[en] In the Netherlands, without doubt more than elsewhere, the arrogance of Modern architecture for a long time eclipsed the richness and particularities of nineteenth-century architecture. The Dutch sobriety and austerity that Modern architecture so enthusiastically embodied seemed to be at odds with the "century of ornament." The study of this period has thus proved to be somewhat hesitant: it was not until the 1990s that large-scale academic works and richly illustrated monographs on architects became available.Furthermore, a difficult historiographical problem had to be dealt with, that of the genealogy of Modern architecture. In the Netherlands, prevailing opinion was more or less the following: the neo-Gothic P. H. J. Cuypers and the "rationalist" Hendrick Berlage had been the two great captains of a century adrift, one that could not do without "useless" ornamentation. Both had set Dutch architecture on the road to the modernism of the 1920s. Over the last fifteen years, this somewhat static point of view has undergone a radical upheaval. Publications from outside the Netherlands have drawn attention to the modernity of nineteenth-century eclecticism such as it appeared after 1840. With their individualism, their capacity to adapt to modern demands, and their complete freedom of choice, were the proponents of eclecticism (and those of neo-Renaissance eclecticism) not in fact the real precursors of our era, much more so than the neo-Gothics and the Rationalists, prisoners of their search for "style" and their ideological links with society?The theoretical foundations of eclecticism, defined by notions of "truth" and "character," were placed at the center of a pioneering study by Auke van der Woud. In the wake of this publication, research was dedicated to the French origins of eclecticism, to the German influence of the mid-nineteenth century, and even to that of the natural sciences on architecture, which created a scientific basis for the study of the past and transformed historicism into an aesthetic in its own right. Research likewise considered architects' associations and the modernization of the profession. At the same time, a recent study nuanced the image of Cuypers by underlining the eclecticism in his work and by linking it with British progressive eclecticism. The prophetic dimension of his architecture has thus been heavily reconsidered, even if the immense talent Cuypers demonstrated in the area of religious architecture remains, for most specialists, unquestionable.

[nl] Vermoedelijk nog meer dan elders heeft in Nederland de eigenwaan van het modernisme lange tijd het zicht ontnomen op de rijkdom en de bijzondere kwaliteiten van de negentiende-eeuwse architectuur. De Hollandse nuchterheid en soberheid, die het modernisme zo gretig omarmde, had weinig op met de 'eeuw van het ornament'. De bestudering van die eeuw kwam dan ook aarzelend op gang en resulteerde pas in de jaren negentig in serieuze wetenschappelijke studies van enige omvang en in uitbundig geïllustreerde architectenmonografieën.Er moest bovendien nog worden afgerekend met een hardnekkig historiografisch probleem, die van de genealogie van het modernisme. In Nederland stond die min of meer vast: de neogoticus P. H. J. Cuypers en de 'rationalist' Hendrick Berlage waren de twee grote stuurmannen geweest in een stuurloze eeuw, een eeuw die verslaafd was aan 'nutteloos' ornament. Zij hadden de Nederlandse architectuur met vaste hand naar het modernisme van de jaren 1920 geleid. De laatste tien, vijftien jaar is dat verstarde beeld vrij radicaal gekanteld. Er is, mede onder invloed van buitenlandse studies, veel meer oog gekomen voor de moderniteit van het negentiende-eeuwse eclecticisme zoals dat na 1840 ontstond. Zijn de negentiende-eeuwse eclecticisten (en de eclectische neorenaissancisten), met hun individualisme, hun flexibiliteit ten aanzien van moderne bouwopgaven en hun onbeperkte keuzevrijheid niet veel geloofwaardiger voorlopers van onze tijd dan de neogotici en de rationalisten, die verstrikt raakten in hun zoektocht naar 'stijl' en haar ideologische verbinding met de samenleving?Over de theoretische grondslag van het eclecticisme, samengevat in de begrippen 'waarheid' en 'karakter' verscheen een baanbrekende studie van Auke van der Woud. In het kielzog daarvan zijn studies geschreven over de Franse oorsprong van het eclecticisme, over de invloed van Duitsland halverwege de eeuw, over de invloed van de natuurwetenschappen op de bouwkunst, waardoor de bestudering van het verleden een wetenschappelijke basis kreeg en de historische inspiratie een nieuwe esthetica op zichzelf werd. Ook over de architectenverenigingenen de modernisering van het architectenberoep verschenen interessante studies. En het beeld van Cuypers is inmiddels door een recente studie een stuk 'eclectischer' geworden, hij geldt nu veel meer als een aanhanger van het Britse 'progressive eclecticism'. Maar zijn profetenmantel is inmiddels danig gescheurd. Andere profetenmantels zien er beter uit, al staat Cuypers' grote talent als kerkenbouwer voor de meeste onderzoekers buiten kijf.