# İran'da örtünmenin yasaklanması
8 Ocak 1936'da İran Şahı Rıza Şah, Keşf-i hicab (Farsça: کشف حجاب) olarak bilinen ve tüm İslami örtüleri (başörtüsü ve çarşaf) yasaklayan bir ferman yayınladı; bu ferman hızla ve güçlü bir şekilde uygulandı. Hükûmet ayrıca birçok geleneksel erkek giyim türünü de yasakladı.
Yasak beş yıl süreyle (1936-1941) uygulandı. Bundan sonra kadınlar, 1970'lerdeki İran devrimine kadar kırk yıl boyunca diledikleri gibi giyinme özgürlüğüne sahip oldular. 1979'daki devrimde başörtüsü yasağının tersi uygulamaya konuldu. Rıza Şah'ın kalıcı miraslarından biri, elbiseyi İran siyasetinin ayrılmaz bir sorunu haline getirmektir.


## Arka plan ve etkisi.
1936'da Rıza Şah peçeyi yasakladı ve İranlıları, kabilesel, bölgesel, dinsel ve sınıf temelli giyim farklılıklarının olduğu bir ülkede ulus inşasını teşvik etmek amacıyla Avrupa kıyafetlerini benimsemeye teşvik etti.
Ülkenin modernleşmesinin bir yöntemi olarak Türkiye örneğine uygun olarak kadınların topluma katılımının arttırılması Şah'ın politikasıydı. Kraliçe ve kraliyet ailesinin diğer kadınları, topluma katılan kadınlara rol model olarak kamusal temsil görevlerini yerine getirmeye başladıklarında buna yardımcı olmuşlar ve ayrıca Keşf-i hicabda rol model olarak aktif rol oynamışlardır.
Reformun yapımı uzun sürdü. 19. yüzyılın ikinci yarısında İranlı üst sınıf erkekler Avrupa'yı ziyaret etmeye ve kendileri için Batı kıyafetlerini benimsemeye başladılar, bu da Batı modasının seçkinler arasında İran'da ilerleme ve modernizmin bir işareti olarak görülmesine neden oldu. 1920'lerden itibaren İran kadın hareketi açılmayı destekledi ve birkaç İranlı kadın örtünmeden görünmeye başladı. 1924'te şarkıcı Kamerülmüluk Veziri, Tahran'daki Grand Hotel'de ve Kraliyet Sarayı Tiyatrosu'nda cinsiyetlerin karışık olduğu bir toplulukta açık bir performans sergileyerek cinsiyet ayrımcılığını ve inzivayı kırdı. İranlı kadın hakları aktivistleri peçenin açılmasını destekledi ve feminist Sıdıka Devletabadi'nin, 1928'de İran'da kamuya açık alanda başörtüsü olmadan ortaya çıkan ilk kadın olduğuna inanılıyor. Peçesiz görünmek, hatta kamusal tartışmalarda bunu tercih etmek çok tartışmalıydı ve peçenin açılmasından yana konuşan kadın hakları aktivistleri bazen polis tarafından korunmak zorunda kalıyordu. 1926'da Şah, yüzü açık görünen ancak saçlarını bir eşarp veya şapkayla kapatan kadınlara özel olarak polis koruması sağladı.
1928'de Afganistan kraliçesi Süreyya Tarzi, İran'a yaptığı resmi ziyaret sırasında Şah'la birlikte halkın önüne çıktı. Din adamları protesto etti ve Şah'tan yabancı kraliçeye örtünmesini söylemesini istediler, ancak o reddetti. Reddi, Şah'ın İran'da peçeyi kaldırmayı planladığı yönünde söylentilere neden oldu. Aynı yılın ilerleyen zamanlarında Şah'ın eşi Kraliçe Tacülmülûk, Kum'daki Fatıma Masume Türbesi'ni kendisini tamamen örtmeyen bir peçe giyerek ve yüzünü göstererek ziyaret etti ve bu durum bir din adamı tarafından sert bir şekilde eleştirildi. Cevap olarak Rıza Şah, ertesi gün kraliçeyi eleştiren din adamını herkesin önünde dövdü.
Kadınların özgürleşmesi ve topluma katılımı açısından kadınların örtünmesi büyük bir sembolik öneme sahipti ve Şah, huzursuzluk yaratmamak için reformu kademeli olarak uygulamaya koydu. 1930'ların ortasında, 6,5 milyon İranlı kadından sadece dört bini kamuya açık yerlere peçesiz çıkmaya cesaret ediyordu; neredeyse tamamı Tahran'daydı ve çoğunlukla Batı eğitimi almış üst sınıf genç kızlar, Avrupa'dan yeni dönenlerin yabancı eşleri, azınlık kadınları ve orta yaşlı kadınlardan oluşuyordu.
1933'te kadın öğretmenler ve 1935'te kız öğrenciler başörtülerini açmaya teşvik edildi. 1935 yılında hükûmetin desteğiyle Kanun-i Banuvan ("Kadınlar Cemiyeti") kadın komitesi kuruldu ve burada kadın hakları savunucuları başörtüsünün açılması için kampanya yürüttüler. Kadın öğretmenlerin ve öğrencilerin örtünmemesine izin veren reformun yanı sıra, kız öğrencilerin erkeklerle birlikte ders çalışmasına da izin veren reformların tümü, Şii din adamlarının karşı çıktığı ve eleştirdiği reformlardı.
8 Ocak 1936'da resmi açılış ilanı yapılmış ve bu etkinlikte kraliçe ve kızlarına önemli bir rol verilmiştir. O gün Rıza Şah, Tahran Öğretmen Koleji'nin mezuniyet törenine kraliçe ve iki kızıyla birlikte, peçesiz, modern kıyafetler giyerek katıldı. Kraliçe diplomaları dağıtırken, Şah da geçmişte nüfusun yarısının yok sayıldığını, kadınlara geleceğin artık onların elinde olduğunu anlattı. Bu, ilk kez bir İran kraliçesinin halkın önünde kendini göstermesiydi. Daha sonra Şah, karısının ve kızlarının açık fotoğraflarını yayınladı ve tüm İran'da örtünün açılmasını zorunlu kıldı.


## Yaptırım.
Bu kararnameyi uygulamak için polise, kamusal alanda peçe takan her kadının peçesini fiziksel olarak çıkarması emredildi. Reddeden kadınlar dövüldü, başörtüleri ve çarşafları yırtıldı ve evleri zorla arandı.
Rıza Şah'ın 1941'de tahttan çekilmesine kadar pek çok muhafazakar kadın çatışmalardan kaçınmak için evlerinden çıkmamayı tercih etti, ve hatta birkaçı başörtülerini çıkarmaktan kaçınmak için intihar etti. 1935 yazında Rıza Şah'ın tüm erkeklere Avrupa tarzı melon şapka takmalarını emrettiği zaman şiddette çok daha büyük bir artış yaşandı. Bu, Temmuz ayında Meşhed şehrinde şiddet içermeyen kitlesel gösterilere yol açtı; gösteriler İran İmparatorluk ordusu tarafından vahşice bastırıldı ve tahminen 100 ila 500 kişinin (kadınlar ve çocuklar dahil) ölümüyle sonuçlandı.


## Tepkiler.
Peçe yasağı İran'da farklı görüşlerle karşılandı.
İran kadın hareketi başından beri genellikle örtünmemenin taraftarıydı. Örtünün açılması için kampanya yürüten Hadice Efdal Veziri ve Sıdıka Devletabadi gibi ilerici kadın hakları savunucuları tarafından desteklendi. Devletabadi reformun aktif bir destekçisiydi ve kadın örgütlerini birleştirmek ve kadınları örtüyü çıkarmaya hazırlamak için Şah'ın kızı Prenses Şems'in liderliğindeki Kanun-i Banuvan kadın komitesine katıldı. Aralarında Hacer Tarbiyat, Veziri, Devletabadi, Ferruhru Parsa ve Pervin İtisami'nin de bulunduğu İran'ın önde gelen feministleri ve kadın hakları aktivistleri, Kanun-i Banuvan'da Keşf-i hicab lehinde kampanya yapmak için örgütlendi. İranlı kadın hakları aktivistleri ve feministler çoğunlukla eğitimli elit kesimdendi ve bazıları Keşf-i hicabdan önce bile peçesiz görünüyordu: Devletabadi'nin İran'da bunu yapan ilk kadın olduğuna inanılıyor, 1928 yılında tamamen açıldı. Ancak reforma karşı çıkan bazı feministler de vardı; çünkü açılmayı desteklerlerken zorunlu açılmayı değil, kadınların seçme hakkını desteklediler.
Bazı Batılı tarihçiler, kadınların kendileri başlatmış olsaydı reformun ilerici bir adım olacağını, ancak reformu yasaklama yönteminin etkisinden bu yana birçok İranlı kadını aşağıladığını ve yabancılaştırdığını belirttiler; geleneksel inançların etkisi nedeniyle, Avrupalı kadınların aniden sokağa üstsüz çıkmalarının emredildiği varsayımsal bir durumla karşılaştırılabilir. Bazı tarihçiler Rıza Şah'ın örtünme yasağı ve politikalarının Atatürk Türkiye'sinde görülmediğini, örtünmeyi yasaklamadan gerçekleştirmeyi başardığını belirtmişlerdir.


## Sonrası.
Tüm yasal baskılara ve engellemelere rağmen İranlı kadınların büyük bir kısmı peçe veya çarşaf giymeye devam etti.
Rıza Şah'ın kalıcı miraslarından biri, elbiseyi İran siyasetinin ayrılmaz bir meselesi haline getirmekti. Rıza Şah 1941'de tahttan indirildiğinde, İslam Fedaileri gibi muhafazakarların girişimleri oldu; zorunlu örtünmeyi ve örtünmeyen kadınların kamusal alandan yasaklanmasını talep ettiler, ancak başarılı olamadılar. Bir sonraki hükümdar Muhammed Rıza Pehlevi döneminde peçe veya çarşaf giymek artık suç değildi ve kadınlar istedikleri gibi giyinebiliyorlardı.
Ancak onun rejimi altında çarşaf, geri kalmışlığın bir işareti ve alt sınıfa mensup olmanın bir göstergesi olarak görüldüğü için sosyal merdiveni tırmanmanın önünde önemli bir engel haline geldi. Örtülü kadınların sınırlı eğitime sahip muhafazakar dindar ailelerden geldiği varsayılırken, örtülü kadınların eğitimli ve profesyonel üst veya orta sınıftan olduğu varsayıldı. Peçe bir sınıf işareti haline geldi; alt sınıflar tekrar peçe takmaya başlarken, üst sınıflar artık hiç peçe takmazken, öğretmen ve hemşire gibi orta sınıf meslek sahibi kadınlar iş yerlerinde başörtüsüz görünüyor, ancak bazen ailelerinin yanına döndüklerinde başörtülü görünüyorlardı.
Başörtüsü veya çarşaf takan kadınlara karşı ayrımcılık hâlâ devam ediyor; kamu kurumları başörtüsü veya çarşaf kullanımını aktif olarak caydırıyor ve hatta bazı restoranlar başörtüsü veya çarşaf giyen kadınları kabul etmeyi reddediyor. Bu dönem, peçe takmayı geri kalmışlık belirtisi olarak gören bir azınlık ile bunu kabul etmeyen çoğunluk arasındaki ikilemle karakterize edilmektedir.
1979 yılına kadar Keşf-i hicab uygulamasının yıldönümü, İran'da resmi olarak Kadın Kurtuluş Günü olarak kutlanıyordu.


### Devrimci tepki.
1970'lerin sonundaki devrim sırasında başörtüsü siyasi bir sembol haline geldi. Başörtüsü, Pehleviler tarafından modernleşme politikalarının ve dolayısıyla kendi yönetimlerinin reddi olarak değerlendirildi. Pek çok orta sınıf çalışan kadının onu bu şekilde giymeye başlamasıyla, rejime karşı muhalefetin bir sembolü haline geldi.
Yoksulların devrimci savunuculuğu ve yabancı etkiye karşı bir karşı duruş olarak gelenek, muhalefet arasında "çarşafı" tekrar popülerliğe kavuşturdu ve farklı sınıflardan kadınlar, kadınlara seks objesi olarak muamele edilmesini protesto etmek, muhafazakar kadınlarla dayanışma dahil olmak üzere farklı nedenlerle başörtüsü taktılar.
İslam Devrimi'nden sonra Keşf-i hicabdan miras kalan politika tersine döndü. Kadınlar artık peçelerini çıkarmaya zorlanmak yerine, örtünme yasağı tersine çevrildi ve örtü artık tüm kadınlara zorunlu kılındı. Devrim sırasında muhalefetin sembolü olarak başörtüsünü takan muhafazakar olmayan kadınlar, örtünmenin zorunlu hale gelmesini beklemiyorlardı ve başörtüsü ilk kez Şubat 1979'da zorunlu hale getirildiğinde liberal ve solcu kesimin protesto ve gösterileriyle karşılandı. Erkekler ve binlerce kadın, zorunlu örtünmeyi protesto etmek amacıyla 8 Mart 1979 Dünya Kadınlar Günü'nde bir kadın yürüyüşüne katıldı. Protestolar zorunlu örtünmenin geçici olarak geri çekilmesiyle sonuçlandı. Ancak sol ve liberaller ortadan kaldırılıp muhafazakarlar tek başına kontrolü ele alınca örtünme tüm kadınlara dayatıldı. Bu, Temmuz 1980'de başörtülü kadınların devlet dairelerine ve kamu binalarına girmelerinin reddedildiği ve işten çıkarılma riski altında işyerlerinde başörtüsüz görünmelerinin yasaklandığı "Ofislerin İslamlaştırılması" ile başladı. Sokaklarda, "Peçe giyin, yoksa kafanıza yumruk atacağız" ve "başörtüsüzlere ölüm" sloganları doğrultusunda, başörtüsüz kadınlara devrimciler saldırdı. Temmuz 1981'de, kamusal alanda örtünmeyi zorunlu kılan bir ferman çıkarıldı ve bunu 1983'te, açık kadınlara 74 kırbaç cezası getiren İslami Ceza Yasası izledi. Yasa, sokaklarda devriye gezen İslam Devrimi Komiteleri üyeleri ve daha sonra Ahlak Polisi olarak da adlandırılan Rehberlik Devriyeleri tarafından uygulandı.