# Grigori Zass
Grigori Zass (Zats veya Sass olarak da yazılır; 1797-1883; ), Alman asıllı Rus İmparatorluk generalidir. Napolyon Savaşlarına katıldı, Rus-Çerkes Savaşı sırasında başkomutan oldu ve Çerkes Soykırımı'nda önemli bir rol oynadı. Diri diri yakmak, kelle toplamak, kafaları kazığa geçirmek, çocukları diri diri gömmek, köy yakmak, hastalık yaymak ve toplu tecavüz gibi yöntemler kullandı. Zass'ın komuta döneminde Çerkeslere yönelik sistematik katliamlar artış gösterdi. Armavir şehrinin kurucusudur. Rus kaynaklarında "Kafkasya Savaşı kahramanı" olarak anılır.
2003'te Rusya'nın Zass'ın heykelini tarihî Çerkesya topraklarına dikmesi dünya çapında Çerkeslerden tepki çekti.


## Biyografi.
### İlk yılları.
Baltık Almanları olan Georg Hristof Zass ve Annette Kettler'in çocuğu olarak 29 Nisan 1797'de Kurlandiya'da doğdu. Mensup olduğu Zass ailesi kökleri Vestfalya'ya dayanan ve Rus İmparatorluğuna bağlı bir soylu aileydi. Özel bir eğitim kurumunda yetiştirildi. 15 yaşındayken babası onu çaylak olarak Rus ordusunun hizmetine soktu. 1813'te Grodno Hussar bölüğüne katıldı.


### Kariyer.
#### Askerlik dönemi.
##### Napolyon Savaşları.
Zass hızla Rus ordusunun saflarında yükseldi. İlk savaşı olan Leipzig Savaşı'nda gelecek vadeden bir asker olarak dikkatleri üzerine çekti, terfi aldı. Altıncı Koalisyon Savaşı'na pek çok cephede katıldı. Dresden, Kulm ve Leipzig'de savaştı. Ardından Kuzeydoğu Fransa'ya gitti. Yüz Gün sırasında Rus ordusundaydı. Napolyon Savaşlarının sona ermesinden sonra Pskov Cuirassier Alayı'nda görev yaptı. 1820'de Novgorod bölümüne transfer edildi.


##### Rus-Türk Savaşı (1828-1829).
1820'de Rus-Çerkes Savaşı'nda savaşan Nizhny Novgorod Dragoon Alayı'na transfer oldu. 1828-1829 Rus-Türk Savaşı'na katıldı.


#### Komutanlık dönemi.
##### Kafkasya'ya gelişi.
1830'da Zass, Rus-Türk Savaşı'ndaki başarısının bir sonucu olarak Mozdok Kazak Alayı'nın komutasını aldı. Bu alayla Kafkas yerlilerine karşı birkaç başarılı sefer düzenledi. 1832'de Çeçenlere karşı bir savaşın sonucunda albaylığa terfi etti.


##### Rus-Çerkes Savaşı.
1833'te Rus-Çerkes Savaşı'nın bir cephesi olan Kuban Hattı'nın Batalpashinsky bölümünün komutanlığına atandı. Daha önce Kafkasya'da zaman geçirmiş olduğundan, Kafkasyalıların askeri gelenekleri hakkında bilgi sahibiydi. Dağ savaşı taktiklerinde ustalaşmak için zaman harcadı. Zass, Çerkesleri, özellikle Almanlar ve Ruslar olmak üzere "Avrupa Irkından" daha aşağı insanlar olarak görüyordu. Daha sonra stratejileri soykırımsal olarak nitelendirildi ve Nazi yöntemleriyle kıyaslandı.
1829-1848'de Kafkasya'daki savaşa katılan Decembrist V. Tolstoy onun hakkında şunları yazdı:
 - YÖNLENDİR 
Çerkes folklörü, Zass'tan böyle bahsediyordu:
 - YÖNLENDİR 
Düzenli olarak casus çalıştıran bir entrika adamı olarak biliniyordu. Çok sayıda casustan alınan verilere dayanarak önlemler almaya başladı. Çerkes topraklarına yapılan saldırılarda da bilgiye önem veriyordu. Şahsen öldürdüğü tüm Çerkeslerin bir listesini tutuyordu ve adamları barınak olarak hizmet edebilecek her şeyi yok ediyor, çiftlikleri yıkıyor ve düşman yiyecek bulamasın diye çiftlik hayvanlarını öldürüyordu. Çerkesler hakkındaki inanılmaz farkındalığı ona Çerkesler arasında büyülü bir statü kazandırmıştı. Bazı Çerkes din adamları onun İblis'in vücut bulmuş hali olduğuna inanıyorlardı. Daha sonraki Çerkes folklorunda Şeytan'ın adı Zass'tır.
Zass'ın ana taktiği saldırılara orantısız biçimde cevap vermekti, küçük bir Çerkes saldırısına karşılık yıl boyunca onlarca köyün yok edilmesiyle sonulanan bir "ceza seferi" başlatabilirdi. Ona göre Çerkeslerle baş etmenin tek yolu onları korkutmaktı. Zass, Çerkesleri psikolojik olarak "terörize" etmeyi amaçlıyordu; halkı sürekli korku altında tuttu. Zass, diri diri yakmak, kelle toplamak, kafaları kazığa geçirmek, çocukları diri diri gömmek, köy yakmak, salgın hastalıklar yaymak ve toplu tecavüz dahil olmak üzere bu düşünceye dayanan yöntemler kullandı. Askerlerine 7 yaşındaki Çerkes kız çocuklarına tecavüz edilmesine izin veren resmi bir emir yayınladı. Kopmuş Çerkes vücut parçalarından oluşan bir koleksiyona sahipti. Böylece Çerkesler arasında korku ve şok yayarak onları teslim olmaya zorluyordu. Bu yöntemin başarısı nedeniyle başkomutan olarak atandı ve tam yetki verildi.
Decembrist Lorer ile yaptığı görüşmede Zass şunları söyledi:#YÖNLENDİR Zass, düşmanın moraline çok dikkat ediyordu. Raporlarında sık sık köylerin yok edilmesiyle övünür, sivillerin toplu öldürülmesini şiirsel bir üslupla yüceltirdi. Raporlarında yaygın olarak "köy yerle bir edildi", "köyle birlikte direnenler ateş ve kılıçla bir oldu", "köy halkı tamamen yok edildi" gibi ifadeler bulunmaktadır. Zass, Berlin'deki anatomi profesörü arkadaşlarına kopmuş Çerkes vücut parçaları gönderdi.
Rus subay Nikolay İvanoviç Lorer, Zass'ın çadırında Çerkes kafaları topladığını ve etlerini kaynattığını söyledi. Ayrıca çadırının dışında bir tepede mızraklara saplanmış Çerkes kafaları vardı. Çerkes kültüründe insanın başıyla birlikte gömülmesi gerektiğine dair bir inanç vardı, bu nedenle Zass, Çerkes kellelerini toplamaktan ve asla geri vermemekten veya onları yüksek fiyatlara satmaktan özel bir zevk alıyordu. Savaştan sonra Ruslar Çerkes kellelerini keserek Zass'a ulaştırıyordu. Zass'ın ordusu, kendi isteği üzerine eski suçlulardan oluşuyordu. Kuvvetlerinin Çerkeslerle istediklerini yapmasına izin verdi.
Ağustos 1833'te Zass, Çerkes topraklarına ilk seferini yönetti. Köylerin yanı sıra birden fazla kasaba da yok edildi. Ağustos - Ekim 1833'te birkaç Trans-Kuban seferi daha yaptı. Kuban ve Laba nehirleri yakınındaki Çerkes köylerini sistematik olarak yok etti ve araziyi yeniden yerleşimi zorlaştıracak şekilde değiştirdi.
Kasım ve Aralık ayları arasında Besleney bölgesine saldırdı. Besleney'in başkenti Qanoqo köyü de dahil olmak üzere Besleney bölgesindeki çoğu yerleşim yerini yok etti. Bu saldırıdan raporunda şöyle bahseti:
 - YÖNLENDİR 
Aralık 1833'ün ortalarında Zass, iki Besleney Çerkes köyüne daha saldırdı. Raporunda hayatta kalanları aç bırakma planını yazdı:
 - YÖNLENDİR 
1834-1835 yılları arasında özellikle Abzeh, Besleney ve Şapsığ bölgelerinde Çerkes nüfusunu yok etmeye devam etti. 1834'te Albay Zass, General Rosen'e Çerkesya seferini detaylandıran bir rapor gönderdi:
 - YÖNLENDİR Daha sonra bir mahalleyi nasıl yok ettiğini anlatıyor:
 - YÖNLENDİR Zass liderliğindeki alayların askeri başarıları, yüksek komuta tarafından büyük beğeni topladı ve Zass ödüllendirildi. 1835'te terfi etti. Tüm Kuban hattı emrine verildi. 1836'nın sonlarında Çerkesya Ermenileri Rusya'ya bağlılıklarını ilan ettiler ve Zass'tan kendilerine yaşayacak bir yer vermesini istediler. 1839'da Zass bir Ermeni kolonisi kurdu. Ermenilere yer açmak için Çerkes köyleri yok edildi. Bu yıl Armavir'in resmi kuruluş yılı olarak kabul edilmektedir.
Ekim 1836'da General Zass, Çerkes komutan Canbolat Boletoqo'ya barış yapmak istediğini bildirdi. Boletoqo şartları kabul etti ve kararlaştırılan tarihte, Zass'ın Prochnyi Okop kalesindeki karargahına giderken, Kuban Nehri'nin kıyısındaki ormanda saklanan bir Rus keskin nişancı tarafından öldürüldü. Bu Zass'ın planlarından birisiydi, böylece Çerkeslerin en başarılı komutanlarından birini yok etmiş oldu.
1838'de Zass, ciddi şekilde hasta olduğuna dair yanlış söylentiler yaydı, ardından öldüğüne dair sahte haberler yaydı. Çerkesler onun ölümünü kutlarken, aniden "dirilen" Zass, iki köyü yerle bir eden bir baskın başlattı. 1836'da tümgeneralliğe ve 1840'ta korgeneralliğe terfi etti ve Kafkas hattının sağ kanadının şefi olarak atandı. Onun inisiyatifiyle yeni tahkimatlar yapılmaya başlandı (bunlardan birinin adı "Zassovsky").
Mart 1842'de Zass ovadaki köylere saldırdı. Ferz nehri önünde Zass'ın ordusu ağır kayıplar vererek geri çekildi. 1842'de Zass, aralarında Pavel Grabbe'nin de bulunduğu üstleriyle bir tartışma yaşadı. 1843'e gelindiğinde Rus köyleri Urupskaya, Voznesenskaya, Chemlykskaya ve Labinskaya'yı kurdu ve köyler arasında kaleler inşa etti. Bu yıl ağır bir hastalık kaparak emekli oldu.


##### 1848 Macar Devrimi.
Rusya Çarı I. Nicholas, Mart 1849'da, Macaristan'daki huzursuzluğa karşı Franz Joseph'e yardım etmek için yaklaşık 8.000 askerden oluşan bir Rus ordusu topladı.
1849'da Zass hizmete döndü ve 3. Kolordu'nun Öncü Kuvvetlerine komuta ederek Macaristan'daki sefere katıldı. Rusya, 8 Nisan 1849'da Transilvanya'yı işgal etti. Ancak Güney Karpat dağ geçitlerini (Transilvanya ve Eflak sınırı boyunca) geçerken, Polonya doğumlu bir General olan Józef Bem liderliğindeki büyük bir Macar devrimci ordusu tarafından karşılandılar. Zass, Weitzen ve Debrecen savaşlarına katıldı.


##### Kafkas Ordusunda Yedek.
Zass'ın ordudan ayrılmayı reddetmesi sonucunda önceki hizmetlerinin takdiri olarak, Çar II. Alexander, Zass'ın Kafkas Ordusu'nda sembolik olarak hizmete alınmasını emretti.


### Ölüm.
Zass, 1883'te 86 yaşında öldü.


## Miras ve tartışma.
Richmond gibi yazarlar Zass'ı bir soykırımcı olarak tanımlıyor ve Nazi generalleri ile kıyaslıyor. Çerkes soykırımı hakkında konuşan Çerkes tarihçiler, aktivistler ve halk, sıklıkla General Zass'ın eylemlerine atıfta bulunuyor. Bu bağlamda General Zass sadist ve fanatik olarak nitelendiriliyor. Rus tarihçiler, Zass'ın askeri yeteneklerini vurguluyor ve onun acımasız taktiklerini savaşın gereklilikleri olarak yorumluyor. Ayrıca Çerkes muhaliflerinin Zass'a duyduğu saygıyı gösteren örnekler de veriliyor.
2003'te Rusya'nın Zass'ın heykelini tarihî Çerkesya topraklarına dikmesi dünya çapında Çerkeslerden tepki çekti. Temmuz 2023'te "General Zass" isimli bir enerji içeceğinin üretilmesine Kafkasya'da satılmasına tepki gösterdiler.


## Ek kaynaklar.
  - "Атарщиков Г." Заметки старого кавказца. О боевой и административной деятельности на Кавказе генерал-лейтенанта барона Григория Христофоровича Засса. (Сырой материал для истории покорения Кавказа) // Военный сборник, 1870. № 8. С. 309–333  РБС  "Луночкин А., Михайлов А." Большая война. Григорий Засс и Яков Бакланов // Родина. 2000. № 1–2. С.94–99.