# Vera C. Rubin Gözlemevi
Daha önce Büyük Sinoptik Tarama Teleskopu (LSST) olarak adlandırılan Vera C. Rubin Gözlemevi, Şili'de bulunan önemli bir astronomik gözlemevidir. Temel görevi, her birkaç gecede bir, erişilebilir tüm güney gökyüzünü astronomik olarak taramak ve on yıl boyunca sürecek bir hızlandırılmış kayıt olan Uzay ve Zaman Miras Araştırması (Legacy Survey of Space and Time - yine LSST olarak kısaltılır) oluşturmaktır. Sinoptik kelimesi, Yunanca σύν (syn "birlikte") ve ὄψις (opsis "görünüm") kelimelerinden türetilmiştir ve belirli bir zamanda bir konunun geniş bir görünümünü veren gözlemleri tanımlar. Gözlemevi, Kuzey Şili'deki Coquimbo Bölgesi'nde 2.682 metre yüksekliğindeki bir dağ olan Cerro Pachón'un El Peñón zirvesinde, mevcut Gemini Güney ve Güney Astrofizik Araştırma Teleskopları ile birlikte yer almaktadır. Rubin Gözlemevi'nin ana tesisi, gözlemevinden karayoluyla yaklaşık 100 kilometre uzaklıkta, La Serena şehrindedir. Gözlemevi, galaktik dönüş hızları hakkında çığır açan keşiflere öncülük eden Amerikalı astronom Vera Rubin"in adını taşımaktadır.
Vera C. Rubin Gözlemevi, ABD Ulusal Bilim Vakfı (NSF) ve ABD Enerji Bakanlığı Bilim Ofisi'nin ortak bir girişimidir. Gözlemevi, NSF NOIRLab ve SLAC Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı tarafından ortaklaşa işletilmektedir.
Rubin Gözlemevi, mevcut tüm gökyüzünü birkaç gecede bir fotoğraflayacak olan 8,4 metrelik birincil aynaya sahip geniş alanlı bir yansıtıcı teleskop olan Simonyi Tarama Teleskobu'na ev sahipliği yapacak. Teleskop, üç aynalı anastigmatın bir çeşidi olan yeni bir üç aynalı tasarım kullanır ve bu, kompakt bir teleskopun 3,5 derecelik çok geniş bir görüş alanı üzerinden keskin görüntüler sunmasını sağlar. Görüntüler, şimdiye kadar yapılmış en büyük dijital kamera olan 3,2 gigapiksel CCD görüntüleme kamerası tarafından kaydedilecek.
LSST 2001'de önerildi ve aynanın inşası (özel fonlarla) 2007'de başladı. LSST daha sonra 2010 Astrophysics Decadal Survey'de en üst sıralarda yer alan büyük yer tabanlı proje oldu ve proje resmi olarak inşaatına 1 Ağustos 2014'te başladı. Ulusal Bilim Vakfı (NSF), inşaat bütçesinin FY2014 kısmına (27,5 milyon $) izin verdi. Finansman, Amerika Birleşik Devletleri Enerji Bakanlığı olan NSF'den ve özel uluslararası kâr amacı gütmeyen kuruluş LSST Corporation tarafından sağlanan özel finansmandan gelir. Operasyonlar, Astronomi Araştırma Üniversiteleri Birliği'nin (AURA) yönetimi altındadır. Toplam inşaat maliyetinin yaklaşık 680 milyon dolar olması bekleniyordu.
Rubin Gözlemevi'nin saha inşaatı, 14 Nisan 2015 tarihinde ilk taşın törenle konulmasıyla başlamıştır. Mühendislik kamerasıyla yapılan ilk gökyüzü gözlemleri 24 Ekim 2024 tarihinde gerçekleşirken, sistemin ilk ışık görüntüleri 23 Haziran 2025 tarihinde yayınlanmıştır. COVID ile ilgili takvim gecikmeleri nedeniyle, tam araştırma operasyonlarının 2025 yılının ilerleyen dönemlerinde başlaması planlanmaktadır. Toplanan verilerin ise iki yıl sonra tamamen kamuya açık hale gelmesi beklenmektedir.


## Adı ve anlamı.
Gözlemevi, ilk olarak "Büyük Sinoptik Araştırma Teleskobu" (Large Synoptic Survey Telescope - LSST) olarak adlandırılmıştı. Buradaki "" kelimesi, Yunanca σύν (syn - "birlikte") ve ὄψις (opsis - "görünüm") kelimelerinden türemiştir ve bir konuya geniş bir bakış açısı sunan gözlemleri tanımlar.
Haziran 2019'da, Birleşik Devletler Temsilcisi Eddie Bernice Johnson ve Jenniffer González-Colón tarafından gözlemevinin adının LSST'den Vera C. Rubin Gözlemevi olarak değiştirilmesi başlatıldı. Bu isim değişikliği, 20 Aralık 2019'da Amerika Birleşik Devletleri yasalarına girdi ve 2020 Amerikan Astronomi Topluluğu kış toplantısında duyuruldu. Gözlemevi, adını Amerikalı astronom Vera C. Rubin'den almaktadır. Bu isim, Rubin ve meslektaşlarının milyarlarca galaksiyi uzay ve zaman boyunca haritalandırarak ve kataloglayarak karanlık maddenin doğasını araştırma mirasını onurlandırmaktadır.
Teleskobun kendisi ise özel bağışçılar Charles ve Lisa Simonyi'nin adını taşıyan Simonyi Araştırma Teleskobu olarak adlandırılmıştır.
LSST kısaltması, gözlemevinin gerçekleştireceği "Uzay ve Zaman Mirası Araştırması" (Legacy Survey of Space and Time) için ve bu araştırmayı yapacak olan kamera için "LSST Kamerası" olarak korunmuştur.


## Tarihi.
Rubin Gözlemevi, gökyüzü taramaları geleneğinin bir devamıdır. Bu gelenek, 18. yüzyılda Messier kataloğu gibi görsel olarak derlenmiş kataloglarla başladı. Ardından, 1885 Harvard Plaka Koleksiyonu, National Geographic Society – Palomar Gözlemevi Gökyüzü Araştırması ve diğerleriyle başlayan fotoğrafik araştırmalar bu yerini aldı. Yaklaşık 2000 yılına gelindiğinde ise, Sloan Dijital Gökyüzü Araştırması (SDSS) gibi ilk dijital araştırmalar, önceki taramaların fotoğraf plakalarının yerini almaya başladı.
Rubin Gözlemevi, ilk olarak 1996'da bahsedilen Karanlık Madde Teleskobu'nun önceki konseptinden evrildi. Beşinci on yıllık rapor olan "Yeni Milenyumda Astronomi ve Astrofizik", 2001 yılında yayımlandı ve "Geniş Açıklıklı Sinoptik Araştırma Teleskobu"nu (Large-Aperture Synoptic Survey Telescope) önemli bir girişim olarak tavsiye etti. Bu erken aşamada bile temel tasarım ve hedefler belirlenmişti.Geniş Açıklıklı Sinoptik Araştırma Teleskobu (LSST), her hafta görülebilir gökyüzünü mevcut araştırmalardan çok daha sönük seviyelere kadar taramak üzere tasarlanmış, 6.5 metrelik bir optik teleskoptur.
Bu teleskop, 300 metreden büyük Dünya'ya Yakın Nesnelerin (NEO) %90'ını kataloglayacak ve bunların Dünya üzerindeki yaşam için oluşturduğu tehdidi değerlendirecektir. Ayrıca, Güneş Sistemi'nin oluşumuna dair bir fosil kaydı içeren Kuiper Kuşağı'nda yaklaşık 10.000 ilkel nesne bulacaktır.
LSST, yakın ve yüksek kırmızıya kaymalı binlerce süpernovayı gözlemleyerek ve karanlık maddenin dağılımını kütleçekimsel merceklenme yoluyla ölçerek evrenin yapısının incelenmesine de katkıda bulunacaktır. Tüm veriler Ulusal Sanal Gözlemevi (National Virtual Observatory) aracılığıyla erişilebilir olacak ve astronomlara ve halka, değişen gece gökyüzünün çok derin görüntülerine erişim sağlayacaktır.Rubin Gözlemevi'nin ilk geliştirme aşamaları çeşitli küçük hibelerle finanse edildi. Ocak 2008'de yazılım milyarderleri Charles ve Lisa Simonyi 20 milyon dolar, Bill Gates ise 10 milyon dolar olmak üzere büyük katkılarda bulundu. ABD Başkanı'nın 2013 mali yılı NSF bütçe talebine 7.5 milyon dolar dahil edildi. ABD Enerji Bakanlığı, karanlık enerjiyi anlama misyonunun bir parçası olarak, SLAC Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı tarafından dijital kamera bileşeninin yapımını finanse etti.
Ulusal Bilim Vakfı (NSF) tarafından geri kalan inşaat fonları 1 Ağustos 2014 tarihinde onaylandı. Projenin lider kuruluşları ise şunlardır:
  - SLAC Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı: LSST kamerasını tasarlamak ve inşa etmekle görevli.
  - Ulusal Optik Astronomi Gözlemevi (National Optical Astronomy Observatory): Teleskop ve saha ekibini sağlamakla yükümlü.
  - Ulusal Süper Bilgisayar Uygulamaları Merkezi (National Center for Supercomputing Applications): Arşiv ve veri erişim merkezini kurmak ve test etmekle sorumlu.
  - Astronomi Araştırmaları Üniversiteleri Birliği (Association of Universities for Research in Astronomy - AURA): İnşaatı denetlemekle yetkili.


### L1 Lensi ve Ek Finansman.
Gözlemevi için L1 lensi 2018 yılında tamamlandı. Mayıs 2018'de ABD Kongresi, inşaat ve operasyonları hızlandırmak amacıyla, teleskobun talep ettiğinden çok daha fazla finansmanı beklenmedik bir şekilde tahsis etti. Teleskop yönetimi bu durumdan minnettar olsa da, inşaatın bu geç aşamasında nakit sıkıntısı çekmedikleri için ek fonların ne kadar yardımcı olacağından emin değildi.
Komple enstrümanın kaydettiği ilk fotonlar 15 Nisan 2025 tarihinde tespit edildi. Enstrüman odaklanmadan önce bu fotonlar halkalar şeklinde görünüyordu, sonrasında ise nokta olarak ayarlandı.
Teleskop ve kameranın tam kombinasyonundan elde edilen ilk ışık görüntüleri 23 Haziran 2025 tarihinde yayınlandı. İlk tanıtım görüntüleri arasında Üç Boğumlu Bulutsu ve Deniz Kulağı Bulutsusu nebulalarının birleşik bir görüntüsü ile Başak Kümesi'ndeki birçok galaksiyi gösteren geniş alanlı bir görünümden alıntılar yer alıyordu. Başak Kümesi görüntüsü, Mayıs ayı başlarında dört gece boyunca çekilmişti.
Bu ilk görüntülerde 2000'den fazla yeni asteroit keşfedildi. Enstrümanın devreye alınmasında 28 ülkeden insanların yer alması nedeniyle, görüntülerin yayınlandığı gün altı kıtada izleme partileri düzenlendi.