# Amerika yerlileri
Amerika yerlileri, Avrupalılar'ın gelişinden önce Amerika kıtasında yaşayan Eskimo-Aleut halkları ile Kızılderilileri kapsayan ortak ad. Bazıları bu adı İngilizce Amerindian terimin karşılığı olarak yalnızca Kızılderililer için kullanır ve Eskimo-Aleut halklarını dahil etmez. Alaska ve Kanada gibi hem Eskimo hem de Kızılderili nüfus barındıran yörelerde "Amerika yerlisi" adı her ikisi için kullanılırken, Kıta ABD'sinden Arjantin'e kadar Eskimo barındırmayan diğer yörelerde yalnızca Kızılderili anlamındadır.
ABD Nüfus Sayım Dairesi ("Amerika Birleşik Devletleri Sayım Bürosu") ülkedeki yerlileri "American Indian and Alaska Native" adı altında topluca ele alır ve "American Indian" («Amerikalı Hint») terimiyle Kıta ABDsi'ndeki yerliler (ki hepsi de Kızılderilidir) kastedilirken, "Alaska Native" («Alaska Yerlisi») terimi Alaska'daki yerlilerin tamamı (Aleutlar, Alaska Eskimoları, Alaska Kızılderilileri) için kullanılır.
Kanada'da "aboriginal peoples" («yerli halklar») olarak adlandırılır ve hem Kanada Eskimolarını ("Inuit"), hem Kanada Kızılderililerini ("First Nations"), hem de melez Métisleri nitelendirir. Kanada'da "Indian" («Kızılderili») adı "aşağılayıcı" ("pejorative") bulunduğu için resmî olarak fazla kullanılmaz. Kanada'da "Indian" adı resmî olarak yalnızca Hintler için kullanılır.
Amerika yerlilerinin sınıflandırılması kültür bölgelerine, coğrafyası ve dillerine göre ayrı ayrı sınıflandırılır. Antropologlar genellikle akışkan sınırlı kültür bölgeleri olarak sınıflandırma eğilimindedirler. Bu kültür bölgeleri şu anki sınırlara göre değil, yerlilerin Amerika'nın keşif sürecinde Avrupalılarca karşılaştığı 15. yüzyıl başlarındaki konumları baz alınarak düzenlenir.
Amerika yerli dilleri, üç ana filum olarak, Eskimo ile Aleutların konuştuğu Eskimo-Aleut dilleri, Kızılderili Na-Dene halklarının konuştuğu Na-Dene dilleri ile bunların haricindeki bütün Kızılderili halklarının konuştuğu Amerind dilleri biçiminde sınıflandırılır. Na-Dene dillerinin Asya'daki Yenisey dilleri ile Dene-Yenisey dilleri adı altında birlikte sınıflandırılması fikri 2008 yılında Edward Vajda tarafından ortaya konmuştur ve Eskimolar dışında Asya kökenli olduğu dil bilimi kriterlerine göre ortaya konan ilk ve tek Kızılderili grubu budur. Geriye kalan diğer Kızılderililerin dilleri 1960 yılında Joseph Greenberg tarafından Amerind dilleri adı altında birleştirilmesi fikri ortaya atılmıştır, fakat bu teoriyi tarihi dil bilimcilerin çoğu reddeder.
Na-Dene dillerini konuşan halklar, İnuitler ve Alaska yerlileri haplogrup Q (Y-DNA) mutasyonları sergiler; bununla birlikte, diğer Kızılderililerde (Amerind dillerini konuşanlar) bulunan mtDNA mutasyonlarından farklıdır. Amerika yerlileri DNA'sına göre 12 genetik gruba ayrılır ve Eskimolar ile Na-Dene Kızılderilileri haricindeki Kızılderililerde 10 ayrı genetik gruplaşma görülür.


## Diller.
Amerika yerli dilleri, üç ana filum olarak sınıflandırılır: Eskimo ile Aleutların konuştuğu Eskimo-Aleut dilleri, Kızılderili Na-Dene halklarının konuştuğu Na-Dene dilleri ile bunların haricindeki bütün Kızılderili halklarının konuştuğu Amerind dilleri. Bu ana dil filumları yanında hiçbir dil ailesine girmeyen izole diller de bulunmaktadır. UNESCO'ya göre birçoğu ya tükenmiş ya da konuşulabilirliği tehlikededir


## Genetik sınıflandırma.
Amerika yerlileriyle ilişkili en yaygın haplogrup olarak Haplogrup Q1a3a (Y-DNA) verilmektedir. Tıpkı mtDNA gibi Y-DNA da diğer çekirdek kromozomlardan farklıdır ve Y kromozomu çoğunluğunda benzersiz olup mayoz bölünme sırasında rekombinasyona uğramaz. Bu etkiye sahip mutasyonların tarihsel dokusu kolayca incelenebilir. Bu dokular birbirinden oldukça farklı iki genetik bölüm oluşturur: birincisi, Amerika'nın başlangıç yerlileri; ikincisi, Amerika'nın Avrupalılar tarafından sömürgeleştirilmesinden sonraki sürecin yerlileri. Eski olan, kurucu haplotip ve gen çizgisi sayısı için belirleyici faktördür ve günümüzdeki Amerika yerlilerinde bulunmaktadır.
Kurucu nüfus için Beringia'da ilk 20.000 yıl konaklamayla birlikte Bering Denizi kıyılarında insan yerleşimi aşamalı oluşmuştur. Mikrosatelit çeşitliliği ve Y çizgisinin dağılımı ilk sömürgeleştirme döneminden beri izole edilmiş Güney Amerika bölgelerinde yaşayan Kızılderili gruplarına özgüdür</small>.. Na-Dene, İnuit ve Alaska Yerlileri haplogrup Q (Y-DNA) mutasyonları sergiler; bununla birlikte, diğer Kızılderililerde (Amerind dillerini konuşanlar) bulunan mtDNA mutasyonlarından farklıdır. Bu da gösteriyor ki, Grönland ve Kuzey Amerika'nın kuzey uç içlerine en erken göç daha sonraki nüfustan kaynaklanır.
Human Y-chromosome DNA haplogroups baz alınarak yapılan çalışmalara göre:


## Kültür bölgeleri.
### Kuzey Amerika.
Kuzey Amerika'da Kanada, Grönland, ABD ve Meksika'nın kuzeyindeki yerli halklar etnoğraflar tarafından 10 kültür bölgesine ayrılır. Bazı kültür gruplarının kapsamı araştırıcıya göre değişkenlik gösterebilmektedir.
  - Eskimo (Arktik) kültür bölgesi "Arctic" (→ Eskimo–Aleut dilleri)
  - Subarktik Kızılderilileri kültür bölgesi "Subarctic" (→ Na-Dene dilleri, Algonkin–Yurok dilleri)
  - Kuzeydoğu Kızılderilileri kültür bölgesi "Northeast" (→ Algonkin–Yurok dilleri, İrokua dilleri)
  - Pasifik Kuzeybatısı Kızılderilileri kültür bölgesi "Northwest Coast" (→ Haydaca, Çimşiyan dilleri, Vakaş dilleri)
  - Plato Kızılderilileri kültür bölgesi "Plateau" (→ Saliş dilleri)
  - Büyük Havza Kızılderilileri kültür bölgesi "Great Basin"
  - Ova Kızılderilileri kültür bölgesi "Plains" (→ Siyu dilleri)
  - Kaliforniya Kızılderilileri kültür bölgesi "California"
  - Güneydoğu Kızılderilileri kültür bölgesi "Southeast"
  - Güneybatı Kızılderilileri kültür bölgesi "Southwest"


#### Arktik.
  - Paleo-Eskimo, tarihöncesi kültürler, Rusya, Alaska, Kanada, Grönland, 2500 MÖ–1500 MS
   - Arctic small tool tradition, tarihöncesi kültürü, 2500 MÖ, Bering Boğazı
   - Pre-Dorset, doğu Arktik, 2500–500 MÖ
   - Saqqaq kültürü, Grönland, 2500–800 MÖ)
   - Independence I kültürü, kuzeydoğu Kanada ve Grönland, 2400–1800 MÖ
   - Independence II kültürü, kuzeydoğu Kanada ve Grönland, 800–1 MÖ)
   - Groswater, Labrador and Nunavik, Kanada
   - Dorset kültürü, 500 MÖ–1500 MS, Alaska, Kanada (muhtemelen arkaik kalıntısı 1903 yılında tükenen Sallirmiut halkı)
  - Aleutlar, Aleut Adaları, Alaska ile Kamçatka Krayı, Rusya
  - İnuit halkları, Rusya, Alaska, Kanada, Grönland
   - Thule kültürü, Proto-İnuit, Alaska, Kanada, Grönland, 900–1500 MS
    - Birnirk kültürü, tarihöncesi İnuit kültürü, Alaska, 500 MS–900 MS
   - Grönland İnuitleri, Grönland
    - Kalaallit, batı Grönland
    - Avanersuarmiut, kuzey Grönland
    - Tunumiit, doğu Grönland
   - Batı Kanada İnuitleri, batı Arktik Kanada
   - İnyupikler, kuzey ve kuzeybatı Alaska
  - Yupik halkları, Alaska ve Rusya
   - Supikler, Alaska Yarımadası, güney orta Alaska'nın kıyıları ve adalar bölgesi
   - Alaska Yupikleri, batı orta Alaska
    - Chevak Çupikleri, Hooper Bay ve Chevak, Alaska
    - Nunivak Çupikleri, Nunivak Adası, Alaska
   - Sibirya Yupikleri, Rus Uzak Doğusu ve St. Lawrence Adası, Alaska
    - Chaplino Yupikleri, Sibirya
   - Naukan Yupikleri, Sibirya
   - Sirenik Yupikleri, Sibirya


#### Kaliforniya.
Kaliforniya Kızılderili kültür grubu Kaliforniya eyaletinin sınırlarıyla uyumlu değildir ve buradaki bütün Kızılderilileri kapsamaz. Nevada ile birlikte doğu sınırındaki kabileler Büyük Havza Kızılderilileri kültür grubuna, Oregon sınırına yaın bazı kabileler ise Plato Kızılderilileri kültür grubuna dahildir


#### Plato.
  - Cayuse, Oregon
  - Celilo (Wayampam)
  - Chinook
  - Columbian (Dialects: Wenatchee, Sinkayuse, Chelan)
  - Coeur d'Alene, Idaho
  - Colville, Washington
  - Upper Cowlitz
  - Flathead (Selisch or Salish), Idaho and Montana
  - Klamath, Oregon
  - Klickitat Tribe, Washington
  - Kootenai/Ktunaxa, British Columbia, Montana, and Idaho
  - Lower Snake (Chamnapam, Wauyukma, Naxiyampam)
  - Modoc, California and Oregon
  - Molala (Molale), Oregon
  - Nimipular, Idaho
  - Nikola Atabaskları (extinct)
  - Nikola Salişleri (confederacy)
  - Nlakapamuklar, British Columbia, formerly known as the Thompson people
  - Okanaganlar (Syilx), British Columbia and Washington
  - Palus (Palouse)
  - Pend'Oreilles (Kalispel), Washington
  - Rock Creek
  - Sanpoil (tribe)
  - Secwepemc (Shuswap), British Columbia
  - Sinixt (Lakes), British Columbia, Washington, Idaho
  - Spokane, Washington
  - St'at'imc (Lillooet)
   - Lil'wat
   - In-SHUCK-ch
  - Tenino (Warm Springs), Oregon
   - Dalles Tenino
   - Dock-Spus
   - Tygh
   - Wyam
  - Umatilla, Oregon
  - Upper Nisqually (Mishalpan)
  - Walla Walla, Oregon
  - Wanapum
  - Wasco-Wishram, Oregon
  - Yakama, Washington


#### Büyük Ovalar.
Büyük Ovalar'daki yerliler Kuzey ve Güney Ova Kızılderilileri olmak üzere iki ana grupta toplanırlar.


#### Güneybatı.
Bazen Oasisamerica olarak adlandırılır ve Arizona, Colorado, New Mexico, Utah, Chihuahua ile Sonora bölgelerini kapsar.


### Meksika ve Mezoamerika.
Meksika, Mezoamerika ve Karayipler'deki yerli halklar genellikle, dil, çevre ve kültürüne göre sınıflandırılırlar.


### Circum-Caribbean.
Partially organized per "Handbook of South American Indians."


#### Karayip.
Anthropologist Julian Steward defined the Antilles cultural area, which includes all of the Antilles ve Bahamalar, except for Trinidad and Tobago.
  - Arawak
   - Taino, Greater Antilles, northern Lesser Antilles
    - Lucayan, Bahamas
   - Igneri, Lesser Antilles, 400-1000 MS
   - Nepoya, Trinidad
   - Suppoya, Trinidad
  - Caquetio, Aruba, Bonaire, Curaçao, and Venezuela
  - Carib, Lesser Antilles
   - Garifuna ("Black Carib"), Originally Dominika ve Saint Vincent, currently Belize, Guatemala, Honduras and Nicaragua
  - Ciboney, Greater Antilles, ca. 1000-300 MÖ
   - Guanahatabey (Guanajatabey), Cuba, 1000 MÖ
  - Ciguayo, Hispaniola
  - Garifuna ("Black Carib"), Originally Dominika ve Saint Vincent, currently Belize, Guatemala, Honduras and Nicaragua
  - Ortoiroid, ca. 5500-200 MÖ
   - Coroso culture, Puerto Rico, 1000 MÖ–200 MS
   - Krum Bay culture, Virgin Islands, St. Thomas, 1500-200 MÖ
  - Saladoid culture, 500 MÖ—545 MS


#### Orta Amerika.
Orta Amerika kültürü El Salvador, Honduras, Nikaragua, Kosta Rika ve Panama ile Kolombiya ve Ekvador'un Pasifik Kıyılarında görülür.


#### Kolombiya ve Venezuela.
Kolombiya ve Venezuela kültürü bugünkü Kolombiya ile Venezuela topraklarını içerir. Güney Kolombiya And kültür sahasına girer. Doğu Venezuela Guyanalar kültür sahasındadır ve güneydoğu Kolombiya ile güneybatı Venezuela Amazonya kültür sahasına dahildir.


### Guyanalar.
Kolombiya'nın kuzey kısımları, Fransız Guyanası, Guyana, Surinam, Venezuela ve Brezilya'daki Amazonas, Amapá, Pará, Roraima eyaletleri.


### Doğu Brezilya.
Brezilya'nın doğusundaki Ceará, Goiás, Espírito Santo, Mato Grosso, Mato Grosso do Sul, Pará ve Santa Catarina eyaletleri.


### Andlar.
  - Andean Hunting-Collecting Tradition, Arjantin, 11,000–4,000 MS
  - Awa-Kwaiker, northern Ecuador, southern Colombia
  - Aymaralar, Bolivya, Chile, Peru
  - Callawalla (Callahuaya), Bolivya
  - Cañari, Ecuador
  - Capulí culture, Ecuador, 800-1500 MS
  - Cerro Narrio (Chaullabamba) (Precolumbian culture)
  - Chachapoyas, Amazonas, Peru
  - Chachilla (Cayapas)
  - Chanka (Chanca), Peru
  - Chavín, northern Peru, 900–200 MÖ
  - Chincha people, Peru (Precolumbian culture)
  - Chipaya, Oruro Department, Bolvia
  - Chuquibamba culture (Precolumbian culture)
  - Conchucos
  - Diaguita
   - Amaicha, Arjantin
   - Calchaquí, Arjantin
   - Chicoana, Salta, Arjantin
   - Quilmes (Precolumbian culture), Arjantin
  - Guangaia (Precolumbian culture)
  - Ichuña microlithic tradition (Precolumbian culture)
  - Inca Empire (Inka), based in Peru
  - Jama-Coaque (Precolumbian culture)
  - Killke culture, Peru, 900–1200 MS
  - Kogi
  - Kolla (Colla), Arjantin, Bolivya, Chile
  - La Tolita (Precolumbian culture)
  - Las Vegas culture, coastal Ecuador, 8000 MÖ–4600 MÖ
  - Lauricocha culture, Peru, 8000–2500 MÖ
  - Lima culture, Peru, 100–650 MS
  - Maina, Ecuador, Peru
  - Manteño-Huancavilca (Precolumbian culture)
  - Milagro (Precolumbian culture)
  - Mollo culture, Bolivya, 1000–1500 MS
  - Muisca, Colombian highlands (Precolumbian culture)
  - Pachacama (Precolumbian culture)
  - Paez (Nasa culture), Colombian highlands (Precolumbian culture)
  - Panzaleo (Precolumbian culture)
  - Pasto
  - Pijao, Colombia
  - Keçuvalar (Kichua, Kichwa), Bolivya
   - Chankas
   - Wankas (Huancas)
  - Quitu culture, 2000 MÖ—1550 MS
  - Salinar (Precolumbian culture)
  - Saraguro
  - Tiwanaku culture (Tiahuanaco), 400-1000 MS, Bolivya
  - Tsáchila (Colorado), Ecuador
  - Tuza-Piartal (Precolumbian culture)
  - Uru, Bolivya, Peru
   - Uru-Murato, Bolivya
  - Wari culture, central coast and highlands of Peru, 500–1000 MS
   - Pocra culture, Ayacucho Province, Peru, 500–1000 MS


#### Pasifik Ovaları.
  - Amotape complex, northern coastal Peru, 9,000–7,1000 MÖ
  - Atacameño (Atacama, Likan Antaí), Chile
  - Awá, Colombia and Ecuador
  - Bara, Colombia
  - Cara culture, coastal Ecuador, 500 MÖ-1550 MS
  - Bahía, Ecuador, 500 MÖ–500 MS
  - Casma culture, coastal Peru, 1000–1400 MS
  - Chancay, central coastal Peru, 1000–1450 MS
  - Chango, coastal Peru, northern Chile
  - Chimú, north coastal Peru, 1000–1450 MS
  - Cupisnique (Precolumbian culture), 1000-200 MÖ, coastal Peru
  - Lambayeque (Sican culture), north coastal Peru, 750–1375 MS
  - Machalilla culture, coastal Ecuador, 1500–1100 MÖ
  - Manteño civilization, western Ecuador, 850–1600 MS
  - Moche (Mochica), north coastal Peru, 1-750 MS
  - Nazca, south coastal Peru, 1-700 MS
  - Norte Chico civilization (Precolumbian culture), coastal Peru
  - Paiján culture, northern coastal Peru, 8,700–5,900 MÖ
  - Paracas, south coastal Peru, 600-175 MÖ
  - Recuay culture, Peru (Precolumbian culture)
  - Tallán (Precolumbian culture), north coastal Peru
  - Valdivia culture, Ecuador, 3500–1800 MÖ
  - Virú culture, Piura Region, Peru, 200 MÖ–300 MS
  - Wari culture (Huari culture), Peru, 500–1000 MS
  - Yukpa (Yuko), Colombia
  - Yurutí, Colombia


### Amazon.
#### Kuzeybatı Amazon.
This region includes Amazonas in Brezilya; the Amazonas ve Putumayo Departments in Kolombiya; Cotopaxi, Los Rios, Morona-Santiago, Napo, and Pastaza Provinces and the Oriente Region in Ekvador; and the Loreto Region in Peru.
  - Arabelalar, Loreto Region, Peru
  - Arapasolar (Arapaco), Amazonas, Brezilya
  - Baniwa
  - Barbudolar, Loreto Region, Peru
  - Bora, Loreto Region, Peru
  - Candoshi-Shapra (Chapras), Loreto Region, Peru
  - Carútana (Arara), Amazonas, Brezilya
  - Chayahuita (Chaywita) Loreto Region, Peru
  - Cocama, Loreto Region, Peru
  - Cofán (Cofan), Putumayo Department, Kolombiya and Ecuador
  - Cubeo (Kobeua), Amazonas, Brezilya and Kolombiya
  - Dâw, Rio Negro, Brezilya
  - Flecheiro
  - Huaorani (Waorani, Waodani, Waos), Ekvador
  - Hupda (Hup), Brezilya, Kolombiya
  - Jibito, Loreto Region, Peru
  - Jivaroan peoples, Ekvador ve Peru
   - Achuar, Morona-Santiago Province ve Oriente Region, Ekvador ve Loreto Region, Peru
   - Aguaruna (Aguarana), Ecuador, Peru
   - Huambisa, Peru
   - Shuar, Morona-Santiago Province ve Oriente Region, Ekvador ve Loreto Region, Peru
  - Kachá (Shimaco, Urarina), Loreto Region, Peru
  - Kamsá (Sebondoy), Putumayo Department, Kolombiya
  - Kanamarí, Amazonas, Brezilya
  - Kichua (Quichua)
   - Cañari Kichua (Canari)
   - Canelo Kichua (Canelos-Quichua), Pataza Province, Ekvador
   - Chimborazo Kichua
   - Cholos cuencanos
   - Napo Runa (Napo Kichua, Quijos-Quichua, Napo-Quichua), Ekvador ve Peru
   - Saraguro
   - Sarayacu Kichua, Pastaza Province, Ekvador
  - Korubu, Amazonas, Brezilya
  - Kugapakori-Nahua
  - Macaguaje (Majaguaje), Río Caquetá, Kolombiya
  - Machiguenga, Peru
  - Marubo
  - Matsés (Mayoruna, Maxuruna), Brezilya ve Peru
  - Mayoruna (Maxuruna)
  - Miriti, Amazonas Department, Kolombiya
  - Murato, Loreto Region, Peru
  - Mura, Amazonas, Brezilya
   - Pirahã (Mura-pirarrã), Amazonas, Brezilya
  - Nukaklar (Nukak-Makú), doğu Kolombiya
  - Ocaina, Loreto Region, Peru
  - Omagua (Cambeba, Kambeba, Umana), Amazonas, Brezilya
  - Orejón (Orejon), Napo Province, Ekvador
  - Panoan, western Brezilya, Bolivya, Peru
  - Sharpas
  - Sionalar (Sioni), Amazonas Department, Kolombiya
  - Siriano, Brezilya, Kolombiya
  - Siusi, Amazonas, Brezilya
  - Tarianolar (Tariana), Amazonas, Brezilya
  - Tsohom Djapá
  - Tukano (Tucano), Brezilya, Kolombiya
   - Barasana (Pareroa, Taiwano), Amazonas, Brezilya ve Vaupés, Kolombiya
   - Eastern Tukanoan (Tucanoan)
   - Makuna (Buhagana, Macuna), Amazonas, Brezilya ve Vaupés, Kolombiya
  - Waikino (Vaikino), Amazonas, Brezilya
  - Waimiri-Atroari (Kinja, Uaimiri-Atroari), Amazonas ve Roraima, Brezilya
  - Wanano (Unana, Vanana), Amazonas, Brezilya
  - Witoto
   - Murui Witoto, Loreto Region, Peru
  - Yagua (Yahua), Loreta Region, Peru
  - Yaminahua (Jaminawa, Yamanawa, Yaminawá), Pando Department, Bolivya
  - Yora
  - Záparo (Zaparo), Pastaza Province, Ekvador
  - Zuruahã (Suruahá, Suruwaha), Amazonas, Brezilya


#### Doğu Amazon.
This region includes Amazonas, Maranhão, and parts of Pará States in Brezilya.
  - Amanayé (Ararandeura), Brezilya
  - Araweté (Araueté, Bïde), Pará, Brezilya
  - Awá (Guajá), Brezilya
  - Chuncho, Peru
  - Ge
  - Guajajára (Guajajara), Maranhão, Brezilya
  - Guarani, Paraguay
  - Ka'apor, Maranhão, Brezilya
  - Kuruaya, Pará, Brezilya
  - Marajoara, Precolumbian culture, Pará, Brezilya
  - Panará, Mato Grosso and Pará, Brezilya
  - Parakanã (Paracana)
  - Suruí do Pará, Pará, Brezilya
  - Tembé (Tembe)
  - Turiwára (Turiwara)
  - Wayampi
  - Zo'é people, Pará, Brezilya


#### Güney Amazon.
This region includes southern Brezilya (Mato Grosso, Mato Grosso do Sul, parts of Pará, and Rondônia) and Eastern Bolivya (Beni Department).
  - Apiacá (Apiaká), Mato Grosso and Pará, Brezilya
  - Assuriní do Toncantins (Tocantin)
  - Aweti (Aueto), Mato Grosso, Brezilya
  - Bakairí (Bakairi)
  - Chácobo (Chacobo), northwest Beni Department, Bolivya
  - Chiquitano (Chiquito, Tarapecosi), Brezilya and Santa Cruz, Bolivya
  - Cinta Larga, Mato Grosso, Brezilya
  - Enawene Nawe, Mato Grosso, Brezilya
  - Gavião of Rondônia
  - Guarayu (Guarayo), Bolivya
  - Ikpeng (Xicao), Mato Grosso, Brezilya
  - Itene, Beni Department, Bolivya
  - Irántxe (Iranche)
  - Juma (Kagwahiva), Rondônia, Brezilya
  - Jurúna (Yaruna, Juruna, Yudjá), Mato Grosso, Brezilya
  - Kaiabi (Caiabi, Cajabi, Kajabi, Kayabi), Mato Grosso, Brezilya
  - Kalapálo (Kalapalo), Mato Grosso, Brezilya
  - Kamayurá (Camayura), Mato Grosso, Brezilya
  - Kanoê (Kapixaná), Rondônia, Brezilya
  - Karipuná (Caripuna)
  - Karitiâna (Caritiana), Brezilya
  - Kayapo, Mato Grosso, Brezilya
  - Kuikuro, Mato Grosso, Brezilya
  - Matipu, Mato Grosso, Brezilya
  - Mehináku (Mehinacu, Mehinako), Mato Grosso, Brezilya
  - Moxo (Mojo), Bolivya
  - Nahukuá (Nahuqua), Mato Grosso, Brezilya
  - Nambikuára (Nambicuara, Nambikwara), Mato Grosso, Brezilya
  - Pacahuara (Pacaguara, Pacawara), northwest Beni Deparmtent, Bolivya
  - Pacajá (Pacaja)
  - Panará, Mato Grosso and Pará, Brezilya
  - Parecís (Paressi)
  - Rikbaktsa (Erikbaksa), Mato Grosso, Brezilya
  - Rio Pardo people, Mato Grosso, Brezilya
  - Sateré-Mawé (Maue), Brezilya
  - Suyá (Kisedje), Mato Grosso, Brezilya
  - Tacana (Takana), Beni and Madre de Dios Rivers, Bolivya
  - Tapajó (Tapajo)
  - Tapirapé (Tapirape)
  - Tenharim
  - Terena, Mato Gross and Mato Grosso do Sul, Brezilya
  - Trumai, Mato Grosso, Brezilya
  - Tsimané (Chimané, Mosetén, Pano), Beni Department, Bolivya
  - Uru-Eu-Wau-Wau, Rondônia, Brezilya
  - Wari' (Pacanawa, Waricaca'), Rondônia, Brezilya
  - Wauja (Waurá, Waura), Mato Grosso, Brezilya
  - Wuy jugu (Mundurucu, Munduruku)
  - Yawalapiti (Iaualapiti), Mato Grosso, Brezilya


#### Güneybatı Amazon.
This region includes the Cuzco, Huánuco Junín, Loreto, Madre de Dios, and Ucayali Regions of eastern Peru, parts of Acre, Amazonas, and Rondônia, Brezilya, and parts of the La Paz ve Beni Departments of Bolivya.
  - Aguano (Santacrucino, Uguano), Peru
  - Aikanã, Rondônia, Brezilya
  - Akuntsu, Rondônia, Brezilya
  - Amahuaca, Brezilya, Peru
  - Asháninka (Campa, Chuncha), Acre, Brezilya and Junín, Pasco, Huánuco, and Ucayali, Peru
  - Banawá (Jafí, Kitiya), Amazonas, Brezilya
  - Cashibo (Carapache), Huánuco Region, Peru
  - Conibo (Shipibo-Conibo), Peru and Amazonas, Brezilya
  - Ese Ejja (Chama), Beni Department, Bolivya
  - Harakmbut, Madre de Dios, Peru
   - Amarakaeri, Madre de Dios Region, Peru
    - Kareneri, Madre de Dios Region, Peru
   - Huachipaeri, Madre de Dios Region, Peru
    - Arasairi, Madre de Dios Region, Peru
    - Manuquiari, Madre de Dios Region, Peru
    - Puikiri (Puncuri), Madre de Dios Region, Peru
    - Sapiteri, Madre de Dios Region, Peru
    - Toyeri, Madre de Dios Region, Peru
  - Hi-Merimã, Himarimã, Amazonas, Brezilya
  - Jamamadi, Acre and Amazonas, Brezilya
  - Kaxinawá (Cashinahua, Huni Kuin), Peru and Acre, Brezilya
  - Kulina (Culina), Peru
  - Kwaza (Coaiá, Koaiá), Rondônia, Brezilya
  - Latundê, Rondônia, Brezilya
  - Machinere, Bolivya and Peru
  - Mashco-Piro, Peru
  - Matís (Matis), Brezilya
  - Matsés (Mayoruna, Maxuruna), Brezilya, Peru
  - Parintintin (Kagwahiva’nga), Brezilya
  - Shipibo, Loreto Region, Peru
  - Ticuna (Tucuna), Brezilya, Colombia, Peru
  - Toromono (Toromona), La Paz Department, Bolivya
  - Yanesha' (Amuesha), Cusco Region, Peru
  - Yawanawa (Jaminawá, Marinawá, Xixinawá), Acre, Brezilya  Madre de Dios, Peru  and Bolivya
  - Yine (Contaquiro, Simiranch, Simirinche), Cuzco Region, Peru
  - Yuqui (Bia, Yuki), Cochabamba DepartmentBolivya
  - Yuracaré (Yura), Beni and Cochabamba Departments, Bolivya


### Gran Chaco.
  - Abipón, Arjantin, historic group
  - Angaite (Angate), northwestern Paraguay
  - Ayoreo (Ayoré, Moro, Morotoco, Pyeta, Yovia, Zamuco), Bolivya and Paraguay
  - Chamacoco (Zamuko), Paraguay
  - Chané, Arjantin and Bolivya
  - Chiquitano (Chiquito, Tarapecosi), eastern Bolivya
  - Chorote (Choroti, Iyo'wujwa, Iyojwa'ja Chorote, Manjuy), Arjantin, Bolivya, and Paraguay
  - Guana (Kaskihá), Paraguay
  - Guaraní, Arjantin, Bolivya, Brezilya, and Paraguay
   - Bolivyan Guarani
    - Chiriguano, Bolivya
    - Guarayo (East Bolivyan Guarani)
   - Chiripá (Tsiripá, Ava), Bolivya
   - Pai Tavytera (Pai, Montese, Ava), Bolivya
   - Tapieté (Guaraní Ñandéva, Yanaigua), eastern Bolivya
   - Yuqui (Bia), Bolivya
  - Guaycuru peoples, Arjantin, Bolivya, Brezilya, and Paraguay
   - Mbayá (Caduveo), historic
    - Kadiweu, Brezilya
   - Mocoví (Mocobí), Arjantin
   - Pilagá (Pilage Toba)
   - Toba (Qom, Frentones), Arjantin, Bolivya, and Paraguay
  - Kaiwá, Arjantin and Brezilya
  - Lengua people (Enxet), Paraguay
   - North Lengua (Eenthlit, Enlhet, Maskoy), Paraguay
   - South Lengua, Paraguay
  - Lulé (Pelé, Tonocoté), Arjantin
  - Maká (Towolhi), Paraguay
  - Nivaclé (Ashlushlay, Chulupí, Chulupe, Guentusé), Arjantin and Paraguay
  - Sanapaná (Quiativis), Paraguay
  - Vilela, Arjantin
  - Wichí (Mataco), Arjantin and Tarija Department, Bolivya


### Güney Cone.
  - Aché, southeastern Paraguay
  - Alacaluf (Kaweshkar, Halakwulup), Chile
  - Chaná ("extinct"), formerly Uruguay
  - Chandule (Chandri)
  - Charrúa, southern Brezilya and Uruguay
  - Chono (Precolumbian culture), formerly Chiloé Archipelago, Chile
  - Comechingon (Henia-Camiare), Arjantin
  - Haush (Manek'enk, Mánekenk, Aush), Tierra del Fuego
  - Het (Querandí) ("extinct"), formerly Argentinian Pampas
   - Chechehet
   - Didiuhet
   - Taluhet
  - Huarpe (Warpes) ("extinct"), Strait of Magellan, Chile
   - Allentiac (Alyentiyak)
   - Millcayac (Milykayak)
   - Oico
  - Mapuche (Araucanian), southwestern Arjantin and Chile
   - Huilliche (Huillice, Hulliche), Chile
   - Lafquenche
   - Mapuche, southwestern Arjantin and Chile
   - Pehuenche, south central Chile and Arjantin
   - Picunche, formerly Chile
   - Promaucae, formerly Chile
  - Mbeguá ("extinct"), formerly Paraná River, Arjantin
  - Minuane ("extinct"), formerly Uruguay
  - Puelche (Guenaken, Pampa) (extinct), Argentinian and Chilean Andes
  - Tehuelche, Patagonia
   - Künün-a-Güna (Gennakenk, Gennaken)
   - Küwach-a-Güna
   - Mecharnúekenk
   - Aónikenk (Zuidelijke Tehuelche)
  - Teushen (Tehues, "extinct"), Tierra del Fuego
  - Selk'nam (Ona), Tierra del Fuego
  - Yaghan (Yamana), Tierra del Fuego
  - Yaro (Jaro)


## Dipnotlar.
 }}>