# Bilgi mimarisi
Giriş:
Bilgi mimarisi; net sınırlar çizilmesi güç olan ve birçok disiplin ile iç içe bir alandır. Bilgiyi farklı biçimlerde, çeşitli ortam ve taşıyıcılar üzerinde düzenleme ve yönetme çabası içinde olan bilgi yöneticileri için bu kavram tanıdık gelse de, açık ve kesin bir şekilde tanımlanması kolay değildir. Günümüzde bilgi ve iletişim teknolojilerindeki ilerlemelerle birlikte daha fazla gündeme gelen bu kavram yeni gibi algılansa da bilgi mimarisi, aslında 1970'li yıllarda ortaya çıkmıştır. “Bilgi mimarı” terimi ilk kez 1976 yılında, mimarlık eğitimi almış, aynı zamanda başarılı bir grafik tasarımcı, yazar, editör ve bilgi sunumuyla ilgili pek çok kitabın yayıncısı olan Richard Saul Wurman tarafından, Amerikan Mimarlar Enstitüsü'nün düzenlediği 13. konferansta kullanılmıştır.​[1]​​[2]​ Bilgi mimarisi terimi genellikle; büyük ya da küçük ölçekli web sitelerinin yapısal tasarımı, etiketleme sistemleri, kullanıcı deneyimi (kullanılabilirlik) ve taksonomilere dair konular çerçevesinde ele alınmaktadır. Bunun yanı sıra bilgi mimarisi, yalnızca teorik bir kavram değil, aynı zamanda bir üretim süreci, yani bir zanaat olarak da değerlendirilebilir. Bu alan; çeşitli uygulama örnekleriyle şekillenen, bireysel deneyim ve mesleki uzmanlıkla gelişen bir süreçtir.​[1]​
Amaç ve hedef:
Bilgi mimarisi, kullanıcı deneyimlerini geliştirmek için bilginin; mantıklı, düzgün, sistemli ve herkes için kullanışlı olması (engelli kullanıcılar için çözüm yöntemleri geliştirilmesi vb.) kullanıcıların fazla bir uğraş getirmeden kolayca erişmesini sağlar. Hangi içeriğin; nerede, nasıl ve hangi formatta ne şekilde sunulacağına temel oluşturur. Bilgi mimarisinin hedefleri ise; bilginin mantıksal hiyerarşisini kurmak, dağınık bilgiyi kullanıcıların kullanımına yönelik stratejiler geliştirerek bilgiye erişmek için yol (menü) hazırlamak, içerikleri kategorize ederek kullanıcı sunumuna sunmaktır kısacası bilgiye ulaşmayı kolaylaştırmak bilgiye ulaşmada kılavuz olmayı amaçlar ve hedefler.
Bilgi Mimarisi ve Kullanıcı deneyimi ilişkisi:
Bilgi mimarisi, dijital bir ürünün (web sitesi, uygulama vb.) içeriğinin organize edilmesini, isimlendirilmesini, yapılandırılmasını sağlar bu ve bunun gibi düzenlemeler kullanıcıların istenilen bilgiye kolayca ulaşılmasını sağlar. Kullanıcı deneyimi, sadık müşteri kazanma hedefleyen firmalarının yönetim şeklidir. Bilgi-işlem teknolojilerinde karşılaşılan en büyük başarısızlık nedenlerinden biri, kullanıcıların ihtiyaç ve beklentilerinin yeterince anlaşılmamasıdır. ‘‘Kullanıcı deneyimi; arayüz için tasarlanan fikrin ve uygulamanın her aşamasında gerçek kullanıcılar göz önüne alınarak planlanmasıdır. Kullanım kolaylığı ve çeşitli faydalar sağlayarak müşteri memnuniyetinin beklentilerin ötesine geçmesi müşteride olumlu duygular uyandıracak, böylelikle çok memnun kaldığı ürünü gönül rahatlığı ile başkalarına tavsiye edecek, bu da satış rakamlarına artış olarak yansıyacaktır. Kullanıcı deneyimi memnuniyeti yaşatan şirketlerin ürünleri daha çok tercih edilir, sık kullanıldığı için tanıtım gibi maliyetlere girilmez, ürünlerin kaliteli olduğu algısını arttırır.’’ ​[3]​
Bilgi Mimarisi- Bilgi ve Belge Yönetimi İlişkisi
Bilgi ve belge yönetimi (BBY), bilgi mimarisiyle doğrudan bağlantılı ve etkileşim içinde olan önemli disiplinlerden biridir. Bu iki alan, özellikle dijital ortamda üretilen, saklanan ve paylaşılan bilgilerin düzenlenmesi, erişilebilir hale getirilmesi ve etkin bir şekilde kullanılması süreçlerinde birbirini tamamlayıcı roller üstlenir.​[4]​ Bilgi mimarisi ve tasarımla ilgili temel kavramlar incelendiğinde, karşımıza kullanıcı arayüzleri, kullanılabilirlik, kullanıcı odaklı tasarım, etkileşim, bilgi arama süreçleri, ontoloji oluşturma ve etiketleme gibi birçok önemli terim çıkar. Bu kavramlar, bilgi mimarisinin ne denli çok boyutlu ve kullanıcı deneyimiyle ne kadar yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Bilgi mimarisi, esas olarak bilginin yapılandırılması ve erişilebilir hale getirilmesiyle ilgilenir. Özellikle dijital ortamlarda ve sürekli değişen bilgi taşıyıcılarında karşılaşılan düzenleme ve erişim sorunlarının çözümünde önemli bir yaklaşım olarak öne çıkar. Bu kapsamda; bibliyografik kimlik oluşturma, tam metin tanımlamaları, dizinleme çalışmaları ve sistem tasarımı gibi konular bilgi mimarisiyle doğrudan ilişkilidir. Günümüzde, internet siteleri, kurum içi ağlar (intranet) ve çeşitli yazılım uygulamaları gibi bilgi erişim araçlarının kullanıcı dostu hale getirilmesinde bilgi mimarisi ilkelerinden sıklıkla faydalanılmaktadır. Kullanıcının ihtiyaç duyduğu bilgiye hızlı ve doğru şekilde ulaşabilmesini sağlamak, bu ilkelerin uygulanmasıyla mümkün hale gelir. Belirli bir hizmet alanı ve hedef kullanıcı kitlesi doğrultusunda etkili bilgi mimarisi tasarımları yapabilmek, bilgi ve belge yönetimi uzmanları için önemli bir yetkinliktir. Bu beceri ise, yalnızca teorik bilgiyle değil, aynı zamanda pratik bilgi mimarisi uygulamalarıyla geliştirilebilir.​[1]​
‘’Enformasyon disiplinlerinin birbirine yakınlaştığına dair işaretler mevcut olmakla beraber, projelerin birbirinden uzaklaştığı görülmektedir. Örneğin, İngiltere’de enformasyon yöneticileri, bilişim teknolojisi (BT) mimarları, iş mimarları ve belge yöneticileri birlikte çalışmaya başlamış olmalarına karşın genellikle değişik standartlar ve kalıtsal sistemler ile sınırlıdırlar. Dolayısıyla, İngiliz Hükümeti’nin Enformasyon Özgürlüğü Yasası’na uymak amacıyla enformasyon yöneticileri, belgelerin konu içeriklerinin sınıflandırması için Hükümet Kategori Listesi’ni uygularken, belge yöneticileri -aynı amaçla- geleneksel Dosya Planı formülüne (Fonksiyon/Aktivite/İşlem) sadık kalmaktadırlar.’’ ​[5]​
‘’Bilgi ve Belge Yönetimi (BBY) açısından bakıldığında bilgi mimarisi; bilgi profesyonellerinin uzun zamandır ilgili oldukları ve gerçekleştirdikleri uygulama temellerine taze bir düşünce ve bir miktar grafik tasarım eklemiştir. Yazının başlangıcından beri kütüphaneciler, bilgiyi seçerek erişme ve kullanıcıların erişebileceği biçimde düzenlemenin öneminin farkındadır. Bilgi yöneticileri, gelecek için olası bilgi gereksinimlerini önceden belirleyebilir, bilginin düzenlenmesi ve bilgi erişim için gelecekte kullanılacak araçları tasarlayabilir / tasarlayan ekipte yer alabilir. Kısacası, bilgi yöneticileri, Wurman’ın “bilgi mimarisi” olarak etiketlediği ilkeleri uzun zamandır anlayıp uygulamaktadır Bununla birlikte, Wurman'ın bilgi mimarisi düşüncesi ile getirdiği taze, yenilikçi ve sanatsal anlatım, tüm bilgi yöneticileri tarafından dikkatlice ele alınması gereken kullanıcı odaklı bir yaklaşımdır. Bilgi yöneticilerinin kullanım ve kullanıcı odaklılık üzerine araştırmaları / yaklaşımları bu iki alan için paralellik göstermektedir.’’ ​[1]​
Kaynakça:
[1] SÜREYYA ÇANKIRI, “Bilgi erişimde kullanıcı odaklı çözüm: Bilgi mimarisi / User-focused solution in information retrieval: Information architecture”, İstanbul Üniversitesi, 2012.
[2] A. Resmini ve L. Rosati, “ A Brief History of Information Architecture”, Journal of Information Architecture, c. Vol. 03. Iss, ss. 33-48, 2011, Erişim: 06 Mayıs 2025. [Çevrimiçi]. Erişim adresi: http://journalofia.org/volume3/issue2/03-resmini/.
[3] M. Ş. AKIN, “Kullanıcı Deneyiminde Bağlamsal Analiz Yöntemleri: Senaryo, Görev Haritası ve Bilgi Mimarisi Oluşturmak”, Ekonomi İşletme ve Maliye Araştırmaları Dergisi, c. 1, sy 1, ss. 64-87, Ara. 2018, doi: 10.38009/ekimad.494939.
[4] Peter Morville ve Louis Rosenfeld, Information Architecture for the WorldWide Web, 2nd ed. O'Reilly Media, Inc., 2002.
[5] A. Gilchrist ve T. T. Günden, “Information Architecture”, Bilgi Dünyası, c. 5, sy 2, ss. 223-239, Eki. 2004, doi: 10.15612/BD.2004.489.