# Orta Asya ve Kazakistan Müslümanları Dinî İdaresi
Orta Asya ve Kazakistan Müslümanları Dinî İdaresi (), Sovyetler Birliği'nin beş Orta Asya cumhuriyetinde İslami faaliyetlerin resmî yönetim organıydı. 1943 yılında kurulmuş olup sıkı devlet kontrolü altında, SADUM diğer görevlerin yanı sıra din adamlarını eğitmek ve manevi materyaller yayınlamakla görevlendirildi. Merkezi Özbekistan SSC'nin başkenti Taşkent'te yer almaktaydı.
SADUM yaklaşık 50 yıl varlığını sürdürdü. Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla, beş yeni bağımsız cumhuriyet SADUM'un ilgili şubelerini kendi ulusal İslami kurumlarına dönüştürdü.


## Tarihçe.
### Arka plan.
Rus İmparatorluğu'ndaki ilk manevi meclis 1788'de Orenburg'da kuruldu. SADUM gibi, Orenburg Müslüman Ruhani Meclisi de bir baş müftü tarafından yönetiliyordu ve imparatorluk genelinde imamların atanması ve camilerin yönetimini denetliyordu.
Rus yöneticiler, 1860'lardaki ilk fetihten bu yana Orta Asya'nın dini hiyerarşisinde yer almışlardı, ancak hükûmet müdahalesinin seviyesi bölge genelinde değişiyordu. Bazı yerel şefler, yerel medreselerdeki eğitmenlerin atanmasından ve dini vakıfların gözetmenlerinin atanmasından doğrudan sorumluydu. Diğer şefler gözetim ayrıcalıklarını korudular, ancak yerel topluluğun işleri özerk bir şekilde yürütmesine izin verdiler ve yalnızca anlaşmazlıklar ortaya çıktığında müdahale ettiler.
Sovyetler döneminde dine yönelik resmi tutum büyük ölçüde değişti. Başlangıçta Sovyetler dini faaliyetleri, özellikle de İslam'ı "modernleştirmeyi" amaçlayan genç Müslüman reformcular olan Cedidcilerin faaliyetlerini desteklediler, bu da Sovyet ideallerine gayet uygun bir hedefti. 1922'de Sovyetler, Orta Asya genelinde yerel dini kurulların oluşturulmasına bile izin verdi. Bu kurullar, SADUM'un 1940'larda (daha sınırlı bir ölçekte de olsa) devralacağı birçok aynı işleve sahipti. Kurullar ayrıca "hükûmet ile halk arasındaki bağlantı olmak, dini işlerin reformunu yürütmek ve İslam'ın çok gereksiz üst yapıları ve İslam'ın yanlış yorumlarıyla mücadele etmek" ile görevlendirildi.
Ancak 1920'lerin ortalarına gelindiğinde durum değişmişti. Bölgedeki güçlerini pekiştiren Sovyetler, dine karşı gerçek tutumlarını göstermeye başladılar. Sonraki birkaç yıl içinde yüzlerce cami kapatıldı veya yıkıldı. 1927 yılında, Müslüman kadınların örtülerini zorla çıkarma çabası olan hujum başlatıldı. 1927'de tüm medreseler kapatıldı ve 1928'de vakıflar ortadan kaldırıldı. 1929'da dini uygulamalara karşı çıkarılan bir yasa, ülkedeki açık dini faaliyetleri etkili bir şekilde sona erdirdi. Birçok Ceditçi de dahil olmak üzere birçok İslam lideri, Josef Stalin'in Büyük Temizlik sırasında tasfiye edildi.


### Kuruluş.
SADUM'un kuruluşu II. Dünya Savaşı'nın ortasında gerçekleşti. Hayatta kalmak için mücadele eden ve tüm vatandaşlarının desteğini gerektiren Sovyet hükûmeti, dine karşı kısıtlamaları gevşetti. Dini zulüm azaldıkça ve camiler yeniden açılmaya başladıkça, Orta Asya uleması tavizler için baskı yapma fırsatı gördü.
Haziran 1943'te, ulemanın birkaç önde gelen üyesi, Yüksek Sovyet Prezidyumu başkanı Mihail Kalinin'e Taşkent'te Orta Asya dini elitlerinin bir konferansına izin vermesi için dilekçe verdi. Bu konferansta merkezi bir İslam örgütü için temelleri atmayı planladılar. Ulema, bu örgütün bölgesel savaş çabasını daha iyi organize etmelerine olanak sağlayacağını savundu. Müslümanların savaşa desteğini artırmak isteyen başkanlık, Taşkent'te merkezlenecek Orta Asya ve Kazakistan Müslümanları Dinî İdaresi'nin kurulması planını onayladı. İlk kurultay için, Kazakistan'dan Eşan Babahan bin Abdülmecidhan liderliğindeki, Tacikistan'dan Şeyh Abdülgaffar Şemseddin liderliğindeki, Kırgızistan'dan Şeyh Salih Babakalon liderliğindeki, Şeyh Alimhan Tura Şakir liderliğindeki ve Türkmenistan'dan Şeyh Anna İşan liderliğindeki, Özbekistan'ın önemli ilahiyatçılarını içeren bir hazırlık komitesi oluşturuldu.
Örgüt resmen 20 Ekim 1943'te kuruldu. İlk başkanı Eşan Babahan bin Abdülmecidhan'dı.
SADUM, kuruluşundan sonra yerel İslami kurumları yeniden açmak ve daha geniş İslam dünyasıyla bağları yeniden kurmak için hızla hareket etti. 1945'te Suudi Arabistan kralı Abdülaziz bin Suud ile bir toplantı yapıldı ve ardından Sovyet Müslümanların Hacca katılmalarına izin verildi. Ertesi yıl, 1946'da Buhara'daki Mir-i-Arab Medresesi yeniden açıldı.
İslami öğrenimin ikinci merkezi olan İmam el-Buhari İslam Enstitüsü, 1971'de Taşkent'te kuruldu.


### Feshedilmesi.
1990 yılında Kazakistan SSC, SADUM'dan kadılığını kaldırdı ve Kazakistan Müslümanları için bağımsız bir müftülük kurdu. Bu yeni organizasyonun adı Kazakistan Müslümanları Dinî İdaresi olarak değiştirildi. Ocak 1990'da Kazakistan Müslümanlarının bir kurultayı düzenlendi ve bu sırada Kazakistan'daki en üst düzey SADUM figürü olan Ratbek Hacı Nısanbayev, Kazakistan'ın yeni müftüsü olarak atandı. Kazakistan cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev ayrıca imamları eğitmek için Almatı'da bir İslam enstitüsü açtı.
1991'de bağımsızlığa kavuştuktan sonra, Özbekistan'daki SADUM şubesi Özbekistan Müslüman Kurulu olarak yeniden adlandırıldı. Bakanlar Kuruluna bağlı olan Dinî İşler Komitesi'nin sorumlulukları altına alındı.


## Yapısı.
SADUM, Orta Asya'daki beş Sovyet cumhuriyetindeki İslami faaliyetleri denetliyordu. SADUM'un merkezi, SADUM başkanının (müftü olarak bilinir) görev yaptığı Taşkent'te bulunuyordu. Müftü, kurultay adı verilen tüm bölgesel İslam din adamlarının katıldığı bir toplantıda seçilirdi. Kurultayda ayrıca Ulema Konseyi olarak bilinen bir başkanlık kurulu da seçilirdi.
SADUM katı bir hiyerarşik örgüttü. Her cumhuriyetin, bir kadı tarafından yönetilen bir SADUM temsilcilik ofisi vardı (kendisinin müftü tarafından yönetilen Özbekistan hariç). Her kadı, Taşkent'teki müftü tarafından atanır ve ona tabi olurdu ve her cumhuriyette tüm dini kişiler (imamlar ve müezzinler gibi) kendi kadılarına tabi olurdu. Dört qaziyat, 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra bağımsız manevi kurullara dönüştürüldü.
Büyük teolojik sorular, müftü ve Ulema Konseyi tarafından ele alındı ve kararları daha sonra yerel camiler aracılığıyla halka iletildi.
Müdürlüğün ekonomik dairesi, örgütün mali işlerini yönetti. Ayrıca, tüm camilerin ve İslam'ın İslami mimari anıtlarının yönetimi ve bakımıyla ilgilendi.
Taşkent'teki SADUM merkezinde bir kütüphane de bulunmaktaydı. SADUM'un ilk müftüsü olan Ishan Babakhan tarafından örgütün kurulmasından kısa bir süre sonra kuruldu. Kütüphaneye 2.000'den fazla kendi kitabını bağışladı ve 1980'e gelindiğinde kütüphanede 2.000 el yazması eser de dahil olmak üzere 30.000'den fazla eser vardı. Koleksiyondaki önemli eserler arasında, 1267'de tamamlanan Arapçadan Farsçaya ilk kelime kelime Kur'an tercümesi ve 10. yüzyıldan kalma bir hadis koleksiyonunun orijinal taslağı yer almaktadır.


### Müftüler.
SADUM müftüsü örgütün lideriydi. SADUM, Sovyetler Birliği'ndeki diğer tüm Müslüman müdürlüklerinden daha fazla Müslümandan sorumlu olduğundan, müftülerine genellikle başmüftü denirdi. Babahan ailesi bu rolü üç nesil boyunca sürdürdü ve SADUM'un varlığının neredeyse tüm süresini kapsıyordu.
Ziyaeddin Babahan, Hindustani'nin kendisini "vehhabi" olarak suçlamasının ardından Muhammadcan Hindustani'yi Ulema Konseyi'nden çıkardı. "Vehhabi", Fergana Vadisi bölgesinde fetvaları geleneksel Hanefi yorumlarından sapan alimler için kullanılan aşağılayıcı bir terimdi.
Mart 1989'da Andican'dan yabancı eğitimli bir imam olan Muhammadsadık Muhammad Yusuf tarafından son Babahan müftüsüne karşı bir iç darbe düzenlendi. Sovyetler Birliği'nin dağılması ve SADUM'un bağımsız devlet örgütlerine bölünmesinin ardından Muhammed Yusuf, bağımsız Özbekistan'ın ilk müftüsü oldu ancak 1993'te görevden alındı.
1943-1993 yılları arasında SADUM müftüleri;
  - İşan Babahan (1943-1957)
  - Ziyaeddin Babahan (1957-1982)
  - Şemseddin Babahan (1982-1989)
  - Muhammedsakıf Muhammed Yusuf (1989-1993)


## Yayınları.
SADUM, çeşitli edebiyat eserlerini basan ve dağıtan özel bir yayın departmanı içeriyordu. Sovyet Doğu Müslümanları adlı bir dergi, 1969'dan itibaren dört dilde (Arapça, Fransızca, İngilizce ve Özbekçe) sürekli olarak yayınlandı. Ulema Konseyi derginin yayın kurulu olarak görev yaptı.
SADUM ayrıca Kur'an'ın birkaç basımını destekledi. İlk basım 1957'de yapıldı, Mısır modeline dayanan ikinci basım ise 1960'ta yayınlandı. 1969 ve 1970'ten itibaren nesih yazısıyla yazılmış yerel bir 1913 Kuran'ına dayanan başka bir versiyon yayınlandı. Dördüncü bir Kuran turu 1977'de yayınlandı.
SADUM tarafından yayınlar:
  - "SSCB'de İslam'ın Tarihi Anıtları" (1962)
  - "el-Adab el-Müfred" (1970)
  - "es-Sahih el-Buhari" (1974)
  - "Sulasiyyet el-Buhari" (1974)


## Ek okuma.
 -  
 -  
 -  
 -