นายกรัฐมนตรีไทย

นายกรัฐมนตรีไทย เป็นประธานคณะรัฐมนตรี และทำหน้าที่หัวหน้ารัฐบาล โดยมีจุดกำเนิดมาจากการปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงการปกครองสู่ราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญและประชาธิปไตยระบบรัฐสภา นายกรัฐมนตรีของประเทศไทยคนปัจจุบันคือ แพทองธาร ชินวัตร จากพรรคเพื่อไทย ได้รับการลงมติเห็นชอบเมื่อวันที่ 16 สิงหาคม พ.ศ. 2567
โดยปกติแล้วนายกรัฐมนตรีในระบอบประชาธิปไตยจะมีที่มาจากสภาผู้แทนราษฎร ซึ่งโดยหลักแล้วถือว่านายกรัฐมนตรีต้องมาจากการแต่งตั้งทางอ้อมโดยประชาชน แต่บทเฉพาะกาลมาตรา 272 ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 กำหนดให้พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีตามมติของที่ประชุมร่วมกันของรัฐสภาในช่วง 5 ปีนับจากวันที่มีรัฐสภาชุดแรกตามรัฐธรรมนูญ

**ประวัติ**
ตำแหน่งนายกรัฐมนตรีมีขึ้นภายหลังการปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 เรียกว่า "ประธานคณะกรรมการราษฎร" ตามพระราชบัญญัติธรรมนูญการปกครองแผ่นดินสยามชั่วคราว พุทธศักราช 2475 อย่างไรก็ตาม มีการวิจารณ์อย่างหนักว่าชื่อตำแหน่งดังกล่าวเหมือนกับตำแหน่งประธานคณะกรรมการราษฎรแห่งสหภาพโซเวียต  ส่งผลให้ในเวลาต่อมา ก็เปลี่ยนมาเรียกว่า "นายกรัฐมนตรี" เมื่อวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2475  โดยมีตราประจำสำนักนายกรัฐมนตรีเป็นตราราชสีห์คชสีห์รักษารัฐธรรมนูญ และเป็นตราประจำตำแหน่งนายกรัฐมนตรีไทย 
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยบัญญัติที่มาของนายกรัฐมนตรี รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันระบุว่านายกรัฐมนตรีมาจากการเลือกของสภาผู้แทนราษฎร และมีบทเฉพาะกาลให้วุฒิสภาชุดแรกตามรัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบัน (วาระปี 2562–67) มีส่วนเลือกนายกรัฐมนตรีด้วย

**การปฏิบัติหน้าที่**
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 ซึ่งเป็นรัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบัน ได้กำหนดวาระของนายกรัฐมนตรีว่า นายกรัฐมนตรีจะดำรงตำแหน่งรวมกันแล้วเกินแปดปีมิได้ ทั้งนี้ ไม่ว่าจะเป็นการดำรงตำแหน่งติดต่อกันหรือไม่ แต่มิให้นับรวมระยะเวลาในระหว่างที่อยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไปหลังพ้นจากตำแหน่ง"
นายกรัฐมนตรีอาจพ้นจากตำแหน่งเพราะถูกอภิปรายไม่ไว้วางใจ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดมีสิทธิเข้าชื่อขอเปิดอภิปรายทั่วไปเพื่อลงมติไม่ไว้วางใจนายกรัฐมนตรี ญัตตินี้ต้องเสนอชื่อผู้สมควรดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีคนต่อไปไว้ด้วย เมื่อเสนอญัตติแล้วจะมีการยุบสภาผู้แทนราษฎรมิได้ ทั้งนี้ เพื่อป้องกันไม่ให้นายกรัฐมนตรีหลีกหนีการอภิปราย เว้นแต่จะมีการถอนญัตติหรือการลงมตินั้นไม่ได้เสียงครบ หากสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรลงมติไม่ไว้วางใจ นายกรัฐมนตรีต้องพ้นจากตำแหน่ง และมีผลให้คณะรัฐมนตรีสิ้นสุดลงทั้งคณะด้วย

**การรักษาราชการแทน**
ในกรณีที่นายกรัฐมนตรีไม่อาจปฏิบัติหน้าที่ได้ พระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2534 มาตรา 41 กำหนดให้รองนายกรัฐมนตรีเป็นผู้รักษาราชการ ถ้ามีรองนายกรัฐมนตรีหลายคนให้คณะรัฐมนตรีมอบหมายให้รองนายกรัฐมนตรีคนใดคนหนึ่งเป็นผู้รักษาราชการแทน ถ้าไม่มีผู้ดำรงตำแหน่งรองนายกรัฐมนตรี หรือมีแต่ไม่อาจปฏิบัติราชการได้ ให้คณะรัฐมนตรีมอบหมายให้รัฐมนตรีคนใดคนหนึ่งเป็นผู้รักษาราชการแทน และรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 มาตรา 168 ได้กำหนดเพิ่มเติมว่า หากคณะรัฐมนตรีไม่สามารถปฏิบัติหน้าที่ได้หรือลาออกทั้งคณะ ให้ปลัดกระทรวงปฏิบัติหน้าที่แทนรัฐมนตรีว่าการและให้ปลัดกระทรวงคัดเลือกกันเองให้คนหนึ่งปฏิบัติหน้าที่แทนนายกรัฐมนตรี

**สถานที่ปฏิบัติงานและบ้านพัก**
นายกรัฐมนตรีของประเทศไทยปฏิบัติหน้าที่ ณ ทำเนียบรัฐบาล ซึ่งเป็นสถานที่ราชการสำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศไทย ตั้งอยู่ ณ เลขที่ 1 ถนนพิษณุโลก เขตดุสิต กรุงเทพมหานคร มีเนื้อที่ทั้งสิ้น 27 ไร่ 3 งาน 44 ตารางวา 
สำหรับบ้านพักประจำตำแหน่งนายกรัฐมนตรีไทย คือ บ้านพิษณุโลก ซึ่งมีสถาปัตยกรรมที่สวยงาม ออกแบบและสร้างโดย มาริโอ ตามานโญ สถาปนิกประจำราชสำนักสยามชาวอิตาลี มีเนื้อที่ 25 ไร่ 3 งาน

**รองนายกรัฐมนตรี**
รองนายกรัฐมนตรี มีหน้าที่ในการกำกับการบริหารราชการของกระทรวง หรือทบวงหนึ่งหรือหลายกระทรวงหรือทบวง ตามที่นายกรัฐมนตรีมอบหมาย รวมทั้งเป็นผู้รักษาราชการแทนนายกรัฐมนตรี ในกรณีที่นายกรัฐมนตรีไม่อาจปฏิบัติราชการได้ ตามพระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน (เรียงตามลำดับรองนายกรัฐมนตรีดังนี้)

**รายชื่อนายกรัฐมนตรีไทย**

**อดีตนายกรัฐมนตรีไทยที่ยังมีชีวิตอยู่**
ปัจจุบันมีอดีตนายกรัฐมนตรีที่ยังมีชีวิตอยู่ทั้งสิ้น 11 คน มีรายชื่อดังต่อไปนี้
ไฟล์:Chavalit Yongchaiyudh.jpg|พลเอก ชวลิต ยงใจยุทธ(วาระ: 2539–2540)15
ไฟล์:Anand Panyarachun.jpg|อานันท์ ปันยารชุน(วาระ: 2534–2535, มิถุนายน–กันยายน 2535)9
ไฟล์:Suchinda Kraprayoon 1960s.jpg|พลเอก สุจินดา คราประยูร(วาระ: เมษายน–พฤษภาคม 2535)6
ไฟล์:Chuan Leekpai 2010-04-01.jpg|ชวน หลีกภัย(วาระ: 2535–2538, 2540–2544)28
ไฟล์:The Union Minister of External Affairs, Shri Pranab Mukherjee meeting with the Prime Minister of the Kingdom of Thailand, Mr. General Surayud Chulanont, in New Delhi on June 26, 2007 (cropped).jpg|พลเอก สุรยุทธ์ จุลานนท์(วาระ: 2549–2551)28
ไฟล์:The Prime Minister of Thailand, Mr. Somchai Wangsawat meeting the Prime Minister, Dr. Manmohan Singh, in New Delhi on November 13, 2008 (cropped) (cropped).jpg|สมชาย วงศ์สวัสดิ์(วาระ: กันยายน–ธันวาคม 2551)31
ไฟล์:Thaksin DOD 20050915 (crop).jpg|ทักษิณ ชินวัตร(วาระ: 2544–2549)26
ไฟล์:Fumio Kishida and Prayut Chan-o-cha at the Prime Minister's Office 2022 (1) (cropped).jpg|พลเอก ประยุทธ์ จันทร์โอชา(วาระ: 2557–2566)21  
ไฟล์:PM Srettha Thavisin 2023 (cropped).jpg|เศรษฐา ทวีสิน(วาระ: 2566–2567)15  
ไฟล์:Abhisit Vejjajiva 2010.jpg|อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ(วาระ: 2551–2554)3
ไฟล์:Yingluck Shinawatra 3771.JPG|ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร(วาระ: 2554–2557)21  

**ส่วนราชการในบังคับบัญชา**

**ส่วนราชการที่อยู่ในบังคับบัญชาขึ้นตรงต่อนายกรัฐมนตรี**
ส่วนราชการที่อยู่ในบังคับบัญชาขึ้นตรงต่อนายกรัฐมนตรี ตามมาตรา 7 แห่งพระราชบัญญัติปรับปรุงกระทรวง ทบวง กรม พ.ศ. 2545- สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี- สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี - สำนักข่าวกรองแห่งชาติ- สำนักงบประมาณ- สำนักงานสภาความมั่นคงแห่งชาติ- สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา- สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการพลเรือน- สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (เดิมชื่อ สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ)- สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ- สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการลงทุน - สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ- สำนักงานขับเคลื่อนการปฏิรูปประเทศ ยุทธศาสตร์ชาติ และการสร้างความสามัคคีปรองดอง- สำนักงานคณะกรรมการนโยบายที่ดินแห่งชาติ

**เชิงอรรถ**

**อ้างอิง**

**ดูเพิ่ม**
 รายชื่อนายกรัฐมนตรีไทย- การลงมติเลือกนายกรัฐมนตรีไทย- รัฐบาลไทย- สำนักนายกรัฐมนตรี (ประเทศไทย)

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  เว็บไซต์อย่างเป็นทางการ-  รายนามนายกรัฐมนตรีแห่งราชอาณาจักรไทย date=1999-04-27 -  ประวัตินายกรัฐมนตรีแห่งราชอาณาจักรไทย date=2009-07-24 

หมวดหมู่:การเมืองไทย