# Kaunos
Kaunos (Karca: "Kbid"; Likçe: "Khbide"; Grekçe: Καῦνος; Latince: "Caunus") Antik Anadolu'nun Karya bölgesinde yer alan antik bir kenttir. Muğla'nın Köyceğiz ilçesine bağlı Çandır Mahallesi sınırları içerisinde yer alır. Kaunos Kaya Mezarları en rahat Muğla'nın Ortaca ilçesine bağlı Dalyan mahallesinden görülmektedir.
Kent, Kalbis (Calbys-Dalyan Çayı) akarsuyunun etrafından geçtiği dağlık tepenin yamacında kurulmuştur. Döneminde bir liman kenti olan şehir, Dalyan Deltası'nın oluşması nedeniyle bugün deniz kıyısından uzaklaşmıştır.


## Yerleşim Özellikleri ve toplum.
Dalyan Çayı'nın Çandır tarafında bulunan kent bir mitosa göre Miletos'un ikiz çocuklarından biri olan Kaunos tarafından Karya - Likya sınırında kurulmuştur. Sınır kenti olmanın olanaklarından yararlanmışlardır. Günümüzde Gökova'dan Fethiye'ye kadar uzanan bir alanda mimari, ticari ve siyasi etkileri görülmektedir. Antik Çağ'da bir liman ve ticaret kenti olan Kaunos günümüzde su kıyısından (Sülüklü Gölet) biraz daha içeride kalmıştır. Kentin Dalyan'a bakan dağ yamacında yapılmış kökeni Urartulara dayanan kaya oyma mezarları kendine has mühendislik ve tarzıyla dikkat çeker. Diğer taraftan kenti koruyan yaklaşık 3 km uzunluğundaki sur duvarları olmak üzere, stoa, agora, çeşme, hamam, tiyatro ve ruhani toplanma yeri kalıntıları Kaunos'un antik dönemde oldukça gelişmiş bir kent yaşamı olduğunu göstermektedir. Hititler dönemine kadar uzanan nadir uygarlıklardan biri olan Likya'nın önemli kentlerinden biri olan Kaonos'un ticaret kenti olduğu bilinse de toplum yaşamının köleci olup olmadığı tam bilinmemektedir. Ancak Perslerin Anadoluyu ele geçirme sürecinde pasif savunmayla teslim olmamayı tercih ettikleri hikâyesi dikkati çekmektedir. Farklı uygarlık ve hükümranlık süreçlerinde Kaunos MS 6. yüzyıl sonlarına değin yerleşim görmüştür. Ancak Yukarı Akropol sonraki dönemlerde de kullanılmışsa da, bu yerleşim fazla uzun süreli olmamıştır. Kaunos'luların bölge ekosistemini çok daha verimli değerlendirdikleri ve gelişkin bir doğa mimarisi anlayışıyla güneşe, rüzgara, soğuğa ve sıcağa uyumlu yapılar çıkarabildikleri bugün bile hala gözlemlenebilir.
Kaunos yerleşkesine Dalyan'dan su taşıtlarıyla (kano, sandal, tur tekneleri) kanalı geçerek rahatlıkla gidilmektedir.


## Antik Sikkeleri.
Antik kentte darb edilmiş olan antik sikkeler ön yüzlerde kanatlı Tanrı İris] figürü veya kanatlı kadın figürü arka yüzde Baitylos taşı görülmektedir. Baitylos Yunanca da kutsal taş veya sütun anlamına gelir. Antik kentte ilk dönem darbedilen antik sikkeler üzerinde KB harfleri görülmektedir. K ve B harfleri Kaunos [Καῦνος] antik kentinin ilk ismi olan KBID isminin ilk iki harfidir. Yine aynı şekilde antik kentte darb edilen Antik Sikkeler üzerinde Δ - Γ harfleri görülmektedir. Karya dilinde Δ - Γ harflerinin karşılığı KB [KBID] harfleridir. Farklı darb olarak antik kentin isminin ters Δ [K] işareti olarak darbedilmiş olduğunu görebiliriz.
Kaunos'taki gibi Baitylos taşları genellikle göktaşlarıydı ve bu nedenle Tanrılar tarafından gönderilmişti ve saygı gösterilmesi gerekiyordu. Antik kentin darb etmiş olduğu antik sikkelerin ön yüzlerinde görülen İris, gökkuşağının tanrıçası ve Hera'nın habercisiydi, gökkuşağı yer ile göğü birbirine bağlıyor gibi göründüğü için muhtemelen iki rol bir aradaydı ve bu nedenle antik sikkelerde görünmesi için çok uygun bir tanrıydı. Yukarıdan fiziksel bir mesaj almış şehirdir.


## Mitoloji.
Herodotos'a göre Kaunoslular Karya'nın yerli halkındandı ama kendilerini Giritli sayıyorlardı. Coğrafyacı Strabon da Kaunos'un tersanesinin ve ağzı kapanabilen bir limanının bulunduğunu yazar. Kenti, kendisine aşık kız kardeşinden uzak durmaya çalışan Miletos'un oğlu Kaunos'un kurduğu öyküsü anlatılır. Kız kardeşi ona duygularını anlatan bir aşk mektubu yazdığında, Kaunos takipçileriyle birlikte başka bir yere yerleşmek için kaçmaya karar verir. İkiz kız kardeşi kederden çılgına döner, onu aramaya başlar ve intihar etmeye çalışır. Mitolojiye göre, Dalyan (Calbys) Nehri'nin Byblis'in gözyaşlarından oluştuğunu söylenir.
Dalyan'dan da görülebilen kaya mezarları ise MÖ 4. yüzyılda yapılmıştır. Antik kentin daha sonraları Roma Dönemi'nde de kullanıldığı Roma hamamı gibi kalıntılardan anlaşılmaktadır. Lykia tipi mezarların içinde ölülerin üzerine yatırıldığı üç taş yatak bulunmaktadır.


## Tarihçe.
Kaunos arkeolojik sahasındaki en eski buluntu, MÖ 9. yüzyıla veya daha öncesine tarihlenen bir Proto-Geometrik amforanın boyun kısmıdır. Şehir surlarının batı kapısında bulunan bir heykel, ithal Attik seramik parçaları ve güney-güneydoğuya bakan şehir surları, MÖ 6. yüzyılda yerleşim olduğunu göstermektedir. Ancak, Kaunos'taki mimari buluntuların hiçbiri MÖ 4. yüzyıldan daha eskiye dayanmamaktadır.


### Birinci Pers Egemenliği.
Kaunos'tan ilk kez Herodotus'un "Herodot Tarihi" adlı kitabında bahsedilmektedir. Herodotus, MÖ 546'daki Pers istilası sırasında Pers generali Harpagus'un Likyalılara, Karyalılara ve Kaunoslulara karşı yürüdüğünü anlatır. Herodotus, Kaunosluların Harpagus'un saldırılarına şiddetle karşı koyduğunu ancak sonunda yenildiklerini yazar. Kaunosluların kendilerinin Girit kökenli olduklarını söylemelerine rağmen, Herodotus bu fikre katılmamıştır. Kendi Karya dili ile Kaunosluların dili arasındaki benzerlik nedeniyle, Kaunosluların bölgenin asıl sakinleri olmasının çok daha muhtemel olduğunu düşünmüştür. Ayrıca, Kaunosluların yaşam tarzları ile komşuları Karyalılar ve Lidyalıların yaşam tarzları arasında büyük farklılıklar olduğunu eklemiştir. En belirgin farklılıklardan biri, sosyal içki alışkanlıklarıydı. Köylülerin (erkekler, kadınlar ve çocuklar dâhil) iyi bir kadeh şarap eşliğinde bir araya gelmesi yaygın bir uygulamaydı.
Herodotus, Kaunos'un İyon Ayaklanması'na (MÖ 499–494) katıldığından bahseder.
Burada, MÖ 400 civarına tarihlenen ve 1996'da bulunan çift dilli (Yunanca ve Karyaca) bir yazıt da dahil olmak üzere Karya dilinde bazı önemli yazıtlar bulunmuştur. Bu yazıtlar, Karya alfabesinin deşifre edilmesine yardımcı olmuştur.


### Yunan Etkileri.
İkinci Pers Savaşı'nda I. Serhas'ın yenilgiye uğratılmasından ve Perslerin batı Anadolu kıyısından yavaş yavaş çekilmesinden sonra, Kaunos Delos Birliği'ne katıldı. Başlangıçta sadece 1 talent vergi ödemek zorunda kalmışlardı, ancak bu miktar MÖ 425'te 10 katına çıkarıldı. Bu durum, o zamana kadar şehrin gelişen bir liman haline geldiğini göstermektedir. Bu gelişme, muhtemelen artan tarımsal faaliyetler ve tuz, tuzlanmış balık, köle, çam reçinesi ve siyah mastik (tekne yapımı ve onarımında kullanılan katranın ham maddesi) ile kuru incir gibi Kaunos'a özgü ihraç ürünlerine olan talepten kaynaklanıyordu. MÖ 5. ve 4. yüzyıllarda, Helenistik etkinin artması nedeniyle şehir, antik adı Kbid yerine alternatif olarak Kaunos adını kullanmaya başladı. Şehrin kuruluş efsanesi de muhtemelen bu döneme aittir.


### İkinci Pers Egemenliği.
MÖ 387'deki Antalkidas Barışı'ndan sonra Kaunos tekrar Pers egemenliğine girdi. Kaunos'un Pers yöneticileri tarafından Karya eyaletine eklenip ilhak edildiği bu dönemde şehirde köklü değişiklikler yapıldı. Bu durum özellikle satrap Mausolos'un (MÖ 377-353) saltanatı sırasında belirginleşti. Şehir büyütüldü, teraslar şeklinde düzenlendi ve geniş bir alana surlar inşa edildi. Şehir, zamanla bir agora ve Yunan tanrılarına adanmış tapınaklarla Helen karakteri kazandı. MÖ 334'teki Büyük İskender'in seferi, şehri Makedon İmparatorluğu'nun yönetimine soktu.


### Helenistik Dönem ve Roma Egemenliği.
İskender'in ölümünden sonra, stratejik konumu nedeniyle Kaunos, Diadochlar (İskender'in komutanları) arasında anlaşmazlık konusu oldu ve sırasıyla Antigonitler, Ptolemaioslar ve Seleukoslar arasında el değiştirdi.
Helenistik krallıklar arasındaki farklılıklar nedeniyle, Roma Cumhuriyeti bölgedeki etkisini genişletebildi ve önemli sayıda Helenistik krallığı ilhak etti. MÖ 189'da Roma senatosu Kaunos'u Rodos'un yetki alanına verdi. O dönemde şehir, Rodos Peraia'sı olarak biliniyordu.
MÖ 167'de bu durum, Kaunos ve batı Anadolu'daki diğer birçok şehrin Rodos'a karşı ayaklanmasına yol açtı. Sonuç olarak Roma, Rodos'u bu görevinden azletti. MÖ 129'da Romalılar, batı Anadolu'nun büyük bir bölümünü kapsayan Asya Eyaleti'ni kurdu. Kaunos, bu eyaletin sınırına yakın olduğu için Likya'ya dahil edildi.
MÖ 88'de VI. Mithridatis, Romalıların daha fazla yayılmasını engellemek amacıyla eyaleti işgal etti. Kaunoslular ona katılarak şehirdeki tüm Romalı sakinleri öldürdü. MÖ 85'teki barış antlaşmasından sonra, bu eylemleri nedeniyle Romalılar tarafından cezalandırıldılar ve Kaunos tekrar Rodos yönetimine verildi. Roma egemenliği sırasında Kaunos, gelişen bir liman kenti haline geldi. Şehrin amfitiyatrosu büyütüldü, Roma hamamları ve bir palaestra (güreş okulu) inşa edildi. Agora çeşmesi yenilendi ve yeni tapınaklar yükseldi.


### Bizans dönemi.
Kaunos erken bir tarihte Hristiyanlaştırıldı ve Roma İmparatorluğu Hristiyan inancını resmen benimsediğinde, adı Caunos-Hegia olarak değiştirildi.


### Kaunos'un Çöküşü.
MS 625 yılından itibaren Kaunos, Müslüman Arapların ve korsanların saldırılarıyla karşı karşıya kaldı. 13. yüzyılda Türk boylarının saldırıları geldi. Sonuç olarak, akropoldeki eski kale, surlarla güçlendirilerek tipik bir Orta Çağ görünümü kazandı. 14. yüzyılda Türk boyları Karya'nın bir kısmını fethedince deniz ticareti dramatik bir şekilde azaldı.
Ortaya çıkan ekonomik durgunluk, birçok Kaunoslunun başka yerlere göç etmesine neden oldu. 15. yüzyılda Türkler Karya'nın kuzeyindeki tüm bölgeyi ele geçirdi ve Kaunos bir sıtma salgınıyla vuruldu. Bu durum şehrin terk edilmesine yol açtı. Antik şehir bir depremde ağır hasar gördü ve yavaş yavaş kum ve yoğun bitki örtüsüyle kaplandı. Şehir unutuldu, ta ki bir Kraliyet Donanması araştırmacısı olan Richard Hoskyn, Kaunos Konseyi'nden ve bu şehrin sakinlerinden bahseden bir yasa tableti bulana kadar. Hoskyn 1840'ta kalıntıları ziyaret etti ve 1842'de yayınladığı raporla antik şehir hakkındaki bilgiyi yeniden erişilebilir hale getirdi.


## Kilise tarihi.
4. yüzyıldan itibaren yerleşik piskoposlar bilinmektedir. Michel Le Quien tarafından dört piskopostan bahsedilmektedir:
  - Basil, 359'daki Seleukeia Konsili'ne katılmıştır 
  - Antipater, 451'deki Kalkedon Konsili'ne katılmıştır 
  - Nicolaus, 458'de İmparator I. Leo'ya yazılan mektubu imzalamıştır 
  - Stephanus, 787'deki İznik Konsili'ne katılmıştır.
İeroklis'in "Synecdemus"'u ve 12. veya 13. yüzyıl gibi geç dönemlere ait "Notitiae Episcopatuum"'un çoğu, Kaunos'u Myra'ya bağlı bir suffragan (yardımcı) piskoposluk olarak Likya'da konumlandırır.


### Ünvan piskoposluğu.
Bu piskoposluk, adının Latinceleştirilmiş hali olan Caunus olarak, Katolik Kilisesi tarafından tanınan Latin unvanlı (titüler) piskoposluklar arasında yer almaktadır. 1911'den itibaren, Likya'nın Myra Başpiskoposluğu metropolünün bir suffraganı (yardımcı piskoposu) olarak nominal olarak yeniden kurulmuştur.
1972'den beri boş olan bu makamda, daha önce piskoposluk rütbesinde (en düşük rütbe) iki kişi görev yapmıştır:
  - Juvencio Juan Hospital de la Puebla, Augustinian (İspanya doğumlu) (18 Eylül 1911 - 4 Ekim 1957'de vefat etti), Kuzey Hunan'ın Apostolik Vekili (Çin) olarak (18.09.1911 - 03.1917) ve emeklilik döneminde.
  - Angelo Barbisotti, İsa'nın Kutsal Kalbi Oğulları (F.S.C.J.) (İtalya doğumlu) (14 Kasım 1957 - 17 Eylül 1972'de vefat etti), Esmeraldas'ın (Ekvador) Apostolik Vekili olarak (14.11.1957 - 17.09.1972).


## Kalıntılar.
Kaunos, hem arkeolojik hem de ekolojik açıdan ilgi çekici bir yerdir. Köyceğiz-Dalyan Özel Çevre Koruma Bölgesi içinde yer alan site, olağanüstü manzaralar sunar ve yaban hayatı açısından zengindir. Şehrin kalıntıları Dalyan yakınında, antik Kalbis nehrinin batı kıyısında bulunmaktadır. Arkeolojik sahadaki başlıca görülecek yerler şunlardır:
  - Akropol (Persikon): 152 metre yüksekliğindeki bir kayanın üzerinde, Bizans surlarıyla güçlendirilmiştir. Şehrin akropolü "Imbros" olarak adlandırılıyordu ve "Tarbelos Dağı"'nın (günümüzdeki "Ölemez Dağı") eteklerinde yer alıyordu.
  - Heraklion: Akropol'e bitişik, Heraklion adlı daha küçük bir sur mevcuttur. MÖ 5. yüzyıla kadar bu 50 metre yüksekliğindeki burun denize ulaşıyordu ve güneyinde ve kuzeyinde iki liman bulunuyordu. Akropol'den antik şehir, Dalyan, Dalyan Nehri, nehir ağzı ve İztuzu Plajı manzarası görülebilmektedir. Küçük surlar, eski güney limanının oldukça yakınında bulunan geleneksel bir "dalyan" (balık kapanı) manzarasına hakimdir.
  - Akropolün yamacındaki tiyatro, hem Helenistik hem de Roma özelliklerini taşımaktadır. Çapı 75 metre olan ve 27 derecelik bir açıyla inşa edilmiş olan tiyatro, 5000 seyirci kapasitesine sahipti ve oldukça iyi durumdadır. Hâlâ zaman zaman gösteriler için kullanılmaktadır.
  - Palaestra, Roma hamamları, bir rüzgar ölçüm platformu ve kubbeli bir Bizans bazilikasından oluşuyordu. Arkeolojik araştırmalar, palaestra'nın büyük olasılıkla bir ibadet yeri olan eski şehrin bir bölümü üzerine inşa edildiğini göstermektedir. Roma hamamları, bir sosyal buluşma yeri olarak hizmet veriyor ve Kaunosluları boyutlarının büyüklüğüyle Roma İmparatorluğu'nun gücünden etkilemeyi amaçlıyordu. Bizans döneminde hamamlar sökülmüş ve soğukluk (frigidarium) kilise olarak yeniden kullanılmıştır. Rüzgar ölçüm platformu MÖ 150 yılına aittir ve şehir planlaması için kullanılmıştır. Arkeologlar Öğün ve Işık'a göre, 15.80 m taban çapına ve 13.70 m üst çapına sahip dairesel bir yapıdan oluşmuş olmalıydı. Yapı, muhtemelen bir deprem sonucu çökmüştür. Bu nedenle ölçüm yöntemi tam olarak net değildir. Romalı mimar Vitruvius, "De architectura" adlı eserinde, şehirlerdeki havayı temiz tutmak amacıyla sokakların hakim rüzgar yönüne göre planlanması için rüzgar ölçüm platformlarının kullanıldığını belirtmiştir. Palaestra terasındaki kubbeli Bizans bazilikası MS 5. yüzyıla tarihlenmektedir. Muhtemelen bir ibadet yeri olarak da kullanılan 4. yüzyıla ait bir binanın temeli üzerine, önceki binalardan alınan yapı malzemeleriyle inşa edilmiştir. Arkeolog ekibi, iç duvarlarının sıvalı ve fresklerle süslenmiş olduğunu düşünmektedir. Kubbeli bazilika, Kaunos'ta ayakta kalan tek Bizans yapısıdır. Bazilikanın yanında mozaikler de ortaya çıkarılmıştır.
  - Liman Agorası, Stoa ve Nymphaeum
 Liman agorası, Sülüklü Gölü'nün önündeki düz alanda yer almaktadır. MÖ 4. yüzyıla kadar uzanan bu alan, Roma döneminin sonuna kadar ekonomik, politik ve sosyal bir buluşma yeri işlevini sürdürmüştür. Pedestal (kaide) kalıntıları, burada etkili Romalılara ait birçok (tunç) heykelin olması gerektiğini göstermektedir, ancak bunlar bulunamamıştır. Büyük olasılıkla Bizans döneminde eritilmişlerdir; zira arkeologlar, Asya eyaletinin Roma valisi Lucius Licinius Murena'nın tunçtan atlı heykelinin kaidesinin yakınında o döneme ait bir eritme fırını bulmuşlardır. Agoranın kuzey tarafındaki üstü kapalı stoa, güneş ve yağmurdan koruma sağlamaktaydı. Stoa, erken Helenistik dönemde (MÖ 3. yüzyıl) inşa edilmiş olsa da, bir kısmı erken Roma dönemine aittir. Nymphaeum (anıt çeşme) da Helenistik döneme aittir ancak çeşme havzası Roma döneminde genişletilmiştir. İmparator Hadrian dönemine ait yazıtlar, zamanla dolan limanı telafi etmek için tüccarlar ve tekne sahipleri için alınan vergilerin azaltıldığını göstermektedir.
  - Tapınaklar ve kaya mezarları: Kazılarda altı tapınak ortaya çıkarılmıştır  bunların ikisi Helenistik, dördü ise Roma kökenlidir. Muhtemelen sütunlarla çevrili, MÖ 3. yüzyıla ait teras tapınağı en çekici olanıdır. Sütunların içinde, eski Kaunos sikkelerinde de tasvir edilen bir dikilitaş (obelisk) bulunmuştur. Dikilitaş, mitolojiye göre kendi adını taşıyan antik şehri kuran Kral Kaunos'un sembolüydü. Resmi Kaunos arkeolojik sahasının dışında ise şunlar yer almaktadır:
  - Dalyan Nehri üzerinde altı kaya mezarı (MÖ 4. - 2. yüzyıl), Dalyan'ın en önemli manzarasıdır.
  - Kaya mezarlarının cepheleri, iki İyon sütunu, üçgen alınlık, dişli frizlere sahip bir arşitrav ve palmiye yaprağı şeklinde akroterionları olan Helenistik tapınakların ön cephelerine benzemektedir.
  - Kaunos Şehir Surları
 Görkemli Kaunos şehir surları, MÖ 4. yüzyılda Mausolos'un saltanatı sırasında inşa edilmiştir. Kaunos'un ve nüfusunun büyüklüğüne göre orantısız derecede büyük olmaları, muhtemelen satrapın şehrin bir deniz ve ticaret limanı olarak geleceğine dair yüksek beklentilerinden kaynaklanmaktadır. Şehir surları, iç limanın batısından başlayarak şehrin kuzey ve kuzeybatısındaki tepeler boyunca, Dalyan merkezinin karşısındaki sarp kayalığın zirvesine kadar uzanır. Çandır su istasyonundan başlayan, sur boyunca bir yürüyüş yolu bulunmaktadır. Düzenli şekilli dikdörtgen bloklar ve bu blokların yerleştirilme şekli, Helenistik yapı teknikleri hakkında güzel bir izlenim vermektedir. Surların bazı kısımları iyi korunmuşken, diğer kısımları yıkılıp yeniden inşa edilmiştir.
  - Çandır Limanı'ndaki Niş Mezarlar
 Kaunos, antik mezarlıklarla çevrilidir çünkü antik Yunanlar ve Romalılar ölülerini her zaman evlerinden oldukça uzakta gömerlerdi. Niş mezarlar en yaygın olanlarıydı. Ölenlerin külleri çömleklere konulur ve sonra bir nişe yerleştirilirdi. Kaunos arkeolojik sahasının birkaç kilometre ilerisindeki Çandır limanında, Kızıltepe kayalıklarına oyulmuş onlarca niş mezar bulunmaktadır


## Kayda değer kişiler.
  - Protogenes, Yunan ressam, MÖ 4. yüzyıl
  - Kaunoslu Zeno, Ptolemaios hizmetinde sekreter, MÖ 3. yüzyıl