# Prusya Reform Hareketi
Prusya Reform Hareketi, 19. yüzyılın başlarında Prusya'da bir dizi anayasal, idari, sosyal ve ekonomik reformdu. Ana başlatıcıları Baron vom Stein ve Karl August von Hardenberg olmasından dolayı bazen Stein-Hardenberg Reformları olarak bilinir. Heinrich von Treitschke gibi Alman tarihçiler, reformları Birinci Dünya Savaşı'ndan önce Almanya'nın birleşmesi ve Alman İmparatorluğu'nun kuruluşuna yönelik ilk adımlar olarak gördüler.
Reformlar, Prusyalıların 1806'da Jena-Auerstedt Muharebesinde I. Napolyon tarafından yenilgiye uğratılmasına ve yenilginin ardından Prusya'nın topraklarının yaklaşık yarısını kaybettiği ve Prusya'ya büyük haraç ödemeleri yapmak zorunda kaldığı İkinci Tilsit Antlaşması'na bir tepkiydi. Prusya'ya yüklenen borçların ödemesi yapılabilmesi için Prusya yönetiminin rasyonelleştirmesi gerekiyordu.
Bu nedenle yeniden büyük bir güç olmak için 1807'den itibaren Aydınlanma fikirlerine dayalı ve diğer Avrupa ülkelerindeki reformlara paralel reformlar başlatıldı. Reformlar; Prusya hükûmetinin ve idaresinin yeniden örgütlenmesine ve serfliğin kaldırılması ve köylülerin toprak sahibi olmasına izin verilmesi de dahil olmak üzere tarımsal ticaret düzenlemelerinde değişikliklere yol açtı. Sanayide reformlar, loncaların tekelini ortadan kaldırarak rekabeti teşvik etmeyi amaçlıyordu. Yönetim ademi merkeziyetçi haline getirilmiş ve böylece Prusya soylularının gücü azalmıştı. Reformlar; Gerhard von Scharnhorst, August Neidhardt von Gneisenau ve Hermann von Boyen liderliğindeki paralel askeri reformları ve Wilhelm von Humboldt liderliğindeki eğitim reformları da içeriyordu. Gneisenau, Prusya'nın temellerini "silahların, bilginin ve anayasanın üç yönlü önceliğine" oturtması gerektiğini belirttiğinde, tüm bu reformların tek bir programın parçası olduğunu açıkça ortaya koydu.
Reformların ne zaman sona erdiğini tespit etmek daha zordur; özellikle anayasa ve iç politika alanlarında, Restorasyon eğilimlerinin anayasal eğilimlere üstün gelmesiyle 1819 yılı bir dönüm noktası olmuştur. Reformlar şüphesiz Prusya'yı modernleştirmiş olsa da, başarıları, reformcuların orijinal isteklerine aykırı sonuçlarla karışıktı. Tarım reformları bazı köylüleri özgürleştirdi, ancak toprak sahipliğinin serbestleştirilmesi, birçoğunu yoksulluğa mahkûm etti. Prusya soylularının ayrıcalıklarının azaldığını ancak genel konumunun güçlendiği görüldü.


## Nedenler, amaçlar ve ilkeler.
### 1807'de Prusya.
#### Prusya'nın Avrupa'daki konumu.
1803'te Alman Vassalizasyonu, Almanya'nın siyasi ve idari haritasını derinden değiştirdi. Bu dönemde Fransız etkisini güçlenirken, orta düzey devletler ve Prusya için elverişli olan yeniden yapılanma dönemiydi. 1805'te, Avrupa'daki Fransız egemenliğinin daha fazla ilerlemesini durdurmak umuduyla Üçüncü Koalisyon kuruldu, ancak koalisyonun orduları Aralık 1805'te Austerlitz Muharebesi'nde yenildi. Muzaffer I. Napolyon, Kutsal Roma İmparatorluğu'nu dağıtmak için çalışmaya devam etti. 12 Temmuz 1806'da, Fransız etkisi altında Ren Konfederasyonu'nu oluşturmak için 16 Alman devletini ondan ayırdı. Aynı yıl 6 Ağustos'ta Avusturya Kralı I. Francis, imparator unvanından vazgeçmek ve İmparatorluğu dağıtmak zorunda kaldı.
Prusyalı III. Friedrich Wilhelm durumu fark ettiğinde, Fransız etkisi Prusya sınırına kadar ulaşmıştı. Birleşik Krallık'tan cesaret alan Prusya, (1795'ten beri yürürlükte olan) tarafsızlığını bozdu, 1795 Basel Barışını reddetti, Dördüncü Koalisyona katıldı ve Fransa'ya karşı savaşa girdi. Prusya, 9 Ağustos 1806'da birliklerini seferber etti, ancak iki ay sonra Jena-Auerstedt'te yenildi. Prusya çöküşün eşiğindeydi ve yenilgiden üç gün sonra III. Friedrich Wilhelm, Berlin sakinlerini sakin kalmaya çağıran posterler yayınladı. On gün sonra Napolyon Berlin'e girdi.
Savaş, 7 Temmuz 1807'de Napolyon ile Rusya Kralı I. Aleksandr arasında yapılan Birinci Tilsit Antlaşması ile sona erdi. İki gün sonra Napolyon, Prusya ile İkinci Tilsit Antlaşması imzaladı; Prusya, topraklarının yarısını kaybetti ve Prusya kralı Napolyon'un Elbe Nehri'nin batısındaki Prusya topraklarını ilhak ederek yeni oluşturduğu Vestfalya Krallığı'nın hükümdarı olan Jérôme Bonaparte'ı tanınmaya zorlandı. 1805'te dokuz milyon nüfusu olan Prusya'nın nüfusu antlaşmayla birlikte 4,55 milyona düştü. Ayrıca Fransa'ya savaş tazminatı olarak 120 milyon frank ödemek ve 150.000 kişilik bir Fransız işgal kuvvetini finanse etmek zorunda kaldı.


#### Finansal durum.
1806'daki keskin yenilgi, yalnızca kötü kararların ve Napolyon'un askeri dehasının sonucu değil, aynı zamanda Prusya'nın zayıf iç yapılarının bir yansımasıydı. 18. yüzyılda Prusya devleti, Almanya'nın geri kalanı için aydınlanmış despotizmin modeli olmuştu. Batıda ve güneyde ona meydan okuyabilecek tek bir devlet veya ittifak yoktu. Yine de, Prusya kralı II. Friedrich döneminde, 1740'ta işkencenin kaldırılmasıyla başlayan reform odaklı bir ülkeydi.
18. yüzyılın ikinci yarısındaki ekonomik reformlar, merkantilist bir mantığa dayanıyordu. Prusya'ya belirli bir ölçüde kendi kendine yeterliliğe izin vermeleri ve ona ihracat için yeterli fazla vermeleri gerekiyordu. Joseph Rovan şunu vurgular: Devletin çıkarı tebaasının sağlıklı tutulmasını, iyi beslenmesini gerektiriyordu ve tarım ve imalat, ülkeyi yabancı ülkelerden bağımsız kılarken, fazlaları ihraç ederek para toplamasına izin veriyordu.
Ekonomik kalkınma da orduyu finanse etmek ve desteklemek zorundaydı. Prusya'nın altyapısı kanallar, yollar ve fabrikalar şeklinde geliştirildi. Yollar, çevredeki bölgeleri merkeze bağladı, Oder, Warta ve Noteć bataklıkları ıslah edildi, çiftçilik yapıldı ve elma yetiştiriciliği geliştirildi.
Ancak sanayi, ağır devlet denetimiyle çok sınırlı kaldı. Ticaret, tekelci loncalar şeklinde organize edilmişti ve maliye ve gümrük kanunları karmaşık ve verimsizdi. 1806 yenilgisinden sonra, işgal kuvvetlerinin finanse edilmesi ve savaş tazminatları Prusya ekonomisini baskı altına aldı. 18. yüzyılda olduğu gibi, 19. yüzyılın başlarındaki reformlar, özellikle ekonomik kalkınmaya yönelik çabalarında bütçe marjları yaratmayı amaçladı.


#### İdari ve hukuki durum.
Prusya Kralı II. Friedrich hem ekonomik hem de siyasi reformdan yanaydı. Hükûmeti, Prusya yasalarının ilk kodifikasyonu üzerinde çalıştı; Prusya Devletleri için 19.000 paragraflık Genel Eyalet Yasaları geliştirdi. 22. Madde, tüm tebaasının kanun önünde eşit olduğunu belirtti: "Devletin yasaları, statü, rütbe veya cinsiyet farkı olmaksızın tüm üyelerini birleştirir". Bununla birlikte, II. Friedrich 1786'da kanunu eksik bırakarak öldü ve yerine aynı idari yapıyı ve aynı memurları genişleten Prusyalı II. Friedrich Wilhelm geçti.
Mutlakıyetçi sistem, II. Friedrich Wilhelm'in mali danışmanı Johann Christoph von Wöllner'ın gerici etkisi altında yeniden sağlamlaşmaya başladı. Reformlar, özellikle toplumu modernize etme alanında durdu. Genel Devlet Yasalarının düzenlenmesi 1792'de tamamlandı, ancak Fransız Devrimi nedeniyle Yasalar özellikle soyluların muhalefetine yol açtı. Daha sonra gözden geçirilmek üzere Yasalar tedavülden kaldırıldı ve 1794 yılına kadar tekrar yürürlüğe girmedi. Amacı, devleti ve orta sınıf toplumu hukuka ve medeni haklara bağlamaktı, ama aynı zamanda Ancien Régime'ın tüm yapısını koruyor ve onaylıyordu. Örneğin, Prusya'nın kraliyet topraklarında serflik kaldırıldı, ancak büyük toprak sahiplerinin Elbe Nehrinin doğusundaki mülklerinde kaldırılmadı. Soylular ayrıca ordu ve yönetimdeki konumunu da korudu. 1797'de III. Friedrich Wilhelm, babası II. Friedrich Wilhelm'in yerini aldı, ancak tahta geçtiği sırada, 1794'te ilan edilen Genel Eyalet Yasaları dışında, toplumu eski muhafızların hakimiyetinde buldu. 1806'dan önce, Baron vom Stein ve Karl August von Hardenberg gibi birçok gözlemci ve üst düzey memur, Prusya devletinin yeniden yapılanmaya ihtiyacı olduğunun altını çizdi. Maliye ve Ekonomi Bakanı olarak Stein, tuz fiyatının standartlaştırılması (o zamanlar bir devlet tekeli) ve krallığın toprakları arasındaki ihracat-ithalat vergilerinin kısmen kaldırılması gibi bazı reformları uygulamaya koydu. Nisan 1806'da Darstellung der fehlerhaften Organization des Kabinetts und der Notwendigkeit der Bildung einer Ministerialkonferenz'i yayınladı. İçinde şunları yazdı: "Devletin içinde bulunduğu koşullardan doğan ihtiyacı ölçüsünde yeni ve gelişmiş bir devlet işlerinin organizasyonu olmalıdır. Temel amaç, idare genelinde daha fazla güç ve birliğin sağlanmasıdır."


### Reformların başlangıcı.
#### Tetik – 1806 yenilgisi.
Prusya'nın Napolyon'a karşı savaşı, devlet örgütlenmesindeki boşlukları ortaya çıkardı. Aralık 1806'daki bir dizi yenilginin ardından III. Friedrich Wilhelm Fransız ordularından kaçtı ve Doğu Prusya'da küçük bir kasaba olan Ortelsburg'a ulaştı ve 12 Aralık'ta Ortelsburg Bildirgesi'ni yazdı. Öfkesi, asker kaçakları için acımasızca cezalandırılmayı emretmesine neden olsa da aynı zamanda ister er, ister arama emri subayı veya prens olsun, sınıfı ne olursa olsun her savaşçının subay kadrosuna terfi ettirilebileceğine dair devrim niteliğinde bir değişimi duyuracak bir devrimsel yeniliğe kapı araladı. Savaş yanlısı ve hükümdarının politikalarının güçlü bir eleştirmeni olan Stein, Fransa'nın yenilgisinden sonra Ocak 1807'de görevden alındı. Ancak III. Friedrich Wilhelm, Prusya devletinin ve Prusya toplumunun ancak reform yapmaya başlarlarsa hayatta kalabileceklerini gördü. Tislsit antlaşmasından sonra, Stein'ı ve Hardenberg'i bakan olarak geri çağırdı. Mecklenburg-Strelitz Kraliçesi Louise de Stein kocanın yeniden atanmasını destekledi; aslında o, kocasından çok reformdan yanaydı ve hatta reformların ana başlatıcısıydı. Stein, Hardenberg ve diğerlerinin yardımıyla, 1806'da kocasını seferberliğe ikna etmişti ve hatta 1807'de Napolyon'la görüşerek antlaşmada dayatılan zor koşulları gözden geçirmesini talep etmişti.
III. Friedrich Wilhelm, reformlara girişme konusunda hâlâ çok az eğilim gösterdi ve uzun bir süre tereddüt etti. Reformcular bu nedenle kralı ikna etmek için çok çaba harcamak zorunda kaldılar. Bu durumda, reformcuların soylulara, muhafazakar ve restorasyonist güçlere karşı en sert mücadeleyi bürokrasi ve ordu içinde vermesi gerekiyordu. Immanuel Kant'ın idealist felsefesi bu nedenle reformcular üzerinde büyük bir etkiye sahipti. Bu nedenle Stein ve Hardenberg, 1807'de fikirlerini açıklayan bir inceleme yayınladılar.


#### Nassauer Denkschrift.
Geri çağrıldıktan sonra Stein, Nassau'daki topraklarına çekildi. 1807'de, ana argümanı yönetim reformu olan Nassauer Denkschrift'i yayınladı. Ren Konfederasyonu devletlerindeki reformların aksine, Stein'ın yaklaşımı gelenekçiydi ve her şeyden önce Aydınlanma karşıtıydı, bunun yerine mutlakiyetçiliği eleştirmeye odaklanıyordu. Stein, 1688 Şanlı Devrimi gibi İngiliz modellerini izledi ve merkezi ve militarize bir bürokrasiye şüpheyle yaklaştı, merkezi olmayan yönetimi destekledi.
Stein'a göre, yönetim artık coğrafi bölgeye göre değil, alana göre bölünmelidir. Bu nedenle, idarenin iki şubeye bölünmesi gerekiyordu; kamu geliri şubesi ve en üst düzey devlet politikası şubesi (en yüksek devlet otoritesi). Bu konseptin ana amaçlarından biri, Tilsit Antlaşmaları kapsamındaki savaş tazminatlarını karşılamak için devlet mali sistemini rasyonalize etmekti. Devlet maliyesini rasyonalize etmek, devletin geliri artırmasına, ancak zayıf idari organizasyondan kaynaklanan kayıpları sınırlamasına izin verecektir.
Stein bir mutlakiyetçi devlet karşıtıydı, bürokrasiye ve merkezi hükûmette şüpheyle karşılıyordu. Ona göre memurlar, görevlerini "kayıtsızlıkla" ve "korkuyla" yerine getirmeleri için para ödenen adamlardan başka bir şey değildi. Her şeyden önce, ademi merkeziyetçiliği oluşturmak için yola çıktı. Stein böylece eyaletlere, Almanya'nın ilçelerine ve kasabalara daha fazla özerklik verdi. Daha önce sahip olduğu farklı görevler sayesinde Stein, taşra yönetimini uyumlu hale getirmesi gerektiğini fark etti. Vestfalya'da deneyimlediği gibi, eski korporatif anayasaya başvurmuştu. Stein'a göre toprak sahibi, yerel özyönetimin temel taşıydı: "Toprak sahibi, eyalet idaresine katılımının dışında tutulursa, onu anavatana bağlayan bağlantı kullanılmadan kalır".
Bununla birlikte, Stein için rol oynayan sadece işlevsel kaygılar değildi. Önce halkı siyaset konusunda eğitmesi gerektiğini ve bu alanda en yararlı şeylerden birinin eyaletlerde özyönetimi sağlanması olduğunu düşündü. Toprak sahiplerinin taşra idaresine katılımı hakkında şunları yazdı: Toprak sahiplerinin taşra idaresine katılımı sayesinde idari maliyetler açısından elde edilecek kazanç, en az önemli avantajdır. Çok daha önemli olan, toplumun ruhunu ve yurttaşlık duygusunu canlandırmak, ulusun ruhu arasındaki uyum ve vatan, bağımsızlık ve ulusal onur duygularının yeniden uyandırılmasıdır.
Reform projelerinde Stein, 1806 yenilgisiyle sarsılan Prusya birliğini reform yapmaya çalıştı.


#### Rigaer Denkschrift.
Stein ve Hardenberg yalnızca daha sonraki politikalara damgasını vurmakla kalmadı, aynı zamanda siyasete yönelik iki farklı yaklaşımı temsil etti; Hardenberg, Aydınlanma fikirlerinden daha fazla ilham almıştı. Fransız Devrimi'nin ilkelerini ve Napolyon'un pratik politikasının yarattığı önerileri Stein'dan daha derinden aldı. Hardenberg, yoğun ve merkezi bir yönetim yoluyla devleti güçlendirmeyi amaçlayan bir devletçiydi. Bununla birlikte, bu farklılıklar reformcular arasında yalnızca belirli bir eğilim değişikliğini temsil ediyordu. 'Stein-Hardenberg reformları'nın ikinci şemsiye konseptine rağmen, uygulamaya konulan inisiyatifler, büyük ölçüde kendi zamanlarına ait şeylerdi.
Rigaer Denkschrift, Stein'ın çalışmasıyla aynı yıl yayınlandı ve 12 Eylül 1807'de sunuldu. "Prusya devletinin yeniden düzenlenmesi üzerine" başlığını taşıyordu. Daha önce Riga'da ikamet eden Hardenberg, Temmuz ayında Napolyon'un baskısı altında Prusya kralı tarafından çağrılmıştı. Hardenberg, Prusya devletinin genel organizasyonu hakkında reformcu arkadaşlarınınkinden farklı fikirler geliştirdi. Rigaer Denkschrift'in ana editörleri, uzman finansör Barthold Georg Niebuhr, geleceğin Maliye Bakanı Karl vom Stein zum Altenstein ve Heinrich Theodor von Schön idi. Bu üç adam, Devrim'in Fransa'ya yeni bir ivme kazandırdığı sonucuna vardı: "Uykudaki tüm güçler yeniden uyandı, sefalet ve zayıflık, eski önyargılar ve eksiklikler yok edildi." Bu nedenle, onların görüşüne göre Prusya, Fransa örneğini izlemek zorundaydı: Fransa'da gözlemlenebileceği üzere eski rejime bağlı kalmak ve onun savunduğu ilkelere sıkı sıkıya bağlı kalmak, devrimi yalnızca teşvik etti ve onun sürekli olarak büyümesini sağladı. Bu ilkelerin gücü o kadar büyüktür (o kadar genel kabul görmüş ve kabul edilmiştir ki), onları kabul etmeyen devlet mahvolmayı veya onları kabul etmeye zorlanmayı beklemelidir; Napolyon'un ve onun en gözde yardımcılarının açgözlülüğü bile bu güce boyun eğmiştir ve onların iradesi dışında da öyle kalacaktır. Yönettiği demirden despotizme rağmen, yine de temel özelliklerinde bu ilkeleri geniş ölçüde takip ettiği inkâr edilemez; en azından onlara itaat ediyormuş gibi görünmek zorunda kalıyor.
Yazarlar bu nedenle, tarihçilerin daha sonra "yukarıdan devrim" olarak tanımlayacakları "im guten Sinn" veya "doğru anlamda" bir devrimi desteklediler. Hükümdarlar ve bakanları böylece, güçlerini kaybetme veya gerileme veya şiddet patlamalarından muzdarip olma gibi dezavantajların hiçbiri olmaksızın bir devrimin tüm avantajlarını elde etmek için reformları uygulamaya koydu.
Stein'ın Denkschrift'inde olduğu gibi, Rigaer Denkschrift de ulus ve yönetimle birlikte çalışmak için ulusal ruhun yeniden canlandırılmasından yanadır. Hardenberg ayrıca toplumun üç sınıfını (soylular, orta sınıf ve köylüler) tanımlamaya çalıştı. Ona göre köylüler, "devletin en kalabalık ve en önemli ama yine de en ihmal edilen ve küçümsenen sınıfında" yer aldı ve "köylü sınıfının dikkatimizin ana nesnesi olması gerektiğini" vurguladı. Hardenberg ayrıca, "devletteki hiçbir görev, istisnasız, şu ya da bu sınıf için değil, liyakata, beceriye ve herkesin yeteneğine açıktır" diyerek toplumda yönetmesi gerektiğini hissettiği liyakat ilkesinin altını çizmeye çalıştı.


### Genel bakış.
Stein, atanmasından sonraki on dört ay içinde en önemli reformları uygulamaya koydu veya hazırladı. Tilsit'in gerekliliklerinin neden olduğu büyük mali kriz, Stein'ı radikal bir kemer sıkma politikasına zorladı ve gerekli tazminatları artırmak için devlet mekanizmasını kullandı. Stein tarafından başlatılan reformların başarısı, üst bürokrasi içinde halihazırda sürmekte olan bir tartışmanın sonucuydu ve Stein'ın bunları uygulamaya koymadaki rolü değişkendi; örneğin, neredeyse hiçbir zaman ayrıntılı sorunlarla uğraşmadı. Reformların çoğu, Ekim kararnamesi durumunda Heinrich Theodor von Schön gibi işbirlikçileri arasında başkaları tarafından hazırlandı. Ancak Stein, reformları krala ve soylular gibi onlara karşı çıkan diğer güçlere sunmaktan sorumluydu.
Stein'ın kısa görev süresi boyunca, devlet idaresine ilişkin teşkilat yasası 1808'e kadar (yani Stein'ın düşüşünden sonra) yayınlanmamış olsa bile, belirleyici yasalar ilan edildi. Ekim 1807 fermanı ve şehirlerin 1808 örgütsel reformları (Städteordnung) Stein'ın görevde olduğu dönemde yürürlüğe girdi. Karl vom Stein zum Altenstein tarafından kısa bir süre görev yaptıktan sonra, Hardenberg politikanın kontrolünü yeniden ele geçirdi. 1810'dan itibaren Staatskanzler unvanını aldı ve 1822'ye kadar korudu. Onun sayesinde toprak reformu, 1811 ve 1816 tarihli Nizamnameler (Regulierungsedikten) ve 1821 tarihli Ablöseordnung (kelimenin tam anlamıyla kurtuluş kararnamesi) aracılığıyla tamamlandı. Bunlara ek olarak 2 Kasım 1810 tarihli meslek vergisi fermanı ve 1811 tarihli polislik ticaret yasası (Gewerbepolizeigesetz) gibi ticaret düzenlemesi reformların uygulanması için baskı yaptı. 1818'de gümrük yasalarında reform yaparak iç vergileri kaldırdı. Sosyal reforma gelince, 1812'de Yahudi vatandaşları özgürleştirmeye yönelik bir ferman yayınlandı. Farklı başlangıç durumları ve izlenen amaçlara rağmen, askeri ve eğitim reformları dışında Ren Konfederasyonu devletlerine benzer reformlar yapıldı. Restorasyon, 1819 veya 1820 civarında Prusya'daki reformist politikaya bir son verdi.


### Ana reformlar.
Uygulanması gereken reformlar, esas olarak tarihsel ve ilerici kavramların bir senteziydi. Amaçları, demode olan mutlakiyetçi devlet yapılarını değiştirmekti. Devlet, vatandaşlarına kişisel özgürlük ve kanun önünde eşitlik temelinde kamu işlerine karışma imkanı sunmak zorunda kaldı. Hükûmetin ana politika amacı, iç politikayı modernize ederek Prusya topraklarını Fransız işgalinden kurtarmayı ve krallığı büyük güç statüsüne döndürmeyi mümkün kılmaktı.
Prusya tebaası, eyaletlere, ilçelere (kreise) ve kasabalara özyönetim getirilmesi sayesinde devletin aktif bir vatandaşı olmak zorunda kaldı. Stein'ın Nassau çalışmasında öngördüğü gibi ulusal duyguların uyandırılması gerekiyordu, ancak bir yurttaşın görevleri bazı açılardan onun haklarından daha önemliydi. Dahası, Stein'ın özyönetim kavramı, sınıf temelli bir topluma dayanıyordu. Kurumsal yönler ile modern bir temsili sistem arasında bir uzlaşma sağlandı. Soylular, din adamları ve burjuvaziden oluşan üç zümreye ayrılan eski bölünmelerin yerini soylular, burjuvazi ve köylüler şeklinde bölünmeler aldı. Oy hakkının da genişletilmesi gerekiyordu, özellikle de 1807'de köylülerin özgürleştirilmesinin temellerinden biri olacak olan özgür köylülere.
Kırsal kesimde yeni güç örgütlenmesi ve sanayi reformu, Prusya ekonomisinin liberalleşmesindeki faktörlerdi. Bu bakımdan Prusya reformları, Ren Konfederasyonu devletlerindeki reformlardan çok daha ileri gitti ve çok daha başarılı oldu. Tazminatlar, işgal maliyetleri ve diğer savaş maliyetleriyle yoğunlaşan 1806 mali krizi, bu değişiklikler için gerekli itici gücü sağladı. Bu dönemde Prusya, Fransa'ya 120 milyon frank ödemek zorunda kaldı. Köylülerin özgürleştirilmesi, sanayi reformları ve diğer önlemler ekonomik engelleri kaldırdı ve serbest rekabeti dayattı. Prusya reformları, güney Alman reformcularından daha çok Adam Smith'in ekonomik liberalizmine (Heinrich Theodor von Schön ve Christian Jakob Kraus tarafından öne sürüldüğü gibi) dayanıyordu. Prusyalı reformcular, o zamanlar az gelişmiş olan Prusya endüstrisini aktif olarak teşvik etmeye değil, tarım ekonomisindeki krize çare bulmaya çalıştılar.


## Devlet ve yönetim.
Reformcuların en büyük önceliği, yönetimi ve devleti yeniden düzenlemekti. 1806'dan önce, gerçekten tek bir Prusya devleti yoktu, ancak çoğu yalnızca kralın tek kişisi tarafından bir arada tutulan çok sayıda eyalet vardı. Birleşik bir yönetim yoktu; bunun yerine, merkezi olmayan yönetimlerin (her biri belirli bir bölgeden sorumlu) ve merkezi bir yönetimin iki paralel yapısı vardı. Bu ikili yapı, herhangi bir koordineli eylemi zorlaştırıyordu. Hükûmet ayrıca Prusya'nın ekonomik durumu hakkında bir genel bakışa sahip değildi ve hükûmet bakanlarının, kralın özel siyasi danışmanlarından daha az güce sahip oldukları kralın kabinesi karşısında çok az nüfuzu vardı.


### Bürokrasi ve liderlik.
Stein döneminin başlangıcı, eski kabine sisteminin kaldırılmasıyla Prusya devletinin birleşmesine tanık oldu. 16 Aralık 1808'de Generaldirektorium olarak yetersiz bir şekilde tanımlanan üst düzey bir yönetimin yerine bir devlet bakanlığı (Staatsministerium) getirildi. Bu reform 1810'da tamamlandı. Staatsministerium beş büyük bakanlığı içeriyordu; hepsi yalnızca krala karşı sorumlu olan içişleri bakanı, dışişleri bakanı, maliye bakanı, adalet bakanı ve savaş bakanı. Bununla birlikte, bu değişiklikler, daha etkili bir devletçi liderlik modeli yaratılana kadar tam olarak etkili olamadı. Bu, Prusya mutlakıyetçiliğinin yerine, bakanların önemli bir role sahip olduğu, kralın etkisini azaltan ve artık yalnızca bakanlarının eylemleri aracılığıyla hüküm sürebileceği anlamına gelen, kral ve bürokrasinin çifte egemenliği idi.
Devlet başkanının rolü de önemli ölçüde değiştirildi. 1808'den itibaren Prusya bölgelere ayrıldı. Bu bölgelerin farklı hükûmetleri kuruldu. Her bölgeye ilk kez doğrudan ulusal bakanlara bağlı ve kamu işlerini canlandırma rolüyle bir Oberpräsident verildi. Bir salgın durumunda sıhhi kordonlar çekmeye kadar giden rolleri, Fransız valilerininkine benziyordu, yani merkezi hükûmete bölgesel çıkarları temsil etmek. Görev 1810'da kaldırıldı, ancak 1815'te yeniden canlandırıldı. Bu bağlamda adalet ve idare kesin olarak birbirinden ayrıldı. İdari işlemlerin tesis edilmesi konusunda, ilgili kişilerin temyiz hakkı vardı. Bununla birlikte, idare üzerinde herhangi bir yargı denetimi yoktu. Amaç idare üzerindeki herhangi bir etkiyi azaltmaktı. Reformcuların uygulamaya koyduğu organizasyon, diğer Alman eyaletleri için bir model oldu.


### Ulusal temsil.
Staatsministerium'a paralel olarak Stein, bir Staatsrat veya Özel meclis kurulmasını planladı. Ancak, 1808'e kadar düzgün işleyen bir mekanizma kurma fırsatı bulamamıştı ve onu 1810'da kuran Hardenberg olmuştu. İlgili yasanın metninde şöyle deniyordu: Biz bir Danıştay tâyin eder, emirlerimizi ve kararlarımızı bir tarafta bu üst mecliste, diğer tarafta kabinemizde veririz.
Danıştay üyelerinin mevcut bakanlar veya eski bakanlar, üst düzey memurlar, kraliyet ailesinin prensleri veya kralın aday gösterdiği kişiler olması gerekiyordu. Ayrıca, önemli yasama haklarına sahip bir tür parlamento işlevi görecek bir komisyon oluşturuldu. Bürokrasinin kalesi olan Danıştay, mutlakiyete dönüşü veya Eski Rejim'in çıkarlarını pekiştirecek her türlü hareketi engellemek zorundaydı. Danıştay ayrıca tüm kanunları, idari ve anayasal prosedürleri yerine getirmek zorunda kaldı.
Hardenberg, Kasabaların özyönetiminin esas alarak bir ulusal temsili organın kurulmasını öngördü. İlk meclis 1811'de ve ikincisi 1812'de yapıldı. Bunlar, 18 aristokrat toprak sahibi, 12 şehirli mülk sahibi ve köylüler arasından dokuz temsilciden oluşan bir korporatif tabandan oluşuyordu. Bu korporatif bileşim, kısmen geleneksel toplum anlayışına ve kısmen de pratik ve mali mülahazalara dayanıyordu; Fransa'ya savaş tazminatlarını ödeyebilmek için, Prusya devleti, aristokratlar tarafından çıkarılan kredi sözleşmelerine yoğun bir şekilde başvurmak ve farklı devletlerin kendilerine garantör olarak sunmak zorunda kaldıkları yabancı ülkelerde kredi kazanmak zorundaydı.
Geçici meclislerin toplanmasından sonra, milletvekillerinin birinci önceliğinin devletin çıkarlarını değil, daha çok kendi sınıflarının çıkarlarını savunmak olduğu kısa sürede anlaşıldı. Soylular, reformları ayrıcalıklarını azaltmaya çalışıyor olarak gördü ve bu nedenle, Friedrich August von der Marwitz ve Friedrich Ludwig Karl Fink von Finkenstein gibi figürlerin önderliğindeki soylular, meclislerde reformları engelledi. Direnişleri o kadar ileri gitti ki, kabine onları Spandau'da hapsetmeye başvurdu. Tarihçi Reinhart Koselleck, kurumsal bir ulusal temsili organın kurulmasının ardından tüm reformların engellediğini savundu. Reform döneminin sonunda, ilçeler ve il temsil organları (Provinziallandtage gibi) korporatif ilkelere dayalı olarak kaldı. Prusya'nın ve Alman Konfederasyonunun iç gelişimi üzerinde önemli sonuçları olan gerçek bir temsili ulusal yapı oluşturması engellendi. Böylece Almanya'nın güneyinde yer alan Ren Konfederasyonu devletleri anayasal devletler olurken, Prusya 1848 yılına kadar parlamentosuz kaldı.


### Kasaba reformu.
Reformlardan önce, Elbe Nehrinin doğusundaki Prusya kasabaları, devletin doğrudan kontrolü altındaydı ve hayatta kalan tüm özyönetim örnekleri isimlerini ve biçimlerini koruyordu, ancak güçlerinden hiçbirini korumuyordu. Stein'ın kasaba reformu, bu eski özyönetim geleneğini kullandı. Belirli bir şehre özgü tüm haklar kaldırılmış, tüm şehirler aynı yapı ve yönetime tabi kılınmış, hatta bu durum mahkemelerine ve polislerine bile sirayet etmiştir. Özyönetim, 1808 kasaba reformlarının merkezinde yer alıyordu, kasabalar artık devlete tabi değildi ve vatandaşlarına kasabaların siyasi yaşamına katılma görevi verildi. Bu, Stein'ın merkezi bir bürokrasiyi reddetmesinin en güçlü göstergesiydi; özyönetim, tüm Prusya devletine fayda sağlamak için vatandaşlarının kamu işlerine olan ilgisini uyandırmak zorundaydı.
1808 Städteordnung (Belediye Nizamnamesi), bir vatandaşı (veya en azından bir kasaba veya şehirde ikamet eden anlamında bir vatandaşı), "bir kasabada vatandaşlık hakkına sahip bir şehirli topluluğun vatandaşı veya üyesi" olarak tanımladı. Belediye meclis üyeleri, bir tarikat veya mülkün değil, kasabanın temsilcileriydi. Bu meclis üyeleri, vergilendirilebilir geliri en az 15 taler olan tüm toprak sahibi vatandaşlar tarafından seçilebilir. Bir meclis üyesinin ana görevi, bir belediye başkanı tarafından yönetilen bir belediye meclisi veya Sulh Hakimi seçimine katılmaktı. Belediye başkanı ve meclis üyelerinin seçimi, merkezi hükûmet tarafından onaylanmak zorundaydı. Konsey belediye bütçesini yönetiyordu ve kasaba da kendi polisini yönetiyordu.
Bazı demokratik unsurlara rağmen, kasaba yönetimleri büyük kurumsal unsurları elinde tuttu; gruplar, mülklerine göre farklılaştırıldı ve yalnızca vatandaşlar tam haklara sahipti. Prensipte Eximierten (burjuvalar, çoğunlukla devlet hizmetinde olanlar) veya Schutzverwandten (tam vatandaşlık haklarına sahip olmayan alt sınıfların üyeleri) gibi diğer insanlara da açık olmasına rağmen, yalnızca toprak sahipleri ve sınai mülk sahipleri vatandaşlık hakkına sahipti. Bürger'in (vatandaşlar) 1808 meclislerini sakinlerin meclisleriyle değiştiren yalnızca 1831'deki yeni reformdu. Vormärz'a kadar kasabalarda özyönetim zanaatkarların ve köklü işadamlarının elindeydi. Şehirlerde ve büyük kasabalarda, tam haklara sahip vatandaşlar ve aileleri, toplam nüfusun yaklaşık üçte birini temsil ediyordu. Soyluların direnişi, bu reformların kırsal kesimde de yapılmasını engelledi. Bu reformlar, modern sivil özyönetime doğru bir adımdı.


### Gümrük ve vergi reformları.
Vergi reformu, özellikle Napolyon tarafından uygulanan savaş tazminatları nedeniyle, reformcular için merkezi bir sorundu ve bu zorluklar, Hardenberg'in ilk reformlarına damgasını vurdu. Vergileri artırarak ve arazileri satarak devletin iflasından ve enflasyondan kaçınmayı başardı. Bu ciddi mali sorunlar, toptan bir mali reforma yol açtı. Vergiler, esasen çok çeşitli küçük vergileri ana vergilerle değiştirerek, Prusya genelinde standartlaştırıldı. Reformcular ayrıca tüm vatandaşlar için eşit vergilendirme getirmeye çalıştılar ve böylece onları aristokratik ayrıcalıklarla çatışmaya soktular. 27 Ekim 1810'da kral, Finanzedikt'inde şöyle ilan etti: Tüm sadık tebaalarımızdan, başta tüketim malları ve lüks nesneler üzerindeki vergiler olmak üzere artırılmış vergiler ödemelerini istememiz gerektiğini düşünüyoruz, ancak bunlar basitleştirilecek ve daha az ürün üzerinden alınacak, tamamlayıcı vergilerin ve tüketim vergilerinin yükseltilmesiyle bağlantılı olarak hepsi daha ağır vergiler olarak uygulanacak. Bu vergiler, milletin bütün sınıfları tarafından orantılı bir şekilde karşılanacak ve talihsiz ihtiyaç ortadan kalkar kalkmaz indirilecektir.
Ertesi yıl temyiz üzerine özel tüketim vergileri artırıldı.
1819'da, tüketim vergisi (başlangıçta yalnızca kasabalar tarafından artırıldı) kaldırıldı ve yerini bira, şarap ve tütün tüketimine ilişkin vergi düzenlemesi geldi. Sanayi alanında, çeşitli vergilerin yerini kademeli olarak yayılan profesyonel bir vergi aldı. Diğer yenilikler, vergi mükellefi tarafından gerçekleştirilen bir vergi değerlendirmesine dayanan bir gelir vergisi ve servet vergisi idi. 1820, sınıflar üzerinden alınan vergiye karşı protestolar gördü. Kasabalar ise sığır ve tahıl ürünleri üzerindeki vergiyi elinde tutma olanağına sahipti. Maliye politikası sonuçları tartışmalı olmaya devam ediyor. Aslında asiller, reformcuların başlangıçta planladıkları gibi vergilerden o kadar etkilenmediler ki, soyluları da içeren bir 'foncier' vergisi yürürlüğe koymayı başaramadılar. Bu önlemlerin bir sonucu olarak en çok yoksullar acı çekti.
Prusya'nın gümrük vergileri ancak Napolyon Savaşlarının sona ermesinden ve Viyana Kongresi'nde Avrupa'nın topraklarının yeniden düzenlenmesinden sonra yeniden düzenlendi. Kongrede Prusya batı topraklarını geri aldı. Ancak bu durum, bir yanda Ren Eyaleti, Vestfalya Eyaleti ve Saksonya'daki topraklar gibi bu bölgelerin sanayileşmiş kısmı ile Elbe'nin doğusundaki esasen tarım bölgeleri arasında ekonomik rekabete yol açtı. Gümrük politikası da çok farklıydı. Böylece, 1817'de, tarihi batı topraklarından Prusya'nın kalbine geçen 3.000 mal için 57 gümrük tarifesi vardı ve merkezdeki vergiler, daha önce Fransız egemenliğindeki batı eyaletlerine henüz yayılmamıştı.
Bu, gümrük reformunu hayati kılan faktörlerden biriydi. Bu reform, 26 Mayıs 1818'de, serbest mübadele uygulayan büyük toprak sahiplerinin çıkarları ile korumacı gümrük vergileri talep eden hala zayıf olan endüstriyel ekonominin çıkarları arasında bir uzlaşmanın kurulmasıyla gerçekleşti. Bu nedenle, yalnızca iç pazarları dış rekabetten korumak için vergi olarak adlandırılacak şeyi üstlendiler ve nakliye için gümrük vergileri kaldırıldı. II. Friedrich tarafından tesis edilen ticaret politikası böylece sona erdi. İhracat yasakları kaldırıldı. Reformcular tarafından konulan gümrük kanunları ve vergileri, zaman içinde o kadar basit ve etkili oldu ki, diğer Alman devletlerinde yaklaşık elli yıl vergilendirme için bir model görevi gördü ve temel ilkeleri Alman İmparatorluğu döneminde de geçerliliğini korudu. Prusya gümrük politikası, 1830'larda Zollverein'ın yaratılmasındaki önemli faktörlerden biriydi.


## Toplum ve siyaset.
### Tarım reformları.
Tarım, bu dönemde, farklı şekillerde ve farklı aşamalarda olsa da, Avrupa genelinde reforme edildi. Mevcut tarım yöntemlerinin yararlılığı şüphe uyandırdı ve böylece Ancien Régime'nin ve Kutsal Roma İmparatorluğu'nun tarım yapıları kaldırıldı. Köylüler toprak sahibi oldular ve hizmetler ve angaryalar kaldırıldı. Özel toprak mülkiyeti ayrıca ortak toprakların parçalanmasına, yani ormanların ve çayırların "ortak" kullanımına yol açtı. Bu komünal topraklar, çoğunlukla köylüler tarafından alınan topraklar karşılığında ağalara veriliyordu. 18. yüzyılda kraliyet topraklarındaki köylülerin serbest bırakılması gibi, Prusya'nın bazı bölgelerinde 1806'dan önce bazı çayır reformları yapılmıştı, ancak bu 1807'de tamamen yürürlüğe girebildi.
Toprak sahibi soylular, benzer değişikliklere başarıyla karşı çıkmayı başardı. Hükûmet, 1806 öncesi reformlara bile aristokrat direnişle yüzleşmek zorunda kaldı. 1810 tarihli Gesindeordnung, Genel Eyalet Yasalarında önerilene kıyasla hizmetliler için kesinlikle dikkate değer bir ilerlemeydi, ancak yine de muhafazakar ve soylular için elverişli kaldı. Soyluların buna karşı çıkması, birçok ayrıcalığın kaldırılmamasına da yol açtı. Polisin ve mahkemelerin hakları, devlet tarafından daha güçlü bir şekilde kontrol edildi, ancak dini ve bilimsel himaye, avlanma hakları ve mali ayrıcalıklar gibi tamamen ortadan kaldırılmadı. Bavyera Krallığı'ndaki reformların aksine, soylulardan rütbelerini haklı çıkarmaları istenmedi. Reformcular tavizler verdiler, ancak soylular, reformların ana noktalarının getirdiği büyük değişiklikleri engelleyemediler.


#### Ekim 1807 Fermanı.
Köylülerin serbest bırakılması, Prusya reformlarının başlangıcı oldu. Krallığın modernleşmesi, tabanını, yani köylülerini ve tarımını modernize ederek başladı. 19. yüzyılın başında, Alman nüfusunun %80'i kırsal kesimde yaşıyordu. Temel reformlardan biri olan 9 Ekim 1807 fermanı köylüleri özgürleştirdi ve von Schön'ün önerisi üzerine Stein'ın atanmasından sadece beş gün sonra imzalandı. Ekim fermanı, serfliği ve onun kalıtsal karakterini ortadan kaldırma sürecini başlattı. Serbest kalacak ilk köylüler, Reichsritter'deki topraklarda çalışan köylülerdi ve en geç 11 Kasım 1810'da, tüm Prusya serfleri özgür ilan edildi: 1810 St Martin Günü'nde tüm kölelik sona erdi.
Bununla birlikte, serflik kaldırılmış olsa da angarya kaldırılmadı; Ekim fermanı angarya hakkında hiçbir şey söylemiyordu. Ekim fermanı, o zamana kadar burjuvaziye ayrılan işleri üstlenemeyen soylular da dahil olmak üzere, tüm Prusya vatandaşlarına mülk edinme ve mesleklerini seçme yetkisi verdi: Herhangi bir soylu, mülküne halel gelmeksizin, bir burjuva işine girme yetkisine sahiptir; ve herhangi bir burjuva ya da köylü, köylü durumunda burjuvaziye ya da burjuva durumunda köylülüğe katılmaya yetkili hale getirildi.
"Dérogeance" ilkesi ortadan kalktı.
Köylülerin özgürce seyahat etmelerine ve kasabalarda evlerini kurmalarına izin verildi. Ancak özgürlüklerini satın almak veya bunun bedelini ev hizmeti ile ödemek zorundaydılar. Köylüler artık evlenmek için efendilerinden izin almak zorunda değillerdi. Evlilikteki bu özgürlük kırsal kesimde doğum oranının ve nüfusun artmasına yol açtı. Bununla birlikte, köylülerin serbest bırakılması aynı zamanda onların aleyhine de oldu; lordlara ait alanlar serbestleştirildi ve büyük toprak sahiplerinin köylülerin çiftliklerini satın almalarına izin verildi (ikincisi daha önce yasa dışıydı). Lordların artık sakat kalan veya çalışamayacak kadar yaşlı olan eski serflerinden herhangi birine barınak sağlama yükümlülüğü yoktu. Tüm bunlar, burjuva ve asil girişimcilerden oluşan bir ekonomik sınıfın oluşmasına yol açtı.


#### Tüzük Fermanı (1811).
Reformcular köylüleri serbest bıraktıktan sonra, angaryaların kaldırılması ve mülklerin kurulması gibi başka sorunlarla karşı karşıya kaldılar. Genel Devlet Kanunlarına göre, bu sorunlar ancak finansörlere tazminat ödenerek çözülebilirdi. Yasal olarak bir "yukarıdan devrim" gerçekleştirme ihtiyacı reformları yavaşlattı.
1811 Nizamnamesi, bütün köylüleri işledikleri çiftliklerin sahibi yaparak sorunu çözmüştür. Mali açıdan imkansız olan bu toprakları geri satın almak yerine, köylüler, ekili toprakların üçte biri ile yarısını devrederek eski lordlarına tazminat ödemek zorunda kaldılar. Arazilerin bölünmesini ve uygulanabilir bir şekilde çiftçilik yapılamayacak kadar küçük alanların bırakılmasını önlemek için, 1816'da bu arazilerin geri satın alınması büyük toprak sahipleriyle sınırlıydı. Ev hizmeti sağlamak ve evlenmeye izin veren vergiler gibi serflikle bağlantılı diğer görevler tazminat ödemeden kaldırıldı. Angarya ve ayni hizmetlere gelince, köylüler lordlarından değerlerinin %25'ini geri almak zorundaydılar.
Prusya'daki pratik tazminatlar, Ren Konfederasyonu devletlerinde uygulamaya konan reformlara kıyasla şüphesiz avantajlıydı. Bununla birlikte, Prusya'daki 12.000 soylu malikane, alanlarının artarak yaklaşık 1,5 milyon Morgen'e (yaklaşık 38.000 hektar) ulaştığı görüldü; bunların çoğu ortak araziden oluşuyordu ve bunun yalnızca %14'ü köylülere, geri kalanı ise lordlara gidiyordu. Küçük köylülerin çoğu böylece geçim araçlarını kaybetti ve borçlu topraklarını yalnızca lordlarına satıp tarım işçisi olabiliyordu. Bazı Nadas arazileri ekilebilir hale getirildi, ancak kötü toprak kalitesi nedeniyle ekimde zorluklar yaşandı. Reformcular tarafından uygulamaya konan önlemler bir miktar mali başarı elde etti; Prusya'nın ekili arazisi 1848'de 7,3 milyon hektardan 12,46 milyon hektara çıktı ve üretim %40 arttı.
Elbe'nin doğusundaki topraklarda, tarım reformlarının önemli sosyal sonuçları oldu. Soylu mülklerin büyümesi nedeniyle, 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar, soylu ailelerin sayısı büyük ölçüde arttı. Sömürülen toprakların sayısı aynı kaldı. Çok önemli bir alt sosyal sınıf da yaratıldı. Bölge ve yürürlükteki haklara göre tarımda gündüzlü işçi ve hizmetli sayısı 2,5 kat arttı. Evlerinden sonra Kätner olarak bilinen küçük toprak sahiplerinin sayısı üçe, hatta dört katına çıktı. Birçoğu başka bir işe bağımlıydı. Kamu hukuku profesörü Ernst Rudolf Huber, tarım reformlarının Alman anayasal tarihinin trajik ironilerinden biri olduğu yargısına vardı. Bireyin özgürlüğünü ve mülkiyetini yaratan ve aynı zamanda (kendi mülkiyet özgürlüğü yasası nedeniyle) bazı insanların elinde güç birikimini serbest bırakan burjuva liberalizminin iç çelişkisi aracılığıyla gösterildi.


### Sanayi reformu ve sonuçları.
Reformcular, Adam Smith'in teorilerine bağlılıklarıyla, tarımsal alanda olduğu gibi endüstriyel alanda da bireysel güçleri özgürleştirmeyi arzuladılar. Bu güçleri özgürleştirmek için loncalardan ve merkantilizme dayalı bir ekonomi politikasından kurtulmak zorundaydılar. Serbest rekabeti teşvik etmek aynı zamanda rekabet üzerindeki tüm sınırlamaların ortadan kaldırılması anlamına da geliyordu.
Sanayi özgürlüğü (Gewerbefreiheit) bu bağlamda 1810-1811'de tanıtıldı. Bir endüstri kurmak için lisans almak gerekiyordu, ancak buna rağmen doktorlar, eczacılar ve otelciler gibi istisnalar vardı. Loncalar tekel rollerini ve ekonomik ayrıcalıklarını kaybettiler. Kaldırılmadılar ama üyelik eskisi gibi zorunlu değil, gönüllü oldu. Devletin ekonomi üzerindeki kontrolü de ortadan kalktı ve yerini serbest meslek seçimine ve serbest rekabete bıraktı. Sanayi reformu ekonominin kilidini açtı ve ona yeni bir ivme kazandırdı. Artık endüstriyel alanda kasaba ile kır arasında herhangi bir yasal fark yoktu. 1860'lara kadar yalnızca madencilik bir istisna olarak kaldı.
Başlangıçta kırsal endüstriyi teşvik etmek için planlanan endüstri özgürlüğü, Prusya'nın endüstriyel bir temelde ekonomik yenilenmesinin temel koşulu haline geldi. Soylular gibi, kasaba vatandaşları da reformlara başarısız bir şekilde karşı çıktılar. Reformların ilk sonuçları çelişkiliydi; başlangıçta lonca dışı rekabet zayıftı, ancak bir uyum döneminden sonra lonca dışı zanaatkarların sayısı önemli ölçüde arttı. Ancak kırsal kesimde zanaatkarların ve diğer endüstrilerin yükü önemli ölçüde arttı. Zanaatkar sayısındaki bu artışa, nüfusun geri kalanında benzer bir artış eşlik etmedi. Ustaların sayısı da arttı ama ustalar, yoğun rekabet nedeniyle yetersiz kaldı. Vormärz sırasında terziler, kunduracılar, marangozlar ve dokumacılar ana mesleklerdi. Kırsal kesimde alt sınıfların yükselişi, "toplumsal sorunu" vurguladı ve 1848 Devrimleri'nin nedenlerinden biri olacaktı.


### Yahudi kurtuluşu.
11 Mart 1812 tarihli Kurtuluş Fermanı ile Yahudiler, diğer vatandaşlarla aynı hak ve görevleri elde ettiler: Biz, Tanrı'nın Lütfuyla Prusya Kralı III. Friedrich Wilhelm, Yahudi inananların kamu yararına uygun yeni bir anayasa oluşturmaya karar verdik. Krallığımızda yaşayan, bu mevcut Fermanda onaylanmayan tüm eski yasa ve yönergelerin yürürlükten kaldırılacağını ilan ediyoruz.
Medeni haklar elde etmek için, tüm Yahudilerin fermanın ilanından sonraki altı ay içinde kendilerini polise beyan etmesi ve kesin bir isim seçmesi gerekiyordu. Bu Ferman, 1781'den beri, Christian Wilhelm von Dohm tarafından başlatılan ve David Friedländer tarafından 1787'de II. Humboldt'un etkisi, sözde "Yahudi sorununun" yeniden incelenmesine izin verdi.
Ferman'ın 8. Maddesi, Yahudilerin toprak sahibi olmalarına ve belediye ve üniversite görevlerinde bulunmalarına izin verdi. Yahudiler dinlerini yaşamakta özgürdü ve gelenekleri korunuyordu. Bununla birlikte, Vestfalya Krallığı'ndaki reformlardan farklı olarak, Prusya'daki Kurtuluş Fermanı'nın bazı sınırlamaları vardı; Yahudiler ordu subayı olamıyor veya herhangi bir hükûmet veya yasal role sahip olamıyorlardı, ancak yine de askerlik hizmeti yapmaları gerekiyordu.
Bazı gelenekçiler Kurtuluş Fermanı'na karşı çıksalar bile, bu, 19. yüzyılda Alman devletlerinde Yahudilerin özgürleşmesine yönelik büyük bir adım olduğunu kanıtladı. Prusya'daki adli durum, güney ve doğu Almanya'nın çoğundan önemli ölçüde daha iyiydi ve bu da onu Yahudi göçü için çekici bir yer haline getiriyordu.


## Diğer alanlar.
### Eğitim.
#### Yeni organizasyon.
Reformcular için, Prusya eğitim sistemi reformu (Bildung) önemli bir reformdu. Çünkü reformcular, sorumlu olduklarını kanıtlama yeteneğine sahip olması gereken yeni bir vatandaş tipi yaratmaya çalışıyordu ve reformcular, ulusun eğitilmesi ve büyütülmesi gerektiğine ikna olmuşlardı. Hâlâ korporatif unsurlar içeren devlet reformlarının aksine, Bildungsreform tüm sınıf yapılarının dışında tasarlandı. Wilhelm von Humboldt, eğitim reformunun arkasındaki ana figürdü. 1808'den itibaren Dahiliye Nezareti bünyesinde Din ve Eğitim Dairesi Başkanlığı yaptı. Stein gibi, Humboldt da görevinde yalnızca kısa bir süre kaldı, ancak reformlarının ana unsurlarını yerine koymayı başardı.
Humboldt fikirlerini Temmuz 1809'da Über die mit dem Königsberger Schulwesen vorzunehmende Reformen (Königsberg'deki öğretimle yürütülecek reformlar üzerine) incelemesinde geliştirdi. Çok çeşitli dini, özel, belediye ve korporatif eğitim kurumlarının yerine Volksschule (halk okulları), Gymnasiums ve üniversitelere bölünmüş bir okul sistemi kurulmasını önerdi. Humboldt, eğitimdeki her aşamanın özelliklerini tanımlamıştır. İlk öğretim "gerçekten sadece dil, sayılar ve ölçülerle meşgul olmalı ve doğanın tasarımında kayıtsız olduğu göz önüne alındığında ana dile bağlı kalmalıdır". Okulda öğretilen ikinci aşama için Humboldt, "Okulda öğretilmenin amacı, bir öğrencinin yeteneğini uygulamak ve bilimsel anlayış ve yeteneğin onsuz imkansız olduğunu öğretmektir. Humboldt son aşamanın ise üniversitenin olduğunu belirtti. Bu aşama bir öğrenciyi araştırma konusunda eğitmek ve "bilimin birliğini" anlamasını sağlamak. 1812'den itibaren, bir üniversiteye giriş Abitur almak zorundaydı. Devlet tüm okulları kontrol etti, ancak buna rağmen sıkı bir şekilde zorunlu eğitim ve kontrollü sınavlar koydu. Belirlenen performans kriterleri ile eğitim ve performans sosyal kökenin yerini aldı.


#### Yeni hümanizm.
Wilhelm von Humboldt yeni bir hümanizmi destekledi. Pratik yaşam için yararlı bilgiler aktarmayı isteyen Aydınlanma'nın faydacı öğretisinin aksine, Humboldt genel bir insan oluşumu arzuluyordu. O zamandan itibaren öğrenciler kendilerini entelektüel olarak geliştirmek için antik çağları ve eski dilleri çalışmak zorunda kaldılar. Öğrenciler sadece insancıl bilgiyi elde etmekle kalmayacak, aynı zamanda başka işler için gerekli olan başka bilgileri de edineceklerdi. Devlet, ne pahasına olursa olsun kendisine hizmet edecek vatandaşlar oluşturmaya çalışmayacaktı, ancak bu amacından da tamamen vazgeçmedi: İyi bir esnaf, iş adamı, asker, siyasetçi olduğunu kanıtlamayan her öğrenci yine de mertebesine göre dürüst, net, iyi bir insan ve iyi bir vatandaştır. Ona gerekli eğitimi verirseniz, işi için özel kapasiteyi çok kolay bir şekilde edinecektir.
Bireyin eğitim sürecinin merkezinde yer aldığı Humboldt'tan farklı olarak, cumhuriyetçi Johann Gottlieb Fichte daha çok tüm halkı eğitmek ve böylece Napolyon egemenliği karşısında ulusu olumlamak için ulusal eğitime yöneldi.
Profesörlere daha iyi ödeme yapılarak ve eğitimleri iyileştirilerek, Volksschule'deki öğretimin kalitesi iyileştirildi. Yeni kurulan spor salonu, öğrencileri üniversite eğitimine hazırlamak için hümanist bir eğitim sunuyordu. Buna paralel olarak Realschule'ler, erkekleri el işlerinde eğitmek için kuruldu. Subay adayları için bazı eski okulların kalmasına izin verildi. Daha sıkı devlet etkisi ve kontrolüne rağmen, din yetkililerinin okulları teftiş etmedeki rollerini korudular.


#### Üniversiteler.
Humboldt'un düşüncesinde üniversite, entelektüel eğitimi taçlandıran ihtişamı temsil ediyordu ve öğretim ile araştırma arasındaki özgürlük idealinin ifadesi onda önemli bir yer tutuyordu. Bu açıdan bakıldığında Alman üniversiteleri çoğunlukla vasattı. Humboldt'a göre, "devlet, üniversitelerine ne jimnastik ne de uzmanlık okulları gibi davranmamalı ve Akademisine teknik veya bilimsel bir vekil olarak hizmet etmemelidir. Onlardan kendisine hemen ve basitçe kâr sağlamayan hiçbir şey talep etmemelidir".
Ona göre öğrenciler, araştırmaya katılarak özerk düşünmeyi ve bilimsel bir şekilde çalışmayı öğrenmek zorundaydı. Berlin Humboldt Üniversitesi'nin kuruluşu bir model teşkil etti. 1810'da açıldı ve dönemin büyük hocaları burada ders verdi; Johann Gottlieb Fichte, doktor Christoph Wilhelm Hufeland, tarihçi Barthold Georg Niebuhr ve hukukçu Friedrich Carl von Savigny.
Uygulamada, eğitim reformlarının sonuçları Humboldt'un beklediğinden farklıydı. Filolojik eğitim idealini hayata geçirmek, toplumun alt sınıflarını dışladı. Eğitimin büyük maliyeti, bu alandaki reformları etkisiz hale getirdi. Reformcular, eğitim sayesinde insanların sosyal ölçekte yükseleceğini ummuşlardı, ancak bu umdukları kadar iyi olmadı.


### Askeri.
Ren Konfederasyonu devletlerindeki reformların aksine, Prusya politikası başından beri Fransız üstünlüğüne karşıydı. Ayrıca, Prusya askeri reformları, güney Almanya devletlerindeki reformlardan çok daha derindi. 1806 yenilgilerinden sonra oluşan ve aralarında Scharnhorst, Gneisenau, Boyen, Grolman ve Clausewitz'in de bulunduğu bir grup subay tarafından reformlar ortaya konmaya başladı.
1806'dan beri genelkurmay başkanı olan Scharnhorst, Temmuz 1807'de III. Friedrich Wilhelm tarafından kurulan askeri yeniden yapılanma komisyonunun başına geçti. Ona göre her vatandaş, devletin doğuştan savunucusuydu. Asıl amacı Fransız işgalcileri kovmaktı. Stein ile yakın temas halinde olan Scharnhorst, kralı ordunun reforma ihtiyacı olduğuna ikna etmeyi başardı. Sivil idare gibi, 25 Aralık 1808'de bir Prusya savaş bakanlığı da basitleştirildi. Scharnhorst yeni bakanlığın başındaydı ve reformlarıyla ordu ile toplum arasındaki engelleri kaldırmayı ve orduyu yurttaşların yurtseverliğine dayandırmayı amaçlıyordu.


#### Askeri teşkilatı.
1806'daki deneyimler, Prusya ordusunun eski teşkilatının artık Fransız ordusunun gücüyle boy ölçüşemeyeceğini gösterdi. Fransız savunma taktikleriyle karşılaştırıldığında, Prusya taktikleri çok hareketsizdi. Subayları, askerlerine nesne muamelesi yaptı ve onları sert bir şekilde cezalandırdı; en ağır cezalardan biri olan Spießrutenlaufen, bir askerin iki sıra adam arasından geçmesini ve onlar tarafından dövülmesini sağlamaktan ibaretti. Bunun yerine Fransızlar zorunlu askerlik hizmetine sahipti ve Prusya ordusunun bunu benimsemesi, Prusya'nın askeri reformlarının merkeziydi.
III. Friedrich Wilhelm, askeri reformlar konusunda tereddüt etti, subaylar ve soylular onlara direndi ve hatta burjuvazi bile şüpheci kaldı. 1813 Alman Harekatının başlaması kilit faktördü. 9 Şubat 1813'te bir kararname, önceki askere alma sisteminin yerine kanton (Kantonpflichtigkeit) tarafından hizmet verme zorunluluğu getirdi ve bu yeni sistem tüm savaş boyunca sürmesi gerekiyordu. Böylece, ordu disiplinini medeni hukuka uyarlamada sıradan askerin gururunu ve konumunu geri kazanmaya çalıştı. Cezalar ve özellikle (bir askerin dövülmesini içeren) 'schlague' kaldırıldı. Toplumsal farklılıklar ortadan kalkmalıydı. Tilsit Antlaşmaları, Prusya ordusunu 42.000 askere indirmişti, ancak Scharnhorst, Antlaşmanın izin verdiği sayıları hiçbir zaman aşmadan bir dizi askeri dönüşümlü olarak eğitmekten oluşan "Krümper sistemini" uygulamaya koydu. Bu kapsamda 30.000 ila 150.000 arasında ek asker de eğitildi; eğitim sistemi birkaç kez değişti ve bu nedenle kesin sayıları hesaplamak zor. III. Friedrich Wilhelm tarafından 27 Mayıs 1814'te zorunlu askerlik emri verildi ve ardından aynı yıl 3 Eylül'de yayınlanan askeri yasayla da 20 yaşındaki her erkek vatanı savunmakla yükümlü olduğu ilan edildi. Aynı yasayla bu genel yükümlülüğün özellikle barış zamanında bilim ve sanayinin ilerlemesini aksatmayacak şekilde yerine getirilmesi için hizmet şartları ve hizmet süresi dikkate alınması gerektiği belirtildi.


#### Diğer.
Subay teşkilatı da yeniden düzenlendi ve subayların çoğu görevden alındı. Soyluların ayrıcalığı kaldırıldı ve burjuvalara da bir subay olarak kariyer yapma hakkı verildi. Aristokratlar bundan hoşlanmadılar ve Ludwig Yorck von Wartenburg örneğinde olduğu gibi protesto ettiler. Uygulamada, bir miktar (küçük de olsa) burjuva etkisi kalsa bile, genel olarak soyluların lehine olan bir subay sistemi uygulamaya konuldu. Savaşçı alayından başlayarak savaş arabası ve koruma birlikleri kuruldu. Haziran 1808'den itibaren eğitimleriyle meşgul olan Yorck von Wartenburg'du. Subaylarda artık terfiyi belirleyen hizmet edilen yıl sayısı değil, hizmet şartlarıydı. Prusya Savaş Akademisi daha iyi subay eğitimi sağlayacak şekilde örgütlendi; Jena'daki yenilgiden sonra feshedildi, 1810'da Scharnhorst tarafından yeniden kuruldu.
1813-1814'te hat piyade birlikleriyle birlikte, Prusya'nın kendisini savunmak için yedek birlikler olarak hizmet verecek olan Landwehr oluşturuldu. Organizasyonda bağımsızdı; Kreise'de (bölgeler), komisyonlar, burjuvazinin subay olabileceği birlikler örgütledi. Reformcuların halkı ve orduyu birleştirme fikri başarılı olmuş görünüyor. Gönüllü avcı müfrezeleri (freiwillige Jägerdetachements) da takviye olarak oluşturuldu.


## Ana liderler.
Reformlara bazen reformların yaratıcıları Stein ve Hardenberg'in adı verilir, ancak bunlar aynı zamanda her biri kendi uzmanlığına sahip uzmanlar arasındaki işbirliğinin meyvesiydi. Bu uzmanlardan biri, 1773 doğumlu Heinrich Theodor von Schön'dü. Königsberg Üniversitesi'nde siyaset bilimleri alanında kariyer yapmak için hukuk okumuştu. 1793'te Prusya hizmetine girdi. Dokuz yıl sonra, Generaldirektorium'un mali müşaviri oldu. Prusya hükûmeti Jena'daki yenilgisinin ardından Königsberg'e kaçtığında, hükûmet Stein'ı göreve çağırdı. Stein'ın Ekim fermanını yazmasına yardımcı olacakların arasında Schön'de bulunuyordu. Stein'dan farklı olarak Schön, toprak sahipliğinin daha fazla serbestleştirilmesini destekledi; ona göre, köylülerin aleyhine olsa bile ekonomik kârlılık birinci öncelik olmalıydı. 1816'dan itibaren Schön, yaklaşık 40 yıl boyunca elinde tutacağı görev olan Oberpräsident oldu ve kendisini yönettiği eyaletlerin ekonomik ve sosyal yaşamına adadı.
Schön, Rigaer Denkschrift'in düzenlenmesinde de yer aldı. 1806'da, henüz görevden alınan Hardenberg'in etrafında toplanan bir grup memurla seyahat etti; grupta ayrıca Karl vom Stein zum Altenstein, Friedrich August von Stägemann ve Barthold Georg Niebuhr da vardı. Niebuhr, 1794 ile 1796 yılları arasında Kiel Üniversitesi'nde hukuk, felsefe ve tarih okudu. 1804'te Danimarka ulusal bankasının başına getirildi. Bir finans uzmanı olarak ünü hızla Prusya'ya yayıldı. 19 Haziran 1806'da Niebuhr ve ailesi, görevden alındığında Hardenberg ile çalışmak için diğer memurlarla birlikte Riga'ya gitti. 11 Aralık 1809'da mali müşavir ve devlet borcunu yönetmek için bölüm şefi oldu. 1810'da, Hardenberg tarafından yürürlüğe konan bir mali planın gerçekleştirilip gerçekleştirilemeyeceğine dair güçlü şüphelerini dile getirdiği bir notu krala illetti. Kullandığı üslup o kadar güçlüydü ki kral Niebuhr'un mektubunu reddettiği gibi Niebuhr siyasetten çekilmek zorunda kaldı.
Riga'da bulunan diğer üç devlet yetkilisi (Karl vom Stein zum Altenstein, Wilhelm Anton von Klewitz ve Friedrich August von Stägemann) de reformlarda önemli roller oynadılar. Altenstein, Generaldirektorium'da yüksek mali danışman oldu. Stein 1807'de görevden alındığında, Altenstein ve maliye bakanı Friedrich Ferdinand Alexander zu Dohna-Schlobitten, Stein tarafından tasarlanan devlet reformunu uygulamaya koydu. 1810'da Klewitz ve Theodor von Schön, Verordnung über die veränderte Staatsverfassung aller obersten Staatsbehörden'i (Devletin tüm yüksek makamlarının yeni anayasasına ilişkin Kararname) düzenledi. Königsberg polis şefi ve Städteordnung'un gerçek yazarı Johann Gottfried Frey, Städteordnung'da Stein ile işbirliği yapan Friedrich Leopold Reichsfreiherr von Schrötter, 1801'den beri Prusya hizmetinde, mali ve endüstriyel yasalar konusunda Hardenberg ile işbirliği yapan Christian Peter Wilhelm Beuth, Hardenberg üzerinde biraz etkisi olan Christian Friedrich Scharnweber gibi diğer işbirlikçiler reformlarda yer aldı.


## Prusya'nın Dirilişi.
1806'dan itibaren Almanya'da ve Almanca konuşulan ülkelerde münferit ayaklanmalar meydana geldi. 26 Ağustos 1806'da bir kitapçı olan Johann Philipp Palm, Napolyon karşıtı bir broşür yayınladığı için halkın büyük tepkisine de neden olacak şekilde idam edildi. 1809'da Andreas Hofer, Tirol İsyanını başlattı, ancak Palm ile aynı kaderi paylaştı. Napolyon karşıtı duygu, bu gibi olayların yanı sıra Prusya'nın Fransızlara hâlâ büyük tazminatlar ödemesiyle, yavaş yavaş gelişti. Napolyon'un Rusya seferinin felaketle karşılaştığında, Almanya'da ve her şeyden önce Prusya'da bir umut ışığı yaktı. 30 Aralık 1812'de Yorck von Wartenburg, Prusya'nın gerçekte Napolyon'a karşı döndüğü ve Tilsit Antlaşmaları'nın reddettiği Tauroggen Sözleşmesini imzaladı.
13 Mart 1813'te III. Friedrich Wilhelm "An Mein Volk" konuşmasını yaparak bir çağrıda bulundu: Halkıma! Brandenburglular, Prusyalılar, Silezyalılar, Pomeranyalılar, Litvanyalılar! Yedi yıla yakındır nelere katlandığınızı biliyorsunuz, başladığımız mücadeleyi onurlu bir şekilde bitirmezsek akıbetinizin ne olacağını biliyorsunuz. Geçmiş zamanları hatırlayın, Büyük Friedrich'i hatırlayın. Atalarımızın onun emrinde kazandığı güzel şeyleri aklınızda tutun: vicdan, şeref, istiklal, ticaret, sanayi ve bilim hürriyeti. Güçlü Rus müttefiklerimizin harika örneğini aklınızda tutun, İspanyolları, Portekizlileri, hatta aynı iyi şeyleri kazanmak için güçlü düşmanlara savaş açan ve zafer kazanan daha önemsiz insanları aklınızda tutun. Tüm sınıflardan büyük fedakarlıklar isteniyor, çünkü düşmanlarımızın sayısı ve kaynakları harika. Ancak bireyden talep edilen fedakarlıklar ne olursa olsun, uğruna savaştığımız ve Prusyalı ve Alman olmayı bırakmak istemiyorsak kazanmak zorunda olduğumuz şeyler için, onları yaptığımız kutsal değerlerin yanında sönük kalırlar.
Takip eden 27 Mart Prusya, Fransa'ya savaş ilan etti ve 16-19 Ekim'de Leipzig Muharebesi ile Napolyon'un iktidarının sonunu getirmesine yardım etti. 1 Ekim 1815'te Viyana Kongresi yapıldı ve burada Harbenberg muzaffer Prusya Krallığını temsil etti.


## Tarihyazımı.
### İlk analizler.
19. yüzyılın sonlarında tarih yazımında, Prusya reformları veya "yukarıdan devrim", Heinrich von Treitschke ve diğerleri tarafından, "küçük Almanya" çözümü temelinde Alman İmparatorluğu'nun kuruluşunun ilk adımı olarak görülüyordu. Friedrich Meinecke'ye göre reformlar, Prusya ve Almanya'nın gelecekteki evrimi için gerekli koşulları yerine getirdi. Uzun bir süre, Leopold von Ranke'nin etkisi altında, reformcular hakkında yazılan çok sayıda biyografinin gösterdiği gibi, reformlar dönemi her şeyden önce "büyük adamların" yaptıklarının ve kaderlerinin bir hikâyesi olarak sunuldu.
Aslında, araştırmacıların ilgisini ilk çeken askeri reformlardı. Stein'ın hayatı ve eylemleri ancak Max Lehmann'ın biyografisi ile analiz edildi. Stein'ın aksine, biyografi yazarları Hardenberg'e çok az ilgi gösterdiler. Stein ve Hardenberg arasındaki önemli farklılıklara rağmen, tarih yazımı, yaklaşımları arasında onları tek bir birleşik politika haline getiren temel bir süreklilik gördü.
Otto Hintze gibi bazı yazarlar, 1794 Genel Devlet Kanunları gibi reform programlarının rolünün altını çizdiler. Böyle bir süreklilik, reformcuların reformlar yapılmadan önce zaten ayrı bir grup olduğu teorisini doğruladı. Thomas Nipperdey, 1806 felaketinden önce reform planları olduğunu, ancak bu planları oluşturanların bunları yürürlüğe koyacak enerjiden ve ayrıca iç uyumdan yoksun olduğunu vurguladı. Tarım reformlarına gelince, Georg Friedrich Knapp'ın çalışmaları 19. yüzyılın sonunda bir tartışmaya yol açtı; reform politikasını eleştirdi ve bunun köylülerin çıkarlarını değil aristokratların çıkarlarını desteklediğini belirtti. Belirli sorunların evriminden Adam Smith'in liberal çıkarlarını sorumlu tuttu.


### Eleştirideki nüanslar.
Günümüzde sanayi reformlarının başarısı daha nüanslı bir şekilde eleştirilir. Zanaatkarların sefaletinin ana nedeni olarak görülmediler, bunun yerine mevzuatın onların gelişimi üzerindeki etkisi olarak ele alındılar. Alman tarihçi Barbara Vogel, tarımsal ve endüstriyel yaklaşımların genel bir kavramını ele almaya ve bunları "bürokratik bir modernleşme stratejisi" olarak tanımlamaya çalıştı. Sınai gelişme dikkate alındığında, reform politikasının kesinlikle tarihi Prusya topraklarında kırsal sanayinin teşvik edilmesine odaklandığı ve böylece Prusya'nın sanayi devriminin başlamasına izin verdiği görülüyor.
Reinhart Koselleck, Preußen zwischen Reform und Revolution (Reform ve Devrim Arasında Prusya) adlı çalışmasında 1848 Devrimleri ışığında reform politikasının genel bir yorumunu vermeye çalıştı. Koselleck, reform döneminde ve 1815 ile 1825 yılları arasında yönetimin güçlendirilmesi sırasında bir idari devletin doğuşunu daha sonraki anayasanın bir öngörüsü olarak gördü. Ancak ona göre, sonraki on yıllar siyasi ve toplumsal hareketin bürokrasi tarafından bastırıldığına tanık oldu. Reform döneminin sona ermesinin ardından Koselleck, üst düzey memurlar ile 'Bildungsbürgertum'un memur olamayan burjuvaları arasındaki dengede bir kırılma olduğunun altını çizdi. Ona göre bürokrasi, bireysel çıkarlara karşı genel çıkarları temsil ediyordu ve reform hareketinin durması korkusuyla hiçbir ulusal temsil organı kurulmamıştı.
Tarihçi Hans Rosenberg ve daha sonra Bielefeld Okulu'nun temsilcileri, Prusya'da bir anayasaya yol açacak sürecin sona ermesinin, onun demokratikleşmesinin ve Sonderweg'in sona ermesinin nedenlerinden biri olduğu teorisini desteklediler. Frankfurt Üniversitesi'nde profesör olan Hans-Jürgen Puhle, Prusya rejiminin "uzun vadede kendi yıkımına programlanmış" olduğunu bile savundu. Thomas Nipperdey gibi tarihçiliğe daha çok yönelen diğer yazarlar, reformcuların niyetleri ile reformların daha sonraki beklenmedik sonuçları arasındaki farklılığın altını çizdiler.
Birkaç on yıl önce, 1807'den 1819'a kadar olan Prusya reformları, 19. yüzyıl Almanya'sının tarihsel çalışmasında merkezi konumlarını kaybetti. Bu düşüşe katkıda bulunan bir faktör, Ren Konfederasyonu devletlerindeki reformların birkaç tarihçi tarafından benzer görülmesiydi. Bir diğer sebep ise Prusya'nın sanayi ve toplum açısından dinamik olan bölgelerinin, Napolyon döneminin sonuna kadar doğrudan veya dolaylı olarak Fransız nüfuz alanına ait olmasıdır.


## Reformcuların anıları.
### Heykeller.
Reformcuların, özellikle de Stein'ın birkaç heykeli dikildi. 1870'te Berlin'deki Dönhoffplatz'a Hermann Schievelbein tarafından yapılmış bir Stein heykeli dikildi. Yanında Martin Götze'nin bir Hardenberg heykeli de 1907'de dikildi. Stein'ın heykeli şimdi Berlin'deki Prusya eyalet parlamentosunun önünde duruyor.


### Köln anıtı.
Reformcuların en önemli anıtlarından biri, Köln'deki Heumarkt'ta, birkaç Prusyalı reformcu da dahil olmak üzere dönemin önemli figürlerinin heykelleriyle çevrili III. Friedrich Wilhelm'in atlı bir heykeli anıttır; III. Friedrich Wilhelm'i çevreleyen simalar ise Stein, Hardenberg, Gneisenau, Scharnhorst, Humboldt, Schön, Niebuhr ve Beuth'dur. Anıtın tasarım süreci 1857'de başlatılmıştı ve 26 Eylül 1878'de, açılmıştı. Anıt, Christian Daniel Rauch tarafından tasarlanan Berlin'deki Büyük Frederick atlı heykelini andırıyordu.


### Diğer.
Stein, 1957 ve 2007'de ve Humboldt'ta 1952'de hatıra pullarında yer alırken, Berlin'in özellikle Humboldtstraße, Hardenbergstraße, Scharnhorststraße, Freiherr-vom-Stein-Straße, Niebuhrstraße, Gneisenaustraße gibi birçok cadde reformcuların adını taşıyor.