# Eudoksos (bilgin)
Knidoslu Eudoxus veya Knidoslu Ödoksus (ˈ; ; "Eúdoxos ho Knídios" y.408– y. MÖ 355), antik bir Yunan astronomu, matematikçi, bilim insanı ve Archytas ile Platon'un öğrencisiydi. Hipparchus'un Aratus'un astronomi üzerine şiiriyle ilgili yorumunda bazı parçalar korunsa da tüm eserleri kaybolmuştur. Bithynialı Theodosius tarafından yazılan "Sphaerics", Eudoxus'un bir çalışmasına dayanabilir.
Takımyıldızların tanımlanmasına katkıda bulundu Ve böylece Yunan dünyasında gözlemsel astronominin gelişmesine ve ilk gelişmiş, geometrik gök hareket modelini kurdu. Coğrafya üzerine yazılar yazdı ve Platon Akademisi'nde felsefi tartışmalara katkıda bulundu. Yazılarının hiçbiri hayatta kalmasa da, katkıları Antik Çağ'daki birçok tartışmadan bilinmektedir.
Aristoteles, Eudoksos'un metafizik ve etik hakkındaki görüşlerini korumuştur. Platon'dan farklı olarak, Eudoksos formların algılanabilir şeyler olduğunu iddia etti. Ayrıca, iyiliği her şeyin amaçladığı, zevke ulaşmayı hedefleyen şey olarak tanımladı.


## Hayatı.
Eudoxus, günümüz Türkiye'sinin güneybatı kıyısında bir şehir olan Cnidus'ta (bazen Knidos olarak da söylenir) doğdu ve öldü. Eudoxus'un doğum ve ölüm yılları tam olarak bilinmemektedir, ancak aralık yaklaşık y.408– y. MÖ 355, veya olabilir. Adı Eudoxus "onurlu [honored]" veya "iyi şöhretli [of good repute]" anlamına gelir (εὔδοξος, "eu" "iyi [good]" ve "doxa"’dan "fikir [opinion], inanç [belief], şöhret [fame]"). Latince adı 'a benzer.
Eudoxus'un babası Cniduslu Aeschines geceleri yıldızları izlemeyi severdi. Eudoxus, matematik öğrendiği Archytas ile çalışmak için önce Tarentum'a gitti. İtalya'dayken Eudoxus, Philiston ile tıp eğitimi aldığı Sicilya'yı ziyaret etti.
23 yaşında, (Diogenes Laërtius'a göre) bazılarının sevgilisi olduğuna inandığı doktor Theomedon ile Sokrates'in takipçileriyle çalışmak için Atina'ya gitti. Sonunda birkaç ay boyunca Platon ve diğer filozofların derslerine katıldı, ancak bir anlaşmazlık nedeniyle araları açıldı. Eudoxus oldukça fakirdi ve sadece Pire'de bir daire alabiliyordu. Platon'un derslerine katılmak için her gün geliş ve dönüşte yürüdü. Yoksulluğundan dolayı arkadaşları onu astronomi ve matematik çalışmalarını sürdürmesi için Mısır'ın Heliopolis kentine gönderecek kadar para topladılar. 16 ay orada yaşadı. Mısır'dan kuzeye, Marmara Denizi'nin güney kıyısındaki Propontis'te bulunan Kyzikos'a gitti. Güneye, Mausolus'un sarayına gitti. Seyahatleri sırasında birçok öğrenciyi bir araya getirdi.
MÖ 368 civarında Eudoxus öğrencileriyle Atina'ya döndü. Bazı kaynaklara göre, 367 civarında, Platon'un Syracuse döneminde Akademi başkanlığını üstlendi ve Aristo'ya öğretmenlik yaptı. Sonunda, şehir meclisinde görev yaptığı memleketi Knidos'a geri döndü. Burada yasa koyucu oldu ve araştırmasını 53 yaşında ölene kadar sürdürdü. Menaechmus ve Callippus dahil olmak üzere Eudoksos'un takipçileri hem Atina'da hem de Kyzikos'ta gelişti. Cnidus'tayken bir gözlemevi inşa etti ve teoloji, astronomi ve meteoroloji üzerine yazmaya ve ders vermeye devam etti. Bir oğlu Aristagoras ve üç kızı Actis, Philtis ve Delphis vardı.
Matematiksel astronomide ünü, eş merkezli kürelerin ortaya çıkması ve gezegenlerin hareketini anlamaya yaptığı erken katkılardan kaynaklanmaktadır.
Oranlar üzerine yaptığı çalışma, gerçel sayılar hakkında fikir verir; sadece tam sayıların ve hatta rasyonel sayıların değil, sürekli büyüklüklerin titiz bir şekilde ele alınmasını sağlar. 16. yüzyılda Tartaglia ve diğerleri tarafından yeniden canlandırıldığında, bilimde nicel çalışmanın temeli haline geldi ve Richard Dedekind'in çalışmalarına ilham verdi.
Mars ve Ay'daki kraterler onun adına verilmiştir. Bir cebirsel eğri olan (Eudoxus eğrisi [Kampyle of Eudoxus]) de adını ondan almıştır.
Eudoksos, Arşimet'ten önceki en yenilikçi Yunan matematikçisidir. Çalışmaları, Öklid'in Unsurları'ndaki en ileri tartışmaların temelini oluşturuyor ve Arşimet'in hacim ve yüzey çalışmalarına zemin hazırlıyor. Oranlar teorisi, tamamen eklemlenmiş ilk büyüklük teorisidir. Çoğu gök bilimci, MÖ 2. yüzyılın ortalarında astronomik görüşlerini terk etmiş gibi görünse de, merkezdeki her göksel hareketin merkezdeki tekdüze ve dairesel olması ilkesi 17. yüzyıl gök bilimcisi Johannes Kepler'e kadar devam etti. Batlamyus'un bu prensibi (üniform hareketin merkezini hareket çemberinin merkezinden farklı kıldığı yerde) değiştirmesinden duyulan memnuniyetsizlik, Nicolaus Copernicus (1473–1543) dahil olmak üzere birçok Orta Çağ ve Rönesans astronomunu motive etti.


## Bilimsel çalışmaları.
### Matematik.
Eudoxus, bazıları tarafından klasik Yunan matematikçilerinin en büyüğü olarak kabul edilir ve tüm Antik Çağ'da sadece Arşimet'ten sonra ikinci sırada yer alır. Eudoxus, muhtemelen Öklid'in {{Vm V. kitabının çoğunun kaynağıydı.{{Kdn|Ball|1908|p=54}} Antiphon'un, sonraki yüzyılda Arşimet tarafından ustaca bir şekilde kullanılan integral hesabın bir öncüsü olan tükenme yöntemini titizlikle geliştirdi. Yöntemi uygularken, Eudoxus aşağıdaki gibi matematiksel ifadeleri kanıtladı:
  - dairelerin alanları, yarıçaplarının kareleri ile birbirine orantılıdır,
  - kürelerin hacimleri, yarıçaplarının küpleri ile birbirine orantılıdır,
  - bir piramidin hacmi, aynı taban ve yüksekliğe sahip bir prizmanın hacminin üçte biridir,
  - bir koninin hacmi, karşılık gelen silindirin üçte biridir.
Eudoxus, çizgiler, açılar, alanlar ve hacimler gibi sürekli geometrik varlıkları tanımlamak ve bunlarla çalışmak için ölçülmemiş matematiksel büyüklük fikrini ortaya attı, böylece irrasyonel sayıların kullanımından kaçındı. Bunu yaparken, Pisagor'un sayı ve aritmetik üzerindeki vurgusunu tersine çevirdi ve bunun yerine katı matematiğin temeli olarak geometrik kavramlara odaklandı. Eudoxus'un öğretmeni Archytas gibi bazı Pisagorcular sadece aritmetiğin ispatlara temel oluşturabileceğine inanıyordu. Ölçülemez miktarları anlama ve bunlarla çalışma ihtiyacının neden olduğu Eudoxus, açık aksiyomlar temelinde matematiğin ilk tümdengelimli düzeni olabilecek şeyi kurdu. Eudoxus'un odak noktasındaki değişiklik, matematikte iki bin yıl süren bir bölünmeyi tetikledi. Pratik sorunlarla ilgilenmeyen bir Yunan entelektüel yaklaşımı ile birlikte, aritmetik ve cebirdeki tekniklerin gelişiminde önemli bir gerileme yaşandı.
Pisagorcular, bir karenin köşegeninin karenin kenarlarıyla ortak bir ölçü birimine sahip olmadığını keşfetmişlerdi; bu, 2'nin karekökünün iki tam sayının oranı olarak ifade edilemeyeceğinin ünlü keşfidir. Bu keşif, tam sayıların ve rasyonel kesirlerin ötesinde ölçülemez büyüklüklerin varlığını müjdelemişti, ancak aynı zamanda bir bütün olarak geometride ölçüm ve hesaplamalar fikrini de sorguladı. Örneğin, Öklid, Pisagor teoreminin ("Elementler" I.47) ayrıntılı bir ispatını, alanların toplamasını kullanarak ve ancak çok daha sonra ("Elementler" VI.31), doğru parçalarının oranlarına dayanan benzer üçgenlerden daha basit bir kanıt sağlar.
Antik Yunan matematikçiler bugün yaptığımız gibi miktarlar ve denklemlerle hesaplama yapmadılar, bunun yerine nicelikler arasındaki ilişkiyi ifade etmek için orantıları kullandılar. Dolayısıyla, bugün düşündüğümüz gibi, iki benzer büyüklüğün oranı sadece sayısal bir değer değildi; iki benzer niceliğin oranı, aralarındaki ilkel bir ilişkiydi.
Eudoxus, iki oran arasındaki eşitliğin anlamı için şaşırtıcı bir tanım sağlayarak orantılılıkların kullanımına olan güveni yeniden sağladı. Bu oran tanımı, Öklid'in Elementler'inin V. kitabı'nın konusunu oluşturur.
Öklid'in V. kitabının 5. tanımında şunu okuyoruz:
Modern zaman gösterimini kullanılarak bu, aşağıdaki gibi açıklığa kavuşturulur. Dört miktar alırsak: a, b, c ve d, o zaman birinci ve ikincinin bir oranı olur a/b; benzer şekilde üçüncü ve dördüncü de c/dgibi bir orana sahiptir.
Şimdi a/b = c/d olduğunu söylersek Aşağıdakileri yaparız: Herhangi iki rastgele tam sayı için, m ve n, birinci ve üçüncünün m ·a ve m ·c eş çarpanlarını oluştururuz; benzer şekilde ikinci ve dördüncü n ·b ve n ·d eş çarpanlarını oluşturur.
Eğer m ·a gt; n ·b olursa, o zaman m ·c gt; n ·d'ye de sahip olmamız gerekir. Eğer m ·a = n ·b olursa, o zaman m ·c = n ·d'ye de sahip olmamız gerekir. Son olarak, eğer m ·a lt; n ·b olursa, o zaman m ·c lt; n ·d'ye de sahip olmamız gerekir.
Tanımın benzer miktarlar m ·a ve n ·b ile benzer miktarlar m ·c ve n ·d'yi karşılaştırmaya bağlı olduğuna ve bu miktarları ölçmek için ortak bir birimin varlığına bağlı olmadığına dikkat edin.
Tanımın karmaşıklığı, ilgili derin kavramsal ve metodolojik yeniliği yansıtır. Öklid'in paralelliklerle ilgili meşhur beşinci postülatını akla getiriyor ki bu tanım, ifadeleri açısından diğer postülalardan daha kapsamlı ve karmaşıktır.
Eudoxus'un orantılılık tanımı, modern limit ve sürekliliğin epsilon-delta tanımlarında olduğu gibi, sonsuz ve sonsuz küçük olanı kullanmak için "her bir ... için" niceleyiciyi kullanır.
Ek olarak, Öklid'in V. kitabının 4. tanımı olarak belirtilen Arşimet özelliği, aslında Arşimet'e değil, Eudoxus'a aittir.


#### Eudoksos'un tükenme yöntemi.
Eudoksos, bir piramidin hacmini, hacmini “tüketen” art arda daha küçük prizmalar ile hesapladı.
Eudoksos da muhtemelen bir daire içine yazılan normal bir beşgenin yan ve diyagonal oranlarının, Çemberin çapı Atina'daki Theaetetus'un sınıflarına girmez (MÖ 417-369). Kireneli Eratosthenes'e göre (MÖ 276-194), Eudoksos ayrıca küpü ikiye katlama sorununa, yani belirli bir küpün iki katı hacminde bir küpün inşasına bir çözüm kattı.


### Astronomi.
Antik Yunanistan'da astronomi, matematiğin bir dalıdır; gök bilimciler göksel hareketlerin görünümünü taklit edebilecek geometrik modeller yaratmaya çalıştılar. Eudoxus'un astronomik çalışmasını ayrı bir kategori olarak tanımlamak bu nedenle modern bir kolaylıktır. Eudoxus'un günümüze ulaşan astronomik metinlerinden bazıları şunlardır:
  - "Güneşin kaybolması (Disappearances of the Sun)", muhtemelen tutulmalarda
  - "Oktaeteris" (Ὀκταετηρίς), takvimin sekiz yıllık Ay-Güneş-Venüs döngüsü üzerine
  - "Phaenomena" (Φαινόμενα) ve "Entropon" (Ἔντροπον), küresel astronomi üzerine, muhtemelen Eudoxus tarafından Mısır ve Knidus'ta yapılan gözlemlere dayanmaktadır.
  - "Hızlar Üzerine (On Speeds)", gezegen hareketlerinde
"Phaenomena"’nın içeriği hakkında oldukça iyi bilgilendirildik, çünkü Eudoxus'un düz yazı metni Aratus'un aynı adlı bir şiirinin temelini oluşturuyordu. Hipparchus, Aratus üzerine yaptığı yorumda Eudoxus'un metninden alıntı yaptı.
İki eserde, Phaenomena ve Mirror, Eudoksos, takımyıldızları şematik olarak, sabit yıldızların fazlarını (görünür oldukları tarihler) ve farklı fazlarla ilişkili hava durumunu açıkladı. Aratos'un bir şiiri (MÖ 315-245 civarı) ve gökbilimci Hipparchus'un (MÖ 100 civarı) şiiri hakkındaki yorumlarıyla, bu eserler antik dönemde kalıcı bir etkiye sahipti. Eudoksos ayrıca Güneş, Ay ve Dünya'nın boyutlarını da tartıştı. Sekiz yıllık bir döngü takvimi (Oktaëteris) yapmış olabilir.
Eudoksos ayrıca parçalarının hayatta kaldığı bir etnografik eser ("Dünyanın Devresi") yazdı. Eudoksos'un göksel kürenin bir bölünmesine göre küresel Dünya'yı da bilinen altı bölüme (kuzey ve güney tropikal, ılıman ve kutup bölgeleri) böldüğü düşünülebilir.


#### Eudoxus'a ait gezegen modelleri.
"On Speeds"’in içeriğiyle ilgili genel bir fikir, Aristoteles'in "Metafizik" XII, 8'den ve Cilicialı Simplicius'un (MS 6. yüzyıl) "De caelo" adlı eserinde Aristoteles'in bir başka eseri üzerine yaptığı yorumdan elde edilebilir. Simplicius tarafından aktarılan bir hikayeye göre Platon, Yunan gökbilimciler için bir soru sordu: "Gezegenlerin görünen hareketleri hangi tek tip ve düzenli hareketler varsayımıyla açıklanabilir?" (Lloyd 1970, s. 84). Platon, gezegenlerin görünüşte kaotik gezinme hareketlerinin, küresel bir Dünya üzerinde merkezlenmiş tekdüze dairesel hareketlerin kombinasyonları ile açıklanabileceğini öne sürdü; bu, görünüşe göre MÖ 4. yüzyılda yeni bir fikirdi.
Eudoxan modelinin çoğu modern rekonstrüksiyonunda, Ay'a üç küre atanmıştır:
  - En dıştaki kısım 24 saatte bir batıya doğru dönerek yükselmeyi ve batmayı açıklar.
  - İkincisi ayda bir kez doğuya doğru döner ve Ay'ın burçlar boyunca aylık hareketini açıklar.
  - Üçüncüsü de bir ayda devrimini tamamlar, ancak ekseni biraz farklı bir açıyla eğilir ve enlemdeki hareketi (ekliptikten sapma) ve ay düğümlerinin hareketini açıklar.
Güneş'e ayrıca üç küre atanmıştır. İkincisi, bir ay yerine bir yılda hareketini tamamlar. Üçüncü bir kürenin dahil edilmesi, Eudoxus'un hatalı olarak Güneş'in enlemde hareket ettiğine inandığı anlamına gelir.
Görünür beş gezegenin (Venüs, Merkür, Mars, Jüpiter ve Satürn) her birine dört küre atanır:
  - En dıştaki günlük hareketi açıklar.
  - İkincisi, gezegenin burçtaki hareketini açıklar.
  - Üçüncü ve dördüncü birlikte, bir gezegen yavaşlar göründüğünde, zodyak boyunca hareketini kısaca tersine çevirdiğinde gerilemeyi açıklar. Eudoxus, iki kürenin eksenlerini birbirine göre eğerek ve bunları zıt yönlerde ancak eşit periyotlarla döndürerek, iç küre üzerinde sekiz şeklindeki bir şekli veya hipopeti izleyen bir nokta yapabilirdi.


#### Eudoxus'a ait sisteminin önemi.
4. yüzyılın Yunan gök bilimcisi Callippus, Eudoxus'un orijinal 27 küreli sistemine yedi küre daha ekledi (gezegensel kürelere ek olarak, Eudoxus sabit yıldızlar için bir küre içeriyordu). Aristoteles her iki sistemi de tanımladı, ancak dış kümenin hareketlerini iptal etmek için her küre kümesi arasına "yuvarlanan" küreler eklemekte ısrar etti. Aristoteles, sistemin fiziksel doğasıyla ilgileniyordu; silindirler olmadan, dış hareketler iç gezegenlere aktarılacaktır.
Eudoxian sistemindeki büyük bir kusur, gezegenlerin parlaklığındaki değişiklikleri Dünya'dan görüldüğü gibi açıklayamamasıdır. Küreler eşmerkezli olduğundan, gezegenler her zaman Dünya'dan aynı mesafede kalacaktır. Bu soruna Pitaneli Autolycus tarafından Antik Çağ'da işaret edilmiştir. Gök bilimciler, bir gezegenin mesafesini değiştirmesine neden olan yörünge ve epicycle'ı tanıtarak yanıt verdi. Bununla birlikte, Eudoxus'un astronomi ve özellikle Yunan astronomisi için önemi büyüktür.


### Etik.
"Nicomachean Ethics" adlı eserinde Aristoteles, Eudoxus'a hedonizm lehine bir argüman atfeder -yani, zevk, aktivitenin çabaladığı nihai iyiliktir. Aristoteles'e göre, Eudoxus bu pozisyon için şu argümanları ileri sürer:
  - Mantıklı ve mantıksız her şey zevki hedefler  şeyler, iyi olduğuna inandıkları şeyi hedefler  Temel iyiliğin ne olduğuna dair iyi bir gösterge, çoğu şeyin hedeflediği şey olacaktır.
  - Benzer şekilde, hazzın zıttı -acı- evrensel olarak önlenir ve bu da hazzın evrensel olarak iyi kabul edildiği fikrine ek destek sağlar.
  - İnsanlar zevki başka bir şeyin aracı olarak değil, kendi başına bir amaç olarak ararlar.
  - Aklınıza gelebilecek başka herhangi bir iyilik, ona zevk eklenseydi daha iyi olurdu ve iyilik ancak iyilikle artırılabilir.
  - İyi olan her şey arasında mutluluk övülmemeye özgüdür, bu da onun taçlandıran iyilik olduğunu gösterebilir.


## Bibliyografya.
  - {{Kitap kaynağı|soyadı=Ball|ad=Walter William Rouse|yazarbağı = W. W. Rouse Ball |başlık=A Short Account of the History of Mathematics|url=https://books.google.com/books?id=W6hQjGHzcAcC|basım=4|yıl=1908|yayıncı=Dover Publications}}
  - {{Kitap kaynağı |soyadı=De Santillana |ad=G. |başlık=Reflections on Men and Ideas |url=https://archive.org/details/reflectionsonmen0000unse |yıl=1968 |yayıncı=MIT Press |yer=Cambridge, MA |bölüm=Eudoxus and Plato: A Study in Chronology}}
  - {{Kitap kaynağı |soyadı=Evans |ad=James |başlık=The History and Practice of Ancient Astronomy |url=https://archive.org/details/historypracticeo0000evan |yayıncı=Oxford University Press |yıl=1998 |isbn=0-19-509539-1 |oclc=185509676 }}
  - {{Kitap kaynağı |soyadı=Huxley |ad=GL |başlık=Eudoxus of Cnidus|sayfalar=465-7|çalışma=Dictionary of Scientific Biography|cilt=4|yıl=1980 }}
 - {{Akademik dergi kaynağı |soyadı=Huxley |ad=G. L. |başlık=Eudoxian Topics |dergi=Greek, Roman, and Byzantine Studies |yıl=1963 |cilt=4 |sayfalar=83-96}}
  - {{Akademik dergi kaynağı |soyadı=Knorr |ad=Wilbur Richard |başlık=Archimedes and the Pre-Euclidean Proportion Theory |dergi=Archives Internationales d'Histoire des Sciences |yıl=1978 |cilt=28 |sayfalar=183-244}}
  - {{Kitap kaynağı |soyadı=Knorr |ad=Wilbur R.|yazarbağı=Wilbur Knorr |başlık=The Ancient tradition of geometric problems |yıl=1986 |yayıncı=Birkhäuser |yer=Boston |isbn=0-8176-3148-8 |başlıkbağı= The Ancient Tradition of Geometric Problems }}
  - Lasserre, François (1966) "Die Fragmente des Eudoxos von Knidos" (de Gruyter: Berlin)
  - {{simge|vikikaynak}} Laërtius, Diogenes (1925). {{simge|vikikaynak}}. Lives of the Eminent Philosophers. 2:8. Translated by Hicks, Robert Drew (Two volume ed.). Loeb Classical Library.
  - {{Kitap kaynağı |soyadı=Lloyd |ad=GER |başlık=Early Greek Science: Thales to Aristotle |url=https://archive.org/details/earlygreekscienc00gerl |urlerişimi=kayıtlı |yayıncı=W.W. Norton |yıl=1970 }}
  - Manitius, C. (1894) "Hipparchi in Arati et Eudoxi Phaenomena Commentariorum Libri Tres" (Teubner)
  - {{Kitap kaynağı |soyadı=Neugebauer |ad=O. |başlık=A history of ancient mathematical astronomy |url=https://archive.org/details/historyofancient0000neug_v8q1 |yıl=1975 |yayıncı=Springer-Verlag |yer=Berlin |isbn=0-387-06995-X}}
  - {{Kitap kaynağı |soyadı=Van der Waerden |ad=B. L. |başlık=Science Awakening |yıl=1988 |yayıncı=Noordhoff |yer=Leiden |basım=5}}