# Azerbaycan göçebe hayatı
Azerbaycan göçebe yaşamı - tarihsel ve modern zamanlarda Azerbaycan'ın kültürel ortamında göçebe (tarakama) veya yarı göçebe (elat) yaşam tarzı yaşayan insanların veya toplulukların tarihi, kültürü ve geleneklerini açıklar. Azerbaycan'da elitlerin kullandığı geçici yerleşim yerleri arasında köy, festival, ahır, yatak, ev, yurt, kamp, kış kampı, kulübe, in, çayır vb. yerler almaktadır. Yaz mevsiminde kullanılan evler alaçık, koma, deya, mukhuru, karakeche, dünnuğlu evi, kolux, magardaya vb.'dir.
2023 yılında Kınalıkların kültürel ortamı ve Azerbaycan'daki göç yolu Dünya Mirası unvanını almıştır.


## Fiziki ve beşeri coğrafya.
### Yaylalar ve ovalar.
Türkçe konuşulan diğer bölgelerde olduğu gibi Azerbaycan'da da göçebe hayvancılık için kullanılan yaylaklara mera denir. Bu meraların çoğu deniz seviyesinden ortalama 2800 metre yükseklikte bulunmaktadır. Koyunların otlatıldığı antik çayırlar, Büyük ve Küçük Kafkas dağlarının alpin ve subalpin çayırlarında bulunan çayırlar olarak kabul edilmekteydi. Mera sığırcılığı olarak bilinen meslek, Transkafkasya'da, özellikle modern Azerbaycan'da, İlk Tunç Çağı'nda ortaya çıkmış ve genel olarak M.Ö. 1. binyılın başlarında şekillenmiştir.
Mera sığırcılığı ağırlıklı olarak dağlık bölgelerde mera sahibi olan nüfus tarafından gerçekleştirilmekteydi. Bu, mevsimlik yaşam için ve çiftlik hayvanlarını komşu kabilelerin ani saldırılarından korumak için inşa edilen devasa, güçlü taş yapılardan anlaşılmaktadır. MÖ 2. binyılda Küçük Kafkasya'nın Haçbulag, Kelbecer, Gadabey, Laçin, Batabat bozkırları ile Ordubad dağlarında hayvancılıkla uğraşan insanlara ait benzer yapılara rastlamak mümkündür. Azerbaycan'da 20. yüzyılın 80'li yıllarına kadar çayırlar yaygın olarak kullanılmaya devam etmiştir.
Arkeolojik verileri Azerbaycan etnografyasıyla karşılaştırarak eski çağlarda bozkırlara geçiş ve bozkırda yaşama biçimi hakkında fikir vermek mümkündür. Böylece nüfus eşyalarını arabalara doldurarak sürüyle birlikte hareket etmiştir. Tekerlekli yolun patikaya dönüştüğü yerlerde eşyalar yük hayvanlarına yüklenerek devam edilmiştir. Tarihçi Teymur Bunyatov'a göre yaylaya bu tür hareketler Tunç Çağı'nda da mevcuttur.
Türklerin Azerbaycan'a yerleşmesinin temel nedeni bu ülkede otlakların, bahçelerin çokluğu, hayvancılık için uygun ve elverişli koşulların bulunmasıdır. Böylece Azerbaycan ve Irak-Acem toprakları 2 milyon göçebe için bozkır ve kışlak haline gelmiştir.


### Tarihi göç yolları.
İlhanlılar döneminde göçebe yolları (göç yolları) günümüz Azerbaycan'ını, Ermenistan'ı, kuzeybatı İran'ı ve orta Irak'ı kapsamaktaydı. İlhanlılar, kışı kuzeyde (Karabağ'da) geçirmek için 11 kemerli Hudafarin köprüsünü restore ederek kullanmışlardır.
Azerbaycan'da ovalara ve dağlara göç edilirken iç iletişim yollarından biri olarak göç yolları kullanılmıştır. Ayrıca yerleşik nüfus, ürünlerini hayvancılık ürünleri (et, deri, yün, yağ, peynir vb.) ile değiştirmek üzere yaylaya gitmek için göç yollarını kullanmıştır. 
Azerbaycan'ın Batı bölgesinin göç yolları, Kura Nehri üzerindeki geçişlerden başlayarak ovalardaki toprak yollar boyunca devam etmiş, ovalara ulaştıkça yerini dağ yollarına bırakmıştır. Batı bölgesinin göç yollarının Kura Nehri'nden geçmesi nedeniyle büyükbaş ve küçükbaş hayvanlar küçük teknelerle nehir üzerinden taşınmaktaydı. Bu nedenle nehirde kayıkçılar bulunurdu. Batı bölgesinin kışlak alanları Garayazı ve Ceyrançol'da, otlaklar ise Şahdağ ve Murguz dağlarında bulunuyordu. 19. yüzyılın sonlarında Gazah ve Yelizavetpol bölgesindeki göçebelerin kullandığı yollar ağırlıklı olarak Yasamal, Zayam vadisi, Kıran, Sarı yokuş, Çift değirmen yolları, Kızılbulag yaylası yolu ve Zada yollarıydı. Batı bölgesindeki (Poylu, Salahlı, Kasaman ve Karabağlı) otlakları kullanan köylüler, bağımsız olarak Ceyranchol - Gadili geçidi - Annenfeld - Alman kolonisi - Morul köyü köyüne, oradan da Yasamal yolu üzerindeki otlaklara taşındılar. Şuşa ilçesinde 2 göç yolu vardı. Bunlar Kura kıyıları - Askaran vadisi - Kırgız platosu ve Haçin yolu - Eylisli - Şuşa - Kırs Dağı'dır. Cavanşir ilçesinin nüfusu da ikinci yolu kullanmışlardır.
Şirvan halkının göç yolları Kudru kışlarından Büyük Kafkasya otlaklarına kadar uzanmaktaydı. Göç rotalarının yönleri ise: Harmiddağ-Paşalı-Udulu-Yavanni dağı-Meraza-Hilmilli-Dibrar, Girda-Pirsaat vadisi-Tasi köyü-Sundugözlü nehri-Dibrar, Kalagaya (Demir yolu)-Langebiz-Çarhan-Marzandiga-Kurdemir-Astrahanka —Sarıdaş otlakları (Dibrar), Gödekambare kışlama alanı —Kolani—Goyler—Ortabulag vadisi—Şamakhi—Pirsaat vadisi—Çaylı köyü—Kurdemir—Astrahanka—Dibrar'dır.
Savalan, Garadag ve Talış dağları Muğan halkının otlaklarıydı. Savalan otlaklarına giden göç yolları Bilesuvar-Bağrovdağ-Ağevleri-Gelin yurdu-Hatinbulag-Karaşiran idi. Şahsev halkı, özellikle de Meşkin toplulukları ovaya giderken şu yolları kullanıyorlardı: Aşağı Araz Nehri – Khoruzlu Sıradağları – Barzang Nehri, Ziyva köyü (Mugan) – Sambur Nehri – Langanden – Savalan. Karasu Nehri, Göytepe-Safidağ İlçesi—Talış Dağları—Çiçekli sıradağlar'dır.


## Tarihi.
### Orta asırlar.
11.-13. yüzyıllarda Selçuklular ve Hulakular döneminde Türk Oğuz boylarının Doğu Transkafkasya ve İran Azerbaycan'ına gelmesiyle Azerbaycan halkı oluşmaya başlamış ve bu süreç 15. yüzyılın sonlarına kadar devam etmiştir.
Orta Asya'daki ortak göçebe mirası ve bin yıllık simbiyoz, Moğol hanlığının bölünmüş olduğu devletlerde Türk ve Moğol unsurlarının düzgün bir şekilde birleşmesinin sebebiydi. Moğolların çoğunun İslam'ı kabul ettikten sonra Perslere değil, kültürel olarak yakın oldukları Türklere asimile olmaları şaşırtıcı olmamıştır. Sayıları Moğollardan daha fazla olan ve Müslüman olan Türkmenler, ortak göçebe yaşam tarzı nedeniyle Moğolları hızla asimile etmişlerdir. Moğol İlhanlı İmparatorluğu döneminde iktidardaki hanedan göçebe yaşam tarzından vazgeçmemiştir.
Modern Azerbaycan ve Ermenistan topraklarında iyi otlakların bulunması nedeniyle Moğol İlhanlıları, Timurlular ve Türkmen kralları döneminde Moğollar, Türkler ve Türkmen kabileleri buraya yerleşmiştir. Daha sonra bu kabileler Azerbaycanlılar arasında asimile edilmiştir. Türklüğü ve İslam'ı kabul eden Moğollar, Türkçe konuşan ancak Moğol tarihi hafızasına sahip bir grup haline gelerek İran, Azerbaycan ve Doğu Anadolu'da göçebe yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Türk-Moğol göçebeleri, göçebe yaşamının önemli bir işlevi olan askeri niteliklerini kaybetmemişlerdir.
13. ve 15. yüzyıllarda eski feodal beylerin toprakları yavaş yavaş göçebe kabilelerin kalıtsal başkanlarının eline geçmiştir. Göçebe soylular arasında, kabilenin belirli bölümlerinin büyüklerine yaşlılar denilmekteydi. Büyükbaş hayvancılıkta fetüsün başlatılması, sürü otlatılması, dağ ve ovalara göç konularında büyükler görüş ve tavsiyelerde bulunmuşlardır.
Akkoyunlu hükümdarı Gara Yulug Osman Bey, bir yandan Fars-İslam yönetiminin temellerini oluşturmaya başlarken diğer yandan da göçebe köklerine, Orta Asya'daki Türk köklerine güçlü bir bağlılık göstermiştir. Bu, Osman Bey'in yasaktan (geleneksel yazılı olmayan kanunlar dizisi) alıntı yaparken takipçilerini Oğuz mirasının gücüne saygı duymaya teşvik etmesiyle kanıtlanmaktadır. Osman Bey, takipçilerini hareketsiz bir yaşam sürmemeleri konusunda uyarmıştır. Çünkü ona göre yerleşik hayata geçmek "egemenliği, Türklüğü ve özgürlüğü" kaybetmek anlamına gelmektedir. Moğol hükümdarı Cengiz Han bir defasında Moğol takipçilerini benzer bir mesajla uyarmıştır. Akkoyunlu hükümdarı Sultan Yakup (MS 1478-1490) döneminde Cengiz Kanunu (Türklerin ve Moğolların geleneksel göçebe kanunları) kaldırılmıştır.
Safevi döneminde yerleşik nüfusun konumunun zayıflığı, göçebelerin yerleşik hayata geçişini yavaşlatmıştır. 17. ve 18. yüzyıllarda bazı kabileler yarı göçebe yaşam tarzına geçerek tarımla uğraşmış ve yazın sürüleriyle birlikte bozkırlara taşınmışlardır.
Ahmed Bey Cavanşir'e göre Panahali Han (1747-1763) zamanında Pusyan, Karaçarlı, Jinni, Yerzçihasanlı, Gilzhajili, Safikurd, Boyehmadli Saatli, Kangarlı vb. vardı. Göçebeler Karabağ Hanlığına taşındılar. Hanlığın nazırı Molla Panah Vagif, Azerbaycan'ı yalnızca göçebe aşiret teşkilatı temelinde bölmüştür.


### Modern çağ.
19. yüzyılda ve 20. yüzyılın başlarında "tarekama" kelimesi göçebe anlamında kullanılmaktaydı. Yeritsov, "terakama" kelimesinin belirli bir milleti veya kabileyi belirtmek için kullanılmadığını, tüm göçebe Azerbaycan Türkleri için kullanıldığını ifade etti. Gazah vilayetinde bahsettiği ve diğer vilayetlerde kaydettiği göçebe kavimler şunlardır: Arymlı, Bayat, Kadirli, Karagoyunlu, Mazahanlı, Kangarlı, Salakhlı, Sofulu, Tatlı. Abelov'a göre yerel halk göçebe kabilelere (Göyçay ve Şamahı ilçelerindeki Azerbaycanlılar) tarekama veya göçebeler adını veriyormişlerdir.
Azerbaycan ulusal kimliğinin ortaya çıkmasından önce, yarı göçebe bir yaşam tarzı yaşayan ve ataerkil-aşiret ilişkilerinin kalıntılarını koruyan halk, kendilerini kabile veya ata mensubiyetlerine göre (Avşarlar, Tekaller, Kangarliler, Ayrumlar vb.) adlandırıyorlardı. Sovyet Azerbaycan'da Arimler, Padarlar, Şahsevenler, Karapapaklar adında 4 göçebe grup bulunmaktaydı. Arimler Azerbaycan'ın batısında, Şahsevenler ise Azerbaycan'ın güneyinde İran sınırında yaşamaktadır.
Sakhur otlaklarının Dağıstan'da, kışlak alanlarının ise Azerbaycan'da olması Sahur-Azerbaycan iki dilliliğine (Sahur halkının kendi diliyle birlikte Azerice dilini de konuşması) sebep olmuştur. Rus-İsveçli subay Ivan Gerber, kış aylarında Muğan'a yerleşen göçebe Arapların "Türkçe-Arapça karışımı" bir dil konuştuklarını yazmıştır.


#### Karabağ çatışması.
1593 ve 1727 tarihli Osmanlı kayıt defterleri, Dağlık Karabağ'daki birçok Türk-Azerbaycan göçebe kabilesini (Haçin, Dizak, Varenda, Gülistan) ve Ova Karabağ'daki düzinelerce göçebe kabileyi kaydetmektedir. Rus etnolog Anatoly N. Yamskov, ovalarda yaşayan kabilelerin Karabağ Ovası'ndaki meralardan yaz aylarında bölgenin dağlık kesimine göç ettiklerini ve yaz mevsiminde orada kaldıklarını yazmıştır. Bu gelenek göçebe çobanların bölgeye girmesiyle başlamış ve 20. yüzyılın başlarına kadar sürmüştür.
20. yüzyılın başında Zengezur, Doğu Transkafkasya, Erivan Valiliği ve Nahçıvan'ı birbirine bağlayan stratejik bir koridor olma özelliğine sahipti. 1916 yılında burada yazın Zengezur'un dağlık bölgelerinin meralarına göç eden ova Karabağ'ın Azerbaycanlı çobanları hariç 120.000 Müslüman ve 101.000 Ermeni yaşamaktaydı. Müslümanların önemli bir kısmı uzak bölgelere yoğun bir şekilde yerleşmişti. Ermeni tarafının önerdiği Transkafkasya'nın idari-bölgesel reform projesine göre, göçebeler hariç 88.000 Ermeni ve 46.000 Müslümanın yaşadığı Zengezur'un merkezinin diğer uzak bölgelerden ayrılması gerekmekteydi.
Karabağ göçebeleri çobanlıkla uğraştıklarından geçimleri Karabağ'ın dağlık kesimlerindeki yüksek yaylalara bağlıydı. Yazın buraya yerel halkın topraklarından geçerek ulaştılar. Karabağ'ın ova ve dağlık kısımlarının Azerbaycan ile Ermenistan arasında bölünmesi, Azerbaycan göçebelerinin yaylak alanlarından mahrum kalması anlamına geliyordu. Ermeni tarafının önerdiği çözümler ise Azerbaycan'ın çöl bölgelerinde sulama çalışmalarının düzenlenmesi, Azerbaycan'ın kuzeyinde yeni meralara taşınma veya "Ermeni" Karabağ'da meraların göçebeler tarafından kullanılmasına ilişkin devletlerarası özel bir anlaşmanın imzalanmasıydı. Azerbaycan tarafında ise bu kabul edilemez bir öneriydi.
Hüsrev Bey Sultanov'un 21 Haziran 1919 tarihli raporuna göre, Dağlık Karabağ'daki dağ geçitlerinin Ermeniler tarafından işgal edilmesi nedeniyle 10.000 Müslüman göçebe ve 150.000 büyükbaş hayvanın yaylalara erişimi yoktu. Sultanov, 10.000 müslümana karşı görevini yerine getirmek için hükûmetten izin istedi. Gazanfer Musabeyov'un 1922'deki raporuna göre, Azerbaycan-Ermenistan savaşı (1918-1920) nedeniyle göçebeler 4 yıl boyunca otlak olarak kullandıkları yaylalara gidememiş, bu da birçok insanın ve büyükbaş hayvanın sıtmadan ölmesine yol açmıştı.


## Yaşam alanları.
Elatlar (yarı göçebeler) tarafından kullanılan geçici yerleşim yerleri arasında köy, şenlik, ahır, ev, yurt, kamp, kış kampı, kulübe, in, çayır vb. yer alır. Kulübelerin inşası sırasında ortada aşiret reisinin veya köy büyüğünün kulübeleri, çevresinde yakın akrabaları, köşelerde ise kiralık çobanların ve yoksul ailelerin kulübeleri bulunmaktaydı.
Oba, hayvancılığın kışlık meralara ve bozkırlara göç etmesiyle oluşmuş, küçük birimlere (dengeler) bölünmüş, birbirinden otara adı verilen alanlarla ayrışmıştı. 19. yüzyılda köy hem çobanlar hem de yerleşik insanlar tarafından kullanılırken günümüzde yavaş yavaş kalıcı bir yerleşim yeri olan köye dönüşmüştür.
19. yüzyılın ikinci yarısında Abelov, ayrı nesillerin ve grupların (tira, oymak) yaşadığı göçebe topluluklara Müslümanlar tarafından bayram denildiğini kaydetti. Festival köye göre nispeten daha küçük olurdu. 
19. yüzyılda Azerbaycan'ın dağlık bölgelerindeki köylerin çoğunda bina çiftlik binasıydı (kışlak, ahır, halhal, at damlığı vb.). Bina genişledikçe buraya konutlar inşa edildi ve yavaş yavaş kalıcı bir yerleşim yerine dönüştü. Bina, buraya ilk yerleşen kişinin adıyla ya da büyükbaş hayvan çiftliklerinin (Gasimbinesi, Malbinesi, Goyunbinesi vb.) adıyla anılmıştır.
Çobanlar yılın 8-9 ayını kışlakta, 3-4 ayını da çayırda geçiriyorlardı. Kışlaklar kalıcılıkları açısından diğer yerleşim yerlerine göre farklılık gösteriyor ve köy yaşamına geçişin son aşaması olarak görülüyordu. Bunun bir örneği Azerbaycan'da Büyükgişlaq (Tovuz), Kohgishlaq (Laçin), Kışlag (Laçin), Kohgishlaq (Kazak), Düzgişlaq (Kazak), Yaygishlaq (Dashkasan), Gungishlaq (Zengilan), Aydıngishlaq (Gabala), Başgişlaq (Goranboy) köyleridir.
Göçebelerin konakladığı ova ve vadilerdeki otlaklar, su kaynaklarına yakınlığı ve akrabalık ilişkilerine göre seçilmiştir. Akraba ailelerin birkaç yıl üst üste kaldığı otlaklara, aile reisinin adı verildiği gibi, göçebelerin geldiği köylere de Amirahmedin yurt, Nabi yurt, Eldar yurt gibi adlar verilmiştir.


### Geçici iskan.
Azerbaycan'da yaz mevsiminde kullanılan evler alachik, koma, deya, mukhuru, karakeche, dunnuku evi, kolux, mağara vb.'dir. Bunlardan deya (Şirvan'da karakecha denir) ve alachig daha çok kullanılırdı. İkisi arasında boyut ve güç farkı vardır. Kurulumu için copun boyutuna bağlı olarak 30-50 çubuk ve 4-6 keçe (kalıp) gerekir. Keçe, hallaç denilen usta ustalar tarafından yapılmaktadır.


## İş.
17.-18. yüzyıllarda Azerbaycan'da gelişen deve yetiştiriciliği, göçebe çobanlar tarafından yaygın olarak yapılan bir iştir. Koyun yetiştiriciliğinin gelişmesi deveye olan talebi artırmıştır.
19. yüzyılın ikinci yarısında Azerbaycan'da göçebe ve yarı göçebe çobanlar arasında küçük boynuzlu hayvanlar önemli bir rol oynamaktaydı. Bu göçebe nüfus esas olarak koyun yetiştiriciliğiyle geçiniyordu. Koyun yetiştiriciliğinin 19. yüzyılın sonlarında azalması, göç ve yarı göçebe sığırcılıkla geçinen nüfusun bir kısmının kademeli olarak yerleşik hayata geçmesiyle açıklanmaktadır.
Elatlar arasında gelin seçerken özellikle dokuma becerisi dikkate alınmaktaydı. Dokumada kullanılan yer hanası, kışlak ve bozkırlar arasında göç eden elatların haneleri için en uygun dokuma tezgâhıydı. Toprak evin kılıç denilen kısmı dışında geri kalan kısımlarının yerini dallar ve nesneler bulunabiliyordu.
Azerbaycanlıların etnografik bir grubu olan Baharlar'ın Fars-Ostan grubu, 1860 yılına kadar göçebe bir yaşam tarzı sürdürmüş, katliamlar nedeniyle insan sayısının azalması nedeniyle aşiretin nüfusunun uzun mevsimsel göçlere uygun olmadığına karar verilmiştir. Baharlar kışlaklarına yerleşerek çiftçilik ve hayvancılığın yanı sıra eşkıyalıktan elde edilen gelirle de geçimini sağlamaya başlamışlardır.


## Kültürel eserlerde.
  - Abdulla Shaig'in "Hareketli" adlı eseri seçkinlerin hayatını, halk yaşamını, bozkır komşularını, eğlenceyi ve oyunları ve bozkır sevgisini anlatmaktadır. Eserin "Bozkırlara Geçiş", "Oba", "Kerim baba ile Ayrım kızı", "Kaplan avı", "Sumsü" adlı bölümleri bulunmaktadır.
  - 2012 yapımı " The Wilderness " filmi, eski dünyada vahşi bir hayat yaşayan bir oğlanın ve modern dünyayı temsil eden bir kızla karşılaşmasının hikayesini anlatıyor.


## UNESCO miras listesi.
Azerbaycan'ın somut olmayan kültürel miras listesinde yer alan bu miras örnekleri "Göçebeler" veya "Göçebelik" başlığı altında anılmaktadır: 1) "Azerbaycan âşık sanatı", 2) "Dede Korkut" mirası, destan kültürü, masalları ve müziği, 3) Karabağ atı Çovgan ile oynanan "at binme oyunu", 4) "Lavaş" hazırlama ve paylaşma kültürü.


## Bibliyografya.
  - Azərbaycan etnoqrafiyası. Üç cilddə. I cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 544 səh.
  - Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə II cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007, ISBN ISBN 5-17-033764-7.
  - Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.
 -  
  - И. П. Петрушевский. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI—начале XIX вв. — Ленинград: Издательство Ленинградского Государственного Ордена Ленина Университета имени А. А. Жданова, 1949.
  - M. F. Köprülü. Azəri. Bakı, "Elm", 2000, 115 səh.
  - Martial arts of the world. An encyclopedia. Volume One: A–Q. Edited by Thomas A. Green, Published by ABC-CLIO, 2001. ISBN 1-886969-85-X
  - Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia, Volume I: 1918–1919. — London: University of California Press, 1971. — 547 с. — ISBN 0-520-01805-2.
  - Ямсков А. Н. Традиционное землепользование кочевников исторического Карабаха и современный армяно-азербайджанский этнотерриториальный конфликт. — Фактор этноконфессиональной самобытности в постсоветском обществе. — Москва: Московский Центр Карнеги, 1998. — С. 168–197. — 197 с. — ISBN 0-87003-140-6.
  - Яйлаги = Jаjлаглар // Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — Б.: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1981. — Т. V.