BILGEM-AI/BILGE-Wiki-Tr-Plus huggingface dataset:
# Erenköy, Yusufeli
Erenköy, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Erenköy, bugünkü Kirazalan köyüyle birlikte tek köyken, Hers (حرس) adını taşıyordu. Gürcüce kaynaklara Erenköy Kvemo (Aşağı) Hersi (ქვემო ხერსი), Kirazalan köyü de Zemo (Yukarı) Hersi (ზემო ხერსი) olarak geçer.
Hers veya Hersi'nin anlamı konusunda kesin bir bilgi mevcut değildir. Bununla birlikte "Nişanyan Yer Adları Sözlüğü"'nde "Hars" olarak verilen bu adın "sazlık" anlamına geldiği belirtilmiş, Richard Kiepert'in haritası da kaynak olarak gösterilmiştir. Oysa söz konusu haritada yer adlarının anlamları yer almaz. Tao bölgesi konsunda kapsamlı bir çalışma olan "Tao" adlı kitapta ise, Ermeni araştırmacıların bu bölgedeki bütün yer adlarını Ermenice olarak gösterme çabası içinde olduğu yazılmıştır.
Hersi köyü, tarihsel Tao bölgesinde yer alır. Osmanlılar bu yerleşmeyi 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyün eski adı da Türkçeye Gürcüceden girmiş olmalıdır. Hers, 1595 tarihli "Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç" adlı Osmanlı tahrir defterine göre, 1550 yılında kurulan Ardanuç livasının Kemhis (Kamhis) adlı nahiyesine bağlıydı. Köyün nüfusu 15 (yaklaşık 70 kişi) haneden oluşuyordu.
Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla 1835 yılında gerçekleştirdiği nüfusu tespiti sırasında Hers, Çıldır Eyaleti'nin Tavusker sancağına bağlıydı. Köyde 12 hanede 48 erkek tespit edilmiştir. Bu tarihte Osmanlı idaresi sadece erkek nüfusu tespit ediyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince Hers köyünün nüfusunun yaklaşık 96 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Köyün nüfusu Müslümanlardan oluşuyordu. 1848 yılında Erzurum vilayetinin Tavusker kazasına bağlı olan köyde 84 hane (yaklaşık 420 kişi) kaydedilmiştir. Ancak köyünün nüfusunun bu kadar artmış olması dikkat çekicidir.
Daha sonra Kiskim kazasına bağlanan Hers, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Artvin vilayetinin Yusufeli kazasına Erkinis nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında Hers köyü, bu tarihte Erzurum vilayetine bağlanmış olan Yusufeli kazasında aynı idari konum sahipti ve köyün nüfusu 1.169 kişiden oluluyordu.
Hers, 1955 genel nüfus sayımıda ise, Çoruh vilayetinin sınırları içinde aynı idari konumda bir köydü ve köyde 1.441 kişi yaşıyordu. 1960 genel nüfus sayımında Hers, Kirazalan köyünün eski adı sayılmıştır. Buradan hareketle "yabancı kökten geldiği" için Hers adının 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Kirazalan olarak değiştirilmiş olduğu söylenebilir. 1960 genel nüfus sayımında Erenköy'ün nüfusu 991 kişiden, "Kirazalan ("Hers")" adıyla kaydedilmiş olan Kirazalan köyünün nüfusu ise 678 kişiden oluşuyordu. Bununla birlikte daha sonraki nüfus sayımı sonuçlarında (1965, 1970, 1975, 1980) Hers, her iki köyün de eski adı olarak verilmiştir. Erenköy'de 1965 yılında nüfusunu oluşturan 1.055 kişiden sadece 273 kişi okuma yazma biliyordu.
Erenköy'de bir bahçe içinde eski bir hamamın kalıntıları bulunmaktadır. Köyde ayrıca "Kilise Yayla" olarak adlandırılan yerde eski bir kilisenin bulunduğu tahmin edilmektedir. Ancak bu yapıdan geriye bir şey kalmamıştır.


## Coğrafya.
Erenköy, Artvin il merkezine 63 km, Yusufeli ilçe merkezine 42 km uzaklıktadır.
# Esenyaka, Yusufeli
Esenyaka, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Esenyaka köyünün eski adı Zor'dur. Nitekim 1835 tarihli nüfus defterinde Zor (زور) adıyla geçer. Gürcüce kaynaklarda köyün adı Zari (ზარი) biçiminde de yazılmıştır.
Zor köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Klarceti'de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirdi. Köyün adı eski Osmanlı kayıtlarında geçmemekle birlikte, buradaki kale ve kilise kalıntıları Zor'un eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir.
Zor köyü, 19. yüzyılın ilk yarısında Çıldır Eyaleti'ne bağlı Livane-i Ulya sancağının köylerinden biriydi. Osmanlı idaresinin vergi belirleme ve askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği sırada köyde 130 hanede 318 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 636 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Zor veya Zari köyü, 19. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon Vilayeti'nin dört sancağından biri olan Lazistan sancağına bağlı Livana kazasının köylerinden biriydi. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde Zor (ظور) biçimde yazılan köyün nüfusu 123 hane ve 350 kişi olarak verilmiştir. Salnamede belirtilmemekle birlikte bu dönemde de Osmanlı idaresinin sadece erkek nüfusunu tespit ettiği bilinmektedir. Bunun üzerinden köyün toplam nüfusunun 700 kişiden oluştuğu söylenebilir. Söz konusu salnamede Zor köyündeki hayvan varlığı 60 öküz, 30 inek, 120 at, 280 keçi ve 100 koyun olarak kayıt altına alınmıştır.
Zor veya Zari köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Zor" (ظور) adıyla Artvin vilayetine bağlı Yusufeli ilçesinin merkez nahiyesindeki köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Zor" olarak yazılmış olan köy, Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 840 kişiden oluşuyordu. Zor veya Zari Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Esenyaka olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Esenyaka köyünün nüfusu 1.075 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde 447 kişi okuma yazma biliyordu.
Esenyaka köyünde eski iki kilise ile bir kalenin varlığı bilinmektedir. Zor Kalesi, köyün merkezinin 1 km kuzeybatısında, köylülerin Vanati olarak adlandırdığı yerde, bir kayanın üzerinde inşa edilmişti. Bu kaleden geriye sadece yıkıntılar kalmıştır. Kalenin alt tarafında yamaçta ve büyük bir olasılıkla kalenin içinde birer kilise vardı. Ne var ki bu kiliselerden geriye bir şey kalmamıştır.


## Coğrafya.
Esenyaka köyü Artvin ilçe merkezine 76 km, Yusufeli ilçe merkezine 29 km uzaklıktadır.
# Gümüşözü
Gümüşözü, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Gümüşözü köyünün eski adı Ağcud veya Ağcut'tur. Gürcüce kaynaklarda Ağcuti (აღჯუთი) olarak geçer. Bu yer adının Algeti'den (ალგეთი) değişime uğrayarak Ağceti (აღაჯეთი) ve Ağcuti'ye dönüştüğü tahmin edilmektedir.
Ağcut köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim bu bölgeyi Osmanlılar 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Ancak bu yerleşimin adı eski Osmanlıca kaynaklarda geçmemektedir.
Ağcut, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Ağcud" (آغجود) adıyla Artvin vilayetinin Yusufeli kazasına Erkinis nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 101 kişiden oluşuyordu. Ağcut, "yabancı kökten geldiği" için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Gümüşözü olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Gümüşözü köyünün nüfusu 155 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde sadece 16 kişi okuma yazma biliyordu.


## Coğrafya.
Gümüşözü köyü, Artvin il merkezine 127 km, Yusufeli ilçe merkezine 40 km uzaklıktadır. Dağeteği köyüne komşudur.
# Günyayla, Yusufeli
Günyayla, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydüür


## Tarihçe.
Günyayla köyünün eski adı Oğdar'dır. Gürcüce kaynaklarda Oğdari (ოღდარი) ve Okdari (ოკდარი) olarak geçer. Osmanlıların köyü Gürcülerden ele geçirmiş olmasına dayanarak bu yer adının Türkçeye Gürcüceden girdiği söylenebilir.
Oğdar, Orta Çağ'da Gürcistan'ın güneybatı topraklarını oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi, 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. 
Oğdar, 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre Ardanuç livasının Kahisi nahiyesine bağlıydı. Nüfusu, tamamı Hristiyan olan 36 haneden oluşuyordu. Vergi tahsil etme ve askere alma amacıyla 1835 yılında yapılan Osmanlı nüfus tespitinde Oğdar (اوغدار) olarak yazılan köyde 65 hane ve 157 erkek kaydedilmiştir. Erkek nüfusu kadar kadın nüfusu eklenince, köyde 314 kişinin yaşadığı ortaya çıkar. Bu tarihte Oğdar, Çıldır Eyaleti'nin Tavusker sancağına bağlıydı.
1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Oğdar olarak kaydedilmiş olan köy, bu tarihte Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının Erkinis nahiyesine bağlıydı. Oğdar, 1935 genel nüfus sayımında Erzurum vilayeti içinde aynı idari konuma sahipti ve köyün nüfusu 844 kişiden oluşuyordu. Oğdar adı "yabancı kökten geldiği" için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Günyayla olarak değiştirildi. Bununla birlikte resmî kayıtlarda yeni adıyla birlikte köyün eski adı da "Günyayla ("Oğdar")" biçiminde bir süre daha kullanıldı.
Günyayla köyünde varlığı bilinen tek tarihsel yapı Oğdar Kalesi'dir. Bugün yıkık durumda olan kaleden geriye 5 metre uzunluğunda duvar ile sarnıç kalmıştır.


## Coğrafya.
Günyayla köyü, Artvin il merkezine 72 km, Yusufeli ilçe merkezine 45 km uzaklıktadır. Rakım köyün merkezinde Kışları çok soğuk, yazları ise serin geçer.
# Havuzlu, Yusufeli
Havuzlu, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Havuzlu köyünün eski adı Oker veya Okar'dır. Bu adın Gürcüce Oheri'den (ოხერი) geldiğini belirten kaynaklar bulunmaktadır. Nitekim 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği topraklarda Ohera (ოხერა) adını taşıyan başka köyler bulunmaktadır. Havuzlu köyünün adı, 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnameside ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Oker / Okar (اوقر) biçiminde yazılmıştır. Oheri, terk edilmiş, virane hale gelmiş yer demektir.
Oheri ya da Okar, tarihsel Gürcistan'ın güneybatı topraklarında yer alan Tao bölgesinin köylerinden biridir. Birleşik Gürcistan Krallığı'ndan sonra bu bölgeye hakim olan ve bir Gürcü devleti
olan Samtshe-Saatabago yönetimi altındayken 16. yüzyılın ortasında köyü Osmanlılar ele geçirdi. Ardından Oheri Livane sancağına bağlandı.
Oheri, Osmanlı idaresinin vergi tahsil etme ve askere alama amacıyla 1835 yılında yaptığı nüfus tespiti sırasında, Çıldır Eyaleti'ne bağlı Livane-i Ulya sancağının Kavkaseti nahiyesinin bir köyüydü. Bu tespitte köyde 60 hane ve 156 erkek yazılmıştır. Köyün toplam nüfusunu bulmak için erkek sayısı kadar kadın eklemek gerekir ve bunun sonucunda köyde 312 kişinin yaşadığı ortaya çıkar. Bu tarihte hane başına ortalama 5,2 kişi düşüyordu.
Oheri, 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde Trabzon vilayetinin Lazistan sancağına bağlı Livana kazının köyü olarak geçer. Köyde 58 hane 180 kişi tespit edilmiştir. Osmanlı idaresinin bu tarihte de sadece erkek nüfusu tespit ettiği bilinmektedir. Kadın nüfusu da eklenince köyde 360 kişinin yaşadığı ortaya çıkar. Hane başına düşen ortalama kişi sayısı bu tarihte 6,2 kişiye yükselmiştir. Hem 1835 tespitine hem de 1876 tespitine göre köydeki aile yapısının kalabalık olmadığı söylenebilir. Tarımla geçindiği bilinen köyde salnamedeki kayıtlara göre kaynak varlığı 30 öküz, 50 inek, 80 at, 100 keçi ve 12 koyundan oluşuyordu. 1878'de Livane kazası Rusya'ya kalınca, Oheri köyü Kiskim kazasına bağlandı.
Oheri, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesinin bir köyüydü. 1940 genel nüfusu sayımında "Okar" olarak yazılmış olan köy, Çoruh vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesinin bir köyü olarak kaydedilmişti ve köyde 578 kişi yaşıyordu. Oheri, Oker ya da Okar adı "yabancı kökten geldiği" için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Havuzlu olarak değiştirildi. Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte bir süre daha "Havuzlu ("Okar")" biçiminde resmî kayıtlarda kullanıldı.


## Coğrafya.
Havuzlu köyü, Artvin il merkezine 83 km, Yusufeli ilçe merkezine 22 km uzaklıktadır.
# Irmakyanı
Irmakyanı, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Irmakyanı köyü ile Sebzeciler köyünün eski ortak adı Kolik'tir. Irmakyanı köyü Yukarı Kolik, Sebzeciler köyü de Aşağı Kolik olarak adlandırılır. Kolik adı sonradan Kölik biçimini almıştır.
Yukarı Kolik köyü, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan Tao bölgesinde yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köydeki eski kilise kalıntısı bu dönemden kalmış olabilir. Yukarı Kolik Kilisesi veya Cavrieti Kilisesi'nin kalıntıları, köyün 4,5 km güneyinde Cavrieti (İkizkaya) mahallesinin yaylasında bulunmaktadır. Cavrieti, Murzeti gibi yer adları da köyün Gürcü geçmişini göstermektedir.
Yukarı Kolik köyü, Osmanlı idaresinin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında Çıldır Eyaleti'nin Livana-i Ulya sancağının Kavkaset nahiyesine bağlıydı. Kolik-i Ulyâ (کولٻك علٻا) biçiminde yazılmış olan köyün nüfusu 13 hane ve 42 erkek olarak kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Yukarı Kolik köyünün nüfusunun yaklaşık 84 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Yukarı Kolik köyü, 19. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon Vilayeti'nin dört sancağından biri olan Lazistan sancağına bağlı Livana kazasının köylerinden biriydi. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde Kolik-i Ulya (كلك علیا)olarak geçen köyün nüfusu 10 hane ve 42 kişi olarak verilmiştir. Salnamede belirtilmemekle birlikte bu dönemde de Osmanlı idaresinin sadece erkek nüfusunu tespit ettiği bilinmektedir. Bunun üzerinden köyün toplam nüfusunun yaklaşık 84 kişiden oluştuğu söylenebilir. Söz konusu salnamede Zor köyündeki hayvan varlığı 5 öküz, 6 inek, 200 keçi ve 183 koyun olarak kayıt altına alınmıştır. Ertesi yıl başlayan 93 Harbi'nin ardından 1878 yılında imzalanan Berlin Antlaşması'yla Livana kazası Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakılınca, Kolik köyü Kiskim (Yusufeli) kazasına bağlandı.
Kolik-i Ulya köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Kolik-i Kiskim" (كولك كسكیم) adıyla Artvin vilayetine bağlı Yusufeli ilçesinin merkez nahiyesindeki köylerden biriydi. Daha sonra "Köliğikiskim" adıyla kaydedilen köy 1940 genel nüfus sayımında Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 198 kişiden oluşuyordu. Kolik Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla, akarsu kıyısında bulunmasından dolayı Irmakyanı olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Irmakyanı köyünün nüfusu 302 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde 97 kişi okuma yazma biliyordu.
Köyün adı geç tarihlerde Irmakyanı olarak değiştirilmiştir. Köy "Ada", "Bodurlar", "Kölik" ("Yeniyuva"), "Köyiçi", "Taşbaşı", "Zengeller" ve "Zuvar" mahallelerinden oluşmaktadır. Nisan 2020'de Cumhurbaşkanlığı kararıyla köy sakinlerinin Yusufeli Barajı ve Hidroelektrik Santrali Projesi nedeniyle belirlenen yerlere nakledileceği ve yerleştirileceği açıklanmıştır. Kasım 2022'de su tutmaya başlayan Yusufeli Barajı'nın baraj gölünün altında kalan köy, yeni yerleşim yerine taşındı.


## Coğrafya.
Irmakyanı köyü, Artvin il merkezine 99 km, Yusufeli ilçe merkezine 5 km uzaklıktadır.
# İnanlı, Yusufeli
İnanlı, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
İnanlı köyünün eski adı İphan'dır. Nitekim 1835 tarihli nüfus defterinde İphan (اپخان) olarak geçer. Ancak fihriste "İbhar" şeklinde yazılmıştır. Bu yer adının Gürcüce İphari (იფხარი) olduğu ve bir tür eğrelti otunun adından geldiği tahmin edilmektedir.
İphan köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. 1555 yılında Erzurum Eyaleti içinde Tortum sancağının İşhan nahiyesine bağlı olan köyün nüfusu 20 Hristiyan haneden oluşuyordu.
İphan, Osmanlı idaresinin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 nüfus sayımında Çıldır Eyaleti içinde Tavusker sancağına bağlı köylerden biriydi. Bu tarihte köyde 26 hanede toplam 79 erkek tespit edilmişti. Erkek sayısı kadar kadın eklenince İphan'ın toplam nüfusunun yaklaşık 158 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
İphani köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "İphan" (ایپخان) adıyla Artvin vilayetine bağlı Yusufeli kazasının Erkinis nahiyesindeki köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 158 kişiden oluşuyordu. İphan veya İphani Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla İnanlı olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında İnanlı köyünün nüfusu 217 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde 98 kişi okuma yazma biliyordu.
İnanlı köyünün yerleşim alanı baraj suları altında kalmıştır.


## Coğrafya.
İnanlı köyü, Artvin il merkezine 83 km, Yusufeli ilçe merkezine 22 km uzaklıktadır.
# İşhan, Yusufeli
İşhan, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
İşhan veya İşhani (იშხანი), köyün bilinen en eski adıdır. Bu yer adı, eski Kolhi dilinden gelen Megrelce bir kelime olan "şhani"den (შხანი) değişime uğramış olabilir. Bu kelime "sert toprak" anlamına da gelir. Bu yer adı Osmanlıca kayıtlarda İşhan (اشخان) olarak geçer.
İşhani, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao bölgesinde yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü, 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Öte yandan köyde Gürcü Krallığı döneminde, 9. yüzyılda inşa edilen kiliseler İşhani'nin çok eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir.
İşhani, 1555 tarihli Osmanlı tahrir defterinde Erzurum Eyaleti içinde Tortum sancağına bağlı İşhan nahiyesinin köylerinden biriydi. 1595 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı mufassal defterine göre İşhani köyü, Ardanuç livasına bağlı İşhan nahiyesinin merkeziydi. Nüfusu 78 haneden oluşuyordu. Bu nüfus içinde 4 hane Müslüman olmuş, 74 hane Hristiyan olarak kalmıştı. Bu defterde aynı livanın Kahis nahiyesine bağlı olarak kaydedilmiş başka bir İşhan köyünün nüfusu ise, 16 Hristiyan haneden oluşuyordu.
Osmanlı Devleti'nin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 tarihli nüfus sayımında İşhan, Çıldır Eyaleti'nin Tavusker sancağına bağlı bir köydü. Bu tarihte köyde 76 hanede 207 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, İşhan köyünün nüfusunun yaklaşık 414 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından 1878’de imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti Tavusker kazasını Rusya’ya bırakınca İşhan köyü de Tortum kazasına bağlandı.
İşhani köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde İşhan (ایشخان) adıyla Artvin vilayetine bağlı Yusufeli kazasının Erkinis nahiyesindeki köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 879 kişiden oluşuyordu. İşhani veya İşhan Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Dağyolu olarak değiştirilmiştir. Nitekim köyün adı 1960 genel nüfus sayımında "Dağyolu ("İşhan")" biçiminde yazılmıştır. 1965 genel nüfus sayımında Dağyolu köyünün nüfusu 1.290 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde 499 kişi okuma yazma biliyordu. Köyün adı daha sonra yeniden İşhan'a dönüşmüştür.
Kasım 2022'de su tutmaya başlayan Yusufeli Baraj Gölü'nün altında kalan köy, yeni yerleşim yerine taşındı.
İşhani köyündeki en önemli tarihsel anıtlardan biri İşhani Manastırı’dır. Manastır yapı topluluğu içinde bir ana kilise, 3 veya 4 küçük kilise yer alır. Bunların dışında köyde başka kiliseler de vardır. Eskiden ayrı bir köy olan ve sonra İşhani’nin mahallesine dönüştürülen Avresi’deki köy kilisesi tamamen yıkılmıştır. Bir köy kilisesi olan Avresi Kilisesi ile İşhani köy merkezi arasında İşhani Kalesi yer alır. Suhbeçi Kilisesi de köyün bugünkü sınırları içinde bulunmaktadır.


## Coğrafya.
Artvin il merkezine 79 km, Yusufeli ilçe merkezine 30 km uzaklıktadır.
# Kınalıçam
Kınalıçam, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Kınalıçam köyünün eski adı Asparaşeni'dir. Asparaşeni (ასპარაშენი), erkek adı Aspara'dan (ასპარა) türemiş olup "Aspara'nın köyü" anlamına gelir. Nitekim Aspara adı, 1574 tarihli Osmanlı mufassal defterinde de geçer. Asparaşeni, Aspişeni (ასპიშენი) olarak da bilinir.
Asparaşeni, Orta Çağ'da Gürcistan'ın oluşturan bölgelerden biri olan Tao bölgesinde yer alır. Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köydeki kale ve kilse bu dönemdem kalmış olmalıdır. "Kartlis Tshovreba" adlı eski Gürcistan tarihinde köyden Asparaşeni olarak söz edilmiştir. Aşpişen veya Aşbişen adları Osmanlı döneminde ortaya çıkmış olmalıdır.
Asparaşeni veya Aspişeni, 1555 tarihli Osmanlı tahrir defterine göre, Erzurum Eyaleti'nin Tortum sancağına bağlı İşhan nahiyesinin köylerinden biriydi. Köyün nüfusu 40 haneden oluşuyordu. Daha sonra köy Ardanuç livasına bağlandı. Nitekim 1595 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adı Osmanlı mufassal defterindeki kayda göre, bu livanın İşhan nahiyesine bağlıydı. Nüfusu, tamamı Hristiyan olan 30 haneden oluşuyordu. Osmanlı idaresinin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 tarihli nüfus sayımında "Aşbuz" adıyla Kiskim sancağının bir köyüydü. Bu defterde 13 hanede 30 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplan nüfusunun yaklaşık 60 kişiden oluştuğu söylenebilir.
Asparaşeni köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Aşbişan (آشبیشان) adıyla Artvin vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesindeki köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Aşbişen" olarak kaydedilmiş olan köy, Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 235 kişiden oluşuyordu. Asparaşen veya Aşbişen "yabancı kökten geldiği" gerekçesiyle 1959 yılında Kınalıçam olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Kınalıçam köyünün nüfusu 422 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde sadece 101 kişi okuma yazma biliyordu.
Asparaşeni'de iki tarihsel yapının varlığı bilinmektedir. Bunlardan biri, tek nefli bir köy kilisesi olan Asparaşeni Kilisesi'dir. Aşmaşeni Kilisesi olarak da bilinen yapı, Yusufeli'den Tortum'a giden yolun 50 metre sağında bulunuyordu. Kesme taştan inşa edilen ve 1970'lerde insan eliyle yıkılan kilisenin temeli bugün bir evin avlusunda bulunmaktadır. Kilisenin taşları söz konusu evin inşasında kullanılmıştır. Kiliseden geriye harçlı duvar ve seramik parçaları kalmıştır. Aşmaşeni Kalesi olarak da bilinen Asparaşeni Kalesi ise, köyün kuzey kesiminde, Yusufeli-Tortum yolu kıyısında, kayalık bir tepede yer alır. Kale bu noktadan İşhani Kalesi'ni görmektedir.


## Coğrafya.
Köy; Artvin il merkezine 103 km, Yusufeli ilçe merkezine 23 km uzaklıktadır.
# Kirazalan, Yusufeli
Kirazalan, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Kirazalan köyünün eski adı Hers'tir. Köyün bu adla adlandırdığı dönemde bu yerleşme bugünkü Erenköy'ü de kapsıyordu. Bundan doları Gürcüce kaynaklarda Kirazalan köyü Kvemo (Aşağı) Hersi (ქვემო ხერსი), Erenköy ise Zemo (Yukarı) Hersi (ზემო ხერსი) olarak geçer.
Hersi köyü, tarihsel Tao bölgesinde yer alır. Osmanlılar bu yerleşmeyi 16. yüzyılda Gürcü yönetiminden ele geçirmiştir. Köyün eski adı da Türkçeye Gürcüceden girmiş olmalıdır. Kirazalan köyünün Ahalşeni (ახალშენი) mahallesinde günümüze kalıntıları ulaşan kilise, buranın eski bir yerleşim olduğunu göstermektedir.
Hers, 1595 tarihli "Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç" adlı Osmanlı tahrir defterine göre, 1550 yılında kurulan Ardanuç livasının Kemhis (Kamhis) adlı nahiyesine bağlıydı. Köyün nüfusu 15 (yaklaşık 70 kişi) haneden oluşuyordu. Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla 1835 yılında gerçekleştirdiği nüfusu tespiti sırasında Hers, Çıldır Eyaleti'nin Tavusker sancağına bağlıydı. Köyde 12 hanede 48 erkek tespit edilmiştir. Bu tarihte Osmanlı idaresi sadece erkek nüfusu tespit ediyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince Hers köyünün nüfusunun yaklaşık 96 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Köyün nüfusu Müslümanlardan oluşuyordu. 1848 yılında Erzurum vilayetinin Tavusker kazasına bağlı olan köyde 84 hane (yaklaşık 420 kişi) kaydedilmiştir. Ancak köyünün nüfusunun bu kadar artmış olması dikkat çekicidir.
Hers köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Hers" (حرس) Artvin vilayetinin Yusufeli kazasına bağlı Erkinis nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 1.219 kişiden oluşuyordu. Fakat Artvin vilayetinin yerini bu tarihte Çoruh vilayeti almıştı. Hers "yabancı kökten geldiği" için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Kirazalan olarak değiştirilmiştir. Bu sırada köyün yukarı kısmına Erenköy adıyla köy statüsü verilmiştir. Nitekim 1960 genel nüfus sayımında Erenköy olarak kaydedilmiş olan yerleşimde 991 kişi, "Kirazalan ("Hers")" adıyla kaydedilmiş olan yerleşimde ise 678 kişi yaşıyordu. 1965 genel nüfus sayımına göre Kirazalan köyünde 695 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 229 kişi okuma yazma biliyordu.
Kirazalan köyünde, "Kilise Yayla" olarak adlandırılan yerde bulunan Hersi Kilisesi, tek kubbeli bir yapıydı. Bu kilise tamamen yıkılmıştır. Köyde ayrıca yıkık durumda eski bir hamam bulunmaktadır.


## Coğrafya.
Kirazalan köyü, Artvin il merkezine 93 km, Yusufeli ilçe merkezine 39 km uzaklıktadır.
# Kömürlü, Yusufeli
Kömürlü, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Kömürlü köyünün eski adı Ahoti'dir. Ahoti (ახოთი), Gürcüce bir yer adı olup ormandan açılmış tarla anlamındaki “aho”dan (ახო) türemiştir. Bu yer adı Türkçeye Ahot şeklinde girmiştir. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defteri ile 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine Ahot (آخوت) olarak geçer.
Ahoti köyü, tarihsel Gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan Tao bölgesinin köylerinden biridir. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü, 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyde günümüze kalıntıları ulaşan Ahoti Manastırı ve Ahoti Kilisesi de o dönemden kalmıştır.
Ahoti köyü, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde Çıldır Eyaleti'nin Livane-i Ulya sancağına bağlı Kavkaset nahiyesinin bir köyüydü. Kvabikari ve Kolik-i Ulya (Yukarı Kolik) adlı yerleşim yerleri de bu köyün mahalleleri olarak kaydedilmiştir. Osmanlı idaresinin vergi tahsil etme ve askere alma amacıyla yaptığı nüfus tespitine göre Ahoti'de 76 hanede 210 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyde yaklaşık 420 kişinin yaşadığı ortaya çıkar.
Ahoti köyü, 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre, Trabzon vilayetinin Lazistan sancağına bağlı Livana kazasının bir köyüydü. Köyün nüfusu 42 hanede yaşayan 145 kişi olarak kaydedilmiştir. Bu tarihte de Osmanlı idaresinin sadece erkek nüfusu tespit ettiği bilinmektedir. Kadın nüfusu da eklenince, Ahoti'de 290 kişinin yaşadığı ortaya çıkar. 1835 nüfus defterinde Ahoti'nin mahallesi olarak yazılmış Kolik-i Ulya salnamede ayrı köy olarak kaydedilmiştir. Tarımla geçinen köyün bu tarihteki hayvan varlığı 60 öküz, 50 inek, 10 at, 252 keçi ve 100 koyundan oluşuyordu. Livana kazsının büyük bölümünün 93 Harbi'inde Rusların eline geçmesinden dolayı Ahoti köyü, Kiskim kazasına bağlanmıştır.
Ahoti, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde, Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesinin bir köyüydü. 1940 genel nüfusu sayımında "Ahot" olarak yazılmış olan yerleşim, Çoruh vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesinin bir köyüydü ve nüfusu 350 kişiden oluşuyordu. Ahoti ya da Ahot "yabancı kökten geldiği" için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Kömürlü olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımına göre Kömürlü köyünde 424 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 183 kişi okuma yazma biliyordu.
Ahoti köyünde Osmanlı döneminden önce bir manastır bulunuyordu. Bugünkü Aşağı mahallede, iki derenin birleştiği yerde kurulmuş olan manastırdan geriye yapılarının kalıntıları kalmıştır. Bu yapılar arasında günümüze en iyi durumda ulaşan manastırın ana kilisesi olan Ahoti Kilisesi'dir. Köylülerin verdiği bilgiye göre cami inşa edilinceye kadar Ahoti Kilisesi köyün camisi olarak kullanılıyordu. Kilise daha sonra büyük ölçüde yıkılmıştır.


## Coğrafya.
Kömürlü köyü, Artvin il merkezine 87 km, Yusufeli ilçe merkezine 21 km uzaklıktadır.
# Köprügören, Yusufeli
Köprügören, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Köprügören köyünün eski adı Oşnak'dir. Bu yer adı, Ermenicenin etkisiyle Oşki (ოშკი) kelimesinden değişime uğramıştır. Oşnaki Türkçeye Oşnaki şeklinde girmiştir. Nitekim 1835 tarihli nüfus defterinde ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Oşnak (اوشناق) olarak geçer. Bu yer adı Gürcüce kaynaklarda Oşnak (ოშნაქი) ve Oşnagi (ოშნაგი) biçiminde yazılmıştır.
Oşnak köyünün bulunduğu Tao, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biriydi. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarından Gürcü yönetiminden ele geçirmiştir. Köyde günümüze ulaşan kale ile ortadan kalkmış olan kilise buranın önemli ve eski bir yerleşim olduğunu göstermektedir.
Oşnak, Osmanlı idaresinin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında Kiskim sancağında yer alıyordu. Bu tarihte köyde 34 hanede 85 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 170 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Oşnak, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Artvin vilayetinin Yusufeli kazasına bağlı merkez nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 325 kişiden oluşuyordu. Ancak bu tarihte Artvin vilayetinin yerini Çoruh vilayeti almıştı. Oşnak Türkçe olmadığı işin köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Köprügören olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımına göre Köprügören köyünde 464 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 185 kişi okuma yazma biliyordu.
Köprügören'de iki tarihsel yapının varlığı bilinmektedir. Bunlardan biri olan ve ortadan kalkmış olan köy kilisesi, köyün camisinin yerinde bulunuyordu. Çoruh Nehri'nin kıyısında, bir kayanın üzerinde yere alan ve Oşnaki Kalesi olarak bilinen yapı ise, günümüzde yarı yıkık durumdadır.


## Coğrafya.
Köprügören köyü, Artvin il merkezine 118 km, Yusufeli ilçe merkezine 28 km uzaklıktadır.
# Küplüce, Yusufeli
Küplüce, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Küplüce köyünün eski adı Vanishevi'dir. Gürcüce bir yer adı olan Vanishevi (ვანისხევი), Türkçeye Vanishev (وانسخو) olarak girmiştir. Vanishevi, Gürcücede "mesken/ev" anlamındaki "vani" (ვანი) ile "vadi/dere" anlamındaki "hevi" (ხევი) kelimelerinden meydana gelen bir tamlamadır ve "meskun vadi" anlamına gelir. Nitekim Gürcü arkeolog ve tarihçi Ekvtime Takaişvili 1917 yılında Vanishevi'den Gürcücenin konuşulduğu köylerden biri olarak söz etmiştir.
Vanishevi, Orta Çağ'da Gürcistan sınırları içinde kalan Tao bölgesinin köylerinden biriydi. Osmanlılar köyü 1549 yılındaki Gürcistan seferinde, Gürcü atabeglerin yönettiği Samtshe Atabeyliği'nden ele geçirmiştir. 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği Ahısha livası Tümeg nahiyesinde de Vanishev (وانسخو) adını taşıyan bir köy bulunuyordu.
Vanishevi, önce Livane sancağına, sonra Çıldır Eyaleti'ne bağlandı. 1835 yılında, Livane-i Ulya sancağına bağlıyken, vergi ve askere alma amaçlı yapılan nüfus tespitinde köyde 40 hane ve 132 erkek nüfusu kaydedilmiştir. Köyün toplam nüfusunu bulmak için bir o kadar da kadın nüfusu eklemek gerekir. Bunun sonucunda Vanishevi'de 262 kişinin yaşadığı ve hane başına ortalama 6,6 kişinin düştüğü ortaya çıkar.
Vanishevi, 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre Lazistan sancağının Livana kazasına bağlıydı. Nüfusu 34 hanede yaşayan 116 kişiden oluşuyordu. Osmanlı idaresinin bu tarihte de sadece erkek nüfusu tespit ettiği bilinmektedir. Erkek nüfusu kadar kadın nüfusu eklenince, Vanishevi'de 232 kişinin yaşadığı ve hane başına ortalama 6,8 kişinin düştüğü ortaya çıkar. Hem 1835 tarihli nüfus tespitinde hem de 1876 yılı verilerinde köydeki ailelerin kalabalık bir yapıya sahip olduğu görülmektedir. 93 Harbi'nin bir sonucu olarak 1878'de Livana kazası Rusya İmparatorluğu'na geçince, Vanishevi köyü de Kiskim kazasına bağlandı.
Vanishevi, 1928 tarihli köy listesinde Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlı bir köydü. 1935 nüfusu sayımında Erzurum vilayeti içinde aynı idari konuma sahipti ve "Vanishav" olarak yazılmış olan köyde 223 kişi yaşıyordu. Vanishevi veya Vanishev adı, "yabancı kökten geldiği" için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Küplüce olarak değiştirilmiştir. Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte "Küplüce ("Vanishav")" biçimlerinde resmî kayıtlarda kullanılmıştır.


## Coğrafya.
Küplüce, Artvin il merkezine 105 km, Yusufeli ilçe merkezine 12 km uzaklıktadır.
# Morkaya
Morkaya, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köyüdür.


## Tarihçe.
Morkaya'nın esi adı Türkçe kaynaklarda Lok / Lök olarak geçer. Nitekim 1835 tarihli nüfus defterinde ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Lok / Lök (لوك) adıyla kaydedilmiştir.
Lok veya Lök'ün bulunduğu Tao, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biriydi. Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcü yönetiminden ele geçirmiştir. Nitekim köyün sınırları içinde bulunan yıkık kiliseler buranın eski bir yerleşim alanı olduğunu göstermektedir.
Lok köyü, Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında Kiskim sancağına bağlıydı ve 27 haneden oluşuyordu. Bu sırada köyde 52 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Lok köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 102 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Lok veya Lök, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Artvin vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesindeki köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Lök" olarak yazılmış olan köy, Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 936 kişiden oluşuyordu. Lok veya Lök, Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Morkaya olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Morkaya köyünün nüfusu 1.057 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde 309 kişi okuma yazma biliyordu.
Morkaya köyü sınırları için üç kilisenin kalıntıları günümüze ulaşmıştır. Bunlardan biri köyün 1 km doğusunda kayalık bir sırtta yer alır. Bu yapı kaba yontu taşlarla kireç harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Bir diğer kilise köyün Kuzey adlı mahallesinde yer alır. Tek nefli bir kilise olan Lok Kilisesi'nin güney cephesine bitişik bir yapı bulunmaktadır. Köylülerin “Tazar” olarak adlandırdığı yerde bulunan kiliseden geriye harç ve yapı taşları kalmıştır. Kilisenin bulunduğu yerin Gürcüce kilise anlamına gelen “Tazar” (ტაძარი: “tadzari”) olarak adlandırılması, kilisenin ve kilisenin cemaatinin Gürcü olduğunu göstermektedir.


## Coğrafya.
Köy; Artvin il merkezine 138 km, Yusufeli ilçe merkezine 32 km uzaklıktadır.
# Narlık, Yusufeli
Narlık, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Narlık köyünün eski adı Homhal'dir. Nitekim 1835 tarihli nüfus defterinde ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Humhal / Homhal (خومخال) olarak geçer.
Homhal köyünün bulunduğu Tao, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biriydi. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarından Gürcü yönetiminden ele geçirmiştir. Gürcüce kaynaklarda Humhali (ხუმხალი) olarak geçer. Gürcü arkeolog ve tarihçi Ekvtime Takaişvili 1917 yılında Humhali'den Gürcücenin konuşulduğu köylerden biri olarak söz etmiştir.
Humhali, Osmanlı idaresinin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında Homhal, Çıldır Eyaleti Livane-i Ulya sancağının Bedazor nahiyesine bağlı bir köydü. Bu tarihte köyde 42 hanede 107 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 214 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Homhal, 19. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon vilayetinin Lazistan sancağına bağı Livana kazasının köylerinden biriydi. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre köyün nüfusu 43 hanede yaşayan 127 kişiden oluşuyordu. Salnamede belirtilmemiş olsa da Osmanlı idaresinin bu tarihte de sadece erkek nüfusu tespit ettiği bilinmektedir. Erkek nüfusu kadar kadın eklenince, Homhal'in nüfusunun 254 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Osmanlıca adının sehven "Hodmahal" olarak okunduğu Homhal'de vergiye tabi hayvan varlığı olarak 30 öküz, 50 inek, 3 at, 266 keçi ve 100 koyun kayda geçirilmiştir. 93 Harbi'nin ardından imzalanan Berlin Antlaşması'yla Livana kazası Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakılınca Homhal de Kiskim kazasına bağlandı.
Homhal, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Artvin vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesindeki köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Hiimhal" olarak yazılmış olan köy, Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 291 kişiden oluşuyordu. Homhal veya Hümhal, Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Narlık olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Narlık köyünün nüfusu 386 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde 98 kişi okuma yazma biliyordu.


## Coğrafya.
Köy; Artvin il merkezine 73 km, Yusufeli ilçe merkezine 37 km uzaklıktadır.
# Ormandibi, Yusufeli
Ormandibi, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Ormandibi köyünün eski adı Kirvans'tır. Nitekim 1555 tarihli Osmanlı tahrir defterinde Kirvans olarak kaydedilmiştir. Bu yerleşimin adı Gürcüce kaynaklarda Kirvansi (ქირვანსი) olarak geçer. Nitekim Gürcü arkeolog ve tarihçi Ekvtime Takaişvili 1917 yılında da Kirvansi'den Gürcücenin konuşulduğu köylerden biri olarak söz etmiştir.
Kirvans köyünün bulunduğu Tao, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biriydi. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarından Gürcü yönetiminden ele geçirmiştir. Bu yerleşim 1555 tarihli tahrir defterinde Lök köyünün mezrasıydı. 1956 yılında gelindiğinde Kirvans bir mahalle olarak aynı köyün sınırları içinde bulunuyordu. 1956 yılında bir kanunla Lök'ten ayrılarak ayrı bir köy haline getirildi.
Kirvans "yabancı kökten geldiği" için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Ormandibi olarak değiştirilmiştir. Nitekim 1960 genel nüfus sayımında "Ormandibi ("Kirvans")" adıyla kaydedilmiş olan köy, Artvin vilayetinin Yusufeli ilçesine bağlı Ersis nahiyesine bağlıydı ve nüfus 331 kişiden oluşuyordu. 1965 genel nüfus sayımında Ormandibi köyünde nüfusu 393 kişiye çıkmıştı ve bu nüfus içinde 124 kişi okuma yazma biliyordu.


## Coğrafya.
Ormandibi köyü, Artvin il merkezine 147 km, Yusufeli ilçe merkezine 42 km uzaklıktadır.
# Özgüven, Yusufeli
Özgüven, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Özgüven köyünün eski adı Gudashevi veya Gudahevi'dir. Gürcüce bir yer adı olan Gudashevi (გუდასხევი) "tulum deresi", "tulum vadisi" anlamına gelir. Bu yer adı Türkçeye Gudashev (كداسخو) olarak girmiştir. Gürcü arkeolog ve tarihçi Ekvtime Takaişvili 1917 yılında Gudahevi'den Gürcücenin konuşulduğu köylerden biri olarak söz etmiştir.
Gudashevi, erken ve geç Orta Çağlarda Gürcü devletleri sınırları içinde kalıyordu. Bu devletlerden biri olan Samtshe Atabeyliği'ne bağlıyken, köyü 16. yüzyılın ilk yarısında Osmanlılar ele geçirdi. Hemen sonrasında Nısf-i Livane sancağına bağlanan Gudashevi, 1578 yılından sonra Gürcistan Vilayeti olarak da bilinen Çıldır Eyaleti sınırları içinde kaldı. 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nın sonucunda bu eyalet küçülünce Gudashevi Trabzon eyaletinin (1867'de vilayet) Lazistan sancağının bir köyü haline geldi. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre Gudashevi, bu sancağın Livana kazsının bir köyüydü. Köyde 15 hanede 43 kişi yaşıyordu. Bu tarihte Osmanlı idaresi sadece erkek nüfus tespit ettiğinden dolayı, köyün toplam nüfusunu bulmak için bir o kadar da kadın nüfusu eklemek gerekir. Bunun sonucunda köyde 86 kişinin yaşadığı, hane başına ortalama yaklaşık 5,7 kişi düştüğü ortaya çıkar. Bu tarihte köydeki hayvan varlığı olarak 25 inek ve 10 öküz kaydedilmiştir.
Livana kazsının 93 Harbi'inde Rusların eline geçmesinden sonra Gudashevi Kiskim kazasına bağlandı. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Gudashev" (كوداسخو) olarak kaydedilmiş olan Gudashevi, Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesinin bir köyüydü. 1935 genel nüfusu sayımında adının geçmemesi, Gudashevi'nin bu tarihten bir süre önce Barhal köyünün mahallesi haline getirildiğini göstermektedir. Adı Özgüven olarak değiştirilmiş olan Gudashev'e 1988 yılında, Yusufeli sınırları içinde, yeniden köy statüsü verildi. 1990 gelen nüfus sayımında Özgüven Sarıgöl bucağına bağlıydı ve köyün nüfusu 110 kişiden oluşuyordu.
Köyde Masis Tepesi denilen yerde bir manastır olduğu bilinmektedir. Gudashevi Manastırı büyük bir olasılıkla bir heyelan sonucunda göçük altında kalmıştır.


## Coğrafya.
Köy; Artvin il merkezine 140 km, Yusufeli ilçe merkezine 35 km uzaklıktadır. Ciro adında 166 m yükseklikten akan Türkiye'nin en yüksek çağlayanı bu köydedir.
# Pamukçular, Yusufeli
Pamukçular, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Pamukçular köyünün eski adı Ohori'dir. Bu yer adı, Lazca Ohori'den (ოხორი) gelir. Lazca "ohori" ve Megrelce "ohore" (ოხორე) kelimeleri, ev, yerleşim anlamı taşır. Artvin bölgesinde Ohordia (ოხორდია) ile Ohorcini (ოხორჯინი) adları da aynı kelimeden türemiştir. 1835 tarihli nüfus defterinde ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Ohor (اوخور) olarak kaydedilmiştir.
Ohor veya Ohori, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim bu bölgeyi Osmanlılar 16. yüzyılın ortalarında Gürcü yönetiminden ele geçirmiştir. Günümüze kalıntıları ulaşan kale, kule ve kilise o dönemden kalmış olmalıdır.
Ohori, 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterindeki kayda göre, Ardanuç livasının Taoskari (Tavusker) nahiyesinin köylerinden biriydi. Nüfusu 80 haneden oluşuyordu. Bu nüfus içinde 76 hane Hristiyan kalmış, 4 hane müslüman olmuştu.
Ohori, Osmanlı idaresinin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında Çıldır Eyaleti'nin Tavusker sancağına bağlı İşhan nahiyesinde yer alıyordu. Bu tarihte köyde 64 hanede 168 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 336 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Ohori, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Artvin vilayetinin Yusufeli kazasına bağlı Erkinis nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Ohur" biçiminde yazılmış olan köy, aynı idari konuma sahip olmakla birlikte Artvin vilayetinin yerini Çoruh vilayeti almıştı. Bu tarihte Ohur'un nüfusu 533 kişiden oluşuyordu. Ohor veya Ohur Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Pamukçular olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımına göre Pamukçular köyünde 829 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 326 kişi okuma yazma biliyordu.
Pamukçular köyünde, biri köyün 1,7 km kuzeyinde, diğeri Hosuragil diye adlandırılan mahallede olmak üzere yıkık halde iki kilise bulunmaktadır. Öte yandan köyde bir kale ile iki kulenin yıkıntı halindeki varlığı, Pamukçular köyünün eskiden önemli bir yerleşim olduğunu göstermektedir. Köyde ayrıca Ogeçe mahallesinde, ulaşılması zor bir kayada yer alan mağara, eski yazılı kaynaklardan da bilinmektedir. Ohori Mağarası oldukça büyük bir mağara olup girişinin önünde yüksekçe bir duvar örülmüştür.


## Coğrafya.
Pamukçular köyü Artvin il merkezine 133 km, Yusufeli ilçe merkezine ise 37 km uzaklıktadır. Erzurum'un Oltu ilçesi ile sınırdır.
# Sebzeciler, Yusufeli
Sebzeciler, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Sebzeciler ile Irmakyanı köylerinin ortak eski adı Kolik'tir. Sebzeciler köyü Aşağı Kolik, Irmakyanı ise Yukarı Kolik olarak bilinir. Nitekim 1848 tarihli Osmanlı nüfus defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde bu yerleşim Kolik-i Süfla (كولك سفلا) adıyla kaydedilmiştir.
Kolik-i Süfla veya Aşağı Kolik'in yer aldığı Tao, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biriydi. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Aşağı Kolik köyündeki kilise bu dönemden kalmış olabilir.
Kolik-i Süfla, 1848 tarihli Erzurum vilayeti nüfus defterinde Kolik-i Ulya ile birlikte Pertekrek kazasına bağlı bir köy olarak kaydedilmiştir. Bu tarihte köyde 13 hanede yaklaşık 65 kişi yaşıyordu. Kolik-i Süfla, 19. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon vilayetinin Lazistan sancağına bağı Livana kazasının köylerinden biriydi. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre köyün nüfusu 17 hanede yaşayan 54 kişiden oluşuyordu. Salnamede belirtilmemiş olsa da Osmanlı idaresinin bu tarihte de sadece erkek nüfusu tespit ettiği bilinmektedir. Erkek nüfusu kadar kadın eklenince, Kolik-i Süfla'nın (كولك سفلا) nüfusunun 108 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. 93 Harbi'nin ardından imzalanan Berlin Antlaşması'yla Livana kazası Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakılınca Kolik-i Süfla da Kiskim kazasına bağlandı.
Kolik-i Süfla köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Artvin vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesindeki köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Kölükü süfla" adıyla kaydedilen yerleşim, Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesinin köylerinden biriydi ve nüfusu 146 kişiden oluşuyordu. Kolik Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla, Sebzeciler olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Sebzeciler köyünün nüfusu 196 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde 102 kişi okuma yazma biliyordu.


## Coğrafya.
Sebzeciler köyü Artvin il merkezine 92 km, Yusufeli ilçe merkezine 13 km uzaklıktadır.
# Serinsu, Yusufeli
Serinsu, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Serinsu köyünün eski adı Türkçe kaynaklarda Zevitzkali olarak bilinir. Gürcüce bir yer adı olan Zevitzkali (ზევიწყალი), yukarı su anlamına gelir. Bu yer adı Türkçeye Zeviskal şeklinde girmiştir. Nitekim 1835 tarihli nüfus defterinde Zevskal / Zeviskal (زوسقال) şeklinde yazılmıştır. Bu yer adının Gürcüce Tsivitzkali (ცივიწყალი) olması ihtimali de vardır. Nitekim Osmanlıca yazılışı "Ziviskal" (زوسقال) şeklinde okumak da mümkündür. Gürcüce Tsivitzkali "soğuk su" veya "serin su" anlamına gelir.
Zevitzkali veya Zeviskal köyünün yer aldığı Tao, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biriydi. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyün eski adı buranın eski bir Gürcü yerleşimi olduğunu göstermektedir.
Zevitzkali köyü, Osmanlı idaresinde önce Livane sancağına, bir süre sonra da Çıldır Eyaleti'ne bağlanmıştır. Nitekim Osmanlı idaresinin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında da Çıldır Eyaleti içinde Livane-i Ulya sancağının Kavkaseti nahiyesine bağlı Arcivan köyünün bir mahallesiydi. Bu tarihte Zevizkali'yi meydana getiren 16 hanede 69 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenirse, bu yerleşimin toplam nüfusunun yaklaşık 138 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Zevitzkali, 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde "Zeviskal" (ذویسقال) biçiminde yazılmış ve ayrı bir köy olarak kaydedilmiştir. Bu tarihte köy, Trabzon vilayetinin Lazistan sancağının Livana kazasının bağlıydı. Salnameye göre köyün nüfusu 14 hanede yaşayan 65 kişiden oluşuyordu. Bu tarihte de sadece erkek nüfusunun kaydedildiği göz önüne alınarak Zevitzkali köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 130 kişiden oluştuğu söylenebilir. Köyde vergiye tabi hayvan varlığı olarak 3 eşek, 50 öküz, 40 inek, 200 keçi ve 402 koyun kayda geçirilmiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması'yla Livana kazası Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakılınca Zevitzakli köyü Erzurum vilayetinin Kiskim kazasına bağlanmıştır.
Zevitzkali köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde hatalı yazılmış olsa da "Zeviskal" (زوٻسقال) adıyla kaydedilmiştir. Bu sırada köy Artvin vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesindeki köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Zeviskal" adıyla kaydedilen yerleşim, Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesinin köylerinden biriydi ve nüfusu 195 kişiden oluşuyordu. Zevitzkali veya Zeviskal Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla, Serinsu olarak değiştirilmiştir. Köyün adı değiştirilirken Gürcüce adındaki "su" kelimesinin korunduğu görülmektedir. 1965 genel nüfus sayımında Serinsu köyünün nüfusu 239 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde 69 kişi okuma yazma biliyordu.


## Coğrafya.
Serinsu köyü, Artvin il merkezine 150 km, Yusufeli ilçe merkezine 45 km uzaklıktadır.