Helyntion Beca 
  Beth a ddigwyddodd yn ystod 

Introduction Digwyddodd helyntion Beca yn ardaloedd gwledig gorllewin Cymru, gan gynnwys Sir 
Benfro, Ceredigion a Sir Gaerfyrddin, rhwng 1839-43. Yr oeddent yn gyfres o 
brotestiadau gan ffermwyr-denantiaid yn erbyn talu tollau a godwyd am ddefnyddio'r ffyrdd. Ymddiriedolaethau'r Tollbyrth neu grwpiau o ddynion busnes oedd piau y rhan fwyaf o'r ffyrdd mawr. Y dynion hyn oedd yn penderfynu pa dâl i'w godi a faint o dollbyrth i'w hadeiladu. Yn ystod yr helyntion, ymosodau dynion mewn gwisg merched ar y tollbyrth. Galwent eu 
hunain yn "Ferched Beca". Mae hyn yn fwy tebygol o fod yn seiliedig ar hanes yn y 
Beibl lle mae Beca yn dweud bod angen "etifeddu pyrth eu gelynion" (Genesis XXIV, 
pennod 60). Yr oedd pobl bryd hynny yn adnabod eu Beibl yn dda. Yr oedd tollau yn gost aruthrol i ffermwyr bach, a ddefnyddiai'r ffyrdd i fynd â'u cnydau 
â'u hanifeiliaid i'r farchnad, a hefyd i nôl calch. Arferid defnyddio calch i wella ansawdd y 
pridd fel y gallai ffermwyr dyfu cnydau gwell. Gallai gostio gymaint â phum swllt (25c) 
mewn tollau i gludo trol o galch wyth milltir. Nid oedd pobl gorllewin Cymru eisiau talu am defnyddio eu ffyrdd. 
Tasks Darllenwch Ffynhonnell 1 ac atebwch y cwestiynau. 1. Yr oedd y llythyr hwn wedi'i gyfeirio at drigolion Sanclêr ac eraill yn Sir Gaerfyrddin 
ym 1842. 
I. 
Pam y mae awdur y llythyr yn ei lofnodi "Beca a'i Phlant" yn lle rhoi ei enw 
ei hun?  
II. 
Pam y caiff y cwnstabliaid rhanamser ("y rhai a dyngodd lw i fod yn 
gwnstabliaid") eu rhybuddio i gymryd sylw o'r llythyr hwn?  
III. 
Pam y mae'r llythyr yn gwrthwynebu "Bowlin & Company"?   
IV. 
Beth yw agwedd yr awdur tuag at yr heddlu?  
V. 
Sut y gallwn ni ddweud nad oedd y person a ysgrifennodd y llythyr hwn 
wedi derbyn addysg dda?  
VI. 
Sut y mae iaith y llythyr yn gwneud iddo ymddangos yn fygythiol? Darllenwch Ffynhonnell 2 ac atebwch y cwestiynau. 2. Mae'r casglwr tollau yn disgrifio ymosodiad ar Dollborth Trefychan yn Awst 1843. 
I. 
Pryd y digwyddodd yr ymosodiad ar y dollborth?  
II. 
A ydych yn credu bod hwn yn debygol o fod yn dystiolaeth ddibynadwy? 
Rhowch eich rhesymau.  
III. 
Pam tybiwch bod cefnogwyr Beca eisiau cael gafael ar lyfrau cyfrifon 
ceidwad y tolldy?   
IV. 
Pa bethau sy'n awgrymu bod yr ymosodiad wedi'i drefnu'n dda?  
V. 
Sut y tybiwch y byddai William Rees wedi teimlo yn ystod yr ymosodiad 
hwn?     
 
Darllenwch Ffynhonnell 3 ac atebwch y cwestiynau. 3. Edward Crompton Lloyd Hall, Uchel Siryf Ceredigion, yn cynnig cyngor i Beca a'i merched ym 1843. 

I. 

Pam y mae Hall yn dweud wrth Beca a'i merched am beidio â chyfarfod â'i gilydd nos Fercher?  
II. 

Pa gyngor y mae Hall yn ei roi i'r Cymry i gael pobl i wrando arnynt?  
III. 

Sut y mae'r hysbyslen yn ceisio perswadio pobl i wrando? (Soniwch am: 
maint y testun, enwau ac ansoddeiriol cryf; arddull ysgrifennu Hall.)  
IV. 

Pa wybodaeth y mae'r Ffynhonnell hon yn ei roi am agwedd yr awdurdodau tuag at Beca a'i merched?  
V. 

Pam wnaeth Hall sicrhau bod yr hysbyslen yn cael ei hargraffu yn y Gymraeg a'r Saesneg? Darllenwch Ffynhonnell 4 ac atebwch y cwestiynau 4. Yr oedd George H. Ellis yn un o'r rhai a fu'n casglu tystiolaeth ar ddechrau'r ymchwiliad i gyflwr Ymddiriedolaethau'r Tollbyrth yng Nghymru, ac achosion yr helynt.  
Darllenwch y darnau isod. Sut y byddai ffermwyr yn teimlo am y pwyntiau a wneir gan Ellis I. 

Pa bwynt y mae Ellis yn ei wneud?  
II. 

Ymateb y ffermwyr? 

Background 
 
Cafwyd y digwyddiad cyntaf yn Sir Benfro ym mis Mai 1839 pan ddinistriwyd tollborth newydd yn Efailwen. Yr oedd y gât hon yn darged amlwg, am ei bod ar y ffordd a ddefnyddiwyd gan rai a gludai galch o'r arfordir. Ailgodwyd y gât gan Ymddiriedolaeth Tollbyrth Hendy-Gwyn, ond fe'i dinistriwyd drachefn ym mis Mehefin. Ymosodwyd ar ail dollborth newydd yn Llanboidy. Tawelodd yr helynt pan gytunodd yr awdurdodau i beidio ag ailgodi'r tollbyrth. Dechreuodd yr helyntion eto ym 1842 pan gododd Ymddiriedolaeth Hendy-Gwyn borth newydd wrth y Mermaid, ar y ffordd galch Sanclêr yn Sir Gaerfyrddin. Dinistriwyd y gât ym mis Tachwedd, a'r tollbyrth ym Mhwll-trap a Threfychan hefyd. Ailgodwyd y gatiau, ond dinistriwyd yr holl byrth yn Sanclêr erbyn 12 Rhagfyr. Yr oedd y llywodraeth yn gwrthod anfon milwyr, felly penderfynodd yr ynadon alw ar longwyr o Ddoc Penfro a Marchfilwyr o Gastellmartin. Parhaodd yr helynt. Ym mis Mai 1843, dinistriwyd y tollbyrth yn Nghaerfyrddin ac, ym mis Mehefin, ceisiodd torf o 2000 losgi'r wyrcws yno yn ulw. Galwyd ar y milwyr wrth i'r helynt waethygu a dod yn fwy treisgar. Ym mis Awst, cafwyd helyntion am y tro cyntaf ym Morgannwg yn Llanelli. Ymosodwyd ar y tollbyrth ym Mhontarddulais a Llangyfelach. Ym mis Hydref, yn ystod helynt yn Nhollborth Hendy ger Abertawe, lladdwyd ceidwad y tolldy. Cafwyd ymosodiadau yng Ngheredigion ac yn Sir Faesyfed hefyd. 

Un o'r rhesymau dros helyntion Beca oedd y gorfodiaeth i dalu treth am ddefnyddio'r ffyrdd, ond yr oedd rhesymau eraill dros eu hanfodlonrwydd. Yr oedd poblogaeth Cymru wedi cynyddu ers dechrau'r 19eg ganrif. O ganlyniad bu cystadlu chwyrn am dir a gwaith, yr oedd diweithdra a thlodi wedi gwaethygu. Tyddynwyr oedd y rhan fwyaf o'r ffermwyr yn yr ardaloedd hyn, a dyfai ond digon i gynnal eu teuluoedd. Yr oeddent yn rhentu eu tir gan landlordiaid cefnog. Yr oedd y landlordiaid eisiau gwneud mwy o arian ac wedi dechrau lleihau nifer y tyddynnod a oedd ar gael i'w rhentu. Drwy wneud hyn, yr oeddent yn creu ffermydd llawer mwy ac yn gallu codi rhent llawer uwch amdanynt. Yr oedd incwm ffermwyr-denantiaid yn cael ei wasgu ymhellach drwy orfod talu'r degwm. Talwyd y degwm i gynnal eglwys y plwyf. Gwnaed y taliadau hyn mewn nwyddau, er enghraifft mewn cnydau neu wlân. Talwyd y degwm i Eglwys Loegr ym mhob plwyf yng Nghymru bron, unwaith y flwyddyn. Ym 1836, pasiwyd Deddf yn disodli'r taliad nwyddau gyda thaliad ariannol a gawsai ei benderfynu gan y ficer neu, weithiau, gan y landlord lleol. Gan fod 80% o boblogaeth gorllewin Cymru yn Anghydffurfwyr, yr oedd yn gas iawn ganddynt orfod talu degwm i eglwys nad oeddent yn perthyn iddi. Un o'r rhesymau eraill dros yr anghydfod oedd Deddf newydd y Tlodion a gyflwynwyd yng Nghymru a Lloegr ym 1834. Yr oedd y terfysgwyr yn ymosod ar dai wyrcws yn ogystal â thollbyrth. Golygai'r Ddeddf nad oedd cymorth (ariannol) mwyach yn cael ei roi i dlodion a oedd yn iach. Yn hytrach, yr oeddent yn cael eu gorfodi i fyw mewn wyrcws lle'r oedd yr amodau yn cael eu gwneud yn fwriadol galetach na'r amodau gwaethaf y tu allan (barn y llywodraeth oedd bod tlodi yn ganlyniad diogi neu gymeriad gwael). O ganlyniad i ddau gynhaeaf drwg ym 1837 a 1838, gwaethygodd y prinder a'r tlodi. 

Cafwyd cynhaeaf da ym 1842, ond collwyd y manteision gan ei bod yn flwyddyn o ddirwasgiad economaidd, felly ni allai gweithwyr diwydiannol fforddio â phrynu nwyddau amaethyddol. 

Ac yn olaf, yr oedd rhaniadau cymdeithasol aruthrol rhwng y dosbarth bonhedd (y tirfeddianwyr mawr) a'r tyddynwyr bach a'r gweision fferm a weithiai ar y tir. Yr oedd y boneddigion yn tueddu i fod yn perthyn i Eglwys Loegr ac yn siarad Saesneg. Yn aml iawn, yr oeddent yn ynadon lleol neu'n swyddogion Deddf y Tlodion neu'n perthyn i Ymddiriedolaethau'r Tollbyrth. Nhw oedd yn penderfynu ar dreth y tlodion, y tollau a'r degwm. Nid oedd ganddynt fawr ddim yn gyffredin â'r rhai a weithiai ar y tir ac yn aml yn gwneud penderfyniadau a oedd o fudd iddyn nhw yn unig. Yr oedd gweddill y boblogaeth yn siarad Cymraeg ac yn Anghydffurfwyr. Yn y diwedd, llwyddodd yr awdurdodau i drechu helyntion Beca, drwy ddefnyddio milwyr a grym llawn y gyfraith. Daliwyd rhai o'r terfysgwyr a'u dedfrydu i alltudiaeth. Newidiodd amodau cymdeithasol yn ystod y degawd hefyd. Llwyddwyd i wella'r cyfreithiau a reolai Ymddiriedolaethau'r Tollbyrth a, gyda dyfodiad y rheilffordd, esmwythwyd llawer ar y trafferthion cludo yng ngorllewin Cymru. Gallai pobl symud o gwmpas yn haws er mwyn dod o hyd i waith a helpodd hyn i leihau'r cystadlu am waith mewn ardaloedd gwledig. Pan ddaeth y Deddfau Yd i ben ym 1846, a gwnaed ymdrechion ym 1847 i wneud Deddf y Tlodion yn llai creulon, gwellodd y sefyllfa ymhellach. 

Teachers Notes Y Cwricwlwm Hanes Cenedlaethol - Lloegr Gellir defnyddio'r llun hwn gyda disgyblion cyfnod allweddol 3 ym mlwyddyn 8. Mae'n edrych ar hanes helyntion Beca drwy gyfrwng tystiolaeth ar natur y Mudiad, profiad rhai o'r bobl a oedd yn rhan ohonynt ac ymateb yr awdurdodau. Cynlluniau Gwaith yr Awdurdod Cymwysterau a Chwricwlwm: Cyfnod allweddol 3 uned 11: Newidiadau diwydiannol, gweithredu ac ymateb Adran 3: A oedd pawb yn cytuno gyda'r newidiadau diwydiannol? Gellir hefyd dilyn dolenni at: 
Cyfnod Allweddol 3 uned 16: Yr etholfraint Adran 3: Pwy oedd yn brwydro i gyflwyno newid gwleidyddol rhwng 1815 a 1848? Y Cwricwlwm Hanes Cenedlaethol - Cymru Llun yw hwn sy'n addas ar gyfer disgyblion cyfnod allweddol 3 sy'n astudio "Cymru ym Mhrydain ddiwyddiannol, 1760 - 1914". Yr oedd trafnidiaeth yn rhan o'r chwyldro ddiwydiannol, ac arweiniodd at gyflwyno'r system tollbyrth ar y ffyrdd ac, yn y pen draw, at ddyfodiad y rheilffyrdd. Mae'r llun hwn yn edrych ar un ymateb i'r chwyldro cymdeithasol, economaidd a thechnolegol a weddnewidiodd Cymru yn y cyfnod hwn. Gellir hefyd dilyn dolenni at: Cyfnod Allweddol 4, Manyleb TGAU A & B Cydbwyllgor Addysg Cymru, sy'n golygu dewis opsiwn astudio manwl ar "Mudiadau Poblogaidd yng Nghymru a Lloegr, 1815- 1845". Mae'r llun yn rhoi sylw i Adran C: Protestiadau Gwledig. Ffynonellau Mae Ffynhonnell 1 yn rhoi tystiolaeth o amcanion a phryderon y Mudiad. Mae hefyd yn dangos y diffyg cyfle oedd yn bod i bobl a ddymunai brotestio - bu'n rhaid iddynt gelu pwy oeddent i osgoi cael eu dal. Mae'r dulliau a ddefnyddiai'r awdurdodau i reoli cymdeithas yn amlwg yn y Ffynhonnell hon. Mae Ffynhonnell 2 yn dangos yr hyn a ddigwyddodd yn ystod ymosodiad ar dollborth - a pham fod angen iddynt gelu pwy oeddent. Mae Ffynhonnell 3 yn datguddio llawer mwy am agwedd yr awdurdodau ac yn dangos eu bod yn cosbi pobl a ddaliwyd yn dinistrio tollbyrth a thai yn llym iawn (drwy eu halltudio). Mae Ffynhonnell 4 yn dangos tystiolaeth o gomisiwn yr ymchwiliad i gyflwr y ffyrdd yn ne Cymru ac, a arweiniodd at newid y gyfraith. Mwy o weithgareddau Trafodwch ar y rhesymau dros ac yn erbyn helyntion Beca. Perfformio drama / ymarfer rolau ar roi tystiolaeth i'r ymchwiliad i achosion helyntion Beca. Gellir cymryd y cymeriadau o'r Ffynonellau. Ysgrifennwch gerdd neu gân brotest am helyntion Beca. 

# Source 1 : Llythyr Gan Beca, Rhagfyr 1842 (Ho 45/265 F.1)

 
 
Source 1 : Llythyr gan Beca, Rhagfyr 1842 (HO 45/265 f.1) 
 
Adysgrif Syml Rhybudd Hoffwn eich rhybuddio, yn enwedig y rhai a dyngodd lw i fod yn gwnstabliaid er mwyn dal Beca a'i phlant. Gallaf eich sicrhau y bydd yn rhy anodd i Bullin a'i gwmni orffen y gwaith a ddechreuasant - sef cadw'r pyrth yn Llanfihangel a [?] yn sefyll. Cymerwch yn awr yr ychydig linellau hyn fel gwybodaeth ichi wylio eich hunain, chwychwi a gawsoch unrhyw gysylltiad â Bullin, Y Meistri M.C Lics, Mr Thomas Blue Boar. Bydd eich holl eiddo yn cael ei losgi mewn un noson os na ufuddheir i'r rhybudd hwn. Anfonwch ymaith y crwydriaid hynny yr ydych yn rhoi ffafriaeth iddynt. Yr wyf bob amser yn dymuno bod yn onest yn fy holl ymwneud â phobl. Ai rhesymol yw eu bod yn trethu gymaint ar y wlad, ac yn dwyn o bocedi ffermwyr a gweision tlawd? Bydd yr holl byrth a saif ar y ffyrdd bychain hyn yn cael eu dinistrio. Yr wyf yn fodlon i'r pyrth ar Ffordd y Frenhines aros. Mae'n gywilydd i ni Gymry fod â meibion Hengist yn ein rheoli. Onid ydych yn cofio'r Cyllyll Hirion a ddyfeisiwyd gan Hengist i ladd ein cyndadau? Gallwch fod yn sicr o un peth, bydd yr un dynged yn dod ichwi os na ildiwch pan ddof atoch, a bydd hynny yn o fuan. Yr wyf yn awr yn eich gorchymyn i adael y lle cyn imi ddod, oherwydd yr wyf yn benderfynol o gael fy ffordd. O ran y cwnstabl a'r plismyn, nid yw Beca a'i phlant yn talu mwy o sylw iddynt nag i'r ceiliogod rhedyn sy'n hedfan yn yr haf. Mae rhywrai eraill sydd wedi eu nodi gan Beca. Ni chant eu henwi yn awr, ond, os nad ydynt yn ufuddhau i'r rhybudd hwn, byddaf yn galw i'w gweld yn fuan iawn. Yn ffyddlon hyd at farwolaeth gyda'r sir Beca a'i phlant Trwn [?] Rhagfyr 16 1842 Geirfa Y rhai a dyngodd lw i fod yn gwnstabliaid : Dynion lleol a dyngodd lw o flaen ynadon i helpu i orfodi'r gyfraith; yr oeddent yn cael eu galw'n gwnstabliaid gwirfoddol  
 Bullin : Thomas Bullin, y prif gasglwr tollau ac adeiladwr tollbyrth yn yr ardal; Sais oedd yn cael ei gasáyng Nghymru Crwydriaid : Pobl heb gartref parhaol sy'n symud o le i le, yn aml yn chwilio am fwyd neu waith. Henegust : Hengist, arweinydd y Sacsoniaid ym Mhrydain ar ddechrau'r 5ed ganrif AD Cyllyll hirion : Digwyddodd brad y cyllyll hirion yn ystod y rhyfeloedd rhwng y Sacsoniaid a'r Prydeinwyr cynnar. Yn ystod cynhadledd heddwch wedi'i threfnu gan Hengist, tynnodd y Sacsoniaid gyllyll hirion o'u hesgidiau llaes a lladd y boneddigion Prydeinig. Y Plismyn : George Martin, arolygydd o Heddlu'r Metropolitan yn Llundain, a'i ddau heddwas (nid oedd gan orllewin Cymru heddlu)    

## Source 2 : Datganiad William Rees, Awst1843 (Ho 45/454 F.415)

 
Source 2 : Datganiad William Rees, Awst1843 (HO 45/454 f.415) Adysgrif Datganiad William Rees, Casglwr Tollau yn Nhollborth Trefychan Rhwng un a dau o'r gloch ar fore dydd Sul diwethaf, yr aflonyddwyd arno gan wr yn curo ar ei ddrws yn holi'r ffordd i Bont Llanfallteg, a dywedodd wrtho, a chwedyn yn syth clywodd swn meirch, a daeth tua phump neu ddeg ar hugain o ddynion wedi cuddwisgo, 
(mewn gwisgoedd gwynion a hancesi lliw ynghlwm wrth eu pennau o dan eu genau) at ei dy a'i gymell drwy fygythiadau, gan anelu ar yr un pryd dri Dryll at ei frest, i ildio ei Lyfrau, a chludwyd hwynt ymaith ganddynt. Yr oedd y Llyfrau yn cynnwys ymhlith cyfrifon eraill, enwau sawl un a wrthododd dalu'r doll wrth y Porth dywededig, ni lwyddodd i adnabod yr un ohonynt, ond yr oedd y person agosaf at ffenestr ei dy ar gefn ceffyl llwyd. William Rees 

# Source 3A : Hysbyslen, Mehefin 1843 (Ho 45/454 F.107) Source 3B : Hysbyslen, Mehefin  (Ho 45/454 F.108)

 
Source 3 : Hysbyslen, Mehefin  (HO 45/454 f.108) Adysgrif Cymraeg AT REBECCA A'I MHERCHED. GYMRY, .. A YDYCH CHWI YN MEDDWL Y GALLAF GEFNOGI, NEU UNO YN, EICH 
GWEITHREDOEDD AFREOLUS? Yr wyf yn dywedyd wrthych, NA WNAF. A pheth sydd fwy, er fy mod wedi ymladd, yn ymladd, ac yn bwriadu etto i ymladd eich brwydrau, hyd oni enniller perffaith gyfiawnder, ac adffurfiad gwladwriaethol, i chwi ac i'ch plant, yr wyf, a byddaf yn wastadol, y blaenaf i gadw heddwch i'r Frenines a'i deiliaid, ac i rwystro pob afreolaeth a therfysg. Y mae digon wedi ei wneyd yn barod, i ddangos i'r Llywodraeth, y fath anfoddlonrwydd cyffredinol sydd yn eich plith, o herwydd gormes. Y meant wedi danfon milwyr i'r wlad i gadw heddwch: YR YDWYF, GAN HYNY YN DYMUNO YN DAER ARNOCH BEIDIO CYFARFOD A'CH GILYDD NOS FERCHER. Yr ydwyf wedi ysgrifenu am y Milwyr, i ddyfod yma i'ch rhwystro i gyflawni unrhyw ddrygioni, os byddwch mor annoeth ag ymgasglu ynghyd. Paham y rhwystrwch fi i ymladd eich brwydrau yn yr unig ffoordd y gallwn lwyddo; a thrwy eich trais a'ch afredymoldeb, yr hyn yn sier ni thyccia, fy nhroi o fod yn gyfaill, i fod yn wrthwynebwr i chwi? Y mae eich ymddygiad yn blentynaidd ac yn ddireswm, ac yn annhebyg iawn i ddynion a chanddynt ddybenion pwysig i'w Cyrheadd. Pa ham y dangoswch ffolineb pan y mae doethined yn ofynedig? Y gosp am dynu ty Turnpike i lawr yw ALLTUDIAD DROS FYWYD. Pa ddaioni a ellwch ei gael wrth redeg i'r fath berygl, pan y gallech gyrhaedd pob peth a ddylech fwynhau, drwy lwybr heddychlon ac esmwyth, ac heb fyned i unrhyw enbydrwydd. Nis gallaf gyfrif hyn ond i'ch anwybodaeth, drwy yr hyn yr ydych yn nalluog, i gadw o fewn ei gylch priodol, y grym anwrthwynebol sydd yn eich meddiant. Y ganfed ran o'ch nerth chwi, wedi ei gyffeu yn briodol, a wnelai fwy drosoch, a hyny yn ddiberygl, nag a wnelai maint eich grym fil o weithiau, wrth ei wastraffu mewn gorchwylion afresymol, fel y gwnaethoch yn ddiweddar. Cymmerwch eich arwain genyf. Gwnewch yr hyn yr wyf yn ei erchi i chwi, a rhaid y BYDDWCH YN ORCHFYGWYR YN 
Y DIWEDD. Eled pob un o honoch i'w artref ei hun, yn heddychol ac yn dawel, now Fercher; a bore dydd lau, bydded i bob plwyf ddewis dau Gennadwr, i ddyfod ataf fi, (fel y gwnaeth y plwyfi yn Hwndrwd Elfed,) i'm gwneyd yn hysbys o'r gorthrymderau sydd yn eich gwasgu, ac yna dilynwch y cynghor a roddnf iddynt. Os gwnewch, heddwch a Ilwyddiant a adferir i chwi; ac os na wnewch, gadawaf chwi i fwynhau canlyniadau eich anwybodaeth a'ch ynfydrwydd. EDW. CR. LLOYD HALL. Adysgrif Syml AT BECA A'I MERCHED. GYMRY, ...... 

A ydych yn meddwl y gallwn gymeradwyo neu ymuno â'ch cynulliad terfysglyd? Yr wyf yn dywedyd wrthych NA. Ac ymhellach at hynny, er fy mod wedi ymladd, yn ymladd o hyd, ac yn parhau i ymladd eich brwydrau, hyd nes y gallaf sicrhau cyfiawnder perffaith a gwelliannau gwleidyddol i chwi a'ch plant, yr wyf a byddaf o hyd y cyntaf i gadw heddwch y Frenhines, gan atal unrhyw helyntion neu derfysg. Gwnaed digon eisoes i ddarbwyllo'r Llywodraeth ynghylch yr anfodlonrwydd mawr ac eang y mae eich cwynion wedi'i greu yn eich plith. Y maent wedi anfon milwyr i gadw'r heddwch. Erfyniaf arnoch felly i beidio â chyfarfod eich gilydd ar nos Fercher. Yr wyf wedi anfon am y milwyr i ddod yma ac i'ch rhwystro rhag gwneud drygioni os mynnwch wneud hynny. Pam y rhwystrwch fi rhag ymladd eich brwydrau yn yr unig ffordd a fydd yn llwyddo; a thrwy eich trais a'ch hurtrwydd, a wna ddim daioni o gwbl, yn fy nhroi o fod yn gyfaill i fod yn elyn? Mae eich ymddygiad yn blentynnaidd ac yn wrthun, ac yn annheilwng o ddynion sy'n cyrchu at nodau clodwiw. Paham y dangoswch ffolineb pan fo angen doethineb? Y 
gosb am chwalu Tolldy yw ALLTUDIAETH AM OES. Pa ddaioni a ddaw o fentro'r fath dynged, pan y gallwch gael popeth y dylech fod yn ei gael, yn heddychlon a thawel, heb wynebu unrhyw berygl? Ni allaf ond priodoli hyn i'ch anwybodaeth, sy'n eich atal rhag gallu tywys y grym mawr ac anorchfygol yr ydych yn meddu arno yn y cyfeiriad iawn. 

Bydd canfed rhan o'ch cryfder, o'i gymhwyso'n gywir, yn gwneud mwy drosoch, a heb unrhyw berygl, na'r mil gwaith yr ydych wedi gwastraffu eich hegni yn yr hurtrwydd diweddar. Gwrandewch arnaf. Gwnewch yr hyn a ofynnaf, a byddwch chwi yn fuddugoliaethus yn y diwedd. Ewch bob un ohonoch i'ch cartrefi eich hunain ar nos Ferched, yn heddychlon a thawel. Ar fore dydd Iau gadewch i bob Plwyf ddewis dau Ddirprwy i ddod ataf (fel y mae'r Plwyfi yng Nghantref Elfed Uchaf wedi'i wneud), i'm hysbysu ynghylch eich cwynion, ac yna i ddilyn yn llwyr y cyngor a roddaf iddynt. Os gwnewch hynny, bydd heddwch a llewyrch yn dychwelyd atoch yn ddiamheuaeth. Os na wnewch, gadawaf chwi i fwynhau ffrwyth eich ffolineb a'ch anwybodaeth. EDW. CR. LLOYD HALL. Geirfa cymeradwyo  cefnogi cynulliad  grwp o bobl yn dod at ei gilydd terfysg  helynt darbwyllo  perswadio hurtrwydd  ymddwyn yn ffol clodwiw  sy'n haeddu parch a chanmoliaeth alltudiaeth   cael eu hanfon i ffwrdd o Brydain anorchfygol   ni all neb ei drechu cymhwyso   defnyddio i bwrpas buddugoliaethus   ennill, curo diamheuaeth   heb gwestiwn 

# Source 4 : Memo George Ellis, Tachwedd 1843 (Ho 45/454B F.980)

Source 4 : Memo George Ellis, Tachwedd 1843 (HO 45/454B f.980) 
 
Adysgrif Nid yw holl ffyrdd yr un ymddiriedolaeth yn cael eu cadw mewn cyflwr da o hyd. Mae hyn yn destun cryn genfigen ymhlith y Ffermwyr ac mae cymhellion personol yn cael eu priodoli'n hawdd i'r Ymddiriedolwyr. ... 

Mae'r angen i archwilio'r cyfrifon refeniw a gwariant yn fanwl yn siarad drosto'i hun - 
Bydd Cyfrifon pob ymddiriedolaeth yn cyflenwi ei hymchwiliad ei hun. Mae'r nifer fawr o byrth atal bellach yn gamgymeriad cydnabyddedig, ond deallaf fod yn rhaid ymchwilio i'r graddau y gwnaed hynny. Ar wahân i effaith ormesol yr holl byrth, rhaid imi ychwanegu fy mod wedi clywed am honiadau o ffafriaeth ac anghyfiawnder yn erbyn Ymddiriedolwyr am osod y pyrth fel yr eithrir eu Tenantiaid eu hunain rhag gorfod talu'r Doll. Os bydd o fewn ymchwiliad y Comisiwn, tybiaf y byddai'n werth chweil ystyried graddfeydd y tollau gogyfer â'r gwahanol bersonau sydd yn defnyddio cerbydau a rhai sydd yn defnyddio troliau. Cedwir mewn cof ba fath o geffyl a ddefnyddir gan y ffermwr - a sawl un y mae'n rhaid iddo eu defnyddio er gwaetha'r gwelliannau i'r ffyrdd trol dros y mynyddoedd. Hefyd, hoffwn dynnu sylw at faint a phwysau'r troliau sy'n rhwymedig i dalu toll fwy yng nghyswllt olwynion culach, ac at y modd y trethir cludiant calch a glo. 

Geirfa priodoli  beio cymhellion  pwrpas rhywun dros wneud rhywbeth cyfrifon refeniw a gwariant  y cofnodion ar gyfer incwm a gwariant cyflenwi  darparu ar gyfer ymchwiliad  yr ymholiadau a wnaed i'r helyntion cydnabyddedig  sy'n cael ei gydnabod, ei dderbyn gormesol  sy'n effeithio'n wael ar rywun, yn cadw rhywun i lawr anghyfiawnder  annhegwch comisiwn  sefydlwyd hwn ym mis Hydref 1843 gan yr Ysgrifennydd Gwladol, Syr James Graham, i adrodd ar gyflwr Ymddiriedolaethau'r Tollbyrth yng Nghymru ac i ymchwilio i achosion yr helyntion. Arweiniodd at newid y gyfraith y flwyddyn ddilynol a llwyddwyd felly i wneud i ffwrdd ag effeithiau gwaethaf yr Ymddiriedolaethau hyn.  
 ffyrdd trol  ffyrdd neu lonydd ar gyfer ceffyl a throl / cart rhwymedig  sy'n gorfod gwneud rhywbeth fel arfer 

## Gorllewinol Cymru Map