# Kosova'daki Roma mirası
Kosova'daki Roma mirası alanları, bu bölgedeki Roma dönemini yansıtan çok sayıda maddi ve manevi kültür anıtını temsil etmektedir. Bunlar arasında, daha sık görülen plastik anıtlar gibi sanatın gelişimini temsil edenler özel bir yere sahiptir ve aynı zamanda önemli bir yere sahiptir, çünkü kabartma figürlerin sunumu ve çok sayıda yazıt ile bize bu dönem için yeterince konuşurlar.


## Genel bakış.
Dardania, MS. birinci yüzyılda Roma işgali altına girmiş ve İllirya'nın boyun eğen son bölgelerinden biri olmuştur. Dardania, bugün Kosova'nın sahip olduğu ve Güney Ege'yi Tuna havzasına ve Adriyatik Denizi'ne bağlayan yol ağları arasında merkezi bir konuma sahip olması nedeniyle stratejik bir mücevherdi. Aynı zamanda zengin maden kaynakları nedeniyle Romalılar için de önemliydi ve onlar da bu madenlerden faydalandılar. Antik Dardania kentlerinin çoğunun ya bir madene ya da bir yola yakın olduğunu görüyoruz. Dardania'nın kimliği bir süredir tartışılmakta olup, İlirya'ya benzer şekilde kendine özgü olduğu ve aynı zamanda işgal ve birlikte yaşama nedeniyle Roma veya Trakya esintileri taşıdığı bilinmektedir. Son yüzyılda yapılan arkeolojik yüzey araştırmaları ve çalışmalar, bu Dardanian kimliğinin objektif bir şekilde belirlenmesine yardımcı olmakta ve bu da bu çok tartışmalı bölgedeki kültürün sürekliliğinin daha net bir şekilde incelenmesine ve açıklanmasına yol açacaktır. Aşağıda, Roma döneminde öne çıkan yerleşimlerin bir listesi ve ne oldukları, ne zaman iskân edildikleri ve ne zaman kurulduklarına dair bir açıklama ile arkeolojik buluntuları ve kalıntıları gösteren bir dizi resim yer almaktadır.


### Municipium Dardanorum.
Municipium Dardanorum veya Dardanicum, Kuzey Kosova'da, Mitroviça'nın yaklaşık 27 kilometre kuzeyinde, Leposaviç belediyesine bağlı Sočanica köyünde yer almaktadır. Başlangıçta tarih öncesi bir yerleşim yeri olarak var olmuş, ancak 1. yüzyılın son yıllarından MS 4. yüzyılın ilk yarısına kadar olan dönemde tipik bir antik Roma kenti haline gelmek üzere gelişmeye ve değişmeye devam etmiştir. Alan yaklaşık 30 hektarlık bir alana yayılmaktadır.


### Ulpiana.
Ulpiana, MS 1. yüzyılda kurulmuş ve MS 169 yılında municipium statüsü almış bir Roma kasabasıydı. Zengin bir madencilik alanının yakınında yer alması ve aynı zamanda doğuyu batıya bağlayan antik kavşaklara yakın jeo-stratejik bir konuma sahip olması, kuruluşu, gelişimi ve yüzyıllar boyunca varlığını sürdürmesi için baskın faktörlerdi. Roma döneminde Ulpiana, Konstantinopolis ile Roma'yı birbirine bağlayan en aktif ve uğrak merkezlerden biriydi ve Adriyatik ile Ege kıyılarını, hatta dolaylı olarak Karadeniz'i birbirine bağlayan kavşak kasabaya yakındı. Ayrıca, antik iletişim yolu Via Lissus-Naissus'un varlığı bilinmektedir; kara iletişim ağları Ulpiana'nın yakınından geçmiştir. En eski yerleşim biçimleri (insan faaliyetleri ve uygarlık) tarih öncesi döneme kadar uzanmaktadır, ancak arkeologlar tarafından özellikle Bronz ve Demir Çağları vurgulanmaktadır. Bununla birlikte, Ulpiana'da kaydedilen ilk kentsel merkez biçimleri, MS birinci yüzyılda meydana gelen Roma egemenliğinin başlangıcına tarihlenmektedir. [Romalıların yerleşmesiyle Ulpiana, küçük, antik Dardania yoğunluklu bir oppidumdan, tipik bir Roma şehir organizasyonunun tüm özelliklerine sahip geniş bir bölgeye dönüşmüştür. Bu konuyla ilgili olarak Ulpiana'nın M.S. 169 yılında Municipium Ulpianum adıyla bir Roma municipium'u olarak kurulduğuna inanılmaktadır. Bununla birlikte, Ulpiana gelişiminin zirvesine 3. ve 4. yüzyıllarda ulaşmıştır; bu dönemde Dardania topraklarının daha geniş bir alanında çok önemli bir siyasi, ekonomik ve kültürel merkez haline gelmiş, aynı zamanda bu bölgedeki antik uygarlığın yayılması için önemli bir merkez olmuştur. Bu dönemde Ulpiana Roma kenti, Municipium Ulpiana Splendidissima - Ulpiana'nın Görkemli Şehri - olarak adlandırılmış ve yol ağları, ortogonal bir inşaat sistemi, su temini, drenaj, evler, binalar ve diğer çeşitli kamusal, kutsal, dinsel ve faydacı binalarla karakterize edilmiştir. Ayrıca Ulpiana Municipium'u, en azından birinci bin yılın ilk beş yüzyılı boyunca ve özellikle Ulpiana'nın yeniden inşa edildiği ve Justiniana Secunda olarak yeniden adlandırıldığı MS 6. yüzyılda Bizans imparatoru Büyük Justinianus döneminde, metalürji zanaatkârları ya da tarımsal ürünler ve ticari mallar için çok önemli bir ticaret merkeziydi. Ulpiana antik kenti, 20. yüzyılın ikinci yarısından bu yana yerli ya da yabancı arkeologların lup ve kazmalarıyla günümüze kadar birkaç kült ve kutsal anıtın keşfedilmesine katkıda bulunmuştur: bir bazilika ve nekropolün yanı sıra gözetleme kuleli sur parçaları, castrum - Roma askeri garnizonu ve farklı biçimlerde yüzlerce taşınabilir eser, malzeme ve kullanımın yanı sıra insan kalıntıları, mimari yapılar ve unsurlar, arkeoloji bilimi için çok önemli olan kültürel malzemenin tüm tanıklıkları. Toplanan veriler kısmen incelenmiştir ve arkeolojik verilerin daha da güncellenmesine katkıda bulunan farklı bilimsel disiplinlerden çeşitli uzmanlar tarafından sistematik bir değerlendirme sürecindedir. Alan, tamamen müdahaleci olmayan araştırma inceleme yöntemleri olan son derece sofistike araştırma cihazlarıyla ayrıntılı araştırma çalışmalarından geçmiştir. İşbirliğini takdir eden Alman Arkeoloji Enstitüsü ve Kosova Arkeoloji Enstitüsü, gelişmiş araştırma/kayıt yöntemleriyle jeofizik araştırmaya ortaklaşa katıldı. Örneğin: GIS ile bağlantılı bir fluxgate manyetometre, gradyometre ve jeoradar, Ulpiana bölgesinde arkeolojik potansiyele sahip yaklaşık 50 hektarlık bir alanı araştırmıştır. Bilimsel niteliğinin yanı sıra, toprak altı kayıtları, arkeolojik alan için gelecekteki pasifikasyonlara ve kalkınma planlarına yardımcı olacaktır. Ayrıca alan, arkeoturizm olarak bilinen ve bir ön koşul olarak arkeolojik alanlarda turistik altyapının kurulmasını gerektiren kültürel mirasın tanıtımına yönelik kalkınma planlarının derlenmesi için bir yönetim planından da faydalanacaktır. Öte yandan, bu gelişmiş yöntem ve teknikler, Ulpiana'nın çok katmanlı bir alan olduğunu akılda tutarak, karakter ve doğasının kapsamının belirlenmesine de yardımcı olacaktır.


### Vendeniler.
Statio Vindenis, Roma yönetimi sırasında Dardania'da inşa edilen üç yol istasyonundan biriydi. Bu arkeolojik alan, Podujevo belediyesine bağlı Glavnik köyünde, Podujevo kasabasının yaklaşık 5 km güneydoğusunda yer almaktadır. Antik Via Lissus-Naissus Roma yolu, Balkanların orta bölgesini Adriyatik kıyısına bağlayan ve Vindenis'ten geçen çapraz bir güzergahtı. Vindenis yerleşimi ve Roma yol istasyonu, Llap Nehri'nin sağ kıyısında, aşağı yukarı 15-20 hektarlık bir alana yayılmıştır.


### Pestova arkeolojik alanı.
Vučitrn belediyesinde yer alan Pestova yerleşimi 2005 yılında keşfedilmiştir. Bir binanın kalıntıları, bir villae rusticae kalıntıları kısmen ortaya çıkarılmıştır.


### Poslishte arkeolojik alanı.
Poslishte bölgesi, antik Via Lissus-Naissus boyunca yer alan Vërmica-Prizren yolundaki Vlashnjë'nin 1 kilometre güneyindeki Poslishtë köyü yakınlarında yakın zamanda keşfedilen bir Roma yol kavşağıdır.


### Kllokot arkeolojik alanı.
Klokot bölgesi Banja e Kllokotit yakınlarında, Morava nehri boyunca uzanan alüvyonlu bir terasta, verimli topraklarıyla bilinen bir bölgede ve sıcak termal maden suyu kaynağının yakınında yer almaktadır. Kazara yapılan en ilginç arkeolojik keşiflerden biri, söz konusu Banja e Kllokotit yakınlarında bulunan ve Milot Berisha'ya göre Dardanian sanatının bir başyapıtı olarak kabul edilen mermer bir kadın heykelidir.


### Paldenica arkeolojik alanı.
Paldenica yerleşimi, Paldenica köyü yakınlarında, Priştine-Üsküp yolunun yaklaşık 150 metre sol tarafında yer almaktadır. Bir nekropolün izleri ve diğer taşınabilir arkeolojik malzemeler ortaya çıkarılmıştır.


### Vicianum.
Viciano İstasyonu, Gračanica Belediyesi'nin kuzeybatı kesiminde yer almaktadır. En önemli trans-İlirya yollarından biri olan Via Lissus-Naissus güzergâhında dolaşan kervanlar için bir durak noktası olan antik yol istasyonu Viciano'nun yerini belirleyebilecek ilgili göstergeler vardır; Adriyatik kıyısından başlayan, sırasıyla Lezhë'den, Drini i Bardhë nehir vadisi boyunca, antik Dardania'yı çapraz olarak geçerek Niş'e kadar devam eder. Viciano İstasyonu Tabula Peuntingeriana haritasında kayıtlıdır.


### Nerodime e Poshtme.
Nerodimë e Poshtme bölgesi 1988 yılında ortaya çıkarılmıştır. Ortodoks mezarlığına yakın olan bu yerde birkaç arkeolojik hendek araştırılmıştır. Deneme hendekleri, büyük olasılıkla geç antik dönemde inşa edilmiş bir villa kompleksinin keşfiyle sonuçlanmıştır.


### Çifllak arkeolojik alanı.
Çifllak bölgesi, Drini i Bardhë nehri akıntısının yakınında, nehir kıyısından çok uzak olmayan sol tarafta yer almaktadır. Birinci bin yılın ilk on yılında Çifllak bölgesinde yürütülen arkeolojik araştırmalar, geniş boyutlara sahip bir Roma hamamı kompleksinin kalıntılarının keşfedilmesiyle sonuçlanmıştır. Ayrıca bir havuz da ortaya çıkarılmış ve belgelenmiştir.


### Nikadin arkeolojik alanı.
Nikadin Günümüzde Ferizaj kasabasının bir banliyösü olan Nikadin köyü, kasabanın 2 kilometre güneyinde, geniş ve verimli bir kırsal alanda yer almaktadır. 1960'larda burada bir Roma villa kompleksinin yüzeysel izleri kaydedilmiştir. Ayrıca 2007 yılında yapılan bir kazıda erken Hristiyan dönemine ait bir kilisenin kalıntıları da ortaya çıkarılmıştır.