Crynodeb Dalgylch Rheoli Afon Wysg Dyddiad 

## Cynnwys

| 1.  Cefndir y crynodeb dalgylch rheoli    |     |   3 |
|-------------------------------------------|-----|-----|
|                                           |     |     |
| 2. Dalgylch Rheoli Afon Wysg              |     |   4 |
|                                           |     |     |
| 3. Statws presennol yr amgylchedd dŵr     | 8   |     |
|                                           |     |     |
| 4. Y prif heriau                          | 10  |     |
|                                           |     |     |
| 5. Amcanion a mesurau                     |     |  13 |
|                                           |     |     |
| 6. Y cam nesaf?                           |     |  17 |
|                                           |     |     |
| 7. Gwarchod Dyfroedd Cymru                | 17  |     |
|                                           |     |     |

## 1. Cefndir Y Crynodeb Dalgylch Rheoli

Mae'r crynodeb dalgylch rheoli hwn yn cefnogi'r ymgynghoriad cyfredol ar y cynlluniau rheoli basn afon wedi'u diweddaru. Ynghyd â gwybodaeth fanwl ar wefan Gwarchod Dyfroedd Cymru, bydd y crynodeb hwn yn helpu i lywio a chefnogi'r broses o ddarparu gwelliannau amgylcheddol lleol. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi mabwysiadu'r dull ecosystem. Golyga hyn fod angen bod yn fwy cydgysylltiedig yn y ffordd y rheolwn yr amgylchedd a'i adnoddau naturiol i ddarparu manteision economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol i gael Cymru fwy iach a mwy hydwyth. Mae'n golygu ystyried a rheoleiddio'r amgylchedd cyfan yn hytrach na delio ag agweddau unigol ar wahân; pwyso a mesur a gosod blaenoriaethau ar gyfer y gofynion cystadleuol niferus ar ein hadnoddau naturiol mewn ffordd fwy integredig. Mae gweithio mewn partneriaeth yn hanfodol i gyflawni ein huchelgais.  Trwy gydweithio i reoli'r dalgylch hwn, byddwn yn: 

 deall y materion yn y dalgylchoedd a sut maent yn rhyngweithio  deall sut mae'r materion yn effeithio ar y manteision lleol presennol a'r defnydd o 
ddŵr yn y dyfodol  
 cynnwys pobl, cymunedau, sefydliadau a busnesau lleol wrth wneud penderfyniadau 
drwy rannu tystiolaeth  
 nodi pa faterion y dylid mynd i'r afael â nhw fel blaenoriaeth.  
Mae'r Gyfarwyddeb Fframwaith Dŵr yn darparu fframwaith trosfwaol mawr ar gyfer rheoli basn afon. Mae'r Gyfarwyddeb Llifogydd yn nodi ffordd strategol o ymdrin â chynllunio rheoli perygl llifogydd. Lluniwyd cynllun rheoli perygl llifogydd i'w ymgynghori arno ochr yn ochr â'r cynllun rheoli basn afon ac mae hefyd ar gael ar ein gwefan. Mae'r cynllun rheoli perygl llifogydd yn rhoi manylion sut y bwriadwn reoli perygl llifogydd ar draws dalgylch y basn afon trwy flaenoriaethu'r cymunedau hynny sydd yn y perygl mwyaf o ddioddef llifogydd a thrwy fanylu'r mesurau y bwriadwn eu cymryd i reoli'u perygl. Bydd y cynllun rheoli perygl llifogydd a'r cynllun rheoli basn afon yn llywio penderfyniadau pwysig, yn cyfarwyddo buddsoddi a gweithredu uniongyrchol, ac yn darparu manteision sylweddol i gymdeithas a'r amgylchedd. Yn rhan o'r ymgynghoriad gofynnwn am eich mewnbwn ar gyfleoedd â  blaenoriaeth a sut y gallwn wneud y dogfennau crynodeb hyn mor ddefnyddiol a pherthnasol i'r dalgylch rheoli â phosibl. Yn nogfennau ymgynghori'r cynllun rheoli basn afon mae nifer o gwestiynau ar gyfer yr ymgynghoriad; bydd y rhain yn rhoi pwynt dechrau defnyddiol i gasglu eich syniadau er mwyn gwella nid yn unig y ddogfen hon ond y dewisiadau partneriaeth i sicrhau ein bod yn cydweithio i ddarparu'r dewisiadau amgylcheddol gorau. Anogwn chi i edrych ar y cynlluniau rheoli basn afon ac ymateb i gwestiynau'r ymgynghoriad sydd ar gael ar ein gwefan. 

## 2. Dalgylch Rheoli Afon Wysg Ffigur 1. Dalgylch Rheoli Afon Wysg

 Mae afon Wysg yn tarddu o lethrau gogleddol y Mynydd Du ac yn llifo mewn dalgylch cul a hir o harddwch golygfaol arbennig am tua 125 cilomedr i'r de ddwyrain trwy drefi Aberhonddu, Crughywel, y Fenni a Brynbuga, cyn cyrraedd aber afon Wysg yn Newbridge ac yna i aber Afon Hafren yng Nghasnewydd. Mae'r dalgylch yn cynnwys Gwastadeddau Gwent i'r de; ardal fawr o laswelltir arfordirol wedi'i hadennill sydd yn bwysig yn hanesyddol ac o ran cadwraeth natur. Mae twristiaeth yn bwysig i'r economi leol, ac mae Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog a Chamlas Trefynwy ac Aberhonddu yn denu ymwelwyr sydd am gymryd rhan mewn gweithgareddau hamdden yn yr awyr agored. Mae gan ddalgylch rheoli afon Wysg gyfoeth o fywyd gwyllt, gan gynnwys tair rhywogaeth o lysywod pendoll a phennau lletwad ac amrywiaeth o gynefinoedd. Cydnabyddir y gwerth ecolegol uchel hwn trwy ddynodiadau cenedlaethol a rhyngwladol. Amaethyddiaeth yw'r prif ddefnydd tir. Ffermydd defaid a welir ar yr ucheldiroedd gogleddol a gorllewinol, a ffermydd bîff, llaeth, cymysg ac âr a welir ar iseldiroedd y de a'r dwyrain. O ganlyniad, mae llygredd o ffynonellau gwledig yn fygythiad mawr i ansawdd y bywyd gwyllt a'r planhigion sy'n byw yn yr amgylchedd dŵr. Gwelir rhywfaint o ddiwydiannau yn y prif drefi, ac mae gan Gasnewydd borthladd masnachol. Mae llygredd o garthion a dŵr ffo wedi'i halogi yn bwysedd yn yr ardaloedd trefol. Caiff y blaenddwr a rhai o'i lednentydd eu haddasu gan argaeau i greu cronfeydd dŵr Wysg, Crai, Talybont a Grwyne Fawr. Yn Aberhonddu caiff rhywfaint o lif yr afon ei ddargyfeirio i fwydo Camlas Trefynwy ac Aberhonddu a chaiff dŵr o rannau gwaelod afon Wysg ei bwmpio i gronfa ddŵr storio Llandegfedd. Rheoleiddir llifoedd ar Wastadeddau Gwent gan Fwrdd Draenio Mewnol Cil-y-coed a Gwynllŵg. Cymerir dŵr o afonydd a ffynonellau tanddaearol at ddefnydd amaethyddol, diwydiannol, ynni dŵr a ffermydd pysgod. Mae'n angenrheidiol parhau i weithio gyda Dŵr Cymru ac eraill i leihau'r effaith ar yr amgylchedd naturiol a achosir gan yr addasiadau ffisegol a thynnu dŵr, gan ddiogelu'r adnodd gwerthfawr hwn a chynnal lefelau'r llif. Mae afon Wysg yn afon o safon uchel ar gyfer pysgodfeydd, ac mae eogiaid, poblogaeth o bwysigrwydd rhyngwladol o wangod, lysywod pendoll, pennau lletwad a brithyllod yn yr afon.Yn bennaf, mae'r afon yn llifo'n naturiol, fodd bynnag mae'r rhwystrau yn Nhrostre (cored fedryddu), Llan-ffwyst a Chrughywel (sylfaen pont) ac Aberhonddu (cored sy'n cynnal tyniad y gamlas) i gyd yn rhwystro'r gwangod a llysywod pendoll y môr rhag gwasgaru i fyny'r afon. Mae rhwystrau mewn rhai llednentydd ac argaeau'r cronfeydd dŵr hefyd yn rhwystro pysgod rhag gwasgaru ac yn rhwystro mynediad i gynefin addas. Bydd angen i Cyfoeth Naturiol Cymru, awdurdodau lleol yr Ymddiriedolaeth Afonydd a Chamlesi ac eraill weithredu yn rhan o raglen â blaenoriaeth. Y blaenoriaethau ar gyfer y dalgylch hwn er mwyn cael dyfroedd iach yw gwella'r cynefinoedd arbennig trwy leihau effaith llygredd gwledig; lleihau effaith addasiadau ffisegol a thynnu dŵr wrth ddiogelu cyflenwadau dŵr. Nid yw crynodeb dalgylch rheoli afon Wysg yn cynnwys gwybodaeth am ddyfroedd arfordirol neu forydol cyfagos gan y cynhwysir y rhain yng Nghynllun Rheoli Basn Afon Hafren. Yn ystod mis Rhagfyr 2013 cynhaliwyd gweithdy dalgylch rheoli afon Wysg yng nghanolfan ymwelwyr Gwlyptiroedd Casnewydd. Yn ystod y digwyddiad hwn casglwyd buddion y dalgylch. Roedd y rhain yn cynnwys; 

 Bioamrywiaeth - yr afon a'r gwlyptiroedd. Dengys y pwysigrwydd trwy ddynodiadau 
megis yr Ardal Cadwraeth Arbennig afonol, SoDdGA Gwastadeddau Gwent, rhywogaethau'r Cynllun Gweithredu Bioamrywiaeth e.e. Dyfrgi a Gwangen.  
 Cynhyrchu bwyd.  Hamdden a Thwristiaeth - canŵio, pysgodfeydd, cerdded, hwylio, gwersylla, beicio, 
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. 
 Ynni adnewyddadwy - ynni dŵr.  Dŵr fel adnodd ar gyfer yfed, dyfrhau a mordwyo.  Coetiroedd - yn adnodd ac ar gyfer eu pwysigrwydd ecolegol eu hunain. 
Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn parhau i weithio mewn partneriaeth gydag amrywiaeth o bartneriaid a sectorau mewn ffyrdd arloesol er mwyn i ni gyflawni hyd yn oed rhagor gyda'n gilydd. Darperir blas o rai o'r prosiectau yn y dalgylch rheoli hwn yn Nhabl 1. 

Tabl 1. Enghreifftiau o brosiectau yn y dalgylch rheoli.  

| Disgrifiad o'r Prosiect                  | Partneriaid    |
|------------------------------------------|----------------|
| Prosiect                                 |                |
| Sefydliad Gwy ac Wysg                    | Prosiect Olwy  |
| a Throddi Sir                            |                |
| Fynwy                                    |                |
| Prosiect adfer glannau afon gan gynnwys  |                |
| gweithio â choed, plygu deunydd coediog  |                |
| i'r sianel i wella'r cynefin i bysgod ac |                |
| anifeiliaid di-asgwrn-cefn yn ogystal â  |                |
| ffensio ar hyd un lan.                   |                |

## Disgrifiad O'R Prosiect Partneriaid Enw'R Prosiect

RSPB, Ymddiriedolaeth Natur Gwent, y Bwrdd 
Draenio Mewnol, tirfeddianwyr lleol, y gymuned  
Living Levels 
Prosiect sy'n cael ei ddatblygu ar Wastadeddau Gwent a chanddo'r bwriad 
o wella cysylltedd y tirlun, rheoli tir, adfer cynefinoedd gwlyptiroedd a datblygu cyfleoedd hamdden â manteision i'r cymunedau lleol, y Gyfarwyddeb Fframwaith Dŵr a bioamrywiaeth. 

Astudiaeth achos - Prosiect Afon Olwy 
 
Nodwyd bod gan afon Olwy ddosbarthiad cymedrol o dan y Gyfarwyddeb Fframwaith Dŵr oherwydd dwysedd pysgod a ffosffad isel. Gan fod gan wartheg fynediad i'r afon yn y rhan hon, cyfrannodd hyn at sathru a chynyddu'r gwaddod. Trwy reoli mynediad y stoc er mwyn cadw'r gwartheg mewn ardal a ddiffiniwyd a lleihau'r amser a dreulir yn yr afon, bwriad y prosiect oedd ffensio ar hyd rhannau a nodwyd, gan ychwanegu pwyntiau croesi, cilfachau yfed a gatiau siglo. Roedd y prosiect hefyd yn cynnwys ffensio, coedlannu, gosod waliau cynnal y glannau a phlannu coed helyg. Ers gweithredu'r cynlluniau cynefinoedd, mae glannau'r afon wedi cael y cyfle i adfer yn naturiol gan leihau'r tebygrwydd y bydd y glannau'n erydu yn ystod llifoedd uchel. Bydd hyn yn helpu i leihau gwaddod a fydd yn cadw rhagor o welyau graean yr afon yn rhydd rhag gwaddod a bydd ar gael i bysgod sy'n silio ac felly'n cynyddu'r siawns i silio'n llwyddiannus. 2.1 Ffeithiau allweddol Rydym yn defnyddio'r term cyrff dŵr i helpu i ddeall a rheoli'r amgylchedd dŵr. Mae corff dŵr yn afon, llyn, dŵr daear neu ddŵr arfordirol, neu'n rhan o'r rhain. Dengys nifer y cyrff dŵr a'u math yn y dalgylch rheoli yn y tabl isod. 

Nifer y cyrff dŵr  
Naturi ol 
Artiffisial 
Wedi'i addasu'n sylweddol 
Afon* 
36 
5 (2 camlas) 
5 
46 
Cyfansw m 
Llyn 
 
1 
11 
12 
Arfordirol 


0 
Aberol 
 
 
1 
1 
Dŵr daear 
10 
 
 
10 
Cyfanswm 
46 
6 
17 
69 

*Mae cyrff dŵr afon yn cynnwys camlesi a throsglwyddiadau dŵr wyneb Mae ardaloedd yn y dalgylch lle cydnabyddir bod yr amgylchedd dŵr o bwysigrwydd penodol, gan gynnwys cynefinoedd bywyd gwyllt prin, dyfroedd ymdrochi neu ardaloedd o gwmpas ffynonellau dŵr yfed. Gelwir yr ardaloedd hyn ar y cyd yn ardaloedd gwarchodedig a nodir eu manylion yn y tabl isod. 

Ardal Warchodedig 
Nifer 

Dyfroedd Ymdrochi  
 

Ardaloedd Gwarchodedig Dŵr Yfed 
 
Natura 2000 a safleoedd Ramsar  
 
Parthau Perygl Nitradau  
 
Dyfroedd Pysgod Cregyn  
 
Cyfarwyddeb Trin Dŵr Gwastraff Trefol 
- Ardaloedd sensitif 
 

## 3. Statws Presennol Yr Amgylchedd Dŵr Rydym Yn Asesu Cyflwr Cyrff Dŵr Trwy Fonitro, Sy'N Cynhyrchu Dosbarthiad Blynyddol. Dengys Statws Presennol Pob Corff Dŵr Yn Ffigur 2. Noder, Er 2009 Rydym Wedi Diweddaru Rhai O'R Systemau A Ddefnyddiwn I Ddosbarthu Cyrff Dŵr, Gan Gynnwys Newidiadau I Rai Safonau A Ffiniau Cyrff Dŵr. 4. Y Prif Heriau Rydym Wedi Cynnal Cyfres O Ymchwiliadau I Gadarnhau Methiannau A'R Rhesymau Drostynt. Roedd Hyn Yn Cynnwys 14 O Lwybrau Cerdded Ger Afonydd I Asesu'R Sefyllfa Ar Y Ddaear Mewn Rhagor O Fanylder. Ffigur 3. Rhesymau Dros Beidio Â Chyflawni Statws Da Yn Nalgylch Rheoli Afon Wysg

 Yn rhan uchaf dalgylch afon Wysg uwchben Aberhonddu, mae rhai addasiadau wedi'u gwneud i gronfeydd dŵr ond nid oes tystiolaeth o effeithiau ecolegol amlwg. Yn y gorffennol, bu rhywfaint o lygredd (Tarell), ond ar y cyfan dim ond ychydig o dystiolaeth o unrhyw effaith sydd. Rhwng Aberhonddu a'r Fenni mae pwysedd gan:  

 Dynnu dŵr (Crawnon - man cychwyn camlas Trefynwy ac Aberhonddu)  
 Cynefin y byddai modd ei wella  
 Rhwystrau i ymfudiad (pontydd camlas Trefynwy ac Aberhonddu)  Camgysylltiadau Trefol  
Islaw'r Fenni mae'r materion yn ymwneud yn bennaf â rheoli tir gwledig - felly llygredd gwasgaredig, ond hefyd rhywfaint o gamgysylltiadau yn nant Nedern. Mae rhai enghreifftiau o'r camau gweithredu sydd eisoes ar waith yn cynnwys: 

 Camgysylltiadau Trefol; trwsio a chodi ymwybyddiaeth; Partneriaid Dŵr Cymru ac 
Awdurdodau Lleol; Nant Nedern, Ffos-y-mynach, ac afon Gafenni.  
 Ymweliadau â safleoedd amaethyddol gan Cyfoeth Naturiol Cymru. Ffosydd draenio ac 
afon Olwy. Roedd hefyd Menter Dalgylch ar waith ar afon Olwy yn ystod y cylch 1af, lle samplwyd pridd, cynhaliwyd dadansoddiad a rhoddwyd cyngor i ffermwyr. Gweithio gyda phartneriaid amrywiol; LEAF (Cysylltu'r Amgylchedd a Ffermio), Clybiau Ffermwyr Ifanc, Canolfan Ddatblygu Llaeth, FWAG (Grŵp Ymgynghorol Ffermio a Bywyd Gwyllt), The Machinery Ring (PMR).  
 Mae Sefydliad Gwy ac Wysg wedi dileu'r rhwystrau a gwella cynefinoedd mewn sawl 
corff dŵr. 
Mae Dŵr Cymru hefyd yn edrych ar y mannau lle y gallai fod yr asedau, sef yr adnoddau dŵr ac ansawdd y dŵr, yn effeithio arnynt.  
 
4.1 Adborth ar heriau o weithdai  
Mae angen i ni gydweithio i sicrhau y cyflawnir bwriadau cyffredinol y Gyfarwyddeb Fframwaith Dŵr ac i gytuno ar y materion a'r datrysiadau â blaenoriaeth. Mae'r canlynol yn rhestr o rai o'r heriau a nodwyd gennym yn rhan o'r gweithdy a gynhaliwyd yn ddiweddar (nid yw'n rhestr lawn). Ystyrir yr holl sylwadau a gafwyd a blas yn unig o'r sylwadau yw'r canlynol: 

 Rhwystrau i ymfudiad pysgod  Llygredd gwasgaredig o amaethyddiaeth a rheoli tir gwledig yn gyffredinol.  Llygredd gwasgaredig o ardaloedd trefol, camgysylltiadau, pwysedd datblygu.  Llifogydd 
 Rhywogaethau Estron Goresgynnol e.e. Minc, Jac y Neidiwr, Efwr Enfawr, Clymog 
Japan, Cimwch Afon America  
 Diffyg cysylltu cynefinoedd  Diffyg addysg a chyngor ar amrywiaeth o faterion.  Y posibilrwydd o wrthdaro rhwng defnyddwyr / buddiolwyr amrywiol  Lefelau dŵr - sicrhau llif digonol a phrosesau afonydd actif. Pwysedd o dynnu dŵr  
 
Astudiaeth achos - Prosiect Efwr Enfawr Afon Wysg  
 
Mae Efwr Enfawr yn blanhigyn goresgynnol ac mae i'w weld yn helaeth ar hyd rhannau isaf Afon Wysg sy'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA) ac yn rhan o Ardaloedd Cadwraeth Arbennig (ACA) Afon Wysg. Mae'r planhigyn i'w weld yn bennaf yn ardal Crughywel i gyfyngiad y llanw yn Newbridge.  
 
Mae'n effeithio'n andwyol ar y cynefin brodorol, gan atal planhigion brodorol rhag tyfu a gadael glannau heb lystyfiant ac yn agored i erydu. Mae'n lleihau gwerth hamdden y tir ac mae'n stopio cerddwyr a physgotwyr rhag gallu cael mynediad i rai rhannau. Gall y sug o'r planhigyn achosi pothellau difrifol, sy'n sensitif i olau'r haul, gan achosi pryderon o ran iechyd y cyhoedd. Mae'r partneriaid yn cynnwys Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, Cadwch Gymru'n Daclus, Cyngor Sir Fynwy, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a Sefydliad Gwy ac Wysg. Mae swyddogion o'r sefydliadau hyn yn rhoi amser i'r prosiect hwn ac mae nifer o wirfoddolwyr hefyd wedi'u hyfforddi ac maent yn darparu mewnbwn gwerthfawr i'r gwaith rheoli. Dechreuodd y gwaith rheoli (yn bennaf yn cynnwys triniaeth chwynladdwr) ar y tir yn ystod gwanwyn 2006 gan ganolbwyntio ar ardaloedd Crughywel a'r Fenni. Y bwriad yw stopio'r hadau rhag cael eu cynhyrchu yn rhan uchaf lle mae'r pla ac yna atal yr hadau rhag mynd i'r afon a lledaenu'r broblem i lawr yr afon. Mae pum tîm chwistrellu'n gweithio ar y prosiect o Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru (Cyfoeth Naturiol Cymru bellach), Cadwch Gymru'n Daclus, Cyngor Sir Fynwy, Awdurdod Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a Sefydliad Gwy ac Wysg. Mae gwaith rheoli helaeth wedi parhau yn ystod y tymor tyfu ar hyd yr afon rhwng Crughywel a Newbridge er 2006 ac mae gwaith 2014 wedi dechrau. Trefnwyd nifer o ddigwyddiadau Fforwm yn rheolaidd i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i berchnogion glannau afon lleol a defnyddwyr yr afon a'u cynnwys yng nghynnydd y prosiect. Mae'r prosiect wedi cael llawer o sylw ar deledu a radio'r BBC ac ITV yng Nghymru.  
5. Amcanion a mesurau  
Mae'r adran hon yn amlinellu'r hyn rydym yn bwriadu'i gyflawni a'r mesurau newydd arfaethedig y mae angen eu rhoi ar waith. Ein nod yw datblygu rhaglen integredig sengl o fesurau erbyn 2021 sy'n bodloni amcanion y Gyfarwyddeb Fframwaith Dŵr:  

##  Atal Dirywiad Mewn Statws Ni Chaniateir I Statws Cyrff Dŵr Ddirywio O'R Statws Cyfredol.  Cyflawni'R Amcanion Ar Gyfer Ardaloedd Gwarchodedig Cyflawni'R Safonau A Nodir Gan Y Gyfarwyddeb Berthnasol Y Cawsant Eu Dynodi Oddi Tani. Ar Gyfer Safleoedd Natura 2000 Sy'N Ddibynnol Ar Ddŵr, Y Nod Yw Cyflawni Amcanion Cadwraeth. Mae Sicrhau Statws Da Erbyn 2021 Yn Garreg Filltir Tuag At Yr Amcan Hwn.  Anelu At Sicrhau Statws Cyffredinol Da Ar Gyfer Dŵr Wyneb A Dŵr Daear Gweithredu Mesurau I Sicrhau Statws Cyffredinol Da Lle Maent Yn Dechnegol Ymarferol Heb Fod Yn Anghymesur O Ddrud.

5.1  Mesurau Rydym wedi adolygu'r rhesymau dros pam nad yw'r cyrff dŵr yn cyflawni'r amcanion ac rydym wedi nodi mesurau posibl. Rhennir y mesurau yn ddau grŵp. Mae mesurau cenedlaethol yn berthnasol i Gymru gyfan, neu'r Deyrnas Unedig. Yn gyffredinol mae'r rhain yn gosod y dull gweithredu deddfwriaethol, polisi neu strategol. Maent yn cynnwys, er enghraifft, gwaharddiad cenedlaethol ar ddefnyddio cemegyn penodol neu strategaeth genedlaethol ar gyfer blaenoriaethu ac ariannu'r gwaith o adfer mwyngloddiau segur. Mae mesurau lleol yn benodol i'r ardal basn afon neu ran ohoni. Er enghraifft, cael gwared ar blanhigion goresgynnol ar hyd afon ddynodedig neu ymgyrch leol yn targedu camgysylltiadau ar draws ystâd ddiwydiannol. Bydd manteision amrywiol hefyd i lawer o'r camau gweithredu a restrir. Er enghraifft, mae cynlluniau draenio trefol cynaliadwy (SDCau) yn helpu i leihau llygredd trefol, llygredd carthion a newidiadau i lefelau dŵr. Ceir rhestr o'r holl fesurau cenedlaethol, y rhai newydd a'r rhai presennol, a'r mesurau lleol ar raddfa'r cyrff dŵr ar wefan Gwarchod Dyfroedd Cymru. Os ydych chi'n ymwybodol o unrhyw fesurau eraill neu os hoffech awgrymu rhai newydd, nodwch hynny yn eich ymateb i'r ymgynghoriad. Bydd y cynllun rheoli basn afon yn dod yn ddogfen statudol, felly mae'n bwysig sicrhau bod y mesurau cywir yn cael eu nodi drwy'r ymgynghoriad hwn. Mae'r tabl isod yn crynhoi'r mesurau lleol ar gyfer rheoli'r dalgylch, gan gynnwys y rheini a nodwyd ar gyfer ardaloedd gwarchodedig, yn arbennig safleoedd Natura 2000. 

## Tabl 4. Crynodeb O Fesurau Lleol.

| Mesur                                          |
|------------------------------------------------|
| Nifer y cyrff                                  |
| dŵr                                            |
| Mynd i'r afael â llygredd                      |
| aer                                            |
| Rheoli allyriadau i leihau nitrogen a gwaddod  |
| asidig.                                        |
| 9                                              |
| 12                                             |
| Cwblhau'r cylch cyntaf o                       |
| ymchwiliadau                                   |
| Yr holl ymchwiliadau parhaus dan y             |
| Gyfarwyddeb Fframwaith Dŵr o raglen y cylch    |
| cyntaf.                                        |
| 5                                              |
| Rheoli draeniau a lefelau                      |
| dŵr                                            |
| Ymchwilio i newidiadau i systemau a            |
| strwythurau draenio tir a'u gweithredu i adfer |
| lefelau dŵr.                                   |
| 35                                             |
| Hwyluso symudiadau                             |
| pysgod a gwella                                |
| cynefinoedd                                    |
| Cael gwared ar rwystrau i symudiadau pysgod    |
| neu eu haddasu                                 |
| Mesur                                             |   Disgrifiad  |
|---------------------------------------------------|---------------|
| Nifer y cyrff                                     |               |
| dŵr                                               |               |
| Gwella llifau a lefelau dŵr                       |           33  |
| Lleihau effeithiau llifau rheoledig a gwaith      |               |
| tynnu dŵr, adfer systemau llif mwy naturiol,      |               |
| gweithredu opsiynau i wella lefelau dŵr, megis    |               |
| effeithlonrwydd dŵr a mesurau ailgylchu, a        |               |
| ffynonellau a chyflenwadau amgen.                 |               |
| 34                                                |               |
| Rheoli rhywogaethau                               |               |
| estron goresgynnol                                |               |
| Dileu a/neu reoli rhywogaethau estron             |               |
| goresgynnol yn unol â Chynlluniau Gweithredu      |               |
| cenedlaethol cyfredol ar rywogaethau              |               |
| goresgynnol. Mae'n cynnwys arfer da               |               |
| bioddiogelwch, megis "gwirio, glanhau, sychu"     |               |
| 3                                                 |               |
| Adfer dŵr mwyngloddiau                            |               |
| a thir wedi'i halogi                              |               |
| Adfer pyllau glo, mwyngloddiau metel a thir       |               |
| wedi'i halogi - yn cynnwys trin dŵr               |               |
| mwyngloddiau goddefol a gweithredol, capio        |               |
| rwbel, symud gwastraff i safleoedd tirlenwi, a    |               |
| dargyfeirio sianeli                               |               |
| 34                                                |               |
| Lliniaru effeithiau                               |               |
| llifogydd ac                                      |               |
| amddiffynfeydd arfordirol                         |               |
| Lleihau effeithiau strwythurau a gweithrediadau   |               |
| amddiffynfeydd llifogydd - gwella cysylltiadau,   |               |
| cynefinoedd a morffoleg drwy weithredu            |               |
| opsiynau drwy raglenni cyfalaf a chynnal,         |               |
| megis peiriannu meddal, agor cwlfertau, gwella    |               |
| caeadau llanwol, newid trefniadau carthu a        |               |
| rheoli llystyfiant.  Mae'n cynnwys y rhaglen      |               |
| creu cynefinoedd cenedlaethol i fynd i'r afael â  |               |
| chywasgu arfordirol.                              |               |
| 7                                                 |               |
| Lleihau effeithiau                                |               |
| prosesau cronni                                   |               |
| adnoddau dŵr                                      |               |
| Asesu a gweithredu opsiynau ar gyfer hwyluso      |               |
| symudiadau pysgod a gwella cynefinoedd.           |               |
| Ymchwiliad newydd                                 |           34  |
| Mae'n cynnwys ymchwiliadau i'r holl               |               |
| fethiannau, dirywiadau ac ardaloedd               |               |
| gwarchodedig dŵr yfed newydd.                     |               |
| Lleihau effeithiau                                |               |
| addasiadau ffisegol eraill                        |               |
| Gwella cysylltiadau, cynefinoedd a morffoleg      |               |
| drwy beiriannu meddal a thechnegau adfer.         |               |
| 5                                                 |               |
| 9                                                 |               |
| Lleihau llygredd o                                |               |
| ollyngiadau dŵr gwastraff                         |               |
| eraill                                            |               |
| Lleihau llygredd o darddleoedd eraill (ac eithrio |               |
| carthion), boed yn llygredd rheoledig neu         |               |
| anreoledig.  Ymchwilio i fesurau atal llygredd    |               |
| sylfaenol a'u gweithredu, gan gynnwys darparu     |               |
| cyngor a chanllawiau cyfredol, megis trin a       |               |
| storio cemegion a gwastraff yn gywir, rheoli      |               |
| elifion masnach a rheoleiddio.                    |               |
| 32                                                |               |
| Mynediad cynaliadwy a                             |               |
| rheoli hamdden                                    |               |
| Lleihau effeithiau erydu, aflonyddwch a difrod    |               |
| mynediad i'r tir a'r dŵr, gan gynnwys mynd i'r    |               |
| afael â gyrru anghyfreithlon oddi ar y ffordd.    |               |
| Mesur                                           |
|-------------------------------------------------|
| Nifer y cyrff                                   |
| dŵr                                             |
| 41                                              |
| Arferion amaethyddol                            |
| cynaliadwy                                      |
| Gweithredu mesurau sylfaenol ac ychwanegol      |
| fel rheoli slyri, silwair, olew tanwydd a       |
| chemegion amaethyddol yn gywir; gwahanu         |
| dŵr glân a dŵr brwnt; cynllunio gwaith rheoli   |
| maethynnau; lleiniau clustogi a ffensio glannau |
| afon; cnydau gorchudd a rheoli pridd.  Ar       |
| safleoedd N2k gallai fod angen gwneud           |
| newidiadau i systemau pori lle bo angen, gan    |
| gynnwys rheoli prysgwydd. Cydymffurfio â        |
| rheoliadau storio a gwasgaru o fewn Parthau     |
| Perygl Nitradau.                                |
| 32                                              |
| Rheoli coetiroedd a                             |
| choedwigaeth yn                                 |
| gynaliadwy                                      |
| Adfer glannau afon, datgysylltu draeniau        |
| coedwig, monitro effeithiolrwydd y 5 prif risg  |
| sy'n gysylltiedig â choedwigaeth a defnyddio    |
| coedwigaeth a choetiroedd i leihau llygredd     |
| gwasgaredig.                                    |
| 3                                               |
| Mynd i'r afael â                                |
| chamgysylltiadau a                              |
| llygredd gwasgaredig                            |
| trefol                                          |
| Ymchwilio i gamgysylltiadau â draeniau dŵr      |
| wyneb a'u datrys (mewn eiddo preswyl a          |
| masnachol) a gweithredu cynlluniau draenio      |
| cynaliadwy (SDCau) i leihau llygredd            |
| gwasgaredig.                                    |
| Rheoli gwastraff                                |
| Yn cynnwys rheoli rwbel a slwtsh, tipio         |
| anghyfreithlon a sbwriel.                       |
| 34                                              |

5.2 Cyfleoedd ar gyfer partneriaethau  
Mae sawl cyfle i gael arian allanol, a allai gefnogi prosiectau sy'n cyfrannu tuag at ganlyniadau'r Gyfarwyddeb Fframwaith Dŵr. Mae gan bob cronfa ei blaenoriaethau, dyraniad cyllidebol a phroses ymgeisio ei hun. Mae'r mathau o arian i'w hystyried yn cynnwys: 

 Cronfeydd Ewropeaidd - Mae'r UE yn darparu arian o amrywiaeth eang o raglenni - 
ewch i wefan Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru i gael rhagor o wybodaeth. 
 Arian Loteri - megis Cronfa Dreftadaeth y Loteri, Loteri Cod Post a'r Gronfa Loteri Fawr 
y mae ganddynt amrywiaeth o raglenni o £5000 hyd at filiynau o bunnoedd. 
 Elusennau, ymddiriedolaethau a sefydliadau - mae llawer o'r rhain yn gweithredu ac yn 
aml mae ganddynt ffocws penodol - un ai yn ddaearyddol neu'n destunol a byddant yn cefnogi elusennau a phrosiectau lleol. 
 Busnesau a chyfleoedd am nawdd - gan gynnwys manteisio i'r eithaf ar y gost o brynu 
bagiau cario yng Nghymru! 
 Cyrff cyhoeddus - gallai fod gan awdurdodau lleol, Llywodraeth Cymru, Llywodraeth y 
DU a CNC gyfleoedd blynyddol am arian neu gystadlaethau untro ar gyfer eu meysydd â blaenoriaeth. 
 Cyllido torfol - casglu cefnogaeth o amrywiaeth eang o gyllidwyr a nifer ohonynt, yn aml 
yn cynnwys unigolion ac fel arfer defnyddio'r rhyngrwyd i godi ymwybyddiaeth o brosiect penodol y mae arno angen arian. 
 Masnachu - yn gynyddol, mae cyllidwyr am gefnogi sefydliadau gan ystyried 
cynaliadwyedd tymor hwy felly gall datblygu cyfleoedd masnachu fod yn rhywbeth i'w ystyried yn ogystal. 
 Cronfa Datblygu Cynaliadwy Bannau Brycheiniog - cymorth ar gyfer prosiectau 
economaidd, amgylcheddol, cymunedol a diwylliannol ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog sy'n gwella ansawdd bywyd cymunedau lleol.  
Bydd gan eich Cyngor Gwirfoddol Sirol a Chyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru wybodaeth ddiweddar am gyfleoedd megis y rhain yn ogystal â'r holl gymorth arall sydd ar gael. 

6. Y cam nesaf?  
Bwriad y crynodeb hwn yw rhoi cipolwg ar y dalgylch rheoli a dylai eich galluogi i gael mynediad i ragor o fanylion trwy ddefnyddio gwefan Gwarchod Dyfroedd Cymru.  
Croesawn eich barn ar sut y gallwn wella'r ffordd y gwnawn hyn. Mae'r crynodeb yn cefnogi'r ymgynghoriad cyfredol ar y cynlluniau rheoli basn afon wedi'u diweddaru.  Anogwn chi i edrych ar y cynlluniau rheoli basn afon ac ymateb i gwestiynau'r ymgynghoriad sydd ar gael ar ein gwefan. Os oes gennych unrhyw gwestiynau, anfonwch e-bost i: ardalbasnafongorllewincymru@cyfoethnaturiolcymru.gov.uk / westernwalesrbd@naturalresourceswales.gov.uk 
 
7. Gwarchod Dyfroedd Cymru Yn ystod cam gweithredu'r cynllun rheoli basn afon cyntaf, gofynnodd llawer o'n partneriaid a'n rhanddeiliaid am fynediad i ddata a gwybodaeth i'w cynorthwyo i helpu i ddarparu gwelliannau amgylcheddol lleol. Roedd yn amlwg yn gynnar ei bod yn anodd llywio'r cynllun cyntaf a chael mynediad iddo yn lleol. O ganlyniad, gyda chymorth a mewnbwn paneli cyswllt dalgylch y basn afon, datblygwyd offer ar y we. Enw'r offer hwn yw Gwarchod Dyfroedd Cymru. Mae'n offer ar y we sy'n ofodol ac yn rhyngweithiol sy'n darparu gwybodaeth gefnogol a haenau o ddata a all gynorthwyo partneriaid. Rydym yn parhau i ddatblygu'r offer hwn ac rydym yn ei ystyried yn gyswllt hanfodol rhwng y cynllun rheoli basn afon mwy strategol a darpariaeth leol. Dylai alluogi'r defnyddiwr i gael mynediad i wybodaeth am: 

 ddata ddosbarthiad ar raddfa'r corff dŵr  rhesymau dros beidio â chyflawni statws da  amcanion  mesurau/gweithredoedd, gan gynnwys gwybodaeth am ardaloedd gwarchodedig  prosiectau partneriaeth 
Mae modd adalw data mewn nifer o fformatau (taenlenni a chrynodebau).  Mae canllaw i ddefnyddwyr yn ogystal â chwestiynau cyffredin wedi'u cynnwys â'r offer ac mae modd cael mynediad iddynt trwy ddolen ar yr hafan. 


 
  
Cyhoeddwyd gan: Cyfoeth Naturiol Cymru Tŷ Cambria 29 Heol Casnewydd Caerdydd CF24 0TP 0300 065 3000 (Llun-Gwe, 8am - 6pm) 
ymholiadau@cyfoethnaturiolcymru.gov.uk www.cyfoethnaturiolcymru.gov.uk (h) Cyfoeth Naturiol Cymru Cedwir pob hawl Gellir atgynhyrchu'r ddogfen hon gyda chaniatâd Cyfoeth Naturiol Cymru