# Kedi tuvaleti
Bazen kum havuzu, kedi tuvalet kutusu veya kedi tuvaleti denilen kap kedilerin yanı sıra tavşanlar, yaban gelincik'ler, minyatür domuz'lar, küçük köpek'ler ve içgüdüsel olarak veya eğitim yoluyla böyle bir yerden yararlanan diğer evcil'ler için bir iç mekan dışkı ve idrar toplama kutusudur. Bir evde serbest dolaşımına izin verilen ancak metabolik atık için dışarı çıkamayan veya her zaman dışarı çıkmayan evcil hayvanlar için kullanılır. Bu hayvanların sahipleri, açık havadaki tehlikelere maruz kalma korkusuyla hayvanlarının dışarıda dolaşmalarına izin vermemeyi tercih eder. Ortalama, kapalı kedilerin ömrü 16.8 yıl iken, açık hava kedilerinin ömrü çok daha kısa, sadece 5.6 yıldır. Bu açık hava tehlikeleri arasında kötü hava durumu, yabani yaşam, trafik veya kedi immün yetmezlik virüsü gibi hastalıklar yer alır.
Vahşi doğada kediler, kolay gömmek için doğal olarak yumuşak veya kumlu toprağa dışkılarlar. Dışkılarını örtmek için patilerini geriye doğru süpürme hareketiyle kullanırlar. Bu içgüdüsel arzuyu harekete geçirmek için, kedi tuvalet kutusunun dibi genellikle veya daha az kedi kumu ile doldurulur. Tuvalet kutusu dolgu maddesi, amonyak gibi nemi ve kokuları emen gevşek, tanecikli bir malzemedir. Bazı kum markaları, bu tür kokuları emmek için kabartma tozu içerir veya sahipleri, kutunun altında kedi kumunun altına, ince bir tabaka serpebilir. Altlık malzemesi ayrıca bir kedinin atıklarını gömmelerine izin vererek kokularını gizleme konusundaki içgüdüsel arzusunu da tatmin eder. En yaygın malzeme kildir, ancak geri dönüştürülmüş kâğıt "peletler" ve silika bazlı "kristal" çeşitleri de kullanılır. Bazen, sahibi kedinin doğal içgüdülerini harekete geçirmek istediğinde, doğal kir kullanılır.
Pisliğin içine döküldüğü kedi tuvalet kutusu, uygun şekilde temizlenmediğinde pis bir koku yayar. Tuvalet kutusundan kaçınmayı önlemek için, tuvalet kutusunun bodrum katı veya çamaşır odası gibi evin trafiğin az olduğu alanlarda tutulması tavsiye edilir. Çıkan kokuyu örtmeye veya azaltmaya yardımcı olmak için ticari olarak temin edilebilen özel tuvalet malzeme türleri vardır. Bunlar kabartma tozu, bitki özleri ve/veya kokulu kristaller içerirler. Hava girişi olan bir odada tutulursa, kokuyu evin geri kalanından izole etmek için fırın filtresine oda spreyi eklenebilir.


## Tuvalet kutusu altlık türleri.
ABD'de kedi kumu, yılda madenli kil tüketen 2 milyar dolarlık bir endüstridir.


### Topaklanmayan geleneksel altlık.
Amerika Birleşik Devletleri'nde ticari olarak satılan ilk kedi kumu, 1947'de mevcut olan ve Ed Lowe tarafından pazarlanan “Kitty Litter” idi. Bu, kil'in (Fuller'in toprağı şeklinde) tuvalet kutularında ilk büyük ölçekli kullanımıydı; daha önce kum kullanıldı. Kil dışkıyı, kumdan daha çok emer ve büyük taneler veya kil kümeleri haline getirir, bu da onu tuvalet kutusundan takip edilmesi daha az olası hale getirir. "Kitty Litter" markası, birçok kişi tarafından her tür kedi kumunu belirtmek için kullanılan genel ticari marka yaptı. Günümüzde kedi kumu oldukça ekonomik bir fiyata çeşitli perakende mağazalarından veya internet sitelerinden temin edilebilmektedir. Topaklanmayan kedi kumu genellikle zeolit, diatomit ve sepiyolit'den yapılır.


### Topaklanan kedi kumu.
Kedi kumları ilk olarak kalsiyum bentonit kil kullanılarak geliştirildi. Bu, 1950'lerde Birleşik Krallık'ta, daha sonra Laporte Industries Ltd.'nin bir parçası olan Fuller's Earth Union (FEU) tarafından üretildi. Daha sonra Amerika'da, kümelenme bentoniti 1984'te biyokimyacı Thomas Nelson tarafından geliştirildi. Çoğu, ıslandığında bir araya toplanan ve kutudaki diğer altlıktan ayrı bir katı kütle oluşturan granüle bentonit kil'den yapılır. Bu katı topaklanmış malzeme, kedi tuvalet kutusunun tüm içeriğini değiştirmeden kepçeyle çıkarılabilir ve atılabilir.
Topaklanan altlık genellikle kuvars veya diyatomlu toprak (bazen diyatomeli silika olarak adlandırılır ve yanlışlıkla silika jel altlığı ile karıştırılmasına neden olur) içerir. Topaklanma etkisinden dolayı üreticiler genellikle topaklanan kumları tuvalete atmamalarını söyler çünkü bunlar tuvaleti tıkayabilir.
Topaklanan kil kedi kumları doğal ürünlerdir. Bazıları ayrıca doğal olarak oluşan kristal silika veya Kaliforniya'da Proposition 65 kapsamında bilinen bir kanserojen olarak işlem gören silika tozu içerebilir. Kil altlıkları, kil olmayan altlık imalatçıları tarafından da eleştirilmektedir çünkü kil altlığının bileşenleri genellikle bir şerit madeni'nden (İngilizce: strip mine)çevresel olarak bozundurucu bir işlemle elde edilir.
Bu tür altlıklar gelincikler için toksik olabilir ve hem solunum hem de sindirim sorunlarına yol açabilir.


### Biyobozunur kedi kumu.
Biyobozunur kedi kumları, çam ağacı peletleri, geri dönüştürülmüş gazete, birikmiş talaş, Brezilya manyok, mısır, buğday, ceviz, arpa, soya küspesi ve kurutulmuş portakal kabuğu gibi çeşitli bitkisel kaynaklardan yapılır.
Her yıl iki milyon tondan fazla veya yaklaşık 100,000 kamyon yükü kirli kedi kumu yalnızca ABD'de çöplüklere gider. Öncelikle bu kum biyolojik olarak parçalanamaz veya yenilenebilir değildir ve bir çeşit atıktır. Bazı evcil hayvan sahipleri, çevreye dost olması nedeniyle biyolojik olarak parçalanabilen altlıkları tercih eder. Biyolojik olarak parçalanan kedi kumu evde kullanılan kumun güvenli bir şekilde kompostlama yapılmasıyla da tamamen ortadan kaldırılabilir. Bazı kedi sahipleriyse yıkanabilirlik veya koku giderici özellikleri nedeniyle biyolojik parçalanabilen altlıklara ilgi duyar. 
Astım veya hassas koku alma duyusu olanlar gibi bazı evcil hayvanlar da biyolojik parçalanabilen bazı altlık türlerindeki azaltılmış tozlardan yararlanabilir.
Kediler için özel olarak paketlenmiş biyolojik parçalanabilen altlık, geleneksel kil altlıklardan daha pahalıdır. Bu nedenle maliyet, seçimlerinde genellikle olumlu bir faktör değildir. Ancak bunlardan biri yani çam peletleri, normalde at yatakları için 18 kg (40 lb) torba taşıyan bölgesel yem depolarından az bir fiyatla satın alınabilir ve çam peletleri en ucuz topaklanan çöpten bile daha ucuzdur. Biyolojik parçalanabilen altlıkların çoğu eşdeğer boyuttaki kil veya topaklanan kil altlıklardan daha uzun süre dayanır. Tahıl bazlı hayvan veya kümes hayvanı yemi ayrıca özellikle kedi kumu olarak pazarlanan ürünlere ekonomik bir alternatiftir. Bu altlıklar kullanımdan sonra geri dönüştürülür ve bu nedenle madenlerden kil almak yerine atık bir ürün yeniden kullanılmış olur.


### Silika jel altlık.
Silika jel altlık, genellikle "kristal altlık" olarak adlandırılır ve silikon dioksit'in gözenekli granül bir şeklidir. Silika jel altlıklar arasında en yüksek emiciliğe sahiptir ve diğer altlıklara kıyasla zaman periyodu uzun süre mükemmel nem kontrolü ve tam koku giderme özelliikleri vardır.
Bazı sahipleri emiciliğini över çünkü 1.8-2.3 kg (4-5 pound) normal kilodaki bir sağlıklı kedinin sıvı ve kokusunu 30 güne kadar emebilir. Katı atıkları toplarken kristalleri her gün hafifçe karıştırmak önemlidir aksi takdirde idrar kutuda birikir. Kristal altlık sıvıya doyduğunda yaklaşık 30 gün sonra kokmaya başlar ve gözle görülür şekilde doygunlaşır (beyaz kristaller hafif sarıya döner).Karşılaştırıldığında aynı zaman periyodunda, 9.1-13.6 kg (20-30 lb) veya daha çok kil veya topaklanan altlık gerekebilir çünkü altlığın yenilenmesi gerekir. Topaklanan idrar dışarı atıldığında çıkar. Silika jel altlık ile yenileme gerekli değildir.
Bazı özel silika jel kedi kumları olası sağlık sorunlarını belirtmek için kedinin idrarına tepki olarak renk değiştirirler. Altlık, aşırı alkali idrar olduğunda rengi mavi olur (potansiyel bir idrar yolu enfeksiyonu belirtisi), aşırı asidik idrardaysa rengi sarı (potansiyel olarak metabolik asidoz veya böbrek tübüler asidozunu gösterir) veya idrarda kan varlığında bu özel tip silika jel kumun rengi kırmızı olur (bu renk mesane iltihabını, mesane taşlarını veya idrar yolu enfeksiyonunun varlığını gösterebilir).


## Türler.
### Açık kedi tuvalet tavaları.
Açık bir tuvalet tavası genellikle en temel ve en ucuz tasarımdır. Genellikle plastik malzemeden yapılırlar ancak bazı tek kullanımlık modellerde vardır.
Dışa eğimli kenarları olan dikdörtgen tepsi şeklinde yüksekliğinde olanlarıda vardır. Açık çöp tavaları, kedi konforunu artırabilecek maksimum havalandırmaya imkan verir. Ancak, atıkları gösterirler ve sahiplerini kutuyu daha sık kepçelemeye teşvik ederek hiçbir koku tutmazlar. Alçak duvarlı çöp tavaları evcil hayvan çizdiğinde veya kazdığında pislikleri tutmak için ideal değildir. Ayrıca ayakta durmayı engelleyen modellerde bazı hayvanlar duvarların üzerinden idrarını veya dışkısını yapabilir. Bazı tasarımlar hayvan atıklarını gömmek için tekme attığında çöpleri yakalamaya yardımcı olmak için çıkarılabilen çerçevelidir.


### Kapişonlu tuvalet kutuları.
Yaygın olarak bulunan ve ucuz fiyatlı çeşitli kapalı çöp kutuları mevcuttur. Birçoğu plastikten yapılmıştır ve çöp tepsisini ve altlığı örten plastik bir başlık veya tavana sahiptir. Evcil hayvan, kapaktaki bir açıklıktan girer, bunlar açık olabilir veya sallanan bir kapısı olabilir. Evcil hayvan sahipleri temizlemek için, çöpü almak ve değiştirmek için kapağı tepsiden kaldırır. Kapalı tuvalet kutuları, kutunun dışında izlenen pislik miktarını azaltmaya yardımcı olabilir, evcil hayvanların tuvalet tavasının duvarlarından atıkları ortadan kaldırmasına yardımcı olabilir ve kokuyu azaltmaya yardımcı olabilir.


### Üstten girişli tuvalet kutuları.
Üstten girişli tuvalet kutularının üstünde bir deliği vardır ve evcil hayvanın atıkları ortadan kaldırmak için kutunun üstüne ve bir deliğe tırmanmasını gerektirir. Fiziksel sağlığı iyi olan kediler hatta yavru kediler bile bu kutulara erişimde sorun yaşamazken, genellikle yaşlı veya fiziksel olarak sınırlı kediler için önerilmez. Ancak üstten girişli tasarımlar, diğer evcil hayvanları veya küçük çocukları tuvalet kutusunun içeriğinden caydırmak gibi faydaları vardır. Bazı tasarımların üst kısmında, kedinin patilerinden gelen çöpün kutuya geri düşmesini sağlayan ve çöp takibini azaltan bir ızgara bulunur.


### Kendi kendini temizleyen kedi tuvalet kutuları.
Kendi kendini temizleyen tuvalet kutuları çöp kutusu boşaltma yöntemini otomatikleştiren teknolojileri kullanır. Bazı modellerde, hayvan kullandıktan sonra kümeleri çöp kutusundan kapalı, tek kullanımlık torba kaplı bir kaba otomatik olarak alan elektrikli tarama mekanizmaları vardır. Bu modeller, kedinin kutuyu ne zaman terk ettiğini ve kediyi rahatsız etmemek için önceden belirlenmiş bir süre geçtikten sonra kutuyu tarayacağını belirlemek için bir baskı yastığı veya bir kızılötesi ışık kullanır.
Diğer tasarımlar, kalıcı çöp peletlerini otomatik olarak yıkayabilmeleri, durulayabilmeleri ve kurulayabilmeleri için doğrudan bir evin su tesisatına (musluk bağlantısı ve tahliye) bağlanarak bunu bir adım daha ileri götürür. Daha basit tasarımlar da vardır örneğin bazıları sahibinin kümeleri elle sallayarak çıkarılması kolay bir tepsiye dönüştürmesini gerektirir.
Başka bir çeşitte ise kümeleri elerken dönen ve bunları kürenin altındaki çekmeceye bırakan kapalı küresi vardır. Yeni bir yöntemde ise eleme altlığı astarına eleme işlevselliğini dahil edilmiştir.
Bazı otomatik kedi tuvalet kutularında iki kayışlı bir sistem kullanılır. Üst bantta kullanıma hazır altlık bulunurken, alt bantta temizleme işlemi gerçekleştiğinde "beklemeye" hazır bir çöp yığını bulunur. Alt banttaki altlık yukarıya doğru hareket ettirildiğinde üst bandın genişliği boyunca eşit olarak dağıtılır.


### Tek kullanımlık kedi tuvalet kutuları.
Bu yeni tasarım rahatlıkları, koku kontrolü ve seyahat kabiliyetleri nedeniyle kedi sahipleri arasında popülaritesini artırdı. Bu kedi tuvalet kutuları tek kullanımlıktır ve bu nedenle temizlik veya çöp doldurma acılarından herhangi birinin geçmesini gerektirmez.
Bazı tek kullanımlık tuvalet kutuları, birlikte verilen bir çöp torbasıyla gelebilir veya sahipleri bunları kendi çöpleriyle doldurmayı seçebilir. Ayrıca, kazaları ortadan kaldırmak için evcil hayvan kasaları veya taşıyıcılarının içinde kullanılmak üzere pazarlanırlar ve ayrıca atılırlarsa ve düzenli olarak değiştirilirlerse kokuların kontrolüne yardımcı olabilirler. Ürün tamamlanıncaya kadar kullanıldıktan sonra, sahipleri hem kedi tuvalet kutusunu hem de içindekileri kolayca atabilirler.


### Kedi tuvalet kutusu mobilya ve dolapları.
Kum kabını görünür bir yerde saklamak isteyen kedi sahipleri için çoğu kedi kumu mobilyasına yönelir. Kedi tuvalet kaplarını açıp içine yerleştirmek için tasarlanmış dolaplardır. Kediler ön, yan veya üst girişten erişebilir. Bu dolaplar ahşap veya ahşap kompozit malzemelerden yapılmıştır ve gelenekselden çağdaşa farklı renk ve tarzlarda sunulmaktadır. Özellikler arasında saklama çekmeceleri, koku filtreleri, duvar kaplamaları ve harici çöp tutucular yer alabilir. Fiyatlar orta ila pahalı arasında değişebilse de çöp kutusu mobilyaları çirkin çöp tavalarını gizlemeye yardımcı olabilir ve aynı zamanda çöp kokuları içerebilir.


## Alternatifler.
Tuvalet kutusu kullanmak yerine kedi ve köpekleri tuvalete alıştırmak mümkündür. Bunu yapmak atıkları önemli ölçüde azaltır ancak kediler için atıkları gömme içgüdülerine aykırıdır. Tuvalete atlama gereksinimi ile birleştiğinde kediler tuvaleti stresli bulabilir. Ayrıca tıbbi problemlerin dışkıya dayalı semptomlarının tespit edilmesi daha az olasıdır. Ayrıca, insanların tuvalet kullanımıyla çatışma olasılığı daha yüksektir.
Hayvanların iç mekanlarda kendilerini rahatlatabilmeleri için bir başka seçenek de "köpek pedi" olarak da bilinen emici bir "lazımlık pedi" kullanmaktır.