# Hristiyan Türkler
Hristiyan Türkler, Hristiyanlığı benimseyen etnik Türk halklarıdır. Hristiyan Türk halkları, özellikle Orta Asya ve Kafkasya bağlamında, Türk ve Hristiyan kültürel ve tarihi dinamiklerinin bir kesişimini temsil etmektedir. Tarihsel olarak bu kategorinin en belirgin grubunu Bulgarlar oluşturmaktaydı. Şu anda, başlıca Hristiyan-Türk halkları arasında Çuvaşistan'daki Çuvaşlar, Moldova'daki Gagavuzlar ("Gökoğuz" ) ve Saha Cumhuriyeti'ndeki Yakutlar bulunmaktadır. Çuvaş ve Gagauzların büyük çoğunluğu Doğu Ortodoks Hristiyanlarıdır.
Bulgarlar, 5. ve 7. yüzyıllar arasında Pontus-Hazar bozkırlarında ve Volga bölgesinde gelişen yarı göçebe Türk savaşçı kabileleriydi. Bunlar Volga-Ural bölgesinde göçebe atlılar olarak bilinirdiler, ancak bazı araştırmacılar etnik kökenlerinin Orta Asya'ya kadar uzandığına inanıyor. Bulgarlar, erken Orta Çağ döneminde, 10. yüzyıl civarında Hristiyanlığa geçtiler. I. Boris Han (.852- 889 döneminde), 865'te resmen Hristiyanlığı benimsediler ve 879'da Doğu Ortodoksluğunu benimsediler. Hristiyan kimlikleri, komşu devletlerle kültürel ve siyasi ilişkilerini önemli ölçüde etkileyen Bizans ve yerel Doğu ıristiyan geleneklerinin bir karışımı tarafından şekillendirildi.
9. ve 14. yüzyıllar arasında, sıklıkla Nesturi Kilisesi olarak da adlandırılan Doğu Kilisesi, önde gelen bir Türk kabilesi olan Naymanlar da dahil olmak üzere Türk halkları arasında önemli bir varlığa sahipti. 9. ve 14. yüzyıllar arasında coğrafi kapsam bakımından dünyanın en büyük Hristiyan mezhebini temsil ediyordu ve Orta Çağ'da Latin Katolikliği ve Yunan Ortodoksluğu ile birlikte Avrasya'nın üç büyük Hristiyan gücünden biriydi. Akdeniz'den bugünkü Irak ve İran'a, Hindistan'a (Kerala'daki Aziz Thomas Süryani Hristiyanları), Orta Asya'daki Moğol hanlıklarına ve Türk kabilelerine; Tang Hanedanlığı döneminde (7.-9. yüzyıllar) Çin'e kadar uzanan bir coğrafyada piskoposluklar ve topluluklar kurdular. Bu dönem, Kilise'nin etkisinin Orta Asya'ya ve ötesine doğru önemli ölçüde genişlediği bir dönemdi. Hatta Yuan hanedanlığı döneminde Gaochang'da yeniden canlandı ve Sincan'da genişledi. Bölgede İslam'ın yükselişi ve Moğol gücünün azalması, Doğu Kilisesi'nin Orta Asya'da zulüm görmesine ve sonunda ortadan kaybolmasına katkıda bulundu.
19. yüzyılda Rus İmparatorluğu sınırları içindeki çok sayıda Türk topluluğu, örneğin Nağaybaklar, Çuvaşistan'daki Çuvaşlar ve Saha Cumhuriyeti'ndeki Yakutlar, giderek Rus yaşam tarzını benimsediler. Bu toplulukların birçoğu, imparatorluğun bu dönemdeki daha geniş kültürel ve dini etkilerini yansıtacak şekilde toplu halde Rus Ortodoks Hristiyanlığına geçti. Nağaybäkların çoğu Hristiyandır ve büyük ölçüde 18. yüzyılda din değiştirmişlerdir.


## Hristiyan Türk halkları.
Günümüzde başlıca Hristiyan Türk halkları arasında Çuvaşistan'ın Çuvaşları, Moldova'nın Gagavuzları ("Gökoğuz" ) ve Saha Cumhuriyeti'nin Yakutları bulunmaktadır. Çuvaş ve Gagauzların büyük çoğunluğu Doğu Ortodoks Hristiyanlarıdır .


### Çuvaşlar.
Çuvaş halkı, İdil-Ural (Volga-Ural) bölgesinden Sibirya'ya kadar uzanan bir alanda yaşayan, Ogurların bir kolu olan Türk halkıdır. Çoğunluğu Çuvaşistan ve çevresinde yaşamaktadır, ancak Çuvaş topluluklarına Rusya Federasyonu'nun her yerinde rastlanabilir. Türk dilleri ailesindeki diğer dillerden bin yıldan fazla bir süre önce ayrılan Çuvaşçayı konuşmaktadırlar. İnançlı Çuvaşların çoğunluğu Doğu Ortodoks Hristiyanlardan oluşurken, azınlıkta kalan bir grup ise Sünni İslam veya Vattisen Yaly inancına sahiptir. Rusya'da yaşayan Çuvaşların geleneksel dini, birçok eski Türk kavramını içermekle birlikte, Zerdüştlük, Hazar Yahudiliği ve İslam'la da bazı ortak unsurlar taşımaktadır. Çuvaşların çoğu 19. yüzyılın ikinci yarısında Doğu Ortodoks Hristiyanlığına geçtiler ve bu da onların festival ve ayinlerinin Ortodoks Hristiyan uygulamalarıyla uyumlu hale getirilmesine ve geleneksel uygulamaların Hristiyan uygulamalarıyla değiştirilmesine yol açtı. Buna rağmen Çuvaşların bir azınlığı atalarının inançlarını sürdürmeye devam etmektedir.


### Gagavuzlar.
Gagavuzlar, güney Moldova'ya (Gagavuzya, Taraclia Bölgesi, Basarabeasca Bölgesi ) ve güneybatı Ukrayna'ya (Budjak ) özgü bir Türk halkıdır. Gagauzlar çoğunlukla Doğu Ortodoks Hristiyanlardır. Gagavuz terimi, Balkanlarda yaşayan ve Balkan Gagavuz Türkçesinden ayrılmış bir dil olan Gagavuz dilini konuşan Türk topluluklarının toplu adlandırması olarak da sıklıkla kullanılmaktadır. Türk tezi iki ana alt gruba ayrılır. Birincisi, Gagavuzların, kuzeyden güneye Bulgaristan'a göç eden ve burada Oğuz Türkleriyle karışan Peçenekler ve Kumanlar'ın torunları olduğunu ileri sürmektedir. Bu teori onların Hristiyan inançlarını açıklayabilir; ancak, yalnızca Batı Oğuzca olan ve bir Türk lehçesi olarak sınıflandırılan Gagauz dilinde Kıpçak kökenine dair hiçbir işaretin olmadığını belirtmek önemlidir. İkinci alt grup ise tamamen Oğuz kökenli olduğunu ileri sürmektedir. 13. yüzyılda Anadolu'dan gelen bir grup Selçuklu Türkünün Bizans İmparatorluğu'na göç ettiğini, Hristiyanlığı benimsediğini ve Bizans İmparatoru tarafından günümüzde Bulgaristan ve Romanya sınırları içinde bulunan Dobruca bölgesine yerleştirildiğini ileri sürmektedir.
Ortodoks Gagauzların büyük çoğunluğu Rus Ortodoks Kilisesi'ne bağlı olan Moldova Ortodoks Kilisesi'ne (resmi olarak Kişinev ve Tüm Moldova Metropolitliği olarak bilinir) mensuptur. 1930'lardan 21. yüzyıla kadar Türk Ortodoks Patrikhanesi'ni Besarabya'daki etnik olarak Türk kökenli Rum Ortodoks Gagauz azınlığıyla bağlamak için bir dizi girişimde bulunuldu. Gagavuzlar Hristiyan oldukları halde İslami terimlere dilde sıkça rastlanılmaktadır.


### Kreşinler.
Kreşinler, çoğunluğu Ortodoks Hristiyanlardan oluşan Volga Tatarlarının bir alt grubudur. 1552'de Rus yetkililer tarafından Müslüman Tatarların Hristiyanlaştırılması politikası başlatıldı ve bu durum """ Hristiyanlaşmış Tatarlar" olarak da bilinen Kreşenlerin ( "keräşen / keräşennär)" ortaya çıkmasına neden oldu. 16. yüzyılda Korkunç İvan, birçok İdil Tatarını zorla Hristiyanlaştırdı ve daha sonraki Rus yöneticiler ve Ortodoks din adamları tarafından 18. yüzyılın ortalarına kadar sürecek bir zulüm ve zorla din değiştirme dalgası başlattı.<ref name="Yemelianova 2002 https://archive.org/details/russiaislamhisto00yeme/page/n60 36–41"></ref> Kreşin Tatarları, Volga-Ural bölgesinin büyük bölümünde yaşamaktadırlar. Bugün Ruslar ve diğer Tatar grupları arasında asimile olma eğilimindeler.
Sovyet döneminde, Kreşinlerin etnogenezi için alternatif bir versiyon ortaya çıktı; buna göre atalarının Volga Bulgaristanı zamanında gönüllü olarak Hristiyanlığı benimsedikleri ileri sürüldü. Tarihçi Maksim Glukhov, Kreşin Tatarlarının köklerini Keraitlere bağlamaktadır.
16. ve 17. yüzyıllarda Kreşinlerin dini ve eğitimsel altyapısı oldukça zayıftı. Ancak 18. yüzyılda Kreşinlere birçok ayrıcalık tanındı ve tesisler inşa edildi. İlk Tatar din değiştirme okulu 1863'te, ilk ilahiyat okulu ise 1872'de kuruldu.


### Diğer Hristiyan Türk halkları.
Rusya'da yaşayan yerli bir Türk halkı olan Nağaybekler, büyük ölçüde Hristiyandır ve 18. yüzyılda büyük ölçüde Hristiyanlığa geçmiştir. 19. yüzyılda birçok Hakas da Rus yaşam tarzını benimsedi ve çoğu toplu olarak Rus Ortodoks Hristiyanlığına geçti.


### Türkçe konuşan Hristiyan gruplar.
Karamanlılar veya "Karamanlı Rumlar" olarak da bilinen, Anadolu'daki Karaman bölgesine özgü, geleneksel olarak Türkçe konuşan Yunan Ortodoks bir halktır. Bazı akademisyenler geleneksel olarak Karamanlıları Türkçe konuşan Yunanlar olarak kabul ederler, ancak tam etnik kökenleri tartışmalıdır; bunlar, dilsel olarak Türkleştirilmiş Bizans Yunanlarının veya Karamanlılara yerleşen Hristiyan Türk askerlerinin torunları olabilirler. Karamanlılar, 1923 yılında Yunanistan ile Türkiye arasında yapılan nüfus mübadelesi sırasında Anadolu'yu terk etmek zorunda kalmışlardır. Bugün nüfusun büyük çoğunluğu Yunanistan'da yaşamakta ve Yunan toplumuna tam anlamıyla entegre olmuş durumdadır.
Urumlar, Kırım'da yaşayan ve Türkçe konuşan birkaç farklı kabilelerden oluşan Yunan Ortodoks haklarıdır. Urum kimliğinin ortaya çıkışı ve gelişimi 13. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar sürmüştür.


#### Kafkasya Rumları.
Kafkasya Rumları veya daha yaygın olarak "Transkafkasya ve Rus Küçük Asya Rumları" olarak bilinen halk, günümüzde güneybatı Rusya, Gürcistan ve kuzeydoğu Türkiye'yi kapsayan Kuzey Kafkasya ve Transkafkasya'da yaşayan etnik Rumlardır. Bunlara özellikle Pontus Rumları dahildir, ancak bugün Rus Kuzey Kafkasya'sı ve eski Rus Kafkasya eyaletleri Batum Oblastı ve Kars Oblastı'nı da içeren çok daha geniş bir bölgeye yayılmışlardı. Gürcistan'a yerleşen çok sayıda Kafkasyalı Rum, Urum (Türkçede '[Bizans] Romalılar' anlamına gelen kelimeden) olarak anılmaya başlandı ve Pontus Rumcası, Gürcüce ve Ermenice kelime dağarcığının büyük bir karışımı olan bir Türk lehçesi konuşuyorlardı. Yerel Yunan efsanesine göre, Osmanlı yönetimine karşı isyanlarının bastırılmasının ardından, Türkçe konuşan ancak Hristiyan Ortodoks Kafkas Rumlarına, Sultan I. Selim tarafından İslam'ı kabul edip ana dilleri olan Yunancayı kullanmaya devam etmişler ya da Türkçe konuşaarak Hristiyan Ortodoks inançlarını korumaktadırlar. I. Selim, 1512'de padişah olmadan önce, annesi Gülbahar Hatun'un da etkisiyle kısmen Pontus Rum kökenli olduğundan, Trabzon bölgesinde bulunuyordu.


### Azınlıklar.
#### Azerbaycan'da.
Azerbaycan Cumhuriyeti'ndeki bazı Azerbaycanlıların, Doğu Kafkasya bölgesinde yer alan kadim bir ülke olan Kafkas Albanyası sakinlerinden ve bölgeye yerleşen çeşitli İranlı halklardan geldiğine inanılmaktadır. Tekrarlanan istilalar ve göçler nedeniyle yerli Kafkas nüfusunun, ilk önce Persler gibi İranlı halklar ve daha sonra Oğuz Türkleri tarafından kültürel ve dilsel olarak yavaş yavaş asimile edilmiş olabileceğine dair kanıtlar olduğunu iddia ediyorlar.
Azerbaycan Cumhuriyeti'nde Hristiyan Azerbaycanlıların sayısı yaklaşık 5.000 kişidir ve çoğunluğu yeni din değiştirenlerden oluşmaktadır. Son yıllarda İran'daki bazı Azerbaycanlılar, kesinlikle yasak olan ve hapis cezasıyla sonuçlanabilmesine rağmen Hristiyanlığa geçmektedir.


#### Orta Asya'da.
2009 yılı ulusal nüfus sayımına göre 39.172 etnik Kazak Hristiyandır (Toplam Kazak nüfusunun %0,38'ini oluşturmakta). 2015 yılında yapılan bir araştırmaya göre Kırgızistan'da Müslüman kökenli yaklaşık 19.000 Hristiyan yaşıyor, ancak bunların hepsi Kırgızistan vatandaşı değil. Diğer bilim insanları, Müslüman Kırgızların Hristiyanlığa geçen toplam sayısının 25.000 ile 50.000 arasında olduğunu tahmin etse de hükûmet bu rakamı tartışıyor. Müslüman Kırgızların Hristiyanlığa geçmelerinin kesin sayıları değişmektedir ancak bilim insanları arasında genel olarak 20.000 civarında bir tahmin kabul edilmektedir. 2015 yılında yapılan bir araştırma, çoğunluğu bir tür Evanjelik veya Protestan topluluğuna mensup yaklaşık 10.000 Müslüman Özbek'in Hristiyanlığa geçtiğini tahmin ediyor. 2009 yılı ulusal nüfus sayımına göre Kazakistan'daki Özbeklerin 1.794'ü Hristiyandır. Rusya'da misyonerler aracılığıyla Doğu Ortodoksluğuna geçen bazı uzun süreli Özbek işçiler var.


#### Irak'ta.
Irak Türkmenlerinin küçük bir azınlığı Katoliktir, sayılarının yaklaşık 30.000 olduğu tahmin edilmektedir. Bunlar Citadel Hristiyanları ile karıştırılmamalıdır. Türkmen İncil Ortaklığı, Yeni Ahit'i Irak Türkmen lehçesine çevirdi ve 2021 yılında 2.000 kopyasını basıp dağıttı 


#### Türkiye'de.
Türkiye'de yaklaşık 10.000 kişilik bir etnik Türk Protestan Hristiyan topluluğu bulunmaktadır. Milliyet gazetesi 2003 yılında 35.000 Türk Müslümanın Hristiyanlığa geçtiğini iddia etmişti. 2015 yılında yapılan bir araştırmaya göre ülkedeki Hristiyanların yaklaşık 4.500'ü daha önce Müslümandı. Diğer kaynaklar, Hristiyanlığa geçen Türklerin (çoğu gizli ibadet edenlerdi) sayısının 4.000-6.000 arasında olduğunu veya bu sayılardan daha fazla olduğunu tahmin ediyor. Türkiye'de yasal olarak korunan birçok önemli ve büyük Protestan kilisesi ve ibadethanesi olmasına rağmen, bunların çoğu İstanbul, İzmir, Ankara ve Bursa olmak üzere 4 büyük şehirde bulunmaktadır.
Önemli etnik Türk Hristiyanlar arasında Katolik Kilisesi'nin Türk din adamları Paul Mulla, Antuan Ilgıt ve Julio Murat; gazeteci Nazlı Tolga; opera sopranosu Leyla Gencer ; bilim insanı ve ekonomist Ziya Meral; yazar ve aktivist Rabia Kazan Tunç İlkin gibi isimler yer almaktadır


## Hristiyan Türk kiliseleri.
Otosefali Türk Ortodoks Patrikhanesi veya yaygın adıyla"Türk Ortodoks Kilisesi" Türkiye merkezli, Türkçe konuşan Doğu Ortodoks Hristiyanlarından gelen, tanınmayan otosefal bir Doğu Ortodoks örgütüdür. 1922 yılında patrik olan ve Papa Eftim I adını alan Pavlos Karahisarithis tarafından Kayseri'de kurulmuştur.
1922'de Türk yanlısı bir Doğu Ortodoks grubu olan Anadolu Türk Ortodoks Genel Cemaati Havza Ortodoks piskoposu ve bir dizi başka cemaatin desteğiyle kurulmuştur.
15 Eylül 1922'de Anadolu Türk Ortodoks Genel Cemaati'nin taraftarı olan Pavlos Karahisarithis tarafından Kayseri'de Anadolu Otosefal Ortodoks Patrikhanesi kuruldu. 6 Haziran 1924'te Galata'daki Meryem "Ana" Kilisesi'nde yapılan bir konferansta, Türk Ortodoks Patrikhanesi'nin merkezinin Kayseri'den İstanbul'a taşınmasına karar verildi. Aynı oturumda, Meryem Ana Kilisesi'nin Türk Ortodoks Kilisesi'nin yeni Patrikhanesi'nin merkezi olmasına da karar verildi.
1930'lardan 21. yüzyıla kadar Türk Ortodoks Patrikhanesi'ni Besarabya'daki etnik olarak Türk kökenli, Rum Ortodoks Gagauz azınlığıyla bağlamak için bir dizi girişimde bulunuldu. Benzer bir proje, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın Ekim 2018'de Moldova Cumhuriyeti'ni ziyaret edip Gagavuz Özerk Bölgesi'ni gezmesiyle birlikte hayata geçirilmişti.