[el] Το ερώτημα που τίθεται στην παρούσα μελέτη είναι σε ποιο βαθμό οι έρευνες για τη φωτοσκίαση και την έκφραση της εξωτερικής εμφάνισης στην υλικότητά της άνοιξαν νέους δρόμους στην εικονογράφηση φαινομένων στα όρια εκείνου που ήταν δυνατόν να αναπαρασταθεί, ή στην υποδήλωση, χάρη στα χρώματα της ζωγραφικής, αλλά με μέσα διαφορετικά από την αφηγηματική μορφή, ενός "αλλού" που δεν γίνεται αντιληπτό από τις αισθήσεις μας. Αφού πρώτα προταθεί ένας ορισμός των ίδιων των εννοιών του ορατού και του αόρατου, με αφετηρία τις γραπτές πηγές, εξετάζουμε τρία θέματα, βασιζόμενοι κυρίως στην ιταλική κεραμεική και στην επιτύμβια ετρουσκική ζωγραφική: την αναπαράσταση ατμοσφαιρικών φαινομένων, εκείνη των μικρών κτηρίων (ναΐσκοι) που αποδίδονται τρισδιάστατα με οφθαλμαπάτη και ερμηνεύονται ως αλληγορίες της αρετής του νεκρού, εκείνη, τέλος, του Κάτω Κόσμου, που εικονίζονται σε τάφους της αριστοκρατίας των Ετρούσκων, που φανερώνουν μια νέα επεξεργασία μιας ελληνικής εικονογραφίας του επέκεινα, που διαμορφώθηκε εν μέρει από τα ομηρικά ποιήματα. Παρά την ανεπανόρθωτη απώλεια των αριστουργημάτων της ελληνικής κλασικής ζωγραφικής, τα σωζόμενα έργα μας επιτρέπουν να διακρίνουμε πολλούς τρόπους αναπαράστασης του αόρατου στη ζωγραφική του 4ου αι. π.Χ. Η φωτοσκίαση και η λάμψη χρησιμοποιούνται μαζί με μεταφορικά σημεία, που συσχετίζουν χρώμα και σχέδιο, όπως το ουράνιο τόξο ή τα κτήρια που αποδίδονται τρισδιάστατα με οφθαλμαπάτη (ναΐσκοι). Η σύγκριση ανάμεσα στις ελληνικές και τις ετρουσκικές εικόνες φανερώνει κοινά σημεία αλλά και διαφορετικούς προσανατολισμούς, ιδιαίτερα στη χρήση σχεδιαστικών διαδικασιών, που υποδηλώνουν την ύπαρξη ενός χώρου πίσω από την εικόνα.

[fr] La question posée dans cette étude est de savoir dans quelle mesure les recherches sur le clair-obscur et l'expression de l'apparence dans sa matérialité physique ont ouvert des voies inédites à la figuration de phénomènes à la limite du représentable, voire à la suggestion, grâce aux couleurs de la peinture, mais par des moyens autres que la forme narrative, d'un " ailleurs " non perceptible par nos sens. Après avoir proposé une définition des notions mêmes de visible et d'invisible, à partir des sources écrites, on s'est attaché à trois thèmes, en prenant essentiellement appui sur la céramique italiote et sur la peinture funéraire étrusque : la représentation des phénomènes atmosphériques, celle des petits édifices en trompe-l'œil (naïskoi) interprétés comme des formes allégoriques de la valeur (arétè) du défunt, celle enfin des Enfers, figurés dans les tombeaux de l'aristocratie étrusque qui montrent une réélaboration d'un imaginaire grec de l'au-delà, façonné en partie par les poèmes homériques. Malgré la perte irrémédiable des chefs-d'œuvre de la peinture grecque classique, la documentation conservée nous permet de définir plusieurs stratégies de figuration de l'invisible dans la peinture du ive s. av. J.-C. Le travail sur le clair-obscur et l'éclat y figure à côté de signes métaphoriques associant couleur et dessin, tels l'arc-en-ciel ou les édicules en trompe-l'œil (naïskoi). La comparaison entre les images grecques et étrusques fait apparaître des points communs mais aussi des orientations différentes, notamment dans l'usage de procédés graphiques suggérant la présence d'un espace derrière l'image.