# Arnavutluk Sosyalist Halk Cumhuriyeti'nde İslam
Arnavutluk'ta İslam (1945-1991), Arnavutluk Emek Partisi'nin Enver Hoca liderliğinde iktidara geldiği ve Arnavut halkı üzerinde neredeyse tam kontrol sahibi olduğu bir dönemi kapsamaktadır. Komünist hükûmet, üniter Arnavut kimliğini elde etme arayışında Arnavut milliyetçiliği aracılığıyla komünist partiye sosyal, kültürel ve dini bağlılıkları yeniden düzenleyerek Arnavut toplumunu kökten revize etmeye çalıştı.
Arnavut millî uyanışı ve savaşlar arası dönemden ödünç alınan laik ilkeler devam etti ve 1967'de Arnavutluk'un kendini ateist bir devlet ilan etmesi sağlanarak dini kamusal alanda kuşatmak için daha radikal yaklaşımlar benimsendi. Arnavutluk'ta Müslümanların uyguladığı İslam, komünizm altında derin değişiklikler ve baskı yaşadı. Müslüman din adamları hapse atıldı, çoğu minare, cami, tekke ve tasavvuf mabedi yok edildi, Müslüman dini uygulamalar yasaklandı ve uymayanların ağır cezalandırılması sağlandı. Toplumun zorla İslamiyet'ten çıkarılması yoluyla baskının etkileri ve mirası, Arnavut komünist rejimi altında doğan savaş sonrası kuşakların neredeyse hiç İslam bilgisine sahip olmamalarına yol açtı.


## Ayrımcılık ve baskının görünür hale gelmesi (1945–1966).
II. Dünya Savaşı sonrasında komünist rejim iktidara geldi ve güney Arnavutluk'tan gelen Müslümanlar Enver Hoca, yardımcısı Mehmet Şehu ve diğer komünist liderlik grubu içinde temsil edildi. Arnavut toplumu geleneksel olarak dört dini topluluk arasında bölünmüştü. 1945'teki Arnavut nüfus sayımında Müslümanlar nüfusun %72'sini, Ortodokslar %17.2'sini ve Katolikler %10'unu oluşturuyordu. Komünist rejim, ulusal birlik kavramı yoluyla, üniter bir Arnavut kimliği oluşturmak amacıyla bu dini ve diğer farklılıkları aşan ve aşındıran bir ulusal kimlik oluşturmaya çalıştı. Arnavut komünistler dini, ulusun bağlılığını zayıflatan toplumsal bir tehdit olarak gördüler.
Bu bağlamda, İslam gibi dinler Arnavut kimliğine yabancı görülerek kınanmış ve Müslüman müftüler gibi din adamları, diğer devletlerin aracısı olma ve Arnavut çıkarlarını baltalama eğilimi ile sosyal olarak geriye dönük olmakla eleştirilmişlerdir. Mayıs 1945'teki bir kongrede Bektaşi Tarikatı, tüzüğünde Arnavutluk'taki Sünni cemaatten bağımsızlığını tekrar teyit etti. 1949'da, dini kurumların taraftarlarının Arnavut komünist partisine sadakat duyguları aşılamalarını gerektiğine ve tüm dinlerin merkezlerinin Arnavutluk'ta olması gerektiğine dair bir yasa çıkarıldı.
Dini liderler komünist parti için vekil olarak seçilmiş ve vekalet etmişlerdir ve bu süreç Sünni Müslüman liderlerin hapsedilmesi ve öldürülmesi ile şiddetlenirken benzer durum Bektaşi liderler için de söz konusu olmuştur. 1947'de komünist rejim 44 Müslüman din adamını hapsetti. Arnavut hapishanelerindeki Hristiyanların durumundan farklı olarak, komünist rejim tarafından hapsedilen Müslüman din adamları, diaspora Arnavut örgütleri dışındaki durumları konusunda uluslararası düzeyde çok az ilgi gördüler. 1949 yılına kadar Sünni Arnavut toplumu büyük müftüsü Hafız Musa Ali'nin Enver Hoca'dan Enver Hoca'dan bazı önlemler ve koşullar almasını sağlamaya çalıştı. Bunlardan bazıları mali yardım, Kur'an'ın Arnavutçaya çevirisi konusunda destek ve gelecekte Müslüman din adamı olacak olanların orduda görev yapma muafiyetini içeriyordu.


## Sekülerleşme, ikonoklazma ve zulüm (1967-1991).
Vasa Paşa'nın 19. yüzyılın sonlarındaki şiirinden Arnavut birliği aracılığıyla dini farklılıkların üstesinden gelme ihtiyacından esinlenen Hoca, "Arnavutların inancı Arnavutluktur" inancını tam anlamıyla devlet politikası olarak uyguladı. Bu nedenle 1967'de komünist rejim Arnavutluk'u dünyada tek dini olmayan ve ateist ülke olarak ilan etti ve her türlü dini uygulamayı halka yasakladı. Müslüman Sünni ve Bektaşi din adamları Katolik ve Ortodoks muadillerinin yanında ciddi baskı ve zulüm gördüler ve Arnavutluk'ta otoritenin ademi merkeziyetini önlemek için liderlerinin birçoğu öldürüldü. Arnavutluk'ta komünist rejime tehdit oluşturan cuma namazları daha sonra yasaklandı. Dini ibadetlerini yapan kişiler bunu gizli olarak yaparken, yakalananlar veya açıktan yapanlar zulüm gördü ve Kuran gibi dini literatüre sahip olmak yasaklandı. Bektaşi taraftarları arasında bilgi aktarımı, çoğunlukla kırsal kesimde yaşayan birkaç aile çevresi ile sınırlı kalmıştır. Camiler, varlıklarını sürekli olarak insanların zihninde ideolojik bir mevcudiyet olarak gören Arnavut komünistleri için bir hedef haline geldi. Genel olarak Arnavutluk'ta cami ve dinin ölümü ile rejim, halk arasında geleneksel dini yapılara dayanan dinin sosyal temelini değiştirmeye ve parçalamaya ve onu komünizm ile değiştirmeye çalıştı.
Komünist rejim politika yoluyla Müslüman yaşam biçimini ve Arnavutluk'taki İslam kültürünü yok etti. 1967'de yedi ay içinde komünist rejim 2.169 dini yapı ve diğer anıtları yok etti. Bunlardan 530 kadar tekke, türbe ve aziz türbeleri olan dergahlar esas olarak Bektaşi Tarikatına aitti. Daha sonra Bektaşiliğin taraftarları arasında hac, sadece belirli yerlerde ve dolaylı olarak Akçahisar'daki Sarı Saltuk türbesi gibi bu alanların yakınındaki piknik gibi toplantılarla sınırlı hale geldi. Bazıları Kavalye'deki Kubbeli Camii, Peklin'deki Peklin Camii ve 17. yüzyıldan kalma Elbasan'daki iki kubbeli cami gibi mimari açıdan önemli olan 740 cami yıkıldı. Komünistler iktidara gelmeden önce Arnavutluk'ta bulunan yaklaşık 1.127 İslami binadan, yalnızca 50 cami kaldı ve bunların çoğu onarıma muhtaç durumdaydı. Komünistler tarafından kültürel öneme ve tarihi değere sahip yapılar sayılan bazı camiler günümüze ulaşmıştır: Avlonya'daki Muradiye Camii, İşkodra'daki Kurşunlu Cami, Elbasan'daki Nazire Camii, Berat'taki Kurşun, Bekar, Hünkar ve Hüseyin Paşa Camii, Dıraç'taki Fatih Camii, Akçahisar'daki Pazar Camii, Debre'deki Alaybey Camii, Görice'deki İmrahor İlyas Bey Camii, Ergiri'deki Tekke Camii ve Ayasaranda'daki Kinaleksi Mescidi. Aynı zamanda bir kültür anıtı ilan edilen Edhem Bey Camii, sadece yabancı Müslüman diplomatlar için olsa da, ibadet etmek için işlev görmesine izin verildi. 1991 yılında Tiran'da ibadet için kullanılacak iki cami vardı ve komünist diktatörlükten sadece dokuz Osmanlı dönemi camisi sağ kaldı. Güney Arnavutluk'tan bazı Arnavut Müslümanlar Ortodokslar ile birlikte hızla kentleşti ve savaştan sonra devlete entegre oldular. Katoliklerin yanı sıra, Orta ve Kuzey Arnavutluk'taki Sünni Müslüman Arnavut nüfusu, 1970'lerde ve 1980'lerde aşırı nüfus ve ekonomik sıkıntı yaşayan Arnavut devleti tarafından çok az marjinalleştirildi ve çok az entegre edildi. Geç komünist dönemde bu bölgelerin Katoliklerinin ve Arnavut Müslümanlarının oranı güney Arnavutluk Ortodoks toplumundan daha fazla büyüdü. Dinin önemsizleşmesi nedeniyle, Müslümanların Ortodoks veya Katoliklerle karışık evlilikleri geç komünist dönemde ve çoğunlukla seçkinler arasında gerçekleşti.