# Aya Marko Bazilikası
Aya Marko Bazilikası (), Yunanistan'ın Kandiye kentinde bulunan bir eski bir Roma Katolik bazilikası ve sanat galerisidir. Bazilika, 13. yüzyılda Venedikliler tarafından inşa edilmiştir ve Elefterios Venizelos Meydanı'nda yer almaktadır. Venedikliler döneminde öncelikle adanın yerel lordlar ve memurlar tarafından kullanılmıştır. 1669'da Girit'in Osmanlı tarafından fethinden sonra Defterdar Ahmet Paşa Camii adıyla camiye çevrilmiş ve 1915'e kadar bu şekilde kalmıştır. Bina 1956'dan sonra restore edilmiş ve o zamandan beri halka açık bir sanat galerisi olarak işlev görmektedir. Girit şehir ve kasabalarında hala ayakta duran birkaç Roma Katolik kilisesinden biridir. Mimari olarak yükseltilmiş bir merkezi nefe sahip üç nefli bir bazilika kilisesidir. Batı cephesindeki girişinde bir revak vardır.


## Tarihçe.
### Venedik dönemi.
Aya Marko Bazilikası, Dördüncü Haçlı Seferi'nin ardından Venediklilerin Girit'i fethinden sonra 1239'da inşa edildi ve ilk taş Yerapetra'nın Latin piskoposu tarafından yerine konuldu. Batı kiliselerine uygun olarak ve Latin dogmasının farklılığını vurgulayarak Gotik tarzda inşa edildi. Girit'in başkenti Kandiye'nin merkezinde, Kandiye Dükü'nün sarayının karşısında inşa edildi ve yerel komünün dük ve üst düzey yetkilileri tarafından ihtiyaçları için kullanıldı. Kilise Latin piskoposa değil, kiliseden sorumlu bir vali veya "papaz" atayan dükün kendisine aitti. Dük dereceleri bazilikanın girişinde ilan edildi ve aynı zamanda lordların ve yetkililerin görevlerinin resmi olarak üstlenildiği yerdi. Dükün ailesinin üyeleri kilisenin bahçesine gömüldü.
İlk kilise 1303 Girit depreminde ciddi hasar gördü, ancak daha sonra restore edildi. 1508'de adayı vuran daha da güçlü bir deprem Aya Marko'ya yeniden zarar verdi. 1552 tarihli bir raporda kuzey duvarının çökmek üzere olduğu ve bu nedenle ikisi günümüze kadar ulaşan dört payanda ile desteklendiği belirtiliyor. 1514 tarihli bir belgede yerel dük, bazilikanın onarım çalışmaları için İsfakiye kasabasından ahşap kirişlerin transfer edilmesini istedi. Bu çalışmalar 1557'de tamamlandı, ancak Aya Marko 1564 ve 1595'teki depremlerin ardından bir kez daha kısmen yıkıldı. Kilisedeki yenileme çalışmaları 1599'da inşaatçı Miheles Raptopulos ve marangoz Yannis Kladas'ın sorumluluğunda gerçekleşti, ancak 1625'teki bir otopsinin ardından kuzey duvarının tekrar çökmek üzere olduğu kabul edildi.
Girit Savaşı (1645–1669) sırasında bazilikanın çan kulesi bir gözlemevi olarak kullanılmış ve çanları her bombardıman başladığında çalmıştır. Aziz Markus'un çan kulesi, tepesi düz ve siperli olması ve ayrıca bir saate sahip olması nedeniyle şehirdeki diğerlerinden farklıydı. Kandiye'nin Osmanlılara teslim olmasından sonra Venedikliler çanları ve diğer kalıntıları götürdüler.


### Osmanlı dönemi.
1669'da Kandiye'nin düşmesinden sonra bina, 1661-2'den 1675'e kadar Osmanlı defterdarı olan Ahmet Paşa'ya teslim edildi. Ahmet Paşa, Katolik kilisesini camiye çevirdi ve camiyi finanse etmek için dükün sarayı da dahil olmak üzere şehrin bazı binalarını satın aldı. Aya Marko'nun çan kulesini yıktı ve yerine bir minare inşa edildi, ayrıca kilisenin iç kısmındaki duvar resimleri ve freskler kaldırıldı ve kemik kalıntıları atılarak bir mihrap ve minber inşa edildi. Cami, kurucusu Defterdar Ahmet Paşa'nın adını almıştır. 1915'te Yunan devleti tarafından kapatılıncaya kadar iki yüzyıldan fazla bir süre cami olarak kaldı.
Osmanlı gezgini Evliya Çelebi 1669'da Girit'i ziyaret etti ve bazilikanın Kandiye pazarında, cephesi çeşme meydanına (Morosini Çeşmesi) bakan bir konumda bulunduğunu ve şehrin ana kamu binalarından biri için kusursuz bir İslami köken sağlayan uydurma bir hikâye olan Halife Ömer zamanında Sultan Mansur tarafından kurulduğunu yazdı. Ayrıca binanın kuzeyinde bir avlu bulunabileceğini ve kuzey duvarına musluklar inşa edildiğini yazdı. Caminin kuzeyde, güneyde ve doğuda toplam üç avlusu, bir kuyusu ve bir sarnıcı vardı. Minaresi bazilikanın güney köşesine inşa edildi ve kalıntıları bugün bile hala görülebiliyor. Külliye ayrıca üç dükkan, bir mahzen ve iki katlı bir binadan oluşuyordu.
Yeni caminin bakımı ve işletimi için dokuz ev, iki manastır kompleksi, yirmi iki dükkan ve iki çiftlikten oluşan bir vakıf (vakıf) vardı. Bunlardan altı ev ve bir manastır kompleksi şehrin Hristos Kefalas bölgesinde, bir ev ve bir çiftlik Agros Kefalas bölgesinde, bir ev ve on yedi dükkan Aya Kiryakos bölgesinde, bir ev, bir manastır kompleksi ve bir çiftlik Arhistrategos bölgesinde ve son olarak beş dükkan Yannis Krisostom bölgesinde yer alıyordu. 1688'de Kandiye kadısının hesabına göre, caminin vakfının şehir surlarının dışında bir türbeyi de koruduğu belirtiliyor.
1706'da 1.034 kuruşa mal olan yenileme çalışmaları yapıldı. 1761'de yeni bir yenileme çalışması için yeni bir talepte bulunuldu ve bunun 18.287 paraya mal olduğu tahmin ediliyor.


### Modern dönem.
1924'teki Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi ve adanın Müslüman toplumunun ayrılmasının ardından eski cami Yunanistan Ulusal Bankası'nın ve ardından Kandiye belediyesinin eline geçti ve ilk başta sinema olarak kullanıldı. Minare 1924'te yıkıldı. 1949'da Kandiye Bölge Turizm Komitesi (STCH), kilisenin ve şehrin diğer anıtlarının yenilenmesi için fon sağlamayı önerdi. 1950'lerin başında belediye meclisi kilisenin yıkılmasını ve yerine bir belediye tiyatrosu veya postane inşa edilmesini önerdi, ancak gerekli fonlar toplanamadığı için bu plan terk edildi. 1954'te arkeoloji konseyi kilisenin korunmasına karar verdi ve 1956'da bazilikanın restorasyon çalışmaları Girit Tarih Çalışmaları Derneği tarafından başladı. Bu, Girit'te Batı mimarisine ait bir anıt için yapılan en eski restorasyondu. Bu bazilika, Girit adasında hala ayakta duran birkaç Roma Katolik kilisesinden biridir.
Restorasyon sırasında, orta koridor orijinal yerine geri dönmesi için yükseltildi ve yanlarına her iki tarafta on iki tane olmak üzere sivri pencereler eklendi. Ayrıca, kilisenin yan duvarlarında oluşturulan çeşitli açıklıklar tekrar kapatıldı, kuzey duvarına güneyle uyumlu beş sivri pencere eklendi, revak yeniden inşa edildi, kilisenin zemini yeni levhalarla kaplandı, yeni sıva yapıldı, iç sütun dizisinin tabanları ve pencerelerdeki metal camlar onarıldı ve son olarak bina betonla güçlendirilirken kapılar inşa edildi.
1960'ta restorasyon çalışmalarının tamamlanmasından bu yana, eski kilise belediye sanat galerisi olarak kullanıldı. 1961'de Girit Tarihi Çalışmaları Derneği'nin himayesinde düzenlenen Girit çalışmaları üzerine ilk uluslararası konferansa ev sahipliği yaptı. Sanat eserlerinin sergilendiği sergilere ev sahipliği yapmaktadır, en dikkat çekenleri 1990'daki Domenikos Theotokopulos sergisi, 1998'deki Girit Okulu sergisi ve yine 1998'deki Fayum mumya portreleri sergisi olup, bunları uluslararası konferanslar izlemiştir. Galeride Maria Fioraki, Lefteris Kanakakis, Thomas Fanurakis, Yeoryos Yeoryades ve Lilian Manolakaki gibi birçok Yunan sanatçı eserlerini sergilemiştir.


## Mimarisi.
### Kilise binası.
Aya Marko, üç nefli bazilika tipi bir kilisedir. İç kısımda, güney ve batı tarafında boyutları 32 x 15,6 metre iken, kuzey ve doğu tarafları otuz santimetre daha uzundur. Kostas Lassithiotakis, bu asimetrinin kuzey duvarının çeşitli yeniden yapılanmalarından kaynaklandığını teorileştirmiştir. Orta nef, 6,6 m genişliğiyle en geniş olanıdır, güneydeki 4,6 m genişliğinde ve kuzeydeki 4,4 m genişliğindedir. Neflerin uzunlamasına oranları, bazilikanın uzunlamasına boyutlarını büyük ölçüde vurgular. Ekseni, batı-doğu eksenine göre 25 derece güneye doğru eğimlidir. Kilisenin doğu duvarında niş yoktur.
Çatısı ahşaptan yapılmış ve üç parçalıdır, merkezi kısım diğer ikisinin üzerinde çıkıntı yapar, bu da 1625'te Georgios Corner tarafından tasvir edildiği şeklidir. Osmanlı döneminde kilise-cami yeniden düzenlenmiş ve çatı çift taraflı bir şekil almıştır. 1900'lerin ortalarındaki restorasyon çalışmaları sırasında çatı orijinal tasarımına döndürülmüş ve merkezi koridor beton levha kullanılarak yükseltilmiştir. Zemin dikdörtgen plakalardan ve yerel taştan yapılmıştır. Kilisenin merkezi kapısı düz bir lentoya ve kabartma bir kemere sahiptir. Güney duvarında kilisenin orijinal yapımına dayanan beş sivri uçlu pencere korunmuştur. Kuzey duvarındaki pencereler, merkezi koridorun yan duvarlarındaki toplam yirmi dört pencere gibi 1956 yenileme çalışmaları sırasında inşa edilmiştir.
Venedik İttar Sarayı'nın süslü kapısı kilisenin iç kısmına aktarılmış ve kilisenin kuzey girişinin iç tarafına entegre edilmiştir. Aya Marko'nun güney iç duvarında, bilinmeyen bir binadan gelen Gotik tarzda üç loblu bir pencere yerleştirilmiştir. Üç sivri uçlu açıklığı vardır, merkezi olanı en uzun olanıdır ve hepsi sivri uçlu kemerin içindedir. İyi yontulmuş beyaz taşlardan oluşur. Geçmişte hem güney hem de kuzey duvarlarında birden fazla kapı vardı, ancak zamanla bunlar engellendi. Kilisenin iç kısmı, restorasyon çalışmaları yapıldıktan sonra ortaya çıkan Bizans duvar resimleriyle dekore edilmişti.
Bazilikanın güneybatı köşesinde, 4,2 metre yüksekliğinde kare yontulmuş taşlardan yapılmış eski çan kulesinin tabanı ve üzerindeki yıkılmış minarenin kalıntıları hala görülebilir.


### Sütunlar.
Koridorlar, her biri altı Gohi kemeri destekleyen yeşil granitten yapılmış beş sütundan oluşan iki sıra sütunla birbirinden ayrılmıştır. Sütunların her biri farklı bir yüksekliktedir. Başlıkları da birbirinden farklıdır, ancak hepsi yaldızlıdır. Kuzey tarafındakilerden dördü basit sepet şeklindedir, en doğudaki ise Gotik yivli tarzdadır ve güney sütun dizisinin en doğudaki sütununda da buna eşdeğerdir. Yivli başlıklar on dördüncü yüzyıla tarihlenmektedir. Yivli bir başlık sütun tabanı olarak kullanılmıştır. Sütunların tabanları da farklıdır, çünkü taştan yapılmışlardır ve dışarıdan dekoratif yaprak tasarımına sahip harçla kaplanmıştır.
Sütunların neden aynı boyutta olmadığı tam olarak bilinmemektedir. Bir teoriye göre her sütun farklı, daha eski binalardan gelmektedir ve hepsi daha sonra Aya Marko'ya dahil edilmiştir. Kostas Lassithiotakis, farklı sütunların Saint Mark'ta şimdiye kadar yapılmış tüm farklı restorasyon çalışmalarının sonucu olmasının en olası olduğunu, bazı sütunların orijinal yapılardan, diğerlerinin ise daha sonraki onarım çalışmalarından kalma olduğunu, buna bazilikanın iç kısmının istikrar için yeniden yapılandırılmasının da dahil olduğunu ileri sürmektedir. Ayrıca 1552 tarihli bir dük raporunda kilisenin sekiz kemeri olduğu söylendiğini, ancak şimdi on iki kemeri olduğunu da belirtmektedir. Ekstra kemerlerin Heracleium ve Knossos arkeolojik alanlarındaki Greko-Romen anıtlarından olması mümkündür.


### Revak.
Bina, batı cephesindeki girişinde sütunlu bir revakla birlikte, yaygın olarak Aya Marko'nun Loggia'sı olarak bilinir. Sütunlar, düz bir çatıyı destekleyen beş kemeri desteklemek için kullanılırdı. Ortadaki kemer, 3,83 metrelik bir açıklığa sahip en büyüğüdür. Çevresindekilerden bir metre daha geniştir. Revak 6,15 metre uzunluğundadır.
Kostas Lassithiotakis, Orta Çağ İtalyan kiliselerinin nadiren revaklara sahip olduğunu ve Aziz Mark'ın revakının Rönesans stiline dayanarak, bunun kilisenin orijinal inşasına tarihlenemeyeceğini, bunun yerine çok daha sonra eklendiğini belirtir. Loca, tezgahlarda tahıl satan tüccarlar tarafından kullanılırdı. Osmanlı döneminde düz çatı kaldırıldı ve doğrudan sütunların üzerine dayanan eğimli bir çatı eklendi. Orijinal sütunlardan yalnızca üçü hayatta kaldı ve başlıkları yaklaşık on dördüncü yüzyıla tarihleniyor.
Eski kilisenin yenileme çalışmaları sırasında revakın orijinal haline getirilmesi için girişimlerde bulunuldu. Çatı için takviyeli beton levha kullanıldı ve bu levha içeriden dikdörtgen paneller oluşturan ahşap kirişlerle kaplandı. Rönesans tarzı kabartmalar korniş ve kemerlere yerleştirildi.


## Bibliyografi.
 -  
 -  
 -