คูเมือง

ไฟล์:Baddesley.jpg|thumb|260px |“คู” รอบคฤหาสน์แบดเดสลีย์คลินตันในวอริคเชอร์ในอังกฤษ
คูเมือง หรือ คูปราสาท (moat) คือร่องน้ำกว้างและลึกที่อาจจะเป็นคูแห้งหรือที่มีน้ำขังที่ขุดขึ้นรอบปราสาท, สิ่งก่อสร้าง หรือ เมือง เพื่อใช้เป็นระบบการป้องกันจากการโจมตีจากบุคคลภายนอก ในบางกรณีคูก็อาจจะวิวัฒนาการไปเป็นระบบการป้องกันทางน้ำอันซับซ้อนที่อาจจะรวมทั้งทะเลสาบขุดหรือธรรมชาติ, เขื่อน หรือประตูน้ำ แต่ในปราสาทสมัยต่อมาคูรอบปราสาทอาจจะเป็นเพียงสิ่งตกแต่งเพื่อความงามเท่านั้น

**ประวัติ**

**ยุคโบราณ**
ไฟล์:Buhen3.jpg|thumb|260px|top|มุมมองทางด้านเหนือของป้อมบูเฮน
หลักฐานของคูที่เก่าที่สุดพบรอบป้อมอียิปต์โบราณ เช่นที่ป้อมบูเฮนที่ขุดพบที่นิวเบีย นอกจากนั้นก็ยังพบที่บาบิโลน และในประติมากรรมภาพนูนของอียิปต์โบราณ, อัสซีเรีย และในสิ่งก่อสร้างในอารยธรรมบริเวณนั้น

**ยุคกลาง**
จากขุดค้นทางโบราณคดีก็พบคูที่ขุดรอบปราสาท หรือ ระบบป้อมปราการที่เป็นส่วนหนึ่งของระบบการป้องกันที่ตั้งอยู่ติดกับกำแพงด้านนอก ถ้าสะดวกคูก็จะเป็นคูน้ำ การมีคูทำให้ยากต่อการโจมตีกำแพง หรือการใช้อาวุธที่ช่วยในการปีนกำแพงเช่นหอล้อมเมืองเคลื่อนที่ (siege tower) หรือ ไม้กระทุ้งกำแพง (Battering ram) ซึ่งเป็นอาวุธที่ต้องนำมาจ่อที่กำแพงจึงจะใช้ได้ นอกจากนั้นคูที่เป็นน้ำยังทำให้ยากต่อการพยายามขุดอุโมงค์ภายใต้กำแพงเพื่อทำการระเบิดทลายกำแพงได่อย่างมีประสิทธิภาพ
ในภาษาอังกฤษคำว่า “Moat” แผลงมาจากคำในภาษาอังกฤษกลางที่แผลงมาจากคำในภาษาฝรั่งเศสว่า “motte” ที่แปลว่า “เนิน” ที่เดิมหมายถึงเนินกลางปราสาทที่เป็นที่ตั้งป้อม ต่อมาคำนี้แผลงมามีความหมายว่าวงคูแห้งที่ขุดขึ้นรอบปราสาท นอกจากนั้นคำว่า  “Moat” ก็ยังหมายถึงภูมิสัณฐานที่คล้ายกับสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้น หรือ รูปทรงทางสถาปัตยกรรมที่คล้ายคลึงกับคูล้อม

**ยุโรป**
ไฟล์:Caerphilly Castle 1.jpg|thumb|ปราสาทแคร์ฟิลลีในเวลส์
ไฟล์:0707-02-05914-01 GreatBritain CaerlaverockCastle.jpg|thumb|Caerlaverock Castleในสกอตแลนด์
คูมีทั้งคูแห้งและคูที่มีน้ำ แต่ระบบการป้องกันด้วยคูน้ำที่ซับซ้อนและกว้างขึ้นทำให้ตัวสิ่งก่อสร้างลอยอยู่กลางน้ำที่ทำให้เกิดลักษณะสถาปัตยกรรมที่เรียกว่า “ปราสาทน้ำ” (Water Castle) บางครั้งน้ำที่ใช้ในคูก็อาจจะดึงมาจากแหล่งน้ำธรรมชาติ หรือการใช้เกาะ หรือ กั้นเขื่อนเพื่อทำให้เกิดผืนดินที่เป็นเกาะ เช่นที่ปราสาทเบิร์คแคมสเตดที่แสดงให้เห็นถึงการวิวัฒนการดังว่าในยุคแรก และต่อมาที่ปราสาทแคร์ฟิลลีในเวลส์ หรือที่ปราสาทเคนิลเวิร์ธอันมีระบบคูน้ำป้องกันที่ใช้เขื่อนควบคุมการไหลเวียนของน้ำ เกาะเทียม (Crannóg) ก็เป็นระบบคูป้องกันปราสาทอีกระบบหนึ่ง ที่ตัวปราสาทแทบจะโผล่ขึ้นมากลางน้ำ เช่นที่ปราสาทคอร์เน็ทในเกิร์นซีย์ที่คูป้องกันปราสาทเป็นทะเล
ปราสาทที่มีคูหรือล้อมรอบด้วยทะเลสาบเทียมเป็นสิ่งที่นิยมสร้างกันในอังกฤษ, สกอตแลนด์ และ เวลส์, กลุ่มประเทศแผ่นดินต่ำ, เยอรมนี, ออสเตรีย และ เดนมาร์ค
หลังยุคกลางการออกแบบป้อมเพื่อป้องกันจากการโจมตีด้วยลูกระเบิดมักจะเป็นคูแห้ง และ บางครั้งก็อาจจะมีน้ำบ้างเช่นป้อมที่โอโลมุค ส่วนป้อมหลายเหลี่ยมในคริสต์ศตวรรษที่ 19 เป็นป้อมที่เหมาะกับการใช้คูแห้ง
ในสมัยต่อมาเมื่อปราสาทเปลี่ยนไปเป็นวังหรือคฤหาสน์ที่ไม่มีประโยชน์ใช้สอยทางด้านการป้องกันทางการทหารแล้ว แต่เป็นสถานที่สำหรับรับแขกและเป็นที่พำนักอาศัย คูรอบปราสาทหรือทะเลสาบก็กลายมาเป็นสิ่งตกแต่งแทนที่ แม้มาถึงคริสต์ศตวรรษที่ 17 การก่อสร้างวังเพื่อความสำราญก็ยังคงสร้างให้มีคูล้อมรอบ เช่นคฤหาสน์โวซ์-เลอ-วิคงต์ที่ยังคงล้อมรอบด้วยคูน้ำแบบโบราณที่แยก “ประธานมณฑล” และเชื่อมด้วยสะพาน

**เอเชีย**
ไฟล์:Imperial Palace Tokyo Map.png|thumb|upright|แผนที่พระราชวังโตเกียว สวนและคูล้อมรอบ
ปราสาทญี่ปุ่นมักจะมีระบบคูที่ซับซ้อน บางครั้งอาจจะมีคูหลายคูที่วางเป็นวงซ้อนรอบตัวปราสาท และแต่ละชั้นอาจจะเป็นผังที่มีลักษณะแตกต่างกันที่ออกแบบผสานไปกับลักษณะภูมิทัศน์ของสวน ปราสาทญี่ปุ่นอาจจะมีคูล้อมรอบถึงสามชั้น ชั้นนอกสุดมักจะป้องกันสิ่งก่อสร้างอื่นๆ ด้วยนอกจากปราสาท
แม้ว่าปราสาทจะเป็นศูนย์กลางสำคัญของเมืองแต่ละเมือง คูปราสาทก็เป็นส่วนสำคัญของการคมนาคมทางน้ำของเมืองนั้นด้วย แม้ในปัจจุบันระบบคูของพระราชวังหลวงก็ยังเป็นลำน้ำที่ยังคงมีบทบาท ใช้เป็นที่ตั้งของเรือสำราญ, ภัตตาคาร และ บ่อปลา คูของปราสาทญี่ปุ่นสมัยใหม่มักจะเป็นคูน้ำ และคูในสมัยกลางมักจะเป็นคูแห้ง (karahori, 空堀) แม้ในปัจจุบันปราสาทบนเขาก็มักจะใช้คูแห้ง
คูเป็นระบบป้องกันที่ใช้โดยทั่วไปไม่เพียงแต่ในประเทศญี่ปุ่นแต่ยังมีในประเทศจีนเช่นที่ พระราชวังต้องห้าม และ ซีอาน, ที่ Vellore ในอินเดีย, ที่เมืองพระนคร ใน กัมพูชา และที่ เชียงใหม่, อยุธยา และ กรุงเทพ ใน ประเทศไทย เป็นต้น

**คลองคูเมืองในคาบสมุทรอินโดจีน**
ในคาบสมุทรอินโดจีน มักจะมีการสร้างคูเมืองเป็นสี่เหลี่ยมล้อมรอบตัวเมืองไว้ โดยมีระยะห่างจากแหล่งน้ำหลักเช่น แม่น้ำหรือทะเลสาบ ส่วนคติแบบทวารวดีจะเน้นให้เมืองมีลักษณะกลมหรือมน บางครั้งอาจจะให้แหล่งน้ำใหญ่เป็นปราการหลัก แล้วขุดคลองโค้งโอบตัวเมืองไปตามภูมิประเทศ ซึ่งคติชั้นหลังนี้ได้ตกทอดสู่กรุงศรีอยุธยา และกรุงรัตนโกสินทร์ โดยเมืองโบราณที่มีคูล้อมรอบ ได้แก่

**คูเมืองสี่เหลี่ยม หรือคล้ายสี่เหลี่ยม**
 เวียงเชียงใหม่- เวียงเชียงแสน- เมืองสุโขทัย- เมืองนครราชสีมา- เมืองศรีเทพ (คูเมืองชั้นนอก)- เมืองสุพรรณบุรี- เมืองพระพิษณุโลกสองแคว- เมืองศรีสัชนาลัย- เมืองร้อยเอ็ด- เมืองดงแม่นางเมือง (นครสวรรค์)- เมืองการุ้ง (อุทัยธานี)- เมืองบ้านใต้ (อุทัยธานี)- เมืองอู่ตะเภา (ชัยนาท)- เมืองเวียงจันทน์
** ฝั่งใต้ปัจจุบันคืออำเภอศรีเชียงใหม่ จังหวัดหนองคาย
** ฝั่งเหนือปัจจุบันคือกำแพงนะคอนเวียงจัน- เมืองกำแพงเพชร- เมืองพระนคร- เมืองหงสาวดี- เมืองมัณฑะเลย์

**คูเมืองที่ไม่เป็นสี่เหลี่ยม**
ลักษณะคูเมืองอยุธยา
คูเมืองบุรีรัมย์- เมืองหริภุญชัย (ลำพูน)- เมืองอู่ทอง- เมืองศรีเทพ (คูเมืองชั้นใน)- เมืองคูบัว- เมืองนครชัยศรี- เมืองศรีมโหสถ- เมืองคูเมือง- เมืองบึงคอกช้าง (อุทัยธานี)- เมืองบน (นครสวรรค์)- เมืองละโว้- เมืองเขลางค์นคร เมืองลำปาง- เมืองพะเยา- เมืองแพร่- เมืองสุรินทร์- เมืองนครชุม- กรุงศรีอยุธยา ซึ่งประกอบด้วย
** แม่น้ำเจ้าพระยาสายใหม่ (คูเมืองด้านทิศตะวันตกและทิศใต้)
** คูขื่อหน้า ปัจจุบันคือแม่น้ำป่าสักสายใหม่ (คูเมืองด้านทิศตะวันออก)
** คลองเมือง เดิมคือแม่น้ำป่าสักสายเก่า ต่อมาเป็นแม่น้ำลพบุรี (คูเมืองด้านทิศเหนือ)- กรุงธนบุรี ซึ่งประกอบด้วย
** คลองคูเมืองตะวันตก
** คลองคูเมืองเดิม (คูเมืองด้านทิศตะวันออก)- กรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งประกอบด้วย
** แม่น้ำเจ้าพระยาสายใหม่ (คูเมืองด้านทิศตะวันตก)
** คลองรอบกรุง (คูเมืองชั้นในด้านตะวันออก)
** คลองผดุงกรุงเกษม (คูเมืองชั้นนอกด้านตะวันออก)- เมืองบุรีรัมย์- เมืองแสลงโทน

**ระเบียงภาพ**
ไฟล์:Muiderslot september 2007.JPG|Muiderslotเนเธอร์แลนด์
ไฟล์:Keep of Matsumoto Castle.JPG|ปราสาทมัตสึโมะโตะญี่ปุ่น
ไฟล์:Caerlaverock Castle from the air.jpg|ปราสาทคริสต์ศตวรรษที่ 13พรมแดนอังกฤษ/สกอตแลนด์
ไฟล์:Sunset of the Forbidden City 2006.JPG|พระราชวังต้องห้ามจีน
ไฟล์:Angkor-Wat-from-the-air.JPG|เมืองพระนครกัมพูชา
ไฟล์:Egeskov Slot 08.jpg|Egeskov Castleเดนมาร์ก
ไฟล์:Le chateau de Vaux le Vicomte.jpg|คฤหาสน์โวซ์-เลอ-วิคงต์ฝรั่งเศส
ไฟล์:Castle Cornet Guernsey.jpg|ปราสาทคอร์เน็ทเกิร์นซีย์
ไฟล์:Bodiam-castle-10My8-1197.jpg|ปราสาทโบเดียมอังกฤษ
ไฟล์:Brennhausenlakeview1.jpg|เบรนน์เฮาเซนเยอรมนี

**อ้างอิง**

**แหล่งข้อมูลอื่น**
หมวดหมู่:น้ำ
หมวดหมู่:ส่วนประกอบของปราสาท