# Haydar Aliyev
Haydar Alirıza oğlu Aliyev (, 10 Mayıs 1923 - 12 Aralık 2003) Azerbaycanlı siyasetçi, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin üçüncü cumhurbaşkanı, Nahçıvan Yüksek Meclisi'nin 3. Başkanı. Aynı zamanda Azerbaycan'ın görevdeki cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in babasıdır. Azerbaycan'ın "ümummilli lider" ve "ulu önder" unvanlarını taşımaktadır.
1969-1982 yılları arasında "fiilen" Azerbaycan'ı yönetmiş, 1993-2003 yılları arasında ise Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı görevinde bulunmuştur. 1982 yılında Sovyetler Birliği Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcılığı'na getirilerek, Sovyetler Birliği'nin ""üçüncü adamlığına"" kadar yükselmiştir. Haydar Aliyev, Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcılığı görevinde bulunduğu süre zarfında Sovyetler Birliği'nin gelecekteki en büyük lider adaylarından biri olarak görülüyordu.


## Yaşam öyküsü.
### İlk yılları.
10 Mayıs 1923'te günümüzdeki Azerbaycan'ın özerk bölgesi Nahçıvan'da doğmuştur. 1939'da Nahçıvan Pedagoji Teknik Lisesi'ni bitirdikten sonra Azerbaycan Sanayi Enstitüsü, Mimarlık Fakültesi'nden mezun olmuştur. 1957'de ise Azerbaycan Devlet Üniversitesi tarih bölümünü bitirmiştir. 1948'de Aliyev, Zarifa Aliyeva ile evlendi. 12 Ekim 1955'te kızları Sevil Aliyeva dünyaya geldi. 24 Aralık 1961'de oğulları İlham dünyaya geldi. Eşi Zarifa Aliyeva 1985 yılında kanserden öldü.


### Erken kariyer.
İkinci Dünya Savaşı sırasında, Sovyetler Birliği'nin kendi kuvvetleri üzerinde istihbarat operasyonları yürüten ve firar eden veya yeterince sert savaşmayan askerleri infaz eden Smersh taburunun komutanı olarak görev yaptı. 1944 yılında Azerbaycan SSC Devlet Güvenlik Halk Komiserliği'ne (NKGB) katıldı ve SSCB Devlet Güvenlik Komitesi Kıdemli Personel Eğitim Okulu'ndan mezun olduktan sonra 1950 yılında Azerbaycan SSC Devlet Güvenlik Komitesi'nin daire başkanı oldu. 1954 yılında, hükûmet reformunun bir parçası olarak, daha önce Devlet Güvenlik Bakanlığı (MGB) olarak adlandırılan NKGB, bu kez KGB olarak yeniden adlandırıldı. Kaynaklar Aliyev'in Azerbaycan KGB'sinin İran ve Orta Doğu'yu da kapsayan Doğu Bölümü'nde çalıştığını gösteriyor. Bu süre zarfında Aliyev, Semyon Tvsigun'un yakın arkadaşıydı. Aliyev 1967 yılında Azerbaycan KGB'sinin başına geçti ve sonunda tümgeneral rütbesini aldı. Aliyev, Sovyet gizli servisinde görev yaptığı süre boyunca Azerbaycan'da çoğunlukla tanınmıyordu.
Azerbaycan Komünist Partisi Merkezi Komitesi'nin 1969 Temmuz toplantısında Haydar Aliyev Azerbaycan Komünist Partisi Merkezi Komitesi'nin genel sekreteri seçilerek ülkenin rehberi olmuştur. Bu kararla beraber Aliyev, Sovyet Azerbaycanı'nın fiilen lideri olmuştur. Aliyev, 1976'da Sovyet Politbüro'nun aday (oy hakkı olmayan) üyesi oldu. Yuri Andropov'un onu SSCB Bakanlar Konseyi Birinci Başkan Yardımcılığına terfi ettirdiği ve Politbüro'nun tam üyesi yaptığı Aralık 1982'ye kadar bu görevi sürdürdü. Aliyev ayrıca 1974-1979 yıllarında Bakanlar Kurulunda birinci başkan yardımcısı olarak görev yaptı.
Aliyev, 1979'da Sovyetlerin Afganistan'ı işgalini destekledi 1981 Parti Kongresinde Aliyev, Brejnev'i bolca övdü. 22 Kasım 1982'de Andropov, Aliyev'i adaylıktan Sovyet Politbüro'nun asil üyeliğine terfi ettirdi ve onu SSCB Bakanlar Kurulunun ulaşım ve sosyal hizmetlerden sorumlu Birinci Başkan Yardımcılığı görevine atadı. Böylece Aliyev, bir Azerbaycanlının Sovyetler Birliği'nde ulaştığı en yüksek makama ulaştı.
13 yıl aradan sonra, 1982 yılının Aralık ayında Sovyet İttifakı Komünist Partisi Merkezi Komitesi Siyasi Bürosu'nun üyesi seçilmiş, SSCB Bakanlar Kurulu başkanının birinci yardımcısı vazifesine yükseltilmiş ve SSCB'nin rehberlerinden biri olmuştur. Haydar Aliyev yirmi yıl süresince SSCB milletvekili olmuş, 5 yıl ise SSCB Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcılığı yapmıştır.
Aliyev, 1987 yılında Mihail Gorbaçov tarafından Başbakan Birinci Yardımcılığı görevinden ve Politbüro'dan resmi olarak sağlık gerekçesiyle görevden alındı, ancak ikisi Gorbaçov'un yolsuzlukla mücadele kampanyası nedeniyle anlaşmazlığa düşmüşlerdi. Aliyev, Gorbaçov'la arasını bozulmuştu ve Gorbaçov'un Perestroyka'sının bir parçası olarak temizlenenlerden biriydi. Aliyev, 1987 yılında zorunlu emekliliğinin ardından 1990 yılına kadar Moskova'da kaldı. Bu sırada kalp krizi geçirdi.


### SSCB sonrası.
Haydar Aliyev 20 Ocak 1990'da SSCB'nin Bakü'de yaptığı kanlı baskın ile ilgili olarak ertesi gün Azerbaycan'ın Moskova'daki konsolosluğunda beyanatla karşı çıkarak, Azerbaycan halkına karşı işlenmiş cinayetin teşkilatçılarının ve faillerinin cezalandırılmasını talep etmiştir. O, SSCB'nin dağıldığını görerek 1991 Temmuz ayında Sovyetler Birliği Komünist Partisi'ni terk etmiştir.
1992'nin başlarında Dağlık Karabağ'da Azerbaycanlıların yaşadığı son kasaba olan Şuşa'nın düşmesinin ardından Birinci Dağlık Karabağ Savaşı'nda şiddetin arttığı görüldü. Bu olaylar Mutallibov'un istifası ve ardından Abulfez Elçibey liderliğindeki Azerbaycan Halk Cephesi'nin iktidara gelmesiyle sonuçlandı. Elçibey, 1992 yılında Azerbaycan'ın ilk özgür ve adil seçimlerinde cumhurbaşkanı seçildi.
Elçibey'in iktidarda olduğu bir yıl boyunca Aliyev, Bakü'deki resmi hükûmete hiçbir saygı ve itimat göstermeden Nahçıvan'ı yönetmeye devam etti. Halk Cephesi İçişleri Bakanı İsgandar Hamidov'un Nahçıvan'da Aliyev'i zorla devirme girişimi, bölgesel havaalanındaki yerel milisler tarafından engellendi. Aynı dönemde Aliyev, Nahçıvan'da dönemin Ermenistan Devlet Başkanı Levon Ter-Petrosyan ile Bakü'den bağımsız olarak ateşkes anlaşması müzakere etti. Aliyev, 21 Kasım 1992'de Nahçıvan'da düzenlenen kuruluş kongresinde Yeni Azerbaycan Partisi'nin genel başkanlığına seçildi.
1993 yılında Elçibey'in görevden aldığı askeri komutan Surat Huseynov liderliğindeki Rusya destekli askeri darbeyle Elçibey iktidardan uzaklaştırıldı. Elçibey, darbeden sonra ülkenin iç savaşa girmemesi için Bakü'yü terkederek Nahçıvan'a sürgün girmeyi kabul etti. Aliyev daha sonra Azerbaycan'ın geçici Cumhurbaşkanı olarak atandı, ve Aliyev de darbeci Hüseynov'u başbakan olarak atadı. Tarihçi Audrey Altsadt ve Thomas de Waal'a göre Aliyev'in Hüseynov'un darbesinde doğrudan bir rolü yok gibi görünüyor. Ağustos 1993'te ülke çapında yapılan referandumla Elçibey'in cumhurbaşkanlığı görevinden alındı.
Aliyev, Elçibey'in Halk Cephesi partisine bağlı 33 taburu dağıttı. Bu kargaşanın ortasında Azerbaycan, Dağlık Karabağ ihtilafında Ermenistan'a çok büyük topraklar kaptırdı ve Birinci Dağlık Karabağ Savaşı'nı fiilen kaybetmiş oldu.
Aliyev, 3 Ekim 1993'te 1993 Azerbaycan cumhurbaşkanlığı seçimini düzenledi ve burada bilinmeyen iki adayın kendisine karşı yarışmasına izin verdi. Yüzde 98,8 oyla Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı seçildi. 11 Ekim 1998'de oyların yüzde 77'sini alarak yeniden seçildi. Aliyev 2003 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday gösterildi ancak sağlık sorunları nedeniyle seçimlere katılmayı reddetti.
Haydar Aliyev 21 Nisan 2003 günü Bakü'deki Cumhuriyet Sarayı'nda düzenlenen törende rahatsızlanmıştır. Tedavisi için önce Türkiye'ye getirilmiş; daha sonra Ağustos 2003'te gittiği ABD'nin Ohio eyaletinin Cleveland şehrinde, 12 Aralık 2003'te kalp yetmezliği sebebiyle ölmüştür. Aliyev, 1999 yılında Atatürk Barış Ödülü'ne layık görülmüştür.