# Sainte-Chapelle
Sainte-Chapelle, Paris’teki Île de la Cité üzerinde, Fransız Kralı IX. Louis tarafından 1241–1248 yılları arasında inşa ettirilen ve yüksek gotiğin “ışık mimarisi” idealinin en saf ve en sistematik örneklerinden biri kabul edilen kraliyet şapelidir. Yapı, özellikle Kutsal Diken Tacı’nın ve Konstantinopolis yağmalarından elde edilen diğer Bizans reliklerinin muhafaza edildiği üst şapeliyle, Orta Çağ Avrupa’sında siyasal meşruiyetin, monarşik kutsallığın ve kraliyet hac kültünün mimari bir manifestosu niteliğindedir. Sainte-Chapelle, yalnızca bir ibadet mekânı değil, Fransa krallarının "Tanrı tarafından seçildiğini" göstermek üzere tasarlanmış bütünsel bir ikonografik program, teolojik bir alegori ve Bizans’tan devralınan imparatorluk mirasının Batı’da yeniden yorumlandığı bir “Yeni Kudüs” projesidir.


## Tarihçe.
Sainte-Chapelle’in inşasının tarihçesi, yalnızca IX. Louis’nin kişisel dindarlığıyla değil, 1204 yılında Konstantinopolis’in Dördüncü Haçlı Seferi sırasında işgal edilmesiyle başlayan büyük ölçekli “Bizans kutsal emanet göçü” ile doğrudan bağlantılıdır. 1204 yağması, Doğu Hristiyanlığının bin yıllık kutsal eşyalarının Batı Avrupa’ya sistematik biçimde taşındığı, orta çağın en geniş kapsamlı kültürel ve dini transferlerinden birini oluşturmuştur. Bizans başkenti, imparatorluk sarayının kutsal relikleri sayesinde “Hristiyanlığın ikinci Kudüs’ü” olarak görülüyordu. Bu reliklerin büyük kısmı, VIII. Konstantin ve II. Basileios dönemlerinde imparatorluk hazinesine alınmış; Haç’ın parçaları, Diken Tacı, çivi ve mızrak gibi Çile relikleri, Meryem’e ve havarilere ait kemikler, kutsal ikonalar ve değerli litürjik kumaşlar özel kasalarda saklanıyordu. Bu emanetlerin siyasal değeri büyüktü; Bizans imparatoru, kendisini Mesih’in dünyevi vekili olarak göstermek için relikleri imparatorluk törenlerinde sergilerdi.
1204’te Latin ordularının şehri işgali sırasında bu hazine büyük ölçüde yağmalandı. Bir kısım eser Venedik’e, Piza’ya, Flandre bölgesine ve Alman prensliklerine taşınırken, en kıymetli parçaların önemli bir bölümü Latin İmparatorluğu yöneticilerinin kontrolü altında kaldı. Bu parçalar, yağmadan sonra kurulan Latin İmparatorluğu’nun ekonomik çöküşü nedeniyle kısa sürede diplomatik hediye ya da para karşılığı Batı krallıklarına satılmaya başlandı.
Latin İmparatoru II. Baudouin, Konstantinopolis’in mali durumunun tamamen çökmesi üzerine başlıca kutsal emanetleri rehin bırakmak zorunda kaldı. Bunların en değerlisi Kutsal Diken Tacıydı. Tacın 1238 yılında Venedikli bankerler tarafından rehin tutulması, IX. Louis’nin devreye girmesine yol açtı. Louis, Fransa’nın Hristiyan dünyadaki rolünü yükseltmek isteyen genç bir hükümdardı ve Bizans İmparatorluğu'nu sembolize eden relikleri Paris’e taşımanın Fransa’yı dini bir merkeze dönüştüreceğini düşünüyordu.
1239 yılında, tacın Paris’e nakli büyük bir törenle gerçekleştirildi. Bu olay yalnızca bir relik transferi değil, Capet monarşisinin Bizans'ın ilahi meşruiyet iddiasını sembolik olarak devralması anlamına geliyordu. Tacın satın alma bedeli 135.000 livre idi; bu miktar, Sainte-Chapelle’in inşasının maliyetinin birkaç katına karşılık geliyordu. Louis, 1241 ve 1242 yıllarında Latin yöneticilerinden Gerçek Haç parçalarını, çarmıh çivisini ve Mesih’in Çilesi’ne ait diğer relikleri de satın aldı.
Bu hazineler Paris’e ulaşınca, kral bu emanetlerin “dünyevi bir sarayda” tutulmasını uygun görmedi. Bunun üzerine IX. Louis, reliklerin ilahi kutsallığını yansıtacak şekilde tasarlanmış bir “gök kubbenin yeryüzündeki izdüşümü” niteliğinde bir şapel inşa edilmesini emretti. Sainte-Chapelle tam olarak bu amaçla, Capet monarşisinin teolojik ve siyasal kimliğini güçlendirecek bir mekân olarak tasarlandı. Yapım 1241’de başladı ve olağanüstü hızla ilerleyerek 1248’de tamamlandı.
Şapel tamamlandığında, yalnızca kraliyet saray kompleksi içinde değil, tüm Batı Hristiyanlığında benzersiz bir yapı olarak kabul edildi. Sainte-Chapelle, Bizans’tan taşınan kutsal emanetlerin yeni evidir; Paris, Konstantinopolis’ten sonra “Yeni Kudüs” sıfatını devralmıştı. Üst şapeldeki vitray programının büyük bölümü bu siyasi-teolojik duruşu desteklemek amacıyla tasarlanmıştır. Özellikle vitray dizisinin son bölümü, reliklerin Konstantinopolis’ten Paris’e taşınmasını kronolojik olarak anlatır; bu, bir Orta Çağ vitrayında politik bir olayın ikonografiye dahil edildiği nadir örneklerden biridir.
Fransız Devrimi döneminde şapel ağır tahribata uğradı; heykeller söküldü, mobilyalar dağıtıldı, reliklerin büyük bölümü Notre Dame Katedrali’ne ve daha sonra başka koruma alanlarına taşındı. Yapı birkaç on yıl boyunca devlet arşivi olarak kullanıldı. 19. yüzyılda Viollet-le-Duc önderliğinde yürütülen restorasyonlar, Sainte-Chapelle’i tekrar 13. yüzyıldaki ihtişamına kavuşturmayı amaçladı; vitrayların büyük bölümü bu dönemde temizlendi, tamamlandı veya yeniden düzenlendi.
Sainte-Chapelle, 1991 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne dâhil edildi. Günümüzde yapı, yalnızca bir gotik mimarlık şaheseri değil, aynı zamanda Haçlı Seferleri sonrası Batı ile Doğu arasında gerçekleşen kültürel-siyasal dönüşümün en çarpıcı mimari tanığı olarak kabul edilmektedir.
Sainte-Chapelle’in inşasını hazırlayan bağlam, Haçlı Seferleri, Bizans İmparatorluğu’nun zayıflaması, Latinlerin Konstantinopolis’i yağmalaması ve kutsal emanetlerin Batı’ya taşınmasıyla yakından ilişkilidir. 1204’te Dördüncü Haçlı Seferi ordularının Konstantinopolis’i işgali, Bizans başkentinin hazinelerini büyük ölçüde Batı’ya dağıtmış; bu süreçte kutsal emanetlerin siyasal, ekonomik ve dini değerleri olağanüstü artmıştır.
Latin İmparatorluğu’nun mali sıkıntıları, Bizans saray hazinelerinde yüzyıllarca korunmuş reliklerin sistematik biçimde Batılı güçlere satılmasına yol açmıştır. Bu satışlarda en etkili alıcı, Capet Hanedanı adına IX. Louis idi. Louis’nin amacı, yalnızca relik toplamak değil, Fransız monarşisini “Hristiyanlığın koruyucusu” pozisyonuna yükseltmek ve Fransa’yı kutsal emanetlerin merkezi hâline getirmekti.


## Hazine.
Sainte-Chapelle’in yapılış amacı, Fransa’nın Orta Çağ boyunca sahip olduğu en değerli kutsal emanetleri korumak, sergilemek ve kraliyet litürjisinin merkezinde tutmaktı. Şapelin üst katı, mimari olarak adeta dev bir relikyer şeklinde tasarlanmış olup, Kutsal Diken Tacı başta olmak üzere Mesih’in Tutkusu’yla ("Passio") ilişkili en önemli emanetlerin muhafaza edildiği mekândı.
Bu hazine yalnızca Paris için değil, tüm Batı Hristiyan dünyası için olağanüstü bir öneme sahipti. Sainte-Chapelle, 13. yüzyılda Avrupa’nın en zengin ve en bütünlüklü kraliyet relik koleksiyonlarından birinin merkezi hâline geldi.


### Dikenli Taç.
Şapelin en önemli kutsal emaneti Kutsal Diken Tacıydı ("Corona Spinea"). Tacın üst şapeldeki konumu, mekânın mimari düzeniyle doğrudan ilişkilendirilmişti: vitrayların teolojik düzeni, tacın temsil ettiği Kurtuluş Tarihi’nin merkeziliğini vurgulayacak şekilde tasarlanmıştır.
Tac, altın ve gümüşten yapılmış, değerli taşlarla bezenmiş özel bir relikyer içinde saklanıyordu. Orta Çağ tanıkları, tacın büyük bayramlarda halkın görebilmesi için şapelin içine taşındığını; diğer günlerde ise kraliyet hazinesinde yüksek güvenlik altında muhafaza edildiğini aktarır. Bu relikyerlerin bazıları günümüze ulaşmamış olsa da 14. ve 15. yüzyıl envanterlerinde ayrıntılı betimlemeleri bulunur. 


### Diğer Kutsal Emanetler.
Sainte-Chapelle hazinesinde Kutsal Diken Tacı dışında çok sayıda önemli relik bulunuyordu. Bunlar arasında:
  - Gerçek Haç’tan parçalar
  - Çarmıh çivisi
  - Longinus’un mızrak ucuyla ilişkilendirilen parçalar
  - Mesih’in çilesinde kullanılan kamçı ve baston parçaları
  - Meryem ve havarilere ait kemikler
  - Bizans kökenli litürjik dokumalar ve altın işleme kumaşlar
  - Mine tekniğiyle süslenmiş küçük taşınabilir ikonalar
Bu eserlerin önemli bir kısmı Orta Çağ boyunca özel metal kaplamalı sandukalarda saklanmış; relikyerler çoğu zaman değerli taşlarla, incilerle ve emaye panellerle süslenmiştir. Hazine koleksiyonu yalnızca dini değil, estetik açıdan da son derece gelişmiş bir görsel repertuar sunuyordu. Özellikle 13. yüzyıl Paris atölyelerinin altın ve mine işçiliği, Sainte-Chapelle hazinesinin en seçkin özelliklerinden biriydi.
Sainte-Chapelle’de “hazine ritüeli” ("ostensio") adı verilen bir uygulama bulunuyordu. Büyük bayram günlerinde kral veya saray rahipleri kutsal emanetleri üst şapeldeki yüksek platformdan halka gösterirlerdi. Bu ritüel, IX. Louis’nin kraliyet ideolojisinin temel unsurlarından biriydi: kral, kutsal emanetlerin koruyucusu ("custos reliquiarum") olarak Tanrı tarafından görevlendirilmiş bir hükümdar olarak resmediliyordu. Üst şapelin mimarisi de bu ritüele göre tasarlanmıştı. Geniş vitray yüzeyleri sayesinde mekânın dramatik ışık etkisi, relikyerlerin altın ve gümüş kaplamaları üzerinde parlak yansımalar oluşturuyordu.


### Orta Çağ Envanterleri ve Kayıp Eserler.
Sainte-Chapelle hazinesinin zenginliği, 14., 15. ve 16. yüzyıl envanterlerinde ayrıntılı biçimde kaydedilmiştir. Bu envanterlerde:
  - altın kaplamalı sandukalar,
  - büyük boyutlu haç biçimli relikyerler,
  - kehanet içeren tılsımlı taşlar,
  - Bizans’tan getirilen mine ikonalar,
  - ipek ve altın dokuma litürjik giysiler
gibi yüzlerce eserin listesi bulunur. Bu eserlerin büyük bir bölümü Fransız Devrimi sırasında kaybolmuş veya eritilmiştir; çok az parça günümüze ulaşmıştır.
Devrim sonrası kalan eserler, 19. yüzyılda yeniden düzenlenen kraliyet hazinesinin temelini oluşturmuş; bir kısmı Notre Dame Katedrali’ne, bir kısmı ise devlet koleksiyonlarına aktarılmıştır.


## Önemi.
Sainte-Chapelle, yalnızca bir kutsal emanet deposu değil, Capet monarşisinin “aziz kral” ideolojisinin maddi ifadesiydi. IX. Louis, Fransa kralını “Tanrı’nın dünyadaki temsilcisi” addeden görüşü benimsemişti. Bu ideoloji, şapelin her unsuruna işlenmiştir. Üst şapelin vitray programı, Eski Ahit’ten başlayarak Mesih’in hayatına, ardından da reliklerin Paris’e taşınışına uzanan bir tarih ve kurtuluş anlatısı oluşturur.


## Mimari.
Sainte-Chapelle, yüksek gotiğin en ileri taş iskelet teknolojilerinden biriyle inşa edilmiştir. Yapının duvarları neredeyse tamamen vitraylara dönüştürülmüş, taşıyıcı elemanlar ince sütunlara indirgenmiştir. Alt şapel, saray personeli ve Paris halkı için ayrılmıştı. Alçak tavanlı, sütunlu ve polikromiyle kaplıdır. Kraliyet sembollerinin yoğunluğu, Capet hanedanının meşruiyet anlatısını güçlendirir. Üst şapel, reliklerin sergilendiği ve kralın ibadet ettiği alan olup yüksek gotiğin “ışık teolojisi” idealini somutlaştırır. Dikey taş iskelet, büyük vitray pencerelerini taşımak için son derece ince tutulmuştur. İç mekânda duvar algısı neredeyse tamamen kaybolur; mekân “renkli ışığın içinde yüzüyormuş” gibi görünür.
Şapelin vitray programı, 6000’den fazla cam parçası ve 1113 sahneden oluşan dev bir görsel ansiklopedidir. Program üç ana temadan oluşur:
  - Yaratılış ve Eski Ahit anlatıları
  - Mesih’in hayatı
  - Kutsal emanetlerin Konstantinopolis’ten Paris’e taşınması
Bu düzen, Fransa’nın Tanrı’nın tarih içindeki seçilmiş halkının yeni merkezi olduğunu teolojik olarak meşrulaştırır.
Vitrayların çoğu orijinaldir ve renk paletinde özellikle kırmızı ve mavi baskındır. Mavi, Capet monarşisinin saray rengidir; kırmızı ise Mesih’in tutkusunu sembolize eder. Sainte-Chapelle, relik gösterimleri, ayinler, şükran törenleri ve kralın özel ibadetleri için kullanılıyordu. Reliklerin sergilenmesi, Fransa kralının “kutsal kral” statüsünü güçlendiren politik bir eylemdi. Şapel, özellikle Kutsal Hafta ve önemli Hıristiyan bayramlarında geniş halk kitlelerinin ziyaret ettiği bir hac merkezine dönüştü.
Fransız Devrimi sırasında şapel yağmalandı, mobilyalar söküldü ve birçok heykel yok edildi. Relikler başka yerlere taşındı. Şapel bir süre devlet arşivi olarak kullanıldı; alt şapel duvarları raflarla kaplandı. 1840’lardan 1860’lara kadar Eugène Viollet-le-Duc liderliğinde kapsamlı restorasyonlar gerçekleştirildi. Bu restorasyon, hem yapının fiziksel bütünlüğünü hem de orijinal dekoratif programını yeniden kurmayı amaçladı. Viollet-le-Duc, vitrayları restore etti, taş işçiliğini yeniledi ve polikrom dekorasyonun tümünü yeniden uyguladı. Bu yenileme, Sainte-Chapelle’in günümüzdeki görünüşünün belirleyici unsurudur. 20. ve 21. yüzyıllarda vitraylar hava kirliliği, nem değişimleri ve ısı dalgalanmalarına karşı korumaya alınmış; tüm pencereler yavaş yavaş özel koruma camlarıyla kaplanmıştır.
Sainte-Chapelle, Avrupa’daki diğer şapeller için model oluşturmuş, özellikle Almanya ve Burgonya’da çok sayıda taklit yapı doğurmuştur. Yapı, “ışığın mimari malzemeye dönüşmesi” fikrini zirveye çıkaran tek mekân olarak Orta Çağ mimari teorisinin bir dönüm noktasıdır.