BILGEM-AI/BILGE-Wiki-Tr-Plus huggingface dataset:
# 584
584 (DLXXXIV) cumartesi günü başlayan bir artık yıldır.


## Olaylar.
  - Lombardiya'da 10 yıl süren fetret devri sona erdi.


## Doğumlar.
  - Kubrat, Büyük Bulgarya Hanı (ö. 638)
# 585


## Doğumlar.
  - Mus'ab bin Umeyr, sahabe (ö. 625)


## Ölümler.
  - 14 Eylül - Bidatsu, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 30. imparatoru (d. 538)
# 586
586 (DLXXXVI) salı günü başlayan bir yıldır.


## Olaylar.
  - Avarlar, Selanik'i fethetti.


## Doğumlar.
  - II. Theudebert, Avusturasya kralı (ö. 612)
# 587


## Ölümler.
  - İmparator Yōmei, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 31. imparatoru (d. 518)
  - İşbara Kağan, Doğu Göktürk hükümdarı
  - Töremen Apa Kağan, Göktürk İç Savaşı yıllarında Buhara bölgesinde yabguluk yapan Türk devlet adamı
# 588


## Olaylar.
  - Birinci Göktürk-Sasani Savaşı gerçekleşti.


## Ölümler.
  - Efesli İoannes, kilisenin lideri ve tarihçi (d. 507)
# 589
589 (DLXXXIX) cumartesi günü başlayan bir yıldır.


## Olaylar.
  - Behrâm-ı Çûbîn komutasındaki Sasani ordusu Bizans İmparatorluğu yönetimindeki Silvan'ı ele geçirdi.


## Ölümler.
  - Baga Kağan, Doğu Göktürk Kağanlığı hükümdarı
# 590


## Doğumlar.
  - II. Kubâd, Sasani İmparatorluğu hükümdarı (ö. 628)


## Ölümler.
  - IV. Hürmüz, Sasani İmparatorluğu hükümdarı
# 591


## Doğumlar.
  - Alkame bin Kays, Tabiun dönemi fıkıh, hadis, kırâat ve tefsir bilgini (ö. 680)
  - Gundeberga, Lombardların kraliçesi, Theodelinda'nın kızı
  - Şemmas bin Osman, sahabe (ö. 625)
# 592


## Doğumlar.
  - Halid bin Velid, Seyfullah olarak da bilinen Arap komutan (ö. 642)
  - Sa'd bin Ebû Vakkas, sahabe (ö. 675)
# 593
593 yılı (DXCIII), Jülyen takviminin Pazar günü başlayan bir artık yılı. Bu yıl için 596 adı, Anno Domini takvim döneminin Avrupa'da yıl adlandırmada yaygın yöntem haline geldiği erken ortaçağ döneminden beri kullanılmaktadır.


## Olaylar.
  - İlkbahar – Trakya'daki Bizans başkomutanı Priscus, Tuna'nın güneyindeki Bizans topraklarında Slav kabilelerini ve Gepidleri yener. Nehri geçerek günümüz Eflak'ının keşfedilmemiş bataklıklarında ve ormanlarında savaşır.
  - Sonbahar – İmparator Mauricius, Priscus’a kışı birlikleriyle birlikte Tuna’nın kuzey kıyısında geçirmesini emreder  ancak Priscus imparatorun emrine itaatsizlik ederek Karadeniz kıyısındaki liman kenti Odessos’a (Varna) çekilir.
  - Geçici olarak iktidara gelen Pers tahtının gaspçısı V. Hürmüz, Kral II. Hüsrev tarafından yenilgiye uğratılır.


## Doğumlar.
  - İmparator Jomei, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 34. imparatoru (ö. 641)
  - Lübabe bint Haris, sahabe (ö. 655)
  - Said bin Zeyd, sahabe (ö. 670 / 671)


## Ölümler.
  - Ino Anastasia, Bizans imparatoru II. Tiberius'un eşi
  - İmparator Sushun, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 32. imparatoru (d. 520 / 521)
# 594


## Doğumlar.
  - İmparatoriçe Kōgyoku, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 35. ve 37. hükümdarı (ö. 661)
  - Veysel Karani, Yemenli Müslüman ve mistik (ö. 657)
  - Zübeyr bin Avvâm, sahabe (ö. 656)


## Ölümler.
  - 17 Kasım - Gregorius, Tours piskoposu olarak görev yapmış tarihçi ve hagiograf (d. 538)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Evagrius Skolastikos, Roma İmparatorluğu'nda yaşamış Suriyeli tarihçi ve yazar (d. 536)
# 596
596 yılı (DXCVI), Jülyen takviminin Pazar günü başlayan bir artık yılı. Bu yıl için 596 adı, Anno Domini takvim döneminin Avrupa'da yıl adlandırmada yaygın yöntem haline geldiği erken ortaçağ döneminden beri kullanılmaktadır.


## Olaylar.
  - İmparator Wen, Goguryeo (Kore) kraliyet sarayına diplomatik mektuplar gönderir. Göktürkler ile askeri ittifakın iptalini ve Sui sınır bölgelerine baskın yapılmasını talep eder.


## Doğumlar.
  - İmparator Kōtoku, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 36. imparatoru (ö. 654)
# 597


## Olaylar.
  - İngiltere Kilisesi kuruldu.


## Doğumlar.
  - Ümmü Seleme, İslâm peygamberi Muhammed'in eşlerinden biri (ö. 683)
# 598


## Doğumlar.
  - Brahmagupta, Hint matematikçi ve gök bilimci (ö. 668)
  - Talha bin Ubeydullah, sahabe (ö. 656)
# 599


## Olaylar.
  - İmparator Mauricius, Avarlar tarafından esir alınan 12.000 Bizans askeri için fidye ödemeyi reddetti. Liderleri I. Bayan, esirlerin infazını emretti ve hepsini katledildi. Esirleri geri satın alamaması, Maurice'in Balkan Yarımadası'ndaki Bizans birlikleri nezdindeki popülaritesini yok eder.
  - Yaz – Mauricius'un Balkan seferleri: Bizans generalleri Priscus ve Comentiolus, güçlerini Singidunum'da (günümüzde Belgrad) birleştirir ve aşağı doğru Viminacium (Sırbistan) kale şehrine doğru hareket eder. Bizanslılar Tuna'yı geçer ve Yukarı Moesia'yı işgal eder ve burada Avarları açık savaşta yenerler.


## Doğumlar.
  - 23 Ocak - Li Shimin, Çin imparatoru (ö. 649)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Ali bin Ebu Talib, halife (ö. 661)
   - Zeyneb bint Muhammed, İslam peygamberi Muhammed ile Hatice'nin en büyük kızı (ö. 629)


## Ölümler.
  - Antakyalı I. Anastasius, Antakya patriği 
  - Tulan Kağan, Doğu Göktürk hükümdarı
# 600


## Olaylar.
  - Kolkhis ("Kolkheti") Devletinin Sonu. (M.Ö 150 - 600)
  - Nazca kültürü And Dağları'nda sona erdi. (yaklaşık tarih)
  - Wari İmparatorluğu And Dağları'nda kuruldu (yaklaşık tarih)
  - Dünya nüfusu yaklaşık 208 milyon kişiye yükseldi. (yaklaşık tarih)


## Doğumlar.
  - Bera bin Azib, sahabe (ö. 690)
  - Mugire bin Şu'be, sahabe, vahiy katibi ve Emevi devlet adamı (ö. 670)
# 601


## Olaylar.
  - Balkan Seferi İmparator Maurice'in kardeşi Petros komutasındaki Bizans ordusu Tuna'yı geçerek Tisza Nehri'ne doğru ilerleyerek Avarları yendi.


## Doğumlar.
  - 13 Eylül - Ali, dördüncü Raşidin halifesi (ö. 661)
# 602


## Olaylar.
  - Bizans İmparatoru Mauricius, Avarları yendi, ancak Avarlara, Lombardlara, Perslere ve Slavlara karşı seferleri imparatorluk hazinesini tüketti ve vergilerde artışa gitti. Birliklere kış boyunca Tuna nehrinin ötesinde kalmalarını emretti, ancak Phocas yakınlarında bir isyan çıktı. Bizans kuvvetlerini Tuna Nehri üzerinden geri getirdi ve Konstantinopolis üzerine yürüdü.
  - 27 Kasım – Bir iç savaş çıktı ve Phocas Konstantinopolis'e girdi, Maurice kaçmaya çalışırken yakalandı beş oğlunun ve tüm destekçilerinin öldürülmesine tanık oldu. 20 yıllık hükümdarlığın ardından başı kesilerek idam edildi. Karısı Constantina ve üç kızı bağışlandı ve bir manastıra gönderildi. Phocas, Bizans İmparatorluğu'nun yeni imparatoru ilan edildi.
  - Bizans-Pers Savaşı: Kral II. Hüsrev Maurice'in, "dostu ve babasının" ölümünün intikamını almak için Konstantinopolis'e bir saldırı başlattı ve Bizans topraklarını yeniden ele geçirmeye çalıştı. Narses, Yukarı Mezopotamya valisi, Edessa şehrinde Phocas'a isyan etti ve Perslerden yardım istedi. Hüsrev, Ermenistan'a bir sefer gücü gönderdi ve Fırat'ı geçti.


## Doğumlar.
  - I. Muâviye, İslam Devleti'nin Ali'den sonraki halifesi ve Emevi Hanedanı'nın kurucusu (ö. 680)
  - Adaloald, Lombard kralı (ö. 628)
  - Xuan Zang, Erken Tang döneminden tanınmış bir Çinli Budist rahip, bilgin, gezgin ve çevirmen (ö. 664)


## Ölümler.
  - 27 Kasım
   - Mauricius, Bizans imparatoru (d. 539)
   - Petros, Bizans İmparatoru Mauricius'un kardeşi (d. y. 545)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - I. Bayan, Avar Kağanlığı'nın kurucusu ve ilk kağanı
   - Theodosius, Bizans İmparatoru Mauricius'un oğlu (d. 583 / 585)
# 603


## Olaylar.
  - Göktürkler, Batı Göktürk Kağanlığı'nın kağanı Tardu'yu tahttan indirip öldürdü.


## Ölümler.
  - İltigin Buyruk Kağan, Tulan Kağan'ın ölmesiyle tahtı ele geçirmeye çalışan Göktürk kağanı
  - Tarduş Kağan, Batı Göktürk Kağanlığı'nın kurulmasını sağlayan siyasi ortamı oluşturan yabgu
# 604


## Olaylar.
  - Avarlar toparlandı ve Slavlarla birlikte Tuna'nın batı ve güneyindeki Bizans eyaletlerini yağmalamaya başladı. Yeni Pers Savaşı nedeniyle İmparator Phocas'ın Balkanları savunacak çok az imparatorluk askeri vardı.
  - Bizans-Pers Savaşı: Kral II. Hüsrev, Fırat'ın doğusundaki Bizans mevzilerini ele geçirdi  Persler, Bizans kalesi Dara (Türkiye) gibi uzun süreli kuşatmaların ardından Levant bölgesindeki birçok şehri yok eder.


## Ölümler.
  - 12 Mart - I. Gregorius, papa (d. y. 540)
  - 13 Ağustos - İmparator Wen, Çin'in Sui Hanedanı'nın kurucusu ve ilk imparatoru (d. 541)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - I. Sabrisho, Doğu Asur Kilisesi patriği
   - Germanus, Bizans generali
# 605


## Olaylar.
  - İmparator Phocas, Agilulf'u Lombardların kralı olarak tanır ve bir barış anlaşması imzaladı.  haraç ödedi ve diğer kasabaların yanı sıra Orvieto'yu (Orta İtalya) bıraktı.  Bizans ordusu Balkanlardan çekildi.
  - Phocas, bir önceki imparator Maurice'in imparatoriçe eşi Constantina'yı ve üç kızını tutuklattı.  Onu komplo kurmakla suçladı ve onları Kalkedon'da (Bithynia) idam ettirdi.


## Doğumlar.
  - Hafsa bint Ömer, İslâm peygamberi Muhammed'in eşi, Ömer bin Hattab'ın kızı (ö. 665)
  - Muâz bin Cebel, sahabe, fıkıh bilgini, vahiy kâtibi (ö. 640)


## Ölümler.
  - Trallesli Aleksandr, Bizanslı fizikçi 
  - Konstantina (Mauricius'un eşi), Bizans imparatoriçesi
# 606
606 (DCVI) cumartesi günü başlayan bir yıldır.


## Olaylar.
  - Harşa İmparatorluğu kuruldu (dağılışı 647).


## Doğumlar.
  - Hafsa bint Ömer, Muhammed'in eşi
# 607


## Olaylar.
  - Halley kuyruklu yıldızı, Dünya'nın yakınından geçti. (önceki: 530, sonraki: 684)
  - Hōryū-ji (Budist tapınağı) inşa edildi.


## Ölümler.
  - 12 Kasım - III. Bonifacius, papa
# 608


## Olaylar.
  - 1 Ağustos - Phocas Sütunu, Bizans imparatoru Phocas onuruna ithaf edildi.
  - 25 Eylül - IV. Bonifacius, papa olarak göreve başladı.
  - Afrika eksarhı Yaşlı Herakleios ve oğlu aynı isimli Herakleios, Konstantinopolis'teki yönetimi popülerliğini yitirmiş ve şiddet yanlısı hale gelmiş olan İmparator Phocas'a karşı isyan başlattı. Herakleios, kendisini ve oğlunu konsül ilan ederek imparatorluk unvanını istedi ve ikisinin de konsül cübbesi giydiği paraları bastırdı. Suriye ve Palaestina Prima isyana katıldı.
  - Bizans-Pers Savaşı: Sasani Şahı II. Hüsrev Ermenistan'ı işgal ederek Kapadokya, Frigya, Galatya ve Bitinya Bizans eyaletleri üzerinden Anadolu'nun içlerine doğru akınlar düzenledi.


## Doğumlar.
  - II. Caribert, Frank kralı
# 609


## Olaylar.
  - Zükar Muharebesi: Bekr bin Vail'e mensup Arap kabileleri, Kufe (Güney Irak) yakınlarında 5.000 kişilik bir Sasani kuvvetini yendi.
  - Şibi Han, Doğu Göktürk Kağanlığı'nın dokuzuncu kağanı oldu (yaklaşık tarih).


## Ölümler.
  - Yami Kağan, Doğu Göktürk kağanı
# 610


## Olaylar.
  - İslam peygamberi Muhammed, 40 yaşında İslam olarak adlandırılacak bir dini duyurmaya başladı. İslam inancına göre, Arap Yarımadası'nda Mekke şehri yakınlarında bulunan Hira Dağı'ndaki bir mağarada başmelek Cebrail ona göründü ve ona "Allah'ın Resülü" diye hitap ederek ilk Kur'an ayetlerini vahyetti. Muhammed bunu şehrinde bulunan halka tebliğ etti ve bu son İbrahimi din olan İslam'ın başlangıcı oldu. 
  - 4 Ekim - Herakleios isyanı: Herakleios Afrika'dan bir filoyla Konstantinopolis'e geldi. Başkentteki bir ayaklanmanın ardından iktidardaki İmparator Phocas'ı devirdi ve elleriyle kafasını keserek öldürdü. Herakleios, babası Yaşlı Herakleios'un yardımıyla tahta çıktı. İlk büyük eylemi, Doğu Roma İmparatorluğu'nun resmi dilini Latince'den Yunancaya değiştirmek oldu. Bu nedenle 610'dan sonra, İmparatorluk geleneksel olarak Bizans İmparatorluğu olarak anılır.
  - Avarlar, İtalya'daki Lombard Krallığı ile Slavlar arasında önemli bir tampon bölge olan Friuli Dükalığı'nı işgal etti. Çatışma sırasında II. Gisulf öldü ve dükalığı işgal edildi (yaklaşık tarih).
  - Kral Witteric, Toledo'da bir ziyafet sırasında Katolik soylulardan oluşan bir grup tarafından öldürüldü. Onun yerine İber'deki Vizigotların kralı olan Narbonne Dükü Gundemar geçer.
  - Kral Theuderic II, Alsace, Champagne ve Thurgau'yu ağabeyi Austrasia Kralı II. Theudebert'e kaptırdı. Burgonya ordusu Jura Dağları'nın doğusunda Alemannilere karşı yenilgiye uğratıldı.
 - İdil Bulgar Devleti, bölgede Erken Slavlardan ortaya çıkan ilk uygarlık olarak modern Rusya topraklarında ortaya çıktı (yaklaşık tarih).
  - Papa IV. Boniface, manastır disiplininin yeniden tesis edilmesi için Roma Konseyi'nin önünde bulundu. Katılımcılar arasında Londra'nın ilk piskoposu Mellitus da bulunmaktaydı.
  - Columbanus ve Gallus misyonerlik faaliyetlerine Konstanz Gölü (İsviçre) yakınındaki Bregenz'de başladı. 
 - John V (Merhametli) İskenderiye patriği oldu. (yaklaşık tarih)
  - Kağıt teknolojisi Koreli Budist rahip Dam Jing tarafından Çin'den Japonya'ya taşındı. (yaklaşık tarih)


## Doğumlar.
  - Anania Shirakatsi, Ermeni gökbilimci (ö. 685)
  - I. Grimoald, Lombard kralı (ö. 671) 
  - Safiyye bint Huyey, İslam peygamberi Muhammed'in eşi (yaklaşık) 
  - Aşina Po-luo-men, Doğu Göktürk Kağanlığı'nın son kağanı olan İl Kağan'ın oğlu (ö. 651)


## Ölümler.
  - Phocas, Bizans imparatoru (d. 547)
  - Varaka bin Nevfel, İslam peygamberi Muhammed'in eşi ilk eşi Hatice'nin kuzeni olan Hristiyan rahip
# 611


## Olaylar.
 - Bizans-Sasani Savaşı: Şehrbârâz komutasındaki Sasani ordusu, Antakya, Suriye ve Mezopotamya'daki Bizans kalelerinin çoğunu ele geçirdi.


## Doğumlar.
  - II. Leo, papa (ö. 683)
  - Aşina Zhong, Sol Bilge Prensi (ö. 675)
  - Eudokia Epifaneia, Bizans İmparatoru Herakleios'un kızı
# 612
612 yılı (DCXII), Jülyen takviminin cumartesi günü ile başlayan bir artık yılı. Bu yıl için 612 adı, Anno Domini takvim döneminin Avrupa'da yıl adlandırmada yaygın yöntem haline geldiği erken ortaçağ döneminden beri kullanılmaktadır.


## Olaylar.
  - Salsu Muharebesi: 305.000 kişilik bir Sui kuvveti, Yalu Nehri'nde Koreli general Eulji Mundeok tarafından yenilgiye uğratıldı. Sadece 2.700 asker sağ kaldı.
  - 13 Ağustos - Herakleios'un eşi İmparatoriçe Eudokia epilepsiden öldü. Geride iki çocuk bıraktı ve Konstantinopolis'teki Kutsal Havariler Kilisesi'ne gömüldü.
  - 22 Ekim – Sak Kʼukʼ, babası Ajen Yohl Mat'ın yerine Maya devleti Palenque'nin (bugünkü Meksika) kraliçesi oldu.
  - Kutsal Sünger Filistin'den İstanbul'a getirildi.


## Doğumlar.
  - 3 Mayıs - III. Konstantinos, Bizans İmparatoru (ö. 641)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Enes bin Mâlik, sahabe (ö. 709)
   - Zeyd bin Sabit, sahabe (ö. 665)


## Ölümler.
  - Fabia Eudokia, Herakleios'un ilk eşi (d. 580)
# 613


## Olaylar.
### Bizans İmparatorluğu.
  - İmparator Herakleios, yeğeni Martina ile evlendi ve Bizans İmparatorluğu'nun imparatoriçesi (Augusta) oldu. Bu ikinci evliliğin yasaklanmış akrabalık derecesine girdiği kabul ediliyordu ama Konstantinopolis'teki Katolik Kilisesi tarafından onaylanmiştı.
  - 22 Ocak - Konstantin, babası imparator Herakleios tarafından ortak imparator (sezar) olarak taçlandırıldı ve kısa bir süre sonra kuzeni Nicetas'ın kızı Gregoria ile nişanlandı. Henüz 8 aylık olan Konstantin'in gerçek bir gücü yoktur ve hanedanlık ünvanı tamamen törenseldir.
  - Bizans-Pers Savaşı: Herakleios, ordunun komutasını sağlamlaştırmak için kardeşi Theodore (curopalates) ile birlikte kendisini başkomutan olarak atadı.
 - Antakya Muharebesi: Herakleios, Bizans seferi kuvvetini Antakya'ya (Levant) seferber etti, ancak şehrin dışında Persler tarafından tamamen yenilgiye uğratıldı. Şahin Vahmanzadegan, Orta ve Batı Anadolu'ya girdi. Şahrbaraz, Suriye'de Şam, Epemiye ve Emesa şehirlerini ele geçirdi.


## Ölümler.
  - Priscus, Bizans generali
# 614


## Olaylar.
  - 602-628 Bizans-Sasani Savaşı: Levant şehirleri Caesarea Maritima, Arsuf ve Tiberya, belli şartlarla Sasanilere teslim oldu. 
  - Kudüs'ün Sasani kuşatması: Şahrbaraz komutasındaki 26.000 kişilik bir Pers-Yahudi ordusu, Bizans İmparatorluğu'na karşı 20 günlük bir kuşatmanın ardından Kudüs'ü ele geçirip yağmaladı. 57.000 ile 66.500 arasında Kudüslü katledildi  Patrik Zacharias da dahil olmak üzere 35.000 kişi daha köleleştirildi. Şehirdeki birçok kilise ("Diriliş Kilisesi" veya Kutsal Kabir dahil) yakıldı ve aralarında Gerçek Haç, Kutsal Mızrak ve Kutsal Sünger'in de bulunduğu çok sayıda kutsal emanet Pers başkenti Tizpon'a götürüldü.


## Doğumlar.
  - Abdullah bin Ömer, ikinci İslâm Halifesi Ömer'in oğlu, sahabe (ö. 693)
  - Aişe, İslam peygamberi Muhammed'in eşi, halife Ebu Bekir'in kızı (ö. 678)
# 615


## Olaylar.
  - 11 Eylül - Şipi Kağan'ın ordusu Sui imparatoru Yang'ı Yanmen'de kuşattı.
  - Şahin komutasında Sasani ordusu, Küçük Asya'yı istila etti ve Konstantinopolis'te Boğazın karşısında Kalkedon'a ulaştı.
  - Muhammed'in ilk takipçilerinden bir kısmı Aksum İmparatorluğu'na göç etmeye başladı. Buna İslam tarihinde Habeşistan hicreti denir. Orada Hristiyan Etiyopya imparatoru Necaşi olarak bilinen Eşhama bin Ebcer'ın koruması altında küçük bir topluluk kurdular.


## Ölümler.
  - IV. Bonifacius, papa (d. 550)
  - Sümeyye bint Hubbât, İslam'da ilk şehit olarak kabul edilen kadın sahabe
# 616


## Olaylar.
  - Bizans-Sasani Savaşı (602-628): Kudüs Yahudileri şehrin tam kontrolünü ele geçirdi  Judea ve Celile'nin büyük kısmı Persler'in özerk bir Yahudi eyaleti oldu .Yahudi Tapınağı, Başrahip Nehemiah ben Hushiel tarafından yeniden inşa edildi.
  - Şahin Vahmanzadegan komutasındaki Pers ordusu, sinagogu da dahil olmak üzere Sardis şehrini yok eder. Şahin, Anadolu'da ilerleyerek Bizanslıları defalarca yener.
  - 14 yaşındaki Adaloald, babası Agilulf'un yerine İtalya'nın Lombard kralı olur. Annesi Theodelinda'nın yönetimi altında naip olarak hüküm sürer. Lombard Krallığı yavaş yavaş Katolikliğe geçmeye başlar ve Bizans'ın Eksarhlığı ile barış yapar.
  - Kral Sisebut, Toledo Konseyi'nde Yahudilerin Hristiyanlığa geçmelerini emreder. Çocuklar ebeveynlerinden alınır ve manastırlara yerleştirilir, burada Vizigot Krallığı'ndaki evanjelizm öğretisini öğrenirler.
  - Mekke'deki Kureyş kabilesi, Müslümanlara baskı yapmak amacıyla Muhammed ve Haşim'i boykot etmeye başlar.


## Doğumlar.
  - 28 Eylül - Cavanşir, Kafkas Albanyası hükümdarı (ö. 681)


## Ölümler.
  - Æthelfrith, Bernicia kralı
# 618


## Olaylar.
  - Bizans-Sasani Savaşı: Şahrbaraz komutasındaki bir Sasani seferi kuvveti Mısır'ı (Dioecesis Aegypti) işgal etti ve eyaleti ele geçirdi. Nil Vadisi'ndeki Bizans garnizonlarını yendikten sonra Persler, Libya Çölü'nden Cyrene'ye kadar yürürler.
  - Sasani ordusu Bizans hâkimiyetindeki İskenderiye'yi kuşattı. Şehri Nicetas (İmparator Herakleios'un kuzeni) savundu. Bizans direnişi limanın abluka altına alınmasıyla başarısız oldu. Mısır'dan Konstantinopolis'e giden tahıl kaynakları kesildi.
 - 18 Haziran – Sui hanedanı sona erdi. İsyancı lider Li Yuan, Luoyang'ı ele geçirdi ve İmparator Yángdi'yi öldürdü. Kendini imparator Gao Zu ilan etti ve Çin tarihinin en önemli hanedanlarından biri olan ve yaklaşık 300 yıl sürecek olan Tang hanedanını kurdu.
  - Siyenpiler dağıldı (kuruluşu 315).
  - Tong Yabgu Kağan, Batı Göktürk Kağanlığı'nın yeni kağanı oldu.


## Ölümler.
  - İmparator Yang, Çin'in Sui Hanedanı'nın ikinci imparatoru (d. 569)
# Civan Gasparyan
Civan Gasparyan (Ermenice: Ջիվան Գասպարյան, 12 Ekim 1928, Solak - 6 Temmuz 2021, Los Angeles), Ermeni duduk virtüözü.
Küçük yaşta evin geçimine katkıda bulunmak için çalışmalara başladı, fakat aklı hep duduktaydı. Gasparyan ilk yıllarını şöyle anlatır: "Sessiz filmler yerel müzik eşliğinde gösterilirdi. Duduğu ilk kez sinemada dinledim. Bir yandan da ailemin geçimine yardımcı olmak zorundaydım. Topladığım şişeleri satarak ilk duduğumu aldım. Altı yaşındaydım, çalmayı kendim öğrendim. Çocuk grubundan sonra Gomidas Konservatuvarına girdim. Master ve pedagoji eğitiminden sonra konservatuvarda eğitim görevlisi oldum."
Civan Gasparyan 1946'dan 1982'ye kadar Tatul Altunyan Halk Müziği ve Oyunları Topluluğunda solist olarak yer aldı. Yapımcı-müzisyen Brian Eno 1989'da Moskova'da Melodia plak şirketinin stüdyolarında Sovyet halklarının müziklerini incelerken; Civan Gasparyan'ın müziği ile karşılaştı. Çok etkilenen Eno, Gasparyan'ı Londra'ya davet etti. Gasparyan'ın yurt dışında yayımlanan ilk albümü "I will not be sad in this world" bu dönemde kaydedildi. Gasparyan bu albümden sonra dünyanın en ünlü senfonik orkestralarıyla ve Peter Gabriel, Lionel Richie, Michael Brook, Erkan Oğur gibi tanınmış müzisyenlerle çalıştı. Avrupa ve Amerika'da pek çok albümü yayımlandı. Ronin, Gladyatör gibi pek çok filmde müzikleriyle yer aldı.
Civan Gasparyan 6 Temmuz 2021'de ABD'nin Los Angeles şehrinde 92 yaşında öldü. 24 Temmuz 2021'de Ermenistan'ın başkenti Erivan'daki Aram Haçaturyan konser salonunda düzenlenen törenin ardından Komitas Pantheon Mezarlığı'na defnedildi.
# 619


## Olaylar.
  - Avarlar, İstanbul'u ilk kez kuşattı.
  - İkinci Göktürk - Sasani savaşı, Sasaniler büyük zaferle savaşı bitirdiler.


## Doğumlar.
  - Abdullah bin Abbas, tefsir ve fıkıh alanlarında otorite kabul edilen sahabe (ö. 687)


## Ölümler.
  - Ebu Talib bin Abdülmuttalib, İslam peygamberi Muhammed'in amcası (d. 549)
  - Hatice bint Hüveylid, İslâm peygamberi Muhammed bin Abdullah'ın ilk eşi (d. 555)
  - Şipi Kağan, Doğu Göktürk Kağanlığı hükümdarı
# 620


## Doğumlar.
  - Ömer bin Sa'd, Sahabelerden ve Aşere-i Mübeşşere'den Sa'd bin Ebû Vakkas'ın oğlu (ö. 686)
# 621


## Olaylar.
  - İslam inancına göre İsra ve Miraç hadisesi gerçekleşti.
 - Birinci Akabe Biatı  Arabistan'da destek arayan Muhammed'e Yesrib şehrinden gelen 6 kişilik bir grup müslüman olarak biat etti. Bu ileride gerçekleşecek hicretin başlangıcıdır.
  - İl Kağan tarafından Tang Hanedanı'na karşı sefer yapıldı. Sefer, Göktürk zaferiyle sonuçlandı.


## Doğumlar.
  - III. Erdeşîr, Sasani İmparatorluğu çocuk hükümdarı (ö. 630)
  - Ukbe bin Nafi, Arap komutan ve Emevi valisi (ö. 682)


## Ölümler.
  - Çula Kağan, Doğu Göktürk Kağanlığı hükümdarı
# 622


## Olaylar.
  - 28 Mart – Tajoom Ukʼab Kʼahkʼ, güney Meksika'daki Maya şehir devleti Calakmul'un hükümdarı oldu. 630'a kadar hüküm sürecektir.
  - 16 Temmuz - Müslümanların, Mekke'den Medine'ye göçü (Hicret) başladı.
  - Bizans imparatoru Herakleios'un seferi. İmparator Sasani kuvvetleriyle karşılaşmak için deniz yoluyla Antalya'ya ulaştı.
  - Batı Göktürk Kağanlığı kuvvetleri, Ceyhun vadisini fethederek Sasanilere karşı Herakleios'la işbirliği yaptılar ve Horasan'ı ele geçirdiler.


## Doğumlar.
  - Mizizios, Sicilya'da imparatorluk ilan etmiş bir gaspçı Bizans İmparatoru (ö. 669)
  - Muhtar es-Sekafî, Muhtariyye hizibinin kurucusu (ö. 687)


## Ölümler.
  - 8 Nisan - Prens Shōtoku, Japonya İmparatorluk Ailesi üyesi ve devlet adamı (d. 574)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Velîd bin Mugīre, İslam dininin ilk yıllarında ve Mekke döneminde adı geçen pagan (d. 530)
# 623


## Olaylar.
  - 9 Mart - İslam'da oruç tutulan ilk Ramazan Ayı Başlangıcı
  - 4 Nisan - Ramazan Ayı 27 Kadir Gecesi
  - Bizans-Sasani Savaşı: İmparator Herakleios Ermenistan'ı işgal etti. İmparator oğlu Konstantinos'u (11 yaşında) ve naip Bonus'u, hala Kalkedon'da bulunan Sasanilere karşı Konstantinopolis'i savunmakla görevlendirir. Kendisi 5.000 askerlik takviyeyle Trapezus'ta Bizans ordusuna katılmak üzere yola çıkar. Pontus'ta ek kuvvetler toplayan Herakleios, Ermenistan dağlarına ve kuzeydeki Kafkasya prensliklerine saldırır. Azerbaycan'ı yağmaladı ve onu tuzağa düşürmeye çalışan Sasani ordularından kaçtı.


## Doğumlar.
  - 28 Mart - I. Mervân, Emevîlerin dördüncü halifesi (ö. 685)
# 624


## Olaylar.
  - 13 Mart - Medine'deki Müslümanlar ile Mekkeli putperesler arasında Bedir Muharebesi gerçekleşti ve müslümanlar kesin bir zafer kazandı.
  - 9 Nisan - Müslümanlar Medine'deki Yahudi Beni Kaynuka kabilesinin kalesini kuşattı. Yahudiler teslim oldu ve şehirden sürgüne gönderildi.
  - 25 Mart - Herakleios, Pers topraklarına saldırmak üzere Konstantinopolis'ten ayrıldı.
  - 12 Ağustos – İllig Kağan liderliğindeki Doğu Göktürk Kağanlığı kuvvetleri ile Qin Prensi ve İmparator Gaozu'nun oğlu Taizong liderliğindeki Tang Hanedanlığı Çin kuvvetleri arasında günümüzde Shandong eyaleti olan Binzhou'nun batısında bir muharebe gerçekleşti.
  - İmparator Herakleios, Araxes Nehri boyunca bir sefer gücüyle (40.000 asker) ilerledi ve Ermenistan'ın başkenti Dvin ve Nahçıvan'ı (günümüz Azerbaycan'ı) tahrip etti. Herakleios, Ganzak'ta Sasani ordusunu yendi ve önemli bir Zerdüşt tapınağı olan Taht-ı Süleyman ateş tapınağını yok etti. Ordusunu, gelecek yıl için güç toplamak üzere Albanya'da kışlattı.


## Doğumlar.
  - 17 Şubat - Wu Zetian, Çin imparatoriçesi (ö. 705)
  - 4 Mart - Hasan bin Ali, İslam peygamberi Muhammed'in torunu, halife (ö. 669)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Abdullah bin Zübeyr, Ayşe bint Ebu Bekir'in yeğeni (ö. 692)


## Ölümler.
  - 17 Mart - Amr bin Hişam ya da Ebu Cehil, Mekke'nin eski liderlerinden biri (d. 556)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Ebu Afek, Yahudi şair
   - Ebu Leheb, İslam dininin peygamberi Muhammed'in amcası (d. 563)
   - Ukbe bin Ebi Muayt, İslam karşıtı Kureyşli Arap
   - Utbe bin Rebîa, Kureyş'in ileri gelenlerinden bir pagan
   - Ümeyye bin Halef, İslam dininin peygamberi Muhammed'e karşı çıkan Mekke'nin eski liderlerinden birisi
# 625


## Olaylar.
  - 23 Mart - Uhud Muharebesi gerçekleşti.
  - Nisan - Sarus Muharebesi gerçekleşti.
  - Hsin-cheng Muharebesi gerçekleşti.
  - Çalukya Kralı II. Pulakeşin, Kral II. Hüsrev'in Badami'de (Güney Hindistan) gönderdiği Sasani elçilerini kabul etti.


## Doğumlar.
  - Hasan bin Ali, İslam peygamberi Muhammed'in ilk torunu, kızı Fatma'nın ilk çocuğu


## Ölümler.
  - Hamza bin Abdülmuttalib, İslam peygamberi Muhammed'in amcası, ilk Müslümanlardan (d. 568)
  - Mus'ab bin Umeyr, sahabe (d. 585)
  - Şemmas bin Osman, sahabe (d. 591)
# 626


## Olaylar.
  - 25 Eylül - Vey Nehri üzerindeki Pien Köprüsü'nde Li Shimin ile İllig Kağan arasında "ittifak" gerçekleştirildi.
  - Avrupalı Avarlar, Slavlar ve Sasaniler tarafından yapılan Konstantinopolis Kuşatması, Bizans İmparatorluğu'nun kesin zaferiyle son buldu.


## Doğumlar.
  - 10 Ocak - Hüseyin bin Ali, İslam peygamberi Muhammed'in torunu (ö. 680)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Heraklonas, Bizans İmparatoru (ö. 641)
   - İmparator Tenji, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 38. imparatoru (ö. 672)


## Ölümler.
  - 4 Eylül - İmparator Gaozu, Çin'in Tang Hanedanı'nın kurucusu ve ilk imparatoru (d. 566)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Şahin Vahmanzadegan, II. Hüsrev döneminde üst düzey bir Sasani generali
# 627


## Olaylar.
  - 31 Mart - Nisan - Müslümanlar ile Mekkeliler arasında Hendek Muharebesi yapıldı.
  - Üçüncü Göktürk-Sasani Savaşı
  - Ninova Muharebesi


## Doğumlar.
  - Ümmü Gülsüm bint Ali, Ömer bin Hattab'ın eşi, İslam peygamberi Muhammed'in torunu


## Ölümler.
  - 12 Aralık - Rhahzadh, Ermeni asıllı Pers generali
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Bonus, Bizans devlet adamı ve generali
# 628


## Olaylar.
  - Mart - Medineli Müslümanlarla Mekkeli paganlar arasında Hudeybiye Antlaşması ile barış sağlandı. Bu antlaşma ile Mekkeliler İslam Devleti'ni tanıdı.
  - İlkbahar - Bizans-Sasani Savaşı: İmparator Herakleios, II. Hüsrev'e barış için bir teklif sundu, Sasani şahı bunu reddeder. Savaştan bıkmış Sasaniler, Tizpon'da Hüsrev rejimine karşı ayaklanır ve 25 Şubat'ta oğlu II. Kubâd'ı tahta geçirir. Kubad babasını öldürür ve Herakleios ile müzakerelere başlar.
  - Batı Göktürk Kağanlığı ikiye bölündü.
  - Üçüncü Göktürk-Sasani Savaşı: Batı Göktürk Kağanlığı, liderleri Tong Yabgu Kağan komutasında, Tiflis'i aldılar. Pers savunucuları idam edildi veya sakat bırakıldı  Tong Yabgu Kağan, derebeyliği altındaki çeşitli kabileleri yönetmek için valiler (tudunlar) atar.


## Doğumlar.
  - 21 Temmuz - İmparator Gaozong, Çin'in Tang Hanedanı'nın üçüncü imparatoru (ö. 683)


## Ölümler.
  - 15 Nisan - İmparatoriçe Suiko, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 33. hükümdarı (d. 554)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Adaloald, Lombard kralı (d. 602)
   - II. Hüsrev, Sasani İmparatorluğu hükümdarı
   - II. Kubâd, Sasani İmparatorluğu hükümdarı (d. 590)
   - Theodelinda, Lombardların kraliçesi, Bavyeralı I. Garibald'ın kızı (d. 570)
   - Tong Yabgu Kağan, Batı Göktürk Kağanı
# 629


## Olaylar.
  - 27 Nisan - Şehrbârâz, Sasani İmparatorluğu tahtını III. Erdeşîr'den aldı, ancak kırk gün sonra soylular tarafından Purandoht lehine tahttan indirildi.
  - Eylül - Mute Muharebesi gerçekleşti.
  - Eylül - Kudüs, Pers İmparatorluğu'nun 15 yıllık işgalinden sonra Bizanslılar tarafından yeniden fethedildi.
  - 14 Eylül - İmparator Herakleios zaferle Konstantinopolis'e girdi. Gerçek Haç eşliğinde bir geçit töreninde vatandaşlar ve oğlu III. Konstantinos tarafından karşılandı.
  - İmparator Herakleios kendisini Yunanca "egemen" anlamına gelen 'Basileus' olarak adlandırır ve Pers'e karşı kazandığı zaferden sonra eski "Kralların kralı" ünvanını alır.
  - Hayber Muharebesi gerçekleşti.


## Ölümler.
  - Abdullah bin Revaha, sahabe
  - Zeyd bin Harise, sahabe
  - Zeyneb bint Muhammed, İslam peygamberi Muhammed ile Hatice'nin en büyük kızı (d. 599)
# 630


## Olaylar.
  - 11 Ocak - Mekke'nin Fethi gerçekleşti.
  - 21 Mart - İmparator Herakleios, en kutsal Hıristiyan emanetlerinden biri olan Gerçek Haç'ı Kudüs'e iade etti. Hristiyanlar tarafından reddedilen Monotelitizm'i tanıtmaya çalışıyor. 
 - Herakleios, tüm Yahudilerin Hıristiyan olması gerektiğine dair bir kararname çıkarır  bunu Kudüs çevresinde ve Celile'de bir Yahudi katliamı izler, hayatta kalanlardan bazıları Dera bölgesine kaçar.
  - 27 Mart - Yin Dağları'nda meydana gelen Yinshan Muharebesi'nde (陰山之戰 / ) Li Ching komutasındaki Tang ordusu İllig Kağan komutasındaki Doğu Göktürk Kağanlığı'nı yendi.
  - Ekim - Tebük Seferi gerçekleşti.
  - Huneyn Muharebesi gerçekleşti.
  - Taif Seferi gerçekleşti.
  - Doğu Göktürk Kağanlığı dağıldı (kuruluşu 581)


## Doğumlar.
  - 7 Kasım - II. Konstans, Bizans imparatoru (ö. 668)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Konon, papa (ö. 687)


## Ölümler.
  - 27 Nisan - III. Erdeşîr, Sasani İmparatorluğu çocuk hükümdarı (d. 621)
  - 9 Haziran - Şehrbârâz, Sasani İmparatorluğu hükümdarı
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Abdullah bin Zülbicâdeyn, sahabe
   - I-ch'eng, İmparator Wen'in kızlarından olup Göktürkler ile barışı sağlamak için Yami Kağan ile evlendirilen Sui Hanedanı prensesi
# 631


## Olaylar.
  - İmparator Herakleios, İskenderiye patriği olan Kiros'u Mısır valisi (dioikesis) olarak atadı. Kıpti Hristiyanlara karşı 10 yıllık bir zulüm dönemi başladı.
  - Kral II. Hüsrev'in kızı olan Azarmidoht, kız kardeşi Boranduht'un yerine Sasani İmparatorluğu'nun hükümdarı oldu.
  - Birkaç ay saltanat sürdükten sonra Azarmidoht'un yerine IV. Hüsrev geçti ve Sasanilerin yeni hükümdarı (şahı) olur.


## Doğumlar.
  - İmparator Temmu, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 40. imparatoru (ö. 686)


## Ölümler.
  - Bağatur Sepi Kağan, Batı Göktürk Kağanı
  - Reyhâne bint Zeyd, İslam peygamberi Muhammed'in eşi
  - Ümmü Gülsüm bint Muhammed, İslâm peygamberi Muhammed'in kızı
# 632


## Olaylar.
  - 27 Ocak - Bir Halkalı Güneş tutulması meydana geldi.
  - 23 Şubat - Muhammed, Veda Hutbesini gerçekleştirdi.
  - 8 Haziran - Ebu Bekir ilk halife seçildi.
  - 16 Haziran - 8 yaşındaki III. Yezdicerd, Sasani İmparatorluğu'nun kralı (şahı) olarak tahta çıktı. Sasani hanedanlığının (İran) son hükümdarı olacaktır.
  - Büyük Bulgar Hanlığı kuruldu (dağılışı 668).
  - Râşidîn Halifeliği kuruldu (dağılışı 661).


## Doğumlar.
  - Muhammed bin Ebû Bekir, Ebu Bekir'in oğlu, Mısır valisi (ö. 658)


## Ölümler.
  - 3 Haziran - Esved el-Ansî, kahin, İslam'a göre sahte peygamber
  - 8 Haziran - Muhammed, İslam dininin peygamberi (d. y. 570)
  - 5 Ağustos - Fatıma bint Muhammed, İslam peygamberi Muhammed'in kızı, Ali bin Ebu Talib'in eşi
  - "tarihi bilinmeyen"
   - VI. Hürmüz, Sasani hükümdarı
   - Muhsin bin Ali, Ali bin Ebu Talib ile Fatıma Zehra'nın oğlu
   - Müseylime, 7. yüzyılda Arabistan'da peygamberliğini ilan etmiş din kurucusu, İslam'a göre sahte peygamber
# 633


## Olaylar.
  - 18 Mart - Arap Yarımadası, Ebû Bekir'in merkezi otoritesi altında birleştirildi. Bu olay, İran'ın fethi ve Sasani Hanedanlığının düşüşüne zemin hazırladı.
  - Nisan - Zincirler Muharebesi gerçekleşti.
  - Mayıs - Hîre Muharebesi gerçekleşti.
  - Ridde Savaşları: Râşidîn Halifeliğiğinin halifesi Ebu Bekir, Necran (Yemen) bölgesinde yaşayan Arap Kinde kabilesine karşı askeri bir sefer başlatır.
  - Hristiyan misyonerler Çin'e yerleşmeye başladı. Doğu Süryani Kilisesi'nin piskoposu Alopen, Tang Hanedanlığı'na Nasturi Hristiyanlığı vaaz ediyor.


## Ölümler.
  - Ebû Dücâne, sahabe
  - Ebu Huzeyfe, sahabe
# 634


## Olaylar.
  - Ocak - Firaz Muharebesi: Halid bin Velid komutasındaki Râşidîn Halifeliği ordusu (15.000 asker), Mezopotamya'da (Irak) Bizans İmparatorluğu, Pers İmparatorluğu ve Arap Hristiyanların (Halid'in ordusundan en az 10 kat daha büyük) birleşik güçlerini yendi.
  - Şubat - Dathin Muharebesi: Yezid bin Ebu Süfyan komutasındaki Raşidun kuvvetleri, Gazze çevresinde Bizans kuvvetlerini yendi. Müslümanların zaferi, Bizans içinde zulüm gören bir azınlık olan yerel Yahudiler tarafından kutlandı.
  - Haziran - Karyeteyn Muharebesi gerçekleşti.
  - 30 Temmuz - Ecnadeyn Muharebesi: Theodore komutasındaki Bizans kuvvetleri (Müslüman kaynaklara göre 90.000 asker), Beit Shemesh (günümüz İsrail) yakınlarında Raşidun Halifeliği tarafından yenildi. Emesa'da bulunan İmparator Herakleios savaşın sonucunu duyunca Antakya'ya kaçtı.
  - Köprü Muharebesi: Bahman Jadhuyih komutasındaki Pers kuvvetleri (10.000 asker) Müslüman Arapları Fırat nehrinde (Kufe yakınlarında) yendi. Fillerin görüntüsü Müslümanları paniğe kaptırdı ve birçoğu öldürüldü. Bahman, kaçan Arap ordusunu takip etmedi.


## Doğumlar.
  - I. Germanos, Rum Ortodoks patriği (ö. 732)
  - II. Clovis, Neustrasya ve Burgonya Kralı (ö. 657)


## Ölümler.
  - 23 Ağustos - Ebû Bekir, İslam peygamberi Muhammed'in sahabesi ve Dört Halife'nin ilki (d. 573)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Fadl bin Abbas, sahabe
   - İl Kağan, Doğu Göktürk Kağanlığı'nın son hükümdarı
# 635


## Olay.
  - Ocak - Fahl Muharebesi: Halid bin Velid komutasındaki Raşidun ordusu (30.000 asker), Ürdün Vadisi'ndeki (Ürdün) Pella'da Theodore Trithyrius liderliğindeki Bizans kuvvetlerini yendi.
 - İmparator Herakleios, Balkan Yarımadası'ndaki Avarların gücünü kırmak için Büyük Bulgaristan'ın hükümdarı (kağan) Kubrat ile ittifak yapar.


## Doğumlar.
  - Papa II. Benedictus, papa (ö. 685)


## Ölümler.
  - Hind bint Utbe, sahabe
# 636


## Olaylar.
  - 15-20 Ağustos - Yermük Muharebesi: Halid bin Velid komutasındaki Raşidun Halifeliği'nin ordusu, Bizans İmparatorluğu ordularını kesin bir şekilde yenerek Müslümanların Suriye'yi fethini etkili bir şekilde tamamladı. Bu, askeri tarihin en kesin savaşlarından biri olarak kabul edilecek ve Muhammed'in ölümünden sonra Müslümanların ilk büyük fetih dalgasını başlatacaktır.
  - 16-19 Kasım - Kadisiye Muharebesi: Raşidun ordusu, Rüstem Ferruhzad komutasındaki Sasani kuvvetlerini Kadisiye'de (Güney Mezopotamya) bozguna uğrattı.
  - Kasım - Kudüs Kuşatması başladı.


## Ölümler.
  - Abdullah bin Ümmü Mektum, sahabe
# 637


## Olaylar.
  - Nisan - Kudüs'ün Fethi gerçekleşti.
  - Temmuz-Ekim - Halep Kuşatması gerçekleşti.
  - Ekim - Demirköprü Muharebesi gerçekleşti.
  - Kadisiye Savaşı sonrasında Tizpon, Dört büyük halife ordusu tarafından ele geçirildi.


## Doğumlar.
  - Said bin Müseyyeb, hadis, tefsir ve fıkıh alanında tabiin'in önde gelen müçtehidlerinden biri (ö. 715)
  - Muhammed bin Hanefiyye, Ali'nin oğlu (ö. 700)
# 638


## Olaylar.
  - Arap-Bizans Savaşı: Halid bin Velid komutasındaki Raşidun ordusu Anadolu'ya girerek güçlü bir Bizans direnişi olmadan Kahramanmaraş, Caesarea Cappadociae, Sebastia ve Malatya (Toros Dağları'nın batısı) şehirlerini fethetti. Arap kuvvetleri Ermenistan'a girerek Ağrı ovasına kadar Edessa ve Amida şehirlerini ele geçirdi.
  - Maraş Kuşatması gerçekleşti.
  - İli Nehri Antlaşması yapıldı.
  - Amvâs Veba Salgını
  - Tang Hanedanı Çin'iyle evlilik yoluyla ittifak arayan Tibet İmparatorluğu, Songzhou'ya bir saldırı düzenledi ancak saldırı Çin kuvvetleri tarafından püskürtüldü. Ancak bu saldırı Çin Prensesi Wencheng'in Tibet hükümdarı Songtsän Gampo ile evlenmesiyle sonuçlandı.


## Doğumlar.
  - Hui Neng, Zen Budizmin altıncı ve son piri (ö. 713)


## Ölümler.
  - 12 Ekim - I. Honorius, papa
  - 9 Aralık - I. Sergios, Rum Ortodoks patriği
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Ebu Ubeyde bin Cerrah, sahabe (d. 583)
   - Kubrat, Büyük Bulgarya Hanı (d. 584)
# 639


## Olaylar.
  - 19 Mayıs - Kürşad yani Chieh-she-shuai ve yandaşları Tang imparatoru Tai Tsung'un yaz sarayı Chiucheng Sarayını bastılar.
  - 16 Temmuz - Hicretin gerçekleştiği sene 1 kabul edilerek, Hicri takvim oluşturuldu.


## Ölümler.
  - 19 Mayıs - Kürşad yani Chieh-she-shuai, Göktürk tigini
# 640


## Olaylar.
  - Kubrat Han'ın kurduğu ilk Bulgar hanlığı, Hazarlar tarafından mağlup edildi ve Bulgarlar ikiye ayrıldı.


## Doğumlar.
  - Musa bin Nusayr, Emevî Hâlifesi (ö. 716)


## Ölümler.
  - Muâz bin Cebel, sahabe, fıkıh bilgini, vahiy kâtibi (d. 605)
  - Safiyye bint Abdülmuttalib, sahabe (d. 567)
# 641


## Olaylar.
  - Numan bin Mukkarin komutasındaki Raşidin kuvvetleri Sasani İmparatorluğu'nun Ahvaz ve Ramhürmüz kaleleriyle çevresini fethetti. 
  - Mayıs - Babil Kalesi Kuşatması: Raşidin kuvvetleri, Nil Deltası'ndaki (Kahire yakınında) Babil Kalesi'ni kuşattı. Sonraki iki ay süren çatışmalar sonuçsuz kaldı, Bizanslılar her Müslüman saldırısını püskürterek üstünlük sağladı. 
  - 6 Temmuz - Heliopolis Muharebesi : Amr bin As komutasındaki Raşidin kuvvetleri (15.000 adam), Heliopolis (Mısır) yakınlarında Bizans kuvvetlerini yendi. 
  - 21 Aralık - Raşidin kuvvetleri yedi aylık bir kuşatmanın ardından Babil'i ele geçirdi  Bir gece saldırısı sırasında Arap savaşçılar şehrin kapılarını açtı. Thebaid bölgesi (Yukarı Mısır) Rashidun Halifeliği tarafından ilhak edildi.


## Ölümler.
  - 11 Şubat - Herakleios, Bizans imparatoru (d. 575)
  - 24 Mayıs - III. Konstantinos, Bizans İmparatoru (d. 612)
  - 17 Kasım - İmparator Jomei, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 34. imparatoru (d. 593)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Bilâl-i Habeşî, İslam'ın ilk müezzini (d. 581)
   - Heraklonas, Bizans İmparatoru (d. 626)
# 642


## Olaylar.
  - 29 Eylül - Amr İbnü'l-As İskenderiye'yi ele geçirdi.
  - Nihâvend Muharebesi gerçekleşti.


## Ölümler.
  - Halid bin Velid, Seyfullah olarak da bilinen Arap komutan (d. 592)
# 643
643 (DCXLIII), çarşamba günü başlayan yıl.


## Olaylar.
  - Bizans İmparatoru II. Konstans, Müslümanlara karşı başarılı seferinin ardından Theodore Rshtuni'yi Ermenistan hükümdarı olarak tanıdı ve Ermeni ordusunun komutanı (nakharar) olarak atadı.
  - Maurikios kendini Roma dükü ilan etti.
  - Son Sasani kralı III. Yezdigirt'in oğlu III. Fîrûz, Çin'deki Tang Hanedanı'nın kontrolündeki topraklara kaçtı (yaklaşık tarih).
  - Arap-Bizans savaşları: Arap orduları Kuzey Afrika'ya askeri yayılmalarını sürdürdü ve Trablus'u kuşattı. Şehir bir ay sonra ele geçirildi.
  - Amr bin Âs, Sabratha'ya (günümüzde Libya) bir müfreze gönderdi. Şehir zayıf bir direniş gösterdi ancak kısa süre sonra teslim oldu ve cizye ödemeyi kabul etti.


## Ölümler.
  - Wei Zheng, Tang Hanedanı şansölyesi (d. 580)
# 644


## Olaylar.
  - 1 Kasım - 2. halife Ömer ibn Hattab, kendisinden alınan verginin azaltılmasını isteyen, ancak talebi kabul edilmeyen Ebû Lü'lüe tarafından Medine'de sabah namazında hançerle saldırıya uğradı. Saldırgan intihar ederken Ömer ibn Hattab 3 gün sonra öldü.


## Ölümler.
  - 3 Kasım - Ömer bin Hattab, sahabe, halife (d. 581)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Ebu Lü'lüe, Halife Ömer'i öldüren İranlı köle
# 645


## Olaylar.
  - Koguryo-Tang Savaşları başladı (bitişi 668).


## Doğumlar.
  - İmparatoriçe Jitō, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 41. hükümdarı (ö. 703)
  - Mücâhid bin Cebr, ünlü hadis ve tefsir bilgini (ö. 723)


## Ölümler.
  - 21 Ekim - Yinçü Bilge Kağan, Orta Asya bozkırlarının kuzeyinde hüküm süren bir Sir-Tartuş kağanı
  - "tarihi bilinmeyen"
   - El-Hansa, Arap şair (d. 575)
# 646


## Olaylar.
### Bizans İmparatorluğu.
  - Arap-Bizans Savaşları: İskenderiye, Bizans'ın Mısır'ı geri alma girişiminin (bkz. 645) başarısız olması ve şehirdeki Greko-Romen devletlerinin yaklaşık 1000 yıllık yönetimine son vermesinin ardından Müslüman Araplar tarafından yeniden ele geçirildi.
  - Gregory, Bizanslı Afrika Eksarhlığı, II. Constans'a karşı bir isyan başlatır ve kendisini imparator ilan eder  isyan halk arasında geniş bir destek buluyor.
  - Nikiû Muharebesi: Amr bin el-As komutasındaki Raşidun ordusu (15.000 asker), müstahkem Nikiou (Mısır) kasabası yakınlarında daha küçük bir Bizans kuvvetini yendi.


## Doğumlar.
  - I. Yezid, Emevîlerin ikinci halifesi (ö. 683)
  - Abdülmelik, Emeviler'in beşinci halifesi (ö. 705)
  - Bilge Tonyukuk, İkinci Göktürk Kağanlığı tarkanı (ö. 726)
# 647


## Olaylar.
  - Harşa İmparatorluğu dağıldı (kuruluşu 606)
  - Arap-Bizans Savaşları: Abdullah bin Sa'ad komutasındaki bir Arap ordusu (20.000 kişilik), Afrika'nın Bizans Eksarhlığı'nı işgal eder. Tripolitania'yı ve Kartaca'nın 240 km. güneyindeki Sufetula şehrini fetheder.


## Doğumlar.
  - Atâ bin Ebu Rebah - İslam'ın Tabiin döneminden fıkıh, tefsir ve hadis alimi (ö. 732)


## Ölümler.
  - 16 Nisan - Çelebi Kağan, Doğu Göktürk kağanı (d. 583)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Gregori, Bizans İmparatorluğu gaspçısı
# 648


## Olaylar.
  - Bizans İmparatoru II. Konstans, Monotelitizm doktrininin neden olduğu yoğun tartışmayı susturmak için Monotelitizm'in tartışılmasını yasaklayan bir imparatorluk fermanı çıkarır. II. Paul tarafından Konstans'ın adına dağıtılan bu ferman, Typos olarak bilinir.
  - Papa I. Theodore, Konstantinopolis Kralı II. Paul'ü aforoz eder.


## Doğumlar.
  - İmparator Kōbun, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 39. imparatoru (ö. 672)
  - Ubeydullah bin Ziyâd, Emevi valisi (ö. 686)
# 649


## Olaylar.
  - Arap-Bizans Savaşları: Abdullah ibn Saad komutasındaki Arap donanması kısa bir kuşatmanın ardından Kıbrıs'ı fethetti. Araplar başkent Salamis'i ve adanın geri kalanını yağmaladı. Kıbrıslılar, İmparator II. Constans'a ödedikleri gelirin aynısını ödemeyi kabul ederler.


## Ölümler.
  - 14 Mayıs - I. Theodorus, papa
  - 10 Temmuz - Li Shimin, Çin imparatoru (d. 599)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - İoannis Klimakos, Hristiyan aziz, kilise babası ve keşiş (d. 579)
# 650


## Olaylar.
  - Hırvatlar ve Sırplar, Balkanlara göç etti .
  - Hazar Kağanlığı, Dinyeper'den Hazar Denizi'ne kadar uzanır ve Hazar kıyısında İtil şehrini başkent yapar. Kuzeye doğru Volga'nın kaynaklarına kadar uzanır. Yöneticileri, görünüşe göre hem Müslümanlardan hem de Hıristiyanlardan bağımsızlıklarını iddia etmek için Yahudi dinini kabul ediyor (yaklaşık tarih).
  - Abdurrahman bin Rabia komutasındaki bir Raşidun ordusu, Balanjar (Kuzey Kafkasya) şehri yakınlarında Hazarlar tarafından yok edildi. Savaş sırasında her iki taraf da birbirine karşı mancınık kullandı (yaklaşık tarih).
# 651


## Olaylar.
### İran.
  - Pers Kralı III. Yezdigirt, Merv yakınlarındaki bir değirmenci kulübesinde müritleri tarafından öldürüldü ve hem Arap fethine karşı Pers direnişini hem de Sasani İmparatorluğu'nu sona erdirdi.


### Arap Halifeliği.
 - Abdullah bin Amir komutasındaki Raşidun ordusu Afganistan'ı işgal eder ve Horasan'daki (modern İran) ana kaleleri ele geçirir. Müslüman Araplar, barışçıl bir şekilde teslim olan Belh ve Herat şehirlerini işgal eder.
 - Sad bin Abi Vakkas liderliğindeki bir elçilik, denizaşırı bir yoldan başkent Chang'an'a varır. İlk Çin camisinin kurulmasını emreden İmparator Gao Zong tarafından karşılanırlar.
 - Kuran, Halife Osman ibn Affan tarafından günümüzdeki biçiminde derlendi. Metin, kopyalarının yapıldığı ve Arap dünyasının şehir merkezlerinde ilan edildiği model haline gelir.


## Ölümler.
  - III. Yezdicerd, Sasani İmparatorluğu'nun yirmi dokuzuncu ve son kralı
  - Aşina Po-luo-men, Doğu Göktürk Kağanlığı'nın son kağanı olan İl Kağan'ın oğlu (d. 610)
  - Ériş Kül Kağan, Batı Göktürk Kağanı
# 652


## Olaylar.
  - Büyük Vahşi Kaz Pagodası, Tang hanedanlığı zamanında yapıldı. 
 - Arap-Bizans savaşları: Abdullah ibn Sa'ad komutasındaki bir Arap filosu, İskenderiye kıyılarında Bizans filosunu (500 gemi) yendi. 
  - Dongola Kuşatması: Abdullah ibn Sa'ad komutasındaki bir Raşidun ordusu (5.000 erkek), Makuria Krallığı'nda (modern Sudan) Dongola'yı kuşattı. 
 - Osman ibn Affan, Mısır'daki Hıristiyan Nübyeliler ile Müslümanlar arasında altı asır süren bir antlaşma yaptı. 
 - Muhammed'in sahabisi Abdurrahman bin Avf, ölümünde (yaklaşık tarih) 30.000 köleyi azat etti.


## Doğumlar.
  - IV. Konstantinos, Bizans imparatoru (ö. 685)


## Ölümler.
  - Abbas bin Abdülmuttalib, sahabe (d. 566)
  - Abdurrahman bin Avf, sahabe (d. y. 580)
  - Ebu Süfyan, Mekke'nin fethi sırasında Müslüman olmuş olan sahabe (d. 565)
  - Ebu Zer el-Gıfârî, İslam'ı ilk kabul eden sahabelerden biri
# 653


## Olaylar.
### Bizans İmparatorluğu.
 - İmparator II. Constans, Suriye valisi Muaviye ile yaptığı ateşkesin ardından Ermenistan'ı gönüllü olarak Araplara teslim etti. Muaviye Ermenilere fiili özerklik verir ve nakharar Theodor Rshtuni'yi Ermenistan'ın hükümdarı olarak atar.
  - Muaviye, Rodos Heykeli'nin (Antik Dünyanın Yedi Harikasından biri) dağınık parçalarını alarak ve madeni para yapmak için bronz hurdayı yok ettiği Suriye'ye geri göndererek Rodos'a bir baskın düzenler.


## Doğumlar.
  - Kâsım bin Muhammed, Ebu Bekir'in torunu (ö. 721/725 civarı)
  - Tâvûs bin Keysân, Fars müfessir, muhaddis ve düşünür (ö. 724)


## Ölümler.
  - Abdullah bin Mesud, sahabi ve ilk dönem din alimi
  - Yukuk Kağan, Batı Göktürk Kağanlığı'nın son dönemlerinde ülkeye hükmeden Türk kağanı
# 654


## Olaylar.
  - İslam Devleti orduları Rodos'u fethetti


## Ölümler.
  - 24 Kasım - İmparator Kōtoku, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 36. imparatoru (d. 596)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Arfaja al-Bariqi, sahabe (d. 598)
   - Ubade bin Samit, sahabe (d. 583)
   - Ubeyy bin Kâb, sahabe ve ilk dönem müfessir, muhaddis ve fakihlerinden
# 655
655 (DCLV) perşembe günü başlayan bir yıldır.


## Olaylar.
  - Zâtüssavârî Muharebesi gerçekleşti.


## Doğumlar.
  - Papa VI. Ioannes (ö. 705)


## Ölümler.
  - 16 Ekim - Papa I. Martinus
  - Lübabe bint Haris, sahabi (d. 593)
# 656


## Olaylar.
  - 7 Kasım - Cemel Savaşı gerçekleşti.
  - Ali bin Ebu Talib halife oldu.


## Ölümler.
  - 17 Haziran - Osman bin Affan, Dört Büyük Halife'den üçüncüsü (d. 574/576)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Huzeyfe bin Yeman, sahabe
   - Selman-ı Farisî, İslamiyet'i kabul eden İran asıllı ilk sahabe (d. 568)
   - Talha bin Ubeydullah, sahabe (d. 598)
   - Zübeyr bin Avvâm, sahabe (d. 594)
# 657


## Olaylar.
  - Sıffın Savaşı gerçekleşti.


## Ölümler.
  - 31 Ekim - II. Clovis, Neustrasya ve Burgonya Kralı (d. 634)
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Ammar bin Yasir, sahabe (d. 570)
   - Veysel Karani, Yemenli Müslüman ve mistik (d. 594)
# 658


## Olaylar.
  - İmparator II. Constans, Balkan Yarımadası'na bir sefer düzenledi ve Makedonya'da Avarları yenilgiye uğrattı. Geçici olarak Bizans egemenliğini yeniden tesis etti ve bir kısmını Raşidun Halifeliğine karşı savaşmak üzere Anadolu'ya yerleştirdi.
  - İslam orduları, Erivan şehrini ele geçirdi.


## Ölümler.
  - İl-Kullıg İşbara Kağan, Batı Göktürk Kağanlığı hükümdarı (d. 620'den önce)
  - Mâlik el-Eşter, Yemenli Arap komutan
  - Muhammed bin Ebû Bekir, Ebu Bekir'in oğlu, Mısır valisi (d. 632)
# 659


## Olaylar.
  - Arap-Bizans Savaşı: İmparator II. Constans, Raşidin Halifeliği ile bir barış anlaşması imzaladı. Bu anlaşmayı savunmasını güçlendirmek için kullandı ve Bizans'ın Ermenistan üzerindeki kontrolünü sağlamlaştırdı. Constans, Anadolu'daki bölgesel komutayı bölen temaları kurdu.
 - Constans II, oğlu Herakleios'u kardeşi Tiberius ile birlikte ortak imparator (Augustus) rütbesine yükseltti.
  - Nehrevan Muharebesi: Irak'taki Nehrevan şehrinde halife Ali bin Ebu Talib ile Hariciler arasında gerçekleşti.
  - Batı Göktürk Kağanlığı, Çin yönetimi altına girdi.


## Doğumlar.
  - Zeynelâbidîn, İslam peygamberi Muhammed'in torunu olan Hüseyin'in oğullarından biri (ö. 713)


## Ölümler.
  - III. İşoyab, Doğu Asur Kilisesi Katolikosu olarak görev yapmış din adamı
# 660


## Olaylar.
  - Baekje krallığı yıkıldı (kuruluşu MÖ 18).


## Doğumlar.
  - 23 Nisan - İmparatoriçe Gemmei, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 43. hükümdarı (ö. 721)


## Ölümler.
  - 9 Temmuz - Gye baek, Baekje generali
  - "tarihi bilinmeyen"
   - Lebid bin Rebia, sahabe, şair
# 661


## Olaylar.
  - İslam Halifesi Ali, Hariciler tarafından Kufa'da düzenlenen bir suikastte ağır yaralandı, birkaç gün içinde öldü.
  - 29 Temmuz - Ali'nin yerine halife olarak biat alan oğlu Hasan Kufe şehrinde Muaviye lehine halifelikten feragat etti. Hasan ve Kufe halkı buraya gelen Muaviye'ye biat etti. Böylelikle Emevi Devleti resmen kurulmuş oldu.


## Doğumlar.
  - II. Muâviye, Emeviler'in üçüncü halifesi (ö. 684)
  - Haccâc bin Yûsuf es-Sekafî, Emevî valisi (ö. 714)


## Ölümler.
  - Ali bin Ebu Talib, İslam halifesi
  - İmparatoriçe Kōgyoku, Japonya'nın geleneksel veraset düzenine göre 35. ve 37. hükümdarı (d. 594)
  - Temîm ed-Dârî, sahabe