# Artvin (il)
Artvin, Türkiye'nin Karadeniz Bölgesi'nin Doğu Karadeniz Bölümü'nde yer alan, Karadeniz'e kıyısı bulunan bir ildir. Şehir Türkiye'nin kuzeydoğusunda, Gürcistan sınırında yer alır. Doğusunda Ardahan, güneyinde Erzurum ve batısında Rize vardır.
2019 yılı verilerine göre nüfusu 170.875'ti. Bu nüfusun %62,4'ü şehirde yaşamaktaydı. Artvin’in güncel nüfusu 169.280'dir. İlin yüzölçümü 7.393 km²'dir. İlde km²'ye 23 kişi düşmektedir. (Bu sayı merkez ilçede 30'dur.) İl merkezinin denizden yüksekliği 530 m'dir.
2020 yılında TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 9 ilçe, 9 belediye, bu belediyelerde 39 mahalle ve ayrıca 320 köy vardır.
Artvin'in plaka kodu 08'dir.
Coğrafi ve kültürel özellikleri, Anadolu'nun diğer bölgelerinden belirgin şekilde farklıdır. Yüzey şekilleri çok engebelidir. İklim çeşitliliği fazladır. İlin en önemli akarsuyu, 1956 yılına kadar ilin adı olan Çoruh'a adını veren Çoruh Nehri'dir. Boğalarıyla meşhur olan Artvin’in simgesi de boğadır. Artvin il topraklarının yaklaşık %55'ini ormanlık alanlar kaplamıştır. Murgul'da bakır madeni vardır. Tarihte genellikle "Livane" ve "Çoruh" adıyla bilinirdi. Artvin il nüfusunu Gürcüler, Hemşinliler, Türkler ve Lazlar oluşturur.
Artvin, millî parklarıyla ünlüdür. Şavşat ilçesinde bulunan Karagöl Sahara Millî Parkı içerisinde bulunan Şavşat-Karagöl ve Borçka-Karagöl turistik yerlerden bazılarıdır. Camili yöresi, başta Efeler-Gorgit Tabiatı Koruma Alanı olmak üzere Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından biyosfer rezerv alanı olarak ilan edilen Türkiye'deki tek bölgedir. Bu özelliğiyle uluslararası düzeyde korunması gereken doğal miras alanlarından biri olarak kabul edilmektedir.
İlin bir önceki adı Çoruh olup, TBMM'de kabul edilen 17 Şubat 1956 tarih ve 6668 sayılı kanunla Artvin olmuştur.


## Tarihçe.
### Antik çağlar.
Toprak yapısının elverişsiz olması ve bilim merkezlerinden uzaklığı nedeniyle planlı ve bilimsel arkeolojik çalışmalar yapılamamıştır. 1933 ve 1955 yıllarında Yusufeli ve Şavşat yörelerinde halk tarafından bulunan bakır baltaların MÖ 4000-3000 yıllarına ait olduğu düşünülmektedir. Aynı yörede bulunan tunç baltaların MÖ 3000-2000 yıllarına ait olduğu bilinmektedir.
Artvin ve çevresi, tarih öncesi dönemlerde Cilalı Taş Devri ile başlayıp, ardından Bakır, Tunç ve Demir çağlarını sırayla geçirmiştir. MÖ 10 bin ile 8 bin yıllarından kalma Cilalı Taş Devri'ne ait insan izleri, Artvin'de de bu çağlarda insanların yaşadığını göstermektedir. Bulunan madeni eşyalar ise tarih öncesi devirlerin sırasıyla yaşandığını belgelemektedir.


### Osmanlı dönemi.
Artvin ilinin Osmanlı yönetimine ne zaman geçtiği konusunda kesin bir bilgi ya da belge yoktur. II. Mehmed'in Tzaniti Krallığı'nı yıkarak Karadeniz bölgesinin kıyı kesimini Artvin ilinden itibaren ele geçirdiği bilinmektedir. Bu sırada Artvin, Yusufeli, Ardanuç ve Borçka, Samtshe-Saatabago'nun kontrolündeydi.
I. Selim Trabzon valisiyken Gürcistan'a yaptığı seferde Batum'un güneybatısında bulunan Güney Kalesi’ni ele geçirmiştir. Bu kalenin adıyla sancak kuran I. Selim, sancak yönetimine Borçka, Hopa ve Artvin'i bağlamıştır. 1534'te Erzurum beylerbeyi Mehmed Han, Yusufeli civarına akınlar yapmıştır. Ardanuç Atabeyi II. Keykavus'un ayaklanması üzerine, I. Selim'in oğlu padişah I. Süleyman ikinci veziri Kara Ahmed Paşa'yı isyanı bastırmakla görevlendirmiştir. Kara Ahmet Paşa'nın ikinci seferi sırasında Pert-Eğekte adlı ilk Livane Sancağı kuruldu. 1549-1551 yılları arasında Şavşat-Yusufeli arasındaki Ardanuç bölgesi yaklaşık iki yıl boyunca II. Keykavus’un kontrolünde kaldı. 13 Haziran 1551 günü Ardanuç Kalesi'ni de fetheden Erzurum Beylerbeyi İskender Paşa, bu bölgeyi Osmanlı topraklarına dahil etti.
Artvin ve çevresi yaklaşık 250 yıl Osmanlı Devleti'nin egemenliğinde kalmıştır. 1828 Osmanlı-Rus Savaşı sonrası imzalanan Edirne Anlaşması ile Ahıska Osmanlı elinden çıkınca, Çıldır eyaleti teşkilatı bozuldu. Anlaşma gereği Çıldır Eyaleti'nin bir kısmını Osmanlı kaybetti. Buna karşılık Artvin, Borçka, Ardanuç, Şavşat ve Yusufeli Osmanlı elinde kaldı.
Rusların güneye inme ve dünya imparatorluğu yaratma planı ile 1877-78 (93 Harbi) Osmanlı-Rus savaşı çıktı. 24 Nisan 1877'de Rusya, Kars, Ardahan ve Batum'u işgal ettikten sonra Türk topraklarına doğru ilerlemeye başladı. 2 Mayıs 1877'de 800'den fazla asker şehit oldu. Ardahan çevresini ele geçiren Ruslara karşı Artvin halkı Ardanuç ve Şavşat'a doğru göç etmeye başladılar.
Şıpka Geçidi’nde hatalı savunma hatları kuran Süleyman Paşa’nın eksiklikleri nedeniyle Ruslar bu hatları aşarak Doğu Anadolu içlerine kadar ilerlediler. 3 Mart 1878'de Osmanlı ile Rusya arasında 29 maddeden oluşan Ayastefanos Antlaşması imzalandı. 19. maddesinde yer alan 245.207.301 altın tazminatını ödemeyen Osmanlı, Kars, Ardahan ve Batum topraklarını Rusya'ya tazminat karşılığı vermek zorunda kaldı. Bu barış, Avrupalı devletlerin çıkarlarına aykırı bulunduğu için 23 Aralık 1878’de Berlin Antlaşması imzalandı. Bu barış ile Elviye-i Selâse olarak adlandırılan Kars, Ardahan ve Batum, Rusya’nın kontrolüne geçti. 8 Şubat 1879’da Osmanlı ile Rusya arasında imzalanan İstanbul Antlaşması sonrası, Kars, Ardahan ve Batum’da yaşayan Türkler batıya göç etmeye başlamıştır.
Çarlık Rusya döneminde nüfus
1886 yılında Rus yönetimi altında yapılan nüfus sayımına göre günümüz Artvin ilinin mevcut sınırları içerisinde yer alan yerleşim bölgelerinin toplam nüfusu aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Artvin, Rus İmparatorluğu döneminde Kutaisi Eyaletine bağlı topraklar arasında yer alırken, Batum iline bağlıydı. Arhavi ve Hopa ilçeleri bu bölgenin dışında kaldığından nüfus sayımına dahil edilmemiştir; bu nedenle Laz etnik kökenli nüfus sayısı az görünmektedir. Ayrıca Maçahel bölgesi Aşağı Acara nüfusuna ve Makriyal (Kemalpaşa) da Batum nüfus sayımına dahil edilmiştir. Murgul ilçesi (Çhaleti) Rus yönetimince Artvinskiy (АРТВИНСКИЙ) olarak adlandırılan en kalabalık ilçeye bağlıdır.. Artvin Merkez olarak kayıt edilen alan günümüzde sadece şehir merkezini kapsamaktadır. Bunun dışında Murgul, Hatila, Sirya, Seyitler gibi yerleşimler ise ayrı bir Artvinskiy uçastkası (bölgesi) yani Artvin ilçesini oluşturmuştur. Bu nüfus sayımında Hemşinliler, Makriyal’de yaşadıkları bilinmesine rağmen Ermeni olarak kaydedilmiştir. Osmanlı döneminde yapılan nüfus sayımının aksine, bu sayımda kadınlar da sayılmıştır.


#### Osmanlı döneminde nüfus.
Artvin mutasarrıfı tarafından 1922 yılının Haziran ayında düzenlenen cetvellere göre, Merkez, Borçka, Şavşat, Hopa, Arhavi, Ardanuç kazaları ve bunlara bağlı nahiyelerinin nüfusları aşağıdaki gibidir.


### Cumhuriyet dönemi.
1924 yılında sancaklar vilâyet haline dönüştürülünce Artvin de vilâyet oldu. Ancak Artvin vilâyeti 1 Haziran 1933'te lağvedildi ve burası bir kaza merkezi olarak merkezi Rize olan Çoruh vilâyetine bağlandı. Bu durum 3 yıl kadar sürdü. Artvin 4 Ocak 1936 tarihinde yeni kurulan Çoruh vilâyetinin merkezi oldu. 17 Şubat 1956 tarihinde ise Çoruh adı kaldırıldı ve ilin adı Artvin haline getirildi.


## Coğrafya.
### İklim.
Artvin'in iklimi Türkiye'de Karadeniz iklimidir. Kıyı kesimlerinde ılık ve yağışlı iklim egemendir. Artvin merkezinde de ılık ve yağışlı bir iklim görülür. İlin yüksek kesimlerinde, diğer Karadeniz Bölgesi illerinde olduğu gibi, kışları kar yağışı görülür. Sahil kesiminde, örneğin Hopa'da, en soğuk ay ortalaması 8,4 °C, en sıcak ay ortalaması 22 °C'dir. Sıcaklık, 18 Ocak 1964 ve 2 Şubat 1967 tarihlerinde -4,8 °C'ye kadar düşmüş; 4 Haziran 1966'da ise 42,2 °C'ye kadar yükselmiştir. Hopa’da yıl boyunca hava yağışlı ve serindir. Artvingenelinde görülen Karadeniz iklimi, rakımı yüksek olan Şavşat, Ardanuç ve merkez ilçede kış aylarında daha sert yaşanır. Bu bölümde ise en soğuk ay ortalaması 3.4 °C, en sıcak ay ortalaması ise 21,1 °C olup, bugüne dek en düşük sıcaklık 14 Ocak 1950'de -16.1 °C, en yüksek sıcaklık ise 18 Ağustos 1961'de 43,0 °C olarak saptanmıştır.


### Depremsellik.
Artvin deprem bölgesi değildir. İlin sahil şeridi 4. derece, iç bölgeleri ise 3. derece deprem bölgesidir. Ardahan sınırında ise küçük bir bölüm 2. derece deprem bölgesidir. Kentteki sarsıntılar küçük çaplıdır.


## Yönetim.
İllerde protokolde ilk sırada yer alan vali, merkezi yönetimi temsil eder ve cumhurbaşkanı tarafından atanır. Büyükşehir dışındaki illerde yerel yönetim, şehirler düzeyindedir. Belediye Başkanı, belediye sınırları içinde kalan seçmenin oy çokluğu ile seçilir. Aynı seçmen, ilçe belediye meclisi için oy kullanarak ilçelerin belediye meclislerini; ildeki bütün seçmenler ise il genel meclisi için oy kullanarak il genel meclisini oluşturur.
İl genel meclisi ve belediye meclisi üyelikleri için yapılan seçimlerde, onda birlik baraj uygulamalı nispi temsil sistemi, belediye başkanlığı seçiminde ise çoğunluk sistemi uygulanır. İl genel meclisi ve belediye meclisi üye sayıları ilçe nüfusuna göre, kontenjandan kalan sayıların partilere dağılımı ise D'Hondt Sistemine göre belirlenir (Kanun:2972-Madde:23)
İl Genel Meclisi, İl Özel İdaresinin karar organıdır, başkanını üyeleri arasından gizli oyla seçer. Ayrıca, İl Genel Meclisi kendi içinden gizli oyla bir yıl görev yapacak 5 kişilik il encümenini seçer.
Merkezi yönetim, vali ve il müdürlerinden oluşur. İl Özel İdaresi (İl Genel Meclisi ve İl Encümeni) seçilmişlerden oluşur, ancak vali başkanlığında görev yapar. Yerel yönetim ise belediye başkanları ve belediye meclislerinden oluşur.
Artvin Valisi, 1967 Sinop doğumlu Turan ERGÜN'dür. Eylül 2024/321 sayılı kararla, Uşak Valisi iken atanmıştır.
2024 Türkiye yerel seçimleri sonuçlarına göre Artvin İl Genel Meclisi" üye sayısı, CHP'nin 11 ve AK Parti'nin 9 olmak üzere "20’dir. Artvin İl Genel Meclisi Başkanlığına CHPli üye Hakan Makar seçilmiştir. Artvin Belediye Meclisi ise CHP'nin 9 ve AKP'nin 6 olmak üzere 15 üyeden oluşur.
2023 Genel seçimleri sonucu, Artvin'i temsilen TBMM'ye AK Parti'den 1 milletvekili (Faruk Çelik), CHP'den 1 milletvekili (Uğur Bayraktutan) seçilmiştir.


## Nüfus.
Artvin, 1980-1997 yılları arasında artan oranda dışa göç veren iller arasında yer almıştır. Ancak 1998’de Deriner Barajı, 1999’da ise Borçka ve Muratlı barajlarının inşasına başlanmasıyla oluşan yeni istihdam alanları ve Marmara Bölgesi'ndeki yaşam zorlukları nedeniyle dışa göç eğiliminde azalma yaşanmıştır. 
Güncel Nüfus Değerleri(TÜİK, 6 Şubat 2025 verileri)
Artvin ilinin nüfusu 169.280'dir. Bu nüfusun %64,29'u şehir merkezinde yaşamaktadır (2024 sonu). İlin yüzölçümü 7.393 km2'dir. İlde km2'ye 23 kişi düşmektedir. (Bu sayı Hopa'da 214'tür.) İlde yıllık nüfus %1,78 azalmıştır. Nüfus artış oranı en yüksek ilçe Hopa (%2,32), en düşük ilçe ise Borçka’dır (%-9,48).
6 Şubat 2025 TÜİK verilerine göre, merkez ilçe ile birlikte Artvin’de toplam 9 ilçe ve 9 belediye bulunmaktadır. Bu belediyelere bağlı 40 mahalle ve 323 köy vardır. 


## Ekonomi.
Tarım, Artvin ekonomisinin temelini oluşturur. Başlıca tarım ürünleri çay, fındık ve son dönemlerde yetiştirilmeye başlanan kividir. Ayrıca Yusufeli ilçesinde zeytin ve pirinç tarımı yapılmaktadır. Sınırlı miktarda narenciye üretimi de yapılmaktadır. Şavşat ve Murgul gibi ilçelerde mısır üretimi önemli bir yere sahiptir. Tarım faaliyetleri genellikle küçük aile işletmeleri tarafından yürütülmektedir. Yeni yapılan barajın etkisiyle, Artvin’in kışları sert geçen bölgelerinde iklimin daha ılıman hale geleceği öngörülmektedir. Bu durumun çay ve kivi üretimini artıracağı düşünülmektedir.
Artvin, sanayisi yoğun gelişmiş bir şehir değildir. Çay ve fındık fabrikaları mevcuttur. Aynı zamanda Murgul'da bakır çıkarıldığı için bakır işletmeciliği yapılmaktadır.


### Sanayi.
Artvin’de tarıma dayalı sanayi ön plandadır; özellikle çay ve fındık işlenmektedir. Ayrıca Murgul'da bakır madeni işleyen sanayi kuruluşları bulunmaktadır. İlçelerde küçük çaplı atölye ve imalathaneler bulunur. Bu işletmelerde metal ürünleri, kereste, dokuma ve mobilya imalatı yapılmaktadır. İlde büyük ölçekli bir sanayi kuruluşu bulunmamaktadır.


### Madencilik.
Artvin önemli maden yataklarına sahiptir. MTA, kentte 81 maden yatağı tespit etmiştir. Başlıca madenler bakır, altın, gümüş ve çinko'dur. Madenler Artvin ve Murgul ilçelerinde yoğunlaşır.


## Ulaşım.
İlin karayolları T.C. Karayolları 10. Bölge Müdürlüğü'ne bağlı olup il sınırları içinde otoyol bulunmamaktadır. İlde havalimanı ve demiryolu yoktur.


## Eğitim.
İlde Millî Eğitim Bakanlığına bağlı 241 kurum ve 1 üniversite (Artvin Çoruh Üniversitesi) vardır.


## Kültür.
Artvin, çevresindeki illerden ve Gürcistan'dan coğrafi yakınlığın bir sonucu olarak kültürel etkileşim yaşanmıştır. Artvin'de somut ve somut olmayan kültürel öğelerin çeşitlilik göstermesinde, Kafkasya gibi birçok dilin, dinin ve halk kültürünün bir arada yaşandığı geniş bir coğrafyada yer almasının etkisi büyüktür. Doğal çevre ile insanın yoğun etkileşimi sonucunda, ilçeden ilçeye ve köyden köye farklılık gösteren kültürel öğelerin yaşatılmasına önem verilmektedir.
Artvin yöresinde sıkça oynanan halk oyunları arasında; Atabarı, Deli Horon, Hemşin Horonu, Cilveloy, Şavşat Barı, Acara Horonu, Berobana, Teşi, Kobak, Düz Horon, Koçari, Sarı Çiçek yer alır.
Artvin yöresi halk oyunlarında çalınan enstrümanlar davul, zurna, kemençe, tulum, hemşin kavalı ve akordeondur. İlçelerde, Arhavi'de kemençe, Hopa ve Kemalpaşa'da tulum ve Hemşin Kavalı, Şavşat'ta akordeon, tulum, davul, zurna, Yusufeli ve Ardanuç'ta davul zurna, Murgul'da tulum, akordeon, davul, zurna, Borçka'da akordeon, tulum, garmon temel enstrüman olarak yer almaktadır.
Artvin'de yemek kültürü oldukça gelişmiştir. Bu yemeklerin adları genellikle yörede kullanılan dillerden alınmıştır. Artvin'de yapılan bazı yemek çeşitleri; Isırgan çorbası (cinçar), Mısır gevreği (çadi), Kalacaşu, Kinzili Lobia Malahtosu (Kişnişli Fasülye Yemeği), Laz böreği, Hasuta, Sinor, Kuymak, Pazı kavurması (çarhala kavurması), Papa, Zurbiyet, Hinkal, Çaşur, Gendima, Karalahana sarması ve Coğrafi İşaretler Dairesi Başkanlığı tarafından ilk tescillenen yemek olan Puçuko’dur.
Artvin ilinin simgesi Boğa'dır. Her yıl Geleneksel Boğa Güreşleri Festivali yapılır. Bu festivaller arasında en ünlüsü Kafkasör Festivali’dir.


## Spor.
2023-2024 Sezonunda, Futbol takımı Artvin Hopaspor, TFF 3.Ligi 1.Grubunda mücadele etmektedir. Bölgesel Amatör Liginde Arhavi 08 FK takımı mücadele etmektedir. Artvin 1. Amatör Liginde ise Yeşil Artvinspor tüm maçlarını kazanarak ligi 1. sırada tamamlamıştır. Voleybol Erkekler Süper Ligi’nde Arhavi Belediyesi yer almıştır. Ayrıca voleybol ve hentbol bölgesel liglerine 4 takımı katılmıştır.
Önemli spor tesisleri. Artvin Şehir Stadyumu (10.000), Hopa Şehir Stadyumu (3.200), Arhavi Şehir Stadyumu (1500), Çoruh Üniversitesi Spor Salonu (1.000), Kapalı Yüzme Havuzu (Y.olimpik-500), Karakucak Güreş Alanı (3.000) ve Atabarı Kayak Merkezi.