ระยะทางรวม 16.72 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 12.2 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.5079 (ทางไปฝายบ้านยางชุมภูมิตำรวจ) ระยะทางรวม 2.56 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 2.56 กม.
*ทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.5080 (ทางไปฝายบ้านเศวต) ระยะทางรวม 1.67 กม.  ตัดผ่านพื้นที่อำเภอ 1.67 กม.

**แยกที่สำคัญ**
แยกขุขันธ์ ตำบลห้วยเหนือ (จุดเริ่มต้นของทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2201 และทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.5050 ที่แยกออกจากทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 220)
*แยกขุขันธ์ ตำบลห้วยใต้ (จุดสิ้นสุดของทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 220 ที่บรรจบกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 24)
*แยกโคกตาล ตำบลนิคมพัฒนา (จุดตัดของทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2157 กับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 24)
*แยกนาเจริญ ตำบลโสน (จุดตัดของทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2201 กับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 24)
*แยกนิคมสายเอก ตำบลหนองฉลอง (จุดเริ่มต้นของทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2157 ที่แยกออกจากทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 220)
*แยกตรางสวาย ตำบลดองกำเม็ด (จุดเริ่มต้นของทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2167 ที่แยกออกจากทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 220)
*แยกบ้านบิง ตำบลดองกำเม็ด (จุดเริ่มต้นของทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.3016 ที่แยกออกจากทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 220)  
*แยกบ้านแทรง ตำบลห้วยสำราญ (จุดเริ่มต้นของทางหลวงชนบทหมายเลข ศก.7075 ที่แยกออกจากทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2201)

**ระยะทางจากอำเภอขุขันธ์ไปยังอำเภอต่าง ๆ ในจังหวัด**

**ระยะทางจากอำเภอขุขันธ์ไปยังอำเภอสำคัญต่าง ๆ ในจังหวัดใกล้เคียง**

**สถานที่ท่องเที่ยว**

**= วัดเจ๊กโพธิพฤกษ์ =**
อยู่ในตำบลห้วยเหนือ เป็นวัดที่มีประวัติแปลกไปจากวัดอื่น ๆ เพราะสร้างโดยคนไทยเชื้อสายจีนในเมืองขุขันธ์ในวัดมีสิ่งที่น่าสนใจคือ- ปราสาทกุด หรือปราสาทวัดเจ๊กโพธิ์พฤกษ์ ตั้งอยู่ในเขตวัดเจ๊กโพธิ์พฤกษ์ บริเวณบ้านเจ๊ก ต.ห้วยเหนือ อ.ขุขันธ์  เป็นโบราณสถานก่อด้วยอิฐ  ปัจจุบันอยู่ในสภาพพังทลาย กลายเป็นเนินโบราณสถาน   มีลักษณะเป็นอาคารรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสบนเนินดินใหญ่  ผนังแต่ละด้านจะก่ออิฐเป็นช่องคล้ายประตู  โดยก่ออิฐทึบทั้งหมด  มีความสูงประมาณ 15 เมตร  ส่วนยอดหักพังลงมาจนถึงเรือนธาตุ  โบราณสถานแห่งนี้คงสร้างมาในสมัยอยุธยาตอนปลายหรือพุทธศตวรรษที่ 23-24 และปราสาทนี่เองสันนิษฐานว่าน่าจะเป็น ปราสาทสี่เลี่ยมโคกลำดวน ในอดีต ซึ่งเป็นบริเวณที่ตั้งของบ้านปราสาทสี่เหลี่ยมโคกลำดวน หรือเมืองขุขันธ์ ปราสาทวัดเจ๊กโพธิ์พฤกษ์ - ตู้พระธรรมของวัดเจ๊กโพธิ์พฤกษ์ เป็นงานศิลปะฝีมือที่สวยงามมาก ผู้พระธรรมลายรดน้ำมีขนาด 1.58 เมตร กว้าง 0.64 เมตร ยาว 0.93 เมตร บานประตูเขียนลายกนกเปลว ด้านข้างทั้งสองเขียนลวดลายพันธุ์ไม้ลวดลายที่เขียนขึ้นมีภาพเล่าเรื่องประกอบทุกด้านลักษณะลวดลายของตู้พระธรรมนี้น่าจะได้รับอิทธิพลมาจาก ภาคกลางอยู่มาก ถึงแม้จะมีสอดแทรกลายพื้นเมืองอยู่บ้านก็ตามลายกรอบบานประตูดอกไม้คล้ายดอกพุดตานและขาตู้ซึ่งมีลักษณะแบบจีนนิยมทำกันอย่างแพร่หลายในสมัยของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ จึงสันนิษฐานได้ว่าตู้พระธรรมนี้มีอายุได้ 100 ปี มาแล้วหรือ ในราวต้นกรุงรัตนโกสินทร์

**= วัดเขียนบูรพาราม =**
วัดเขียนบูรพาราม เป็นวัดเก่าแก่อีกแห่งหนึ่งของอำเภอขุขันธ์ ตั้งอยู่ที่บ้านพราน ตำบลห้วยเหนือ​  สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2323 สมัยพระยาขุขันธ์ภักดีศรีนครลำดวน(เชียงขัน) เจ้าเมืองขุขันธ์ ท่านที่ 2 ภายในพระอุโบสถ เป็นที่ประดิษฐาน “หลวงพ่อโต” พระพุทธรูปศักดิ์คู่บ้านคู่เมืองขุขันธ์อีกองค์หนึ่ง ที่พุทธศาสนิกชนทั้งใกล้และไกลต่างพากันมากราบไหว้ขอพรเพื่อความเป็นสิริมงคลในชีวิต เมื่อได้แวะเวียนมาเยี่ยมเยือนเมืองขุขันธ์   ผนังและฐานของอุโบสถก่อด้วยอิฐฉาบปูน  หลังคาเป็นโครงไม้มุงด้วยสังกะสี ที่ขอบโครงหลังคาโดยรอบแกะสลักเป็นลายพันธุ์พฤกษา  ส่วนที่จั่วสลักเป็นภาพในเรื่องรามเกียรติ์ ซึ่งแกะสลักในสมัยรัตนโกสินทร์ ภายในอุโบสถมีพระพุทธรูปขนาดใหญ่ ประดิษฐานอยู่เรียกว่า หลวงพ่อโต  เป็นพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัย ขนาดหน้าตักกว้าง 3.50 เมตร สูง 6.80 เมตร  มีลักษณะศิลปะที่ผสมผสานกัน ระหว่างศิลปล้านช้าง และศิลปะอยุธยาตอนปลาย เป็นพระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองของชาวขุขันธ์มาแต่ในอดีต ภายนอกอุโบสถทั้งสี่มุมมีธาตุ ลักษณะศิลปะล้านช้างตั้งอยู่ ปัจจุบันเหลือเพียงสามองค์ องค์ที่สมบูรณ์ที่สุด อยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีลักษณะคล้ายกับพระธาตุก่องข้าวน้อย ที่จังหวัดยโสธร วัดเขียนบูรพาราม ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานของชาติ และกำหนดขอบเขตโบราณสถาน เมื่อปี พ.ศ. 2533  มีพื้นที่ประมาณ 2 ไร่ 50 ตารางวา

**= วัดกลางอัมรินทราวาส =**
เป็นวัดขนาดใหญ่ และเป็นศูนย์การศึกษาและการบริหารการปกครองสงฆ์อำเภอขุขันธ์

**= วัดโสภณวิหาร =**
ตั้งอยู่ที่ ตำบลกันทรารมย์ อำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษ

**= วัดลำภูรัมพนิวาส =**
วัดลำภู ตั้งอยู่ ณ ตำบลใจดี เป็นวัดเก่าแก่แห่งหนึ่งที่มีบทบาทสำคัญในยุคแรกเริ่มของการก่อเกิดของเมืองขุขันธ์ สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2133 เชื่อกันว่าเป็นวัดเคยเป็นที่จำพรรษาของพระราชครูบัว ซึ่งเป็นอาจารย์ของตากะจะ หรือพระยาไกรภักดีศรีนครลำดวน เจ้าเมืองขุขันธ์ท่านแรก เมื่อระหว่างปี พ.ศ. 2249-2321  ในอดีตยุคนั้นวัดลำภู แห่งนี้เป็นจุดรวมพล และเป็นสถานที่ประกอบพิธีปรกพลให้ฮึกเหิมก่อนที่จะนำทัพของเมืองขุขันธ์ออกไปร่วมรบกับกองทัพของกรุงศรีอยุธยา และกรุงธนบุรี ในสมรภูมิต่างๆจนได้รับชัยชนะทุกครั้ง  และนอกจากนี้ วัดลำภู ยังเป็นที่ประดิษฐาน “พระแก้วเนรมิต และองค์พญาครุฑ” สิ่งศักดิ์สิทธิคู่บ้านคู่เมืองขุขันธ์ ตั้งแต่นั้นมาจนถึงปัจจุบัน  ซึ่งพุทธศาสนิกชนทั่วทุกสารทิศต่างแวะเวียนกันมากราบไหว้ขอพรเพื่อความเป็นสิริมงคลและเจริญรุ่งเรืองในชีวิต

**= ศาลหลักเมืองขุขันธ์ =**
ศาลหลักเมืองเก่า ตั้งอยู่ติดทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 220 (ศรีสะเกษ-ขุขันธ์) บริเวณด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้ของวัดกลางอัมรินทราวาส มีลักษณะเหมือนศาลเจ้าของคนไทยเชื้อสายจีน เนื่องจากได้รับการดูแลจากชาวไทยเชื้อสายจีนในพื้นที่ ไม่ทราบหลักฐานแน่ชัดว่าสร้างขึ้นในสมัยใด แต่สันนิษฐานว่าน่าจะสร้างมาพร้อมกับการสร้างเมืองขุขันธ์ ซึ่งมีอายุ 200 กว่าปีมาแล้ว และมีผู้เฒ่าผู้แก่เล่าถึงความศักดิ์สิทธิ์ไว้ว่า เมื่อปี พ.ศ. 2488 ฝ่ายพันธมิตรได้ส่งเครื่องบินมาทิ้งระเบิดที่เมืองขุขันธ์ กะจะทิ้งระเบิดให้ตกลงตรงใจกลางเมือง ขณะนั้นก็ได้ยินเสียงเหมือนมีคนควบม้าไปทั่วเมือง ทำให้นักบินมองไม่เห็น จึงได้ปลดระเบิดลงที่"เวียลตาย"แทน ซึ่งก็คือพื้นที่ระหว่างโรงเรียนขุขันธ์วิทยากับบ้านบกในปัจจุบัน จึงทำให้เมืองขุขันธ์รอดพ้นจากการทิ้งระเบิดของฝ่ายพันธมิตรในคราวนั้น
*ศาลหลักเมืองใหม่ ตั้งอยู่ติดทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 220 (ศรีสะเกษ-ขุขันธ์) บริเวณอนุสาวรีย์พระยาไกรภักดีศรีนครลำดวน(ตากะจะ) วางศิลาฤกษ์เมื่อวันที่ 9 เมษายน พ.ศ. 2554 และยกเสาเอกเมื่อวันที่ 12 สิงหาคม พ.ศ. 2554 เนื่องจากมีการประชุมกันระหว่างฝ่ายสงฆ์และฝ่ายฆราวาสในพื้นที่เมื่อต้นเดือนกุมภาพันธ์ปีเดียวกัน เห็นว่าศาลหลักเมืองเก่ามีขนาดเล็ก พื้นที่คับแคบ ทัศนียภาพไม่สง่างาม และไม่เป็นที่สังเกตของผู้ที่ผ่านไปมา จึงมีมติให้สร้างศาลหลักเมืองใหม่ในบริเวณพื้นที่ดังกล่าว โดยมีท่านเจ้าคุณพระรัตนากรวิสุทธิ์ รองเจ้าคณะจังหวัดศรีสะเกษ เป็นประธานในการดำเนินการก่อสร้าง และได้รับการร่วมแรงร่วมใจจากทุกภาคส่วนในการบริจาคทุนทรัพย์เพื่อใช้ในการก่อสร้าง ในปัจจุบันก่อสร้างเสร็จเป็นที่เรียบร้อยแล้ว

**= อนุสาวรีย์พระยาไกรภักดีศรีนครลำดวน (ตากะจะ) =**
ตั้งอยู่ติดทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 220 (ศรีสะเกษ-ขุขันธ์) บริเวณด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือของที่ว่าการอำเภอ ก่อสร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2548 ดำเนินการก่อสร้างโดยเทศบาลตำบลห้วยเหนือ (ปัจจุบัน คือ เทศบาลตำบลเมืองขุขันธ์) โดยได้รับการสนับสนุนจากทุกภาคส่วน และได้รับงบประมาณสนับสนุนในการก่อสร้างส่วนหนึ่งจากองค์การบริหารส่วนจังหวัดศรีสะเกษ บริเวณโดยรอบของอนุสาวรีย์จะเป็นสวนหย่อม บริเวณด้านทิศใต้จะมีรูปปั้นพระยาช้างเผือกและครอบครัว ส่วนบริเวณด้านหน้าจะเป็นลานอนุสาวรีย์ ซึ่งจะถูกใช้ประโยชน์เป็นลานออกกำลังกายของผู้สูงอายุ และประชาชนทั่วไปชาวอำเภอขุขันธ์ ทุก ๆ ช่วงเวลาเย็น และใช้เป็นลานจัดกิจกรรม "งานรำลึกพระยาไกรภักดีฯ ประเพณีแซนโฎนตา บูชาหลักเมือง ลือเลื่องกล้วยแสนหวี"  ซึ่งเป็นงานบุญปประเพณีที่สำคัญของอำเภอขุขันธ์ และจัดอย่างยิ่งใหญ่ทุก ๆ ปี
**วัตถุประสงค์ในการสร้างอนุสาวรีย์เจ้าเมืองขุขันธ์
*1. เพื่อเป็นสัญลักษณ์ให้เยาวชนรุ่นหลังได้ระลึกถึงประวัติศาสตร์ของเมืองขุขันธ์และความดีของบรรพบุรุษ  สมัยนั้นมีเจ้าเมืองทั้งหมดกี่คนและมีใครบ้าง
*2. เพื่อต้องการเทิดทูนความกล้าหาญ  คุณงามความดีที่ท่านได้ก่อตั้งเมืองขุขันธ์ขึ้นมาเป็นอนุสรณ์สถานรำลึกเกียรติคุณของเจ้าเมืองขุขันธ์
*3. เป็นศูนย์รวมใจของชาวอำเภอขุขันธ์
*4. เป็นที่สักการะบูชาของชาวอำเภอขุขันธ์  และนักท่องเที่ยวที่สัญจรไปมาได้กราบไหว้
*5. เสริมสร้างความสามัคคีของชาวอำเภอขุขันธ์ทุกคนให้เกิดความรักชาติ  รักแผ่นดินเกิด
*6. ให้เกิดความภาคภูมิใจในบ้านเกิด

**= วิหารเจ้าแม่กวนอิมพันมือ  =**
ตั้งอยู่ติดทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 220 (ศรีสะเกษ-ขุขันธ์) บริเวณด้านทิศเหนือของวัดเจ็กโพธิพฤกษ์

**= ปราสาทตาเล็ง =**
ปราสาทตาเล็ง
ปราสาทตาเล็ง ตั้งอยู่ที่บ้านปราสาท หมู่ที่ 1 ตำบลปราสาท เป้นปราสาทหินโบราณที่สร้างขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 16-17

**= หนองสะอาง =**
ตั้งอยู่ที่หมู่ 12 บ้านสะอาง ตำบลห้วยเหนือ เป็นหนองน้ำที่มีขนาดใหญ่ และเป็นหนองที่เก่าแก่แห่งหนึ่งของอำเภอขุขันธ์ และยังเป็นแหล่งหาปลาของคนในชุมชน

**= โครงการทับทิมสยาม 06  =**
หมู่บ้านทับทิมสยาม 06
*อ่างเก็บน้ำทับทิมสยาม 06
*สถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่าจุฬาภรณ์ ตั้งอยู่ภายในโครงการทับทิมสยาม 06 บ้านนาจะเรีย หมู่ที่ 13 ตำบลปรือใหญ่ อยู่ทางทิศใต้ของตำบลตั้งอยู่บนเทือกเขาพนมดงรัก ระยะทางห่างจากตัวอำเภอขุขันธ์ ประมาณ 18 กิโลเมตร โดยตั้งอยู่ระหว่างพื้นที่สองตำบลในสองอำเภอ คือ ตำบลปรือใหญ่ อำเภอขุขันธ์ กับ ตำบลกันทรอม อำเภอขุนหาญ
*ผาประสพชัย เป็นเส้นทางศึกษาธรรมชาติ
*สถานีเพาะเลี้ยงกล้วยไม้ทับทิมสยาม 06

**= วัดถ้ำสระพงษ์ =**

**ประเพณีที่สำคัญ**
ประเพณีแซนโฎนตา
ถึงแม้ว่าอำเภอขุขันธ์ ในปัจจุบันจะมีหลายเผ่าพันธุ์  มีจารีตประเพณีและวัฒนธรรมที่ดีงามของท้องถิ่นอันหลากหลาย แต่เราทุกชนทุกเผ่าก็อาศัยอยู่ร่วมกันมาอย่างมีความสุข   เมื่อสังคมเปลี่ยน อารยธรรมเปลี่ยน ศิลปวัฒนธรรมย่อมบูรณาการ ดังจะเห็นได้ว่า การจัดงานประเพณีแซนโฎนตาของอำเภอขุขันธ์ทุกปีนั้น ไม่ได้มีเฉพาะคนไทยเชื้อสายเขมร กูย(กวย) เท่านั้น แต่ยังมีคนไทยเชื้อสายลาว ไทย และจีน มาร่วมกันบูชาเซ่นไหว้บรรพบุรุษของเมืองขุขันธ์ร่วมกันอีกด้วย ซึ่งก็ยิ่งทำให้ “งานประเพณีแซนโฎนตาของอำเภอขุขันธ์” เป็นที่รู้จักเลื่องลือไปไกลระดับประเทศ และต่างประเทศ 
ประเพณีแซนโฎนตาของอำเภอขุขันธ์ เป็นประเพณีแห่งความกตัญญูของลูกหลาน ช่วงแห่งการรวมญาติ และแสดงออกถึงความสมัครสมานสามัคคีของบุตรหลานที่จะต้องมาร่วมกันเซ่นไหว้ทำบุญอุทิสส่วนกุศลให้แก่บรรพบุรุษของตน และเมืองขุขันธ์ร่วมกัน 
อำเภอขุขันธ์  ร่วมกับ ส่วนราชการ กลุ่มพลังมวลชน ราชการท้องถิ่น ท้องที่ และสภาวัฒนาธรรมอำเภอขุขันธ์ จึงได้ร่วมกันจัดงาน และยกระดับการจัดงานเป็นประเพณีแซนโฎนตาของอำเภอขุขันธ์ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2539  เป็นต้นมา เพื่อเป็นการสืบสานประเพณีอันดีงาม และให้คนไทยทุกชนชาติพันธุ์ที่อาศัยในพื้นที่อำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษ ได้สมัครสมานสามัคคีกัน ร่วมกันอนุรักษ์สืบสาน และส่งเสริมวัฒนธรรมอันดีงามของบรรพบุรุษ และร่วมกันแสดงออกถึงความกตัญญูกตเวทิตาต่อบรรพบุรุษของชาวเมืองขุขันธ์ทุกท่าน และเป็นการประชาสัมพันธ์ประเพณีสำคัญอันเป็นรากเหง้าของความรุ่งเรืองด้านวัฒนธรรมที่มีมาตั้งแต่สมัยโบราณของเมืองขุขันธ์ ให้เป็นที่รู้จักกันอย่างแพร่หลายในปัจจุบัน ภายใต้ชื่องานอันเป็นที่รู้จักกันดีว่า  "งานรำลึกพระยาไกรภักดีฯ ประเพณีแซนโฎนตา บูชาหลักเมือง ลือเลื่องกล้วยแสนหวี" ซึ่งลูกหลานชาวอำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษ ได้จัดขึ้นอย่างยิ่งใหญ่ ในช่วงข้างแรม ของเดือนสิบ ทุกปี

**ดูเพิ่ม**
โขนขุขันธ์
*ประเพณีแซนโฎนตา

**อ้างอิง**

**แหล่งข้อมูลอื่น**
 เว็บไซต์อำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษ date=2017-04-16 - เว็บไซต์สภาวัฒนธรรมเมืองขุขันธ์

ขุขันธ์