Жерді бағалаудың экологиялық критерийлерін бекіту туралы (2007 - 7 шілде; https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P070000581_)

Ескерту.
Күші жойылды - ҚР Үкіметінің 2015қаулысымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі).РҚАО-ның ескертпесі.ҚР мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің аражігін ажырату мәселелері бойынша 2014 жылғы 29 қыркүйектегі № 239-V ҚРЗсәйкес ҚР Энергетика министрінің 2015 жылғы 13 наурыздағы № 188қараңыз.Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 9 қаңтардағы Экологиялық кодексініңжәнесәйкес Қазақстан Республикасының ҮкіметіҚАУЛЫ ЕТЕДІ:Қоса беріліп отырған жерді бағалаудың экологиялық критерийлері бекітілсін.Осы қаулы алғаш рет ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.Қазақстан РеспубликасыныңПремьер-МинистріҚазақстан РеспубликасыҮкіметінің2007 жылғы»7 шілдедегіN 581 қаулысыменбекітілгенЖерді бағалаудың экологиялық критерийлеріҚоныстану аумақтары жерінің экологиялық жай-күйініңкритерийлеріКөрсеткіш-терПараметрлерСалыстыр-малықанағат-танарлықахуалЭколо-гиялықапатТөтеншеэколо-гиялықжағдайНегізгі көрсеткіштерЭкспозиция-лық дозасыныңтопырақтыңүстіңгіқабатынан 1метрдеңгейдегіқуаты,мкР/сағ400-денастам200-400кемінде 200Радиоактивтіластану,Кu/кв. кмцезий-13740-танастам15-4020-ға дейінстронций-903-тенастам1-3кемінде 1плутоний1-денастам1-0,1кемінде 0,1Химиялықластанудыңжиынтықкөрсеткіші(Zс)128-денастам32-1280,3-кедейінҚосымша көрсеткіштер1 кгтопырақтагельминттержұмыртқала-рының болуы100-денастам10-100кемінде 101 г топырақ-тағыпатогендімикроорга-низмдердіңсаны10-6-данастам105-10-6жоқтығыКоли-титр0,01-0,001кемінде0,001кемінде10-4ЖүктеуЕскертпе - топырақ үшін коли-титр - грамында топырақтың 1 ішек таяқшасы болатын ең аз массасы.Тозған топырақ пен жерді анықтауға арналғандиагностикалық және қосымша критерийлерТехногендік (пайдаланудан болған) азып-тозу1.

Жердің бұзылуыБұзылған жердің диагностикалық критерийлері мыналар болып табылады:жер бедерінің морфометрикалық сипаттамасы:салыстырмалы түрде табиғи жер бетінің тереңдігі немесе биіктігі (м);жер кертпешінің еңістік бұрышы (градус);жердің литологиялық құрылысының бұзылуы:0-100 см қабатта органогендік қабат пен қабаттағы қарашірінді қорының қуаты бойынша құнарлы қабат пен ықтимал құнарлы жыныстың болуы;жер бетінің бөтен үйінділермен жабылуы;жер беті және жер асты суларының сипаттамасы:жер асты суының деңгейі (м);сулардың минералдануы (г/л);су жайылуының ұзақтығы (ай).Физикалық (егіншілік) азып-тозуФизикалық азып-тозу мынадай негізгі критерийлер бойынша бағаланады: гранулометриялық құрамы;жыртылатын (қарашірінді) топырақ қабатының біркелкі тығыздығы, г/см3текстуралық (агрегатішілік) кеуектілік, см3/г;тұрақты құрылымдық (жарылып кеткенін есептемегенде, агрегатаралық) кеуектілік, см3/г;топырақтың жыртылатын (қарашірінді) қабатының құрылымы:агрономиялық тұрғыдан бағалы және суға төзімді агрегаттардың болуы;құрылымдық бөліктердің жай-күйі мен қасиеттері;топырақтың су-физикалық параметрлері:су өткізгіштігі және топырақтың сүзу коэффициенті (м/тәулік);негізгі гидрологиялық константтары (ВЗ, НВ) және аэрацияның кеуектілігі;бөртуі.Аграрлық тозуТопырақтың мынадай теңгерімділік сипаттамалары (органикалық заттар, қоректік элементтер, катионды-анионды құрамы) аграрлық тозудың диагностикалық критерийлері болып табылады:топырақ профиліндегі қарашірінді қорының кемуі (А+В) бастапқы мөлшерден %;рН;физикалық батпақтың кемуі(%);қарашіріндінің сапалық құрамы;негізгі қоректендіру элементтерінің жалпы қорының азаюы;қоректендіру элементтерінің қозғалмалы нысандарымен өсімдіктердің қамтамасыз етілуі;катиондық алмасу сыйымдылығы, топырақтың негіздермен толығу дәрежесі, сіңірілген негіздердің құрамы.Аграрлық құнарсызданудың қосымша критерийлері мыналар болып табылады:лайлы фракцияның минералогиялық құрамы;белсенді микробтық биомасса деңгейінің төмендеуі (есе саны);фитоуыттылығы;топырақ ферментациялық белсенділігінің төмендеуі;топырақ мезофаунасының биомассасы;биологиялық әртүрліліктің азаюы (Симпсон индексі, нормадан %);шымтезектің түзілуі (мм/жыл).ЭрозияЭрозияны бағалау үшін статикалық немесе динамикалық критерийлер пайдаланылады, мұның соңғысы топырақ бетінің де ландшафтың да жай-күйін көрсетуі мүмкін.Су эрозиясы1) Жазықтық эрозиясыЖазықтық су эрозиясының диагностикалық критерийлері мыналар болып табылады:топырақ профилі қуатының азаюы, (А+В) %;топырақ профилінде қарашірінді қорының азаюы (А+В), сол ортадағының %;топырақтың үстіңгі көкжиегінің гранулометриялық құрамының өзгеруі;топырақ массасының жоғалуы, т/га/жыл;ашық қалған топырақ түзетін жыныстың (С) немесе төселіп жатқан жыныстың (D) көлемі, жалпы көлемнің %-ы;эрозияға ұшыраған топырақ алаңының ұлғаюы, жылына %;Қосымша қритерийлер мыналар болып табылады:қарашірінді (жыртылатын жер) көкжиек (см) қуаттың кемуі;құнарлы заттар қорының кемуі;шаю жылдамдығы;жер бетінің еңістігі және эрозиялық үдерістер дамуының қауіптілігі.2) Сызықтық эрозияСызықтық эрозияның диагностикалық критерийлері мыналар болып табылады:аумақтың жыралармен бөлінуі (км/км2);жер бетіне қатысты алғанда су шайып кеткен орлардың тереңдігі, см.;топырақ массасының жоғалуы (т/га/жыл);жаңа жыралардың пайда болуы және барларының өсуі.Қосымша критерийлер мыналар болып табылады:жыраның тереңдігі;алаңының бірлігіне келетін жыра саны;алаңының бірлігіне келетін жыралардың жалпы алаңы;жыралардың су жинау алаңының кейбір сипаттамалары.Жел эрозиясыСанамаланғаннан басқа жел эрозиясының диагностикалық критерийлері мыналар болып табылады:құнарсыз қабаттың дефляциялық үйіндісі, см.;жер пайдаланудан шығып қалған алқаптардың алаңы (табиғи алқаптарда өсімдіктер өспей қалған), жалпы алаңының %;жайылымдық өсімдіктердің проективті жауып қалуы, аймақтық алаңының %;азып-тозған жайылымдар алаңының өсу жылдамдығы, жылына %;қозғалмалы құм алаңы, жалпы алаңының %;қозғалмалы құм алаңының артуы, жылына %;Қосымша параметрлердің арасында мынадай критерийлер пайдаланылады:дефляцияның үдемелілігі немесе дефляцияның жылдамдығы;топырақ профилінде қарашірінді қорының кемуі (А+В);гранулометриялық құрамның жеңілдеуі;шөп қалыңдығы мен егістің сиреу дәрежесі.Тұздану5.ТұздануТұздану дәрежесінің негізгі критерийлері мыналар болып табылады:үстіңгі құнарлы қабаттағы уытты тұздардың құрамы (%);уытты сілтіліктің ұлғаюы (тұзданудың бейтарап типінен сілті типіне ауысқан кезде), мг-экв/100 г.

топыраққа;тұздалған жер алаңының артуы, жылына %;ортаның реакциясы (тұз және су сығындысындағы рН).Қосымша критерийлер ретінде жер асты суларының деңгейі мен минералдануы туралы деректер пайдаланылады.СортаңдануСортаңданудың негізгі критерийлері мыналар болып табылады:алмасатын натрий құрамының артуы (катионды алмасу сыйымдылығынан (КАС) %-бен);алмасатын магний құрамының артуы (КАС) %-бен);ортаның реакциясы (рН).Топырақтың физикалық қасиеттері және әсіресе топырақ құрылымының сортаңдануының қосымша критерийлері болып табылады.БатпақтануДиагностикалық критерийлер мыналар болып табылады:топырақ-жер астындағы сулар деңгейін көтеру, м;су жайылуының ұзақтығы (ай);жер астындағы сулардың минералдануы (г/л);Қосымша профильдің (гидроморфизм белгілері) морфологиялық құрылысының сипаттамалары пайдаланылуы мүмкін.Топырақ және жердің тозу дәрежесін белгілеукритерийлеріКөрсеткіштерТозу деңгейі(өтеәл-сіз)(әл-сіз)(орта-ша)(кө-те-ріл-ген)(жо-ғары)123456Абиотикалықүйіндінің қуаты,см<22-1011-2021-40>40Беткі қабатынақатысты(тұтастығыбұзылмаған) ойылутереңдігі (см)<2020-4041-100101-200>200Физикалық сазмөлшерінің шамағаазаюы,бастапқыдан %<55-1516-2526-32>32Топырақтыңжыртылатын қабатытұтастығының теңсалмақтытығыздығыныңартуы, бастапқымөлшерден %<1010-2021-3031-40>40Тұрақты құрылымдық(жарылуды есепкеалмағанда,агрегатаралық)кеуектілік, см3/г>0,20,11-0,20,06-0,10,02-0,05<0,02Текстуралықкеуектілік(агрегатішілік),см3/г>0,30,26-0,30,2-0,250,17-0,19<0,17Сүзу коэффиценті,м/тәулік>1,00,3-1,00,1-0,30,01-0,1<0,01Тастақтылығы,жамылғының %-ы<55-1516-3536-70>70Топырақтықпрофилі қуатыныңтөмендеуі (А+В),бастапқыдан %<33-2526-5051-75>75Топырақ профиліндеқарашіріндіқорының азаюы(А+В), бастапқыдан%<1010-2021-4041-80>80Микроэлементтер(Мn, Со, Мо, В,Сu, Ғе) құрамыныңазаюы, қамтамасызетілуінің орташадәрежесінен %<1010-2021-4041-80>80Жылжымалы фосфорқұрамының азаюы,қамтамасызетілуінің орташадәрежесінен %<1010-2021-4041-80>80Алмасатын калийқұрамының азаюы,қамтамасызетілуінің орташадәрежесінен %<1010-2021-4041-80>80ТопырақортасындағыРН-тың өзгеруі,орташакөрсеткіштен %<1010-1516-2021-25>25Топырақ массасыныңшығыны т/га/жыл<55-2526-100101-200>200Ашылған топырақтүзетін жыныстың(С) немесе төсемежыныстың (D)алаңы, жалпыалаңнан %0-23-56-1011-25>25Эрозияға ұшырағантопырақ алаңыныңұлғаюы, жылына %<0,50,5-1,01,1-2,02,1-5,0>5,0Беткі қабатқақатысты шайылужәне су қазуыныңтереңдігі, см<2020-4041-100101-200>200Аумақтыңжыраларменбөлінуі, км/км2<0,10,1-0,30,4-0,70,8-2,5>2,5Құнарсыз қабаттыңдефляциялықүйіндісі, см<22-1011-2021-40>40Жерді пайдалануданшығарылған табиғиалқаптардың алаңы(өсімдікөспеген), жалпыалаңнан %<1010-3031-5051-70>70Жайылымдықөсімдіктің жобалықжамылғысы,аймақтықтан %>9071-9051-7011-50<10Тозған жайылымдаралаңының ұлғаюжылдамдығы, жылына%<0,250,25-1,01,1-3,03,1-5,0>5Жылжымалы құмдаралаңы, жалпыалаңнан %0-23-56-1516-25>25Жылжымалы құмдаралаңының ұлғаюы,жылына %<0,250,25-1,01,1-2,02,1-4,0>4Жоғарғы құнарлықабаттағы уыттытұздар сомасыныңқұрамы (%):-соданыңқатысуымен<010,1-0,20,21-0,30,31-0,5>0,5-тұзданудың басқатүрлері үшін<0,10,250,26-0,50,51-0,8>0,8Уытты сілтіліктіңартуы (тұзданудыңбейтарап типіненсілті типінеауысқан кезде),мг-экв/100 гтопыраққа<0,70,7-1,01,1-1,61,7-2,01,7-2,0Тұзданған топырақалаңының артуы,жылына %0-0,50,5-1,01,1-2,02,1-5,0>5,0Алмасу натрийқұрамының артуы(КАС-тан %-бен):- құрамында < 1%натрийі бартопырақ үшін- басқа топырақүшін<1<51-35-103-710-157-1015-20>10>20Алмасатын магнийқұрамының артуы(КАС-тан %)<4040-5051-6061-70>70Тұщы (<1-3 г/л)жер асты суларыдеңгейінің жиналутереңдігі, м- гумидті аймақта>1,00,81-1,00,61-0,800,31-0,60<0,3- далалық аймақта>43,1-4,02,1-3,01,0-2,0<1,0Минералданған (>3г/л) жерастындағы сулардеңгейінің жатутереңдігі, м>75-75-33-2<2Су басу ұзақтығы(беткі ылғалдану),ай<33-66-1212-18>18ЖүктеуЕскертпе - бастапқы ретінде жұтаңданбаған ұқсас жердің жай-күйі (нөлдік жұтаңдану дәрежесі) қабылданады.