# Lazca dilbilgisi
 - YÖNLENDİRME 
Lazca, Kartveli dilleri olarak da bilinen Güney Kafkas dil ailesinden bir dildir. Megrelce ve Lazcanın Antik Çağ'da konuşulduğu kabul edilen Zan dilini veya Kolhi dilini oluşturduğu kabul edilir.
Laz dilinin gramer yapısı görece geç dönemde ele alınmıştır. Nitekim Laz dilinin grameri üzerine en kapsamlı çalışma, Nikolay Marr tarafından 1910 yılında yayımlanmıştır. Rusça olan bu eser "Грамматика чанского (лазского) языка: С хрестоматией и словарем" ("Çan (Laz) Dilinin Grameri: Antoloji ve Sözlükle Birlikte") adını taşımaktadır. Marr bu çalışmasında Lazcanın gramer yapısını ayrıntılı biçimde Rusça açıklamalarla ele almış, Lazca kelimeleri ise Gürcü alfabesiyle yazmıştır. Kitapta “Xрестоматией” (“Antoloji”) adlı bölümde derlediği Lazca metinleri yayımlamıştır. “Cловарем” adlı sözlük bölümünde ise, Gürcü alfabesiyle yazdığı Lazca kelimeleri Rusça açıklamıştır.
Günümüzde, Lazcanın konuşulduğu alanlar Gürcistan'ın Helvaçauri belediyesine bağlı Sarpi köyünden Rize ilinin Pazar ilçesine kadar uzanır. Lazca, aynı zamanda 1878-1879 yıllarındaki sürgünden kaçan Lazların yerleştiği Türkiye'nin batısındaki bazı köylerde de konuşulur. Gürcistan'da, Sarpi köyü haricinde, Abhazya'da Lazca konuşan başka köyler de vardı. Fakat günümüzde hala konuşan insanların kalıp kalmadığı bilinmemektedir.
Lazca üç lehçeye ayrılmıştır: Hopa-Çhala (Hopa-Borçka), Vitze-Arkabe (Fındıklı-Arhavi) ve Atina-Artaşeni (Pazar-Ardeşen). Diyalektik sınıflandırma temel olarak fonetik özelliklerle belirlenir. Daha spesifik olarak, kritik nokta, yalnızca Hopa-Çhala lehçesinde korunan ancak Vitze-Arkabe ve Atina-Artaşeni lehçelerinde farklı yansımaları olan Kartveli foneminin [qʼ] yansımalarıdır.


## Ses bilgisi ve yazma sistemi.
### Sesli harfler.
Lazca beş ünlü sesten oluşur: "a", "e", "i", "o", "u".


### Sessiz harfler.
Lazcadaki ünsüz bileşimleri diyalektik olarak değişir. Khopa-Chkhala lehçesinde tam ses kümesi vardır, ancak Vitze-Arkabe ve Atina-Artasheni lehçelerinde küçük dil ile alakalı gırtlaksı bir ses olan "q" sesi yok olmuştur.


### Fonetik süreçler.
#### Küçük dilsel "q" sesinin değişimi.
Gırtlaksız küçük dil sesi olan "q", sadece Khopa-Chkhala lehçesinde "v" ve "l" ünsüzlerinden önce kullanılır. Bu sesin varlığı aynı zamanda gırtlaksı duruşlarla kanıtlanır ve birkaç kelimede geçer, "p̌qorop" (Ben severim smb./sth.); "ǩqorop" (Ben seni seviyorum); "t̆qubi" (ikizler), "ǯqv-/ǯqvin-" (uzlaştırmak); "ç̌qint̆i" (taze yumuşak ve olgunlaşmamış) bu kelimelere örnektir. Ama çoğu durumda, "*t̆q → t̆ǩ"; "*ǯq → ǯǩ"; "*ç̌q → ç̌ǩ" ses dönüşümleri gerçekleşir.
Vitze-Arkabe lehçesinde, "*q → ǩ" ünsüz değişimi gerçekleşir ("olmak" anlamına gelen "ovapu ← *oqvapu" fiili istisnadır). İlk ön sesli harf ve ara vokallerde "*q → ∅" değişimi gerçekleşir.
Atina-Artasheni lehçesinde:
 - İlk ön sesli harf durumlarında "q → ∅" değişimi gerçekleşir. ör. " qoropa → oropa" "sevmek", " qona → ona" "mısır tarlası" vb.
 - Ara vokallerde " q → y/∅" değişimi gerçekleşir. ör. " loqa →  loʔa → loya/loa" "tatlı",  luqu →  luʔu → luu" "lahana" vb.
 - Kelime başlangıcında "qv → "ǩv/v" değişimi gerçekleşir. ör. "qvali → "ǩvali/vali" "peynir, " qvaci → ǩvaci/vaci" "testis" vb.
 - Sesli vokallerde "qv → y" değişimi gerçekleşir. ör. " oqvapu → oyapu" "olmak", " iqven → iyen" "o olacak" vb.
 - Geriye kalan tüm durumlarda "q → ∅" değişimi gerçekleşir.


#### Regresif asimilasyon.
En yaygın türleri:
  - Regresif seslendirme değişimleri:
   - "s → z"
   - "t → d"
   - "k → g"
   - "ş → j"
   - "ç → c"
   - "p → b"
  - Regresif sertleşme:
   - "b → p"
   - "g → k"
  - Regresif gırtlaklaştırma
   - "b → p̌"
   - "p → p̌"
   - "g → ǩ"


#### Ünsüzlerin yok olması.
İki tane "n" sessiz harfini içeren bazı morfolojik bağlamlarda, "n" harfi yalnızca sesli harfle ayrılır. İlk "n" harfi yok olur. "miqonun → miqoun" (Benim {herhangi bir nesne} var), "iqvasinon → iqvasion" (o yapacak), "mulunan → *muluan → mulvan" (Onlar geliyorlar).
Bir başka yok olma, "deǩiǩe → deiǩe" (dakika) kelimesinde gerçekleşir. Arapçadaki "daqīqa" kelimesi de - sesini içerir. Ancak Lazcada q sesi yukarıdaki gibi belirsizdir.


#### Sesli vokallerdaki "r" sesinin düşmesi.
Bu değişim Khopa-Chkhala ve Vitze-Arkabe lehçelerinde görülür. "r → y → ∅" değişimi gerçekleşir.


#### Yarı kapantılı ünsüze dönüşme.
Atina-Artasheni lehçesinde, kelimede damaksıl ön sesli harfler olan "e" ve "i" ile kayma ünsüzü olan "y" kullanıldığında aşağıdaki harflerde yarı kapantılı ünsüze dönüşme gerçekleşir:
 - "g → c"
 - "ǩ → ç̌"
 - "k → ç"


### Alfabe.
Lazca, Gürcü alfabesi ya da Latin alfabesi ile yazılabilir.(Türkçede kullanıldığı gibi, ancak belirli Lazca ekleri ile).


## Dilbilgisel durumlar.
Lazcada ismin sekiz farklı hali vardır. Bunlar; yalın, kılıcısız, datif, genitif, latif, ablatif ve kullanımı bittiği düşünülen zarf halidir.


## İsimler.
Diğer Güney Kafkas dillerinde olduğu gibi Lazcada da isimler ve objeler ikiye ayrılır:
  - 'Akıllı' varlıklar. Bu varlıklar "mi?" (kim?) sorusu ile bulunur.
  - 'Akıllı olmayan' varlıklar. Bu varlıklar "mu?" (ne?) sorusu ile bulunur.


## Sayılar.
Birkaç fonetik farklılık dışında Lazcadaki sayılar Megrelcedeki sayılar ile aynıdır. Sayı sistemi Gürcücede olduğu gibi vigesimaldır.


### Nicel sayılar.
Lazcadaki nicel sayıların büyük çoğunluğunun kökü Proto-Kartvelian dillerine dayanır. Sadece "ar(t)" (bir) ve "eči" (yirmi), Zan dili ve Gürcüce deki düzenli fonetik refleksler olan Karto-Zan kronolojik düzeyi için yeniden yapılandırılmıştır. "Silya" (bin) sözcüğü Pontus Rumcasından alınmıştır ve orijinal Lazcada "vitoši" olarak geçer.


### Sıra sayıları.
Lazcada sıra sayıları "ma-...-a" eklerinin arasına konulur. Megrelcede ise sayılara "-n" eki eklenir. "Ma-...-a" ekleri Proto-Kartvelian dillerinden alınmıştır. (Gürcüce "me-...-e"' ve Svanca "me-...-e")


### Kesirli sayılar.
Lazca ve Megrelcedeki kesirli sayı türetme kuralı Eski Gürcüce ve Svancaya benzer.


## Fiiller.
Lazcada fiillerin; kişi, sayı, versiyon, zaman, ruh hali, görünüm ve ses belirten halleri vardır.


### İnsan ve sayılar.
Lazcada fiiller, Megrelce, Gürcüce ve Svancada olduğu gibi tek değerlikli, iki değerlikli ve üç değerlikli olabilir.
 - Tek değerlikli fiiller sadece öznel bir kişiliğe sahiptir ve geçişsizdir.
 - İki değerlikli fiiller bir konu ve bir nesneye sahiptir ("doğrudan" veya "dolaylı"). Onlar:
  - Nesne doğrudan ise geçişlidir
  - Nesne dolaylı ise geçişsizdir
 - Üç değerlikli fiiller bir konu ve iki nesneye sahiptir (biri "doğrudan" ve diğeri "dolaylı") ve geçişsizdirler.
Kişi tekil veya çoğul olabilir.
Lazcadaki kişi ve nesne işaretleri Megrelcedekilerle aynıdır.


#### Nesne işaretleri.
Önceden sessiz harfin kullanıldığı durumlarda " v- " ve " g- " harfleri fonetik olarak değişir:
 - sesli ünsüzlerden önce:" v- → b-"
 - sessiz ünsüzlerden önce:
  - "v- → b- → p-"
  - "g- → k-"
 - gırtlaklı ünsüzlerden önce:
  - "v- → b- → p̌-"
  - "g- → ǩ-"


### Version.
Megrelce, Gürcüce ve Svancada olduğu gibi Lazcada da versiyon kiplerini göstermenin dört farklı türü vardır:
 - öznel - eylemin eylemi yapan için tasarlandığını gösterir,
 - amaç - eylem başka bir kişiye yöneliktir,
 - nesnel-pasif - eylem başka bir kişi için amaçlanmıştır ancak konu pasiftir,
 - tarafsız - tarafsız olarak.


### Zaman kipleri.
Lazca'da en fazla 22 mastar eki olabilir. Bunlar üç seri hâlinde gruplandırılmıştır ("Oqopumu/ovapu/oyapu").


#### Fiil çekim örneği.
kökü: ç̌ar- (yazmak) ve r- (olmak)
Eskiliğine göre bu mastar ekleri iki kümede gruplandırılabilir:
 - eski (birincil) (Megrelce ile aynı).
 - yeni (ikincil) temel mastar eklerinden türetilmiştir (Lazcaya özel).
Mastar eklerini eskiliğine göre sınıflandırılması


### Kipler.
#### Belirteç.
Belirteç, önermenin görünür bir gerçek olarak alınması gerektiğini iddia etmektedir.


#### Sorular.
Bir gösterge ifadesini soruya dönüştürmenin iki yolu vardır:
 - Soru belirten kelimelerini kullanarak. ör. "mi?" (kim?), "mu?" (ne?), "so?" (nerede?), "mundes?" (ne zaman?), "muç̌o?" (nasıl?) vb. Bu kural Megrelce, Gürcüce ve Svancada da geçerlidir.
 - Bir fiilin yanına soru eki olan "-i" harfini ekleyerek. Aynı ek Megrelcede "-o", Eski Gürcücede "-a" ve Svancada "-ma/-mo/-mu'dur".


#### Emir kipi.
Bir emri veya isteği ifade eder. 2. şahısa (tekil / çoğul) karşı kullanıldığında geniş zaman kullanılır ve geriye kalan tüm durumlarda optatif geniş zaman kullanılır.


#### Dilek kipi.
Olasılık, dilek, arzuyu ifade eder.


#### Şartlılık kipi.
Bir durumun olması ya da olmaması için gerekli koşulları ifade eder. Bu gibi durumlarda "-ǩo" (At.-Arsh, Vtz.-Ark.) / "-ǩon/-ǩoni" (Khop.-Chkh.) ekleri kullanılır.