# Tuvaca
Tuvaca, Tuva Türkçesi, Tuva dili (), Rusya'ya bağlı özerk Tuva Cumhuriyetinde Tuvalar tarafından konuşulan Sayan dilleri grubundan çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Tuva Cumhuriyeti'ndeki 250.000 civarındaki Tuva nüfusunun yanı sıra, kuzey-batı Moğolistan'da 27.000 kişi ve Çin'in adlandırmasıyla Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ne Türk Dünyasındaki adlandırmayla Doğu Türkistan'a bağlı Altay İli'nde 2.400 kişi bu dili konuşmaktadır. Ayrıca Buryat Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nde ve Kazakistan'da az sayıda Tuvaca konuşanlar vardır.
Tuvaca, söziçi ve sözsonu d seslerinin durumu açısından ele alındığında Yakutçaya, y- sesinin ç- sesine gelişimi açısından Hakasçaya yakındır denebilir. Şorcanın Tatarca ve Tuvaca arasında bir Türk dili olması Tuvaca ve Şorca arasında tercüman olmadan anlaşılması yakınlığın göstergesidir.
Tannu Tuva Halk Cumhuriyeti ve Tuva Cumhuriyeti'nin resmî dil olup 1940'tan beri de zorla kabul ettirilen Kiril alfabesi ile yazılmaktadır. Rusçanın Kiril alfabesinde bulunmayan üç harf eklemesi yapılmıştır.
Ek Harfler;
  - Ң ң (Tuvacada "ñ" (birleşik ng) 
  - Ө ө (Tuvacada "ö") 
  - Ү ү (Tuvacada "ü")
Bu harfler Kiril alfabesinde türetildikleri harften hemen sonra gelirler; örneğin: Н, Ң ; О, Ө ; У, Ү olarak takip eder.
Dilde olduğu gibi kültürde de Moğol tesiri vardır. Tuva Türkçesi 1930'a kadar Eski Uygur alfabesi ya da Moğol alfabesi da denilen alfabe ile yazı yaşamını devam ettirmiştir. Kısa bir süre bağımsız olan Tuva Cumhuriyeti'nde Türk Latin Alfabesi de kullanılmış fakat daha sonra SSCB'nin işgalinden sonra 1940'tan itibaren Kiril alfabesi mecburi olmuş ve bu alfabe ile yazı yaşamını sürdürmektedir.
Tuvaca, Türkiye Türkçesinde olduğu gibi, yüzey bilimi (jeomorfoloji) bileşik kelimelere, son ekler ekleyerek kelime türetirler. Örnek: [teve] 'deve' demektir, [teve-ler] 'develer', [teve-ler-im] 'develerim', [teve-ler-im-den] 'develerimden' gibi.


## Ç ayrımı.
Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan gibi Türk dillerindeki y ile başlayan Türkçe asıllı sözler, Kırgızcada c, Kazakçada j, Yakutçada s değişimine uğramışken Tuvacada ise ç ile söylenir. Çeñge (yenge), çılan (yılan), yıl (çıl), çurt (yurt), çeen (yeğen), çem (yemek), çedi (yedi, 7), çarış (yarış), çarık (yarık), çañgı (yankı), çag (yağ) gibi.


## Söziçinde D varlığı.
Eski Türk dilindeki söz ortası "d" sesi, günümüzde çoğu Türk dilinde "y" harfine dönüşmüşken Tıva Türkçesinde değişime uğramamıştır. "adak", son (ayak sözünden), "bedik" (yüksek, Türkiye Türkçesinde "büyük" sözüne dönüşmüştür), "kuduk" (kuyu), "kuduruk" (kuyruk),"küdé" (güvey, damat)


## Yazı sistemi.
Tuvaca şimdi Kiril Alfabesini kullanmadan önce Latin Alfabesini kullandılar. Latin Alfabesinden önce Uygurlardan Moğollara geçen Uygur Alfabesini (bu alfabe aslında Sogdlardan alınmıştır denilir) kullandılar. Tuvaların şu anda kullanmadıkları Göktürk Alfabesi millî alfabeleridir.


### Orhun alfabesi.
Tuvaların eskiden kullandıkları ilk ve ulusal alfabe Orhun alfabesi adı da verilen Turan coğrafyasının Türk alfabesidir.
 - Tuba (Eski Türk alfabesinde v harfi olmayıp b harfi vardı). Eski Türk dilinde Tuva için Tuba, Toba sözleri kullanıldığı bilinmektedir. Günümüzde Tuva, Tıva, Tofa şeklinde kullanımları vardır.


### Uygur alfabesi.
Uygur alfabesi diye tanınmış Sogd menşeli alfabeyi Uygur Türkleri Moğollara öğretmişler ve Moğollar da yakın zamana kadar bu alfabeyi kullanmışlardır. Moğollara yakın olan Tuvalar da bu alfabeyi bir zaman süresince kullandılar. Bu alfabe sonradan oluşan Moğolca ve Mançu alfabelerinin ilk örneğidir. 18 harften oluşur, 4'ü seslidir. Yukarıdan aşağıya doğru yazılır.
Uygur alfabesiyle Uygur Devleti döneminde yazılmış yazılı nesirler: 
  - Altun Yaruk 
  - İki Kardeş Hikâyesi 
  - Sekiz Yükmek 
Günümüz Tuvaların dini olan Budizm ile ilgili bilgilerin yanı sıra günümüz Tuva Türkçesi ile benzerlikler epey dikkat çekicidir.
Eski Uygur yazmalarındaki Türkçe ile günümüz Tuva Türkçesinin karşılaştırılması


### Latin alfabesi.
1930 yılında Lopsan-Çimit Monguş isminde bir Tuva Budist keşiş tarafından tasarlanmıştır.
A B C D E F G Ƣ I J K L M N Ꞑ O Ɵ P R S Ş T U V X Y Z Ƶ Ь
a в c d e f g ƣ i j k l m n ꞑ o ө p r s ş t u v x y z ƶ ь
Örnek:
Pirgi tьвa dьldьņ yƶykteri - Birinci Tıva (Tuva) dili alfabesi
Günümüz Tuva Kiril ve ilk Tuva Latin alfabelerinin karşılaştırılması
Misal olarak,


### Kiril alfabesi.
1943 yılında Latin harflerin yerine Sovyet Rusların baskısı üzerine Kiril alfabesine geçilmiştir.
А Б В Г Д Е Ё Ж З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
а б в г д е ё ж з и й к л м н ң о ө п р с т у ү ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я
Rus alfabesinde bulunmayan üç harf eklemesi yapılmıştır.
Ek Harfler
Ң ң (tuvaca „ng“) 
Ө ө (tuvaca „ö“) 
Ү ү (tuvaca „ü“)
Bu harfler Kiril alfabesinde türetildikleri harften hemen sonra gelirler; örneğin: Н, Ң ; О Ө ; У, Ү olarak takip eder.
Dilde olduğu gibi kültürde de Moğol etkisi büyüktür. Tuvaca 1930'a kadar Moğolların da kullandığı Uygur alfabesi ile yazılmıştır. Kısa bir süre bağımsız olan Tuva Cumhuriyeti'nde Türk Latin Alfabesi de kullanılmış fakat daha sonra SSCB'nin ilhakından sonra 1940'tan itibaren Kiril alfabesi ile yazılmaktadır.


## Tuva alfabesi.
 A (A), Б (B), Ж (j), Ч (Ç), Д (D), Э (E), Е (E; kelime başlarında ise YE olarak okunur), Ф (F), Г (G), Х (H), Ы (ı), И (İ), К (K), Л (L), М (M), Н (N); Ң (ñ Damaktan N harfi Türk Ortak Latin Alfabesi'nde “ñ” olarak belirlenmiştir), O (O), Ө (Ö), П (P), Р (R), С (S), Ш (Ş), Т (T), У (U), Y (Ü), В (V), Й (Y), З (Z), Ë (yo), Ц (ts), Щ (şç), Ю (yu), Я (ya), Ъ (kesme işareti), Ь (inceltme işareti)
Tıva Alfabesi:
Altay Tuvacasında, Türk dünyasının diğer bölgelerinde hemen hemen hiç görülmeyen birtakım arkaik özellikler görülebilmektedir. Mesela bu Tuvaca ağız, bir adaγ-dilidir, yani Eski Türkçe’deki "δ"sesi bugün bazı Türk dillerinde "y" sesine, bazılarında ise "z" sesine dönüştüğü halde, Altay Tuvacası'nda (ve Tuvaca'da) "d" sesine dönüşmüştür. Bir diğer arkaik özellik ise, zarffiil ekleriyle kurulan bağımlı sıralı cümlelerin (periodische Kettensätze) Altay Tuvalarının dilinde çok yaygın olarak kullanılmasıdır.


## Sayılar.
0 тик (tik)1 бир (bir), 2 ийи(iyi), 3 үш (üş), 4 дѳрт (tört), 5 беш (beş), 6 алды (aldı), 7 чеди (çedi), 8 сес (ses), 9 тос (tos), 
10 он (on), 20 чеебри (çе́bri),30 үжен (üz̧en), 40 дөртен (dörden), 50 бежен (bejen), 60 алдан (aldan), 70 чеден (çeden), 80 сезен (sezen), 90 тозан (tozan)
100 чүс (çüs), 1000 муң (muñ)
Tuva ve Kırgız Türkçelerinde sıra sayıları karşılaştırması


## Renkler.
Tuva Türkçesinde renk sözü "öñ" demektir. Ak (ak, beyaz), kara (kara, siyah), kök (gök, mavi), kızıl (kızıl, kırmızı), sarıg (sarı), nogaan (yeşil), hüreñ (kahverengi).


## Bilinmesi gerekenler.
Tuvacada söz (kelime) sonundaki ç, günümüzde şye dönüşmüştür (3-üş).
Tuvacada t, tonlulaşarak günümüzde d ye dönüşmüştür (6-aldı).
Tuvacada g nin düşmesi ile birlikte kendisinden sonra gelen ünlü de düşmüştür (8-ses, 9-tos).
Azerbaycan ve Türkmenistandaki gibi söz başlarında genelde t yerine d kullanımı vardır. Daş (taş), dajık sug (taşkın su), dan(tan), daştıı (dışarı, dış), der (ter), dovurak (toprak), doozun (toz), duzak (tuzak), duzaar (tuzlamak), dus (tuz), dıgış (tıkışık), dırbak (tırnak), dırgak (tarak) v.b.
Tuva dilinde diğer dillerin aksine "geçmiş" hayat çizgisinin "önünde", "gelecek" ise "arkasında" yer alır. Bu nedenle Tuvalar, "songgaar" (geri gitmek) sözcüğünü geleceği, "burungaar" (ileri gitmek) sözcüğünü de geçmişi ifade etmek amacıyla kullanırlar.


## Dilbilgisi.
### Ünlüler.
Tuvaada 8 ünlü var. 
а (a), е/э (e), и (i), о (o), ө (ö), у (u), ү (ü), ы (ı) 


### Uzun ve kısa ünlüler.
Sekiz ayrı ünlü uzun veya kısa olabilir. 
ол (ol) - o
оол (ool) - oğul
дүн (dün) - gece
дүүн (düün) - dün


### Kargıraa Ünlüler.
аът (a't) - at (hayvan)
ат (at) - ad, isim
bunun istisnası durumlar da vardır.
каш - kaç, nasıl


### Tuvaca, Türkçe ve Kırgızca şahıs zamirleri karşılaştırılması.
"Türkçe - Kırgızca - Tuvaca"
ben- men- men
sen- sen- sen
o- al- ol
biz- biz- bis
siz- siz, sizder, siler- siler
onlar- alar- olar
Zamirlerin –nıkı, -nıyı, - ní, -nî vb. eklerle birleşimi
"Kırgızca -Türkçe - Tuvaca"
meniki-benim- méñî
seniki – senin -señî
anıqı – onun -óñú
bizdiki – bizim--bistî, bisternî,
sizdiki, sizderdiki, silerdiki – sizlerin-silerlernî
alardıqı - onların-olarnı́


### Soru sıfatları.
kaş, kaşıl (kaç)?, kaş kiz̧i (kaç kişi), kayı (hangi), kayı baz̧ın (hangi ev)?, çez̧e, çejel (kaç), çez̧e mal (kaç sığır)?, qandığ (nasıl, hangi), qandığ kiz̧i (nasıl kişi)?


### Düşürmeler.
Tuva Türkçesinin öteki Türk lehçeleri ile karşılaştırıldığında belirgin özelliği düşürmelerin çok yaygın olmasıdır. Ses (sekiz), ağas (ağız) v.b.
Fakat ünsüzlerini düşüren bazı sözler ek aldıklarında aslına dönerler. ağas (ağız) aksım-askım (ağzım), oğol (oğul), oğlum (oğlum), bört (börk) börgüm (börküm), v.b.


### Örnek.
Ada çoqta çartıq ösküs, Ava çoqta büdün oksus. Qırğan àt oruq çaspas


## Tuva edebiyatı.
Tuva Türklerine özgü gelişmiş bir edebiyat bulunmaktadır. Önemli yazarlar arasında Çoodu Kara-küske, Viktor Kök-ool, Stepan Sarıg-ool ve Salçak Toka sayılabilir.
XX. yüzyılda edebi dil haline gelen Tuva Türkçesinin önemli yazarları:
  - Aleksey Arapçor (Арапчор, Алексей Дугерович) (1924)
  - Hovalıg Artık (Артык, Ховалыг Хом-Оттуковна) (1951)
  - Aleksandr Darjay (Даржай, Александр Александрович) (1944)
  - Eduard Dongak (Донгак, Эдуард Люндупович) (1941)
  - Dorju Monguş (Монгуш, Доржу Баянович) (1939-1992)
  - Monguş Ölçeyool (Олчей-оол, Монгуш Кунгаевич) (1934-1996)
  - Mannay Oorjak (Ооржак, Маннай Намзыраевич) (1892-1968)
  - Çançıhöö Oorjak (Ооржак, Чанчы-Хөө Чапаажыкович)(1895-1962)
  - Oleg Saganool (Саган-оол, Олег Карламович) (1913-1971)
  - Vladimir Serenool (Серен-оол, Владимир Седипович) (1942-1994)
  - Oleg Suvakpit (Сувакпит, Олег Одербеевич) (1926)
  - Salim Sürünool (Сюрюн-оол, Салим Сазыгович) (1924-1995)
  - Yekaterina Tanova (Танова, Екатерина Дуктуг-ооловна) (1930)
  - Salçak Toka-Kol Tııkı (Тока, Салчак Калбакхорекович-Кол Тыыкы) (1901-1973)
  - Baazanay Tülüş (Тюлюш, Баазанай Халдааевич) (1890-1951)
  - Baykara Hövenmey (Ховенмей, Байкара Дамчаевич) (1915-1972)
  - Leonid Çadamba (Чадамба, Леонид Борандаевич) (1918-1987)
  - Kuular Çerligool (Черлиг-оол, Куулар Чашпынмаевич) (1940)
  - Saylıkmaa Kombu (комбу, сaйлыкмaa сaлчaккызы) (1960-)


## Sık kullanılan cümleler.
Tuvaca /"Tıva dıl" /Тывa дыл
Evet/"iye"/ ийе
Sen /"sen"/ сен
Hayır, yok /çok/чок
Merhaba, selam /ekii/Экии
Hoşça kal, güle güle / bayırlıg/бaйырлыг
Nasılsınız?/Kayı hire tur siler/Кайы хире тур силер?
Teşekkür ederim/çettirdim/четтирдим
Kim/kım/кым
Ne/çü/чү
ne zaman/kajan/кaжaн
anlamadım/bilbedim/билбедим
saat kaç/şag kaş/шaг кaш
bilmiyorum/bilbes men/ билбес мен


## Tuvalarda erkek-kadın adları ve soyadları.
Erkek adları: Adıg-ool, Alaş, Arbak, Ak-ool, Aydıñ, Bagay-ool, Balçır, Bayır, Bayındı, Buyan, Daş-ool, Delger, Demir, Demir-ool, Dozuraş, Kara-kat, Kara-ool, Kañ-ool, Kejik, Kejiktig, Kök-ool, Mergeldey, Möñgün-ool, ortun-ool, Öner-ool, Örgeleer, Sagaan-ool- Sarıg-ool, Sedip, Uran-ool, Uynuk-ool, Hayajık, Herel, Hüler, Hüler-ool, Çeçek-ool, Çeçen-ool, Çiñgis, Ezir-ool, Eker-ool gibi.
Kadın adları: Aldınay, Aldın-kıs, Arjaana, Ak-kıs, Barıñmaa, Belekmaa, Belek-kıs, Darıy, Darıymaa, Doluma, Dolçutmaa, Dolzat, Mañnay, Mañmaa, mendi, Meñgi, Olça, Orjutmaa, Ortumaa, Oyumaa, Önermaa, Örgeldey, Salbak, Salbakay, Sarıg-kıs, Sereñmaa, Serjiñmaa, Sırga, Ünçermaa, Hajıtmaa, Herelmaa, Hüreñ, Hürgül, Çeçek, Çeçekmaa, Çüsükey, Çısıñmaa, Eremaa gibi.
Ortak Erkek-Kadın adları: Aydıs, Bayır, Belek, Dadar, Dambış, Kama, Kökey, Maajık, Mañnay, Sayın, Saydaş, Sarıg, Heymerek, Çeçen, Şañgır, Ertine gibi.
Sülale ve soy adları: Adıg-Tülüş, Ak, Ak-Moñguş, Bay-Kara, Baraan, Dargat, Doñgak, İrgit, Kara-Doñgak, Kara-Moñguş, Kara-Sal, Kol, Kuular, Küjüget, Kırgıs, Maadı, Moñguş, Ondar, Oorjak, Oyun, Öölet, Saaya, Salçak, Sartııl, Sarıg-Doñgak, Sarıglar, Sat, Soyan, Tumat, Tülüş, Hertek, Hovalıg, Homuşku, Çoodu, Şalık gibi.


## Akrabalık adları.
Kırgan-avay (nine), Kırgan-açay (dede), avay (ana), açay (baba), duñmam (kardeş), akıy (amca, ağbi), çaavay/çeñgey (yenge), daay (dayı), küüy (dayının eşi), ugbay (abla), çestey (enişte), kuda/kudagay (dünür).


## Tuva yörelik ağızları.
Ülkenin resmî dili daha çok batı bölgesinin dilidir. Her bölgenin kendine özgü ağzı vardır. Resmi dil Kızıl ve yöresinin dilinden ortaya çıkarılmıştır. Tuva'nın batısındaki Baytayga ağzı ise Orta Asya ve Türkiye'ye en yakın olan ağzıdır. Tuva Resmi dilinde "ı" şeklinde olan ses Bay-Tayga ağzında Çağdaş Genel Türkçedeki "a" sesi korunmaktadır.
Tuva veya günümüz Tuva halkının kullanımı ile Tıva (dil) Türkçesi 4 dialektiliği görülür: Orta (Çöön-Hemçik, Övür, Süt-Höl, Çaa-Höl, Ulug-Hem, Biy-Hem bölgeleri); batı (Barıın-Hemçik, Bay-Tayga, Möngün-Tayga bölgeleri); güneydoğu (Çedi-Höl, Tandı, Tes-Hem, Erzin bölgeleri); kuzeydoğu (Toju) ve Kaa-Hem, Tere-Höl ağızları (ayalgaları).
 - Toju ağzı
 - Baytayga ağzı


## Tuvaca Kiril- Latin-okunuş karşılaştırmaları.
Шыян ам. Буруңгуңуң мурнунда, теве кудуруу черге дөжелип те мыйызы дээрге шаштыгып турар шагда дөртен бир угаанныг хаан чоруптур оо.
Şıyan am. Buruñguñuñuñ murnunda, teve qudurú çerge döz̧elip te mıyızı deerge şaştığıp turar şağda dörten bir ugánnıg hán çoruptur ó.
İşte böyle! Çok eskiden, deve kuyruğunun yere değip, teke boynuzunun göğe uzandığı çağda kırk bir yaşında akıllı bir han yaşarmış.


## Tuvaca karşılaştırmalı sözlükler.
  - Anderson, Gregory David, & Harrison, K. David. Тыва-англи англи-тыва сөстүк (Tyvan-English English-Tyvan Dictionary). Kyzyl, 2002.
  - Anderson, Gregory David, & Harrison, K. David. Tuvan dictionary. München: Lincom Europa, 2003. ISBN 3895865281 (errata)
  - Arıkoğlu, Ekrem, & Kuular, Klara. Tuva Türkçesi sözlüğü (Tuvan Turkish Dictionary). Ankara: Türk Dil Kurumu, 2003. ISBN 9751616387 / 9789751616388 / 975-16-1638-7.
  - Mongush, D. A. (ed.) Орус-тыва словарь / Русско-тувинский словарь (Russian-Tuvan dictionary). Moscow: Russkij jazyk, 1980.
  - Mongush, D. A. Орус-тыва өөредилге словары / Русско-тувинский учебный словарь (Russian-Tuvan learner's dictionary). Moscow: Russkij jazyk, 1988. ISBN 520000330X
  - Mongush, D. A. (ed.) Краткий русско-тувинский словарь (Short Russian-Tuvan dictionary). Kyzyl: Novosti Tuvy, 1994.
  - Mongush, D. A. (ed.) Тыва дылдың тайылбырлыг словары : Сөстерниң болгаш быжыг сөс каттыжыышкыннарының уткалары орус дылче очулга. Том I. А-Й/ Толковый словарь тувинского языка : с переводом значений слов и устойчивых словосочетаний на русский язык (Explanatory dictionary of the Tuvan language: With a translation of the meaning of words and idioms in the Russian language. Volume I. A-J). Novosibirsk: Nauka, 2003. ISBN 5020297062
  - Mongush, D. A. Tïva-Türk slovar' / Tuvaca-Türkçe sözlük. Kyzyl: Tïvanïŋ gumanitarlïg šinčilelder institudu, 2005. ISBN 5-9267-0103-1
  - Ölmez, Mehmet. Tuwinischer Wortschatz mit alttürkischen und mongolischen Parallelen / Tuvacanın Sözvarlığı - Eski Türkçe ve Moğolca Denkleriyle. Wiesbaden: Harrassowitz, 2007. ISBN 3447054999
  - Ondar, B. K. Топонимический словарь Тувы (Toponymical dictionary of Tuva). Abakan, 2004. ISBN 5781002855
  - Pal'mbakh, A. A. (ed.) Орус-тыва словарь / Русско-тувинский словарь (Russian-Tuvan dictionary). Moscow, 1953.
  - Pal'mbakh, A. A. (ed.) Тыва-орус словарь / Тувинско-русский словарь (Tuvan-Russian dictionary). Moscow, 1955.
  - Tatarincev, B. I. Этимологический словарь тувинского языка. Том I. А-Б (Etymological dictionary of the Tuvan language. Volume I. A-B). Novosibirsk: Nauka, 2000. ISBN 5020323039
  - Tatarincev, B. I. Этимологический словарь тувинского языка. Том II. Д, Ё, И, Й (Etymological dictionary of the Tuvan language. Volume II. D, Jo, I, J). Novosibirsk: Nauka, 2002. ISBN 5020286974
  - Tatarincev, B. I. Этимологический словарь тувинского языка. Том III. К, Л (Etymological dictionary of the Tuvan language. Volume III. K, L). Novosibirsk: Nauka, 2004. ISBN 5020323047
  - Tenishev, È. R. (ed.) Тыва-орус словарь / Тувинско-русский словарь (Tuvan-Russian dictionary). Moscow: Izdatel'stvo sovetskaja ènciklopedija, 1968.
  - Zabelin, V. I., Zabelina, G. A., & Tsetsegdari, U. Six-language dictionary of birds names of Tuva and Western Mongolia. Novosibirsk: SO RAN, 1999.


## Tuvaca ile ilgili dilbilim çalışmaları.
  - Bičeldey K. A. Фарингализация в тувинском языке (Pharyngealisation in the Tuvan language). Kyzyl: Tipografija tyvinskogo gosudarstvennogo universiteta, 1999. 
  - Chadamba, Z. B. Тоджинский диалект тувинского языка (The Tozhu dialect of the Tuvan language). Kyzyl: Tuvknigoizdat, 1974.
  - Dambyra, I. D. Vokalizm kaa-xemskogo govora v sopostavlenii s drugimi govorami i dialektami tuvinskogo jazyka [Vocalism of the vernacular of Kaa-Xem in comparison with other vernaculars and dialects of the Tuvan language]. Novosibirsk, ID "Sova", 2005.
  - Doržu, M. D. Бай-тайгинский говор в системе диалектов тувинского языка [The vernacular of Bay-Tayga in the dialect system of the Tuvan language]. Kyzyl: Tuvinskoe knižnoe izdatel'stvo, 2002.
  - Khabtagaeva, Baiarma. Long vowels in Mongolic loanwords in Tuvan. Turkic Languages 8, 191-197. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2004. PDF
  - Khabtagaeva, Baiarma. Mongolic loanwords of Turkic origin in Tuvan. Turkic Languages 9, 85-92. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2005.
  - Khabtagaeva, Baiarma. The Intensity of Mongolian Influence in the Tuva Language. Acta Orientalia Hungarica 59 (1), 85-94. Budapest: Akademiai Kiado, 2006.
  - Mart-ool, K. B. 5-9 Класстарга тыва дылды башкылаарының методиказы (Tyvan Language Teacher's Methodology for Classes 5-9). Kyzyl: Tyvanyŋ Nom Ündürer Cheri, 2002. ISBN 5765502296
  - Mongush, D. A. (ed.). Тыва орфографияның болгаш пунктуацияниң дүрүмнери (Tyvan Orthography and Punctuation Rules). Kyzyl: Respublika Tipografijazy, 2001. ISBN 5926700191
  - Mongush, D. A., & Sat, Sh. Ch. Совет үеде тыва дылдың хөгжүлдези (Development of the Tuvan language during the Soviet period). Kyzyl: Tyvanyŋ Nom Ündürer Cheri, 1967.
  - Sat, Shuluu Chyrgal-oolovich. Тыва дылды келгениниң шинчилеп төөгүзүнүң очериги (An overview of the history of the study of the Tuvan language). Kyzyl: Tuvinskoe knizhnoe izdatel'stvo, 1964.
  - Sat, Shuluu Chyrgal-oolovich. Формирование и развитие тувинского национального литературного языка (Formation and development of the Tuvan national literary language). Kyzyl: Tuvinskoe knizhnoe izdatel'stvo, 1973.
  - Seren, P. S. Тере-хольский диалект тувинского языка [The Tere-Xol dialect of the Tuvan language]. Abakan: Izd-vo Xakasskogo gosudarstvennogo universiteta im. H. F. Katanova, 2006.
  - Tatarincev, B. I. Смысловые связи и отношения слов в тувинском языке (Semantic connections and relations of words in the Tuvan language). Moscow: Nauka, 1987.
  - Ulamsurèngijn Cècègdar'. Obrazcy folklora i reči kobdoskix tuvincev [Samples of the folklore and speech of the Tuvans of Kobdo]. Kyzyl: Tuvinskoe knižnoe izdatel'stvo, 2003.