# Türkiye'de sokak köpeği sorunu
Türkiye'de sokak köpeği sorunu, Türkiye'de yaşayan sahipsiz, sokağa terk edilen veya halihazırda sokakta yaşayan köpeklerle ilişkilendirilen sorunlardır. Türkiye'de dönem dönem tartışmalara sebep olan sokak köpekleri, 2020'li yıllar itibarıyla yeniden yoğun olarak tartışılmaya başlanmıştır. Günümüzde ise, bir köpek tarafından saldırıya uğrayarak yaralanmış veya bu saldırı sonucu ölenlerin yakınları tarafından gündeme getirilmiştir.
Türkiye'de, 2004 yılına kadar, 1932 yılında yayımlanan sahipsiz köpekler hakkındaki tamim uyarınca, köpekler, belediyeler tarafından zehirlenerek yerinde itlaf edilmekteydi. 2004 yılında çıkarılan 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu kapsamında yakala-kısırlaştır-yerine bırak yöntemini uygulamaya geçmiş ancak etkin olarak uygulanmamıştır. Yasa, 2004 yılında var olan 1389 belediyeye kısırlaştırma da yapılabilecekleri barınakların kurulmasının şart koşmuş ancak belediyelerin 1200'ü bu barınakları inşa etmemiş ve yeterli kısırlaştırma uygulamasını gerçekleştirmemektedir. Bunların dışında, barınağa sahip olan 1000'den fazla belediyenin ise yasa yürürlüğe girdiği günden itibaren hiç kısırlaştırma yapmadığı iddia edilmektedir. Dolayısıyla, 2004 yasasındaki yöntemin yeterli olmadığı görüşü, uygulamada çok eksik kalınması nedeniyle geçersizdir .
Türkiye'de etkin bir yakala-kısırlaştır-yerine bırak yönteminin uygulanmaması nedeniyle sokakta yaşayan köpek popülasyonunda da bir artış gözlemlenmektedir. 2024 yılı itibarıyla, Veteriner Hekimler Derneği gibi bazı kaynaklar Türkiye'deki sokak köpeği popülasyonunun 4 ila 10 milyon arasında olduğunu belirtirken, Evcil Hayvan Maması Üreticileri Federasyonu'nun (FEDIAF) Statista ve WorldAtlas verilerinden yola çıkarak yayınladığı rapor, Türkiye'deki toplam köpek popülasyonunun yalnızca 1,3 milyon olduğunu belirtmektedir. Aynı rapora göre Türkiye, 1,3 milyon köpek nüfusu ile 14 Avrupa ülkesi arasında sonuncu sıradadır.
Türk Veteriner Hekimleri Birliği ve 56 İl/Bölge Veteriner Hekim Odası'nın ortak basın açıklamasına göre, yakala-kısırlaştır-yerine bırak yönteminin son adımındaki yerine bırakmak yerine barınakta tutma yoluna gidildiğinde, vakum etkisiyle o bölgeye yabancı ve henüz kısırlaştırılmamış hayvanların gelmesiyle, sağlanması beklenen yararın alınamayacağı hatta tersinin gerçekleşerek hayvan nüfusunun artacağı belirtilmiştir. Dünyada denenmiş örnekleri görülmüştür.


## Köpek kaynaklı sorunlar.
İletişim Başkanlığınca, 18 Ekim-8 Kasım 2023 tarihlerinde yapılan kamuoyu araştırmasına göre:
  - Türkiye'deki mahallelerin yüzde 88,4'ünde sokak köpeklerinin bulunduğu ve katılımcıların yüzde 83,6'sının bunu "sorun" olarak gördüğü belirlendi. 
  - Bu sorun nasıl çözülmeli sorusuna, katılımcıların yüzde 80,4'ü "barınaklara yerleştirilmeli, sahiplenilmeyen ve hasta olanlar öldürülmeli", yüzde 18,4'ü "kısırlaştırılarak mevcut yaşam alanına bırakılmalı", yüzde 1,2'si "bu hâliyle mevcut yaşam alanlarında bırakılmalı" dedi. 
  - "Siz veya aile-arkadaş çevrenizden sokak köpekleri tarafından saldırı vakası yaşayan oldu mu" sorusuna ise, katılımcıların yüzde 50,1'i "evet", yüzde 49,9'u ise "hayır" yanıtını vermiştir.
29 Mayıs 2024 tarihinde, Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı'nın açıklamasına göre
  - İçişleri Bakanlığı verilerine göre son 5 yılda hayvana çarpmayla gerçekleşen 3 bin 534 trafik kazasında, 55 ölüm ve 5 bin 147 yaralanma vakasının kayıtlara geçti.
  - 2018-2022 yılları arasında kuduz riskli temas sayısı ortalama 267 bin iken 2023'te kuduz riskli temas sayısı 438 bine ulaşmıştır.
  - Kist hidatik hastalığı 2005-2019 arasında 8,8 kat arttı.
Ancak Bakanın ifadelerinde, trafik kazası vakalarının ne kadarının evcil, ne kadarının yaban hayvanı olduğu bilgisi verilmemiştir. Bunun yanısıra kuduz risk temaslı gibi bir istatistiğin öne çıkarılmasına rağmen, bunun nedeni son yıllarda sağlık kurumlarına daha çok test yaptırılması için başvurulmasından ibarettir. Oysa bizzat Tarım ve Orman Bakanlığı verileri kuduz tehditinin artmak bir yana, hızla azaldığını göstermektedir. Türkiye'de "Kuduza Karşı Oral Aşı Temini Projesi" başlamadan önce, 194 olan kuduz pozitif numune sayısı 2020 yılında 90'a, 2021 yılında 11'e, 2022 yılında ise 2'ye inmiştir. Ayrıca Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH) ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO) yaygın kanaatin tersine kuduz kontrolü için sahipsiz köpeklerin itlaf edilmelerine geniş ölçüde karşı çıkmaktadır. Bu arada kuduz açısından en yüksek riskli temas, tilki, çakal ve kurt gibi yabani hayvanlardan kaynaklanmaktadır. Diğer yaban hayvan daha düşük risk bulunur.


### Köpeklerden bulaşan hastalıklar.
Farklı türler birbirleriyle temasa geçtiğinde birbirlerine bazı hastalıklar aktarabilir. Bu hastalıkları bazı türler bağışıklık sistemini geliştirdiği için kolaylıkla atlatabilirken bazı türlerde ise ölümcül sonuçlar görülebilir. Virüslerde her canlı arasında bakteriyel ve farklı aktarımlar olur. Bu aktarım kimi zaman salya ile olabileceği gibi damar yoluyla ve canlının besin olarak tüketilmesiyle de olabilir.
Sokak köpekleri ayrıca, sağlıksız koşullar altında yaşamaları ve sağlıksız yiyecekler tüketmeleri nedeniyle insanların sağlıklarını tehdit edebilir.
Sokak köpekleri, hayatlarını idâme ettirmek için çoğunlukla hijyenik olmayan şekillerde beslenme ihtiyaçlarını gidermekte. Bu beslenme yöntemlerinin başında çöp konteynerleri yer almakta. Çöp konteynerlerinden çoğu zaman zehirleyici yan etkileri olan besinler hayvanlarda ölüme veya hastalıklara sebep olmakta. Bu hastalıklar ölümcül olabildiği gibi tür içinde bir zararı olmayan ama bulaşıcı etkiye sahip hastalıklar da olabilir. Taşıyıcı görevi üstlenen hayvan bu hastalığı başka türde canlılara bulaştırabilir ve bu durum hastalık bulaşan kişide ölümcül sonuçlara yol açabilir.


### Kuduz.
Merkezî sinir sistemini hedef alan ve ölümcül bir hastalık olan kuduz, hayvanlardan insanlara salya veya ısırık yoluyla geçmesi yönüyle tehlikeli bir hastalıktır. Hastalık hayvana bulaştıktan sonra hayvanda saldırganlaşma ve huy değişimi gibi psikolojik etkiler gözlemlenir.
Hastalık bir insana bulaştığında kuduz aşısı yapılması gerekir. Kuduzun kuluçka süresi öncesinde ısırık baş veya boyun bölgesinden değilse aşı sayesinde antikor sağlanması, hastalığı yenmeyi sağlayabilir. Fakat aşının yapılmadığı veya gecikildiği durumlarda hasta 7 gün içinde ölür.
Türkiye'de bu hastalık tespit edildiğinde bildirilmesi zorunludur.


### Köpek saldırıları.
Özellikle çocuklar ve yaşlılar gibi daha hassas kesimler, köpeklerin saldırılarına daha açıktır. Nitekim birçok defa yaşlılar ve çocuklar kimi zaman ölümle sonuçlanan saldırılara uğramıştı.
Mart 2022'de kızı ölen bir ebeveyn verdiği bir röportajda Türkiye'de, Mart 2022'den Aralık 2023'e kadar sokakta sahipsiz yaşayan köpeklerden kaynaklı ısırılma, kuduz, trafik kazası gibi nedenlerle 92 kişinin öldüğünü iddia etti.
Köpek saldırıları, köpek sebepli kazalar, köpek çeteleşmeleri, hastane/park/okul/sosyal alanda görülen köpekler, hasta/tehlikeli/saldırgan köpekler ve doğal hayata tehdit yaratan köpeklerle ilgili haberler ülke gündeminde önemli bir yer almıştır.
Yaşanan saldırılardan birinde ölen 9 yaşındaki bir kız çocuğunun ailesi, sorunun çözümü için Güvenli Sokaklar Derneğini kurmuştur. Bunun dışında Havrita adlı sokak köpeklerinin yerinin işaretlendiği bir harita uygulaması yayımlanmıştır. Sokak köpeklerinin öldürülmesi için hedef göstermesi nedeniyle tepki çeken uygulamanın internet sitesine erişim, Ankara 1. Sulh Ceza Hâkimliği'nin kararı ile engellendi.


### Sahipsiz köpek sebepli Türkiye'ye seyahat uyarıları.
ABD, Japonya, İsveç, Norveç, Hollanda, İrlanda, İngiltere, Fransa, Finlandiya, Almanya, Çekya, Kanada, Avustralya'nın da aralarında bulunduğu bazı ülkeler, köpek sorunu bulunan Türkiye'yi ziyaret etmek isteyen vatandaşlarını köpek saldırıları, kuduz ve diğer hayvan kaynaklı hastalıklar konusunda uyarmaktadır.


## İnsan kaynaklı sorunlar.
### Köpeklere yönelik zulümler.
Köpekler, insanlar tarafından şiddet, işkence veya öldürülmeye maruz kalabilirler. 2024 yılı ortalarında sahipsiz köpeklere yönelik "uyutma" (ilaçla öldürme) tartışmaları devam ederken, İzmir'de 6 köpek belirsiz kişilerce tarım ilacı verilerek öldürülmüştür. 2024 yılında Şanlıurfa'nın Eyyübiye ilçesinde öldürüldüğü iddia edilen köpekler ile ilgili bir video yayınlanmıştır. Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi iddiaları yalanlamış ve bir vatandaşı ısıran köpeğin kuduz testinin pozitif çıkması sonucu karantina bölgesi olarak ilan edilen bölgedeki diğer sahipsiz köpeklere yönelik çalışma yürütüldüğünü açıklamıştır.


### Türkiye'de yasak olan köpek ırklarının yetiştirilmesi.
Türkiye'de yasak olan köpek ırkları oldukça azdır. Türkiye'de yasak olan köpek ırkları Amerikan pitbull terrier, Dogo Argentino, Fila brasilerio, Japanese tosa, Amerikan Staffordshire teriyeri ve American Bullydir. 24.06.2004 tarihli 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ile söz konusu türleri üretmek, sergilemek, takas etmek, satışını yapmak yasaktır. Söz konusu köpekler hiçbir işlem yapmadan sokağa terk etmek para cezası ile cezalandırılır.


## Sokak köpeklerine karşı kontrol tedbirleri.
### Osmanlı dönemi.
Anadolu'da sokak köpeği sorunu Osmanlı döneminde de yaşanmıştır.
Türk hat sanatçısı Hattat Şefik Bey 1880 senesinde sokak köpeklerinin saldırısından kaçarken Haliç'e düşüp boğularak ölmüştür.


#### Hayırsızada Sürgünü.
1910 yılında İstanbul'da artan köpek sayısı sonucu artan kuduz vakaları, ısırılmalar ve halk sağlığı sorunlarından dolayı dönemin Belediye Başkanı Suphi Bey, kentteki köpekleri toplatarak Hayırsızada’ya göndermiştir. Adadaki köpekler yetersiz beslenme sonucu bir süre sonra ölmüş, olaya halk arasında “Hayırsızada Sürgünü” denmiş ve bu olayın ardından İstanbul'da meydana gelen depremi bu sürgünle ilişkilendirenler olmuştur. Sonradan Sivriada adı verilen Hayırsızada'da ölen köpekler için bir anı taşı dikilmiştir.


### Cumhuriyetin ilk yıllarından 2004 yılına kadar olan dönem.
Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı döneminde 1932 yılında Sağlık Bakanlığı tarafından yayımlanan "Köpeklere karşı ittihaz edilecek tedbirler hakkındaki" tamimde, kuduz şüpheli köpekler tarafından ısırılarak tedavihanelere sevk edilen kişilerin sayısının çoğalması ve eksik olmayan ısırık vakalarının artması nedeniyle köpeklere karşı umumi bir mücadele kararı alınmıştır. Buna göre:
  - Sahipsiz olan bütün köpekler itlâf edilecek,
  - Şehir ve kasabalar dahilinde beslenen sahipli köpekler  hiçbir suretle başı boş olarak mahalle aralarında, çarşı ve pazarda dolaştırılmayacak,
  - Sahipli olduğu hâlde maskesiz dolaştığı görülen köpekler itlâf edilecek,
  - Köylerde bulunan sahipli köpekler gündüzleri bir mahalde bağlı olarak bulundurulacak ve ancak geceleri bekçilik işini görebilmeleri için serbest bırakılacaklardır.
Köpeklerin öldürülmesinde ise zehir kullanılmış ve kullanılacak zehir masrafı, şehir ve kasabalar belediyelerinin sorumluluğuna verilmiştir.


### 2004 yılı 5199 sayılı kanun.
Türkiye, 2004 yılında çıkarılan 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ile küpeli köpeklerin toplatılmasını yasaklamış ve etkinliği tartışmalı olan yakala-kısırlaştır-yerine bırak yöntemini uygulamaya geçmiştir. Buna göre hayvanlar yakalanmış ve bazı belediyeler tarafından kısırlaştırılıp küpeli köpek olarak yaşadığı yere bırakılmıştır. Bir görüşe göre, bütün köpekler hızlı bir şekilde öldürülüp, yenilerinin sokağa terkedilmesi etkin bir şekilde engellenmezse, ölen köpeklerin yaşam alanları diğer köpekler tarafından hızla doldurulur ve yeni gelen köpeklerin eski kaynaklara da erişimleri sonucu üreme hızlarının artmasıyla "vakum etkisi" oluşur. Yakala-kısırlaştır-yerine bırak yönteminin seçilmesinin bir sebebi de vakum etkisinin oluşmaması hedefidir. Kısır olan küpeli köpekler doğurgan olmadığı için köpek sayısının artış nedeni değildir. Küpeli köpeklerin toplanması 5199 sayılı yasaya göre yasaktır. 2004 yılında çıkarılan 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu olmasına rağmen Türkiye'de 1.389 belediyenin 1.200'ünde bakım evi yoktur. Bu belediyeler kısırlaştırma da yapmamaktadır. Ancak sahipleri tarafından bilinçsizce üretilen ve şehirlere bırakılan sahipsiz köpeklerin sayısı giderek artmış ve köpek sorunu daha görünür hâle gelmiştir.