# Şilajit
Şilajit (; #YÖNLENDİRME 'Dağların fatihi, 'Kayaların fatihi') veya Mumiyo, kayalık dağların yüksek rakımlarında, korunaklı yarıklarda ve mağaralarda oluşan, ağırlıklı olarak biyolojik kökenli bir organik-mineral üründür.
Yüksek dağların kayalıkları arasında çıkan siyahımsı kahverengi bir toz veya eksüdattır, sıklıkla Altay Dağları'nda, Kafkas Dağları'nda, Himalayalar'da (özellikle Hindistan, Nepal ve Tibet Platosu'nda), Karakurum Dağları'nda, Pamir Dağları'nda (öncelikle Dağlık Bedehşan, Tacikistan'da) ve ülke çapında Afganistan, Bhutan, Gürcistan, Hindistan (Himaçel Pradeş ve Uttarakhand eyaletleri), İran, Kırgızistan, Moğolistan, Nepal, Rusya, Orta Asya ve Afrika'da bulunur. Bu bölgelerde yaşayan insanlar şilajit'i halk ve konvansiyonel olmayan (alternatif) tıpta (Ayurveda, Geleneksel Çin tıbbı, Geleneksel Tibet tıbbı) kullanmışlardır. Şilajit hem kuru özüt formunda hem de besin takviyeleri olarak satılmaktadır, ancak şilajit'in insan sağlığı üzerinde herhangi bir yararlı etkisi olduğuna dair sınırlı kanıt vardır. Çalışmalarda kurşun da dahil olmak üzere tehlikeli ağır metaller içerdiği bulunmuştur.


## Tarihçe.
Şilajit, antik çağlardan beri Afganistan, Hindistan, İran, Çin, Nepal, Orta Asya, Orta Afrika ve Tibet'te halk ilacı olarak kullanılmıştır. Şilajit, dört bin yıldan uzun süredir halk ilacı ve alternatif tıpta kullanılmaktadır. Şilajitin farklı hastalıklara yönelik iyileştirici etkileri Aristoteles, Razi, Biruni, İbn Sina ve diğerlerinin eserlerinde belirtilmiştir.
Barthélemy d'Herbelot, 17. yüzyılda yayınladığı bir makalede, Perslerin kırık kemiklere ve hastalıklara çare olarak "mumiya" adı verilen maddeyi kullandıklarını belirtmiştir.


## Coğrafi dağılım.
Şilajit yatakları dünyanın birçok dağlık bölgesinde bulunur. Merkezi Devlet Coğrafi Araştırma Merkezi "Tsentrquartz Gems" tarafından yapılan araştırmalar, geniş coğrafyalarına rağmen şilajit yataklarının çok nadir olduğunu ve içlerindeki hammadde rezervlerinin sınırlı olduğunu göstermiştir. Orta Asya, Tuva, Baykal Gölü, Kafkasya ve diğer bölgelerdeki kireçli, metamorfik ve tortul kayaçlarda (Proterozoyik'ten Kuvaterner'e kadar) bulunur. Daha çok Himalayalar, Tibet Platosu, Arap Yarımadası dağları, İran, Moğolistan, Myanmar, Tanzanya ve Kenya'da bulunur.
Madde farklı isimlerle bilinir, bunlar arasında Yunanca: "μούμια", romanize: "mumiyo," Rusça: Мумиё, romanize: "mumie," Moğolistan ve Sayan Dağları yakınlarındaki Güney Rusya, Sibirya bölgelerinde, örneğin Hakasya ve Buryatya'da: "brag-shun" veya "barakhshin" ("dağların yağı"), Tibet, Orta Asya, Himalaya, Pamir ve Altay'da: "kaya özü" veya "kaya suyu", İngilizce: "asfalt", "mineral zifti", "Yahudi zifti", "cüruf" veya "mineral mumu", Bengalce: "silajita" veya "silajatu", Arapça: hajarul-Musa veya "araq-al-jibal", Farsça: "myemu", "moomiaii" veya "mumnaei", Almanca: "Mumie", Myanmarca: "kao-tun" ("dağın kanı") ve Nepalce: "doğanın kutsaması" bulunur.


## Oluşumu.
Şilajitin mikroorganizmalar tarafından petrol kayalarının ayrışması sonucu oluştuğuna da inanılmaktadır. 1970'lerdeki analizler, özütün organik kısmının kimyasal bileşiminin (yaklaşık %50 karbon ve %10 hidrojen) petrol kökeni hipotezini kanıtladığını göstermektedir. Bazı araştırmacılar, şilajitinin "Euphorbia royleana" ve "Trifolium repens" (Beyaz yonca) gibi türlerden elde edilen lateks ve reçine taşıyan bitki materyallerinin yüzyıllar boyunca ayrışması veya humuslaşmasıyla üretildiğini öne sürmektedir. Bir diğer hipotez ise, yakın çevredeki Kara yosunlarından ("Briyofitler") oluştuğudur.


## İçerik.
Şilajit, mineral katran veya reçinedir. Oldukça viskoz (akmaz) ve çok koyu kahverengi veya siyah renktedir. Kalsiyum, magnezyum, sodyum, demir, krom ve kurşun dahil 20'den fazla element içerir. Ayrıca katı parafin hidrokarbonları, proteinler, karbonhidratlar, amino asitler, yağ asitleri ve alkoller içerir. Mineral içeriği %15-20'dir ve selenyum, cıva ve kadmiyum gibi ağır metaller de dahil olmak üzere eser miktarda elementler içerir. 
Şilajit, humik ve fulvik asitler gibi %60-80 oranında humik maddelerden oluşur. 
Analitik yöntemlerle incelenen Himalayalar (5,1 kDa), Altay (8 kDa), Tanrı Dağları (7,5 kDa) ve Çungarya'dan (9,0 kDa) alınan şilajit örnekleri, iki ana bileşenden oluştuğunu göstermiştir: yüksek moleküler kısım, tipik turba fulvik asitleri (Rusya'daki Sakhtysh Gölü'nden alınan örnek) gibi örneğin fulvik doğasını temsil eder ve düşük moleküler kısım, metildiaminosiklohekzan, şikimik asit, hippurik asit, kinik asit, hidroksihippurik asit ve metildiaminosiklohekzan dimeri gibi bir dizi bitkisel ve hayvansal metaboliti temsil eder.


## Saflaştırma işlemi.
Şilajit, ham haliyle, safsızlıkları gidermek ve tüketim güvenliğini sağlamak için işlem gerektiren, viskoz, katran benzeri bir maddedir. Geleneksel arıtma işlemi dört temel adımı içerir: ekstraksiyon, filtrasyon, arıtma ve dehidrasyon.
 - Ekstraksiyon: Şilajit, Himalayalar ve Altay Dağları gibi bölgelerdeki yüksek rakımlı kaya çatlaklarından ve mağaralardan toplanır. Toplayıcılar, genellikle daha yumuşak olduğu daha sıcak aylarda, sızan malzemeyi kayalardan kazırlar.
 - Filtrasyon: Ham şilajit, kaya parçaları ve bitki artıkları gibi çözünmeyen safsızlıkları ayırmak için suda çözülür. Çözelti, daha temiz bir sıvı elde etmek için ince bir bez veya eleklerden süzülür.
 - Arıtma: Filtrelenen sıvı, potansiyel ağır metaller de dahil olmak üzere kirleticileri gidermek için daha fazla işleme tabi tutulur. Geleneksel yöntemler, kaynatma veya bitkisel özlerle karıştırmayı içerebilirken, modern yaklaşımlar güvenliği sağlamak için laboratuvar tekniklerini kullanır. Çözünürlük ve kıvamın doğrulanması gibi özgünlük kontrolleri, şilajitin gerçek ve katkı maddelerinden arınmış olduğundan emin olmak için çok önemlidir.
 - Dehidrasyon: Arıtılmış çözelti ince bir tabaka halinde yayılır ve nemi gidermek için güneş ışığı veya kontrollü ısı altında kurutulur, bunun sonucunda geleneksel tıpta veya takviyelerde kullanılmaya uygun katı, siyahımsı kahverengi bir reçine veya toz elde edilir.
Güvenlik endişelerini gidermek için saflaştırma kritik öneme sahiptir, çünkü ham şilajit kurşun gibi tehlikeli ağır metaller içerebilir.


## Araştırmalar.
Şilajitin biyoaktif olduğuna dair kanıt eksikliği vardır; iddia edilen antioksidan ve immünomodülatör etkilerinin bilimsel doğrulaması yoktur.
2024 yılında yapılan sistematik bir inceleme, saflaştırılmış Şilajit özütünün (PrimaVie) geç başlangıçlı hipogonadizmi olan erkeklerde testosteron seviyelerini artırmada etkili olabileceğini buldu.


## Çeşitleri.
Kompozisyon, konuma ve görünüme göre değişir
  - Koprolit (mumiyo-saladji, Pamir ve Altay mumiyo, mumiyo-asil vb.), hayvan dışkısının kaya ve toprak oluşumlarının parçaları ve kalıntılarıyla karışmış yarı fosilleşmiş fito- ve zooorganik kalıntılarıdır. Koprolit şilajındaki ekstraktif madde içeriği %10 ila %30 veya daha fazla arasında değişmektedir.
  - Şilajit içeren breşler, şilajit içeren kil kütlesiyle çimentolanmış büyük kırıntılı kayaçlardır (çoğunlukla çatlaklı kireçtaşları). Ekstraktif madde içeriği %0,5-5,0'dir.
  - Evaporit şilajit, mağaraların, nişlerin, kovukların ve diğer büyük boşlukların çatı ve duvarlarını lekeleyen çizgiler, buz sarkıtları ve parlak siyah veya gri, donuk, ince tabakalar halinde oluşur. Çıkarılması zordur.
Shilajit, eklendiği varsayılan metal tozlarının türüne göre farklı renk ve derecelerde satılmaktadır: altın içeren kırmızı ("sauvarna shilajit"), gümüş içeren beyaz ("rajat shilajit"), bakır içeren mavi ("tamra shilajit") ve demir içeren siyah ("lauha shilajit shilajit")"." Bunlar arasında altın içeren siyah shilajit en nadir olanıdır ve en iyi tedavi edici etkiye sahip olduğu düşünülmektedir. Doğada, demir içeren shilajit geleneksel tıpta en çok kullanılanıdır.
Mumioidler, görünüşte şilajit'e benzeyen bir grup doğal oluşumdur. Bu grup, ozokerit, güherçile, fosilleşmiş bitkisel reçineler ve zamklar, dağ mumu, beyaz, taş ve dağ yağları, Antarktika şilajiti, lofor veya su bitümünü içerir.