# Moğol güreşi
Moğol güreşi (Moğolca: Bökh; Moğol alfabesi: #YÖNLENDİRME ; Moğol Kiril alfabesi: Бөх ya da Үндэсний бөх), Moğolların Moğolistan, İç Moğolistan, Buryat Moğol bölgeleri, Kalmık Moğolları ve diğer Moğol topluluklarında uyguladığı geleneksel halk güreşi stilidir. Bu güreş stilinde ayak tabanı veya el avucu dışında vücudun herhangi bir kısmının yere temas etmesi müsabakanın kaybı anlamına gelir.
"Bökh", Moğol dilleri kökenli *"bekü" sözcüğünden gelir ve "sağlamlık, güvenilirlik, canlılık, güreşçi" anlamlarını taşır. Güreş, Moğol kültüründe tarihsel olarak "Üç Erkekçe Maharet"in (okçuluk, binicilik ve güreş) en önemlisidir.
Cengiz Han, güreşi ordusunun fiziksel olarak güçlü ve savaşa hazır kalmasının en önemli yollarından biri olarak görmüştür. Çing Hanedanı (1646–1911) sarayında da düzenli güreş müsabakaları yapılmış, bu karşılaşmalarda genellikle etnik Mançular ile Moğollar yer almıştır.
Günümüzde Moğol güreşinin birkaç farklı versiyonu bulunmaktadır: 
  - Khalkha bökh (Khalkha güreşi) — geleneksel Khalkha Moğol güreşi 
  - Buryat güreşi (Buriad bökh) 
  - Bukh noololdoon — Oyrat güreşi ya da Batı Moğol güreşi 
  - Güney Moğol güreşi — (Khorchin Moğolları güreşi)  inek derisinden yapılmış ceket, uzun pantolon ve çizme ile yapılan ceket güreşi 
  - Hüreş — Tuva halkının geleneksel ceket güreşi  Moğol güreşinden etkilenmiştir. Khalkha Moğolları ve Tuvin güreşçiler aynı tip ceketi kullanırlar.


## Tarihçe.
Moğolistan’ın Bayankhongor ili’ndeki mağara resimlerinde, Neolitik Çağ’a (MÖ 7000) tarihlenen, çevresinde kalabalık bulunan iki çıplak adamın güreştiği tasvir edilmiştir. Bökh sanatına, Hun İmparatorluğu’nun (MÖ 206 – MS 220) harabelerinde bulunan bronz levhalar üzerinde de rastlanır. Bökh başlangıçta, askerlere güç, dayanıklılık ve beceri kazandırmayı amaçlayan askerî bir spor olarak geliştirilmiştir. Cengiz Han (1206–1227) ve sonraki tüm Moğol İmparatorluğu (1206–1368) hükümdarları ile sonraki Hanlıkların kağanları bu nedenle sporu desteklemiş, güreş müsabakaları yerel festivallere ve Naadam şenliklerine dahil edilmiştir. Güreş, imparatorluk askerî sınavlarında adayların derecelerinin belirlenmesinde önemli bir unsur olmuş, ayrıca başarılı güreşçilere yüksek nişan ve unvanlar verilmiştir.
"Moğolların Gizli Tarihi" (1240 yılında Moğolca yazılmıştır), 4. bölüm, 140. paragrafta Buri Bokh ile Belgutei arasında 1200 yılında (Maymun Yılı’nda) Doğu Moğolistan’da yapılan bir güreş müsabakasını kaydeder:
 - YÖNLENDİR 
Axel Heikel, Moğolistan’a düzenlenen Fin keşif heyetinin bir üyesi olarak, 27 Temmuz – 7 Ağustos 1891 tarihleri arasında Urga’da (günümüzde Ulan Batur, Moğolistan’ın başkenti) kaldıkları on gün boyunca tanık oldukları bir güreş müsabakasını şu şekilde anlatır: 
 - YÖNLENDİR 
Bu anlatımdan anlaşıldığı üzere, Urga oyunları (1778–1924) günümüzdeki Sühbaatar Meydanı’nın hemen kuzeyinde yer alan eski merkez meydanda yapılmaktaydı. Meydan, Urga’ya ait devrim öncesi resimlerde de görülmektedir. 1967 tarihli bir Moğol resmi, eski Urga güreş karşılaşmasını ayrıntılı biçimde betimlemekte ve güreşçilerin günümüzdeki karşılaşmalarda (1924–günümüz) olduğu gibi "Zodog" ve "Şuudag" giydiğini göstermektedir. "Avarga" (Titan) unvanlı Jambyn Sharavjamts (1876 doğumlu), 18 yaşından itibaren ün kazanan ve olağanüstü başarılarla devlet Naadam festivallerinde yarışmaya devam eden ünlü bir şampiyondu. Sharavjamts, Çing Hanedanı döneminde (1911’e kadar), Bogd Han döneminde (1911–1924) ve Moğolistan Halk Cumhuriyeti döneminde (1924–1990) önemli başarılar elde etti. 1945 yılındaki devlet Naadam’ına da davet edilmiş (görüntüleri hâlen mevcuttur) ve yaklaşık 70 yaşındayken üç güreşçiyi yenmeyi başarmıştır. 1951 yılında, Halk Devrimi’nin 30. yıldönümünde, birçok nişan ve madalya ("Emek Başarı Madalyası" dâhil) ile ödüllendirilerek güreşi bırakmıştır.
17 Eylül 2011 tarihinde, 6002 güreşçinin katılımıyla Moğolistan Ulusal Güreş Karşılaşması düzenlendi. Böylece, dünyanın en büyük güreş müsabakası olarak tarihe geçti ve Guinness Rekorlar Kitabı’na girdi.


## Müsabakalar.
Moğol güreşi, en popüler ulusal spor olmasının yanı sıra tüm dünyadaki Moğollar için hayati bir kültürel unsur olarak kabul edilir. Bir erkek çocuk doğduğunda, aileler onun güreşçi olmasını diler. Her yıl Moğolistan’da, Rusya’nın batı ve güneydoğusunda ve Kuzey Çin’de birçok güreş müsabakası yapılmaktadır. Bunların en büyüğü, Moğolistan’da düzenlenen ve 1024’e kadar güreşçinin katıldığı ulusal Naadam festivalidir.


### Moğol Ulusal Naadamı.
Moğolistan’da her yıl Temmuz ayında Naadam (“Oyun” anlamına gelir) düzenlenir. 
En büyük karşılaşma, başkent Ulan Batur’da yapılan Ulusal Naadam güreşidir. Bu organizasyon en fazla güreşçiyi bir araya getirir ve ülke genelinde radyo ile televizyonlarda canlı yayınlanır. Naadam, Moğolistan’ın idari bölünmelerine göre üç sınıfa ayrılır:
Ulan Batur’daki Naadam için karşılaşmalar büyük bir stadyumda yapılır. Kırsal bölgelerde daha küçük ölçekli Naadam’lar ise genellikle küçük stadyumlarda veya açık çimenlik alanlarda yapılır; bazen de taşsız, yumuşak toprak zeminlerde gerçekleşebilir. 
Moğolistan’daki Naadam’da sıklet (kilo) sınıfları bulunmaz. Bu yüzden küçük bir güreşçi kendisinden iki kat iri bir rakiple mücadele edebilir. En küçük güreşçiler genellikle 70 kg civarındayken en büyükleri 160 kg’ın üzerindedir. Katılımcıların ortalama kilosu yaklaşık 115 kg’dır.
Geleneksel olarak güreşçiler rastgele eşleştirilmez. Naadam’ın ev sahibi güreş eşleşmelerini düzenleme ayrıcalığına sahiptir ve çoğu zaman favori güreşçilere avantaj tanıyabilir. Bazen bu tür düzenlemeler, ev sahibi ile misafir güreşçiler arasında ciddi anlaşmazlıklara yol açardı. 1980’den sonraki modern kurallara göre kura çekimi öngörülmüş olsa da, bu genellikle sadece büyük çaplı bölgesel Naadam’larda uygulanır; yerel seviyede ise hâlâ geleneksel sistem sürdürülür.
Unvanlar yalnızca Naadam festivali sırasında elde edilebilir. Her güreşçinin kazandığı tur sayısı onun rütbesini belirler. En düşük rütbe, Moğolistan’ın 329 sumundan herhangi birinde Naadam’ın ilk dördüne giren güreşçilere verilen “Sum’un Şahini” unvanıdır. En yüksek rütbe ise “Şampiyon”dur. Unvanlar ömür boyu korunur.
Bir güreşçi Naadam’da beş veya daha fazla galibiyet alır ama önceki derecesini aşamazsa, terfi yerine ona onur unvanı (чимэг) verilir. 
Örneğin, bir Devlet Şahini ilk kez bir Devlet Naadam’ında altı maç kazanırsa (daha önce altı galibiyetle Devlet Şahini unvanı kazanmış olsa bile), “Gerçekten Cesur” anlamına gelen **Unen Zorigt** unvanı ile onurlandırılır ve “Unen Zorigt Devlet Şahini” (Үнэн Зоригт Харцага) olarak anılır.


### Danshig Naadam.
Danshig Naadam’lar, ulusal Naadam’dan daha küçük ölçekli turnuvalardır. Genellikle 256 veya 128 güreşçi ile yapılır ve her yıl kırsal bölgelerde, belirli illerin ya da tarihi bölgelerin yıldönümlerini kutlamak için düzenlenir. Bu, benzersiz bir Naadam türüdür ve çoğu eyalet turnuvasından daha küçüktür. Örneğin batı bölgesi danshig, Khangai bölgesi danshig, Gobi bölgesi danshig ve doğu bölgesi danshig Naadam’ları her iki yılda bir düzenlenir.


### Altargan.
Buryat Moğolları da her yıl kendi Naadam’larını, kendi güreş stilleriyle kutlar. Katılımcılar, Moğolistan’daki Dornod, Khentii, Selenge, Bulgan, Orkhon gibi önemli Buryat nüfusuna sahip bölgelerden; ayrıca Rusya’daki Buryatya’dan ve Çin’in İç Moğolistan bölgesinden gelir.
2010’daki festival Temmuz ayı sonunda Ulan Batur’da gerçekleşti. Güreşçiler -75 kg ve +75 kg olmak üzere iki sıklette yarıştı. Hafif sıklette, Buryatya’dan B. Batozhargal 32 güreşçi arasından birinci oldu; ağır sıklette ise Moğolistan’dan (Devlet Nachin unvanlı) D. Tsogzoldorj üst üste üçüncü kez şampiyon oldu.


### Etnik Moğollar Arası Güreş Turnuvası.
2009 yılından itibaren, Moğolistan, Rusya ve Çin’deki Moğol güreşi federasyonları, tüm etnik Moğollar arasında turnuvalar düzenlemeye başladı. Uluslararası Moğol Bökh Federasyonu (IMongolBökhF), Moğol güreşinin dünya çapında gelişimi için standart ve yönergeler sunan, kâr amacı gütmeyen bir organizasyondur. AEMWF’nin başkanı, İç Moğolistanlı iş insanı Buhee Juramt; Japon sumo güreşçisi, 68. "yokozuna" Asashoryu D. Dagvadorj ise fahri başkandır.
Katılımcılar, Moğolistan’dan, Rusya’nın Tuva ve Buryatya’sından, Kalmık ve Altay bölgelerinden; ayrıca Çin’in İç Moğolistan ve Sincan bölgelerinden gelir ve Khalkha güreşi stilinde yarışırlar.
İlk şampiyona, Nisan 2009’da Moğolistan’ın Ulan Batur kentinde yapıldı ve henüz ulusal unvan kazanmamış olan Chimedregzengiin Sanjaadamba turnuvayı kazandı. Ağustos 2009’da İç Moğolistan’ın Xiliin Hot kentinde düzenlenen ikinci turnuvada da Sanjaadamba yine şampiyon oldu.
2010’daki turnuva 15–17 Temmuz tarihlerinde Rusya’nın Buryatya Cumhuriyeti’ne bağlı Ulan-Ude’de yapıldı. Bu kez -75 kg ve +75 kg olmak üzere iki sıklet vardı. -75 kg kategorisinde yaklaşık 45 güreşçi yarıştı; 5. turda son dört isim şunlardı: Ivan Garmaev (Buryatya), Kh. Munkhbayar (Moğolistan), M. Batmunkh (Moğolistan), Syldys Mongush (Tuva). 6. turda Syldys Mongush, Kh. Munkhbayar’ı yenerek şampiyon oldu. +75 kg kategorisinde ise Ch. Sanjaadamba (Ordu Aslanı) ve D. Ragchaa (Ulusun Fili) finale kaldılar ve Sanjaadamba bu kategoriyi de kazandı.
2011’deki dördüncü turnuva, Rusya’nın Tuva Cumhuriyeti’nde yapıldı ve "ulsin khartsaga" (Devlet Şahini) A. Byambajav birinci oldu.
Beşinci turnuva 4 Kasım 2012’de Moğolistan’ın Ulan Batur kentindeki Moğol Ulusal Sirkinde yapıldı. Amaç, Moğol geleneksel güreşini tanıtmak ve yaymaktı. +85 kg kategorisinde "ulsiin zaan" (Devlet Fili) Ch. Sanjaadamba birinci olurken, "ulsin nachin" (Devlet Şahini) Erdenebileg Enkhbat ikinci oldu. -85 kg kategorisinde ise Bulgan aymak’tan "aimagiin arslan" (Aymak Aslanı) Delgersaikhan Amarsaikhan birinci; Uvurkhanggai’den "aimagiin arslan" (Aymak Şahini) Orgodol Tumendemberel ikinci oldu.
Kategorilerin birincilerine 7 milyon MNT, ikincilere 4 milyon MNT, üçüncü ve dördüncülere ise 1,5 milyon MNT ödül verildi.


### Diğer turnuvalar.
Her yıl Moğolistan’ın Ay Takvimi Yeni Yılı tatilinde, Ulan Batur’daki Güreş Sarayı’nda 256 güreşçi kış turnuvasında mücadele eder. Bu turnuvada unvan verilmez, ancak Moğolistan’daki Naadam’dan sonra en önemli ikinci turnuva olarak kabul edilir. Bu Yeni Yıl turnuvasını kazanan güreşçilerin, yaz Naadam’ında şampiyon olma ihtimali genellikle yüksek görülür.
Moğolistan’ın 21 aimag’ının (eyalet) en iyi güreşçileri her yıl bir takım güreş turnuvasında karşılaşır. Çoğunlukla Khangai bölgesi ve kuzeybatı bölgesi (Arkhangai, Övörkhangai ve Uvs) takımları şampiyon olur, fakat 2010 turnuvasında şampiyonluğu Govi-Altai aimag takımı kazanmıştır.
Yıl boyunca Ulan Batur’daki Güreş Sarayı’nda genellikle Ekim, Kasım, Mayıs ve Haziran aylarında 64 veya 128 güreşçiyle daha küçük çaplı turnuvalar düzenlenir.
Devlet kurumları ya da bazen büyük şirketler de yıldönümlerini veya özel günleri kutlamak amacıyla 32 ila 64 güreşçi arasında daha küçük turnuvalar organize eder. Bu durum, güreşin Moğol yaşam tarzında ne kadar önemli bir yere sahip olduğunu açıkça gösterir.


## Müsabaka kuralları.
Bir karşılaşmadaki amaç, rakibin üst gövdesinin, dizinin veya dirsekinin yere temas etmesini sağlamaktır. İç Moğolistan’daki versiyonda ise, ayaklar dışında herhangi bir vücut bölümünün yere değmesi mağlubiyet anlamına gelir.
Karşılaşmalarda sıklet sınıfları, yaş sınırı veya zaman sınırı yoktur. Özellikle Naadam’da, maçlarda zaman sınırlaması bulunmamasına rağmen, bir karşılaşmanın çok uzun sürmemesi gerektiği genel kabul görür. Geçmişte özellikle üst turlarda bir maçın bir-iki saat sürdüğü olurdu, çünkü güreşçiler birbirlerini tartmaya uzun süre ayırırdı. Son yıllarda, eğer maç çok yavaş ilerliyorsa, güreşçilerin "zasuul"ları tarafından adil bir tutuş pozisyonu verilerek karşılaşmanın hızlandırılmasını sağlayan bir uygulama getirildi. Her güreşçi tur başına bir kez güreşir; kazanan bir sonraki tura geçer, kaybeden ise turnuvadan elenir.
Moğolistan’daki versiyon ile İç Moğolistan’daki kurallar arasında bazı farklılıklar vardır. Her iki versiyonda da rakibi yere düşürmek için çeşitli atışlar, çelmeler ve kaldırma teknikleri kullanılır. İç Moğolistan’da rakibin bacaklarına elle dokunmak yasaktır; oysa Moğolistan’da rakibin bacaklarını tutmak serbesttir. Bunun dışında vuruş, boğma ya da kilit uygulamaları her iki versiyonda da yasaktır.


### Zasuul.
Zasuul (kelime anlamıyla “düzeltici” veya “yol gösterici”), güreşçinin saha içindeki rehberi ve destekçisidir. Alt turlarda çok sayıda güreşçi olduğunda çoğu güreşçinin kendi zasuul’u olmaz. Ancak başarılı güreşçiler ve üst turlara çıkanlar kendi zasuul’larını edinir.
Zasuul’un görevi, güreşçi güreşirken onun şapkasını tutmak, sahada ona cesaret ve motivasyon vermektir. Örneğin, eğer bir müsabaka yavaş ilerliyorsa, zasuul güreşçisinin rakibine daha hızlı yönelmesi için onun kalçasına vurabilir. Zasuullar teknik anlamda antrenör sayılmaz; genellikle güreşçinin yaşlı bir yakını veya arkadaşıdır ve sahada adil bir müsabakanın sağlanmasına yardımcı olur. Ayrıca, diğer güreş sporlarının aksine bir zasuul’un eski bir güreşçi olması şart değildir.
Maç başladığında güreşçiler sağ ve sol olmak üzere iki tarafa ayrılır. Üst turlarda bazen zasuul, kendi güreşçisini öven bir şarkı söyler ve karşı taraftaki zasuul da kendi güreşçisini öven bir şarkıyla karşılık verir. Bu tür şiirsel övgüler, o taraftaki en yüksek rütbeye sahip güreşçiden kaynaklanır.


### Maçın başlaması.
Ordos, Alagshaa/Shalbur ve Oyrat güreşçileri maça birbirine kilitlenmiş şekilde başlarken, Ujumchin, Halh ve Hulunbuir stillerinde güreşçiler temassız olarak maça başlarlar.


### Bacak teması.
Ujumchin ve Hulunbuir stillerinde eller ile bacak arasında hamlelere izin verilmezken, Halh varyantında rakibin bacaklarının tutulmasına hem izin verilir hem de bu gereklidir.


### Tekme atma.
Hulunbuir güreşçileri rakibinin bacaklarına doğrudan tekme atabilir. Ancak bu teknik diğer stillerde kabul edilmez ve resmi kurallarda yasaktır.


### Düşüş.
“Düşüş” tanımı bölgelere göre değişir:
  - Sincan’daki Oyrat stilinde, omuzların yere değmesi bir düşüş sayılır  bu, Yağlı güreş ve uluslararası serbest güreş kurallarına benzer. 
  - Hulunbuir, Ordos ve Alagshaa/Shalbur stillerinde, dizin (veya ayak bileğinin) üzerindeki vücudun herhangi bir kısmının yere değmesi yenilgi sayılır. 
  - Halh varyantında ise güreşçinin eli yere değse bile bu mağlubiyet olarak kabul edilmez.


## Antrenman.
Yaz Naadam festivallerine hazırlık için güreşçilerin çoğu genellikle kırsalda bir antrenman kampına gider, burada yurtlarını kurar veya yıllardır antrenman yaptıkları ailelerin yanında kalır. Daha yüksek rütbeli güreşçiler genellikle kendi bireysel kamplarını kurar; düşük rütbeli güreşçiler ve adaylar da yaz boyunca bu kamplara katılarak gözlem yapar, öğrenir ve oyunlara hazırlanmak için antrenman yaparlar.


## Müsabaka Adabı.
Moğol güreşinde iyi sportmenlik kurallarını yansıtan bazı davranış kuralları vardır. Örneğin, bir güreşçinin kıyafetleri gevşer veya dolaşırsa, rakibinin saldırmayı bırakıp onun kıyafetlerini düzeltmesine yardım etmesi beklenir—even bu durum kazanmak için iyi bir fırsat vermek anlamına gelse bile. Ayrıca, bir güreşçi rakibini yere attığında, sahadan çıkmadan önce onun ayağa kalkmasına yardımcı olmak zorundadır. Bir müsabakanın sonunda güreşçilerden biri diğerinin kolunun altından geçerek maçı resmen bitirir. Kazansın veya kaybetsin, iki rakibin birbirine ve seyircilere hem maç öncesi hem de sonrası selam verip el sıkışması adabın bir parçasıdır.


## Kıyafet.
Güreşçinin kıyafeti yüzyıllar içinde sadelik ve hareket kabiliyetini yansıtacak şekilde geliştirilmiştir. Standart ekipman şunları içerir:


### Zodog.
Kırmızı veya mavi renkte, yakasız, kısa kollu, ağır kumaştan yapılmış sıkı bir ceket. Geleneksel olarak yünden yapılır, ancak modern güreşçiler pamuk ve ipek gibi daha hafif kumaşlara yönelmiştir. Arkadan basit bir düğümle bağlanır ve önü göğsü açık bırakacak şekilde kesiktir. Rivayete göre, bir gün tüm rakiplerini yenen bir güreşçi zodog’unu yırtarak göğsünü açmış ve aslında bir kadın olduğunu göstermiştir. O günden sonra zodog’un güreşçinin göğsünü açıkta bırakması kural haline gelmiştir.


### Shuudag.
Kırmızı veya mavi pamuklu kumaştan yapılmış, vücuda tam oturan kısa şort. Güreşçiye daha fazla hareket özgürlüğü sağlar. Ayrıca rakibin uzun pantolonları avantajına kullanmasını veya fazladan kumaşa takılmasını önler.


### Gutal.
Deri çizmeler. Geleneksel biçimde (hafif yukarı kıvrık uçlu) veya ticari Batı tarzında olabilir. Geleneksel gutal’lar genellikle güreş amaçlı olarak yanlardan deri kayışlarla güçlendirilir.
İç Moğolistan’daki güreşçiler ayrıca “jangga” adı verilen, renkli ipek kurdelelerle süslenmiş bir kolye de takabilir. Bu aksesuar, müsabakalarda büyük ün kazanmış güreşçilere verilir.


## Dans.
Bökh’ün en ayırt edici özelliklerinden biri, güreşçilerin müsabaka alanına girerken ve çıktıktan sonra yaptıkları danstır.
Farklı bölgelerde farklı dans stilleri vardır. Moğolistan’da güreşçi şahin ya da Anka kuşunun uçuşunu taklit eder ("devee"). İç Moğolistan’da ise dans aslan veya kaplanların sıçrayışını canlandırır ("magshikh")—bu stil genellikle Üjümçin bölgesiyle özdeşleşmiştir.
İç Moğolistan’ın kuzeydoğusundaki Hulunbuir bölgesinde ise dans geyiklerin sıçrayışını ("kharailtaa") andırır. Genel olarak, Üjümçin’in "magshikh" dansı, hem güreşçilerin gösterişli kıyafetleri hem de dansın üslubu nedeniyle daha sert ve güçlü görünürken; Moğolistan’daki Anka kuşu stili daha zarif kabul edilir.
Moğol güreş dansının kökenleri, insanların çeşitli hayvanların hareketlerini taklit ettikleri eski şamanistik ritüellere dayanır. Günümüzde estetik bir değer taşımasının yanı sıra, müsabakadan önce ısınma ve müsabaka sonrası soğuma işlevi de görür. Başarılı güreşçiler bu dansı ciddiyetle yerine getirir ve genellikle aynı zamanda iyi dansçılar olarak da tanınırlar.
Güreş aktivistlerinin yoğun ve yaratıcı çabaları sayesinde bu eşsiz dans, güreş geleneğinin ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. İç Moğolistan’da bu dans, uriya (savaş naraları), kostüm ve çeşitli kurallarla birlikte, 1980’lerin sonlarında hazırlanan ilk resmi Güreş Kuralları’na dâhil edilmiştir.