สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์

สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ (Crown Property Bureau; อักษรย่อ: CPB) เป็นหน่วยงานตามกฎหมาย เป็นผู้รับผิดชอบในการบริหารจัดการทรัพย์สินของพระมหากษัตริย์ พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งคณะกรรมการจำนวน 6 คน โดยมีรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังเป็นประธาน จนกระทั่งถึงรัฐบาลทหารในปี พ.ศ. 2560–2561 กฎหมายว่าด้วยทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ได้รับการแก้ไขเพิ่มเติม กฎการแต่งตั้งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังเป็นประธานกรรมการตามพระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ พ.ศ. ๒๔๗๙ ถูกยกเลิก เปลี่ยนแปลงเป็นให้พระมหากษัตริย์ทรงมีพระราชอำนาจแต่งตั้งคณะกรรมการและประธานกรรมการ
เดิมเปลี่ยนฐานะจาก "กรมพระคลังข้างที่" ยกสถานะขึ้นเป็นนิติบุคคลเมื่อวันที่ 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2491 มีหน้าที่ดูแลรักษาและบริหารทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ที่กำหนดให้แยกต่างหากจากทรัพย์สินส่วนพระองค์ซึ่งดูแลโดยสำนักงานจัดการทรัพย์สินส่วนพระองค์ และ ทรัพย์สินส่วนสาธารณสมบัติของแผ่นดิน ซึ่งอยู่ในความดูแลของสำนักพระราชวัง ต่อมาใน พ.ศ. 2561 มีการออกกฎหมายเพื่อจัดระเบียบทรัพย์สินดังกล่าวใหม่ และมีการโอนทรัพย์สินให้อยู่ในพระปรมาภิไธย
ทรัพย์สินพระมหากษัตริย์เดิมมาจากการจัดสรรงบประมาณแผ่นดิน การถือครองที่ดินขนาดใหญ่และการถือครองธุรกิจหลายอย่าง ทรัพย์สินส่วนนี้ยังได้รับการยกเว้นภาษีอากรอีกด้วย ในปี 2548 มีผู้คำนวณว่าทรัพย์สินโดยเฉพาะหุ้นและที่ดินมีมูลค่ากว่า 990,000 ล้านบาท คณะกรรมการกฤษฎีกาวินิจฉัยว่า สำนักงานฯ มีฐานะเป็นเอกชน แต่เป็นหน่วยงานของรัฐ เพราะ "สถาบันพระมหากษัตริย์ก็เป็นส่วนหนึ่งของรัฐด้วย” สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล วิจารณ์ว่า ทรัพย์สินส่วนนี้แทบไม่ต่างกับทรัพย์สินส่วนพระองค์

**ประวัติ**

**กรมพระคลังข้างที่ และสำนักงานพระคลังข้างที่ (ครั้งที่ 1)**
สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ชื่อเดิมคือ "กรมพระคลังข้างที่" มีฐานะเป็นกรมอิสระ ในสังกัดกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ในต้นรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระยาไชยสุรินทร์ (หม่อมหลวงเจียม เทพหัสดิน) ข้าหลวงเดิมบุตรชายของพระยาราชภักดี (หม่อมราชวงศ์ช้าง เทพหัสดิน) และเป็นบิดาของเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา) เป็นเจ้ากรมพระคลังข้างที่และพระคลังสวนและตึกเรือนโรงของหลวง ทรัพย์สินในส่วนนี้เติบโตขึ้นเนื่องจากการขยายตัวของมณฑลกรุงเทพหลังการลงนามสนธิสัญญาเบาว์ริง กรมพระคลังข้างที่ได้รับประโยชน์จากนโยบายพัฒนาเมืองของรัฐบาล และเข้าควบคุมที่ดินจนกลายเป็นผู้ถือครองที่ดินรายใหญ่สุดของประเทศ7–8 กรมพระคลังข้างที่ได้รับจัดสรรเงินจากงบประมาณแผ่นดิน โดยบางปีสูงถึงร้อยละ 20 ของงบประมาณ8–9 ก่อนที่หลังการปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 กรมพระคลังข้างที่จะถูกลดบทบาทมาเป็น "สำนักงานพระคลังข้างที่" อยู่ภายใต้การดูแลของนายกรัฐมนตรีโดยตรง

**สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์**

**ตามกฎหมาย พ.ศ. 2479 – 2491**
ต่อมามีการออก พระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ พ.ศ. 2479 เพื่อแยกบัญชี "ทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์" ออกจาก "ทรัพย์สินส่วนพระองค์" และมีผู้รับผิดชอบและบริหารจัดการทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์โดยเฉพาะคือกระทรวงการคลัง มีรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังเป็นประธานที่ปรึกษา และได้รับการยกเว้นภาษีอากร โดยกฎหมายฉบับนี้มีการแก้ไขเป็นฉบับที่ 2 ในปี พ.ศ. 2484 และฉบับที่ 3 ในปี พ.ศ. 2491 โดยตามกฎหมายแก้ไขฉบับที่ 3 ส่งผลให้ หม่อมเจ้าวิวัฒนไชย ไชยันต์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังในขณะนั้น เป็นประธานคณะกรรมการทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์พระองค์แรก และตามมาตรา 4 ทวิ ของกฎหมายแก้ไขฉบับเดียวกัน กำหนดให้จัดตั้งสำนักงานขึ้น เรียกว่า สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ โดยมีผลในวันที่ 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2491 ดังนั้นวันที่ 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2491 จึงเป็นวันก่อตั้งสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ตามกฎหมายดังกล่าว

**ตามกฎหมาย พ.ศ. 2560**
ต่อมามีการออก พระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ พ.ศ. 2560 เพื่อบังคับใช้แทนกฎหมายว่าด้วยการจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ทั้ง 3 ฉบับที่ผ่านมาที่ถูกยกเลิก โดยกฎหมายนี้ยุบทรัพย์สินหมวดสาธารณสมบัติของแผ่นดิน รวมทรัพย์สินส่วนพระองค์และทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ไว้เป็น "ทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์" และเปลี่ยนที่มาของตำแหน่งประธานคณะกรรมการทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์จากเดิมที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังเป็นโดยตำแหน่ง มาเป็นการแต่งตั้งโดยพระมหากษัตริย์

**สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ (พ.ศ. 2561)**
ต่อมาคณะรัฐมนตรีได้เสนอ ร่างพระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ พ.ศ. ... ซึ่งเป็นการยกเลิกกฎหมายฉบับเดิมเข้ามาให้สภานิติบัญญัติแห่งชาติพิจารณาเป็นเรื่องด่วน ซึ่งไม่ปรากฏในวาระการประชุมสภานิติบัญญัติแห่งชาติ ครั้งที่ 71/2561 เมื่อวันที่ 25 ตุลาคม พ.ศ. 2561 โดยมีสาระสำคัญคือการเปลี่ยนชื่อสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์เป็น สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ซึ่งที่ประชุมมีมติเสียงข้างมากรับหลักการ จากนั้นได้ประชุมกรรมาธิการเต็มสภาตามข้อเสนอของนาย สมชาย แสวงการ เลขานุการวิป สนช. ซึ่งที่ประชุมมีมติอนุมัติรายมาตราในวาระที่ 2 และอนุมัติทั้งฉบับในวาระที่ 3 โดยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร มีพระราชโองการให้ประกาศใช้ พระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ พ.ศ. 2561 เมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน ประกาศลงในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 3 พฤศจิกายน และมีผลบังคับใช้ในวันถัดมาคือเมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน

**สำนักงานพระคลังข้างที่ (ครั้งที่ 2; พ.ศ. 2568)**
ต่อมาในปี พ.ศ. 2568 สภาผู้แทนราษฎรเตรียมพิจารณา ร่างพระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ (ฉบับที่...) พ.ศ. .... ที่คณะรัฐมนตรีเป็นผู้เสนอต่อที่ประชุมสภาผู้แทนราษฎรสมัยวิสามัญ ในวันที่ 28 พฤษภาคม โดยมีสาระสำคัญคือ การเปลี่ยนชื่อสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์กลับไปเป็น สำนักงานพระคลังข้างที่ พร้อมกับการรวมกิจการของสำนักพระราชวังในส่วนที่เกี่ยวข้องกับสำนักงานพระคลังข้างที่ เข้ามาอยู่กับสำนักงานพระคลังข้างที่ที่เปลี่ยนชื่อมาจากสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ซึ่งที่ประชุมได้ลงมติในวาระที่ 1 ด้วยคะแนนเสียงเห็นชอบ 451 เสียง ไม่เห็นชอบ ไม่มี งดออกเสียง 2 เสียง และที่ประชุมมีมติให้ตั้งคณะกรรมาธิการเต็มสภา จากนั้นจึงได้ลงมติในวาระที่ 2–3 ซึ่งที่ประชุมมีมติเห็นชอบ 454 เสียง ไม่เห็นชอบ ไม่มี งดออกเสียง 2 เสียง และไม่ประสงค์ลงคะแนน ไม่มี ก่อนจะส่งต่อให้วุฒิสภาพิจารณาต่อไป โดยก่อนการลงมติ ณัฐพงษ์ เรืองปัญญาวุฒิ หัวหน้าพรรคประชาชน ได้ลุกขึ้นอภิปรายเห็นด้วยกับร่างพระราชบัญญัติฉบับนี้แต่ไม่เห็นด้วยที่จะตั้งคณะกรรมาธิการเต็มสภา
จากนั้นในวันรุ่งขึ้นคือในวันที่ 29 พฤษภาคม ในการประชุมวุฒิสภา สมัยวิสามัญ เป็นพิเศษ ที่ประชุมได้พิจารณาร่างพระราชบัญญัติฉบับดังกล่าว ซึ่งที่ประชุมได้ลงมติในวาระที่ 1 ด้วยคะแนนเสียงเห็นชอบ 157 เสียง ไม่เห็นชอบ ไม่มี งดออกเสียง ไม่มี และไม่ประสงค์ลงคะแนน ไม่มี และที่ประชุมมีมติให้ตั้งคณะกรรมาธิการเต็มสภาในวาระที่ 2–3 ซึ่งที่ประชุมมีมติเห็นชอบ 164 เสียง ไม่เห็นชอบ ไม่มี งดออกเสียง ไม่มี และไม่ประสงค์ลงคะแนน ไม่มี ก่อนจะส่งร่างพระราชบัญญัติฉบับนี้กลับไปยังคณะรัฐมนตรีเพื่อนำขึ้นทูลเกล้าฯ ให้ทรงลงพระปรมาภิไธยประกาศใช้บังคับเป็นกฎหมายต่อไป

**การบริหาร**
ในปัจจุบันการบริหารสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์เป็นไปตามพระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ พ.ศ. 2561 โดยมีคณะกรรมการทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ซึ่งประกอบด้วย ประธานกรรมการ และกรรมการอื่นซึ่งพระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งตามพระราชอัธยาศัย และในจำนวนนี้จะทรงแต่งตั้งกรรมการคนหนึ่งเป็นผู้อำนวยการทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ทำหน้าที่เลขานุการเพิ่ม
*ในวันที่ 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2560 ได้มีพระราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งคณะกรรมการทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ตามโครงสร้างใหม่ประกอบด้วย 
**  พลอากาศเอก สถิตย์พงษ์  สุขวิมล  เป็นประธานกรรมการ และเป็นผู้อำนวยการสำนักงานฯ อีกตำแหน่งหนึ่ง
**  นายแพทย์ เกษม  วัฒนชัย  เป็นกรรมการ
**  ดร.กฤษณ์  กาญจนกุญชร  เป็นกรรมการ
**  พันโท สมชาย  กาญจนมณี  เป็นกรรมการ
**  พันตำรวจเอก ธรรมนิธิ  วนิชย์ถนอม  เป็นกรรมการ
**  พลอากาศเอก อำนาจ  จิระมณีมัย  เป็นกรรมการ
**  พลเอก จักรภพ  ภูริเดช  เป็นกรรมการ
*ต่อมาในวันที่ 8 ตุลาคม พ.ศ. 2560 ได้มีพระราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง 
** พลอากาศโท ภักดี แสง-ชูโต เป็นกรรมการทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์เพิ่มเติม 
*วันที่ 31 ตุลาคม พ.ศ. 2560 ได้มีพระราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง 
** พลเรือเอก ปวิตร รุจิเทศ รองสมุหราชองครักษ์และอดีตผู้อำนวยการศูนย์อำนวยการใหญ่จิตอาสาพระราชทาน เป็นกรรมการทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ 
*วันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2561 ได้มีพระราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง 
** พลอากาศเอก สถิตย์พงษ์ สุขวิมล เป็นเลขาธิการพระราชวัง และผู้อำนวยการทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ เนื่องจากทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง นาย จิรายุ อิศรางกูร ณ อยุธยา ให้ดำรงตำแหน่งองคมนตรี นั้น ทำให้ตำแหน่งเลขาธิการพระราชวังและผู้อำนวยการทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ว่างลง
*วันที่ 6 มกราคม พ.ศ. 2562 ได้มีพระราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง 
**ดร. อำพน กิตติอำพน
** พลเอก อภิรัชต์ คงสมพงษ์ เป็นกรรมการทรัพย์สินพระมหากษัตริย์เพิ่มเติม
*วันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2563 ได้มีพระราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง
** พลเอก อภิรัชต์ คงสมพงษ์ เป็นรองผู้อำนวยการ ทรัพย์สินพระมหากษัตริย์
*ปัจจุบัน
**  รศ.ดร.จิรายุ อิศรางกูร ณ อยุธยา ได้รับแต่งตั้งเป็นประธานกรรมการมูลนิธิสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์
**  พลเอก จิระศักดิ์ วัฒนาวงศ์ ได้รับแต่งตั้งเป็นรองผู้อำนวยการทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์

**ทรัพย์สิน**
พอพันธุ์ (2549) เขียนว่า ปัจจัยที่ทำให้สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์เป็นกลุ่มทุนทรงอิทธิพลของประเทศ ได้แก่ การแก้ไขพระราชบัญญํติจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์, ความเข้มแข็งของสถาบันพระมหากษัตริย์ และการเปลี่ยนแปลงเศรษฐกิจและสังคมของประเทศ17
สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ มีทรัพย์สินในความดูแล เป็นที่ดินกว่า 54 ตารางกิโลเมตรในกรุงเทพมหานคร และ 160 ตารางกิโลเมตรในจังหวัดอื่น โดยทำสัญญาให้เช่าแก่หน่วยงานราชการ องค์กรธุรกิจ และบุคคลทั่วไป ปัจจุบันมีอสังหาริมทรัพย์อยู่ในความดูแลประมาณ 37,000 สัญญา ในจำนวนนี้มีการจัดประโยชน์หลายรูปแบบ ทั้งเพื่ออยู่อาศัยหาประโยชน์พอยังชีพ ใช้ประโยชน์ในเชิงพาณิชย์ และใช้เป็นที่ตั้งของหน่วยงาน ทั้งภาครัฐและสมาคม องค์กรที่ไม่ได้แสวงหาประโยชน์ในเชิงธุรกิจ แยกเป็นที่ดินในกรุงเทพมหานครและปริมณฑล 25,000 สัญญา และในส่วนภูมิภาค อาทิ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา จังหวัดสุพรรณบุรี จังหวัดนครสวรรค์ จังหวัดพิษณุโลก จังหวัดพิจิตร จังหวัดลำปาง จังหวัดราชบุรี จังหวัดเพชรบุรี จังหวัดสงขลา จังหวัดนครปฐม จังหวัดฉะเชิงเทรา และจังหวัดชลบุรี รวมประมาณ 12,000 สัญญา
ในปลายปี พ.ศ. 2556 สำนักงานทรัพย์สินฯ ถือครองอสังหาริมทรัพย์ในกรุงเทพมหานครและต่างจังหวัด รวมพื้นที่ 41,000 ไร่ (65.6 ตร.กม. หรือ 16,210 เอเคอร์) ซึ่งเป็นที่ดิน 93% สำหรับหน่วยงานราชการ รัฐวิสาหกิจ ชุมชน ตลาด ผู้เช่าอาคาร ที่ดินรายย่อย และมีพื้นที่ดินเชิงพาณิชย์ใจกลางเมืองคิดเป็น 7% ซึ่งในจำนวนนี้รวมถึงโครงการใหญ่ ดังนี้
สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ริเริ่มการพัฒนาชุมชน ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2533 ต่อมาร่วมมือกับสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (องค์การมหาชน) หรือ พอช. ในการพัฒนาที่อยู่อาศัยตั้งแต่ปี พ.ศ. 2547 ถึงปัจจุบัน
อนึ่ง ก่อนพระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ พ.ศ. 2561 จะมีผลบังคับใช้ ทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ในความดูแลของสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ได้รับการยกเว้นภาษีอากร เช่นเดียวกับทรัพย์สินส่วนสาธารณสมบัติของแผ่นดิน ตามความในมาตรา 8 แห่งพระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ พุทธศักราช 2479 ในขณะที่ทรัพย์สินส่วนพระองค์ ในความดูแลของสำนักงานจัดการทรัพย์สินส่วนพระองค์ ไม่ได้รับการยกเว้นภาษีอากร
สฤณี อาชวานันทกุล เขียนโดยอ้างอิงหนังสือ King Bhumibol Adulyadej: A Life's Work ว่า ทรัพย์สินโดยเฉพาะหุ้นและที่ดินมีมูลค่ากว่า 990,000 ล้านบาทในปี 2548

**การเปลี่ยนแปลงเกี่ยวกับทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์และทรัพย์สินส่วนพระองค์**
ในช่วงกลางปี พ.ศ. 2561 ได้มีการปฏิรูปการดำเนินงานของสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ โดยมีการออก พระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ พ.ศ. 2560 ทางสำนักงานฯจึงได้ออกหนังสือชี้แจง โดยมีใจความสำคัญดังนี้
# สำนักงานฯ มีภาระหน้าที่ถวายทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ที่อยู่ในความดูแลแต่เดิม คืนให้แด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เพื่อจะทรงมีพระราชวินิจฉัยเกี่ยวกับการดูแลรักษาและจัดหาผลประโยชน์ให้เป็นไปตามพระราชอัธยาศัย โดยทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ในรูปแบบหุ้นของบริษัทจำกัด หรือบริษัทมหาชนจำกัด ต้องเปลี่ยนเป็นพระปรมาภิไธยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทุกรัชกาลด้วย ทั้งนี้ เป็นไปตามตามพระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ พ.ศ. 2560 ซึ่งได้รวมทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์และทรัพย์สินส่วนพระองค์ เป็นทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์แล้ว
# ทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ทั้งสิ้นตามข้อ 1. นั้น ให้มีการเสียภาษีอากรทุกประเภทเช่นเดียวกับประชาชนทั่วไป
# การที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทุกรัชกาล ทรงเป็นผู้ถือหุ้นในกิจการอันเกี่ยวเนื่องกับทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์นั้น ก็เพื่อเป็นการสืบสานพระราชกรณียกิจของสมเด็จพระบูรพมหากษัตริยาธิราชเจ้า
# พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทุกรัชกาล ทรงไว้ซึ่งสิทธิ์ในการมอบหมายข้าราชบริพารหรือผู้ถวายงานใกล้ชิดเบื้องพระยุคลบาทดูแลกิจการต่าง ๆ อันเกี่ยวเนื่องกับทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์
ในพระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ พ.ศ. 2561 มีเนื้อหาสอดคล้องกับหนังสือชี้แจงดังกล่าว และมีข้อเปลี่ยนแปลงเพิ่มเติมดังนี้
# เปลี่ยนชื่อ "ทรัพย์สินส่วนพระองค์" เป็น "ทรัพย์สินในพระองค์" และรวม "ทรัพย์สินส่วนสาธารณสมบัติของแผ่นดิน" และ "ทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์" ตามพระราชบัญญัติ พ.ศ. 2491 เข้าเป็น "ทรัพย์สินในพระมหากษัตริย์"
# ในกรณีทั้งปวงเกี่ยวกับทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ห้ามมิให้ระบุพระปรมาภิไธยหรือข้อความใด อันแสดงหรืออนุมานได้ว่าพระมหากษัตริย์เป็นคู่กรณีหรือคู่ความ ให้ระบุเพียงชื่อผู้ได้รับการมอบหมายให้ดูแลทรัพย์สินดังกล่าว และในกรณีที่ทรงมอบหมายให้บุคคลหรือหน่วยงานอื่นใดที่มิใช่สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์เป็นผู้จัดการ ให้ต่อท้ายด้วยคำว่า "ผู้จัดการทรัพย์สินในพระองค์" หรือ "ผู้จัดการทรัพย์สินในพระมหากษัตริย์" แล้วแต่กรณี สำหรับทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ที่สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์มีหน้าที่เป็นผู้จัดการ ให้สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์เป็นคู่กรณีหรือคู่ความ
# รายได้จากทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ให้สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์นำไปจ่ายหรือลงทุนได้ ทั้งนี้ ตามที่ได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตแล้ว ส่วนที่เหลือจะจำหน่ายหรือใช้สอยได้ ก็แต่โดยพระมหากษัตริย์ตามพระราชอัธยาศัย

**การลงทุนหลักทรัพย์**
สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ลงทุนหลักทรัพย์ในตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย ซึ่งต้องชำระภาษีอากรเช่นเดียวกับบริษัททั่วไป มีข้อมูลเมื่อวันที่ 13 ตุลาคม พ.ศ. 2558 ดังต่อไปนี้- บริษัท เทเวศประกันภัย จำกัด (มหาชน) - ทุนจดทะเบียน 500 ล้านบาท มูลค่าที่ตราไว้หุ้นละ 10 บาท
** สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ - ถือหุ้นร้อยละ 98.54 จำนวน 49,272,239 หุ้น (ออกจากการเป็นบริษัทจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ 22 สิงหาคม 2551)- บริษัท ปูนซิเมนต์ไทย จำกัด (มหาชน) - ทุนจดทะเบียนชำระแล้ว 1,200 ล้านบาท ราคาตลาดหุ้นละ 474 บาท
** สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ - ถือหุ้นร้อยละ 30 จำนวน 360 ล้านหุ้น 
** บริษัท ทุนลดาวัลย์ จำกัด - ถือหุ้นร้อยละ 1.6 จำนวน 19.22 ล้านหุ้น- บริษัท เอสซีบี เอกซ์ จำกัด (มหาชน) - ทุนจดทะเบียนชำระแล้ว 33,944.38877 ล้านบาท ราคาตลาดหุ้นละ 144 บาท
** สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ - ถือหุ้นร้อยละ 21.3 จำนวน 722.941958 ล้านหุ้น 
** บริษัท ทุนลดาวัลย์ จำกัด - ถือหุ้นร้อยละ 2.43 จำนวน 82.3678 ล้านหุ้น- กองทุนรวมโครงสร้างพื้นฐานโทรคมนาคม ดิจิทัล - ทุนจดทะเบียนชำระแล้ว 58,080 ล้านบาท ราคาตลาดหุ้นละ 12.2	บาท
** บริษัท ทุนลดาวัลย์ จำกัด - ถือหุ้นร้อยละ 0.86 จำนวน 50 ล้านหุ้น- บริษัท เจ มาร์ท จำกัด (มหาชน) - ทุนจดทะเบียนชำระแล้ว 524.463106 ล้านบาท ราคาตลาดหุ้นละ 9	บาท
** บริษัท ทุนลดาวัลย์ จำกัด - ถือหุ้นร้อยละ 0.61 จำนวน 3.1827 ล้านหุ้น- บริษัท พีทีจี เอ็นเนอยี จำกัด (มหาชน) - ทุนจดทะเบียนชำระแล้ว 1,670 ล้านบาท ราคาตลาดหุ้นละ 16.3	บาท
** บริษัท ทุนลดาวัลย์ จำกัด - ถือหุ้นร้อยละ 0.5 จำนวน 8.3521 ล้านหุ้น
และยังมีการลงทุนในบริษัทดังต่อไปนี้- สยามพิวรรธน์- ดอยคำ- บริษัท สยามสินธร จำกัด - บริษัท นวุติ จำกัด - บริษัท เอเพ็กซ์เซล่า จำกัด - บริษัท สยามไบโอไซเอนซ์ จำกัด - เครือโรงแรมเคมปินสกี้ (จากประเทศเยอรมนี ซึ่งมีสำนักงานใหญ่อยู่ที่ประเทศสวิตเซอร์แลนด์) - บริษัท หินอ่อน จำกัด - บริษัท ฮอนด้าออโตโมบิล (ประเทศไทย) จำกัด - บริษัท องค์การเภสัชกรรม - เมอร์ริเออร์ชีววัตถุ จำกัด - บริษัท ปตท.จำหน่ายก๊าซธรรมชาติ จำกัด - บริษัท ขนส่งน้ำมันทางท่อ จำกัด - บริษัท นันทวัน จำกัด (ไทยโอบายาชิ) - บริษัท พรีมัส (ประเทศไทย) จำกัด - มหาวิทยาลัยเอเชียน 

**บริษัทในเครือ**
สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ ดำเนินการจัดตั้งบริษัทในเครือขึ้น 2 แห่ง เพื่อความสะดวกในการบริหารจัดการสินทรัพย์ต่างๆ โดยชำระภาษีอากรเช่นเดียวกับบริษัททั่วไป ดังต่อไปนี้- บริษัท ทุนลดาวัลย์ จำกัด - ทำหน้าที่บริหารการลงทุนในหุ้นอื่นๆ- บริษัท วังสินทรัพย์ จำกัด - ทำหน้าที่ดูแลการลงทุนอสังหาริมทรัพย์รายใหญ่

**ผลการดำเนินงาน**
ภายหลังการมีสถานะเป็นนิติบุคคลในปี พ.ศ. 2491 สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ มีการบริหารงานเช่นเดียวกับองค์กรทั่วไป จนกระทั่งเมื่อเกิดวิกฤตการณ์การเงินในเอเชีย พ.ศ. 2540 ซึ่งบริษัทจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย ที่สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ถือหุ้นอยู่ ได้รับความเสียหายอย่างหนัก จึงมีการปรับปรุงการบริหารงานตั้งแต่ปี พ.ศ. 2542 โดยยึดหลักเศรษฐกิจพอเพียง และกิจการต่างๆ ที่ลงทุน เริ่มฟื้นตัวได้ในปี พ.ศ. 2546 จึงทำให้สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ มีรายได้ในปีนั้นที่ประมาณ 3,800 ล้านบาท
จากการแถลงข่าวประจำปี พ.ศ. 2548 ของสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ โดยจิรายุ อิศรางกูร ณ อยุธยา ผู้อำนวยการสำนักงานฯ แจ้งว่าในปี พ.ศ. 2547 สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ มีรายได้ประมาณ 5 พันล้านบาท โดยประมาณร้อยละ 90 เป็นรายได้จากเงินปันผลของหุ้นที่ลงทุนใน บมจ.ปูนซิเมนต์ไทย บมจ.ธนาคารไทยพาณิชย์ และ บมจ.เทเวศประกันภัย ที่เหลืออีกประมาณร้อยละ 8 หรือประมาณ 400 ล้านบาท เป็นรายได้จากค่าเช่าที่ดินของสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์

**ข้อวิจารณ์**
ในปี พ.ศ. 2553 สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ระบุในรายงานประจำปีปฏิเสธข่าวของนิตยสารฟอบส์ที่ลงว่า พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9) ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ที่รวยที่สุดในโลก โดยอธิบายว่า ทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์เป็นทรัพย์สินของรัฐและของแผ่นดิน ซึ่งมีรัฐบาลเป็นผู้รับผิดชอบ โดยสำนักงานฯ เป็นผู้ดูแลทรัพย์สินของแผ่นดิน มีนโยบายดำเนินงานเพื่อประโยชน์ของส่วนรวมโดยตลอด รัชกาลที่ 9 พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้สำนักงานการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม (สปก.) นำที่ดินราวกึ่งหนึ่งที่มอบให้สำนักงานฯ ดูแลตั้งแต่ปี 2479 (44,000 กว่าไร่) จัดสรรให้ประชาชน ส่วนที่ดินที่เหลือก็ไม่ได้ใช้แสวงประโยชน์อย่างเอกชน แต่บริหารจัดการโดยมีนโยบายการพัฒนาระยะยาวเพื่อประโยชน์สังคมเป็นหลัก
ฝ่าย สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล เขียนในประชาไท ว่า ในทางปฏิบัติ รัฐบาลมิได้เป็นผู้รับผิดชอบทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ทั้งไม่มีอำนาจควบคุม จัดการได้ ซึ่งเป็นที่รู้กันดีในในวงการธุรกิจ รัฐบาลและสำนักงานฯ การเขียนในรายงานประจำปี 2553 เป็นการบิดเบือนความจริง เพราะแย้งว่า ทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์อยู่ในมือรัฐบาล สมศักดิ์เขียนต่อไปว่า ผลประโยชน์ทั้งหมดจากทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ พระมหากษัตริย์จะทรงจำหน่ายใช้สอย "ตามพระราชอัธยาศัย ไม่ว่าในกรณีใด ๆ" หมายรวมถึงว่า จะทรงจำหน่ายใช้สอยในกรณีที่จะตีความว่าเป็น "ส่วนพระองค์" ก็ได้
สมศักดิ์เขียนว่า คณะกรรมการกฤษฎีกาเคยตีความสถานะของสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์หลายครั้ง ดังนี้
# สำนักงานฯ "ไม่อาจถือได้ว่าเป็นกิจการของรัฐ เพราะคำว่า “รัฐ” และคำว่า “พระมหากษัตริย์” มีความหมายแตกต่างกัน และตามพระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ พุทธศักราช 2479 แก้ไขเพิ่มเติม 2491 ก็มิได้มีบทบัญญัติที่แสดงให้เห็นว่า รัฐได้เข้ามาเกี่ยวข้องกับการดูแลรักษาและจัดหาผลประโยชน์แต่ประการใด"
# คณะกรรมการกฤษฎีกาลงความเห็นตามเสียงข้างมากว่า กฎหมายจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ "ไม่มีบทบัญญัติมาตราใดกำหนดให้สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์เป็นส่วนราชการ” และ "การที่ทรงแต่งตั้งกรรมการ ทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ดังกล่าว เป็นพระราชดำริของพระมหากษัตริย์ มิใช่รัฐบาลเป็นผู้เสนอแนะในการแต่งตั้งแต่ประการใด การที่มีนายกรัฐมนตรีเป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการในการแต่งตั้งดังกล่าว ก็เป็นเพียงการปฏิบัติการให้สอดคล้องกับรัฐธรรมนูญ มิได้มีผลทำให้สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์เป็นส่วนราชการหรือหน่วยงานของรัฐ”
# สำนักงานฯ มีฐานะเป็นเอกชน เพราะ "การดำเนินงานของสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์จึงมิได้อยู่ในการควบคุมหรือกำกับของรัฐบาล ... มิได้อยู่ในการควบคุมหรือกำกับของรัฐบาล ที่จะจัดให้ดำเนินงานตามความประสงค์ของรัฐบาลได้ แต่การดำเนินธุรกิจของสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์เป็นไปเพื่อจัดหา ผลประโยชน์แก่กองทรัพย์สินที่มีไว้เพื่อใช้จ่ายสำหรับสถาบันพระมหากษัตริย์ ... และเท่าที่เป็นมา การที่สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์เข้าถือหุ้นในบริษัทรัฐวิสาหกิจแห่งใด ก็ถือว่ามีฐานะอย่างเอกชน ไม่มีการนับส่วนที่มีหุ้นนั้นว่าเป็นของส่วนราชการหรือรัฐวิสาหกิจ"
# สำนักงานฯ "มิใช่หน่วยงานภาครัฐที่อยู่ภายใต้การควบคุมหรือกำกับดูแลของรัฐบาล" จึงไม่มีฐานะเป็นกระทรวง ทบวง กรม หรือเทียบเท่า ดังนั้น รัฐบาลจึงไม่มีความผูกพันที่จะต้องรับผิดชอบในหนี้สินและภาระผูกพันของสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์"
# สำนักงานฯ ถือได้ว่าเป็น "หน่วยงานของรัฐ" เพราะ "สถาบันพระมหากษัตริย์ก็เป็นส่วนหนึ่งของรัฐด้วย"
จากการตีความครั้งหลังสุดของคณะกรรมการกฤษฎีกา สมศักดิ์เขียนว่า หากสำนักงานฯ เป็นหน่วยงานของรัฐ ผู้ตรวจการแผ่นดินของรัฐสภาย่อมมีอำนาจที่จะสอบสวนข้อเท็จจริงการดำเนินการได้ แต่ที่จริง คณะกรรมการกฤษฎีกายังย้ำอีกว่า "โดยเฉพาะในส่วนที่เกี่ยวกับการดำเนินการต่าง ๆ ที่เป็นไปตามพระราชอัธยาศัยหรือ ที่ต้องได้รับพระบรมราชานุญาตนั้น บุคคลใดไม่พึงดำเนินการสอบสวนให้เป็นที่กระทบกระเทือนต่อพระราชอำนาจดังกล่าว"
สมศักดิ์จึงสรุปว่า ทรัพย์สินส่วนพระองค์กับทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์แทบไม่ต่างกัน เพราะ "ทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์" ไม่ว่าเป็นการกำหนด "รายจ่ายประจำ" หรือคณะกรรมการและสำนักงาน ก็ล้วนแต่ "อยู่ในการกำกับดูแลของพระมหากษัตริย์ตามพระราชอัธยาศัย" ทั้งสิ้น
วันที่ 15 ธันวาคม พ.ศ. 2557 มีข่าวกระทรวงการคลังยืนยันว่า พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว (ขณะดำรงพระราชอิสริยยศเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร) มีพระประสงค์ขอรับพระราชทานเงินจากสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ เพื่อพระราชทานให้ท่านผู้หญิงศรีรัศมิ์ สุวะดี จำนวน 200 ล้านบาท
บิลเลียนแนส์นิวส์ไวร์ (Billionaires NewsWire) ระบุว่า สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ยังลงทุนในบริษัทที่ไม่แสดงรายการต่อสาธารณะ เช่น เครือโรงแรมเยอรมัน เคมพินสกีอาเก (Kempinski AG) และบริษัท เทเวศประกันภัย จำกัด (มหาชน)

**รายนาม**
รายนามบุคคลที่ดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมพระคลังข้างที่ ผู้อำนวยการสำนักงานพระคลังข้างที่ ผู้อำนวยการสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ และสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ เท่าที่ปรากฏนาม

**อธิบดีกรมพระคลังข้างที่**

**ผู้อำนวยการสำนักงานพระคลังข้างที่**

**ผู้อำนวยการสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์**

**ผู้อำนวยการสำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์**

**ดูเพิ่ม**
 สำนักราชเลขาธิการ- สำนักพระราชวัง

**อ้างอิง**
  พระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ พุทธศักราช 2479fix-attempted=yes -  พระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ (ฉบับที่ 2) พุทธศักราช 2484fix-attempted=yes -  พระราชบัญญัติจัดระเบียบทรัพย์สินฝ่ายพระมหากษัตริย์ (ฉบับที่ 3) พุทธศักราช 2491 date=2008-10-23 

**แหล่งข้อมูลอื่น**
  เว็บไซต์ สำนักงานทรัพย์สินพระมหากษัตริย์ date=2007-09-27 -  เว็บไซต์ มูลนิธิสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ date=2014-02-07 
หมวดหมู่:อาคารอนุรักษ์
หมวดหมู่:ราชสำนักไทย
หมวดหมู่:นิติบุคคล