# Aksu Havzası
Aksu Havzası, Türkiye'nin güneybatısında, günümüz Aksu Nehri çevresinde yer alan tortul bir havzadır. Isparta Açısı'nda birçok önemli tektonik sistemin kesişim noktasında yer alan Aksu Havzası yaklaşık 2000 kilometrekarelik bir alanı kaplamaktadır. Aksu Havzası, Köprü Çay Havzası ve Manavgat Havzası ile birlikte daha geniş olan Antalya Havzası'nın bir parçasını oluşturur. Çevresindeki Anadolu Yaylası'na göre bir graben oluşturur.
Aksu Havzası, Neojen döneminden itibaren giderek çökeltilerle dolmaya başlamıştır.


## Genel özellikler.
Aksu Havzası birçok tektonik sistemin önemli bir kesişme noktasında yer almaktadır. Kuzeyde Anadolu kıtasal platosu yükselir, güneyde ise Afrika ve Avrasya levhaları çarpışıyor ve Akdeniz Sırtı ve Helenik dalma zonu gibi özellikler ortaya çıkmaktadır. Batıda Aksu Havzası, kabuğun çoğunlukla doğu-batı yönünde uzanan bir dizi graben ve horst oluşturacak şekilde genişlediği Bey Dağları platformu karbonatları ile sınırlanmıştır. Doğuda Aksu Bindirmesi, Aksu Havzasını Köprüçay Havzasından ayırır.
Isparta Açısı içerisinde yer alan daha geniş Antalya Havzası'nın bir kısmı olan Aksu Havzası iki alt havzaya ayrılabilir, kuzeyde daha yaşlı olan Aksu-Karpuzçay alt havzası, güneyde ise daha genç olan Yenimahalle-Karpuzçay alt havzası bulunmaktadır. Çalkaya alt havzası. Havzanın güney kısmı "şu anda çok yoğun bir şekilde karstikleşmiş ve bitki örtüsüyle kaplı."
Aksu Havzası, Bey Dağları platform karbonatları, Alanya Metamorfitleri, Antalya Napları (ofiyolitten yapılmış) ve Likya Napları (platform karbonat) çeşitli türlerde temel kayaçlarlar üzerinde yer alır. Havzayı bu temel kayalardan bir uyumsuzluk ayırmaktadır.
Aksu Nehri ağzının önünde, Aksu Nehri'nin bugünkü çökeltilerinin çökeldiği geniş, sığ bir deniz şelfi bulunmaktadır. Geçmişte bu alan daha derindi; Poisson ve diğerlerine göre, Antalya yakınlarında Düden ve Karaman ağızlarında hala mevcut olan bir kanyon olması muhtemeldir, ancak bu kanyon o zamandan beri Aksu Nehri'nin Kuvaterner çökelmesi ile doldurulmuştur.
Aksu Havzası sedimanter havza ve önülke havzası olarak değerlendirilmektedir. Neojen döneminden bu yana doldurulmaktadır.
Aksu Havzası'nda Kapıkaya, Kozan, Karadağ, Kargı ve Bucak olmak üzere beş yelpaze deltası bulunmaktadır. Bir de Eskiköy alüvyon yelpazesi bulunmaktadır.
Aksu Havzası, komşusu Köprü ve Manavgat havzalarının yanı sıra, "zengin tektonik karmaşıklığı ve iyi açığa çıkan yapısal ve tortul özellikleri" nedeniyle 1910'lu yıllardan beri jeologların ilgisini çekmektedir.
Aksu Havzası yaklaşık 2000 kilometrekarelik bir alanı kaplamaktadır.


## Evrimi.
Aksu Havzası, kuzeyde Toros Dağları'nın yükselmesi, Isparta Açısı içindeki riftleşme ve günümüzde Antalya Körfezi'ni oluşturan güneydeki bölgenin göreceli olarak çökmesi gibi çeşitli jeolojik süreçlerin bir araya gelmesiyle oluşmuştur.
Glover ve Robertson'a göre Yukarı Aksu Havzası, Miyosen'deki "erozyon, ardından çökme" sonucu oluşmuştur: Likya Napları'nın güneydoğuya doğru yerleşmesinden sonra ve onunla ilişkili bir önülke havzasıydı. Daha sonra Pliyosen ve Pleistosen'de alt Aksu Havzası'nı oluşturacak şekilde kabuksal genişleme veya geçiş meydana geldi.
Miyosen öncesi temel temel olarak, Antalya Napları ile çevrelenen ve ince bir Paleojen tortul çökelti tabakası ile örtülen Bey Dağları platformundan oluşmaktaydı. Bu, "Güneybatı Türkiye'de geniş bir alanı kaplayan aşınmış düz bir yüzey" oluşturdu. Geç Oligosen'den başlayarak Burdigaliyen boyunca devam eden yükselen deniz seviyeleri bölgede deniz transgresyonuna neden olmuştur. Sığ deniz Karabayır Kireçtaşları kuzeyde ve batıda çökelmiş ve şimdiki Aksu Havzası çevresinde geniş bir platform oluşturmuştur. Bu arada güneyde molasik bir havza oluşmuş; bu bir bütün olarak Antalya Havzası'nın başlangıcıydı.


### Miyosen.
Erken Miyosen'e gelindiğinde Kıbrıs Açması ile Isparta Açısı arasında "sağ yanal dönüşüm fay plakası sınırı" oluşmuştur. Bu durum, Isparta Açısının doğu yakasında, daha doğudaki Antalya Kompleksi'nden gelen çökeltilerin depolandığı "hibrit, karasal-sığ denizel konaklama alanı"nın oluşmasına yol açtı.
Orta Miyosen'de (yaklaşık 16-11 MYA), Karabayır platformunu kesen bir graben halinde Aksu Havzası oluşmuştur. Bu arada çevredeki kıtasal alanlar yukarı doğru itiliyordu; Bu alanlardan kaynaklanan erozyon, ortaya çıkan Aksu Havzası'na çok fazla tortunun dökülmesini sağlamıştır. Kaya'ya göre bu durum özellikle doğuda hızla yükselen Antalya Külliyesi için geçerliydi; "gerekli akarsu erozyonu ve tortu temini için taşıma için topografik eğimi ve yerçekimi potansiyel enerjisini sağladı". Poisson ve diğerleri, bunun yerine, tarih öncesi nehir ağızlarındaki bir dizi yelpaze deltasının kalın tortu birikintileri bıraktığı havzanın kuzey ve batı kenarlarını vurgulamaktadır; örneğin günümüzün Kapıkaya ve Kargı yelpaze deltaları.
Aksu ve Karpuzçay Formasyonları bu dönemde Kaya'nın "akarsu, delta ve plaj ortamları" olarak tanımladığı ortamda çökelmiştir. Mercan resifleri kıyı şeridini çevreliyordu. Bu resifler, fotik bölgedeki "sıcak, iyi havalandırılmış sığ deniz sahanlığı" üzerinde yer almaktadır. Düşük tür çeşitliliği (öncelikle Porites ve Tarbaellastraea kolonileri) "stresli" bir ortamın işareti olabilir. Kıyı "orta-yüksek dalga enerjisinin hakim olduğu" ve iklim ılıman ila subtropikal arasındaydı. Yelpaze deltası çökelleri arasında mercan fosillerinin bulunması, muhtemelen ani deniz seviyesi artışının deltaları sular altında bıraktığı dönemlere aittir. Kargı ve Sütçüler'deki mercan resiflerinin izleri Geç Tortoniyen dönemine tarihlenmektedir.
Yaklaşık 5,6 milyon yıl önce Akdeniz bölgesi Messiniyen tuzluluk krizinden etkilendi. Deniz seviyeleri muazzam bir şekilde düştü ve hızlı erozyon ve kuruma yaşandı. Uzaklaşan kıyı şeridinin Aksu Havzası'nın tamamını karada bırakması nedeniyle yelpaze deltalarının büyümesi durmuştur. Artık kuru toprak olarak açığa çıkan alanlarda derin boğazlar oyulmuştur. Bunlardan biri, günümüzde Antalya Körfezi'nde derin bir deniz altı kanyonu olan bugünkü Düden ve Karaman nehri ağızlarının önünde hala izlenebilmektedir. Benzer bir kanyonun Aksu'da da mevcut olması muhtemeldir, ancak o zamandan beri Kuvaterner sedimantasyon nedeniyle deniz sahanlığında gömülmüştür.
Poisson ve diğerleri, Aksu Nehri'nin Mesiniyen sonu civarındaki seyrini (yaklaşık 5.3 MYA) şu şekilde yeniden inşa ettiğini belirtti, nehir Eskiköy Kanyonu'ndan aktı, ardından aktif olarak kesilen Antalya kanyonundan geçerek "Antalya abisal ovasına katılmadan önce Antalya alüvyon ovasını geçti".
Poisson ve diğerleri, ayrıca Gebiz Kireçtaşı'nın Messiniyen döneminde oluştuğunu ileri sürerek, deniz çekilirken bile Aksu Havzası'nda hâlâ en azından bir miktar deniz bulunduğunu ima etti. Bu ortamı, mercan resiflerinin bulunduğu "çok sığ deniz" olarak nitelendiriyorlar; mercan resifleri, karaya çıktıkça giderek daha da kısıtlanıyor ve sonunda tamamen kuruyor. Üner ve ark, bu karakterizasyonun tartışmalı olduğunu ve bunun yerine Gebiz Kireçtaşı'nın deniz seviyelerinin yeniden yükselmesinden sonra çökeldiğini belirtiyor; Kaya, Gebiz Kireçtaşı'nın "en geç Miyosen-erken Pliyosen" dönemine ait olduğunu belirterek, bu dönemde oluşan KB-GD yönlü bir göl tarafından çökeldiğini belirtmektedir.
Kaya'nın yorumuna göre Aksu Havzası, Orta Miyosen'de (y. 16-11 MYA) "akarsu, akarsu-delta, kumsal ortamı", ardından Miyosen sonunda (örn. 5.3 MYA) "göl ve lagün ortamı" idi. Daha sonra, Erken Pliyosen sırasında (y. 5.3-3.6 MYA), gelgit düzlüğü ve çok sığ deniz koşullarının olduğu nispeten kısa (en azından jeolojik açıdan) bir dönem yaşandı. Daha sonra "tamamen karasal koşullara dönüş" yaşandı ve antik Aksu Nehri'nin birikmesi Pleistosen döneminde Belkıs Konglomerasını oluşturdu.


### Pliyosen.
Zanclean döneminde (yaklaşık 5,3-3,6 Mya) erken Pliyosen'de deniz seviyeleri yeniden yükseldi. Aksu Havzası'nın güney kısmı sular altında kalırken, kuzey kısmı ise kurak arazi olarak kaldı. Messinia kanyonları yeni çökelmelerle doldu. Marn yataklarında bulunan nannoplankton ve planktonik foraminifer fosilleri sığ, "açık deniz" ortamına işaret ettiğinden, Eskiköy kanyonu ilk başta tamamen sular altındaydı. Daha sonra bu marn yatakları, ardından delta konglomera yatakları ve son olarak da göl marn yatakları tarafından "tamamen dolduruldu".
Bu arada, son Miyosen/erken Pliyosen'den itibaren devam eden tektonik aktivite, Aksu Havzası'nın (özellikle günümüzün kuzey kesimi olan Aksu-Karpuzçay alt havzasının) yükselerek güneye doğru eğilmesine neden olmuştur. Birikme artık daha güneyde gerçekleşerek Yenimahalle-Çalkaya alt havzasını oluşturuyordu. Bu sırada yükselen batıdaki Bey Dağları platformundan artık çökeltiler geliyordu.
Yükselen deniz seviyesi Yenimahalle-Çalkaya alt havzasını sular altında bırakmış, bu da Üner ve diğerlerinin sığ deniz şelf ortamı olarak tanımladığı ortamın oluşmasına neden olmuştur. Üner ve diğerleri, Eskiköy Formasyonu'nun alüvyon yelpazesi-deltasını ve Yenimahalle Formasyonu'nun "sığ denizel silttaşı-marn ardalanması"nı bu döneme bağlamaktadır. Kaya'ya göre Yenimahalle ve Çalkaya Formasyonları bu dönemde çökelmiştir.
Geç Pliyosen'de (c. 3.6-2.6 MYA) deniz seviyeleri düşmüş ve Aksu Havzası'nın güneyi yeniden kurak araziye dönüşmüştür. Havzanın batı tarafında, Antalya Fayı, Antalya tüf ve traverten yataklarını üreten soğuk su kaynaklarını doğurmuştur.


### Kuvaterner.
Kuvaterner döneminde Aksu Nehri, Eskiköy kanyonuyla aynı yerde olmayan yeni bir boğazı açmış ve bu arada nehrin yönü değişmişti.


### Pleyistosen.
Pleyistosen'in başlarından bu yana, Dünya, bölgede devam eden jeolojik süreçler üzerindeki "etkilerini üst üste getiren" bir dizi buzul ve buzullararası dönem yaşadı. Anadolu göreceli bir yükselme yaşarken, Aksu Havzası genişlemeli bir graben oluşturacak şekilde göreceli bir çöküntü yaşamaktadır. Değişken bir iklim nehir sistemlerini etkiledi ve havzanın orta kısmındaki kötüleşme akarsu terasları yarattı. Mesozoik kireçtaşının üzerinde oluşan terra rossa tipi topraklar, ani su baskınları sırasında kanallarda yeniden çökelmiştir. Orta Pleyistosen'in başlangıcında, deniz seviyesindeki küresel dalgalanmalar arttı ve bu bölgede herhangi bir deniz çökeltisi bulunmamasına rağmen, bir deniz saldırısı havzanın alt kısmını aşındırmış olabilir. Ayrıca Pleyistosen ortalarında Karaman Nehri'nin ağzında küçük bir yelpaze oluşmuştur. Yine bu dönemde Aksu Havzası'nın en son tabakası, Orta Pleyistosen'de akarsu taraçaları ile Belkıs Konglomerası oluşmuştur.


### Günümüz.
Günümüzde Aksu Havzası'nda tektonik aktivite minimum düzeyde olup, sedimanter çökelme de oldukça azdır. Bunun yerine, Antalya Tüfü'nde oluşan mağara sistemleri ve obruklar gibi birincil aktivite erozyondur. Aksu Nehri de yatağı boyunca akarsu terasları oluşturmaya devam etmektedir.


## Bileşen katmanları.
Aksu Havzası'nın stratigrafisi iyi belgelenmiştir, ancak formasyon adlarının, yaşlarının ve sınırlarının spesifik tasvirleri farklılık göstermektedir. Bu makale Kaya'nın terminolojisini takip etmektedir.


### Aksu Formasyonu.
Ersin Kaya'ya göre Aksu Formasyonu, Aksu Havzası'nın en eski tabakasıdır. Benzer yaşlı Karpuzçay Formasyonu ile karışmıştır. Fosil kayıtlarına göre Aksu Formasyonu'nun Langiyen'den Tortoniyen dönemlerine (yaklaşık 16-7 Mya) kadar tarihlendiği anlaşılmaktadır. Maksimum kalınlığı yaklaşık 1200 m'dir. Aksu Formasyonu'nun tip lokalizasyonları Aksu Havzası'nın kuzeydoğu ve kuzeybatı kesimlerinde yer almaktadır. Formasyonun bileşimi farklı yerlerde biraz değişiklik göstermektedir. Aksu Formasyonu'nun batı kısmı "kötü boylanmalı konglomera ve konglomeratik kumtaşı... yuvarlak ince taneli, bej mikritik Jura kireçtaşı ve Triyas açık gri kireçtaşı ve sarı kumtaşı kırıntılarından oluşan"dan oluşur. Doğuda formasyon "bol miktarda kırmızı ve yeşil radyolarit kırıntıları, Triyas'a ait hallobia içeren kumtaşı ve ofiyolitik kayaçlar (serpantinit, dolerit, bazaltik volkanik kayalar") içermektedir. Havzanın doğu kenarına yakın bir yerde Aksu Formasyonu doğrudan Triyas'ın üzerinde yer almaktadır. temel kayaları açısal uyumsuzluk boyunca yer almaktadır.
Daha az yaygın olarak resif kireçtaşı blokları mevcuttur. Bu bloklar "Stylophora", "Helliastraea", "Plesiastraea", "Favia", "Tarbellastraea" ve "Porites" mercanlarının fosillerini içerir.


### Karpuzçay Formasyonu.
Maksimum kalınlığı 1500 m'yi bulan Karpuzçay Formasyonu, Aksu Havzası'ndaki en yaygın formasyondur. Yaklaşık olarak Aksu Formasyonu'na tarihlenen formasyonun, fosillere göre Langiyen ve Tortoniyen yaşlı olduğu da görülmektedir. Aksu Formasyonu'ndan ya biraz daha yaşlı ya da biraz daha gençtir; her iki durumda da ikisi birçok yerde birbirine karışıyor.
Karpuzçay Formasyonu çoğunlukla konglomera, kumtaşı ve çamurtaşı ardalanmasından oluşur. Konglomera katmanları çört, serpantinit ve çeşitli kireçtaşı türlerinden oluşan kırıntılara sahiptir. Kumtaşlarının rengi griden yeşile ve kirli sarıya kadar değişmektedir. Çapraz tabakalanma, çapraz laminasyon ve belirgin dereceli tabakalanma vardır. Tüflü kumtaşı katmanları genellikle konglomera veya konglomeratik kumtaşı katmanlarıyla karıştırılır. Çamurtaşı katmanları genellikle lamine olup, 15 ila 20 mm arasında değişen konkresyonlar içerir.


### Gebiz Kireçtaşı.
Gebiz Kireçtaşı, Aksu Havzası'nın güneydoğu kesiminde Gebiz ilçesi yakınındaki tip mevkiinde Karpuzçay Formasyonu üzerinde uyumsuz olarak yer almaktadır. Havzanın doğu kenarı boyunca bazı yerlerde Antalya Kompleksi'nin Triyas-Jura kayalarına karşı faylanmıştır. Havza içerisinde daha çok yer yer daha genç temel tabakalarına karşı faylanmıştır. Kesin zaman dilimi tartışmalı olmasına rağmen Üst Miyosen'e tarihlenmektedir. Çeşitli şekillerde Messiniyen veya Tortoniyen'e tarihlenmektedir. Gebiz ilçesi yakınındaki tip mevkiinde maksimum kalınlığı 40 m kadardır. Gebiz Kireçtaşı başlıca biyoklastik kireçtaşı, marn, kiltaşı ve çamurtaşından oluşur. Bazı bölgelerde resif kireçtaşı yatakları vardır.
Gebiz Kireçtaşı'nın sürekli olarak açığa çıkan en büyük bölümü Aksu Havzası'nın güneydoğu kenarı boyunca uzanmaktadır; havzanın kenarına paralel uzanır.


### Eskiköy Formasyonu.
Eskiköy Formasyonunun başlıca yüzeylemeleri havzanın orta kesiminde bulunmaktadır. Burada genellikle Aksu ve Karpuzçay Formasyonları'nın üzerinde yer alır ve onlardan uyumsuzlukla ayrılır. Bazı yerlerde Antalya Kompleksi'ne ait Triyas-Jura rekristalize kireçtaşlarının üzerinde yer almakta olup, bunlardan ya uyumsuzlukla ayrılmış ya da onlara karşı faylanmıştır.
Eskiköy Formasyonu esas olarak kumlu çakıltaşı ve kumtaşı ile ara sıra serpiştirilmiş çamurtaşı katmanlarından oluşur. Konglomera "çoğunlukla yuvarlak çakıl taşları ve Jura mikritik kireçtaşı ve Triyas çört ve bazaltik kayalardan oluşan kötü bir şekilde sıralanmıştır". Formasyonun maksimum derinliğinin 300 m olduğu tahmin edilmektedir.
Akay ve diğerleri, Eskiköy Formasyonu'nu Gebiz Kireçtaşı'nın yanal eşdeğeri olarak yorumladılar, yani aynı döneme tarihlendiler.
Eskiköy Formasyonu marnlarında bulunan fosiller arasında "Orbulina", "Biorbulina", "Globigerinoides" (multiple species: "trilobus", "obliquus extremus", "obliquus s.s.", "bollii", "emeisi", and "aperture") ve "Globigerinita incrusta" olmak üzere çeşitli planktonik foraminifer türleri bulunmaktadır. Poisson ve diğerleri, bu planktonik foraminifer fosillerine dayanarak formasyonu Üst Miyosen'e tarihlendirmiş ve bu da Akay ve diğerlerinin yorumuyla tutarlıdır.


### Yenimahalle Formasyonu.
Yenimahalle Formasyonu en iyi iki alanda görülür: Aksu Nehri vadisinin güneybatı kesiminde Yenimahalle civarında ve doğuda Gebiz civarında. Gebiz ve Eskiköy Formasyonları'nın üzerinde uyumlu olarak yer alır, yani bir uyumsuzlukla ayrılmamışlardır. Bunun üzerinde Çalkaya Formasyonu yer almaktadır. Dorumlar Köyü civarında Yenimahalle Formasyonu Belkıs Konglomerası tarafından uyumsuzlukla örtülmektedir. Yenimahalle Formasyonunun toplam kalınlığı 250 m civarındadır. Bu aşamadan kalma tarih öncesi bir nehir deltasının kanıtı da sismik hatlara dayanarak açık denizde tespit edildi.
Yenimahalle Formasyonu "mavi-gri silttaşı ile gömülü kumtaşı ve dereceli çakıltaşından" oluşur. Formasyonun üst seviyelerinde konglomera da bulunmaktadır. Yenimahalle formasyonunun karakteristik özellikleri arasında "düşük açılı çapraz tabakalanma ve laminasyon, çukur çapraz tabakalanma, dalgalı laminasyon, yukarıya doğru incelen kum kanalları ve çakıl/konglomera mercekleri" yer almaktadır. Bazı yerlerde kumtaşı yoğunlaşmaları yaygındır. Bazı yerlerde "yerel, küçük freatomagmatik patlamaların" neden olduğu tüf yatakları da bulunabilir.
Gebiz yakınındaki formasyonun alt kesimlerinde "Margaritae ve Punctulate zonları"nın varlığı, formasyonun Alt Pliyosen'e tarihlenebileceğini göstermektedir. Yenimahalle Formasyonu'nda "Acanthocardia", "Ostrea", "Cerastoderma edule", "Paphia", "Dentalis", "Gibbula", "Fusinus" ve "Pectens" gibi çok sayıda fosilleşmiş çift kabuklu ve karından bacaklı yumuşakça kabuğu bulunmuştur.
Glover ve Robertson, Yenimahalle Formasyonunu "ince taneli sığ deniz şelf çökeltisi" olarak yorumladılar. Bu bölgede çok fazla iri taneli çökelti yok gibi görünüyor; bu durum, burada çökelti biriktiren nehir sisteminin toplam yüke kıyasla düşük bir eğime ve nispeten az yatak yüküne sahip olduğu sonucuna varmalarına yol açıyor. Foraminifer fosillerine dayanarak Yenimahalle Formasyonu'nun su derinliğinin 150 metrenin altında çökeldiğini, ardından "önemli bir süre" giderek sığlaşıp 50 metrenin altına indiğini tahmin ettiler.


### Çalkaya Formasyonu.
Çalkaya Formasyonu Yenimahalle Formasyonu üzerinde yer almaktadır. Glover ve Robertson, Çalkaya Formasyonu'nu "Pliyosen yaşlı Alakilise ve Eskiköy Formasyonlarının birleşimi" olarak yorumlamış, Kaya ise "aralarında gözlemlenebilir doğrudan dokanak bulunmadığı" için ayrı bir formasyon olarak yorumlamıştır.


#### Bileşim.
Çalkaya Formasyonu marnlı silttaşı, kumtaşı ve çakıltaşından oluşur. Alt kısmı ise Yenimahalle Formasyonunun üst kısmı ile bileşim bakımından benzerdir. Çalkaya Formasyonu'ndaki silttaşı katmanları, 25–30 cm kalınlığındaki kömür damarlarıyla serpiştirilmiştir.
Çalkaya Formasyonu'nun ortak özellikleri arasında "düşük açılı çapraz tabakalanma, çapraz tabakalanma, dalgalı laminasyon ve tümsekli çapraz tabakalanma" yer almaktadır. Bazı yerlerde üst seviyelere doğru gidildikçe sedimanın tane boyutu önemli ölçüde artmakta, kabalaşmakta ve sonuçta daha da kalınlaşmarak konglomeraya yol açıyor.
Çalkaya Formasyonu'nun kumtaşı yatakları bileşim açısından Yenimahalle Formasyonu'na benzer. Glover ve Robertson, Çalkaya kumtaşını "zaman zaman fırtına faaliyetlerine maruz kalan sığ deniz kökenli" olarak yorumladılar. Çalkaya Formasyonu boyunca küçük çakıltaşı çökelleri bulunmaktadır. Güneye doğru, Çalkaya çevresinde "topografik sırtlar halinde ortaya çıkan" "çok daha büyük konglomera kütleleri" vardır. Kumtaşı gibi Çalkaya çakıltaşları da "süngerler ve deniz çift kabukluları tarafından oyulmuş çakıl taşlarının kanıtlarının gösterdiği gibi deniz kökenlidir". Çakıl taşlarına ve deniz kabuklarına yapışmış bazı midye ve çift kabuklu fosilleri bulunur.
Çalkaya Formasyonu'nun çakıltaşındaki "çakıl ayrışması ve düşük merceksellik", onun dalgalar tarafından iyi işlendiğini göstermektedir. Bazı yerlerde, "iyi sıralanmış kumlar içindeki küçük merceksi çakıl kütleleri", Glover ve Robertson'un "alt kıyı yüzeyi bölgesindeki gecikme konsantrasyonları, muhtemelen oyuklardaki birikimin veya fırtına birikintilerinin bir sonucu olarak" tanımladığı şeyi temsil edebilir. Bazı "kanalize" konglomeralar aynı zamanda tarih öncesi kum setlerinin kanıtlarını da içerir.
Formasyonda paleosoller (tarih öncesi topraklar) oldukça yaygındır. Bunlar tipik olarak 1 veya 2 metre kalınlığındadır ve "soluk, kahverengi Akdeniz tipi topraklardır".
Formasyon boyunca beyaz renkli, karbonatça zengin (kalınlığı 1 metreden az) kiltaşından oluşan ince tabakalar bulunur. Glover ve Robertson'a göre, bu kil taşları "bozulmamış, izole edilmiş, buharlaşan lagünler ve havuzlardaki aşırı tuzlu sulardan" çökelmiştir.


#### Fosiller.
Çalkaya Formasyonu'nda bulunan fosiller, Yenimahalle Formasyonu'nda bulunanlarla temel olarak aynıdır. Genel olarak Çalkaya Formasyonu'ndaki karındanbacaklı ve çift kabuklu fosiller, Üst Yenimahalle Formasyonu'ndaki eşdeğerlerine göre daha büyüktür. Bazı yerlerde, karındanbacaklı Murex'in "olağanüstü büyük" fosilleri bulunmuştur. Çalkaya'da bulunan diğer fosiller arasında foraminiferler, ostrakodlar ve "bol" çift kabuklu ve karından bacaklı yumuşakçalar bulunmaktadır. Çalkaya Formasyonu Pliyosen veya Üst Pliyosen'e tarihlenmektedir.
Bazı yerlerde fosil topluluğu, Glover ve Robertson'un "acı su ortamını düşündüren" olarak yorumladığı "Cerastoderma edule" veya ince kabuklu istiridyeler gibi tamamen tuzluluğa toleranslı türlerden oluşuyor.


#### Formasyon.
Yenimahalle Formasyonu'nun çökelmesinden sonraki dönemde kıyı şeridinde hızlı bir geri çekilme yaşanmıştır. İri taneli Çalkaya Formasyonu daha sonra Aksu Nehri deltasında çökelmiştir. Aksu Nehri'nin çıkış noktasında küçük bir alüvyon yelpazesi gelişmiştir; bu alüvyon yelpazesinin daha önceki Aksu Formasyonu'ndan gelen yelpaze kümelerini kesmesi nedeniyle, en azından Orta Miyosen'den beri temelde aynı yerde kaldığı anlaşılmaktadır. Daha güneyde yelpaze birikintileri yavaş yavaş tortul bir ovaya dönüşüyor. Örgülü bir dere bu ovadan geçerek Yenimahalle Formasyonu'nun alttaki denizel çökellerini aşındırmıştır. Bu alüvyon ovası zamanla güneye doğru büyümüş gibi görünmüyor, bu da "akarsu gerilemesinin yeterince hızlı olduğunu ve nehir sisteminin geri çekilen kıyı şeridine ayak uyduramayacağını" gösteriyor.
Bunun yerine, güney havza alanının çoğu, açık deniz sularının çok hafif bir eğime ve çok sayıda kum setine sahip olduğu "kumlu, dalgalardan etkilenen, delta üstü bir ortam" ile kaplıydı. Çalkaya Formasyonu'nda şu anda bulunan daha büyük çakıltaşı kütleleri, muhtemelen "dalgadan etkilenen bir akarsu deltası dağıtım cephesi boyunca ağız çubukları" da dahil olmak üzere, kıyıya paralel uzanan kum çubukları olabilir.


### Antalya Tufa.
Aksu Havzası'nın güneybatı sınırı 30 km'ye 40 km'lik tüf ve traverten yataklarından oluşan bir alanla işaretlenmiştir. Bu alan, Antalya şehrini ve Antalya Körfezi'nin altında kalan deniz altı kısmını kapsamaktadır. Antalya Tüfü "günümüz manzarasına hakim bir dizi büyük teras olarak ortaya çıkıyor".
Yataklar batıya doğru giderek kalınlaşıyor; doğuda 30 m kalınlıktan batıda 250 m kalınlığa kadardır. Bu yataklar için kesin bir yaş verilmemekle birlikte, Çalkaya Formasyonu üzerinde uyumlu olarak yer almaktadırlar. Tüm formasyon boyunca iki takım "eşlenik eğik atımlı fay" kuzeybatı-güneydoğu ve kuzeydoğu-güneybatı yönünde uzanır.
En alttaki (en eski) tüf yatakları "kil açısından zengin, gastropod açısından zengin mikrokristalin karbonatlardan" yapılmıştır. Yatağın Mesozoik temele doğrudan bitişik olduğu bölgelerde, özellikle batıda, peridotit kırıntıları bulunmaktadır. Bu birikintiler, 10 metre boyunca hakim olan "düzenli ara tabakalı karbonat açısından zengin paleosollerle birlikte yukarıya doğru saf mikrokristalin tüf haline gelir". Bunun üzerinde kompozisyon daha çeşitli hale gelir. Kazınmış kanallar sığ su ve bataklık ortamlarında çökelmiş breşleşmiş tüf içermektedir. Son olarak, en üstteki 10 m "neredeyse tamamen fitoklast tüften oluşur".


#### Formasyon.
Antalya Tüfü erken Pleyistosen'de soğuk su kaynakları tarafından oluşmuştur. Bu çökelme, "Aksu Havzası'ndaki genişlemeli faylanmanın büyük ölçüde sona ermesinden sonra" meydana geldi. Antalya Tüfünün kırıntılı malzeme eksikliği gibi bazı çökelme özellikleri, suların çevredeki dağlardan değil, kaynaklardan geldiğini göstermektedir. Ayrıca, "Paleo-Aksu Nehri'nin kaba tortu girdisiyle birlikte konumu, tüfün neden daha doğuda depolanmadığını açıklayabilir".
Kapsamlı karst sistemleri, yakındaki Toros Dağları'ndaki karbonat jeolojisinden karbonatlarla aşırı doymuş büyük miktarlarda su sağladı. Bu sular daha kuzeydeki göllerden (100 km kadar uzakta) ve ayrıca daha güneydeki Kestel'deki kurumuş polye sisteminden geliyordu. Aksu Havzası'nın kuzeybatısındaki Kırkgöz'deki bir kaynak kümesi ("kırk pınar") bu karbonatlı suların yüzeye çıktığı ana kaynaklardan biriydi, ancak şüphesiz başka kaynaklar da vardı.
Bu dönemde Aksu Ovası'nda su derinlikleri santimetrelerden metrelere kadar değişen göller ve sulak alanlar hakim durumdaydı. Bazı yerel çöküntülerde su 20 m derinliğe kadar ulaşmış olabilir. Genişlikleri yaklaşık 10 m'yi aşmayan çeşitli küçük nehirler ve dereler, nispeten düz bir ova boyunca kıvrılarak "içinden geçtikleri kırılgan karbonat birikintilerini sürekli olarak yeniden işliyor".
Başlangıçta tüf birikimi muhtemelen Kırkgöz civarı gibi küçük göllerle sınırlıydı. Havzanın doğu kenarındaki çökelme öncelikle algal olup, "belki de kaynak sulara yakın lokalize sığ bir 'lagün'ün varlığını yansıtıyordur". Sonunda bu birikim, önceden var olan çöküntüleri yavaş yavaş doldurdu ve daha geniş bir alanda gerçekleşmeye başladı. Bu, tüf birikiminin ana aşamasıydı. Daha sonraki dönemlerde, üstteki fitoklast ve fitoterm birikintileri (şimdi en üstteki birikintileri oluşturur), "kaynak suyu temininin azaldığı, muhtemelen daha kuru bir iklim döneminde" bir zamanda oluşmuştur.
Antalya Tüfü'nün çökelmesi tek bir iklimsel dönemde gerçekleşmiş olabilir. Lonicera, Viburnum ve Alnus glutinosa gibi korunmuş bitkiler "şimdiye göre daha serin ve nemli bir iklimde gelişebilirdi". Özellikle Alnus glutinosa'nın (adi kızılağaç) varlığı, bu ağacın bölgede artık mevcut olmaması nedeniyle tüfün yakın tarihli olmadığını doğrulamaktadır. Başka bir ağacın, örneğin İran demir ağacının varlığı da çökelmenin çoğunun Kuvaterner buzullaşmasının başlangıcından önce meydana geldiğini gösteriyor.
Önemli tüf birikimi muhtemelen Pleistosen ortalarında sona ermişti. Daha sonra başlayan buzul dönemleri yoğun tüf oluşumu için fazla soğuk ve yağışlı, buzul arası dönemler ise fazla kuraktı.
O zamandan beri, ana çökelme durmuş olsa da, Antalya Tüfünü değiştirmek için çeşitli işlemler devam etmiştir. Erozyon, "Antalya ovasının iyi gelişmiş teraslamalarını" oluşturmuştur ve bu teraslarda devam eden birikim, "lokal alanlarda yamaç havuzları, şelale çökelleri ve teras höyük çökellerinden oluşan ince bir kaplama üreterek" halen devam etmektedir. Bu daha yeni birikim, muhtemelen bazı radyometrik tarihleme girişimlerinin Antalya tüfünün "anormal derecede genç yaşları vermesinin" nedenidir.
Bugün Kırkgöz ve diğer kaynaklarda karbonatla aşırı doymuş su bulunmasına rağmen tüf birikimi minimum düzeydedir. Şelalelerde ve küçük akarsularda küçük birikme devam ediyor ve "ince karbonatlar, sığ suyun buharlaşmasından sonra alg örtülerinin kaldığı kaynak kaynaklarında ve geçici su kaynağı alanlarında da çökeliyor."


#### Terra rossa paleosolleri.
Antalya Tüfleri boyunca, antik çağda burada yeniden çökelmiş olan küçük, parlak kırmızı terra rossa paleosol cepleri bulunmaktadır. Çoğunlukla dik kenarlı, U şeklinde kanallarda bulunurlar ve genellikle birbirine yakın aralıklarla (yaklaşık 5 m aralıklarla) bulunurlar. Bu kanallar çoğunlukla Pleistosen akarsu konglomeralarına bölünmüştür, ancak bazı lokal bölgelerde tortul çökellere kesilmiş olanlar da vardır. Başlangıçta, bu kanallar "görünüşe göre felaket olayları, muhtemelen ani seller nedeniyle kesilmiş ve doldurulmuştu".
Glover ve Robertson, Antalya Tufa'sında bulunan terra rossa paleosollerinin teknik olarak "ideal terra rossa" olmadığını, bunların "karbonat açısından çok fakir" ve "yabancı maddeler açısından zengin" olduğunu ve teknik tanıma uymayacağını belirtiyor. Ne olursa olsun, bu tür topraklar genellikle sıcak ve kuru yaz iklimine sahip bölgelerde kireçtaşının üzerinde oluşur.


### Belkıs Konglomerasyonu.
Aksu Havzası'nın en genç birimi, Yenimahalle-Çalkaya alt havzasında sadece havzanın güney kesiminde yüzeylemeleri görülen Belkıs Konglomerası'dır. Bu yüzeylenmeler, Aksu Nehri boyunca, bugünkü yatağına oldukça yakın olan akarsu taraçalarından oluşmaktadır. Bu teraslar, "yeniden çökelmiş terra rossa tipi paleosoller" (yani tarih öncesi topraklar) ile doldurulmuş dik kanallarla işaretlenmiştir. Aspendos Antik Kenti, Belkıs Konglomerası'nın üzerine kurulmuş olup, taş yapıları başlangıçta buradan çıkarılmıştır.
Belkıs Konglomerası bileşim olarak Yenimahalle Formasyonu'nun konglomera kısımlarına benzemektedir. "Son derece heterojendir ve esas olarak kötü sıralanmış bir kumtaşı-silttaşı matrisinde Kretase kireçtaşı, serpantinit ve çört kırıntılarından oluşur". Kırıntılar tipik olarak iyi yuvarlanır ve yaklaşık 1–5 cm boyutundadır. Başlangıçta Antalya Kompleksi'nin bir bölümünü oluşturuyorlardı. Belkıs Konglomerasının altında Yenimahalle ve Karpuzçay Formasyonlarından bir uyumsuzluk ayrılmaktadır.
Belkıs Konglomerası orta Pleyistosen döneminde "bölgesel yükselmeyle birlikte akarsu taşkın yataklarında ve atalardan kalma Aksu Nehri boyunca uzanan kanallarda çökelme" ile oluşmuştur. Kanallar nehrin kesilmesi ve birikmesi (arazinin yükselmesine yol açan toprak birikmesi) ile oluşturulmuştur. Bunlar artık, başlangıçta tüf oluşumlarından ve kireçtaşı temel kayalarından oluşan ve atalarından kalma Aksu Nehri'nin yatağında meydana gelen değişiklikler sırasında, muhtemelen ani taşkınlar sırasında yeniden biriktirdiği tarih öncesi topraklarla doludur.


## Diğer özellikler.
### Eskiköy Kanyonu.
Antalya'nın yaklaşık 50 km kuzeyinde yer alan Eskiköy kanyonu Pliyosen öncesine aittir. Kanyonun kökeni, antik Aksu Nehri'nin kestiği "faylı bir koridor"dan gelmektedir. Messiniyen tuzluluk krizinden önceki dönemde, deniz seviyelerinin düştüğü dönemde, nehrin kanyonu "gömdüğü" yerde bir erozyon dönemi yaşandı. "Erken Pliyosen yaşlı akarsu-deniz çökelleri" ile doludur.


### Karadağ Yelpaze Deltası.
Havzanın orta kısmının batı tarafında yer alan Karadağ yelpaze deltası (Karadağ Konglomeraları olarak da bilinir) Serravaliyen ve Tortoniyen dönemlerine aittir ve "kireçtaşı ve ofiyolitik kayalardan oluşan kumtaşları ve çakıllardan" oluşur. Bu yatakların kaynakları Bey Dağları platformu karbonatları ve Antalya Napları; örneğin yelpaze deltasında Üst Kretase Globotruncata fosilleri bulunmaktadır. Çakıllar "orta ila kötü boylanmalı" olup, tipik olarak boyutları 3 ila 8 cm arasındadır ve bir "granül/kaba kum matrisi" içine gömülüdür. Karadağ yelpaze deltasının tabanı, oluşumundan bu yana tektonik aktivite nedeniyle görülememektedir. Yelpaze deltasının toplam kalınlığı yaklaşık 750 m'dir.


### Kargı Yelpaze Deltası.
Kargı yelpaze deltası Aksu Havzası'nın batı yakasında yer almaktadır. "Toplam kalınlığı 185 m olan ince çamurtaşlarıyla arakatkılı KD dalmalı kalın çakıltaşlarından" oluşur. Genellikle boyutları 3 ila 5 cm arasında değişen yarı yuvarlak kireçtaşı ve ofiyolit çakılları, bir "granül/kaba kumlu matris" içine gömülür. Kargı yelpaze deltasındaki yataklar, Tortoniyen döneminden kalma, esas olarak "sütun şekilli, kalın tabakalı, dikey olarak büyüyen Porites lobatosepta ve Tarbellastraea siliciae kolonilerinden" oluşan "izole yama resif yığınları" içermektedir. Bazı yerlerde, kaya düşmesini veya kaya kaymasını temsil eden "aşırı büyük kaya blokları" bulunur ve bu süreçte altındaki resif birikintileri ezilir.
Karadağ yelpaze deltası gibi Kargı yelpaze deltası da Bey Dağları platformu karbonatları ve Antalya Napları tarafından beslenmiştir. Büyümesi esas olarak kuzey-kuzeydoğu yönünde gerçekleşti.
Üner ve diğerlerine göre Kargı yelpaze deltası muhtemelen "ortadaki alüvyon yelpazesi üzerinde gelişen sığ örgülü bir dere ve kıyı üstü çökel" olarak oluşmuştur. "Yama resifleri içeren üst dizilime" dayanarak yelpaze deltasının oluşumunun nedeninin "alüvyon yelpazesi üzerinde keskin bir geçiş" olduğunu yazıyorlar.
Kargı bölgesindeki foraminifer türleri arasında "Neogloboquadrina pachyderma", "Globigerinoides tenellus", "Globigerinoides obliquus obliquus" ve "Globoturborotalita rubescens" gibi planktik olanlar; bentik olanlar "Bulimina marjinata"' ve "Saidovina karreriana"dır.


### Diğer yelpaze deltaları.
Kapıkaya, Kozan ve Bucak yelpaze deltaları yaklaşık olarak Langiyen'den Messiniyen'e kadar olan dönemde çökelmiştir. Kapıkaya yelpaze deltası Aksu Havzası'nın kuzey ucundan beslenmiş; Kozan doğudan besleniyordu; Bucak ise Karadağ ve Kargı gibi batıdan beslenirdi.


### Çalkaya ve Yeşilkaraman tüf yatakları.
"Homojen" bir tüf yatağı, y. 10 m kalınlığında olup Çalkaya Köyü yakınlarında bulunmaktadır. Bazı yerlerde "kanal dolgusu birikintileri" oluşturan "her yerde" pomza kırıntıları bulunmaktadır. Çalkaya tüfü, yalnızca birkaç yüz metre çapında, "küçük, sığ bir freatomagmatik patlamanın" oluşturduğu sığ bir çökelme halkası olarak yorumlanır. Gerçek patlama bölgesine dair hiçbir kanıt bulunamadı.
Daha kuzeyde, Yeşilkaraman civarında kumlu toprak tabakasını kesen "tüflü malzeme ve pomza çakıllarıyla dolu bir kanalın" izleri vardır; ponza taşı Çalkaya'dakine benzer. Glover ve Robertson, Yeşilkaraman yatağını "benzer bir tüf halkasının diğer tortularla birlikte kırıntılı bir kanal halinde yeniden işlenmesi" olarak yorumladılar.