# Liverpool 0-2 Arsenal (1989)
1988-89 Football League sezonunun son maçı, 26 Mayıs 1989 tarihinde First Division'da sırayla birinci ve ikinci sıraları paylaşan Liverpool ve Arsenal kulüpleri arasında Anfield stadyumunda oynandı. Kulüplerin sezon içinde topladığı puanlar birbirine çok yakın olduğu için bu maç şampiyonu belirleyecek olan maç olarak görülmekteydi. Arsenal tablonun en üstüne çıkmak için Liverpool'u en az iki gol farkla yenmek zorundaydı; bunun dışında gerçekleşecek her ihtimal Liverpool'u şampiyon yapıyordu. Arsenal maçı 2-0 kazanırken orta saha oyuncusu Michael Thomas, maçın son saniyelerinde takımının ikinci golünü attı ve Arsenal'in 18 yıllık şampiyonluk hasretine son verdi.
Aslında bir ay önce oynanması planlanan maç, 97 Liverpool taraftarının hayatını kaybettiği Hillsborough stadyumunda yaşanan faciadan dolayı saygı amacıyla ertelendi. 26 Mayıs tarihine ertelenen maç, Liverpool'un kazandığı FA Cup finalinden altı gün sonra oynandı. Arsenal teknik direktörü George Graham normalde kullandığı dizilişini Liverpool'un hücum hattını durdurmak için David O'Leary'i libero olarak kullandığı beşli bir defans hattıyla değiştirdi.
Maçı canlı takip eden 12 milyondan fazla Britanyalı televizyon seyircisi ilk yarıda Arsenal'in Liverpool'u başarılı bir şekilde durdurduğu ve az sayıda gol şansının yaşandığı golsüz beraberlik seyretti. Arsenal hücum hattında görev alan Alan Smith, ikinci yarı devam ederken attığı kafa golüyle Arsenal'i öne geçirdi fakat maçın sonlarına yaklaştıkça bir farklı üstünlük, Arsenal'in şampiyonluk için bir gole daha ihtiyacı olduğunu gösteriyordu. Duraklama dakikalarında Arsenal oyuncusu Thomas, Liverpool orta sahasından itibaren topla yaptığı koşuyla ceza sahasına girdi ve son dakika golüyle şampiyonluğu getirdi. Bu gol ayrıca Liverpool'un tarihindeki ikinci lig ve kupa dublesini de engellemiş oldu.
Maç, İngiliz futbol tarihinde bir lig sezonunun en dramatik sonlarından biri olarak kabul edilirken aynı zamanda İngiliz futbolunda bir rönesansın başlangıç noktası olarak görüldüğü de söylenmektedir. İngiliz kulüplerinin Avrupa futbolundan men edilmesine sebep olan ceza bir yıl sonra kaldırıldı ve kulüplerin daha çok gelir elde ettiği yeni bir birinci lig – Premier League – 1992 yılında kuruldu. Şampiyonluk maçı aynı zamanda Nick Hornby'nin yazdığı "Futbol Ateşi" isimli kitabın da hikaye temelini oluşturdu.


## Arka plan.
1988-89 sezonu Football League'nin 100. yılı olarak ön plana çıkmaktaydı. Bir sezon önce organizasyon, kuruluşunu lig karmasıyla dünya karması (kaptanlığını Diego Maradona yapmıştır) arasında oynanan bir gösteri maçıyla kutladı. Nisan 1988 tarihinde de Football Festival turnuvası düzenlendi. Kutlamalar, sekiz First Division kulübünün dahil olduğu ve Arsenal'in kazandığı Ekim 1988'de düzenlenen yüzüncü yıl turnuvasına kadar devam etti. Football League organizasyonunun çabalarına rağmen, müsabakalar taraftarların ve medyanın ilgi ve alakasını beklenen düzeyde çekemedi. "The Times" futbol yazarı Stuart Jones düzenlenen son turnuvayı "utanç verici yüzüncü yıl kutlamalarının kapanış fiyaskosu" olarak özetledi.
İngiltere'de futbol, 1985'te yaşanan Heysel faciasının ardından İngiliz kulüplerinin Avrupa futbolundan beş yıl men edilmesiyle en düşük noktasına ulaştı. Yine aynı yıl Millwall ve Luton Town taraftarları arasında yaşanan Kenilworth Road ayaklanması sonucu başbakan Margaret Thatcher'ın hükûmeti, futbol holiganlığıyla mücadele etmek için bir "savaş kabinesi" oluşturdu. Bu gibi olaylar futbolun itibarını zedeliyorken lige olan ticari ilgiyi ise artırdı. Ağustos 1988'de ITV, First Division maçlarını dört sezon boyunca yayınlamak için 44 milyon pounddan fazla para ödedi. Anlaşma, British Satellite Broadcasting'in kulüplerin işleyişinden memnun olmayan yayın kuruluşu BBC ile birlikte verdiği ortak teklifi geri çekmesiyle birlikte meydana geldi. Kasım 1988 tarihine gelindiğinde hükûmet, çok kanallı uydu televizyonculuğunun büyümesine yardımcı olan yayın değişikliği çıkardı. Dolayısıyla ITV'nin yaptığı sözleşme, yayıncılık anlaşmalarının yükselişi ve büyük kulüpleri bir hizada tutmak için baskı oluşturma hususlarında bir öncü olarak etki etti.
1988-89 sezonunun büyük bölümü Arsenal'in lig sıralamasında liderliğiyle geçerken takımın teknik direktörü George Graham, kaptanlığını altyapıdan çıkan Tony Adams'ın yaptığı genç ve tecrübeli oyuncuların bir araya geldiği bir takım oluşturdu. Sezonun bir bölümünde Arsenal, son şampiyon Liverpool'un 11 puan önünde yer alırken peş peşe gelen kötü sonuçların ardından fark epey kapandı. Kenny Dalglish'in oyuncu-teknik direktör olarak görev yaptığı Liverpool, sezonun başındaki kolay başlangıçtan faydalandı ve şampiyonluk yolunda Arsenal'in en büyük rakiplerinden oldu. Sezonun bitimine doğru 15 Nisan'da oynanan Nottingham Forest maçında, aşırı kalabalıktan ötürü Hillsborough'da yaşanan faciada 97 Liverpool taraftarı hayatını kaybetti. Facia, İngiliz spor tarihinde gerçekleşen en kötü olaydı ve stadyumlardaki güvenlik standartları ile alakalı bir soruşturmaya yol açtı.
Yaşanan trajediden ötürü Liverpool'un kendi evinde Arsenal ile 23 Nisan'da oynayacağı maç, uygun bir tarih bulunamadığı için FA Cup finaline kadar ertelendi. Nihayetinde maç tarihi, kupa finalinden altı gün sonra olan 26 Mayıs Cuma akşamı olarak belirlendi. Sezon diğer First Division kulüpleri için 1 hafta erken sona erdi.


## Maç önü.
1988-89 sezonu şampiyonluk yarışı First Division tarihindeki en yakın geçen şampiyonluk yarışıdır. Anfield'da oynanacak maç öncesi Arsenal, Derby County'e kaybedip Wimbledon ile berabere kalırken; Liverpool, önce Queens Park Rangers'ı 2-0, ardından West Ham United'ı 5-1 mağlup etti. Böylece Arsenal'dan liderliği alırken gol averajında da avantajı eline geçirdi. Maçın hemen öncesinde Liverpool üç puanla öndeyken lig sıralaması şu şekildeydi:
Kriterin açıklaması
Olası Arsenal galibiyeti her iki takımı da aynı puanda eşitler: üç ya da daha fazla gol farklıyla alınan bir galibiyet, Arsenal'in şampiyonluğu averaj farkıyla kazanmasını sağlar. İki farklı bir Arsenal galibiyeti takımların puanlarını ve gol averajlarını eşitlerken sezon içinde atılan gol sayısının fazla olmasından ötürü şampiyonluğu Arsenal'in kazanmasını sağlar. Bunların haricinde yaşanacak her türlü sonuç (diğer bir deyişle Liverpool galibiyeti, beraberlik, ya da bir farklı Arsenal galibiyeti) şampiyonluğu Liverpool'un kazanmasını sağlar.
Son üç yılda Liverpool, Anfield'da iki ya da daha farklı bir mağlubiyet yaşamazken Arsenal bu stadyumda on beş yıldır kazanamıyordu. Dahası, Liverpool hücum hattında John Aldridge ve Ian Rush'ın beraber oynadığı hiçbir maçı kaybetmemişti. Bundan dolayı ev sahibi ekip şampiyonluğu kazanmak için birçoklarının favorisiydi – "Daily Mirror"un spor köşesi "You Haven't Got A Prayer, Arsenal" başlığıyla çıkmıştı. Gerilimi dağıtmak için Arsenal teknik direktörü Graham, Wimbledon beraberliğinden sonra takıma iki gün izin verdi. Antrenmandaki hava gayet sakindi, takım Liverpool'a seyahatini maç günü yaptı. Bu durum bazı oyuncuları şaşırttı. Otobüs yolculuğu esnasında Graham, oyuncularını etkileyip motive etmek için Arsenal'in şampiyon 1970-71 kadrosunun videolarını izletti.
Birleşik Krallık'ta, maçı ITV'nin 1988'den 1992'ye kadar First Division'un çoğu maçını yayınladığı "The Match" programı canlı yayınladı. Elton Welsby programın sunuculuğunu yaparken İngiltere teknik direktörü Bobby Robson stüdyo konuğuydu. Maçın spikeri Brian Moore olurken eski Tottenham Hotspur teknik direktörü David Pleat de yorumculuk yaptı. BBC Radio 2'de yapılan radyo anlatımını, Peter Jones ve Alan Green birlikte yaptı.


## Maç.
### Özet.
Ilık bir bahar akşamı oynanan maçın başlama vuruşu, birçok Arsenal taraftarının yoğun trafiğe yakalanmasından dolayı gecikmeli olarak yapıldı. Arsenal oyuncuları, Hillsborough faciasında ölenlerin anısına sahanın çeşitli bölgelerinde bulunan taraftarlara çiçekler verdi. Liverpool sahaya klasik 4-4-2 dizilişiyle çıktı: dört kişilik defans hattı, dört Orta saha ve iki merkez forvet. Arsenal ise David O'Leary'in alışılmışın dışında Libero olarak kullanıldığı bir 5-4–1 dizilişiyle sahaya çıktı. Arsenal normalde böyle oynamamasına rağmen bu diziliş, bek oyuncuları Lee Dixon ve Nigel Winterburn'ün hücum bölgesinde daha çok alan bulmayı ve Liverpool'un kanat hücumlarını sınırlandırmayı sağladı. 
Arsenal maça başlayan taraf oldu ve sert müdahaleler ve uzun toplarla yapılan hızlı kontra ataklar vasıtasıyla Liverpool'un pas oyununu ilk 45 dakika boyunca durdurmak için ellerinden geleni yaptı. Oyunun akışının sürekli kesilmesi ve iki takımın da birbirini nötrlemesi sonucu her iki taraf ilk yarıda bir momentum yakalayamadığı için net pozisyonların sayısı oldukça azdı. Maçta gerçekleşen kayda değer ilk atak Arsenal'den geldi. Michael Thomas'ın sağ kanattan yaptığı ortada Steve Bould'un ceza sahasında kafa vuruşuyla kaleye gönderdiği topu Steve Nicol kornere gönderdi. Liverpool'un geliştirdiği hücumda ise Aldridge'nin hazırladığı pozisyonda Rush, ceza sahası dışından şansını denedi. Ancak sonrasında kasık çekmesi problemi yaşayan Rush, 32. dakikada yerini Peter Beardsley'e bıraktı. İlk yarı 0-0 berabere bitti.
İkinci yarının sekizinci dakikasında Whelan'ın Liverpool yarı sahasının taç çizgisine yakın bir noktada yaptığı faul sonrası Arsenal serbest vuruş kazandı. Winterburn'ün kullandığı Endirekt serbest vuruşu Alan Smith yaptığı kafa vuruşuyla gole çevirdi. Liverpool'lu oyuncular, Smith'in topa temas etmediğini (endirekt serbest vuruştan direkt bir şekilde geldiği için gol iptal olacaktı) ve O'Leary'nin rakibini ittiği yönünde hakeme itirazlarda bulundu. Yardımcı hakeme danıştıktan sonra orta hakem David Hutchinson golü verdi. Maçın ardından Hutchinson, verdiği demeçte hiçbir Liverpool oyuncusunun niçin itiraz ettiklerini bilmediklerini, televizyonda gösterilen tekrarın da Smith'in topa temas ettiğini doğruladığını söyledi.
Skor 1-0 olduktan sonra Arsenal bastırmaya devam etti fakat avantaj hala Liverpool'daydı. 74. dakikada demarke kalan Thomas, Richardson'un attığı pası penaltı noktasının yanında kontrol etti fakat çektiği zayıf şutta Liverpool kalecisi Bruce Grobbelaar yatarak topun kontrolünü sağladı. Arsenal teknik direktörü George Graham oyuna Martin Hayes ve Perry Groves'u sokarak daha ofansif bir 4-4–2 dizilişine geçti. Bunun sonucunda Liverpool, John Barnes ve Aldridge'yi kullanarak yapacağı kontra ataklar için boş alanlar buldu. Hem Aldridge hem de Ray Houghton son dakikalarda skoru eşitlemek için şanslar buldu fakat her ikisi de pozisyonları gole çeviremedi; Houghton'un ceza sahası köşesinden yaptığı şut dışarı giderken, Barnes'ın pasıyla pozisyona giren Aldridge'nin attığı gol ofsayt nedeniyle geçerli sayılmadı. Normal süresinin bitimine doğru maçın 1-0'lık skoru, Liverpool'un şampiyon olmasına yetiyordu.
Duraklama dakikalarının oynandığı esnada, Kevin Richardson'un yaşadığı sakatlık oyunu durdurdu. O esnada televizyon kameraları Liverpool oyuncusu Steve McMahon'un takım arkadaşlarına bir dakika kaldığını söylediğini gösteriyordu. Sakatlıktan ötürü duraklama dakikalarına iki dakika 39 saniye daha eklendi. Liverpoollu oyuncular oyunu soğutup zaman geçirmek için kaleci Grobbelaar'a geri pas atmak gibi gereksiz yöntemlere başvurdu. Duraklamaların ikinci dakikasında, Arsenal maçtaki son atağına çıktı. Topla kateden Barnes'ın atağını kesen Richardson, topu kalecisi John Lukic'e kazandırdı. Lukic topu eliyle Dixon'a yolladı, onun da yolladığı uzun topu Alan Smith indirdi ve ceza sahasına doğru koşu atan Thomas'a gönderdi. Topu kontrol eden Thomas, Nicol'un yaptığı müdahaleden sıyrıldı, ceza sahasının içine girdi ve topu, kalesini terk eden Grobbelaar'ın yanından ağlarla buluşturarak Arsenal'in ikinci golünü kaydetti.
Thomas'ın golünden sonra maçta gol kutlaması nedeniyle hakemin eklemiş olabileceği süre dahil, sadece bir dakika 18 saniye oynanması gereken süre kaldı. Fakat maç, santra vuruşu yapıldıktan sonra sadece 38 saniye daha oynandı. Liverpool rakip kaleye son bir kez daha yüklendi fakat Thomas araya girmeyi başardı ve topu kalecisi Lukic'e kazandırdı. Hakemin son düdüğüyle beraber her iki takımın aynı puan ve averajla bitirdiği, şampiyonun atılan gol sayısıyla belirlendiği sezonu Arsenal, sezon genelinde Liverpool'dan sekiz gol daha fazla atarak şampiyon bitirdi. Arsenal maçın hemen ardından şampiyonluk kupasını kaldırdı.


### Detaylar.
Liverpool
 v Arsenal


## Maç sonu.
Kupayı kaldırdıktan kısa bir süre sonra saha muhabiri Jim Rosenthal, Adams'ı röportaj yapmak için çağırdığı için oyuncu basının çektiği kutlama fotoğraflarında yer alamadı. Arsenal'in kaptanı röportajında takımın maçtan önce epey cesaretlendiğini ve maç boyunca sahada gösterdikleri efordan dolayı hoşnut olduğundan bahsetti. Graham takımının performansından dolayı mutluydu, and credited Adams, who "suffered an awful lot of stick which has given football very little dignity." Maçın sonucu kendisine sorulduğunda, "Highbury Stadyumu'nda bekleyenler dışında kimse bizden bunu beklemiyordu fakat umudunu kaybettiğinde futbolun dışında kalırsın." cevabını verdi. Dalglish oyuncularına şükranlarını sundu ve Arsenal'e kaybetmesini fikstür ayarlamalarına bağlamayı reddederek üzüntülü bir şekilde "Kısmet değilmiş." açıklamasını yaptı.
"The Times" yazarı Stuart Jones, Thomas'ın son anlarda gelen golünü "...duruma uygun bir şekilde, inanca, mantığa ve bütün beklentilere kafa tuttu. Bir bütün olarak Arsenal'in performansı da öyleydi." "The Guardian" yazarı David Lacey de Arsenal'in kazanmayı hak ettiğini, yaşanan Hillsborough ve diğer izdihamların futbolu gölgelemesinden sonra bu maçın "İngiliz futbolu için muazzam bir akşam" olduğunu belirtti.


## Popüler kültürdeki yeri.
Maçta yaşanan olaylar, Nick Hornby'nin çok satan Futbol Ateşi isimli kitabından uyarlanan 1997 yapımı "Futbol Ateşi" filminin ana temasını oluşturmuştur. Hornby, kitabının sporu daha seçkinleştirdiği fikrine karşı çıkarken, "bir uluslararası medya imparatorunun" bu duruma daha derin etkisi olduğunu söylemektedir.
Moore'un Arsenal'in galibiyeti için yaptığı gol anonsu ("Thomas, It's Up For Grabs Now!") İngiliz futbolu ile eş anlamlı hale geldi ve sporun en unutulmaz repliklerinden biri oldu. 2002 yılında "The Observer" gazetesinin yaptığı tüm zamanların en iyi 10 anlatımı listesine giren bu replik, Arsenal'in şampiyonluk anısına çıkardığı maç DVD'sinin de başlığı oldu. "It's Up For Grabs Now" aynı zamanda Arsenal taraftarı komedyen Alan Davies'in yayınladığı podcastin de başlığıdır.


## Bıraktığı miras.
Bu maç, İngiliz futbolu için bir dönüm noktası olarak anıldı. Yazar Jason Cowley, olay çıkarmaktan ziyade maçtan sonra yerinde kalan ve Arsenal takımını alkışlayan Liverpool taraftarlarını "sanki yeni bir şeyin başlangıcında olduğumuzu, eski yollara dönüş olmayacağını anladılar" sözleriyle betimledi. Yine aynı gazeteci "Kop'un nefesini kesen ve Kenny Dalglish'i Liverpool yedek kulübesinde ağzı açık, inanamayarak ayakta bırakan bir hareketin hızı ve cüretkarlığı, oyun 90'lara yaklaşırken İngiliz futbolunun daha sağlıklı niteliklerin somut örneği olduğunu" söylerken maçı futbolun yeniden doğduğu gece olarak tanımlayıp futbolun itibarını yeniden tamir ettiğini ifade etti.
Dominic Fifield, Arsenal'in kazandığı şampiyonluğun Liverpool takımının yenilmez olduğu efsanesini paramparça ettiğini belirtirken "The Daily Telegraph" yazarı Si Hughes, "...futbolun en büyük kurumlarından birinin düşüşünü harekete geçirdiğini" yazdı. Ertesi sene yeniden şampiyonluğu kazanmış olsa da Liverpool'un dominasyonu zayıfladı. Şubat 1991'de Dalglish, Merseyside rakibi Everton ile oynanan FA Cup tekrar maçının ardından stresi ana sebep olarak göstererek Liverpool teknik direktörlüğü görevinden istifa etti. Ardından göreve gelen Graeme Souness, altyapı oyuncularına yatırım yapmasına rağmen takımdaki muhazafakar hiyerarşi ve yaşlanan kadrodan dolayı kulübün başarısını sürdürmekte zorlandı. Liverpool, 1990lar ve 2000ler boyunca ligi domine eden takımlardan olamadı ve Dalglish'in kazandırdığı şampiyonluktan sonra en üst ligde yeniden şampiyon olmaları için 30 sene beklemeleri gerekti.
İngiliz kulüplerine verilen Avrupa kupalarından edilme cezası devam ettiği için Arsenal, Avrupa Kupasına katılamadı. Graham'in yönettiği Arsenal, 1990-91 sezonunda ligi kazandıktan sonra elde ettiği League Cup & FA Cup dublesi ve nihayetinde gelen Kupa Galipleri Kupası ile birlikte 1990'larda başarılar elde etmeye devam etti. Liverpool'u şampiyonluktan etmesine rağmen Thomas, 1991 ile 1998 yılları arasında Liverpool forması giydi.
Anfield'daki şampiyonluk maçı sadece İngiliz futbolunda yaşanacak rönesansın başlangıç noktası olarak değil, aynı zamanda iş adamlarının televizyonda canlı futbolun henüz kullanılmayan ticari potansiyelini görmeye başladığı an olarak da görülmekteydi. 1990'lı yılların başında yayıncı kuruluşlarla kulüp başkanları arasında ayrı bir lig kurma tartışmaları devam ediyordu. Futbol Birliği'nin destek çıkmasıyla, bütün First Division kulüpleri Premier League'yi kurmak için Football League organizasyonundan ayrıldı. Yeni lig, yayın haklarından gelen parayı sermaye olarak kullanmayı garanti altına almak ve kazanılan meblağları alt ligler yerine kendi aralarında paylaşmak için kuruldu. Uzunca sürek teklif aşamasından sonra, uydu yayın şirketi BSkyB, 191 milyon pound karşılığında yayın haklarına sezonda 60 maç yayınlamak kaydıyla beş yıllığına sahip oldu. Bu anlaşma, 1983'te yapılan anlaşmaya kıyasla %1800'lük bir artış olduğuna işaret ediyordu. Yayın gelirlerinin yanı sıra, kulüpler daha yüksek bilet fiyatları vasıtasıyla gelirlerini artırdı. Bu durum, Arsenal gibi kulüplerin stadyumların Taylor Raporuna uygun olmasını sağlamak için sabit duran terasların aşamalı olarak kaldırılmasını kolaylaştırmak anlamına geliyordu.
1999 yılında Channel 4, hazırladığı "100 Büyük TV Olayı" programında bu maçı 60. sıraya koydu. 2002 yılında ise yine aynı kanal hazırladığı "100 Büyük Spor Olayı" programında bu maçı 15. sıraya koyarken, 2007 yılında Thomas'ın attığı gol Arsenal tarihinin en büyük ikinci olayı (birincisi 2003-04'teki namağlup lig sezonu idi) seçildi. Şampiyonluğun 20. yıl dönümü anısına Arsenal'in 2008-09 sezonu deplasman forması, 1988-89 sezonunda giyilen formayla aynı tasarımla tasarlandı.