# Stanford hapishane deneyi
Stanford hapishane deneyi (; kısaca SPE), Ağustos 1971'de gerçekleştirilmiş psikolojik bir deneydir. Bu deney, bir hapishane ortamının iki haftalık bir simülasyonu olup, durumsal değişkenlerin katılımcıların tepkileri ve davranışları üzerindeki etkilerini inceledi. Stanford Üniversitesi psikoloji profesörü Philip Zimbardo, çalışmayı yürüten araştırma ekibini yönetti.
Gazetelere verilen bir ilanla, “hapishane hayatına ilişkin psikolojik bir çalışmaya” katılmak isteyen erkek öğrencilere günlük 15 dolar teklif edildi. Gönüllüler, psikolojik istikrar değerlendirmelerinden sonra seçildi ve daha sonra rastgele olarak mahkûm veya gardiyan olarak atandı. “Gardiyan” olarak seçilen gönüllülere, onları ayrıştırmak için özel olarak üniformalar verildi ve mahkûmların kaçmasını engellemeleri istendi. Deney, “mahkûmların” Palo Alto'nun gerçek polisi tarafından tutuklandığında resmen başladı. Sonraki beş gün boyunca, “gardiyanlar” tarafından mahkûmlara yönelik psikolojik taciz giderek daha acımasız hale geldi. Psikolog Christina Maslach, koşulları değerlendirmek için ziyaret ettiğinde, katılımcıların davranışlarını görünce rahatsız oldu ve Zimbardo ile görüştü. Zimbardo deneyi altıncı günde sonlandırdı. Eleştirmenler bu yöntemlerin geçerliliğini sorguladı.
Bu deney, etik olmayan bir psikoloji deneyi örneği olarak referans gösterildi ve eleştirildi. Bu deney ve İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde gerçekleştirilen diğer deneylerde katılımcılara verilen zarar, Amerikan üniversitelerinin insan denekler üzerinde yapılan deneyler için etik gereksinimlerini ve kurumsal denetimlerini geliştirmelerine neden oldu. Bu önlemler, katılımcıların benzer şekilde zarar görmesini önlemeyi amaçlamaktadır. Diğer araştırmacılar, bu tür kısıtlamalar göz önüne alındığında, çalışmayı yeniden üretmenin zor olduğunu belirtti.
Eleştirmenler, bu çalışmayı bilim dışı ve sahtekârlık olarak tanımladılar. Özellikle Thibault Le Texier, gardiyanlara belirli şekillerde davranmaları için doğrudan talimat verildiğini ve bu davranışların Zimbardo'nun deney öncesinde büyük ölçüde yazılmış olan sonuçlarını doğrulamak amacıyla yapıldığını ortaya koydu. Ancak, Le Texier'in makalesi Zimbardo tarafından büyük ölçüde kişisel saldırı olarak nitelendirildi ve onun karşıt argümanlarını çürüten mevcut verileri göz ardı ettiğini belirtti.


## Hazırlık.
### Katılımcıların seçilmesi.
Zimbardo, deneyi gerçekleştirmek için üniversiteden onay aldıktan sonra, Ağustos 1971'de "Palo Alto Times" ve "The Stanford Daily" gazetelerinin "eleman aranıyor" bölümüne bir ilan verdi:Hapishane hayatının psikolojik incelemesi için erkek üniversite öğrencilerine ihtiyaç var. 14 Ağustos'tan itibaren 1-2 hafta için günlük 15 dolar. Daha fazla bilgi ve başvuru için Stanford Üniversitesi, Jordan Hall, Oda 248'e geliniz.
Katılımcı olmak üzere 75 erkek başvurdu ve yapılan değerlendirme ve mülakatların ardından 24'ü iki haftalık bir cezaevi simülasyonuna katılmak üzere seçildi. Başvuranlar ağırlıklı olarak beyaz, orta sınıftandı ve psikolojik olarak istikrarlı ve sağlıklı görünüyorlardı. Denek grubu, suç geçmişi, psikolojik bozuklukları veya tıbbi sorunları olanları kasıtlı olarak dışlayacak şekilde seçildi.
2008 yılında Thomas Carnahan ve Sam McFarland, SPE'ye katılmak için başvuranların zaten istismarcılıkla ilişkili özelliklere sahip olduğunu ileri sürdü. Saldırganlık, sağcı otoriterlik, Makyavelizm, sosyal baskınlık yönelimi ve narsisizm, bir hapishane deneyi için gönüllü olanlarda yüksek olacaktır. Ayrıca, düşük eğilimli empati ve özgecilik de gönüllü olacak birinin göstergeleri olacaktır.
Deneklerin yarısına rastgele bir şekilde gardiyan rolü, yarısına da mahkûm rolü verildi. Denekler, 7 ila 14 günlük bir süre için günlük 15 dolar karşılığında katılmayı kabul ettiler.


### Hapishane ortamı.
Deney başlamadan bir gün önce, küçük hapishane hücreleri her biri üç mahkûmu alacak şekilde düzenlendi. Hapishane avlusu için küçük bir koridor, hücre hapsi için bir dolap ve mahkûmların karşısında gardiyanlar ve müdür için daha büyük bir oda vardı.
Deney, Stanford'un psikoloji binası olan Jordan Hall'un bodrum katının 'lik bir bölümünde gerçekleştirildi. Hapishanede iki sahte duvar vardı: biri girişte, diğeri ise gözlem yapılmasını engellemek için hücre duvarındaydı. Her hücre, büyüklüğünde ve 3 mahkûmu barındıracak şekilde tasarlandı. Her mahkûm için bir karyola (şilte, çarşaf ve yastıkla birlikte) vardı. Mahkûmlar kapalı tutuldu ve çalışma bitene kadar tüm gün ve gece hücrelerinde ve avluda kalmak zorundaydılar. Buna karşılık olarak gardiyanlar, mahkûmlardan ayrı olarak farklı bir ortamda kalacaklardı. Gardiyanlara dinlenme ve rahatlama için özel alanlara erişim izni verildi, sekiz saatlik vardiyalar için üç kişilik ekipler halinde çalışmaları söylendi ve vardiyalarından sonra sahada kalmaları gerekmedi.


## Olaylar.
### 14 Ağustos, Cumartesi: Hazırlıklar.
Küçük hapishane hücreleri kuruldu ve gardiyan rolü verilen katılımcılar, kendilerine brifing verildiği ve üniforma dağıtıldığı bir oryantasyona katıldı.


### 15 Ağustos, Pazar: 1. Gün.
Mahkûm rolü verilen katılımcılar, Palo Alto yerel polisi tarafından evlerinde veya kendilerine tahsis edilen yerlerde sahte bir şekilde tutuklandılar. Araştırmacılar, bunun bir sürpriz olmasını istedikleri için katılımcılara tutuklanacakları kasıtlı olarak bildirilmediler. Bu, Zimbardo'nun tüm katılımcılara imzalattığı sözleşmenin etik kurallarının ihlaliydi. Tutuklama, sırasıyla 211 ve 459 sayılı Ceza Kanunları uyarınca silahlı soygun ve hırsızlıkla suçlanmalarını içeriyordu. Palo Alto polis departmanı, Zimbardo'nun ekibine temsili tutuklamalarda yardımcı oldu ve mahkûmlar için Palo Alto Şehri polis merkezinde tam işlem prosedürlerini uyguladı. Bu işlemler, Miranda haklarının okunmasını, parmak izlerinin alınmasını ve sabıka fotoğraflarının çekilmesini içeriyordu. Tüm bu işlemler, Zimbardo'nun arabasını kullanan yerel bir San Francisco televizyon kanalı muhabiri tarafından videoya kaydedildi. Bu sırada üç gardiyan, mahkûmların gelişine hazırlık yapıyordu. Mahkûmlar daha sonra polis merkezinden sahte hapishaneye, siren sesleri eşliğinde taşındı. "Stanford İlçe Hapishanesi"nde sistematik olarak üzerleri arandı ve kendilerine yeni kimlikleri (mahkûm numarası) ve üniformaları verildi.
Mahkûmlar, iç çamaşırı olmadan rahatsız edici ve kötü oturan önlükler, başlarında çorap şapkalar ve bir ayak bileklerine takılı zincir taşıdılar. Gardiyanlara, mahkûmlara isimleriyle değil, üniformalarına dikilmiş olan atanan numaralarıyla hitap etmeleri talimatı verildi; bu, mahkûmları insanlıktan çıkarma amacı taşıyordu. Mahkûmlar, suçlarının ciddiyetini ve yeni mahkûm statülerini ileten müdür tarafından karşılandı. Hapishanenin kuralları kendilerine sunulduktan sonra, mahkûmlar deneyin ilk gününün geri kalanını geçirmek üzere hücrelerine çekildiler.


### 16 Ağustos, Pazartesi: 2. Gün.
Gardiyanlar, mahkûmlara kimlik numaralarıyla hitap etti ve onları küçük hücrelerine hapsetti. Saat 02:30'da mahkûmlar, gardiyanların ıslık ve cop sesleriyle uyandırma çağrılarına isyan etti. Mahkûmlar avluda yemek yemek için hücrelerinden çıkmayı reddetti, mahkûm numarası etiketlerini yırttı, çorap şapkalarını çıkardı ve gardiyanlara hakaret etti.
Bunun üzerine gardiyanlar, kontrolü yeniden sağlamak için mahkûmlara yangın söndürücü sıktı. Üç yedek gardiyan, cezaevinin kontrolünün yeniden ele geçirilmesine yardımcı olmak üzere çağrıldı. Gardiyanlar, mahkûmların tüm kıyafetlerini çıkardı, yatakları kaldırdı ve başlıca kışkırtıcıları özel gözaltı biriminde hapis cezasına çarptırdı. Psikolojik savaş kullanarak daha fazla isyanı caydırmaya çalıştılar. Gardiyanlardan biri diğerine “bunlar tehlikeli mahkûmlar” dedi.


### 17 Ağustos, Salı: 3. Gün.
Daha fazla itaatsizlik eylemini engellemek için gardiyanlar isyanda küçük rolleri olan mahkûmları ayırdı ve ödüllendirdi. Üçü, hapishane nüfusunun geri kalanına verilmeyen giysi, yatak ve yiyeceğin verildiği “iyi” hücrede zaman geçirdi. Tahminen 12 saat sonra üçü, yatakları olmayan eski hücrelerine geri döndüler.
Gardiyanların mahkûmları aşağılamak için güçlerini kötüye kullanmalarına izin verildi. Mahkûmlara keyfî olarak sayı saydırıp şınav çektirdiler, tuvaletlere erişimi kısıtladılar ve onları hücrelerindeki bir kovaya tuvaletlerini yapmaya zorladılar.


#### Mahkûm 8612.
Deneyden çıkan ilk mahkûm, 8612 numaralı mahkûm Douglas Korpi oldu. 36 saat sonra, "İsa Mesih, içim yanıyor!" ve "Bir gece daha dayanamayacağım! Artık bunu daha fazla kaldıramam!" diye bağırarak belirgin bir ruhsal çöküntü yaşadı. Onun acısını gören araştırma asistanı Craig Haney, Korpi'yi serbest bıraktı.
Ancak Korpi, 2017 yılında verdiği bir röportajda, geçirdiği krizin sahte olduğunu ve bunu sadece ayrılıp Lisansüstü Eğitim Sınavı için çalışmaya geri dönebilmek için yaptığını belirtti; başlangıçta “hapisteyken” çalışabileceğini düşünmüştü, ancak “cezaevi personeli” buna izin vermedi. Korpi ayrıca, o dönemde sahte hapis suçlamasında bulunmadığı için pişmanlık duyduğunu ifade etti.
Zimbardo, bu eleştiriye 2018'de yanıt verdi. Öncelikle, bu deneyin genel olarak etik açıdan eleştirilmesine rağmen, Zimbardo, çöküşü gerçek olarak ele alması ve mahkûmu serbest bırakması gerektiğini belirtti. Ayrıca Zimbardo, Korpi'nin 2017'deki röportajının bir yalan olduğuna inanmaktadır. 1992 yılında, deneyi konu alan "Quiet Rage" adlı bir belgeselde Korpi, hapishane deneyiminin kendisini derinden etkilediğini ve bu deneyimin daha sonra hapishane psikoloğu olmasına neden olduğunu ifade etti.


### 18 Ağustos, Çarşamba: 4. Gün.
Gardiyanların mahkûmları iyi ya da asi davranışlarına göre ayırdığına tanık olan mahkûmlar, birbirlerinden uzaklaşmaya başladı. İsyancılar, diğer mahkûmların muhbir olduğuna ya da tam tersi olduğuna inanıyordu. Diğer mahkûmlar, isyancıları statükoya karşı bir tehdit olarak görüyordu çünkü isyancılar uyku yataklarına ve kıyafetlerine tekrar sahip olmak istiyorlardı.
“Mahkûm 819” rahatsızlık belirtileri göstermeye başladı ve hücresinde ağlamaya başladı. Onunla konuşması için bir rahip getirildi, ancak genç adam onunla konuşmayı reddetti ve bunun yerine bir tıp doktoru istedi. Ağlamasını dinledikten sonra Zimbardo, ona gerçek kimliği konusunda güvence verdi ve mahkûmu hücreden çıkardı. "Mahkûm 819" çıkarken, gardiyanlar kalan mahkûmları "819 kötü bir şey yaptı" diye yüksek sesle ve tekrar tekrar bağırmaları için kandırdılar.


### 19 Ağustos, Perşembe: 5. Gün.
Günü, mahkûmların arkadaşları ve aileleri tarafından ziyaretlerin yapılması için planlamışlardı; bu, hapishane deneyimini simüle etmek amacıyla gerçekleştirildi. Zimbardo ve gardiyanlar, ziyaretçileri sevdiklerini görebilmek için uzun süreler bekletti. Bir mahkûmu sadece iki ziyaretçi görebiliyordu ve bu da bir gardiyan gözetiminde sadece on dakika sürüyordu. Ebeveynler, oğullarının sağlığı ve yeterince yemek yiyip yemedikleri konusunda endişelenmeye başladı. Bazı ebeveynler çocuklarının erken tahliyesini sağlamak için avukatlarla temasa geçme planları yaparak ayrıldı.
Aynı gün, Zimbardo'nun meslektaşı Gordon H. Bower, deneyi kontrol etmek için geldi ve Zimbardo'ya araştırmanın bağımsız değişkeninin ne olduğunu sordu. Christina Maslach da o gece hapishaneyi ziyaret etti ve gardiyanların mahkûmlara kötü muamele ettiğini, onları başlarına torba geçirmek zorunda bıraktığını gözlemledikten sonra rahatsız oldu. Zimbardo'ya, gözetim eksikliği ve deneyin ahlaksızlığı hakkında meydan okudu. Son olarak Maslach, Zimbardo'nun Müdür olarak üstlendiği rolün onu tanıyamayacağı ve sevmediği birine dönüştürdüğünü açıkça ortaya koydu. Onun doğrudan meydan okuması ve diğerlerinin, örneğin araştırmacı Curtis Banks'ın paylaştığı görüş, Zimbardo'yu ertesi gün SPE'yi sonlandırmaya ikna etti.


### 20 Ağustos, Cuma: 6. Gün.
Maslach'ın itirazları, ebeveynlerin endişeleri ve deneydeki gardiyanların artan zalimliği nedeniyle Zimbardo, deneyi 6. günde sonlandırdı. Zimbardo, katılımcıları (gardiyanlar, mahkûmlar ve araştırmacılar) bir araya getirerek deneyin sona erdiğini duyurdu ve deneyin sürdüğü altı gün için onlara ödeme yapma düzenlemesi yaptı. Ardından Zimbardo, önce tüm mahkûmlarla, sonra gardiyanlarla ve sonunda herkesin deneyimlerini paylaşması için bir araya geldiği birkaç saatlik bilgilendirilmiş debriefing yaptı. Son olarak, tüm katılımcılardan daha sonra kendisine gönderilmek üzere kişisel bir retrospektif hazırlamaları istendi. Tüm katılımcılar, bir hafta sonra düşüncelerini ve duygularını paylaşmak üzere geri çağrıldı.
Daha sonra, Stanford İlçe Hapishanesi'nin fiziksel bileşenleri söküldü ve Jordan Hall'un bodrumundan çıkarıldı; hücreler, normal işlevleri olan lisansüstü öğrencileri ofislerine döndü. Zimbardo ve lisansüstü öğrenci araştırma ekibi, Craig Haney ve Curtis Banks, deneye dair birkaç makalenin temelini oluşturacak olan çok sayıda veri kaynağını derlemeye başladı. Bu makaleler, hem deneyleri hem de Zimbardo'nun "The Lucifer Effect" (2007) adlı eserinde SPE hakkında daha sonra genişletilmiş ve detaylandırılmış incelemesi için yazıldı.


## Popüler kültürdeki yeri.
İtalyan film yapımcısı Carlo Tuzii, 1977'de Rai 1 için yönettiği "La gabbia" adlı televizyon filmiyle deneye dayanan bir hikâyeyi ilk kez çeken yönetmen oldu. Tuzii'nin orijinal hikâyesi, farklı sosyal geçmişlere sahip yirmi gençten oluşan bir grubun rastgele "gardiyanlar" ve "mahkûmlar" olarak ikiye ayrılmasını ve büyük bir parkın ortasına inşa edilen, üstü dikenli tellerle kaplı, son derece yüksek bir kapının karşıt taraflarında bir ay geçirmelerinin istenmesini konu alıyordu. Ancak, baş çekimlere başlanmadan önce, RAI yöneticilerinin bazı endişeleri Tuzii ve senaristleri, hikâyeyi Stanford deneyine çok benzeyen ve aynı sonuca sahip olacak şekilde değiştirmeye zorladı. Miguel Bosé, mahkûm Carlo rolünde yer aldı; progresif pop müzik grubu Pooh filmin müziğini yaptı ve tema müziğinin 7 inçlik bir düzenlemesiyle İtalya'da hit oldu.
Moritz Bleibtreu'nun oynadığı 2001 yapımı Almanca film "Das Experiment", bu deneye dayanmaktadır. Film, 2010 yılında "The Experiment" adıyla İngilizce olarak yeniden çekildi, Paul T. Scheuring tarafından yönetildi ve Adrien Brody, Forest Whitaker, Cam Gigandet, Clifton Collins, Jr. ve Maggie Grace rol aldı. 2015 yapımı "The Stanford Prison Experiment" filmi de bu deneye dayanmaktadır.