[el] Το ερώτημα που τίθεται στην παρούσα μελέτη είναι σε ποιο βαθμό οι έρευνες για τη φωτοσκίαση και την έκφραση της εξωτερικής εμφάνισης στην υλικότητά της άνοιξαν νέους δρόμους στην εικονογράφηση φαινομένων στα όρια εκείνου που ήταν δυνατόν να αναπαρασταθεί, ή στην υποδήλωση, χάρη στα χρώματα της ζωγραφικής, αλλά με μέσα διαφορετικά από την αφηγηματική μορφή, ενός "αλλού" που δεν γίνεται αντιληπτό από τις αισθήσεις μας. Αφού πρώτα προταθεί ένας ορισμός των ίδιων των εννοιών του ορατού και του αόρατου, με αφετηρία τις γραπτές πηγές, εξετάζουμε τρία θέματα, βασιζόμενοι κυρίως στην ιταλική κεραμεική και στην επιτύμβια ετρουσκική ζωγραφική: την αναπαράσταση ατμοσφαιρικών φαινομένων, εκείνη των μικρών κτηρίων (ναΐσκοι) που αποδίδονται τρισδιάστατα με οφθαλμαπάτη και ερμηνεύονται ως αλληγορίες της αρετής του νεκρού, εκείνη, τέλος, του Κάτω Κόσμου, που εικονίζονται σε τάφους της αριστοκρατίας των Ετρούσκων, που φανερώνουν μια νέα επεξεργασία μιας ελληνικής εικονογραφίας του επέκεινα, που διαμορφώθηκε εν μέρει από τα ομηρικά ποιήματα. Παρά την ανεπανόρθωτη απώλεια των αριστουργημάτων της ελληνικής κλασικής ζωγραφικής, τα σωζόμενα έργα μας επιτρέπουν να διακρίνουμε πολλούς τρόπους αναπαράστασης του αόρατου στη ζωγραφική του 4ου αι. π.Χ. Η φωτοσκίαση και η λάμψη χρησιμοποιούνται μαζί με μεταφορικά σημεία, που συσχετίζουν χρώμα και σχέδιο, όπως το ουράνιο τόξο ή τα κτήρια που αποδίδονται τρισδιάστατα με οφθαλμαπάτη (ναΐσκοι). Η σύγκριση ανάμεσα στις ελληνικές και τις ετρουσκικές εικόνες φανερώνει κοινά σημεία αλλά και διαφορετικούς προσανατολισμούς, ιδιαίτερα στη χρήση σχεδιαστικών διαδικασιών, που υποδηλώνουν την ύπαρξη ενός χώρου πίσω από την εικόνα.

[en] The question raised in this study is to determine to what extent research on chiaroscuro and the expression of outward appearance in its physical materiality have opened new paths for the representation of phenomena at the limit of what can be represented, even for the suggestion through colors, but by means other than the narrative form, of an "elsewhere" not perceptible by our senses. After proposing a definition of the concepts of visible and invisible, from written sources, we focused on three themes, essentially relying on South Italian vase-painting and Etruscan funerary painting: the representation of atmospheric phenomena, that of small buildings painted in trompe l'oeil (naïskoi) and interpreted as allegorical forms of the value (arétê) of the deceased, and that of the Underworld, depicted in the tombs of the Etruscan aristocracy, which shows a rethinking of the Greek conception of the Underworld, partially shaped by the Homeric poems. Despise the irretrievable loss of the masterpieces of classical Greek painting, the remaining documentation allows us to identify several strategies of representation of the invisible in the painting of the fourth century BC. Work on chiaroscuro and brightness stands beside metaphorical signs combining color and design, such as the rainbow or small temples painted in trompe l'oeil (naïskoi). The comparison between the Greek and Etruscan pictures revealed common but also different orientations, including the use of graphic processes suggesting the presence of a space behind the image.