[en] KNOWLEDGE The aim of this paper is to study the techniques used by Álvaro Siza in his works. In this way, the drawings of Álvaro Siza seem to have always an important purpose. This architect displays on them a - exuberant, eloquent, diverse – series of geometric sketches as well as freehand drawings leading to building forms. Many of these drawings have been published and their study allows us to get a precise knowledge of a way to plan. We analyse more specifically two of these works, "El banco Pinto & Sottomaior de Oliveira de Azemeis" and "El Centro Gallego de Arte Contemporánea de Santiago de Compostela". SIZA Within the complex scope of architecture during the last twenty years, Siza's work is peculiarly positioned. His criticism architecture is essential among the architectures that are trying to overcome the postulates of the Modern Movement –and therefore historical-. These are the first stages of his interest about architecture. Before learning architecture Siza models a first global vision -of the spatial dimension- of the world using his vocation to sketch and sculpt. Afterwards, during the seventies, he stays in the region of Miño building in collaboration with the best local craft makers. Thevernácula architecture from Portugal besides the indications of people closes to him like Fernando Tavora and Fernando Ramos are a reference point for Siza. Some other but remote references are Alvaro Aalto or Wright. Siza remains informed, but distant, about other events and debates happening during those years like those generated by the works and writes of Rossi, Venturi, Stirling, etc. Nowadays, with the generalised town planning, the proliferation of endless outskirts and the global information, Siza continues finding suitable and stimulating architectural answers. They have an intermediate terrain between the exhibition of techniques, materials and new geometry's from deconstruct and radical technicians, and the sober and restrained pieces of the neoracionalist architecture close to the sculpt practices of the "minimal". There are several proposals shifting between these two poles, they correspond to attitudes, peculiarities and personal development of each architect. One of the most complex and attractive is the one proposed by Siza. When looking, - when reading, if the ideas always drive us to the words- in Siza's architecture, the formal content and austerity in the presentation of materials and finishes drive us always to use the entire building as a reference point. This is done in terms of its main volumes that must be very clean and bright. And it is through these features and the way they are installed in the urban environment, settling the building, the architect expresses the most general and universal meanings. Siza gets to draw his architecture to the attendance of the author's whims. Everything seems to come from a history, from a memory kept in a site. And when this reading about the atmosphere becomes more difficult (more frequently happening) a more complicated reserve of figures would emerge from the fertilised memory of the architect. This will led the way to the formal statement of the building. Project by project Siza has found and developed an unusual iconography -like "los imagineros del barro de Barcelos"- that he uses in his last projects -and when the rational and sized answer of his small initial projects (Oliveira de Azemeis) was not suitable anymore- to adopt efficient and clear figures which are introduced in the project through the long drawing study work. Siza inserts these figures in some kind of geometry making it suitable for construction. To that end he does not need any ostentatious exhibition of sophisticated technologies. He does not use unusual expressive or non-architectonic forms, neither the abridgement of the conceptual architecture, some times very close to him. It is also a bit of all that mentioned previously within some parameters where the architectonic discipline (the history, knowledge, the resources, the materials and boundaries) is always present providing equilibrium to Siza's work. THE DRAWING Siza uses the drawings in two different ways: on the one hand, the rough sketches of his notes and notebooks. The best known is freehand made showing places, building shapes, intentioned perspectives, and architectonic ideas in general. Frequently, he mixes the sketches with daily subjects like voyages, friends, picturesque sites, etc. Moreover, there are also some geometric sketches pencil made which are less published and known utilized by the architect on his starting projects, just before or simultaneously to the first sketches. The rigour and precision present in Álvaro Siza's projects led us to place his last drawings in a central manner and before any other document as a project baseline. In the project of Oliveira de Azemeis it appears from the very beginning an Euclideanorthodox geometry and a meticulous and intense lineal construction for a small size building. There are no many freehand sketches of this project available. In the project of Bonaval however, the first part of the project contains basic traces making use of the environment. Afterwards, disruptions, superpositions, siftings and findings not completely solved in the geometry (perhaps in other geometry) try to place the big "maclados" prisms initially suggested by the program and shapes of the site. The use of freehand sketches (small carton models) is very generalized in this work, driving the project evolution over the missing initial geometric support. Different alternatives and checks are performed and studied besides icon testing, shape verification, etc. THE BANK DE OLIVEIRA DE AZEMEIS This is a small but precise peace of work, reference point, fully accomplished by the precise decisions of the author like a sculpture. An exhaustive and refined geometric control of this piece of work let the shapes be the reference point of architectonic and urban events for its environment in a delicate and almost undetectable way, without any protagonist in the place. The shapes show small and tinge gestures of attention to each one of the constructions in the surroundings. The bank is the model resulting from the careful assumption of the sight view of a small Portuguese city; a part illuminating the surroundings with the same strength as sorting its owns space. Perspective, lineaments, odd vegetation, historical or representative apartment buildings, all of them seems to get their own place and role after a meticulous space approach invisibly and sensibly performed by Alvaro Siza. Few times so much power to plan the city is showed as delicate and from a secondary private initiative as now. The project baseline is a rigorous geometric construction where the drawing lines and the standing points of the compass coming either from the environment or from the program intentions are drawn over the paper note applying all the line drawing resources like: midsections, bisections, orthogonal, angle symmetries, etc. The geometric construction is linked floor by floor till the last corner or the last moment (the layout of the skylight ending up the building acts as a senseless emblem of all that mentioned). The possibility to describe this construction as a lineal path makes evident a temporal dimension such as that -at least in this case-, we think (purpose of this work), is taking place in the procedure of this project. This is a sequential physical action, of concatenated gestures, that are opposing the simultaneousness of the finished building. It inherently helps to discover the reading of architecture across its reading process, either from the inside-out (through the implicit program concepts) or from the upside-down like an itinerary for people transit along a public area; from outside-in as a consequence of a urban environment. THE NEW BONAVAL MUSEUM After opening a street and dismantling the gardens located at the west side of the convent. A big volume –with a new museum- is going to be installed in the traumatic gap that has been left next to the old cenobio designed by Domingo de Andrade in Bonaval during the XVII century. Siza decides to overlap two big prisms whose fore part– architecturally merged in a cubist, "neo-plásic" and fractal operation - confronting the double entrance in angle characteristic of the baroque architect for this convent. As a result of this operation, a landscape border of a historical centre is well balancing concluded. The basic geometry begins with lines emerging from the references of the environment (consider the buildings and established perspective), but soon the continuity of the geometric construction is interrupted to include steps, disruptions and discontinuities. These are needed to adapt it to the influence of the physical and urban support, achieving in this way the final shape. The lineal description is impossible here. Decisions in multiple directions turn around breakthrough the process. In this building the geometric fragmentation has an open architectonic initiative. Though in the final solution the criteria of coherent perspective takes over the process and the architect organises it as a unitary formal piece. To that end he counts with the wise election and order of materials besides the enriched composing resources of Siza. A lineal journey across the building is impossible; unintentional twists seem to attempt to brake the journey. Afterwards, the continuity of the exhibition rooms is cut (stimulating the perception of the exhibited deed). The suggested functional museum mechanism surprises while sliding in an endless Moebius strip provided by Siza's spaces in the combination of unevenness and stairs; the elementary architectonic reading suggested by the clear exterior volumes is impossible. CONCLUSION The lineal description of a project process to explain the whole context is not only impossible but also undesirable. This leads to simplify the complex mental creation mechanisms. In spite of the attractive proposal revealed after analysing Siza's small project called Oliveira de Azemeis, it is not the suggested purpose of this work, but it has been an initial worthy launch. The linearity is not the main characteristic, but its condition of legibility and transferability. The precision showed by Siza in some of his studied projects (Oliveira de Azemeis) could suggest wrongly that this is a form to describe a project reasoning. However, the linear appearance of some processes must lead us to trust only the description of a logical process to get to know the features of a though. This is conducting to the building imagination; revealing: elements and ingredients of this thought, and -going further- signs of how jumps and links are produced in the interior. In this meticulous view of the project many other subjects are present in a practical way, like the operative use of the environment or how to make perceptible and able to construct the geometric productions. Currently, in the architectural scope, Siza offers positive and teaching answers about how the environment can become an inspiration and not a load or an unbreakable boundary. The landscape, the places, are modelled and invented. There is nothing permanent –neither untouchable, nor even the "historical legacy"- in today's metropolis. Nevertheless, its construction is being performed with indifference from the routinely and conservative projects of the immediate old out architecture, or with the spectacular plastic exuberance suggested by the publicists placing their messages in the city. Between the indifference and the announcements, the theoreticians do not hesitate adopting this as an authentic today's reference. However, nowadays that is – the indifference- the deep and frequent form of the places to live. Only recently there is hope to transform the chaos into resources for the architecture through the powerful informative machines and the available data, expecting a city –impossible today- built with sense. But "the city" was always impossible –the social and urban theorisation's about it transformed it always into a utopia- therefore, by now, to give some sense to this necessary place for common live, we must trust the –small, precise and eloquent- pieces sometimes inserted in the urban nets. Their elaboration is the result of the risks and responsibilities individually assumed by few architects.

[gl] SABER Saber sobre o proceso de proxecto a través de dous traballos de Álvaro Siza. Esta é a razón destas páxinas. Nestes procesos o debuxo ten sempre un importante papel e este arquitecto desenvolve neles unha -exuberante, elocuente e diversa- serie de trazos tanto de construción xeométrica como a man alzada que levan a formas edificables. Moitos deles foron publicados e o seu estudo permítenos chegar a un coñecemento bastante preciso dunha maneira de proxectar. Dúas obras se analizan neste achegamento, o banco Pinto & Sottomaior de Oliveira de Azemeis e o Centro Galego de Arte Contemporánea de Santiago de Compostela. SIZA No complexo panorama da arquitectura dos derradeiros vinte anos, a obra de Siza ocupa unha posición peculiar e clave entre as arquitecturas que intentan superar os postulados do Movemento Moderno desde una aceptación crítica e, por isto, tamén histórica. Siza conforma a súa temperá visión global do mundo a través das prácticas de debuxante e escultor, que é a súa primeira vocación antes de iniciar a aprendizaxe da arquitectura. Despois, durante os anos sesenta, permanece na rexión do Miño centrado en pequenos traballos de construción colaborando cos bos artesáns locais. Como referencias cultas dispón dos estudos sobre a arquitectura vernácula portuguesa, as ensinanzas de Fernando Távora, Fernando Ramos e outros arquitectos locais. Outras máis alleas coma as de Alvar Aalto ou Wright. Permanece informado, pero distante, doutros acontecementos e debates como os suscitados eses anos pola obra e os escritos de Rossi, Venturi, Stirling, etc. Agora, nestes anos de urbanización xeneralizada, de proliferación de periferias interminables, de globalización informativa, Siza segue encontrando as súas respostas arquitectónicas suxerentes nun terreo intermedio entre a exhibición de técnicas, materiais e xeometrías novas dos deconstrutivistas e tecnólogos radicais e as medidas e sobrias pezas da arquitectura neorracionalista próxima ás prácticas escultóricas dos minimal. Hai múltiples propostas movéndose entre estes dous polos e que se corresponden coas actitudes, peculiaridades e culturas persoais de cada arquitecto. Unha das máis complexas e suxerentes é a de Siza. Ao mirar –ou ao ler, se as ideas sempre levan ás palabras- na arquitectura de Siza, a contención formal e a austeridade na presentación dos materiais e acabados obrigan a ter sempre como referencia a totalidade do edificio expresada polos seus volumes principais, que serán deliberadamente limpos e claros. E é a través deles e da súa maneira de instalarse no urbano, de asentar o edificio, con que o arquitecto chega a expresar as cuestións máis xerais e universais. Siza consegue subtraer a súa arquitectura aos caprichos expresivos do autor, todo parece vir dunha historia, dunha memoria gardada no lugar. E cando esta lectura dos contornos se faga máis difícil (o que é cada vez máis frecuente) xurdirá unha complexa e probada reserva de figuras na fecunda memoria do arquitecto que se achegarán para dar una saída formal ao edificio. Siza encontrou, e vai fabricando proxecto a proxecto, unha iconografía insólita -como os imaxineiros do barro de Barcelos- a través da que chegou nos seus últimos proxectos e cando a resposta racional e medida dos seus pequenos proxectos iniciais (Oliveira de Azemeis) xa non é posible, a adoptar unhas figuras eficaces e claras que se introducen no proxecto a través do prolongado traballo de elaboración debuxada no estudo, Siza o inscribirá nalgunha xeometría e o fará construíble, non necesitou para facer isto da exhibición ostentosa de tecnoloxías sofisticadas nin o recurso á expresividade de formas insólitas e non arquitectónicas, non é tampouco o laconismo das arquitecturas conceptuais a que ás veces se acerca. E é tamén un pouco de todo isto dentro duns parámetros nos que a disciplina arquitectónica (os recursos, os materiais e as limitacións) está sempre presente proporcionando un equilibrio á obra. O DEBUXO Siza utiliza o debuxo de dúas maneiras: por un lado os esbozos das súas follas soltas e cadernos, os máis coñecidos, feitos a man e nos que esboza lugares, formas de edificios, perspectivas intencionadas e ideas arquitectónicas en xeral, con frecuencia mesturados con outros temas persoais e cotiáns: viaxes, amigos, sitios pintorescos, etc. Pero tamén están, aínda que menos celebrados e publicados, os trazados xeométricos a lapis con que o arquitecto inicia os seus proxectos, antes ou simultaneamente cos primeiros esbozos. O rigor e precisión que hai na base dos proxectos de Álvaro Siza obríganos a situar estes últimos debuxos de maneira central e antes que ningún outro documento como material básico do proceso de proxecto. No proxecto de Oliveira de Azemeis está presente desde o inicio unha xeometría euclidiana ortodoxa, unha construción lineal meticulosa e intensa para un edificio de reducido tamaño. Case non hai esbozos a man alzada deste proxecto. En Bonaval o comezo do proxecto é un trazado básico que se apoia no contorno. Mais despois, rupturas, superposicións, desprazamentos, encontros non resoltos totalmente na xeometría (ou quizais noutra xeometría) van tratando de situar os grandes prismas maclados que foron suxeridos inicialmente polo programa e as formas do lugar. Neste proxecto o uso dos esbozos a man alzada (e as pequenas maquetas de cartón) é xeneralizado, son estes debuxos os que van guiando a evolución do proxecto sobre o precario soporte xeométrico inicial. Vanse facendo comprobacións, estudando alternativas, ensaiando iconos, probando formas, etc. O BANCO DE OLIVEIRA DE AZEMEIS É unha obra pequena pero precisa, exemplar, toda ela invadida ata o último detalle polas decisións do autor como nunha escultura. Un exhaustivo e refinado control xeométrico permite deixar referenciadas nas súas formas todos os acontecementos arquitectónicos e urbanísticos do seu contorno; faino de maneira sutil, case imperceptible, sen asumir ningún protagonismo no lugar. Nas súas formas hai pequenos e matizados xestos de atención a cada unha das construcións que o rodean: o banco é o modelado que resulta ao concibir xenerosamente a paisaxe do centro urbano dunha pequena vila portuguesa; una peza que ilumina o contorno coa mesma forza que ordena os seus propios espazos. Perspectivas, desniveis, vexetación singular, edificios de vivendas, históricos o representativos, todos parecen adquirir o seu lugar, o seu papel, despois do meticuloso pautado espacial que orquestra de maneira invisible Álvaro Siza. Poucas veces tanto poder de dar forma á cidade se manifestou máis sutilmente e desde unha iniciativa secundaria e privada. A traza de base do proxecto é unha construción xeométrica rigorosa en que as liñas do debuxo e os puntos de apoio da agulla do compás, que proceden ás veces do contorno e outras de intencións do programa, precísanse despois sobre o gastado papel coa aplicación de todos os recursos do debuxo de liña: mediatrices, bisectrices, ortogonais, simetrías angulares, etc. A construción xeométrica enlázase andar a andar ata o último recanto ou derradeiro momento (o trazado do lucernario que remata o edificio actúa como inadvertido emblema de todo o anterior); a posibilidade de describir, esta construción, como un percorrido lineal pon en evidencia unha dimensión temporal, semellante á que -neste caso polo menospensamos, (e desta maneira se propón neste traballo) ten o proceso de elaboración deste proxecto. É unha acción física secuenciada, de xestos encadeados, que se contrapón á simultaneidade coa que se presenta sempre o edificio rematado. Tamén nos descobre, por estar implícito neste proceso, a lectura dunha arquitectura a través do percorrido pola mesma, xa sexa de dentro para fóra (a través de conceptos implícitos do programa) ou de abaixo para arriba como itinerario real, de tránsito de persoas, por un espazo público. O NOVO MUSEO DE BONAVAL Despois da apertura dunha rúa e o desmantelamento das hortas situadas ao Oeste do convento, un gran volume –co novo museo- vaise instalar no traumático baleiro que quedou xunto ao vello cenobio deseñado por Domingo de Andrade en Bonaval no século XVII. Siza resólveo maclando dous enormes prismas cuxos testeiros -arquitectonicamente entretecidos nunha operación entre cubista, neoplástica e fractal- entran en medida contraposición coa característica dupla entrada en ángulo do arquitecto barroco para o convento. Aquí é unha paisaxe do bordo do casco histórico o que resultará equilibradamente concluído despois desta operación. A xeometría de base iníciase con liñas que proceden das referencias do contorno (dos edificios a considerar e das perspectivas a establecer), mais pronto a continuidade da construción xeométrica se interrompe para que na elaboración caiban os escalonamentos, rupturas e descontinuidades necesarias para adaptalo ás incidencias do soporte físico e urbano, e así chegar á forma final. Aquí a descrición lineal é imposible. As decisións en múltiples direccións e as voltas atrás superpóñense no proceso. Neste edificio a fragmentación xeométrica toma abertamente a iniciativa arquitectónica aínda que na resolución final se impoñan os criterios de coherencia perceptiva e o arquitecto consiga organizalo como unha peza formalmente unitaria. Para isto conta coa sabia elección e disposición dos materiais e cos ricos recursos compositivos que Siza desprega. O percorrido polo interior do edificio non é posible de maneira lineal; crebas intencionadas semellan rachar todo intento de efectuar esta lectura. Logo é a continuidade do conxunto das salas de exposición a que resulta cortada (estimulando a percepción da obra exposta); o mecanismo funcional do museo que se suxire sorpréndenos ao deslizármonos nunha interminable banda de Moebius que os espazos de Siza posibilitan na combinación de percorridos a nivel e en escaleiras; non é posible a lectura arquitectónica elemental que a claridade dos volumes exteriores fai supoñer. CONCLUSIÓN A descrición lineal dun proceso de proxecto para explicar a totalidade, non só non é posible senón que tampouco é desexable polo que ten de simplificación dos complexos mecanismos mentais da creación. Non é esta descrición o que procuramos neste traballo a pesar da suxerente proposta que se desvela analizando a elaboración de Siza no proxecto da pequena obra de Oliveira de Azemeis, mais si serviu de impulso inicial. A linealidade non e a característica máis importante e si a súa condición de proceso facilmente lexible. Mais a precisión despregada por Siza nalgúns dos proxectos estudados (Oliveira de Azemeis) pode suxerir, erroneamente, que esta é unha forma de describir un razoamento proxectual. A aparencia lineal dalgúns destes procesos leva a confiar en que mediante a descrición dun proceso lóxico se poñan de manifesto as características dun pensamento que conduce a concibir edificios; que se desvelen elementos e ingredientes deste pensamento e, chegando máis lonxe, indicios de como se producen saltos e formas de encadeamento no seu interior. Nesta mirada meticulosa sobre o proxecto maniféstanse tamén outros temas mesmo de maneira práctica como, por exemplo, o uso operativo do contorno, ou como facer levar ás elaboracións xeométricas argumentacións construtivas e perceptivas. No panorama da arquitectura deste momento, Siza, ofrécenos respostas positivas e aleccionadoras acerca de como o contorno pode ser unha inspiración mais nunca unha carga o unha barreira insuperable. As paisaxes, os lugares, tamén se modelan e se inventan. Nada é permanente –e non hai nada intocable, tampouco o "patrimonio histórico"- na metrópole de hoxe, mais a súa construción se está a facer coa indiferenza dos proxectos rutineiros e conservadores da arquitectura da venda inmediata ou coa espectacular exuberancia plástica que aconsellan e exhiben os publicistas para situar as súas mensaxes na cidade. Entre a indiferenza e o "anuncio" os teóricos non dubidan en optar por este como o auténtico sinal dos tempos, mais é aquela –a indiferenza- a forma profunda e frecuente dos lugares para vivir que se fan hoxe e só a esperanza recente de que o caos poida converterse en material de traballo da arquitectura a través das poderosas máquinas de manexar informacións e datos de que dispoñemos abre una esperanza cara a unha cidade –hoxe imposible- construída con sentido. Mais "a cidade" sempre foi imposible –as teorizacións sobre ela sempre a convertían na sede da utopía- por isto, de momento, para dar algún sentido a este lugar necesario da vida en común, debemos seguir confiando nas -pequenas, precisas e elocuentes- pezas que ás veces se intercalan nos tecidos urbanos e cuxa elaboración é o resultado dos riscos e responsabilidades individualmente asumidos por uns poucos arquitectos.