# Yargı
Yargı (yargı kolu veya yargı sistemi olarak da bilinir), yasal anlaşmazlıkları/uyuşmazlıkları karara bağlayan ve yasal davalarda yasayı yorumlayan, savunan ve uygulayan mahkemeler sistemidir.


## Anlam.
Yargı, devlet adına hukuku yorumlayan, savunan ve uygulayan mahkemeler sistemidir. Yargı, uyuşmazlıkların çözüm mekanizması olarak da düşünülebilir. Kuvvetler ayrılığı doktrini uyarınca, yargı genellikle kanun yapmaz (yasama organının sorumluluğundadır) veya kanunları uygulamaz (yürütmenin sorumluluğundadır), bunun yerine kanunları yorumlar, savunur ve her bir davanın gerçeklerine uygular. Bununla birlikte, bazı ülkelerde yargı ortak hukuk yapar.
Birçok ülkede yargı organı, yargısal denetim süreci yoluyla yasaları değiştirme yetkisine sahiptir. Yargısal denetim yetkisine sahip mahkemeler, birincil mevzuat, anayasa hükümleri, antlaşmalar veya uluslararası hukuk gibi daha üst bir normla uyumsuz bulduklarında devletin kanun ve kurallarını iptal edebilir. Yargıçlar bir anayasanın yorumlanması ve uygulanması için kritik bir güç oluştururlar ve böylece ortak hukuk ülkelerinde anayasa hukuku gövdesini oluştururlar.


## Tarihçe.
Bu kısım tarih boyunca yargının ve yargı sistemlerinin gelişimine ilişkin daha genel bir bakış açısıdır.


### Roma yargı sistemi.
#### Arkaik Roma hukuku (MÖ 650-264).
En önemli kısım "Ius Civile" (Latince "medeni hukuk") idi. Bu, "Mos Maiorum" (Latince "ataların yolu") ve "Leges'ten" (Latince "kanunlar") oluşuyordu. "Mos Maiorum", selefler tarafından yıllar içinde oluşturulan sosyal normlara dayanan davranış kurallarını ifade ediyordu. MÖ 451-449'da Mos Maiorum 12 Levha'da yazılı hale getirildi. "L' önce krallar, daha sonra da Cumhuriyet döneminde halk meclisi olmak üzere liderler tarafından belirlenen kurallardı. Bu ilk yıllarda yasal süreç iki aşamadan oluşuyordu. İlk aşama, In Iure, yargı süreciydi. Yargı sisteminin başındaki kişiye (hukuk dinin bir parçası olduğu için ilk başta rahiplere) gidilir, o da davaya uygulanabilir kurallara bakardı. Davadaki taraflara hukukçular yardımcı olabilirdi. Daha sonra ikinci aşama olan Apud Iudicem başlardı. Dava, eşit sayıda olmayan normal Roma vatandaşlarından oluşan yargıçların önüne getirilirdi. Uygulanabilir kurallar zaten seçilmiş olduğu için deneyim gerekmiyordu. Sadece davayı yargılamak zorundaydılar."


#### Klasik öncesi Roma hukuku (MÖ 264-27).
Bu dönemdeki en önemli değişiklik, yargı sisteminin başı olarak rahipten praetor'a geçilmesiydi. Praetor ayrıca seçildiği yıl için yeni yasalar ya da ilkeler ilan ettiği bir ferman yayınlardı. Bu ferman praetorian yasası olarak da bilinir.


#### Principatus (MÖ 27 - MS 284).
Principatatus, Augustus'un hükümdarlığı ile başlayan Roma İmparatorluğu'nun ilk bölümüdür. Bu dönem aynı zamanda "Roma hukukunun klasik dönemi" olarak da bilinir. Bu dönemde, praetor'un fermanı artık "edictum perpetuum" olarak biliniyordu ve tüm fermanlar Hadrianus tarafından tek bir fermanda toplanmıştı. Ayrıca yeni bir yargı süreci ortaya çıktı: "cognitio extraordinaria" (Latince "olağanüstü süreç"). Bu, imparatorluğun cömertliği nedeniyle ortaya çıktı. Bu süreç, davanın imparatorun temsilcisi olan profesyonel bir yargıca sunulduğu tek bir aşamadan oluşuyordu. Bir üst amire temyiz başvurusu yapılabiliyordu.
Bu dönemde hukuk uzmanları ortaya çıkmaya başladı. Hukuk üzerine çalıştılar ve imparatora danışmanlık yaptılar. Ayrıca imparator adına hukuki tavsiyelerde bulunmalarına da izin veriliyordu.


#### Dominatus (MS 284-565).
Bu dönem aynı zamanda "Roma hukukunun klasik sonrası dönemi" olarak da bilinir. Bu dönemdeki en önemli hukuki olay Justinianus tarafından yapılan kodifikasyondur: Corpus Iuris Civilis. Bu, tüm Roma Hukuku'nu içeriyordu. Hem hukukçuların çalışmalarının ve yorumlarının bir derlemesi hem de yeni yasaların bir koleksiyonuydu. Corpus Iuris Civilis dört bölümden oluşuyordu:
  - Institutiones: Bu kısım bir giriş ve Roma hukukunun bir özetiydi.
  - Digesta/Pandectae: Bu kısım fermanların derlemesiydi.
  - Codex: İmparatorların tüm kanunlarını içeriyordu.
  - Novellae: Oluşturulan tüm yeni kanunları içeriyordu.


### Orta Çağ.
Orta Çağ'ın sonlarında eğitim gelişmeye başlamıştır. İlk eğitim manastırlarla sınırlıyken, 11. yüzyılda katedrallere ve şehirdeki okullara yayılmış ve sonunda üniversiteler kurulmuştur. Üniversitelerin beş fakültesi vardı: sanat, tıp, teoloji, kanon hukuku ve "Ius Civile" ya da medeni hukuk. Kanon hukuku ya da dini hukuk, Roma Katolik Kilisesinin başı olan Papa tarafından oluşturulan yasalardır. Son biçime seküler hukuk ya da Roma hukuku da denmekteydi. Esas olarak 1070 yılında yeniden keşfedilen "Corpus Iuris Civilis"'e dayanıyordu. Roma hukuku esas olarak "dünyevi" meseleler için kullanılırken, kanon hukuku kiliseyle ilgili meseleler için kullanılıyordu.
"Corpus Iuris Civilis"'in keşfiyle 11. yüzyılda başlayan döneme skolastikler de denir ve bu dönem erken ve geç skolastikler olarak ikiye ayrılabilir. Bu dönem, eski metinlere duyulan ilginin yenilenmesi ile karakterize edilir.


#### "Ius Civile".
##### Erken dönem skolastikler (1070-1263).
"Corpus Iuris Civilis"'ten Digesta'nın yeniden keşfi, Bologna Üniversitesinin Roma hukukunu öğretmeye başlamasına yol açtı. Üniversitedeki profesörlerden Roma kanunlarını araştırmaları ve eski kanunlarla ilgili olarak İmparator ve Papa'ya tavsiyelerde bulunmaları istendi. Bu durum Glossator'ların "Corpus Iuris Civilis"'i çevirmeye ve yeniden yaratmaya başlamasına ve bunun etrafında bir literatür oluşturmasına yol açtı:
  - "Glossae": eski Roma kanunlarının çevirileri
  - "Summae": özetler
  - "Brocardica": eski yasaların hatırlanmasını kolaylaştıran kısa cümleler, bir tür anımsatıcı
  - "Quaestio Disputata" ("sic et non"): argümanı aramak ve onu çürütmek için diyalektik bir yöntem.
Accursius 1263 yılında "Glossa Ordinaria"'yı yazarak erken dönem skolastiklerin sonunu getirmiştir.


##### Geç dönem skolastikler (1263-1453).
Glossator'ların halefleri Postglossator'lar ya da Yorumculardı. Eski Roma hukukuna göre verilen öğütler olan metinler, risaleler ve "consilia" ile yorumlar yazarak bir konuyu mantıksal ve sistematik bir şekilde incelediler.


#### Kanon hukuku.
##### Erken dönem skolastikler (1070-1234).
Kilise hukuku birkaç çeşit yasa bilir: "canones", konsiller tarafından alınan kararlar ve "decreta", papalar tarafından alınan kararlar. Ünlü dekretistlerden biri olan keşiş Gratian, günümüzde "Decretum Gratiani" ya da sadece "Decretum" olarak bilinen kilise hukukunun tamamını düzenlemeye başlamıştır. Birlikte "Corpus Juris Canonici" olarak bilinen altı hukuki metinden oluşan koleksiyonun ilk bölümünü oluşturur. Roma Katolik Kilisesi kanonistleri tarafından Pentekost (19 Mayıs) 1918'e kadar kullanılmış, bu tarihte Papa XV. Benedictus tarafından 27 Mayıs 1917'de ilan edilen gözden geçirilmiş Kanon Hukuku Kanunu (Codex Iuris Canonici) yasal güç kazanmıştır.


##### Geç dönem skolastikler (1234-1453).
"Ius Civile"'nin postglossator'ları gibi decretalistler de metinlerle birlikte risaleler, yorumlar ve tavsiyeler yazmaya başladılar.


#### "Jus Commune".
15. yüzyıl civarında, her iki kanunla birlikte bir kabul ve kültürleşme süreci başladı. Nihai ürün "Jus Commune" olarak biliniyordu. Bu, ortak normları ve ilkeleri temsil eden kanon hukuku ile gerçek kurallar ve terimler olan Roma hukukunun bir birleşimiydi. Bu, daha fazla hukuki metin ve kitabın oluşturulması ve hukuki sürecin daha sistematik bir şekilde yürütülmesi anlamına geliyordu. Yeni yasal süreçte temyiz mümkündü. Süreç, yargıcın önündeki tüm delilleri aktif olarak araştırdığı kısmen engizisyonel, ancak her iki tarafın da yargıcı ikna edecek delilleri bulmaktan sorumlu olduğu kısmen de çekişmeli olacaktı.
Fransız Devrimi'nden sonra kanun koyucular, kanunların hâkimler tarafından yorumlanmasını durdurmuş ve yasama organı kanunları yorumlamasına izin verilen tek organ olmuştur; bu yasak daha sonra Napolyon Kanunu ile kaldırılmıştır.


## Farklı hukuk sistemlerinde yargının işlevleri.
Genel hukuk yargı sistemlerinde mahkemeler hukuku yorumlar; buna anayasalar, tüzükler ve yönetmelikler dahildir. Ayrıca, yasama organının kanun yapmadığı alanlarda önceki içtihatlara dayanarak kanun yaparlar (ancak sınırlı bir anlamda, belirli davaların gerçekleriyle sınırlı olarak). Örneğin, ihmal haksız fiili çoğu örf ve adet hukuku ülkesinde kanun hukukundan türetilmemiştir. Örfi hukuk terimi bu tür bir hukuku ifade eder. Örfi hukuk kararları, tüm mahkemelerin takip etmesi için emsal teşkil eder. Buna bazen "stare decisis" denir.


### Ülkelere özgü işlevler.
Amerika Birleşik Devletleri mahkeme sisteminde Yüksek Mahkeme, federal Anayasa ve buna uygun olarak oluşturulan tüm tüzük ve yönetmeliklerin yorumlanmasının yanı sıra çeşitli eyalet yasalarının anayasaya uygunluğu konusunda nihai mercidir; ABD federal mahkeme sisteminde federal davalar ABD bölge mahkemeleri olarak bilinen duruşma mahkemelerinde görülür, ardından temyiz mahkemeleri ve daha sonra Yüksek Mahkeme gelir. Davaların %98'ine bakan eyalet mahkemeleri farklı isimlere ve organizasyona sahip olabilir; duruşma mahkemeleri "ortak savunma mahkemeleri", temyiz mahkemeleri "üst mahkemeler" veya "commonwealth mahkemeleri" olarak adlandırılabilir. Yargı sistemi, ister eyalet ister federal olsun, ilk derece mahkemesi ile başlar, temyiz mahkemesine gider ve son çare mahkemesinde sona erer.
Fransa'da kanunların yorumlanmasında nihai merci idari davalar için Danıştay, hukuk ve ceza davaları için ise Yargıtaydır.
Çin Halk Cumhuriyeti'nde, yasaların yorumlanması konusunda nihai merci Ulusal Halk Kongresidir.
Arjantin gibi diğer ülkelerde alt mahkemeler, bir temyiz mahkemesi (ceza hukuku için) ve bir Yüksek Mahkeme içeren karma sistemler vardır. Bu sistemde Yüksek Mahkeme her zaman nihai mercidir, ancak ceza davalarının medeni hukuktan bir fazla olmak üzere dört aşaması vardır. Mahkemede toplam dokuz yargıç görev yapmaktadır. Bu sayı birkaç kez değiştirilmiştir.


## Ülkelere göre yargı sistemleri.
### Japonya.
Japonya'nın hakim seçme süreci, Amerika Birleşik Devletleri ve Meksika gibi çeşitli ülkelere kıyasla daha uzun ve daha katıdır. Hakim yardımcıları, Wako'da bulunan Hukuk Eğitim ve Araştırma Enstitüsünde eğitimlerini tamamlayanlar arasından atanmaktadır. Yardımcı hakimler atandıktan sonra beş yıl görev yapmadan ve Japonya Yüksek Mahkemesi tarafından atanmadan tek başlarına görev yapmaya hak kazanamazlar. Hâkimlerin savcı ya da avukat olarak on yıllık pratik deneyim sahibi olmaları gerekmektedir. Japon yargı organında Yüksek Mahkeme, sekiz yüksek mahkeme, elli bölge mahkemesi, elli aile mahkemesi ve 438 özet mahkemesi bulunmaktadır.


### Meksika.
Meksika Yüksek Mahkemesi yargıçları Meksika devlet başkanı tarafından atanır ve daha sonra ömür boyu görev yapmak üzere Meksika Senatosu tarafından onaylanır. Diğer yargıçlar Yüksek Mahkeme tarafından atanır ve altı yıl süreyle görev yaparlar. Federal mahkemeler, Yüksek Mahkemenin 11 üyesi, 32 devre mahkemesi ve 98 bölge mahkemesinden oluşmaktadır. Meksika Yüksek Mahkemesi Mexico'da bulunmaktadır. Yüksek Mahkeme Yargıçları 35 ila 65 yaşları arasında olmalı ve aday gösterilmelerinden önceki beş yıl içinde hukuk diplomasına sahip olmalıdır.


### Amerika Birleşik Devletleri.
Amerika Birleşik Devletleri Yüksek Mahkemesi yargıçları Amerika Birleşik Devletleri başkanı tarafından atanır ve Amerika Birleşik Devletleri Senatosu tarafından onaylanır. Yüksek Mahkeme yargıçları ömür boyu veya emekli olana kadar görev yaparlar. Yüksek Mahkeme Washington, DC'de bulunmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri federal mahkeme sistemi 94 federal yargı bölgesinden oluşmaktadır. Bu 94 bölge daha sonra on iki bölgesel devreye ayrılır. Amerika Birleşik Devletleri'nde Yüksek Mahkemeye bağlı olduğu kabul edilen beş farklı mahkeme türü bulunmaktadır: Amerika Birleşik Devletleri iflas mahkemesleri, Amerika Birleşik Devletleri Federal Devre Temyiz Mahkemesi, Amerika Birleşik Devletleri Uluslararası Ticaret Mahkemesi, Amerika Birleşik Devletleri temyiz mahkemeleri ve Amerika Birleşik Devletleri bölge mahkemeleri.
Göçmenlik mahkemeleri yargı organının bir parçası değildir; göçmenlik hakimleri, yürütme organında Amerika Birleşik Devletleri Adalet Bakanlığının bir parçası olan Göçmenlik İnceleme Yürütme Ofisinin çalışanlarıdır.
Her eyaletin, bölgenin ve yerleşik alanın, ilgili yargı yetkisinin yasal çerçevesi dahilinde faaliyet gösteren ve eyalet ve bölge hukukuna ilişkin davaları görmekten sorumlu kendi mahkeme sistemi vardır. Tüm bu yargı bölgelerinin ayrıca kendi yargı bölgelerinde en yüksek hukuk mahkemesi olarak görev yapan kendi yüksek mahkemeleri (veya eşdeğeri) vardır.


## Konuyla ilgili yayınlar.
  - Cardozo, Benjamin N. (1998). "The Nature of the Judicial Process". New Haven: Yale University Press.
  - Feinberg, Kenneth, Jack Kress, Gary McDowell, and Warren E. Burger (1986). "The High Cost and Effect of Litigation", 3 vols.
  - Frank, Jerome (1985). "Law and the Modern Mind". Birmingham, AL: Legal Classics Library.
  - Levi, Edward H. (1949) "An Introduction to Legal Reasoning". Chicago: University of Chicago Press.
  - Marshall, Thurgood (2001). "Thurgood Marshall: His Speeches, Writings, Arguments, Opinions and Reminiscences". Chicago: Lawrence Hill Books.
  - McCloskey, Robert G., and Sanford Levinson (2005). "The American Supreme Court", 4th ed. Chicago: University of Chicago Press.
  - Miller, Arthur S. (1985). "Politics, Democracy and the Supreme Court: Essays on the Future of Constitutional Theory". Westport, CT: Greenwood Press.
  - Tribe, Laurence (1985). "God Save This Honorable Court: How the Choice of Supreme Court Justices Shapes Our History". New York: Random House.
  - Zelermyer, William (1977). "The Legal System in Operation". St. Paul, MN: West Publishing.