# Bolşevikler
Bolşevikler (Rusça: большевики, bolsheviki; большинство, bolshinstvo, 'çoğunluk'), Vladimir Lenin liderliğinde, 1903'teki Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi 2. Kongresi'nde Menşeviklerden ayrılan Marksist Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi'nin (RSDİP) aşırı sol fraksiyonuydu. Bolşevik parti 1917 Ekim Devrimi'nde Rusya'da iktidarı ele geçirdi ve daha sonra Sovyetler Birliği Komünist Partisi adını aldı. Leninist ve daha sonra Marksist-Leninist ilkelere dayanan ideoloji ve uygulamalar Bolşevizm olarak bilinir.
Bölünmenin kaynağı, Menşeviklerin geniş bir parti üyeliği arzusuna karşılık Lenin'in profesyonel devrimcilerden oluşan daha küçük bir partiyi desteklemesiydi. İki fraksiyonun etkisi, RSDİP'nin resmen Bolşevik ve Menşevik partilere ayrıldığı 1912'ye kadar olan yıllarda dalgalandı. Bolşeviklerin siyasi felsefesi Leninist öncülük ve Demokratik merkeziyetçilik ilkelerine dayanıyordu. Çarı deviren 1917 Şubat Devrimi'nden sonra Lenin Rusya'ya döndü ve "Geçici Hükûmet'e destek verilmemesi" ve "tüm iktidarın sovyetlere verilmesi" çağrısında bulunan Nisan tezleri'ni yayınladı. 1917 yazında, özellikle Temmuz Günleri ve Kornilov Olayından sonra, çok sayıda radikalleşmiş işçi, hükûmeti deviren ve Ekim Devrimi'ni planlayan Bolşeviklere katıldı. Parti başlangıçta Sol SR ile koalisyon halinde yönetildi, ancak Rus İç Savaşı sırasında iktidarı giderek merkezileştirdi ve muhalefeti bastırdı ve 1921'den sonra Sovyet Rusya ve Sovyetler Birliği'ndeki tek yasal parti haline geldi. Josef Stalin'in liderliği altında parti, onun tek ülkede sosyalizm, hızlı sanayileşme, kolektifleştirilmiş tarım ve merkezi devlet kontrolü politikalarıyla bağlantılı hale geldi.


## Bölünmenin tarihi.
Lenin'in 1901'de yazdığı Ne Yapmalı? adlı kitap, Bolşeviklerin Menşeviklerden ayrılmasını hızlandırmaya yardımcı oldu. Kitap Almanya'da 1902'de yayınlandı, ancak Rusya'da sıkı sansür nedeniyle yayınlanması ve dağıtılması yasaklandı.#YÖNLENDİRME Lenin'in yazısının ana noktalarından biri, bir devrimin ancak Marksist teorik ilkelere derinlemesine bağlı güçlü, profesyonel bir liderlik ve Lenin'in "zanaatkâr çalışması" dediği şeyi terk ederek daha örgütlü bir devrimci çalışmaya doğru tüm Rusya'ya yayılan bir örgütlenme ile başarılabileceğiydi. Önerilen devrim Rus otokrasisini başarılı bir şekilde devirdikten sonra, bu güçlü liderlik iktidarı bırakacak ve Sosyalist bir partinin demokratik merkeziyetçilik ilkeleri çerçevesinde tam anlamıyla gelişmesine izin verecekti. Lenin, profesyonel devrimcilerin işçilerin mücadelesi üzerindeki etkisini sürdürmemesi halinde, bu mücadelenin partinin hedefinden uzaklaşacağını ve karşıt inançların etkisi altında, hatta devrimden tamamen uzaklaşarak devam edeceğini söylüyordu.#YÖNLENDİRME 
 - YÖNLENDİRME 
Kitap ayrıca Lenin'in sosyalist entelijensiya görüşünün Marksist teori ile uyumlu olduğunu gösteriyordu. Örneğin Lenin, Marksistlerin toplumsal sınıfların ortadan kalkması ve nihai olarak devletin sönümlenmesi idealine katılıyordu. Parti üyelerinin çoğu işçilere eşit olmayan muameleyi ahlaksızlık olarak görüyor ve tamamen sınıfsız bir toplum fikrine sadık kalıyordu. Bu kitap aynı zamanda Lenin'in "Ekonomistler" olarak bilinen, hükûmeti nispeten değiştirmeden bırakırken ekonomik reformdan yana olan ve Lenin'e göre çalışan nüfusu partinin davasının arkasında birleştirmenin önemini kavrayamayan başka bir reformcu gruba karşı çıktığını da gösteriyordu.#YÖNLENDİRME 


## İkinci parti kongresi.
Ağustos 1903'te Brüksel'de ve ardından Londra'da yapılan RSDİP 2. Kongresi'nde Lenin ve Julius Martov parti üyelik kuralları konusunda anlaşmazlığa düştüler. Georgi Plehanov tarafından desteklenen Lenin, üyeliği partiyi tam zamanlı olarak destekleyen ve seçilmiş parti liderliğine tam bir itaat içinde çalışanlarla sınırlamak istiyordu. Martov ise üyeliği "Parti Programını tanıyan ve onu maddi araçlarla ve partinin örgütlerinden birinin yönetimi altında düzenli kişisel yardımla destekleyen" herkese genişletmek istiyordu." Lenin planının, tüm zamanlarını ve enerjilerini partiyi Çarlık otokrasisine karşı başarılı bir proleter devrime önderlik edebilecek bir örgüt haline getirmeye adayacak profesyonel devrimcilerden oluşan çekirdek bir grup geliştireceğine inanıyordu.
Aktif ve deneyimli üyelerden oluşan taban, bu profesyonel çekirdek için işe alım zemini olacaktır. Sempatizanlar dışarıda bırakılacak ve parti demokratik merkeziyetçilik kavramı temelinde örgütlenecekti. O zamana kadar Lenin'in yakın arkadaşı olan Martov, partinin çekirdeğinin profesyonel devrimcilerden oluşması gerektiği konusunda onunla hemfikirdi, ancak parti üyeliğinin sempatizanlara, devrimci işçilere ve diğer yol arkadaşlarına açık olması gerektiğini savunuyordu. İkili bu konuda Mart-Mayıs 1903 gibi erken bir tarihte anlaşmazlığa düşmüştü, ancak farklılıklarının uzlaşmaz hale gelmesi ve partiyi bölmesi Kongre'ye kadar gerçekleşmedi. Başlangıçta anlaşmazlık küçük ve kişisel çatışmalardan kaynaklanıyor gibi görünüyordu. Örneğin, Lenin'in İskra'dan daha az aktif yayın kurulu üyelerinin çıkarılması konusundaki ısrarı ya da Martov'un Lenin'in karşı çıktığı Kongre Düzenleme Komitesini desteklemesi gibi. Farklılıklar büyüdü ve bölünme onarılamaz hale geldi.
İç huzursuzluk Sovyet iktidarı için en uygun siyasi yapı konusunda da ortaya çıktı. Ne Yapmalı? kitabında tartışıldığı gibi, Lenin resmi bir devrimi etkili bir şekilde başlatmak için katı bir siyasi yapıya ihtiyaç olduğuna kesin olarak inanıyordu. Bu fikir Martov, Plehanov, Vera Zasulich, Lev Troçki ve Pavel Axelrod gibi bir zamanların yakın müttefiklerinin muhalefetiyle karşılaştı.#YÖNLENDİRME Plehanov ve Lenin arasındaki en büyük anlaşmazlık toprağın kamulaştırılması ya da özel kullanıma bırakılması konusunda ortaya çıktı. Lenin kolektifleştirmeye yardımcı olmak için kamulaştırmak isterken, Plehanov bireylerin kendi mülklerini koruyabilmeleri halinde işçi motivasyonunun daha yüksek kalacağını düşünüyordu. Lenin'e karşı çıkan ve tam sosyalizme doğru sosyalist üretim tarzı yolunda devam etmek isteyen ve onun katı parti üyeliği kurallarına katılmayanlar "softlar" olarak bilinirken, Lenin destekçileri "hardlar" olarak tanınmaya başladı.
Hizipçiliğin bir kısmı Lenin'in kendi görüşüne olan sarsılmaz inancına ve Plehanov tarafından Lenin'in "kendi görüşüne aykırı görüşlere tahammül edememesi" ve kendi hayalindeki ütopyaya sadakati olarak tanımlanan şeye atfedilebilir. #YÖNLENDİRME Lenin, parti üyeleri tarafından bile o kadar dar görüşlü ve eleştiri kabul edemeyen biri olarak görülüyordu ki, kendisini takip etmeyen herkesin düşmanı olduğuna inanıyordu.#YÖNLENDİRME Lenin'in devrimci arkadaşlarından Troçki, 1904'te Lenin'i Fransız devrimci Maximilien Robespierre ile karşılaştırdı.#YÖNLENDİRME 


## Bolşevik ve Menşevik etimolojisi.
Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi'nin (RSDİP) iki fraksiyonu başlangıçta sert (Lenin taraftarları) ve yumuşak (Martov taraftarları) olarak biliniyordu. 2. Kongre oylamasında Lenin'in grubu önemli konuların çoğunda oyları kazandı#YÖNLENDİRME ve kısa süre sonra Rusça bolşinstvo, 'çoğunluk' kelimesinden gelen Bolşevikler olarak tanınmaya başladı. Aynı şekilde Martov'un grubu da menshinstvo, 'azınlık' kelimesinden gelen Menşevikler olarak tanınmaya başladı. Ancak Martov'un destekçileri parti üyeliği sorunuyla ilgili oylamayı kazandı ve delegeler Kongre'den ayrıldıkça ya da taraf değiştirdikçe ne Lenin ne de Martov Kongre boyunca kesin birçoğunluğa sahip olamadı. Sonuçta Kongre iki hizip arasında eşit olarak bölündü.
1907'den itibaren İngilizce makalelerde bazen "Bolşevik" için Maksimalist ve "Menşevik" için Minimalist terimleri kullanıldı. 1904-1906 yıllarında Rus Sosyalist Devrimci Partisi içinde de bir "Maksimalist" hizip olduğu için (1906'dan sonra ayrı bir Sosyalistler-Devrimciler Birliği Maksimalistleri oluşturdu) ve 1917'den sonra tekrar "Maksimalist" hizip olduğu için bu durum kafa karıştırıcı oldu.
Bolşevikler ya da Kızıllar, 1917 Rus Devrimi'nin Ekim Devrimi aşamasında Rusya'da iktidara gelmiş ve Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'ni (RSFSC) kurmuştur. Kızılların 1917-1922 Rus İç Savaşı sırasında Beyazları ve diğerlerini yenmesiyle RSFSC, Aralık 1922'de Sovyetler Birliği'nin (SSCB) başlıca kurucu unsuru haline geldi.


## İki grubun demografisi.
Ortalama parti üyesi çok gençti: 1907'de Bolşeviklerin %22'si 20 yaşın altındaydı; %37'si 20-24 yaş arasındaydı; ve %16'sı 25-29 yaş arasındaydı. 1905'te üyelerin %62'si sanayi işçisiydi (1897'de nüfusun %3'ü). Bolşeviklerin %22'si soylulardan (toplam nüfusun %1,7'si) ve %38'i köklerinden koparılmış köylülerden oluşuyordu; Menşeviklerde bu oranlar sırasıyla %19 ve %26'ydı. 1907'de Bolşeviklerin %78,3'ü Rus ve %10'u Yahudi'ydi; bu oran Menşeviklerde %34 ve %20'ydi. Bolşeviklerin toplam üye sayısı 1905'te 8.400, 1906'da 13.000 ve 1907'de 46.100 iken Menşeviklerin 8.400, 18.000 ve 38.200'dü. 1910 yılına gelindiğinde her iki fraksiyonun toplam üye sayısı 100.000'den azdı.


## 1905 Devrimi'nin Başlangıcı (1903–05).
1903 ve 1904 yılları arasında iki hizip, birçok üyenin taraf değiştirdiği bir değişim halindeydi. Başlangıçta Lenin ve Bolşeviklerle ittifak kuran Rus Marksizminin kurucusu Plehanov, 1904'te onlarla yollarını ayırmıştı. Troçki başlangıçta Menşevikleri destekledi, ancak Rus liberalleriyle ittifak konusundaki ısrarları ve Lenin ve Bolşeviklerle uzlaşmaya karşı çıkmaları nedeniyle Eylül 1904'te Menşeviklerden ayrıldı. Ağustos 1917'ye kadar kendi deyimiyle "fraksiyoncu olmayan bir sosyal demokrat" olarak kaldı; bu tarihte Lenin ve Bolşeviklere katıldı, çünkü onların pozisyonları kendisine benziyordu ve Lenin'in parti konusunda haklı olduğuna inanmaya başlamıştı.
RSDİP Merkez Komitesinin bir üyesi hariç hepsi 1905 başlarında Moskova'da tutuklandı. Yeni bir komite atama yetkisine sahip olan kalan üye Bolşevikler tarafından kazanıldı. Bolşevikler ve Menşevikler arasındaki çizgiler Nisan 1905'te Bolşeviklerin Londra'da 3. Parti Kongresi adını verdikleri ve sadece Bolşeviklerin katıldığı bir toplantı düzenlemesiyle sertleşti. Menşevikler rakip bir konferans düzenlediler ve bölünme böylece kesinleşti.
Bolşevikler 1905 Devrimi'nde nispeten küçük bir rol oynadılar ve Troçki liderliğindeki Petrograd Sovyeti'nde azınlıktaydılar. Bununla birlikte, daha az önemli olan Moskova Sovyeti Bolşeviklerin hakimiyetindeydi. Bu Sovyetler 1917'de kurulan Sovyetlere model olmuştur.


## Menşevikler (1906–07).
1905'teki Rus Devrimi ilerledikçe, Bolşevikler, Menşevikler ve Rus İmparatorluğu içinde faaliyet gösteren Rus olmayan daha küçük sosyal demokrat partiler, Nisan 1906'da Stockholm'den düzenlenen Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi 4. Kongresi'nde yeniden birleşme girişiminde bulundular. Menşevikler Genel Yahudi Emek Federasyonu ile ittifak yapınca Bolşevikler kendilerini azınlıkta buldu.
Bununla birlikte, tüm hizipler kendi hizip yapılarını korudu ve Bolşevikler, RSDİP içindeki Bolşevik hizbin fiili yönetim organı olan Bolşevik Merkezi'ni kurdu. Mayıs 1907'de Londra'da yapılan Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi 5. Kongresi'nde Bolşevikler çoğunluktaydı, ancak iki hizip çoğunlukla birbirinden bağımsız olarak çalışmaya devam etti.


## Lenin ve Bogdanov arasında bölünme (1908–10).
Lenin ve Aleksandr Bogdanov arasında 1904 gibi erken bir tarihten beri gerginlik vardı. Devrimin 1907 ortalarında yenilgiye uğraması ve yeni, son derece kısıtlayıcı bir seçim yasasının kabul edilmesiyle birlikte Bolşevikler Üçüncü Duma olarak bilinen yeni parlamentoyu boykot edip etmemeyi tartışmaya başladılar. Lenin, Grigory Zinoviev, Lev Kamenev ve diğerleri Duma'ya katılmayı savunurken, Bogdanov, Anatoly Lunacharsky, Mihail Pokrovski ve diğerleri Duma'daki sosyal demokrat fraksiyonun geri çağrılması gerektiğini savundu. Bu sonuncular "geri çağırmacılar" (Rusça: otzovistler) olarak tanındı. Bolşevik hizip içindeki daha küçük bir grup, RSDİP Merkez Komitesinin bazen asi olan Duma hizbine bir ültimatom vermesini ve tüm parti kararlarına tam itaat talep etmesini istedi. Bu grup "ültimatomcular" olarak tanındı ve genellikle geri çağırmacılarla ittifak halindeydi.
Farklılıkların uzlaşmaz hale geldiği 1908 ortalarında Bolşevik liderlerin çoğu Bogdanov'u desteklerken ya da kararsızken, Lenin Bogdanov'un bir filozof olarak itibarını zedelemeye odaklandı. 1909'da Materyalizm ve Ampiryokritisizm (1909) başlıklı sert bir eleştiri kitabı yayınlayarak Bogdanov'un pozisyonuna saldırdı ve onu felsefi idealizm ile suçladı. Haziran 1909'da Bogdanov, Bolşevik dergisi Proletary'nin yayın kurulu tarafından Paris'te düzenlenen bir Bolşevik mini konferansında Proleter Üniversiteler olarak Parti Okullarının kurulmasını önerdi. Ancak bu öneri kabul edilmedi ve Lenin Bogdanov'u Bolşevik hizipten ihraç etmeye çalıştı. Bogdanov daha sonra Ağustos-Aralık 1909 arasında Capri Parti Okulu'nu yöneten hizip Vpered'in kuruluşunda yer aldı.


## Parti birliğine yönelik son girişim (1910).
Hem Bolşevikler hem de Menşevikler kendi içlerindeki bölünmeler ve Çarlık baskısı nedeniyle zayıflayınca, iki grup partiyi yeniden birleştirmeye çalıştı. Ocak 1910'da Leninistler, geri çağırmacılar ve çeşitli Menşevik gruplar Paris'te partinin Merkez Komitesi'nde bir toplantı düzenlediler. Kamenev ve Zinovyev bu fikre kuşkuyla yaklaşıyordu; ancak Viktor Nogin gibi uzlaşmacı Bolşeviklerin baskısı altında bunu denemeye razı oldular.
Partinin yeniden birleşmesini engelleyen temel nedenlerden biri Rus polisiydi. Polis, karşı tarafın niyetleri ve düşmanlıkları hakkında rapor veren casuslar göndererek her iki partinin iç çevrelerine sızabiliyordu.#YÖNLENDİRME Bu durum Bolşevikler ve Menşevikler arasındaki gerilimin yüksek kalmasına ve birleşmelerinin engellenmesine yardımcı oldu.
Lenin herhangi bir birleşmeye kesinlikle karşıydı ama Bolşevik liderliği içinde oy hakkı yoktu. Toplantıda geçici bir anlaşmaya varıldı ve bu anlaşmanın hükümlerinden biri de Troçki'nin Viyana merkezli Pravda'sının parti tarafından finanse edilen merkezi bir organ haline getirilmesiydi. Troçki'nin Bolşeviklerle birlikte olan kayınbiraderi Kamenev yayın kuruluna eklendi; ancak birleşme girişimleri Ağustos 1910'da Kamenev'in karşılıklı suçlamalar nedeniyle yönetim kurulundan istifa etmesiyle başarısızlığa uğradı.


## Ayrı bir partinin kurulması (1912).
Ocak 1912'de Bolşeviklerin sadece Bolşeviklere özel bir Prag Parti Konferansı düzenlemesi ve Menşeviklerle geri çağırıcıları partiden resmen ihraç etmesinin ardından hizipler arasındaki ilişkiler kalıcı olarak koptu. Sonuç olarak, RSDİP içinde bir hizip olmaktan çıktılar ve bunun yerine kendilerini Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi (Bolşevikler) - ya da RSDİP(b) - olarak adlandırılan bağımsız bir parti olarak ilan ettiler. Parti gayri resmi olarak Bolşevik Parti olarak anılmaktadır. Parti 20. yüzyıl boyunca bir dizi farklı isim benimsemiştir. RSDİP(b) 1918 yılında Tüm Rusya Komünist Partisi (Bolşevikler) adını almış ve 1925 yılına kadar bu şekilde kalmıştır. 1925'ten 1952'ye kadar adı Tüm Birlik Komünist Partisi (Bolşevikler) ve 1952'den 1991'e kadar Sovyetler Birliği Komünist Partisi oldu.
Parti bölünmesi kalıcı hale geldikçe, başka bölünmeler de belirginleşti. En dikkate değer farklılıklardan biri, her bir hizbin devrimini nasıl finanse etmeye karar verdiğiydi. Menşevikler devrimlerini üye aidatlarıyla finanse etmeye karar verirken, Lenin daha yüksek bir bütçeye ihtiyaç duyduğu için sık sık daha sert önlemlere başvuruyordu. #YÖNLENDİRME Bolşeviklerin kullandığı yaygın yöntemlerden biri banka soygunları yapmaktı; bunlardan biri 1907'de partinin 250.000 ruble, yani yaklaşık 125.000 dolara eşdeğer bir para elde etmesiyle sonuçlandı. #YÖNLENDİRME Bolşeviklerin sürekli paraya ihtiyacı vardı çünkü Lenin, yazılarında ifade ettiği, devrimlerin tüm yaşamlarını davaya adayan bireyler tarafından yönetilmesi gerektiğine dair inançlarını uyguluyordu. Bunun karşılığı olarak, fedakarlıkları ve adanmışlıkları için onları maaşla ödüllendirdi. Bu önlem, devrimcilerin görevlerine odaklanmalarını sağlamaya yardımcı olmak ve işlerini yapmaları için onları motive etmek için alınmıştı. Lenin ayrıca parti parasını, faaliyetlerini genişletmek amacıyla şehirlerde ve siyasi mitinglerde dağıtılan broşürleri basmak ve çoğaltmak için kullandı. Her iki grup da varlıklı destekçilerinden bağışlar yoluyla fon aldı.
I. Dünya Savaşı yaklaştıkça parti gündemlerindeki farklılıklar da belirginleşmeye başladı. Josef Stalin, savaşın sınıflar arası bir savaşa ya da esasen bir Rus İç Savaşına dönüşeceğini umarak savaşın başlaması için özellikle istekliydi.#YÖNLENDİRME Bu savaş arzusu, Lenin'in işçi ve köylülerin savaş çabalarına katılmaya direnecekleri ve dolayısıyla sosyalist harekete katılmaya daha fazla zorlanacakları vizyonuyla körüklendi. Artan destek sayesinde Rusya, iç çatışmasını çözmek için Müttefik güçlerden çekilmek zorunda kalacaktı. Ne yazık ki Bolşevikler için Lenin'in varsayımları yanlıştı. Kendisinin ve partisinin 1915 ve 1916'da İsviçre'de düzenlenen iki konferansa katılarak bir iç savaş için bastırma girişimlerine rağmen, Bolşevikler I. Dünya Savaşı'nda Rus İmparatorluk Ordusu'na ateşkes çağrısında bulunarak azınlıkta kaldılar.#YÖNLENDİRME 
Bolşevik liderlik ayrı bir parti kurmaya karar vermiş olsa da, Rusya içindeki Bolşevik yanlısı işçileri bunu takip etmeye ikna etmek zor oldu. Dördüncü Duma'nın ilk toplantısı 1912 sonlarında yapıldığında, altı Bolşevik milletvekilinden sadece biri, Matvey Muranov (bir diğeri, Roman Malinovski, daha sonra Ohranka ajanı olarak ifşa edildi), 15 Aralık 1912'de Duma içindeki Menşevik hizipten ayrılmak için oy kullandı. Bolşevik liderlik sonunda galip geldi ve Bolşevikler Eylül 1913'te kendi Duma hiziplerini kurdular.
Bolşevikler ve Menşevikler arasındaki son bir fark, Bolşevik partinin hedeflerine ulaşmak için ne kadar vahşi ve inatçı olduğuydu, ancak Lenin, partiye fayda sağlayacak uzun vadeli kazanımların garantisini gördüğü takdirde siyasi ideallerden geri adım atmaya açıktı. Bu uygulama, partinin köylülere ve eğitimsiz işçilere devrimden sonra hayatın ne kadar görkemli olacağını vadederek ve onlara geçici imtiyazlar tanıyarak onları saflarına katmaya çalışmasında görülmüştür.#YÖNLENDİRME 


## "Bolşevik" kelimesinin aşağılayıcı kullanımı.
Bolo, Rus İç Savaşı sırasında Kızıl Ordu'ya müdahale eden Kuzey Rusya Seferi Kuvvetleri'ndeki İngiliz hizmet personeli tarafından Bolşevikler için kullanılan aşağılayıcı bir ifadeydi. Adolf Hitler, Joseph Goebbels ve diğer Nazi liderleri bu ifadeyi Komintern tarafından koordine edilen dünya çapındaki siyasi harekete atıfta bulunmak için kullandılar.
Birleşik Krallık'ta Soğuk Savaş sırasında sendika liderleri ve diğer solcular bazen alaycı bir şekilde Bolşiler olarak tanımlanmıştır. Bu kullanım, aynı dönemde Amerika Birleşik Devletleri'nde kullanılan "komünist", "kızıl" veya "pinko" terimlerine kabaca eşdeğerdir. Bolşevik terimi daha sonra isyankar, saldırgan ya da huysuz kişiler için kullanılan argo bir terim haline gelmiştir.
 - YÖNLENDİRME