# Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Millî Ordusu
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Milli Ordusu, Azerbaycan'ın bağımsızlığından sonra 1918 yılında Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Hükûmeti tarafından oluşturulan milli bir ordudur. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti silahlı kuvvetlerinin teşkilatı, cumhuriyetin ilanından itibaren başlamıştır.
Ermenistan, 1918'den itibaren gergin durumdan yararlanarak ve Bolşeviklerin desteğiyle Azerbaycan'ın Zengazur, Dağlık Karabağ ve Nahçıvan bölgelerini zorla işgal ederek sınırlarını ihlal edip sınır bölgelerinde askeri çatışmalar yarattı. Böyle durumlarda ülkenin toprak bütünlüğünü ve bağımsızlığını savunmak için güçlü bir ordunun oluşturulması devletin birincil göreviydi.


## Ordu kurma programı.
28 Mayıs 1918'de kabul edilen Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Bağımsızlık Bildirgesi , Azerbaycan'ın kendisini dış müdahalelerden korumak, iç düşman kuvvetlerini etkisiz hale getirmek için düzenli bir orduya sahip olması ve kendi silahlı kuvvetlerini yaratması gerektiğini belirtiyordu. Çünkü bağımsız bir ordusu olmayan bir devletin milli devleti her zaman yabancıların tehdidi altında yaşamaya mahkûmdur. Bu zorunluluk nedeniyle 28 Mayıs 1918'de kurulan ilk kabinede General Hüsrev Bey Sultanov, Savunma Bakanı olarak atandı. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin ordu inşası eylem planına göre, ordunun en önemli yapısal birimleri 1 Kasım 1919'a kadar kurulacak ve tamamlanacaktı. Bu dönemde, üç alay, bir topçu tümeni, özel birlikler, süvari ve makineli tüfek müfrezelerini içeren bir telgraf, üç alaydan oluşan bir süvari tümeni, bir hava müfrezesi ve bir demiryolu taburundan oluşan iki piyade tümeni oluşturulacaktı.
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti hükûmeti, ordu kurma programını uygulamada bir dizi güçlükle karşılaştı. Çarlık Rusyası'nın askeri politikası, diğer birçok ülkeninki gibi, Azerbaycanlılara karşı önyargılıydı. Azerbaycanlılar askerî okullara kabul edilmedi, askere alınmadı ve bazı istisnalar dışında sadece askeri vergiler ödendi. Bu nedenle Azerbaycan'ın büyük askerî birlikleri ve yeterli askeri silahları yoktu. O zamanlar, Kafkas süvari bölüğünün bir parçası olan sadece bir Azerbaycan süvari alayı vardı.


## Azerbaycan Kolordusu'nun kurulması.
Nisan 1917'de Bakü'deki Kafkas Müslümanları Kongresi'nde özel askerî birliklerin kurulmasıyla ilgili bir büro kurulmasına karar verildi. 26 Ekim 1917'de yapılan Müsavat Partisinin ilk kongresi, ulusal bir ordunun kurulmasını talep etti. Aynı yılın 5 Kasım'ında Gence'de düzenlenen Kafkas Müslüman Askeri Kongresi, şehre gelen bir Tatar süvari taburu temelinde bir Azerbaycan ordusunun kurulmasını tavsiye etti. Ülkedeki gergin durum nedeniyle planlanan tedbirler büyük zorluk ve yavaşlıkla uygulandı.


## Nuri Paşa.
Gergin durum Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmetini ciddi önlemler almaya zorladı. Hükûmet, yarısı Ermenilerden oluşan Kafkasya Kızıl Ordusu'nun Gence'ye yönelik tehdidini önlemek için Batı Azerbaycan'da sıkıyönetim ilan etti.
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti hükûmetinin daveti üzerine Nuri Paşa, Mayıs 1918 sonunda 300 eğitmen grubu ile Azerbaycan'ın Gence şehrine geldi. Bu sırada çok sayıda Bolşevik ve Taşnak askeri Gence yönünde saldırmaya başladı. Amaç, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin milli ordusunu yok etmek ve tüm Azerbaycan topraklarını işgal etmekti. Durumun aciliyetini gören deneyimli asker Nuri Paşa, üçüncü ordunun komutanı Vahib Paşa'ya acil askeri yardım isteyen bir mektup yazdı. Azerbaycan ile Türkiye arasında 4 Haziran 1918'de Batum'da imzalanan anlaşma gereğince, askeri yardımı resmîleştirmek üzere Türk Birlikleri Gence'ye gönderildi. Birincisi, beşinci Kafkas tümeninin dokuzuncu ve ikinci süvari alayları Azerbaycan'a gitti ve alaylar 15 Haziran'da Gence'ye ulaştı.
Böylece Kafkas İslam Ordusu, 5.000 kişilik Azerbaycan askerî birliği, beşinci, dokuzuncu ve on beşinci kale alayları temelinde kurulmuş ve komutanı Nuri Paşa atanmıştır.
O sıralarda Stepan Şaumyan liderliğindeki Bolşevik-Taşnak güçleri Bakü-Şamahı-Göyçay yönünde ilerliyor, Garamaryam'ı ele geçiriyor ve Ujar'a doğru ilerliyordu. Nuri Paşa, tehlikeyi önlemek için Gence'deki Ermenileri silahsızlandırdı ve ordusunu Göyçay yönüne gönderdi. Onuncu Alay'a hazırlıksız bir muharebede katılan Osman Bey'in başarısızlığını öğrenen Nuri Paşa, General A. Shikhlinsky ile birlikte 18 Haziran'da Mususlu'ya ve ardından Göyçay'a gelerek gerçek durumu analiz ederek milli ordu birliklerini ve yerel gönüllüleri savaşa hazırladı.


## Bakü'nün kurtuluşu.
Alınan tedbirler neticesinde 27-30 Haziran'da başlayan çatışmalarda Bolşevik-Taşnak güçleri bozguna uğradı ve Kafkas İslam Ordusu Bakü'ye doğru hareket etmeye başladı. Kafkas İslam Ordusu 15 Eylül 1918'de Bakü'yü ele geçirdi ve Azerbaycan Halk Cumhuriyeti hükûmetinin başkente taşınması için şartlar yarattı. Kafkas İslam Ordusu Bakü'yü Taşnaklar ve İngilizlerden temizledi, şehri Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin resmi başkenti yaptı, Azerbaycan'ı tehlikeden kurtardı ve tüm ülkenin kontrolünü hükûmetin emrine verdi. Osmanlı Devleti'nin Harbiye Nazırı Enver Paşa, Bakü'nün azad edilmesi ile ilgili Nuri Paşa'ya gönderdiyi telgrafda şöyle diyordu:
“Büyük Turan İmparatorluğunun Hazar Denizi Kıyısındaki zengin bir konak yeri olan Bakû şehrinin zaptına ilişkin haberi büyük sevinç ve mutlulukla öğrenmiş bulunuyorum. Türk ve İslam tarihi sizin bu hizmetinizi unutmayacaktır. Gazilerimizin gözlerinden öper, şehitlerimize fatihalar ithaf ederim”. Bakü'nün kurtuluşu için çeşitli düşman kuvvetlerinin birleşik kuvvetleriyle yapılan çatışmalarda bin Türk askeri ve subayı, beş bin yerli öldürüldü.
Bakü'de iktidar Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'ne devredilse de Karabağ'daki Taşnak Ermenilerinin tehdidi devam etti. Kafkasya İslam Ordusu'nun birlikleri, bölgedeki halk yönetiminin konumunu güçlendirmek için Karabağ'a gönderildi. Nuri Paşa, orduyu yerinde yönetmek için Ağdam'a geldi, durumu inceledi ve Şuşa'ya büyük bir güçle saldırdı, şehirde Azerbaycan bayrağını kaldırdı, savunma pozisyonlarını güçlendirdi. Ancak Osmanlı'nın Birinci Dünya Savaşı'ndaki yenilgisi ve İngiliz hukukunun Bakü'ye girmesi nedeniyle 17 Kasım 1918'de başlattığı operasyonları bırakarak Türkiye'ye döndü.


## Ordu kurma programı.
Türk ordusunun Azerbaycan'dan çekilmesinin ardından ülkedeki durum çok zorlaştı, dış baskı arttı ve askerî müdahale tehdidi arttı. Memmed Emin Resulzade, zor durumla ilgili şunları söyledi: Türk ordusu geri çekildi, Azerbaycan askerî birliği yoktu, farklı yerlere dağılmış 1.500 Azerbaycan askeri vardı. Görünüşe göre durum çok zordu ve zaman yoktu. Çıkış yolu, ordu inşası alanında acil önlemler almaktı.
Nuru Paşa'nın ayrılışından sonra ordu kurma ve savunma önlemleri başladı ve Türk askerî birlikleri genişledi, yeni hazırlıklar yapıldı ve planlar yapıldı. Rus ordusunun savaşlarında büyük cesaret kazanan tanınmış bir asker olan General Aliağa Shikhlinsky, ordunun inşasını hızlandırmak için askeri planlar ve stratejik önerilerde bulundu. Plana göre, 1919'da 25.000, 1920'de 40.000 kişilik organize bir milli ordu, modern silahlarla donatılmış, en önemli bölgelerde kurulacak ve konuşlandırılacaktı.
Önemli konulardan biri askeri bir bakanlık kurulmasıydı. Harbiye Nazırlığı resmi olarak kurulmamış olmasına rağmen 28 Mayıs - 11 Haziran 1918 tarihleri arasında Hüsrev bey Sultanov tarafından yapılmıştır. 6 Ekim'den 26 Aralık'a kadar, Askeri İşler Komiseri I. Ziyadkhanov'du. 23 Ekim'de Bakanlar Kurulu askeri bir bakanlık kurma kararı aldı. Bu karar 7 Kasım'da resmîleşti ve Fatali khan Khoyski Savaş Bakanı olarak atandı. 26 Aralık 1918'de Rus ordusunda görev yapmış olan Rus topçusu korgenerali Samad bey Mehmandarov Savaş Bakanı, 29 Aralık'ta ise Rus korgeneral Aliağa Shikhlinsky yardımcılığına atandı. Korgeneral Süleyman Sulkevich, Genelkurmay Başkanlığına getirildi.
13 Aralık 1918'de Gence'den gönderilen bir mesajda, Azerbaycan Milli Köprüsü komutanı General Aliağa Shikhlinsky, yeni bir Azerbaycan ordusu hazırladığını bildirdi. Projede general, ordunun yapısını, yapısını ve bileşimini tanımlayan bir şema geliştirdi. Profesyonel asker, askerî bakanlık görevine geniş deneyime ve eğitime sahip bir subayın atanmasını ve kolordu yerine geleneksel tümenlerin oluşturulmasını tavsiye etti.
Samad bey Mehmandarov, Bolşevik propagandası sonucunda ordudaki durumun iyi olmadığını, yiyecek sıkıntısı çektiğini ve seferberlik planının uygulanmadığını çok iyi biliyordu. Tüm bunları dikkate alan Bakan, aynı gün halka hitap ederek, ülkemizin yoksul veya zengin tüm vatandaşlarının aynı şekilde askerlik yapması gerektiğini, askerlikten salıverilirse ağır şekilde cezalandırılacağını söyledi. Generalin inancına ve hazırladığı plana göre bağımsız Azerbaycan'ın milli güvenliğini, toprak birliğini ve devlet sınırlarını korumak için tüm vatandaşların orduda hizmet etmesi ve topraklarımızı koruması gerekiyor.
11 Temmuz 1918'de ulusal ordu için askere alma emri çıkarıldı ve 1894-1899 doğumlu 24-29 yaş arası erkek çocuklar seferber edildi. Mali zorluklara rağmen, Gence'de ulusal subayları eğitmek için bir askerî okul kuruldu. Alınan tedbirler neticesinde kısa sürede yaklaşık 40.000 askerlik milli ordu oluşturuldu. O sırada Ordu'nun Hazar Denizi'nde 24.000 süngü, 6.000 piyade, süvari, topçu ve diğer birliklerden oluşan ve en modern silahlarla donatılmış küçük bir kuvveti vardı. Orduda askeri disiplini güçlendirmek için Savunma Bakanlığına bağlı bir divani askeri mahkeme yani askeri mahkeme çalışıyordu.
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin askeri inşaat politikasında milliyet ve anadile özel dikkat gösterildi. Harbiye Nazırı Samad bey Mehmandarov'un emri, orduda konuşma ve kırtasiye dilinin anadil olması gerektiğini belirtti. Emirde "Tüm subaylara Azerbaycan'daki askerleri hem saflarda hem de saflarda selamlamalarını emrediyorum - bir kelime" merhaba "ve" merhaba "yanıtı. Ödül töreni sırasında askere "Merhaba" söylenmeli, asker "çok teşekkür ederim" diye cevap vermeli. Subayların çoğu Rusça konuştuğu için, askerlerin emirlerini anlamak zor olduğu için Azerice konuşmak gerekliydi.
Devletin güvenliğini korumak için hükûmet, ordu inşası için mümkün olduğu kadar çok para ayırdı. 1919 devlet bütçesinde toplanan 1.600.446.952 rubleden 399.452.242 ruble toplam bütçenin yüzde 27.7'si olan savunma harcamalarına tahsis edildi.
15 Ocak 1919'da bakanlığın ilgili daire ve birimleri birleştiren geniş tabanlı bir karargahı kuruldu ve başına General Süleyman bey Süleyman bey atandı. Karargahın altında özel bir matbaa, askeri mahkeme ve askeri savcılık, askeri bakana bağlı askeri konsey oluşturuldu. Yaklaşan tehlikeler ışığında, Devlet Savunma Komitesi Haziran 1919'da kuruldu.
Ordu kurma programını uygulamak ve güçlü bir ordu oluşturmak için Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti parlamentosu 9 yasama tasarrufunu görüşmüş ve Savunma Bakanlığına yeterli fon sağlamak için ilgili kararları almıştır. Bu özel ilgi nedeniyle, bugünkü ülkedeki askeri üs zayıftı, askeri program 1919'da 25.000 ve 1920'de 40.000 kişilik bir ordu oluşturmaktı.
Orduya milli subay sağlamak için hap eğitim kurumları kurmak gerekiyordu. Bu amaçla Haziran 1918'de Gence'de bir askerî okul kurulmuş ve bu eğitim kurumu Kasım 1919'da askerî okula dönüştürülmüştür. Uçuşun üç bölümünde - genel, topçu ve mühendislik - 250 dinleyici vardı.
1919'un sonunda 1920'nin başında süvari, topçu ve keskin nişancı seferleri yapıldı. Uzmanlar bu eğitim kurumlarında ders vermeye davet edildi. 1918 - 1920 Türk ve Rus subaylarının da yardımıyla yaya ve at sırtında polklar, topçu tugayları, tümeni oluşturuldu. 1919'un sonunda, ulusal ordu iki piyade tümeninden ve bir süvari tümeninden oluşuyordu. İlk piyade tümeni birinci Javanshir, ikinci Zagatala ve üçüncü Gence alaylarını içeriyordu. İkinci piyade tümeni, dördüncü Guba, beşinci Bakü ve altıncı Goychay alaylarını içeriyordu. Şirvan alayı temelinde üçüncü piyade tümeninin kurulmasına başlandı. Birinci Tatar, İkinci Karabağ ve Üçüncü Şeki süvari alayları temelinde bir süvari tümeni kuruldu.
Güneyde güvenliği sağlamak için Lenkeran'da bir yedek tabur ve bir "yardım alayı" - Milis Alayı - kuruldu. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Parlamentosunu korumak amacıyla ülkede asayişi ve düzeni sağlamak için özel bir birim ve gezici ekipler oluşturuldu. Ordu, iki topçu tugayı, bir hafif topçu tümeni, üç zırhlı tren, beş uçak, birkaç hidroaeroplan ve altı ağır ve hafif zırhlı araçtan oluşuyordu. İngilizler harekete geçtikten sonra Savunma Bakanlığı askeri bir liman kurdu, Hazar Deniz Kuvvetlerini yeniden inşa etti ve Kars ve Ardahan gemilerinin yanı sıra Astrabad, Araz ve Nargin gemilerini emrine verdi. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti hükûmeti, orduya uygun türde silah ve mühimmat sağlamak için sürekli araştırma yapmakta ve ciddi önlemler almaktadır. 27 Haziran 1919'da Azerbaycan Parlamentosu tarafından onaylanan "Azerbaycan-Gürcistan Askeri Savunma Paktı" bu alanda önemli rol oynadı. Anlaşmaya göre Azerbaycan, Tiflis'ten 12 hafif silah, 12 dağ topu, 24 Maxim makineli tüfek, 3.000 tüfek ve büyük miktarda mühimmat aldı. İtalya Savunma Bakanlığı ile mühimmat satın almak için görüşmeler başladı.
Kuzey Kafkasya'da Beyaz Muhafızların yenilgisinden sonra Denikinistler güneye kaçtılar ve Mart 1920'de Azerbaycan ordusuna 20 top, 100 makineli tüfek, 9 uçak, 15.000 tüfek ve 10 milyon fişek verdiler.
Azerbaycan ordusuna silah sağlamak için Ocak 1920'de hükûmet, Gence'de inşa edilecek bir askeri tesisin tahmini ve personeli ile askeri-sanayi kompleksinin kurulmasına ilişkin bir yasa tasarısı hazırladı. 23 Şubat 1920'de parlamento, askeri bir tesisin inşası ve bunun için 670 milyonluk tahsisat ile ilgili bir yasa çıkardı. Programı uygulamak için, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti hükûmeti, İtilaf Devleti Yüksek Konseyi'ne askeri tesise modern teknoloji sağlanmasını talep eden bir muhtıra gönderdi.
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nden Memmed Emin Resulzade, ordunun devletin bel kemiği, toprak birliğinin garantörü olduğunu deneyimlerinden biliyordu. Bir ülkeyi zayıflatmak, sarsmak ve yok etmek için her şeyden önce ordusunu yok ettikleri tarihsel deneyimden anlaşılıyor. Bu noktada orduyu bölmek, subayların inançlarını yabancı unsurlarla zehirlemek ve elinde darbe örgütlemek konusunda çok fazla deneyim var. Bu tehdidi ortadan kaldırmak için Azerbaycan Halk Cumhuriyeti hükûmeti personelin siyasallaşmasına ve siyasete girmesine izin vermedi. Savunma Bakanı'nın emri, subay ve askerlerin dünyadaki olaylardan haberdar olmaları ve temsil ettikleri devletlerin menfaatleri doğrultusunda değerlendirmeleri gerektiğini belirtti. Bu nedenle subay ve askerler herhangi bir siyasi partiye üye olamazlar, çünkü ordu için ebedi parti onun devletidir. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti hükûmeti, partisiz ve siyasetsiz bir ordu kurmanın uygun olduğunu düşündü. Çünkü subay bir partinin üyesi ise, askerler başka bir partinin üyesi olabilir, dolayısıyla orduda kaos ve çatışma olabilir.
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin ordu kurma politikasının temel ilkelerinden biri milli duygu, milli birlik, milli gurur, vatana ve toprağa bağlılıktı. Her subay ve asker tarihini, geçmişini, köklerini, soyunu bilmeli ve onlara yıkılmaz köklerle bağlı olmalıdır. Askerler ve subaylar her şeyden önce vatandaş, vatansever olmalı, vatanını, dilini, milletini sevmeli ve onlar için gayretli olmalıdır. Bu milli özellikleri dikkate alan Samad bey Mehmandarov, halkımızın tarihini ve kahramanlık geleneklerini yansıtan kitaplarla asker ve subayların temin edilmesine özel önem verdi ve bu kitapları okumaları için koşullar yarattı. Samad bey Mehmandarov şunları yazdı: “Aydınlarımızın en önemli görevlerinden biri halkı ve askerleri tarihleriyle tanıştırmaktır. Bu şüphesiz halkın milli duygularını ve Türk ırkına ait olma gururunu artıracaktır. " Bu fikir aynı zamanda devletin iç politikasını da kapsayan bir temanın tezahürüydü: "Ordu halkla birleşmiştir." Alınan tedbirler sürekli olarak personelin ahlaki ve psikolojik eğitimini arttırmış, vatanseverlik eğitimini güçlendirmiş, savaşma yeteneğini ve mücadele kararlılığını güçlendirmiştir.
Samad Bey, ülkeyi bölmeye çalışan ayrılıkçılara, Azerbaycan'ın suçluların devlete karşı hareket etmesine izin vermeyecek güçlü, düzenli bir ordusu olduğunu hatırlattı. Ancak gerçek durumun farkında olan bazı düşman güçleri, savaşa hazırlığının düşük olduğunu düşünerek Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin genç ordusuna karşı kışkırtıcı operasyonlar düzenlemeye çalıştı. Bu düşünceyle Ermeni Taşnaklar, Dağlık Karabağ'ı Azerbaycan'dan ayırmak için 22 Mart 1920'de Askeran Geçidi'ni kapattılar ve Karabağ'ın dağlık kesimini ablukaya aldılar. Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmeti, bu tehlikeli durumu ortadan kaldırmak için acil ve çok ciddi önlemler aldı ve Taşnaklara bir ders verdi. Savunma Bakanı Samad bey Mehmandarov'un emriyle Askeran çevresine General Habib bey Salimov komutasında kuvvetli bir askerî güç gönderilmiş ve düşman savaşta yenilmiş, Ermeni birliklerinin başı Deli Gazar öldürülmüş, Ermeni militanlar Keşişkend'in karargahı tahrip edilmiş, Taşnak ayaklanması bastırılmıştır. .
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin ordu kurma programı ve onun acı tarih dersleri bugün modern Azerbaycan'ın savunma stratejisinin ana yönlerinden biridir. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti deneyimi ve günümüzün modern gerçekliği, güçlü bir ulusal ordunun ülkemizin güvenliğinin, bağımsızlığının ve toprak bütünlüğünün garantörü olduğunu doğrulamaktadır.


## Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin ulusal ordusunda rütbeler.
Cornet, Teğmen, Teğmen, Stabs-rotmistr, Rotmistr, Yarbay, Albay, General.


## Kaynak.
  - Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin Milli Ordusunun Kurulması