Μενδενίτσα

Η Μενδενίτσα, γνωστή κατά την διάρκεια του Μεσαίωνα ως Βοδονίτσα, είναι χωριό του Δήμου Καμένων Βούρλων του Νομού Φθιώτιδας. Σύμφωνα με την απογραφή του 2011 έχει 213 κατοίκους. Βρίσκεται στο όρος Καλλίδρομο, σε υψόμετρο 560. Στον Μεσαίωνα ήταν έδρα της Μαρκιωνίας της Μενδενίτσας.

Κατά της διάρκεια του Ύστερου Μεσαίωνα, αποτέλεσε πρωτεύουσα του Λατινικού Σταυροφορικού Κράτους του Μαρκιζάτου της Βοδονίτσας. Το Φραγκικό κάστρο, το οποίο διατηρείται έως σήμερα, ανεγέρθηκε επάνω στα ερείπια αρχαίας πόλης, η οποία στις περισσότερες των περιπτώσεων ταυτοποιείται με την πόλη Φάρυγαι, η οποία με την σειρά της σε ορισμένες περιπτώσεις ταυτοποιείται με την Ομηρική Τάρφη. Αποτέλεσε επισκοπική έδρα κατά την διάρκεια του Μεσαίωνα, ενώ είναι, επίσης, καταχωρημένη από την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία ως τιμητική επισκοπή.

Ο ακόλουθος πίνακας περιλαμβάνει τη δημογραφική εξέλιξη του οικισμού σύμφωνα με τις απογραφές:

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ*

Η ιστορία της Μενδενίτσας χάνεται στα βάθη των χρόνων. Η θέση της στην ιστορία καθορίστηκε από την οχυρή της τοποθεσία, τη γειτνίασή της με τις φημισμένες από τους αρχαίους χρόνους Θερμοπύλες, και του ρόλου της στα σημαντικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στην ιστορική αυτή περιοχή διαμέσου των αιώνων.  

Αρχαιότητα. Οι ογκόλιθοι του μεσαιωνικού κάστρου της Μενδενίτσας δείχνουν ότι εδώ βρίσκονταν μία από τις πλέον οχυρές και σημαντικές πόλεις της αρχαίας Επικνημίδιας Λοκρίδας. Σύμφωνα με την Ιλιάδα και τις ύστερες μαρτυρίες του αρχαίου γεωγράφου Στράβωνος (67 π.Χ – 23 μ.Χ.), πιθανολογείται (αλλά δεν επιβεβαιώνεται) ότι η σημερινή Μενδενίτσα βρίσκεται στη θέση της αρχαίας Τάρφης, η οποία έλαβε μέρος στον Τρωϊκό πόλεμο. Την ομηρική Τάρφη, εικάζεται ότι την διαδέχτηκε η ελληνιστική Λοκρική πόλη Φαρύγαι, που ήταν γνωστή για το Ιερό της Φαρυγαίας Ήρας. Ενώ οι αρχαίοι οικισμοί στη θέση της Μενδενίτσας φαίνεται ότι επέζησαν διαμέσου των Ρωμαϊκών και Βυζαντινών χρόνων, οι ιστορικές μαρτυρίες γι αυτούς είναι λιγοστές. Εκτός ενός αρχαίου τάφου που αποκαλύφθηκε τυχαία, δεν έχουν υπάρξει ανασκαφές που θα μπορούσαν να αναδείξουν περισσότερα στοιχεία για την αρχαία κληρονομιά της Μενδενίτσας.  

Φραγκοκρατία. Η πλέον γνωστή και λαμπρή περίοδος της ιστορίας της Μενδενίτσας αφορά στη Φραγκοκρατία, η οποία επικράτησε στην Ελλάδα μετά τη πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1204. Τότε χτίστηκε το μεσαιωνικό κάστρο της Μενδενίτσας (Boudonitza) η οποία έγινε πρωτεύουσα Φράγκικης Μαρκιωνίας. Επίσης η χρονική ρίζα του σημερινού ονόματός της φαίνεται να ανήκει σε αυτή την εποχή. Η Μαρκιωνία της Μενδενίτσας, που ήκμασε για δύο αιώνες, περιελάμβανε τη Λοκρίδα όπως και, κατά καιρούς, μέρη της Φωκίδας και Εύβοιας, ενώ φιλοξενούσε και έδρα Λατινικής Επισκοπής. Στη Μενδενίτσα ηγεμόνευσαν δυο δυναστείες Ιταλών ευγενών: αρχικά οι Pallavicini και μετέπειτα οι Zorzi. Το τέλος της Μαρκιωνίας ήλθε με τη πτώση του κάστρου της στους Οθωμανούς το 1414. 

Τουρκοκρατία. Η ιστορία της Μενδενίτσας (Μπουντουνίτσα) στην Τουρκοκρατία, αφορά τη μακρά περίοδο τεσσάρων αιώνων (1414-1821).  Το κάστρο έγινε τούρκικο οχυρό και η Μενδενίτσα αποτέλεσε έδρα της επαρχιακής διοίκησης (Καζά) της Λοκρίδας που ανήκε διοικητικά στο Πασαλίκι της Χαλκίδας. Επίσης υπήρχε στα ανατολικά του χωριού και Τουρκικό μοναστήρι (τεκές) μπεκτασήδων και δερβίσηδων. Παράλληλα η Μενδενίτσα ήταν έδρα ορθόδοξης Επισκοπής, και βάση του Αρματολικιού της Δυτικής Λοκρίδας, με το Νάκο Δυοβουνιώτη να είναι ο τελευταίος αρματολός καπετάνιος του από το 1790-1820.  

Επανάσταση 1821. Κατά την Ελληνική Επανάσταση η Μενδενίτσα (Μουντονίτσα ή και Βοδονίτσα) έπαιξε κεντρικό ρόλο στη Βορειοανατολική Ρούμελη. Μετά την εξέγερση των Σαλώνων (Άμφισσας) στο τέλος Μαρτίου 1821, οι Τούρκοι της Λοκρίδας κατέφυγαν αμυνόμενοι στο οχυρό της κάστρο, ελπίζοντας σε ενισχύσεις από το Ζητούνι (Λαμία). 

Η πολιορκία του κάστρου άρχισε αρχές Απριλίου του 1821 υπό την ηγεσία του Νάκου Δυοβουνιώτη, ενώ στις 8 Απριλίου 1821 ενισχύθηκε με τα επαναστατικά σώματα του Κομνά Τράκα και του Αθανάσιου Διάκου. Οι Τούρκοι τελικά οδηγήθηκαν σε συνθηκολόγηση και παράδοση στις 13 Απριλίου 1821. Οι πολιορκητές δεν τήρησαν τα συμφωνηθέντα με αποτέλεσμα όλοι οι έγκλειστοι να σφαγιαστούν. Το αρνητικό αυτό συμβάν οδήγησε σε άγρια αντίποινα επί του χριστιανικού πληθυσμού όλης της ευρύτερης περιοχής από τα στρατεύματα του Κιοσέ Μεχμέτ και Ομέρ Βρυώνη.                              

Η Μενδενίτσα, που αποτελούσε προμαχώνα της επανάστασης στη Ρούμελη έπεσε πάλι στα χέρια των Τούρκων μετά τη ηρωική μάχη της Αλαμάνας στις 23 Απριλίου 1821 και τη τραγική θυσία του Διάκου στη Λαμία.  Για τους επόμενους λίγους μήνες έγινε βάση εξόρμησης των Τούρκων για τη κατάπνιξη της επανάστασης νοτιότερα. Επανήλθε πάλι στα χέρια των οπλαρχηγών της Ρούμελης - Δυοβουνιώτη, Πανουργιά, Ανδρούτσου και Γκούρα - μετά την πανωλεθρία των Τούρκων στη καθοριστική μάχη των Βασιλικών (που βρίσκονται περί τα 15 χμ ανατολικά της Μενδενίτσας) στις 26 Αυγούστου 1821, η οποία τους ανάγκασε σε σταδιακή υποχώρηση στη Θεσσαλία. 

Από την Μενδενίτσα έστειλε ο Οδυσσέας Ανδρούτσος την περιβόητη επιστολή παραίτησής του από την αρχιστρατηγία Αν. Στερεάς, στον Άρειο Πάγο στις 16 Απριλίου 1822... 

"Προς τον έξοχον Άρειον Πάγον 

λάβετε το γράμμα της χιλιαρχίας οπού μου εδώσατε, και στείλετε άνθρωπον διά να οικονομήση το στράτευμα. επειδή και εγώ έχω να υπάγω εις το οσπίτι μου. τον άνθρωπον να τον στείλετε ογλίγωρα ότι εγώ το πολύ ημπορώ να σταθώ πέντε ημέρες. υγιαίνετε. 

1822 Απριλίου 16 μενδενίτζα 

εις τους ορισμούς σας/οδυσεύς ανδρίτζου" 

Τα επόμενα χρόνια της επανάστασης ο αγώνας στη Ρούμελη και τη Λοκρίδα συνεχίστηκε, με τη Μενδενίτσα και το κάστρο της να αποτελούν πεδίο διεκδίκησης και συγκρούσεων.  

Απελευθέρωση 1829. Μετά από διαπραγματεύσεις, και λόγω της προσφοράς της στην Επανάσταση, η Μενδενίτσα (Μεντενίτσα) συμπεριλήφθηκε, με τη συνθήκη της 13ης Σεπτεμβρίου 1829, στις βορειότερες απελευθερωμένες περιοχές του νεοσύστατου Ελληνικού κράτους.  Στη συνέχεια, αποτέλεσε μέχρι το 1833 έδρα επαρχίας της Ελλάδας, που περιλάμβανε τη Δυτική Λοκρίδα  και τα χωριά νότια του Καλλίδρομου, στην πεδιάδα του Κηφισού και τους πρόποδες του Παρνασσού.  Παρότι αργότερα, μετά τη κατάργηση της ομώνυμης επαρχίας της και την επιλογή της Λαμίας ως έδρας νομού, η σημασία της μειώθηκε στην περιοχή, η Μενδενίτσα παρέμεινε για πολλές δεκαετίες ένα κεντρικό κεφαλοχώρι στη Δυτική Λοκρίδα.  

Κατοχή 1941-1944. Μια αξιόλογη σελίδα στη νεώτερη ιστορία της αποτελεί η περίοδος της Ναζιστικής κατοχής όταν η Μενδενίτσα αποτέλεσε επιχειρησιακό κέντρο της Εθνικής Αντίστασης στην περιοχή της Δυτικής Λοκρίδας. Κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Γερμανών, που έγιναν σε αντίποινα των απωλειών τους σε μάχη πλησίον των στενών των Θερμοπυλών στις 21 Σεπτεμβρίου 1943, οι κατακτητές έκαψαν και κατέστρεψαν ολοσχερώς τη Μενδενίτσα, όπως και το συνοικισμό της τα Καραβίδια, στις 9 Οκτωβρίου 1943, οδηγώντας στο θάνατο 11 αθώους ανθρώπους. Ερείπια σπιτιών του ολοκαυτώματος που έκτοτε εγκαταλήφθηκαν υπάρχουν ακόμη διάσπαρτα στο χωριό.  

Σήμερα. Μετά το ολοκαύτωμα της Μενδενίτσας το 1943, όπως και τα χρόνια του εμφυλίου και της μετανάστευσης που ακολούθησαν, η Μενδενίτσα δεν επανέκαμψε και είδε το πληθυσμό της να μειώνεται συνεχώς, μέχρι σήμερα. Έτσι, από τους περίπου 1300 κατοίκους που είχε προπολεμικά, στην τελευταία απογραφή του 2011 οι μόνιμοι κάτοικοι του χωριού βρέθηκαν να είναι λιγότεροι από 250. Παρά την αναπόφευκτη εγκατάλειψη της Μενδενίτσας στην εποχή μας, η ιστορική της πορεία στο χρόνο παραμένει σημαντική και ανεξίτηλη.

*(Πρωτοβουλία Ομάδας Προβολής Ιστορικής Μνήμης Μενδενίτσας) 

ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ  ΜΕΝΔΕΝΙΤΣΑΣ*

“"Η θέσις είναι όντως εκ των ωραιοτάτων εν Ελλάδι”", "W. Miller"

Το Κάστρο της Μενδενίτσας βρίσκεται στη κορυφή ενός δεσπόζοντος λόφου στο βορειοδυτικό άκρο του χωριού. Λόγω της επιβλητικής του θέσης, επέτρεπε την επιτήρηση της Επικνημίδιας Λοκρίδας όπως και τη θαλάσσια ζώνη από τον Μαλιακό μέχρι και το βόρειο Ευβοϊκό κόλπο. Η στρατηγική θέση και η καταπληκτική θέα του κάστρου μπορούν να εκτιμηθούν από τον επισκέπτη μόνο όταν ανεβεί στη κορυφή του λόφου όπου βρίσκεται.

Το κάστρο ανεγέρθηκε το 1204 μετά τη πτώση της Κωνσταντινούπολης, ταυτόχρονα με την ίδρυση της Μαρκιωνίας της Μενδενίτσας, από τον Λομβαρδό ιππότη της Δ` Σταυροφορίας Guido Pallavicini. Από τους ογκόλιθους στα τείχη και την εσωτερική πύλη του συνάγεται ότι τo κάστρο κτίσθηκε πάνω στα ερείπια ακρόπολης αρχαιοελληνικής πόλης, πιθανώς αυτής των Φαρυγών.

Το Κάστρο της Μενδενίτσας ήταν το πλέον σημαντικό οχυρό που κατασκεύασαν οι Φράγκοι στη Κεντρική Ελλάδα, με σκοπό τον έλεγχο των στενών των Θερμοπυλών και την κύρια οδό διέλευσης προς το νότο μέσω του περάσματος της Κλεισούρας. Το κάστρο επαιξε σημανικό ρόλο στην άμυνα των Φράγκων εναντίον  των επιθέσεων του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Η Μαρκιωνία της Μενδενίτσας, που περιελάμβανε μέρος της Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας, ήκμασε και επικράτησε για δύο αιώνες, μέχρι που το κάστρο της κατελήφθη  από τους Οθωμανούς στις 20 Ιουνίου 1414. Η ιστορία της Μαρκιωνίας της Μενδενίτσας περιγράφεται από τον Βρετανό ιστορικό "William Miller" σε εργασία του με τίτλο «"The Marquisate of Boudonitza" 1204-1414», που δημοσιεύθηκε στο "Journal of Hellenic Studies", το 1908.

Οι Τούρκοι χρησιμοποίησαν το κάστρο για να εδραιώσουν τις κατακτήσεις τους, ενώ έκαναν τη Μενδενίτσα διοικητικό κέντρο στην Λοκρίδα. Έπειτα από 4 αιώνες Τουρκικής κατοχής, το κάστρο έπεσε στα χέρια των Ελλήνων το πρώτο μήνα της Επανάστασης του 1821. Μετά την απελευθέρωση το 1829, τα πρώτα χρόνια χρησιμοποιήθηκε από τον Ελληνική διοίκηση αλλά σταδιακά εγκαταλήφτηκε καθώς η Λαμία εξελίχτηκε σε κύριο στρατιωτικό και διοικητικό κέντρο στη Στερεά Ελλάδα.Το Κάστρο της Μενδενίτσας είναι το καλλίτερα σωζόμενο μεσαιωνικό κάστρο στη κεντρική Στερεά Ελλάδα. 

*(Πρωτοβουλία Ομάδας Προβολής Ιστορικής Μνήμης Μενδενίτσας)