พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์

พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ (3 มีนาคม พ.ศ. 2388 – 14 ธันวาคม พ.ศ. 2433) มีพระนามเดิมว่า พระองค์เจ้านวรัตน เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 20 ในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่ เจ้าคุณจอมมารดาเอม ในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพระโสทรานุชาในกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ และเป็นต้นราชสกุลนวรัตน
พระองค์เจ้านวรัตน ประสูติเมื่อวันอังคาร เดือน 7 ขึ้น 4 ค่ำ ปีมะเส็ง สัปตศก จุลศักราช 1207 ตรงกับวันที่ 3 มีนาคม พ.ศ. 2388 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระโสทรภราดาและพระโสทรภคินี 4 พระองค์ คือ
# พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิง (ประสูติและสิ้นพระชนม์ในปี พ.ศ. 2478 ขณะพระชันษา 4 วัน)
# กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ (6 เมษายน พ.ศ. 2381 – 28 สิงหาคม พ.ศ. 2428)
# พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปรีดา (พ.ศ. 2385 – ?)
# พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวงจันทร์ (18 มิถุนายน พ.ศ. 2393 – 29 เมษายน พ.ศ. 2459)
พระองค์เป็นผู้บัญชาการพระราชพิธีของวังหน้า ทรงเชี่ยวชาญด้านการดนตรีไทยและบทขับร้อง ในขณะที่ทรงเป็นปฏิคมของหอพระสมุดวชิรญาณ ทรงพระนิพนธ์เรื่องเกี่ยวกับเพลงพื้นบ้านลงพิมพ์ในหนังสือวชิรญาณโดยพิสดาร พระนิพนธ์ "เรื่องขับร้อง" ของพระองค์ถือได้ว่าเป็นบทความทางคีตศิลป์ไทยเล่มแรกของสยาม นอกจากนั้นทรงพระนิพนธ์บทความเกี่ยวกับพระราชพิธี และงานประเพณีชาวบ้านอื่น ๆ ไว้ด้วย อีกทั้งยังเป็นจิตรกร สามารถวาดภาพสีน้ำมันได้ดี ภาพฝีพระหัตถ์เหตุการณ์ในประวัติศาสตร์สยามครั้งกรุงศรีอยุธยาและรัตนโกสินทร์หลายภาพ ปัจจุบันได้รับการติดตั้งไว้ในหอศิลปแห่งชาติ ถนนเจ้าฟ้า ทรงรับราชการจนถึงรัชกาลที่ 5 ได้รับการสถาปนาเป็น กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ เมื่อวันศุกร์ ขึ้น 13 ค่ำ เดือน 12 ปีมะเส็ง ตรงกับปี พ.ศ. 2424
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดปีละ  5 ตำลึง ถึงรัชกาลที่ 4 ได้รับพระราชทานปีละ 2 ชั่ง ครั้นพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคตแล้ว ได้เข้ารับราชการในพระบรมมหาราชวัง โปรดเกล้าฯ ให้ว่าการบำเพ็ญพระราชกุศลฝ่ายพระราชวังบวร ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดปีละ 3 ชั่ง เงินกลางปี 2 ชั่ง เงินเดือน เดือนละ 6 บาท และพระราชทานเบี้ยหวัดเพิ่มเป็นปีละ 5 ชั่ง ภายหลังโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม ที่กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ เพิ่มเบี้ยหวัดเป็นปีละ 10 ชั่ง เงินกลางปี 3 ชั่ง เงินเดือน เดือนละ 3 ตำลึง ให้ว่าการมหรสพตลอดมาจนสิ้นพระชนม์
พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ สิ้นพระชนม์ด้วยพระอาการสงบ ณ วังริมแม่น้ำเจ้าพระยา ในสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อเดือนอ้าย ขึ้น 3 ค่ำ ปีขาล รัตนโกสินทร์ศก 109 ตรงกับวันอังคารที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2433 สิริพระชันษา 46 ปี พระราชทานน้ำสรงพระศพ เมื่อวันที่ 15 ธันวาคม พ.ศ. 2433 พระราชทานพระโกศแปดเหลี่ยม ประดิษฐานเหนือชั้นแว่นฟ้า 2 ชั้น เครื่องสูง 3 ชั้น รวม 8 คัน ปักแวดล้อมพระศพ พระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุ วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร

**พระโอรสพระธิดา**
 หม่อมเจ้าหญิงประไพพิศ (พ.ศ. 2420 – 8 มิถุนายน พ.ศ. 2432)- หม่อมเจ้าหญิงสถิตย์สถาพร (? – 29 เมษายน พ.ศ. 2443)- หม่อมเจ้าอาภรณ์ธราไภย ประสูติแต่หม่อมหุ่น (พ.ศ. 2421 – ?)- หม่อมเจ้าหญิงแจ่มใสฉวี ประสูติแต่หม่อมหุ่น- หม่อมเจ้าหญิงขนิษฐานารี ประสูติแต่หม่อมละมัย- มหาเสวกตรี หม่อมเจ้าปราณีเนาวบุตร ประสูติแต่หม่อมละมัย (29 ตุลาคม พ.ศ. 2415 – 10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2493) อดีตผู้ว่าราชการจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ มีหม่อมเอก คือ หม่อมพยอมและหม่อมพยงค์ หม่อมอื่น ๆ เช่น หม่อมแข, หม่อมผาด มีโอรสและธิดาทั้งหมด 16 คน ทราบชื่อเพียงบางคน ดังนี้
** พระยานิวัติอิศรวงศ์ (หม่อมราชวงศ์กมล) เกิดแต่หม่อมแข
** หลวงพงศ์นวรัตน์ (หม่อมราชวงศ์พงศ์วรรัตน์) เกิดแต่หม่อมพยอม
** หม่อมราชวงศ์พัฒนเจริญ เกิดแต่หม่อมพยอม
** หม่อมราชวงศ์สรรเสริญ เกิดแต่หม่อมพยอม
** หม่อมราชวงศ์หญิงเพยีย เกิดแต่หม่อมพยงค์
** หม่อมราชวงศ์หญิงเพยาว์ เกิดแต่หม่อมพยงค์
** หม่อมราชวงศ์ปราณเนาวศรี เกิดแต่หม่อมพยงค์
** หม่อมราชวงศ์เนาวนัดดา เกิดแต่หม่อมพยงค์
** หม่อมราชวงศ์ประณัย เกิดแต่หม่อมผาด
** หม่อมราชวงศ์หญิงจิตราภา เกิดแต่หม่อมผาด- หม่อมเจ้าพิสุทธิ์เขียวขจี ประสูติแต่หม่อมละมัย (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อยังทรงพระเยาว์)- หม่อมเจ้านพมาศ (เดิม หม่อมเจ้าศรีศุขนพมาศ) ประสูติแต่หม่อมวัน (18 ธันวาคม พ.ศ. 2419 – 3 พฤษภาคม พ.ศ. 2504) อดีตผู้ว่าราชการจังหวัดสิงห์บุรี จังหวัดมหาสารคาม และจังหวัดจันทบุรี มีหม่อมหลายคน มีโอรสและธิดาทั้งหมด 23 คน ดังนี้
** หม่อมราชวงศ์หญิงศรีนพมาศ เกิดแต่หม่อมลิ้นจี่
** หม่อมราชวงศ์นพนันทน์ เกิดแต่หม่อมลิ้นจี่
** หม่อมราชวงศ์คงศักดิ์ เกิดแต่หม่อมลิ้นจี่
** หม่อมราชวงศ์หญิงสอิ้งมาศ เกิดแต่หม่อมลิ้นจี่
** หม่อมราชวงศ์หญิงเอี่ยมมาศ เกิดแต่หม่อมลิ้นจี่
** หม่อมราชวงศ์อดิมาศ เกิดแต่หม่อมลิ้นจี่
** หม่อมราชวงศ์หญิงสนิทพันธุ์ เกิดแต่หม่อมลำดวน
** หม่อมราชวงศ์นพแก้ว เกิดแต่หม่อมพลับ
** หม่อมราชวงศ์หญิงสร้อยนพ เกิดแต่หม่อมหนู
** หม่อมราชวงศ์หญิงพิศมาศ เกิดแต่หม่อมหนู
** หม่อมราชวงศ์พร เกิดแต่หม่อมหนู
** หม่อมราชวงศ์เภา เกิดแต่หม่อมหนู
** หม่อมราชวงศ์แดง เกิดแต่หม่อมหนู
** หม่อมราชวงศ์อภินพ เกิดแต่หม่อมสุด
** หม่อมราชวงศ์หญิงอบ เกิดแต่หม่อมสุด
** หม่อมราชวงศ์หญิงอุไรวรรณ เกิดแต่หม่อมสุด
** หม่อมราชวงศ์เชาวน์ เกิดแต่หม่อมชม
** หม่อมราชวงศ์หญิงช้องมาศ เกิดแต่หม่อมชม
** หม่อมราชวงศ์ชาติทอง เกิดแต่หม่อมชม
** หม่อมราชวงศ์แดง เกิดแต่หม่อมชม
** หม่อมราชวงศ์นวมาศ เกิดแต่หม่อมชม
** หม่อมราชวงศ์นพนิล เกิดแต่หม่อมชม
** หม่อมราชวงศ์เชื้อมาศ เกิดแต่หม่อมชม- หม่อมเจ้าธำรงวรวัฒน์ (24 กันยายน พ.ศ. 2424 – พ.ศ. 2488) ประสูติแต่หม่อมนุ่ม รับราชการเป็นนายทหารมหาดเล็ก เสกสมรสกับหม่อมสุดใจ มีโอรสและธิดา ดังนี้
** หม่อมราชวงศ์อนุธำรง
** หม่อมราชวงศ์ทรงสุจริต
** หม่อมราชวงศ์นิมิตรมงคล
** หม่อมราชวงศ์หญิงกมลพิศมัย
** หม่อมราชวงศ์หญิงพิไลเลขา
** หม่อมราชวงศ์สง่ายรรยง
** หม่อมราชวงศ์หญิงสุวลี
** หม่อมราชวงศ์หญิงแน่งน้อย- หม่อมเจ้าบุตรารัตนานพ ประสูติแต่หม่อมเยี่ยม (พ.ศ. 2424 – ?)
** หม่อมราชวงศ์วงศ์
** หม่อมราชวงศ์หญิงอนงค์
** หม่อมราชวงศ์หญิงน้อย
** หม่อมราชวงศ์วิฑูร- หม่อมเจ้าประสบพูลเกษม ประสูติแต่หม่อมเปลี่ยน (พ.ศ. 2427 – ?)- หม่อมเจ้าหญิงกมลเปรมปรีดิ์ ประสูติแต่หม่อมนุ่ม (พ.ศ. 2427 – พ.ศ. 2506) เป็นชายาในพระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบวรวิสุทธิ์- หม่อมเจ้าขจรปรีดี (พ.ศ. 2430 – ?)
เมื่อพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์สิ้นพระชนม์แล้ว พระโอรสและพระธิดาได้ยินยอมให้พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวงจันทร์ ซึ่งเป็นอธิบดีของเจ้านายสตรีวังหน้าทั้งหมดให้เป็นผู้จัดการมรดก นำทรัพย์สินเงินทองไปทำนุบำรุงอาคารสถานที่ฝ่ายในที่ถูกทิ้งทรุดโทรมหลังยกเลิกวังหน้า ครั้นพระองค์เจ้าวงจันทร์สิ้นพระชนม์แล้ว พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโปรดให้เจ้านายที่เหลืออยู่ไม่กี่พระองค์ไปประทับรวมกันกับฝ่ายในของวังหลวง
เรื่องมรดกนี้ เมื่อความทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงสลดพระทัยยิ่งนัก จึงมีพระราชหัตถเลขามาถึงพระทายาทในพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ มีใจความสำคัญตอนหนึ่งว่า "เสียใจด้วยที่เหตุการณ์กลายเป็นเช่นนี้ แต่กาลมันล่วงเลยมาช้านานแล้วคงแก้อะไรไม่ได้ หากว่าพระองค์เจ้าวงจันทร สิ้นพระชนม์เมื่อใด ให้นำพระราชหัตถเลขาไปยื่นให้ผู้จัดการมรดก ขอแบ่งทรัพย์สินคืนมาบ้าง" ครั้นถึงเวลานั้นเข้าจริง ๆ เวลาก็ผ่านไปช้านาน หม่อมเจ้าทุกองค์จึงมิได้ติดใจ

**ผลงานการประพันธ์**
ฐานข้อมูลนามานุกรมวรรณคดีไทย ให้ข้อมูลด้านการประพันธ์ของพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ไว้ว่า พระองค์ทรงใช้นามแฝงในการประพันธ์ดังนี้- ธ.ร.- ถ.ธ.ส. - ถิตธรังโสตถิ
และระบุรายชื่อผลงานการประพันธ์ของพระองค์ไว้ดังนี้
# เรื่องราวเบ็ดเตล็ดครั้งแผ่นดินเจ้าตาก
# โคลงความชัง  จำนวน 6 บท  ในโคลงว่าด้วยของสิ่งเดียว  ซึ่งต่อมานำไปรวมพิมพ์ใหม่ใช้ชื่อว่า  โคลงพิพิธพากย์
# โคลงศัพท์เปรียวเชื่อง  จำนวน 10 บท  ในโคลงว่าด้วยของสองสิ่ง  ซึ่งต่อมารวมพิมพ์ใหม่ใช้ชื่อว่า  โคลงอุภัยพากย์
# เรื่องการขับร้อง
# เรื่องลอยกระทงแข่งเรือราษฎร
# เรื่องการฉลองหอพระสมุดวชิรญาณ
# โคลงถวายอาลัยในพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์
# วชิรญาณสุภาษิต
# โคลงภาพพระราชพงศาวดาร 
## โคลงประกอบภาพที่ 12 แผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ภาพยิงถูกกิ่งโพธิ์ในค่ายพระเจ้าหงสาวดี
## โคลงประกอบภาพที่ 16 แผ่นดินสมเด็จพระมหินทราธิราช ครั้งที่ 1 ภาพพระมหาธรรมราชาปล่อยแพไฟ
## โคลงประกอบภาพที่ 17 แผ่นดินพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช ครั้งที่ 2 ภาพพระเจ้าหงสาวดีขุดอุโมงค์เข้าตีพระนคร
## โคลงประกอบภาพที่ 18 แผ่นดินพระมหินทราธิราช ครั้งที่ 2 ภาพพระเจ้าหงสาวดีให้ถมถนนข้ามน้ำ
# นัจจะเวธี โคลงยอพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมสมเด็จพระบำราบปรปักษ์
อย่างไรก็ตาม ยังมีผลงานเรื่องหนึ่งที่พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ ทรงพระนิพนธ์ขึ้นแล้วเผยแพร่เฉพาะภายในราชสกุลนวรัตน มีเนื้อหาเป็นบันทึกส่วนพระองค์ว่าด้วยเหตุการณ์วิกฤตการณ์วังหน้า เมื่อ พ.ศ. 2417 นิราศเรื่องไม่มีการตั้งชื่อไว้เป็นการเฉพาะ ต่อมาผู้ที่นำมาเผยแพร่ในภายหลังจึงตั้งชื่อผลงานนิราศเรื่องนี้ไว้ดังนี้- เอนก นาวิกมูล ตั้งชื่อผลงานเรื่องนี้ว่า "นิราศวิกฤตวังหน้า"- หม่อมหลวงชัยนิมิตร นวรัตน ตั้งชื่อผลงานเรื่องนี้ว่า "นิราศกรมหมื่นสถิตย์ ว่าด้วยวิกฤตวังหน้า"

**เครื่องราชอิสริยาภรณ์**

**อ้างอิง**
  นามานุกรมวรรณคดีไทย: พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ / (พระองค์เจ้าเนาวรัตน์)-  “นิราศกรมหมื่นสถิตย์” ว่าด้วยวิกฤตวังหน้า- บันทึกของ ม.ร.ว.พิไลเลขา (นวรัตน) สุนทรพิพิธ- ราชสกุลนวรัตน และเครือญาติ รวบรวมและเรียบเรียงโดย ม.ล.ชัยนิมิตร นวรัตน และ นิรชา (นวรัตน) พรหมรัตนพงศ์ จัดพิมพ์เนื่องในวันรวมญาติ ๖ พฤษภาคม ๒๕๖๑
หมวดหมู่:พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ ชั้น 4
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าชาย
หมวดหมู่:พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
หมวดหมู่:ราชสกุลนวรัตน