# Roman toplumu ve kültürü
Roman halkı, dünyanın her yerine dağılmış, bir dil ailesini ve bazen geleneksel bir göçebe yaşam tarzını paylaşan farklı bir etnik ve kültürel gruptur. Kesin kökenleri belirsiz olsa da, orta Hindistan genellikle kökenler konusunda öne çıkmaktadır. Dilleri, günümüz Gucerât ve Racastan'dan kaynaklanmaktadır ve Hindistan'dan göç ederken diğer dillerden kelimeler almıştır. Avrupa'da, diğer kültürlerden büyük oranda etkilenmiş olsa da, toplulukları kültürlerini korumuşlardır.


## Kökenler.
Dilbilimsel ve fonolojik araştırmalar, Roman halkının kökenini Hindistan alt kıtasındaki konumlarına kadar takip etti ve özellikle Proto-Roman gruplarının Orta Hindistan'la ilişkisi olduğunu ortaya koydu. Romanların Orta Hindistan'dan ziyade Hindistan'ın kuzeybatı bölgelerinden ortaya çıktığını öne süren birçok araştırmacı bulunmaktadır. Eski Hintçeden Orta Hintçeye erken geçiş aşamasında ortaya çıkan fonolojik gelişmelerin özellikleri, Roman tarihinin Orta Hindistan'da başladığını kanıtlamaktadır. Roman dili, Hintçe, Urduca, Pencapça ve Racastani gibi Orta Hint-Aryan dilleriyle birçok özelliği paylaşır; aynı zamanda Keşmirce gibi Kuzey Hint-Aryan dilleriyle de bağlantılara sahiptir ve ayrıca bir dizi Farsça ve Arapça kelimeyi de barındırır. Dilbilimciler, Roman tarihinin Orta Hindistan'da başladığı sonucuna varmak için Eski Sanskritçeden Orta Hint Prakritçesine erken geçiş aşamasında ortaya çıkan fonolojik gelişmelerin bu fonolojik benzerliklerini ve özelliklerini kullanırlar. DNA ve kan grupları ve yazılı olmayan gelenekler gibi diğer faktörler de Romanların Hindistan alt kıtası kökenlerinin, muhtemelen Roman erkeklerin ana haplogrubu'nun (HM82) kesinlikle Hint olduğunu açıklamaktadır. Romanların ataları tarafından bırakılan belirli kayıtların bulunmaması nedeniyle kökenleri tam olarak belgelenememektedir. Romanların geçmişi, şarkılar ve hikâyeler gibi sözlü geleneklerle kuşaktan kuşağa aktarılır. Kayıtlardan, Romanların Hindistan'dan neden göç ettiğini tam olarak anlaşılamamaktadır; Büyük İskender'in (MÖ 356-323) ve/veya Gazneli Mahmud'un (MS 971-1030) seferleri ya da kıtlık gibi bir dizi olası neden bu göçe zemin hazırlamış olabilir.
Tüm farklı Roman grupları tarafından kabul edilen %100 tek bir köken teorisi bulunmamaktadır. Romanların yaşadığı farklı ülkelerde birçok efsane ve teori görülmektedir. Balkanlar'daki "Dasikane Roman (Hıristiyan)" ve "Horahane Roman (Müslüman)" grupları arasında ve ayrıca dünyadaki farklı Roman alt gruplarında değişiklikler görülmektedir.
Roman olmayanlar tarafından, özellikle de evanjelik misyonerlerin versiyonuna göre, Romanların bir zamanlar Gazneli Mahmut tarafından MS 1000-1026 yıllarında Hindistan'a düzenlenen seferde ele geçirilen Hint kölelerin torunları olduğu yönünde bazı görüşler öne sürülmektedir. Bu iddia İslamofobi tarafından desteklenmektedir. Ancak, MS 800-803'te Avrupa'da, özellikle Trakya'da Romanların yaşamış olması, Bizans temelli bu iddialarda çelişkiler olduğunu düşündürmektedir.
Macaristan'da, Romanların MS 400 ile 500 yılları arasında Hindistan'dan Avrupa'ya gelen "dokunulmazlar" olan Dalitlerin soyundan geldiğine dair bir inanış bulunmaktadır. Romanların genetik olarak "dokunulmaz" Hintlere yakın olduğunu veya Hint Dalitlerinin soyundan geldiğini açıkça gösteren bir genetik araştırma bulunmaktadır.
Almanya'daki Sindliler, atalarının bir zamanlar Muhammed bin Kasım es-Sekafî yönetimindeki Emeviler aracılığıyla MS 711-713'te Sind'den savaş mültecileri olarak Avrupa'ya geldiklerine inanırken, bazıları bir zamanlar Avrupa'da Sintiki'de yaşayan Sintilerin torunları olduklarını söyledi.
Başka bir efsanede, MS 420-438'de Hindistan'dan İran'a müzisyenler götüren ve ardından İpek Yolu üzerinden Avrupa'ya doğru ilerleyen Pers kralı V. Behrâm'dan bahsedilir. Bazı araştırmacılar Romanların bu toplulukların torunları olduğunu öne sürmektedir.
Bazı Roman grupları, MÖ 326 civarında Büyük İskender tarafından Avrupa'ya getirilen Hintlerin torunları olduklarına inanmaktadır. Bu efsane, Kuzey Makedonya ve Yunanistan'daki Hristiyan ve Müslüman Romanlar arasında geniş çapta yayıldı.
Türkiye'deki Romanların çoğunluğu, Ptolemaios Krallığı'nın son kraliçesi olan Kleopatra'nın Hint hizmetkarlarının torunları veya Roma-Hint döneminde Mısır'a daha sonra gelen Hint tüccarların torunları olduklarına inanmaktadır. MS 1. yy - MS 2. yy arasında ticari ilişkiler kurmuş ve Kıptilerle karışmış birkaç yüzyıl boyunca orada yaşamıştır. Kıptiler onları Bohairic Kıpticede insan anlamına gelen ve aynı zamanda Fayyumik Kıpticede ⲗⲱⲙⲓ (Lomi) olarak da geçen ⲣⲱⲙⲁ (Roman) olarak adlandırdılar. Mısır'daki Güney Nil Nehri'nde bulunan Koptps'de (Qift) ve Kızıldeniz Havzası'nda çıkarılan birçok arkeolojik eserde ve erken Kıpti kroniklerinde Romanlardan belirtilmiştir. MS 629-1050 arasında gerçekleşen çeşitli Arap–Bizans savaşları sırasında Bizans İmparatorluğu döneminde Arap savaşçılarla bir araya gelerek Mısır'dan Anadolu'ya "sutlerler" olarak geldiler ve burada Athinganos (dokunulmazlar) olarak adlandırıldılar. Kurucuları Simon Magus'un adını taşıyan Simonyalıların Gnostik mezhebine mensuplardı. MS 1050'de Romanlar kesinlikle Bizans'ta, en eski Roman yerleşik yerleşim yeri Sulukule'de yaşıyorlardı. Romanlar, Bizans'tan çeşitli dalgalar halinde Avrupa'nın farklı ülkelerine göç ettiler.
Eski bir Alman teorisine göre Romanlar, bir zamanlar Hindistan'ın kuzeybatısında yaşayan Chandala'ya (Tschandala) mensup bir Hindu halkı olan Chingari kabilesinin (Tschingaren) torunlarıdır ve Mısır üzerinden Avrupa'ya, oradan da Küçük Asya üzerinden Avrupa'ya göç etmişlerdir. Chandala, Vedik Manusmriti sonrası metinlerde, alt sınıf Shudra erkekleri ve üst sınıf Brahman kadınlarının birleşmesinden kaynaklanan dokunulmazlar olarak bahsedilmiştir.
Bazı Hint bilim adamları, Romanların atalarının Hindu literatürü Periya Puranam'da bahsedilen Thanjavur bölgesinden MS 7. yüzyılda yağmur yağmaması nedeniyle meydana gelen 12 yıllık kıtlık nedeniyle Hindistan'dan ayrıldığı teorisini öne sürmektedir.
Ayrıca, Antik Mısırlıların (Balkan-Mısırlılar, firavunların torunları veya Mısır'ı Musa'yla birlikte terk eden Mısırlı köleler) veya Balkanlara gelen Sasani Perslerinin (Aşkali) torunları olduklarını iddia eden bazı Roman grupları da bulunmaktadır. Birkaç Roman grubu, Romanların İsraillilerin ya da Kabillilerin kayıp on kabilesinin torunları olduğunu öne sürmektedir. Diğer gruplar antik Sigynnae kabilesine atıfta bulunur veya Atlantis'in torunları veya Gujarat-Hindistan'daki batık şehir Dwaraka'dan geldiklerini öne sürerler.
Bununla birlikte, genetik ve dilbilimsel çalışmalar, Hindistan alt kıtasının menşe ülke olduğunu açıkça göstermiştir. Özellikle ana Y-DNA haplogrubu H1 ve ana mt-DNA M5, Güney Asya kökenli olduğunun kanıtıdır. Romanlar arasındaki diğer tüm haplogruplar, Roman olmayanlarla gerçekleşen evliliklerin bir sonucudur.


## İsimler.
Roman halkı bugün dünyanın çeşitli noktalarına dağılmış halde yaşamaktadır. Genel olarak, Romanlar ikamet ettikleri ülkede yaygın olan belirli isimleri benimserler. Modern Romanlar, Čingaren gibi kendi dillerinden gelen geleneksel adları nadiren kullanırlar. Çingenece, Orta Çağ'dan beri yalnızca Avrupa'da konuşulan tek Hint-Aryan dilidir. Dilin konuşucuları, dilleri için birçok terim kullanırlar. Genellikle dillerine 'Roman dili' olarak tercüme edilen "Čingari čhib" veya "řomani" "čhib" veya 'Roman tarzında' anlamında Romanca olarak atıfta bulunurlar. İngilizce terim olan Romani, daha önce 'Çingene Dili' terimini kullandıkları 19. yüzyıldan beri bilim adamları tarafından kullanılmıştır.


## Aile ve yaşam evreleri.
Geleneksel olarak Romanlar geniş aileye çok değer verirler.


### Evlilik ve anlaşmazlıklar.
Roman toplumunda ailenin önemini vurguladığı için evlilikler önemli görülmektedir ve farklı gruplar arasında, genellikle ulusötesi bağlar olduğunu gösterir. Geleneksel olarak görücü usulü evlilik yaygındır. Damadın ebeveynlerinin kızının ailesine ödeme yapması adettendir. Müstakbel çiftin ebeveynleri, çocukları için ideal bir eş belirlemeye yardımcı olur. Ebeveynler, belirli bir eş konusunda çocuklarına baskı yapabilir, çünkü yirmili yaşların ortalarında evlenmek yerleşik bir normdur. Okul, kilise, düğünler ve diğer etkinlikler de müstakbel eşlerin tanışmaları için popüler ortamlardır. Potansiyel çiftlerin bir yetişkin tarafından denetlenmesi veya çiftlere yetişkinlerin refakat etmesi beklenir. Hem cep telefonlarının hem de sosyal medya araçlarının ortaya çıkması ve kadınların eğitim oranlarının yükselmesi ile birçok geleneksel adet ve muhafazakar görüş terk edilmeye başlandı. Bazı Roman gruplarında, örneğin Fin Romanlarında, yasal olarak kayıtlı bir evlilik fikri tamamen göz ardı edilir.
Kendi grupları dışındaki evlilikler son derece nadirdir ve genellikle hoş karşılanmaz. Hristiyan ve Müslüman Romanlar genellikle evlenmezler. Roman - Gadjo olmayan, özellikle Roman kadın ve Gadjo erkekleri ile evlilikler görülür. Almanya'ya misafir işçi olarak gelen Balkan ve Türk Müslüman Roman erkekler zaman zaman Alman kadınlarla evlenmişlerdir. Geleneksel olarak, Roman topluluğu oldukça ataerkildir, öyle ki bekaret gibi konular evli olmayan kadınlarda çok önemli kabul edilir. Bu uygulama, genç bir kadının korunmuş saflığının ve dolayısıyla ailesinin namusunun görünür bir tezahürü olarak kabul edilir. Sonuç olarak, erkekler ve kadınlar genellikle çok genç yaşta evlenirler.
Romanların çocuk yaşta evlilik uygulaması, dünya çapında önemli tartışmalara yol açtı. 2003 yılında, pek çok kendine özgü Roman "kralından" biri olan Ilie Tortică, tarafların ikamet ettikleri ülkede reşit olmadan evlenmelerini yasakladı. Bir Roman patriği olan Florin Cioabă, 2003 yılının sonlarında yasal evlilik yaşının oldukça altında olan on iki yaşındaki en küçük kızı Ana-Maria'yı evlendirdiğinde Rumen otoriteleri ile anlaşmazlıklar yaşadı.
Gelin kaçırma "(Rumen gelin kaçırma geleneğiyle karıştırılmamalıdır)" Roman geleneklerinin geleneksel bir parçası olduğuna inanılmaktadır. On iki yaşındaki kızlar, genç erkeklerle evlendirmek için kaçırılabilir. Bu uygulama İrlanda, İngiltere, Çekya, Hollanda, Bulgaristan ve Slovakya'da rapor edilmiştir. Gelin kaçırmanınbaşlık parasından kaçınmanın bir yolu olduğu ya da bir kızın istediği ama ailesinin istemediği bir erkekle evlenmesi için bir araç olduğu düşünülmektedir. Geleneğin insan kaçırma olayını normalleştirmesi, genç kadınların insan ticareti mağduru olma riskini artırmaktadır.
Gelin kaçırma ve çocuk yaşta evlilik uygulamaları Roman kültüründe evrensel olarak kabul görmez. Bazı Roman kadın ve erkekler bu tür gelenekleri ortadan kaldırmaya çalışmaktadır.
Roman anneler çocuklarını optimal sağlık ve bağışıklık artışı için emzirirler. Ayrıca bunu Tanrı'nın bir hediyesi ve anneler ve çocuklar arasında sağlıklı ilişkiler kurmaya yardımcı olarak görmektedir.


### Temizlik ve ölüm.
Hristiyan Roman ayininde, insan vücudunun bazı bölümleri kirli kabul edilir: genital organlar, çünkü bunlar kirli emisyonlar üretir ve alt vücut.
Alt beden kıyafetleri ve adet gören kadınların kıyafetleri ayrı yıkanır. Yemek için kullanılan eşyalar farklı bir yerde yıkanır.
Doğum "kirli" olarak kabul edilir ve yaşanılan konutun dışında gerçekleşmelidir; anne 40 gün boyunca "kirli" kabul edilir.
Ölüm, "kirli" olarak görülür ve ölümden sonra bir süre "kirli" kalan ölülerin tüm ailesini etkiler; genellikle ölünün özel eşyalarının necis olduğu düşünülür ve mezarına defnedilir veya Roman olmayan yoksullara verilir. "Kirli" mecazi değildir, daha çok temizlikle bağlantılıdır.
Cenaze törenleri (kremasyon yerine) günümüze kadar Batı Hindistan'ın göçebe halkı arasında da görülmektedir. Bu uygulamadan kayda değer sapmalar, Alman Romanları ve İngiliz Romanichal arasında görülür; İngiliz Romanichalleri, bazı Hindu kültürlerininkine benzer bir ölü yakma geleneğine sahiptir. 20. yüzyılın ortalarına kadar, ölen kişiyi ve meskeni de dahil olmak üzere tüm dünyevi eşyasını, ruhsal olarak kirli kabul edilen her şeyi yaktılar. 20. yüzyılın ikinci yarısında İngiliz Romanichal, Kıtadaki kuzenlerinin cenaze törenlerini benimsemeye başladı. Ölen kişinin ruhunun, cenaze töreninden sonra resmi olarak Cennete girmediğine inanılmaktadır.


### Çocuk yetiştirme.
Roman halkı, değerlerini çocuklarını yetiştirme biçimlerine entegre etmektedir. Anne doğum yaptıktan sonra hem anneye hem de babaya bir kirlilik unsuru yerleşir. Çocuk erkekse ve aile “şanslı” kabul edilirse bu kirlilik azalır. Geleneksel olarak çift, ilk çocukları doğana kadar damadın babasıyla birlikte yaşamaktadır. Roman halkı geniş aileye çok değer verir, bu nedenle vaftiz anne ve babaları, geniş ailesi ile birlikte, çocuğun refahını sağlamak için çocuğun hayatında aktiftir.


## Ahlaki değerler.
Dasikane (Hristiyan) Romanları ve Horahane (Müslüman) Romanlarının kültür ve gelenekleri çok farklıdır. Tek bir Roman kültürü veya geleneği yoktur, ülkeden ülkeye, alt gruplardan alt gruplara ve dinden dine farklılık gösterir.


### Romanipen.
"Romanipen" (ayrıca "romanypen", "romanipe", "romanype", "romanimos", "romaimos", "romaniya") Roman ruhunun, kültürünün, hukukunun, bir Roman olmanın, bir Roman soyunun bütünlüğünü kapsayan bir Roman felsefesi kavramıdır.
Bir kişinin Romanipen'i yoksa, etnik bir Roman, Roman toplumunda Gadjikane Romanı olarak kabul edilir. Bazen, genellikle evlat edinilmiş bir çocuk olan bir Gadjo, kişinin Romanipen'i varsa, bir Roman olarak kabul edilebilir. Bir kavram olarak Romanipen, çok sayıda akademik gözlemcinin ilgi odağı olmuştur. Tarihsel olarak kabul edilmiş kurallara bağlılıktan çok bir kültür çerçevesine borçlu olduğu varsayılmıştır.
İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Roman kültüründe meydana gelen önemli değişiklikler, besin ve belirli insan sınıflarıyla temasla ilgili katı kurallar bozulduğundan, bu sosyal normların askıya alınmasına bağlandı. Bu dönem aynı zamanda Romanipen'in başlıca koruyucuları olan geleneksel liderlere karşı oluşturulan otorite kaybı algısıyla da aynı zamana denk geldi. Ayrıca, savaş sırasında kendilerini Sovyet kontrolü altında bulan Romanlar, Uralların doğusuna sürülürken ve sıklıkla zulüm görürken, genellikle kendi ortodoks uygulamalarını takip etmek için yalnız bırakıldılar ve bu nedenle Romanipen'in katı yorumlarını korudular. Ancak, Doğu Avrupa'nın diğer ülkelerinde yaşayan Romanlar, yaygın ayrımcılık ve toplumun zoraki asimilasyon girişimleri karşısında, hayatta kalabilmek için çoğu zaman katı gelenekleri yorumlamaktan taviz vermek zorunda kaldılar. Sonuç olarak, Romanipen kavramının tamamı çeşitli Roman grupları arasında farklı yorumlandı.


### Roman toplumunun bir parçası olmak.
Roman toplumundan kovulmak, bir Roman için korkutucu bir cezadır. Kovulan bir kişi "kontamine" olarak kabul edilir ve diğer Romanlar tarafından dışlanır.
Gezgin Romanlar, yol arkadaşları için "patrin" (yaprak anlamında eski bir kelime) olarak bilinen semboller veya kılavuzlar bıraktılar.


### Roman Kanunları.
Romani Kanunları veya "Romano Zakono", Romanipen'in en önemli parçasıdır. Roman yaşamı için bir dizi kuraldır.
Roman etnik gruplarının farklı kurallar dizisi olmasına rağmen, Sözlü Roman kültürlerinin Roman kurallarına uyması daha olasıdır, bu topluluklar coğrafi olarak yayılmıştır. Roman Kanunu ve gelenekleri hakkında atasözleri vardır, örneğin:
  - Ne kadar Roman grubu varsa o kadar gelenek vardır. (Ruska Roman lehçesinde, "Kitsyk Roma, dakitsyk obychaye")
  - Pek çok Roman grubu bulunur, hepsinin Hukuku farklıdır. (Ruska Roman ve Kalderaş lehçelerinde, "Romen isy but, a Zakono yekh")
Roman Kanunu Kuralları, Roman topluluğu içindeki ilişkileri tanımlar ve gelenekler, davranışlar ve yaşamın diğer yönleri için sınırlar belirler.
Roman Kanunu yazılmamıştır; Roman halkı bunu sözlü gelenekte yaşatmaktadır.
"Kris", Roman Kanununu desteklemek ve uygulamak için kullanılan geleneksel bir kurumdur.
Kanun sütunlar halinde özetlenebilir; ana sütun, onur anlamına gelen "baxt ("baht"" olarak telaffuz edilir")" ve utanç anlamına gelen "ladz" "(" "Ladge" olarak telaffuz edilir) arasındaki kutupsal fikirleri temsil eder.
Bazı Roman kültürlerinde, "baxt"'ı cömert davranarak ve başarınızı halka göstererek kutlamak bir onurdur. Cömertliğe odaklanmak, yemeği paylaşmanın bazı Roman grupları için büyük önem taşıdığı anlamına gelmektedir. Diğer Roman ziyaretçilerle paylaşmak için cömert yemekler yapmak olağandır ve bazı durumlarda paylaşacak yemeğin olmaması utanç verici olarak kabul edilir.


### Din ve inanç.
#### Hinduizm.
Hindistan'da iken, Roman halkının ataları Hinduizm dinini takip etti. Bu teori, Şiva'nın tridentini (Trishul) tanımlayan Romanca "haç" kelimesi, "trushul" tarafından desteklenmektedir. Bir Hindu vakfı, evrensel bir denge olan "kuntari" kavramının insanların maneviyatının merkezinde olduğu anlamına gelir. "Kuntari", her şeyin doğal hallerine göre evrene ait olduğu anlamına gelir.


#### Dasıkane Romanları.
Doğu Ortodoks Kilisesi ve Katolik Kilisesi, Protestanlık ve modern zamanlarda birkaç evanjelik grup gibi Hristiyanlığın birçok kolu Romanlar tarafından benimsenmiştir. Roman dilinde bir Hristiyan Roman Dasikane olarak adlandırılır, anlamı bazen köle veya hizmetçi olarak kabul edilir, ancak bazıları kelimenin Desi'den geldiğini öne sürer.


#### Tanrılar ve azizler.
Kutsal Ceferino Giménez Malla, Roma Katolikliğinde Roman halkının koruyucu azizi olarak kabul edilir. Aziz Sarah veya Kali Sara, Kutsal Ceferino Giménez Malla ile aynı şekilde bir koruyucu aziz olarak saygı görmüştür, ancak 21. yüzyılda bir geçiş meydana geldi ve Kali Sara, Mültecilerin mülteci ataları tarafından getirilen bir Hint tanrısı olarak akabul edildi Roman halkı ile Hristiyanlar arasındaki birlikböundan dolayı ortadan kalkmaktadır Aziz eSarah giderek "bir Roman tanrıçası, Romanların Koruyucusu" ve "Hindistan Ana ile tartışılmaz bir bağlantı" olarak kabul eddilmektedir 
Kutsal Bibi Teyze (Roman kültü), Balkanlar'daki Ortodoks Hristiyan Romanlar tarafından birçok aziz ve tanrı gibi görülmektedir: iki erkek tanrı Baba Fingo ve Bababilyos, bir kadın koruyucu melek olan E Gugli Sagiya, bir ana tanrıça olan Devleski Day ve Ursitory.


#### Hıristiyan Roman Törenleri ve uygulamaları.
Vaftiz veya cenaze gibi resmi bir dini kurumla bağlantılı bir tören gerekliyse, Romanlar genellikle ev sahibi ülkelerinin baskın dinini benimser. Evlat edinme süreçlerine bakılmaksızın kendi inanç sistemleri ve yerli din ve ibadetleri korunur. Bazı Romanlar, kökeni Hindistan'a dayanan ve bir tanrıya ibadet etmek için bir kadın eşin gerekli olduğu bir uygulama olan "Şaktizmi" uygulamaya devam etmektedir. Bu uygulamaya bağlılık, Hristiyan bir tanrıya ibadet eden Romanlar için duanın Meryem Ana veya annesi Aziz Anne aracılığıyla yapıldığı anlamına gelmektedir. Şaktizm, insanların Hindistan'dan ayrılmasından 1000 yıl sonra da uygulanmaktadır.
Roman yaşlılar ruhani liderler olarak hizmet eder; çoğu Batı toplumunda bulunan Pentekostal Romanlar istisna olmak üzere, belirli Hristiyan Roman rahipleri, kiliseleri veya Hristiyan Roman kutsal metinleri yoktur.


#### Sünnet derisinin gömülmesi.
Khitan (sünnet) sonrası sünnet derisinin (Sunet Bijav) yerel mezarlığa gömülmesi Balkanlar ve Türkiye'deki Müslüman Romanlar arasında bir gelenektir. Sünnet derisinin Cennet'te erkeklere geri verileceğine inanılır.


#### Balkan Roman Müslümanları.
Yüzyıllardır Balkanlar'da ikamet eden ve genellikle "Horahane Romanları" veya "Türk Çingeneleri" olarak adlandırılan Müslüman Roman toplulukları için, tüm Müslüman Romanlar Dini erkek sünneti yaptırır, dini inançlar için aşağıdaki kayıtlar geçerlidir:
  - Bulgaristan: Kuzeybatı Bulgaristan ile Sofya ve Köstendil'de İslam baskın din olmuştur. Güneybatı Bulgaristan'da (Pirin Makedonya), İslam, nüfusun daha küçük bir kesiminde, kendilerini "Türk" olarak tanımlayan ve etnik kökeni İslam'la karıştırmaya devam eden baskın dindir.
  - Romanya: Dobruca'daki Müslüman Roman Azınlığı.
  - Yunanistan: Nüfusun bir azınlığı tarafından takip edilen İslami inançlara sahip Sepečides gibi grupların torunları. 1923 Lozan Barış Antlaşması'nın ardından birçok Müslüman Roman, Türkiye ile Yunanistan arasındaki mübadele sonucunda Türkiye'ye yerleşti.
  - Arnavutluk: Arnavutluk'un Roman halkının tamamı Müslümandır.
  - Makedonya: Roman halkının çoğunluğu İslam'a inanmaktadır.
  - Sırbistan: Kosova'nın tartışmalı bölgelerindeki Roman nüfusun büyük çoğunluğu Müslüman'dır.
  - Bosna, Karadağ ve Hersek: İslam hakim dindir.
  - Hırvatistan: İkinci Dünya Savaşı'nın ardından, çok sayıda Müslüman Roman Hırvatistan'a yerleşti (çoğunluk Kosova'dan taşındı).
Balkanlar'da, Kosova'nın tartışmalı bölgesi de dahil olmak üzere, Kuzey Makedonya Romanları ve güney Sırbistan, özellikle İslami mistik kardeşliklerde (Tasavvuf) aktif olarak yer aldılar - Batı Avrupa ve Amerika'ya göç eden Müslüman Roman göçmenler bu gelenekleri yanlarında getirdiler.


#### Diğer bölgeler.
Ukrayna ve Rusya, Balkan göçmenlerinin aileleri orada yaşamaya devam ettiği için Roman Müslüman nüfusa ev sahipliği yapmaktadır. Torunlarının ataları 17. ve 18. yüzyıllarda Kırım yarımadasına yerleşti, ancak torunların çoğu Ukrayna'ya, güney Rusya'ya ve Povolzhie'ye (Volga Nehri boyunca) göç etti. İslam, bu toplulukların kabul ettikleri dindir ve halk, Roman dilini ve kimliğini bir şekilde korumalarıyla tanınır.
Doğu Avrupa Romanlarının çoğu Roma Katolik, Doğu Ortodoks veya Müslümandır. Batı Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri'ndekiler çoğunlukla Roma Katolik veya Protestan'dır. Güney İspanya'da birçok Roman Pentikostaldır, ancak bu çağdaş zamanlarda ortaya çıkan küçük bir azınlıktır. Mısır'da Romanlar Hristiyan ve Müslüman nüfus olarak ikiye ayrılmaktadır. Uzun yıllardır dans, Mısırlı Romanlar için dini bir prosedür olarak kabul edildi. Türkiye'de Romanlar Müslümandır ve erkekler sünnetlidir, Latin Amerika'daki Romanların çoğunluğu Avrupa inançlarını korumuştur ve çoğu Doğu Ortodoks Hristiyanlığını takip etmektedir.


#### Evanjelizm.
İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra, artan sayıda Roman Evanjelik hareketleri ortaya çıkmıştır. Romanlar ilk kez bakan oldular ve kendi özerk kiliselerini ve misyoner örgütlerini kurdular. Bazı ülkelerde Romanların çoğunluğu Roman kiliselerine mensuptur. Bu beklenmedik değişiklik, Romanların toplumda daha iyi bir imaja sahip olmasına büyük ölçüde katkıda bulunmuştur. Yaptıkları iş daha meşru görülerek ticari faaliyetler için yasal izinler almaya başladılar.
Evanjelik Roman kiliseleri, Romanların yerleştiği her ülkede mevcuttur. Hareket özellikle Fransa ve İspanya'da güçlüdür; İspanya'da 1000'den fazla Roman kilisesi ("Filadelfia" veya basitçe "el culto" olarak bilinir) vardır ve bu kiliselerden neredeyse 100'ü Madrid'dedir. Almanya'da en kalabalık grup, ana kiliseleri Mannheim'da bulunan Polonyalı Romanlardır. Diğer önemli ve sayısız Roman toplulukları Los Angeles, Houston, Buenos Aires ve Meksika'dadır.


#### Budizm.
B. R. Ambedkar'ın Dalit Budist hareketiyle bağlantılı Theravada Budizmi, hâlâ bir azınlık olmasına rağmen, özellikle Macaristan'da Avrupa Romanları arasında giderek daha fazla yayıldı.


#### Devlaizm.
Dasikane (Hristiyan) Romanları ve Horahane (Müslüman) Romanları tarafından Yugoslavya savaşından sonra kurulan, Roman mitolojisine dayanan Roman dini, adını Roman dilinde Tanrı kelimesi olan Devla'dan almıştır.


## Müzik.
Geleneksel Rumen düğünlerinde performans sergileyen lăutarilerin neredeyse tamamı Romandır, ancak müzikleri ağırlıklı olarak çok çeşitli etnik geleneklerden (örneğin Rumen, Türk, Yahudi ve Slav) ve ayrıca Roman geleneklerinden gelmektedir. "Lăutari" geleneğinde muhtemelen uluslararası alanda en önde gelen çağdaş sanatçı Taraful Haiducilor'dur . Moldova'nın en önde gelen rock gruplarından biri olan Zdob şi Zdub, Roman olmasa da, Romanya'daki Spitalul de Urgenţă'nın yaptığı gibi, ağırlıklı olarak Roman müziğinden yararlanmaktadır.
Flamenko müziği ve dansı İspanya'daki Romanlardan doğmuştur; Roman müziğinin kendine özgü sesi, Avrupa'da bolero, caz ve Cante Jondo'yu da güçlü bir şekilde etkilemiştir. Avrupa tarzı Çingene cazı, orijinal yaratıcıları (Roman Halkı) arasında hala yaygın olarak uygulanmaktadır; bu akımın öncüsü Django Reinhardt'tı.


### Klasik müzik.
Roman müziği Macaristan, Rusya ve Romanya gibi Doğu Avrupa kültürlerinde çok önemlidir. Roman müzisyenlerin performans uygulamaları, Franz Liszt ve Johannes Brahms gibi Avrupalı klasik bestecileri etkilemiştir.


## Dil.
Roman dili, dünya çapında milyonlarca Roman tarafından konuşulmaktadır. Hint-Aryan diline aittir. Birçok Roman iki veya daha fazla dil konuşabilir. Boydan boya değiştiği için resmi bir dil olarak kabul edilmez.


## Kutlamalar.
Her Haziran, Çingene Roman Gezgin Tarih Ayı Londra'da kutlanır. Uluslararası Roman Günü, Avrupa'da özellikle Budapeşte, Bulgaristan, Romanya ve Doğu Avrupa'da 8 Nisan'da kutlanan bir bayramdır.


## Tiyatro, sirk ve sinema.
Dünyada dört tanınmış Roman tiyatrosu, Romen Tiyatrosu, Romantik Tiyatro, Romanothan ve Phralipe ve ayrıca birçok küçük tiyatro bulunmaktadır.


## Fal bakmak.
Romanların psişik güçleri olduğuna dair bir klişe (örneğin falcılık) halen görülebilir ve bazı romantikler Tarot kartlarının icadını Romanlara bağlar.


## Diğer insanlarla ilişkiler.
Göçebe yaşam tarzları ve dil ve kültür farklılıkları nedeniyle Romanlar ve daha yerleşik komşuları birbirlerine güvensizlik içinde kalmışlardır. Romanların, çalışmaya uygun olmayan serseriler ve hırsızlar olarak popüler imajı, zulme uğramalarının nedenleri arasında gösterilir.
Romanlar ve çevrelerindeki çoğunluk nüfus arasında günümüzde de gerilimler görülmektedir. Yaygın şikayetler arasında Romanların hırsızlık yapması ve sosyal yardımlarla geçinmesi ve bölge sakinlerinin genellikle Roman kamplarını reddetmesi kaynaklı sorunlar gösterilebilir. Bu sorunlar nedeniyle Romanlar "belki de Avrupa'nın en nefret edilen azınlığı" olarak tanımlanmaktadır. Birleşik Krallık'ta göçebeler (hem İrlandalı Gezginler hem de Romanlara atıfta bulunarak) 2005 genel seçimlerinde bir sorun haline geldi ve Muhafazakar Parti'nin o zamanki lideri Michael Howard 1998 İnsan Hakları Yasasını gözden geçirme sözü verdi.
Amerika Birleşik Devletleri'ndeki kolluk kuvvetleri, Romanlar ve benzeri göçebe gruplar hakkında düzenli konferanslar düzenlemektedir.
Danimarka'da, Helsingør şehri tüm Roman öğrencileri devlet okullarında özel sınıflara yerleştirmeye karar verdiğinde pek çok tartışma yaşandı. Daha sonra ayrımcı olduğu tespit edildikten sonra sınıflar kapatıldı ve Roman öğrenciler normal sınıflara geri alındı.
Romanlar "gadje"'den kaçınırlar çünkü Roman olmayanların Roman dünyasını kirlettiğine inanılır.


### Doğu Avrupa'daki Romanlar.
Doğu Avrupa'da Romanlar genellikle çok yüksek işsizliğin olduğu depresif gecekondu topluluklarında yaşarken, yalnızca bazıları topluma tam olarak entegre olmuştur. Bununla birlikte, bazı durumlarda - özellikle Romanya'da geleneksel bakırcılar olarak çalışan Kalderaş boyu - başarılı oldular. Bazı Romanlar hala göçebe bir yaşam tarzını benimsiyor olsa da, çoğu topluluk Roman yerleşimlerini kabul etmediği için çoğu göç aslında zorunlu olarak görülmektedir. Her yıl Mayıs ayında yaklaşık 10.000 ila 15.000 Roman Güney Fransa'daki Les-Saintes-Marie-de-la-Mer'e hacca gitmektedir. Romanlar, kutlamalar, düğünler ve dini törenler için şehre karavanlarla gelmektedir.
Eskiden Doğu Bloku ve eski Yugoslavya'nın bir parçası olan birçok ülkede önemli bir Roman nüfusu yaşamaktadır. Romanların topluma entegrasyon düzeyi sınırlıdır. Bu ülkelerde genellikle toplumun kenarlarında kalırlar, izole, getto benzeri yerleşimlerde yaşarlar. Roman çocukların sadece küçük bir kısmı ortaokullardan mezun olmaktadır, ancak bu çocukların okula devamları konusunda geçmişte ve günümüzde birçok resmi girişim başlatılmıştır. Romanlar sıklıkla devlet ve ana nüfus tarafından reddedildiklerini hissetmektedir, bu da entegrasyonlarının önünde başka bir engel oluşturmaktadır.
Çek Cumhuriyeti'nde, Roman çocukların %75'i öğrenme güçlüğü çekenler için okullarda eğitim görmektedir ve %70'i işsizdir. Macaristan'da Roman çocukların %44'ü özel okullarda (özel eğitim veren okullar) okumaktadır; erkeklerin %74'ü ve kadınların %83'ü işsizdir. Slovakya'da Roman çocukların özel bir okula gönderilme olasılığı Roman olmayanlara göre 28 kat daha fazlayken, Romanlar arasındaki işsizlik oranı %80'dir.
2004 yılında, Macaristan'dan Lívia Járóka ve Viktória Mohácsi, Avrupa Parlamentosu'nun iki Roman Üyesi olarak seçildi. İlk Roman üye, İspanya'dan Juan de Dios Ramírez Heredia'ydı.
Yedi eski Komünist Orta Avrupa ve Güneydoğu Avrupa devleti, Roman azınlığın sosyoekonomik koşullarını ve statüsünü iyileştirmek için 2005 yılında Romanların Katılımı On Yılı girişimini başlattı.