BILGEM-AI/BILGE-Wiki-Tr-Plus huggingface dataset:
# Tepebaşı, Şavşat
Tepebaşı, Artvin ilinin Şavşat ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Tepebaşı köyünün eski adı Ziosi veya Dziosi'dir. Gürcüce bir yer adı olan Ziosi (ზიოსი) veya Dziosi (ძიოსი), Türkçeye Ziyos şeklinde girmiştir. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defteri ile Artvin vilayeti hakkında 1927 tarihli bir kaynakta Ziyos (زییوس)olarak geçer.
Ziosi, tarihsel Gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan bölgelerden biri olan Şavşeti'de. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü, 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Ziosi Kilisesi ve Ziosi Kalesi bu dönemden kalmış olmalıdır.
Ziosi, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde "Ziyos" adıyla Çıldır Eyaleti'ne bağlı İmerhevi sancağının köylerinden biriydi. Askere alma ve vergi salma amacıyla Osmanlı idaresinin sadece erkek nüfusunu tespit ettiği bu tarihte köyde 17 hanede 76 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Ziyos köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 152 kişiden oluştuğu söylenebilir.
Ziosi köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafında Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin Dzios (Дзіосъ) adıyla kaydetti yerleşim, Artvin sancağının Şavşet-İmerhevi kazasına bağlı Çihori nahiyesinin dört köyünden biriydi. Köye bağlı "Sarvan" (Сарванъ) adında bir mahalle bulunuyordu ve bu mahallede 3 hane yaşıyordu. 1886 nüfus tespitine göre Ziosi köyünün nüfusu, 32'si erkek ve 36'sı kadın olmak üzere, 10 hanede yaşayan 68 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir.
Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze 1890'ların başında köyün adını Dziosi (ძიოსი) olarak yazmış ve bu yerleşimi İmerhevi vadisinde Gürcü dilinin konuşulduğu köyler arasında saymıştır. Çiçinadze'nin verdiği bilgiye göre, bu tarihten önce, Rus idaresindeki köyden Osmanlı ülkesine 15 hane göç etmişti.
Ziosi köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında Rusların bölgeden çekilmesinin ardından Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya, Artvin sancağını Gürcistan'ın bir parçası olarak tanıdı. Ancak Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Ziosi köyünü de kapsayan Artvin bölgesi Türkiye'ye bırakıldı.
Ziosi köyü, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespitinde "Ziosi" adıyla Artvin livasının Şavşat kazasına bağlı İmerhev nahiyesinin köylerinden biriydi. Köydeki 12 hanede, 57'si kadın ve 51'i erkek olmak üzere, 108 kişi yaşıyordu. Bu tespitte de köyünün nüfusu Gürcü olarak kaydedilmiştir. Nitekim Ziosi'de Saçuradziri (საჭურაძირი), Çalati (ჭალათი), Gağmieti (გაღმიეთი), Tbati (ტბათი), Tskaro (წყარო) gibi yer adları Gürcücedir. Ziosi veya Ziyos Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Tepebaşı olarak değiştirilmiştir. Tepebaşı köyü, 1940 genel nüfus sayımında Çoruh vilayetinin Şavşat kazasının Meydancık nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 191 kişiden oluşuyordu. 1965 yılında ise köyde 278 kişi yaşıyordu ve bu nüfus içinde 109 kişi okuma yazma biliyordu.


## Coğrafya.
Tepebaşı köyü, Artvin il merkezine 98 km, Şavşat ilçe merkezine ise 33 km uzaklıktadır.
# Yukarıkoyunlu
Yukarıkoyunlu, Artvin ilinin Şavşat ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Yukarıkoyunlu ile Aşağıkoyunlu'nun ortak eski adı Sulesi'dir. Nitekim bu iki yerleşim 1835 nüfus defteri ile Artvin vilayeti üzerine 1927 tarihli bir yayında Süles-i Ulya (سولیس علیا) ve Süles-i Süfla (سولیس سفلا) olarak geçer.
Sulesi, Orta Çağ'da Gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan bölgelerden biri olan Şavşeti'de yer alır. Şavşeti bölgesi yazılı kaynaklarda ilk kez 8. yüzyılda geçer. Sulesi ve Balvana köyleri sınırında bulunan ve 10. yüzyılda inşa edildiği tahmin edilen Sulesi Manastırı, buranın hayli eski bir yerleşim olduğunu göstermektedir. Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarına doğru Gürcülerden ele geçirmiştir. Sonraki dönemde Şavşeti bölgesi Çıldır Eyaleti'ne bağlanmıştır.
Süles-i Ulya veya Yukarı Sulesi köyü, Osmanlı idaresinin vergi tahsil etme ve askere alma amacıyla 1835'te sadece erkek nüfusun tespiti sırasında Şavşat (Satlel) sancağının köylerinden biriydi. Bu deftere göre köyde 16 hanede 33 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince Yukarı Sulesi köyünün nüfusunun yaklaşık 66 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Bu tarihte köyün nüfusu Müslüman ahaliden oluşuyordu.
Yukarı Sulesi köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin Yukarı Sules (верхній Сулез) adıyla kaydettiği köy, Artvin Okrugu'nun Şavşet-İmerhevi kazası içinde yer alıyordu. Bu kazaya bağlı Dabatzvrili nahiyesinin sekiz köyünden biriydi. 1886 yılındaki nüfus tespitine göre Yukarı Sules köyündek, 89'u erkek ve 76'sı kadın olmak üzere 19 hanede 165 kişi yaşıyordu. Köyün nüfusunun tamamı "Türk" olarak kaydedilmiştir.
Yukarı Sulesi, Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında Rusların bölgeden çekilmesinin ardından Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya Artvin sancağını Gürcistan'ın bir parçası olarak tanıdı. Ancak Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti'nin Tiflis hükûmetine verdiği ültimatom üzerine Gürcü idaresinin çekilmesinin ardından Yukarı Sulesi köyü de fiilen Türkiye'ye katıldı. Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Yukarı Sulesi'yi de kapsayan Artvin bölgesi Türkiye'ye bırakıldı.
Yukarı Sulesi, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespiti sırasında "Süles-i Ulya" adıyla Şavşat kazasına bağlı Merya nahiyesinin köylerinden biriydi. Nüfusu, 137'si kadın ve 129'u erkek olmak üzere 44 hanede yaşayan 266 kişiden oluşuyordu. Köyün nüfusunun tamamıa "Türk" olarak kaydedilmiştir. Sulesi veya Süles Türkçe olmadığı için Süles-i Ulya köyünün adı 1925 yılında Yukarıkoyunlu olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Yukarıkoyunlu köyünde 458 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 204 kişi okuma yazma biliyordu.


## Coğrafya.
Yukarıkoyunlu köyü, Artvin il merkezine 89 km, Şavşat ilçe merkezine ise 24 km uzaklıktadır.
# Sebzeli, Şavşat
Sebzeli, Artvin ilinin Şavşat ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Sebzeli köyünün eski adı Cvarishevi’dir. Gürcüce bir yer adı olan Cvarishevi (ჯვარისხევი), haç anlamındaki "cvari" (ჯვარი) ve dere veya vadi "hevi" (ხევი) kelimelerinden oluşur ve “haçdere” anlamına gelir. Hanak ilçesine bağlı Sulakçayır köyünün de eski adı olan Cvarishevi, Türkçeye erken dönemde Cvarishev (جوارسخو) ve geç dönemde değişime uğramış biçimde Carishev (جاریسخو) olarak girmiştir.
Cvarishevi köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Şavşeti'de yer alır. Nitekim bu bölgeyi Osmanlılar 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Gürcüce bir ad taşıyor olması ve köydeki diğer Gürcüce yer adları da Cvarishevi'nin o dönemden kalma bir Gürcü yerleşimi olduğunu göstermektedir.
Osmanlı idaresinin 1835 yılındaki nüfus tespitinde "Surevan" köyü yer almasına karşın, Cvarishevi adı geçmemektedir. 1886 tarihli Rus nüfus tespitinde olduğu gibi, o tarihte Cvarishevi'nin Surevan köyünün bir mahallesi olduğu tahmin edilebilir.
Cvarishevi, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin “Cuvarishev” (Джуварисхевъ) olarak kaydettiği yerleşim, Artvin sancağının Şavşet-İmerhevi kazasında Daba nahiyesine bağlı Surevan köyünün bir mahallesiydi. Cvarishevi mahallesi 16 haneden oluşuyordu. Surevan köyünde ise, 72 hanede 453 kişi yaşıyordu. Köyde hane başına düşen ortalama kişi sayısı üzerinden Cvarishevi'de yaklaşık 100 kişinin yaşadığı söylenebilir. Bu nüfusun tamamı Gürcülerden oluşuyordu.
Rus idaresi sırasında bölgeyi gezen Gürcü tarihçiler de köyün adını Carishevi olarak not etmiştir. Bunlardan biri olan Niko Mari 1904'te Cvarishevi'yi Surevani’nin mahalleleri arasında sayar.
Cvarishevi köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında Rusların bölgeden çekilmesinin ardından Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya, Artvin sancağını Gürcistan'ın bir parçası olarak tanıdı. Ancak Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Cvarishevi köyünü de kapsayan Artvin bölgesi Türkiye'ye bırakıldı.
Cvarishevi, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespitinden itibaren genel nüfus sayımlarında ayrı bir köy olarak kaydedilmemiştir. 1997 yılında Dutlu (Surevan) köyünden ayrılarak Sebzeli adıyla ayrı bir köy haline getirilmesi, uzun zaman boyunca Cvarishevi'nin bu köyün bir mahallesi olduğunu göstermektedir. Bu arada köyün adının Sebzeli olarak değiştirildiği anlaşılmaktadır.
Sebzeli köyünde Kvirala Deresi üzerindeki tek kemerli taş köprü günümüze büyük ölçüde sağlam ulaşmıştır. Bu köprü halk tarafından Gürcü kraliçesi Tamar'a atfen "Tamara Köprüsü" olarak adlandırılmaktadır.


## Coğrafya.
Sebzeli köyü Artvin il merkezine 92 km, Şavşat ilçe merkezine 27 km uzaklıktadır.
# Tekkale, Yusufeli
Tekkale, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Tekkale köyünün eski adı Dört Kilisa veya Dört Kilise'dir. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Dört Kilisa" (درث كلیسا) olarak geçer.
Dört Kilise adı, köyün 5 kilometre uzağındaki Gürcü manastırı ve kilisesi Othta Eklesia'dan (Dört Kilise) gelir. Nitekim Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili, Dört Kilise adının Gürcüce "Othta Eklesia"nın Türkçeye çevrilmesiyle ortaya çıktığını, Göle'de de aynı adı taşıyan bir köyün bulunduğunu yazmıştır.
Dörtkilise köyünün yer aldığı Tao, orta çağda Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biriydi. Nitekim Osmanlılar bu köyü 1549 tarihli Gürcistan seferiyle Gürcülerden ele geçirmiştir. Osmanlı idaresince Livane sancağına bağlanan köydeki 10. yüzyıldan kalma Othta Eklesia adlı Gürcü manastırı, buranın eski bir Gürcü yerleşimi olduğunu göstermektedir. Nitekim 1917 yılında da Dört Kilise köyünün nüfusu Müslüman olmuş Gürcülerden oluşuyordu. Köyün bütün sakinleri Gürcüce konuşuyordu.
Dört Kilise, Osmanlı idaresinin askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında Çıldır Eyaleti içinde Kiskim sancağının köylerden biriydi. Bu tarihte köyde 57 hanede 191 erkek tespit edilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Dörtkilise köyünün toplam nüfusunun 386 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Dört Kilise köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Dört Kilisa" (درث كلیسا) adıyla Artvin vilayetine bağlı Yusufeli ilçesinin merkez nahiyesindeki köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında köy, Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 602 kişiden oluşuyordu. "İltibasa yol açtığı" gerekçesiyle Dört Kilise adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Tekkale olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Tekkale köyünün nüfusu 929 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde sadece 191 kişi okuma yazma biliyordu.
Dört Kilise veya Tekkale köyü, Kasım 2022'de Yusufeli Barajı'nın su tutmaya başlamasıyla tarihsel mekânından yeni yerleşim yerine taşınmıştır.


## Coğrafya.
Tekkale; Artvin il merkezine 112 km, Yusufeli ilçe merkezine 7 km uzaklıktadır.
# Arpacık, Yusufeli
Arpacık, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Arpacık köyünün eski adı Türkçe kaynaklarda Osha (اوسخە) olarak geçer. Bu yer adı Gürcüce Otsha'dan (ოცხა) değişime uğramıştır. Nitekim bu yerleşim merkezi gibi, Ahalsihe livasındaki Otsha köyü de 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Osha (اوسخە) biçiminde yazılmıştır. 
Otsha köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılda, 1549 tarihli Gürcistan seferinin ardından Gürcülerden ele geçirmiştir. Köydeki eski kilise bu dönemden kalmış olmalıdır..
Otsha, 1555 yılında Erzurum eyaletinde Tortum sancağının İşhan nahiyesinin köylerinden biriydi. Nüfusu 20 Hristiyan haneden oluşuyordu. 1574 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı tahrir defterinde köy Oltu livasının Anzavi nahiyesine bağlıydı ve nüfusu, 1'i Müslüman olmuş 16 haneden oluşuyordu. Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterinde de Osha (اسخە) şeklinde geçer. Bu sırada aynı idari konuma sahip olan köyün hasılası Hicri 1121 (1709/1710) tarihinde 5.000 akçe, Hicri 1127 (1715) tarihinde 6.000 akçe idi. Bu yerleşim merkezi, 1835 nüfus tespiti sırasında, Çıldır Eyaleti'nin Oltu sancağına bağlıydı. Askere alma ve vergi belirleme amacıyla sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu sırada köydeki 8 hanede 14 erkek bulunuyordu. Köyün toplam nüfusunun ise, erkek sayısının iki kadı olduğu söylenebilir.
Otsha köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Osha (اوسخە) adıyla Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının Erkinis nahiyesine bağlıydı. Otsha 1933 tarihli köy listesinde Erzurum vilayetine bağlı Yusufeli kazasının bir köyü olarak geçer. Daha sonra İşhan köyüne bir mahalle olarak bağlanmış, 1995 yılında yeniden ayrı bir köye dönüştürülmüştür. Bu arada Osha Türkçe olmadığı için köyün adı Arpacık olarak değiştirilmiştir.
Otsha'nın Hristiyan nüfusundan kalma köy kilisesi, Arpacık yerleşiminin 1,5 km güneyinde yer alır. Bu kiliseden geriye kiremit kırıkları ve kireç harçlı duvar parçaları kalmıştır.


## Coğrafya.
Arpacık köyü, Artvin il merkezine 121 km, Yusufeli ilçe merkezine 25 uzaklıktadır.
# Avcılar, Yusufeli
Avcılar, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Avcılar köyünün eski adı Kahnes'tir. Bu yer adı Gürcüce kaynaklarda Kahnesi (კახნესი) olarak geçer.
Kahnes köyünün bulunduğu Tao, Tao-Klarceti'nin bir parçası ve Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biriydi. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcü yönetiminden ele geçirmiştir. Osmanlı idaresinin 1555 ve 1574 tarihli tahrir defterlerinde "Kaknis" olarak geçen bu yerleşim, o tarihlerde ayrı bir köy değil, Oşnak köyünün bir mezrasıydı.
Kahnes, daha geç dönemde ise Çorgenis köyünün bir mahallesiydi. 1956 yılında Kahnes, Avcılar adıyla köy haline getirilmiştir. Nitekim 1960 genel nüfus sayımında Avcılar Yusufeli ilçesinin Ersis bucağına bağlı bir köydü ve nüfusu 326 kişiden oluşuyordu. Avcılar köyünün nüfusu 1965 yılında 338 kişiye çıkmıştı ve bu nüfus içinde 185 kişi okuma yazma biliyordu.


## Coğrafya.
Avcılar, Artvin il merkezine 159 km, Yusufeli ilçe merkezine 54 uzaklıktadır.
# Bademkaya, Yusufeli
Bademkaya, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Bademkaya köyünün eski adı Zvari'dir. Gürcüce bir yer adı olan Zvari (ზვარი), Mzavri'den (მზვარი) değişime uğramıştır. Gürcü dilinde "Mzvari", "güneşli" veya "güneş alan yer" anlamına gelir. Bu yer adı Türkçeye Zvar ve Zuvar şeklinde girmiştir. Nitekim 1835 tarihli nüfus defteri ile 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde Zvar (زوار) olarak geçer. Daha sonra köyün adı Zuvar şeklinde yazılmıştır.
Zvari köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 1549 yılındaki Gürcistan seferinde Gürcülerden ele geçirmiştir. Zvari köyü, Osmanlı döneminin başında Livane sancağına, sonra Çıldır Eyaleti'ne bağlanmıştır. Nitekim Osmanlı idaresinin vergi ve askere alma amacıyla 1835 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespitinde de Çıldır Eyaleti'ne bağlı Livane-i Ulya sancağının köylerinden biriydi. Nüfusu, 29 hane ve 75 erkek olarak kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 150 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Zvari köyü, 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre Lazistan sancağının Livana kazasına bağlıydı. Köyün nüfusu 20 hanede yaşayan 89 kişiden oluşuyordu. Osmanlı idaresinin bu tarihte de sadece erkek nüfusu tespit ettiği bilinmektedir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyde yaklaşık 178 kişinin yaşadığı ortaya çıkar. Köyde hayvan varlığı olarak 16 öküz, 10 inek, 5 at, 205 keçi ve 100 koyun kaydedilmiştir. Zvari, 93 Harbi'nin bir sonucu olarak 1878'de Livana kazası Rusya'ya bırakılınca, Erzurum vilayetinin Kiskim kazasına bağlandı.
Zvari, 1928 tarihli köy listesinde Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlı bir köydü. 1935 nüfus sayımında Erzurum vilayeti içinde aynı idari konuma sahipti ve "Zovar" olarak yazılmış olan köyde 306 kişi yaşıyordu. Zvari veya Zuvar Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Bademkaya olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Bademkaya köyünün nüfusu 393 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 89 kişi okuma yazma biliyordu.


## Coğrafya.
Bademkaya, Artvin il merkezine 54 km, Yusufeli ilçe merkezine 51 km uzaklıktadır.
# Bahçeli, Yusufeli
Bahçeli, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Eski adı Kisporeti'dir. Gürcüce bir yer adı olan Kisporeti (ქისპორეთი) Türkçeye Kisporot olarak girmiştir.
Kisporeti, erken ve geç Orta Çağlarda Gürcü devletleri sınırları içinde kalıyordu. Osmanlılar köyü 16. yüzyılın ilk yarısında, bu devletlerden biri olan Samtshe Atabeyliği'inden ele geçirdi.
1574 tarihli Osmanlı tahrir defterine göre, Tortum sancağının Pertekrek nahiyesine bağlı olan köyde 18 hane yaşıyordu. Nüfusun tamamı Hristiyan olarak kaydedilmişti. Bir değirmenin bulunduğu Kisporot'ta buğday, arpa, üzüm ve yonca tarımı ile arıcılık yapılıyor, koyun ve domuz besleniyordu. Osmanlı idaresinin 1835 yılında yaptığı nüfusu tespitine göre, Kiskim sancağının bir köyü olan Kisporeti'de 38 hanede 127 erkek yaşıyordu. Osmanlı idaresi geleneksel olarak sadece erkek nüfus tespit ediyordu. Bundan dolayı köyün toplam nüfusunu bulmak için bir o kadar da kadın nüfusu eklemek gerekir. Bunun sonucunda köyün nüfusunun 252 kişiden oluştuğu ve hane başına ortalama 6,6 kişi düştüğü ortaya çıkar. Kisporeti, 1848 yılında Erzurum eyaletinin Pertekrek kazsına bağlıydı. Bu tarihte köyün nüfusu 20 hanede yaşayan 100 kişiden oluşuyordu.
Kisporeti, 20. yüzyılın ilk yarısındaki genel nüfus sayımı sonuçlarında "Kisporut" adıyla kaydedilmiştir. 1960 genel nüfus sayımında adının "Avcılı ("Kisperit")" olarak geçmesi, 1959 yılında köyün adının "yabancı kökten geldiği" için Avcılı olarak değiştirildiğini göstermektedir. 1980 genel nüfusu sayımında ise köyün adı "Bahçeli ("Avcılı-Kisport")" olarak yazılmıştır. 1975-1980 arasında Avcılı yerine köye Bahçeli adı verildiği bu kayıttan anlaşılmaktadır.
Bahçeli köyünde varlığı bilinen tek tarihsel yapı Kisporeti Kalesi'dir. Köyün 2,4 km kuzeydoğusunda, Barhal Deresi'nin sağ kıyısında, yüksek bir kayanın üzerinde, kireç harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Erken Orta Çağ'dan kaldığı tahmin edilen kaleyi (17.10 x 14.60 m), daha sonra Osmanlılar da kullanmıştır. Kisporeti Kalesi'nin güneybatı köşesinde kareye yakın bir planda (3.32x3.10 m) bir kulesi vardır. Kalenin duvarları büyük ölçüde günümüze ulaşmıştır.


## Coğrafya.
Bahçeli, Artvin il merkezine 115 km, Yusufeli ilçe merkezine 10 km uzaklıktadır.
# Bakırtepe, Yusufeli
Bakırtepe, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Bakırtepe'nin eski adı Tungens'tir. Nitekim 1928 tarihli Osmanlıca köy listesine Tungens veya Tüngens (تونكنس) biçiminde girmiştir. Bu yer adı Gürcücede Tungensi (თუნგენსი) olarak yazılır.
Tungens, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Bununla birlikte bu yerleşimin adı eski Osmanlı kayıtlarında geçmez.
Tungens, 1928 yılında Artvin vilayetine bağlı Yusufeli ilçesinin merkez nahiyesindeki köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Tünges" olarak yazılmış olan köy, Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 384 kişiden oluşuyordu. Türkçe kaynaklarda Türgens, Tünkes ve Tünges biçimlerinde yazılmış olan köyün adı, "yabancı kökten geldiği" için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Bakırtepe olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Bakırtepe'nin nüfusu 471 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde 261 kişi okuma yazma biliyordu.


## Coğrafya.
Bakırtepe, Artvin il merkezine 146 km, Yusufeli ilçe merkezine 41 km uzaklıktadır. Her yıl Karakuçak güreşlerinin düzenlendiği Aros Yaylası bu köyde konumlanmıştır.
# Balcılı, Yusufeli
Balcılı, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Balcılı köyünün eski adı Gürcüce kaynaklarda Balhi'dir. Balhi (ბალხი), Gürcü mitoloji kahramanı Amirani'nin Tanrı'yla mücadelesini anlatan "Amiraniani" (ამირანიანი) adlı destanda bir yer adı olarak geçer. Bu yer adı Türkçeye Balh olarak girmiştir. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defteri ile 1876 Trabzon vilayeti salnamesinde Balh (بالخ) şeklinde kaydedilmiştir.
Balhi köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyde Abazianni (აბაზიანნი), Balhibari (ბალხიბარი), Balhibari Tke (ბალხიბარი ტყე), Gağmi Kanebi (გაღმი ყანები), Didaho (დიდახო), Tzitelkari (წითელკარი) gibi Gürcüce mahalle ve mevki adları da bu dönemden kalmış olmalıdır.
Balhi köyü, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde, "Balh" adıyla Çıldır Eyaleti'nin Livane-i Ulya sancağına bağlı Kavkaseti nahiyesinin köylerinden biriydi. Osmanlı idaresinin vergi salma ve askere alma amacıyla bu tarihte yapılan nüfus tespitinde köyde 65 hanede 230 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Balh köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 460 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Balhi köyü daha sonra Trabzon vilayetine bağlanmıştır. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre, Lazistan sancağına bağlı Livana kazasının bir köyüydü. Köyün nüfusu 61 hanede yaşayan 192 kişiden oluşuyordu. Bu tarihte de Osmanlı idaresinin sadece erkek nüfusu tespit ettiği bilinmektedir. Kadın nüfusu da eklenince, Balhi'de 384 kişinin yaşadığı söylenebilir. Bu tarihte hane başına ortalama nüfus 6,3 kişi düşüyordu. Hem köyün hem de ortalama aile nüfusunun azaldığı görülmektedir. Tarımla uğraşan köy halkının hayvan varlığı olarak 30 öküz, 30 inek, 3 at, 400 keçi ve 395 koyun tespit edilmiştir. 93 Harbi'nin (1877-1878) ardından Livana kazası büyük kısmı Rusya'ya bırakılınca, Balhi Osmanlı sınırları içinde kaldı ve Kiskim kazasına bağlandı.
1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Balh" (بالح) olarak kaydedilmiş olan yerleşim, Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesinin köylerinden biriydi. Köy 1935 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahip olmakla birlikte, bu tarihte Yusufeli kazası Erzurum vilayetine bağlıydı. Bu tarihte yerleşimin nüfusu 476 kişiden oluşuyordu. Balhi veya Balh adı "yabancı kökten geldiği" için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Balcılı olarak değiştirildi. 1965 genel nüfus sayımında Balcılı köyünün nüfusu 510 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 101 kişi okuma yazma biliyordu.
Balcılı köyünde Savrieti Kanalı olarak bilinene sulama kanalının, 10. yüzyılda Gürcü Krallığı döneminde yapıldığı tahmin edilmektedir. Ancak Tao-Klarceti bölgesinde pek çok tarihî eser gibi bu kanal da halk arasında Kraliçe Tamar'a atfedilmektedir. Bir kaya kütlesi yarılarak içinden geçirilen ve bugün de kullanılmakta olan Balhi Kanalı veya Savrieti Kanalı, bundan doları "Tamara Kanalı" olarak adlandırılmaktadır. Köyde ayrıca 1828 yılında inşa edilmiş, tek katlı ve tek minareli bir cami bulunmaktadır.


## Coğrafya.
Balcılı, Artvin il merkezine 131 km, Yusufeli ilçe merkezine 26 uzaklıktadır.
# Bostancı, Yusufeli
Bostancı, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Bostancı köyünün eski adı Utavi'dir. Gürcüce bir yer adı olan Utavi (უთავი), "kanal başı" anlamına gelen Rutavi'den (რუთავი) değişime uğramış olabilir. Nitekim Gürcü arkeolog ve tarihçi Ekvtime Takaişvili 1917 yılında, Parhali vadisinde bulunan eski bir kanalın Utavi köyünde başladığını yazmıştır. Utavi adı Türkçeye Utav (اوطاو) olarak girmiştir.
Utavi'nin bulunduğu Tao, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biridir. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve yerleşimi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Eski Gürcü bölgesinin bir kısmını kapsayan Osmanlı idari birimi Livane sancağının merkezi Utavi köyünde bulunan Utavi Kalesi idi. Livane sancak beyi Mehmed Bey Utavi Kalesi’nde ikamet ediyordu. Bu tarihte Utavi Kalesi yıkık haldeydi. Köy yurtluk ve ocaklık olarak verildiği için 1574 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı Osmanlı mufassal defterinde yer almamıştır.
Utavi köyü, 1835 tarihli Osmanlı nüfus tespiti sırasında Çıldır Eyaleti içinde Livane-i Ulya sancağına bağlıydı. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu tarihte Utav köyünde, çevresindeki mahallelerle birlikte, 148 hane ve 548 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun 1.096 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Utavi köyü, uzun süre Çıldır Eyaleti içinde yer aldıktan sonra, 19. yüzyılda önce Trabzon Eyaleti'ne, 1867'den itibaren Trabzon Vilayeti'ne bağlıydı. Bu vilayetin Lazistan sancağına bağlı Livana kazasının köylerinden biriydi. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde köyün nüfusu 126 hane ve 586 kişi olarak kaydedilmiştir.
Ekvtime Takaişvili'nin 1917 yılında Parhali vadisine yaptığı araştırma gezisine dayanarak verdiği bilgiye göre, Parhali vadisinin yüksek köylerinde eski bir su kanalı bulunuyordu. Birkaç kilometre uzunluğundaki bu kanal, Utavi köyünden başlıyor ve Zavrieti köyüne ulaşıyordu. Bu tarihte Utavi köyü, Parhali vadisinde Gürcü dilinin konuşulduğu köylerden biriydi.
Utavi köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Utav" (اوطاو) adıyla Erzurum vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında Utav köyü, Çoruh vilayeti içinde aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 1.164 kişiden oluşuyordu. Utavi veya Utav Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Bostancı olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Bostancı köyünün nüfusu 1.323 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 284 kişi okuma yazma biliyordu.
Utavi köyünde günümüze kalan tek tarihsel yapı, Utavi Kalesi'dir. Bu kaleden geriye yüksek duvarlar kalmış ve kalenin içindeki sarnıç da günümüze ulaşmıştır.


## Coğrafya.
Bostancı köyü Artvin il merkezine 131, Yusufeli ilçe merkezine 26 km uzaklıktadır.
# Boyalı, Yusufeli
Boyalı, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Boyalı köyünün eski adı Sacvareti'dir. Gürcüce bir yer adı olan Sacvareti (საჯვარეთი), haç anlamındaki "cvari" (ჯვარი) kelimesinden türemiş olan "sacvare"den (საჯვარე) gelir. "Sacvare", haç dikili yerlere deniyordu. Köyün adı, eskiden haç dikilmiş yerlerin varlığına işaret etmektedir. Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili eski kiliselerin ve "sacvare" alanların halkın Müslüman olmasından sonra ziyaret yerlerine dönüşmüş olduğu yazar. Sacvareti, Türkçeye Sacvaret ve Sacveret şeklinde girmiştir. Nitekim 1876 Trabzon vilayeti salnamesinde Sacvaret (ساجوارت) ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Sacveret (ساجورت) olarak geçer.
Sacvareti köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köydeki kale de bu dönemden kalmış olmalıdır.
Sacvareti köyü, geç döneme kadar Osmanlı kayıtlarında geçmemektedir. 1876 Trabzon vilayeti salnamesine göre Trabzon vilayetinin Lazistan sancağına bağlı Livana kazasını köylerinden biriydi. Söz konusu salnameye göre köyün nüfusu 21 hane ve 107 kişiden oluşuyordu. Köyde vergiye tabi hayvan varlığı olarak 3 eşek, 20 öküz, 40 inek, 273 keçi ve 200 koyun kaydedilmiştir.
Sacvareti köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Artvin vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında "Saçveret" olarak yazılmış olan köy, Çoruh vilayeti içinde aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 356 kişiden oluşuyordu. Sacvereti veya Sacveret Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Boyalı olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Balalan köyünün nüfusu 494 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 142 kişi okuma yazma biliyordu.
Bugünkü Boyalı köyü, rakım olarak daha üstte yer alan Kosketi ve daha alt kısımda Balalan Çayı kenarında yer alan Sacvereti olmak üzere Osmanlı döneminde iki ayrı köydü. Birbirine yakın bu iki köy Cumhuriyet döneminde tek bir muhtarlık altında toplanmıştır. Köye Boyalı adı, yakınlarında bulunan kırmızı boyaya ithafen verilmiştir.
Boyalı köyünde günümüze ulaşmış tek tarihi yapı Sacvreti Kalesi'dir. Kale, ulaşımı zor olan bir kaya üzerinde inşa edilmiştir. Yapıdan geriye sadece 2 metre uzunlukta bir duvar parçası ile sarnıç kalmıştır.


## Coğrafya.
Boyalı köyü, Artvin il merkezine 140 km, Yusufeli ilçe merkezine 35 km uzaklıktadır.
# Cevizlik, Yusufeli
Cevizlik, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Cevizlik köyünün eski adı Çilçim veya Cilcim'dir. Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği Tao bölgesinde yer alan köyün bu adı, Gürcüce Çimçimi'den (ჭიმჭიმი) Türkçeye girmiş olabilir. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde Cilcim (جلجم) ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Çilçim (چلچم) biçiminde yazılmıştır.
Çimçimi, Orta Çağ'da Gürcü devletlerin yönetimindeki Tao bölgesinin bir köyüdür. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köydeki Bedazori Kalesi de buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. 11-12. yüzyıllarda yaşamış olan Yeni Platoncu Gürcü filozof İoane Petritsi'nin "Çimçimeli" lakabından dolayı bu köyden olduğu kabul edilmektedir.
Çimçimi, 1835 Osmanlı Müslim nüfus defterinde "Cilcim" adıyla Çıldır Eyaleti'ne bağlı Livane-i Ulya sancağının köylerinden biriydi. Osmanlı idaresinin vergi ve askere alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği bu tarihte köyde 57 hanede 158 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 316 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Bugün Kayabaşı adıyla Cevizlik köyünün bir mahallesi olan Keda, bu nüfus tespiti sırasında ayrı bir köydü ve Keda'daki 8 hanede 23 erkek tespit edilmişti. Gürcücede "tepe" anlamına gelen Keda köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 46 kişiden oluştuğu söylenebilir.
Çimçimi, 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre, Trabzon Vilayeti'nin Lazistan Sancağı'na bağlı Livana kazasının bir köyüydü. Köyün nüfusu 42 hanede yaşayan 190 kişi olarak kaydedilmiştir. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde ise, Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. 1935 nüfusu sayımında "Cilcim" olarak kaydedilmiş olan köy, Yusufeli kazasının bir köyü olarak Erzurum vilyetine bağlanmıştı. Bu tarihte köyün nüfusu 497 kişiden oluluyordu.
Türkçe kaynaklarda Çilçim ve Cilcim olarak geçem Çimçimi adı, "yabancı kökten geldiği" için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Cevizlik olarak değiştirilmiştir. Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte "Cevizlik ("Cilcim")" biçiminde resmî kayıtlarda kullanılmıştır.


## Coğrafya.
Cevizlik köyü, Artvin il merkezine 52 km, Yusufeli ilçe merkezine 53 km uzaklıktadır.
# Çağlıyan, Yusufeli
Çağlıyan, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Çağlıyan köyünün eski adı Hostapor'dur. Gürcüce kaynaklarda Hostapori (ხოსტაპორი) olarak geçer. 
Hostapor, Tzklispiri köyünün bir mahallesiyken 1956'da Çağlayan adıyla bağımsız köy haline getirilmiştir. Bu arada Hostapor adının Çağlayan olarak değiştirildiği anlaşılmaktadır. 1965 genel nüfus sayımında Çağlıyan'ın nüfusu 147 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde 85 kişi okuma yazma biliyordu.


## Coğrafya.
Çağlıyan köyü, Artvin il merkezine 72 km, Yusufeli ilçe merkezine 33 km uzaklıktadır.
# Çamlıca, Yusufeli
Çamlıca, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Çamlıca köyünün eski adı Lusuncur veya Lusuncuri'dir. Lusuncur, Ermenicede "parlak su" anlamındaki Lsunçur'dan değişime uğramış olabilir. Lusuncuri (ლუსუნჯური) ise, Gürcü aile adından geliyor olabilir. Nitekim Orta Çağ'da bazı Gürcü aile adları "-uri" (-ური) ekiyle sonlanıyordu. Bu yer adı Türkçeye Lusuncur (لصونجور) şeklinde girmiştir. Çamlıca köyü, 1946 yılında bir mahalleye dönüştürülmüş olan eski Danaleti (bugün Ünlüler) köyünü de kapsamaktadır.
Lusuncuri köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar köyün bulunduğu yöreyi 1549 saferiyle Gürcülerden ele geçirmiştir.
Lusuncuri, 1835 tarihli nüfus tespitinde Çıldır Eyaleti'nin Livana-i Ulya sancağına bağlı Bedazor nahiyesinin köylerinden biriydi. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu tarihte köyde 36 hanede 102 erkek yazılmıştır. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Danaleti köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 204 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Lusuncuri köyü, 19. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon Vilayeti'nin sacaklarından biri olan Lazistan sancağının Livana kazasına bağlıydı. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre köyün nüfusu 32 hanede yaşan 44 kişiden oluşuyordu. Salnamede belirtilmemiş olmakla birlikte bu tarihte de Osmanlı idaresi sadece erkek nüfusunu tespit ediyordu. Buna bağlı olarak köyün toplam nüfusunun yaklaşık 88 kişiden oluştuğu söylenebilir. Bu salnamede vergiye hayvan varlığı olarak 60 öküz, 50 inek, 11 at, 167 keçi ve 138 koyun kaydedilmiştir.
Artvin vilayetinde 1925 yılında köy adlarının değiştirildiği sırada Lusuncuri Erzurum vilayetine bağlıydı. Bundan dolayı köyün adı değişmeden kalmıştır. Nitekim 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Lusuncur (لوسنجور) şeklinde geçer. Bu sırada Lusuncuri, Artvin vilayetine bağlanmış olan Yusufeli kazasının Ogdem nahiyesinin köylerinden biriydi.
Lusuncuri köyü, 1940 genel nüfus sayımında Çoruh vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 367 kişiden oluşuyordu. Lusuncuri veya Lusuncur Türkçe olmadığı çin köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Değirmentaşı olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Değirmentaşı köyünün nüfusu 562 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 224 kişi okuma yazma biliyordu. Köye daha sonra
Değirmentaşı yerine Çamlıca adı verilmiştir.


## Coğrafya.
Çamlıca köyü, Artvin il merkezine 89 km, Yusufeli ilçe merkezine 55 km uzaklıktadır.
# Çeltikdüzü, Yusufeli
Çeltikdüzü, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Çeltikdüzü köyünün eski adı Göcek veya Göçek'tir. Nitekim 1574 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Göcek, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde ise Göçek (كوچك) olarak geçer. Günümüzde Yusufeli ilçesinin bir köyü olan Meşecik, 2013 yılından önce Çeltikdüzü'nün bir mahallesiydi.
Göcek veya Göçek köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köydeki eski kilise bu dönemden kalmış olabilir.
Osmanlı idaresinin 1555 yılındaki tahririne göre Göcek köyünde 7 Hristiyan hane, 1574 yılındaki tahririne göre ise 52 Hristiyan hane yaşıyordu. Köyün adı Göcek olarak kaydedilmiş olmakla birlikte, buradaki mezra ve mevkiler Hazugeti (ხაზუგეთი) gibi Gürcüce adlar taşıyordu. Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında köyde 60 hanede 119 erkek bulunuyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince köyün nüfusunun yaklaşık 238 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Bu sırada Göcek Çıldır Eyaleti'ne bağlı Kiskim sancağının köylerinden biriydi.
Göcek köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Göçek (كوچك) adıyla Artvin vilayetine bağlı Yusufeli ilçesinin merkez nahiyesindeki köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Göcek" olarak yazılmış olan köy, Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 602 kişiden oluşuyordu. Göcek köyünün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla değiştirilmiş ve Çoruh Nehri kıyısında çeltik yetiştirildiği köye Çeltikdüzü adı verilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Çeltikdüzü köyünün nüfusu 919 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde 287 kişi okuma yazma biliyordu.
Göcek veya Göçek köyünde, muhtemelen Gürcü döneminden kalma bir mağara kilise bulunmaktadır. Bu kilise bir kayada oyulmuş mağaradan oluşmaktadır. Kilisenin yuvarlak apsisi bugün de fark delmektedir. Apsisin kuzeyinde, pencereli küçük bir kiler odası vardır. Kilisenin batı tarafından bir açıklık bulunmaktadır. Bu açıklıktan kilisenin üstündeki kiler odasına ulaşılmaktadır. Kilisenin kapısı kuzey tarafta yer alır.
Kasım 2022'de su tutmaya başlayan Yusufeli Barajı'nın suları altında kalan köy, yeni yerleşim yerine taşındı.


## Coğrafya.
Çeltikdüzü köyü Artvin il merkezine 122 km, Yusufeli ilçe merkezine ise 13 km uzaklıktadır.
# Çevreli, Yusufeli
Çevreli, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Çevreli köyünün eski adı Petereki (პეტერეკი) veya Peterek'tir. Bu yer adı Türkçe kaynaklarda Peterek, Pertekrek olarak geçer. Peterek sadece köyün değil, Osmanlı döneminde sancak, nahiye ve kazanın da adıydı. Peterek köyü 1849 yılına kadar Peterek sancağının ve Peterek kazasının merkeziydi.
Petereki köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyde varlığı bilinen kiliseler ve kale, bu dönemden kalmış olmalıdır.
Petereki, 1574 tarihli Osmanlı mufassal defterinde iki ayrı köy olarak geçer. Oltu livasının Kuzey nahiyesine bağlı olan "Pertekrek-i Ulya" ve "Pertekrek-i Süfla", bu tarihte boşalmış bulunuyordu. Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında köy 93 haneden oluşuyordu. Bu sırada köyde 245 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Peterek köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 490 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Peterek, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Petkerek" (پتكرك) adıyla Artvin vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesindeki köylerden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Peterek" olarak yazılmış olan köy, Çoruh vilayetine bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 901 kişiden oluşuyordu. Petereki veya Pertekrek Türkçe olmaduğu için köyünün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Çevreli olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Çevreli köyünün nüfusu 1.451 kişiden oluşuyordu ve bu nüfus içinde 492 kişi okuma yazma biliyordu.
Kasım 2022'de su tutmaya başlayan Yusufeli Barajı'nın baraj gölünün altında kalan köy, yeni yerleşim yerine taşındı.
Peterek köyündeki en önemli tarihsel yapı Peterek Kalesi'dir. Bu kale gem Gürcü hem de Osmanlı döneminde idari merkez işlevini görmüştür. Bu kaleden geriye duvarların büyük bölümü ile kapısı kalmıştır. Kale içinde ayrıca Gürcülerden kalan ve temel seviyesine kadar yıkılmış bir kilise bulunmaktadır. Peterek köyünün kilisesi ise 1960'larda yıkılmış, yerinde cami inşa edilmiştir.


## Coğrafya.
Köy; Artvin il merkezine 124 km, Yusufeli ilçe merkezine ise 19 km uzaklıktadır.
# Dağeteği, Yusufeli
Dağeteği, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Dağeteği köyünün eski adı Vaşkan veya Vaşkani'dir. Köyün yer aldığı Tao bölgesi Gürcülerden ele geçirildiği için bu yer adı Türkçeye Gürcüce Vaşkani'den (ვაშკანი) girmiş olabilir. Çünkü bazı kaynaklarda köyün adı Vaşgan olarak da geçer. Köyün adı 1928 tarihli Osmanlıca köy listesine de Vaşkan veya Vaşgan (واشکان) biçiminde yazılmıştır.
Tarihsel Tao bölgesinde yer alan Vaşkan, 1549'da Gürcistan seferinde Osmanlı Devleti tarafından ele geçirilmiştir.
Başkan veya Vaşkani, 1574 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Oltu livasının Anzavi nahiyesine bağlıydı. Nüfusu 40 haneden oluşuyordu. Bu nüfus içinde 1 hane Müslüman olmuş, 39 hane Hristiyan olarak kalmıştı. Vergi tahsil etme ve askere alma amacıyla Osmanlı idaresinin 1835 tarihinde yaptığı nüfus tespitinde köyde 9 hane ve 22 erkek kaydedilmiştir. Erkek nüfusu kadar kadın nüfusu da eklenince, köyde yaklaşık 44 kişinin yaşadığı ortaya çıkar.
Vaşkan, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının Erkinis nahiyesine bağlı bir köydü. 1935 genel nüfus sayımında Erzurum vilayeti içinde aynı idari konuma sahip olan köyün nüfusu 150 kişiden oluşuyordu. Vaşkan ya da Vaşgan adı "yabancı kökten geldiği" için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Dağeteği olarak değiştirildi. Bununla birlikte köyün eski adı, bir süre daha yeni adıyla birlikte "Dağeteği ("Vaşkan")" biçiminde resmî kayıtlarda kullanıldı.
Dağeteği köyünde eskiden bir yeraltı sığınağı veya deposu olduğu bilinmektedir. Ancak bu yapı tamamen çökmüştür.


## Coğrafya.
Artvin il merkezine 125 km, Yusufeli ilçesine 40 km uzaklıktadır.
# Demirdöven, Yusufeli
Demirdöven, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Demirdöven köyünün eski adı Zemvan / Zemvani'dir. Gürcüce bir yer adı olan Zemvani Zemovani'den (ზემოვანი) veya Zemo Ubani'den (ზემო უბანი) değişime uğramıştır. Her iki yer adı da “yukarı mahalle, yukarı köy” gibi bir anlama gelir. Nitekim köy, Parhali vadisinin yukarı (ზემო / zemo: yukarı) kesiminde yer alan köylerden biridir. Demirdöven köyünden sonra daha üst kesimde sadece bir köy, Yaylalar köyü bulunmaktadır.
Zemovani, Orta Çağ'da Gürcistan'ın bir parçası olan Tao bölgesinin köylerinden biriydi. Osmanlı kayıtlarında Zemvan (زمون) olarak geçen köyü Osmanlılar 1549 yılındaki Gürcistan seferinde Gürcülerden ele geçirdi. Köy, önce Livane sancağına, sonra Çıldır Eyaleti'ne bağlandı. 1835 yılında askerlik
ve vergi amaçlı yapılan nüfus sayımında Çıldır Eyaleti'nin Livane kazasına bağlı bir
vakıf köyüydü. Köyde 96 hanede 373 Müslüman erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün nüfusunun yaklaşık 746 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Osmanlı Devleti'nin vilayet sistemine geçtiği 19. yüzyılın ikinci yarısında Zemovani, Trabzon Vilayeti'nin Lazistan sancağına bağlı Livana kazasının bir köyüydü. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre köyün nüfusu 82 hanede yaşayan 310 kişiden oluşuyordu. Salnamede belirtilmemiş olmakla birlikte bu tarihte de Osmanlı idaresi sadece erek nüfus tespit ediyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince Zemovani'nin toplam nüfusunun 620 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Tarımla geçinen köyde hayvan varlığı olarak 30 öküz, 50 inek, 35 at, 600 keçi ve 512 koyun tespit edilmiştir. 93 Harbi (1877-1878) sonrasında Livana kazasının büyük bölümü Rusların eline geçince, Zemovani köyü Erzurum vilayetinin Kiskim kazasına bağlandı.
Zemovani, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Zemvan / Zemevan" (زموان) adıyla Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlı bir köydü. 1940 genel nüfusu Çoruh vilayeti bağlı Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve adı "Zemevan" olarak kaydedilmişti. Bu sırada köyün nüfusu 1.134 kişiden oluluyordu. Zemovani / Zemevan "yabancı kökten geldiği" için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Demirdöven olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Demirdöven köyünün nüfusu 1.281 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde sadece 183 kişi okuma yazma biliyordu.
Demirdöven köyünde 2009 ve 2010 yılında yapılan saha çalışmasında köylüler arasında artık Gürcü dilinin konuşulmadığı, ancak köylülerin bir Gürcü geçmişe sahip olduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte, köyün mezraları, yaylaları, ormanları ve otlakları günümüzde de Gürcüce adlara sahiptir.


## Coğrafya.
Artvin il merkezine 143 km, Yusufeli ilçe merkezine ise 38 km uzaklıktadır.
# Demirköy, Yusufeli
Demirköy, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bir köydür.


## Tarihçe.
Demirköy'ün eski adı Nigzovani'dir. Gürcüce bir yer adı olan Nigzovani'den (ნიგზოვანი), ceviz anlamına gelen "nigozi" (ნიგოზი) kelimesinden türemiştir. Nigzovani "cevizli" veya "cevizlik" anlamına gelir. Bu yer adı Türkçeye Nigzovan veya Nigzevan şeklinde girmiştir. Nitekim 1835 tarihli nüfus defteri ile 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde Nigzovan / Nigzevan (نکزوان) olarak geçer.
Nigzovani, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmişti. Eski adı Heviskari olan Eğritaş mahallesinde yer alan ve Nigzovani Kalesi olarak da bilinen Heviskari Kalesi, buranın önemli bir yerleşim olduğunu göstermektedir. Kalede geleneksel Gürcü şarabının yapımında kullanılan on kadar kvevrinin tespit edilmiş olması, Nigzovani'nin eski bir Gürcü yerleşimi olduğuna işaret etmektedir.
Nigzevani, Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 tarihli nüfus sayımında Çıldır Eyaleti'nin Livane-i Ulya sancağına Bedazor nahiyesine köylerinden biriydi. Nüfusu 52 hanede yaşayan 164 erkek olarak tespit edilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Nigzevan'ın toplam nüfusunun yaklaşık 328 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.
Nigzevani köyü, 19. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon vilayetine bağlı Lazistan sancağı sınırları içinde yer alıyordu. Bu sancağa bağlı Livana kazasının bir köyüydü. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre köyün nüfusu 48 hanede yaşayan 188 kişiden oluşuyordu. Salnamede belirtilmemekle birlikte Osmanlı idaresinin bu tarihte de sadece erkek nüfusunu tespit ettiği bilinmektedir. Buradan hareketle Nigzevan'ın nüfusunun yaklaşık 376 kişiden oluştuğu söylenebilir. Bu sırada köyde hayvan varlığı olarak 60 öküz, 50 inek, 13 at, 150 keçi ve 150 koyun kayda geçirilmiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Livana kazası Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakılınca, Nigzevan köyü Kiskim kazasına bağlandı.
Nigzevani köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Nigzevan" (نكزوان) adıyla Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında "Niğzivan" olarak yazılmış olan köy, Çoruh vilayeti içinde aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 474 kişiden oluşuyordu. Nigzovani veya Nigzevan Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Demirköy olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Demirköy'ün nüfusu 545 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 177 kişi okuma yazma biliyordu.
Heviskari Kalesi, Heviskari Deresi (Eğritaş Deresi) vadisinde, köy yollarının birleştiği hâkim bir noktada, kayalık bir tepede inşa edilmiştir. Ulaşımı kolay olmadığı için kale günümüze fazla tahrip olmadan ulaşmıştır.


## Coğrafya.
Demirköy Artvin il merkezine 58 km, Yusufeli ilçe merkezine ise 47 km uzaklıktadır.
# Dokumacılar, Yusufeli
Dokumacılar, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.


## Tarihçe.
Eski adı Aşağı Hungamek ya da Aşağı Hengamek'tir. Yusufeli'nin bir başka köyü olan Yüncüler'in eski adı ise, Yukarı Hungamek'tir. Köyün adı 1555 tarihli Osmanlı tahrir defterinde Hungâmek-i Suflâ (حونكامك سفلا) ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Hengâmek-i Suflâ" (هنكامك سفلا) biçiminde yazılmıştır. Aşağı Hungamek adını Çoruh Nehri'nin bir kolu olan Hengamek Deresi'nden alır. Hengamek adı Farsça "hengâme"den (gürültü, patırtı) gelir. Farsça'dan Ermeniceye girmiş olan bu kelime, değişime uğrayarak Hungamek ve Hengamek'e dönüşmüştür. Köye bu ad, söz konusu derenin hengame içinde akışından dolayı verilmiş olmalıdır.
Aşağı Hengamek köyü erken ve geç orta çağlarda Gürcü devletleri sınırları içinde bulunuyordu. 16. yüzyılın ilk yarısında Osmanlılar köyü, bu devletlerden biri olan Samtshe Atabeyliği'nden ele geçirdi. 1555 ve 1574 tarihli tahrir defterlerinde Aşağı Hungamek ile Yukarı Hungamek birlikte Peterek sancağının köyü olarak kaydedilmiştir. 1574 yılında bu iki köyün nüfusu 28 haneden (148 kişi) oluşuyordu. Nüfusun tamamı Hristiyan olarak yazılmıştı. 1652 yılına gelindiğinde Hungamek köyü tamamen Müslümanlaşmıştı. Osmanlı idaresinin gerçekleştirdiği 1835 tarihli nüfus tespitinde, Kiskim sancağına bağlı tek köy olarak kaydedilmiş olan Hungamek'te 168 hanede 385 erkek tespit edilmiştir. Köyün toplam nüfusunu bulmak için bir o kadar da kadın eklenirse, Hungamek'in nüfusunun 770 kişiden oluştuğu ve hane başına ortalama 4,5 kişinin düştüğü ortaya çıkar. Bu tespitten hareketle köyün aile yapısının kalabalık olmadığı söylenebilir. 1848 yılında ayrı bir köy olarak yazılmış olan Hungamek-i Sufla'da 78 hanede 390 kişi yaşıyordu.
Hengamek-i Sufla, 1928 yılında Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlı bir köydü. 1935 genel nüfus sayımında "Hüngemeğisüfla" adıyla kaydedilmiş olan Aşağı Hengamek, bu tarihte Yusufeli'nin merkez nahiyesinde Erzurum vilayetine bağlı bir köydü ve köyde 520 kişi yaşıyordu. Hungamek veya Hengamek adı "yabancı kökten geldiği" için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Dokumacılar olarak değiştirildi. Bununla birlikte köyün eski adı, bir süre daha yeni adıyla birlikte "Dokumacılar ("Hüngamegi-Süfla")" biçiminde resmî kayıtlarda kullanıldı.


## Coğrafya.
Dokumacılar Artvin il merkezine 141 km, Yusufeli ilçe merkezine 36 km uzaklıktadır.