[en] Primo Levi granted Daniela Amsallem two interviews. First on 15 July 1980 in his apartment in Turin, then more briefly on 21 November 1986, a few months before his death, during a conference on deportation. Lengthy excerpts are translated into Dutch and touch upon a variety of subjects. Amongst others, they discuss the rational and calm tone of If This Is a Man, the author's position on sufferance and on God. Levi did not dare declare himself an Atheist, for he did not deny God, but very quickly his interest for science took precedence and Darwin's law replaced the law of Moses. Questioned about what is commonly called the "survivor's complex", he preferred to talk about a "suffering" in regard to his friends who did not come home. However his "extremely painful yet precious experience" had conferred him "a strange power of speech" and "a certain understanding of the world and the faculty to reflect". Defining himself as a "rational and secular man", he emphasized his secular sentiment and his faith in reason. He affirmed to be "pessimistic in his ideas and optimistic in actions" concerning his faith in mankind after Auschwitz. Levi also mentioned his dialogue with young people, necessary yet more and more difficult due to the "downward spiral" he noticed during his visits to schools. Young people now took an "archaeological" interest in the stories of the Second World War and deportation, which appeared to them as if they came from a novel, "the world [having] henceforth moved two generations on". In 1980 he told the following anecdote, which was then to be included in The Drowned and the Saved, the spiritual testament he was already writing at the time: after having closely listened to Primo Levi, a school boy had drawn on the blackboard a plan of escape adding: "To think about for next time!

[nl] Primo Levi en Daniela Amsallem spraken elkaar tweemaal, op 15 juli 1980 in Levi's appartement in Turijn, en kort op 21 november 1986, enkele dagen voor zijn dood, tijdens een congres over deportatie. Voor deze tekst werden lange passages vertaald waarin Levi en Amsallem een waaier aan onderwerpen bespreken. Zo hadden ze het over de rationele en afstandelijke toon in Is dit een mens, of de houding van de auteur tegenover het lijden en tegenover God. Levi durfde zich geen atheïst te noemen omdat hij Gods bestaan niet ontkende; zijn interesse in de wetenschap was eenvoudigweg gaan doorwegen, en de theorie van Darwin had de wet van Mozes vervangen. Gevraagd naar zijn mening over wat men het 'overlevingscomplex' noemt, verduidelijkte Levi dat het voor hem ging over een vorm van 'lijden' die ontstaat wanneer je vrienden niet terugkeren. Echter, zo merkte hij op, dankzij die 'extreem pijnlijke maar kostbare' ervaring beschikte hij over een 'vreemd vermogen tot spreken' en kon hij 'de wereld beter begrijpen en analyseren'. Als 'rationeel en niet-gelovig man' onderstreepte hij zijn geloof in de rede, en verklaarde hij pessimistisch te zijn in zijn ideeën en optimistisch in zijn handelingen, wanneer het ging over zijn vertrouwen in de mens na Auschwitz. Levi verwees ook naar zijn gesprekken met jongeren. Dat vond hij een noodzakelijke opdracht, die hem steeds moeilijker viel omdat hij tijdens zijn schoolbezoeken een 'verschuiving', een zekere 'dwaling' bemerkte: de jongeren toonden een 'archeologische' interesse in de Tweede Wereldoorlog en de deportatie, ze zagen het verhaal als een roman. Ondertussen waren we 'immers twee generaties verder'. In 1980 vertelde hij ook een anekdote die later in De verdronkenen en de geredden opnieuw zou opduiken, zijn spiritueel testament dat hij toen al aan het opstellen was: een jonge scholier die aandachtig naar hem had geluisterd, had op het schoolbord een plan getekend om uit het kamp te ontsnappen. Daarop zei de jongen heel zelfzeker: 'Dan weet u het alvast voor de volgende keer!'