# Pumapunku
Pumapunku veya Puma Punku (Aymara ve Keçuva dilinde "Puma Kapısı"), Bolivya'nın La Paz kentindeki Tiwanaku yakınlarında, 6. yüzyıldan kalma T şeklinde ve stratejik olarak hizalanmış, çökmüş bir avlu ve tepesinde anıtsal bir yapı bulunan, insan yapımı teraslı bir platform höyüğüdür. Batı Bolivya'daki And Dağları'nda bulunan ve 2000 yılından bu yana UNESCO Dünya Mirası Alanı olarak belirlenmiş antik bir arkeolojik kompleks olan Tiwanaku Alanı'ndaki Pumapunku kompleksinin bir parçasıdır.
Pumapunku kompleksi, Pumapunku platform höyüğünün merkezinde yer alan meydanlar ve rampalardan oluşan bir yapıdır. Puma Punku platform höyüğünün tepesindeki anıtsal kompleks uzun zaman önce bozulmuş veya yıkılmıştır ve günümüzde bu yapıdan geriye sadece kalıntılar kalmıştır.
Puma Punku'nun inşasının M.S. 536'dan sonra başladığına inanılıyor. Pumapunku, "Pumapunku'nun ikizi" olduğuna inanılan Akapana dışında Tiwanaku'daki en önemli yapıydı. Tiwanaku'daki yer adları arasında yalnızca "Akapana" ve "Pumapunku" adlarının tarihi bir önemi vardır.
Pumapunku, bir zamanlar ayakta duran tam boyutlu geçitlerin mükemmel kopyaları olan birkaç minyatür kapıya ev sahipliği yapmaktadır. Bu minyatür geçitlere ek olarak, muhtemelen en az beş geçit (ve birkaç kör minyatür geçit) bir zamanlar Pumapunku anıtsal kompleksine entegre edilmişti (veya entegre edilmesi planlanıyordu). Pumapunku'nun temel platformu, sekiz adede kadar andezit geçidi destekliyordu. Güneş Geçidi ile benzer özelliklere sahip beş andezit geçidin parçaları bulundu.
Pumapunku'nun bulunduğu yer olan Tiwanaku, İnka geleneklerinde önemli bir yere sahiptir. Geleneklere göre, Tiwanaku'nun dünyanın yaratıldığı yer olduğuna inanılır.
Pumapunku kompleksi, duvarlarla çevrili olmayan batı avlusundan, duvarlarla çevrili olmayan merkezi gezinti yolundan, taşla kaplı teraslı bir platform höyüğünden ve duvarlarla çevrili doğu avlusundan oluşmaktadır.
Pumapunku'nun zirve döneminde "hayal edilemeyecek kadar muhteşem" olduğu, cilalı metal plakalar, parlak renkli seramik ve kumaş süslemelerle süslendiği ve kostümlü vatandaşlar, süslü giysiler giymiş rahipler ve egzotik mücevherlerle donatılmış elitler tarafından ziyaret edildiği düşünülmektedir. Bu kompleks hakkındaki güncel bilgi, yaşı, yazılı bir kaydın olmaması ve define avcılığı, yağma, yapı taşı ve demiryolu balastı için taş madenciliği ve doğal aşınma nedeniyle yapıların şu anki kötü durumu nedeniyle sınırlıdır.


## Tarihçe.
Bu alan tarihte ilk kez İspanyol fatihi Pedro de Cieza de León tarafından bahsedilmiştir. 1549 yılında İnka başkentini ararken tesadüfen Tiwanaku ve Pumapunku kalıntılarını keşfetmiştir. İspanyol kaşifler bile devasa monolitlerden ve teknik açıdan mükemmel yapılarından büyülenmişlerdir.
İspanyollar Tiwanaku'ya vardıklarında, Pumapunku'daki mimari hala ayaktaydı. Bernabé Cobo, platformlardan birinde bir giriş kapısı ve bir "pencerenin" hala ayakta durduğunu bildiriyor.


## Tanım.
Pumapunku, bloklarla kaplı teraslı bir toprak höyüktür. Kuzey-güney ekseni boyunca 167,4 metre (549 fit) genişliğinde ve doğu-batı ekseni boyunca 116,7 metre (383 fit) uzunluğundadır. Pumapunku'nun kuzeydoğu ve güneydoğu köşelerinde, dikdörtgen höyüğün kuzey ve güneyine doğru 27,6 metre (91 fit) uzanan 20 metre (66 fit) genişliğinde çıkıntılar bulunur.
Pumapunku'nun doğu kenarı "Plataforma Lítica" tarafından işgal edilmiştir. Bu yapı, 6,8 x 38,7 metre (22 x 127 fit) boyutlarında bir taş terastan oluşmaktadır. Bu teras, çok sayıda devasa taş blokla döşenmiştir. Pumapunku ve Tiwanaku Bölgesi'ndeki en büyük taş levhayı içerir; 7,8 metre (26 fit) uzunluğunda, 5,2 metre (17 fit) genişliğinde ve ortalama 1,1 metre (3 fit 7 inç) kalınlığındadır. Oyulduğu kırmızı kumtaşının özgül ağırlığına dayanarak, bu taş levhanın 131 ton (144 kısa ton) ağırlığında olduğu tahmin edilmektedir. Kumtaşı levhaların boyutları ve pürüzsüz yüzeyleri de dahil olmak üzere dikkat çekici yönleri, yüzyıllardır yorum konusu olmuştur.
Pumapunku'nun diğer taş işçiliği ve cephesi andezit ve kırmızı kumtaşı karışımından oluşmaktadır. Pumapunku'nun çekirdeği kilden oluşurken, kenarlarının bazı kısımlarının altındaki dolgu kil yerine nehir kumu ve çakıl taşlarından oluşmaktadır. Kazılar, "üç büyük inşaat dönemini ve onarımları ve yeniden modellemeyi" belgelemiştir.
Bir kilometre uzaklıktaki daha da eski Kalasasaya kompleksi, bölgede uzun bir yerleşim dönemi olduğunu göstermektedir. Pumapunku ile bir kilometre uzaklıktaki Kalasasaya kompleksi arasındaki alan, 2007 civarında yeraltı radarı, manyetometre, indüklenmiş elektriksel iletkenlik ve manyetik alınganlık kullanılarak araştırılmıştır. Bu araştırmalardan ve kazılardan toplanan jeofizik veriler, Pumapunku ve Kalasasaya kompleksleri arasındaki alanda çok sayıda insan yapımı yapının varlığını göstermektedir. Bu yapılar arasında bina ve sitelerin duvar temelleri, su kanalları, havuz benzeri yapılar, kaplamalar, teraslar, konut siteleri ve yaygın çakıl kaldırımlar yer almaktadır ve bunların tümü modern zemin yüzeyinin altında gömülü ve gizlidir.
Bölge 2016 yılında bir drone ile haritalandırılmıştır. Yapılan araştırma, sahanın on yedi hektar büyüklüğünde olduğunu ve bunlardan yalnızca iki hektarının gün yüzüne çıkarıldığını göstermiştir. Yeraltında iki ek platform daha bulunmaktadır.


## Yaş.
And Dağları uzmanı, Binghamton Üniversitesi'nde profesör olan W.H. Isbell tarafından belirtildiği üzere, Alexei Vranich tarafından Pumapunku'yu oluşturan höyük dolgusunun en derin ve en eski katmanından alınan organik malzemeden bir radyokarbon tarihi elde edildi. Bu katman, üç inşaat döneminin ilkinde biriktirildi ve Pumapunku'nun ilk inşasını M.S. 536-600'e tarihlendirdi (1510 ±25 B.P. C14, kalibre edilmiş tarih). Radyokarbon tarihi, andezit ve kumtaşı taş işçiliğinin altındaki höyük dolgusunun en derin ve en eski katmanından geldiğinden, taş işçiliği muhtemelen M.S. 536-600'den sonra inşa edildi. Vranich'teki kazı hendekleri, Pumapunku kompleksinin kil, kum ve çakıl dolgusunun doğrudan steril orta Pleistosen tortularının üzerine döşendiğini göstermektedir. Bu kazı hendekleri ayrıca Pumapunku kompleksine bitişik Tiwanaku Bölgesi'nin bulunduğu alanda And Dağları öncesi Orta Ufuk kültürel kalıntılarının bulunmadığını da ortaya koymuştur.


## Mühendislik.
Pumapunku'nun en büyük taş bloğu 7,81 metre (25,6 fit) uzunluğunda, 5,17 metre (17,0 fit) genişliğinde, ortalama 1,07 metre (3 fit 6 inç) kalınlığında ve yaklaşık 131 ton (144 kısa ton) ağırlığındadır. Komplekste bulunan ikinci en büyük taş blok ise 7,90 metre (25,9 fit) uzunluğunda, 2,50 metre (8 fit 2 inç) genişliğinde ve ortalama 1,86 metre (6 fit 1 inç) kalınlığındadır. Ağırlığının 85,21 ton (93,93 kısa ton) olduğu tahmin edilmektedir. Bu taş blokların her ikisi de "Plataforma Lítica'nın" bir parçasıdır ve kırmızı kumtaşından yapılmıştır. Arkeologlar, tek tek taşlardan ve bilinen taş ocağı alanlarından alınan örneklerin ayrıntılı petrografik ve kimyasal analizlerine dayanarak, bu ve diğer kırmızı kumtaşı bloklarının yaklaşık 10 kilometre (6,2 mil) uzaklıktaki Titicaca Gölü yakınlarındaki bir taş ocağından dik bir eğimle yukarı taşındığı sonucuna vardılar. Taş kaplama ve oymalar için kullanılan daha küçük andezit blokları, Pumapunku ve Tiwanaku Alanı'nın geri kalanından yaklaşık 90 kilometre (56 mil) uzaklıktaki Copacabana Yarımadası'ndaki taş ocaklarından geldi.
Arkeologlar, bu taşların antik Tiwanaku'nun kalabalık iş gücü tarafından taşınıp taşınmadığını tartışıyor. Birbiriyle çelişen birkaç spekülatif teori, bu iş gücünün taşları nasıl taşıdığını hayal etmeye çalışıyor. Yaygın iki olasılık, lama derisinden yapılmış iplerin ve rampalar ile eğimli düzlemlerin kullanımını içeriyor.
Pumapunku'nun duvarları inşa edilirken her taş, çevresindeki taşlarla iç içe geçmiştir. Bloklar bir bulmaca gibi birbirine oturtulmuş ve yük taşıyan derzler oluşturulmuştur. Jean-Pierre Protzen ve Stella Nair, bazı taşları kaplayan 1 ila 1,5 milimetre kalınlığında ince bir beyazımsı malzeme tabakasının olası bir harç tabakası olduğunu belirlemişlerdir. Yaygın bir mühendislik tekniği, alttaki taşın üst kısmının belirli bir açıyla kesilmesini ve aynı açıyla kesilmiş başka bir taşın onun üzerine yerleştirilmesini içerir. Bu açıların aynı hizada derzler oluşturduğu hassasiyet, taş kesme konusunda gelişmiş bir bilginin ve tanımlayıcı geometrinin kapsamlı bir şekilde anlaşılmasının göstergesidir. Duvarcılığın çoğu, düzgün bir şekilde kesilmiş doğrusal bloklarla karakterize edilir; bu kadar düzgünlük, düz bir yüzey ve eşit derzler korunurken birbirleriyle değiştirilebilir. Benzer olmalarına rağmen, bloklar aynı boyutlara sahip değildir. Kesin kesimler, önceden imalat ve seri üretim olasılığını akla getiriyor. Taşların bazıları tamamlanmamış durumda ve bu da onları şekillendirmek için kullanılan tekniklerden bazılarını gösteriyor. Tiwanaku/Pumapunku taşları üzerinde ilk profesyonel saha çalışmasını yürüten mimarlık tarihçileri Jean-Pierre ve Stella Nair şu sonuca varıyor:[…] İnce işlenmiş taşlarda pürüzsüz yüzeyler, mükemmel düz yüzeyler ve tam iç ve dış dik açılar elde etmek için, o dönemde İnkalar ve bizim bilmediğimiz tekniklere başvurdular. […] Çeşitli dekoratif motiflerde gözlemlenen keskin ve hassas 90° iç açılar büyük olasılıkla çekiç taşlarıyla yapılmamıştı. Çekiç taşının ucu ne kadar ince olursa olsun, Tiahuanaco taş işçiliğinde görülen keskin dik iç açıları asla üretemezdi. İnka duvar işçiliğindeki benzer kesimlerin tümü, dövme tekniğine özgü yuvarlak iç açılara sahiptir […]. Tiahuanacanların inşaat aletleri, muhtemelen çekiç taşları hariç, esasen bilinmemektedir ve henüz keşfedilmemiştir. Protzen ve Nair'e göre, Tiwanaku'nun inşasında kullanılan hiçbir alet kazılmadı veya bulunmuş olsa bile, bunlar alet olarak tanımlanmadı. Sanat tarihçisi Jessica Joyce Christie'ye göre, Jean-Pierre Protzen ve Stella Nair'in deneyleri, Tiwanaku zanaatkarlarının kesin geometrik kesimler ve formlar yaratmayı kolaylaştırmak için çekiç taşları dışında aletler kullanmış olabileceklerini ve arkeolojide buna dair hiçbir kaydın bulunmadığını gösterdi.
Nair daha sonra, çakmaktaşı, akik, yeşim, obsidyen, obsidyen hidrasyon, gri kaya, kuvarsit ve hematit gibi taşlardan yapılmış bıçaklar, pullar ve ince keskiler de dahil olmak üzere çeşitli olası taş aletler kullanarak bir oymanın küçük bir bölümünü kopyalamayı denedi. (Bronz aletlerin sert andezit üzerinde büyük ölçüde etkisiz olduğu kanıtlandı). Puma Punku oymalarında gösterilen aynı yüksek hassasiyeti elde ederek, yaklaşık sekiz inç çapında yarım haç şeklinde bir tasarım oymayı başardı. Nasıl kopyalayacağını çözemediği bir unsur, oymanın iç kısmının tam olarak düz yüzeyiydi ve araştırmacılar, Tiahuanaco oymalarında bu tür yüzeylerin her yerde bulunmasından etkilendiler. İşlem 40 saat sürdü, ancak bunun bir kısmı deneme yanılma yoluyla gerçekleşti - araştırmacılar, deneyimli bir kişinin yaklaşık 25 saat süreceğini tahmin ettiler.
Tiwanaku mühendisleri ayrıca bu komplekste işlevsel sulama sistemleri, hidrolik mekanizmalar ve sızdırmaz kanalizasyon hatları inşa ederek kentsel altyapıyı da geliştirdiler.


## Mimari.
Pumapunku, üç seviyeli taş istinat duvarlarına sahip büyük bir toprak platform höyüğüydü. Planı kare değil, T şeklindedir. Bu devasa yapıların ağırlığını desteklemek için Tiwanaku mimarları temelleri oluştururken titiz davrandılar, genellikle taşları doğrudan ana kayaya yerleştirdiler veya hassas hendekler kazıp bunları büyük taş blokları desteklemek için katmanlı tortul taşlarla dikkatlice doldurdular. Modern mühendisler, Pumapunku'nun tabanının katmanlama ve biriktirme adı verilen bir teknik kullanılarak inşa edildiğini savunuyorlar. İçeriden kum katmanları ve dışarıdan kompozit katmanları dönüşümlü olarak kullanılarak, dolgular derzlerde üst üste binerek temas noktalarını derecelendirerek sağlam bir taban oluşturuyor.


## Krampların kullanımı.
Pumapunku'daki dikkat çekici özellikler, benzersiz bir bakır-arsenik-nikel bronz alaşımından oluşan I şekilli mimari kramplardır. Bu I şekilli kramplar, Tiwanaku'daki teraslı platform höyüğü Akapana'nın tabanında bulunan bir kanal bölümünde de kullanılmıştır. Bu kramplar, çökmüş avluları boşaltmak için taş kaplı kanalların duvarlarını ve tabanını oluşturan blokları tutar. Pumapunku'nun güney kanalında, I şekilli kramplar yerinde dökülmüştür. Tam tersine, Akapana kanalında kullanılan kramplar, bakır-arsenik-nikel bronz külçelerin soğuk çekiçlenmesiyle şekillendirilmiştir. Benzersiz bakır-arsenik-nikel bronz alaşımı, Orta Ufuk'un sonlarında, yaklaşık 600-900 yıllarında Tiwanaku ve San Pedro de Atacama arasındaki bölgedeki metal eserlerde de bulunmuştur. Peru'da, T şeklinde oyuklar Korikancha ve Ollantaytambo'da da bulunabilir. Kramp tekniği ayrıca Antik Mısır (örneğin Khnum tapınağında) ve Antik Yunan (örneğin Erehteyon'da) yapılarında da bulunabilir. Stübel ve Uhle'ye göre, Atina'daki Olimpia ve Erehteyon'daki kramp oyukları Tiwanaku'dakilerle aynı şekle sahiptir. Buna "çarpıcı derecede tutarlı teknik araç seçimi" ("auffallend übereinstimmenden Wahl der technischen Mittel") adını verirler ve bunun "insan düşünce tarzındaki benzer kalıplardan" ("Gesetzmässigkeit der menschlichen Denkentwickelung") kaynaklandığını düşünürler.


## Ollantaytambo ile olası bağlantı.
Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley'den mimarlık tarihçisi Jean-Pierre Protzen, geçmişte Ollantaytambo'daki binalar arasında anıtsal yapıların (örneğin Altı Monolit Duvarı) daha erken Tiwanaku kültürünün eseri olduğu ve İnkalar tarafından yeniden kullanıldığı yönünde sık sık iddialar bulunduğunu belirtmektedir:Altı monolitin Duvarı ve blokların geri dönüştürüldüğü yok olmuş yapıların İnkalardan öncesine ait olduğu ve daha eski Tiahuanaco kültürüne ait olduğu yönündeki bir iddia devam ediyor. Bu iddiayı destekleyen kanıtlar, dördüncü monolit üzerine oyulmuş basamak motifinde ve birkaç bloğa oyulmuş T şeklindeki yuvalarda bulunuyor; her ikisinin de Tiahuanaco tarzı mimarinin ayırt edici özellikleri olduğuna inanılıyor. […] Bu iddianın bir çeşidi, Tiahuanaco benzeri unsurların Ollantaytambo'ya […] Titicaca Gölü'nden taş ustaları tarafından getirildiğidir. […] Buradaki tek soru, Titicaca Gölü'nden taş ustalarının, yüzyıllar boyunca benzeri hiçbir şey inşa edilmemişken neden Tiahuanaco benzeri bir şeyi hatırladıklarıdır. Bana Tiahuanaco'yu hatırlatan bir şey varsa, o da […] T şeklindeki yuvalar ve güçlü bir şekilde değişikliğe uğramış andezitin düzenli sıralı duvar örgüsüdür. […] Gerçekten de Tiahuanaco'da, özellikle Puma Punku bölgesinde birçok T şeklinde yuva bulunmaktadır […]. Ancak Protzen'e göre Ollantaytambo'da yalnızca T şeklinde yuvalar bulunurken Tiwanaku'da L, T, çift T veya ‡, U, Y, Z gibi çok çeşitli şekillerde ve boyutlarda kramp yuvaları bulunur. Ollantaytambo ile Tiwanaku arasındaki benzerlikler Heinrich Ubbelohde-Doering, Alphons Stübel ve Max Uhle tarafından da fark edildi.


## Pumapunku'nun Kapıları.
### Tam boyutlu ağ geçitleri.
En az beş geçit (ve birkaç kör minyatür geçit) bir zamanlar Pumapunku anıtsal kompleksine entegre edilmişti (veya entegre edilmesi amaçlanmıştı). Pumapunku'nun temel platformu, sekiz adede kadar andezit geçidi destekliyordu. Güneş Geçidi ile benzer özelliklere sahip beş andezit geçidin parçaları bulundu.


### Minyatür geçitler.
Pumapunku'da, bir zamanlar ayakta duran anıtsal tam boyutlu geçitlerin kusursuz kopyaları olan minyatür geçitler de mevcuttur. Tiahuanacanlar, tam boyutlu anıtsal mimariyi minyatür mimariye indirgerken belirli bir formül uyguladılar. Daha büyük anıtsal yapıların kopyaları da mevcuttur. Örneğin, "Escritorio del Inca" olarak bilinen ve çok beğenilen oyma bloğun, tam ölçekli mimarinin doğru ve küçültülmüş ölçekli bir modeli olduğu gösterilmiştir.  "Küçük Pumapunku" gibi bu "model taşların" bazıları, izole taşlar değil, daha ziyade diğer taşlar ve taş parçalarıyla bağlam içinde uyum sağlıyor gibi görünmektedir. Protzen ve Nair'e göre, bu "model taşların" çoğunun birden fazla örnek halinde yapılmış olması, seri üretime işaret etmektedir.


## Çift kavisli lentolar.
Pumapunku ve Tiwanaku'nun Kantatayita gibi diğer bölgelerinde karmaşık yüzeylere sahip çift eğimli lentolar bulunmuştur. Jean-Pierre Protzen ve Stella Nair, çift eğimli lentoların "dik parabolik eğrisinin" (Kantatayita lentosununki gibi) modern taş ustaları için kopyalanmasının zor olacağını ("günümüzde herhangi bir taş ustasının becerilerini zorlar") belirtmektedir.


## Heykeller.
Pumapunku platform höyüğüyle ilişkili en az iki monolit bulunmaktadır. Bu monolitlerden biri Pumapunku monolitidir (veya Pumapunku steli). Pumapunku kampüsünün batısında keşfedilmiş ve ilk olarak 1876'da fotoğraflarla belgelenmiştir. Akapana heykellerinde olduğu gibi, Chachapuma olarak bilinen heykellerin bir zamanlar Pumapunku girişini koruduğuna dair kanıtlar mevcuttur. Chachapuma'lar genellikle girişin her iki tarafındaki andezit kaideler üzerine yerleştirilirdi. Bu heykeller yırtıcı hayvanların korkutucu özelliklerini gösterir; bir elinde insan başı, diğerinde balta tutarken çömelir veya diz çökerler. Bazı yazarlar, Chachapuma'ların anıtsal yapılara girerken insanlardan "kurban" talep ettiğine inanmaktadır. Bazı yazarlar, Puma Punku'da bulunan taşlardaki bazı işaretler nedeniyle Güneş Kapısı'nın Puma Punku'nun bir parçası olduğuna inanmaktadır. Alan Kolata'ya göre, Güneş Kapısı'nda tasvir edilen teraslı platform höyüğü aslında Pumapunku'nun stilize edilmiş bir tasviridir. Güneş Kapısı'nın arka yüzünde, Pumapunku'nun taş levhalarında ve kapılarında görülebilen desenler vardır. Bu nedenle bazıları, Güneş Kapısı'nın bir zamanlar Pumapunku'nun ana girişini oluşturduğunu varsaymaktadır.


## Çatılar.
Pumapunku girişinin çatıları büyük olasılıkla Totora kamışından yapılmıştı. Pumapunku'nun batı girişinde Totora kamışına benzeyen kayaçlar bulundu. Tiwanaku'da ayakta duran mimari yapıları gören ilk ziyaretçiler, "saman"a benzeyen oluşumlardan bahsettiler:[…] [Salonun] çatısı, taştan olmasına rağmen dışarıdan saman gibi görünüyor. Çünkü Kızılderililer evlerini samanla kaplıyorlar ve bu [odanın] diğer [evler]e benzemesi için, taşı işleyip oyuyorlar, böylece samandan bir örtü gibi görünüyor. Büyük Totora kamışları Tiwanaku müzesinde bulunmaktadır.


## Kültürel ve manevi önemi.
Bazı teorilere göre, Pumapunku kompleksi ve çevresindeki Akapana, Kalasasaya, Putuni ve Kerikala gibi anıtsal yapılar, Tiwanakular için manevi ve ritüel merkezleri olarak işlev görüyordu. Bu bölge, güzelliğine hayran kalmak için uzaklardan gelen hacıları kendine çeken And Dağları dünyasının merkezi olabilir. Bu yapılar yerel manzarayı dönüştürdü; Pumapunku, Illimani volkanik dağıyla bütünleşmişti. Halüsinojenik bitkilerin kullanımıyla, manevi önem ve hayranlık duygusu "zihin değiştirici ve hayat değiştirici bir deneyime"  dönüştürülmüş olabilir. Saç örneklerinin incelenmesi, Kuzey Şili'deki Tiwanaku kültüründe bulunan birçok mumyada, bir yaşındaki bebekler de dahil olmak üzere, psikoaktif madde kalıntılarının bulunduğunu ortaya koyarak, bu maddelerin Tiwanakular için önemini göstermektedir.


## Zirve ve düşüş.
Tiwanaku medeniyeti ve bu muhafazaların ve platform höyüklerinin kullanımı, M.S. 700 ile 1000 yılları arasında zirveye ulaşmış gibi görünüyor; bu noktada şehir merkezi ve çevresi 10.000 ila 20.000 sakini barındırabiliyordu. Patates, kinoa, mısır ve diğer çeşitli mahsullerin yetiştirilmesini desteklemek için 30 mil kareden (80 km2) fazla uzanan karmaşık bir sulama sistemi de dahil olmak üzere kapsamlı bir altyapı geliştirildi. En parlak yüzyıllarında, Tiwanaku kültürü Titicaca Gölü havzasının yanı sıra Bolivya ve Şili'nin bazı bölgelerine de hakim oldu.
Görünüşe göre bu kültür, M.S. 1000 civarında aniden dağıldı ve araştırmacılar bunun nedenlerini ancak tahmin edebiliyor. Muhtemel senaryolardan biri, hızla başlayan uzun süreli bir kuraklık. Kalabalık nüfusları için gereken muazzam mahsulü üretemeyen Tiwanaku, görünüşe göre yerel dağ sıralarına dağıldı ve kısa bir süre sonra ortadan kayboldu. Görünüşe göre Puma Punku, inşaatçıları tamamlayamadan terk edildi.


## Atlantis ve antik uzaylılar.
Pumapunku, kayıp kıtalar ve dünya dışı müdahaleler hakkındaki sözdebilim teorilerinin konusudur. Binlerce web sitesi ve kaynak, uzaylı yaşam formları ve Atlantis meraklıları tarafından ortaya atılan sözde bilimsel teorilere atıfta bulunmaktadır. Arkeolog Jeb J. Card, Pumapunku'nun alternatif arkeoloji ve özellikle antik uzaylılar hakkındaki kitap ve televizyon programlarının vazgeçilmezi olduğunu belirtmektedir. Card'a göre, Atlantis ve uzaylı meraklıları, ince işlenmiş duvar işçiliğine ve Pumapunku'nun yüksek Altiplano'daki konumuna gizem olarak bakmaktadırlar. Arkeolog Alexei Vranich, bazı antik uzaylı meraklılarının, Pumapunku anıtsal kompleksinin iyi korunmuş yerel öncüllerinin bulunduğu (Pukara ve Chiripa'daki bazı anıtsal yapılar) fikrine karşı çıkmaktadır. Ona göre bu tür keşifler, Pumapunku'nun dünya dışı teknolojinin bir örneği olduğu yönündeki antik uzaylı meraklılarının iddialarına karşı "sağlam bir kanıt" niteliğindedir. Bu iddialar, kısmen Pumapunku anıtsal kompleksinin biçim ve tasarımının yerel öncülleri olmadığı fikrine dayanmaktadır. Chiripa'daki yapılar (Pumapunku'daki binalara benzer), sepet izleri ve yiyecek kalıntıları bulunduğu için "depo kutuları" olarak tanımlanmıştır. Vranich, nesiller boyu amatörlerin, uç unsurların ve sözde arkeologların, "Tiwanaku mimarisinin görünürdeki geometrik mükemmelliğinin" dünya dışı müdahalenin veya kayıp bir süper medeniyetin sonucu olduğunu iddia ettiklerini belirtmektedir. Bunun yerine, kalıntıları Titicaca havzasının sakinlerine atfetmiştir." Public Archaeology" dergisinin 2019 sayısında Johns Hopkins Üniversitesi'nden Franco D. Rossi, antik uzaylı teorisyenlerinin Pumapunku'yu inşa edemeyecek olan Aymara halkını "taş devri insanları" olarak adlandırmasını eleştiriyor.


## Bibliyografya.
 -  
 -  
 -  
   - YÖNLENDİRME 
 -