"Астана қаласы сотының ұсынысы бойынша "Нотариат туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 15-бабы 3-тармағының конституциялылығын тексеру туралы" Қазақстан Республикасы Конституциялық Қеңесінiң 2005 жылғы 31 қаңтардағы N 1 қаулысына түсiндiрме беру туралы (2006 - 6 шілде; https://adilet.zan.kz/kaz/docs/S060000003_)

Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесi, Төраға И.И.Рогов, Кеңес мүшелерi Х.Ә.Әбiшев, Қ.Ж.Балтабаев, Н.В.Белоруков, С.Ф.Бычкова, А.М Нұрмағамбетов, Ү.М.Стамқұлов қатысқан құрамда, мыналардың:Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының орынбасары А.Қ.Дауылбаевтың,Қазақстан Республикасы Әдiлет министрлiгiнiң Халыққа құқықтық көмек көрсету және заңгерлiк қызметтi ұйымдастыру комитетiнiң төрағасы Т.Ж.Қожамжаровтың,Республикалық нотариаттық палата төрағасының мiндетiн атқарушы А.Х.Аленованың қатысуымен,өзiнiң ашық отырысында Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң "Астана қаласы сотының ұсынысы бойынша "Нотариат туралы" Қазақстан Республикасы Заңының3-тармағының конституциялылығын тексеру туралы" Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесiнiң 2005 жылғы 31 қаңтардағы N 1түсiндiрме беру жөнiндегi қолдаухатын қарады.Қолдағы бар материалдарды зерделеп, баяндамашы - Конституциялық Кеңестiң мүшесi Х.Ә Әбiшевтi және конституциялық iс жүргiзуге қатысушылардың сөздерiн тыңдап,Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесiмынаныанықтады:Қазақстан Республикасы Үкiметi "Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi туралы" Конституциялық заңның1-тармағының 1) тармақшасына сәйкес, "Астана қаласы сотының ұсынысы бойынша "Нотариат туралы" Қазақстан Республикасы Заңының3 тармағының конституциялылығын тексеру туралы" Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесiнiң, мынадай: "нотариаттың қызметi жария-құқықтық сипатта болғандықтан, мемлекетке адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етудiң, оларды қорғау мен сақтаудың құқықтық механизмдерiн белгiлеудiң заңдық мiндетi жүктеледi", - деген құқықтық позиция берiлген, 2005 жылғы 31 қаңтардағы N 1түсiндiрме беру жөнiндегi қолдаухатпен Конституциялық Кеңеске жүгiндi.Кеңестiң осы құқықтық позициясының мазмұнын түсiнудегi және нотариаттың құқықтық табиғатын айқындаудағы қиыншылықтарға орай және бұл қиыншылықтар, өтiнiш субъектiсiнiң пiкiрi бойынша, Қазақстандағы нотариаттық қызметтi жетiлдiру процесiн тежейтiн болғандықтан, Республика Үкiметi мынадай сұрақтар қояды:"Конституциялық Кеңестiң 2005 жылғы 31 қаңтардағы N 1 қаулысында берiлген, нотариаттық қызмет жария-құқықтық сипатта болады деген ескертпе, нотариаттық қызметтi жария-құқықтық қызмет ретiнде, ал нотариат институтын - толыққанды жария-құқықтық институт деп заң жүзiнде тануға негiз бола алады ма. Соған орай, нотариустар мемлекет атынан билiк етуге хақылы ма;Нотариаттың құқықтық табиғатына (оның жария-құқықтық институт деп танылуына немесе танылмауына) байланыссыз нотариустардың жеке мөрлерiнде мемлекеттiк елтаңбаны пайдалануға болады ма".Үкiмет қойған сұрақтарды ескере отырып, Конституциялық Кеңес мынаны қосымша түсiндiру қажет деп санайды.Конституциялық Кеңестiң аталған қаулысында нотариаттың қызметi жария-құқықтық сипатта болады деп атап көрсетiледi.Жария-құқықтық қызмет дегенде, ашық, жария сипатқа ие және өкiлеттi мемлекеттiк органдардың белгiленген өзiн-өзi ұстау ережелерiнiң мiндеттi түрде орындалуын қамтамасыз етуiне негiзделген қызметтi түсiну керек.Нотариат қызметiнiң сипатын жария-құқықтық деп тану, бұл қызмет нотариустың мемлекеттiк органдарға тән жекелеген функцияларды орындауымен (дау туғызбайтын заңдық фактiлердi куәландыру немесе растау, жеке және заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғау, сондай-ақ өз құзыретi шегiнде оларға бiлiктi заң көмегiн көрсету) байланысты екендiгiн бiлдiредi.Мемлекеттiк нотариустардың, сондай-ақ нотариаттық iс-әрекеттер жасауға заңмен уәкiлеттiк берiлген өзге де мемлекеттiк қызметшiлердiң қызметi заңнамамен белгiленген шектерде жария-құқықтық сипатта болады.Жекеше нотариустарға келер болсақ, олардың қызметiнде жария-құқықтық элементтердiң болды, жекеше нотариат толығымен жария-құқықтық институт болып табылады дегендi бiлдiрмейдi.

"Нотариат туралы" Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 14 шiлдедегi N 155-І Заңына сәйкес жекеше нотариустар қызметiнiң ұйымдық нысаны кәсiпкерлiк (коммерциялық) қызметке теңестiрiлмейдi.
Алайда, жекеше нотариустың өзiне жеке меншiк құқығы бойынша тиiстi мүлкi мен қаржысы шегiндегi жеке (мүлiктiк) жауапкершiлiгiн, өз атынан қызметпен айналысуын, мүлiктiк қатынастарға қатысушылардың теңдiгiне негiзделген бәсекелестiк ортада болуын, және оның ерiктi негiзде құрылуын ескере отырып, жекеше нотариустың қызметi жария-құқықтық та, жеке-құқықтық та сипатта болады деп таныған жөн.Конституцияның3-тармағымен кепiлдiк берiлген бiлiктi заң көмегiн көрсете отырып, нотариус заң бұзушылықты анықтаған жағдайда мәжбүрлеп әсер ету шараларын пайдалануға, сондай-ақ құқықтық реттеудiң мемлекетке тән мiндеттеу және тыйым салу секiлдi әдiстерiн қолдануға хақылы емес. Нотариустар актiлерiнiң орындалуын, соның iшiнде мәжбүрлеу механизмдерiн қолдану арқылы, мемлекет қамтамасыз етедi.Конституцияның3-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасында билiктi ешкiм де иемденiп кете алмайды.

Билiктi иемденiп кетушiлiк заң бойынша қудаланады.
Халық пен мемлекет атынан билiк жүргiзуге Республика Президентiнiң, сондай-ақ өзiнiң конституциялық өкiлеттiгi шегiнде Парламенттiң құқығы бар. Республика Yкiметi мен өзге де мемлекеттiк органдар өздерiне берiлген өкiлеттiктер шегiнде ғана мемлекет атынан билiк жүргiзедi.Конституцияның бұл ережелерi мемлекет атынан билiк жүргiзу құқығын, Негiзгi Заңның өзiнде көрсетiлгендердi қоспағанда, өзге субъектiлерге берудiң кез келген нысандарына жол берiлмейтiнiн бiлдiредi.
Демек, жекеше нотариустар мемлекет атынан билiк ете алмайды.Мемлекеттiк нотариустарға, сондай-ақ мемлекеттiк органдардың нотариаттық iс-әрекеттер жасауға заңмен уәкiлеттiк берiлген лауазымды тұлғаларына келер болсақ, олар, мемлекеттiк қызметшiлер болғандықтан, өз өкiлеттiктерi шегiнде мемлекет атынан билiк етуге хақылы. Мемлекет бұл ретте мемлекеттiк нотариустың нотариаттық iс-әрекеттерi үшiн мүлiктiк жауапкершiлiк арқалайды.Республика Конституциясыныңсәйкес мемлекеттiк нышандардың ресми пайдаланылу тәртiбi конституциялық заңмен белгiленедi.Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк елтаңбасының бейнесiн мөрлерiнде орналастыру құқығы берiлген тұлғалар шеңберi "Қазақстан Республикасының мемлекеттiк нышандары туралы" Қазақстан Республикасы Конституциялық заңыныңайқындалған.Жазылғанның негiзiнде, "Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi туралы" Конституциялық заңның1-тармағының 1) тармақшасын, 2 және 3-тармақтарын жәнебасшылыққа алып,Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесiқаулы етеді:"Астана қаласы сотының ұсынысы бойынша "Нотариат туралы" Қазақстан Республикасы Заңының3-тармағының конституциялылығын тексеру туралы" Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесiнiң 2005 жылғы 31 қаңтардағы N 1дәлелдеме бөлiгiнiң 1-тармағының мынадай: "нотариаттың қызметi жария-құқықтық сипатта болғандықтан, мемлекетке адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етудiң, оларды қорғау мен сақтаудың құқықтық механизмдерiн белгiлеудiң заңдық мiндетi жүктеледi", - деген құқықтық позицияға қатысты бөлiгiндегi ережесi:- нотариат толығымен жария-құқықтық институт болып табылмайды. Нотариустың қызметi жария-құқықтық сипатта да, жеке-құқықтық сипатта да болады;- мемлекеттiк қызметтегi нотариустар (мемлекеттiк нотариустар), мемлекеттiк органдардың нотариаттық iс-әрекеттер жасауға заңмен уәкiлеттiк берiлген лауазымды тұлғалары ғана мемлекет атынан билiк етуге хақылы. Жекеше нотариустар мемлекет атынан билiк етуге хақылы емес дегендi бiлдiредi.Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк елтаңбасын ресми пайдаланудың тәртiбiн айқындау заң шығарушының құзыретiне жатады және конституциялық заңмен белгiленедi.Осы қаулы түпкiлiктi болып табылады және Қазақстан Республикасы Конституциясының4-тармағында көзделген реттi ескере отырып, шағымдануға жатпайды.Осы қаулы республикалық ресми басылымдарда қазақ және орыс тiлдерiнде жариялансын.Қазақстан РеспубликасыКонституциялық КеңесiніңТөрағасы