[it] Nei Paesi Bassi, senza dubbio ancor più che altrove, l'arroganza del modernismo ha eclissato a lungo la ricchezza e le qualità peculiari dell'architettura dell'Ottocento. La sobrietà e l'austerità olandese, che il modernismo incarnava con tanto entusiasmo, prestavano poca attenzione al "secolo dell'ornamento". Gli studi su questo periodo si sono pertanto dimostrati timidi: è stato necessario aspettare gli anni novanta del Novecento per disporre di saggi di un certo vigore e di monografie di architetti riccamente illustrate.Inoltre, un problema storiografico difficile doveva essere chiarito, ovvero la genealogia del modernismo. Nei Paesi Bassi, l'opinione prevalente era più o meno la seguente: il neogotico P. H. J. Cuypers e il 'razionalista' Hendrick Berlage erano stati i due grandi capitani di un secolo alla deriva, un secolo che non poteva fare a meno dell'ornamento "inutile". Entrambi avevano condotto l'architettura olandese sulla via del modernismo degli anni Venti. Nel corso degli ultimi quindici anni, questa visione cristallizzata è andata incontro ad un cambiamento piuttosto radicale. Sull'influenza delle pubblicazioni straniere, l'attenzione è stata attirata sulla modernità dell'eclettismo dell'Ottocento, quale si manifestò dopo il 1840. Con il loro individualismo, la loro capacità di adattarsi alle esigenze moderne e la loro libertà assoluta di scelta, i rappresentanti dell'eclettismo (e quelli dell'eclettismo neorinascimentale) non sono i veri precursori della nostra epoca, ben più dei neogotici e dei razionalisti, prigionieri della loro ricerca dello "stile" e dei loro legami ideologici con la società?Il fondamento teorico dell'eclettismo, definito dalle nozioni di "verità" e di "carattere", fu oggetto di uno studio pioneristico di Auke van der Woud. Sulla scia di questa pubblicazione, delle ricerche furono dedicate alle origini francesi dell'eclettismo, all'influenza della Germania verso la metà dell'Ottocento, o ancora al fascino esercitato dalle scienze naturali sull'architettura, che procurarono un fondamento scientifico allo studio del passato e fecero dello storicismo un'estetica a tutto tondo. Gli studi si interessarono inoltre alle associazioni di architetti e alla modernizzazione della professione. Allo stesso tempo, una ricerca recente ha sfumato l'immagine di Cuypers, sottolineando la sua parte di eclettismo e ricollegandolo all'eclettismo progressista britannico. La dimensione profetica del suo lavoro è stata dunque rimessa in causa in maniera considerevole, anche se l'immenso talento di cui Cuypers diede prova nel campo dell'architettura religiosa resta, per la maggior parte degli specialisti, indiscutibile.

[nl] Vermoedelijk nog meer dan elders heeft in Nederland de eigenwaan van het modernisme lange tijd het zicht ontnomen op de rijkdom en de bijzondere kwaliteiten van de negentiende-eeuwse architectuur. De Hollandse nuchterheid en soberheid, die het modernisme zo gretig omarmde, had weinig op met de 'eeuw van het ornament'. De bestudering van die eeuw kwam dan ook aarzelend op gang en resulteerde pas in de jaren negentig in serieuze wetenschappelijke studies van enige omvang en in uitbundig geïllustreerde architectenmonografieën.Er moest bovendien nog worden afgerekend met een hardnekkig historiografisch probleem, die van de genealogie van het modernisme. In Nederland stond die min of meer vast: de neogoticus P. H. J. Cuypers en de 'rationalist' Hendrick Berlage waren de twee grote stuurmannen geweest in een stuurloze eeuw, een eeuw die verslaafd was aan 'nutteloos' ornament. Zij hadden de Nederlandse architectuur met vaste hand naar het modernisme van de jaren 1920 geleid. De laatste tien, vijftien jaar is dat verstarde beeld vrij radicaal gekanteld. Er is, mede onder invloed van buitenlandse studies, veel meer oog gekomen voor de moderniteit van het negentiende-eeuwse eclecticisme zoals dat na 1840 ontstond. Zijn de negentiende-eeuwse eclecticisten (en de eclectische neorenaissancisten), met hun individualisme, hun flexibiliteit ten aanzien van moderne bouwopgaven en hun onbeperkte keuzevrijheid niet veel geloofwaardiger voorlopers van onze tijd dan de neogotici en de rationalisten, die verstrikt raakten in hun zoektocht naar 'stijl' en haar ideologische verbinding met de samenleving?Over de theoretische grondslag van het eclecticisme, samengevat in de begrippen 'waarheid' en 'karakter' verscheen een baanbrekende studie van Auke van der Woud. In het kielzog daarvan zijn studies geschreven over de Franse oorsprong van het eclecticisme, over de invloed van Duitsland halverwege de eeuw, over de invloed van de natuurwetenschappen op de bouwkunst, waardoor de bestudering van het verleden een wetenschappelijke basis kreeg en de historische inspiratie een nieuwe esthetica op zichzelf werd. Ook over de architectenverenigingenen de modernisering van het architectenberoep verschenen interessante studies. En het beeld van Cuypers is inmiddels door een recente studie een stuk 'eclectischer' geworden, hij geldt nu veel meer als een aanhanger van het Britse 'progressive eclecticism'. Maar zijn profetenmantel is inmiddels danig gescheurd. Andere profetenmantels zien er beter uit, al staat Cuypers' grote talent als kerkenbouwer voor de meeste onderzoekers buiten kijf.