# Kitâb-ı Mukaddes kozmolojisi
Kitâb-ı Mukaddes (Kutsal Kitap) kozmolojisi, Kutsal Kitap yazarlarının evreni; kökeni, düzeni, anlamı ve kaderiyle birlikte organize, yapılandırılmış bir varlık olarak kavrayışıdır. Kutsal Kitap, yüzyıllar boyunca, pek çok yazarın katkısıyla şekillenmiş ve değişen dini inanç kalıplarını yansıtmıştır; dolayısıyla kozmolojisi her zaman tutarlı değildir. Ayrıca, bu metinler mutlaka yazıya geçirildikleri dönemdeki tüm Yahudilerin veya Hristiyanların inançlarını temsil etmez: özellikle İbranice Kutsal Kitap veya Eski Ahit'i oluşturan metinlerin çoğu, antik İsrail toplumunun yalnızca küçük bir kesiminin, Kudüs merkezli ve yalnızca Yahve'ye tapınmaya adanmış geç dönem Yahudiye dini geleneğinin üyelerinin inançlarını yansıtır.
Antik İsrailliler, evreni; su üzerinde yüzen düz disk şeklinde bir Dünya, üstünde cennet, altında yeraltı dünyası olarak tasavvur ediyordu. İnsanlar yaşamları boyunca Dünya'da, öldükten sonra ise yeraltı dünyasında yaşardı; ölümlülerin cennete girmesi mümkün değildi ve yeraltı dünyası ahlaki açıdan tarafsızdı. Ancak Helenistik dönemde (yaklaşık MÖ 330 sonrası) Yahudiler, yeraltı dünyasının kötü davranışlar için bir ceza yeri olduğu ve dürüstlerin cennette bir ahiret hayatı yaşayacağı fikrini benimsemeye başladı. Bu dönemde ayrıca, eski üç katmanlı kozmoloji büyük ölçüde yerini; küresel Dünyanın, bir dizi iç içe geçmiş cennetin merkezinde, uzayda asılı durduğu Yunan kavramına bıraktı.
Yaratılış anlatısının (Yaratılış 1:1–26) ilk sözleri, Kutsal Kitap editörlerinin evrenin kökenine dair görüşünü özetler: "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı"; İsrail'in Tanrısı Yahve, yaratılıştan tek başına sorumluydu ve hiçbir rakibi yoktu, bu da İsrail'in diğer tüm uluslardan üstünlüğünü ima ediyordu.
Daha sonraki Yahudi düşünürler, Yunan felsefesinden fikirler benimseyerek, Tanrı'nın Bilgeliği, Sözü ve Ruhunun her şeye nüfuz ettiğini ve onlara birlik verdiği sonucuna vardılar. Hristiyanlık da bu fikirleri benimsedi ve İsa'yı Kelam (Söz) ile özdeşleştirdi: "Başlangıçta Söz vardı, Söz Tanrı'yla birlikteydi ve Söz Tanrı'ydı" (). Kutsal Kitap kozmolojisini yorumlama ve açıklama metinleri üretme, Hristiyanlar ve Yahudiler arasında Hexaemeron edebiyatı adı verilen bir yazı türü haline geldi. Bu tür, Kayserili Basil'in Hexaemeron'u tarafından Hristiyan çevrelerine tanıtıldıktan sonra, dördüncü yüzyılın ikinci yarısında popüler hale geldi.#YÖNLENDİRME #YÖNLENDİRME 


## Kozmogoni (evrenin kökenleri).
### İlahi savaş ve ilahi söz.
Antik İsrail'de yaratılış sürecine dair iki farklı model mevcuttu. "Logos" (söz) modelinde, Tanrı konuşur ve dirençsiz, hareketsiz maddeyi düzenleyerek varlığa kavuşturur (Mezmurlar 33: "RAB'bin sözüyle gökler yaratıldı, ağzından çıkan her nefesle tüm gök cisimleri oluştu; suları bir höyük gibi topladı, engin suları hazinelerde biriktirdi"). "Agon (mücadele) modelinde ise Tanrı, egemenliğini ve gücünü göstermek için dünyanın başlangıcında deniz canavarlarıyla savaşır. Mezmurlar 74, agon modelini hatırlatır: Halkının terk edilişine ve çektikleri acılara ağıtla başlar, ardından Tanrı'dan geçmişteki işlerini hatırlamasını ister: "Sen, gücünle denizi parçalayan, su canavarlarının başlarını ezen sensin; Sen, Leviathan'ın başlarını ufalayıp çöl hayvanlarına yem eden sensin..." Bu dünya görüşünde, denizler kaosun ilkel güçleridir ve yaratılış eylemi, ilahi bir savaşın ("theomachy") ardından gerçekleşir.
Agon modelindeki yaratılışın aşamaları şöyledir: (1) Tanrı, ilahi savaşçı olarak kaosun canavarlarıyla (Deniz, Ölüm, Tannin ve Leviathan) savaşır. (2) Doğa dünyası da bu savaşa katılır ve kaos canavarları yenilgiye uğratılır. (3) Tanrı, ilahi bir dağın üzerine taht kurar ve ona daha alt düzeydeki tanrılar eşlik eder. (4) Tanrı konuşur ve doğa, yaratılmış dünyayı (veya Yunanlar için "kozmos"u) ortaya çıkarır. Bu mit, sonraki Yahudi ve Hristiyan apokaliptik edebiyatında benimsenmiş ve geleceğe projeksiyon yapılarak evrenin sonundaki nihai savaşa dönüştürülmüştür: Örneğin, Vahiy Kitabı (MS 1. yüzyıl sonu), Tanrı'nın deniz canavarlarına karşı nihai zaferinden sonra, artık "deniz olmayacak" (Vahiy 21:1) yeni bir evrenin, Yeni Gökler ve Yeni Yeryüzü'nün kuruluşunu anlatır.
Yaratılış anlatısı (Yaratılış 1), tipik bir "logos" yaratılış mitidir. Tıpkı agon modelinde olduğu gibi karanlık ve yaratılmamış ilkel okyanusla başlar: Tanrı suları ayırır ve kontrol altına alır, ancak onları yoktan var etmez. Her yaratılış eylemini bir sözle başlatır ("Tanrı, 'Olsun...' dedi") ve ona bir ad vererek tamamlar.#YÖNLENDİRME Sözle yaratılış, Eski Ahit'e özgü değildir; bazı Mısır geleneklerinde de görülür.#YÖNLENDİRME Ancak Mısır ve İbrani logos mitolojileri arasında bir fark vardır: Yaratılış 1'de Elohim'in ilahi sözü, bir şeyi "var etme" eylemidir; Mısır yaratılış tanrısının sözü ise, yaratılış öncesinde var olan bir şeyi neredeyse büyülü bir şekilde harekete geçirir. Bu nedenle, ilahi emir ("fiat") kavramının ötesine geçer ve daha çok 'a benzer.#YÖNLENDİRME 


### İsimlendirme: Tanrı, Hikmet, Tevrat ve Mesih.
Antik dünyada bir şey, adlandırılmadıkça var sayılmazdı: "Bir canlının veya nesnenin adı... tanımlanan şeyin özüydü ve bir adı telaffuz etmek, o şeyi yaratmaktı."#YÖNLENDİRME Sürgün öncesi (MÖ 586'dan önce) Eski Ahit, Yahve'ye gökte eşit kabul etmezdi; ancak kararlar alınmasına yardımcı olan ast düzeyde hizmetkâr tanrılar meclisi varlığını sürdürüyordu. Sürgün sonrası Hikmet geleneği yazarları (ör. Süleyman'ın Özdeyişleri, Ezgiler Ezgisi, vb.), Hikmet'in (sonradan Tevrat'la özdeşleştirilen) yaratılıştan önce var olduğu ve evreni yaratmak için Tanrı tarafından kullanıldığı fikrini geliştirdi: "Başlangıçtan beri var olan Hikmet, Tanrı gökleri kurarken, kaotik suları dizginlerken ve dağları, tarlaları şekillendirirken, usta bir mimar rolünü üstlenir." Yunan filozoflarından (evreni aklın bir arada tuttuğunu savunan) fikirler ödünç alınarak, Tanrı'nın Hikmeti, Sözü ve Ruhu'nun kozmik birliğin temeli olduğu öğretildi. Hristiyanlık da bu fikirleri benimsedi ve İsa'ya uyguladı: Koloselilere Mektup, İsa'yı "...görünmez Tanrı'nın görüntüsü, bütün yaratılışın ilk doğanı..." olarak tanımlar. Yuhanna İncili ise onu yaratıcı Kelam'la özdeşleştirir: "Başlangıçta Söz vardı, Söz Tanrı'yla birlikteydi ve Söz Tanrı'ydı."


## Kozmografi (evrenin şekli ve yapısı).
### Gökler, yeryüzü (Dünya) ve yeraltı.
İbranice Kutsal Kitap, evreni üç katmanlı olarak tasvir ediyordu: yukarıda "şamayim" (gökler), ortada "erets" (yeryüzü) ve aşağıda "şeol" (yeraltı dünyası).#YÖNLENDİRME MÖ 4. yüzyıldan sonra bu anlayış, yavaş yavaş yerini, küresel bir Dünya'nın çok katmanlı göklerle çevrili olduğu Yunan bilimsel kozmolojisine bıraktı.


### Kozmik okyanus.
Gökler, yeryüzü ve yeraltından oluşan bu üç katmanlı dünya, mitolojik "tehom" yani kozmik okyanusun içinde yüzmekteydi. Bu okyanus başlangıçta yeryüzünü kaplıyordu, ta ki Tanrı suları üst ve alt olarak ayırmak için gök kubbeyi yaratıp kuru toprağı ortaya çıkarana kadar. Dünya o zamandan beri gök kubbenin sağlam kubbesi sayesinde kozmik okyanustan korunmaktadır.
Tehom Tanrı'ya düşmandı: Dünya'nın başlangıcında Tanrı'yla karşı karşıya geldi (Mezmurlar 104:6 vd.) ama O'nun azarlamasıyla kuru topraktan kaçtı; Tanrı şimdi onun geçemeyeceği bir sınır veya engel koydu (Yeremya 5:22 ve Eyüp 38:8-10). Kozmik deniz, Tanrı'nın yendiği canavarların yuvasıdır: "Gücüyle denizi dindirdi, aklıyla Rahav'ı paramparça etti!" (Eyüp 26:12-13). (Rahav sadece İbrani mitolojisinde geçen bir deniz canavarıdır; Leviathan ve "tannin" (ejderhalar) gibi diğerleri ise Ugarit metinlerinde bulunur; bunların Deniz'in kendisi mi yoksa yardımcıları mı olduğu tam olarak net değildir). Kudüs'teki Tapınak'ın avlusunda duran "tunç deniz" muhtemelen Babil tapınaklarındaki, kozmik okyanus "apsu"yu temsil eden "deniz"e karşılık gelmektedir.
Yeni Ahit'te İsa'nın fırtınalı denizi yatıştırması, kaos güçlerini alt eden ilahi varlığı gösterir: Tanrı'nın Oğlu'nun tek bir emri düşmanı susturur (Markos 4:35-41), ardından düşmanının üzerine basar (İsa'nın su üstünde yürümesi - Markos 6:45, 47-51). Vahiy Kitabı'nda Başmelek Mikâil'in ejderhayı (Şeytan) gökten kovduğu bölümde ("Ve göklerde savaş çıktı, Mikâil ve melekleri ejderhayla savaştı..." - Vahiy 12:7), bu motif İsrail'deki Leviathan'a ve Babil mitolojisindeki kaos-okyanus Tiamat'a kadar izlenebilir; Tiamat, Cennet'teki yılan yorumuyla Şeytan'la özdeşleştirilmiştir.


## Gökler.
### Biçim ve yapı.
Eski Ahit'te "şamayim" kelimesi hem gökyüzünü/atmosferi, hem de Tanrı'nın meskenini ifade ediyordu. "Rakiya" veya gök kubbe - görülebilen gökyüzü - Dünya'nın üzerinde ters çevrilmiş katı bir kaseydi ve üzerindeki gök okyanusundan dolayı mavi renkte görünüyordu. Yağmur, kar, rüzgar ve dolu, rakiyanın dışındaki "ambarlarda" tutuluyordu; bunların içeri girmesi için "pencereler" vardı - Nuh Tufanı'nın suları "göklerin pencereleri" açıldığında dünyaya dolmuştu. Gökler aşağıya doğru uzanıyor ve Dünya'nın en uzak sınırlarıyla bitişik (yani temas ediyor) durumdaydı (ör. Tesniye 4:32); insanlar yeryüzünden yukarı baktıklarında göklerin tabanını görüyorlardı ki burası aynı zamanda Tanrı'nın tahtı olarak saf mavi lacivert taşından yapılmıştı (Çıkış 24:9-10 ve Hezekiel 1:26). Bunun altında ise yağmurun kaynağı olan bir su tabakası vardı ve bizden aşılamaz bir engel olan gök kubbe ile ayrılıyordu (Yaratılış 1:6-8). Yağmur; rüzgâr, dolu ve kar depolarının yanı sıra göksel sarnıçlarda (Eyüp: 38:37) ya da ambarlarda (Tesniye 28:12) da depolanmış olabilir.
Dilbilgisel olarak "şamayim" kelimesi ikil (iki) veya çoğul (ikiden fazla) olabilir, tekil (bir) ihtimalini dışlamaz. Sonuç olarak Eski Ahit'te bir, iki veya daha fazla gök olup olmadığı net değildir, ancak büyük olasılıkla sadece bir tane vardı ve "göklerin gökleri" gibi ifadeler Tanrı'nın aleminin genişliğini vurgulamak içindi.
Babillilerin daha karmaşık bir gök anlayışı vardı ve Babil Sürgünü sırasında (MÖ 6. yüzyıl) Babil kozmolojisinin etkisi Yahudiler arasında çok katmanlı gökler fikrine yol açtı. Bu anlayış Yeni Ahit'te de devam etti: Vahiy Kitabı görünüşe göre sadece bir göğe sahiptir, ancak İbranilere Mektup ve Koloseliler ile Efeslilere mektuplarda birden fazla gök vardır, ancak kaç tane olduğu belirtilmez, ve Pavlus üçüncü göğe yaptığı ziyaretten bahseder ki burası çağdaş düşünceye göre Cennet bahçesinin bulunduğu yerdir. "Üçüncü gök" ifadesi antik dönemde var olan iki kozmolojik sistemden birine atıfta bulunuyor olabilir: birinde kozmos yedi göğe bölünmüştür, diğerinde ise kozmos üçe bölünmüştür.


#### Tanrı ve göksel varlıklar.
İsrail ve Yahuda, diğer Kenan krallıkları gibi, başlangıçta çok tanrılı bir inanca sahipti. Eski Kenan panteonunun baş tanrısı El idi, ancak zamanla Yahve onun yerini aldı ve iki tanrı birleşti. Diğer tanrılar ise Yahve'ye tabi kılındı: "Gökte Yahve'ye kim eşit olabilir? İlahi varlıklar arasında Yahve gibisi var mı? Kutsal varlıkların Meclisi'nde korku salan bir tanrı..." (Mezmurlar 89:6–9). Eyüp Kitabı'nda "Gökler Meclisi" olarak adlandırılan ve "Tanrı'nın Oğulları" ("bene elohim") olarak bilinen varlıklar, Dünya'daki olayları gözden geçirmek ve Eyüp'ün kaderini belirlemek için toplanır. Bunlardan biri, kelime anlamıyla "suçlayıcı" demek olan "Şeytan"dır. Pers İmparatorluğu dönemine ait bu metinde (Eyüp Kitabı, Pers döneminde yazılmıştır), Şeytan bir casus gibi yeryüzünde dolaşarak insanların Tanrı'ya bağlılığını test eder ve rapor eder.
Gök cisimleri (gök ordusu – Güneş, Ay ve yıldızlar) tanrı olarak tapınılan varlıklardı. Bu uygulama, Kutsal Kitap tarafından onaylanmaz ve dürüst Eyüp de bu suçtan kendini şöyle aklar: "Eğer parlak Güneş'e bakıp da ... elimi ağzıma götürerek ona bir öpücük kondurduysam, bu da bir suç olurdu..." Gök cisimlerinin tanrısallığına dair inanç, Yeşu 10:12'deki bir pasajı da açıklar. Genellikle Yeşu'nun Güneş ve Ay'a durmalarını emrettiği şeklinde çevrilen bu ayet, aslında onun, düşmanlarını destekleyen güneş tanrısı ve ay tanrısının onlara kehanet vermemesi için bir büyü yaptığını anlatır.
Eski Ahit'in ilk metinlerinde "bene elohim" (tanrılar) olarak geçen bu varlıklar, zamanla meleklere dönüştü. Yakup'un, gök ve yer arasında inip çıktığını gördüğü "merdiven" (aslında kutsal bir dağ) üzerindeki "haberciler" ("malakim") de bunlardır. İlk metinlerde bu haberciler isimsizken, İkinci Tapınak Dönemi'nde (MÖ 539 – MS 100) isim almaya başladılar ve sonunda Hristiyanlık ile Yahudiliğin devasa melek hiyerarşisini oluşturdular. Böylece bir zamanlar Yahve'nin emrinde olmayan tanrı ve tanrıçalar, önce onun dengi, sonra astı, en sonunda da hizmetindeki melekler haline geldi.


#### Cennet ve insan ruhu.
Eski Ahit'in en eski bölümlerinde insan ruhu veya sonsuz yaşam kavramı bulunmaz. Ölüm, Tanrı'nın bir zamanlar toprağa üflediği nefesin geri çekilmesidir. Tüm insanlar, bilinç veya duygu olmayan, gölgemsi bir varlık alanı olan Şeol'da aynı kaderle karşılaşır (Eyüp 14:13; Vaiz 9:5) ve ölümlülerin göğe girmesi mümkün değildir. Babil Sürgünü sonrası yüzyıllarda, Yahudi apokaliptik edebiyatında ölüm sonrası yaşam ve ilahi adalet inancı ortaya çıktı. Aynı dönemde Kutsal Kitap Yunancaya çevrildi ve çevirmenler, Tanrı'nın bahçesini ifade etmek için Yunanca paradaisos (Cennet) kelimesini kullandı. Böylece Cennet kavramı zamanla gökyüzünde konumlandırıldı.


### Dünya.
#### Kozmik coğrafya.
Eski Ahit döneminde Dünya, çoğunlukla su üzerinde yüzen düz bir disk olarak düşünülüyordu. Bu kavram, MÖ 600'e tarihlenen bir Babil dünya haritasında tasvir edilene oldukça benzerdi: dairesel bir denizle sınırlanmış tek bir dairesel kıta,#YÖNLENDİRME ve denizin ötesinde eşit aralıklarla yerleştirilmiş, "uzak bölgeler" anlamına gelen "nagu" adlı üçgenler (muhtemelen adalar veya dağlar). Eski Ahit de benzer şekilde Dünya'nın yanında adalardan bahseder (#YÖNLENDİRME ); bunlar #YÖNLENDİRME 'e göre "dünyanın uçlarıdır", Eyüp'ün dairesel ufkunun (Eyüp 26:10) en kenarında, gökkubbesinin dağlar üzerinde durduğu yerdir. Diğer Eski Ahit pasajları, gökyüzünün sütunlar (Mezmur 75:3, 1 Samuel 2:8, Eyüp 9:6), temeller (Mezmur 18:7 ve 82:5) veya "dayanaklar" (Mezmur 104:5) üzerinde durduğunu ima eder. Eyüp Kitabı, kozmosu dev bir çadır olarak hayal eder: Dünya çadırın tabanı, gökyüzü ise çadırın kendisidir; Tanrı gökyüzünün kenarlarından Dünya'yı "hiçliğin" (yani engin Okyanus'un) üzerine asar ve onu gökyüzüne bağlayarak güvenle destekler (Eyüp 26:7).#YÖNLENDİRME Yahve'nin Dünya'yı kaos sularına batmaktan nasıl koruduğu teknik olarak belirsiz olsa da, bunu kişisel gücü sayesinde yaptığı açıktır.#YÖNLENDİRME 
Vahiy Kitabı'nın yazarı, Vahiy 7:1'de Dünya'nın düz olduğunu varsaymıştır.#YÖNLENDİRME Dünya'nın küre şeklinde olduğu fikri, Yunanlar tarafından MÖ 6. yüzyılda geliştirilmiş ve MÖ 3. yüzyıla gelindiğinde bu görüş genellikle eğitimli Romalılar ve Yunanlar, hatta bazı Yahudiler tarafından kabul görmüştür.#YÖNLENDİRME 


#### Tapınaklar, dağlar, bahçeler ve nehirler.
Antik Yakın Doğu kozmolojisinde, kaos güçlerini yenerek dünyayı yaratan savaşçı-tanrı, yeryüzündeki evi olan tapınağı inşa ederdi. Tıpkı kaos ve ölümün yeri olan "uçurum" (en derin derinlik) gibi, tanrının tapınağı da yüksek bir dağa aitti. Antik Yahuda'da bu dağ ve tapınağın konumu, dünyanın merkezi ve göbeği sayılan Siyon (Kudüs) idi (Hezekiel 5:5 ve 38:12). Mezmurlar, Tanrı'nın göklerdeki sarayında (göksel deniz olan "Tufan"ın üzerinde) tahtında oturduğunu (Mezmur 29:10) ve "üst odalarının kirişlerini sulara dayayan" ebedi kral olduğunu anlatır (Mezmur 104:3). Samiriye Pentatuk'u bu dağı Gerizim Dağı olarak tanımlar ki Yeni Ahit de bunu dolaylı olarak kabul eder (Yuhanna 4:20). Bu tasvir, tahtını yeraltındaki ilksel tatlı sular olan Apsû'ya kuran Mezopotamya tanrısı Ea'yı ve Kenan tanrısı El'i (Baal döngüsünde sarayının ilksel okyanus/pınarların kaynağı olan kozmik bir dağda olduğu anlatılır) hatırlatır.
Göklerin ve yeryüzünün birleştiği nokta, tapınak ve kraliyet sarayıyla bağlantılı bir "Tanrı'nın bahçesi" olarak betimlenir. Hezekiel 28:12–19, bu bahçeyi tanrıların dağındaki Aden'e yerleştirir; Yaratılış 2–3'te ise Aden'in yeri daha belirsizdir, sadece "doğuda" uzak bir diyardadır, ancak her iki anlatıda da bahçenin bir tapınak veya saraya bağlı olduğu iması güçlüdür. Kudüs'teki Süleyman Tapınağı, evren ve bahçe motifleriyle süslenmişti, ve diğer antik Yakın Doğu tapınakları gibi üç bölümden oluşan sembolik bir mikrokozmostu: dış avlu (kara ve denizlerin görünen dünyası), Kutsal Yer (görünen gökler ve Tanrı'nın bahçesi) ve Kutsalların Kutsalı (Tanrı'nın görünmeyen gökkubbesi). Hezekiel'in kozmik dağ ve bahçe imgesi, Yeni Ahit'in Vahiy Kitabı'nda yeniden karşımıza çıkar: mesihçi Kudüs'ün duvarları değerli taşlarla süslüdür ve tahtından "yaşam suyu ırmağı" akar (Vahiy 22:1–2).
Yeraltından çıkan bir kaynak (tatlı sudan oluşan yeraltı okyanusu?), Aden'i suladıktan sonra dünyaya yayılan dört nehre ayrılır (Yaratılış 2:5–6); Hezekiel 47:1–12'de (bkz. Hezekiel'in Tapınağı) ve diğer peygamberliklerde bu su kaynağı doğrudan tapınaktan çıkar, çölü yeşertir ve Lut Gölü'nün tuzlu sularını tatlıya dönüştürür. Ancak yeraltı suları ikirciklidir: hem hayat veren nehirlerin kaynağıdır hem de ölümle bağlantılıdır (Yeremya 2:6 ve Eyüp 38:16–17, Şeol'a giden yolun sular altından geçtiğini ve kapılarının denizlerin dibindeki dağın eteğinde olduğunu anlatır).


### Yeraltı dünyası.
#### Şeol ve Eski Ahit.
Yerin altında, "rephaim"in (gölgelerin) meskeni olan Şeol bulunur. Bununla birlikte, tüm ölülerin mi gölge olduğu yoksa yalnızca "güçlü ölülerin" mi bu statüye sahip olduğu tam olarak net değildir (Mezmur 88:10 ile Yeşaya 14:9 ve 26:14 karşılaştırılabilir). Bazı İncil pasajları, Tanrı'nın yeraltı dünyasında mevcut olmadığı şeklinde yorumlanır: "Ölümde Seni anmak yoktur, Şeol'da Sana kim şükreder?" (Mezmur 6). Diğerleri ise ölülerin bir anlamda yarı ilahi varlıklar olduğunu ima eder; örneğin peygamber Samuel'in gölgesine "elohim" denir—Tanrı ve ilahlar için kullanılan kelimenin aynısı. Yine de başka pasajlar, Şeol üzerindeki Tanrı'nın gücünü, tıpkı yarattığı her şey üzerindeki hakimiyeti gibi vurgular: "Onlar (kötüler) Şeol'un derinliklerine kazsalar bile, elim oradan onları çıkaracak..." (Amos 9:2).


#### İki Ahit arası dönem.
Eski Ahit'teki Şeol, yalnızca tüm ölülerin – iyi ya da kötü – ortak meskeniydi. Ancak Helenistik dönemde, Mısır'daki Yunanca konuşan Yahudiler, muhtemelen Yunan düşüncesinin etkisiyle, iyilerin doğrudan Tanrı'ya gideceğine, kötülerin ise gerçekten ölerek yeraltı tanrısı Hades'in hükmü altına gireceğine ve belki de işkence göreceklerine inanmaya başladılar. Eski ve Yeni Ahit arasındaki döneme tarihlenen Hanok Kitabı, ölüleri aydınlık bir mağarada (doğrular için) ve karanlık mağaralarda (kötüler için) ayırır. Ayrıca doğrulara bir pınar sunar – belki de bunun "hayatın canlı sularını" (yani yaşam kaynağını) simgelediği düşünülmüştür.


#### Yeni Ahit.
Yeni Ahit'te, İsa'nın anlattığı zengin adam ve Lazar benzetmesi, kötülerin ölümlerinin hemen ardından Hades'te cezalarını çekmeye başladıkları fikrini yansıtmaktadır.


#### Şeytan ve zamanın sonu.
Yeni Ahit'te Hades, yalnızca zamanın sonuna kadar kullanılacak geçici bir bekletme yeridir. Buradaki sakinler daha sonra Gehenna çukuruna ya da Ateş Gölü'ne (Vahiy 20:10-14) atılacaktır. Bu göl ya yeraltındadır ya da "yeni dünya" ortaya çıktığında yeraltına gidecektir. Şeytan, yeraltı dünyasında yaşamaz ya da onu yönetmez - onun faaliyet alanı insanların dünyasıdır - ve ancak zamanın sonunda ateşe atılacaktır. Eski Ahit boyunca, Tanrı'nın düşmanı olarak değil, daha çok "soruşturma ve disiplin yetkileri olan bir tür Başsavcı" olarak, örneğin Eyüp Kitabı'ndaki gibi Tanrı'nın bir memuru olarak görünür. Ancak erken dönem Kilise Babaları ile birlikte, Cennet Bahçesi'ndeki yılan ile özdeşleştirilmiş ve insanlık için ilahi planı bozmaya çalışan, Tanrı'ya aktif olarak isyan eden bir varlık olarak görülmeye başlanmıştır.


## Bibliyografya.
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -  
 -