วงศ์ตีนเป็ด

วงศ์ตีนเป็ด หรือ วงศ์ไม้ลั่นทม หรือ วงศ์โมก (ชื่อวิทยาศาสตร์: Apocynaceae‎) หรือ Dogbane Family เป็นชื่อวงศ์พรรณไม้ของพืชในสกุล  lสกุลลั่นทม หรือ ลีลาวดี, ตีนเป็ด,  ลักษณะเด่นคือทุกส่วนของต้นพืชมีน้ำยางขาวมี ใบเป็นเดี่ยวติดตรงข้ามหรือติดเป็นวงรอบข้อ ขอบใบเรียบเส้นแขนงใบเป็นร่างแห กลีบดอกเชื่อมติดกัน เกสรเพศผู้มี 5 อันติดบนท่อกลีบดอก มีเกสรเพศเมีย 2 อันเชื่อมติดกัน รังไข่ติดเหนือวงกลีบ รังไข่มี 2 ช่อง ผลเป็นฝักคู่ หรือเดี่ยวแตกตามแนวเดียว เมล็ดมีขนเป็นกระจุกที่ปลาย ในวงศ์นี้เป็นไม้หวงห้าม 4 สกุล คือ สกุลตีนเป็ด สกุลไยลูตง สกุลโมกหลวง และสกุลโมกมัน ไม้ตีนเป็ด จัดเป็นไม้หวงห้ามประเภท ก ตามพระราชกฤษฎีกากำหนดไม้หวงห้าม พ.ศ. 2530

**ลักษณะประจำวงศ์**
วงศ์ตีนเป็ดเป็นวงศ์ของ ไม้ต้น ไม้พุ่ม หรือไม้เลื้อย ซึ่งมียางสีขาว ใบเป็นใบเดี่ยวติดตรงข้ามหรือติดเป็นวงรอบข้อ ดอกออกเป็นช่อตามง่ามใบหรือตามปลายยอด และเป็นดอกสมบูรณ์เพศสมมาตรตามรัศมี กลีบเลี้ยงและกลีบดอกมีอย่างละ 5 กลีบ กลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นรูปแจกัน รูปทรงกระบอก รูปกรวย รูปคนโท หรือรูปวงล้อ ปลายกลีบซ้อนกัน เกสรเพศผู้มี 5 อันติดบนท่อกลีบดอก รังไข่ติดเหนือวงกลีบ มีเกสรเพศเมีย 2 อัน เชื่อมติดกัน ยอดเกสรเพศเมียมีอันเดียว รังไข่ภายในมี 2 ช่องหรือมีช่องเดียว ผลมีลักษณะทั้ง นุ่มมีเมล็ดเดี่ยว และ แข็ง หรือหลายเมล็ด หรือผลเป็นฝักคู่ เมื่อแก่แตก หรือผลแตกตามแนวเดียว เมล็ดมีขนเป็นกระจุกที่ปลาย

**วงศ์ใกล้เคียง**
 วงศ์นมตำเลีย (ชื่อวิทยาศาสตร์: Asclepiadaceae) ลักษณะที่แตกต่างคือ วงศ์นมตำเลียจะมีกลีบดอกแยกกันเป็นรูปวงล้อ ก้านเกสรเพศผู้สั้น หรือไม่มีเลย รังไข่ติดเหนือวงกลีบ หรือติดค่อนข้างใต้วงกลีบ ผลมักมีปุยขนที่ปลายด้านใดด้านหนึ่งเพียงด้านเดียว ในระบบ APG รวมเข้ากับวงศ์ตีนเป็ดแล้ว- วงศ์เข็ม (ชื่อวิทยาศาสตร์: Rubiaceae) โดยวงศ์เข็มมีหูใบร่วมระหว่างโคนก้านใบ รังไข่ติดใต้วงกลีบ บางครั้งพบติดอยู่เหนือวงกลีบ- วงศ์กันเกรา (ชื่อวิทยาศาสตร์: Loganiaceae) เพียงแต่วงศ์กันเกราไม่มีหูใบ บางที่พบว่ามีรังไข่ติดอยู่เหนือวงกลีบ หรือบางครั้งพบติดอยู่เกือบใต้วงกลีบ

**การจัดจำแนก**

**วงศ์ย่อย**
Apocynoideae และ Rauvolfioideae เป็นส่วนของวงศ์ Apocynaceae อย่างแคบ ส่วนอีกสามวงศ์ย่อยมาจากวงศ์นมตำเลีย 
*Apocynoideae
*Asclepiadoideae
*Periplocoideae
*Rauvolfioideae
*Secamonoideae

**สกุล**
 Acokanthera- Adenium- Aganonerion- Aganosma- Alafia- Allamanda- Allomarkgrafia- Allowoodsonia- สกุลตีนเป็ด (Alstonia)- Alyxia- Amalocalyx- Ambelania- Amsonia- Ancylobothrys- Anechites- Angadenia- Anodendron- Apocynum- Araujia- Arduina- Artia- Asclepias- Asketanthera- Aspidosperma- Baissea- Beaumontia- Bousigonia- Cabucala- Callichilia- Calocrater- Cameraria- Caralluma- Carissa- Carpodinus- Carruthersia- Carvalhoa- Catharanthus- Cerbera- Cerberiopsis- Ceropegia- Chamaeclitandra- Chilocarpus- Chonemorpha- Cionura- Cleghornia- Clitandra- Condylocarpon- Couma- Craspidospermum- Crioceras- Cycladenia- Cyclocotyla- Cylindropsis- Cynanchum- Delphyodon- Dewevrella- Dictyophleba- Dipladenia- Diplorhynchus- Dyera- Ecdysanthera- Echites- Elytropus- Epigynium- Eucorymbia- Farquharia- Fernaldia- Forsteronia- Funtumia- Galactophora- Geissospermum- Gonioma- Grisseea- Gymnema- Hancornia- Haplophyton- Himatanthus- Holarrhena- Hoya- Hunteria- Hymenolophus- Ichnocarpus- Isonema- Ixodonerium- Kamettia- Kibatalia- Kopsia- Lacmellea- Landolphia- Laubertia- Laxoplumeria- Lepinia- Lepiniopsis- Leuconotis- Lochnera- Lyonsia- Macoubea- Macropharynx- Macrosiphonia- Malouetia- Mandevilla- Mascarenhasia- Melodinus- Mesechites- Micrechtites- Microplumeria- Molongum- Mortoniella- Motandra- Mucoa- Neobracea- Neocouma- Nerium- Nouettea- Ochrosia- Odontadenia- Oncinotis- Orthopichonia- Pachypodium- Pachouria- Papuechites- Parahancornia- Parameria- Parepigynum- Parsonsia- Peltastes- Pentalinon- Periploca- Petchia- Picralima- Plectaneia- Pleiocarpa- Pleioceras- (สกุลลีลาวดี) หรือ (อังกฤษ: Genus Plumeria)- Pottsia- Prestonia- Pycnobotrya- Quiotania- Rauvolfia- Rhabdadenia- Rhazya- Rhigospira- Rhodocalyx- Rhyncodia- Saba- Schizozygia- Secondatia- Sindechites- Skytanthus- Spirolobium- Spongiosperma- Stemmadenia- Stephanostegia- Stephanostema- Stipecoma- Strempeliopsis- Strophanthus- Tabernaemontana- Tabernanthe- Temnadenia- Thenardia- Thevetia- Tintinnabularia- Trachelospermum- Urceola- Urnularia- Vahadenia- Vallariopsis- Vallaris- Vallesia- Vinca- Vincetoxicum- Voacanga- Willughbeia- Woytkowskia- Wrightia- Xylinabaria- Xylinabariopsis

**การกระจายพันธุ์**
พันธุ์ไม้ในวงศ์นี้มีประมาณ 180 สกุล 1,500 ชนิด  กระจายพันธุ์ในประเทศไทย 42 สกุล 150 ชนิด โดยมีสกุลเด่นๆคือ- สกุลตีนเป็ด (ชื่อวิทยาศาสตร์: Alstonia) มีลักษณะผลเป็นฝักคู่ ขึ้นในป่าดิบที่ต่ำ ได้แก่ ตีนเป็ดหรือพญาสัตบรรณ (Alstonia scholaris (L.) R. Br.)- สกุลตีนเป็ดทะเล  (ชื่อวิทยาศาสตร์: Cerbera) ไม้ต้น ขึ้นตามป่าชายเลนและป่าชายหาด ได้แก่ ตีนเป็ดทราย (Cerbera manghas L.) ผลมีเนื้อเมล็ดแข็ง- สกุลไยลูตง (ชื่อวิทยาศาสตร์: Dyera) ไม้ต้น ขึ้นตามป่าชายหาด ได้แก่ ตีนเป็ดแดง (Dyera costulata (Miq.) Hook.f.) ผลเป็นฝักคู่ เมล็ดรีแบนมีปีก- สกุลคุย (ชื่อวิทยาศาสตร์: Willughbeia) ไม้เลื้อย ผลนุ่ม กลม สีเหลืองหรือส้ม ได้แก่ คุย (Willughbeia edulis Roxb.)- สกุลโมกหลวง (ชื่อวิทยาศาสตร์: Holarrhena) ไม้พุ่มผลัดใบหรือไม้ต้น สูงได้ถึง 15 เมตร เปลือกต้นสีเทาอ่อนถึง น้ำตาล หลุดลอกเป็นแผ่นกลมๆ ไม่เท่ากัน เช่น โมกหลวง (Holarrhena pubescens)- สกุลโมกมัน (ชื่อวิทยาศาสตร์: Wrightia) ไม้ต้นผลัดใบขนาดเล็กถึงขนาดกลาง สูง 8 - 20 เมตร เปลือกสีขาวหรือสีเทาอ่อนถึงน้ำตาล นิ่มคล้ายจุกไม้ก๊อร์ค เช่น โมกมัน (Wrightia arborea (Dennst.) Mabb.)

**อ้างอิง**
  วงศ์ตีนเป็ด date=2007-09-29  สวนพฤกษศาสตร์จังหวัดชายแดนภาคใต้ ตามพระราชเสาวนีย์สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ-  ตีนเป็ด date=2007-07-02  ส่วนปลูกป่าเอกชน กรมป่าไม้
หมวดหมู่:วงศ์ตีนเป็ด