หม่อมราชนิกุล

หม่อมราชนิกุล หรือ หม่อมราชนิกูล เป็นยศพิเศษที่พระราชทานให้แก่หม่อมราชวงศ์ชายที่ปฏิบัติความดีความชอบในราชการแผ่นดิน ถ้าเทียบกับพระยศเจ้านายถือว่ามีอิสริยยศต่ำกว่าพระองค์เจ้าตั้ง แต่สูงกว่าหม่อมเจ้า4288 ถ้าเทียบกับบรรดาศักดิ์ฝ่ายขุนนาง ถือว่าศักดิ์สูงกว่าพระ แต่ต่ำกว่าพระยา1,298 สมัยกรุงศรีอยุธยาเรียกว่า เจ้าราชนิกุล ถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ใช้คำว่า หม่อม แทนคำว่า เจ้า ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ปรากฏใช้คำว่า หม่อมราชสกุล17669–70 หม่อมราชนิกุลท่านสุดท้ายในกรุงรัตนโกสินทร์ คือ พลตรี หม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ (หม่อมราชวงศ์เฉลิมลาภ ทวีวงศ์)42
อย่างไรก็ตาม หม่อมราชนิกูลนั้นไม่นับว่าเป็นเจ้านายในพระราชวงศ์จึงไม่ต้องใช้คำราชาศัพท์ และบุตร-ธิดาของหม่อมราชนิกูลก็ยังคงเป็นหม่อมหลวงเช่นเดิม ตั้งแต่อดีตหม่อมราชนิกูลมีจำนวนทั้งสิ้น 37 ท่าน โดยในปัจจุบันไม่มีผู้ดำรงยศนี้แล้ว
หม่อมราโชทัย (หม่อมราชวงศ์กระต่าย อิศรางกูร)

**เจ้าราชนิกูลสมัยอยุธยา**
เจ้าราชนิกูล หมายถึง พระญาติฝ่ายพระมหากษัตริย์แต่ไม่ได้สถาปนาขึ้นเป็นเจ้านาย185 เข้าใจว่าเดิมมียศเสมอหม่อมเจ้าตั้ง6 ซึ่งรวมทั้งหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ ที่สืบสายราชสกุลห่างไกลมาหลายชั้น ตลอดจนพระองค์เจ้าหรือหม่อมเจ้าที่ห่างออกไป ทำเนียบศักดินาสมัยอยุธยาเรียกว่า เจ้า เป็นเชื้อพระวงศ์ถือศักดินาระหว่าง 800–1,000 ส่วนใหญ่มีหน้าที่เป็นราชองครักษ์ฝ่ายคชศักดิ์ (ขี่ช้าง) และอัศวราช (ขี่ม้า) รักษาพระองค์อย่างใกล้ชิด122–123
 ทำเนียบศักดินาเจ้าราชนิกูลตามพระไอยการ 20 ตำแหน่ง122–123
หน้าที่ขี่ช้างค่ายต้นเชือก ศักดินา 1000 มี 4 ตำแหน่ง
*เจ้าพิเทหราช
*เจ้าอนุรุทเทวา
*เจ้ามหานามราช
*เจ้าราชาไชย
หน้าที่ขี่ช้างค้ำปลายเชือก ศักดินา 800 มี 6 ตำแหน่ง
*เจ้าราชสีหยศ
*เจ้าภรตราชา
*เจ้าพงศ์ศีหบาท
*เจ้าชาติเดชะ
*เจ้ารามราฆพ 
*เจ้าทศเทพ
หน้าที่ขี่ช้างถือศักดิ์ ศักดินา 800 มี 4 ตำแหน่ง
*เจ้านเรนทราชา
*เจ้านราธิราช
*เจ้าเทพราช
*เจ้าเทวาธิราช
หน้าที่โขลงกระบือ (ขนส่งและการเกษตร) ศักดินา 800 มี 4 ตำแหน่ง
*เจ้าราชาอุทัย
*เจ้าไพชนะเทพ
*เจ้ารามลักษณ์
*เจ้าอัคราช
ตำแหน่งรองชั้นเดียวกัน ศักดินา 800 มี 2 ตำแหน่ง
*เจ้าสุรินทร์
*เจ้าอินทราช

**รายนามเจ้าราชนิกูล**

**สมัยกรุงศรีอยุธยา**
; รัชกาลพระเจ้าปราสาททอง
# พระศรีสุธรรมราชา147 
; รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
# พระปีย์188
; รัชกาลสมเด็จพระเพทราชา
เจ้าราชนิกูลรัชกาลสมเด็จพระเพทราชาเพิ่มคำว่า พระ กลายเป็น เจ้าพระ เช่น126
# เจ้าพระพิไชยสุรินทร์ (ต่อมาสถาปนาเป็น กรมหมื่นอินทรภักดี)
# เจ้าพระอินทรอภัย
# เจ้าพระบำเรอภูธร
; รัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
# พระพิเรนทรเทพ
# พระเทพวรชุน
# พระอไภยสุรินทร์
# พระอินทรอไภย

**สมัยกรุงธนบุรี**
เจ้าราชนิกูลสมัยกรุงธนบุรีใช้คำว่า เจ้า เช่น66
# เจ้านราสุริวงษ์
# เจ้ารามลักษณ์
# เจ้าประทุมไพรจิตร
# เจ้าอนิรุทธ์เทวา (หม่อมประยงค์)2
# เจ้าเสง (ยังไม่ได้พระราชทานพระนาม)
# เจ้าบุญจัน (ยังไม่ได้พระราชทานพระนาม)

**สมัยรัตนโกสินทร์**

**รัชกาลที่ 1–3**
เจ้าราชนิกูลสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นใช้คำว่า พระ เช่น20
# พระพงษ์นรินทร์ (เจ้าทัศพงษ์) โอรสของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีกับคุณปรางพระสนม5–6
# พระอินทรอภัย (เจ้าทัศภัย) โอรสของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีกับคุณปรางพระสนม5–6
# พระฦๅราชสุริยวงศ์ (หม่อมด้วง)7
# พระอนุรุทธเทวา (หม่อมฮวบ)7
# พระบำเรอราช (หม่อมเงิน)7
# พระบำเรอภูธร (จีนเรือง) (ต่อมาสถาปนาเป็นกรมขุนสุนทรภูเบศร์)
# พระราชานุวงศ์ (หม่อมทองคำ)123

**รัชกาลที่ 4**
สมัยรัชกาลที่ 4 โปรดให้เปลี่ยนคำว่า พระ เป็น หม่อม แทน20

**= รายนามหม่อมราชนิกุล =**
หม่อมอุดมพงษ์เพ็ญสวัสดิ (หม่อมราชวงศ์ประยูร อิศรศักดิ์)
หม่อมชาติเดชอุดม (หม่อมราชวงศ์สท้าน สนิทวงศ์)
# หม่อมราโชทัย (หม่อมราชวงศ์กระต่าย อิศรางกูร)
# หม่อมราโชทัย (หม่อมราชวงศ์เนตร อิศรางกูร)
# หม่อมราโชทัย (หม่อมราชวงศ์โต๊ะ อิศรางกูร)
# หม่อมทศทิศฦๅเดช (หม่อมราชวงศ์ผิว พนมวัน)
# หม่อมนราธิราช (หม่อมราชวงศ์ชิต ศิริวงศ์)
# หม่อมนราธิราช (หม่อมราชวงศ์ใหม่ นพวงศ์)
# หม่อมอนุรุทธเทวา (หม่อมราชวงศ์โนรี ศิริวงศ์)
# หม่อมอนุรุทธเทวา (หม่อมราชวงศ์สายหยุด สนิทวงศ์)
# หม่อมเทวาธิราช (หม่อมราชวงศ์เทวหนึ่ง ศิริวงศ์)
# หม่อมเทวาธิราช (หม่อมราชวงศ์แดง อิศรเสนา)
# หม่อมนเรนทรราชา (หม่อมราชวงศ์มโนรถ ศิริวงศ์)
# หม่อมนเรนทรราชา (หม่อมราชวงศ์รัตน์ เสนีวงศ์)
# หม่อมนเรนทรราชา (หม่อมราชวงศ์สิทธิ์ สุทัศน์)
# หม่อมไพชยนต์เทพ (หม่อมราชวงศ์พิณ สนิทวงศ์)
# หม่อมดำรงรามฤทธิ์ (หม่อมราชวงศ์ฉาย พนมวัน)
# หม่อมดำรงรามฤทธิ์ (หม่อมราชวงศ์เชื้อ พนมวัน)
# หม่อมอนุวงศ์วรพัฒน์ (หม่อมราชวงศ์สำเริง อิศรศักดิ์)
# หม่อมสีหพงษ์เพ็ญภาค (หม่อมราชวงศ์ตั้ว ชุมสาย)
#หม่อมอนุยันต์ศิริวงศ์ (หม่อมราชวงศ์เพิก  ดารากร)
# หม่อมอนุยันต์ศิริวงศ์ (หม่อมราชวงศ์ยัน  พนมวัน)
# หม่อมศิริพงศ์อนุพันธ์ (หม่อมราชวงศ์ฉิม ดารากร)
# หม่อมอนุวัตรวรพงศ์ (หม่อมราชวงศ์จิตร สุทัศน์)
# หม่อมอนุวัตรวรพงศ์ (หม่อมราชวงศ์จำนง  นพวงศ์)
# หม่อมอนุวัตรวรพงศ์ (หม่อมราชวงศ์สิงหนัท ปราโมช)
# หม่อมอมรวงษ์วิจิตร์ (หม่อมราชวงศ์ปฐม)
# หม่อมอุดมพงษ์เพ็ญสวัสดิ (หม่อมราชวงศ์ประยูร อิศรศักดิ์)
# หม่อมนิวัทธอิศรวงศ์ (หม่อมราชวงศ์พยอม อิศรศักดิ์)
# หม่อมภารตราชา (หม่อมราชวงศ์โต  มนตรีกุล)
#หม่อมชาติเดชอุดม (หม่อมราชวงศ์สท้าน สนิทวงศ์)
# หม่อมชาติเดชอุดม (หม่อมราชวงศ์สิงหนัท ปราโมช)
# หม่อมทวีวัฒนศักดิ์ (หม่อมราชวงศ์ทวี สนิทวงศ์)
# หม่อมสนิทวงศ์เสนี (หม่อมราชวงศ์ตัน สนิทวงศ์)
# หม่อมสุบรรณเสนี (หม่อมราชวงศ์จรูญรัตน์ สุบรรณ)
# หม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ (หม่อมราชวงศ์เฉลิมลาภ ทวีวงศ์)
# หม่อมเกษมศรีศุภวงศ์ (หม่อมราชวงศ์ขจิต เกษมศรี)
# หม่อมศิริวงศ์วรวัฒน์ (หม่อมราชวงศ์ฉายฉาน ศิริวงศ์)
# หม่อมกฤดากรราชเสนา (หม่อมราชวงศ์เทียมพันธุ์ กฤดากร)

**หมายเหตุ**

**อ้างอิง**
 เชิงอรรถ
 บรรณานุกรม- จุลลดา ภักดีภูมินทร์,  "หม่อมราชนิกุล"fix-attempted=yes , นิตยสารสกุลไทย, ฉบับที่ 2409, ปีที่ 47, ประจำวันอังคารที่ 19 ธันวาคม 2543