# Kümes gübresi
Tarımda, kümes hayvanı altlığı veya piliç altlığı, kümes hayvanı dışkısı, dökülen yem, tüy ve kümes hayvanı faaliyetlerinde altlık olarak kullanılan malzemenin bir karışımıdır. Kanatlı altlığı, piliç, hindi ve diğer kuşları yetiştirmek için kullanılır. Yaygın yatak malzemeleri arasında talaş, yer fıstığı kabukları, kıyılmış şeker kamışı, saman ve diğer kuru, emici, düşük maliyetli organik malzemeler bulunur. Kum da bazen yatak olarak kullanılır. Yatak malzemeleri, nemi emerek amonyak ve zararlı patojenleri sınırlar. Altlık için kullanılan malzemelerin karkas kalitesi ve kanatlı performansı üzerinde de önemli bir etkisi olabilir.
Başarılı altlık yönetiminde, yılın zamanı, altlığın derinliği, kuş başına düşen alan, besleme uygulamaları, hastalık, zemin türü, havalandırma, sulama cihazları, altlık değişiklikleri ve hatta potansiyel gübre değeri gibi birçok faktör dikkate alınmalıdır. Altlık lar toprak, beton veya döşeme üzerinde kullanılabilir. Amerika Birleşik Devletleri'nin birçok bölgesinde, tarihsel olarak, kümes hayvanı üretimi için tercih edilen yatak malzemesi, çam veya diğer yumuşak ağaçlardan elde edilen talaşlar başta gelirken, Arkansas ve Mississippi Nehri aşağı bölgelerinde pirinç kabukları gibi diğer malzemeler, bölgesel maliyet ve bulunabilirlik nedeniyle tercih edilen yataklık malzemesi olmuştur.


## Yatak malzemeleri.
Yatak malzemelerinin çok emici ve makul bir kuruma süresine sahip olması gerekir. Örneğin, birçok kağıt ürünü nemi iyi emer ancak uygun şekilde kurumaz. Malzeme, yatak malzemesi olarak kullanıldıktan sonra da yararlı bir amaca sahip olmalıdır. Yararlı bir kullanımı olmayan atıklar küçük ölçekte bile ekolojik olarak kabul edilemez ve endüstriyel açıdan sürdürülebilir değildir.
Altlığın elde edilmesi zor ve mevcut malzemelerle maliyet açısından rekabetçi değilse de kullanılmayacaktır. Bununla birlikte mevcut altlık malzemesinin kendisinin elde edilmesi zorlaşır veya kalitesi düşerse, kümes hayvanı yetiştiricileri yeni bir altlığı kullanmaya karar verebilir.
Altlık malzemesi kümes hayvanları veya yetiştiricileri için toksik veya önemli bir zararlı olan gübre böceğinin büyümesi için elverişli olmamalıdır. Diğer çiftlik hayvanları, evcil hayvanlar, yaban hayatı ve hatta bitkiler üzerindeki etkisi de dikkate alınmalıdır. Kümes hayvanları, diyetlerinin %4'ü kadarını çöpten alabilir, bu nedenle hiçbir yatak malzemesi böcek ilacı veya ağır metal gibi kirletici maddeler içermemelidir. Bu üretimi etkileyebilir ve potansiyel olarak et veya işlenmiş ürünlerin kullanılamaz hale gelmesine neden olabilir. Çam talaşı, performans, bulunabilirlik ve maliyet nedeniyle tercih edilen yatak tipidir.


## Yönetim Uygulamaları.
### Nem.
Bir kümesteki ısıtma ve havalandırma sistemleri, altlığın nem içeriğini kontrol altında tutmak ve ufalanabilir kalmasını sağlamak için sürekli olarak izlenmelidir. Altlığın fazla ıslanması altlığın “mühürlenmesi” ve kuşların nemli, kaygan ve yapışkan bir yüzeyde yaşaması anlamına gelir. Sızdıran sulama kapları, nipel, oluk veya çatıların yakınında yerel topaklanma alanları oluşabilir. Beslenme ve/veya enfeksiyöz ajanların neden olduğu sulu dışkılar da kümes hayvanı altlığında aşırı neme neden olabilir.
Altlık kabul edilebilir bir nem seviyesinde tutulmazsa, sağlıksız yetiştirme koşulları, (yüksek bakteri yükü ve amonyak dahil) koku, böcek sorunları (özellikle sinekler), kirli tüyler, ayak tabanı lezyonları ve göğüs morlukları veya su toplamalarına neden olabilir. Bu, sürünün sağlık ve ölüm oranları yanında işlemede kalite sorunlarına yol açabilir. İyi yönetilen bir broyler kümesinde altlık nemi ortalama yüzde 25 ila 35 arasındadır. Doğru şekilde yönetilen ve nem içeriği kabul edilebilir aralıkta tutulan altlık, herhangi bir hastalık veya diğer üretim sorunları söz konusu değilse yeniden kullanılabilir. Öte yandan, topaklanmış altlık kümesten çıkarılmalı ve yenisi ile değiştirilmelidir.


### Yeniden kullanım.
Bazı piliç üreticileri, kümesi yıkadıktan sonra "pasta" ve fazla çöpü çıkarıyor ve ardından bir hastalık veya diğer biyo-güvenlik sorunları olmadıkça, tam temizliğe ihtiyaç bulunmadığını düşünerek piliçleri eski altlığın üzerine koyuyor. Ancak bunu yapan üreticiler, bu koşullar altında tam bir dezenfeksiyonun muhtemelen mümkün olmadığının farkında olmalıdır.
Kullanılmış altlığın en azından bir kısmının, taze talaşa ek olarak yeniden kullanılmasının altlıktaki patojenler ve indikatör mikroorganizmaları önemli ölçüde artırmadığı bulunmuştur. Taze altlık kullanan kümesler ile altlığı yeniden kullanan kümesler karşılaştırıldığında sürü performansına ilişkin tutarlı ve önemli farklılıklar bulunmadı.
Altlığın yeniden kullanılmasıyla ilgili önemli bir sorun, amonyak oluşumudur. Amonyak, altlıktaki dışkının mikrobiyal parçalanmasıyla üretilir. Literatürde, daha yüksek nem seviyelerinin daha yüksek amonyak üretimi ile sonuçlandığı iyi bir şekilde belgelenmiştir. Altlığın nem ve nitrojen bakımından yüksek olan topaklanmış kısmı kümesten çıkarılmalıdır. Altlığın arıtılması ile amonyağı kontrol etmek, daha az havalandırma ile enerji maliyetlerinden tasarruf sağlayabilir.


### Gübrenin dönüştürülmesi.
Kümeslerdeki amonyak, kanatlı performans ve sağlığının zayıflaması ve yetiştirici için kar kaybına neden olabilir. Kuş dışkısı ve dökülen yemdeki ürik asit ve organik nitrojen (N), mikroplar tarafından amonyuma (NH4+) dönüştürülür. Amonyum, altlığa bağlanabilir ve ayrıca suda çözünebilir, bir kısmı nem içeriği, sıcaklık ve asitliğine bağlı olarak amonyağa (NH3) dönüştürülür. (Amonyak üretimi, yüksek sıcaklık ve yüksek pH (yani alkalin koşullar) tarafından teşvik edilir.)
Amonyak, gözleri ve solunum sistemini tahriş eden ve kümes hayvanlarında enfeksiyona karşı direnci azaltan keskin bir gazdır. Yüksek konsantrasyonlarda amonyak, ölüm oranını ve karkas kınamalarını artırırken yem verimliliği ve büyümeyi azaltacaktır. Sonuç, yetiştirici ve entegratör için ekonomik kayıptır.
Civcivler amonyağın olumsuz etkilerine karşı daha hassas olduklarından, yavruları yüksek düzeyde çöp bulunan kümeslere yerleştirmek "özellikle" zararlıdır. Ayrıca, civciv yetiştirme sırasında gereken yüksek sıcaklıklar amonyak seviyelerini yükseltir ve nemli altlık (sızdıran suluklar veya yüksek su tablası nedeniyle) ve yetersiz kış havalandırması da yüksek amonyak seviyelerine katkıda bulunur. Bu durumlarda, bazı yetiştiriciler kümeslerdeki amonyağı azaltmak için havalandırmaya güvenirler. Ancak altlıktan amonyak kaybı gübre değerini düşürür ve amonyağın çevreye salınması sağlık ve çevre sorunlarına neden olabilir.
Piliç ve hindiler altlık üzerinde yetiştirildiğinde, kümeslerdeki amonyak seviyelerini azaltmak ve verimliliği artırmak için katkı maddeleri kullanılabilir. Amonyağı yönetmek için çeşitli altlık iyileştirme türleri mevcuttur; en yaygın olanları asitleştiriciler ve çeşitli mikrobiyal ve enzimatik işlemlerdir.


#### Asitleştiriciler.
Bu tür bir değişiklik altlıkta pH 7'den az asidik koşullar yaratarak amonyak nitrojeninin fazlasının amonyum şeklinde tutulmasına neden olur.
Amonyum, atığın gübre olarak değerini artıran amonyum tuzları (sülfat, nitrat ve fosfat) veren reaktif bir iyondur.
Asitleştirme ürolitik bakteriler için elverişsiz bir ortam yaratır ve bu amonyak üretiminin azalmasına neden olur. Ürolitik bakterilerin optimum pH'ı yaklaşık 8,3'tür ve uygulama genellikle 3-5 gün arasında bir süre için altlık yüzey pH'ını 4,0'ın altına düşürür.
Kümes hayvanı endüstrisi tarafından kullanılan şap, asitleştirilmiş sıvı şap, sodyum bisülfat, ferrik sülfat ve sülfürik asit gibi birkaç asitleştirici türü vardır. Kullanımdan sonra birkaç hafta içinde pH yükseltilir. Kümes ve besi hayvanı yetiştirme ortamlarında uçucu amonyağın kontrol edilmesi, yüksek düzeyde hayvan sağlığı, refahı ve verimli canlı performans sağlamak için kritik öneme sahiptir. Farklı ürünler için fiziksel özellikler hafif tahriş ediciden aşındırıcıya kadar değişir. Asitleyicilerin çoğu aşındırıcıdır ancak üreticinin talimatlarına göre uygulandığında güvenli ve etkilidir.


#### Diğer değişiklikler.
Amonyak kontrolü için kullanılan bir dizi başka madde vardır. Finlandiya'da yapılan bir araştırma, yüksek humik asit içeren turbanın amonyağı kontrol etmede oldukça etkili olduğunu buldu. Nitrifikasyonu gideren veya nitrojeni sabitleyen bakterileri kullanan bir dizi ürün de piyasaya çıktı.


### Kısmi Kompostlama.
Yaygın bir uygulama kompostlamadır. Bu, genellikle altlığın kümes boyunca uzun sıralar halinde sürülmesiyle yapılan derin bir altlık istifidir. Bu tamamlanmamış bir kompostlaştırma işlemidir ve iç yığın sıcaklığının 140 ila 160 °F'ye ulaşması koşuluyla E. coli ve Salmonella gibi zararlı patojenleri ortadan kaldırabilir. İstiflenen altlığın yeniden serilmesi ve kurumasına izin verilmesinin amonyağı azaltması ve altlık ömrünü uzatması beklenir.


## İmha ve yeniden kullanım.
Etlik piliçlerin yaklaşık 40 günlük bir büyüme dönemi vardır ve bu süre boyunca, gübre ve altlık malzemelerini eklerseniz, tipik bir piliç yaklaşık iki pound çöp üretir. Gerçek gübre ise altlığın sadece küçük bir bileşenidir. Bu, kuş başına günde ortalama yaklaşık 0,7 ons anlamına gelir ve kuşun ömrü boyunca önemli ölçüde değişir. Bu, 20.000'den fazla kuş barındırabilen tek bir broyler kümesinin 40.000'pound.den fazla atık üretebileceği anlamına gelir.
Kümes atıkları ticari sığır eti endüstrisinde sığırlar için yem, ekin veya meralar için bir gübre olarak arazi uygulamasını veya bazen sera ve bitki kapları endüstrileri için saksı malzemesi olarak kullanılmıştır. Son zamanlarda, elektrikli kojenerasyon ve gazlaştırma için biyo-yakıt kaynağı olarak kümes hayvanı çöpünün kullanımında bir artış olmuştur.


### Gübre olarak kullanımı.
Kümes hayvanı altlığının geleneksel kullanımı gübre şeklidir ve değeri mükemmeldir, ancak kimyasal gübrelere göre daha az konsantredir. Bu, uzun mesafeleri taşımayı ekonomik olmaktan çıkarır ve N değerini hızlı bir şekilde kaybetme eğilimindedir. Ekinler için N, P ve C gibi besin ögeleri içerir.


### Sığır yemi olarak kullanımı.
Küme atıkları diğer hammaddelerle birlikte, özellikle besi hayvanları için maliyet tasarrufu sağlayan bir besi hayvanı yemi olarak da kullanılmaktadır.
Başlangıçta sığır yemi olarak kümes artıklarının kullanımı ile ilgili bir düzenleme bulunmamaktaydı. FDA 1967'de kümes hayvanı çöpünün hayvan yemine karıştırılması ile ilgili politika bildirisi yayınladı ve uygulamayı etkili bir şekilde yasakladı. Ancak FDA bu politikayı 1980'de tersine çevirdi.
Aralık 2003'te, Washington eyaletinde bir inekte sığır süngerimsi ensefalopatisinin (deli dana hastalığı) saptanması üzerine FDA bir kümes hayvanı çöpü yasağı getirmeyi planladığını duyurdu. FDA, besleme çöpünün deli dana hastalığını yaymak için bir yol olmasından endişe duyuyordu. 2004 yılında BSE'ye daha kapsamlı bir yaklaşım benimsemeye karar verdi. Bu noktada, kısmen Kuzey Amerika İşleme Endüstrisi tarafından yapılan yorumlara dayanarak bir çöp yasağının gereksiz olduğuna karar verdi. 2005 yılında FDA, çöp yasağını içermeyen bir kural önerisi yayınladı ve 2008'deki nihai kural da bu yasağı içermiyor.


### Yakıt olarak kullanımı.
Birleşik Krallık'ta ve ABD'de birincil yakıt olarak kümes çöpü kullanan birkaç elektrik üretim tesisi bulunmaktadır.
Kümes çöpü İrlanda'da da kümesleri ısıtmak için biyokütle enerji kaynağı olarak kullanılmaktadır. Böylece LPG veya diğer fosil yakıtlara olan ihtiyacı ortadan kaldırır.
Bazı şirketler ayrıca aktif karbon ve gübreler dahil değerli yan ürünler üretmenin yanı sıra kümes hayvanı çöpünü elektrik ve ısıtma uygulamalarında kullanmak üzere gazlaştırma teknolojileri geliştiriyor.