ภาษายูราร์เทีย

ภาษายูราร์เทีย เป็นภาษาฮูร์โร-ยูราร์เทียที่สูญหายแล้วที่เคยใช้พูดในอาณาจักรอูราร์ตูโบราณ (Biaini หรือ Biainili ในภาษายูราร์เทีย) ซึ่งมีศูนย์กลางอยู่รอบทะเลสาบวาน และมีตุชปาเป็นเมืองหลวงที่ตั้งอยู่ใกล้เมืองวานในปัจจุบันบนที่ราบสูงอาร์มีเนีย (ปัจจุบันอยู่ในภูมิภาคอานาโตเลียตะวันออก ประเทศตุรกี) บางคนเชื่อว่ามีผู้ภาษานี้โดยหลักรอบทะเลสาบวานและพื้นที่หุบเขาซาบตอนบน ในขณะที่อีกบางส่วนเชื่อว่ามีผู้พูดภาษานี้จำนวนน้อย ซึ่งประกอบเป็นชนชั้นปกครอง
ภาษายูราร์เทียได้รับการยืนยันครั้งแรกในศตวรรษที่ 9 ก่อนคริสต์ศักราช ก่อนที่ไม่มีผู้เขียนหลังรัฐอูราร์เตียล่มสลายใน 585 ปีก่อนคริสต์ศักราช และน่าจะสูญหายเนื่องจากการล่มสลายของอูราร์ตู ภาษานี้ได้มีการติดต่อเป็นเวลานานและภายหลังจึงถูกแทนที่ด้วยภาษาอาร์มีเนียตอนต้น แม้ว่าตัวอย่างรูปเขียนภาษาอาร์มีเนียแบบแรกจะมีอายุถึงคริสต์ศตวรรษที่ 5 ก็ตาม

**การจัดจำแนก**
ภาษายูร์ราเทียเป็นภาษารูปคำติดต่อและใช้การกเกี่ยวพันซึ่งไม่อยู่ในตระกูลภาษาเซมิติกหรือตระกูลภาษาอินโด-ยุโรเปียนแต่อยู่ในตระกูลภาษาฮูร์โร-อูราเทีย ภาษานี้เหลือรอดในรูปของจารึกจำนวนมากที่พบในบริเวณอาณาจักรอูราตู เขียนด้วยอักษรรูปลิ่มอัสซีเรียแต่นักวิชาการบางกลุ่มจัดว่าภาษานี้อักษรภาพเป็นของตัวเองเรียกว่าเฮียโรกลิฟแบบยูร์ราเทีย
ภาษายูราร์เทียมีความใกล้ชิดกับภาษาฮูร์เรีย ซึ่งเป็นภาษาที่ใช้ในยุคก่อนหน้าและไม่คาบเกี่ยวกัน ประมาณช่วง 2000 ถึง 1200 ปีก่อน ค.ศ. (ผู้พูดภาษาแม่ยังคงเขียนจนกระทั่งประมาณ 1350 ปีก่อน ค.ศ.) ทั้งสองภาษาพัฒนาอย่างเป็นอิสระแก่กันตั้งแต่ประมาณ 2000 ปีก่อน ค.ศ. เป็นต้นมา แม้ว่าภาษายูราร์เทียไม่ได้เป็นภาษาสืบทอดโดยตรงจากภาษาย่อยใด ๆ ของภาษาฮูร์เรีย แต่มีลักษณะบางอย่างที่พัฒนาการร่วมกับภาษาฮูร์เรีย ความใกล้ชิดนี้เป็นไปได้ว่าเกิดจากการมีผู้รู้ภาษายูราร์เทียและภาษาฮูร์เรียทั้งสองภาษา
ความเชื่อมโยงภายนอกกลุ่มภาษาฮูร์โร-ยูราร์เทียยังคงเป็นประเด็นถกเถียง โดยมีการเสนอความสัมพันธ์กับตระกูลภาษาอื่นหลายแบบ (เช่น กลุ่มภาษาคอเคซัสตะวันออกเฉียงเหนือ, ตระกูลภาษาอินโด-ยูโรเปียน หรือกลุ่มภาษาคอเคซัสใต้) แต่ไม่มีกลุ่มใดที่ได้รับการยอมรับโดยทั่วไป

**การถอดความ**
Friedrich Eduard Schulz นักวิชาการชาวเยอรมันผู้ค้นพบจารึกทะเลสาบวานและจารึกอูราร์ตูใน ค.ศ. 1826 ได้ทำสำเนาจารึกอักษรรูปลิ่มที่ตุชปาจำนวนมาก แต่ไม่ได้พยายามถอดความ สำเนาของ Schulz ที่ตีพิมพ์หลังเสียชีวิตใน ค.ศ. 1840 ใน Journal Asiatique กลายเป็นพื้นฐานสำหรับการถอดความอักษรรูปลิ่มเมโสโปเตเมียของเอดเวิร์ด ฮินก์ส
หลังจากที่ถอดความอักษรรูปลิ่มอัสซีเรียได้ในราวคริสต์ทศวรรษ 1850 สำเนาของ Schulz กลายเป็นพื้นฐานสำหรับการถอดความภาษายูราร์เทีย ปัจจุบันเป็นที่แน่นอนว่าภาษานี้ไม่มีความเกี่ยวข้องกับภาษาที่รู้จักกันอยู่ และการพยายามถอดความโดยใช้ภาษาที่เป็นที่รู้จักกันแล้วในบริเวณนั้น ประสบความล้มเหลว จารึกเหล่านี้ถอดความได้ใน ค.ศ. 1882 โดย A. H. Sayce จารึกที่เก่าที่สุดมีอายุราวสมัยซาร์ดูรีที่ 1 แห่งอูราร์ตู
การถอดความได้ก้าวหน้ามากขึ้นหลังสงครามโลกครั้งที่ 1 เมื่อมีการพบจารึกภาษายูราร์เทีย-อัสซีเรียที่ Kelišin และ Topzawä
ใน ค.ศ. 1963 มีการตีพิมพ์ไวยากรณ์ภาษายูราร์เทียเขียนโดย G. A. Melikishvili ในรัสเซียและแปลเป็นภาษาเยอรมันใน ค.ศ. 1971 ในคริสต์ทศวรรษ 1970 มีการตีพิมพ์เกี่ยวกับความคล้ายคลึงกับภาษาฮูร์เรียโดย I. M. Diakonoff

**คลังข้อมูล**
จารึกภาษายูราร์เทียเขียนด้วยอักษรรูปลิ่มแสดงที่พิพิธภัณฑ์ในเยเรวาน จารึกอ่านได้ว่า: สำหรับเทพเจ้าคาลดี กระเจ้าอาร์กิสติสที่ 1 โอรสแห่งเมนัว สร้างวิหารและป้อมปราการนี้ ข้าป่าวประกาศอิรบูนี (เอเรบูนี) สำหรับความรุ่งเรืองของประเทศแห่งบีอาย  (=อูร์ราตู) และสำหรับการยึดครองประเทศลูลุย (=ศัตรู) ด้วยความน่าเกรงขาม  ด้วยความยิ่งใหญ่แห่งคาลดี นี่คืออาร์กิสติส โอรสแห่งเมนัว กษัตริย์แห่งบีอายผู้ปกครองเมืองตุชปา
จารึกที่เก่าที่สุดพบในสมัยซาร์ดูรีที่ 1 มีอายุราวปลายศตวรรษที่ 9 ก่อนคริสต์ศักราช และมีจารึกต่อเนื่องมาจนถึงการล่มสลายของอาณาจักรอูราร์ตูในอีกประมาณ 200 ปีต่อมา
มีผู้ค้นพบจารึกที่เขียนด้วยภาษายูราร์เทียประมาณ 200 อันที่อักษรรูปลิ่มมาใช้และดัดแปลง

**การเขียน**

**อักษรรูปลิ่ม**
อักษรรูปลิ่มของภาษายูราร์เทียมีมาตรฐานเช่นเดียวกับอักษรรูปลิ่มอัสซีเรียใหม่ แต่ที่ต่างจากของอัสซีเรียคือสัญลักษณ์ 1 ตัวแทนเสียงเดียว เช่น u-gi-iš-ti หมายถึง Uīšdi

**เฮียโรกลิฟ**
ภาษายูราร์เทียบางส่วนเขียนด้วยเฮียโรกกลิฟแบบอนาโตเลียที่ใช้กับภาษาลูเวีย นอกจากนั้นยังมีเฮียโรกลิฟเป็นของตัวเองด้วย

**อ้างอิง**

**บรรณานุกรม**
 Маргарит Левоновна Хачикян: "Урартский язык", in Древние реликтовые языки Передней Азии, Языки мира, Институт языкознания, 2010 ru- C. B. F. Walker: Reading the Past: Cuneiform, British Museum Press, 1996, 0-7141-8077-7- J. Friedrich: "Urartäisch", in Handbuch der Orientalistik I, ii (1–2): 31–53, Leiden, 1969- Gernot Wilhelm: "Urartian", in R. Woodard (ed.), The Cambridge Encyclopedia of the World’s Ancient Languages, Cambridge, 2004- Vyacheslav V. Ivanov:  "Comparative Notes on Hurro-Urartian, Northern Caucasian and Indo-European", UCLA, 1996- Mirjo Salvini: Geschichte und Kultur der Urartäer, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 1995- Jeffrey J. Klein, "Urartian Hieroglyphic Inscriptions from Altintepe", Anatolian Studies, vol. 24 (1974): 77–94

**แหล่งข้อมูลอื่น**
 Citation |url=https://www.en.ag.geschichte.uni-muenchen.de/research/ecut/index.html |title=Electronic Corpus of Urartian Texts (eCUT) |publisher=Institute of Ancient History, Ludwig-Maximilians-University of Munich- language=ru- url-status=bot: unknown 
หมวดหมู่:ภาษาโบราณในทวีปเอเชีย