สกุลรองเท้านารี

สกุลรองเท้านารี (Paphiopedilum) เป็นพันธุ์ไม้ประเภทกล้วยไม้ ตั้งขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2429 โดยนักพฤกษศาสตร์ชาวเยอรมัน มาจากรากศัพท์ภาษากรีกคือ Paphia หมายถึงเทพธิดาแห่งความรักและความงาม และ pedilon หมายถึงรองเท้าของผู้หญิง ซึ่งหมายถึงลักษณะกลีบดอกที่เป็นถุงลึกคล้ายรองเท้า พบทั่วไปในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

**ชื่อเรียกอื่นๆ**
กล้วยไม้รองเท้านารีมีชื่อเรียกอื่นๆ อีกหลายชื่อ เช่น รองเท้านาง รองเท้าแตะนารี หรือ บุหงากะสุต ในภาษามาเลเซีย อันหมายถึงรองเท้าของสตรี เนื่องจากกลีบดอก หรือที่เรียกว่า “กระเป๋า” 

**แหล่งกำเนิด**
กล้วยไม้รองเท้านารี มีแหล่งกำเนิดอยู่ในเขตอบอุ่น และเขตร้อนแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ตั้งแต่อินเดีย ฟิลิปปินส์ พม่า มาเลเซีย และในประเทศไทยซึ่งพบกล้วยไม้รองเท้านารีขึ้นอยู่ในป่าทั่วๆ ไป 

**ลักษณะเด่น**
มีรูปร่างคล้ายกับรองเท้าของสตรีและรองเท้าไม้ของชาวเนเธอแลนด์ กระเป๋าของรองเท้านารีมีรูปร่างลักษณะและสีสันแตกต่างกันไปตามชนิดพันธุ์ 

**ลักษณะทั่วไป**
บางชนิดเกาะอาศัยอยู่ตามต้นไม้ แต่ส่วนใหญ่แล้วจะเป็นพวกที่ขึ้นอยู่ตามพื้นดินหรือซอกหินที่มีต้นไม้ใบหญ้าเน่าตายทับถมกัน เจริญงอกงามในที่โปร่ง ไม่ชอบที่รกทึบ แสงแดดส่องถึง  รองเท้านารี เป็นกล้วยไม้ประเภทแตกกอเช่นเดียวกับ หวาย "คัทลียา" และ"ซิมบิเดียม" ต้นที่แท้จริงเรียกว่า "ไรโซม" (เหง้า) 
ต้นหนึ่งหรือกอหนึ่งจะประกอบด้วยต้นย่อยหลายต้น รากออกเป็นกระจุกที่โคนต้นและมักจะทอดไปทางด้านราบมากกว่าหยั่งลึกลงไป หน่อใหม่จะแตกจากตาที่โคนต้นเก่า มีลำต้นสั้นมาก แต่ไม่มีลำลูกกล้วย ใบมีขนาดรูปร่างต่างกันไป บางชนิดมีใบยาว บางชนิดใบตั้งชูขึ้น บางชนิดใบทอดขนานกับพื้น บางชนิดใบมีลาย บางชนิดใบไม่มีลายแต่เป็นสีเดียวเรียบๆ 
การออกดอกจะออกที่ยอด มีทั้งชนิดออกดอกเป็นดอกเดี่ยว และออกดอกเป็นช่อ กลีบดอกชั้นนอกกลีบบนมีขนาดใหญ่สะดุดตา ส่วนกลีบชั้นนอกคู่ล่างจะเชื่อมติดกันและมีขนาดเล็กลงจนส่วนปากบังมิดหรือเกือบมิด กลีบคู่ในซึ่งมีลักษณะเหมือนกันกางออกไปทั้ง 2 ข้างซ้ายขวาของดอก ส่วนกลีบในกลีบที่ 3 จะเปลี่ยนเป็น “กระเปาะ” คล้ายรูปรองเท้า
กระเปาะนี้มีหน้าที่รับน้ำฝนตกลงไปเพื่อชะล้างเกสรตัวผู้ไปตัดกับแผ่นเกสรตัวเมีย กล้วยไม้สกุลนี้จะมีทั้งเกสรตัวผู้และเกสรตัวเมียอยู่ในดอกเดียวกัน แต่จะมีเส้าเกสรแตกต่างจากกล้วยไม้ทั่วๆ ไป คือ ที่ปลายสุดของเส้าเกสร แทนที่จะเป็นอับเรณูกลับเป็นแผ่นบางๆ ซึ่งทางพฤกษาศาสตร์ถือเป็นเกสรที่เปลี่ยนรูปร่างไปใช้การไม่ได้ เรียกส่วนนี้ว่า “สตามิโนด” สำหรับเกสรตัวผู้ที่ใช้การได้มีอยู่ 2 ชุด โดยจะอยู่ถัดต่ำลงมาทั้ง 2 ข้างของเสาเกสรข้างละ 1 ชุด 
ในแต่ละชุดจะมีอับเรณูลักษณะเป็นก้อนแข็งอยู่ 2 อัน ถัดต่ำลงมาจากส่วนนี้อีกจะเป็นยอดเกสรตัวเมียซึ่งเป็นแอ่งลึกลงไปยึดติดกับเส้าเกสร (ปกติส่วนนี้จะถูกหูกระเป๋าโอบหุ้มเอาไว้จนมิด) ภายในมีน้ำเมือกเหนียวสำหรับยืดเกสรตัวผู้ที่ตกลงไปในแอ่ง รังไข่อยู่ตรงส่วนของก้านดอก ภายในรังไข่ยังไม่มีการพัฒนาเป็นไข่อ่อน จนกระทั่งผสมเกสรแล้วจึงเกิดไข่อ่อนในรังไข่ รังไข่จะกลายเป็นฝักเมื่อฝักแก่จะแตกเมล็ดสามารถเจริญงอกงามเป็นต้นใหม่ได้  โดยธรรมชาติของกล้วยไม้สกุลรองเท้านารีทุกชนิด เมื่อออกดอกแล้วก็จะตายไป แต่ก่อนตายจะแตกหน่อทดแทน ซึ่งหน่อนี้ก็จะเจริญงอกงามเป็นต้นใหม่ต่อไป

**อนุกรมวิธานย่อย**
สกุลรองเท้านารีแบ่งออกเป็นหลายสกุลย่อย (subgenus) จากนั้นจึงแบ่งออกเป็นหมู่ (section) และหมู่ย่อย (subsection) ลงไปอีก- สกุลย่อย Parvisepalum- สกุลย่อย Brachypetalum- สกุลย่อย Polyanthadate=มกราคม 2011
** หมู่ Mastigopetalum
** หมู่ Polyantha
** หมู่ Mystropetalum
** หมู่ Stictopetalum
** หมู่ Paphiopedilum
** หมู่ Seratopetalum
** หมู่ Cymatopetalum
** หมู่ Thiopetalum- สกุลย่อย Sigmatopetalum
** หมู่ Spathopetalum
*** หมู่ย่อย Macronidium
*** หมู่ย่อย Spathopetalum
** หมู่ Blepharopetalum
** หมู่ Mastersianum
** หมู่ Punctatum
** หมู่ Barbata
*** หมู่ย่อย Lorapetalum
*** หมู่ย่อย Chloroneura
** หมู่ Planipetalum
** หมู่ Venustum- สกุลย่อย Cochlopetalum

**ตัวอย่างชนิด**
 Paphiopedilum acmodontum (ฟิลิปปินส์)- Paphiopedilum adductum- Paphiopedilum × affine (P. appletonianum × P. villosum) (เวียดนาม)- Paphiopedilum appletonianum (Hainan to Indochina)- Paphiopedilum × areeanum (P. barbigerum × P. villosum var. annamense) (ยูนนาน)- Paphiopedilum argus (เกาะลูซอน)- Paphiopedilum armeniacum - Golden Slipper Orchid- Paphiopedilum barbatum - Penang Slipper Orchid (ไทย ถึง เกาะสุมาตรา)- Paphiopedilum barbigerum- Paphiopedilum bellatulum - Egg-in-a-nest Orchid (ยูนนานถึงอินโดจีน)- Paphiopedilum bougainvilleanum (หมู่เกาะโซโลมอน) 
** Paphiopedilum bougainvilleanum var. bougainvilleanum (หมู่เกาะโซโลมอนทางตอนเหนือ)
** Paphiopedilum bougainvilleanum var. saskianum (หมู่เกาะโซโลมอนทางตอนใต้)- Paphiopedilum bullenianum (มาเลเซีย) 
** Paphiopedilum bullenianum var. bullenianum (มาเลเซียตะวันตก)
** Paphiopedilum bullenianum var. celebesense (ซูลาเวซีถึงมาลูกู)- Paphiopedilum × burbidgei (P. dayanum × P. javanicum var. virens) (บอร์เนียว)- Paphiopedilum callosum (อินโดจีนจนถึงมาเลเซีย) 
** Paphiopedilum callosum var. callosum (อินโดจีน) (รวม f. albinum, P. viniferum)
** Paphiopedilum callosum var. potentianum (ไทย)
** Paphiopedilum callosum var. warnerianum (ไทยถึงมาเลเซีย)- Paphiopedilum charlesworthii- Paphiopedilum ciliolare- Paphiopedilum concolor- Paphiopedilum × cribbii Averyanov (เวียนามภาคใต้)- Paphiopedilum × dalatense (P. callosum × P. villosum var. annamense) (เวียดนาม)- Paphiopedilum dayanum (บอร์เนียว)- Paphiopedilum delenatii- Paphiopedilum dianthum- Paphiopedilum × dixlerianum (P. callosum × P. wardii) (พม่า)- Paphiopedilum druryi (อินเดียใต้)- Paphiopedilum emersonii- Paphiopedilum × expansum ( P. hennisianum × P. philippinense) (ฟิลิปปินส์)- Paphiopedilum exul (ไทย)- Paphiopedilum fairrieanum (เทือกเขาหิมาลัยถึงรัฐอัสสัม)- Paphiopedilum × fanaticum (P. malipoense × P. micranthum) (จีนตอนใต้)- Paphiopedilum fowliei- Paphiopedilum × frankeanum (P. superbiens × P. tonsum) (เกาะสุมาตรา) - Paphiopedilum gigantifolium (ซูลาเวซี)- Paphiopedilum glanduliferum (นิวกินี)- Paphiopedilum glaucophyllum- Paphiopedilum godefroyae (ไทย)- Paphiopedilum gratrixianum- Paphiopedilum × grussianum (P. dianthum × P. hirsutissimum var. esquirolei) (กวางสี)- Paphiopedilum hangianum Perner & O.Gruss (ยูนนานถึงเวียดนาม) (รวม f. album, P. singchii)- Paphiopedilum haynaldianum (เกาะลูซอนและเกาะเนกรอส)- Paphiopedilum helenae Aver. (เวียดนามตอนเหนือ) (รวม P. delicatum)- Paphiopedilum hennisianum (ฟิลิปปินส์)- Paphiopedilum henryanum (SE Yunnan, Guangxi to N Vietnam)- Paphiopedilum × herrmannii (P. helenae × P. hirsutissimum var. esquirolei) (Vietnam)- Paphiopedilum hirsutissimum (Assam to S China)
** Paphiopedilum hirsutissimum var. chiwuanum (China: Yunnan)
** Paphiopedilum hirsutissimum var. esquirolei (Yunnan, Guizhou, Guangxi to N & E Indochina)
** Paphiopedilum hirsutissimum var. hirsutissimum (Assam to Myanmar)- Paphiopedilum hookerae (Borneo)
** Paphiopedilum hookerae var. hookerae (Borneo: Sarawak, W. Kalimantan)
** Paphiopedilum hookerae var. volonteanum (Borneo: Sabah)- Paphiopedilum insigne (Assam: Meghalaya)- Paphiopedilum intaniae (Sulawesi)- Paphiopedilum javanicum (Sumatra, Borneo to Lesser Sunda Islands) 
** Paphiopedilum javanicum var. javanicum (Sumatra to Lesser Sunda Islands)
** Paphiopedilum javanicum var. virens (Borneo: Sabah to N Sarawak)- Paphiopedilum × kimballianum (P. dayanum × P. rothschildianum) (Borneo: Mt. Kinabalu)- Paphiopedilum kolopakingii (Borneo: C Kalimantan)- Paphiopedilum lawrenceanum (Borneo - Sarawak, Sabah)- Paphiopedilum liemianum (N. Sumatra)- Paphiopedilum × littleanum (P. dayanum × P. lawrenceanum) (Borneo)- Paphiopedilum lowii (W & C Malesia)
** Paphiopedilum lowii var. lowii (W & C Malaysia)
** Paphiopedilum lowii var. lynniae (Borneo) 
** Paphiopedilum lowii var. richardianum (Sulawesi)- Paphiopedilum malipoense - Jade Slipper Orchid (including P. jackii)- Paphiopedilum mastersianum (Lesser Sunda Islands to Maluku)
** Paphiopedilum mastersianum var. mastersianum (Maluku: Ambon, Buru) 
** Paphiopedilum mastersianum var. mohrianum (Lesser Sunda Islands: Flores) - Paphiopedilum × mattesii (P. barbatum × P. bullenianum) (Peninsular Malaysia)- Paphiopedilum micranthum - Silver Slipper Orchid, Hard-leaved Pocket Orchid- Paphiopedilum niveum (Peninsular Thailand to N Peninsular Malaysia)- Paphiopedilum ooii- Paphiopedilum papuanum (New Guinea)- Paphiopedilum parishii (Assam to W Yunnan)- Paphiopedilum × pereirae (P. exul × P. niveum) (Peninsular Thailand)- Paphiopedilum × petchleungianum (P. dianthum × P. villosum) (China: SE Yunnan)- Paphiopedilum philippinense (Philippines to N Borneo)
** Paphiopedilum philippinense var. philippinense (Philippines to N Borneo)
** Paphiopedilum philippinense var. roebelenii (Philippines: Luzon)- Paphiopedilum × powellii (P. callosum × P. exul) (Peninsular Thailand)- Paphiopedilum × pradhanii (P. fairrieanum × P. venustum) (E Himalaya)- Paphiopedilum primulinum (Sumatra: S Aceh)
** Paphiopedilum primulinum var. primulinum
** Paphiopedilum primulinum var. purpurascens- Paphiopedilum purpuratum (S China to Hainan)
** Paphiopedilum purpuratum var. hainanense (Hainan)
** Paphiopedilum purpuratum var. purpuratum (China: Yunnan, Hong Kong, Guangdong)- Paphiopedilum randsii (Philippines: N Mindanao)- Paphiopedilum rhizomatosum (Myanmar)- Paphiopedilum rothschildianum - King of the Paphs- Paphiopedilum saccopetalum (China: SE Guanxi)- Paphiopedilum sanderianum (NW Borneo: Gunung Mulu)- Paphiopedilum sangii (N Sulawesi)- Paphiopedilum schoseri (Sulawesi to Maluku)- Paphiopedilum × shipwayae (P. dayanum × P. hookerae). (Borneo)- Paphiopedilum × siamense (P. appletonianum × P. callosum) (Thailand)- Paphiopedilum spicerianum- Paphiopedilum × spicerovenustum (P. spiceranum × P. venustum) (Assam)- Paphiopedilum stonei (Borneo: Sarawak)
** Paphiopedilum stonei var. platyphyllum (Borneo: Sarawak)
** Paphiopedilum stonei var. stonei (Borneo: S Sarawak) - Paphiopedilum sugiyamanum (Borneo: Sabah)- Paphiopedilum sukhakulii (NE Thailand)- Paphiopedilum supardii (Borneo: SE Kalimantan)- Paphiopedilum superbiens (N & W Sumatra)- Paphiopedilum thaianum (Thailand)- Paphiopedilum tigrinum (including P. smaragdinum) - Paphiopedilum tonsum  (Rchb.f.) Stein (N & W Sumatra) (including f. alboviride)- Paphiopedilum tranlienianum (Vietnam)
** Paphiopedilum tranlienianum f. alboviride (Vietnam)- Paphiopedilum urbanianum- Paphiopedilum usitanum (Philippines)- Paphiopedilum vejvarutianum (Thailand: Kanchanaburi)- Paphiopedilum × venustoinsigne (P. insigne × P. venustum) (Assam)- Paphiopedilum venustum (E Nepal to NE Bangladesh)- Paphiopedilum victoria-mariae (W Sumatra)- Paphiopedilum victoria-regina (including P. chamberlainianum)- Paphiopedilum × vietenryanum (P. gratrixianum × P. henryanum) (China: Yunnan)- Paphiopedilum vietnamense Gruss & Perner (Vietnam) - Paphiopedilum villosum (Assam to S China)
** Paphiopedilum villosum var. annamense (Yunnan and Guangxi to Indochina)
** Paphiopedilum villosum var. boxallii (Myanmar)
** Paphiopedilum villosum var. villosum (Assam to Thailand) (including P. densissimum)- Paphiopedilum violascens (N & E New Guinea, Manus Island)- Paphiopedilum wardii Summerh. - Rainbow Orchid (SW Yunnan to Myanmar) (including f. alboviride)
** Paphiopedilum wardii var. teestaensis (China: SW Yunnan)- Paphiopedilum × wenshanense (P. bellatulum × P. concolor, including P. × conco-bellatulum)- Paphiopedilum wentworthianum (Solomon Islands)- Paphiopedilum wilhelminae (C New Guinea)

**รองเท้านารีในประเทศไทย**
ตามรายงานในประเทศไทยพบรองเท้านารีชนิดต่าง ๆ ดังนี้- รองเท้านารีคางกบคอแดง (P. appletonianum var. wolterianum)- รองเท้านารีม่วงสงขลา หรือรองเท้านารีคางกบภาคใต้ (P. barbatum)- รองเท้านารีฝาหอย (P. bellatulum)- รองเท้านารีคางกบ, รองเท้านารีคางกบคอขาว หรือ รองเท้านารีไทยแลนด์ (P. callosum)- รองเท้านารีดอยตุง (P. charlesworthii)- รองเท้านารีเหลืองปราจีน หรือรองเท้านารีเหลืองกาญจน์ หรือรองเท้านารีเหลืองอุดร (P. concolor)- รองเท้านารีเชียงดาว (P. dianthum)- รองเท้านารีเหลืองกระบี่ (P. exul)- รองเท้านารีอินทนนท์ลาว (P. gratrixianum)- รองเท้านารีขาวชุมพร (P. godefroyae)
*รองเท้านารีเหลืองตรัง หรือรองเท้านารีเหลืองพังงา (P. godefroyae var. leucochilum)- รองเท้านารีเหลืองเลย (P. hirsutissimum var. esquirolei)- รองเท้านารีอินซิกเน่ (P. insigne)- รองเท้านารีขาวสตูล (P. niveum)- รองเท้านารีเมืองกาญจน์ (P. parishii)- รองเท้านารีปีกแมลงปอ หรือ รองเท้านารีสุขะกุล (P. sukhakulii)- รองเท้านารีขาวพังงา หรือ รองเท้านารีไทย (P. thaianum)- รองเท้านารีอินทนนท์ (P. villosum)- รองเท้านารีช่องอ่างทอง (P. × ang-thong) บ้างพิจารณาเป็นลูกผสมธรรมชาติ  บ้างถือเป็นชนิด บ้างถือเป็นชนิดย่อยของ รองเท้านารีขาวชุมพร- รองเท้านารีเกาะช้าง (P. × siamense) เป็นลูกผสมธรรมชาติ ระหว่างรองเท้านารีคางกบคอขาว และรองเท้านารีคางกบคอแดง

**อ้างอิง**
 กล้วยไม้เมืองไทย, รศ.ดร. อบฉันท์ ไทยทอง, สำนักพิมพ์บ้านและสวน

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  Orchid Picture Gallery date=2007-04-28 -  Paphiopedilum Photo Gallery from "SlipperOrchids.info"

หมวดหมู่:พืชแบ่งตามสกุล