อำเภอเมืองอุดรธานี

เมืองอุดรธานี เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดอุดรธานี โดยถือเป็นศูนย์กลางทางด้านการปกครอง เศรษฐกิจ การศึกษา สาธารณสุข และการคมนาคมของจังหวัด

**ประวัติศาสตร์**
อุดรธานี เดิมชื่อบ้านเดื่อหมากแข้ง มีสภาพภูมิประเทศส่วนใหญ่เป็นที่ราบกว้างใหญ่ ก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 2436 เนื่องจากกรณี ร.ศ.112 ไทยกับฝรั่งเศส เมื่อวันที่ 3 ตุลาคม ร.ศ.112 ไทยยอมสละกรรมสิทธิในดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง รวมทั้งเกาะทั้งหลายในแม่น้ำโขงและตามความในสัญญาข้อ 3 ในสัญญาอาณาเขตริมฝั่งแม่น้ำโขง บรรดาป้อมค่ายคูจะต้องรื้อถอนให้สิ้นภายในหนึ่งเดือน ห้ามมิให้ประเทศสยามตั้งกองทหารในรัศมี 25 กิโลเมตร จากฝั่งแม่น้ำโขงไทยจะส่งคนที่มิใช่คนท้องถิ่น (Local Man) เข้ามาอยู่ในบริเวณนี้ มิได้ให้บริเวณริมฝั่งแม่น้ำโขงเป็นย่านการค้าเสรี จะเก็บภาษีขาเข้าใดๆ ไม่ได้ แม้กระทั่งจะตกปลา ถ้าฝ่าฝืนก็ถูกเอาตัวเข้าไปขังคุกที่เวียงจันทน์ด้วยเหตุผลดังกล่าว
ในปี พ.ศ. 2436 พระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคมจึงย้ายกองบัญชาการมณฑลลาวพวน ซึ่งเดิมตั้งอยู่เมืองหนองคายริมฝั่งแม่น้ำโขงมาตั้งอยู่ริมหนองนาเกลือตั้งอยู่บ้านเดื่อหมากแข้ง (มะเขือพวง) ขนาดใหญ่กว่าปกติธรรมดาอยู่ต้นหนึ่ง ซึ่งอยู่ในบริเวณวัดมัชฌิมาวาสปัจจุบัน จึงให้ชื่อหมู่บ้านนี้ว่า “บ้านหมากแข้ง” ส่วนหนองนาเกลือในสมัยต่อมาเรียกว่า “หนองประจักษ์” และเรียกค่ายทหารว่า “ค่ายหมากแข้ง” 
จากหนังสือประวัติวัดมัชฌิมาวาส กล่าวไว้ว่า การย้ายกองบัญชาการมณฑลลาวพวน มายังบ้านเดื่อหมากแข้งนั้น ผู้เฒ่า ผู้แก่เล่าไว้ว่าต้องใช้เกวียนประมาณ 200 เล่ม เป็นพาหนะได้ออกเดินทางรอนแรมมาโดยลำดับถึงน้ำสวย (ซวย หมายถึง ปลาชนิดหนึ่ง ปัจจุบันเรียกว่า น้ำสวย) เสด็จในกรมฯ ได้ให้ตรวจดูพื้นที่ เพื่อจะได้ตั้งกองบัญชาการ แต่เมื่อตรวจดูโดยถ้วนถี่แล้วเห็นว่ามีพื้นที่ไม่สม่ำเสมอ สูงๆ ต่ำๆ ไม่เหมาะสมที่จะสร้างเป็นเมืองใหญ่ในโอกาสข้างหน้า และตั้งอยู่จากฝั่งแม่น้ำโขงประมาณ 20 กิโลเมตรเท่านั้น เสด็จในกรมฯ ท่านให้เดินทางจนถึงบ้านเดื่อหมากแข้ง จึงได้พักกองเกวียน อยู่ใกล้ต้นโพธิ์ใหญ่ข้างวัดมัชฌิมาวาส ปัจจุบันบริเวณนี้เป็นที่ตั้งที่ทำการสาธารณสุขจังหวัดอุดรธานี จึงได้ให้ออกสำรวจดูห้วย หนอง คลอง บึง ในบริเวณใกล้เคียงทางทิศตะวันออก มีหนองบัวกลอง หนองเหล็ก ทางทิศใต้มีหนองขอนขว้าง ตะวันตกมี หนองนาเกลือ หนองวัวข้อง หนองสวรรค์ และทิศเหนือมีหนองสำโรง หนองแด และมีลำห้วยหมากแข้ง ซึ่งมีต้นน้ำจากภูพาน มีน้ำใสสะอาดมีป่าไผ่ปกคลุม มีปลา เต่า จระเข้ ชุกชุมมาก ลำน้ำนี้ไหลผ่านจากทิศใต้สู่ทิศเหนือลง  ลำห้วยหลวง เสด็จในกรมฯ จึงตกลงพระทัยให้ตั้งกองบัญชาการ สร้างบ้านแปลงเมืองลง ณ พื้นที่ดังกล่าวนี้ และท้องที่แห่งนี้จึงกลายเป็นศูนย์กลางของจังหวัดอุดรธานี- วันที่ 12 มกราคม 2450 รวมเมืองกมุทธาไสย เมืองกุมภวาปี เมืองหนองหาร และอำเภอบ้านหมากแข้ง ตั้งเป็นเมืองจัตวา เรียกว่า "เมืองอุดรธานี" เป็นที่ตั้งที่ว่าการมณฑล
*วันที่ 1 สิงหาคม 2452 โอนพื้นที่ตำบลบ้านขาว อำเภอเมืองเพ็ญ มาขึ้นกับ อำเภอเมืองอุดรธานี- วันที่ 29 เมษายน 2460 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอเมือง จังหวัดอุดร เป็น อำเภอหมากแข้ง- วันที่ 31 พฤษภาคม 2468 ยุบตำบลเชียงเพ็ง รวมกับท้องที่ตำบลเชียงยืน และยุบตำบลนาแอง แล้วตั้งตำบลหมากหญ้าขึ้นแทน- วันที่ 16 พฤษภาคม 2469 โอนพื้นที่ตำบลกุดจับ อำเภอบ้านผือ ไปขึ้นกับ อำเภอหมากแข้ง- วันที่ 5 มิถุนายน 2470 ยุบตำบลกุดสระ และแยกเอาหมู่บ้านไปรวมขึ้นกับตำบลหมูม่น และตำบลบ้านขาว- วันที่ 14 มีนาคม 2479 จัดตั้งเทศบาลเมืองอุดรธานี ในท้องที่บางส่วนของตำบลหมากแข้ง- วันที่ 20 มีนาคม 2481 เปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอหมากแข้ง จังหวัดอุดรธานี (1,2,3,4,5,6,7)
** (1) โอนพื้นที่หมู่ 2,6,10-11 (ในขณะนั้น) ของตำบลหมากแข้ง ไปขึ้นกับตำบลเชียงพิณ 
** (2) โอนพื้นที่หมู่ 8 (ในขณะนั้น) ของตำบลหมากแข้ง และหมู่ 3-4,9-12,15-18 (ในขณะนั้น) ของตำบลบ้านเหล่า ไปขึ้นกับตำบลหนองบุ
** (3) โอนพื้นที่หมู่ 7 (ในขณะนั้น) ของตำบลหมากแข้ง หมู่ที่ 6-8,13-14 (ในขณะนั้น) ของตำบลบ้านเหล่า และหมู่ 9 (ในขณะนั้น) ของตำบลบ้านขาว ไปขึ้นกับตำบลหมูม่น
** (4) โอนพื้นที่หมู่ 11 (ในขณะนั้น) ของตำบลกุดจับ และหมู่ 7 (ในขณะนั้น) ของตำบลกุดจับ ไปขึ้นกับตำบลเชียงยืน
** (5) โอนพื้นที่หมู่ 13-14 (ในขณะนั้น) ของตำบลหมูม่น ไปขึ้นกับตำบลบ้านขาว
** (6) โอนพื้นที่หมู่ 12 (ในขณะนั้น) ของตำบลเชียงพิณ ไปขึ้นกับตำบลกุดจับ
** (7) โอนพื้นที่หมู่ 14 (ในขณะนั้น) ของตำบลเชียงพิณ และหมู่ 8,17 (ในขณะนั้น) ของตำบลกุดจับ ไปขึ้นกับตำบลหมากหญ้า- วันที่ 14 พฤศจิกายน 2481 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอหมากแข้ง จังหวัดอุดรธานี เป็น อำเภอเมืองอุดรธานี- วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลหนองบัว แยกออกจากตำบลหนองบุ ตำบลหมูม่น และตำบลบ้านตาด- วันที่ 26 พฤษภาคม 2496 เปลี่ยนแปลงเขตเทศบาลเมืองอุดรธานี (ครั้งที่ 1) เพื่อความเหมาะสมในการบริหารกิจการและการทะนุบำรุงท้องถิ่น- วันที่ 16 พฤษภาคม 2504 ตั้งตำบลอูบมุง แยกออกจากตำบลหมากหญ้า- วันที่ 25 พฤษภาคม 2508 ตั้งตำบลนิคมสงเคราะห์ แยกออกจากตำบลเชียงพิณ ตำบลบ้านตาด และตำบลหมากหญ้า ตั้งตำบลเชียงเพ็ง แยกออกจากตำบลเชียงยืน ตั้งตำบลปะโค แยกออกจากตำบลกุดจับ- วันที่ 11 มิถุนายน 2511 ตั้งตำบลกุดสระ แยกออกจากตำบลหมูม่น ตั้งตำบลบ้านเลื่อม แยกออกจากตำบลเชียงพิณ ตำบลหมูม่น และตำบลหนองบัว- วันที่ 29 กรกฎาคม 2512 จัดตั้งสุขาภิบาลหนองวัวซอ ในท้องที่บางส่วนของตำบลหมากหญ้า- วันที่ 6 ตุลาคม 2513 ตั้งตำบลสามพร้าว แยกออกจากตำบลหนองบุ- วันที่ 20 เมษายน 2514 แยกพื้นที่ตำบลอูบมุง ตำบลหมากหญ้า และตำบลนิคมสงเคราะห์ ของอำเภอเมืองอุดรธานี ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอหนองวัวซอ ขึ้นกับอำเภอเมืองอุดรธานี- วันที่ 18 กรกฎาคม 2515 แยกพื้นที่ตำบลกุดจับ ตำบลปะโค และตำบลเชียงเพ็ง ของอำเภอเมืองอุดรธานี ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอกุดจับ ขึ้นกับอำเภอเมืองอุดรธานี- วันที่ 19 กันยายน 2515 ตั้งตำบลหนองอ้อ แยกออกจากตำบลอูบมุง และตำบลหมากหญ้า- วันที่ 4 กันยายน 2516 โอนพื้นที่ตำบลนิคมสงเคราะห์ กิ่งอำเภอหนองวัวซอ อำเภอเมืองอุดรธานี มาขึ้นกับอำเภอเมืองอุดรธานี ดังเดิม- วันที่ 20 พฤศจิกายน 2516 จัดตั้งสุขาภิบาลหนองบัว ในท้องที่บางส่วนของตำบลหนองบัว และตำบลบ้านตาด- วันที่ 12 มีนาคม 2517 จัดตั้งสุขาภิบาลโนนสูง - น้ำคำ ในท้องที่หมู่ 10 บ้านโนนสูง และหมู่ 14 บ้านน้ำคำ ตำบลบ้านตาด- วันที่ 28 มีนาคม 2517 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอหนองวัวซอ อำเภอเมืองอุดรธานี เป็น อำเภอหนองวัวซอ- วันที่ 27 สิงหาคม 2517 ตั้งตำบลโนนสูง แยกออกจากตำบลบ้านตาด และตำบลหนองบุ- วันที่ 12 สิงหาคม 2518 ตั้งตำบลขอนยูง แยกออกจากตำบลกุดจับ- วันที่ 8 กันยายน 2519 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอกุดจับ อำเภอเมืองอุดรธานี เป็น อำเภอกุดจับ- วันที่ 9 พฤศจิกายน 2519 ตั้งตำบลนาดี แยกออกจากตำบลเชียงพิณ- วันที่ 23 ตุลาคม 2522 ตั้งตำบลหนองไฮ แยกออกจากตำบลนิคมสงเคราะห์- วันที่ 27 มกราคม 2524 จัดตั้งสุขาภิบาลโพธิ์สว่าง ในท้องที่บางส่วนของตำบลบ้านเลื่อม- วันที่ 25 พฤษภาคม 2525 ตั้งตำบลนาข่า แยกออกจากตำบลบ้านขาว- วันที่ 30 สิงหาคม 2526 ตั้งตำบลบ้านจั่น แยกออกจากตำบลบ้านตาด- วันที่ 31 สิงหาคม 2531 ตั้งตำบลหนองขอนกว้าง แยกออกจากตำบลหนองบัว- วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2533 จัดตั้งสุขาภิบาลนิคมสงเคราะห์ ในท้องที่บางส่วนของตำบลนิคมสงเคราะห์- วันที่ 7 กันยายน 2533 ตั้งตำบลโคกสะอาด แยกออกจากตำบลนิคมสงเคราะห์- วันที่ 22 เมษายน 2535 จัดตั้งสุขาภิบาลบ้านจั่น ในท้องที่บางส่วนของตำบลบ้านจั่น- วันที่ 27 พฤศจิกายน 2535 ตั้งตำบลนากว้าง แยกออกจากตำบลหมูม่น- วันที่ 9 เมษายน 2536 จัดตั้งสุขาภิบาลนาข่า ในท้องที่บางส่วนของตำบลบ้านขาว และตำบลนาข่า- วันที่ 17 กันยายน 2536 ตั้งตำบลหนองไผ่ แยกออกจากตำบลโนนสูง- วันที่ 30 ธันวาคม 2536 เปลี่ยนแปลงเขตเทศบาลเมืองอุดรธานี (ครั้งที่ 2) กับเปลี่ยนแปลงเขตสุขาภิบาลโพธิ์สว่าง (ครั้งที่ 1) และเปลี่ยนแปลงเขตสุขาภิบาลหนองบัว (ครั้งที่ 1) เพื่อความเหมาะสมในการบริหารกิจการและการทะนุบำรุงท้องถิ่น- วันที่ 25 กันยายน 2538 ยกฐานะเทศบาลเมืองอุดรธานี เป็น เทศบาลนครอุดรธานี- วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลหนองบัว สุขาภิบาลโนนสูง - น้ำคำ สุขาภิบาลโพธิ์สว่าง สุขาภิบาลนิคมสงเคราะห์ สุขาภิบาลบ้านจั่น และสุขาภิบาลนาข่า เป็นเทศบาลตำบลหนองบัว เทศบาลตำบลโนนสูง - น้ำคำ เทศบาลตำบลโพธิ์สว่าง เทศบาลตำบลนิคมสงเคราะห์ เทศบาลตำบลบ้านจั่น และเทศบาลตำบลนาข่า ตามลำดับ ด้วยผลของกฎหมาย 
*วันที่ 24 กันยายน 2547 ยุบสภาตำบลหนองบัว รวมกับองค์การบริหารส่วนตำบลกุดสระ และยุบองค์การบริหารส่วนตำบลบ้านเลื่อม รวมกับองค์การบริหารส่วนตำบลเชียงพิณ - วันที่ 17 ธันวาคม 2547 เปลี่ยนแปลงชื่อเทศบาลตำบลโพธิ์สว่าง อำเภอเมืองอุดรธานี เป็นเทศบาลตำบลหนองสำโรง- วันที่ 22 พฤศจิกายน 2550 ยกฐานะเทศบาลตำบลโนนสูง - น้ำคำ เป็นเทศบาลเมืองโนนสูง - น้ำคำ- วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2551 ยกฐานะเทศบาลตำบลหนองสำโรง เป็นเทศบาลเมืองหนองสำโรง

**ที่ตั้งและอาณาเขต**
อำเภอเมืองอุดรธานีตั้งอยู่ทางตอนกลางของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้- ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอบ้านผือและอำเภอเพ็ญ- ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอพิบูลย์รักษ์ อำเภอหนองหาน และอำเภอประจักษ์ศิลปาคม- ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอกุมภวาปีและอำเภอหนองแสง- ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอหนองวัวซอและอำเภอกุดจับ

**การแบ่งเขตการปกครอง**

**การปกครองส่วนภูมิภาค**
อำเภอเมืองอุดรธานีแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 21 ตำบล 252 หมู่บ้าน

**การปกครองส่วนท้องถิ่น**
ไฟล์:Udon Thani - Clock Roundabout - 0002.jpg|thumb|เทศบาลนครอุดรธานี
เขตเทศบาลในอำเภอเมืองอุดรธานี
ท้องที่อำเภอเมืองอุดรธานีประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 25 แห่ง ได้แก่- เทศบาลนครอุดรธานี ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหมากแข้งทั้งตำบล - เทศบาลเมืองโนนสูง-น้ำคำ ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลโนนสูง- เทศบาลเมืองหนองสำโรง ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลหมูม่น ตำบลนาดี ตำบลบ้านเลื่อม และตำบลเชียงพิณ- เทศบาลตำบลหนองบัว ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลหนองบัว ตำบลหนองนาคำ ตำบลสามพร้าว และตำบลหนองขอนกว้าง- เทศบาลตำบลนิคมสงเคราะห์ ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลนิคมสงเคราะห์และตำบลโคกสะอาด- เทศบาลตำบลบ้านจั่น ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลบ้านจั่นและตำบลหนองขอนกว้าง- เทศบาลตำบลนาข่า ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลบ้านขาวและตำบลนาข่า- เทศบาลตำบลหนองไผ่ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองไผ่ทั้งตำบล- เทศบาลตำบลหนองขอนกว้าง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองขอนกว้าง (นอกเขตเทศบาลตำบลบ้านจั่นและเทศบาลตำบลหนองบัว)- เทศบาลตำบลบ้านตาด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านตาดทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลนิคมสงเคราะห์ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนิคมสงเคราะห์ (นอกเขตเทศบาลตำบลนิคมสงเคราะห์)- องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านขาว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านขาว (นอกเขตเทศบาลตำบลนาข่า)- องค์การบริหารส่วนตำบลโนนสูง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนสูง (นอกเขตเทศบาลเมืองโนนสูง-น้ำคำ)- องค์การบริหารส่วนตำบลหมูม่น ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหมูม่น (นอกเขตเทศบาลเมืองหนองสำโรง)- องค์การบริหารส่วนตำบลเชียงยืน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเชียงยืนทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลหนองนาคำ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองนาคำ (นอกเขตเทศบาลตำบลหนองบัว)- องค์การบริหารส่วนตำบลกุดสระ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกุดสระทั้งตำบลและบางส่วนของตำบลหนองบัว (นอกเขตเทศบาลตำบลหนองบัว)- องค์การบริหารส่วนตำบลนาดี ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาดี (นอกเขตเทศบาลเมืองหนองสำโรง)- องค์การบริหารส่วนตำบลเชียงพิณ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเชียงพิณและตำบลบ้านเลื่อม (นอกเขตเทศบาลเมืองหนองสำโรง)- องค์การบริหารส่วนตำบลสามพร้าว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสามพร้าว (นอกเขตเทศบาลตำบลหนองบัว)- องค์การบริหารส่วนตำบลหนองไฮ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองไฮทั้งตำบล- องค์การบริหารส่วนตำบลนาข่า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาข่า (นอกเขตเทศบาลตำบลนาข่า)- องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านจั่น ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านจั่น (นอกเขตเทศบาลตำบลบ้านจั่น)- องค์การบริหารส่วนตำบลโคกสะอาด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโคกสะอาด (นอกเขตเทศบาลตำบลนิคมสงเคราะห์)- องค์การบริหารส่วนตำบลนากว้าง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนากว้างทั้งตำบล

**อ้างอิง**
มืเองอุดรธานี
หมวดหมู่:อำเภอเมืองอุดรธานี