AZƏRBAYCAN

Ölkə Konstitusiaysına görə bütün məzhəblərə mənsub olan insanlar heç bir
məhdudiyyət qoyulmadan istədikləri dini seçib ona etiqad və qulluq edə
bilərlər. Bununla belə bəzi pozuntular və məhdudiyyətlər müşahidə
edilmişdir.

Bu hesabatın əhatə etdiyi vaxt dövründə dini azadlıq statusuna dair hər
hansı bir dəyişiklik baş verməmişdir. Bəzi dini qruplar qeydiyyatdan
keçmə prosesində gecikdirmələrin və qeydiyyatdan keçmək xahişlərinin
rədd edilməsi hallarının mövcud olması barədə məlumat vermişdir. Əvvəlki
illərdə olduğu kimi dini ədəbiyyatın ölkəyə gətirilməsinə qarşı müəyyən
məhdudiyyətlərin qoyulması davam etmişdir. Dini qrupların əksəriyyəti
hökumət tərəfindən maneələrə və təzyiqlərə rast gəlməmişdir, bununla
belə yerli hakimiyyət orqanları vaxtaşırı olaraq dini mərasimləri
nəzarətdə saxlamış və müəyyən vaxtlarda qeyri-ənənəvi dini qruplara
qarşı sıxışdırmalara yol vermiş və onların bəzi üzvlərini tutub
saxlamışdır.

Dini etiqada görə ictimai qınaq və ayrıseçkilik halları haqqında
məlumatlar verilmişdir. Qeyri-islam dinləri qəbul etmiş müsəlmanlara
qarşı qərəzli münasibət və eləcə də başqa dinləri təbliğ edən, xüsusilə
Yevangelik Xristian və digər missioner qruplara qarşı küdurətli
münasibət mövcud olmuşdur.

İnsan hüquqlarının inkişafı üzrə öz siyasətinin bir hissəsi kimi ABŞ
Hökuməti dini azadlıqlar məsələlərini ölkə Hökuməti ilə müzakirə edir.
Səfirlik fəal şəkildə din azadlığının monitorinqi ilə məşğul olur və
hökumətlə və geniş sayda dini qruplarla əlaqələr saxlayır.

**Bölüm I. Dini Demoqrafiya**

Rəsmi rəqəmlərə əsasən ölkənin ərazisi 33,774 kvadrat mil, əhalisinin
sayı isə təqribən 8,5 milyon nəfər təşkil edir. Müxtəlif dinlərə
mənsubiyyətə dair inandırıcı və etibarlı statistik rəqəmlər yoxdur;
lakin rəsmi rəqəmlərə əsasən əhalinin 96 faizi Müsəlmandır. Əhalinin
qalan hissəsi isə Rus Pravoslav, Erməni Ənənəvi, Yəhudi dini icmalarına
və ümumiyyətlə heç bir dinə mənsub olmayan insanlardan ibarətdir.
Müsəlman əksəriyyəti arasında dini ibadət nisbətən aşağıdır və
müsəlmançılıq dindən daha çox mədəni və etnik xarakter daшıyır. Dini
Qurumlarla iş üzrə Dovlət Komitəsinin (DQDK) məlumatına əsasən
Müsəlmanların təxmini olaraq 65 faizi Şiyə 35 faizi isə Sünnidir; onlar
arasında müxtəlifliklər ənənəvi olaraq kəskin şəkildə nəzərə çarpmır.

Ölkə Xristianlarının böyük əksəriyyəti Pravoslavlardır. Onların da
müsəlmanlar kimi dini mənşəyi daha çox mədəni və etnik xarakter daşıyır.
Xristianlar əsasən ölkənin paytaxtı Bakıda və Sumqaйыt ərazisində
məskunlaşmışdır. Ölkədə yaşayan təxminən 15,000 Yəhudinin böyük
əksəriyyəti Bakıda məskunlaşmışdır. Kiçik icmalar Qubada və digər
ərazilərdə də mövcuddur. Ölkədə 5-6 ravvinlik və 6 sinaqoq fəaliyyət
göstərir.

Dörd qrup (Şiyələr, Sünnilər, Pravoslav Ruslar və Yəhudilər) ənənəvi
dini qrup sayılır. Bundan başqa ölkədə artıq yüz ildən çoxdur ki,
Lüteranlar, Katoliklər, Baptistlər, Molokanlar, Yeddinci Günün
Adventistləri və Bəhailərin kiçik icmaları var. Son on ildə, əcnəbi və
qeyri-ənənəvi yeni dini qruplar sırasına "Vəhabi" Müsəlmanlar,
Yevangelik və Müqəddəs Üçlük Xristianlar, İeqova Şahidləri və
Krişnaitlər əlavə olunmuşdur.

Bakıda xarici xristian və müsəlman icmalarının sayı kifayət qədərdir.
Ümumilikdə Hökümət bu gruplara sərbəst şəkildə ibadət etməyə icazə
verir.

**Bölüm II. Dini Etiqad Azadlığının Vəziyyəti**

> **Hüquqi/Siyasi Çərçivə**

Konstitusiya bütün dinlərə mənsub olan insanlara heç bir məhdudiyyət
olmadan öz dinlərini seçmək və ona etiqad etmək imkanı verir. Buna
baxmayaraq bəzi sui-istifadə və məhdudiyyət qoyma halları müşahidə
edilmişdir. Konstitusiyaya əsasən, hər bir şəxsin (ateizm dа daxil
olmaqla) öz din mənsubiyyətini seçmək və dəyişmək, seçdiyi dini qrupa
qoşulmaq və ya onu yaratmaq, öz dininə qulluq və etiqad etmək hüququ
var. Dini Etiqad Azadlığı haqqında Qanuna əsasən, hökumətin hər hansı
bir şəxsin və ya qrupun dini fəaliyyətinə müdaxilə etməsi aşkar şəkildə
qadağan olunur. Lakin həmin qanun bəzi istisnaları da özündə əks
etdirir, məsələn dini qrupun fəaliyyətinin "ictimai qaydanı və
sabitliyi" təhlükəyə məruz qoyduğu hal həmin istisnalar sırasındadır.

Qanunvericilikdə bir sıra müddəalar hökumətə dini təşkilatların
fəaliyyətini tənzimləmək üçün imkan yaradır. Bura Dini Etiqad Azadlığı
haqqında Qanununun dini qurumların hökumət tərəfindən qeydiyyata
alınması tələbi də daxildir. Qeydiyyatdan keçmək dini quruma bank hesabı
saxlamaq, əmlak icarəyə götürmək və ümumilikdə hüquqi şəxs kimi
fəaliyyət göstərmək imkanını verir.

2001-ci ildən başlayaraq dini qurumlar DQDK-də qeydiyyatdan keçməlidir.
DQDK-nın qeydiyyat məsələlərinə, dini ədəbiyyatın nəşri, ixrac edilməsi
və paylanması üzərində nəzarətə və qanunu pozan dini qurumların
fəaliyyətinin dayandırılmasına dair geniş səlahiyyətləri var.

Qeydiyyata alınma prosesi müəyyən dərəcədə üzücüdür və bu prosesdə
tez-tez uzun ləngitmələr və geçikdirmələr olur. Bəzi qruplar yeddi
mərhələdən ibarət olan qeydiyyat üçün müraciət prosesinin
məhdudlaşdırıcı xarakterə malik olmasını qeyd edirlər. Qeydiyyatdan
keçməmiş qurumlar qeyri-qanuni olmaqda günahlandırılır, onlar yerli icra
orqanları tərəfindən təzyiqlərə məruz qalır. Həmin qurumların fəaliyyət
göstərməsi mümkünsüz olmasa da xeyli müşkül və çətin olur.

DQDK -- nиn məlumatına əsasən, 2006-cı ilin may ayından 2007-ci ilin
iyun ayına kimi 48 dini qrup qeydiyyatdan keçmiş və heç bir müraciətə
rədd cavabı verilməmişdir. Yeni

qeydiyyatdan keçmiş bütün qruplar müsəlman dini qurumlarıdır. DQDK,
ümumilikdə, ölkə üzrə 392 qeydiyyatdan keçmiş dini icmanın olması barədə
xəbər vermişdir.

Hesabat dövründə bəzi dini qruplar məlumat vermişdir ki, DQDK müəyyən
hallarda müraciətlərin qeydiyyatı üçün tələb olunan vaxt çərçivəsinə
riayət etməkdə çətinlik çəkir. Digər qruplar bildirmişdir ki, DQDK-nin
məmurları qeyri-ənənəvi dini icmalara qarşı ayrı-seçkilik edir və onlar
üçün müraciət prosesini müşkülləşdirir. Müraciətlərinə rədd cavabı almış
dini qruplara icazə verilir ki, onlar məhkəməyə müraciət etsinlər.
Bununla belə bəzi xristian dini qrupları bildirmişdir ki, yerli hakimlər
xristian icmalarına qarşı qərəzli mövqe tuturlar və bu da ədalətli
prosesin aparılmasına mane olur.

Dini Etiqad Azadlığı haqqında qanuna əsasən siyasi partiyalar dini
fəaliyyətlə məşğul ola bilməzlər və eyni zamanda ruhani liderlər dövlət
vəzifələrini tuta bilməzlər. Dini vasitələr siyasi məqsədlər üçün
istifadə edilə bilməz.

Dini Etiqad Azadlığı haqqında Qanun əcnəbilərə hansısa bir dinin
yayılması ilə məşğul olmağı qadağan edir.

Qeydiyyatdan keçmiş müsəlman dini təşkilatları, Sovet dövründə mövcud
olan Muftiliyin bənzəri olan, Qafqaz Müsəlmanları Ruhani İdarəsinə
(QMRİ) tabedir ki, o Müsəlman ruhanilərini məscidlərə təyin edir,
xütbələrə nəzarət edir və Həcc ziyarəti üçün Məkkəyə zəvvarların
səyahətini təşkil edir. DQDK-дан qeydiyyatdan keçmək istəyən müsəlman
dini qurumlar QMRİ-dən təsdiq məktubu təqdim etməlidirlər. Bəzi müsəlman
ruhaniləri həm DQDK həm də QMRİ tərəfindən edilən müdaxilələrə öz
etirazlarını bildirmişdir.

Dinin tədrisi dövlət məktəblərində icbari deyil və orta məktəblərdə din
üzrə hər hansı bir tədris proqramı yoxdur. Bununla belə, dinin
məktəblərdə tədrisi üçün heç bir məhdudiyyət qoyulmayıb.

**Dini Azadlıqlar üzrə Məhdudiyyətlər**

Hesabatın əhatə etdiyi vaxt dövrü ərzində bəzi dini azadlıqlar Hökumət
tərəfindən məhdudlaşdırılmışdır.

DQDK bir sıra Protestant Xristian dini qruplarının qeydiyyatını
ləngitməkdə və ya onların qeydiyyata dair müraciətlərinə rədd cavabı
verməkdə davam etmişdir. DQDK-nin məmurları və yerli icra orqanları
qeydiyyatdan keçmək, dini ayinləri yerinə yetirmək və dini baxışlarına
görə alternativ xidmətə dair müraciət etmək istəyən Baptistlər, İeqova
Şahidləri və İlahi Yığıncaq icmasının üzvləri qarşısında maneələr
yaratmışdır.

Mövcud olan beş Baptist kilsəsindən üçü yenidən qeydiyyatdan keçmişdir;
bununla belə hesabat dövründə DQDK yenə də Əliabaddakı (kilsə artıq 15
ildir ki qeydiyyatdan keçməyə çalışır) və Neftçaladakı kilsələrin
qeydiyyat üçün müraciətinə rədd cavabı vermişdir. Baptistlərin dediyinə
görə Əliabad notariusu icmanın qeydiyyat sənədlərinə baxmaqdan imtina
etmişdir.

2006-cı ilin dekabrında DQDK məmurları Bakıdakı İlahi Yığıncaq icmasına
bildirmişdir ki, qeydiyyatdan keçmək üçün onlar əvvəlcədən DQDK-ya öz
görüşləri barədə məlumat verməlidirlər. İlahi Yığıncaq icması
bildirmişdir ki, onlar dəfələrlə öz kilsələrini Bakı və Sumqayıtda
qeydiyyatdan keçirməyə cəhd göstərmişdilər. Sonuncu dəfə bu 2007-ci ilin
yanvar ayında baş vermişdir, lakin DQDK tərəfindən heç bir cavab
verilməmişdir. Qeydiyyat prosesində irəliləyiş əldə etmək məqsədilə
İlahi Yığıncaq icmasının nümayəndəsi DQDK rəsmiləri ilə 2007-ci ilin may
və iyun aylarında görüşmüşdür, lakin məmur bildirmişdir ki, icmanın
sənədləri hələlik nəzərdən keçirilir. İyun ayında polis həm də Bakıdakı
kilsədə keçirilən yığıncağa müdaxilə etmişdir.

2004-cü ilin iyun ayыndan indiki günə qədər Cümə məscidi hələ də bağlı
olaraq qalır. Hesabat dovrünün axırına məscidin imamına hələ də xarici
ölkələrə səfər etmək icazəsi verilməmişdir.

Dini Etiqad Azadlığı haqqında qanun açıq şəkildə bəyan edir ki,
əcnəbilərə hansısa bir dinin yayılması ilə məşğul olmaq qadağandır və
Hökumət bu müddəaya qətiyyətlə əməl edir. Əvvəlki illərdə olduğu kimi,
İslam missioner qruplarının (xüsusilə iranlılar və vəhabilər) ölkədəki
fəaliyyəti Hökuməti narahat etmiş və o, həmin qrupların fəaliyyətlərini
məhdudlaşdırmışdır.

Bəzi müsəlmanlar şikayət etmişdir ki, DQDK guya "Vəhabi" terminini
əsassız olaraq mömin müsəlmanlara ləkə atmaq üçün istifadə etmişdir.
Yerli Protestant Xristianlar iddia etmişdir ki, DQDK-nin sədri Orucov
onlara hörmətsiz yanaşmış və onların təşkilatlarını "sekta"
adlandırmışdır.

2007-ci ilin may ayında Bakıda keçirilən məhkəmə iclasında *Sənət*
qəzetinin müxbiri və baş redaktoruna qarşı "dini nifrətə təhriketmə"
ittihamları irəli sürülmüş və onlara hökm oxunmuşdur. Müxbir üç il, baş
redaktor isə dörd il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdir. 2006-cı
ilin noyabr ayında, müxbir islam dəyərlərinin ölkə inkişafını geri
salması barədə məqalə çap etdirmişdir.

Qanun DQDK-nın icazəsi olduğu təqdirdə dini ədəbiyyatın hazırlanması və
yayılmasına məhdudiyyət qoymur. Bununla belə, səlahiyyətli rəsmilər dini
ədəbiyyatın idxalına və yayılmasına seçim əsasında məhdudiyyətlər
qoymuşdur. Dini ədəbiyyatın idxalı üçün icazənin alınması yorucu proses
olaraq qalır və həm Islam, həm də Xristian qrupları bu barədə öz
şikayətlərini bildirmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, DQDK bəzi dini
ədəbiyyatın idxalını asanlaşdırmışdır və bu da prosesin gedişatını
müəyyən dərəcədə mükəmməlləşdirmişdir.

Hesabat dövründə radikal islamçılığa dair dini ədəbiyyat ölkənin bir
neçə ərazisində polis tərəfindən müsadirə edilmişdir.

Dini təhsil ilə bağlı xaricə getmək məsələləri Hökümət tərəfindən
nizamlanır. Xaricə dini təhsil almaq üçün getmək istəyən şəxslər
DQDK-dən və Təhsil Nazirliyindən icazə almalıdır.

Dini mənsubluğa işarə edən hər hansi əlamətlərin şəxsiyyət vəsiqəsində
və digər sənədlərdə göstərilməsi tələb olunmur. Bununla belə, Dini
Etiqad və Vicdan Azadlığının Müdafiəsi Mərkəzi bildirmişdir ki, müsəlman
qadınlarına pasport və digər rəsmi sənədlər üçün örtük başla fotoşəkil
чəkdirmək rəsmi və səlahiyyətli şəxslər tərəfindən qadağan edilmişdir.

Bəzi məmurlar müsəlman qadınlarıны məktəbdə başlarını örtməkdən
çəkindirməyə çalışmışdır.

2006-cı ilin iyul ayında Bakıda keçirilən məhkəmə, dini baxışlarına görə
hərbi xidmətdən imtina etmiş İeqova Şahidləri icmasının üzvü Müşfiq
Məmmədova 6 aylıq həbs cəzasının verilməsi barədə hökm çıxarmışdır.
2006-cı ilin aprel ayında Məmmədov öz həbsinə dair appelyasiya şikayəti
vermiş və bildirmişdir ki, onun dini baxışlara görə alternativ hərbi
xidmət seçməyə dair konstitusiya hüququ var. Hesabat dövrünün sonuna
məhkəmə dinləməsi üçün yeni tarix təyin edilmişdir. Bununla belə, hələ
2005-ci ildə Ali Məhkəmə qərar çıxarmışdır ki, Azərbaycan Ermənistanla
"müharibə vəziyyətində" olduğundan, məcburi hərbi xidmətin çəkilməsinə
dair tələb şəxsin alternativ hərbi xidmət növü seçmək hüququnu
üstələyir. Qərarda həm də deyilmişdir ki, alternativ xidmətə dair
icraedici təlimat və qərarlar olmadığından, hərbi strukturların hansısa
bir alternativ xidmət növü təklif etmək üzrə öhdəlikləri yoxdur.

Mətbuatdan alınan məlumatlar göstərir ki, dövlət orqanlarının nəzarət
etmədiyi və əsasən etnik ermənilərin yaşadığı Dağlıq Qarabağ ərazisində
Erməni Apostol Kilsəsi xüsusi statusa malikdir. 90-cı illərdə baş vermiş
münaqişə nəticəsində Dağlıq Qarabağı və yeddi işğal edilmiş rayonu tərk
etmiş böyük sayda etnik azərbaycanlı əhalisinin həmin ərazilərə qayıtmaq
imkanı olmamışdır.

Yerli mətbuatın verdiyi xəbərə görə, ölkənin əsasən şimal bölgələri olan
Quba, Xaçmaz, Qax və Zaqatala rayonlarında polisin Vəhabiləri həbs
etməsi və silah və qadağan edilmiş ədəbiyyatın müsadirə edilməsi ilə
bağlı bir neçə hadisə baş vermişdir. Məsələn, 2007-ci ilin aprel ayında
polis tərəfindən Xaçmaz rayonunda 16 radikal Sələfi həbs edilmişdir.

> **Dini Azadlığın Pozulması**

Bəzi rəsmilər tərəfindən dini azadlığın pozulması ara-sıra baş verməkdə
davam edir. Bir çox hallarda bu pozulmalar yevangelik xristianlığı və
digər qeyri-ənənəvi dinləri qəbul edən etnik azərbaycanlılara qarşı
yaranan nifrətdə özünü büruzə verir.

"Qeyri-ənənəvi" dini qruplar, xüsusilə Azərbaycanın ucqar və uzaq
rayonlarında, Naxçıvan daxil olmaqla, çətinliklərlə və problemlərlə
üzləşirlər. Qeydiyyatdan keçməmiş dini qruplar öz fəaliyyətlərini davam
etdirirlər və əvvəlki illər ilə nisbətdə onlar rəsmi orqanların
müdaxilələrinə və polis tərəfindən təzyiqlərə yaxud cərimələnmələrə daha
az məruz qalmışdır. Bununla belə, həmin halların mövcud olması davam
edir və hesabat dövründə döyülmələrlə müşaiyət olunan polis reydləri
haqqыnda məlumatlar daxil olmuşdur.

2007-ci il mayın 20-də, yerli polis Əliabaddakı Baptist icmasının
yığıncağı zamanı reyd keçirmiş və pastor Zaur Balayevi tutub
saxlamışdır. İcma gürcücə danışan və milli azlıq təşkil edən yerli
inqloylardan ibarətdir. Digər kilsə üzvləri də qisa müddətə tutulub
saxlanılmışdır. Verilən məlumatlara əsasən, polis nəfəri Balayevin həyat
yoldaşının sifətinə zərbə endirmiş və digər qadın ailə üzvünün üstünə
hücum etmişdir. Veriləн rəsmi məlumatlara əsasən Balayev polisə
müqavimət göstərmişdir. Baptistlər bu məlumatı qəti şəkildə təkzib
etmişdir.

Bakıda yerləşən Baptistlərin lideri İlya Zençenko demişdir ki, polisin
sözlərinə əsasən qeydiyyatdan keçməmiş dini icmaların yığıncaqlarına
müdaxilə etmək üçün onlarda məhkəmə əmri var idi. Lakin polis icma
üzvlərinə deyilən sənədi göstərmək iqtidarında olmamışdır. Pastor
Balayevin işinin məhkəmə dinləməsi İyulun 20-nə təyin edilmiş və
Zaqatalada keçirilməli idi. Hesabat dövrünün sonunda Balayev Gəncə
şəhərində təcridxanada saxlanılırdı. Zençenko demişdir ki, Balayevin
səhhəti yaxşı deyil və öz narahatçılığını bildirmişdir ki, DQDK bu
hadisənin təfərrüatlarını araşdırmaq istəmir. Bəzi şahidlər inanırlar
ki, bu hadisə baptistlərin birinə məxsus olan mağazanın dağıdılmasına
qarşı icmanın qəti etirazlarına cavab olaraq baş vermişdir. Həmin mağaza
bir qədər sonra 2007-ci il iyunun 4-də dağıdılmışdır. İcmanın digər üzvü
mayın 28-də tutulmuş və səkkiz saat saxlanılmışdır. İcmanın
yığıncaqlarının audio və video kasetləri və dini ədəbiyyat onun
mənzilindən götürülmüşdür.

2006-cı il dekabrın 24-də, televiziya kameraları ilə müşaiyət olunan
polis, prokurorluq nümayənədləri və dini məsələlər üzrə nümayəndələr
İeqova Şahidlərinin Bakıda keçirilən yığıncağına reyd keçirmişdir. Zalın
qapыsi zorla açdırılandan sonra onlar heç bir icazə sənədləri olmadığı
təqdirdə binada axtarış aparmışdır. Polis İeqova Şahidlərini tutub
saxlamış və bir neçə saat ərzində dindirmə aparmışdır. Sonradan 6 nəfər
əcnəbi, dini təbliğat apararaq qanunu pozmaqlarına görə ölkə
hüdudlarından çıxarılmışdır.

İcma üzvləri bildirmişdir ki, polis eyni zamanda dini ədəbiyyatı,
yığıncaqlardan çəkilmiş kasetləri, içində təxminən 350 ABŞ dolları
(təqribən 300AZN) olan ianə qutusunu, kompüterləri müsadirə etmiş və
reyd zamanı ən azı iki icma üzvünə zor tətbiq etmişdir.

Hüquq-mühafizə orqanları vaxtaşırı olaraq keçirilən dini mərasimləri
nəzarətdə saxlamış və bəzi Xristian və Müsəlman qruplarının bir neçə
üzvünün üzərində fərdi qaydada axtarış aparmışdır. Yerli məlumatlara
əsasən rəsmi orqanlar müəyyən məscidlərdə mütəmadı yoxlamalar
aparmışdır. Baptistlərin verdiyi məlumata əsasən yerli icra orqanları
onların qeydiyyatdan keçmiş və Gəncədə fəaliyyət göstərən icmasına
xəbərdarlıq etmişdir ki, bütün mərasimlərdə 10 nəfərdən az adam iştirak
etsə həmin kilsə 2006-2007 qışında bağlanacaq (Dini Etiqad Azadlığı
haqqında qanuna əsasən hər dini təşkilatın ən azı 10 üzvü olmalıdır).

Mütəşəkkil müsəlman icmasından kənarda fəaliyyət göstərən İranlı və
digər din adamlarının, hakimiyyət nümayəndələrinin sözlərinə əsasən,
siyasi və terroristik fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq üçün dövlət müxtəlif
tədbirlər görmüşdür. Təhlükəsizlik barədə narahatçılığın olması
səbəbindən hökumətin bəzi müsəlman qruplarını sıxışdırmağı barədə
xəbərlər verilmişdir. Misal üçün, Xaçmazdakı İnsan Hüquqları üzrə Resurs
Mərkəzi, dövlət orqanlarının bütün vəhabilərin terrorizmlə əlaqəli
olduğundan şübhələndiyinə görə, Xaçmazda vəhabilərin sıxışdırıldığı
barədə məlumatlar verilmişdir.

2007-ci ilin aprel ayında polis iki nəfər şəxsi Sumqayıt şəhərində Nurçu
İslam ideyalarını yaydıqları üçün tutub saxlamışdır. Banisi 19-cu əsrdə
yaşamış türk İmamı olan Nurçu İslam fəlsəfəsinin əsas məqsədi İslamın
cəmiyyətdə və təhsil müəssisələrində rolunu inkişaf etdirməkdir.

İeqova Şahidlərinin verdikləri məlumata əsasən, yerli icra orqanları,
xüsusilə Bakidan kənarda, icma üzvlərinin mərasimlər üçün zal icarə
etməsinə maneçilik törətmiş, üzvlər fərdi evlərdə yığışanda onları tutub
saxlamış və cərimələmişdir. Misal üçün, 2005-ci ilin iyun ayında, Bakıda
təxminən 200 İeqova Şahidinin iştirak etdiyi dini yığıncağa
hüquq-mühafizə orqanlarının nümayəndələri reyd keçirmiş və təqribi
olaraq 29 nəfəri qısa müddətə tutub saxlamışdır.

Hesabat dövründə daha çox etnik ermənilərin yaşadığı və Azərbaycan
Hökümətinin nəzarətindən çıxmış, yəni işğal edilmiş Dağlıq Qarabağ
ərazisində dini baxışlarına görə hərbi xidmətdən imtina etmiş və buna
görə həbs olunmuş baptist Qaqik Mirzoyan azad edilmişdir. O, hərbi
hissəyə öz xidmətini çəkməyə göndərilmişdir. İşğal edilmiş Dağlıq
Qarabağ ərazisində dini baxışlarına görə hərbi xidmətdən imtina etmiş və
buna görə 4 il müddətinə azadlıqdan məhrum olunmuş İeqova Şahidi Areq
Hovanesyan 2005-ci ildən başlayaraq həbsxanada qalmağa davam edir. Ona
çıxarılan hökmə dair Hovanesyan apelyasiya şikayəti verməmişdir.

Dini baxışlarına görə ölkədə tutulub saxlanılan və həbs edilən şəxslər
barəsində məlumatlar daxil olmuşdur. Onların sırasına, həbs edilmiş və
hesabat dövrünün sonunda Gəncə həbsxanasında saxlanılan pastor Zaur
Balayev, Əliabaddan olan və iyun ayında qısa müddətə tutulub saxlanılmış
digər baptist Həmid Şabanov, dini baxışlarına görə hərbi xidmətdən boyun
qaçıran və tutularaq işğal edilmiş Dağlıq Qarabağ ərazisində saxlanılan
İeqova şahidi Areq Hovanesyan daxildir.

Aylarla davam edən rədd cavablarından sonra, Zaqatala rayonunun yerli
hakimiyyət orqanları öz oğullarına xristian adı vermək istəyən Baptist
valideynlərə nəhayət ki, doğum haqqında şəhadətnamə verdilər. Lakin
digər oxşar halda Əliabad kəndinin yerli hakimiyyət orqanı və Zaqatala
Vətəndaş Vəziyyəti Aktlarının Dövlət Qeydiyyatı şöbəsi 2006-cı ilin iyun
ayında doğulmuş xristian uşağına doğum haqqında şəhadətnamə verməkdən
imtina etməkdə davam edirlər. Uşağın böyük qardaşı ilə də eyni problem
yaşanmışdır. Döğum halının qeydə alınmamasının nəticələri çox ciddi ola
bilər. Mövcudluğu rəsmi şəkildə qeydə alınmayan uşaq məktəbdə oxuya
yaxud tibbi sığortadan istifadə edə bilməz. Etnik Gürcü milli azlıq
qrupunun verdiyi məlumata görə həmin regionda uşaqları
qeyri-azərbaycanlı adları ilə qeydiyyatdan keçirmək xüsusilə çətindir.

**Güclə Dinini dəyişməyə Məcbur Etmə**

Birləşmiş Ştatlardan oğurlanmış və ya qeyri-qanuni olaraq çıxarılmış
azyaşlı ABŞ vətəndaşları daxil olmaqla ğüclə dini dəyişməyə məcbur etmə
və ya belə vətəndaşların yenidən ABŞ-a qayıtmasına icazə verməkdən
imtina etmə barədə heç bir məlumat verilməmişdir.

**Anti-semitizm**

Ölkədə yəhudilərə qarşı qərəzli fikirlərin və ayrıseçkiliyin
mövcudluğuna çox az hallarda rast gəlinmişdir və onların da aradan
qaldırılması üçün Hökumət dərhal aidiyyatı addımlar atmışdır. Yəhudi
İcmalarının liderləri, Hökumətlə və digər dini icmaların liderləri ilə
qurulmuş müsbət əlaqələri dəfələrlə qeyd etmişdilər. 2004-cü ildə yeni
Yəhudi İcma Mərkəzi açılmışdır. Açılış mərasimində hökumətin yüksək
vəzifəli məmurları iştirak etmişdir.

**Dini Azadlıqlara hörmət edilməsi sahəsində vəziyyətin yaxşılaşması**

Ölkədəki bəzi dini qruplar onların azad şəkildə fəaliyyət göstərmələri
üçün vəziyyətin yaxşılaşması barədə də xəbər verirlər. Bir neçə kilsə
qeyd etmişdir ki, onlar ya qeydiyyatdan keçib ya da qeydiyyatdan keçməyə
ümid edirlər. Onlar eyni zamanda dini ədəbiyyat idxal edə bilirlər və
dövlət tərəfindən heç bir maneəyə rast gəlmədən bir biri ilə görüşə
bilirlər.

Bakıdan kənarda yerləşən və dini azlıq təşkil edən icmalar yerli
hakimiyyət orqanlarının onları qeydiyyatdan keçirməkdən əsassız olaraq
imtina etdikləri barədə xəbər verdikləri təqdirdə DQDK işə müdaxilə
edərək vəziyyəti müsbət şəkildə dəyişməyə müvəffəq olmuşdur. Əvvəlki
illərdə DQDK dini azlıq təşkil edən icmaların qeydiyyatına dair daha
sərt mövqe tutmuş və yerli orqanların belə icmaların fəaliyyətinə qadağa
qoymasının qarşısını ala bilməmişdir.

Hesabatın əhatə еtdiyi vaxt dövründə hökumət, dini etiqadlar arası
xoşməramlı anlaşmanın təşviqi üçün fəal şəkildə işləmişdir. DQDK
yaranmış mübahisələri həll etmək məqsədilə bir neçə dəfə müxtəlif dini
icmaların rəhbərlərini toplamış və hökumət rəsmilərinin din xadimləri
ilə dini məsələləri müzakirə etmək üçün forumlar təşkil etmişdir.
Hesabat dövründə DQDK dini azadlıqlar və dözümlülük mövzusunda bir neçə
seminar, konfrans və regional görüş keçirmişdir. 2007-ci ilin aprel
ayında İslam Konfransı Təşkilatı ilə birgə Hökumət medianın dini
dözümlülüyün inkişafında rolu haqqında geniş beynəlxalq konfrans
keçirmişdir.

2007-ci ilin may ayında yeni Yəhudi Təhsil Kompleksinin inşasına
başlanmışdır. Hökumət rəsmiləri Bakı məktəbinin bir hissəsini 200 Yəhudi
şagirdinin dünyəvi və dini dərslər keçmək üçün ayırmışdır.

**Bölüm III. İctimai Münasibətlər və Ayrıseçkilik**

Hesabat dövründə dini baxışlara və məzhəblərə mənsubluğa görə
ayrıseçkilik halları haqqında məlumatlar alınmışdır. Qeyri-islam
dinlərini qəbul edən müsəlmanlara qarşı olan qərəzli fikir və həmin
dinləri yayan qruplara, xüsusəndə yevangelik xristian və missioner
qruplara qarşı düşmənçilik hissləri mövcuddur. Həll edilməmiş Dağlıq
Qarabağ münaqişəsi belə bir vəziyyəti daha da gücləndirmişdir.

Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həll edilməməsi nəticəsində azərbaycanlılar
və ermənilər arasındakı sərtləşmiş düşmənçilik mövcud olaraq
qalmaqdadır. Ölkənin ermənilər tərəfindən nəzarət edilən ərazilərini
bütün etnik azərbaycanlılar tərk etmiş və oradakı dağıdılmamış məscidlər
fəaliyyət göstərməmişdir. Ölkənin hər yerində etnik ermənilərə qarşı
mövcud olan düşmənçilik onların bir çoxunu 1988-1990-cı illərdə ölkəni
tərk etməyə məcbur etmişdir və on ildən də əvvəl baş vermiş etnik
iğtişaşlar nəticəsində zərər çəkmiş яксяр kilsələr də daxil olmaqla
bütün erməni kilsələri bağlı olaraq qalır. Nəticədə qiymətləndirmələrə
əsasən ölkədə qalan 10,000-dən 30,000 qədər etnik erməni özlərinin
ənənəvi ibadət yerlərinə gedə bilmirlər.

Hesabat dövrünün sonunda, İeqova Şahidləri icmasının nümayəndələri
məlumat vermişdir ki, onlar 2006-cı ilin sentyabr ayında bağlanmış
müqavilə əsasında dini yığıncaqların keçirilməsi məqsədilə icarəyə
götürdükləri binanı istifadə edə bilmirlər. İeqova Şahidlərinin dediyinə
görə yerli sakinlər, mуzdla fərdi qaydada işləyən təhlükəsizlik
işçilərinin xidmətindən istifadə etmiş və onlar icma üzvlərini 21
sentyabr

2006-cı ildə binaya daxil olmağa qoymamışdır. 2006-cı ilin sentyabrın
24-də polis icma üzvlərinə bildirmişdir ki, yerli sakinlərin şikayətləri
olduğundan həmin binada dini yığınçağın keçirilməsi mümkün olmayacaq.
2007-ci il aprelin 17-də 4 nəfər binaya daxil olmuş və iki İeqova
Şahidinə hücum etmişdir. İcma üzvləri bildirmişdir ki, hücum edənlərin
kimliyi bəlli olsa da, polis hadisəni araşdırmaqdan imtina etmişdir.

Əvvəlki hesabat dövrlərində olduğu kimi qəzetlər və televiziya
"qeyri-ənənəvi" dini qrupları milli özünüdərketmə prosesinə və ölkədə
bərqərar olmuş etiqadlar arası harmoniya ənənəsinə zərər yetirən təhlükə
kimi təsvir etmişdir.

Hesabat dövründə ölkədə vəhabi və xristian missionerlərinin fəaliyyətini
tənqid edən məqalələr qəzetlərdə dərc edilmiş və bir televiziya kanalı
hətta xristian kilsəsinin xidmətini "ifşa" edən veriliş də
hazırlamışdır. Müəyyən dərəcədə siyasi İslamı yaymağa çan atdıqları
düşünülən və beləliklə də sülh və sabitliyə təhlükə olduqları qəbul
edilən xarici müsəlman missionerlərinin (əsasən iranlılar və vəhabilər)
fəaliyyətinə qarşı da düşmənçilik mövqeyi mövcud olmuşdur. Media
vasitələri hökumətin qeyri-qanuni fəaliyyətlə məşğul olduqlarını iddia
etdiyi bəzi müsəlman icmalarını hədəfə almışdır.

2007-ci il aprelin 17-də naməlum şəxslər yenicə inşa edilmiş
Roman-Katolik kilsəsinin pəncərəsindən içəriyə yanan əşya atmışdır.
Kilsənin keşişi açıq bəyan etmişdir ki, hadisə sırf cinayət xarakteri
daşıyır. Eyni zamanda keşiş hadisənin araşdırılmasını aparan yelri
orqanlara öz təşəkkürünü bildirmişdir.

**Bölüm 4. ABŞ Hökumətinin Siyasəti**

ABŞ hökuməti özünün insan haqqlarının təşviqi üçün apardığı ümumi
siyasətinin bir hissəsi kimi ölkə hökuməti ilə dini azadlıqlar
məsələlərini də müzakirə edir. Hesabat dövründə ABŞ səfirliyinin məsul
işçiləri qeydiyyat prosesi və ümumilikdə qeyri-ənənəvi dini qruplara
qarşı mövcud olan münasibət ilə bağlı rəsmi mövqeyi DQDK sədrinə
çatdırmış və hökumətin dini azadlığa dair digər vəzifəli şəxslərə və
mətbuata bəyan etdiyi fikirlər barədə Səfirliyin narahatçılığını
bildirmişdir. Səfirlik təkrarən dini ədəbiyyyata qarşı mövcud olan
senzuraya dair öz etirazını bildirmişdir.

Səfir və Səfirliyin əməkdaşları aparıcı müsəlman, rus pravoslav və
yəhudi din rəsmiləri ilə sıx əlaqələr saxlayır və dini azadlığın
monitorinqini həyata keçirmək məqsədilə mütəmadi olaraq qeyri-ənənəvi
dini qrupların üzvləri ilə görüşür. Səfir və Səfirliyin əməkdaşları həm
də dini azadlıq məsələləri ilə məşğul olan qeyri-hökumət təşkilatları
ilə sıx və yaxın əlaqələr saxlayır.