# Gnaeus Iulius Agricola
Gnaeus Iulius Agricola (MS 13 Haziran 40 – MS 23 Ağustos 93), Britanya'nın Roma tarafından fethinin büyük bölümünden sorumlu Romalı bir general ve devlet adamıydı. senatör sınıfından siyasal bir ailede doğan Agricola, vali Gaius Suetonius Paulinus’un yanında askerî tribün olarak askerî kariyerine başladı. Sonraki yıllarda Roma’da çeşitli siyasal görevlerde bulundu. 64 yılında Asya eyaletine quaestor olarak atandı. İki yıl sonra Halk tribünü oldu ve 68’de praetorluğa yükseltildi. 69’daki Dört İmparator Yılı sırasında, Suriye ordusunun komutanı Vespasianus’un tahta çıkışını destekledi.
Vespasianus imparator olduğunda, Agricola patrici yapıldı ve Gallia Aquitania valiliğine atandı. 77’de konsül ve Britanya valisi oldu. Vali olarak bugünkü Galler ve Kuzey İngiltere’nin fethini tamamladı; ordusunu İskoçya’nın kuzey uçlarına kadar götürerek ovalıkların büyük bölümüne kaleler kurdu. 85’te, İmparator Domitianus tarafından olağandışı derecede uzun bir hizmet süresinin ardından Britanya’dan geri çağrıldı. Dönüşünden sonra askerî ve kamusal yaşamdan çekildi ve 93’te öldü. Agricola ve valiliği hakkında bilinenlerin çoğu, damadı Tacitus tarafından kaleme alınmış bir birincil kaynak olan "De vita et moribus Iulii Agricolae" ile Britanya’nın kuzeyine ait ayrıntılı arkeolojik kanıtlara dayanır.


## İlk yılları.
Agricola, Gallia Narbonensis’teki Forum Julii "colonia"sında (bugünkü Fréjus, Fransa) doğdu. Agricola’nın ebeveynleri, Roma Galya’sında senatör rütbesindeki tanınmış siyasal ailelerden geliyordu. Her iki büyükbabası da imparatorluk valisi olarak hizmet etti. Babası Lucius Julius Graecinus, bir praetordu ve Agricola’nın doğduğu yıl Roma Senatosu’na kabul edildi. Graecinus, felsefeye ilgisiyle temayüz etmişti. MS 40 Ağustos ile 41 Ocak arasında imparator Caligula, imparatorun ikinci kuzeni Marcus Junius Silanus’u yargılamayı reddettiği için Graecinus’un ölümünü emretti.
Annesi Julia Procilla idi. Romalı tarihçi Tacitus, onu “eşsiz erdeme sahip bir hanımefendi” olarak niteler ve oğluna derin bir sevgi beslediğini yazar. Agricola, Massilia’da (Marsilya) eğitim gördü ve dönemin bakış açısıyla “sağlıksız” sayılan ölçüde felsefeye ilgi gösterdi.


## Siyasal kariyeri.
Roma kamusal yaşamına askerî tribün olarak başladı ve MS 58 – MS 62 yılları arasında Britanya’da Gaius Suetonius Paulinus komutasında görev yaptı. Büyük olasılıkla Legio II Augusta’ya bağlıydı; ancak Suetonius’un kurmayına seçildiğinden MS 61’de Boudica’nın ayaklanmasının bastırılmasına hemen hemen kesin olarak katıldı.
62’de Britanya’dan Roma’ya döndüğünde, soylu bir kadın olan Domitia Decidiana ile evlendi. İlk çocukları bir erkekti. Agricola, 64 yılında Asya eyaletinde quaestor olarak atandı ve yolsuzlukla tanınan prokonsül Lucius Salvius Otho Titianus’un yönetimi altında görev yaptı. Buradayken kızı Julia Agricola doğdu, ancak oğlu kısa süre sonra öldü. 66’da halk tribünü, 68 yılının Haziran ayında ise praetor oldu; bu sırada İspanya valisi Galba tarafından tapınak hazinelerinin envanterini çıkarmakla görevlendirildi.
Bu sırada imparator Neron, Senato tarafından devlet düşmanı ilan edildi ve intihar etti; böylece Dört İmparator Yılı olarak bilinen iç savaş dönemi başladı. Neron’un yerini Galba aldı, ancak 69 yılının başında tahtı ele geçiren Otho tarafından öldürüldü. Liguria’daki mülkünde, Otho’nun yağmacı donanması tarafından Agricola’nın annesi öldürüldü. Vespasianus’un imparatorluk iddiasını duyan Agricola derhâl onu destekledi. Bu sırada Otho, Vitellius tarafından yenilgiye uğratılmasının ardından intihar etti.
Vespasianus imparatorluğunu sağlamlaştırdıktan sonra, Agricola Britanya’da konuşlu Legio XX "Valeria Victrix"’in komutasına, vali Marcus Vettius Bolanus’a karşı bir isyan kışkırttığı için görevden alınan Marcus Roscius Coelius’un yerine atandı. Britanya iç savaş yılı boyunca ayaklanmıştı ve Bolanus ılımlı bir valiydi. Agricola lejyonda disiplini yeniden tesis etti ve Roma yönetiminin sağlamlaşmasına katkıda bulundu. 71’de Bolanus’un yerini daha saldırgan bir vali olan Quintus Petillius Cerialis aldı ve Agricola, İngiltere’nin kuzeyindeki Brigantes’e karşı yürütülen seferlerde bir komutan olarak yeteneklerini sergileme olanağı buldu.
Komutası 73’te sona erdiğinde Agricola, patrici sınıfına kaydedildi ve Gallia Aquitania valiliğine atandı. Burada yaklaşık üç yıl kaldı. 76 ya da 77’de Roma’ya geri çağrılarak suffekt konsül olarak görevlendirildi, ve kızını Tacitus ile nişanladı. Ertesi yıl Tacitus ile Julia evlendi; Agricola Pontifler koleji’ne seçildi ve üçüncü kez Britanya’ya dönerek buranın valisi ("Legatus Augusti pro praetore") oldu.


## Britanya valiliği.
MS 77 yaz ortasında bölgeye varan Agricola, kuzey Galler’deki Ordovices’in topraklarında konuşlu Roma süvarilerini neredeyse tamamen imha etmiş olduğunu gördü. Derhâl üzerlerine yürüyerek onları mağlup etti. Ardından seferini Anglesey’e taşıdı ve adanın tamamını boyun eğdirdi. Yaklaşık yirmi yıl önce, Vali Gaius Suetonius Paulinus aynı girişimde bulunmuş, ancak Boudica isyanının patlak vermesi üzerine MS 60’ta Roma kuvvetleri geri çekilmek zorunda kalmıştı.
Agricola, Roma egemenliğini kuzeye, Kaledonya’ya (günümüz İskoçya) kadar genişletti. MS 79 yazında ordularını, genellikle Tay Körfezi olarak yorumlanan “Taus” nehrinin haliçine neredeyse hiç dirençle karşılaşmadan ilerletti ve bazı kaleler kurdu. Konumlar belirtilmemekle birlikte, Midlothian’daki Elginhaugh kalesinin yakın tarihlendirilmesi onu olası bir aday kılar. Yalnızca askerî başarılarıyla değil, yaygın yolsuzluk içeren tahıl yükümlülüğünü (tahıl vergisi/tevzii) ıslah ederek de iyi bir yönetici olduğunu gösterdi. “Romalılaştırma” tedbirleri uygulayarak toplulukları Roma örneğine göre kentler inşa etmeye teşvik etti ve yerli soyluların oğullarına Roma eğitimi verdi; ancak Tacitus’un belirttiği üzere, bunun güdüsü Roma’nın hizmeti için Britanya’daki saldırgan kabileleri yatıştırmaktı.


### Hibernia.
MS 81 yılında Agricola, karşıya geçti ve o zamana dek Romalıların tanımadığı halkları yendi. "Agricola"’nın 24. bölümünde Tacitus, gemiyle nereden geçtiğini belirtmez. Modern araştırmalar geçtiği yerlerin Clyde Körfezi ya da Forth Körfezi olduğunu öne çıkarır. Tacitus ayrıca Hibernia’dan da söz eder; bu nedenle tercihin İskoçya’nın güneybatısı yönünde olması muhtemeldir. "Agricola" metni burada, Romalıların “izsiz ıssızlıklara geçişi”ni kaydedecek şekilde düzeltilmiştir; bunun Galloway yarımadasının vahşi bölgelerine gönderme olduğu kabul edilir. Agricola, İrlanda’ya bakan kıyıyı tahkim etti ve Tacitus, kayınpederinin adanın tek bir lejyon ve yardımcı birliklerle fethedilebileceğini sıkça söylediğini aktarır. Agricola, sürgündeki bir İrlanda kralına sığınma da vermişti; fetih için bunu gerekçe olarak kullanmayı umuyordu. Bu fetih hiçbir zaman gerçekleşmedi; ancak bazı tarihçiler, sözü edilen “karşıya geçiş”in aslında İrlanda’ya küçük ölçekli bir keşif veya "cezalandırma seferi" olduğunu düşünür; yine de bu görüşü doğrulayacak hiçbir Roma kampı şimdiye dek tespit edilmemiştir.


### Kaledonya’nın (İskoçya) istilası.
 Ertesi yıl Agricola bir filo oluşturdu ve Forth’un ötesindeki kabileleri çember içine aldı; Kaledonyalılar büyük sayılarla ayaklandı. Legio IX Hispana’nın kampına gece saldırdılar; ancak Agricola süvari birliklerini gönderdi ve onları bozguna uğrattı. Romalılar kuzeye daha da ilerleyerek karşılık verdiler. Bu yıl Agricola’nın bir oğlu daha doğdu, ancak ilk doğum gününden önce öldü.
MS 83 yazında Agricola, Calgacus komutasındaki birleşik Kaledonya ordularıyla Graupius Dağları Muharebesi’nde karşı karşıya geldi. Tacitus onların sayısını 30.000’den fazla olduğunu belirtmiştir. Agricola, auxilia birliklerini ön safa yerleştirip lejyonları yedekte tutarak yakın dövüşe bel bağladı; böylece Kaledonyalıların sivri uçlu olmayan, savurma esasına dayalı kılıçlarını etkisiz kılmayı amaçladı; çünkü bu silahları ne doğru dürüst savurabiliyorlar ne de saplama saldırıları için kullanabiliyorlardı. Kaledonyalılar bozguna uğrayıp bu muharebeyi kaybetseler de ordularının üçte ikisi kaçmayı başarıp dağlık alanlarda ya da Tacitus’un deyişiyle “izsiz vahşiliklerde” saklandı. Tacitus’a göre muharebe kayıpları Kaledonya tarafında yaklaşık 10.000, Roma tarafında ise 360 kişi civarındaydı.
Birçok tarihçi, muharebenin Grampian Dağları'nda, Kuzey Denizi’nin görülebildiği bir konumda gerçekleştiğini ileri sürmüştür. Özellikle Roy, Surenne, Watt, Hogan ve diğer bazı tarihçiler, muharebe sahasının Raedykes Roma kampı yakınlarındaki Kempstone Tepesi, Megray Tepesi ya da diğer küçük yükseltiler olabileceğini savunmuştur; bu tepeler, Romalılar ve Kaledonyalılar tarafından askerî manevralar için kullanılmış eski bir geçit yolu olan Elsick Dağı’na yakındır. Ancak 1975’te Durno’daki Roma kampının keşfedilmesinden sonra, çoğu araştırmacı muharebenin Aberdeenshire’daki Bennachie çevresindeki arazide gerçekleştiği kanaatindedir.
Zaferinden memnun kalan Agricola, Kaledonya kabilelerinden rehinler aldı. Ordusunu Britanya’nın kuzey kıyılarına kadar götürmüş olması muhtemeldir; bunun kanıtı olarak Inverness yakınlarındaki Cawdor’da muhtemel bir Roma kalesinin keşfi gösterilir.
Ayrıca filonun prefektine kuzey kıyısı boyunca seyretmesini emretti; böylece Britanya’nın aslında bir ada olduğu (söylendiğine göre ilk kez) doğrulanmış oldu.


### Bulgular.
2019 yılında Iraia Arabaolaza liderliğindeki GUARD Archaeology ekibi, Ayr’de Roma generali Agricola’nın istilası sırasında Roma lejyonları tarafından kullanılmış, MS 1. yüzyıla tarihlenen bir yürüyüş kampını ortaya çıkardı. Arabaolaza’ya göre ateş çukurları, birbirinden 30 metre arayla iki paralel hat halinde düzenlenmişti. Bulgular arasında, 77–86 ile 90 yılları arasına tarihlenen, içleri yanmış malzeme ve kömürle dolu 26 ateş çukuru ile kil kubbeli fırınlar da yer alıyordu. Arkeologlar, bu alanın Ayrshire’ın Roma tarafından fethi için stratejik bir konum olarak seçildiğini öne sürdüler.


## Son yılları.
Agricola, eyalette alışılmadık derecede uzun süren valilik döneminin ardından MS 85 yılında Britanya’dan geri çağrıldı. Tacitus, Domitianus’un bu emri, Agricola’nın başarıları imparatorun Almanya’daki mütevazı zaferlerini gölgede bıraktığı için verdiğini iddia eder. Agricola, emredildiği üzere gece saraya gidip rapor vererek Roma’ya gösterişsiz bir şekilde geri döndü.
Agricola ile imparator arasındaki ilişkinin niteliği belirsizdir; bir yandan Agricola’ya zafer nişanları ve bir heykel (gerçek bir zafer alayı dışında verilebilecek en yüksek askerî onurlar) verilmiştir, öte yandan, deneyimine ve şöhretine rağmen bir daha hiçbir sivil ya da askerî görev üstlenmemiştir. Afrika eyaleti valiliği kendisine teklif edilmiş, ancak Agricola bunu ya sağlık sorunları nedeniyle ya da (Tacitus’un iddiasına göre) Domitianus’un entrikaları yüzünden reddetmiştir.
Agricola, MS 93 yılında, 53 yaşında, Gallia Narbonensis’teki aile mülklerinde hayatını kaybetmiştir. Damadı, Romalı tarihçi Tacitus’a göre, ölümünün imparator Domitianus tarafından verilen bir zehir sonucu gerçekleştiğine dair söylentiler dolaşmış, ancak bunu doğrulayacak somut bir kanıt hiçbir zaman ortaya konmamıştır.