สกุลส้ม

สกุลส้ม (Citrus) อยู่ในวงศ์ Rutaceae มีต้นกำเนิดในเขตร้อนและเขตร้อนชื้นเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เป็นไม้พุ่มขนาดใหญ่หรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก สูง 5-15 เมตร มีหนามที่ต้น มีใบแบบสลับและเป็นไม้ไม่ผลัดใบ ออกดอกเดี่ยวหรือเป็นช่อดอกขนาดเล็ก แต่ละดอกมีเส้นผ่านศูนย์กลาง 2-4 ซม. มีกลีบดอกสีขาว 5 กลีบ (น้อยชนิดมี 4 กลีบ) และมีเกสรตัวผู้จำนวนมาก ปกติดอกมีกลิ่นหอม ผลกลมจนถึงยาว ขนาดยาว 4 – 30 ซม. เส้นผ่านศูนย์กลาง 4 – 20 ซม. พืชสกุลนี้มีความสำคัญทางการค้า โดยหลายชนิดมีการปลูกเพื่อนำผลไปกินสด ๆ หรือคั้นเป็น น้ำผลไม้
ผลมีกลิ่นหอม เนื่องจากมีสาร ฟลาโวนอยด์ และ ลิโมนอยด์ (ซึ่งจะเปลี่ยนเป็นสาร เทอร์พีน) ในเปลือกและในน้ำ  นอกจากนี้น้ำมี กรดซิตริกจำนวนมากจึงทำให้มีรถเปรี้ยว และเป็นแหล่ง ไวตามินซี และ ฟลาโวนอยด์
อนุกรมวิธานในสกุลส้มนี้มีความซับซ้อน และ ไม่ทราบจำนวนชนิดที่แน่นอนในธรรมชาติ หลายชนิดที่รู้จักเป็นพันธุ์ผสม พืชในสกุลส้มที่นำมาปลูกกันอาจได้มาจาก 4 ชนิดที่เป็นชนิดดั้งเดิม  พันธุ์ผสมหลายชนิดที่พบมากในธรรมชาติ และที่นำมาปลูกกัน รวมถึงชนิดที่มีความสำคัญทางการค้า เช่น ส้มเช้ง ส้มเกรพฟรุท เลมอน มะนาว และ ส้มเขียวหวาน จากงานวิจัยเร็ว ๆ นี้ได้แสดงว่าพืชในสกุลที่ใกล้เคียง เช่น สกุลส้มคัมควอท  สกุลส้มสามใบ และสกุลพื้นเมืองของออสเตรเลีย Microcitrus และ Eremocitrus ควรถูกจัดรวมอยู่ใน สกุลส้ม ในปัจจุบันนักพฤกษศาสตร์หลายท่านจัดสกุลพื้นเมืองของออสเตรเลีย  Microcitrus และ Eremocitrus อยู่ใน สกุลส้ม.

**การเพาะปลูก**
พืชในสกุลส้มเกิด พันธุ์ลูกผสม ได้ง่ายมาก (เช่น เมล็ดที่โตจาก มะนาวตาฮิติ สามารถให้ผลที่ใกล้เคียงส้มเกรฟฟรุตได้) พืชในสกุลส้มที่ปลูกเป็นการค้าทั้งหมดใช้กิ่งตอน ของ สายพันธุ์ที่ต้องการ มาปลูกบนต้นตอที่ต้านทานโรค และทนทาน 
สีของผลไม้สกุลส้มจะมีสีสดเฉพาะในเขตภูมิอากาศที่หนาวเย็น ส่วนในเขตภูมิอากาศร้อน ผลของต้นไม้สกุลส้มจะยังมีสีเขียวอยู่แม้ว่าจะโตเต็มที่ จึงมักถูกเรียกว่า "ส้มสีเขียว"  ต้นมะนาวเป็นตัวอย่างหนึ่งซึ่งมีไวต่อสภาพอากาศเย็นมากดังนั้นจึงไม่เคยถูกทิ้งในสภาพอากาศที่เย็นเหมาะสมพอจะสร้างสีสดได้ ถ้าผลมะนาวถูกทิ้งไว้ที่ต้นให้อยู่ข้ามฤดูหนาว ผลจะเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ไม้ในสกุลส้มหลายชนิดจะถูกเก็บตั้งแต่ยังมีสีเขียวและไปสุกขณะที่ขนส่งไปยังร้านค้า 
ผลไม้ในสกุลส้มหลายชนิดที่ถูกฝานเป็นแว่น
ต้นไม้ในสกุลส้มปกติจะไม่ทนทานต่อความเย็นกว่าจุดเยือกแข็ง  ส้มบางพันธ์ในชนิด Citrus reticulata มีแนวโน้มเป็นชนิดทั่วไปที่ทนทานต่อความเย็นที่ตำกว่าจุดเยือแข็งได้มากที่และสามารถอยู่รอดได้ระยะเวลาสั้น ๆ ในอุณหภูมิ  −10 องศาเซลเซียส แต่ในความเป็นจริงอุณภูมิที่เหมาะสมต่อการเพาะปลูกต้องไม่ตำกว่า −2 องศาเซลเซียส  พันธุ์ผสมบางชนิดทนทานต่ออุณหภูมิที่ตำกว่าจุดเยือกแข็งแต่ไม่สามารถให้ผลที่มีคุณภาพดีได้ ส่วนพืชที่ใกล้เคียงคือ ส้มสามใบ (Poncirus trifoliata) สามารถอยู่รอดได้ในอุณหภูมิที่ตำกว่า−20 องศาเซลเซียส ผลมีรสชาติฝาดและไม่สามารถกินผลสดได้ ต้องนำไปประกอบอาหาร
ต้นไม้ในสกุลส้มเจริญเติบโตดีที่สุดในที่มีแสงแดดแรง มีความชื้นพร้อมกับดินอุดมสมบูรณ์ และปริมาณน้ำฝนหรือการชลประทานที่เพียงพอ 

**รายชื่อของผลไม้ในสกุลส้ม**
ไฟล์:Citrus paradisi (Grapefruit, pink) white bg.jpg|thumb|right|เกรปฟรูต
ไฟล์:Cedri BMK.jpg|thumb|right|ซิตรอน วางขายในเยอรมัน
ไฟล์:Sweetie (Citrus).jpg|thumb|right|สวิทตี้ หรือ โอโรบลังโก้
ไฟล์:Clementinepeeled.jpg|thumb|right|คลีเมนไทน์ มีเปลือกบางกว่าส้มอื่น ๆ
ไฟล์:Citrus_unshiu-unshu_mikan-2.jpg|thumb|right|มิคาน, หรือรู้จักกันในชื่อซาสึมา
ไฟล์:Ambersweet oranges.jpg|thumb|right|ส้มหวาน ถูกใช้ในอาหารหลาย ๆ อย่าง
ไฟล์:Citrus hystrix dsc07772.jpg|thumb|right|กอง มะกรูด
ไฟล์:Lemon-edit1.jpg|right|thumb|เลมอน, เต็มใบ และผ่าครึ่ง
สกุลส้ม เชื่อว่ามีต้นกำเนิดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ก่อนที่มนุษย์จะนำมาทำเกษตรกรรม, มีจำนวนชนิดเพียงเล็กน้อย:- พาเพดา
** Citrus aurantifolia - มะนาว, จากอินเดีย
** Citrus halimii, จาก ไทยและมลายา
** Citrus maxima - ส้มโอ, จากกลุ่มเกาะมลายู
** Citrus medica - มะงั่ว, จากอินเดีย
** Citrus reticulata - ส้มแมนดาริน, จากจีน- มะนาวออสเตรเลีย
** Citrus australasica - มะนาวนิ้ว - บางครั้งถูกแยกไปอยู่ในสกุล Microcitrus
** Citrus australis - มะนาวออสเตรเลียกลม - บางครั้งถูกแยกไปอยู่ในสกุล  Microcitrus
** Citrus glauca - มะนาวทะเลทราย - บางครั้งถูกแยกไปอยู่ในสกุล Eremocitrus
ส้มคัมควอท อยู่ในสกุล สกุลส้มคัมควอท

**พันธุ์ลูกผสมและพันธุ์ต่าง ๆ**
เรียงตามพันธุ์รุ่นพ่อแม่ พันธุ์ลูกผสมและพันธุ์ต่าง ๆ แต่ละพันธุ์ผสมมาจาก (อย่างน้อย) รุ่นพ่อแม่ 2 ชนิด, จึงมีรายชื่อซ้ำได้- Citrus maximaเป็นฐาน
** อะมานาสึ, นาสึมิคาน; Citrus × natsudaidai (C. maxima × ไม่ทราบ)
** ไลม์ควอท
** เกรพฟรุท, Citrus × paradisi (C. maxima × C. × sinensis)
** เลมอนจักรพรรดิ (Imperial lemon) (C. × limon × C. × paradisi)
** มินเนโอลา แทงเจโล (C. reticulata × C. × paradisi)
** ออเรนเจโล, ชิรอนจา (C. × paradisi × C. × sinensis)
** โอโรบลังโก้, สวีทตี้ (C. maxima × C. × paradisi)
** ส้มหวาน - Citrus × sinensis (อาจจะ C. maxima × C. × reticulata)
** แทงเจโล - Citrus × tangelo (C. reticulata × C. maxima or C. × paradisi)
** แทงกอร์ - Citrus × nobilis (C. reticulata × C. × sinensis)
** อุกลิ (C. reticulata × C. maxima หรือ C. × paradisi)
** วิลกิ่ง (C. × nobilis × C. × deliciosa)- Citrus medica เป็นฐาน
** ส้มโอมือ - Citrus medica var. sarcodactylus
** อีทรอก
** เฟอร์นานดินา - Citrus × limonimedica (อาจจะ C. medica × C. × limon)
** พอนเดอโรซา เลมอน (อาจจะ C. medica × C. × limon)- Citrus reticulata' 'เป็นฐาน
** ส้มเบอร์กามอท, ส้มเซวิล - Citrus × aurantium ssp. bergamia หรือ Citrus × bergamia
** ส้มซ่า - Citrus × aurantium
** ส้มสีทับทิม - Citrus × sinensis พันธุ์
** คามซาห์น (C. reticulata × C. × sinensis)
** ชินอทโต้ - Citrus × aurantium var. myrtifolia หรือ Citrus × myrtifolia
** ฉุงกยุน
** คลีเมนไทน์ - Citrus × clementina
** ส้มแมนดารินคลีโอพลัทตรา - Citrus × reshni
** เดโคพอน - Citrus reticulata cv. 'Siranui' (Kiyomi × Ponkan)
** ไดได - Citrus × aurantium var. daidai หรือ Citrus × daidai
** เกรปฟรูต, Citrus × paradisi (C. maxima × C. × sinensis)
** เฮอร์มานดินา
** เลมอนจักรพรรดิ (C. × limon × C. × paradisi)
** คินโนว์
** เลมอนเมเยอร์, เลมอนภูเขา - Citrus × meyeri (C. × limon × C. × paradisi หรือ C. × sinensis)
** ส้มแมนดารินไมเคิล
** มิคาน, ซาสึมา - Citrus × unshiu
** มินเนโอลา แทงเจโล (C. reticulata × C. × paradisi)
** ส้มแมนดารินโนวา
** โอเรนเจโล, ชิรอนจา (C. × paradisi × C. × sinensis)
** โอโรบลังโก้, สวีทตี้ (C. maxima × C. × paradisi)
** พงคาน
** รังเพอร์, เลมานเดอริน, มะนาวแมนดาริน - Citrus × limonia (C. reticulata × C. × limon)
** ส้มหวาน - Citrus × sinensis (อาจจะ C. maxima × C. × reticulata)
** แทงเจโล - Citrus × tangelo (C. reticulata × C. maxima หรือ C. × paradisi)
** ส้มเขียวหวาน
** แทงกอร์ - Citrus × nobilis (C. reticulata × C. × sinensis)
** อุกลิ (C. reticulata × C. maxima หรือ C. × paradisi)
** วิลกิ่ง (C. × nobilis × C. × deliciosa)
** วิลโลลีฟ - Citrus × deliciosa
** ส้มยูสุ - Citrus × junos (C. reticulata × C. × ichangensis)- ที่มาไม่แน่นอน
** อลีโมว์, โคโล - Citrus × macrophylla
** ดเจอร์รุค ลิมัวร์ - Citrus × amblycarpa
** กาจานิมมา, มะนาวควาย - Citrus × pennivesiculata
** เลมอนอิฉาง, อิฉางพาเพดา - Citrus × ichangensis
** เลมอนจักรพรรดิ (C. × limon × C. × paradisi)
** อิโยคาน, อนาโดมิคาน
** คาโบสุ - Citrus × sphaerocarpa
** มะกรูด,  - Citrus × hystrix
** ขลาสี พาเพดา - Citrus × latipes
** เลมอน - Citrus × limon
** ลิเมตตา, เลมอนหวาน, มะนาวหวาน, โมซามบิ - Citrus × limetta
** มะนาวโอมานิ
** มะนาวหวานปาเลสไตน์ - Citrus × limettioides
** มะนาวเปอร์เซีย, มะนาวตาฮิติ - Citrus × latifolia
** มะนาวขรุขระ - Citrus × jambhiri
** เชกวาชา, มะนาวฮิรามิ, ส้มเขียวหวานไต้หวัน - Citrus × depressa
** สุดาชิ - Citrus × sudachi
** ซันไค, ซึนคาท - Citrus × sunki
** ส้มทาจิบานะ
** เลมอนวอลคาเมียร์ - Citrus × volkameriana
สำหรับพันธุ์ลูกผสมด้วย ส้มจี๊ด (ส้มกิมจ๊อ) , ดูที่ × Citrofortunella. สำหรับพันธุ์ลูกผสมด้วย ส้มสามใบ, ดูที่ citrange.

**ดูเพิ่ม**
 Japanese citrus

**เชิงอรรถ**

**อ้างอิง**
 Andrews, A.C. (1961) : Acclimatization of citrus fruits in the Mediterranean region. Agricultural History 35 (1) : 35-46.- Calabrese, Francesco (2002) : Origin and history. In: Dugo, Giovanni & Di Giacomo, Angelo (eds.) (2002) : Citrus. Taylor & Francis. ISBN 0-415-28491-0- de Araújo, E. Freitas; de Queiroz, L. Paganucci & Machado, M.A. (2003) : What is Citrus? Taxonomic implications from a study of cp-DNA evolution in the tribe Citreae (Rutaceae subfamily Aurantioideae). Organisms Diversity & Evolution 3 (1) : 55-62. 10.1078/1439-6092-00058 (HTML abstract)- Ellis, R.H.; Hong, T.D. & Roberts, E.H. (1985) : Chapter 64. Rutaceae. In: Handbook of Seed Technology for Genebanks (Volume II: Compendium of Specific Germination Information and Test Recommendations). International Board for Plant Genetic Resources, Rome, Italy.  HTML fulltext date=2007-12-12 - Frison, E.A. & Taher, M.M. (eds.) (1991) : FAO/IBPGR Technical Guidelines for the Safe Movement of Citrus Germplasm. FAO, IOCV, IPGRI.  PDF fulltext- International Plant Genetic Resources Institute (IPGRI) (1999) : Descriptors for Citrus (Citrus spp.).  PDF fulltext- Janick, Jules (2005) : Purdue University Tropical Horticulture Lecture 32:  Citrus date=2005-06-24 - Luro, F.; Laigret, F.; Bové, J.M. & Ollitrault, P. (1995) : RFLP analysis of cytoplasmic and nuclear genomes used for citrus taxonomy. In: Mandarines - développements scientifiques récents, résumés oraux et posters: 12-13. CIRAD-FLHOR, San Nicolao, France.  HTML abstract date=2008-05-11 - Molina, A.B.; Roa, V.N.; Bay-Petersen, J.; Carpio, A.T. & Joven, J.E.A. (eds.) (2000) : Citrus, Proceedings of a regional workshop on disease management of banana and citrus through the use of disease-free planting materials held in Davao City, Philippines, 14-16 October 1998. INIBAP.  PDF fulltext date=2008-02-16 - Nicolosi, E.; Deng, Z.N.; Gentile, A.; La Malfa, S.; Continella, G. & Tribulato, E. (2000) : Citrus phylogeny and genetic origin of important species as investigated by molecular markers. Theoretical and Applied Genetics 100 (8) : 1155-1166. 10.1007/s001220051419 (HTML abstract)- Sackman. Douglas Cazaux (2005) : Orange Empire: California and the Fruits of Eden.- University of California Division of Agricultural Sciences (UC-DAS) (1967-1989) : The Citrus Industry.  HTML fulltext of Vol. 1, 2, & Vol. 5, Chapter 5 date=2004-06-04 

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  Culture & Care for the genus Citrus date=2008-05-11  on CultureSheet.org-  Citrus Research and Education Center date=2010-01-13  of IFAS (largest citrus research center in world)-  Citrus Variety Collection by the University of California date=2003-03-25  -  Citrus date=2010-05-28  (Mark Rieger, Professor of Horticulture, University of Georgia)-  Sorting Citrus names-  Fundecitrus - Fund for Citrus Plant Protection date=2006-06-15  is an organization of citrus Brazilian producers and processors.-  Home Citrus Growers-  Buy Citrus Trees Online

หมวดหมู่:วงศ์ส้ม
หมวดหมู่:พืชแบ่งตามสกุล