# Salvador Allende
Salvador Guillermo Allende Gossens (es-CL; 26 Haziran 1908 - 11 Eylül 1973), 1970'ten 1973'teki ölümüne kadar 28. Şili cumhurbaşkanı olarak görev yapan Şilili sosyalist bir siyasetçiydi. Demokrasiye bağlı bir sosyalist olarak, Latin Amerika'da liberal demokratik bir sistemde seçimle iş başına gelen ilk Marksist devlet başkanı kabul edilmektedir.
Allende'nin Şili siyasetindeki kariyeri yaklaşık kırk yıl sürdü ve bu süre boyunca senatör, milletvekili ve bakan gibi görevlerde bulundu. Kuruluşuna katkı sağladığı Şili Sosyalist Partisi'nin ömür boyu üyesi olarak 1952, 1958 ve 1964 seçimlerinde cumhurbaşkanlığına aday oldu ancak başarılı olamadı. 1970 seçimlerinde ise Halk Birliği koalisyonunun adayı olarak yarıştı ve üçlü bir seçimde çoğunluk sağlanamayınca Kongre'nin ikinci tur oylamasıyla cumhurbaşkanı seçildi. Görev süresince “Şili'nin Sosyalizme Giden Yolu” adını verdiği politikayı izledi. Ancak koalisyon hükûmeti, kendi içinde uzlaşmaktan uzaktı. Allende, demokrasiyi savunarak Sosyalist Parti'nin ılımlı kanadını temsil ederken, partinin radikal kanadı daha sert bir dönüşüm hedefliyordu. Öte yandan Şili Komünist Partisi, Hristiyan Demokratlarla iş birliği arayan kademeli ve temkinli bir yaklaşımı benimsedi; bu tutum, İtalyan Komünist Partisi'nin geliştirdiği “Tarihsel Uzlaşma” üzerinde de etkili oldu.
Başkanlık döneminde Allende, büyük sanayi kuruluşlarını kamulaştırmaya, eğitimi yaygınlaştırmaya ve işçi sınıfının yaşam koşullarını iyileştirmeye yönelik politikalar izledi. Ancak Kongre'de çoğunluğu elinde tutan sağ partiler ve yargıyla sık sık çatışma yaşadı. 11 Eylül 1973'te ordu, CIA'nın desteğiyle bir darbe düzenleyerek Allende'yi devirdi. Darbe günü askerler, La Moneda Sarayı'nı kuşattığında Allende, istifa etmeyeceğini ilan eden son konuşmasını yaptı. Aynı gün ilerleyen saatlerde ofisinde intihar etti; ancak ölümünün kesin koşulları günümüzde hâlâ tartışmalıdır.


## Çocukluk ve gençlik yılları.
Burjuva bir ailenin oğlu olan Allende, liseyi bitirdikten sonra doğduğu kent olan Valparaíso'da tıp eğitimi gördü. Solcu politik gruplarda çalışarak kısa zamanda öğrenci liderliğine yükseldi. Diktatör Carlos İbanez'e karşı mücadelesinden dolayı tutuklandı ve 1932'de tıp diplomasını aldıktan sonra üniversiteden uzaklaştırıldı. Bir yıl sonra tanınmış birkaç solcuyla birlikte Komünist Partinin Marksist alternatifi olarak gördüğü Partido Socialistayı (Sosyalist Parti) kurdu.


## İlk politikaları.
1937'den başlayarak Milletvekili olan Allende, devletin çeşitli sağlık kurumlarında çalıştı ve Valparaíso Üniversitesi'nde öğretim üyeliği yaptı. Halk Cephesi Hükûmeti'nin Başkanı olan Pedro Aguirre Cerda, Allende'yi 1939'da Sağlık Bakanlığı'na atadı. Allende'nin sosyal düzeyi düşük olanlara karşı özel bir ilgi göstermesi, Yoksulların Başkanı olarak adlandırılmasını sağladı. 1943'te Sosyalist Parti Genel Sekreterliği'ne seçildi ve bunun ardından sağlık alanında çeşitli kamusal ve siyasal görevler üstlendi. Bunun yanı sıra ülkesinin sosyal yasalarının çıkarılması yönünde etkin bir rol oynadı.


## Dört kez Başkan adaylığı.
Allende, toplumun alt tabakalarına ilişkin sosyal çalışmalarından dolayı kazandığı popülerliği 1952'deki Başkan seçimlerinde kullanmak istedi. Birkaç solcu partiyi birleştirerek Frente del Puebloyu (Halk Cephesi) kurdu ve bu partinin adayı oldu. Ne var ki ancak 60.000 oy alabildi. Bu başarısızlığın sonucu olarak, sonraki yıllarda giderek daha çok partiyi Halk Cephesine katmaya çalıştı.
4 Eylül 1970'te Sosyalistler, Komünistler, Liberaller ve Hristiyan Demokratlar'dan ayrılmış olanların birleşmesiyle kurduğu Unidad Popular'ın (Halk Birliği) adayı oldu. 1952, 1958, 1964'ten sonraki bu dördüncü girişiminde, 1967'den beri Senato Başkanı olan Allende, mutlak çoğunluğu (oyların % 36,3'ü) kazandı. Altı hafta sonra hedefine ulaşarak Başkanlık Sarayı'na taşındı. Hükûmet'teki Hristiyan Demokrat Partisinin oylarını; demokratik hukuk devleti, ayrıca parti, toplantı ve basın özgürlüğünden yana tavrıyla toplayabildi.


## Sosyalist ekonomik politikası.
Allende, Şili'yi sosyalist bir topluma yani "İşçi Sınıfının Cumhuriyeti"ne dönüştürmek istedi. Mallara el koyarak ve mülkü dağıtarak büyük sosyal farklılıklara karşı savaştı. 15 yaşından küçük çocuklara, gebe ve emziren annelere parasız olarak günde yarım litre süt dağıttı. En düşük gelirleri üçte iki oranında yükseltti, buna karşılık devlet memurlarının ücretlerine bir üst sınır koydu.
Yabancı işletmeleri devletleştirmesi, birinci derecede, hemen hemen tümüyle Amerikalılara ait olan bakır madenlerine yönelikti. 1970 Kasım'ında Küba ile diplomatik ilişkilerin yeniden kurulması, ABD ile ayrıca bir sürtüşme nedeni oldu.


## İç politika.
Allende'nin sosyal ve politik girişimlerinin başlangıçtaki başarılarına karşın önemli ekonomik sorunlar ortaya çıktı. Bir yıl önce devletleştirmeyi oy birliğiyle kabul etmiş olan muhafazakâr muhalefet, ABD'nin baskısıyla 1972 Şubat'ında danışma koşulunu koydu ve Allende, bundan sonraki devletleştirme işlemlerinde Parlamento'nun iznini almak zorunda kaldığından politikasını sürdüremedi.
1973'ün ortasından sonra, sağdan ve soldan gelen terör, iç politikadaki dengeyi bozdu. Ayrıca zırhlı bir birliğin darbe girişimi, Allende'nin 1972 güzünde Hükûmet'e ortak ettiği ordunun da artık onu tam olarak desteklemediğini kanıtladı. 1973 Haziran'ının sonunda Parlamento'nun çoğunluğu Allende'nin rejimini yasa dışı ilan etti ve kendisini anayasayı birkaç kez ihlal etmekle suçladı.


## Askeri darbe ve ölümü.
1973 Ağustos'unun sonunda Allende tarafından Şili Silahlı Kuvvetleri'nin Başkomutanlığı'na getirilen General Augusto Pinochet, ülkenin karışık durumundan yararlanarak 11 Eylül 1973 tarihinde bir darbe girişiminde bulundu. Bunu yaparken CIA'in yoğun desteğini gördü. Bu durum, Latin Amerika devletlerinde serbest seçimlerle iktidara gelen Marksist bir Devlet Başkanına yapılan tek antikomünist darbedir.


### CIA'nın Şili Operasyonu.
1970'te Şili devlet Başkanı Seçilen Salvador Allende, sosyalist politikalarıyla Washington'un tepkisini çekti. CIA, Allende'yi devirmek için bir süren gizli bir operasyon başlattı. Milyonlarca dolar, muhalif medya kuruluşlarına ve siyasi partilere aktarıldı. Ekonomiyi sarsmak için grevleri organize eden sendikalara ödeme yapıldı. 11 Eylül 1973'te ordu, Allende'yi devirmeye yönelik bir darbe gerçekleştirdi. Aynı gün, Allende başkanlık sarayında ölü bulundu. Resmi açıklamalar onun intihar ettiğini söylese de, ölümüne dair şüpheler yıllarca tartışıldı.
Başkanlık Sarayı'na yapılan saldırılar sırasında teslim olması çağrısı yapıldı fakat o, askerlere teslim olmayı reddetti ve intihar etti. Kısa bir süre sonra darbeciler, Allende'nin intihar ettiğini duyurdu. Resmi duyuruda, General Augusto Pinochet'in askerleri Cumhurbaşkanlığı Sarayı'nı sarınca otomatik tüfek ile intihar ettiği ilan edildi. Ölümünden önce, Fidel Castro'nun kendisine hediye ettiği ve elinde tuttuğu AK-47 marka silah birkaç kez fotoğraflanmıştı. Allende, bu silahla ölü bulundu. 2004'teki Guzmán belgeseline göre, Allende bir tabanca ve bir tüfekle kendini vurmuştur. Ölümünden sonra Pinochet anayasayı geçersiz kılarak askeri bir diktatörlük kurdu.
2011'de Şili mahkemesi Allende'nin ölümüyle ilgili soruşturma başlattı. Devam eden cezai soruşturma, Mayıs 2011'de Allende'nin cesedinin mezardan çıkarılması ve uluslararası uzmanlardan oluşan bir ekip tarafından otopsi yapılması yönünde bir mahkeme kararına yol açtı. Otopsinin sonuçları resmi olarak Temmuz 2011 ortasında açıklandı. Uzmanlardan oluşan ekip, eski cumhurbaşkanının kendisini AK-47 saldırı tüfeğiyle vurduğu sonucuna vardı.
Aralık 2011'de soruşturmadan sorumlu yargıç, uzmanların bulgularını doğruladı ve Allende'nin ölümünün intihar olduğuna karar verdi. Allende'nin ölümünün 39. yıldönümü olan 11 Eylül 2012'de, Şili temyiz mahkemesi oybirliğiyle ilk derece mahkemesinin kararını onadı ve davayı resmen kapattı. "The Guardian", ceset üzerinde yapılan bilimsel otopsinin "Salvador Allende'nin, sosyalist hükümetini deviren 1973 darbesi sırasında intihar ettiğini" doğruladığını bildirdi. Şöyle devam etti: İngiliz balistik uzmanı David Prayer, Allende'nin bacaklarının arasında ve çenesinin altında tutulan ve otomatik olarak ateş etmeye ayarlanmış bir saldırı tüfeğinden iki el ateş edilmesi sonucu öldüğünü söyledi. Kurşunlar başının üstünden patladı ve onu anında öldürdü. Adli tıp ekibinin vardığı sonuç oybirliğiyle alındı. İspanyol uzman Francisco Etxeberria, Allende'nin intihar ettiğine dair "kesinlikle hiçbir şüphemiz yok" dedi.
Allende'nin kızı ve Şili Senatosu üyesi Isabel Allende Bussi, BBC'ye şunları söyledi: "Raporun sonuçları zaten inandığımız şeylerle tutarlı. Aşırı koşullarla karşı karşıya kaldığında aşağılanmak yerine kendi canına kıyma kararını verdi." 2011 Şili adli soruşturmasının ortaya çıkardığı kesin ve oybirliğiyle elde edilen sonuçlar, Allende'nin Şili Silahlı Kuvvetleri tarafından öldürülmüş olabileceğine dair onlarca yıldır devam eden rahatsız edici şüpheleri gidermiş gibi görünüyor. İntihar teorisinin kamuoyu tarafından kabulü geçtiğimiz on yılın büyük bölümünde zaten artıyordu. İfade özgürlüğü üzerindeki kısıtlamaların giderek aşındığı cunta sonrası Şili'de, bağımsız ve görünüşte güvenilir tanıklar hikâyelerini haber medyasına ve insan hakları araştırmacılarına anlatmaya başladı. Bu tanıkların aktardığı gerçeklerin kümülatif ağırlığı, Allende'nin ölümüyle ilgili daha önce doğrulanmamış birçok ayrıntı için yeterli desteği sağladı.


## Geleneği.
İstanbul, Ataşehir'de Mustafa Kemal Atatürk ile yan yana bir heykeli vardır.