เจ้าผู้ครองเมืองพะเยา (ยุคฟื้นฟู)

เจ้าผู้ครองเมืองพะเยา (ยุคฟื้นฟู)  (พ.ศ. 2387 - พ.ศ. 2456) เป็นตำแหน่งที่เกิดขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยพระยาน้อยอินท์ เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 8 กับ  พระเจ้ามโหตรประเทศ พระเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 5 ขณะดำรงพระยศ เจ้าอุปราชนครเชียงใหม่ ได้ลงมายังกรุงเทพมหานครเพื่อทูลขอตั้งเมืองเชียงรายโดยให้เป็นเมืองขึ้นของเชียงใหม่ และตั้งเมืองงาว เมืองพะเยา เป็นเมืองขึ้นของนครลำปาง  พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 พระราชทานตั้งเมืองและทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งพระยาเจ้าผู้ครองเมืองทั้งสามมีพระนามพ้องจองกันดังนี้ เจ้าธรรมลังกา เป็น พระยารัตนอาณาเขตร  เจ้าหลวงเมืองเชียงราย เจ้าพุทธวงศ์ เป็น พระยาประเทศอุดรทิศ เจ้าหลวงเมืองพะเยา เจ้าหนานมหาวงศ์เป็น พระยาฤทธิภิญโญยศ เจ้าหลวงเมืองงาว 
จนถึงรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงเปลี่ยนอำนาจการบริหารปกครองประเทศใหม่โดยยกเลิกมณฑลเปลี่ยนมาเป็นจังหวัด อำเภอ ตำบล หมู่บ้าน ตำแหน่งเจ้าผู้ครองเมืองจึงได้ยกเลิกไป พระยาประเทศอุดรทิศเจ้าเมืองพะเยาองค์สุดท้ายได้กราบบังคมทูลลาออกจากตำแหน่ง ทางการจึงตั้งนายคลาย บุษยบรรณ มาเป็นนายอำเภอเมืองพะเยา จังหวัดเชียงราย

**รายนามเจ้าผู้ครองเมืองพะเยา (ยุคฟื้นฟู)**
# เจ้าหลวงมหาวงศ์  (เจ้าน้อยพุทธวงศ์ ณ ลำปาง) (พ.ศ. 2387 - พ.ศ. 2391) ราชโอรสองค์ที่ 5 ใน พระยาคำโสม เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 4 โดยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้ เจ้าน้อยพุทธวงศ์ ณ ลำปาง เป็น พระยาประเทศอุดรทิศ เมื่อ พ.ศ. 2387 เป็นต้นราชตระกูล "มหาวงศ์" 
# เจ้าหลวงมหายศ (เจ้าน้อยมหายศ ณ ลำปาง)  (พ.ศ. 2391 - พ.ศ. 2398) ราชโอรสองค์ที่ 7 ใน พระยาคำโสม เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 4 เสกสมรสกับเจ้าหญิงพิมพา  ศีติสาร พระธิดาเจ้าฟ้าเมืององค์ มีราชบุตร-ธิดา คือ เจ้าหญิงฟองสมุทร เจ้าราชบุตรแก้ววิราช และเจ้าราชบุตรจันทยศ  
# เจ้าหลวงฟ้าเมืองแก้วขัตติยะ  (เจ้าฟ้าขัตติยะ ศีติสาร) (พ.ศ. 2398 - พ.ศ. 2403) ราชบุตรของเจ้าฟ้าเมืององค์ เสกสมรสกับเจ้าหญิงอุบลวรรณา ณ ลำปาง ราชธิดาองค์สุดท้าย ใน พระยาคำโสม เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 4 มีราชบุตรและราชธิดาทั้งสิ้น 2 พระองค์ คือ เจ้าหลวงอินทะชมภู เจ้าหญิงบัวทิพย์  และเจ้าหลวงฟ้าเมืองแก้วขัตติยะได้เสกสมรสกับเจ้าหญิงเทียมตา (ราชธิดาของเจ้าราชบุตรคำเครื่องนครลำปาง) มีราชบุตรอีก 3 องค์ คือ เจ้าหลวงไชยวงศ์ เจ้าน้อยมหายศ  เจ้าหลวงมหาไชย 
# เจ้าหลวงอินทะชมภู  (เจ้าหนานอินต๊ะชมภู ศีติสาร) (พ.ศ. 2403 - พ.ศ. 2413) ราชบุตรของเจ้าฟ้าขัตติยะ ศีติสาร เสกสมรสกับเจ้าหญิงฟองสมุทร (พระธิดาของเจ้าหลวงมหายศ) มีราชธิดา คือ เจ้าหญิงอุษาวดี (เสกสมรสกับเจ้าราชสัมพันธวงศ์ (เจ้าคำผาย) ณ ลำปาง ราชบุตรของเจ้าชวลิตวรวุธ หรือเจ้าน้อยหมู ณ ลำปาง ราชโอรสใน เจ้านรนันทไชยชวลิต เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ ๑๑) เจ้าหญิงบุษย์ (เสกสมรสกับเจ้าราชบุตรแก้วเมืองมูล ต้นสกุล ณ ลำปาง สายพะเยา(ราชโอรสใน เจ้าสุริยะจางวาง หรือเจ้าน้อยคำป้อ ณ ลำปาง ราชโอรสใน เจ้าวรญาณรังษี เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ ๙)
# เจ้าหลวงอริยะราชา  (เจ้าน้อยขัตติยะ ณ ลำปาง) (พ.ศ. 2413 - พ.ศ. 2437) ราชบุตรของพระยาอุปราชหมูล่าและเจ้าหญิงสนธนา ณ ลำปาง มีราชบุตร 2 องค์ คือ เจ้าบุรีรัตน์เมืองพะเยา (เจ้าเมืองแก้ว) และเจ้าราชบุตรศรีสองเมือง (เจ้าน้อยใจเมือง) 
#เจ้าหลวงไชยวงศ์ (เจ้าหนานไชยวงศ์ ศีติสาร) (พ.ศ. 2437 - พ.ศ. 2448) ราชบุตรของเจ้าฟ้าขัตติยะ ศีติสาร มีชายา 2 องค์ คือ เจ้าหญิงกาบแก้วและเจ้าหญิงอุ้ม มีราชบุตร-ธิดารวมทั้งสิ้น 10 องค์ คือ เจ้าราชวงศ์เมืองพะเยา (เจ้าน้อยอินทร์) พระญาบุรีรัตน์ (เจ้าน้อยพรหม) เจ้าน้อยแก้วมูล เจ้าน้อยวงศ์ เจ้าหนานเทพ เจ้าน้อยแก้ว เจ้าน้อยแสงฟ้า เจ้าหญิงบัวจี๋น (คู่แฝด) เจ้าหญิงบัวคำ (คู่แฝด) และเจ้าหญิงตุ้ม (แม่เจ้าคือเจ้าหญิงอุ้ม)
#เจ้าหลวงมหาไชย (เจ้าน้อยมหาไชย ศีติสาร) (พ.ศ. 2449 - พ.ศ. 2456) ราชบุตรของเจ้าฟ้าขัตติยะ ศีติสาร มีชายาทั้งสิ้น 3 องค์ คือ เจ้าหญิงจำปี เจ้าหญิงบัวเหลียว และเจ้าหญิงบัวไหว ศักดิ์สูง (พระธิดาเจ้าบุรีรัตน์เมืองพะเยา) และมีราชบุตร - ธิดา ทั้งสิ้น 5 องค์ คือ เจ้าอืด เจ้าหญิงบัวเงา เจ้าหญิงจ๋อย เจ้าศรีนวล เจ้าภูมิประเทศ    *( ในหนังสือประวัติศาสตร์เมืองพะเยายุคหลัง โดยพระเทพวิสุทธิเวที รองเจ้าคณะภาค ๖ ได้บันทึกไว้ว่าเมื่อสิ้นเจ้าหลวงมหาไชยแล้วจึงถือเป็นการสิ้นสุดตำแหน่งเจ้าหลวงเมืองพะเยา ทางการได้แต่งตั้งให้นายคลาย บุษยบรรณ เป็นนายอำเภอเมืองพะเยา และในพุทธศักราช 2457 ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นที่รองอำมาตย์โท ขุนสิทธิประศาสน์ ปกครองเมืองพะเยาสืบต่อมา )* ป่วยลำไส้พิการ อนิจกรรมวันที่ 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2467 สิริอายุ 69 ปี

**สายสกุลเจ้าผู้ครองเมืองพะเยา**
มีการรวบรวมประวัติสายสกุลเจ้าหลวงเมืองพะเยาไว้มีทั้งสิ้น 12 สกุล คือ 
# มหาวงศ์  ต้นสกุล คือ เจ้าหลวงมหาวงศ์ เจ้าผู้ครองเมืองพะเยา (ยุคฟื้นฟู) องค์ที่ 1
# วิรัตน์เกษม  ต้นสกุล คือ เจ้าราชบุตรแก้ววิราช บุตรเจ้าหลวงมหายศ (เจ้าผู้ครองเมืองพะเยา (ยุคฟื้นฟู) องค์ที่ 2)
# จันทยศ ต้นสกุล คือ  เจ้าราชบุตรจันทยศ บุตรเจ้าหลวงมหายศ (เจ้าผู้ครองเมืองพะเยา (ยุคฟื้นฟู) องค์ที่ 2)
# ศีติสาร  ต้นสกุล คือ เจ้าฟ้าญาร้อย (เจ้าน้อยศีธิวงศ์)
# ศักดิ์สูง  ต้นสกุล คือ เจ้าบุรีรัตน์เมืองพะเยา หรือเจ้าเมืองแก้ว
# ไชยเมือง ต้นสกุล คือ เจ้าราชบุตรศรีสองเมือง หรือเจ้าน้อยใจเมือง 
# เถาวัลย์ ต้นสกุล คือ เจ้าพญาวังใน (เจ้าน้อยเถา) 
# สูงศักดิ์ ต้นสกุล คือ เจ้าน้อยธรรมลังกา
# ศักดิ์ศรีดี ต้นสกุล คือ เจ้าหนานญาวิราช
# สุยะราช ต้นสกุล คือ เจ้าราชสัมพันธวงศ์ หรือ เจ้าคำผาย
# วงศ์สุวรรณ ต้นสกุลคือ เจ้าราชวงศ์สุยะ  มีบุตรคือ เจ้าน้อยธิ วงศ์สุวรรณ สมรส กับเจ้าปั๋น วิรัตน์เกษม (ธิดาเจ้าพระญาแก้ว วิรัตน์เกษม) มีราชบุตร - ธิดา ทั้งสิ้น 5 องค์ เจ้าบัวจันทร์ เจ้าแสนกัน เจ้าน้อยแสง เจ้าศรีพรรณ เจ้าแสงหล้า
# ณ ลำปาง (สายพะเยา)  ต้นสกุลคือ เจ้าราชบุตรแก้วเมืองมูล ณ ลำปาง หรือ เจ้าชวลิตวงศ์วรวุฒิ เป็นบุตร ของ เจ้านรนันทไชยชวลิต เจ้าครองนครลำปาง องค์ที่ 12 
# 

**อ้างอิง**
 ศักดิ์ รัตนชัย. พงศาวดารสุวรรณหอคำนครลำปาง (ตำนานเจ้าเจ็ดพระองค์กับหอคำมงคล ฉบับสอบทานกับเอกสารสืบค้น สรสว.ลำปาง) .- คณะทายาทสายสกุล เจ้าหลวงเมืองพะเยา, สถาบันศิลปวัฒนธรรมโยนก. ครบรอบ 100 ปี แม่เจ้าทรายมูล (มหาวงศ์) ไชยเมือง และประวัติสายสกุลเจ้าหลวงเมืองพะเยา พุทธศักราช 2387 - 2456. พะเยา :บ.ฮาซัน พริ้นติ้ง จก., 2546- คัมภีร์ คัมภีรญาณนนท์ , นาวาอากาศเอก. เจ้านายฝ่ายเหนือ.  date=2021-05-14 

หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดพะเยา
หมวดหมู่:เจ้าผู้ครองเมืองพะเยา