# Çerkes bayrağı
Çerkes bayrağı (; ), tarihî Çerkesya'nın ve modern Adigey Cumhuriyeti'nin resmî, dünya çapındaki Çerkeslerin ise millî bayrağıdır. Yeşil zemin üzerinde dokuzu yay, üçü yatay şekilde on iki altunî yıldız ve üç çapraz oktan oluşur. Seferbiy Zaneqo ve David Urquhart bayrağın tasarımcısı olarak kabul edilir. Her yıl 25 Nisan günü Çerkesler tarafından Çerkes bayrak günü olarak kutlanır. Çerkes bayrak günü aynı zamanda Abhazya'da kutlanmaktadır.
Bayraktaki yeşil renk doğayı ve İslam dinini temsil eder. Altın renk parlak bir geleceği ve bereketli tarımı temsil eder. Çerkesya'nın 12 bölgesi bayraktaki 12 yıldız ile temsil edilmiştir. Çapraz üç ok ise Çerkes töresi Adige Habze'ye bir göndermedir.


## Tarihi.
### Tasarım süreci.
1763'te Rusya Çerkesya'yı işgal etmeye başladı ve Rus-Çerkes Savaşı patlak verdi, o zamandan beri Çerkesler Rusya'ya karşı bir savunma savaşı yürütüyordu. Çerkesler arasında gevşek bir konfederasyon olsa da, tek bir bayrak tasarımı henüz yoktu. 1807 yılında Qalebatıqo Şupago kendisini tüm Çerkeslerin lideri ilan etti ve modern Çerkes bayrağının ilk prototipini Doğu Çerkesleri tarafından Kabarda'da kullanılan bayraktan esinlenerek ortaya attı.
14 Eylül 1829'da Edirne Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmaya göre, Osmanlı İmparatorluğu Çerkesya dahil olmak üzere Kafkasya'yı Rus toprağı olarak tanıyordu. Çerkesler bu antlaşmanın Ruslar tarafından Osmanlı'yı kötülemek için uydurulduğunu düşünüyorlardı ve gerçekliğine inanmadılar. Osmanlı İmparatorluğunun Çerkesleri Rusya'ya terk edeceklerini düşünmüyorlardı. Bizzat padişah ile durumu görüşmek için 200 kişilik bir delegasyon oluşturuldu. Bayrağın tasarımcısı olan Seferbiy Zaneqo bu delegasyonun başıydı.
 - YÖNLENDİRME 
Delegasyonun görevi, halife ile durumu görüşmek ve desteğini almaktı. Fakat delegeler İstanbul'a vardıklarında Rus sefiri Butenev tutuklanmalarını talep etti ve delegeler Çerkesya'ya dönmek zorunda kaldı, sadece Seferbiy Zaneqo kalabildi, çünkü onun Osmanlı vatandaşlığı vardı. Rus sefiri, Kafkas Kolordusu komutanı Baron Rosen'e yazdığı bir mektupta Zaneqo'nun 200 Çerkes soylusu tarafından imzalanmış yazılı yetkileri olduğunu belirtti. James Bell de Zaneqo'nun İstanbul'da "12 Çerkes bölgesinin temsilcisi" olarak bulunduğunu yazar.
Zaneqo'nun babasının kuzeni Hatohşoqo Hamırza, Kabardey başprensinin akrabasıydı. Bu sebeple Zaneqo'nun Kabardey arması konusunda bilgisi vardı. Zaneqo'nun bayrağı tasarım süreci ile ilgili detaylar yazılı kaynaklarda geçmiyor. Ancak Çerkes halk hikâyelerine göre, İstanbul'da kaldığı sürede Zaneqo hastalandı ve istirahat etmek zorunda kaldı. İstanbul'da yaşayan bir Çerkes olan Muhammed Selhur onu ziyarete geldiğinde Zaneqo ona kağıt üzerinde bir çizim göstererek bunun yeni Çerkes bayrağının bir prototipi olduğunu söyledi. Kabardey armasından önceki ve bayraklardan ilham alan Zaneqo, yıldızların Çerkes vilayetlerini, okların ise Çerkeslerin savaş istemediğini ama kendini savunacağını temsil ettiğini açıkladı. Bayrak Osmanlı sarayındaki bir Çerkes kadın tarafından dikilerek Çerkesya'ya gönderildi.


### Kabul edilişi.
1837'de bayrak, Şırıhuqo Tığuj'un bir tanıdığı olan Hatajuq isimli bir genç tarafından Çerkesya'ya getirildi ve ilk olarak Natuhay bölgesinin baş kadısı Mehmet Efendi'nin köyünde saklandı. Ardından Nur Muhammed Hağur tarafından teslim alınarak günümüzde Soçi'de bulunan Geş vadisine getirildi. Burada tüm Çerkes vilayetlerinin reisleri toplanarak bayrağı kabul ettiler ve komutan Hırtsıjıqo Ale bayrağı ilk defa Çerkes toprağına dikti. Bayrağa "Sanjak-Şeriff" (Sancak-ı Şerif, Kutsal Bayrak) lakabı verildi.
Şahit olan İngiliz seyyah ve Çerkes hayranı Edmund Spencer olayı şöyle tarif eder:
 - YÖNLENDİR 
Spencer, daha sonra gerçekleşen toplantıyı da anlatıyor:
 - YÖNLENDİR 
İskoç diplomat, Batı'da Türk kültürünün savunucusu ve Çerkes hayranı David Urquhart (Davut Bey) bu toplantıya Zaneqo'dan aldığı referans mektubu ile katılmıştı. David Urquhart bayrağın tasarım sürecinde olduğunu anılarında yazar. O dönemde Çerkesya'da bir milli bayrağın kabulüne yetki verebilecek tek kişi Zaneqo olduğundan, Urquhart bu toplantıda bayrağı Seferbiy'in adına sunmuştur. Urquhart'ın Çerkesya'daki tüm varlığı Zaneqo tarafından garantileniyordu ve Urquhart ancak Zaneqo'nun verdiği yetkiyle hareket ediyordu. Osmanlı'daki Çerkesya temsilcisi Zaneqo'nun izni olmadan bir bayrak tasarlanması mümkün değildi. Başka bir versiyona göre, David Urquhart ve Zaneqo bayrağı birlikte tasarlamıştır. Böylece Seferbiy Zaneqo, David Urquhart aracılığı ile hem Çerkesya bağımsızlık bildirgesini yayınlatmayı hem de Çerkeslerin bayrağının belirlenmesini sağladı.
Zaneqo bayrağın kopyalarını Çerkesya'daki arkadaşlarına ve tanıdıklarına gönderdi. Bu vakalardan biri sırasında, Ocak 1838'de, bayrağı taşıyan Çerkes gemisi Ruslar tarafından saldırıya uğradı, ancak Çerkesler yine de bayrağı Hawdıqo Mansur'un ikamet ettiği Ostığay köyüne teslim etmeyi başardılar. Zaneqo bayrağın dikilişine şahit olamadı, çünkü Çerkesya'nın uluslararası temsilcisi görevi sebebiyle Çerkesya'ya dönmedi. Daha sonra Samsun'a yerleşerek burada Çerkesya davasının savunuculuğunu sürdürdü.#YÖNLENDİRME 1854 yılında Çerkesya'ya geri döndü.


### Dirilişi.
Bayrak Türkiye, Ürdün ve diğer ülkelerde yaşayan Çerkesler arasında kullanılmaya devam edilse de, Kafkasya'da Sovyetlerin millî sembolleri silikleştiren sistemiyle unutulmuştu. 1989'da İbrahim Nawurjan tarafından bir tarih kitabında keşfedilip canlandırıldı. Bayrak ilk olarak Nalçik Çerkes derneği tarafından kabul edildi, ardından Çerkes futbol takımı PFK Spartak Nalçik taraftarları tarafından popülerleştirildi. Bayrağı dirilten İbrahim Nawurjan ise gönüllü olarak katıldığı Abhazya Savaşı sırasında 25 Ağustos'ta Mamdzışha tepesinde öldü. Adigey Cumhuriyeti 24 Mart 1992'de Nawurjan'ın versiyonunu millî bayrak olarak kabul etti. 7 Haziran 2007'de bayrağın ölçüleri tarihî orijinal versiyonu ve Türkiye'deki versiyonuyla uyuşacak şekilde düzenlendi.


## Tarihi bayraklar.
### Bayrağın evrimi.
Çerkes bayrağı, 1830’lardan Rus-Çerkes Savaşı'nın sonuna kadar aynı dönemde çeşitli yerel varyantlarıyla kullanıldı. 12 yıldızlı versiyon standart kabul edilse de, 8, 9, 10 ve 11 yıldızlı yerel tasarımların varlıkları da kaydedilmiştir. Oklar ve yıldızlar için beyaz, siyah ve sarı renkler kullanılmış, zemin içinse farklı yeşil tonları tercih edilmiştir. John Longworth, 1837 yılında beyaz oklar ve yıldızların yeşil bir zemin üzerine işlendiği bir Çerkes bayrağı varyantını tasvir etmiştir.


### Diğer bayraklar.
Çerkesler arasında bayrak kültürü geniş ve önemli bir tutuyordu. Bilindiği kadarıyla Erken Orta Çağ'dan beri nüfuz sahibi veya aristokrat ailelerin tamgalarını taşıyan bayraklar kullanılıyordu. Bayraklardaki tamgalar veya diğer semboller genellikle altın (bazen gümüş) iplikle işlenirdi. Savaşlarda ve yürüyüşlerde kullanılan bayrakların yanı sıra; spor müsabakaları, düğünler, dini ritüeller, mezarlar, kutlamalar ve uzaktan işaret verme alanlarında da bayraklar sıkça kullanılıyordu.
Bir ordudaki her birimin, birim liderinin kişisel sancağı olan bir bayrağı bulunurdu. Ordunun ana bayrağı, ordu komutanının sancağıydı ve komutanın yanında bulunan seçili bir sancaktar tarafından taşınırdı. Komutanın verdiği emirler, sancaktarın belirli bayrak hareketleriyle verilirdi. Çatışma sırasında bayraktan gelen emirlerin alınamadığı durumlarda üflemeli veya vurmalı çalgı türleri kullanılırdı.
Savaşlarda iki çeşit bayrak bulunabilirdi: ailelerin tamgalarını barındıran klan bayrakları, ve tamgalardan bağımsız semboller barındıran kabile bayrakları. Klan bayrakları aristokratlar tarafından kullanılırken, kabile bayrakları genelde halktan liderler tarafından kullanılırdı. Bir sefer halk meclisi tarafından başlatılmışsa, liderin kabile sancağı ana ordu bayrağı olarak kullanılırdı.
Prenslikle yönetilen Çerkeslerde, yalnızca alt rütbeli soylular, hizmet ettikleri prenslerin sancaktarı (; ) olabilirdi; bu, belirli alt rütbeli soylu ailelerin üstlendiği kalıtsal bir savaş zamanı rolüydü. Örneğin, Bjeduğların Çerçan prenslerinin sancaktarı olma görevi Hakuy ailesine aitti. Demokratik kabilelerde, sancaktarlar yalnızca liyakate göre seçilirdi.
Önemli bir savaşçı savaş alanında öldüğünde, ailesinin tamgasının bulunduğu bir bayrak, o kişi için yapılan tümülüsün tepesine dikilirdi. Tümülüs geleneği yerini mezar taşlarına bıraktığında bu kullanım devam etti ve bayraklar, mezar taşlarının yanına dikildi. Kafkas tarihçisi Vasili Potto'ya göre, savaşçı köylerin yakınındaki mezarlıklarda uzun direklere bağlanmış halde renkli birçok mezar bayrağı bulunuyordu.
1837'deki Adagum Meclisi sırasında, her lider ve grubu mecliste kendi sancağı altında duruyordu. Bu, sancağın geleneksel olarak meclislerde bu şekilde kullanıldığını gösteriyor. Adagum Halk Meclisi, özellikle Natuhay, Şapsığ, Abzah ve Ubıhlar arasında, Muhammed Emin dönemine kadar olan idari bir birimdi. Mart 1840'ta, Mihaylovski Kuşatması sırasında, Rus askeri öğrencisi İosis Miroslavski, Çerkeslerin kırmızı zafer bayrakları kullandığını kaydetti. Nisan 1840'ta, Ubın Nehri yakınlarındaki bir toplantıda, her nehir tabanlı yerleşimin (psuh) seferlere ve savaşlara 15'er süvari göndermesine karar verildi. Her süvari birimi, kendi nehir tabanlı topluluğunu temsil eden bir bayrak altında savaşa katıldı. 26 Mayıs 1840'ta Çerkeslerin Abinsk Kalesi'ne saldırısı sırasında, Rus kuvvetleri üç kabile sancağını ele geçirdi; ikisi Natuhaylara, biri de Şapsığlara aitti. Muharebede yer alan Rus komutanları, ele geçirilen bu sancakları diğer birçok sancağın aksine korudular.
Düğün bayraklarında gelin ve damadın ailelerinin tamgaları sergilenirdi; gelininki solda, damadınki sağda, bu da düğündeki geleneksel konumlarını yansıtırdı. Düğün törenleri sırasında popüler bir binicilik oyunu bulunuyordu; binicilerin bayrağı ele geçirmek için bayrak taşıyıcısını kovaladığı bir oyun. James Bell tarafından da kaydedilen bu binicilik oyununda biniciler, üstünde semboller bulunan beyaz bir bayrağı taşıyan biniciden almaya çalışırlar. Aynı oyun, aristokrat bir çocuğun eğitimcisinden dönüşünü kutlayan törenlerde de yeşil tabanlı bir bayrak kullanılarak kullanılırdı. Bir varyasyonda ise fındıktan yapılmış kumaşsız bir bayrak kullanılıyordu.
Kabardeylerde ve Abazalarda bulunan geleneksel "sabanı bırakma" festivalinde (), doğanın yeniden doğuşunu simgeleyen beyaz renkte bir bayrak ("вакӏуэ бэракъ") 3-5 metrelik bir direğe çekilir. Bayrağın çekilmesi, tarla çalışmasının sonunu ve ortak bir ziyafetin başlangıcını işaret eder. Atanmış bir şefin önderliğinde kutlamalar devam eder ve bayrak önceden seçilmiş bir evin avlusuna yerleştirildikten sonra köyde kutlamalar ve oyunlar başlar.
Önemli bir kişinin ölümünün ardından, yas belirtisi olarak, geleneksel olarak üç gün boyunca ölenin ailesinin evinin üstündeki yüksek bir direğe siyah bir bayrak çekilirdi; bu sayede yoldan geçenler eve uğrayıp taziyelerini sunabilirdi. Ayrıca veba veya kolera gibi salgın hastalıklardan etkilenen bir evin girişine de siyah bir bayrak asılırdı; bu, yoldan geçenleri uyarmak ve hastalığın yayılmasını önlemeye yardımcı olmak içindi. Bir bebek doğduğunda ailenin evinin çatısına veya çitine bir bayrak asılırdı.
Kabarda bölgesi Rus yönetimine ve nüfuzuna daha erken girdiği için, önde gelen aristokrat hanedanların çoğunun bayrakları Rus kaynaklarında kaydedilmiştir. Batı Çerkes soylularının bayraklarının varlığı kaydedilmiş olsa da, bu bayrakların tasvirleri ya hiç kaydedilmemiş ya da henüz arşiv kaynaklarından derlenmemiştir.