[en] As Thomas Lockwood and Edgar Papke affirm, in their book, Innovation by Design (2017), now companies of all types and sizes are determined to be innovative, since the promotion of this discipline is among their main priorities, however, they also They recognize that organizations daily struggle with how to engage in their cultures the changes necessary to maximize their innovative goals. In this sense, the purpose of this research is to explore the determinants of innovation in services in tourism companies in southern Ecuador. To achieve this general objective, three of a specific nature are proposed: a) Determine the influence of human capital in the development of the innovation process in tourism service companies, b) Determine the influence of cooperation in the development of the innovation process in tourist service companies and c) Know the attitude and predisposition of managers to adopt innovative practices in tourist service companies. For this, a mixed research methodology is developed. In the first place, a study with a quantitative approach is implemented in order to explore to what extent the variables are related: human capital and cooperation with the innovation process, where the survey is used as a tool for collecting information and analysis. Secondly, a study with a qualitative approach is carried out in order to obtain a closer and more real vision of the innovation practices that are carried out. In this phase, the structured interview was used, being applied in 14 significant tourism companies. The quantitative results indicate that the dependency relationship between the study variables is weak, while the quantitative findings show an initial development of innovation practices in services.

[gl] Como afirman Thomas Lockwood e Edgar Papke, no seu libro Innovation by Design (2017), agora as empresas de todo tipo e tamaño están decididas a ser innovadoras, xa que a promoción desta disciplina está entre as súas principais prioridades, non obstante, tamén recoñecen. que as organizacións loitan diariamente por como implicar nas súas culturas os cambios necesarios para maximizar os seus obxectivos innovadores. Neste sentido, a finalidade desta investigación é explorar os determinantes da innovación nos servizos nas empresas turísticas do sur de Ecuador. Para acadar este obxectivo xeral propóñense tres de carácter específico: a) Determinar a influencia do capital humano no desenvolvemento do proceso de innovación nas empresas de servizos turísticos, b) Determinar a influencia da cooperación no desenvolvemento do proceso de innovación no sector turístico. empresas de servizos e c) Coñecer a actitude e predisposición dos directivos para adoptar prácticas innovadoras nas empresas de servizos turísticos. Para iso, desenvólvese unha metodoloxía de investigación mixta. En primeiro lugar, ponse en práctica un estudo con enfoque cuantitativo para explorar en que medida se relacionan as variables: capital humano e cooperación co proceso de innovación, onde a enquisa se utiliza como ferramenta de recollida de información e análise. En segundo lugar, realízase un estudo con enfoque cualitativo para obter unha visión máis próxima e real das prácticas de innovación que se levan a cabo. Nesta fase utilizouse a entrevista estruturada, sendo aplicada en 14 empresas turísticas significativas. Os resultados cuantitativos indican que a relación de dependencia entre as variables do estudo é débil, mentres que os resultados cuantitativos mostran un desenvolvemento inicial das prácticas de innovación nos servizos.