# Homo erectus
 - YÖNLENDİRME 
Homo erectus (Latincede "dik insan" anlamına gelir), en eski kalıntıları 2 milyon yıl öncesine tarihlendirilen, Pleistosen'de yaşamış soyu tükenmiş bir arkaik insan türüdür. Örnekleri "Homo" (insan) cinsinin ilk tanınabilen üyeleri arasındadır. İnsan benzeri bir vücut yapısı ve yürüyüşe sahip olan, Afrika'dan ayrılıp Asya ve Avrupa'ya yerleşen ve ateşi kullanan ilk insan türüdür.
"H. heidelbergensis" ve "H. antecessor" gibi çeşitli insan türlerinin "H. erectus"'tan, Neandertaller, Denisova insanları ve modern insanların da "H. heidelbergensis"'ten evrimleştiği kabul ediliyor. "H. erectus", İber Yarımadası'ndan Cava adasına dek uzanan kıtasal dağılımıyla Avrasya'ya yayılan ilk insan atasıydı. "H. floresiensis" ve "Homo luzonensis" türleri, "H. erectus"'un Asya topluluklarından türemiş olabilir. Bilinen son "Homo erectus", 117.000-108.000 yıl önce yaşamış Solo insanıdır.
"H. erectus", atalarından daha çağdaş olan yürüyüşü ve vücut oranlarıyla ayırt edilir. Ayrıca düz bir yüze, belirgin bir burna ve muhtemelen seyrek vücut kıllarına sahip ilk insan türüdür. Türün beyin boyutu atalarınınkinden yüksektir ancak topluluklara bağlı olarak büyük ölçüde değişir. İlk "H. erectus" topluluklarında beyin gelişiminin çocukluğun erken döneminde durmuş gibi görünmesi, yavruların doğumda büyük ölçüde kendi kendine yeterli olduğunu ve dolayısıyla yaşam boyunca bilişsel gelişimlerinin sınırlı olduğunu gösteriyor.
"H. erectus" bir tepe avcıydı: fosilleri genellikle sığırlar veya filler gibi orta ila büyük hayvanların kalıntıları ile birlikte bulunmuştur. Bunun gibi kanıtlar, insan atalarında ilk kez yırtıcı davranışın ve eşgüdümlü avlanmanın geliştiğini gösterir. Aşölyen taş alet kültürünü başlatan "H. erectus"'un ateş kullanma, eşgüdümlü takımlar hâlinde avcılık, toplayıcılık, yaralı veya hasta toplum üyelerine bakma ve bunların yanı sıra muhtemelen denizcilik ve sanat yapma becerisine sahip ilk insan atası olduğu tahmin edilmektedir.
"H. erectus"'un erkek ve dişilerinin kabaca aynı büyüklükte olduğu sanılmaktadır, yani türde eşeysel dimorfizm azalmış olabilir. Eşeysel dimorfizmin azalması, primatlarda genellikle tek eşliliğin göstergesidir. Bu azalmaya karşın ağırlıkları 40 ila 68 kg, boyları ise 146 ila 185 cm aralığında değişkenlik gösteriyordu. "H. erectus"'un yapısal olarak konuşma yeteneğine sahip olup olmadığı belli değildir ancak bir tür ön-dil kullanarak iletişim kurdukları varsayılır.


## Keşif ve adlandırma.
Charles Darwin'in 1871 tarihli "İnsanın Türeyişi" kitabında ifade ettiği, insanlığın Afrika'da evrimleştiği görüşünün aksine, 19. yüzyılın sonlarında yaşamış pek çok doğa bilimci, Avrupa ile Amerika'nın ortasında yer aldığı ve dünya çapında en uygun dağılım yollarını sağladığı için Afrika'nın değil Asya'nın insanlığın doğum yeri olduğunu ileri sürdü (Asya'dan çıkış kuramı). Bunlardan biri olan Ernst Haeckel, ilk insanın, şimdiki Güneydoğu Asya'da, var olmadığı kanıtlanmış efsanevi "Lemurya" kıtasında yaşamış "Pithecanthropus alalus" ("konuşamayan maymun insan" anlamına gelir) adını verdiği bir türden evrimleştiğini savunuyordu. "Lemurya"nın Hint Okyanusu'nun altına battığı sanılıyordu, dolayısıyla bunu kanıtlayacak hiçbir fosil bulunamadı. Yine de Haeckel'in varsayımı Hollandalı bilim insanı Eugène Dubois'e Hollanda Doğu Hint Adaları'na seyahat etme konusunda esin oldu. Hiçbir yönlendirilmiş keşif gezisi insan fosili bulmadığından (bilinen az sayıdaki fosilin tamamı tesadüfen keşfedilmişti) ve ekonomi Uzun Buhran nedeniyle güç durumdayken, Hollanda hükümeti Dubois'e fon sağlamayı reddetti. 1887'de Hollanda Doğu Hindistan Ordusu'na sağlık subayı olarak katıldı ve 1887'de Hint Adaları'nda boş zamanlarında insan evrimini açığa kavuşturacak "kayıp halkasını" aramak üzere bir görev almayı başardı. Cava'da, Solo Nehri kıyısındaki Trinil bölgesinde 1891'de üst bölümü korunmuş bir kafatası ve 1892'de bir uyluk kemiği buldu; bu fosile (Cava insanı) 1893'te "Pithecanthropus erectus" ("dik maymun insan") adını verdi. Avrupa bilim camiasını dik yürüyen bir maymun insan bulduğuna ikna etmeye çalıştı ama başarısız oldu. O zamanlar çok az sayıda insan atası fosilinin keşfedildiği göz önüne alındığında, bulgularını insan dışı, kusurlu bir maymun olarak büyük ölçüde görmezden geldiler.
Bu fosillerin önemi, 1927 yılında Kanadalı paleoantropolog Davidson Black'in Çin'in Pekin yakınlarındaki Zhoukoudian mağarasında "Sinanthropus pekinensis" (Pekin insanı) adını verdiği türün keşfine kadar anlaşılamayacaktı. Black, o zamandan bu yana dünyanın en verimli "H. erectus" bölgesi hâline gelmiş bölgeyi kazmaya devam etmek için finansman sağlamak üzere Kuzey Amerika ve Avrupa'da lobicilik faaliyeti yürüttü. Cava'ya olan ilginin devam etmesi, 1931'de Ngandong'da (Solo insanı), 1936'da Mojokerto'da (Cava insanı) ve 1937'de Sangiran'da (Cava insanı) daha fazla "H. erectus" fosili keşfine yol açtı. Sangiran bölgesinde en iyi korunmuş Cava insanı kafatasını ortaya çıkarıldı. Alman paleoantropolog Franz Weidenreich, Çin örneklerinin ayrıntılı açıklamalarını çeşitli monografilerinde yaptı. Özgün örnekler, İkinci Çin-Japon Savaşı sırasında, korunmak üzere Çin'den kaçırılma girişiminin ardından kayboldu. Günümüze kalıntıların yalnızca alçı dökümleri kaldı.
Cava insanı ile Pekin insanı arasındaki benzerlikler, Ernst Mayr'ın 1950'de her ikisini de "Homo erectus" olarak yeniden adlandırmasına yol açtı. 20. yüzyılın büyük bir kısmı boyunca antropologlar "H. erectus"'un insan evrimindeki rolünü tartıştılar. Yüzyılın başlarında, kısmen Cava ve Zhoukoudian'daki keşifler nedeniyle, modern insanın ilk olarak Asya'da evrimleştiği inancı geniş çapta kabul gördü. Ancak birkaç doğa bilimci (en önde Charles Darwin) insanların en eski atalarının Afrikalı olduğu kuramını savundular. Darwin, insanın en yakın akrabaları olan şempanze ve gorillerin yalnızca Afrika'da evrimleştiğine ve yaşadığına dikkat çekmişti. Darwin orangutanları Eski Dünya'nın büyük insansı maymunları arasına dahil etmemişti, bunun nedeni muhtemelen orangutanları insansı maymundan ziyade ilkel insanlar olarak düşünmesiydi. Darwin, Afrika'yı insanın atalarının en muhtemel doğum yeri olarak değerlendirirken, "İnsanın Türeyişi ve Cinsel Seçilim" adlı kitabında insanın kökeninin coğrafi konumu hakkında da şu ifadeyi kullanmıştır: "(...) bu konu üzerinde kurgu yapmanın yararı yok; iki veya üç antropomorfik [insan biçimli] insansı maymun, biri "Dryopithecus" (...), Miyosen devresinde Avrupa'da vardı ve bu kadar uzak bir dönemden bu yana, dünya kesinlikle pek çok büyük değişimden geçti, devrimler oldu ve [Afrika'dan] en geniş ölçekte göç için yeterli zaman oluştu." (1889, ss. 155-156).
1949'da Güney Afrika'daki Swartkrans Mağarası'nda bulunan "H. erectus" kalıntıları paleoantropologlar Robert Broom ve John Talbot Robinson tarafından ""Telanthropus capensis" adında bir tür olarak tanımlandı. Yakındaki mağaralardan da "Homo" cinsine ait fosiller olduğu bildirildi ancak bunların türlerinin belirlenmesi çalkantılı bir tartışma oldu. Birkaç Kuzey Afrika bölgesinde daha "H. erectus" kalıntıları bulunmuş ve ilk olarak 1951'de "Atlanthropus mauritanicus"" olarak sınıflandırılmıştır. 1970'li yıllardan itibaren, özellikle Richard Leakey'in öncülüğünde, Doğu Afrika'da, ağırlıklı olarak Kenya'daki Koobi Fora bölgesinde ve Tanzanya'daki Olduvai Gorge'da daha fazla fosil gün yüzüne çıkarıldı.
Avrupa genelinde ortaya çıkarılan arkaik insan fosilleri, önceleri "H. erectus"'a atfedilirken, İngiliz insan bilimci Chris Stringer'ın çalışmaları sonucunda "H. heidelbergensis" olarak ayrı bir türde sınıflandı.


### Evrim.
"H. erectus"'un yaklaşık 2 milyon yıl önce "H. habilis"'ten evrimleştiği öne sürülüyor ancak bu görüş, en az yarım milyon yıl boyunca bir arada var olduklarından sorgulanıyor. Başka bir görüşe göre, bir grup "H. habilis" üreme yoluyla yalıtılmış olabilir ve yalnızca bu grup "H. erectus"'a (kladogenez) evrimleşmiştir.
"H. erectus"'un en eski kalıntıları hem Afrika'da hem de Doğu Asya'da bulunduğundan (Çin'de 2,1 milyon yıl kadar erken, Güney Afrika'da 2,04 milyon yıl önce), "H. erectus"'un nerede evrimleştiği tartışılmaktadır. 2011 yılında yapılan bir araştırma, "H. habilis"'in Afrika'dan Batı Asya'ya ulaştığını, ilk "H. erectus"'un burada evrimleştiğini ve erken "H. erectus"'un daha sonra Batı Asya'dan Doğu Asya (Pekin insanı), Güneydoğu Asya (Cava insanı) ve Avrupa'da (Tautavel insanı) dağıldığı ayrıca bir grubun Afrika'ya geri döndüğü ("Homo ergaster") ve modern insanların bu göçmenlerden türediği varsayımını ortaya attı. Diğer insan bilimciler "H. erectus"/"H." "ergaster"'in Afrika'da evrimleştiği ve sonunda burada modern insanlara dönüştüğünü savunuyor.
"H. erectus" 1,8 milyon yıl önce Cava'nın Sangiran kentine ulaşmıştı ve "H. erectus"'un ikinci ve farklı bir göç dalgası yaklaşık 780 bin yıl önce Çin'in Zhoukoudian kentine yerleşmişti. Sangiran'da bulunan "H. erectus"'ların dişleri daha büyüktür ve Zhoukoudian'daki "H. erectus"'un gelişmiş dişlerinden çok ilkel (atasal) Batılı "H. erectus" ve "H. habilis"'in dişlerine daha benzerdir. Ancak sonraki dönemlerde Sangiran "H. erectus"'larının diş boyutlarının küçüldüğü görülüyor. Bu, Cava'ya Zhoukoudian veya onunla akraba olan bazı topluluklar tarafından yapılmış ikincil bir göç olayına işaret ediyor olabilir.


### Torunları ve sinonimleri.
"Homo erectus", neredeyse iki milyon yıl boyunca hayatta kalan, "Homo"'nun en uzun ömürlü türüdür. Buna karşılık modern insan ("Homo sapiens") 300.000 yıl kadar önce ortaya çıktı.
Pek çok arkaik insanın, "H. erectus"'un veya "H. sapiens"'in alt türü olarak mı yoksa ayrı türler olarak mı sınıflandırılması gerektiği konusunda kesin bir fikir birliği yoktur.
  - Afrikalı "H. erectus" adayları
   - "Homo ergaster" (veya "Afrikalı "H. erectus"")
   - "Homo naledi"
  - Avrasyalı "H. erectus" adayları:
   - "Homo antecessor"
   - "Homo heidelbergensis"
  - "Homo floresiensis"
  - "Homo rhodesiensis"
  - 1982 yılında Hindistan'ın Madhya Pradesh kentinde bulunan Narmada fosili ilk başta "H. erectus" veya "Homo erectus narmadensis" olarak tanımlanmıştı.
Cava'da bulunan ve 1,4 ila 0,9 milyon yıl öncesine tarihlenen fosillere dayanan "Meganthropus", dev bir erken insan türü olduğu yönündeki daha önceki yorumların aksine geçici "olarak H. erectus" türü altında gruplandırıldı ancak daha eski çalışmalar fosilleri "Homo" cinsiyle yakın akraba olmayan bir insansı maymun olarak tanımlamıştı. Zanolli "vd". (2019), "Meganthropus"'un soyu tükenmiş insansı maymunların ayrı bir cinsi olduğuna karar verdi.


## Anatomi.
### Baş.
"Homo erectus" diğer erken homininlere göre düz bir yüze sahipti; belirgin bir kaş sırtı, görece alçak ve düz bir yüzü vardı. Kafatası eklemleri boyunca uzanan küçük tepeler olan sagital, frontal ve taç çıkıntılarının varlığının, kafatasının, özellikle de kafatası kubbesinin önemli ölçüde kalınlaştığının kanıtı olduğu öne sürülmüştür. Ancak bilgisayarlı tomografi taramaları durumun böyle olmadığını ortaya koyuyor. Bununla birlikte, kafatasının arka kısmındaki artkafa kemiğinin skuamöz kısmı, özellikle de iç artkafa tepesi, modern insanınkinden belirgin şekilde daha kalındır ve bu muhtemelen ilkel bir özelliktir.
Fosil kayıtları, "H. erectus"'un, genellikle nemi korumak için kuru havayı solumaya yanıt olarak evrimleştiği düşünülen, çıkıntılı bir buruna sahip ilk insan türü olduğunu göstermektedir. Amerikalı ruh bilimci Lucia Jacobs, çıkıntılı burnun, yol bulmayı ve uzun mesafeli göçü kolaylaştırmak için kokuların geldiği yönü (stereo koku alma) ayırt etmeye yaradığını ve bu yüzden evrimleştiğini önerdi.
Asyalı "H. erectus"'un ortalama beyin büyüklüğü yaklaşık 1000 cm3'tür. Bununla birlikte, Gürcistan'ın Dmanisi kentinde ("H. e. georgicus"), Kenya'nın Koobi Fora ve Olorgesailie bölgelerinde ve Etiyopya'nın Gona bölgesinde beyin boyutu çok daha küçük kafatası örnekleri bulunmuştur. Genel olarak "H. erectus"'un beyin boyutu 546 ila 1251 cm3 arasında değişmektedir; bu, modern insanlarda ve şempanzelerde görülen çeşitlilik aralığından çok daha büyüktür.
2021 yılında yayımlanan "İnsan beyni boyutunda topluluklar arası çeşitlilik: Hominin bilişsel filogenisine yönelik çıkarımlar" başlıklı bir makalede, Asyalı "H. erectus"'un son 600 bin yıldaki beyin boyutunun modern insan topluluklarıyla önemli ölçüde örtüştüğü belirlendi. Araştırmadaki önemli bir nokta, bazı küçük beyinli modern insan topluluklarının "H. erectus"'a, vücutları ve beyinleri büyük olan modern insan topluluklarına göre daha çok benzerlik göstermesiydi. Makale, tür ortalamalarının fosillerle karşılaştırıldığı ve topluluklar arası çeşitliliğin göz ardı edildiği, insan evrimindeki beyin büyüklüğü artışına ilişkin mevcut anlayıştaki yöntemsel kusurlara dikkat çekiyor. Aynı zamanda, bazı modern insan topluluklarının "H. erectus"'a göre beyin büyüklüğünde çarpıcı bir artış yaşamadığı, artışın çoğunun kuzey topluluklarında meydana geldiği ve bunun da topluluklar arası çeşitliliğin farkına varılamamasına neden olduğu gerçeğine de değiniyor. Yazarlar bu kusurların nereden kaynaklandığını şöyle anlatıyor: "... "H. sapiens"'in ortalama kafatası büyüklüğündeki artış, büyük ölçüde üst sınırdaki artıştan kaynaklanmaktadır ve bizim "H. erectus" örneğimize göre alt sınırdaki artış çok daha az belirgindir. Bunun yanında üst sınırdaki bu artışın kuzeydeki topluluklarda daha belirgin olduğu görülüyor; bu, iklim etkenlerine ek olarak vücut büyüklüğündeki göreli artışın bir sonucu olabilir." Sonuç olarak, daha önceki araştırmacıların da önerdiği gibi, tamamen beyin boyutu benzerliklerine dayanarak Asyalı "H. erectus"'un "H. sapiens"'in bir alt türü, yani "H. sapiens soloensis" olarak yeniden sınıflandırılabileceğini öne sürüyorlar.
Diş açısından "H. erectus", Plio-Pleyistosen homininleri ("Australopithecus" vs.) arasında en ince diş minesine sahiptir. Mine, dişin sert yiyecekler yüzünden kırılmasını engellemekle birlikte sert yiyecekleri kırmayı da engeller. "H. erectus"'un ve tüm erken insan ("Homo") türlerinin alt çene kemiklerinin gövdeleri, modern insanların ve yaşayan tüm insansı maymunlarınkinden daha kalındır. Alt çene gövdesi, ısırma kuvveti veya çiğneme nedeniyle bükülmeye karşı direnç gösterir, bu da çenelerinin yemek yerken alışılmadık derecede güçlü gerilmeler üretebileceği anlamına gelir ancak bunun nasıl uygulandığı belirsizdir. Bununla birlikte "H. erectus"'un alt çene gövdeleri erken insan türlerinden biraz daha incedir. Ayrıca azı ve küçük azılarda "H. habilis"'e göre çukur sıklığı daha fazladır; bu da "H. erectus"'un daha kırılgan yiyecekler yediğini düşündürür. Bunların hepsi, "H. erectus" ağzının sert gıdaları ezme konusunda daha az, kesme konusunda ise daha yetenekli olduğunu, dolayısıyla muhtemelen alet kullanımına bir tepki olarak beslenebileceği gıda çeşitliliğini azalttığını gösteriyor.


### Vücut.
Modern insanlara benzer biçimde "H. erectus"'un boyu 146–185 cm ve ağırlığı 40–68 kg arasında değişiyordu. Bu çeşitliliğin iklim, ölüm oranları veya beslenmedeki bölgesel farklılıklardan kaynaklandığı düşünülüyor. Primatlar arasında, çevresel zorluk etkenlerine verilen bu belirgin tepkinin (fenotipik esneklik) varlığı yalnızca modern insanlarda gözlemlenmiştir.
Modern insanlara benzer ve diğer büyük insansı maymunlardan farklı olarak, "H. erectus"'un erkekleri ve dişileri arasında büyük bir boyut farklılığı (boyuta özgü eşeysel dimorfizm) yok gibi görünüyor. Ancak bunu doğrulayabilecek fosil verileri oldukça azdır. Örneğin Koobi Fora'dan iki yetişkin örneğin beyin büyüklüğü 848 ve 804 cm3 olarak, önemli ölçüde daha küçük olan başka bir yetişkin örneğin ise 691 cm3 olarak ölçüldü; bu, örneklerin cinsiyeti belirsiz olsa da eşeysel dimorfizme işaret edebilir. Fosil kayıtlarında cinsiyeti belirlemenin zorluğunu gösteren bir diğer örnek ise Olduvai Vadisi'nde bulunan birkaç örnektir. 1960 yılında Olduvai Vadisi'nde bulunan ve OH12 ve OH9 olarak tanımlanan iki "H. erectus" kafatasının beyin boyutları 1000 cm3 ve 700 cm3 olarak hesaplanmıştır. Eşeysel dimorfizmin belirli özellikleri, genellikle kas işaretinin olmaması gibi cinsiyeti belirleme olanaklarıyla tanımlanır ve kalıntılar parçalı olduğundan burada eşeysel dimorfizmin söz konusu olup olmadığı belli değil. Eğer "H. erectus"'ta eşeysel dimorfizm yoktuysa, muhtemelen "H. erectus" insan soyunda bu özelliğe sahip ilk türdür. Bunun için de o dönemde dişilerin boyutunda önemli ve ansızın bir artış olması gerekir. Daha önceki türlere ait parçalı fosiller, eşeysel dimorfizmdeki bu azalmanın ne zaman olduğunu belirsiz kılmaktadır. 
"H. erectus"'un modern insanlarla hemen hemen aynı üye (kol ve bacak) biçimlerine ve oranlarına sahip olması, modern insan benzeri bir hareket yeteneği olduğunu düşündürüyor. Kenya'nın Ileret kenti yakınlarındaki "H. erectus" izleri de bu görüşü destekliyor. Modern insandakine benzer omzu ise nesneleri hızlıca fırlatabilme yeteneğini akla getiriyor. Bir zamanlar Turkana Çocuğu'nun modern insanlarda görülen 5 bel omuru yerine 6 omura sahip olduğu, göğüs omurlarının ise 12 yerine 11 tane olduğu düşünülüyordu ancak daha sonra bu düşünceden vazgeçildi. Artık örneğin insan benzeri bir omurga eğriliğine sahip olduğu ve omur sayılarının modern insanlarla aynı olduğu kabul ediliyor.
İnsan atalarının vücut kıllarının çoğunu ne zaman kaybettiği büyük oranda belirsizdir. Genetik çözümleme, koyu tene neden olan melanokortin 1 reseptöründeki yüksek etkinliği 1,2 milyon yıl öncesine tarihliyor. Vücut kıllarının eksikliği cildi zararlı morötesi ışınıma maruz bırakacağından, tenin koyulaşması kılsızlaşmanın göstergesi olabilir. Açıkta kalan deri ancak Pleistosen'de güneş ışığına uyumsuz hâle gelmiş olabilir çünkü Dünya'nın artan eksen eğikliği (ki bu aynı zamanda buzul çağlarına da neden olmuştur) güneş ışınımının yeryüzündeki etkisini artırmış olacaktır, bu da kılsızlığın ilk olarak australopitesinlerde ortaya çıktığını düşündürmektedir. Bununla birlikte australopitesinlerin oldukça yüksek ve soğuk yerlerde yaşadığı düşünülüyor (genelde gece sıcaklığın 10 veya 5 °C'ye düşebildiği 1.000 ila 1.600 m yükseklikte). Bu yüzden daha alçak, daha sıcak yerlerde yaşayan erken insan türlerinin aksine sıcak kalmak için kıllara gereksinmiş olabilirler. Yüksek enlemlerdeki "H. erectus" popülasyonlarında, D vitamini eksikliğini önlemek için daha açık ten rengi evrimleşmiş olabilir. Türkiye'nin Denizli ilinde bulunan 300 ila 500 bin yıllık bir "H. erectus" örneğine, bilinen en eski tüberküloz menenjit vakası tanısı konuldu; bu vaka genellikle yüksek enlemlerde yaşayan koyu tenli insanlarda D vitamini eksikliği nedeniyle daha da kötüleşir. Kılsızlaşmanın genelde terlemenin kolaylaşmasını sağladığı düşünülür, ancak vücuttaki asalakların azaltılmasına yaradığı veya eşeysel seçilimle ilgili olduğu da önerilmiştir.


## Kültür.
### Toplumsal yapı.
Bir "H. erectus" topluluğuna ilişkin tek fosil kanıtı, Kenya'nın Ileret kentinin yakınlarındaki 4 bölgeden geliyor: burada bulunan 1,5 milyon yıllık 97 ayak izi muhtemelen en az 20 kişiden oluşan bir grup tarafından bırakılmıştı. Ayak izlerinin büyüklüğüne bakılırsa bu tamamen erkeklerden oluşan bir grup olabilir; bu da onların avcılık takımı, yiyecek arama takımı veya sınır devriyesi gibi özel bir görev grubu oldukları anlamına gelebilir. Bu eğer doğruysa, insan toplumlarını diğer büyük insansı maymunlardan ve toplumsal etobur memelilerden ayıran cinsiyete dayalı iş bölümünü de gösteriyor olacaktır. Büyük avları hedef alan modern avcı toplayıcı toplumlarda genellikle erkek gruplar yüksek riskli hayvanları avlamak için gönderilir ve düşük başarı oranı nedeniyle kadın gruplar daha öngörülebilir yiyeceklere odaklanır. Günümüzün savanlarda yaşayan şempanze ve babun gruplarına dayanarak, "H. erectus ergaster"'in açık arazilerdeki büyük savan yırtıcılarına karşı savunma yapmak için büyük, çok erkekli gruplar hâlinde yaşadığı düşünülebilir. Bununla birlikte "H. erectus"'un nüfus dağılımı modelleri, genellikle etobur yoğunluğunun yüksek olduğu alanlardan kaçındığını göstermektedir. Boylardaki erkek-erkek bağı ve erkek-kadın arkadaşlıkları önemli toplumsal durumlar olabilir.
"H. erectus" çocuklarının beyin büyüme hızları daha yüksek olduğundan, "H. erectus" muhtemelen modern insanlarla aynı düzeyde anne yatırımı veya çocuk yetiştirme davranışları göstermiyordu.
"H. erectus"'un erkek ve dişilerinin diğer büyük insansı maymunlarla karşılaştırıldığında yaklaşık aynı büyüklükte olduğu düşünüldüğü için, genellikle tek eşli yaşadıkları varsayılır çünkü primatlarda eşeysel dimorfizmin azalması sıklıkla tek eşlilikle ilişkilendirilir. Ancak "H. erectus"'ta eşeysel dimorfizmin modern insandakine benzer oranda olup olmadığı belirsizdir. Eğer benzerse bu, ata türlere göre yalnızca dişilerin boyunun arttığı anlamına gelir. Dişi doğurganlığı veya beslenmesi değişmiş ve/veya erkekler üzerindeki büyük boyutlu olmaya yönelik baskı azalmış, sonuç olarak kadınların davranışlarında erkeklerin harem (tek bir baskın erkeğin liderliğindeki sürü) sürdürmesini zorlaştıracak bir değişim oluşmuştur.


### Beslenme.
Beyin boyutunun artması genellikle daha etli bir beslenme ve bunun sonucunda daha yüksek kalori alımıyla doğrudan ilişkilendirilir. Protein tüketimindeki artışın "H. erectus"'un daha fazla böcek tüketmesinden kaynaklanabileceği de öne sürülmüştür. Ancak "H. erectus"'ta fazla enerji kullanan bağırsakların boyutunun küçülmüş olması da olanaklıdır. Çünkü büyük insansı maymunların bağırsağı, bitkisel maddeleri mayalayarak yağ sentezlemek için kullanılırdı, "H. erectus"'ta bunun yerini hayvansal yağlar alıyor ve enerji bağırsaklar yerine beyin büyümesi için kullanılıyor. Böylece "H. erectus" ata türlerle aynı kaloride besin tüketse de dolaylı olarak beyin boyutunu arttırmış olacaktır. "H. erectus" aynı zamanda et tüketimine bağımlılığın artışına bir tepki olarak avcı-toplayıcılık stratejisini kullanan ilk tür olabilir. Takım çalışmasına, işbölümüne ve yiyecek paylaşımına vurgu yapan avcı-toplayıcılık, önceki tarzlardan önemli ölçüde farklı bir geçim yoluydu.
"H. erectus"'un yaşam alanları sıklıkla orta ila büyük boyutlu av hayvanları olan filler, gergedanlar, su aygırları, sığırlar ve yaban domuzu topluluklarıyla ilişkilendirilir. "H. erectus" büyük avlarla beslendiğinden, kayda değer miktarda yemek artığı olması gerekirdi. Avların etleri iyi değerlendirilmişse, gıda paylaşımı veya uzun süreli gıda saklama davranışının geliştiği varsayılabilir. "H. erectus," boyutça büyümüş ve büyük avlara oldukça bağımlı olmuş olabilir. Buna kanıt olarak "H. erectus"'un Levant'ta ortadan kaybolması, "Palaeoloxodon antiquus"'un bölgesel olarak yok olmasıyla ilişkilendirilmiştir. Bununla birlikte, "H. erectus"'un beslenmesi büyük olasılıkla konuma bağlı olarak değişiklik gösteriyordu. Örneğin, İsrail'deki 780 bin yıllık Gesher Benot Ya'aqov bölgesindeki "H. erectus" topluluğu 55 farklı türde meyve, sebze, tohum, kabuklu yemiş ve yumru kök toplayıp yiyordu, ayrıca başka türlü yenmeyecek olan bazı bitki bölümlerini kızartmak için ateşi kullanmışlardı. Fil ve alageyik gibi yaygın büyük hayvanların yanı sıra iki yaşamlılar, sürüngenler, kuşlar ve gerek sucul gerek karasal omurgasızlarla da beslendiler. Kenya'nın Doğu Turkana Havzası'nda göl kenarında bulunan ve 1,95 milyon yıl öncesine tarihlenen FwJJ20 fosil bölgesindeki topluluk, (sığırlar, suaygırları ve gergedanların yanı sıra) kaplumbağa, timsah ve yayın balığı gibi sucul hayvanlarla besleniyordu. Büyük hayvanların leşleriyle beslenildiği düşünülse de kaplumbağalar ve balıklar avlanmıştı. Doğu Afrika'da 2 ila 1,4 milyon yıl önce, sıcak mevsim otları ile beslenen toynaklıların leşleri, özellikle de Afrika antilopları (Alcelaphinae), "H. erectus"'un beslenmesinde giderek daha belirgin bir şekilde öne çıkıyordu. Cava'da bulunan 1,5 milyon yıllık Trinil H. K. bölgesindeki "H. erectus"'un balık ve kabuklu deniz ürünleri ile beslendiği düşünülüyor.
"H. erectus"'un dişleri ata türlerinki kadar çok yönlü değildi ve daha dar bir çeşitlilikteki yiyecekler için uygundu. Bununla birlikte aletler sert yiyecekleri ezmek veya parçalamak için kullanılmış, dolayısıyla beslenme çeşitliliğini eskisi gibi artırmış olabilir. Ayrıca bu yetenek, "H. erectus"'un farklı ortamlarda yaşamasına ve Afrika'nın ötesine göç etmesine olanak vermiş olabilir.
1999'da İngiliz antropolog Richard Wrangham "yemek pişirme varsayımı"nı öne sürdü. Bu varsayım, "H. erectus"'un 2 milyon yıl önce ateş kullanma ve yemek pişirme yeteneğini kazanması ile atası "H. habilis"'ten ayrıldığını öne sürüyor. Böylece "H. erectus"'un beyin boyutunun 500 bin yıllık bir zaman diliminde "H. habilis"'tekinin iki katına çıkmasını ve özgün insan vücut planının ansızın ortaya çıkışını açıklıyor. Pişirme, protein sindirimini kolaylaştırır, besin emilimini hızlandırır ve besin kaynaklı patojenleri yok eder. Sonuç olarak topluluktaki birey sayısının artmasına olanak tanır, türde toplumsallaşma için seçilim baskısına neden olur ve daha fazla zihinsel beceri gerektirir. Ancak fosil kayıtlarına göre "H. erectus"'un ortaya çıkışı ateş kullanımı ya da bu konuda herhangi bir teknolojik atılımla ilişkili gözükmüyor, muhtemelen yemek pişirme uygulaması 400 bin yıl öncesine kadar yaygın değildi.
Cava insanının Güneydoğu Asya'ya yayılması, dev kaplumbağa "Megalochelys"'in bölgedeki yok oluşuyla çakışır. Kaplumbağanın epey bir süre saklanabilecek kolay bir av olduğu ve bu nedenle aşırı avlandığı sanılmaktadır.


### Teknoloji.
#### Alet kullanımı.
"H. erectus"'un, Oldovan taş alet kültürünün yerini alan Aşölyen kültürünü icat ettiği kabul edilir. Ayrıca 10 cm'den büyük taş yongaları ve el baltalarını (kazma, bıçak ve satır gibi yalnızca 2 yanı olan iki yüzeyli araçlar) ilk yapanlar da onlardı. Bu el baltaları daha büyük ve daha ağırdı ancak daha keskin, yontulmuş uçları vardı. Muhtemelen et, bitki veya odun kesmek gibi çeşitli etkinliklerde kullanılan çok amaçlı aletlerdi. 1979'da Amerikalı paleontolog Thomas Wynn, Aşölyen teknolojisinin daha çok zeka kullanımı (öngörü ve planlama) gerektirdiğini ve standartlaşmamış biçim, kesit ve bakışım içeren Oldovan teknolojisinden belirgin şekilde daha karmaşık olduğunu belirtti. Buna dayanarak, "H. erectus" ile modern insan arasında zeka açısından önemli bir farklılık olmadığı ve son 300 bin yıldır zeka artışının kültürel evrim üzerinde önemli bir etken olmadığı sonucuna vardı. Bununla birlikte, 1 yaşındaki bir "H. erectus" örneği, bu türün daha fazla beyin gelişimi için gereken uzun bir çocukluktan yoksun olduğunu ve dolayısıyla daha düşük bilişsel yeteneklerinin olduğunu gösteriyor. Etiyopya'daki Melka Kunture, Kenya'daki Olorgesailie, Tanzanya'daki Isimila ve Zambiya'daki Kalambo Şelalesi gibi kimi bölgelerde muhtemelen birkaç nesil boyunca süren yerleşim nedeniyle toplu hâlde el baltaları bulunuyor.
Aşölyen teknolojisinin en eski kalıntısı Kenya'nın Batı Turkana bölgesinde (1.76 myö) bulundu. Oldovan yontma taşları da bu bölgede bulunduğundan iki kültürün de bir süre birlikte var olduğu görülüyor. Aşölyen aletlerinin Afrika dışındaki en eski kalıntılarının 1 milyon yıllık olması, kültürün ancak Afrika'dan ikincil bir "H. erectus" göçünden sonra Avrasya'ya yayıldığını gösterir.
Cava'daki Sangiran ve Trinil'de "H. erectus"'un hayvan kabuklarından alet ürettiğine dair kanıtlar bulundu. Çapı 6 ila 12 cm olan yuvarlak taşlar, Afrika ve Çin'in Alt Paleolitik kazı alanlarında sıklıkla bulunur. Bunların avcılıkta ipin ucuna bağlanarak kullanıldığı ("bolas") düşünülüyor; bu eğer doğruysa, ip ve halat teknolojisinin "H. erectus" tarafından geliştirildiğini gösterir.


#### Ateşin keşfi.
"H. erectus", ateşi kullanan ilk insan atası olarak anılır ancak ateşin ilk kez ne zaman kullanıldığı, kalıntılarının binlerce veya milyonlarca yıl gibi uzun zaman ölçeklerinde korunamaması nedeniyle tartışma konusudur. Öne sürülen en eski ateş yakılan bölgelerden ikisi de Kenya'da bulunan Koobi Fora'daki "FxJj20" ve Chemoigut Oluşumu'ndaki "GnJi 1/6E" 1,5 milyon yıl önceye tarihlenirken Güney Afrika'da bulunan Wonderwerk Mağarası'ndaki buluntular 1,7 milyon yıl öncesine tarihlenir. İlk ateş kullanıcılarının mağaralarda yaşadığı ve doğal yangınların ürettiği ateşi uzun süre ya da fırsat ortaya çıktığında ara sıra kullandıkları düşünülüyor. Ateşi sürdürmek, ateş kullanan insanların tezek gibi yavaş yanan malzemeler konusunda bilgi sahibi olmasını gerektirirdi. İnsan yapımı ateş kalıntıları, günümüzün 300 ila 400 bin yıl öncesinden sonra kazı alanlarında belirgin bir biçimde sıklaşır; bu, o dönemde ateş yakma tekniklerinde bazı ilerlemelerin gerçekleşmesi ya da insan atalarının bu zamana dek ateşi yalnızca yangınlardan yararlanarak kullanması ile açıklanabilir. Ateş yakma yöntemlerinin tek bir yerde bulunup tüm dünyaya yayılması yerine, farklı topluluklar tarafından bağımsız olarak birçok kez keşfedilip yitirilmesi ve yeniden keşfedilmesi mümkündür. Ocaklara dair en eski izler, İsrail'deki Gesher Benot Ya'aqov'da bulunan en az 700 bin yıllık kalıntılardır. Bu ateş kalıntıları su kıyısında birden fazla katman hâlinde birikmiştir ve doğal yangınların ayırt edici özelliklerinden yoksundur.
Yapay aydınlatma uyanıklık süresinin artmasını sağlamış olabilir (modern insanlar yaklaşık 16 saat uyanık kalır oysa diğer insansı maymunlar genellikle gün doğumundan gün batımına kadar uyanıktır) ve bu fazladan saatler toplumsallaşma için kullanılmış olabilir. Bu nedenle ateş kullanımının dilin kökeniyle de bağlantılı olduğu sanılır. Ateş, yakındaki yırtıcıları uzakta tutarak insan atalarının ağaçlar yerine yerde uyumasını da mümkün kılmış olabilir.
"H. erectus"'un buzul çağında soğuk iklimli Avrupa'ya göç edebilmesinin yalnız ateş kullanımı aracılığıyla mümkün olduğu düşünülür ancak Avrupa'da yaklaşık 300-400 bin yıl öncesine dek ateşin kullanıldığına dair kayda değer kanıt yoktur. Eğer bu erken dönem Avrupalı "H. erectus" toplulukları ateş kullanmadıysa, nasıl sıcak kaldıkları, yırtıcılardan nasıl kaçındıkları, hayvansal yağ ve etleri nasıl tükettikleri büyük ölçüde belirsizdir. Daha kuzeydeki bölgelerde yıldırımın az görülmesi nedeniyle doğal yangınların da az sıklıkta olduğu düşünülür. Avrupalı "H. erectus"'un sadece belirli bölgelerde yangını nasıl sürdüreceğini biliyor olması ve yiyecekleri evden biraz uzakta pişirmiş olması da mümkündür; eğer öyleyse, ateş izleri ile "H. erectus" yerleşimlerinin izleri birbirinden çok uzaktadır. Belki de "H. erectus" yalnızca ılık iklimli buzullar arası dönemlerde kuzeye doğru göç etmiş olabilir (bu nedenle ateşe, yiyecek saklamaya veya giysiye ihtiyaç duymamıştır), dağılım modelleri onların genellikle daha sıcak alt-orta enlemlerde yaşadığını göstermektedir. Kuzey Çin'deki Zhoukoudian mağarasında 770 bin yıl önce görece soğuk bir iklimde yaşamış Pekin insanının, ateş yakma becerisinin olup olmadığı belirsizdir.


#### Giyim.
Giysilerin ne zaman icat edildiği büyük ölçüde belirsizdir. En erken tahminlere göre giysiler, ısı yalıtan vücut kıllarının eksikliğini kapatmak için 3 milyon yıl kadar önce kullanılmaya başlanmıştır. Modern insanlarlarda yaşayan saç ve vücut bitlerinin atalarının (ikincisi yalnızca giysili bireylerde yaşayabilir) yaklaşık 170 bin yıl önce, modern insanlar Afrika'dan göç etmeden çok önce, birbirinden ayrıldığı biliniyor. Bu, insanların soğuk iklimlerde yaşamadan önce de giysi kullandığı anlamına gelir. Hayvan derisinin ilk olarak giyim amacıyla kullanıldığı düşünülür. Deri yüzmeyle ilişkilendirilen en eski kalıntılar yaklaşık 780 bin yıl öncesine tarihlenir ancak bunların giyim için kullanıldığı üzerine bir kanıt yoktur.


### Dilin evrimi.
1984 yılında, 1,6 milyon yıl önce yaşamış ergenlik çağındaki bir birey olan Turkana Çocuğu'nun omurgası incelendi ve konuşmayı sağlayacak solunum kaslarının gerektiği gibi gelişmediği ortaya atıldı. 2001 yılında Amerikalı insan bilimciler Bruce Latimer ve James Ohman, Turkana Çocuğu'nun iskelet displazisi (olağan dışı büyüme) ve skolyoz rahatsızlıklarının olduğu sonucuna vardı. 2006 yılında Amerikalı insan bilimci Marc Meyer ve meslektaşları, 1,8 milyon yıllık "H. e. georgicus" örneğinin omurga biçiminin modern insanlarda görülen çeşitlilik aralığı içinde olduğunu öne sürerek Turkana Çocuğu'nun omurga stenozunun olduğunu ve türün temsilcilerinden biri olmadığını savladı. Ayrıca Meyer, "H. e. georgicus"'un Afrikalı olmayan tüm "H. erectus"'ların atası olduğunu varsayarak "H. e. ergaster" dışındaki tüm "H. erectus"'larda solunum kaslarının türü ses çıkarma veya konuşmadan alıkoymadığı sonucuna vardı. Ancak insan bilimci Regula Schiess ve meslektaşları, 2013 ve 2014 yıllarında yaptıkları çalışmalarda Turkana Çocuğu'nda herhangi bir doğuştan kusur üstüne bir kanıt bulamadı ve örneğin türün temsilcisi olduğunu belirledi.
Sinirsel olarak tüm insan türlerinin beyinleri benzer yapıdadır ve aynı şekilde "H. erectus"'un modern insanlarda cümle kurma ve konuşmadan sorumlu olan Broca ve Wernicke alanları modern insanlarla karşılaştırılabilir niteliktedir. Ancak bu, yetişkin şempanzelerde bile büyük Broca alanlarına rastlandığından, konuşma yeteneği açısından herhangi bir şeyin göstergesi değildir. Ayrıca bu bölgelerin arkaik insanlarda dil için kullanıp kullanılmadığı belirsizdir. 1 yaşındaki bir "H. erectus" örneği, bireylerin dilin kazanılacağı beyin gelişimi için yeteri kadar uzun bir çocukluk döneminden geçmediğini göstermektedir.
Dil kemiği, dili destekler ve sesin perdesini kontrol etmek için ses yolunun değişimini mümkün kılar. İtalya'nın Castel di Guido kasabasında bulunan ve 400 bin yıl öncesine tarihlenen bir "H. erectus" dil kemiği, "Australopithecus"'takinden çok kendisinden sonraki insan türlerindekine benzer olarak çubuk şeklindedir. Bununla birlikte kemik, kas izlerinden yoksundur ve kalkan biçiminde bir yapıya sahiptir; ayrıca dil kemiğindeki cornu majus modern insanlardakine göre küçüktür. Bu, "H. erectus"'un modern insan gibi konuşması için uygun bir ses aygıtının olmadığı anlamına gelir. Teknolojik gelişmeyle birlikte beyin boyutunun ve kültürel karmaşıklığın artışı ve Neandertaller ile modern insanların konuşma yeteneklerini son ortak atadan miras aldığı varsayımı üzerinden "H. erectus"'un biraz ön-dil kullandığı ve daha sonra ortaya çıkacak gelişmiş dilllerin temel yapısını oluşturduğu çıkarılabilir. Ancak konuşma yeteneğine sahip son ortak ata "H. heidelbergensis" de olabilir. İspanya'daki Sima de los Huesos Mağarası'nda bulunan 530 bin yıllık bir "H. heidelbergensis" örneğinin dil kemiği, modern insandakine benzerdir, bölgeden alınan başka bir örneğin ise insan konuşmasını algılayabilecek kadar hassas bir işitsel yetisinin olduğu düşünülüyor.


## Soyunun tükenmesi.
2019 yılında yayımlanan bir çalışmaya göre son "H. erectus" topluluğu 117 ila 108 bin yıl önce Cava Adası'ndaki Ngandong'da yaşamıştır.
2020'de araştırmacılar, "H. erectus" ve "H. heidelbergensis"'in, soyları tükenmeden hemen önce, iklimine uyum sağladıkları bölgelerin yarısından fazlasını kaybettiğini, yayılım alanlarında ise buna karşılık gelen bir azalma olmadığını ve iklim değişikliğinin, geçmişteki insan türlerinin yok olmasında önemli bir etken olduğunu belirledi.


## Fosiller.
Çin'deki Zhoukoudian Mağarası'nın alt mağarası dünya çapındaki en önemli kazı alanlarından biridir. Mağarada 45 ayrı "H. erectus"'a ait olan kalıntıların yanı sıra binlerce taş alet bulundu. 1951'de Çin'de yeniden keşfedilen iki kafatası parçası ve "Ejder Kemiği Tepesi"nde bulunan dört diş dışındaki buluntular 2. Dünya Savaşı sırasında kayboldu.
2016 yılında araştırmacılar, "Homo erectus"'un daha önce düşünüldüğü gibi benzersiz derecede kalın kafatası kemiklerine sahip olmadığını belirledi.


### Bireysel fosiller.
Başlıca "H. erectus" fosilleri:
  - Endonezya (Cava Adası): Trinil 2 (holotip), Sangiran koleksiyonu, Sambungmachan koleksiyonu ve Ngandong koleksiyonu
  - Çin ("Pekin insanı"): Lantiyen (Gongwangling ve Chenjiawo), Yunxian, Zhoukoudian, Nanjing, Hexian
  - Kenya: KNM ER 3883 ve KNM ER 3733
  - Vietnam: Kuzey, Tham Khuyen, Hoa Binh
  - Gürcistan: Dmanisi koleksiyonu ("Homo erectus georgicus")
  - Etiyopya: Daka kafatası
  - Eritre: Buia kafatası (olası bir "H. ergaster")
  - Denizli, Türkiye: Kocabaş kafatası
  - Drimolen, Güney Afrika: DNH 134


## Soy oluş.
Aşağıda, "Homo" cinsinin, soyların ne zaman ayrıldığını da gösteren, 2021'de yayımlanmış kladogramı bulunmaktadır.
 - YÖNLENDİRME 
"H. erectus" ilk olarak Afrika'da ortaya çıktı. "Homo heidelbergensis" (soyu "Homo sapiens"'i de içerir), Asyalı "H. erectus"'tan evrimleşti. Aynı zaman aralıklarında yaşayan türlerin birbirleriyle çiftleştiği üzerine kanıtlar vardır; bu nedenle yukarıdaki gibi herhangi bir soy oluş, insan türlerininin evrimi hakkında yalnızca kabataslak bir izlenim verir. Soyu tükenmiş türler, diğerleriyle melezleşerek kısmen varlığını sürdürmüş olabilir. Yukarıdaki zaman aralıklarında yaşamış olan insansılar "Homo floresiensis", "Homo naledi", "Homo luzonensis", "Homo rudolfensis", "Australopithecus sediba", "Australopithecus africanus" türleri ve "Paranthropus" cinsi dâhil edilmemiştir"."


## Konuyla ilgili yayınlar.
 -