+----------------------------------+-----------------------------------+
| # [APHIS]{.mark}                 | # [Giaûi trình]{.mark}            |
+----------------------------------+-----------------------------------+
| Dòch Vuï Thuù Y                  | Thaùng gieâng, 2003               |
+----------------------------------+-----------------------------------+

**Beänh Dòch Taû Gia Caàm Ngoaïi Nhaäp** **(EXOTIC NEWCASTLE DISEASE)**

Beänh dòch taû gaø ngoaïi nhaäp (beänh END) laø moät beänh truyeàn
nhieãm raát nguy hieåm cho gia caàm do virus gaây ra aûnh höôûng ñeán
taát caû caùc loaøi gia caàm vaø chim. Tröôùc ñaây, beänh naøy ñöôïc
bieát ñeán döôùi daïng velogenic viscerotropic Newcatle (vieát taét laø
VVND). Beänh END coù theå xem laø moät trong nhöõng beänh nguy hieåm
nhaát cho gia caàm treân theá giôùi. Beänh END ñoäc haïi ñeán noãi
nhieàu gia caàm cheát maø khoâng coù baát kyø bieåu hieän laâm saøng
naøo. Ñoái vôùi nhöõng baày chöa ñöôïc tieâm chuûng, tyû leä cheát haàu
nhö leân tôùi 100%. Virus coù theå taán coâng vaø gaây cheát ngay caû
ñoái vôùi nhöõng caù theå ñaõ ñöôïc chuûng ngöøa.

Caùc cô quan nhaø nöôùc goàm Boä Thöïc Phaåm vaø Noâng Nghieäp
California (CDFA), Boä Noâng Nghieäp Hoa Kyø (USDA), vaø Dòch Vuï Kieåm
Tra Söùc Khoeû Caây Troàng vaø Vaät Nuoâi (APHIS) hieän ñang chæ ñaïo
moät chieán dòch tieâu dieät taän goác beänh END cho gia caàm thaû vöôøn
vaø thöông nghieäp. Beänh naøy ñaõ ñöôïc xaùc nhaän vaøo ngaøy 01 thaùng
10 naêm 2002.

Ñeå chaën ñöùng söï lan roäng cuûa beänh END trong vuøng, caùc baùc só
thuù y cuûa Bang ñaõ aùp duïng vieäc kieåm dòch chaët cheõ ñoái vôùi
caùc chuû nuoâi vaø hoäi chôï gia caàm ôû taát caû caùc ñòa phaän thuoäc
Los Angeles County, caùc khu vöïc thuoäc caùc haït Riverside vaø San
Bernadino phía nam vaø taây San Gabriel, San Bernadino, vaø San Jacinto
Mountains. Quy trình seõ ñöôïc aùp duïng treân cô sôû töøng tröôøng hôïp
cuï theå.

## Bieåu Hieän Laâm Saøng

Beänh END taùc ñoäng leân heä hoâ haáp, heä thaàn kinh vaø heä tieâu
hoaù. Thôøi kyø uû beänh keùo daøi khoaûng töø 2 ñeán 15 ngaøy. Gia caàm
nhieãm beänh coù theå coù nhöõng bieåu hieän sau:

-   Hoâ haáp: haét hôi, thôû doác, chaûy nöôùc muõi, ho;

-   Tieâu hoaù: tieâu chaûy phaân xanh;

-   Thaàn kinh: uû ruõ, run cô, xeä caùnh, ñaàu coå bò ngoeïo, ñi voøng
    voøng, vaø hoaøn toaøn teâ lieät;

-   Tyû leä ñeû tröùng coù theå giaûm hoaëc ngöøng ñeû;

-   Tröùng bò moûng voû;

-   Söng caùc moâ xung quanh maét vaø coå;

-   Cheát ñoät ngoät;

-   Tyû leä cheát trong baày taêng cao.

## Caùch Lan Truyeàn Beänh 

Beänh END lan truyeàn chuû yeáu do tieáp xuùc tröïc tieáp giöõa gia caàm
khoeû maïnh vôùi phaân hay caùc dòch tieát töø gia caàm beänh nhö nöôùc
muõi, nöôùc boït vaø nöôùc maét. Beänh lan truyeàn nhanh choùng trong
caùc baày nuoâi maät ñoä cao, ví duï gaø nuoâi thöông nghieäp.

Noàng ñoä virus gaây beänh trong dòch tieát cuûa gia caàm beänh raát
cao. Do ñoù, beänh coù theå lan truyeàn deã daøng baèng caùc phöông
tieän cô hoïc. Virus gaây beänh coù theå baùm vaøo giaøy deùp, quaàn aùo
vaø truyeàn töø baày maéc beänh sang baày khoûe maïnh. Beänh thöôøng
ñöôïc lan truyeàn thoâng qua caùc nhaân vieân tieâm chuûng, gieát moå,
xe chôû phaân, taøi xeá xe taûi, nhaân vieân giao thöïc phaåm, ngöôøi
mua gia caàm, ngöôøi giao tröùng, vaø caùc chuû traïi cuõng nhö coâng
nhaân laøm vieäc trong traïi.

Virus beänh END coù theå soáng soùt nhieàu tuaàn leã trong moâi tröôøng
noùng aåm nhö treân loâng chim, trong phaân, vaø nhöõng nguyeân vaät
lieäu khaùc. Chuùng coù theå toàn taïi raát laâu trong caùc saûn phaåm
ñoâng laïnh. Tuy nhieân, ñieàu kieän khoâ haïn vaø tia töû ngoaïi trong
aùnh naéng trôøi coù theå tieâu dieät chuùng nhanh choùng.

Nhöõng con chim nuoâi kieång nhaäp caûnh laäu, ñaëc bieät laø loaøi veït
Amazon coù nguoàn goác töø chaâu Myõ La tinh, ñöôïc xem laø ñoái töôïng
mang maàm beänh nguy hieåm nhaát truyeàn cho nhöõng baày gia caàm ôû
Myõ. Caùc con veït Amazon mang virus maëc duø khoâng coù bieåu hieän
beänh END, nhöng coù khaû naêng phaùt taùn maàm beänh trong thôøi gian
hôn 400 ngaøy.

## Caùc Bieän Phaùp Kieåm Soaùt Vaø Phoøng Ngöøa Beänh End

Phöông phaùp duy nhaát ñeå tieâu dieät taän goác beänh END laø nhanh
choùng tieâu huyû caùc baày bò nhieãm beänh, vaø thöïc hieän caùc chöông
trình kieåm dòch vaø

giaùm saùt chaët cheõ. Caùc nhaø saûn xuaát neân cuûng coá caùc bieän
phaùp an toaøn sinh hoïc ñeå phoøng ngöøa söï ñöa maàm beänh vaøo baày
gia caàm ñang nuoâi. Caùc bieän phaùp an toaøn sinh hoïc cuõng raát quan
troïng ñeå baûo veä gia caàm thaû vöôøn, hay chim kieång. Döôùi ñaây laø
nhöõng bieän phaùp an toaøn sinh hoïc coù theå aùp duïng:

-   Chæ cho pheùp coâng nhaân coù nhieäm vuï cuï theå vaøo traïi vaø
    haïn cheá caùc phöông tieän vaän chuyeån vaøo cô sôû chaên nuoâi.

-   Cung caáp quaàn aùo saïch vaø caùc coâng cuï laøm vieäc voâ truøng
    cho coâng nhaân.

-   Laøm veä sinh vaø saùt truøng caùc phöông tieän vaän chuyeån (bao
    goàm voû loáp xe vaø boä baùnh xe) ra vaøo cô sôû chaên nuoâi.

-   Traùnh thaêm vieáng nhöõng trang traïi chaên nuoâi khaùc.

-   Duy trì cheá ñoä 'mua moät luùc, baùn moät löôït' ñeå giöõ cho baày
    coù cuøng moät ñoä tuoåi.

-   Theo doõi chaët cheõ quaù trình di chuyeån cuûa caû baày gia caàm
    vaø saûn phaåm gia caàm töø noâng traïi naøy sang noâng traïi khaùc.

-   Ñöøng neân 'xeù leû' chim tröôûng thaønh cuûa baày baùn cho moät
    chôï gia caàm soáng.

-   Veä sinh saùt truøng chuoàng traïi giöõa caùc ñôït nuoâi.

-   Khoâng nuoâi chim kieång trong traïi chaên nuoâi gia caàm. Khoâng
    neân thueâ caùc coâng nhaân coù nuoâi chim kieång taïi nhaø.

-   Khoâng cho pheùp caùc nhaân vieân laøm coâng taùc tieâm chuûng, baét
    thuù, vaø caùc dòch vuï coù theå ñaõ tieáp xuùc vôùi nhöõng traïi
    chaên nuoâi gia caàm khaùc vaøo traïi trong voøng 24 tieáng ñoàng
    hoà.

-   Baûo veä ñaøn gia caàm, khoâng cho tieáp xuùc vôùi nhöõng loaøi chim
    hoang daõ thöôøng thích laøm toå trong traïi chaên nuoâi, hoaëc
    khoâng cho chim kieång duøng chung thöùc aên.

-   Kieåm soaùt chaët cheõ vieäc xöû lyù vaø vöùt boû xaùc gia caàm
    cheát, phaân, vaø chaát loùt chuoàng.

-   Mang gia caàm beänh ñeán phoøng thí nghieäm ñeå kieåm tra.

**Caùc Bieän Phaùp Kieåm Soaùt Vaø Phoøng Ngöøa Beänh Ñoái Vôùi Vieäc
Nuoâi Chim Kieång Vaø Gia Caàm Thaû Vöôøn**

Beänh END cuõng laø moät moái nguy hieåm ñe doïa caùc loaøi chim kieång.
Nhöõng chim nhaäp laäu vaøo Myõ khoâng ñöôïcï APHIS kieåm dòch vaø kieåm
tra, neân coù theå laø nguoàn mang virus gaây beänh END. Do ñoù, caùc
chuû nhaân nuoâi chim kieång neân:

-   Yeâu caàu ngöôøi baùn chim xuaát trình giaáy chöùng nhaän chim nhaäp
    khaåu hôïp phaùp hoaëc coù nguoàn goác trong nöôùc Myõ, chöùng minh
    chim khoûe maïnh tröôùc khi vaän chuyeån, vaø seõõ ñöôïc vaän
    chuyeån trong caùc thuøng môùi hay ñaõ ñöôïc saùt truøng ñaày ñuû.

-   Giöõ laïi taát caû giaáy tôø mua baùn vaø vaän chuyeån.

-   Caùch ly taát caû chim môùi mua ít nhaát 30 ngaøy. Haïn cheá söï di
    chuyeån cuûa coâng nhaân giöõa baày môùi vaø cuõ.

Veït Amazon raát khoù nuoâi trong nhaø. Baát kyø ai rao baùn soá löôïng
lôùn chim veït non ñeàu coù theå nghi ngôø laø buoân laäu hoaëc mua chim
nhaäp laäu.

## Vai Troø Cuûa Aphis

Ñeå ngaên ngöøa beänh END xuaát hieän trong caùc baày gia caàm ôû Myõ,
APHIS yeâu caàu taát caû chim nhaäp khaåu (gia caàm, chim kieång, chim
tröng baøy ôû sôû thuù, vaø ñaø ñieåu[)]{.underline} phaûi ñöôïc kieåm
dòch tröôùc khi mang vaøo nöôùc.

Ngoaøi vieäc haïn cheá nhaäp khaåu, APHIS taêng cöôøng khaû naêng giaùm
saùt ñeå phaùt hieän beänh END neáu chaúng may beänh naøy ñöôïc ñöa vaøo
nöôùc Myõ. APHIS vaø taäp theå caùc baùc só thuù y cuûa Bang ñöôïc huaán
luyeän chaån ñoaùn caùc beänh coù nguoàn goác ngoaøi nöôùc thöôøng
xuyeân kieåm tra nhöõng tröôøng hôïp nghi beänh. Hieäu quaû cuûa vieäc
giaùm saùt naøy ñöôïc naâng cao nhôø söï hôïp taùc cuûa caùc chuyeân
vieân thuoäc caùc tröôøng ñaïi hoïc, caùc vieân chöùc veà söùc khoûe
vaät nuoâi cuûa Bang, caùc baùc só thuù y ñaùng tin caäy cuûa USDA, vaø
caùc ñaïi dieän cuûa caùc coâng ty.

Neáu beänh END ñöôïc phaùt hieän trong baày gia caàm hoaëc chim kieång,
APHIS seõ nhanh choùng laøm vieäc vôùi chính quyeàn sôû taïi vaø caùc
coâng ty ñoái taùc ñeå thöïc hieän caùc bieän phaùp trieät ñeå bao goàm
kieåm dòch, kieåm soaùt vaø veä sinh ñeå ngaên chaën cô hoäi lan truyeàn
maàm beänh.

**Baùo Caùo Nhöõng Tröôøng Hôïp Nghi Ngôø**

Caùc chuû traïi chaên nuoâi gia caàm hay chim kieång, hoaëc caùc baùc só
thuù y neáu nghi ngôø moät con chim coù daáu hieäu nhieãm beänh END haõy
lieân heä ngay laäp töùc vôùi caùc cô quan coù thaåm quyeàn veà söùc
khoûe thuù nuoâi cuûa Bang hay Lieân Bang.

## Thoâng Tin Boå Sung

Ñeå bieát theâm thoâng tin chi tieát, haõy lieân heä:

USDA, APHIS, Veterinary Services

Emergency Programs

4700 River Road, Unit 41

Riverdale, MD 20737-1231

Telephone (301) 734-8073

Fax (301) 734-7817

Boä Noâng nghieäp Myõ (USDA) nghieâm caám söï phaân bieät ñoái xöû veà
saéc toäc, maøu da, quoác tòch goác, giôùi tính, toân giaùo, tuoåi taùc,
tình traïng khuyeát taät, khuynh höôùng chính trò, khuynh höôùng giôùi
tính, hoaëc tình traïng hoân nhaân vaø gia ñình trong taát caû nhöõng
chöông trình vaø hoaït ñoäng. (Khoâng phaûi taát caû caùc quy ñònh ngaên
caám ñeàu aùp duïng cho taát caû caùc chöông trình). Nhöõng ngöôøi
khuyeát taät caàn nhöõng phöông tieän khaùc ñeå tieáp caän thoâng tin
chöông trình (chöõ noåi Braille, baûn in khoå roäng, baêng töø,
..v..v..) haõy lieân heä vôùi USDA's TARGET Center taïi soá (202)
720-2600 (voice and TDD).

Neáu coù khieáu naïi veà vieäc phaân bieät ñoái xöû, haõy vieát thö cho:
USDA, Director, Office of Civil Rights, Room 326--W, Whitten Building,
1400 Independence Avenue, SW, Washington, DC 20250--9410 hoaëc goïi soá
(202) 720-5964 (voice and TDD). USDA cung caáp cô hoäi bình ñaúng vaø
phaùt huy quyeàn laøm chuû cho moïi ngöôøi.

Boä Noâng Nghieäp Hoa Kyø  Dòch Vuï Baûo Veä Söùc Khoeû Caây Troàng vaø
Vaät Nuoâi  ***Baûo Veä An Toaøn Neàn Noâng Nghieäp Myõ***