ผำ

ลักษณะไข่น้ำโดยทั่วไป, ตายและการขยายพันธุ์ของไข่น้ำแบบแตกหน่อ(ไม่อาศัยเพศ) และขนาดผ่านการถ่ายรูปด้วยกล้องจุลทรรศน์
ไข่แหน, ไข่น้ำ, ไข่ขำ หรือ ผำ (Wolffia globosa)ชื่อสามัญเรียกว่า watermeal  เป็นพืชมีดอกที่มีขนาดเล็กที่สุด จัดอยู่ในวงศ์ Araceae สกุล Wolffia อาศัยลอยอยู่บนผิวน้ำ อาจลอยอยู่เป็นกลุ่มล้วน ๆ หรือลอยปนกับพืชชนิดอื่น ๆ เช่น แหน แหนแดง ก็ได้ มีรูปร่างรี ๆ ค่อนข้างกลม มีขนาดยาวประมาณ 1 มิลลิเมตร แต่ละต้นมีสีเขียว ไม่มีราก ไม่มีใบ ต้นประกอบด้วยเซลล์ชนิดพาเรงคิมาเป็นส่วนใหญ่ มีช่องอากาศแทรกอยู่ระหว่างเซลล์ ทำให้เห็นเป็นฟองน้ำ และช่วยให้มีการลอยตัวอยู่ในน้ำได้ ไม่มีเนื้อเยื่อที่ทำหน้าที่นำน้ำและอาหาร มีช่องให้อากาศเข้าออกได้อยู่ทางบนของต้น
ไข่แหนกระจายอยู่ในประเทศต่าง ๆ ในทวีปยุโรป ในทวีปแอฟริกากลาง ทางใต้ในเกาะมาดากัสการ์ และในทวีปเอเชีย โดยเฉพาะบริเวณเขตศูนย์สูตรใต้ และตะวันออกเฉียงใต้ นอกจากนี้ยังพบในประเทศบราซิล ประเทศอินโดนีเซีย และประเทศออสเตรเลียด้วย ไข่น้ำสามารถพบได้ทั่วไปตามแหล่งน้ำธรรมชาติ ทางภาคอีสานของประเทศไทยนิยมปลูกเพราะเพาะพันธุ์ได้ง่ายและมีสารอาหารที่ประโยชน์ประกอบไปด้วย โปรตีน เบต้า-แคโรทีน คลอโรฟิลล์และเส้นใยที่ค่อนข้างสูงซึ่งปริมาณของโปรตีนของไข่น้ำสามารถเทียบได้กับโปรตีนในถั่วชนิดต่าง ๆ อีกทั้งยังมีกรดอะมิโนที่จำเป็นต่อร่างกาย ประเทศไทยได้มีการพัฒนาและผลักดันให้ไข่น้ำหรือผำเป็น super food มีการผลักดันให้เกิดการแปรรูปไข่น้ำเป็นผลิตภัณฑ์ทางการบริโภคต่าง ๆ ทั้งอาหารเสริมและพืชไข่น้ำเองไม่มีรสชาติจึงเหมาะแก่การนำไปปรุงเป็นอาหารชนิดต่าง ๆ เช่น ยำ แกงอ่อม เมนูไข่ต่าง ๆ เป็นต้น

**ลักษณะทางพฤกษศาสตร์**
ไข่น้ำหรือผำ ไม่มีราก ไม่มีลำต้นและไม่มีใบที่แท้จริง มีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 0.5-1.5 มิลลิเมตร โดยการคัดแยกจำนวนของไข่น้ำจะใช้คำว่า “ frond” แทนคำว่า ต้น เหมือนกับต้นไม้ชนิดอื่น ๆ 

**การขยายพันธุ์**
การขยายพันธุ์ของไข่แหนมี 2 แบบ ได้แก่
# การสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศ เนื่องจากไข่แหนเป็นพืชมีดอกขนาดเล็กที่สุด ดอกของไข่แหนจะเจริญเติบโตออกทางช่องข้างบนของต้น ดอกไม่มีกลีบดอก และไม่มีกลีบเลี้ยง ดอกตัวผู้จะมีเกสรตัวผู้ 1 อัน ประกอบด้วยอับละอองเรณู 2 อับ ดอกตัวมีรังไข่ที่มี 1 ช่องและมีไข่อยู่ 1 ใบ ก้านเกสรตัวเมียสั้น ยอดเกสรตัวเมียมีลักษณะแบน เมล็ดมีขนาดเล็ก กลมเกลี้ยง ยังไม่ปรากฏว่ามีไข่แหนมีดอกในประเทศไทย มีแต่รายงานการพบเห็นในประเทศอื่น ไข่แหนจะมีดอกและเมล็ดในราวๆเดือนมิถุนายนถึงตุลาคม
# การสืบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ โดยการแตกหน่อ ซึ่งมีผู้ทำการศึกษาการเจริญเติบโตแล้วพบว่า โดยเฉลี่ยแล้ว ไข่แหนแต่ละต้นจะแตกหน่อให้ต้นใหม่ทุก ๆ 5 วัน

**วงจรชีวิตของไข่น้ำ**
วงจรชีวิตของไข่น้ำจะแบ่งเป็น 3 ช่วงระยะ คือ 
1) ช่วงระยะปกติ เป็นช่วงระยะเวลาที่ไข่น้ำไม่เกิดการแบ่งตัวมีลักษณะเป็นทรงกลมหรือทรงรี
2) ระยะการแบ่งตัว มีต้นอ่อนของไข่น้ำเกิดขึ้นจาก frond แม่ โดยมีจุดสังเกตคือจะมีรอยคอดต่อระหว่าง frond แม่และลูกความพิเศษของไข่น้ำคือเมื่อเข้าสู่ระยะการขยายพันธุ์สามารเกิดได้โดยไม่ต้องอาศัยเพศ เกสรเพศผู้หรือเกสรเพศเมีย
3) ระยะตาย ไข่น้ำจะมีลักษณะเป็นก้อนฟองสบู่สีเทา หรือสีใส คลอโรพลาสต์ภายใน frond ถูกทำลายทิ้งทั้งหมด
ไข่น้ำเป็นพืชมีดอก แต่ดอกของไข่น้ำพบเจอได้ยากเนื่องจากความซับซ้อนของหลาย ๆ ปัจจัยที่ส่งผลให้ไข่น้ำออกดอก ในปัจจุบันนักวิชาการต่างคาดการณ์ว่าอาจจะเกี่ยวข้องกับอุณหภูมิที่ต่ำ ส่งผลให้เกิดการกระตุ้นทำให้ไข่น้ำพัฒนาอวัยวะที่เป็นดอกขึ้น ซึ่งโดยปกติแล้วดอกของไข่น้ำจะมีขนาดที่ค่อนข้างเล็กมากจนต้องใช้กล้องจุลทรรศน์หรือเลนส์กล้องโทรศัพท์มือถือที่มีกำลังขยายมากพอสมควรถึงจะสามารถเห็นดอกของไข่น้ำที่เกิดขึ้นมาได้

**สารเคมีที่สำคัญในไข่น้ำ**
สารเคมีที่สำคัญในไข่น้ำ
1. ปริมาณโปรตีนสูง     (ประมาณ 35–45% ของน้ำหนักแห้ง) มีกรดอะมิโนจำเป็นเช่น ไลซีน (lysine), ทรีโอนีน (threonine), วาลีน (valine) เป็นต้น โปรตีนในไข่น้ำมีคุณภาพใกล้เคียงกับโปรตีนจากถั่วเหลืองหรือแม้แต่เนื้อสัตว์บางชนิด
2. ใยอาหาร (Dietary Fiber)
3. วิตามิน เช่น วิตามิน B-complex (เช่น B1, B2, B6), วิตามิน A (ในรูปของเบต้าแคโรทีน), วิตามิน E
4. แร่ธาตุต่าง ๆ เช่น ธาตุเหล็ก, แคลเซียม, แมกนีเซียม, สังกะสี, ฟอสฟอรัส และโพแทสเซียม
5. กรดไขมันที่มีประโยชน์ กรดไลโนเลนิก (omega-3)
6. สารต้านอนุมูลอิสระ (Antioxidants) เช่น เบต้าแคโรทีน, Poly phenols, Flavonoids
7. คลอโรฟิลล์ (Chlorophyll)

**ประโยชน์**
ไข่น้ำได้รับความสนใจจากทั่วโลกเป็นอย่างมากในเวลานี้ เพราะมีคุณประโยชน์ที่จำเป็นต่อร่างกายมนุษย์เป็นอย่างมาก อีกทั้งยังมีศักยภาพในการพัฒนาเป็นธุรกิจ ด้านงานวิจัยและวิชาการอาทิ พืชตัวอย่างที่สามารถนำไปเพาะปลูกในอวกาศได้ และยังสามารถนำไข่น้ำมาปรับใช้ในหลาย ๆ ด้าน อาทิ
1. ด้านอาหาร- แหล่งโปรตีนจากพืช:     ใช้เป็นแหล่งโปรตีนในอาหารเพื่อสุขภาพ เช่น อาหารมังสวิรัติ     หรือวีแกน- แปรรูปเป็นอาหารต่าง     ๆ:
** ผงไข่น้ำอบแห้ง      (สำหรับใส่สมูทตี้ ซุป ขนม ฯลฯ)
** แคปซูล/ผงโปรตีนเสริม
** ไอศกรีม/ขนมจากไข่น้ำทำอาหารพื้นบ้าน:     เช่น แกงไข่น้ำ, ลาบไข่น้ำ, ห่อหมกไข่น้ำ ฯลฯ
2. ด้านผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร / เวชสำอาง- ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร:     เนื่องจากมีโปรตีนสูง วิตามิน และสารต้านอนุมูลอิสระ- ชะลอวัย     / ต่อต้านอนุมูลอิสระ: สกัดสารต้านอนุมูลอิสระ     เช่น โพลีฟีนอล และฟลาโวนอยด์
4. ด้านสิ่งแวดล้อมและการเกษตร- บำบัดน้ำเสีย:     ไข่น้ำสามารถดูดซับไนโตรเจนและฟอสฟอรัสในน้ำเสีย- อาหารสัตว์น้ำ:     ใช้เลี้ยงปลา เลี้ยงเป็ด ไก่ เป็นแหล่งโปรตีนจากธรรมชาติ- ลดการปล่อยคาร์บอน:     การปลูกไข่น้ำช่วยดูดซับ CO₂ ได้ดี     และใช้พื้นที่น้อยกว่าการปลูกพืชโปรตีนชนิดอื่น- เกษตรกรรมอวกาศ:     การเพาะปลูกไข่น้ำในอวกาศเพื่อเป็นแหล่งออกซิเจนและอาหารให้กับนักบินอวกาศ
5. ศักยภาพในอุตสาหกรรมและธุรกิจ- วัตถุดิบสำหรับอาหารฟังก์ชัน (functional foods): ใช้ผลิตเป็นไบโอโปรตีนในอุตสาหกรรมอาหารแปรรูป- กลุ่มเป้าหมาย:กลุ่มคนรักสุขภาพที่ต้องการโปรตีนทางเลือก,     ส่งออกได้ทั้งไข่น้ำแบบสดและไข่น้ำแบบแห้งให้แก่ประเทศในยุโรป     และอเมริกา
6. ด้านการศึกษา เนื่องจากไข่แหนเป็นต้นไม้ขนาดเล็ก มีการขยายพันธุ์อย่างรวดเร็ว สามารถนำมาปลูกเลี้ยงไว้ในพื้นที่ที่มีขนาดเล็กได้ จึงเหมาะแก่การทำมาใช้เป็นอุปกรณ์ในการศึกษา เช่น การศึกษาอิทธิพลของสารที่ควบคุมการขยายพันธุ์ของพืช
ด้านโภชนาการ ไข่แหนเป็นอาหารของสัตว์น้ำและสัตว์ปีกหลายชนิด นอกจากนี้ คนในภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ยังได้นำไข่แหนมาประกอบเป็นอาหาร ไข่แหนมีสารพิษต้านฤทธิ์สารอาหาร จึงต้องนำไข่แหนมาทำให้สุกก่อนรับประทาน นอกจากนี้ ไข่แหนยังมีแคลเซียมและบีตา-แคโรทีนสูงมากอีกด้วย
ผำสามารถสะสมแคดเมียมได้ สะสม 80.65 mg/g  จึงมีประโยชน์ในการใช้ฟื้นฟูสภาพแหล่งน้ำที่ปนเปื้อนแคดเมียม

**การเก็บเกี่ยวและสกัดไข่น้ำ**
1. เวลาเก็บเกี่ยว- เก็บเกี่ยวได้ภายใน     5–7 วัน หลังปลูกครั้งแรก (ถ้ามีสารอาหารเพียงพอ)- เก็บได้ทุกวัน     เพราะไข่น้ำโตเร็วมาก
2. วิธีเก็บเกี่ยว- ใช้     กระชอนตาถี่ หรือ ตะแกรงตัก ตักไข่น้ำขึ้นจากผิวน้ำ- สะเด็ดน้ำ     แล้วนำไปล้างทำความสะอาด- ควรตากให้แห้งหมาด     หรือล้างด้วยน้ำเย็นก่อนเก็บหรือแปรรูป
3. การเก็บรักษา- ใช้สด:     เก็บในตู้เย็น (อุณหภูมิ 4–8°C) อยู่ได้นาน     5–7 วัน- อบแห้ง/แช่แข็ง:     ใช้เป็นวัตถุดิบสำหรับแปรรูปอาหาร- ผงแห้ง:     เก็บได้นานเป็นเดือนหากปิดสนิท
การสกัดไข่น้ำเพื่อใช้สารเคมีในพืช
1.การสกัดแบบง่าย (ระดับพื้นฐาน/อาหารเสริมทั่วไป)
สกัดน้ำผัก / สารต้านอนุมูลอิสระ
ขั้นตอน: ล้างไข่น้ำ ให้สะอาด (หลายรอบ) ด้วยน้ำเย็น- บดละเอียด     ด้วยเครื่องปั่นหรือโม่- เติมน้ำกลั่น     หรือ น้ำ RO อัตรา 1:2 หรือ 1:3- กรองผ่านผ้าขาวบาง     หรือกระดาษกรอง- เก็บส่วนที่เป็นน้ำสกัด     ไปใช้โดยตรง หรือแปรรูป เช่น freeze-dry หรือ spray dry
ใช้สำหรับ:ทำสมูทตี้ผง, ผงต้านอนุมูลอิสระ
2. การสกัดโปรตีนจากไข่น้ำ (แบบดิบ/เข้มข้น)
ขั้นตอน: ล้างไข่น้ำให้สะอาด → ตากหมาด ๆ- บดให้ละเอียด- เติมบัฟเฟอร์     pH     8–9 (เช่น โซเดียมไบคาร์บอเนต หรือ Tris-HCl) เพื่อช่วยละลายโปรตีน- คนให้เข้ากัน     → ทิ้งไว้ประมาณ 30–60     นาที- กรอง     หรือ ปั่นเหวี่ยง (centrifuge) แยกกาก- เก็บส่วนที่เป็น     supernatant     →     แล้ว ปรับ pH ให้เป็นกรด (pH 4.5)     เพื่อให้โปรตีนตกตะกอน- ปั่นแยกตะกอน     → ล้าง →     นำไปอบแห้งหรือ freeze-dry
ใช้สำหรับ: ผลิต “โปรตีนสกัดจากพืช”, เป็นวัตถุดิบอาหารเสริม, ใช้ในอุตสาหกรรมเครื่องสำอาง

**ข้อควรระวังในการรับประทาน**
ผำ กินได้และถือเป็นแหล่งโปรตีนจากพืชที่ให้สารอาหารสูงมาก ไข่ผำมีโปรตีนประมาณ 40-45% ของน้ำหนักแห้ง ซึ่งเทียบเท่ากับเนื้อสัตว์บางชนิด อีกทั้งยังเป็นพืชน้ำที่ย่อยง่าย อุดมไปด้วยกรดอะมิโนจำเป็นครบถ้วน ธาตุเหล็ก วิตามิน B12 และโอเมก้า 3 ซึ่งหาได้ยากในพืชทั่วไป แต่แม้ว่าไข่ผำจะมีคุณค่าทางโภชนาการสูงและเป็นแหล่งโปรตีนที่ดีต่อสุขภาพ แต่ก็มีข้อควรระวังที่ควรคำนึงถึงก่อนรับประทาน
- ไข่น้ำเป็นพืชดูดซับสารพิษ, โลหะหนัก ได้ดี ดั้งนั้นเวลาเพาะลปูกจึงควรระมัดระวังสิ่งปนเปื้อนในน้ำเพาะเลี้ยง
- ควรระมัดระวังและจำกัดพื้นที่ในการเพาะปลูกเพราะอาจจะส่งผลทำให้ไข่น้ำเป็นพืชรุกรานในพื้นที่อื่น ๆ ได้
- ควรล้างทำความสะอาดก่อนรับประทาน ซัก 2–3 ครั้งเมื่อรับประทานแบบสด

**อ้างอิง**

**บรรณานุกรม**
 publisher=มหาวิทยาลัยหัวเฉียวเฉลิมพระเกียรติ- publisher=จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย- publisher=มหาวิทยาลัยนเรศวร
หมวดหมู่:วงศ์แหน
หมวดหมู่:วงศ์บอน