# Rusya'nın Ukrayna'yı işgali sırasında kültürel mirasın tahribi (2022-günümüz)
Rusya'nın 2022'den bu yana Ukrayna'yı işgali sırasında kültürel mirasın tahribi Rusya'nın 24 Şubat 2022'de başlayan Ukrayna'yı işgali sonucu Ukrayna'daki kültürel mirasın tahribini kastetmektedir.
Çatışmalar sırasında Ukrayna'nın çeşitli bölgelerinde yaşanan büyük çaplı yıkımlar nedeniyle ülkedeki birçok kültürel miras alanı yok oldu, hasar gördü veya tehlike altına girmiştir.


## Koruma çabaları.
### Ülke içi.
Savaşın başlangıcında ülkenin önde gelen müzelerinden bazıları, eserlerini açıklanmayan güvenli yerlere taşıdı. Kiev'deki Ukrayna Ulusal Tarih Müzesi Müdürü Fyodor Androşuk, Vinnıtsya'daki Jıtomır, Sumı ve Çernihiv'daki dört müzenin ana eserlerini sergiden kaldırıp depoya kaldırdığını, Vinnytsia'daki müzenin ise kısmen yerinden edilmiş kişiler için konut olarak kullanıldığını belirtti. İvano-Frankivsk Çağdaş Sanat Merkezi'nde bulunan "Assortiment Room" sanatçı kolektifi, savaşın ilk 10 günü içerisinde birkaç sığınak organize etti ve 20'den fazla sanat eserinden oluşan koleksiyonlarını tahliye etti. Kolektif, Kiev, Mariupol, Odessa, Zaporijya ve diğer şehirlerdeki galerilerden tahliye talepleri aldı. Rus saldırılarından korunan kültürel miras alanlarının büyük çoğunluğu Rus kültürünün nesneleridir.
Özellikle ön cephedeki bölgelerden kültürel miras alanlarının tahliyesi aciliyet taşımaktadır. Şubat 2025'te Ukrayna Kültür Bakanlığı, sınır bölgelerindeki 59 kültür kurumunda tahliye çalışmalarının yürütüldüğünü ve Ukrayna Müze Fonu'na ait 540 binden fazla eserin tahliye edildiğini bildirdi, ancak Ukrayna kültür rakamlarına göre bu, toplam sayının sadece %10'dan daha azını oluşturuyor. Örneğin, Gulyaypole Tarih ve Yerel Kültür Müzesi'nin yıkılmasından kısa bir süre önce, müzenin koleksiyonu Zaporijya Bölge Tarih ve Yerel Kültür Müzesi'ne tahliye edilmiş, müzedeki eserler ise daha güvenli yerlere taşınmıştı.
Ukrayna Dijital Dönüşüm Bakanlığı'nın, savaş olaylarının anısını korumak ve kültürel eserlerin restorasyonu için fon toplamak amacıyla " NFT-metatarih müzesi" projesini başlattığı 28 Mart'ta duyuruldu. Proje, savaşla ilgili sanat eserleri ve çeşitli dijital nesnelerle (örneğin tweetler) ilişkili NFT token'ları satıyor. 1 Nisan'a kadar yaklaşık 600 bin dolar toplandı.


### Uluslararası.
Düşmanlıkların başlamasından kısa bir süre sonra UNESCO, ülke genelindeki önemli tarihi anıtları ve yerleri 1954 Lahey Sözleşmesi amblemiyle işaretlemek için çalışma yürüttüğünü duyurdu. Bu amblem, silahlı çatışmalar sırasında kültürel mirasın korunması için uluslararası alanda tanınan bir semboldür. Kuruluş ayrıca müze müdürleriyle işbirliği yaparak koleksiyonların korunması ve uydu görüntüleri aracılığıyla kültürel nesnelere verilen zararın izlenmesi çalışmalarını koordine edecek.
Polonyalı kültür kurumları, işgalden hemen sonra kurulan Ukrayna Müzelerine Yardım Komitesi aracılığıyla yardım teklifinde bulundu. Komite, Ukrayna'daki tüm müzelere ve kültür kurumlarına koleksiyonlarını koruma ve destekleme, ayrıca koleksiyonları belgeleme, dijitalleştirme ve envanterleme konusunda yardım sağlamayı teklif etti. Özellikle Lviv'de bulunan anıtların korunmasına Avrupa kuruluşları önemli katkılarda bulunmaktadır. Örneğin Polonya'dan Lviv kentine 2 vagon dolusu koruyucu malzeme gönderildi, bunların bir kısmı diğer kentlere dağıtıldı.
Sanat alanında faaliyet gösteren uluslararası kuruluşlar, örneğin "Art Loss Register", Rus birliklerinin yasadışı dolaşımını önlemek amacıyla Ukrayna müzelerinden çıkardığı kültürel miras eserlerini kayıt altına alıyor.


## Zarar.
UNESCO, 19 Şubat 2025 tarihi itibariyle Ukrayna'nın kültürel mirasına ait 485 eserin savaş sonucu yok edildiğini veya hasar gördüğünü doğruladı. Bunların arasında 249 tarihi ve kültürel öneme sahip yapı, 149 dini yapı, 33 anıt, 33 müze, 18 kütüphane, 2 arkeolojik alan ve 1 arşiv yer alıyor. Liste kapsamlı değil, çünkü uydu görüntüleri de dahil olmak üzere birden fazla güvenilir kaynak tarafından doğrulanan vakaları içeriyor ve kırık kapı ve pencereler gibi yüzeysel hasarları hesaba katmıyor. UNESCO, kültürel miras alanlarının belirlenmesi ve bunların tahribatının boyutlarının değerlendirilmesinde 1954 Lahey Sözleşmesi'ne dayanmaktadır. Bölgede hiçbir UNESCO Dünya Mirası alanı zarar görmedi, ancak Lviv ve Odessa tarihi merkezlerinin tampon bölgelerindeki binalar top atışına uğradı.
Ukrayna Kültür ve Enformasyon Politikası Bakanlığı, Şubat 2025 itibarıyla 1.390 kültürel miras eserinin hasar gördüğünü veya yok edildiğini kaydetti. 9 Ocak 2024 tarihi itibarıyla bu sayı 279 mimarlık eseri, 255 mimarlık ve şehircilik eseri, 203 tarihi eser ve 38 mimarlık ve tarihi eser olmak üzere 872'dir. Zarar gören eserlerin 120'si ulusal öneme sahip anıt, 682'si yerel öneme sahip, 70'i ise yeni keşfedilen anıt statüsündedir. 23 eser tamamen yıkıldı, 672 eser kısmen hasar gördü, 177 eserin ise hasar durumu henüz belirlenemedi. 3 Kasım 2022 tarihi itibarıyla (Bakanlığa göre hasar gören eser sayısı 564 iken) bilgilerde 178 dini eser, 165 eski yapı, 83 tiyatro ve kültür merkezi, 47 anıt, 37 kütüphane, 37 müze ve 12 diğer eser yer alıyordu. Bakanlık, 12 Ağustos 2022 tarihinde 21 kütüphanenin koleksiyonlarının tamamen imha edildiğini, 101 kütüphanenin önemli bir bölümünün ise imha edildiğini duyurdu. Yıkılan eserler arasında Büyük Vatanseverlik Savaşı'nda hayatını kaybeden en az 7 Sovyet askerinin mezarı da bulunuyor. Ukrayna Kültür Bakanlığı'nın Şubat 2025 verilerine göre toplam 409 adet kültürel varlık tamamen yok edildi.
UNESCO, savaşın ilk yılında Ukrayna'nın kültürel mirasına verilen zararın 2,6 milyar dolar olduğunu, kültür, sanat ve turizm alanlarındaki gelir kayıplarının da dahil edilmesiyle bu zararın yaklaşık 15,2 milyar dolarını oluşturduğunu tahmin ediyor. UNESCO, iki yıl süren savaş sonrasında tahrip edilen kültürel varlıkların değerinin yaklaşık 3,5 milyar dolar olduğunu, Ukrayna'nın kültür ve turizm sektöründeki gelir kaybının ise 19 milyar doları aştığını tahmin ediyor. UNESCO tahminlerine göre, önümüzdeki 10 yıl içerisinde Ukrayna'nın kültürel alanlarına ve turizm sektörüne yaklaşık 9 milyar dolar yatırım yapılması gerekiyor.
Kültürel eserlerin tahribatının yüzde 30'u Harkov bölgesinde, yüzde 30'u ise Donetsk ve Luhansk bölgelerinde gerçekleşiyor.


### Müzeler.
25 Şubat 2022'de Kiev bölgesindeki İvankov Tarih ve Yerel Tarih Müzesi, Rus bombardımanı sonucu tamamen yandı. Müzede halk sanatının eserleri, özellikle Maria Primachenko'nun resimleri ve Anna Veres'in dokumaları sergileniyor. Yerel halk, yanan binadan bazı eserleri kurtarmayı başardı. Yıkılan eserlerin sayısı henüz bilinmiyor.
1 Mart'ta çıkan yangında Babi Yar Soykırım Anıt Merkezi'ndeki müze hasar gördü. Kiev bölgesinde bulunan Borodyanka Tarih ve Yerel Kültür Müzesi, 2 Mart'ta düzenlenen hava saldırısı sonucu kısmen yıkıldı. 6 Mart'ta Çernigov'daki bombardıman sırasında MM Kotsyubinsky Edebiyat-Anıt Müzesi-Rezervi ve bölgesel sanat müzesi hasar gördü.
7 Mart'ta Zaporijya Oblastı'ndaki Vasilyevka konağı ateşe verildi ve yağmalandı. 8 Mart ve sonraki günlerde, Sumy Oblastı'ndaki Trostyanets arazisinde, 18.-19. yüzyıllardan kalma bir malikanede bulunan "Trostyanetski" müzesi ve sergi merkezinin bazı binaları yıkıldı ve hasar gördü. Daha önce aynı köşke ait olan Dairesel Avlu da hasar görmüştü. Sumy Bölge Yönetimi Başkanı Dmitri Jivitskiy, Rus askerlerinin tank kullanarak kapıları kırdığını ve yakınlardaki bir sanat galerisine zarar verdiğini söyledi. 9 Mart'ta Sumy Oblastı'ndaki Ahtırka Tarih ve Yerel Kültür Müzesi yıkıldı. Müze binası mimari bir anıttır. 13 Mart'ta Çernigov Askeri Tarih Müzesi'nin cephesi ve sergi alanı silahlı saldırı sonucu hasar gördü. 14 Mart'ta Kiev bölgesindeki Novye Petrovtsy köyünde düzenlenen topçu ateşi sonucu "1943 Kiev Muharebesi" Ulusal Müze-Rezervi hasar gördü.
21 Mart'ta Mariupol'daki Kuindzhi Sanat Müzesi bir hava saldırısında yıkıldı. Müzede o dönemde Arkhip Kuindzhi'nin orijinal tabloları bulunmasa da, başta İvan Ayvazovski olmak üzere diğer sanatçıların eserleri sergileniyordu.
O gün Mariupol'daki özel Retrobilgisayar Müzesi bombalama sonucu yıkıldı. Müzede 1950'li yıllara ait 500'den fazla bilgisayar ekipmanı örneği sergileniyor.
Bombalamalar sonucu Mariupol Tarih ve Yerel Kültür Müzesi neredeyse tamamen yıkıldı. Birçok sergi kısmen veya tamamen yanmıştı.
Harkov Oblastı, Skovorodinovka köyünde bulunan Grigorı Skovoroda Edebiyat Anıt Müzesi, 6–7 Mayıs gecesi Rus güçleri tarafından açılan ateş sonucu yandı. En değerli eşyalar önceden boşaltılmıştı.
10 Ekim 2022'de Kiev'in merkezine düzenlenen roket saldırısında Pedagoji Müzesi hasar gördü, Bogdan ve Varvara Hanenko Sanat Müzesi, Taras Şevçenko Müzesi, Mykola Bajan Müzesi, Pavlo Tychyn Müzesi, Kiev Tarih Müzesi, Kiev Sanat Galerisi, Ukrayna Ulusal Bilimler Akademisi Doğa Bilimleri Müzesi ve Bilimsel Araştırma Restorasyon Merkezi'nin camları kırıldı. Ayrıca, 19. yüzyılın mimari anıtları olan Ulusal Filarmoni, Kiev Ulusal Üniversitesi ve konut binaları da hasar gördü.
25 Nisan 2023'te Kupyansk Tarih ve Yerel Kültür Müzesi Rus S-300 füzeleri tarafından tahrip edildi. Olayda 2 kişi hayatını kaybetti, 10 kişi yaralandı. 20 Temmuz 2023'te Odessa'nın bombalanması sırasında arkeoloji, denizcilik ve edebiyat müzeleri zarar gördü. Odessa Ulusal Sanat Müzesi, 5 Kasım 2023'te çıkan bir yangında hasar gördü.
24 Ağustos 2024 gecesi, Gulyaypole Tarih ve Yerel Kültür Müzesi binası Rus topuyla açılan ateş sonucu yandı. Bu sırada sergilenen eserler boşaltılmıştı. Bina daha önce de üç kez vurulmuştu.


### Müze sergileri.
Rusya'nın başlattığı askeri operasyonlar sırasında işgal altındaki Ukrayna topraklarından on binlerce müze hazinesi çalındı ve götürüldü. Bu uluslararası hukuka göre bir savaş suçudur . Ukrayna kültürel mirasına ait eserlerin çalınması, gezici sergiler düzenleme ve "tehlikeli bölgelerden kurtarma" bahanesiyle gerçekleştirildi.
Ukrayna Kültür Bakanı Oleksandr Tkaçenko, Ekim 2022'de Rus birliklerinin işgal altındaki topraklarda yaklaşık 40 müzeyi yağmaladığını bildirdi. Özellikle Mariupol'daki üç müzeden (Kuindzhi ve Ayvazovski'nin resimleri de dahil) 2.000'den fazla eser ile Melitopol Tarih ve Yerel Kültür Müzesi koleksiyonundan (İskit altınları da dahil) 2.000'den fazla eser Donetsk'e götürüldü. Rus birlikleri , Herson'dan ayrılmadan önce Kırım'a şehrin iki ana müzesinin -yerel tarih ve sanat müzeleri- sergilerini götürdüler ve ayrıca bölgesel bilimsel kütüphanenin koleksiyonunun bir bölümünü de aldılar. Toplamda Herson'dan 15.000'den fazla sergi götürüldü (bunların yaklaşık 10.000'i sanat müzesindendi), daha yeni verilere göre bu rakam 33.000'den fazladır. Ukrayna'daki müze eserlerinin çalınması , II. Dünya Savaşı'ndan bu yana yaşanan en büyük hırsızlık oldu.


### Anıtlar ve mezarlar.
1 Mart 2022'de Kiev TV kulesinin yakınında inşaatı devam eden Babi Yar Holokost Anıt Merkezi Rus ateşi sonucu hasar gördü. Merkezdeki müze ve yakındaki mezarlığın 19. yüzyıldan kalma eski idari binası hasar gördü.
23 Mart'ta Rus Silahlı Kuvvetleri, Kharkiv'deki Totalitarizm Kurbanları Anıtı'na ateş açtı. Polonya Haber Ajansı'nın haberine göre, bölgede başka hiçbir nesneye ateş açılmaması, mezarlığın kasıtlı olarak hedef alındığını gösteriyor. Mezarlardan birinde, küme elemanları içerdiği düşünülen Smerch çok namlulu roketatar sistemine ait bir kovan bulundu.
26 Mart'ta Rus ateşi, Harkov'un eteklerindeki Drobitskyi Avlusu'nda Nazizm kurbanlarına adanan anıta zarar verdi. 8 Mayıs'ta Rus füze saldırısında Sumy Oblastı'na bağlı Glukhov kentindeki bir Yahudi mezarlığı hasar gördü. Temmuz ayı itibarıyla Büyük Vatanseverlik Savaşı'nda hayatını kaybeden Sovyet askerlerinin en az 7 mezarı tahrip edildi.
UNESCO, şu alanların tahrip edildiğini veya hasar gördüğünü bildiriyor: Buça'daki Büyük Vatanseverlik Savaşı'nda hayatını kaybedenlerin toplu mezarı ve anıtı, Borodyanka'daki Taras Şevçenko anıtı ve Başmelek Mikail heykeli, II. Dünya Savaşı'nda hayatını kaybedenlere adanmış iki anıt, Kiev bölgesinde Afganistan Savaşı katılımcıları ve Ukrayna Silahlı Kuvvetleri'nin ölmüş askerleri anıtları, Mariupol'daki Metropolit İgnati ve Vladimir Korolenko anıtları, Donetsk Oblastında Afganistan Savaşı katılımcıları anıtı, Velikaya Pisarevka'daki toplu mezar ve Sovyet askerleri anıtı, Sumı bölgesinde 183. Tank Tugayı anıtı, Harkov'daki Şan Anıtı ve Çernigov'daki mezarlıktaki anıt.
Rus ordusu ve işgalci yetkililer, özellikle Mariupol'daki Holodomor kurbanları anıtını ve Luhansk kasabası yakınlarındaki Vasyl Slipak anıtını kasıtlı olarak tahrip ettiler. Rus askerleri Herson'dan ayrılırken Margelov, Suvorov, Uşakov ve Potemkin'in anıtlarını ve Potemkin'in naaşını çaldılar.


### Dini yapılar.
Savaşın ilk ayının ardından, 25 Mart'ta Ukrayna Etnopolitik ve Vicdan Özgürlüğü Devlet Servisi, en az 8 bölgede 59 dini mekanın hasar gördüğünü veya yok edildiğini bildirdi (savaş boyunca günde ortalama 2 mekan). Bunlar çoğunlukla Ortodoks kiliseleridir.
Mart 2022'de Rus bombardımanı sonucu 19. yüzyıldan kalma üç ahşap kilise yıkıldı. Bunlar, Jitomir bölgesi, Vyazovka köyündeki Tanrı'nın Annesinin Doğuşu Kilisesi, Kiev bölgesi, Zavorichi köyündeki Aziz George Kilisesi ve Kiev bölgesi, Lukyanovka köyündeki Rab'bin Göğe Yükselişi Kilisesi'dir. Bu kiliselerin tamamı Moskova Patrikhanesi'ne bağlı Ukrayna Ortodoks Kilisesi tarafından kullanılmaktaydı.
12 Mart 2022'de Donetsk Oblastı'nda gerçekleşen Rus hava saldırısında Svyatogorsk Lavra hasar gördü ve oraya sığınan çok sayıda kişi yaralandı. 4 Mayıs'ta Rus ordusu manastıra tekrar ateş açtı ve 7 kişi yaralandı. 8 Mayıs'ta yangın tekrarlandı ve Lavra'nın St. George Skeçisi yok oldu. 4 Haziran'da çıkan yangında Ukrayna'nın en büyük ahşap kilisesi olan Svyatogorsk Lavra'nın Azizler Kilisesi'nin ana kilisesi yok oldu. 15 Mart'ta Mariupol'da Ukrayna Ortodoks Kilisesi'nin Donetsk piskoposluğunun idari binası yıkıldı.
Ukrayna Etnopolitik ve Vicdan Özgürlüğü Devlet Servisi'ne göre, 1 Mart'ta Harkov'da Rus tarafının attığı bir füze Harkov-Zaporijya Piskoposluğu'na bağlı Roma Katolik Kilisesi'nin kuryasına isabet etti, 2 Mart'ta Yükseliş Katedrali, Kutsal Kadınlar-Mironosits Kilisesi ve Moskova Patrikhanesi'ne bağlı Ukrayna Ortodoks Kilisesi'nin Antonievski Üniversitesi Kilisesi'ne ateş açıldı, 6 Mart'ta Harkov Oblastı, İzyum şehrinde bir Baptist ibadethanesi kısmen yıkıldı, 10 Mart'ta ülkenin en büyük Harkov Koro Sinagogu hasar gördü, 12 Mart gecesi Harkov'daki Moskova Patrikhanesi'ne bağlı Ukrayna Ortodoks Kilisesi'nin Tsaritsa Tamara Kilisesi (Pyatikhatki) hasar gördü, 15 Mart'ta bir füze yerel Yahudi cemaatinin yeşivasına isabet etti ve 1 Mart gecesi 17'sinde, Moskova Patrikhanesi'ne bağlı Ukrayna Ortodoks Kilisesi'nin Smolensk İkon Kilisesi'ne mermi parçaları isabet etti.
Ukrayna Kültür Bakanlığı'na göre Çernigov'da Troitso-İlyinskiy Manastırı topluluğu hasar gördü. Diriliş, Katerina ve Kazan kiliseleri ile Başmelek Mikail Şapeli ve anıt mezarlık da hasar gördü. Aziz Theodosius Kilisesi yarı yıkılmıştı. Çernigov detinets'indeki 11.-12. yüzyıla ait kiliseler bombalamalara rağmen ciddi bir hasar görmedi. Çernigiv iline bağlı Lukaşovka köyünde bulunan Göğe Yükseliş Kilisesi büyük hasar gördü. Kilisede Rus birliklerinin karargâhı bulunuyordu. Daha sonra kilise bahçesinde çok sayıda mühimmat ve Rus askerlerinin öldürdüğü kişilerin cesetleri bulundu.


### Diğer yapılar.
16 Mart 2022'de Mariupol'da bulunan ve 1960 yılında inşa edilen Donetsk Akademik Bölge Dram Tiyatrosu, Rus hava saldırısı sonucu büyük ölçüde yıkıldı. Kentte Sovyet ve devrim öncesi dönemlere ait çok sayıda mimari eser de yıkıldı veya hasar gördü. Mariupol Belediye Başkanı'na göre, Mart ayının ortalarına gelindiğinde kentte sağlam tek bir bina bile kalmamıştı.
20. yüzyılın başlarında inşa edilen Lukyanovski Halk Evi, 15 Mart'ta Kiev'in bombalanması sırasında hasar gördü. Kiev Maly Operası burada bulunmaktadır.
1 Mayıs'ta Rusya'nın açtığı topçu ateşi sonucu Luhansk Oblastı'ndaki Lisıçansk Çok Amaçlı Spor Salonu tamamen yandı. Ülkenin en iyi 100 okulu arasında yer alan bu spor salonu, şehrin Belçika mimari mirasının bir parçası olan 19. yüzyıldan kalma bir binada yer alıyordu.
Sumı bölgesinde, 18.-19. yüzyıllara ait Trostyanets arazisi hasar gördü ve Trostyanets Parkı'ndaki arazi yöneticisi Leopold König'in evi yandı (ulusal öneme sahip mimari bir anıt, orman bilimsel ve deney istasyonunun bulunduğu yer). Ahtırka Kültür Evi (devrim öncesi meyhane) ve Ahtırka Kent Konseyi binası hasar gördü.
Savaştan en çok etkilenen şehirlerden biri de en az 30 kültürel miras alanının yok olduğu Harkov oldu. Örneğin 1 Mart günü Harkov Bölge Devlet İdaresi binası bir roket saldırısıyla yıkılmış, ertesi gün ise bölge polis departmanının (şehrin Stalin dönemindeki en büyük binalarından biri) ve Harkov Üniversitesi Ekonomi Fakültesi binasının (eski Halk Emek Komiserliği Binası) hasar gördüğü belirtilmişti. Harkov Opera ve Bale Tiyatrosu, Emek Sarayı, eski Yargı Kurumları binası, "Slovo" evi, Maslovski'nin Gelir Evi, "Lux" alışveriş merkezinin tarihi binası ve diğer yapılar hasar gördü. Harkov Sanat Müzesi ve Korolenko Bilimsel Kütüphanesi'ndeki patlamalarda camlar kırılırken, dışarıdaki iklim koşulları sergilenen eserler ve kitaplar için tehdit oluşturdu.
Harkov bölgesinde ağır hasar gören bir diğer şehir ise İzyum kentidir. Kentin ele geçirilmesi sırasında tarihi yapılar, Büyük Vatanseverlik Savaşı kahramanlarının anısına dikilmiş anıt ve 9.-12. yüzyıllara ait Kuman taş mezarları hasar gördü veya yıkıldı.
Savaşın başından beri abluka altında olan Çernigov şehrinde, 27 Şubat'ta bir füze saldırısı Şors Sineması binasını kısmen tahrip etti ve 11 Mart'ta bölge gençlik kütüphanesinin bulunduğu Tarnovski Evi hasar gördü. Ayrıca "Ukrayna" Otelinin, ilçe mahkemesi binasının ve Kotsyubinski merkez şehir kütüphanesinin de hasar gördüğü bildirildi. 30 Mart'ta Korolenko Bölge Bilim Kütüphanesi saldırıya uğradı ve hasar gördü. Bu kütüphane, Soylular ve Köylüler Toprak Bankası binasında bulunmaktadır.
Kakhovka Hidroelektrik Santrali'nin tahribatı sonrasında Herson ve Mikolayiv bölgelerindeki çok sayıda kültürel miras alanı tehdit altına girdi. Ukrayna Kültür Bakanlığı verilerine göre, 13 Haziran 2023 tarihi itibariyle bu uygulama 147 kültür ve sanat eğitim kurumu için geçerli. Sel, Herson ve Novy Kakhovka'da 11 mimari eseri etkiledi. Ukrayna Miras İzleme Laboratuvarı HeMo'ya göre, 22 arkeolojik anıt, 18 mimari simge yapı (Hidroelektrik Santrali'nin kendi topluluğu da dahil), 10 kütüphane ve 5 müze hasar gördü.
6 Temmuz 2023'te Rus ordusu Lviv'i vurarak UNESCO Dünya Mirası Alanı'nın tampon bölgesinde bulunan Lviv Tarihi Merkezi'ne ait tarihi yapılara zarar verdi. 20 Temmuz'da gerçekleşen bir diğer grevde ise Odessa Tarihi Merkezi'nin tampon bölgesinde bulunan binalar hasar gördü. 23 Temmuz'da Odessa'ya daha büyük çaplı bir saldırı düzenlendi ve 25 mimari eser hasar gördü. Şehrin en büyük katedrali olan Dökülen Kanlı Kurtarıcı Katedrali kısmen yıkıldı.


## Tepkiler.
Ukraynalı akademisyenler, "ortaya çıkan kültürel felaket" konusunda endişelerini dile getirirken, J. Paul Getty Trust'ın başkanı ve CEO'su James Kuno da aynı endişeyi dile getirdi.
Kuno, açıklamasında Ukrayna'da yaşanan kültürel suçları, insan kayıplarını ve çevresel tahribatı kınayarak, kültürel mirasın korunması ve yaşatılmasının temel bir değer olduğunu belirtti. Smithsonian Enstitüsü'nün kültürel mirası koruma girişimi, bu alanda eğitim almış Ukraynalıları bir araya getiriyor.
Rusya'nın 7 Mart 2022'de Babi Yar Holokost Anıt Merkezi'ni bombaladığına dair haberlerin ardından Simon Wiesenthal Merkezi, UNESCO'yu Ukrayna'da bulunan tüm dini ve kültürel alanları korumak için derhal önlem almaya çağırdı. Wiesenthal Merkezi ayrıca Rusya'nın 2022 sonlarında düzenlenmesi planlanan dünya mirası konferansına ev sahipliği yapmasının yasaklanmasını talep etti.
Ukrayna Kültür ve Enformasyon Politikası Bakanlığı, 9 Mart 2022 tarihinde Ukrayna'daki kültürel miras alanlarının tahribatına ilişkin bilgi toplandığını duyurdu. Ukrayna Kültür Vakfı, 5 Nisan'da kültürel kayıpların interaktif haritasını sundu.


## İnternet Arşivi.
1 Mart 2022'de gönüllüler, Rusya'nın başlattığı askeri operasyonlar nedeniyle yok olma tehlikesi altında olan (örneğin sunucuların tahrip olması nedeniyle) Ukrayna kültürel mirasını elektronik olarak arşivlemek için uluslararası bir proje başlattı. "Internet Archive", 1 Mart 2022'de başlayan "Ukrayna Kültür Mirasını Çevrimiçi Koruma" (SUCHO) girişimi de dahil olmak üzere çeşitli koruma çabalarını destekliyor. destekler.
SUCHO, Stanford Üniversitesi, Tufts Üniversitesi ve Avusturya Dijital Beşeri Bilimler ve Kültürel Miras Merkezi'nden üç bilim insanı tarafından kuruldu. Şubat 2022'nin sonunda "Twitter" üzerinden bağlantı kurdular. Grup, Bilgisayar ve Beşeri Bilimler Derneği ve Avrupa Dijital Beşeri Bilimler Derneği'nin yanı sıra "Amazon" ve "DigitalOcean"'ın hibeleriyle desteklendi. Projeye 1.000'den fazla kütüphaneci, arşivci ve araştırmacı katılıyor. Projeye Harvard Üniversitesi Ukrayna Bilim Enstitüsü ve Alberta Üniversitesi de katıldı. İlk iki hafta içerisinde Ukrayna kültür örgütlerine ait 1.500'den fazla web sitesi, dijital sergi, açık erişimli yayın ve diğer internet kaynakları arşivlendi. O dönemde toplam veri hacmi 3 terabayttı ve 8 Nisan itibarıyla bu rakam 25 terabayta ulaşmıştı.


## Dış kaynaklar.
  - UKRAINIAN CULTURAL HERITAGE POTENTIAL IMPACT SUMMARY, Conflict Observatory.