# Aritmetik dizi
Bir aritmetik ilerleme veya aritmetik dizi (AP), birbirini izleyen iki terim arasındaki farkın dizi boyunca sabit kaldığı bir sayı dizisidir. Sabit fark, bu aritmetik dizinin ortak farkı olarak adlandırılır. Örneğin, 5, 7, 9, 11, 13, 15, . . . ortak farkı 2 olan bir aritmetik dizidir.
Bir aritmetik dizinin ilk terimi a_1 ve ardışık terimlerin ortak farkı d olmak üzere, dizinin n. terimi şöyle ifade edilir:
 a_n = a_1 + (n - 1)d
Bir aritmetik dizinin sonlu bir parçasına sonlu aritmetik dizi denir ve kimi zaman sadece aritmetik dizi olarak adlandırılır. Sonlu bir aritmetik dizinin toplamına aritmetik seri denir.


## Tarihi.
Doğruluğu kesin olmayan bir rivayete göre, ilkokula giden genç Carl Friedrich Gauss, 1'den 100'e kadar olan tam sayıların toplamını hesaplamak için, toplamdaki n/2 sayı çiftini her bir n + 1 çiftinin değerleriyle çarparak bu yöntemi yeniden keşfetmiştir. Ancak, bu rivayetin doğruluğu ne olursa olsun, Gauss bu formülü ilk keşfeden kişi değildir ve bazıları formülün kökeninin MÖ 5. yüzyılda Pisagorculara kadar uzandığını düşünmektedir.
Benzer kurallar antik çağda Arşimet, Hypsicles ve Diophantus; Çin'de Zhang Qiujian; Hindistan'da Aryabhata, Brahmagupta ve Bhaskara II; Orta Çağ Avrupa'sında ise Alcuin, Dicuil, Fibonacci, Sacrobosco ve Tosafistler olarak bilinen anonim Talmud yorumcuları tarafından bilinmekteydi.


## Toplam.
2 + 5 + 8 + 11 + 14 toplamının hesaplanması. Dizi ters çevrildiğinde ve terim terim kendisine eklendiğinde, ortaya çıkan dizi, içinde ilk ve son sayıların toplamına eşit (2 + 14 = 16) tek bir tekrarlanan değere sahiptir. Böylece 16 × 5 = 80, toplamın iki katıdır.
Sonlu bir aritmetik dizinin üyelerinin toplamına aritmetik seri denir. Örneğin, şu toplamı düşünün:
 2 + 5 + 8 + 11 + 14 = 40 
Bu toplam, eklenen terimlerin sayısı n alınarak (burada 5), dizideki ilk ve son sayıların toplamıyla çarpılarak (burada 2 + 14 = 16) ve 2'ye bölünerek hızlı bir şekilde bulunabilir:
 n(a_1 + a_n)/2
Yukarıdaki durum, şu denklemi verir:
 2 + 5 + 8 + 11 + 14 = 5(2 + 14)/2 = 5 ×16/2 = 40.
Bu formül herhangi bir a_1 ve a_n gerçek sayısı için çalışır. Örneğin:
 (-3/2) + (-1/2) + 1/2 = 3(-3/2 + 1/2)/2 = -3/2.


### Türetme.
Yukarıdaki formülü türetmek için aritmetik seriyi iki farklı şekilde ifade ederek başlayın:
 S_n=a+a_2+a_3+…+a_(n-1) +a_n
 S_n=a+(a+d)+(a+2d)+…+(a+(n-2)d)+(a+(n-1)d). 
Terimleri ters sırada yeniden yazın:
 S_n=(a+(n-1)d)+(a+(n-2)d)+…+(a+2d)+(a+d)+a.
İki denklemin her iki tarafının karşılık gelen terimlerini ekleyin ve her iki tarafı da ikiye bölün:
 S_n=n/2[2a + (n-1)d].
Bu formül şu şekilde basitleştirilebilir:
 S_n amp;=n/2[a + a + (n-1)d].
 amp;=n/2(a+a_n).
 amp;=n/2(initial term+last term).
Ayrıca, serinin ortalama değeri şu şekilde hesaplanabilir: S_n / n :
 a =a_1 + a_n/2.
Formül, ayrık tekdüze bir dağılımın ortalamasına çok benzer.


## Çarpım.
Başlangıç elemanı a1, ortak farkları d ve toplamda n elemanlı sonlu bir aritmetik dizinin elemanlarının çarpımı aşağıdaki gibi kapalı bir ifade ile tanımlanır:
 a_1a_2a_3⋯a_n = a_1(a_1+d)(a_1+2d)...(a_1+(n-1)d)= ∏_k=0^n-1 (a_1+kd) = d^n Γ(a_1/d + n) /Γ( a_1/d )
Buradaki Γ Gama işlevini belirtir. Formül, a_1/d'nin negatif veya sıfır olduğu durumlarda geçerli değildir.
Bu, serinin çarpımının 1 ×2 ×⋯×n faktöriyel ile belirlenmiş n! olduğu gerçeğinin bir genellemesidir.
 m ×(m+1) ×(m+2) ×⋯×(n-2) ×(n-1) ×n 
m "ve" n pozitif tam sayılar olmak üzere:
 n!/(m-1)!.


### Türetme.
 a_1a_2a_3⋯ a_n amp;=∏_k=0^n-1 (a_1+kd) 
 amp;= ∏_k=0^n-1 d(a_1/d+k) = d (a_1/d) d (a_1/d+1 )d ( a_1/d+2 )⋯ d ( a_1/d+(n-1) ) 
 amp;= d^n∏_k=0^n-1(a_1/d+k)=d^n (a_1/d)^n
x^n artan faktoriyel anlamına gelir.
Yineleme formülü ile Γ(z+1)=zΓ(z), karmaşık bir sayı için geçerlidir z gt;0,
 Γ(z+2)=(z+1)Γ(z+1)=(z+1)zΓ(z) ,
 Γ(z+3)=(z+2)Γ(z+2)=(z+2)(z+1)zΓ(z) ,
böylece
 Γ(z+m)/Γ(z) = ∏_k=0^m-1(z+k)
için m pozitif bir tam sayı ve z pozitif bir karmaşık sayı
Böylece, eğer a_1/d gt; 0 ,
 ∏_k=0^n-1 (a_1/d+k)= Γ(a_1/d + n) /Γ( a_1/d ) ,
ve son olarak:
 a_1a_2a_3⋯a_n = d^n∏_k=0^n-1 (a_1/d+k) = d^n Γ(a_1/d + n) /Γ( a_1/d ) 


### Örnekler.
  - Örnek
 3, 8, 13, 18, 23, 28, … örnek alınırsa, a_n = 3 + 5(n-1) olarak verilen aritmetik dizinin 50. terimine kadar olan terimlerin çarpımı:
 P_50 = 5^50 ·Γ(3/5 + 50) /Γ( 3 / 5 ) ≈3.78438 ×10^98. 
  - Örnek 2
İlk 10 tek sayının çarpımı (1,3,5,7,9,11,13,15,17,19) şöyle gösterilir. 1·3·5⋯19 =∏_k=0^9 (1+2k) = 2^10 ·Γ(1/2 + 10) /Γ( 1/2 ) = 


## Standart sapma.
Herhangi bir aritmetik dizinin standart sapması şu şekilde hesaplanabilir:
 σ= |d|√((n-1)(n+1)/12)
 n dizideki terim sayısıdır ve d terimler arasındaki ortak farktır. Formül, ayrık bir tekdüze dağılımın standart sapmasına çok benzer.


## Kesişim.
Herhangi iki çift sonsuz aritmetik dizinin kesişimi ya boştur ya da Çin kalan teoremi kullanılarak bulunabilen başka bir aritmetik dizidir. İkili sonsuz aritmetik dizi ailesindeki her dizi çiftinin boş olmayan bir kesişimi varsa, o zaman hepsi için ortak bir sayı vardır; yani sonsuz aritmetik diziler bir Helly ailesi oluşturur. Bununla birlikte, sonsuz sayıda sonsuz aritmetik dizinin kesişimi, kendisinin sonsuz bir dizi yerine tek bir sayı da olabilir.