จุดร้อน

ไฟล์:Hotspot(geology)-1.svg|thumb|270px|การแสดงให้เห็นภาพตัดขวางของชั้นธรณีฐาน(สีเหลือง) เมื่อมีแมกม่าขึ้นมาจากชั้นเนื้อโลก การเคลื่อนที่ของเปลือกโลกทำให้จุดร้อนสร้างภูเขาขึ้นมา
จุดร้อน (hotspot) ในทางธรณีวิทยานี้เป็นส่วนหนึ่งของปรากฏการณ์ทางภูเขาไฟอย่างหนึ่ง โดยบริเวณนี้จะเป็นจุดที่มีอุณหภูมิสูงกว่าปกติเมื่อเทียบกับบริเวณอื่นอันเกิดจากการแทรกตัวขึ้นมาของแมกม่า ตัวอย่างเช่นจุดร้อนฮาวาย จุดร้อนไอซ์แลนด์และจุดร้อนเยลโลว์สโตน จุดร้อนนั้นไม่ใช่สิ่งที่เกิดจากขอบของแผ่นธรณีภาค ดังนั้นจุดร้อนจึงสามารถสร้างแนวเทือกเขาบนแผ่นเปลือกโลกเมือแผ่นเปลือกโลกเกิดการเคลื่อนตัวผ่านจุดร้อน
มีการอธิบายการเกิดจุดร้อนสองสมมุติฐานคือ หนึ่งเกิดจากการที่เนื้อโลกพยายามระบายความร้อนออกมาจากแกนกลางของโลกจนเกิดเป็นชั้นหินคดโค้งแทรกดัน ส่วนอีกสมมุติฐานหนึ่งคือเนื้อโลกบริเวณนั้นไม่ได้ร้อนกว่าที่อื่นแต่เปลือกโลกนั้นบางกว่าที่อื่นทำให้เกิดการดันตัวขึ้นมาของแมกม่าจากข้างใต้ 

**ลักษณะ**
แนวคิดเรื่องจุดร้อนนั้นเป็นงานของจอห์น ทูโซ วิลสัน ใน ค.ศ. 1963 ได้สมมุติลักษณะการเกิดของหมู่เกาะฮาวายว่าเป็นผลมาจากการเคลื่อนที่ของแผ่นเปลือกโลกผ่านจุดร้อนอย่างช้า ๆ ต่อมามีสมมุติฐานว่าจุดร้อนนั้นถูกป้อนพลังงานผ่านกระจุกแม็กม่าซึ่งเป็นปล่องแคบ ๆ ของแมกม่าที่ถูกดันขึ้นมาจากชั้นเนื้อโลก ซึ่งในขณะนี้การมีอยู่ของกระจุกแม็กม่านั้นยังคงมีการถกเถียวกันอยู่ในวงการวิทยาศาสตร์โลก ในช่วงหลายปีที่ผ่านมามีการคาดกันว่าจำนวนจุดร้อนที่ถูกเพิ่มพลังงานโดยกระจุกแม็กกม่านั้นมีตั้งแต่ประมาณ 20 ถึงหลายพันจุด แต่นักธรณีวิทยาส่วนใหญ่คิดว่ามีอยู่ไม่กี่สิบจุด จุดร้อนฮาวาย จุดร้อนไอซ์แลนด์ จุดร้อนเยลโลว์สโตน จุดร้อนเรอูนียงและจุดร้อนกาลาปาโกสเป้นจุดที่มีปรากฏการณ์ทางภูเขาไฟมากที่สุดที่นำสมมุติฐานนี้มาประยุกต์ใช้ได้

**องค์ประกอบ**
จุดร้อนเหล่านี้มีส่วนใหญ่มีองค์ประกอบเป็นหินบะซอลต์ (เช่นที่ ฮาวาย และ ตาฮีตี) จุดร้อนเหล่านี้เกิดการระเบิดน้อยกว่าภูเขาไฟแถวเขตมุดตัวของเปลือกโลกซึ่งเป็นบริเวณที่มีน้ำอยู่ใต้เปลือกโลก หากจุดร้อนเกิดขึ้นใต้เปลือกโลกภาคพื้นทวีป แมกม่าที่มีองค์ประกอบของหินบะซอลท์จะเข้าไปในบริเวณที่เปลือกโลกทวีปนั้นมีความหนาแน่นน้อย ซี่งมันจะทำให้เกิดร้อนและทำให้เกิดการหลอมเหลวจนทำให้เกิดเป็นหินไรโอไลต์ ซึ่งที่หินไรโอไลท์เหล่านี้เมื่อมีความร้อนพอสมควรจะทำให้เกิดการระเบิดที่รุนแรง  ยกตัวอย่างเช่นที่แอ่งยุบปากปล่องเยลโลว์สโตนซึ่งเกิดจากการระเบิดของภูเขาไฟที่ทรงพลังมากที่สุดครั้งหนึ่งของประวัติศาสตร์ทางธรณีวิทยา  อย่างไรก็ตามเมื่อแมกม่าที่มีองค์ประกอบเป็นไรโอไลท์ระเบิดอย่างสมบูรณ์ ในที่สุดแล้วก็จะได้ก็จะได้การระเบิดของแมกม่าที่มีองค์ประกอบเป็นบะซอลท์ตามมา ผ่านไปตามแนวที่เปราะบางของแผ่นเปลือกโลก ตัวอย่างในกรณีนี้คือทิวเขาอิลจ์ชู ในรัฐบริติชโคลัมเบีย ซึ่งเกิดจากการปะทุของหินแทรไคต์และหินไรโอไลท์ในช่วงแรกแต่ในเวลาต่อมาเกิดการปะทุของลาวาทีมีบะซอลท์เป็นองค์ประกอบ
ตอนนี้สมมุติฐานจุดร้อนกับสมมุติฐานกระจุกแม็กม่านั้นเชื่อมโยงกันอย่างมาก

**ร่องรอย**
ไม่ว่าจะเป็นเปลือกโลกภาคพื้นทวีปและเปลือกโลกภาคพื้นสมุทรเมื่อเคลือนที่ผ่านเคลื่อนผ่านกระจุกแม็กม่าของจุดร้อนนั้นจะปรากฏหลักฐานขึ้นมาและสามารถยืนยันได้ว่าแผ่นเปลือกโลกมีการเคลือนที่ผ่านจุดร้อนจริง เช่นในกรณีหมู่เกาะฮาวายซึ่งเกิดยอดเขาของเทือกเขาใต้ทะเลฮาวาย–เอมเพอเรอะทอดยาวตามแนวตะวันตก-ตะวันออกนั้นคือส่วนที่เหลือจากการเคลื่อนตัวของแผ่นเปลือกโลกผ่านจุดร้อนฮาวาย 

**จุดร้อนกับหมู่เกาะรูปโค้ง**
จุดร้อนนี้ไม่ควรนำมาสับสนกับหมู่เกาะรูปโค้ง เพราะว่าจุดร้อนเป็นการเรียงต่อ ๆ กันของเกาะภูเขาไฟ ส่วนหมู่เกาะรูปโค้งนั้นเกิดมาจากการมุดตัวของแผ่นเปลือกโลก เมื่อมีแผ่นเปลือกโลกแผ่นหนึ่งเจอกับอีกแผ่นหนึ่ง แผ่นที่มีความหนาแน่นมากกว่าจะเกิดการมุดตัวลงไปใต้แผ่นเปลือกโลกหนาแน่นน้อยกว่าเกิดเป็นร่องลึกก้นสมุทร การมุดตัวยังทำให้ทำให้สิ่งหลอมเหลวบางส่วนของเนื้อโลกด้านบนเกิดเป็นหินหนืดของแคลซ์-อัลคาไลน์ที่มีความหนาแน่นต่ำจึงเบาตัวดันแทรกซอนขึ้นมาผ่านแผ่นชั้นธรณีภาคที่อยู่ด้านบน ผลได้ทำให้เกิดเป็นแนวภูเขาไฟเรียงรายยาวขนานไปกับขอบเขตรอยต่อของแผ่นเปลือกโลก เช่นหมู่เกาะอะลูเชียนของรัฐอะแลสกา

**รายชื่อจุดร้อน**
ตำแหน่งจุดร้อนบนโลก

**แผ่นยูเรเซีย**
 จุดร้อนไอเฟอร์ (8)
** name=Eifel hotspot, w= 1 az= 082° ±8° rate= 12 ±2 mm/yr- จุดร้อนไอซแลนด์ (14)
** name=Iceland hotspot 
*** แผ่นยูเรเซีย, w= .8 az= 075° ±10° rate= 5 ±3 mm/yr
*** แผ่นอเมริกาเหนือ, w= .8 az= 287° ±10° rate= 15 ±5 mm/yr
** อาจเกี่ยวข้องกับรอยแยกของแผ่นทวีปแอตแลนติกเหนือ (62 Ma), กรีนแลนด์.- จุดร้อนอะโซเรส (1)
** name=Azores hotspot 
*** แผ่นยูเรเซีย, w= .5 az= 110° ±12°
*** แผ่นอเมริกาเหนือ, w= .3 az= 280° ±15°- จุดร้อนยานไมเอน (15)
** name=Jan Mayen hotspot - จุดร้อนไหหลำ (46)
** name=Hainan hotspot, az= 000° ±15° 

**แผ่นแอฟริกา**
 เขาเอตนา (47)
** name=Mount Etna - จุดร้อนฮอกก้า (13)
** name=Hoggar hotspot, w= .3 az= 046° ±12° - จุดร้อนทิเบทิ (40)
** name=Tibesti hotspot, w= .2 az= 030° ±15° - จุดร้อนดาฟรา (6)
** name=Darfur hotspot, w= .5 az= 045° ±8° - จุดร้อนอะฟรา (29, วางผิดตำแหน่งในแผนที่)
** name=Afar hotspot, w= .2 az= 030° ±15° rate= 16 ±8 mm/yr 
** อาจเกี่ยวข้องกับ Afar Triple Junction, 30 Ma.- จุดร้อนแคเมอรูน (17)
** name=Cameroon hotspot, w= .3 az= 032° ±3° rate= 15 ±5 mm/yr - จุดร้อนมาเดรา (48)
** name=Madeira hotspot, w= .3 az= 055° ±15° rate= 8 ±3 mm/yr - จุดร้อนคะแนรี่ (18)
** name=Canary hotspot, w= 1 az= 094° ±8° rate= 20 ±4 mm/yr - จุดร้อนนิวอิงแลนด์ (28)
** name=Great Meteor hotspot, w= .8 az= 040° ±10° - จุดร้อนกาบูเวร์ดี (19)
** name=Cape Verde hotspot, w= .2 az= 060° ±30° - จุดร้อนเซียร์ราลีโอน- จุดร้อนเซนต์เฮเลนา (34)
** name=St. Helena hotspot, w= 1 az= 078° ±5° rate= 20 ±3 mm/yr - จุดร้อนกอฟ (49), at 40°19' S 9°56' W.
** name=Gough hotspot, w= .8 az= 079° ±5° rate= 18 ±3 mm/yr - จุดร้อนทริสตัน (42), at 37°07′ S 12°17′ W.
** name=Tristan hotspot - จุดร้อนเวม่า (ภูเขาทะเลเวม่า, 43), at 31°38' S 8°20' E.
** name=Vema hotspot 
** อาจเกี่ยวข้องกับParaná and Etendeka traps (c. 132 Ma) through the Walvis Ridge.- จุดร้อนดิสโคฟเวอรี่ (50) (ภูเขาใต้ทะเลดิสโคฟเวอรี่)
** name=Discovery hotspot, w= 1 az= 068° ±3° - จุดร้อนบูเว (51)
** name=Bouvet hotspot - จุดร้อนโชน่า (27)
** name=Shona hotspot, w= .3 az= 074° ±6° - จุดร้อนเรอูนียง (33)
** name=Réunion hotspot, w= .8 az= 047° ±10° rate= 40 ±10 mm/yr 
** อาจเกี่ยวข้องกับ Deccan Traps (main events: 68.5–66 Ma)- จุดร้อนคอโมโรส (21)
** name=Comoros hotspot, w= .5 az=118 ±10° rate=35 ±10 mm/yr 

**แผ่นแอนตาร์กติกา**
 จุดร้อนมาริออน (25)
** name=Marion hotspot, w= .5 az= 080° ±12° - จุดร้อนโครเซ็ท (52)
** name=Crozet hotspot, w= .8 az= 109° ±10° rate= 25 ±13 mm/yr 
** อาจเกี่ยวข้องกับ Karoo-Ferrar geologic province (183 Ma)- จุดร้อนเคอร์กูเลน (20)
** name=Kerguelen hotspot, w= .2 az= 050° ±30° rate= 3 ±1 mm/yr 
** อีล เซน-พอล and อีล-อัมสเตอร์ดัม อาจเป็นส่วนหนึ่งของจุดร้อนเคอร์กูเลน (เซนต์ปอลอาจไม่ใช่จุดร้อนอีกแห่ง)
** Related maybe to the Kerguelen Plateau (130 Ma)- จุดร้อนเฮิร์ด (53)
** name=Heard hotspot, w= .2 az= 030° ±20° - จุดร้อนเบลเลนี (2)
** name=Balleny hotspot, w= .2 az= 325° ±7° - จุดร้อนเอเรบัส (54)
** name=Erebus hotspot 

**แผ่นอเมริกาใต้**
 จุดร้อนทรินเดด (41)
** name=Trindade hotspot, w= 1 az= 264° ±5° - จุดร้อนฟอร์นันโด (9)
** name=Fernando hotspot, w= 1 az= 266° ±7° 
** อาจเกี่ยวข้องกับ Central Atlantic Magmatic Province (c. 200 Ma)- จุดร้อนอัสเซนชัน (55)
** name=Ascension hotspot 

**แผ่นอเมริกาเหนือ**
 จุดร้อนเบอร์มิวดา (56)
** name=Bermuda hotspot, w= .3 az= 260° ±15° - จุดร้อนเยลโลว์สโตน (44)
** name=Yellowstone hotspot, w= .8 az= 235° ±5° rate= 26 ±5 mm/yr 
** อาจเกี่ยวข้องกับ Columbia River Basalt Group (17–14 Ma).- จุดร้อนเรตอน (32)
** name=Raton hotspot, w= 1 az= 240°±4° rate= 30 ±20 mm/yr - จุดร้อนอนาฮิม (45)
** name=Anahim hotspot (Nazko Cone)

**แผ่นออสเตรเลีย**
 จุดร้อนลอร์ด โฮเว่ (22)
** name=Lord Howe hotspot, w= .8 az= 351° ±10° - จุดร้อนแทสมาทิด (39)
** name=Tasmanid hotspot, w= .8 az= 007° ±5° rate= 63 ±5 mm/yr - จุดร้อนออสเตรเลียตะวันออก (30)
** name=East Australia hotspot, w= .3 az= 000° ±15° rate= 65 ±3 mm/yr 

**แผ่นนัซกา**
 จุดร้อนฆวน เฟร์นันเดช (16)
** name=Juan Fernández hotspot, w= 1 az= 084° ±3° rate= 80 ±20 mm/yr - จุดร้อนซาน ฟีลิกซ์ (36)
** name=San Felix hotspot, w= .3 az= 083° ±8° - จุดร้อนอีสเทอร์ (7)
** name=Easter hotspot, w= 1 az= 087° ±3° rate= 95 ±5 mm/yr - จุดร้อนกาลาปากอส (10)
** name=Galápagos hotspot 
*** แผ่นนัซกา, w= 1 az= 096° ±5° rate= 55 ±8 mm/yr
*** แผ่นโคโคส, w= .5 az= 045° ±6°
** อาจเกี่ยวข้องกับ Caribbean large igneous province (main events: 95–88 Ma).

**แผ่นแปซิฟิก**
 จุดร้อนหลุยส์วิลลี่ (23)
** name=Louisville hotspot, w= 1 az= 316° ±5° rate= 67 ±5 mm/yr 
** อาจเกี่ยวข้องกับ Ontong Java Plateau (125–120 Ma).- จุดร้อนฟาวเดชั่น/Ngatemato seamounts (57)
** name=Foundation hotspot, w= 1 az= 292° ±3° rate= 80 ±6 mm/yr - จุดร้อนแมคโดนัลด์ (24)
** name=Macdonald hotspot, w= 1 az= 289° ±6° rate= 105 ±10 mm/yr - ฟรีวิเดนท์ เทียร์ แบงค์ (58)
** name=North Austral hotspot, w= (1.0) azim= 293° ± 3° rate= 75 ±15 mm/yr - จุดร้อนอะลาโก้ (ภูเขาทะเลอะลาโก้, 59)
** name=Arago hotspot, w= 1 azim= 296° ±4° rate= 120 ±20 mm/yr - จุดร้อนมาเรีย (Îles Maria, 60)
** name=Maria/Southern Cook hotspot, w= 0.8 az= 300° ±4° - จุดร้อนซามัว (35)
** name=Samoa hotspot, w= .8 az= 285°±5° rate= 95 ±20 mm/yr - จุดร้อนคราว์น (ภูเขาใต้ทะเลคราว์น, 61)
** name=Crough hotspot, w= .8 az= 284° ± 2° - จุดร้อนพิทคาร์น (31)
** name=Pitcairn hotspot, w= 1 az= 293° ±3° rate= 90 ±15 mm/yr - Society/Tahiti hotspot (38)
** name=Society hotspot, w= .8 az= 295°±5° rate= 109 ±10 mm/yr - จุดร้อนมาร์เควสแซส (26)
** name=Marquesas hotspot, w= .5 az= 319° ±8° rate= 93 ±7 mm/yr - จุดร้อนหมู่เกาะแคโรไลน์ (4)
** name=Caroline hotspot, w= 1 az= 289° ±4° rate= 135 ±20 mm/yr - จุดร้อนฮาวาย (12)
** name=Hawaii hotspot, w= 1 az= 304° ±3° rate= 92 ±3 mm/yr - จุดร้อนโซคอร์โร่ (37)
** name=Socorro - จุดร้อนกัวดาลูป (11)
** name=Guadalupe hotspot, w= .8 az= 292° ±5° rate= 80 ±10 mm/yr - จุดร้อนค็อบ (5)
** name=Cobb hotspot, w= 1 az= 321° ±5° rate= 43 ±3 mm/yr - จุดร้อนโบวี่ (3)
** name=Bowie hotspot, w=.8 az= 306° ±4° rate= 40 ±20 mm/yr 

**อ้างอิง**
หมวดหมู่:ธรณีประวัติของโลก
หมวดหมู่:แผ่นเปลือกโลก
หมวดหมู่:วิทยาภูเขาไฟ
หมวดหมู่:โครงสร้างของโลก