# Birinci Türkoloji Kongresi
Birinci Türkoloji Kongresi, 26 Şubat-6 Mart 1926 tarihleri arasında Bakü şehrinde düzenlenen bir kongre olup Sovyetler Birliği sınırları içinde yaşayan Türk halklarının tarihi, edebiyatı, dili, alfabesi, etnografyası ve kültürü ile ilgili önemli kararların alındığı bir etkinliktir. Kongrede Latin alfabesine geçişin bilimsel ve metodolojik prensipleri detaylı bir şekilde ele alındı ve hazırlandı.
Birinci Türkoloji Kongresi, 20. yüzyılın başlarında Türk halklarının, özellikle Azerbaycan halkının kültürel hayatında gerçekleşen en önemli olaylardan biri olarak tarihe geçti. Kongre, Sovyetler Birliği sınırları içinde yaşayan Türklerin yanı sıra yabancı konuklar ile bilim adamı, dilbilimci, tarihçi, şair, yazar ve diğer önemli düşünürlerden oluşan toplam 131 temsilci katıldı. Bu delegeler arasında akademisyenler, dilbilimciler, tarihçiler, şairler, yazarlar ve diğer önemli düşünürler yer alıyordu. Bu muazzam kongre, Türk halklarının kültürel entegrasyonunda önemli bir aşamayı oluşturdu. Geniş kapsamlı ve büyük bir coğrafi alanda yaşayan çok sayıda Türk halkını ilgilendiren bir dizi önemli konunun belirlenmesi, ele alınması, hazırlanması ve ardından gerçekleştirilmesi açısından olağanüstü bir öneme sahipti.
Kongre toplantılarına Azerbaycan SSR Merkez Yürütme Komitesi Başkanı Samad Ağamalıoğlu başkanlık etti. Başkanlık Divanına — Samad Agamalioğlu, Azerbaycan'dan Ruhulla Ahundov, Habib Cabiyev, doğubilimci ve tarihçi akademisyen Wilhelm Barthold, akademisyen Sergey Oldenburg, Avrupalı bilim adamlarının temsilcisi, RSFSR Halk Eğitim Bakanlığı'ndan Nagovitsin, profesör Bekir Çobanzade, profesör Aleksandr Samoyloviç, Kazakistan'dan Ahmet Baytursun, Yakutistan'dan Isidor Barakhov, Doğu Araştırmaları Derneği'nden İlya Borozdin ve M. Pavlovich, Tataristan'dan Galimcan İbrahimov, Başkurdistan'dan İdelguzin, Türkiye'den Mehmed Fuad Köprülü, Dağıstan'dan Celalettin Korkmazov, Özbekistan'dan Rahim Inogomov, Kara-Kırgızistan'dan Tunstanov, Türkmenistan'dan Berdiyev, Kırım'dan Osman Nuri Akçokraklı, Kuzey Kafkasya'dan Aliyev Ömer seçildi. Ali Bey Hüseyinzade, Bang, Mustafa Guliyev, Akademisyen Nikolay Marr, Anatoli Lunaçarski ve Thomsen Kurultay Başkanlığının fahri üyeleri oldular.
Kongre katılımcılarının sonraki faaliyetleri trajikti. Çalışmalarına katılan 100'den fazla katılımcı daha sonra pan-Türkizmle suçlandı ve siyasi baskıya maruz kaldı. Çoğu akademisyen ve düşünür hapis ve fiziksel yıkımla karşı karşıya kaldı. Kongrenin önemli bir sonucu olan Türk halklarının Latin alfabesine geçişi 1939 yılında iptal edilmiş ve Sovyetler Birliği topraklarında yaşayan Türk halkları için Kiril alfabesi yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır.


## Tarihi.
Azerbaycan, Rusya tarafından ilhak edildikten sonra, Yakın Doğu'da alfabe reformu meselesi ilk defa büyük eğitimci ve düşünür Mirza Fethali Ahundzade tarafından gündeme getirilmiştir. Ancak onun bu alandaki çabaları sonuç vermemiştir. Sonraki dönemlerde ise İsmail Bey Gaspıralı, Üzeyir Bey Hacıbeyli, Celil Memmedguluzade, Mehmet Ağa Şahtahmazlı, Feridun Bey Köçerli, Veli Hüseynzade, Hüseyin Cavid gibi isimler bu konuda başarılı faaliyetlerde bulunmuşlardır. Azerbaycan Halk Cumhuriyyeti de alfabe reformuna dikkat etmiş, ancak bu hayati öneme sahip meseleyi çözmek için 23 aylık "ömür" yeterli olmamıştır.
Azerbaycan Sovyetleştikten sonra, bu konu daha da önem kazandı. Henüz 1922'de N. Nerimanov'un liderliğinde Bakü'de "Latin alfabesine geçiş" komitesi kurulmuştu ve bu sürece sadece Bakü'deki bilim insanları değil, o zamanın SSCB'nin diğer bilim merkezlerinde çalışan Türkologlar da özel ilgi gösteriyordu. 1922'de Celil Memmedguluzade'nin liderliyinde "Yeni yol" gazetesi Latin alfabesiyle yayımlanmıştı. Aynı yıl "Yeni Türk alfabesi" komitesi kuruldu ve bunun başkanlığını Azerbaycan SSC Merkezi Yürütme Komitesi Başkanı Samet Ağamalıoğlu yapmaktaydı. Hatta 1923'te Azerbaycan hükûmeti, Yeni Türk alfabesini devlet alfabesi olarak kabul etmeye dair bir karar çıkardı. Ancak hâlâ Latin grafik alfabesi ile Arap alfabesinden de faydalanılmaktaydı.


## Kongre hazırlıkları.
Ağustos 1925'te Sovyetler Birliği Tüm Rusya Merkezi Yürütme Komitesi tarafından Tüm Birlik Türkoloji Kongresi'nin toplanmasına ilişkin bir karar kabul etti. Kongrenin toplanması konusu bir yıl önce Azerbaycan SSC hükûmeti tarafından Sovyet yönetimine iletilmişti. Latin alfabesine geçişle ilgili sorunların çözülmesi gerekliliği, Sovyet hükûmetinin Türkoloji Kongresi'ni toplama kararından altı ay önce, 1. Azerbaycan Yerel Araştırmaları Kongresi sırasında ve Sovyet Bilimler Akademisi ile Tüm Birlik Doğu Araştırmaları Birliği'nin oturumlarında gündeme gelmişti.
Kongre'nin toplanması için yapılan hazırlıklar, SSCB Sovyet Halk Komiserlerinin kararıyla kurulan organizasyon komisyonu tarafından organize edildi. Komisyonda Samet Ağamalıoğlu (başkan), M. Pavloviç, Habib Cebiyev, Vasili Bartold, Aleksandr Samoyloviç, Celalettin Korkmazov, G. Broydo, Tyuryakulov, Zifeld, Fitred, Bekir Çobanzade, Aşmarin, Odabaş, Novşirvano, Ahmet Baytursunov ve Yusufzade yer almıştır.
Organizasyon komisyonu, Tüm Birlik Türkoloji Kongresi hazırlıkları kapsamında yapılan tüm çalışmaları aydınlatmak için "Haberler" yayınladı.


## Kongre tutanakları.
1926 yılının 26 Şubat'ında Bakü'deki İsmailiye Sarayı'nda Birinci Türkoloji Kongresi başladı. Kongreye 131 delege (20 uluslararası bilim topluluğunun temsilcisi) katıldı, 17 oturum gerçekleştirildi ve Türklerin, genel olarak Türk Dünyası'nın dil, tarih, etnogenez ve etnografi, edebiyat ve kültürüne dair 38 bildiri sunuldu. Kongre'nin başkanlığını Azerbaycan SSC Merkezi İcra Komitesi Başkanı Samed ağa Ağamalıoğlu yaptı, Kongre Başkanlık Divanı'na aşağıdaki kişiler seçildi: Samed Ağa Ağamalıoğlu, Azerbaycan'dan Ruhulla Ahundov, Habib Cebiyev, ünlü oryantalist-tarihçi akademisyen Wilhelm Barthold, akademisyen Sergey Oldenburg, Avrupa bilim adamlarının temsilcisi profesör F.F. Mensel, RSFSC Halk Eğitim Bakanlığı'ndan Nagovitsin, profesör Bekir Çobanzade, profesör Aleksandr Samoyloviç, Kazakistan'dan Ahmet Baytursun, Yakutiya'dan İsidor Barahov, Şarkiyat Araştırmaları Derneği'nden Borozdin ve Pavloviç, Tataristan'dan Galimcan İbrahimov, Başkurdistan'dan İdelgızın, Türkiye'den Mehmed Fuad Köprülü, Dağıstan'dan Celalettin Korkmazov, Özbekistan'dan Şakircan Rahim, Karakalpakistan'dan Tunstanov, Türkmenistan'dan Berdiyev, Kırımdan Osman Nuri Akçokraklı, Kuzey Kafkasya'dan Əliyev Umar seçildiler. Ayrıca Azerbaycan delegasyonu ve diğer cumhuriyetler adına Ali Bey Hüseynzade, Bang, Mustafa Guliyev, akademisyen Nikolay Marr, Anatoli Lunaçarski ve Tomsen kongre başkanlık heyetine fahri üye olarak seçildiler
Toplantıda SSCB Merkez Yürütme Komitesi Başkanı Gazanfer Musabeyov bir tebrik konuşması yaparak Kongre katılımcılarını selamladı. Konferans aynı zamanda ünlü Türkolog Radlov ve İsmail Gaspıralı onuruna da düzenlendi. Kongreye Barthold, Köprülüzade, A. Huseynzade, Krymski, Poppe, Aşmarin gibi tanınmış Türkolog-oryantal bilim adamlarının katılımı kongrenin büyük önemini ve güvenilirliğini ortaya koymuştur.


### Raporlar.
Kongre süresince, bazıları özellikle kayda değer olan çok sayıda bilimsel sunum yapıldı. V.V.Bartold'un "Türk Halklarının Tarihi ve Araştırma Görevlerinin Çağdaş Durumu", S.F.Oldenburg'un "Türk Halkları Arasında Etnografik Çalışmaların Yöntemleri", A.A.Müller'in "Türk Halkları Arasında Tasvir Sanatı Üzerine", F. Kopruluzade'nin "Türk Halkları Arasında Edebi Dillerin Gelişimi", A.N.Samoyloviç'in "Türk Dilleri Araştırmalarının Bugünkü Durumu ve Gelecekteki Görevleri", B.Çobanzade'nin "Türk Lehçelerinin Yakın Akrabalığı Üzerine", H.Zeynallı'nın "Türk Dillerinde Bilimsel Terminoloji Sistemi Üzerine", S.Y. Malov'un "Eski Türk Dillerini İncelemenin Çağdaş Durumu ve Perspektifleri", Ferhad Ağazade'nin "Türk Dillerinde İmla", N.F.Yakovlev'in "Türk Milletlerinin Sosyal ve Kültürel Şartlarıyla İlgili Alfabe Sistemi Kurma Problemleri", C.Memmedzade'nin "Türk Halklarının Alfabe Sistemleri Üzerine", Kemanov'un "Türk Dillerini Öğretme Metodolojisinin Temelleri", N. N.Poppe'nin "Türk Dillerinin Altay Dilleriyle Karşılıklı Akrabalığı Meselesinin Tarihsel ve Güncel Durumu", H.Şeref'in "Türk-Tatar Halkları İçin Arap ve Latin Yazı Sistemlerinin Uygulanması Meseleleri", T.Mensel'in "Balkan Türk Edebiyatı Çalışmalarının Sonuçları ve Perspektifleri" ve diğerleri. Bu sunumlar Kongre bildirilerine daha fazla derinlik ve zenginlik kattı.
Kongre sırasında, önemli fonetik bilgini Lev Shcherba'nın "Yazımın Temel İlkeleri ve Toplumsal Önemi" konulu sunumunun teorik perspektifi özellikle dikkat çekiciydi. Ermeni dilbilimci R.Y.Acharyan'ın "Türk ve Ermeni Dillerinin Karşılıklı Etkisi" konulu sunumu, Türk dilinin tarih boyunca Ermeni dili üzerindeki etkisini tüm dilbilimsel düzeylerde açıklamaya odaklanmıştı. Sunumun ana odağı Eski Ermeniceden (Grabar) Yeni Ermeniceye (Aşgarabar) geçiş ve bu geçişin dilsel uyarıcısının Türkçe olduğu fikriydi. Bu sunumun, nesnelliği ile günümüzde yaygın olan zararlı Ermeni şoven milliyetçi ideolojisine karşı güçlü bir bilimsel argüman olarak hizmet ettiğini belirtmek gerekir.
Birinci Bakü Türkoloji Kongresi'ne Tataristan'dan katılan altı kişilik heyetin başkanı G. İbrahimov, Arap harflerine dayalı yeni bir alfabeye geçilmesine karşı olduğunu ifade etti. İtirazlarına rağmen, "bu konuda bir ihtilaf olmaması gerektiği" fikrini öne sürdü ve kongre sırasında konuyla ilgili bir bildiri sundu. Ancak gerçekte G. İbrahimov kongre sırasında imla konusunu ele almış ve bu konuda önerilerde bulunmuştur. Sunumu üç bölümden oluşuyordu. İlk bölümde 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar var olan eski imlaların eleştirel analizinin yanı sıra Uygur, Orhun ve eski Arap alfabelerinin analizine odaklandı. İkinci bölümde Arap alfabesinde yapılan reformlar anlatıldı ve son olarak Türk halklarının imlasında reform yapılmasını amaçlayan eylemler anlatılıyor.
G. İbrahimov genel olarak Türkçe yazım kurallarının netleştirilmesi için Türk dillerinin dikkate alınması gereken özelliklerini tanımlamış ve bunları kongre temsilcilerinin dikkatine sunmuştur. Ancak konuşmasında ve önerilerinde alfabenin Latinleştirilmesine karşı bir işaret yoktu.
Kongre sırasında S. Mümtaz katılımcılara yeni kitabı "Nesimi "yi hediye etti. Katılımcılar arasında bulunan Tatar edebiyatçı Aziz Gubaydullin, kongrede yaptığı konuşmada Salman Mümtaz'ın Azerbaycanlı şairlerin eserlerini "Kommunist" gazetesinde yayınladığını bildirdi. Gubaydullin, Salman Mümtaz'ın şairler hakkında yazdığı biyografik bilgileri "en değerli biyografik bilgiler" olarak değerlendirerek takdir ettiğini ifade etti ve her yayından önce bunun öneminin altını çizdi.


### Kongrede alınan kararlar.
Birinci Bakü Türkoloji Kongresi'nde, organizasyon komisyonu eşbaşkanı Celalettin Korkmazov tarafından sunulan Türk dilleriyle ilgili aşağıdaki yedi ana konu tartışılmış ve ilgili kararlar alınmıştır:
1. Alfabe meselesi;
2. Yazım-ortografi sorunu;
3. Terminoloji sorunu;
4. Öğretim metodolojisi sorunu;
5. Akraba ve komşu dillerin karşılıklı ilişki ve girişim sorunları;
6. Ortak bir edebi dil meselesi de dahil olmak üzere Türk dillerinin edebi dil sorunları;
7. Büyük dil teorisi ve Türk dillerinin tarihsel sorunları.
Bu kararları vermek için bir dizi ilke kullanılmıştır. Böylece yazım-ortografi meselesinde fonetik ilke tercih edilmesine rağmen morfolojik ve tarihi-geleneksel ilke konuları da dikkate alınmıştır. Terminoloji konusunda ise ana kaynak olarak Türk dilinin kendi iç imkânları ve uluslararası özel kelimeler tercih edilmiştir. Öğretim-metodoloji konularında ise anadil öğretiminde Avrupa standartlarının yanı sıra ulusal geleneğin önemine de dikkat çekildi. Akraba ve komşu dillerin bilimsel yöntemlerle incelenmesine ilişkin tartışmalar sırasında, Altay çalışmaları ve komprativistik perspektiflerinin önemi vurgulandı.
Birinci Türkoloji Kongresi'nde Türk edebi dillerinin normları ve üslup özelliklerinin yanı sıra Türk halklarının ata yurdu konusu da tartışıldı. Kongre temsilcileri ayrıca ünlü Özbek şair Ali Şir Nevai'nin 500. yıldönümü kutlamalarına da katıldı. Kongre, İkinci Türkoloji Kongresi'nin 1927 yılında Semerkant şehrinde yapılmasına karar vermişse de bu karar bilinen nedenlerden dolayı gerçekleşmemiştir.
Kongrede alınan kararlar arasında özellikle ortak alfabe, ortak edebi dil, ortak terminoloji gibi konular öne çıktı.


## Sonuç.
Azerbaycan'da 1923 yılından itibaren Yeni Türk alfabesi devlet alfabesi olarak kabul edilmesine rağmen, Latin alfabesine geçiş bu kongreden sonra oybirliğiyle resmen gerçekleştirildi. Bundan önce Arap alfabesi tüm cumhuriyet topraklarında yaygın olarak kullanılmaktaydı. Kongre kararlarına dayanarak, 1 Ocak 1929'da Sovyet hükûmeti Arap alfabesinin kullanımını resmen yasakladı. Bu yazıyı hafızalardan silmek amacıyla geniş çaplı bir kitap yakma kampanyası da yürütüldü.
Kongre kararıyla, Sovyetler Birliği'ne katılan diğer Türk cumhuriyetlerinde Arap alfabesi Latin alfabesiyle değiştirildi. Bazı Türk cumhuriyetlerinde bu geçiş daha erken gerçekleşti. Örneğin, 3 Temmuz 1927'de Tataristan Cumhuriyeti parti teşkilatı "Yeni Alfabe "ye (Tatarca: Jaŋalif) geçildiğini resmen duyurdu. Azerbaycan SSC'nin Latin alfabesine geçmesinden beş yıl sonra Türkiye Cumhuriyeti de bu alfabeyi kabul etti.
Böylece, Kongre'nin kararının bir sonucu olarak, tüm Türk cumhuriyetlerinin toprakları 1929'dan 1939'a kadar Latin harflerini kullandı. Ancak 1930'ların sonunda Sovyetler Birliği yönetimi Latin alfabesini değiştirme çabalarına başladı. 1939'da SSCB'nin ulusal cumhuriyetlerinde Kiril alfabesinin kullanılmasına karar verildi. Resmi açıklamaya göre, Latin alfabesinden Kiril alfabesine geçiş "işçilerin genel arzusu kapsamındaydı".


### Kongre katılımcılarının akıbeti.
1930'ların sonlarında Kongre'nin birçok katılımcısı pan-Türkizm, milliyetçilik ve karşı-devrimci faaliyetlerle suçlandı, siyasi baskıya maruz kaldı ve bazıları öldürüldü. Bunlar arasında Ruhulla Ahundov, Aleksandr Samoyloviç, Celalettin Korkmazov, Bekir Çobanzade, Osman Nuri Akçokraklı, Ahmet Baytursunov, Salman Mümtaz, İsidor Barahov, Hanefi Zeynallı, Hikmet Cevdetzade ve diğerleri gibi isimler vardı. Genel olarak, Kongre'nin 100'den fazla katılımcısı çeşitli baskı biçimleriyle karşı karşıya kaldı.


## Hatırası.
Kongrenin hemen ardından Azerbaycan'da bu tarihi olayla ilgili bir belgesel film çekildi. "1. Türkoloji Kongresi" başlıklı film 1926 yılında gösterime girdi. Filmde dünyada ilk kez Azerbaycan'da düzenlenen Türkoloji Kongresi ele alınmaktadır. Filmde Samed Ağa Ağamalıoğlu, Gazanfer Musabeyov, Ali Bey Hüseynzade ve Hüseyin Cavid yer almaktadır. Filmde, Türkoloji Kongresi'nin tutanakları, yeni Latin alfabesinin Türk halkları tarafından kabulü ve kongrede Türk halklarının edebiyatı ve diliyle ilgili konularda oybirliğiyle alınan kararlar öne çıkıyor.
28 Nisan 1976 tarihinde Türkmenistan İlimler Akademisi'nin Magtymguly Dil ve Edebiyat Enstitüsü'nde Birinci Türkoloji Kurultayı'nın 50. yıldönümüne ithafen "Türkmen Filolojisinin Güncel Sorunları" konulu genç filologların İkinci Cumhuriyet Konferansı düzenlendi.
Bakü'deki Birinci Türkoloji Kurultayı'nın hukuki statüsü, Azerbaycan'ın bağımsızlığını yeniden kazanmasından sonra 20. yüzyılda ikinci kez ulusal bir önem kazanmıştır. Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 5 Kasım 2005 tarihinde, ülkenin bağımsızlığını yeniden kazanmasının ardından gerçekleşen bu önemli tarihi olayın 80. yıldönümünün kutlanmasına ilişkin bir kararname imzaladı. Bu kararname uyarınca, 2006 yılında Bakü'de Birinci Türkoloji Kongresi'nin 80. yıldönümüne adanmış uluslararası bir konferans düzenlenmiştir.
10 yıl aradan sonra Azerbaycan'da Birinci Türkoloji Kurultayı'nın 90. yıldönümü devlet düzeyinde kutlandı. Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 18 Şubat 2016 tarihinde Kurultayın 90. yıldönümünün devlet düzeyinde kutlanmasını öngören bir kararname imzaladı. Kararnamede, 20. yüzyılın sonunda Azerbaycan'ın bağımsızlığını yeniden kazanmasıyla birlikte Azerbaycan dilinin devlet dili olarak resmi statüsünün sağlam bir şekilde tesis edildiği ve Türkoloji Kongresi tarafından daha önce ortaya konan karar ve tavsiyelerin modern koşullarda başarıyla uygulanması için elverişli bir zemin yaratıldığı vurgulandı. Kararname, Türkoloji araştırmalarında yeni kavramların formüle edilmesini, Azerbaycan'ın küresel ölçekte Türkoloji araştırmalarının etkili merkezlerinden biri olarak tanınmasını ve Türk halklarının kültürel ve manevi birliği için teorik ve bilimsel bir çerçeve oluşturulmasını vurgulamıştır. Elde edilen başarılar, Kongre'den kısa bir süre sonra baskıların masum kurbanları olan seçkin Türkologların anısına saygıyı da simgelemekte ve Kongre'nin kısa sürede gerçekleştirdiği organizasyonel çalışmaların başarısını vurgulamaktadır.
Kararnameden kaynaklanan görevler doğrultusunda, Azerbaycan Millî İlimler Akademisi'nde yıldönümünün anılması için bir etkinlik planı hazırlandı. 3 Mart 2016 tarihinde Azerbaycan Milli İlimler Akademisi Birinci Başkan Yardımcısı Akademisyen İsa Habibbeyli başkanlığında Beşeri ve Sosyal Bilimler Bölümlerinin ortak toplantısı yapıldı. Toplantıda, Türkoloji Kongresi'nin 90. yıldönümünün layıkıyla kutlanması için ilgili kurum ve kuruluşlara talimatlar verildi ve bu doğrultuda planlanan faaliyetler hakkında görüşmeler yapıldı.
14 ve 15 Kasım 2016 tarihlerinde Bakü'de Birinci Türkoloji Kongresi'nin 90. yıldönümüne adanmış uluslararası bir konferans düzenlenmiştir. Bundan önce, Azerbaycan Milli İlimler Akademisi, Bakü Devlet Üniversitesi, Azerbaycan Bağımsızlık Müzesi gibi kurum ve kuruluşlarda ve Türkiye'de bu önemli tarihi olayın 90. yıldönümü anısına çeşitli etkinlikler düzenlendi.
2025 yılının Haziran ayında Azerbaycan Milli İlimler Akademisi (AMEA) Başkanlık Kurulu tarafından Birinci Türkoloji Kurultay’ın 100. yıl dönümünün kutlanmasına ilişkin karar alınmıştır. Bu karara uygun olarak 30 Eylül 2025 tarihinde AMEA ile Türk Dil Kurumu’nun ortak organizasyonu ile Bakü’de Kurultay’ın 100. yılına adanmış bilimsel bir konferans düzenlenmiştir. Etkinlikte, Kurultay’ın Türk halklarının milli-kültürel uyanışındaki ve umum-Türk beşeri düşüncesinin gelişimindeki rolü, ayrıca onun fikirlerinin günümüzde Türk Devletleri Teşkilatı’nın faaliyetleriyle hayata geçirilmesi bilimsel çerçevede değerlendirilmiştir.


## Ek okuma.
  - Azərbaycan dilçiliyi müntəxəbatı. I cild. Bakı: "Abıs Alarco", 2013
  - Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası. Memarlıq və İncəsənət İnstitutu. Nazim Sadıxov. Azərbaycan bədii kinosu (1920–1935-ci illər). Bakı: Elm, 1970.
  - Aydın Kazımzadə. Azərbaycan kinosu — 2 (filmlərin izahlı kataloqu (1898–2002)). Bakı: 2003, səh.16.
  - Ahmet Akgündüz. Belgeler gerçekleri konuşuyor. 5 cilddə.Ic., İzmir: Nil yayınları, 1990, 1010 s.
  - Bahaeddin Ögel. Prof. Dr Türk kültür tarihine giriş. 9 cilddə. Ankara: Kültür bakanlığı, 1991, 4603 s.
  - Babayev A. Bəkir Çobanzadə. Bakı: Şərq-Qərb, 1998.
  - Buran A. Kurşunlanan Türkoloji. Elazığ: Manas Yayıncılık, 2007
  - Çobanzadə.Б. Türk dili. Bakı: Azərnəşr, 1928. −219 s.(Latın qrafikasında).
  - Çobanov M. I Türkoloji Qurultay və türk dillərinin müasir problemləri. Bakı: AzAtam, 2006
  - Çobanzadə.Б., Ağazadə.F. Türk qrameri. Bakı: Azərnəşrр, 1929. 200 s. (Latın qrafikasında).
  - Qəhrəmanlı.N. Köhnə-yeni əlifba. Bakı: "Yurd" NPB, 2002.-120 s.
  - Xalid Səid. Yeni əlifba əski xatirə və duyğularım. Bakı, 1929. — 147 с. (Latın qrafikasında).
  - Xəlilov B. Birinci Beynəlxalq türkoloji qurultay. Bakı: Elm, 1999.
  - Xəlilov B. Türkologiyanın intibah dövrü. Bakı: Adiloğlu, 2001.
  - Musayeva.T. Azərbaycan xalqının əlifbasının inkişafı yolunda mühüm mərhələ. Bakı: Elm,2006.
  - Мусаева.T. Борьба за развития народного образования в Азербайджане в годы первой пятилетки. Баку, 1964, 134 с.
  - Мусаева.T. Революция и народное образование в Азербайджане. Баку, 1980, 288 с.
  - Türkoloji araşdırmalar −1 (monoqrafik tədqiqatlar toplusu). Bakı: Elm və təhsil, 2015
  - Türk Dünyası El Kitabı. Üçüncü Cilt. Edebiyat.) Ankara: Sistem ofset Matbaaçılık Limited Şirketi, 1992, 778 s.
  - Türk Dünyası El Kitabı. İkinci Cilt. Dil-kültür-sanat. Ankara: Sistem ofset Matbaaçılık Limited Şirketi, 1992,535 s.
  - Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М., Насилов Д. М. Репрессированная тюркология . Москва: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002, 296 с.
  - Закиев.М.З. Тюрко-татарское письмо. История, состояние, перспективы. Москва, "Инсан", 2005
  - О латинском алфавите //Народное образование в Азербайджане: (1920–1927). Баку, 1928.- С.110–111, 115–119.
  - Кононов А.Н. /О латинском алфавите/ //Кононов А.Н.Тюркская филология в СССР (1917–1967).-Москва, 1968.-С.7–8.
  - 1926-cı il I Bakı Türkoloji Qurultayı (stenoqram materialları, biblioqrafiya və foto-sənədlər). Bakı: Çinar-Çap, 2006
  - 1926. Bakı Türkoloji Konqresinin 70 yıl dönüm toplantısı: (29–30 kasım, 1996). Ankara, 1999.