อำเภอฉวาง

ฉวาง เป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดนครศรีธรรมราช ได้รับการจัดตั้งขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ตามพระราชบัญญัติลักษณะปกครองท้องที่ ร.ศ. 116 เมื่อวันที่ 10 พฤษภาคม พ.ศ. 2440 เดิมมีพื้นที่ครอบคลุมอำเภอพิปูน อำเภอช้างกลาง และอำเภอถ้ำพรรณราทั้งหมด อีกทั้งยังเป็นภูมิลำเนาเดิมของสมชาย วงศ์สวัสดิ์ นายกรัฐมนตรีไทย คนที่ 26
ไฟล์:1113 อุทยานแห่งชาติเขาหลวง นครศรีธรรมราช8.jpg|thumb|275x275px|อุทยานแห่งชาติเขาหลวง ครอบคลุมในท้องที่ตำบลละอาย อำเภอฉวาง และตำบลดอนตะโก อำเภอท่าศาลา ตำบลกะทูน ตำบลเขาพระ ตำบลพิปูน ตำบลยางค้อม อำเภอพิปูน ตำบลสวนขัน ตำบลช้างกลาง อำเภอช้างกลาง ตำบลท่างิ้ว อำเภอเมืองนครศรีธรรมราช ตำบลพรหมโลก ตำบลบ้านเกาะ ตำบลอินทคีรี ตำบลทอนหงส์ อำเภอพรหมคีรี และตำบลเขาแก้ว ตำบลท่าดี ตำบลกำโลน อำเภอลานสกา ตำบลกรุงชิง ตำบลนบพิตำ ตำบลนาเหรง อำเภอนบพิตำ จังหวัดนครศรีธรรมราช

**ที่ตั้งและอาณาเขต**
อำเภอฉวางมีอาณาเขตติดต่อกับพื้นที่ปกครองข้างเคียง ได้แก่- ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอเวียงสระ (จังหวัดสุราษฎร์ธานี) และอำเภอพิปูน- ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอพิปูนและอำเภอลานสกา- ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอช้างกลาง อำเภอนาบอน และอำเภอทุ่งใหญ่- ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอถ้ำพรรณรา
ไฟล์:ตลาดจันดี.jpg|thumb|275x275px|ย่านเทศบาลตำบลจันดี ยกฐานะมาจากสุขาภิบาลจันดี และยกฐานะเป็นเทศบาลลำดับที่ 2 ของอำเภอฉวาง

**ประวัติ**
คำว่า "ฉวาง" ตามพจนานุกรมมี 2 ความหมาย ความหมายหนึ่งเป็นนามหมายถึง วิธีคิดเลขชั้นสูงของโบราณหนึ่งอย่าง อีกความหมายหนึ่งเป็นกริยาแปลว่า ขวาง โดยแยกตัวอย่างคำในมหาชาติคำหลวงกัณฑ์มัทรีว่า "อันว่าพยัคฆราชอันฉวางมรรคาพระมัทรี" เมืองฉวางเป็นเมืองเก่าขึ้นอยู่กับเมืองนครศรีธรรมราชมาแต่โบราณ ในทำเนียบข้าราชการเมืองนครศรีธรรมราช ครั้งรัชกาลที่ 2 ใช้ร่วมกับคำว่า ฉวาง-ท่าชี-พุดชมโร ฉวางคือ ฉวางปัจจุบัน ท่าชีอยู่ท้องที่อำเภอบ้านนาสาร จังหวัดสุราษฎร์ธานี ส่วนพุดชมโร คือ ทุ่งสง และเจ้าเมืองหรือนายที่มีบรรดาศักดิ์ เป็นหมื่น ได้แก่ หมื่นเพชรธานี ศักดินา 600 ซึ่งถือเป็นเมืองเล็กๆ เมืองหนึ่งของนครศรีธรรมราช
เมื่อมีการปรับปรุงการปกครองของประเทศใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อปี พ.ศ. 2439 เมืองนครศรีธรรมราช ก็ได้สถาปนาเป็นมณฑล มีข้าหลวงเทศาภิบาลเป็นผู้ปกครอง และหลังจากที่ได้ใช้กฎหมายลักษณะปกครองท้องที่ ร.ศ. 116 (พ.ศ. 2441) แล้วก็เริ่มมีการจัดการปกครองในรูปของหมู่บ้าน ตำบล อำเภอ ขึ้น เมืองฉวางก็ได้สถาปนาเป็นอำเภอขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2440 โดยมีหลวงปรามประทุษราษฎร์ (เอียด ณ นคร) เป็นนายอำเภอคนแรก การตั้งที่ว่าการอำเภอฉวาง ได้มีการย้ายที่ตั้งหลายครั้งส่วนมากจะอยู่ตามริมแม่น้ำซึ่งอาศัยเป็นเส้นทางคมนาคมหลัก เช่น คนตั้งอยู่บ้านในไร่ ตำบลนาแว ริมแม่น้ำตาปี เคยตั้งที่วังอ้ายล้อน ริมคลองคุดด้วน เคยตั้งที่ปากคลองลุง และได้ย้ายมาที่ตั้งปัจจุบันเมื่อ ปี พ.ศ. 2458 เหตุผลที่ต้องย้ายที่ว่าการอำเภอหลายครั้งก็เนื่องจากปัญหาถูกน้ำท่วมบ่อย- วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลนาแว แยกออกจากตำบลกะเปียด และตำบลฉวาง ตั้งตำบลนากะชะ แยกออกจากตำบลถ้ำพรรณรา ตั้งตำบลละอาย แยกออกจากตำบลพิปูน ตำบลฉวาง และตำบลช้างกลาง ตั้งตำบลไม้เรียง แยกออกจากตำบลฉวาง
*วันที่ 5 ตุลาคม 2491 โอนพื้นที่หมู่ 1 (ในขณะนั้น) ของตำบลทุ่งสง อำเภอทุ่งสง ไปขึ้นกับตำบลฉวาง อำเภอฉวาง
*วันที่ 30 พฤษภาคม 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลฉวาง ในท้องที่บางส่วนของตำบลฉวาง
*วันที่ 1 มีนาคม 2501 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลฉวาง ในท้องที่ตำบลฉวาง (เฉพาะนอกเขตสุขาภิบาลฉวาง)- วันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2506 ยุบองค์การบริหารส่วนตำบลฉวาง และจัดตั้งสุขาภิบาลจันดี ในท้องที่บางส่วนของหมู่ที่ 9 ตำบลฉวาง- วันที่ 10 กันยายน 2506 จัดตั้งสุขาภิบาลไม้เรียง ในท้องที่บางส่วนของตำบลไม้เรียง- วันที่ 29 สิงหาคม 2515 แยกพื้นที่ตำบลพิปูน และตำบลกะทูน จากอำเภอฉวาง มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอพิปูน และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอฉวาง- วันที่ 19 มิถุนายน 2516 ตั้งตำบลเขาพระ แยกออกจากตำบลกะทูน
*วันที่ 22 พฤษภาคม 2517 จัดตั้งสภาตำบลฉวาง (เฉพาะนอกเขตสุขาภิบาลฉวางและสุขาภิบาลจันดี) สภาตำบลกะเปียด สภาตำบลถ้ำพรรณรา สภาตำบลนากะชะ สภาตำบลไม้เรียง (เฉพาะนอกเขตสุขาภิบาลไม้เรียง) สภาตำบลนาแว สภาตำบลละอาย และสภาตำบลช้างกลาง - วันที่ 30 กรกฎาคม 2517 ตั้งตำบลยางค้อม แยกออกจากตำบลพิปูน- วันที่ 8 กันยายน 2519 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอพิปูน อำเภอฉวาง เป็น อำเภอพิปูน- วันที่ 13 มิถุนายน 2521 ตั้งตำบลห้วยปริก แยกออกจากตำบลกะเปียด- วันที่ 6 กันยายน 2526 ตั้งตำบลหลักช้าง แยกออกจากตำบลช้างกลาง และตั้งตำบลไสหร้า แยกออกจากตำบลฉวาง- วันที่ 30 ตุลาคม 2527 ตั้งตำบลสวนขัน แยกออกจากตำบลละอาย- วันที่ 26 กันยายน 2529 ตั้งตำบลคลองเส แยกออกจากตำบลนากะชะ- วันที่ 13 กุมภาพันธ์ 2533 แยกพื้นที่ตำบลถ้ำพรรณรา และตำบลคลองเส จากอำเภอฉวาง มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอถ้ำพรรณรา และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอฉวาง- วันที่ 16 กันยายน 2533 ตั้งตำบลนาเขลียง แยกออกจากตำบลกะเปียด และตั้งตำบลดุสิต แยกออกจากตำบลถ้ำพรรณรา- วันที่ 4 ธันวาคม 2533 ตั้งตำบลจันดี แยกออกจากตำบลฉวาง ตำบลไสหร้า และตำบลสวนขัน
*วันที่ 3 มีนาคม 2538 ยกฐานะจากสภาตำบลช้างกลาง และสภาตำบลไสหร้า เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลช้างกลาง และองค์การบริหารส่วนตำบลไสหร้า ตามลำดับ- วันที่ 8 สิงหาคม 2538 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอถ้ำพรรณรา อำเภอฉวาง เป็น อำเภอถ้ำพรรณรา
*วันที่ 30 มกราคม 2539 ยกฐานะจากสภาตำบลห้วยปริก สภาตำบลละอาย สภาตำบลหลักช้าง สภาตำบลนาแว และสภาตำบลไม้เรียง เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลห้วยปริก องค์การบริหารส่วนตำบลละอาย องค์การบริหารส่วนตำบลหลักช้าง องค์การบริหารส่วนตำบลนาแว และองค์การบริหารส่วนตำบลไม้เรียง ตามลำดับ- วันที่ 26 มิถุนายน 2539 แยกพื้นที่ตำบลช้างกลาง ตำบลหลักช้าง และตำบลสวนขัน จากอำเภอฉวาง มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอช้างกลาง และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอฉวาง
*วันที่ 25 ธันวาคม 2539 ยกฐานะจากสภาตำบลกะเปียด สภาตำบลฉวาง สภาตำบลนาเขลียง สภาตำบลนากะชะ สภาตำบลจันดี และสภาตำบลสวนขัน เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลกะเปียด องค์การบริหารส่วนตำบลฉวาง องค์การบริหารส่วนตำบลนาเขลียง องค์การบริหารส่วนตำบลนากะชะ องค์การบริหารส่วนตำบลจันดี และองค์การบริหารส่วนตำบลสวนขัน ตามลำดับ- วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลฉวาง สุขาภิบาลจันดี และสุขาภิบาลไม้เรียง เป็นเทศบาลตำบลฉวาง เทศบาลตำบลจันดี และเทศบาลตำบลไม้เรียง ตามลำดับ ด้วยผลของกฎหมาย
*วันที่ 24 มิถุนายน 2548 ยุบองค์การบริหารส่วนตำบลจันดี รวมกับเทศบาลตำบลจันดี- วันที่ 8 กันยายน 2550 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอช้างกลาง อำเภอฉวาง เป็น อำเภอช้างกลาง
*วันที่ 22 พฤษภาคม 2556 เปลี่ยนแปลงชื่อองค์การบริหารส่วนตำบลฉวาง อำเภอฉวาง จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลปากน้ำฉวาง และจัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลปากน้ำฉวาง ขึ้นเป็น เทศบาลตำบลปากน้ำฉวาง

**การแบ่งเขตการปกครอง**

**การปกครองส่วนภูมิภาค**
อำเภอฉวางแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 10 ตำบล 84 หมู่บ้าน ได้แก่
หมายเลขที่หายไปปัจจุบันคือตำบลในอำเภอถ้ำพรรณราและอำเภอช้างกลาง

**การปกครองส่วนท้องถิ่น**
ท้องที่อำเภอฉวางประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 12 แห่ง ได้แก่
*เทศบาลตำบลฉวาง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลฉวาง เฉพาะหมู่ที่ 1–2
*เทศบาลตำบลจันดี ครอบคลุมพื้นที่ตำบลจันดีทั้งตำบล (เขตสุขาภิบาลจันดีเดิม)- เทศบาลตำบลไม้เรียง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไม้เรียง เฉพาะหมู่ที่ 3, 8 - เทศบาลตำบลปากน้ำฉวาง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลฉวาง เฉพาะหมู่ที่ 3–9- องค์การบริหารส่วนตำบลละอาย ครอบคลุมพื้นที่ตำบลละอายทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลนาแว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาแวทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลไม้เรียง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไม้เรียง เฉพาะหมู่ที่ 1–2, 4–7, 9–10 - องค์การบริหารส่วนตำบลกะเปียด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกะเปียดทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลนากะชะ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนากะชะทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลห้วยปริก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลห้วยปริกทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลไสหร้า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไสหร้าทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลนาเขลียง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาเขลียงทั้งตำบล
ไฟล์:สถานีรถไฟ.jpg|thumb|275x275px|สถานีรถไฟคลองจันดี เป็นสถานีเล็กบนเส้นทางสายใต้ หลักกิโลเมตรที่ 727.95 เป็นจุดลงรถสำหรับผู้โดยสารที่ต้องการไปต่อได้หลายจุด เช่น อำเภอลานสกา อำเภอพิปูน อำเภอช้างกลาง อำเภอทุ่งใหญ่ และอำเภอเมืองนครศรีธรรมราช เนื่องจากมีคิวรถสองแถวเข้าสู่อำเภอเมืองนครศรีธรรมราช ซึ่งจะประหยัดเวลากว่าการนั่งรถไฟไปลงที่สถานีนครศรีธรรมราช นอกจากนั้นถ้าผู้โดยสารลงที่สถานีนี้ ยังสามารถไปที่ท่องเที่ยวสำคัญๆ ได้อีกหลายที่ อาทิเช่น ตลาดน้ำจันดี หรือวัดธาตุน้อยซึ่งอยู่ห่างจากสถานีคลองจันดีไปทางทิศใต้ประมาณ 1 กิโลเมตร 

**การคมนาคม**
 ทางรถไฟ: srt inline=square โดยผ่านสถานีรถไฟและที่หยุดรถไฟในเขตอำเภอดังต่อไปนี้
** สถานีรถไฟห้วยปริก ตั้งอยู่ที่ตำบลห้วยปริก เป็นสถานีรถไฟชั้น 3 ตั้งอยู่บริเวณหลักกม.ที่ 704.61 (จากสถานีรถไฟธนบุรี) ใช้อาณัติสัญญาณรถไฟแบบสัญญาณหางปลา (Semaphore Signals) ไม่มีสัญญาณเตือนและเสาออก ใช้ห่วงทางสะดวก และใช้ระบบบังคับประแจแบบประแจกลเดี่ยว ตัวย่อสถานี คือ หป.
** สถานีรถไฟกระเบียด ตั้งอยู่ที่ตำบลกะเปียด เป็นสถานีรถไฟชั้น 3 ตั้งอยู่บริเวณหลักกม.ที่ 709.87 (จากสถานีรถไฟธนบุรี) ใช้อาณัติสัญญาณรถไฟแบบสัญญาณหางปลา (Semaphore Signals) ไม่มีสัญญาณเตือนและเสาออก ใช้ห่วงทางสะดวก และใช้ระบบบังคับประแจแบบประแจกลเดี่ยว ตัวย่อสถานี คือ เบ.
** สถานีรถไฟทานพอ ตั้งอยู่ที่ตำบลไม้เรียง เป็นสถานีรถไฟชั้น 2 ตั้งอยู่บริเวณหลักกม.ที่ 716.66 (จากสถานีรถไฟธนบุรี) ใช้อาณัติสัญญาณรถไฟแบบสัญญาณหางปลา (Semaphore Signals) ไม่มีสัญญาณเตือนและเสาออก ใช้ห่วงทางสะดวก และใช้ระบบบังคับประแจแบบประแจกลเดี่ยว ตัวย่อสถานี คือ ทา.
** สถานีรถไฟฉวาง ตั้งอยู่ที่ตำบลฉวาง เป็นสถานีรถไฟชั้น 2 ตั้งอยู่บริเวณหลักกิโลเมตรที่ 722.41 (จากสถานีรถไฟธนบุรี) ใช้อาณัติสัญญาณรถไฟแบบสัญญาณหางปลา (Semaphore Signals) ซึ่งมีเสาครบถ้วน แลใช้ระบบบังคับประแจแบบประแจกลเดี่ยว ตัวย่อสถานี คือ ฉว.
** สถานีรถไฟคลองจันดี ตั้งอยู่ที่ตำบลจันดี  เป็นสถานีรถไฟชั้น 1 ตั้งอยู่บริเวณหลักกิโลเมตรที่ 727.95 (จากสถานีรถไฟธนบุรี) ใช้อาณัติสัญญาณรถไฟแบบสัญญาณหางปลา (Semaphore Signals) ไม่มีสัญญาณเตือนและเสาออก ใช้ห่วงทางสะดวก และใช้ระบบบังคับประแจแบบสายลวด ตัวย่อสถานี คือ จด.

**การสาธารณสุข**
 โรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราช ฉวาง- ศูนย์บริการสาธารณสุขเทศบาลตำบลจันดี- สถานีอนามัยประจำตำบลต่าง ๆ

**อ้างอิง**

ฉวาง