# İsmail Müftüzade
İsmail Murza Müftüzade, (Kırım Tatarca. İsmail Müftizade, 3 Mayıs 1841 Gözleve, Tavrida Guberniyası - Nisan 1917 Simferopol, Rus İmparatorluğu) Kırım Tatarı kökenli emekli albay ve siyasetçi. Rus İmparatorluğu'nun 3. Devlet Duması'nda (7 Kasım 1907 - 9 Haziran 1912) Tavrida Guberniyası'nı temsilen milletvekilliği yapmıştır.


## Hayatı.
### Kökeni.
Kırım Tatarı kökenli bir ailede doğdu, babası Tümgeneral Batır Çelebi Müftüzade ve annesi Hakime Mehdi Takmaeva idi. Erkek tarafında ailesi, Rus yönetiminin iktidarının onayından sonra Kırım Tatar halkına başkanlık eden müftü Musallaf Efendi'den geliyordu. İlk müftü olarak kimliği 24 Nisan 1784'te onaylanmıştı ve 17 Kasım 1784'te Bahçesaray soylu beyler ve mirzaların toplantısında Musallaf Efendi, yarımadaya gelen Rus İmparatoriçesi II. Katerina'yı karşılama konuşmasını gerçekleştiren ilk kişi olmuştur.
Batır Çelebi Müftüzade 1835'te askerliğe başladı. Kırım Savaşı sırasında, başkentin yakınındaki Baltık Denizi kıyılarını olası bir saldırıdan korumak için hizmet etti. Vicdani hizmeti nedeniyle Andreevskaya kurdelesinde bronz madalya ile ödüllendirildi ve 26 Ağustos 1856'da düşmanlıkların sona ermesinden sonra ikinci dereceden (Müslümanlar için kurulan) St. Stanislav Nişanı ile ödüllendirildi. 30 Ağustos 1858'de kendisine "imparatorluk tacı ile" ikinci derece St. Stanislaus Nişanı verildi. 4 Şubat 1865'te, Albay Batır Çelebi Müftüzade, Tümgeneral rütbesi, bir üniforma ve her biri 343 ruble maaşın üçte ikilik maaşı ile hastalık nedeniyle görevden ayrıldı, yılda 33 kopek almaya başladı.
Belgelerde İsmail Müftüzade kalıtsal bir soylu olarak listelenmiş olsa da, Müftüzade ailesinin Torid vilayetinin soylularının şecere kitabına girmesi davası Tümgeneral babası tarafından ancak 1884 baharında başlatılmıştır. Batır Çelebi Müftüzade'nin 14 Şubat 1886 tarihinde ölümünden kısa bir süre önce gerçekleşmiştir.


### Askeri kariyeri.
1. Sankt-Peterburg erkek spor okulunun 4. sınıfından mezun oldu, 5. sınıftan itibaren Kazak Alayı Can Muhafızları'nın Kırım Tatar Can Muhafızları filosundaki gönüllülere geçti. M.V. Masaev, geçmiş performansından şu bilgileri aktarır: 16 Temmuz 1857'de İsmail Murza, Kırım Tatar Can Muhafızları birliğinde astsubay olarak göreve başladı, 9 Mart 1862'de kornet olarak terfi etti. 10 Mayıs 1864'te Kırım Tatar birliği Can Muhafızlarının kaldırılmasının ardından İsmail Müftüzade, imparatorluk emriyle Majestelerinin Kendi Konvoyunun Can Muhafızları 3. Kafkas Kazak Filosuna transfer edildi. 30 Ağustos 1865'te ""hizmette üstünlük" nedeniyle İsmail Murza teğmenliğe terfi etti. 18 Ekim 1866'da İsmail Murza "bir ayrıcalıkla görevden alındı"". 10 Mayıs - 31 Ekim arasında Livadya'da görev yaptı. 1 Aralık 1867'den 1 Temmuz 1870'e kadar "imtiyazlıyken" İmparatorluk Ana Dairesi komutanının emriyle Odessa Askeri Bölgesi karargâhına kurmay subay olarak atandı. 20 Ekim 1869'da İsmail Müftüzade, “"mükemmel ve gayretli hizmet için"” Hristiyan olmayanlar için kurulan 3. derece St. Stanislav Nişanı ile ödüllendirildi. 1 Aralık'ta, imparatorluk konvoyunun Kırım Tatarlarının Can Muhafızları ekibinin ilk değişikliği ile Sankt-Peterburg'daki hizmet bölgesine geldi. 30 Ağustos 1871'de "hizmette üstünlük" nedeniyle İsmail Murza, kurmay yüzbaşılığına terfi etti ve 29 Ağustos 1872'de ""imtiyazla görevden alındı". 20 Eylül 1872'de "imtiyazlı devlet" " döneminde Kırım tümeninde görev yapmak üzere atandı. 19 Kasım 1875'te hizmette üstünlüğü nedeniyle Aziz Stanislaus Nişanı ile ödüllendirildi. 26 Ağustos 1876'da İsmail Müftüzade, Kırım Tatarlarının Can Muhafazlarının ilk komuta değişikliğiyle Sankt-Peterburg'da hizmete başladı. 20 Mart 1878'de İsmail Murza “En yüksek emirle Ordu süvarilerindeki konvoydan düşülerek Rotmister'a terfi etti, rütbesi Yarbaylığa yükseltildi ve "En Yüksek" dereceden aldığı hizmet içeriğini muhafaza etti: 468 ruble. maaş ve 200 rublelik bir daire ve sadece yılda 668 rublelik bir emekli maaşı şeklindeydi”. 11 Ekim 1878'de "en yüksek izinle" Odessa askeri bölgesinin karargahına "aynı görev içeriğini korurken resmi görevlerin yerine getirilmesi için" atandı. 5 Ocak 1879'da, "emekli maaşı şeklinde aynı bakımla resmi görevlerin yerine getirilmesi için" 7. Ordu Birliğinin karargahına atandı. 20 Nisan 1893'te İmparatorluk Emri ile “üniforma ve emekli maaşı ile hizmetten çıkarılma” yoluyla albaylığa terfi ettirildi.


### Sosyal aktivite.
1893'te üniforma giyme hakkı ile albay rütbesiyle emekli olduktan sonra Simferopol'e yerleşti ve kendini sosyal faaliyetlere adadı. 1886'dan - Evpatorya (Gözleve) bölgesinin ünlüsü ve 1888'den 1906'ya kadar, 6 kez üçer yıl, Tavrida Guberniyası meclislerinin ünlü üyelerinden oldu. 1885'ten 1888'e kadar, ilçe zemstvo konseyinin başkanlığını yaptı. Soyluların Evpatorya bölge liderliğine aday oldu. İsmail Müftüzade'nin girişimiyle Evpatorya'da Kırım Tatarları için bir tarım okulu açıldı, bakımı ailesinin fonlarından sağlandı, ayrıca üstün yetenekli Kırım Tatar öğrencilerine, yılda ruble1.500 tutarında bir burs oluşturdu. 1897'den itibaren, Kırım'ın fakir Müslümanlarının yararına hayırsever cemiyetini kurdu ve başkanlığını üstlendi. 1 Ocak 1895'te "Simferopol Tatar Öğretmen Okulu Onursal Mütevellisi" unvanı ile mükemmel ve gayretli hizmetleri nedeniyle İsmail Murza Müftüzade, Saint Anna Nişanı aldı.
1899'dan itibaren Tavriçeskaya Bilimsel Arşiv Komisyonu'ndan İzvestia ile işbirliği yaptı, orada Rus askerlik hizmetinde Kırım Tatarları üzerine bir çalışma yayınladı ve bu nedenle günümüzde ilk Kırım Tatar laik tarihçisi olarak kabul edilmektedir. 1905 yılında, bu cemiyet için, Simferopol'da 5 yıllık örnek bir okul olan "Mehtebe Rüşdie" açıldı. Aynı yıl İttifaki-Müslimin partisinin Kırım şubesinin kuruluşunda bulundu.
Evpatoria bölgesinde 831 desiyatinlik (1 desiyatin=1.09 hektar) bir araziye sahipti. Aynı zamanda, eşi Saide Hanım aynı bölgede 2298 desiyatin büyüklüğünde daha büyük bir araziye sahipti.
1. ve 2. Devlet Duması seçimlerinde seçmen oldu. 14 Ekim 1907'de, Tavrida Guberniyası seçim meclisinin seçmenlerinin genel kompozisyonundan 3. Devlet Dumasına milletvekili olarak seçildi. Seçim kampanyası sırasında, Müslüman Duma hizbine katılmayı planladığı bilgisini yaydı, ancak Sankt-Peterburg'da sadece ara sıra toplantılarına katıldı. Genel siyasi konularda oy kullandığı 17 Ekim Birliği hizbine yakınlaştı. O zamanın her iki yayını da durumu açık bir şekilde yorumlamaktadır: Dini konular üzerine; yemek komisyonu; yeniden yerleşim davası üzerine; devlet gelir ve gider listesinin yürütülmesi. Birçok makalelerin altına imzasını attı: "Zemstvo Seçim Yasasında Değişiklik Yapılması Üzerine"; "Zemski pozisyonunun Don ordusu bölgesine genişletilmesi üzerine"; "Sibirya'da zemstvonun tanıtımı üzerine"; "Bozkır bölgelerinde arazi yönetim komisyonlarının kurulması üzerine". Peterburg'a gitmeden önce Müslüman meselesi, özellikle Kırım Tatarlarının yaşamının dini, gündelik ve ekonomik özellikleri üzerine konuşmalar hazırladığını beyan etti. Toprak sahibi ve toprak sahiplerine bağımlı hale gelen topraksız Kırım Tatarlarının konumunu iyileştirmeyi amaçlıyordu. Ancak modern tarihçi D. M. Usmanova'ya göre, Müftüzade bu konularda herhangi bir yasa teklifi sunmamıştır.


## Ailesi.
Eşi Saide Hanım Balatukova Müftüzade, (Haziran 1859-1920), 1812 Savaşı kahramanı ve Aziz George Şövalyesi, Tümgeneral Kai-bey Balatukov'un torunudur.
  - Kızı Zeynep (9 Mayıs 1876 - ?), Hakim bek Kliçev ile (6 Ekim 1896) evlendi. Ardından Karaşayski ile evlendi. Üç çocuk annesi oldu: Ava Kliçeva, Assie Karaşayskaya (1896-1962) ve Yakub Karaşayski. Zeynep'in Kliçev'den boşanması çok acı verici oldu ve komplikasyonlar Şubat-Mart 1899'a kadar devam etti.
  - Kızı Leyla (25 Şubat 1878 - 8 Mayıs 1966), İsa Tayganski ile evlendi, iki oğlu Bolşevikler tarafından vuruldu, Türkiye'ye göç etti, Paris'te öldüğünde Essonne iline bağlı Sainte-Geneviève-des-Bois'deki des-Bois mezarlığında toprağa verildi.
  - Kızı Hatice (07 Temmuz 1882 - ?), Krimtaev ile evlendi, Eski Saray köyünde yaşamını yitirdi.
  - Oğlu Selim, Mustafa Kıpçak'ın kızı Hatice ile evlendi. 1909'da yedek emir subay oldu, Ocak 1918'de Simferopol yakınlarındaki savaşlara katıldı, Nisan 1918'in sonunda Biyuk-Lambat'tan Yalta'ya doğru yola çıkan bir Tatar süvari müfrezesine komuta etti. Alman ordusu karşısında Aralık 1918'den itibaren Gönüllü Ordu olan Kırım Süvari Alayı'nda yüzbaşı rütbesiyle görev yaptı. 1919'da hastalık nedeniyle alaydan ayrıldı. Bazı kaynaklara göre 1920'de hâlâ Kırım'daydı. 1919'da göç ettiğinde, karısı Kırım'da kaldı, Paris'teki göçmenlik döneminde bir taksi şoförü olarak çalıştı.
  - Oğlu Memet (9 Temmuz 1888 - 16 Haziran 1913) tifüsten öldü.
  - Oğlu Yakub (29 Mart 1893 - ?), İç savaşta kayboldu. Belki SV Volkov'un kayıtlarındaki not kendisi hakkında olabilir: “Müftüzade… Kırım Süvari Alayı bölüğünde bir gönüllü. 9 Mayıs 1919'da Adzhi-Mushkaya'da öldürüldü”.
  - Kızı Meryem (1893-1967), Cihangir Kazımbeyov ile evlendi, 1919'da kızı Niyar'ı (Nenkejan) babaannesi Saide ile birlikte memleketinde bırakarak Türkiye'ye göç etti, kıtlık olduğunu öğrenince geri döndü. Kırım'da "Türk casusu" olarak tutuklandı. Veli İbrahimova'nın ısrarı üzerine serbest bırakıldı ve Duvanköy hastanesinde hemşire olarak işe girdi. Ama çok geçmeden "etnik kökeni" nedeniyle oradan atıldı. Kızıyla Kazumbekov'a geri dönemedi ve evliliği sona erdi. 1927'de Canköy bölgesi Besh-aul köyünden Osman Bosnyakov ile evlendi. Osman dahil üç Bosnyakov kardeşin aileleri mülksüzleştirildi. Urallara sınır dışı edilmek üzereyken, Sayde Hanım'ın eski sürücüsü aktivist Vasili durumu öğrendi. Meryem ve Niyar'a tahliye belgesi verdi ve bir süreliğine Kırım'dan ayrılmalarını tavsiye etti. Ancak ikinci kocasının akrabaları arasında kimse Rusça bilmiyordu ve Meryem onlara yardım etmek için gönüllü olarak onlarla birlikte sürgüne gitti.


## Denemeler.
  - Муфтий-заде Измаил Мурза. Очерк военной службы крымских татар с 1783 по 1899 год // Известия Таврической учёной архивной комиссии. - 1899. - № 30.


## Çağdaşların yorumları.
VA Obolensky, 1905 sonbaharında Tavriçeski taşra zemstvosunun toplantısında, Japon savaşından dönen, asker gömlekli kalın bıyıklı insanlar için yedek talebiyle nasıl ortaya çıktığını hatırlatır.


## Mirası.
  - Kırım'da "Bilim ve Eğitimi Geliştirme Vakfı" İsmail Müftüzade”. Fonun tanıtımı Ağustos 2017'de gerçekleşti.


## Hakkındaki yayınlar.
 -  
 -  
 -  
 -