# Azerbaycan'da tıp
Azerbaycan'da tıp, Azerbaycan Cumhuriyeti vatandaşlarının sağlığını ve refahını korumaya hizmet eden uygulamalardır. Azerbaycan'da tıbbi bakım alanındaki reformlar ve sağlık sisteminin yönü; ekonomik ve sosyal altyapının ve küresel stratejik kalkınma programının parçalarıdır. Bu program, piyasa ekonomisine sahip yüksek yaşam ve demokratik bir toplumun kurulması ilkelerine dayanmaktadır.


## Tarih.
Azerbaycan'ın Çalağantepe yerleşiminde yapılan arkeolojik kazılar sonucunda, m.ö. 4. binyıla tarihlenen ve trepanasyon ameliyatı izleri içeren bir insan kafatası bulundu. M.Ö VIII-IV. yüzyıllarda Azerbaycan'ın eski topraklarında, Manna ve Media eyaletlerinde tıp Asur ve Babil tıbbının etkisi altında gelişmiştir. Atropatena ve Kafkas Arnavutluk bölgesinde tıbbi teori; antik Zerdüştlükten gelen ve Yunanlar tarafından kabul edilmiş dört elementin (ateş, su, toprak ve hava) teorisine dayanıyordu. Hipokrat ve Galen'in eserleri ve genel olarak eski Yunan Helenizmi dönemi (örn. MÖ. IV yüzyıldan sonra) yayılmaya başladı.
MS 4. yüzyıldan itibaren Türk tıbbı (şamanizm, cerrahi, büyücülük ve doğal tıp) daha yaygın hale geldi. Türkçede doktorlara kam (şaman) veya otacı (bitki uzmanı), tıpa ise ota deniliyordu. Yeşillik tanrıçası Ölang, doktorların koruyucusu olarak kabul edildi.
Arap fethinden sonra (VII-VIII yüzyıllar) İslam tıbbı veya Greko-Arap tıbbı adı verilen yeni bir tıp anlayışı Azerbaycan'da yayılmaya başladı. Bu kavram esas olarak Hipokrat ve Galen'in teorilerine dayanıyordu. Ebu Ali ibn Sina (980 - 1037), Azerbaycan da dahil olmak üzere tüm Doğu ülkelerinde tıp alanında en ünlü bilim insanı olarak kabul edildi. Kopyalanan "Tıp Kanunları" (El-Kanun fi et-Tıb) eserinin en eski nüshalarından Azerbaycan Milli İlimler Akademisi Elyazmaları Enstitüsü'nde tutulmaktadır
Orta Çağ boyunca Azerbaycanlı bilim adamları tıp ve eczacılık üzerine Farsça, Arapça ve Türkçe eserler yazmışlardır. El yazmaları hattatlar tarafından yapılmış, doğal deri ile ciltlenmiş ve şifalı bitki, hayvan ve minerallerin renkli resimleriyle süslenmiştir.
11. yüzyılda Şamaki'nin Melhem yerleşiminde bir Akademi veya Üniversite kuruldu. Melhem Medresesi olarak bilinen bu bilim merkezinin kurucusu, ünlü Azerbaycan şairi Kağanî Şirvani'nin amcası Dr. Kafiyaddin Ömer'dir. Bu medresede tıbbın yanı sıra anatomi, eczacılık, matematik, mantık, ilahiyat ve diğer dersler de okutulurdu.
14. yüzyılın başlarında Tebriz'de "Darüş-şifa" (Şifa Evi) adında bir merkez kuruldu. Merkezde bir medrese, büyük bir hastane ve bir eczane vardı. O zamanlar Azerbaycan'da Abdülmecid Tabib ve Namvar Tebrizi gibi bilim adamları ve doktorlar çalışıyordu.
1311 yılında Azerbaycanlı bilim insanı Yusif İsmail oğlu Koyi "Bağdat Koleksiyonu" adlı bir kitap yazdı. Bağdat hükümdarının emriyle yazılan kitap, birkaç bin doğal ilaç, şifalı bitki, mineral, hayvansal kökenli ilaç ve çok bileşenli ilaçları ele alıyordu. Alim İbn Kabir mahlasıyla da biliniyordu.
15. yüzyılda sadece Güney Azerbaycan'da 60'tan fazla büyük hastane vardı. Bunların en görkemlisi Tebriz'de Sultan Yakup Akkoyunlu'nun (1478-1490) "Yedi Cennet" sarayında bulunuyordu. Bu hastanede aynı anda yaklaşık bin kişi tedavi edilebiliyordu. Doktorlar yaklaşık 900 şifalı bitki kullanıyordu. Hastanenin eczanesinde, Hindistan ve Çin de dahil olmak üzere dünyanın dört bir yanından gelen şifalı bitkiler mevcuttu.
XVII-XVIII yüzyıllarda Murtuzagulu Şamlu (cinsel yolla bulaşan hastalıklar), Abulgasim Maragayi (genel tıp), Hasan Rıza oğlu Şirvani (eczacılık), Hacı Süleyman İrevani (eczacılık) tıp ve eczacılık üzerine çok sayıda değerli eser meydana getirmiştir. Kitaplarında 724 dört çeşit şifalı bitkiden bahsederler.
18. yüzyılda hanlıklar arasında devam eden savaşlar sonucunda birçok hastane, eczane ve tıp fakültesi yıkılmıştır. Tıp bilimi de dahil olmak üzere bilim derin bir kriz yaşamıştır.
19. yüzyılın başlarında Azerbaycan'ın kuzey hanlıkları (Şivan, Bakü, Nahçıvan, Karabağ, Erivan, Guba, Taliş, Karabağ, Şeki, Derbent vb.) Rusya tarafından işgal edildi ve güneydeki hanlıklar (Tebriz, Erdebil, Hoy vb.) İran'ın tam kontrolüne girdi. O zamandan beri, Kuzey ve Güney Azerbaycan'da tıbbın gelişimi farklı yönlerde devam etti. Rus yönetimi sırasında, Güney Kafkasya'da Rus eczaneleri ve hastaneleri açıldı. Ancak 1920'de Sovyet hükûmetinin kurulmasından önce, kuzey Azerbaycan'da attar dükkânları olarak adlandırılan geleneksel Doğu eczaneleri de vardı. Güney Azerbaycan'da geçmişte olduğu gibi Doğu eczaneleri ve hastaneler çoğunluktaydı.
1892'de Azerbaycanlı bilim insanı Abdulhalik Ahundov, Azerbaycan'da tıp tarihi araştırmasının temelini attı. Ebu Mansur Haravi'nin ünlü 11. yüzyıl eczacılık ansiklopedisini Farsçadan Almancaya çevirdi.
1895 yılında Bakü Tıp Cemiyeti kuruldu. Dr. Mammad-Rıza Vakilov ve Kerim bey Mehmandarov Cemiyetin kurucularındandır
1918'de Rus İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra Azerbaycan'ın bağımsızlığı yeniden sağlandı ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti kuruldu. O zaman Dr. Rafiyev başkanlığında ilk Sağlık Bakanlığı kurulmuş; Bakü, Gence ve diğer şehirlerde onlarca yeni klinik ve hastane açılmıştır.
1919 yılında içinde bir tıp fakültesinin de bulunduğu Bakü Devlet Üniversitesi kurulmuştur.
1920'de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, XI Kızıl Ordu'nun darbeleri altında çöktü. Sovyet hakimiyeti bir doktor olan Neriman Nerimanov'un önderliğinde kuruldu. Azerbaycan SSC'nin ilk sağlık komiserleri (bakanları), Dr. Ağahüseyin Kazımov (1920-1921) ve Dr. Mir-Mövsüm Gadirli idi (1921-1935).
Azerbaycan Tıp Enstitüsü 1930 yılında kurulmuştur. Rektör Prof. Aziz Aliyev'di.
1920-1940 yıllarında Azerbaycan'da yüzlerce yeni poliklinik, eczane ve hastane kuruldu. Mirasadulla Mirgasimov, çev. Mustafa Topçubaşov, Prof. Alibey Alibeyov, Prof. Kamil Balakişiyev öne çıkanlardır.
1918-2005 yıllarında A.Rustamov, M.Afendiyev, F.Alakbarlı (F.Alakbarov), M.Abdullayev, J.Tagdisi, N.Goyushov tarafından Azerbaycan'da tıp bilimi tarihi konusunda çok sayıda kitap ve makale yayınlandı.
2004 yılında Azerbaycan Tıp Tarihçileri Derneği (ATTB) kurulmuş ve Dr. Farid Alakbarlı ilk başkan seçilmiştir.
2005 yılında Azerbaycan Tıp Tarihçileri Birliği (UTBA), Paris merkezli Uluslararası Tıp Tarihi Derneği'ne (BTTC) üye oldu. Dr. Farid Alakbarlı bu uluslararası kuruluşta Azerbaycan temsilcisi ve BTC yönetim kurulu üyesi seçilmiştir.
2005 yılında UNESCO, Dünya Hafıza Programına Bakü El Yazmaları Enstitüsü'nde korunan üç Orta Çağ tıbbi el yazmasını dahil etti. Bu liste, dünyanın en değerli ve paha biçilmez yazılı anıtlarını içermektedir. Projenin başlatıcısı UNESCO'nun Azerbaycan'daki eski temsilcisi Ramiz Abutalibov, doğrudan uygulayıcısı ise Dr. Farid Alakbarlı'ydı.
1-2 Şubat 2005'te Bakü'de Tıp Bilimleri Akademisi'nin "Azerbaycan'da Tıp Biliminin Tarihsel Sorunları" 1. Cumhuriyet Konferansı düzenlendi.
12-14 Haziran 2006'da Bakü'de Birinci Uluslararası "Ortaçağ El Yazmalarında Geleneksel Tıp ve Eczacılık" Konferansı düzenlendi.
Azerbaycan'da ilaç kullanımının tarihi çok eskilere dayanmaktadır. Bitkilerin kullanımı ve yenilerinin keşfi uzun süredir sahte inançların etkisinde kalmıştır. Bununla birlikte, yeni ilaçlar aranmaya devam edilmiştir. Arap egemenliği sırasında kültür, bilim ve tıp, Azerbaycan da dahil olmak üzere Arap hilafetinin tüm topraklarında Arap etkisi altında kalmıştır.
Bu dönemde Azerbaycan'da önemli bir olay gerçekleşti: hastanelerin, eczanelerin ve tıp okullarının açılması. O dönemde bulunan el yazmaları , Azerbaycan'da uzun süre ilaç yapımıyla uğraşan kimselerin olduğunu ve bu kişilere attar denildiğini göstermektedir. Attarlar, belirli bir süre sonra ot toplayan, kurutan ve satan kişiler haline gelmiştir.
Azerbaycan'da halk hekimliğinde çeşitli şifalı bitkilerin, çiçeklerin, çeşitli bitkilerin köklerinin ve tohumlarının yaygın olarak kullanıldığı Attar ve doktorların korunmuş el yazmalarından bilinmektedir.
Azerbaycanlı doktor Ömer Osman'ın (10. yüzyılın sonlarında) kalp hastalığı olan kişiler için yaptığı diyet çok dikkat çekicidir. Hastalarına bal, şurup, melas, tatlı şarap önermekteydi. Böbrek hastalığında balkabağı ve ballı havuç kullandı.
11. ve 12. yüzyıllarda Azerbaycan'da bilim ve kültürün gelişmesine büyük katkıları olan çok sayıda bilim insanı, şair, filozof ve doktor ortaya çıktı. Aralarında önde gelen bir Azeri şair Nizami Gencevi de vardı. Nizami'nin geniş bir bilgi birikimine sahip olan "Kamsa"sında ilaçlarla ilgili yazılar görülmektedir. İskendername'de Nizami şöyle yazar: "Gül suyu baş ağrısı için kesinlikle önemlidir."
Gulab, ilk olarak Şiraz'da Doğu halkları tarafından bir tedavi yöntemi olarak kullanılmıştır.


## Azerbaycan'da halk hekimliği yönleri.
Azerbaycan ve komşu doğu ülkelerinde tıbbın kendine has özellikleri vardı. Azerbaycan'da halk hekimliğinin gelişimi iki yönde ilerlemiştir. Şehirlerde ve sınır bölgelerinde kendi ilaçlarının yanı sıra komşu ülkelerden gelen ilaçlar da kullanıldı. Bu il ve ilçelerde tıp uzmanları yaşıyordu. Arapça tarif kitabı "Karabaddini"yi kullandılar. Attar ise şifalı otlar ve reçeteli ilaçlar sattı. Halk arasında Attarlara nüshaband (kopya - tarif) de deniyordu. O zamanlar en yaygın kullanılan şifalı bitkilere örnekler safran, anason, hardal, nar, badem, karabiber, tarçın, zencefil, kafur, kakule, portakal ve diğerleriydi.
Laleden afyon yapıldığı bilinmektedir. Ama bunu şehirlerden uzak dağlarda yaptılar. Bu bölgelerde doktor eksikliğinden dolayı sadece çevrede yetişen otlar kullanılmıştır. Ancak sekizinci yüzyıldan on ikinci yüzyıla kadar Arap biliminin gelişmesi ve ilerlemesi ve hilafetin ayrı ülkelere bölünmesi ile durum değişti. Sonraki yüzyıllarda (XIII-XVIII) Cengiz Han, Celaleddin, Timur, Osmanlı Türkleri, Persler ve diğerlerinin akınları sonucunda Azerbaycan ve tüm Kafkasya kanlı bir savaş alanı haline geldi.
O zamanlar Azerbaycan'da ilaçlar hala doktorların ve attarların elindeydi ve zorlukla gelişiyordu. Tarihçi Reşidüddin, o dönemde doktorların ve görevlilerin eskisi kadar bilgili ve eğitimli olmadığını kaydetti.
Bununla birlikte, Azerbaycan halk tıbbı gelişiyordu ve bunun sonucunda bir dizi önde gelen Azerbaycanlı doktor öne çıktı. Tıp üzerine kitaplar Arapça, Farsça ve Azerice yazıldı. Bu açıdan bakıldığında Mohammad Barguşad tarafından yazılan "Tıbbi Nambevi" kitabı Azerbaycan dilinde yazılmış ilk kitaptır. Büyük düşünür Fuzuli'nin 16. yüzyılda Azerbaycan halkının felsefesi, bilimi ve tıbbı üzerine yazdığı kitaplar büyük bir ilgi toplamıştır.
Fuzuli'nin yazıları büyük bilimsel soruları kapsıyordu. Fuzuli, tabiat ve tıp bilimleriyle derinden ilgilendi. "Doğayla Konuşmak", "Sağlık ve Hastalık" adlı yazılarından söz edilebilir. Fuzuli, "Tabiatla Sohbet" adlı kitabında memleketinin tabiatının güzelliğini anlatır.
Doktor Muhammed Yusif Şirvani'nin XVIII. yüzyılda yazdığı "Tibbiname" kitabı büyük ilgi gördü. Azerice "Doğu Tıbbı Sözlüğü" kitabını da yazdı. Aynı zamanda Tedavide Çevrenin Rolü ve Detoksifikasyon Yöntemleri ve Zehirlenme Tedavi Bilgileri kitabının da yazarıdır.
Muhammed Ali Peşaveri'nin 1829 yılında Farsça yazdığı "Mecmaül-Cevami" kitabı, tıp ve tıp ile ilgili önemli kitaplardan biridir.
Said Mahammad Hüseyin Han'ın 1830'da yazdığı "Büyük Karabaddin" kitabı, İslam Doğusu'nun her yerinde ün kazandı. Bu kitapta birçok hastalığın tedavisi için çeşitli ilaçlar gösterilmektedir. Ancak o dönemde kimya, biyokimya ve biyolojik bilimlerin seviyesinin düşük olması nedeniyle birçok hastalıkla mücadele etmek zordu.


## Azerbaycan tıbbında Rus etkisi.
Kafkasya halklarının 19. yüzyılın başlarında Rusya ile yakınlaşması, tıp biliminin gelişimine büyük bir ivme kazandırdı.
Azerbaycanlı ve Bakü'de ikamet eden Abdul Ahundov, Tartu Üniversitesi'nden Profesör G. Dragendorf'un rehberliğinde Azerbaycan halk tıbbında ilaçlarla ilgilenmeye başladı. 1892'de Abdul Ahundov, (bilim diploması varken) tezinde Abu-Mansur Muvaffaka-ben-Ali-em-Khirov'un kitaplarını Azericeye çevirdi. Bu kitaplar, dokuzuncu yüzyılda Farsça yazılmış ilk kitaplardı. Abdul Ahundov şifalı bitkilerin botanik isimlerini belirledi ve açıkladı. Bu açıklamaların ve araştırmaların tıp biliminin gelişmesinde büyük etkisi olmuştur.
Bu bağlamda, Rus bilim insanı E. Şteber'in çalışması Kafkasya'da önem kazanmıştır
Şifalı bitkilerin cumhuriyette etkin kullanımı ancak Azerbaycan'da Sovyet iktidarının kurulmasından sonra mümkün oldu.


## Azerbaycan'da ilaç biliminin gelişimi.
Azerbaycan'daki tıbbi bitki kaynaklarının özelliklerinin araştırılması, Azerbaycan'da B.L. Komarov Botanik Enstitüsü'nün kurulmasından sonra başlamıştır. Azeri botanikçiler, Azerbaycan'daki bitki dünyasının kompozisyonunu, dağılımlarının ülke ekonomisine uygun türlerini ve bunlarla ilgili çok önemli eserlerin oluşturulmasını netleştirmek için çalıştılar.
1937 yılında Bakü'de kurulan Eczacılık Enstitüsü, Azerbaycan'da ilaç biliminin kapsamlı gelişimine büyük katkı sağlamıştır. Bu enstitü eczacılık fakültesi olarak N.Narimanov adını taşıyan tıbbi enstitünün bir parçası olarak Bakü'de 1941 yılında kurulmuştur. Azerbaycan'da doğal tıbbi kaynakların araştırılmasında kapsamlı araştırmalar yaptı. Ekili ve yabani şifalı bitkilerin kimyasal bileşimini ve farmasötik özelliklerini incelemek için büyük çalışmalar yapılmıştır. Azerbaycan'da tüm cumhuriyet topraklarının peyzajında yapılan incelemeler sonucunda halk ve ilmî tıpta kullanılan çok sayıda şifalı bitkiye rastlanmıştır.
Azerbaycan'da 76 tür şifalı bitkinin vahşi doğada yetiştiği kabul edilmektedir. Azerbaycan'ın farklı bölgelerinde yapılan araştırmalar sonucunda İ. A. Damirov, halk hekimliğinde kullanılan 800 çeşit şifalı bitki kaydetti.


## Kaynak.
  - Azerbaycan'da halk tıbbı ve bilimsel tıbbın gelişimine ilişkin kısa tarihsel bilgiler. Arşivlendi


## Edebiyat.
  - Pirogov NI Kafkasya gezisi hakkında rapor. M., 1952. (Fransızca ve Rusça)
  - H. И. Dağıstan'daki turtalar ve Kafkas dağcılarının halk tıbbı: bir malzeme koleksiyonu: N.'nin doğumunun 200. yıldönümüne. И. Turta. Dağıstan İnsani Araştırmalar Merkezi, 2012.