# IAR 330
IAR 330, Romen havacılık üreticisi Industria Aeronautică Română (IAR) tarafından üretilen Aérospatiale SA 330 Puma helikopterinin lisanslı bir versiyonudur.
IAR 330, Fransız havacılık firması Aérospatiale ile 30 Temmuz 1974 tarihinde imzalanan bir lisans anlaşması kapsamında üretilmiştir. 22 Ekim 1975'te Romanya yapımı ilk Puma ilk uçuşunu gerçekleştirdi. Kısa bir süre sonra müşterilere teslimatlar başladı; 1980 yılına kadar hem yurtiçi hem de yurtdışı müşteriler için yaklaşık 25 adet IAR 330 üretildi. Aralarında Pakistan, Fildişi Sahili, Birleşik Arap Emirlikleri ve Sudan'ın da bulunduğu çeşitli denizaşırı ülkeler IAR 330 tedarik etmeyi tercih etti. Tipin en büyük operatörü, başlangıçta onu öncelikle bir yardımcı nakliye aracı olarak kullanan Romanya Hava Kuvvetleri olacaktı.
1990'larda, Romanya'nın savunma teçhizatını NATO ile entegre etmenin yanı sıra döner bir tanksavar kabiliyeti arzusu vardı. Bu doğrultuda 2000'li yıllarda IAR, İsrailli savunma şirketi Elbit Systems ile işbirliği yaparak tanksavar ve savaş alanı destek operasyonları için tasarlanmış yirmi dört adet IAR 330 SOCAT helikopteri üretti. SOCAT'tan türetilen ve IAR 330M olarak adlandırılan NATO uyumlu aviyoniklerle donatılmış modernize edilmiş bir yardımcı nakliye modeli de bu dönemde üretildi. Arama-kurtarma, tıbbi tahliye ve deniz gözetleme kabiliyetine sahip bir deniz modeli de geliştirildi. Son IAR 330 2008 yılında üretildi; programın yerini Airbus Helicopters H215 Super Puma aldı ve bu uçağın üretimi Airbus Helicopters ile IAR arasındaki bir ortak girişim olan Eurocopter Romania kapsamında Braşov'a aktarıldı.


## Tasarım ve geliştirme.
### Arka plan.
Soğuk Savaş'ın büyük bölümünde Romanya hem COMECON'un hem de Varşova Paktı'nın bir üyesiydi. Buna rağmen Çavuşesku hükûmeti Sovyetler Birliği'nin desteğine aşırı bağımlı hâle gelmekten kaçınmaya ve bağımsızlığını korumaya çalıştı. Buna göre, ülkenin kendine güvenini desteklemek için askerî teçhizatın tamamen veya kısmen Romanya'da geliştirilmesi arzu edilirken, büyük kalemlerin tedariki için üçüncü taraf ülkelerle ortaklıklar da arandı. 1970'lerin başında, aralarında Fransız havacılık firması Aérospatiale ve Amerikan helikopter üreticisi Sikorsky Aircraft'ın da bulunduğu çok sayıda şirket, tercih ettikleri rotorlu uçakları üretmek için lisans alma niyetinde olan Romanya hükûmetine helikopterlerini göstermeye davet edildi.
Bu doğrultuda, 11 Ekim 1973 tarihinde Sikorsky S-61, Băneasa Havaalanı'nda gerçekleştirilen bir test uçuşunu da içeren bir grup Romen temsilciye resmen tanıtıldı. Aynı ayın 13 ve 15 Ekim tarihleri arasında, Romen havacılık ve uzay üreticisi Întreprinderea de Construcții Aeronautice'in (IAR) Ghimbav'daki tesisinde bir sunum yapıldı. Puma 20 Ekim'de gösterildi. 30 Temmuz 1974'te Romanya'nın IAR tarafından Puma'nın yerel üretimini kapsayan bir lisans anlaşması imzaladığı duyuruldu. Ayrıca, tipe güç veren Turboméca Turmo IVC turboşaft motorlarının lisanslı üretimini üstlenmek için ayrı bir anlaşma imzalandı.


### İlk üretim.
22 Ekim 1975 tarihinde, yerel olarak IAR 330H olarak adlandırılan ilk Romanya yapımı Puma ilk uçuşunu gerçekleştirdi. Tipin seri üretimi kısa bir süre sonra devam etti; 1980 yılına kadar, teslimatların yurtiçi ve yurtdışı müşteriler arasında eşit olarak bölündüğü yaklaşık 25 IAR 330 üretildiği bildirildi. 2010 yılına gelindiğinde bu helikopterlerden yaklaşık 163 adet üretildiği, bunlardan 104 tanesinin Romanya ordusunun hava kanatlarına teslim edildiği, ikisinin üretici tarafından alıkonulduğu ve 57 tanesinin de çeşitli ihracat operatörleri için üretildiği bildirilmiştir. IAR 330'u tedarik eden denizaşırı ülkeler arasında Pakistan, Fildişi Sahili, Birleşik Arap Emirlikleri ve Sudan bulunmaktadır.
Soğuk Savaş sona erdiğinde IAR 330 Romanya'nın başlıca rotorlu hava aracı olarak iyice yerleşmişti. Ayrıca helikopterin deniz savaşı, arama-kurtarma (SAR), komuta ve kontrol ve tıbbi tahliye operasyonları gibi roller için özel varyantları geliştirildi ve tipik olarak sınırlı sayıda üretildi. SAR modeli denizde acil iniş için şişirilebilir şamandıralarla donatılmıştı. IAR 330'un üretimi 21. yüzyıla kadar Industria Aeronautică Română (günümüzde IAR S.A. Brașov olarak bilinmektedir) tarafından Brașov dışındaki tesislerinde devam etmiştir. 2008 yılında Romanya yapımı son helikopterin üretildiği ve aynı yıl şirketin özelleştirildiği bildirilmiştir. Kasım 2015'te Airbus Helicopters, orijinal Puma'nın halefi olan Airbus Helicopters H215 Super Puma'nın tüm nihai montajının, Airbus Helicopters ve IAR arasındaki bir ortak girişim olan Eurocopter Romania altında Braşov'daki bir nihai montaj hattına aktarılacağını duyurdu; bu nedenle, bu girişim etkili bir şekilde IAR 330 programının yerini aldı.


## Operasyonel geçmiş.
1990'lı yıllarda Romanya Hava Kuvvetleri, IAR 330L filosunun muharebe kabiliyetlerini geliştirerek onu evrensel bir tanksavar ve destek helikopteri hâline getirmeye çalıştı. Bu dönemde Romanya İsrail ile çeşitli askerî programlarda işbirliği yapmaya başladı. İsrailli Elbit Systems şirketi seçildi ve Eylül 1995'te Romanya Hava Kuvvetleri 24 helikopteri SOCAT sistemi ("Sistem Optronic de Cercetare și Anti-Tanc") ile yükseltmek için şirketle bir sözleşme imzaladı. 26 Mayıs 1998'de ilk IAR 330L SOCAT, IAR'ın Braşov yakınlarındaki Ghimbav'daki havaalanından uçuruldu. 23 Ekim 1999'da ikinci prototip ilk uçuşunu yaptı. 2001 yılında ilk IAR 330L SOCAT bir muharip birliğe teslim edildi. Toplamda, 2005 yılında üretim standardına göre yeniden inşa edilen prototipler de dahil olmak üzere 25 SOCAT üretildi.
IAR 330M NATO, SOCAT versiyonunun aviyoniklerine sahip, ancak silah ve optronik sistemleri olmayan modernize edilmiş bir nakliye versiyonudur. Diğer özelliklerinin yanı sıra bir meteoroloji radarına sahiptir. 2005 ve 2008 yılları arasında on iki IAR 330L, IAR 330M standardına modernize edildi. 2020'lerin başında, IAR 330 SOCAT'ların birçoğu orijinal operasyonel sınırlarına yaklaşıyordu, bu nedenle Romanya Hava Kuvvetleri, kullanım ömrü dolan unsurları değiştirmek ve böylece tipin hizmete devam etmesini kolaylaştırmak için IAR ile sözleşme yapmaya başladı.
30 Ocak 2007 tarihinde ilk IAR 330 NAVAL helikopteri Ghimbav'da resmî olarak tanıtıldı. Romanya Deniz Kuvvetleri bu varyanttan üç adet sipariş etti. Helikopter, SOCAT yükseltme paketi de dahil olmak üzere Romanya Hava Kuvvetleri varyantına benzer bir konfigürasyona sahiptir; ancak Donanma rotorlu uçağı, burun ve ana alt takım kaplamalarının altına yerleştirilmiş yüzdürme dişlisi ile donatılmıştır. Göreve özel aviyoniklerin çoğu Fransız savunma şirketi Thales Group tarafından tedarik edilmektedir. Tipik olarak Donanma'nın fırkateynlerinden işletilirler ve arama-kurtarma, tıbbi tahliye ve deniz gözetleme görevleri gibi görevleri üstlenirler.


## Varyantlar.
  - IAR 330H - ilk model (1975-1977). 15 adet üretildi.
  - IAR 330L - geliştirilmiş model (1977-günümüz). Üretilen 165 uçaktan 112'si Romanya Silahlı Kuvvetlerinde hizmete girmiştir.
  - IAR 330M - SOCAT modelinden türetilen NATO uyumlu aviyoniklere sahip modernize edilmiş varyant, 2005 ve 2008 yılları arasında bu şekilde yeniden üretilen 12 IAR 330L.
  - IAR 330L SOCAT - saldırı helikopteri, 2000'lerin başından ortalarına kadar toplam 25 adet üretildi.
  - IAR 330 NAVAL - deniz helikopteri. 2005 ve 2008 yılları arasında 3 adet üretildi, 2015 yılına kadar başka denemeler ve yükseltmeler yapıldı.
  - IAR 330 SM - Turbomeca Makila 1A1 motorları ile donatılmıştır (Birleşik Arap Emirlikleri için ihracat konfigürasyonu).


## Operatörler.
  - YÖNLENDİRME 
  - Demokratik Kongo Cumhuriyeti Hava Kuvvetleri – 1, 1971 yılında teslim edildi
 -  Fildişi Sahili
  - Fildişi Sahili Hava Kuvvetleri – 4 tanesi 2003 yılında teslim edildi, bunlardan 2 tanesi VIP taşımacılığı için 
 -  Kenya
  - Kenya Hava Kuvvetleri – 9-16, 1978 ve 1984 yılları arasında teslim edilmiştir
 -  Lübnan
  - Lübnan Hava Kuvvetleri – 6, 1984 yılında teslim edildi
 -  Pakistan
  - Pakistan Ordusu – 4, 1984 yılında teslim edildi
 -  Romanya
  - Romanya Hava Kuvvetleri – 56
  - Romanya Deniz Kuvvetleri – 3 
 -  Sudan
  - Sudan Hava Kuvvetleri - 15, 1984 ve 1985 yılları arasında teslim edildi
  - YÖNLENDİRME 
  - Birleşik Arap Emirlikleri Hava Kuvvetleri - 20. İlk 10 IAR-330L 1993 ve 1994 yılları arasında teslim edilmiş, 2006 ve 2007 yılları arasında 10 IAR-330SM daha tedarik edilmiştir. En az 7 SM 2009 ve 2011 yılları arasında Lübnan Hava Kuvvetlerine transfer edilmiştir.


## Kayda değer olayları.
  - 23 Aralık 1989'da bir IAR 330 helikopteri Alba Julia yakınlarında bir nakliye uçuşu sırasında muhtemelen vurulduktan sonra yere çakıldı ve üç kişilik mürettebat ile iki yolcu öldü. 
  - 16 Ağustos 2001 tarihinde, bir IAR 330 SOCAT Titu Hava Üssünden kalkışından kısa bir süre sonra eğitim uçuşu sırasında düşmüştür. Kaza 50 metre (165 ft.) yükseklikte meydana gelmiş ve mürettebat yaralanmıştır.
  - 7 Kasım 2007 tarihinde, 90. Hava İkmal Üssü'ne ait bir IAR 330 SOCAT, bir gece eğitim görevi sırasında Piteşti'nin 30 km güneyindeki Ungheni'de düşmüş ve üç mürettebat da ölmüştür
  - 7 Mart 2013 tarihinde, bir IAR 330 SOCAT eğitim uçuşu sırasında Bakio yakınlarındaki Berești-Bistrița'da düşmüş, iki mürettebat ölmüş ve diğer üç mürettebat yaralanmıştır. Romanya Hava Kuvvetleri ve Romanya Deniz Kuvvetleri, kazayla ilgili soruşturma başlatılana kadar IAR 330 SOCAT filosunun tamamını yere indirdi.
  - 21 Kasım 2014 tarihinde bir IAR-330 MEDEVAC, eğitim uçuşu sırasında Sibin yakınlarındaki Mălâncrav'da düşmüş ve 8 askerî personel hayatını kaybederken iki askerî personel de yaralanmıştır.
  - 22 Mart 2022 tarihinde bir IAR 330, bölgede düşen bir MiG-21 Lancer'ı ararken olumsuz hava koşulları nedeniyle Cogealac Komünü, Gura Dobrogei köyü yakınlarında düşmüş ve 7 askerî personel ölmüştür.


## Teknik Özellikler (IAR-330L).
 - YÖNLENDİR 


### Bibliyografya.
 -  
 -