# I. Lajos
I. Lajos veya Büyük Lajos (; ; ) veya Macar Louis (; 5 Mart 1326 – 10 Eylül 1382), 1342'den 1370'e kadar Macaristan ve Hırvatistan ve Polonya kralı. I. Károly ile Elizabeth'in ilk ve hayatta kalan çocuklarındandır. 1339'dan 1342'ye kadar Transilvanya Düklüğü yapmıştır.
I. Károly'nin oğlu Büyük Lajos (1342–1382) Macar krallığı'nı yeniden yüksek bir düzeye çıkardı; Macaristan, Hırvatistan, Dalmaçya'nın birliğini sağladı ve 1370'te Polonya kralı oldu. Balkanlar'ı nüfuzu altına alma çabaları ise onu Osmanlılar'la karşı karşıya getirdi.
Komuta ettiği Macar, Sırp, Bosna ve Eflak kuvvetlerinden oluşan haçlı ordusu Sırpsındığı'nda Türkler'e yenildi (1364).
1342'de babasının tahttan çekilmesinden sonra tahta geçmiştir. Hırvatistan'da Litvanyalılara karşı Haçlı birliği kurmuş, Karadeniz'deki Tatarları yenmiştir. 1347'den 1350'ye kadar Napoli Krallığı'na sefer düzenlemiştir.


## Çocukluğu ve gençliği.
1326 yılında doğan, Louis, Macaristan I. Károly'nin ve eşi Polonya Prensesi Elizabeth'in üçüncü oğluydu. İsmi, babasının amcası ve 1317'de aziz ilan edilen Toulouse Piskoposu Louis'den geliyordu. Louis doğmadan önce, ebeveynlerinin ilk doğan oğlu Charles hayatını kaybetmişti. 1329 yılında kardeşi Ladislaus'un ölümü üzerine Louis, babasının varisi oldu. Dönemin standartlarına göre liberal bir eğitim aldı ve Fransızca, Almanca ve Latince öğrendi. Tarih ve astrolojiye özel bir ilgi gösterdi. Wrocław'dan bir din adamı olan Nicholas, ona Hristiyan inancının temel ilkelerini öğretti. Ancak, Louis'nin dini coşkusu annesinin etkisinden kaynaklanıyordu. Bir kraliyet fermanında, Louis çocukluğunda, kraliyet mahkemesinden bir şövalye olan Peter Poháros'un onu sık sık omuzlarında taşıdığını hatırlamıştır.
Eğitmenleri Nicholas Drugeth ve Nicholas Tapolcsányi, 17 Nisan 1330'da Felician Záh'ın Visegrád'da kraliyet ailesine düzenlediği suikast girişiminde hem Louis'in hem de küçük kardeşi András'ın hayatlarını kurtarmışlardır. Louis, sadece dokuz yaşındayken, babası ile Bohemya Kralı Johann von Böhmen arasında bir ittifak antlaşmasını mühürlemiştir. Bir yıl sonra, babasına Avusturya'yı işgal ederken eşlik etmiştir. 1 Mart 1338'de, Bohemya Kralı Johann von Böhmen'un oğlu ve vârisi olan IV. Karl, Visegrád'da Macaristan Kralı I. Charles ve Louis ile yeni bir antlaşma imzalamıştır. Bu antlaşmaya göre, Moravialı Charles, Polonya Kralı III. Casimir'in erkek vâris bırakmadan ölmesi durumunda, I. Charles'ın oğullarının Casimir'in halefi olma hakkını tanımıştır. Louis ayrıca, markinin üç yaşındaki kızı Bohemyalı Margaret ile evleneceğine söz vermiştir. III. Casimir'in ilk eşi Litvanyalı Aldona, 26 Mayıs 1339'da vefat etmiştir. İki önde gelen Polonyalı soylu – Kraków Şansölyesi Zbigniew ve Spycimir Leliwita – oğlu olmayan Casimir'i, kız kardeşi Elizabeth'i ve onun soyunu varis yapmaya ikna etmişlerdir.
Louis'in babası ve amcası, Temmuz ayında Visegrád'da bir antlaşma imzalayarak, III. Casimir'in erkek vâris bırakmadan ölmesi durumunda Louis'yi halefi olarak belirlemişlerdir. Buna karşılık, I. Charles, Louis'nin Polonya fonlarını kullanmadan Pomeranya'yı ve Teuton Tarikatı'na kaybedilen diğer Polonya topraklarını geri alacağına ve Polonya'daki kraliyet idaresinde yalnızca Polonyalıları istihdam edeceğine söz vermiştir. Louis, 1339 yılında babasından Transilvanya Dükü unvanını almıştır, ancak bu bölgeyi yönetmemiştir.


## Hükümdarlığı.
Charles I, 16 Temmuz 1342'de öldü. Beş gün sonra, Esztergom Başpiskoposu Csanád Telegdi, Székesfehérvár'da Louis'i Macaristan'ın Kutsal Tacı ile kral olarak taçlandırdı. Louis reşit yaşa ulaşmış olmasına rağmen, annesi Elizabeth, on yıllar boyunca üzerinde güçlü bir etki yaratarak "bir tür eş naip" olarak hareket etti. Louis, babasından güçlü bir hazine devraldı; babası kraliyet otoritesini güçlendirmiş ve hükümdarlığının son on yıllarında diyet düzenlemeden yönetmişti.
Louis, geleneksel hukuka aykırı olarak, bağışlanan arazinin sahibinin kardeşlerini ve diğer akrabalarını bağış kapsamı dışında bırakan yeni bir arazi bağışı sistemi tanıttı: böyle araziler, bağışçının son erkek torunlarının ölmesi durumunda tacın kontrolüne geçiyordu. Öte yandan, Louis sıkça "bir kızı bir oğula terfi ettirerek" bir kızın babasının mülkünü miras almasına izin verdi; oysa geleneksel hukuk, oğulları olmayan ölen bir soylunun topraklarının akrabalarına miras kalmasını öngörüyordu. Louis bu ayrıcalığı genellikle favorilerinin eşlerine tanıdı. Ayrıca, Louis toprak sahiplerine idam cezasını uygulama yetkisi verme izni vererek, ilçelerin yargıçlarının yetkilerini sınırladı.
Louis'nin merhum babasının etkili danışmanlarından biri olan William Drugeth, Eylül 1342'de öldü. Drugeth, topraklarını kardeşi Nicholas'a bıraktı; ancak Louis bu mülkleri el koydu. Sonbaharın sonlarında Louis, babasının Transilvanya Voyvodası Thomas Szécsényi'yi görevden aldı; oysa Szécsényi'nin eşi, kraliçe annenin uzak bir kuzeniydi. Louis, özellikle Lackfi ailesine ayrıcalık tanıdı: bu aileden sekiz üye hükümdarlığı sırasında yüksek mevkilerde görev yaptı. Andrew Lackfi, Louis'nin hükümdarlığının ilk savaşındaki kraliyet ordusunun komutanıydı. 1342'nin sonlarında veya 1343'ün başlarında, Sırbistan'ı işgal ederek babasının hükümdarlığı sırasında kaybedilen Macsó Banlığı'nı geri aldı.
Napoli Kralı Robert the Wise, 20 Ocak 1343'te öldü. Vasiyetinde, torunu Joanna I'yi tek varis ilan etti ve Louis'nin küçük kardeşi Andrew'u, Joanna'nın kocası olarak eş hükümdar olmaktan dışladı. Louis ve annesi, bunu Napoli ve Macaristan'ın merhum kralları arasındaki önceki bir anlaşmanın ihlali olarak gördüler. Louis, Papa VI. Clemens'ten Andrew'un lehine müdahalede bulunmasını istemek için gelininin babası Charles of Moravia'yı Prag'da ziyaret etti. Ayrıca Napoli'deki akrabalarına ve krallığın üst düzey yetkililerine elçiler göndererek kardeşinin çıkarlarını desteklemelerini talep etti. Anneleri Elizabeth, yaz aylarında Napoli'ye gitti ve yanında 6,628 kilogramdan fazla gümüş ve 5,150 kilogram altın dahil olmak üzere neredeyse tüm kraliyet hazinesini götürdü. İtalya'da yedi ay süren kalışı sırasında, yalnızca gelini ve papa, Andrew'un Joanna'nın eşi olarak taç giyeceğine söz verdiler.
John of Küküllő'nün çağdaş kroniğine göre, Louis 1344 yazında vergi ödemeyi reddeden bir grup Transilvanya Saksonuna karşı ilk seferini başlattı ve onları teslim olmaya zorladı. Transilvanya'daki kalışı sırasında, Wallachia'nın hükümdar prensi Basarab'ın oğlu Nicholas Alexander, Brassó'da (bugünkü Brașov, Romanya) babası adına Louis'ye bağlılık yemini etti; böylece Macar hükümdarlarının Wallachia üzerindeki egemenliği en azından görünüşte yeniden sağlandı.
Louis, Aralık 1344'te pagan Litvanyalılara karşı bir haçlı seferine katıldı. Haçlılar – Bohemya Kralı John, Moravia Prensi Charles, Bourbonlu Peter ve Hainaut ile Hollandalı William dahil – Vilnius'u kuşattılar. Ancak, Litvanyalıların Teutonic Şövalyelerinin topraklarına yaptığı bir istilayla kuşatma kaldırıldı. Louis, Şubat 1345'in sonlarında Macaristan'a döndü. Andrew Lackfi, Altın Orda topraklarına, Tatarların daha önce Transilvanya ve Szepesség'e düzenlediği yağmalama baskınlarına misilleme olarak bir saldırı düzenledi. 2 Şubat 1345'te Lackfi ve büyük ölçüde Székely savaşçılardan oluşan ordusu, büyük bir Tatar ordusuna yenilgiye uğrattı. Macar savaşçılar yerel Tatar liderini, hanın kayınbiraderi Atlamïş'i öldürdü ve Tatarları kıyı bölgesine kaçmaya zorladı. Altın Orda, Dniester Nehri'nin ötesine itildi ve böylece Doğu Karpatlar ve Karadeniz arasındaki topraklar üzerindeki kontrolü zayıfladı. Louis'nin amcası ve kayınpederi (Polonya Kralı III. Casimir ve Moravia Prensi Charles) arasındaki bir anlaşmazlık, Nisan ayında Polonya ile Bohemya arasında bir savaşa yol açtı. Bu savaşta Louis, 1339 anlaşmasına uygun olarak amcasını destekledi.
Louis'nin orduları Polonya ve Tatarlara karşı savaşırken, Louis Haziran 1345'te Hırvatistan'a yürüdü ve babasına karşı başarılı bir şekilde direnen merhum Ivan Nelipac'ın eski karargahı Knin'i kuşattı. Dul eşi ve oğlu teslim olmak zorunda kaldı. Corbavia kontları ve diğer Hırvat soylular da Hırvatistan'daki kalışı sırasında Louis'ye boyun eğdi. Zadar vatandaşları Venedik Cumhuriyeti'ne karşı isyan etti ve Louis'nin egemenliğini kabul etti. Louis, bu sırada Visegrád'a döndü. Bosna Banı Stephen II'yi Zadar vatandaşlarına yardım etmesi için gönderdi, ancak ban Venediklilere karşı savaşmadı.


### Napoli seferleri (1345–1350).
Louis'in kardeşi Andrew, 18 Eylül 1345'te Aversa'da öldürüldü. Louis ve annesi, Kraliçe Joanna I'i, Taranto Prensi Robert'i, Durazzo Dükü Charles'ı ve Anjou Hanedanı'nın Napoli'deki diğer üyelerini Andrew'e karşı komplo kurmakla suçladı. Louis, 15 Ocak 1346'da Papa VI. Clemens'e yazdığı mektupta, papanın "koca katili" kraliçeyi tahttan indirip Andrew'den olan küçük oğlu Charles Martel'in lehine hareket etmesini talep etti. Louis ayrıca, yeğeninin küçüklüğü döneminde Napoli Krallığı'nın naipliği üzerinde hak iddia etti; bu hakkını, Robert the Wise'ın babası Charles II'nin ilk doğan oğlundan gelen patrilineer soyuna dayandırdı. Hatta Napoli krallarının Papalık makamına ödeyeceği yıllık haraç miktarını artırmayı bile teklif etti. Papa, Andrew'in cinayetini tam olarak soruşturmayı başaramayınca, Louis güney İtalya'yı işgal etmeye karar verdi. Bu işgal için hazırlık yaparken, 1346 yazından önce elçilerini Ancona ve diğer İtalyan şehirlerine gönderdi.
Louis'in elçileri İtalya'da müzakereler yaparken, Louis Dalmaçya'ya yürüyerek Zadar'ı kuşatılmaktan kurtarmaya çalıştı, ancak Venedikliler komutanlarını rüşvetle kandırdı. 1 Temmuz'da halk isyan edip kuşatıcıları saldırıya geçirdiğinde, kraliyet ordusu müdahale edemedi ve Venedikliler, şehrin surlarının dışında savunucuları yenecek kadar ilerlediler. Louis geri çekildi ancak Dalmaçya'dan vazgeçmeyi reddetti, Venedikliler ona 320.000 altın florin tazminat teklif etmiş olsalar da. Ancak Louis'den askeri destek alamayan Zadar, 21 Aralık 1346'da Venediklilere teslim oldu.
Louis, Joanna'ya karşı başlattığı savaşın başlarında, geçen yılki kıtlıktan dolayı acı çeken İtalyanları rahatsız etmek istemediği için İtalya'ya küçük seferler göndermeye başladı. İlk askerleri, Nyitra (şimdiki Slovakya'nın Nitra şehri) piskoposu Nicholas Vásári komutasında 24 Nisan 1347'de hareket etti. Louis ayrıca Alman paralı askerleri tuttu. 11 Kasım'da Visegrád'dan ayrıldı. Udine, Verona, Modena, Bologna, Urbino ve Perugia üzerinden yürüdükten sonra, 24 Aralık'ta Napoli Krallığı'na, ona teslim olmuş olan L'Aquila yakınlarına girdi.
Kraliçe Joanna yeniden evlendi, kuzeni Louis of Taranto ile evlendi ve 11 Ocak 1348'de Marsilya'ya kaçtı. Diğer akrabaları, Tarantolu Robert ve Durazzolu Charles, Louis'yi Aversa'da ziyaret etti ve ona teslim oldular. Louis onları dostane bir şekilde karşıladı ve kardeşlerini, Philip of Taranto ve Louis of Durazzo'yu ikna etmeleri için ikna etti. Domenico da Gravina'nın çağdaş yazıtına göre, onların gelişiyle Louis'in "gülümsemesi, korkunç sözlerle, o zamana kadar sakladığı gerçek duygularını ortaya koyarak, prenslere karşı ne kadar sert olduğunu açığa çıkardı". Önceki suçlamalarını yineledi, akrabalarını kardeşinin öldürülmesinden sorumlu tutarak 22 Ocak'ta onları yakalattı. Ertesi gün, Durazzolu Charles, Joanna I'in kız kardeşi Mary'nin eşi, Louis'in emriyle başı kesilerek öldürüldü. Diğer prensler esir alındı ve Louis'in bebek yeğeni Charles Martel ile birlikte Macaristan'a gönderildi.
Louis, Şubat ayında Napoli'ye yürüdü. Şehir halkı ona törensel bir giriş teklif etti, ancak Louis reddetti ve askerlerine şehri talan etmeleri için tehditte bulunarak vergileri artırmalarını istedi. Napoli krallarının geleneksel unvanlarını benimsedi – "Sicilya ve Kudüs Kralı, Apulia Dükalığı ve Capua Prensi" – ve krallığı Castel Nuovo'dan yönetti, en önemli kalelere paralı askerlerini yerleştirerek. Domenico da Gravina'ya göre, Louis, kardeşinin ölümündeki tüm suç ortaklarını yakalamak için olağandışı şekilde zalim soruşturma yöntemleri kullandı. Çoğu yerel soylu aile (Balzolar ve Sanseverinolar da dahil) ona işbirliği yapmayı reddetti. Papa, Louis'in Napoli'deki hükûmetini onaylamayı reddetti, bu durum iki güçlü krallığı Louis'in hükûmetinde birleştirebilirdi. Papa ve kardinaler, Kraliçe Joanna'nın kocasının öldürülmesinde suçsuz olduğunu, Kardinaller Meclisi'nde yapılan resmi bir toplantıda açıkladılar.
Kara Veba'nın gelişi, Louis'in Mayıs ayında İtalya'dan ayrılmasına zorladı. Louis, Napoli'yi Ulrich Wolfhardt'a vali olarak atadı, ancak paralı askerleri, Joanna I ve kocasının Eylül ayında geri dönmelerine engel olamadı. 5 Ağustos'ta Venedik ile sekiz yıllık bir ateşkes imzalayan Louis, 1349'un sonlarında Transilvanya Voyvodası Stephen Lackfi komutasında yeni birlikler gönderdi. Lackfi, Capua, Aversa ve diğer kaleleri yeniden alarak Joanna I'e kaybettikleri yerleri geri aldı, ancak Alman paralı askerleri arasındaki isyan, onu Macaristan'a geri dönmeye zorladı. Bu arada Kara Veba, Macaristan'a da ulaşmıştı. Salgının ilk dalgası Haziran ayında sona erdi, ancak Eylül'de geri dönerek Louis'in ilk eşi Margaret'i öldürdü. Louis de hastalandı, ancak vebadan hayatta kaldı. Kara Veba, diğer Avrupa bölgelerinden daha seyrek nüfusa sahip Macaristan'da daha az yıkıcı olsa da, 1349'da bazı bölgeler tamamen boşaldı ve takip eden yıllarda iş gücü talebi arttı.
Louis, Papa Clemens'e, Joanna'yı tahttan indirirse Napoli Krallığı'ndan feragat etmeyi teklif etti. Papa reddettikten sonra, Louis Nisan 1350'de ikinci Napoli seferine çıkmaya karar verdi. Barletta'da daha fazla asker beklerken paralı askerleri arasında meydana gelen bir isyanı bastırdı. Napoli'ye doğru yürürken, öncülerinin, Stephen Lackfi komutasındaki birliklerinin, zalimlikleriyle ünlü olduğu için birçok şehirde direnişle karşılaştı.
Sefer sırasında Louis, askerleriyle birlikte kuşatmalara bizzat liderlik etti ve kendi hayatını riske atarak şehir duvarlarına tırmandı. Canosa di Puglia kuşatılırken, Louis, bir savunmacının taşla vurması sonucu bir merdivenden hendeğe düştü. Bir nehirde sürüklenen genç bir askeri kurtarmak için hiç tereddüt etmeden suya daldı. Aversa kuşatmasında, bir ok Louis'in sol bacağını deldi. Aversa'nın 3 Ağustos'ta Macar birlikleri tarafından düşmesinin ardından, Kraliçe Joanna ve kocası yine Napoli'den kaçtı. Ancak Louis, Macaristan'a dönmeye karar verdi. Çağdaş tarihçi Matteo Villani'ye göre, Louis, parasının bitmesi ve yerel halkın direnişiyle karşılaşması sonucu "krallığı yüzünü kaybetmeden terk etmeye çalıştı".
1350 Yubilesi'ni kutlamak için Louis, Macaristan'a dönerken Roma'yı ziyaret etti. 25 Ekim 1350'de Buda'ya ulaştı. Kutsal See'nin aracılığıyla, Louis ve Kraliçe Joanna'nın kocası Louis of Taranto'nun elçileri, altı aylık bir ateşkes anlaşması imzaladılar. Papa, Louis'e, kraliçenin kocasının öldürülmesindeki rolünün yeniden araştırılacağını vaat etti ve ona, Napolili prenslerin hapisteki durumları için 300.000 altın florin fidye ödemesini emretti.