# Wang Zhenyi (astronom)
Wang Zhenyi (; 1768–1797; Deqing tarzında (德卿), Jinling ve Jiangning Bayan Tarihçisi (金陵女史) olarak da bilinir) Çing Hanedanlığı'ndan Çinli bir bilim insanıydı. Astronomi, matematik, coğrafya ve tıp gibi konularda kendini eğitmek için çalışarak kadın haklarını engelleyen dönemin feodal geleneklerine karşı mücadele etti. Astronomi, matematik ve şiir alanlarındaki katkılarıyla tanınmıştır. Takdir edilen bir akademisyendi: "18. yüzyıl Çin'inin olağanüstü kadınlarından biri."


## Biyografi.
### Erken dönem yaşamı ve ailesi.
Wang'ın atalarının evi Anhui eyaletindedir, ancak büyükbabasının ailesi Jiangning'e veya bugünkü Nanjing'e taşınmıştır. Çocukken okumayı çok severdi ve çok zekiydi.
Ailesi büyükbabası, büyükannesi ve babasından oluşuyordu. Büyükbabası Wang Zhefu (), Fengchen ilçesinin ve Xuanhua Bölgesi'nin eski bir valisiydi. Okumaya karşı derin bir sevgisi olan geniş ve derin bir zekaya sahipti ve yetmiş beşten fazla kitap rafından oluşan bir koleksiyona sahipti. Babası Wang Xichen imparatorluk sınavında başarısız oldu ve bunun yerine tıp bilimi okudu ve bulgularını "Yifang Yanchao" (Tıbbi Reçeteler Koleksiyonu) adlı dört ciltlik bir koleksiyona kaydetti. Büyükannesinin evlenmeden önceki soyadı Dong'du. Büyükbabası onun ilk astronomi öğretmeniydi; büyükannesi şiir öğretmeniydi; babası ise ona tıp, coğrafya ve matematik öğretti.
Dokuz yaşından itibaren şiir ve deneme yazmayı öğrenmiş, toplumsal ve insani koşullara karşı keskin bir duyarlılık göstermiş ve toplumsal gerçeklere ilişkin benzersiz düşünce ve anlayışlara sahip olmuştur. Wang Zhefu'nun ölümünden sonra, büyükannesi Dong ve babasıyla birlikte Çin Seddi'nin dışında yas tutmaya gitti ve dört yıl boyunca Jilin'de yaşadı ve burada Bu Qianyao'nun hanımının yanında eğitim gördü. Wang Zhefu 1779'da öldü ve aile onun cenazesi için Jiling'e (Çin Seddi'ne yakın) gitti. Beş yıl boyunca bölgede kaldılar ve Zhenyi burada büyükbabasının kitap koleksiyonunu okuyarak geniş bilgi edindi ve Aa adında bir Moğol generalinin eşinden binicilik, okçuluk ve dövüş sanatları öğrendi. Wang Zhenyi on bir yaşındayken büyükbabasının yasını tutmak için büyükannesine Jilin'e kadar eşlik etti. Beş yıl boyunca Xuanhua Eyaletinde yaşadı. Daha sonra büyükannesi ve babasıyla birlikte Pekin, Shaanxi, Hubei, Guangdong ve Anhui gibi çeşitli yerlere seyahat etti. Bu yolculuklar sırasında çok sayıda tarihi yeri ziyaret ederek kapsamlı deneyimler kazandı ve toplumun çeşitli yönlerine maruz kaldı.
Wang Zhenyi on altı yaşındayken, başkente geri dönene kadar babasıyla birlikte Yangtze nehrinin güneyine seyahat etti. Shaanxi, Hubei ve Guangdong gibi yerleri görerek ufkunu genişletti ve deneyimlerini zenginleştirdi. On sekiz yaşındayken, şiirleri aracılığıyla Jiangning'deki kadın akademisyenlerle arkadaş oldu ve çoğu kendi kendine öğrendiği astronomi ve matematik çalışmalarına odaklanmaya başladı. Yirmi beş yaşındayken Anhui eyaletindeki Xuancheng'den Zhan Mei ile evlendi. Evlendikten sonra daha çok şiirleri ve bir zamanlar bazı erkek öğrencilere öğrettiği matematik ve astronomi bilgileriyle tanındı. Wang Zhenyi yirmi dokuz yaşında öldü ve çocuğu olmadı.


## Akademik başarıları.
Sadece yirmi dokuz yaşına kadar yaşamasına rağmen Wang Zhenyi akademik dünyada çok başarılıydı. Astronomi ve matematik alanlarında çok yetenekliydi. Katkılarından biri, "Ekinoksların Geçişi Tartışması (Dispute of the Procession of the Equinoxes)" adlı makalesinde göksel olaylara ilişkin görüşlerini açıklayabilmesiydi. Ekinoksların nasıl hareket ettiğini ve ardından hareketlerinin nasıl hesaplanacağını açıklayabilmiş ve basitçe kanıtlayabilmiştir. "Boylam ve Yıldızlar Tartışması (Dispute of Longitude and Stars)" ve "Ay Tutulmasının Açıklanması (The Explanation of a Lunar Eclipse)" gibi birçok başka makale de yazdı. Yıldızların sayısı; güneşin, ayın ve Venüs, Jüpiter, Mars, Merkür ve Satürn gezegenlerinin dönüş yönleri hakkında yorumlarda bulunmuş; ayrıca ay ve güneş tutulmaları arasındaki ilişkiyi açıklamıştır. Sadece diğer astronomların araştırmalarını incelemekle kalmadı, aynı zamanda kendi özgün araştırmalarını da yapabildi. O dönemde, yeni astronomik takvim bilgisi alanında çok az halef vardı. Dahası, sekiz aşamalı kompozisyona odaklanan kamu hizmeti sınav sistemi nedeniyle, akademisyenler karmaşıklığından ve zorluğundan korkarak takvimsel astronomi gibi doğa bilimleri üzerine çalışmaya isteksizdi. Sonuç olarak, takvimsel astronomi çalışmaları neredeyse dönemin "kayıp sanatı" haline gelmiştir. Buna ek olarak, kadınların inzivaya çekilerek astronomik takvim öğrenmeleri uygun görülmediğinden, bu konudaki kısıtlamalar daha da sıkıydı. Ancak Wang Zhenyi astronomi çalışmalarının toplumsal önemi konusunda derin bir kavrayışa sahipti. Cesurca akıntıya karşı kürek çekerek hem Çin hem de Batı astronomi bilgisini ısrarla araştırdı ve bu konuda birçok eser kaleme aldı. Çalışmalarından sadece "Ay Tutulmalarının Açıklanması (Explanation of Lunar Eclipses)" ve "Yıldızlı Gökyüzünün Açıklanması (Explanation of the Starry Sky)" gibi yaklaşık on makale günümüze ulaşmıştır.
Ay tutulmasını incelemek için yaptığı deneylerden biri, bir bahçe pavyonuna küre görevi gören yuvarlak bir masa yerleştirmeyi içeriyordu; tavan kirişlerinden bir kordon üzerinde güneşi temsil eden kristal bir lamba astı. Masanın bir tarafına da ay gibi yuvarlak bir ayna yerleştirdi. Bu üç nesneyi astronomi ilkelerine göre güneş, dünya ve aymış gibi hareket ettirdi. Bulguları ve gözlemleri çok doğruydu ve "Güneş Tutulmasının Açıklanması (The Explanation of a Solar Eclipse)" adlı makalesinde kaydedildi.
Matematik alanında Zhenyi trigonometride ustalaşmış ve Pisagor teoremini biliyordu. "Pisagor Teoremi ve Trigonometrinin Açıklanması (The Explanation of the Pythagorean Theorem and Trigonometry)" adlı bir makale yazmış ve burada bir üçgeni ve dik üçgenin kısa kenarı, uzun kenarı ve üçgenin hipotenüsü arasındaki ilişkiyi doğru bir şekilde tanımlamıştır.
Matematikçi Mei Wending'e (MS. 1633-1721) hayrandı. Qing hanedanlığının ilk dönemlerinde ünlüydü ve "Hesaplama İlkeleri (Principles of Calculation)" adlı kitabı yazdı. Wang Zhenyi bu kitabın ustası oldu, daha basit bir dille yeniden yazdı ve "Hesaplamanın Gereklilikleri (The Musts of Calculation)" başlığı altında başkalarının kullanımına sundu. Yeni başlayanlar için matematik öğrenmeyi kolaylaştırmak amacıyla çarpma ve bölme işlemlerini basitleştirmeyi başarmıştır. Kendini matematik çalışmalarına adamış ve yirmi dört yaşındayken "Hesaplamanın Basit İlkeleri (The Simple Principles of Calculation)" adlı bir kitap yazmıştır. Çalışmaları zordu ve bir keresinde şöyle demişti: "Kalemimi bırakıp iç çektiğim zamanlar oldu. Ama bu konuyu seviyorum, pes etmiyorum."
Wang Zhenyi'nin "Ay Tutulmalarının Açıklanması (Explanation of Lunar Eclipses)" adlı eseri, modern astronomi ilkeleriyle uyumlu teorilerle öncelikle ay tutulmalarının nedenlerini analiz eder. Çalışmasında Yu Xi'den Guo Shoujing'e kadar çeşitli astronomi teorilerini özetlemiş ve bunları İslami, Batılı ve modern takvimlerle uyumlu hale getirmiştir. Gök cisimlerinin hareketiyle ilgili yanlış anlamaları düzeltmiş ve yıldızların on yıllar boyunca kademeli olarak kaydığını ortaya koymuştur ki bu kavram neredeyse gerçek koşullara uygundur.
Wang Zhenyi aynı zamanda takvimsel dönemler ve yöntemler kavramlarına da açıklık getirmiş, takvim yaratımının başlangıç noktası ile aritmetik, diyagramlar ve aletler de dahil olmak üzere hesaplama yöntemleri arasında ayrım yapmıştır. Hanedanlar arasında takvimlerde meydana gelen değişikliklerin yöntemlerle değil, dönemlerle ilgili olduğunu savundu.
Wang Zhenyi, "Dünya'nın Yuvarlaklığı Teorisi (Theory of the Earth's Roundness)" adlı çalışmasında, astronomik ve coğrafi terimleri kullanarak küresel bir Dünya kavramını savunmuş ve geleneksel inançlara göre önemli bir ilerleme olan göreli uzamsal konumlar fikrini ortaya koyarak binlerce yıllık yuvarlak gökyüzüne sahip düz bir dünya kavramını çürütmüştür.
Yıldızların ve gezegenlerin hareketleri üzerine tartışmaları da içeren çalışmaları, karmaşık soruları anlaşılır bir şekilde ele alarak yanlış anlamaları önemli ölçüde düzeltmiş ve astronomi bilgisini teşvik etmiştir.
Wang Zhenyi, araştırmasında karşılaştırmalı bir yaklaşım benimseyerek Çin ve Batı astronomi bilgilerini karşılaştırmıştır. Çin ve Batı yöntemlerindeki hem benzerlikleri hem de temel farklılıkları tespit ederek 18. yüzyılda bu bilgi sistemlerinin entegrasyonuna katkıda bulunmuştur.
Wang Zhenyi, sınırlı deneysel araçlara rağmen, bir lamba, bir masa ve bir ayna kullanarak ay tutulmalarını anlamaya yönelik yenilikçi yaklaşımı gibi basit deneyler gerçekleştirdi. Gözlemsel becerileri meteorolojiye de uzanarak hava durumu modellerini kaydetmiş ve doğru tahminlerde bulunmuştur.
Wang Zhenyi'nin tıbba katkıları, belirli bir kitapta özetlenmemiş olsa da, babasının tıbbi eserlerine yazdığı önsözlerde ve pratik tıp bilgisinde açıkça görülmektedir. Tanısal hassasiyet, önleyici tıp ve ısmarlama tedavi stratejilerini vurgulayarak tıp bilimlerindeki derin anlayışını ve pratik deneyimini sergilemiştir.
Wang'ın çalışmaları ve yaklaşımı, Çin ve Batı bilimsel bilgilerini harmanlayarak, karşılaştırmalı araştırmaları savunarak ve hem astronomi hem de matematikte yenilikçi yöntemler uygulayarak kendi dönemi için çığır açıcı olmuştur. Wang'ın mirası, 18. yüzyıl Çin'inde bilim ve kültüre yaptığı katkıların bir kanıtıdır.


## Şiir.
Akademik araştırmalarının yanı sıra seyahat deneyimleri de ona şiirleri için bol miktarda fikir ve malzeme sağladı. Edebiyatı aracılığıyla kalıcı bir etki bıraktı. On üç cilt Ci, düzyazı ve diğer eserler için yazılmış önsözler ve sonsözler bıraktı. Ünlü Qing hanedanı bilgini Yuan Mei Wang'ın şiiri hakkında "bir kadın şairin değil, büyük bir kalemin tadı vardı" yorumunu yaptı." Zhenyi'nin şiiri, o dönemde kadınsı özelliklerin yaygın olduğuna inanılan çiçekli sözcüklerden yoksun olmasıyla biliniyordu. Şiirleri, klasiklere ve tarihe ilişkin anlayışını ve seyahatleri sırasında tanıdığı manzaralar ve halktan insanların yaşamları gibi deneyimlerini içeriyordu.
Çalışmalarından bazı örnekler:
Ayrıca "İpekböceği Yetiştiren Kadın (Woman Breeder of Silkworm)" ve "Yıkanan Çamaşırlar (Clothes Washing)" gibi şiirlerinde halktan insanların, özellikle de emekçi kadınların zorlu yaşamlarını tasvir etmiştir. Ayrıca, "Sekiz Dizelik Bir Şiir (A Poem of Eight Lines)" gibi şiirlerinde yolsuzluğu ve zenginler ile yoksulların yaşamları arasındaki zıtlığı tasvir etmiştir:
Wang Zhenyi'nin şiirleri sadeliği, doğrudanlığı ve duygusal derinliğiyle tanınır. Şiirleri genellikle toplumsal gerçekleri yansıtmakta, döneminin koşullarına ve duygularına ışık tutmaktadır. Şiiri, kadının toplumdaki statüsü, eğitimin değeri ve bilimsel araştırmaya duyduğu sevgi gibi çeşitli konulardaki düşüncelerini ifade etmek için bir araç olarak kullanmıştır. Eserleri, geleneksel edebi formları ilerici fikirlerle harmanlaması açısından dikkate değerdir ve onu Qing Hanedanı edebiyatında benzersiz bir ses haline getirmiştir. Kısmen korunmuş olsa da şiirsel mirası, erkek egemen bir dönemde bir kadın akademisyen olarak zekâsının, empatisinin ve öncü ruhunun bir kanıtı olmaya devam etmektedir.


## Ölümü.
Wang Zhenyi, yirmi dokuz yaşında öldü. Nasıl öldüğüne dair kesin bir kayıt yoktur. Öleceğini anladığında, eserlerini ve el yazmalarını en yakın arkadaşı Madam Kuai'ye (MS. 1763-1827) vermiş, o da bunları dönemin ünlü bir bilgini olan yeğeni Qian Yiji'ye (MS. 1783-1850) devretmiştir. Wang Zhenyi'nin çalışmalarını "Shusuan Jiancun" ya da "Basit Hesaplama İlkeleri (Simple Principles of Calculation)" adı altında derlemiştir. Wang Zhenyi'yi "Ban Zhao'dan sonra bir numaralı kadın bilgin" olarak tanımlamıştır.
Jiaqing döneminin ikinci yılında Wang Zhenyi sıtmaya yakalandı ve ciddi şekilde hastalandı. Hastalığı sırasında, o ve kocası Zhan Quan yazılarını ayıkladılar, "çoğunu sildiler ve yaktılar, sadece yaklaşık yüzde yirmi ila otuzunu korudular." Ölümünden önce, kalan el yazmalarını Lady Kuai'ye teslim etmesi için kocasını görevlendirdi ve ölümünden sonra Lady Kuai'nin kendisini anmasını istediğini ifade etti. Ne yazık ki Wang Zhenyi'nin son arzuları tam olarak gerçekleşmedi. Jiaqing döneminin dördüncü yılında (1799) Wang Zhenyi henüz 30 yaşındayken trajik bir şekilde hayata veda etti. Birkaç yıl sonra kocası Zhan Quan da beklenmedik bir şekilde vefat etti ve geride çocuk bırakmadı.
Qing Hanedanlığı döneminde kadınların eğitim görmesi ve hatta son derece nadir çalışma alanları olarak kabul edilen astronomi, matematik ve tıp gibi doğa bilimlerinde başarılı olması son derece zordu. Wang Zhenyi gibi genç kadın bilim insanları feodal toplumda son derece nadirdi. Qing bilgini Qian Yiji, "Shu Suan Jian Cun" kitabının önsözünde onu antik Çin'in önde gelen kadın bilginlerinden Ban Zhao'ya benzeterek övmüştür. Wang Zhenyi sadece doğa bilimlerinde başarılı değil, aynı zamanda düşüncede de ilericiydi. Genç yaşından itibaren, "kişinin öğrenme arayışının sınır tanımadığına ve her anın değerli olduğuna" inanarak her anını çalışmaya ve okumaya adadı. Babasıyla birlikte yaptığı seyahatler onun ufkunu genişletmiş ve zihnini açmıştır. Ancak feodal toplumda onun gibi kadınlar, hırslarına rağmen, kendilerini ifade etmek için sınırlı fırsatlara sahipti. Feodal toplumun kadınlara eğitim ve öğrenim fırsatı tanımamasından duyduğu memnuniyetsizliği dile getirmiş ve akademide kadınlara değer verilmemesine yönelik toplumsal normu protesto etmiştir. Özgürlük için yanıp tutuşuyor ve kadınların erkeklerin hırs ve zekâsına sahip olabileceğini umuyordu. Ne yazık ki, bilimsel çalışmalarının çoğu toplum tarafından tanınmadı, hatta bazıları onun uğraşlarıyla alay eden akrabaları tarafından bile anlaşılmadı. Bilimsel çalışmalarının çoğu kayboldu ve sadece bazı genel okur yazıları kaldı. Wang Zhenyi, edebiyat, tarih, şiir ve şarkı sözü alanlarındaki başarılarıyla çok yönlü bir yetenekti ve çoğunlukla kendi kendini yetiştirmişti. Daha sonraki akademisyenler onu hem edebi hem de dövüş sanatlarında çok yönlü, çok çeşitli konularda mükemmel ve özellikle astronomi ve hem Çin hem de Batı yöntemlerini anlama konusundaki kapsamlı uzmanlığında "benzersiz" olarak tanımladılar.


## Mirası.
Wang Zhenyi hem erkekler hem de kadınlar için eşitliğe ve fırsat eşitliğine inanıyordu. Bir şiirinde şöyle yazmıştı:
足行万里书万卷，尝拟雄心胜丈夫！(On bin mil yol kat ettim ve on bin kitap yazdım ve kocamdan daha hırslı olmaya çalıştım!)
Evliliğinden memnundu ve toplumsal feodal değerlerin uygunsuz olduğuna inanıyordu "öğrenme ve bilimlerden bahsederken insanların aklına kadınlar gelmiyordu", "kadınların sadece yemek pişirmesi ve dikiş dikmesi gerektiğini ve yayınlanmak üzere makaleler yazmak, tarih çalışmak, şiir bestelemek veya kaligrafi yapmakla uğraşmamaları gerektiğini" söylüyordu. "[Erkekler ve kadınlar] çalışmak için aynı nedene sahip olan tüm insanlardır."
1994 yılında Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) Gezegen Sistemi İsimlendirme Çalışma Grubu Venüs'teki kratere Wang Zhenyi isminin verilmesini onayladı.
Wang Zhenyi'nin mirası, kadınların eğitiminin son derece kısıtlı olduğu Qing Hanedanlığı döneminde bir kadın bilim insanı, şair ve akademisyen olarak elde ettiği olağanüstü başarılarla anılmaktadır. Astronomi, matematik ve tıp gibi geleneksel olarak erkeklerin egemen olduğu alanlarda mükemmelleşerek toplumsal normlara meydan okumuştur. Öğrenmeye olan bağlılığı ve kapsamlı seyahatleri, çeşitli konularda geniş bir bakış açısı ve derin bir anlayış kazanmasını sağladı. Feodal bir toplumda bir kadın olarak karşılaştığı zorluklara rağmen, Wang Zhenyi arayışlarını sürdürdü ve cinsiyet eşitliği ve kadınlar için eğitimin önemi hakkındaki düşüncelerini ifade etti. Şiirleri ve günümüze ulaşan az sayıdaki bilimsel yazıları entelektüel derinliğini ve ilerici düşüncesini yansıtmaktadır. Wang Zhenyi, Çin tarihinde öncü bir figür olarak anılmakta, bilim ve edebiyata yaptığı katkılarla hatırlanmakta ve kadınların akademik ve bilimsel alanlardaki yeteneklerinin ilham verici bir örneği olarak kabul edilmektedir. Yaşamı ve çalışmaları, döneminin toplumsal cinsiyet normlarına meydan okumuş ve gelecek nesiller için bir emsal teşkil etmiştir.


## Anma.
Qing Hanedanlığı döneminde yaşamış ünlü bir kadın akademisyen olan Wang Zhenyi, çeşitli alanlara yaptığı katkılardan dolayı modern zamanlarda da hatırlanmaya ve onurlandırılmaya devam etmektedir. Onun modern zamanda hatırlanışının bazı önemli örnekleri şunlardır:
  - "Venüs'te Krater Adlandırma": 1994 yılında Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) Wang Zhenyi'nin astronomi alanındaki başarılarını Venüs'teki bir kratere onun adını vererek takdir etmiştir. Bu onur, özellikle astronomi olmak üzere kendi alanlarına olağanüstü katkılarda bulunan merhum kadınlara verilmektedir.
  - "Kadın Tarihi ve Bilime İlgi": Kadın tarihine ve kadınların bilime katkılarına yönelik araştırmalar arttıkça, Wang Zhenyi gibi bireyler de hak ettikleri takdiri görmektedir. Onun hikâyesi ve başarıları, bilime ve edebiyata önemli katkılarda bulunmak için toplumsal engelleri aşmanın ilham verici örnekleri olarak giderek daha fazla anılmaktadır.
  - "Kültürel ve Edebi Etkisi": Wang Zhenyi'nin hayatı ve eserleri modern edebiyatı etkilemiş ve kadınların bilim ve toplumdaki rollerine ilişkin tartışmalarda sıklıkla referans gösterilmiştir. Onun öncü ruhu ve zekâsı, özellikle kadınların geleneksel olarak erkeklerin egemen olduğu alanlara tarihsel katkıları bağlamında birçok kişiye ilham vermeye devam etmektedir.
Bu övgüler ve atıflar, Wang Zhenyi'nin bilimde bir öncü ve kadınların entelektüel yeteneklerinin bir sembolü olarak, özellikle de bu tür başarıların olağanüstü olduğu bir tarihsel bağlamda, kalıcı mirasını vurgulamaktadır. Wang Zhenyi'nin hikâyesi, kadınların bilim ve tarihteki rollerinin daha zengin bir şekilde anlaşılmasına katkıda bulunarak ilham vermeye ve çeşitli şekillerde kutlanmaya devam etmektedir.


## Konuyla ilgili okumalar.
  - Wang Zhenyi, "The Preliminary Collection of Defeng Pavilion" 
  - "The History of the Qing Dynasty," the 508th vol.: "The Biography of Wang Zhenyi"
  - Cai Guanluo, "The Biographies of 700 Noted Personages of the Qing Dynasty", Book Four, "the biography of Wang Zhenyi" 
  - Min Erchang, "The Supplementary Collection of Biographies on Stone Tablets": the 509 vol.: "The Biography of Wang Zhenyi"
  - Zhu Kebao, "The Third Edition of the Biographies", 7th vol.
  - "The Preliminary Collection of the Classified Readings of the Dynasty", the 228th vol.
  - Hu Wenkai, "Textual Research into Works by Women Writers in History", 7th vol.
 -