Η Παλαιά τε και Νέα Διαθήκη

thumb|210px|Εξώφυλλο της πρωτότυπης έκδοσης του 1536

Η Παλαιά τε και Νέα Διαθήκη (πλήρης τίτλος: "Η Παλαιά τε και Νέα Διαθήκη, ήτοι το άνθος και αναγκαίον αυτής") αποτελεί διδακτικό, εκλαϊκευτικό έργο αποτελούμενο από μεταφράσεις αποσπασμάτων στη νεοελληνική γλώσσα και απάνθισμα αφηγήσεων από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη που επιμελήθηκε ο Kερκυραίος Ορθόδοξος κληρικός Ιωαννίκιος Καρτάνος το 1536, όταν ήταν φυλακισμένος στη Βενετία. Έχει αποτελέσει εξέχον δείγμα του εκκλησιαστικού δημώδους λόγου, μοναδικό στο είδος του εκείνη την εποχή. Όντας εκφραστής της ελληνικής παιδείας και μάλιστα αιώνες πριν από την εμφάνιση του Διαφωτισμού, ο Καρτάνος διακήρυττε την ανάγκη να μορφωθεί ο ελληνικός λαός με έργα γραμμένα στη ζωντανή γλώσσα του.

Τα θέματα της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, που καλύπτουν το μισό περίπου βιβλίο, διανθίζονται από σχολιασμούς και άλλες διηγήσεις, καθώς, κοντά στη θρησκευτική διδασκαλία, περιλήφθηκαν θέματα ιστορίας-χρονογραφίας, εγκυκλοπαιδικά, καθώς και θέματα καθημερινής πρακτικής. Οι πηγές τού έργου είναι ένα ιταλικό λαϊκό βιβλίο, έργα εκκλησιαστικής γραμματείας και χρονογραφικά κείμενα. Οι παραπομπές του σε πρωτότυπα ή μεταφρασμένα εδάφια της Αγίας Γραφής είναι σωστές και πλήρεις.

Τα προβλήματα της θρησκευτικής διδασκαλίας και η έλλειψη υποδομής και παιδείας ώθησαν τον Καρτάνο να ετοιμάσει ένα θρησκευτικό έργο με εύληπτη ύλη για τον λαό, ενώ είναι σαφές ότι το έργο του δεν είναι - ούτε αποτελούσε πρόθεση του συγγραφέα - θεολογικό. Στον πρόλογο του έργου ο Καρτάνος αναφέρει:

Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον το γεγονός ότι το έργο του βρήκε πολύ μεγάλη απήχηση, καθώς μεταξύ των ετών 1536 και 1567 έγιναν τουλάχιστον 5 εκδόσεις, και μάλιστα για περισσότερα από 100 χρόνια ξεχώριζε στις προτιμήσεις των αναγνωστών σε όλο τον ελληνόφωνο κόσμο.

Ο Καρτάνος ταξίδεψε στον τότε τουρκοκρατούμενο και βενετοκρατούμενο ελληνικό χώρο, στην Κωνσταντινούπολη, τη Ρώμη και τους Αγίους Τόπους. Κατόπιν μετέβη για σπουδές στη Βενετία. Εκεί ο Καρτάνος συγκρούστηκε με τον μητροπολίτη Μονεμβασίας Αρσένιο επειδή ο Αρσένιος, ο οποίος είχε ασπασθεί τον Καθολικισμό, επιχείρησε κάποια μέρα της Σαρακοστής του 1534 να κηρύξει στην ελληνική Ορθόδοξη εκκλησία της Βενετίας, έχοντας την επίσημη άδεια των βενετικών αρχών. Η αντιπαράθεση με προσβλητικά λόγια είχε ως αποτέλεσμα την τριετή φυλάκισή του στη Βενετία, που έγινε αιτία για τη συγγραφή του βιβλίου.

thumb|210px|left|Η δεύτερη σελίδα της έκδοσης του 1536

Αν και υποστηρίχθηκε ότι ο Καρτάνος πολεμήθηκε κυρίως για τη γλώσσα του, στην πραγματικότητα, "ο θεολογικοδογματικός προβληματισμός" είναι αυτός που προέχει και οι αντιδράσεις προέκυψαν "εκ φόβου νοθείας των Αγίων Γραφών" αφού το γλωσσικό επιχείρημα χρησιμοποιείται "όλως δευτερευόντως και επικουρικώς". Άλλωστε, σύμφωνα με τον καθηγητή π. Γεώργιο Μεταλληνό, "ποτέ η Ελληνική Εκκλησία δεν καταδίκασε Μεταφράσεις της Α.Γ...μόνο για λόγους γλωσσικούς".

Κατ' εξοχήν πολέμιος του έργου του Καρτάνου, αναδείχθηκε ο πολυγράφος υπέρμαχος της ορθοδοξίας και της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, Ζακύνθιος μοναχός Παχώμιος Ρουσάνος, ο οποίος τον αποκάλεσε «αιρεσιάρχη» και τους οπαδούς του «Καρτανίτας» και «Ιωαννικιανούς», προσπαθώντας να προκαλέσει την εκκλησιαστική καταδίκη του. Αντικείμενο των δριμειών επιθέσεων του Ρουσάνου απετέλεσε όχι μόνον η «λαϊκή» γλώσσα, τα «αδόκιμα ελληνικά» και το «ιταλικό λεξιλόγιό» του, αλλά κυρίως τα «δογματικά λάθη», τα οποία σύμφωνα με την Ορθόδοξη Εκκλησία «έφερναν σε κίνδυνο το ορθόδοξο ποίμνιο». Αίτια των σφαλμάτων του έχουν θεωρηθεί η ανάμειξη με θρύλους που προέρχονταν από το ιταλικό βιβλίο "Fioretto di tutta la Biblia historiato" ή, κατ' άλλους, "El Fiore di tutta la Biblia Historiato" (παρόμοια βιβλία είχαν καταδικαστεί από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία μέσω του "Index Librorum Prohibitorum" βάσει της Συνόδου του Τριέδου) και ο επηρεασμός από τα απόκρυφα ευαγγέλια (όπως π.χ. το θεωρούμενο ως απόκρυφο Ευαγγέλιο της Παιδικής Ηλικίας του Ιησού).. Κατά μαρτυρία του ίδιου, η επίσημη Εκκλησία δεν το υποστήριξε ή και το καταδίκασε.

Σύμφωνα με την καθηγήτρια Κακουλίδη-Πάνου, οι "αποκλίσεις" του Καρτάνου δεν ήταν αιρετική διδασκαλία, αλλά λεπτές αποκλίσεις από τη διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, που οφείλονταν κυρίως σε άγνοια ή αδυναμία κριτικής θεώρησης των πρωτοτύπων του". 

Πάντως, το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχοντας αντίθετη γνώμη, καταδίκασε "διά τας πολλάς και σπουδαίας δογματικάς πλάνας και αιρετικάς κακοδοξίας" το έργο του Καρτάνου, ο οποίος, σύμφωνα με τον καθ. Βούλγαρη, δεν είχε τις απαραίτητες θεολογικές προϋποθέσεις και την αναγκαία γλωσσική υποδομή για να πραγματοποιήσει την απόδοση του περιεχομένου "εις την αντίστοιχον Νεοελληνικήν". Ο Καρτάνος, αν και ""ηθέλησε να εργασθή προς μόρφωσιν του απλού λαού ... λόγω αμαθείας υπέπεσεν εις πολλά λάθη"," όπως η παράθεση "εξ αποκρύφων συγγραμμάτων μετά πανθεϊστικών κακοδοξιών" με στοιχεία αντιτριαδισμού, και τελικά αφαίρεσε τις επίμαχες παραγράφους σε νεώτερη έκδοση του έργου του, δηλώνοντας ότι οι διορθώσεις έγιναν «μετά πολλής επιμελείας».

Παρά τις περικοπές που έκανε στην πέμπτη έκδοση, δεν δόθηκε στον Καρτάνο το αρχιερατικό αξίωμα που επιζητούσε από τον πατριάρχη ως ανταμοιβή για το βιβλίο του, και έτσι, μετά την αποτυχία του, επέστρεψε στη Ναύπακτο και τότε, δεν δίστασε να κάνει υποδείξεις για τη διόρθωση των κακώς κειμένων της εποχής του τόσο στον εκκλησιαστικό όσο και στον κοινωνικό βίο. Έτσι ενώ προτάσσει τον σεβασμό προς τους ιερείς, ελέγχει έντονα τον κλήρο και ασκεί δριμεία κριτική στους αρχιερείς Καταδικάζει την άπληστη επιζήτηση προικοδότησης, τη λαϊκή δεισιδαιμονία, τα φυλαχτά, την ονειροκριτική και την αστρολογία. Επίσης, κάνει δύο αναφορές στη δικαστική εξουσία για την οποία έλεγε ότι χειραγωγούνταν. Όπως όμως σημειώνει ο Χριστόφορος Φιλητάς, από επιστολή του μοναχού Παχωμίου του Ρουζάνου "μανθάνομεν" ότι ο Καρτάνος "απολυθείς της φυλακής δεν ευχαριστήθη να ησυχάση, αλλ' ελθών εις την μεγάλην Εκκλησίαν εζήτει να ανταμειφθή διά το πόνημά του με προβιβασμόν εις αρχιερατικόν θρόνον, όμως απεκρούσθη από τον Πατριάρχην" ως ετερόδοξος και κρίθηκε ανάξιος να προΐσταται του "χριστιανικού ποιμνίου" και από τότε "εντραπείς προς τους ομόφρονας αυτού", κρατούσε μεγάλο θυμό για το γεγονός. Άλλωστε, σύμφωνα με την ίδια επιστολή, ο Καρτάνος "ουδέ γαρ δι' ορθοδοξίαν...την τε βίβλον συνέταξε..αλλά διά κενοδοξίαν".

Στο έργο του Καρτάνου, η μετάφραση του κειμένου της Αγίας Γραφής δεν γίνεται συστηματικά σε συνεχές κείμενο, πράγμα που άλλωστε δεν περιλαμβανόταν στις προθέσεις του συγγραφέα. Ο Καρτάνος πάντως, δικαίως θεωρείται ως ο πρώτος που απεπειράθη "μετάφραση" σε τέτοια έκταση, και επομένως ως πρόδρομος της μετάφρασης της Καινής Διαθήκης του Μαξίμου Καλλιπολίτη, υπό την αιγίδα του Κυρίλλου Λουκάρεως, που τυπώθηκε το 1638, εκατό χρόνια μετά από τις πρώτες απόπειρες του Καρτάνου.

Το έργο αυτό έχει κυκλοφορήσει σε έκδοση του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας το 1988 και σε αναθεωρημένη έκδοση το 2000, με φιλολογική επιμέλεια της Eλένης Κακουλίδη-Πάνου (ISBN 960-7779-09-6).