Bích nham lục

" Bích nham lục " (zh. "bíyánlù" 碧巖錄, ja. "hekigan-roku") có nguyên tên là "Phật Quả Viên Ngộ Thiền sư Bích nham lục" (zh. 佛果圓悟禪師碧巖錄), cũng được gọi ngắn là "Bích nham tập", được tìm thấy trong Đại Chính Tân Tu Đại tạng kinh, tập 48, mang kinh số 2003, (Taishō Tripiṭaka, Vol. 48, No. 2003).

"Bích nham lục" là tập công án quan trọng nhất trong Thiền tông song song với Vô môn quan, được mọi người trong giới thiền hâm mộ gọi là "Quyển sách hàng đầu của tông môn" (Tông môn đệ nhất thư 宗門第一書). Quyển này được biên soạn dưới tay Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần vào đầu thế kỉ 12 và được truyền lại đến ngày nay.

Nhưng nguồn gốc chính của sách này xuất phát từ Thiền sư Tuyết Đậu Trọng Hiển. Sư chọn lựa trong nội điển, ngoại điển và văn sử một trăm tắc công án và viết thêm vào những câu tụng để hướng dẫn những người hiếu học, được gọi là "Tuyết Đậu tụng cổ" (zh. 雪竇頌古). Những lời tụng này là những tuyệt tác trong thiền ngữ và văn thơ Trung Quốc. Thiền sư Viên Ngộ lấy tác phẩm này làm sườn và bổ sung thêm. Nhìn chung, cấu trúc của mỗi công án trong "Bích nham lục" có thể được nêu như sau:
#"Thuỳ thị" (zh. 垂示, ja. "suiji"), lời dẫn của Thiền sư Viên Ngộ nhằm giúp thiền sinh hướng tâm về nội dung chính của bản công án;
#"Bản tắc" (zh. 本則, ja. "soku"), bản công án chính của Thiền sư Tuyết Đậu, thỉnh thoảng cũng được kèm theo lời bình;
#"Trước ngữ" (zh. 著語, ja. "jakugo"), những câu bình của Viên Ngộ xen vào công án của Tuyết Đậu;
#"Bình xướng" (zh. 評唱, ja. "hyōshō"), lời bình giải của Viên Ngộ, nêu rõ chi tiết, thời điểm, nguyên do công án này được hình thành...;
#"Tụng" (zh. 頌, ja. "ru"), chỉ bài tụng của Tuyết Đậu về công án;
#"Trước ngữ của sư Viên Ngộ" về bài tụng của Tuyết Đậu;
#"Bình xướng của Viên Ngộ" về bài tụng của Tuyết Đậu.

Vì cấu trúc của bản văn có nhiều tầng lớp nên "Bích nham lục" cũng nổi danh là một quyển sách cực kì phức tạp trong tất cả các loại thiền ngữ. Về sau, đồ đệ của Viên Ngộ là Phổ Chiếu biên chép lại để tên là "Bích nham lục"—vì tấm bảng trên ngạch trượng thất tại viện Linh Tuyền đề là Bích Nham.

Chính vì tinh hoa và trình độ văn chương tuyệt hảo của "Bích nham lục" nên nhiều Thiền sư sau này không thích dùng nó chỉ dạy thiền sinh mà chú trọng quyển "Vô môn quan" hơn. Khả năng đam mê chữ nghĩa khi đọc "Bích nham lục" của những thiền sinh rất lớn và chính đệ tử của Viên Ngộ là Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo cũng đã nhận thấy điều này. Sư chứng kiến được cảnh đệ tử chỉ nhớ tụng ngôn cú trong sách làm nhu yếu biện luận tri giải mà quên lời dạy của những Tổ sư "Giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự" (zh. 教外別傳不立文字). Vì thế, Sư đem tất cả những bản có sẵn ra đốt sạch và hai trăm năm sau đó ít ai thấy được quyển sách này. Đầu thế kỉ 14 có vị Cư sĩ tên Trương Minh Viễn góp nhặt các bản còn sót mọi nơi, tham khảo bổ túc qua lại và cũng từ đây "Bích nham lục" lại được ra mắt độc giả.

Văn hào nổi danh của Đức Hermann Hesse viết như sau về "Bích nham lục" sau khi đọc bản dịch của giáo sư W. Gundert, xuất bản năm 1960:
:"Tác phẩm vĩ đại này là một món quà thượng thặng với những nội dung huyền diệu mà tôi không thể nào thưởng thức trọn vẹn trong đoạn đời còn lại. Mà ngay cả một cuộc đời trinh nguyên cũng không đủ để thực hiện điều này. Những tâm hồn cao cả nhất, sùng đạo nhất của Trung Quốc và Nhật Bản đã uống nước nơi nguồn này hơn 800 năm nay, nhưng vẫn không uống cạn, đã nghiên cứu quyển sách này đến tận cùng, nhai đi nhai lại những lời nói bí ẩn trong đây, nếm được vị ngọt ngào của nó, họ chỉ biết âm thầm tôn kính mức độ thâm sâu và đáp lại những nét hóm hỉnh của nó với một nụ cười am tường mãn nguyện."

Tắc công án thứ hai bên dưới, "Triệu Châu chí đạo vô nan" (zh. 趙州至道無難), sẽ minh hoạ cụ thể cấu trúc phức tạp của "Bích nham lục". Bản dịch Việt của Chân Nguyên dựa trên bản Hán và bản dịch Hán-Đức của W. Gundert. Chữ trong ngoặc [...] là lời giải thích thêm của Gundert.