# Türkçe söz varlığı
Türkçe söz varlığı, Türkçe dilindeki kelimelerin bütünüdür. Dil, isim ve fiil köklerinden kelimeler oluşturmak için yaygın olarak aglütinasyon ve son ekleri kullanır. Türkçe söz varlığı, yerli Türk kelimelerinin yanı sıra Arapça, Farsça, Fransızca ve diğer dillerden gelen alıntılarla da zengindir.
Bu makale, Türkçe dilbilgisine eşlik eden bir makaledir ve gramerle ilgili bazı bilgiler içermektedir. Bu makalenin amacı, esas olarak Türkçe dilinin yapım eklerinin ("yapısal son ekler") kullanımını göstermek ve zamirler, sıfatlar, edatlar ve bağlaçlar gibi yapısal olarak önemli bazı kelime türlerini vermektir.


## Kökenler.
Türkçe söz varlığının,#YÖNLENDİRME yaklaşık %86'sı Türk dilleri kökenlidir. Çocukların konuşmayı öğrenirken ilk öğrendikleri kelimeler de dahil olmak üzere, Türkçenin temel söz varlığının ve en sık kullanılan kelimelerin çoğu Türk kökenlidir. Öte yandan, Türkçe kelimelerin yaklaşık %14'ü yabancı kökenlidir; özellikle Arapça, Fransızca ve Farsçadır. Türk Dil Kurumu'na göre, bu yabancı kelimelerin 6.463'ü Arapça, 4.974'ü Fransızca, 1.374'ü Farsça, 632'si İtalyanca, 538'i İngilizce, 399'u Yunanca ve 147'si Latince kökenlidir.
Türk dilinde en önemli dilbilimsel etki, 10. yüzyılda Türklerin İslam'a geçmesiyle başladı. Arapça ve Farsça kelimelerin ödünç alınması Selçuklu İmparatorluğu döneminde başladı. Bu dönemde Selçuklu Türkleri ile İran'daki (Persya) Farslar arasında uzun süren dil teması, Farslaşmaya ve Farsçanın resmi ve edebi dil olarak benimsenmesine yol açtı. Sonuç olarak, eğitimli Türkler üç dilin söz varlığına erişebiliyorlardı: ana dilleri olan Oğuz Türkçesi'nin yanı sıra hanedan ve askeri amaçlar için Farsça, kültürel, sanatsal, edebi, saray ve bilimsel amaçlar için Farsça ve teolojik, hukuki, bilimsel ve dini amaçlar için Arapça.
Osmanlı İmparatorluğu döneminde Arapça ve Farsçadan kelime alımı devam ederken, özellikle 18. yüzyılda ticaret, diplomasi ve modernleşme çabaları nedeniyle Fransızca, İtalyanca, İngilizce ve diğer Avrupa dillerinin etkisi artmıştır ve Osmanlı Türklerinin resmi dili Osmanlı Türkçesi ("Osmanlıca") olmuştur. Bununla birlikte, Osmanlıca genel nüfusun konuştuğu günlük dilden önemli ölçüde farklıydı ve sıradan insanlar için büyük ölçüde anlaşılmazdı. "Kaba" Türkçe ("vulgar Türkçe") olarak bilinen günlük Türkçe, eğitim seviyesi düşük ve kırsal topluluklar tarafından konuşuluyordu ve daha yüksek oranda yerli Türkçe söz varlığını koruyordu. Bu söz varlığı, daha sonra modern Türkçe dilinin temelini oluşturdu.
1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla birlikte, halkın ve idarenin (sarayın) dillerini birleştirme ve ülkeyi Batılaştırma çabaları başladı. Latin harflerine dayanan modern Türk alfabesi kullanılmaya başlandı. Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde yürütülen dil reformu çalışmaları, Türkçedeki yabancı kelimeleri ortadan kaldırmak ve daha Türkçe temelli bir söz varlığı oluşturmak amacıyla başlatıldı. Bu kapsamda, Arapça ve Farsça kelimelerin çoğu, konuşmada hayatta kalan Türkçe kelimeler, kullanılmayan Türkçe kelimeler, Türkçenin aglütinatif yapısından düzenli olarak oluşturulan yeni kelimeler ve tamamen yeni kelimeler veya oluşumlarla değiştirildi. Sonuç olarak, birçok yabancı kelimenin Türkçe karşılığı oldu. Bazı yabancı kelimeler cumhuriyet döneminde modası geçmiş ve kullanımdan kalkmışken, diğerleri günlük konuşmada kalmıştır. Örneğin, Türkçe "" kelimesi, Arapça "" kelimesinin yerine "güney" için standart terim haline gelmiştir, ancak bazı durumlarda yabancı kelime baskın kalmıştır - örneğin "" (Arapça) kelimesi, Türkçe karşılığı ""nden daha yaygın olarak "dünya" anlamında kullanılmaktadır. Diğer durumlarda ise, "isim" anlamına gelen "" (Arapça) ve "" (Türkçe) gibi her iki kelime de kullanılmaya devam etti ve genellikle birbirinin yerine kullanıldı.


## İsimler.
 |1=
right:100px;
top:0;
border-width:0 px 100px 0;
border-right-color:orange
 |2=
right:100px;
top:100px;
border-width:px px 0 0;
border-top-color:orange
 |3=
left:100px;
top:100px;
border-width:100px 0 0 px;
border-left-color:orange
 |4=
left:0;
top:0;
border-width:0 200px 200px 0;
border-color:orange
 |1=
right:100px;
top:0;
border-width:0 px 100px 0;
border-right-color:brown
 |2=
right:100px;
top:100px;
border-width:px px 0 0;
border-top-color:brown
 |3=
left:100px;
top:100px;
border-width:100px 0 0 px;
border-left-color:brown
 |4=
left:0;
top:0;
border-width:0 200px 200px 0;
border-color:brown
 |1=
right:100px;
top:0;
border-width:0 px 100px 0;
border-right-color:aqua
 |2=
right:100px;
top:100px;
border-width:px px 0 0;
border-top-color:aqua
 |3=
left:100px;
top:100px;
border-width:100px 0 0 px;
border-left-color:aqua
 |4=
left:0;
top:0;
border-width:0 200px 200px 0;
border-color:aqua
 |1=
right:100px;
top:0;
border-width:0 px 100px 0;
border-right-color:fuchsia
 |2=
right:100px;
top:100px;
border-width:px px 0 0;
border-top-color:fuchsia
 |3=
left:100px;
top:100px;
border-width:100px 0 0 px;
border-left-color:fuchsia
 |4=
left:0;
top:0;
border-width:0 200px 200px 0;
border-color:fuchsia
 |1=
right:100px;
top:0;
border-width:0 px 100px 0;
border-right-color:yellow
 |2=
right:100px;
top:100px;
border-width:px px 0 0;
border-top-color:yellow
 |3=
left:100px;
top:100px;
border-width:100px 0 0 px;
border-left-color:yellow
 |4=
left:0;
top:0;
border-width:0 200px 200px 0;
border-color:yellow
 |1=
right:100px;
top:0;
border-width:0 px 100px 0;
border-right-color:blue
 |2=
right:100px;
top:100px;
border-width:px px 0 0;
border-top-color:blue
 |3=
left:100px;
top:100px;
border-width:100px 0 0 px;
border-left-color:blue
 |4=
left:0;
top:0;
border-width:0 200px 200px 0;
border-color:blue
 |1=
right:100px;
top:0;
border-width:0 px 100px 0;
border-right-color:green
 |2=
right:100px;
top:100px;
border-width:px px 0 0;
border-top-color:green
 |3=
left:100px;
top:100px;
border-width:100px 0 0 px;
border-left-color:green
 |4=
left:0;
top:0;
border-width:0 200px 200px 0;
border-color:green
 |1=
right:100px;
top:0;
border-width:0 px 100px 0;
border-right-color:red
 |2=
right:100px;
top:100px;
border-width:px px 0 0;
border-top-color:red
 |3=
left:100px;
top:100px;
border-width:100px 0 0 px;
border-left-color:red
 |4=
left:0;
top:0;
border-width:0 200px 200px 0;
border-color:red
 Türkçe söz varlığının kökenleri#YÖNLENDİRME 
  Türk dilleri
 (%86.59)  Arapça
 (%5.81)  Fransızca
 (%4.73)  Farsça
 (%1.22)  İtalyanca
 (%0.57)  İngilizce
 (%0.43)  Yunanca
 (%0.36)  Latince
 (%0.13) Diğer (%0.1599999999999966)
Türkçe isimler ve zamirler için dilbilgisel cinsiyeti yoktur (aynı zamir "o" İngilizce "he", "she" veya "it" anlamına gelir), ancak altı dilbilgisel hâl vardır: 
  - yalın veya mutlak hâl (özne veya belirsiz doğrudan nesne için kullanılır),
 - belirtme hâli (ismin -i hâli  belirli doğrudan nesne için kullanılır),
 - yönelme hali (= -e hâli),
 - bulunma hâli (= -de hâli),
 - ayrılma hâli (= -den hâli),
 - ilgi veya tamlayan hâli (= -in hâli) 
(Detaylı bilgi için ayrıca "Türkçede ismin hâlleri" makalesine bakınız). İki dilbilgisel sayı vardır: tekil ve çoğul.


### İsimlerden ve sıfatlardan türetilen isimler.
İsimlere eklenen "-ci" (ve sese göre türevleri) son eki, o isimle adlandırılan şeyle ilgisi olan kişiyi belirtir:
İsim veya sıfata eklenen "-lik" (ve sese göre türevleri) son eki, soyut bir kavramı veya isimle adlandırılan şeyle ilgili bir nesneyi belirtir:


### Fiillerden türetilen isimler.
Eylemin bir örneğini belirten ‘’-im" soneki, Türkçe dilbilgisi girişinde bahsedilmiştir.
"yat-" "uzanmak" ("lie down"),
"yatır-" "yatırmak" ("lay down"),
"yatırım" "yatırım" ("investment").
Kelime türetmeyle ilgili daha fazla örnek için ilgili makaleye bakınız: "Türkçedeki yabancı kökenli sözcüklerin Türkçe karşılıkları".


## Sıfatlar.
### Sıfatların sınıflandırılması.
Sıfatlar şu şekilde ayırt edilebilir:
 - Niteleme sıfatları, veya
  - Belirtme sıfatları: özellikle:
  - İşaret sıfatları,
  - Sayı sıfatları,
   - Asıl sayı sıfatları,
   - Sıra sayı sıfatları,
   - Kesir sayı sıfatları,
   - Üleştirme sayı sıfatları,
   - Topluluk sayı sıfatları
  - Belgisiz sıfatlar,
  - Soru sıfatları.
Pekiştirme için, (niteleme) sıfatın ilk ünsüz ve ünlüsü tekrarlanabilir; yeni bir ünsüz de eklenir, "m, p, r" veya "s", ancak hangisinin kullanılacağına dair basit bir kural yoktur:
Niteleme sıfatları veya belirteçler, dilin önemli bir parçasıdır, ancak Türkçe bazı belirleyicilerini Arapça ve Farsçadan almıştır.


#### Belirtme sıfatları.
 - "o" → "that",
 - "bu" → "this",
 - "şu" → "this" veya "that" (işaret edilen şey).
Bunlar aynı zamanda işaret zamirleri de. Çoğul isimlerle birlikte kullanılan bu sıfatlar, İngilizcedeki "those" ve "these" anlamına gelir; Türkçede sıfatların bu tür bir çekimi yoktur.


#### Sayı sıfatları.
Sayma sayıları aşağıdakilerden düzenli bir şekilde oluşturulur:
Birimler on katları takip eder; onun kuvvetleri azalan sırada gelir. Örneğin; 
"yüz kırk dokuz milyar beş yüz doksan yedi milyon sekiz yüz yetmiş bin altı yüz doksan bir metre" ("149.597.870.691 metre").
Sayma sayıları (Kardinaller) genellikle tek başına kullanılmaz, ancak bir birim için genel bir kelime kullanılır, örneğin:
 - "tane’' (İngilizce: "piece of, count"), kelime anlamı "adet" 
 - "kişi’' (İngilizce: "person"), "zat, insan".
Türkçede sayılar adlandırılırken çoğul eki kullanılmadığını hatırlayarak, şunu elde ederiz:
"dört tane biralar" değil "dört bira"; ("four beers") 
"Biz altı kişileriz" değil "Biz altı kişiyiz. ("We are six.")
Sayma sayılarından (Kardinal), son eklerle diğerleri (sıra sayı, üleştirme, vb.) türetilebilir:
 - sıra sayı (ordinal) "-(i)nci"
 - : "yedi" "seven" → "yedinci" "seventh"
 - :: "Sırada yedincisiniz."
 - ::"You are seventh in line."
 - üleştirme (distributive) "-(ş)er"
 - : "bir" "one" → "birer" "one each"
 - : "iki" "two" → "ikişer" "two each"
 - topluluk (collective) "-(i)z"
 - : "iki" "two" → "ikizler" "twins"


#### Belgisiz sıfatlar.
Sayma sayısı "bir" "İngilizce: one" "'belirsiz makale" olarak kullanılabilir.
Diğer sözde belgisiz sıfatlar şu şekilde sıralanabilir:
 - genelce (universal): "her" → "each, every", "tüm" →"the whole", "bütün" → "whole, all" 
 - varoluşsal (existential): "bazı" → "some", "biraz" → "a little", "birkaç" → "a few, several" 
 - olumsuz (negative): "hiç" → "none" 
 - miktar belirten (quantitative): "az" → "little, few", "çok" → "much, many" 
 - ayırt edici (distinguishing): "başka, diğer, öteki, öbür" → "other" 
 - tanımlayıcı (identifying): "aynı" → "same".
Ayrıca "az, çok, az buçuk, başka, bazı, belli başlı, bir, biraz, birçok, birkaç, bir hayli, birtakım, bir sürü, bir yığın, bunca, bütün, tüm, çok, çoğu, fazla, her, herhangi bir, hiç, hiçbir, hudutsuz, kaç, kimi, nice, sınırsız, yığın yığın …" yalın ya da birleşik sıfat yapısındaki başlıca belirsizlik sıfatlarına örnek olarak verilebilir.


#### Soru sıfatları.
 - "hangi" → "which?"
 - "kaç" → "how much?" veya "how many?"
 - : "Saat kaç?" → "What time is it?"
 - : "Kaç saat?" → "How many hours?"
 - "nasıl" → "what sort?" (bu aynı zamanda İngilizce "how?" anlamına gelen soru zarfıdır.)


### İsimlerden türetilen sıfatlar.
Bir isme eklendiğinde, "-li" veya "-siz" son ekleri, sırasıyla ismin ifade ettiği şeyin varlığını veya yokluğunu belirtir.
"-li" son eki aynı zamanda kökeni de belirtir:
"Ankaralıyım." → "I am from Ankara."
Son olarak, "-me" ile sözlü isimlere eklenen "-li" son eki, zorunluluk fiili oluşturur.
Kalıp: (fiil-kökü) + "me" + "li" + (kişi ekiyle kapanış).
"Gitmeliyim." → "I must go".
Anadili konuşan kişi, "-meli" ekini, zorunluluğu belirten bölünmez bir son ek olarak algılayabilir.
Bir kişi ismine eklendiğinde, "-ce" sıfat oluşturur.


## Zarflar.
Sıfatlar genellikle zarf görevi görebilir:
"iyi" → "good" veya "well"
Daha önce belirtildiği gibi, sıfat tekrarlanabilir. Tekrarlanan isim de zarf görevi görür:
"kapı" "door" → "kapı kapı" "door-to-door"
"-ce" son eki, isimleri ve sıfatları zarflara dönüştürür. Bir kaynak (Özkırımlı, s. 155) bunu "benzerlik" ("similarity") veya "görelik" ("göre" → "according to") eki olarak adlandırır ve başka bir hâl eki olarak değerlendirir.
  - Sıfatlara eklenir, "-ce" İngilizcedeki "-ly" son eki gibidir:
 - :"güzelce" → "beautifully"
  - İsimlere eklendiğinde, "-ce" İngilizcedeki "like" gibi kullanılabilir:
 - :"Türkçe konuş-" → "speak like Turks" ("speak Turkish") → "Türkler gibi konuş"
Yer zarfları şunlardır:
 - "aşağı/yukarı" → "down/up"
 - "geri/ileri" → "backwards/forwards"
 - "dışarı/içeri" → "outside/inside"
 - "beri/öte" → "hither/yon"
 - "karşı" → "opposite"
Bunlar aynı zamanda sıfat ve isim olarak da kullanılabilir (özellikle, hal ekleri verilebilir).
Ayrıca, "-re" son eki, işaret zamirleri "o", "bu" ve "şu" ile isim olarak kullanılan soru zamiri "ne"ye eklenebilir. Sonuçta, yer zarfı görevi gören durumlar ortaya çıkar:
 - "nereye/buraya/oraya" → "whither?/hither/thither"
 - "nerede/burada/orada" → "where?/here/there"
 - "nereden/buradan/oradan" → "whence?/hence/thence"


## Edatlar.
### İyelik ve yalın hal ile.
Aşağıdakiler, iyelik zamirleri "benim", "bizim", "senin", "sizin", "onun" ve "kimin" ile diğer zamirlerin ve isimlerin mutlak halinden sonra kullanılır:
 - "gibi" → "like, as" 
 - "için" → "for" 
 - "ile" → "with" 
 - "kadar" (Arapça) → "as much as".
Örneğin, belirli bir şirket alkolsüz içeceğini şu şekilde tanımlayabilir:
Ancak, başka bir şirket kendisi hakkında şöyle diyebilir:
Bu nedenle, edat etiketi "gibi"yi yeterince tanımlamamaktadır; Schaaik, benzerlik kurmak için kullanılması nedeniyle onu yüklem olarak adlandırmayı önermektedir:
"ile" parçacığı hem "birliktelik durumu" hem de "vasıta eki" olabilir; ayrıca önceki kelimeye edat olarak da eklenebilir. Örnekler:
 - "Deniz ile konuştuk" veya "Deniz'le konuştuk" → "Deniz and I [or we], we spoke."
 - :(burada İngilizce kelime kelime çeviriyi "We spoke with Deniz" şeklinde yapmak yanlış olabilir)
 - "çekiç ile vur-" veya "çekiçle vur-" → "hit with a hammer"


### Yönelme hâli ile.
İsmin -e halindeki isim ve zamirlerden sonra kullanılır:
  - -e "doğru" → "towards" 
  - -e "göre" → "according to" 
  - -e "kadar" → "as far as" 
  - -e "karşı" → "against".


### Ayrılma hâli ile.
 - -den "önce/sonra" → "before/after" 
 - -den "beri" → "since" 
 - -den "itibaren" (Arapça) → "from…on" 
 - -den "dolayı" → "because of".


### Yalın hâl ile.
Aşağıdaki edatlar, üçüncü şahıs sahiplik eki ile isimlerin durum ekleridir; bunlar, önlerindeki kelimelerle birlikte "her zaman belirsiz" isim bileşikleri oluşturdukları şeklinde anlaşılabilir (ayrıca bkz. Türkçe dilbilgisi#İsim):
 - "bakımdan" → "from the point of view of" ("bak-" → "look") 
 - "hakkında" → "concerning, about" ("hak" → "right, justice") 
 - "tarafından" → "by the agency of" ("taraf" → "side") 
 - "yüzünden" → "because of" ("yüz" → "face").


## Ünlemler.
Bazı örnekler şunlardır:
 - seküler:
   - "Öf" [iğrenme] 
  - "Haydi" → "Come on": "Haydi kızlar okula" → "Girls to school!" (eğitim kampanyası sloganı) 
 - Tanrı'ya sesleniş:
  - örtük olarak:
   - "Aman" → "Mercy" 
   - "Çok şükür" → "Much thanks" 
  - açıkça:
   - "Allah Allah" → "Goodness gracious" 
   - "Hay Allah" 
   - "Vallahi" → "By God [I swear it]".


## Bağlaçlar.
Bazı Türkçe bağlaçlar Farsça ve Arapçadan alınmıştır.


### Mantıksal bağlaçlar.
İngilizce "A and B" ifadesinin "birliktelik" anlamı çeşitli şekillerde ifade edilebilir:
 - "A ve B" (Arapçadan alınmış) 
 - "B ile A" ("ile" aynı zamanda bir "edat") 
 - "A, B de".
İngilizce "but" veya "only" gibi "zıtlık / karşıtlık" anlamında kullanılan kelimeler arasında "ama" ve "fakat" (her ikisi de Arapça) ile "yalnız" (aynı zamanda "tek başına" → "alone" anlamına gelen bir sıfat) bulunmaktadır.
Vurgu için: "hem A hem B" → "both A and B".


### Mantıksal ayrılık.
İngilizce "(either)…or" anlamında:
 - "A veya B" 
 - "ya A veya B" 
 - "ya A ya da B".
Son ikisinin kalıbı genişletilebilir:
 - "ya A ya B veya C" 
 - "ya A ya B ya da C".


### Sezdirim / Sonuç çıkarma.
 - "B, çünkü A" → "B, because A".
 - "((Eğer)) A'ysa, (o zaman) B'dir." → "If A, then B." ("Eğer" genellikle kullanılmaz.)
Hem "çünkü" hem de "eğer" Farsçadır; ikincisi genellikle gerekli değildir, çünkü fiilin "koşullu" hali mevcuttur.


### "ki" bağlacı.
Farsça "ki" bağlacı, Türkçeye Hint-Avrupa tarzı fikirleri ilişkilendirme biçimini getirir. (#Lewis [XIII, 15]):
"Beklemesini istiyorum" → "Her-waiting I-desire"; but
"İstiyorum ki beklesin" → "I-desire that he-wait."
Bu nedenle, "ki" kabaca İngilizce "that" kelimesine karşılık gelir, ancak daha geniş bir anlamı vardır:
"Güneş batmıştı ki köye vardık" → "The-sun had-set [when] that at-the-village we-arrived."
"Kirazı yedim ki şeker gibi" → "The-cherry I-ate [and found] that [it was] sugar like."


## Fiiller.
Fiil kökü "temizle-" "temizlemek" → "make clean", "temiz" → "clean" sıfatına "-le-" son eki eklenerek oluşur. Birçok fiil, "-le" ile isimlerden veya sıfatlardan oluşur:
 - "başla-" → "make a head", yani, "begin" (geçişsiz  "baş" → "head") 
 - "kilitle-" → "make locked", yani, "lock" ("kilit" → "lock") 
 - "kirlet-" → "make dirty" ("kir" → "dirt")
 - "köpekle-" ("köpek" → "dog"'dan, Türkçe dilbilgisi Sözcük türleri bölümünde tartışılmıştır.).
"-iş-" son eki, karşılıklı eylemi belirtir ve İngilizcede "each other" veya "one another" ile ifade edilir.
 - "görüşmek" → "to see one another" ("görmek" → "to see" fiilinden, örneğin "Görüşürüz", "Goodbye" (kelimenin tam anlamıyla "We see one another"))
Ancak istisnalar da vardır: "sevişmek" "birbirini sevmek" → "to love one another" ("sevmek" → "to love" fiilinden) anlamına gelmez, daha çok "birbiriyle sevişmek" → "to make love with each other." anlamına gelir yani "birliktelik" belirtir.
Birçok nedensel fiil "-dir-" ile oluşturulur.
 - "öldürmek" → "to kill" ("ölmek" → "to die" filinden)
 - "yaptırmak" → "to have something done" ("yapmak" → "to do" fiilinden)