BILGEM-AI/BILGE-Wiki-Tr-Plus huggingface dataset:
# Çamurlu, Horasan
Çamurlu, Erzurum ilinin Horasan ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Çamurlu, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Çamurli (چامورلی) şeklinde geçer.
Çamurli köyü, Basiani bölgesinin Aşağı Basiani kısmında yer alır. Bu bölge Orta Çağ'da Gürcistan sınırları içinde bulunuyordu. Nitekim 13. yüzyılın başında Gürcüler ile Türkler arasındaki Basiani Savaşı bu bölgede meydana gelmiştir. Osmanlılar bu bölgeyi 1545 yılında Gürcülerden ele geçirmiştir.
Çamurli köyü, 1835 Osmanlı nüfus defterine göre Erzurum Eyaleti'nin Hasan Kala kazasına bağlıydı. Askere alma ve vergi belirleme amacıyla sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu tarihte köyde 15 Hristiyan erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 30 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Bu tarihte köyde Müslüman nüfus bulunmuyordu. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesine göre ise, Erzurum vilayetinin Hasan Kale kazasının Aras nahiyesine bağlı köylerden biriydi.
Çamurlu köyü, 1940 genel nüfus sayımında Pasinler kazasının Çobandede nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 188 kişiden oluşuyordu. 1953 yılında Horasan ilçesi kurulunca, Çamurlu köyü bu ilçeye bağlandı. 1965 genel nüfus sayımında Çamurlu köyünün nüfusu 204 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 73 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Horasan Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 89 km, Horasan ilçe merkezine 13 km uzaklıktadır. Mahalle, Horasan'ın güneybatısında olup, / numaralı Erzurum-Ağrı (Köprüköy-Horasan) devlet/uluslararası yoluna, 4 km'lik bir köy yoluyla bağlıdır.
# Karapınar, Horasan
Karapınar, Erzurum ilinin Horasan ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Mahalle, 1914 yılından beri aynı adı taşımaktadır. 1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Horasan Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 115 km, Horasan ilçe merkezine 32 km uzaklıktadır. Mahalle, Horasan'ın doğusunda olup, / numaralı Erzurum-Ağrı (Horasan-Eleşkirt) devlet/uluslararası yoluna, Teknecik, Arpaçayır, Kırklar, Şeyhyusuf, Kemerli ve Aras mahalleleri üzerinden 25,6 km'lik bir köy yoluyla bağlıdır.
# Muratbağı, Horasan
Muratbağı, Erzurum ilinin Horasan ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Mahallenin eski adı 1928 yılı kayıtlarında Maslahat, 1968 yılı kayıtlarında ise Kutlutaş olarak geçmektedir. 1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Horasan Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur. 1983 Erzurum - Kars depreminin merkez üssü bu köydür.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 116 km, Horasan ilçe merkezine 19 km uzaklıktadır. Mahalle, Horasan'ın kuzeybatısında olup, Çayırdüzü, Yeşildere ve Dalbaşı mahalleleri üzerinden, bir köy yoluyla ilçe merkezine bağlıdır.
# Akbaba, Tortum
Akbaba, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Akbaba'nın eski adı Şipek'tir. Nitekim 1574 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Şipek (شیپك) olarak geçer.
Şipek köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Bugünkü köyün güneybatısında bulunan megalit kale kalıntısı buranın çok eski yerleşim alanı olduğunu göstermektedir.
Şipek köyü, 1574 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı tahrir defterine göre Tortum sancağının Lisgavi nahiyesine bağlı köylerden biriydi. Köyün nüfusu, 65'i Hristiyan ve 2'si Müslüman olan 67 haneden oluşuyordu. 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterine göre ise köy Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlıydı. Bu tarihte köyde 29 erkek tespit edilmiştir. Bunlardan 13'ü Hristiyan ve 16'sı Müslümandı. Erkek sayısı kadar kadın eklenince Şipek köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 58 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Şipek köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasının köylerinden biriydi. Bu yerleşim 1940 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 270 kişiden oluşuyordu. Şipek Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Akbaba olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımına göre Akbaba'da 466 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 159 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.
Akbaba köyünün 700 metre güneybatısında megalit yapının kalıntıları bulunmaktadır. Bir kale olduğu tahmin edilen yapı günümüzde taş yığını haline gelmiştir. Köyde bulunan eski kilise yıkılmış ve yerinde okul inşa edilmiştir. Köyün çeşmesindeki Ermenice yazılı taş yıkılmış olan kiliseden alınmış olmalıdır.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 40 km, Tortum ilçe merkezine 10 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un güneybatısında olup, numaralı Artvin-Erzurum (Tortum-Yakutiye) devlet yoluna 2,4 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.


## Kaynakça https://www.facebook.com/akbabakoyu/?locale=tr_TR.
 }}>
# Aksu, Tortum
Aksu, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Aksu'nun eski adı Ahbisor ya da Ahpisor'dur. Nitekim bu yerleşim 1574 tarihli Osmanlı mufassal defterinde bu şekilde kaydedilmiştir. Bu yer adı Gürcüce kaynaklarda Ahbisori (ახბისორი) olarak geçer.
Ahbisor köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Bugünkü köyün sınırlar içinde yer alan eski kilise kalıntısı da buranın eski bir yerleşim alanı olduğunu göstermektedir.
Ahbisor köyü, 1574 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı mufassal defterine göre Tortum sancağına bağlı Tortum nahiyesinin köylerinden biriydi. Köy boşalmış olarak kaydedilmiştir. Köyün sonradan yeniden meskun hale geldiği 1835 tarihli nüfus defterinden anlaşılmaktadır. Bu sırada Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı olan köydeki 36 hanede 180 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince Ahbisor köyünün nüfusunun yaklaşık 360 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Ahbisor köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Ahisor" (اخیصور) şeklinde kaydedilmiştir. Bu sırada bu yerleşim Erzurum vilayetinin Tortum kazasının merkez nahiyesine bağlı köylerden biriydi. Bu yerleşim 1940 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 651 kişiden oluşuyordu. Ahbisor veya Ahpisor Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Aksu olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımına göre Aksu köyünde 959 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 217 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.
Aksu köyünün 3 kilometre doğusunda eski bir kilisenin kalıntıları tespit edilmiştir. Büyükçe tek nefli bir yapı olan bu kilisenin kuzeybatı duvarı görece sağlam halde günümüze ulaşmıştır. Diğer duvarlar büyük ölçüde yıkılmış ve parçalanmıştır. Kilisenin dolgu duvar tekniğiyle inşa edilip duvarların kesme taşlarla kaplı olduğu kalıntılardan anlaşılmaktadır.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 70 km, Tortum ilçe merkezine 18 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeyinde olup olup, numaralı Erzurum-Ardahan (Tortum-Oltu) devlet yolu kenarındadır.
# Aktaş, Tortum
Aktaş, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Aktaş'ın eski adı Pethar'dır. Nitekim 1574 tarihli Osmanlı mufassal defterinde ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Pethar (پتخار) olarak geçer. Bu yer adı Gürcüce "peti" (ფეთი) ve "hari" (ხარი) kelimelerinden türemiş ve "çılgın boğa" anlamında Pethari'den (ფეთხარი) geliyor olabilir.
Pethari veya Pethar köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir.
Pethar köyü, 1574 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı mufassal defterine göre Tortum sancağına bağlı Liskavi nahiyesinin köylerinden biriydi. Köyün nüfusu, 3'ü Müslüman olmuş ve 51'i Hristiyan kalmış 54 haneden oluşuyordu. Köyün nüfusunun zaman içinde azaldığı 1835 tarihli nüfus defterinden anlaşılmaktadır. Bu tarihte Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı olan köydeki 23 hanede 65 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince Pethar köyünün nüfusunun yaklaşık 130 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Pethar, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasının merkez nahiyesine bağlı köylerden biriydi. Bu yerleşim 1940 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 186 kişiden oluşuyordu. Pethari veya Pethar Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Aktaş olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımına göre Aktaş köyünde 271 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde sadece 7 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 44 km, Tortum ilçe merkezine 6 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un güneyinde olup, numaralı Artvin-Erzurum (Tortum-Yakutiye) devlet yoluna 2 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Alapınar, Tortum
Alapınar, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Alapınar'ın eski adı Poçens'tir. Nitekim 1574 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Poçens (پوچنس) şeklinde geçer. Poçens adı, Gürcü dilinde mısır püskülü, bitki kökü, bitki sapı gibi anlamlara gelen "poçi" (ფოჩი) kelimesinin çoğul halinden türemiş olan Poçenisi'den (ფოჩენისი) değişime uğramış olmalıdır.
Poçenisi veya Poçens köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Bir kayadaki mağaralar ve ortadan kalkmış olan kilise de buranın eski bir yerleşim olduğunu göstermektedir.
Poçens köyü, 1574 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı mufassal defterine göre Tortum sancağına bağlı Tortum nahiyesinin köylerinden biriydi. Köyün nüfusu, 7'si Müslüman olmuş ve 59'u Hristiyan kalmış 66 haneden oluşuyordu. Köyün nüfusunun zaman içinde azaldığı 1835 tarihli nüfus defterinden anlaşılmaktadır. Bu tarihte Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı olan köydeki 21 hanede 64 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince Poçens köyünün nüfusunun yaklaşık 128 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Poçens, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasının merkez nahiyesine bağlı köylerden biriydi. Bu yerleşim 1940 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 265 kişiden oluşuyordu. Poçens veya Poçentsi Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Alabalık olarak değiştirilmiştir. 1959 yılında ise köye Alapınar adı verilmiştir. Nitekim genel nüfus sayımlarında köy 1955 yılında Alabalık, 1960 yılında Alapınar adıyla geçer. 1965 genel nüfus sayımına göre Alapınar köyünde 370 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde sadece 29 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.
Alapınar köyünün karşı tarafında, ulaşılması çok zor olan kayada mağaralar bulunmaktadır. Buradaki derenin üst kısımlarında da benzer mağaralar vardır. Köylülerin verdiği bilgiye göre Poçens'te bir kilise bulunuyordu. Ancak bu yapıdan geriye bir şey kalmamıştır.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 70 km, Tortum ilçe merkezine 20 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna Esendurak ve Tortumkale mahalleleri üzerinden 11,2 km'lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Arılı, Tortum
Arılı, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Arılı'nın eski adı Mihrekom veya Mihregomi (მიხრეგომი) olarak bilinir. Nitekim bu yer adı 1574 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Mihre Kom / Mihre Gom (مهرە كوم) şeklinde geçer. Bu yer adının ikinci kelimesi olan "kom / gom" (كوم) Gürcü dilinde ahır anlamındaki "gomi"den (გომი) geliyor olabilir.
Miğrekomi olarak da bilinen Mihrekom köyü, orta çağda Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir.
Mihrekom köyü, 1574 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı mufassal defterine göre Tortum sancağına bağlı Tortum nahiyesinin köylerinden biriydi. Köyün nüfusu, tamamı Hristiyan olan 83 haneden oluşuyordu. Bu yerleşimin adı 1835 Osmanlı nüfus sayımında geçmemektedir.
Mihrekom, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasının merkez nahiyesine bağlı köylerden biriydi. Bu yerleşim 1940 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 178 kişiden oluşuyordu. Mihrekom veya Miğrekom Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Arılı olarak değiştirilmiştir. Nitekim 1955 genel nüfus sayımında köy Arılı adıyla geçer. 1965 genel nüfus sayımına göre Arılı köyünde 273 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde sadece 7 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum’da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi’nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 66 km, Tortum ilçe merkezine 16 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna, Aksukapı mevkiinde 3,8 km'lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Ballı, Tortum
Ballı, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Ballı'nın eski adı Türkçe kaynaklarda Moğus veya Miğos olarak geçer. Nitekim 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Miğos (میغوص) şeklinde kaydedilmiştir. Bu yer adının özgün biçimi Ermenice Meğuts (Մեղուս) olup "kovanlı" anlamına gelir.
Meğus köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyün 1,2 kilometre batısında tespit edilmiş olan kilise kalıntıları buranın eski bir yerleşim alanı olduğun göstermektedir.
Meğus köyü, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterine göre Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı bir köydü. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu tarihte köydeki 17 hanede 70 erkek bulunuyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Meğus köyünün topal nüfusunun yaklaşık 140 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Meğus köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Miğos (میغوص) şeklinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasının merkez nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Moğos" şeklinde kaydedilmiş olan köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 180 kişiden oluşuyordu. Meğus veya Moğos Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Ballı olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Ballı köyünde 213 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 68 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.
Ballı köyünün 1,2 kilometre batısında tespit edilmiş olan kilise kalıntıları tek nefli bir yapıya aittir. Yarı dairesel apsisi bulunan kilise, kaba yonu taşlarla kireç harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Kilise kalıntısının etrafında haç figürlü taşlar bulunmaktadır.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 78 km, Tortum ilçe merkezine 28 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna Esendurak ve Tortumkale mahalleleri üzerinden 13,7 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Çakıllı, Tortum
Çakıllı, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Çakıllı'nın eski adı Türkçe kaynaklarda Vartaşen, Varçin ve Varçen olarak geçer. Nitekim 1574 tarihli Osmanlı tahrir defterinde Vartaşen ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Varçin (وارچین) şeklinde yazılmıştır. Bu yer adının Gürcü ve Ermeni dillerinde gül anlamına gelen "vard-i" (ვარდი / վարդ) ile köy anlamına gelen "şen-i" (შენი / շեն) kelimelerinden türemiş olduğu ve "gül köy" anlamına geldiği tahmin edilmektedir.
Vartaşen köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyde varlığı bilinen ve ortadan kalkmış olan kilise, burada eskiden Hristiyan nüfusun yaşadığına işaret etmektedir.
Vartaşen köyü, 1574 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre Tortum sancağının Ahçirik nahiyesinin köylerinden biriydi. Köyün nüfusu, tamamı Hristiyan olan 36 haneden oluşuyordu. 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterine göre ise bu yerleşim Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlıydı. Bu tarihte nüfusu iyice azalmış ve 12 haneye düşmüştü. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği köyde 60 erkek bulunuyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Vartaşen köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 120 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Vartaşen köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Varçin (وارچین) şeklinde geçer. Bu yerleşim bu tarihte Erzurum vilayetinin Tortum kazasının merkez nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Varçen" şeklinde kaydedilmiş olan köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 172 kişiden oluşuyordu. Vartaşen veya Varçin Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Çakıllı olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Çakıllı köyünde 275 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 54 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.
Vartaşen veya Varçin köyünün eski kilisesi tamamen yıkılmıştır. Varlığı köylülerce de doğrulanan kilisenin yerinde bir ev inşa edilmiştir. Kiliseden geriye sadece kireç harçlı duvar parçaları kalmıştır.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 85 km, Tortum ilçe merkezine 25 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna Doruklu Mahallesi üzerinden 14 km'lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Çardaklı, Tortum
Çardaklı, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Çardaklı'nın eski adı Çinaçor veya Çineçor'dur. Nitekim 1574 tarihli Osmanlı tahrir defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Çinaçor / Çineçor (چنەچور) şeklinde geçer. Bu yer adı Ermenice “balık” (Ձկնա) ve “su” (ջուր) anlamına gelen kelimelerden oluşur. Türkçeye “balıklı dere” olarak çevrilebilir.
Çinaçor köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Bu yerleşim 1574 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre Tortum sancağının Liskav nahiyesinin köylerinden biriydi. Köyün nüfusu, tamamı Hristiyan olan 15 haneden oluşuyordu. 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterine göre ise Çinaçor, Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlıydı. Bu tarihte nüfusu azalmış ve 10 haneye düşmüştü. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği köyde 29 erkek bulunuyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Çinaçor köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 58 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Çinçor köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Çinaçor / Çineçor (چنەچور) şeklinde geçer. Bu yerleşim bu tarihte Erzurum vilayetinin Tortum kazasının merkez nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Çineçar" şeklinde kaydedilmiş olan köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 126 kişiden oluşuyordu. Çineçor veya Çinaçor Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Çardaklı olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Çardaklı köyünde 233 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde sadece 4 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 75 km, Tortum ilçe merkezine 23 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeydoğusunda olup olup, numaralı Erzurum-Ardahan (Tortum-Oltu) devlet yoluna İncedere Mahallesi üzerinden 14 km.lik bir köy yoluyla bağlıdır.
# Çataldere, Tortum
Çataldere, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Çataldere'nin eski adı Korker'dir. Nitekim 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde de Korker (قوركیر) olarak geçer. Türkçe kaynaklarda geç dönemde Körker ve Korkir şeklinde de yazılmıştır.
Korker köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir.
Korker 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı Azort nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında Körker olarak kaydedilmiş olan köy, Kisha nahiyesine bağlanmıştı ve nüfusu 197 kişiden oluşuyordu. Korker veya Körker Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Çataldere olarak değiştirilmiştir. Çataldere köyünde 1965 genel nüfus sayımında 180 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde sadece 24 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 115 km, Tortum ilçe merkezine 62 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup olup, numaralı Serdarlı-Uzundere il yolunun başlangıcına 4,3 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Çaylıca, Tortum
Çaylıca, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Çaylıca'nın eski adı Gormeri'dir. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Gormeri / Kormiri (كورمیری) olarak geçer. Bu yer adı geç dönemde Türkçe kaynaklarda Körmeri şeklinde yazılmıştır.
Gormeri köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Osmanlı idaresinin 1835 yılındaki nüfus tespiti sırasında köy Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlıydı. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu tarihte Gormeri köyündeki 23 hanede 70 erkek bulunuyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 140 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Gormeri köyü, 1928 tarihli Osmanlıca nüfus defterinde Kormiri / Kormeri (كورمیری) şeklinde kaydedilmiştir. Bu tarihte bu yerleşim, Erzurum vilayetinin Tortum kazasının Narman nahiyesinin köylerinden biriydi. Gormeri köyü, 1940 gelen nüfus sayımında aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 300 kişiden oluşuyordu. Gormeri veya Körmeri Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Çaylıca olarak değiştirilmiştir. Çaylıca köyünde 1965 genel nüfus sayımında 578 kişi yaşıyor ve 165 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 77 km, Tortum ilçe merkezine 25 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un güneydoğusunda olup, numaralı Artvin-Erzurum (Tortum-Yakutiye) devlet yoluna, Çivilikaya, Hamidiye, Taşoluk ve Kireçli mahalleleri üzerinden Söğütlü mahallesi'nde 23.4 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Demirciler, Tortum
Demirciler, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Demirciler'in Türkçe kaynaklardaki eski adı Egerek veya Ekrek'tir. Nitekim 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Egerek / Ekrek (اكرك) olarak geçer. Egerek veya Ekrek adının Gürcüce Agaraki'den (აგარაკი) değişime uğradığı tahmin edilmektedir. Agaraki ise Eski Gürcücede tarla, köy anlamına gelir.
Ekrek veya Egerek köyü, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcü yönetiminden ele geçirmiştir. Köyde varlığı bilinen ve tamamen yıkılmış olan kilise de buranın eski bir yerleşim olduğuna işaret etmektedir.
Egerek köyü 1574 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı mufassal defterine göre Egerek Oltu sancağının Anzav nahiyesine bağlıydı. Köyün nüfusu, 41'i Hristiyan ve 7'si Müslüman olmak üzere 48 haneden oluşuyordu. Köydeki varlığı bilinen ve tamamen yıkılmış olan kilise bu dönemden kalmış olmalıdır. Osmanlı idaresinin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında Ekrek 30 haneden oluşuyordu ve köyde 75 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 150 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Ekrek köyü 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı merkez nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 376 kişiden oluşuyordu Ekrek "yabancı kökten geldiği" için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Demirciler olarak değiştirilmiştir. 1965 nüfus sayımına göre Demirciler köyünde 589 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 143 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 66 km, Tortum ilçe merkezine 12 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeyinde olup, numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna, "Ekrekkapı"'da 4,3 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Çivilikaya, Tortum
Çivilikaya, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Çivilikaya, bu yerleşimin bilinen en eski adıdır. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Çivili Kaya (چیویلی قیا) olarak geçer.
Çivilikaya köyünün bulunduğu Tao bölgesi Orta Çağ'da Gürcistan'ın bir parçasıydı. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Ancak bu yerleşimin adı bu yüzyılın sonlarındaki Osmanlı mufassal defterlerinde geçmemektedir.
Çivilikaya köyü, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde "Çivili Kaya" adıyla Mamirvan sancağının köylerinden biriydi. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu deftere göre bu yerleşim 13 haneden oluşuyor ve köyde 35 erkek bulunuyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince Çivili Kaya'nın toplam nüfusunun yaklaşık 70 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Çivilikaya, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı Narman nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında köy aynı idare konuma sahipti ve nüfusu 157 kişiden oluşuyordu. 1965 genel nüfus sayımında Çivilikaya köyünün nüfusu 287 kişiye ulaşmıştı ve bu nüfus içinde 78 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 74 km, Tortum ilçe merkezine 22 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un güneydoğusunda olup, numaralı Artvin-Erzurum (Tortum-Yakutiye) devlet yoluna, Hamidiye, Taşoluk ve Kireçli mahalleleri üzerinden Söğütlü mahallesi'nde 20,3 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Derekapı, Tortum
Derekapı, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Derekapı'nın eski adı Kartshis Kari'dir. Gürcüce bir yer adı olan Kartshis Kari (ქარცხის კარი), "Kartsha Kapısı" anlamına gelir. Bu yerleşim Kartsha köyüne açılan vadi üzerinde yer alması nedeniyle bu şekilde adlandırılmış olmalıdır. Kartsha (ქარცხა) ise, Gürcüce bir yer adı olup gökçe çan çiçeğinin ("Campanula tridentata") yetiştiği yeri ifade eder. Kartsha Kapısı daha sonra Kisha Kapusu'na (كسخە قپوسی) dönüşmüştür.
Kartsha Kapısı köyü, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Eski Gürcü kilisesi olan Kartsha Kapısı Kilisesi ve sığınak olarak kullanılan mağara bu dönemden kalmış olmalıdır.
Kartsha Kapısı adı sonradan Kisha Kapısı'na ve Kishkapı'ya dönüşmüştür. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde "Kisha Kapusu" olarak geçer. Osmanlı idaresinin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği bu tarihte köyde 35 hanede 116 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 232 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Kartsha adı, Ermenicenin etkisiyle Kisha'ya dönüşmüştür. Nitekim Kartsha Kapısı 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde yazım hatası olmakla birlikte "Kisha Kapusu" (كسخە قپوسی) şeklinde geçer. Bu sırada köy Erzurum vilayetinin Tortum kazasının Azort nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında "Kishakapu" biçiminde yazılmış olan köyün nüfusu 422 kişiden oluşuyordu. Bu sırada Kishakapu Tortum kazasının Kisha nahiyesinin 15 köyünden biriydi. Kartshis Kari veya Kishakapı Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Derekapı olarak değiştirilmiştir. Köyün Gürcüce adındaki "kapı" (kari) kelimesi yeni adında da korunmuştur. Derekapı köyünün nüfusu 1965 genel nüfus sayımında 585 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 122 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmış, yeni mahalle düzenlemelerine gidilmiştir. Şenyurt Beldesi'nin 8 mahallesinden 5'i 2012 sonrası Şenyurt Mahallesi bünyesinde kalmıştır. Diğer 3 mahalle (Cihanlı, Derekapı, Deveboynu) de Tortum Belediyesi'nin birer mahallesi olmuştur.
Derekapı köyünde Gürcü kilisesi olarak bilinen Kartsha Kapısı Kilisesi, bu yerleşimin Osmanlıların eline geçmesinden önce inşa edilmiş olmalıdır. Köyde ayrıca bir kayada eskiden sığınak olarak kullanıldığı bir mağara bulunmaktadır. Bu mağaranın girişine bir duvar örülmüştür. Bu duvarda kapı ve pencere izleri tespit edilmiştir.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 73 km, Tortum ilçe merkezine 19 km uzaklıktadır</ref> Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yolu ve Tortum Çayı kenarındadır.
# Derinpınar, Tortum
Derinpınar, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Derinpınar'ın eski adı Ahbirik veya Ahpirik'tir. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde Ahbirik şeklinde yazılmıştır.
Eski bir yerleşim olan Ahpirik, tarihsel Gürcistan'ın bir bölgesi olan Tao'da yer alır. Nitekim bu bölgeyi Osmanlılar 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köydeki kale de bu dönemden kalmış olmalıdır.
Ahpirik köyü, 17. yüzyılda Tortum sancağının Ahçirik nahiyesinin 15 köyünden biriydi. Nüfusu 75 Hristiyan haneden oluşuyordu. Osmanlı idaresinin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında ise, 15 hanede 60 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 120 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Ahpirik köyü, 1935 genel nüfus aşımında Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı Kisha nahiyesinin köylerinden biriydi. Nüfusu 34 kişiden oluşuyordu. Ahpirik Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Pınarlı, 1959 yılında 7267 sayılı kanunla da Derinpınar olarak değiştirilmiştir. Derinpınar köyünün nüfusu 1965 genel nüfus sayımında 484 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 129 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 88 km, Tortum ilçe merkezine 38 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna Şenyurt üzerinden, Derekapı'da 13 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Dikmen, Tortum
Dikmen, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Dikmen'in eski adı Surbahan veya Surbehan'dır. Nitekim 1574 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde bu adla geçer. Surbehan adı, Ermenice Surb Ohan'dan (Սուրբ Օհան) değişime uğramıştır. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde de Surbehan (سوربهان) şeklinde kaydedilmiştir.
Surbahan köyü, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcü yönetiminden ele geçirmiştir. Köyde yıkılmış olan Surbehan Kilisesi, burada daha önce Hristiyan bir nüfusun yaşadığını göstermektedir.
Surbehan köyü, 1574 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı tahrir defterine göre Tortum sancağının Hahuli (Haho) nahiyesinin köylerinden biriydi. Köyü nüfusu 12 Hristiyan haneden oluşuyordu. Surbahan köyü, geçen zaman içinde nüfus açısından daha büyük bir köye dönüşmüştür. Köy 1835 Osmanlı nüfus defterine göre 101 haneden oluşuyordu. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu sayımda köyde 297 erkek bulunuyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun 594 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Surbehan köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı Azort nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Sürbehan" şeklinde kaydedilmiş olan köy, aynı kazanın Kisha nahiyesine bağlanmıştı ve bu tarihte nüfusu 720 kişiden oluşuyordu. Surbahan veya Sürbehan Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Dikmen olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Dikmen köyünde 833 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 166 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.
Günümüze yıkık halde ulaşmış olan Surbehan Kilisesi kubbeli ve serbest haç planlı bir yapıdır.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 96 km, Tortum ilçe merkezine 43 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, numaralı Serdarlı-Uzundere il yolunun kenarındadır.
# Doruklu, Tortum
Doruklu, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Doruklu'nun eski adı Sohtoroti (სოხთოროთი) veya Sohtorot'tur. Nitekim 1574 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Sohtorot (صوخطوروت) şeklinde geçer.
Sohtoroti köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyde bir dönem cami olarak da kullanılmış olan Sohtoroti Kilisesi, buranın eski bir yerleşim olduğunu göstermesi açısından önemlidir.
Sohtoroti köyü, 1574 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı tahrir defterine göre Tortum sancağının Tortum nahiyesine bağlı köylerden biriydi. Köyün nüfusu, 53 Hristiyan haneden oluşuyordu.
Sohtoroti köyü sonraki zaman dilimi içinde adeta boşalmış, sadece erkek nüfusunun tespit edildiği 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde 7 erkek nüfusa sahip bir yerleşim halime gelmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 14 kişiden oluştuğu söylenebilir. Sohtoroti köyü, bu tarihte Tortum kazasının nüfus açısından en küçük yerleşimiydi.
Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili 1917 yılında Sohtoroti'nin Ekeki köyünün 1,5 kilometre güneyin küçük bir köy olduğunu yazmıştır. Sohtoroti, Ekeki köyüne çıkan dar bir vadinin başlangıcında kuruluydu. Köyün tek nefli eski kilisesi olan Sohtoroti Kilisesi bu tarihte cami olarak kullanılıyordu.
Sohtoroti, 1935 genel nüfus sayımında, "Sohturut" adıyla Erzurum vilayetinin Tortum kazasının merkez nahiyesine bağlı köylerden biriydi. Nüfusu 163 kişiden oluşuyordu. Sohtoroti veya Sohturut Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Doruklu olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Doruklu köyünde 205 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 34 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.
Günümüze kalıntıları ulaşmış olan köyün kilisesi Sohtoroti Kilisesi, tek nefli bir yapıydı. Kilisenin duvar süslemeleri olduğu bilinmektedir, ama bu süslemeler günümüze ulaşmamıştır. Bu kilisenin yerinde bugün cami vardır.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 75 km, Tortum ilçe merkezine 24 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna 7,2 km'lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Esendurak, Tortum
Esendurak, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Esendurak'ın eski adı Sağir'dir. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Sağir (صاغر) olarak geçer. Köyün adı daha sonra Sağer ve Sağır şeklinde yazılmıştır. Sağira ve Sağiraşvili (საღირა / საღირაშვილი) Gürcü toplumunda kişi ve aile adıdır.
Sağir veya Sağira köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ın bir parçası olan Tao bölgesinde yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve yerleşimi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Bu yerleşim, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde "Sağir" şeklinde kaydedilmiştir. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu tarihte köyde 32 hanede 100 erkek bulunuyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Sağir köyünün nüfusunun yaklaşık 200 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Bu defterde Rabat (bugün Kemerkaya) köyü, Rabat adını taşıyan diğer köylerden ayırt etmek için "Rabat-i Sağir" şeklinde yazılmıştır.
Bu yer adı F.R. Maunsell’in 1902 tarihli İngilizce "Oltu-Tortum" haritasında “Saghir” (Sağir) şeklinde kaydedilmiştir. Bu haritaya göre köy, “Tortum Kale”nin batısında, Rabat köyünün kuzeyinde yer alıyordu.
Sağir köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesine göre Erzurum vilayetinin Tortum kazasının merkez nahiyesine bağlı köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında bu yerleşim aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 486 kişiden oluşuyordu. Sağir veya Sağer Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Esendurak olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Esendurak köyünün nüfusu 595 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 214 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum’da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi’nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 70 km, Tortum ilçe merkezine 16 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna Tortumkale Mahallesi üzerinden 7 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Gökdere, Tortum
Gökdere, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Mahalle, 1835 ve 1902 yılından beri aynı adı taşımaktadır.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 86 km, Tortum ilçe merkezine 36 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna Kaleboynu, Cihanlı ve Şenyurt mahalleleri üzerinden, Derekapı'da 20 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Hamidiye, Tortum
Hamidiye, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Mahalle, 1914 yılından beri aynı adı taşımaktadır. 1935 genel nüfus sayımında Hamidiye (Yeniköy) olarak kaydedilmiştir.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 71 km, Tortum ilçe merkezine 20 km uzaklıktadır. MMahalle, Tortum'un güneydoğusunda olup, numaralı Artvin-Erzurum (Tortum-Yakutiye) devlet yoluna, Taşoluk ve Kireçli mahalleleri üzerinden Söğütlü mahallesi'nde 17,6 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Âşık Gülabi
Âşık Gülabi ya da doğumdaki adıyla Gülabi Gültekin (d. 1950), Türk halk ozanıdır.
1 Ocak 1950 yılında Çorum'un Sungurlu ilçesinin Çayan köyünde doğdu.
Âşık Gülabi, 7-8 yaşından sonra saz çalmaya başlamıştır. Saz bilgi ve öğrenimi çocukluk yıllarında Anadolu köylerinde yaygın olarak yerel ozanlarının köy köy gezip köy odalarında dinletiler verdiği döneme denk gelir. Gülabi de Çayan köyüne gelip köy odalarında saz çalan âşıklara ilgi duymuş ve saza başlamıştır.
Âşık Gülabi, hâlen İstanbul’da yerleşiktir. 2009 yılından beri Ekintürk kanalında Kader Çizgisi ismi altında canlı program yapmaktadır. Ayrıca Ankara'da özel bir kursta saz dersleri vermektedir.


## Yapıtları.
Aşık Gülabi'nin yapıtlarından çoğu daha önceki yıllarda (1965 -1985) 45'lik plak olarak çıkmış olmakla birlikte aşağıda yer alanlar ise albüm olarak yapımcı şirketler tarafından çıkarıldığı yıl ve isimlere göre dizinlenmiştir. Alevi bir söz sanatkârıdır.
 - Albümleri
# İncedere, Tortum
İncedere, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Mahallenin eski adı 1902 yılı kayıtlarında Ermenicede "dikenlik" anlamına gelen Pşngots ya da Pşngers, 1928 yılı kayıtlarında  Pişingos, 1946 yılı kayıtlarında ise Pişingöz olarak geçmektedir.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 70 km, Tortum ilçe merkezine 18 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeydoğusunda olup olup, numaralı Erzurum-Ardahan (Tortum-Oltu) devlet yoluna 8,2 km.lik bir köy yoluyla bağlıdır.
# Kaleboynu, Tortum
Kaleboynu, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Kaleboynu'nun eski adı Çağirnesi'dir. 1574 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Çağirnes (چاغرنیس) şeklinde geçer. Bu yer adı daha sonra Çarnesi (ჩარნესი) ve Çarnis'e dönüşmüştür.
Yerleşim, Orta Çağ'da Gürcistan'ın bir parçası olan Tao bölgesinde yer almıştır. Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Çağirnesi Kalesi ve Çağirnesi Kilisesi de buranın eski bir yerleşim olduğunu göstermektedir.
Yerleşim, 1574 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı tahrir defterine göre, Tortum sancağının Ahçirik nahiyesinin köylerinden biriydi. Bu tarihte köyün nüfusu 38 Hristiyan haneden oluşuyordu. 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde "Cakiris" veya "Cagaris" şeklinde yazılmış olan köyün nüfusu 11 haneye düşmüştü. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu tarihte köyde 46 erkek yazılmıştır. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 92 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Yerleşim, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Çağirnes (چاغرنیس) şeklinde geçer. Bu tarihte köy Erzurum vilayetinin Tortum kazasının Azort nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında "Çarnes" olarak geçen köy, bu tarihte Kisha nahiyesine bağlanmıştı ve nüfusu 305 kişiden oluşuyordu. Çağirnesi veya Çarnes Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Kalecik olarak değiştirilmiştir. Bir süre sonra köye Kaleboynu adı verilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Kaleboynu köyünün nüfusu 406 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 82 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmış, yeni mahalle düzenlemelerine gidilmiştir. Şenyurt Beldesi'nin 8 mahallesinden 5'i 2012 sonrası Şenyurt Mahallesi bünyesinde kalmıştır. Diğer 3 mahalle (Cihanlı, Derekapı, Deveboynu) de Tortum Belediyesi'nin birer mahallesi olmuştur.
Yerleşim tarihsel yapılar açısından köklü bir geçmişe sahiptir. Köyün 700 metre batısında yer alan Çağirnesi Kalesi önemli bir savunma merkeziydi. Kaleye ait bir kilise bulunuyordu ve bu kilisenin alt katı mezar odasıydı. Ayrıca kalenin dışında bulunan küçük bir kilise bugüne büyük ölçüde sağlam ulaşmıştır. Köyün kuzeyindeki yamaçta bulunan Çağirnesi Kilisesi ise, günümüzde samanlık olarak kullanılmaktadır.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 91 km, Tortum ilçe merkezine 39 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna Cihanlı ve Şenyurt mahalleleri üzerinden, Derekapı'da 17,2 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.
# Kapıkaya, Tortum
Kapıkaya, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.


## Tarihçe.
Kapıkaya'nın eski adı Keğik'tir. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defteri ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Keğik ve Kiğik (كیغیك) şeklinde geçer.
Keğik köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılara bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyde ortadan kalkmış olan kilise ve kale de bu dönemden kalmış olmalıdır.
Keğik köyü, 1574 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı mufassal defterine göre Tortum livasının Ahçirik nahiyesinin köylerinden biriydi. Nüfusu 65 Hristiyan haneden oluşuyordu.
Keğik köyü, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde Tortum sancağına bağlıydı. Askere alma ve vergi salma amacıyla sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu sayımda 23 hanede 75 erkek bulunuyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün tahmini nüfusunun 150 kişiden oluştuğu söylenebilir.
Keğik köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasının köylerinden biriydi. Köy 1940 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 293 kişiden oluşuyordu. Keğik "yabancı kökten geldiği" için köyün adı 1950'lerd Kapıkaya olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımına göre Kapıkaya köyünde 365 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 21 kişi okuma yazma biliyordu.
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.
Kapıkaya'da bulunan ve harç kullanılmadan inşa edilmiş olan iki kale, (Kapıkaya kalesi) köyün çok eski yerleşme olduğunu göstermektedir. Kalenin Urarturlara ait olduğu iddia edilir. Köyün 400 metre kuzeyinde yer alan kalenin (64×44 m) duvar kalınlığı 3 metreyi, yüksekliği 8 metreyi bulur. Kalenin 7 kulesi bulunuyordu. Diğer kale (48 × 41 m) köyün 2 km kuzeybatısında yer alır ve daha küçük bir yapıdır.


## Coğrafya.
Mahalle, Erzurum il merkezine 80 km, Tortum ilçe merkezine 27 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna Alapınar, Esendurak ve Tortumkale mahalleleri üzerinden 18,5 km'lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.