Қостанай облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының өтiнiшi бойынша, "Салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдер туралы" Қазақстан Республикасы Кодексiнiң (Салық кодексiнiң) 53-бабы 1-тармағының және Қазақстан Республикасы Yкiметiнiң 2002 жылғы 25 мамырдағы N 569 қаулысымен бекiтiлген, Салық төлеушiнiң билiк етуi шектелген мүлкiн салық берешегi есебiне сату жөнiнде мамандандырылған аукцион өткiзу ережесiнiң 13-тармағының конституциялылығын тексеру туралы (2004 - 15 сәуір; https://adilet.zan.kz/kaz/docs/S040000002_)

Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi, Төраға Ю.А.Хитрин, Кеңес мүшелерi Қ.Ә.Әбiшев, Қ.Ж.Балтабаев, С.Ф.Бычкова, А.Есенжанов, А.К.Котов және Қ.Ә.Омарханов қатысқан құрамда, мыналардың:Республика Жоғарғы Сотының судьясы Ю.А.Пономаренко,Республика Бас Прокурорының орынбасары А.Қ.Дауылбаевтың,Республика Әдiлет вице-министрi Ж.Қ.Асановтың,Республика Қаржы министрлiгiнiң Салық комитетi төрағасының орынбасары Ә.Б.Базарбаеваның қатысуымен,өзiнiң ашық отырысында, Қостанай облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының, "Салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдер туралы" Қазақстан Республикасы Кодексiнiң (Салық кодексiнiң)1-тармағын және Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2002 жылғы 25 мамырдағы N 569бекiтiлген, Салық төлеушiнiң билiк етуi шектелген мүлкiн салық берешегi есебiне сату жөнiнде мамандандырылған аукцион өткiзу ережесiнiңконституциялық емес деп тану жөнiндегi ұсынысын қарады.Қолдағы бар материалдарды, соның iшiнде сарапшы - Қазақ гуманитарлық-заң университетiнiң азаматтық құқық және процесс кафедрасының меңгерушiсi, заң ғылымының кандидаты М.Қ.Өмiрқұловтың қорытындысын зерделеп, баяндамашы - Конституциялық Кеңестiң мүшесi А.Есенжановтың хабарлауын және отырысқа қатысушылардың сөздерiн тыңдап,Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi мынаныанықтады:Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi Қостанай облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының (бұдан әрi - сот), Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2002 жылғы 25 мамырдағы N 569бекiтiлген, Салық төлеушiнiң билiк етуi шектелген мүлкiн салық берешегi есебiне сату жөнiнде мамандандырылған аукцион өткiзу ережесiнiң (бұдан әрi - Ереже)конституциялық емес деп тану жөнiндегi ұсынысын конституциялық iс жүргiзуге қабылдады.Қазақстан Республикасы Президентiнiң "Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi туралы" конституциялық заң күшi бар Жарлығының3-тармағының 1) тармақшасына сәйкес, өтiнiш субъектiсi өтiнiштiң көлемiн ұлғайту - сондай-ақ "Салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдер туралы" Қазақстан Республикасы Кодексiнiң (Салық кодексiнiң)1-тармағының конституциялылығын да тексеру туралы өтiнiшiн мәлiмдеген.Азамат A.Тiлеуiмбетовтiң сатып алу-сату шартын орындауға мәжбүрлеу және құжаттарды талап етiп алдыру туралы "Қостанай қозғалтқыштар жөндеу зауыты" ЖШС-ке (бұдан әрi - "ҚҚЖЗ" ЖШС) қойған талап-арызы, сондай-ақ сатып алу-сату шартын жарамсыз мәмiле деп тану туралы "ҚҚЖЗ" ЖШС-тiң қарсы талап-арызы бойынша соттың iс жүргiзуiнде жатқан азаматтық iс Конституциялық Кеңеске жүгiнуге себеп болған.Сот ұсынысынан келiп шығатыны, "ҚҚЖЗ" ЖШС-тiң салық берешегi болғандықтан, Салық кодексiне сай мүлкiне билiк етуi шектелiп, содан соң мүлкi ашық мамандандырылған аукционда сатуға қойылған, азамат A.Тiлеуiмбетов оның жеңiмпазы деп танылған.

"ҚҚЖЗ" ЖШС-тiң аукцион нәтижесi бойынша сатып алу-сату шартын жасасудан бас тартуына байланысты, оған Ережеге сәйкес әрекет еткен салық қызметiнiң органы қол қойған. Бұл аталған Ереженiңсай, егер аукционның өткiзiлетiн күнi, уақыты және орны туралы хабардар етiлген сатушы немесе оның заңды не уәкiлеттi өкiлi аукционға келмесе, онда аукцион оның қатысуынсыз өткiзiледi, ал сатып алу-сату шартын оның атынан салық қызметiнiң органы жасайды.
Мемлекеттiк органның бұл өкiлеттiгi Салық кодексiнiң1-тармағынан келiп туындайды, оған сәйкес салық органдары салық төлеушінің келісімінсіз оның мүлкінен өндіріп алуды жүргізуге құқылы.Соттың пiкiрiнше, сатушының еркiнен тыс сатып алу-сату шартын жасауға және соттан тыс тәртiппен мүлiктен айыруға салық қызметiнiң органына мүмкiншiлiк беретiн, Салық кодексiнiң1-тармағы және ЕреженiңКонституцияның1, 2 және 3-тармақтарының,3-тармағының ережелерiне қайшы келедi."Салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдер туралы" Республика Кодексiнiң (Салық кодексiнiң)1-тармағының және Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2002 жылғы 25 мамырдағы N 569бекiтiлген, Салық төлеушiнiң билiк етуi шектелген мүлкiн салық берешегi есебiне сату жөнiнде мамандандырылған аукцион өткiзу ережесiнiңконституциялылығын тексере отырып,Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесiтиiстi конституциялық нормаларды мынадай жүйелi талдауды негiзге алды.Республика Конституциясыныңсәйкес "Қазақстан Республикасының азаматтары заңды түрде алған қандай да болсын мүлкiн жеке меншiгiнде ұстай алады" (1-тармақ) және "меншiк ...

құқығына заңмен кепiлдiк берiледi" (2-тармақ).2-тармағымен көзделген меншiк құқығы ешбiр жағдайда да шектелмеуге тиiс (Негiзгi Заңның3-тармағы).
Бұл конституциялық ережелер мүлiкке ие болудың құқықтық тұрғыда заңдылығын көздейдi, меншiк иесiнiң заңды құқықтарын кiмнiң де болсын заңсыз араласуынан қорғауға және меншiкке қол сұғылмауын қамтамасыз етуге бағытталған.Конституцияның3-тармағы, соттың шешiмiнсiз ешкiмдi де өз мүлкiнен айыруға болмайды деп белгiлейдi.
Бұл ереже меншiк құқығын қорғау кепiлдiгiн көздейдi, ол абсолюттi болып табылмайды және меншiктi иелiктен айыру кезiнде мiндеттi түрде алдын-ала сот шешiмi болуын көздемейдi, өйткенi Конституцияның3-тармағына сәйкес мұндай құқықты заңмен шектеуге жол берiледi.
Нақты мүлiктiк құқықты заңмен көзделген реттерде шектеу, азаматтық-құқықтық қатынастарда да, жария-құқық аясында да заңды болып табылады.
Мұндай құқықтық позиция Конституциялық Кеңестiң 2000 жылғы 16 маусымдағыжәне 2000 жылғы 20 желтоқсандағы N 21/2бiлдiрiлген.Конституцияның2-тармағына сай "меншiк мiндет жүктейді, оны пайдалану сонымен қатар қоғам игiлiгiне де қызмет етуге тиіс. Меншiк субъектiлерi мен объектiлерi, меншiк иелерiнiң өз құқықтарын жүзеге асыру көлемi мен шектерi, оларды қорғау кепiлдiктерi заңмен белгiленедi".

Айқындаушы маңызға ие бұл конституциялық нормалар"Жалпы ережелер" деп аталатын I бөлiмiнде орналасқанын атап өткен жөн, өйткенi олар меншiк қатынастарын құқықтық реттеудiң негiзгi принциптерi мен бастауларын бекiтедi (Конституциялық Кеңестiң 2000 жылғы 7 маусымдағықаулысы).Конституция, заңды түрде белгiленген салықтарды, алымдарды және өзге де мiндеттi төлемдердi төлеу әркiмнiң борышы әрi мiндетi екенiн көздейдi; әркiм Қазақстан Республикасының Конституциясын және заңдарын сақтауға мiндеттi (1-тармағы).
Бұл баяндалған конституциялық нормалар салық төлеушiлердiң барлығыннұсқамаларына қатаң түрде сәйкес iс-әрекет жасауға, яғни Республика заңдарымен белгiленген салықтарды, алымдарды және өзге де мiндеттi төлемдердi төлеуге мiндеттейдi.Салықтық құқық қатынастары жария-құқықтық сипатқа ие, ал салық заңнамасы салық және бюджетке төленетiн өзге де мiндеттi төлемдердi белгiлеу, енгiзу, есептеу тәртiбi және төлеу жөнiндегi билiк қатынастарын, сондай-ақ, мемлекет пен салық төлеушiнiң арасындағы салық мiндеттемелерiн орындауға байланысты қатынастарды реттейдi.Салық кодексiнде көзделген салық әкiмгершiлiгi, салық төлеушiлердiң салық заңнамасын тиiстi түрде орындауы жөнiндегi шараларды назарда ұстайды, салықтардың және өзге де мiндеттi төлемдердiң толық әрi уақытылы аударылуын қамтамасыз етуге бағытталған механизмдердi белгiлейдi.Салық кодексiнiң1-тармағында бекiтiлген, салық төлеушiнiң - заңды тұлғаның және жеке кәсiпкердiң банк шоттарында ақшасы, қолма-қол ақшасы және дебиторларының банк шоттарында ақшасы болмаған жағдайларда салық органдарының оның келiсiмiнсiз салық берешегiнiң сомасы шегiнде салық төлеушiнiң билiк ету шектелген мүлкiнен өндiрiп алуды жүргiзуге құқығы осындай шаралардың бiрi болып табылады.

Салық кодексiнiң бұл нормасы Конституцияныңжүзеге асыруға қаратылған.Салықтар, алымдар және өзге де мiндеттi төлемдер, сондай-ақ салық әкiмгершiлiгi мәселелерiн реттейтiн заңдарды Конституцияның3-тармағының 4) тармақшасына сәйкес Парламент шығарады.
Заң шығарушы заңдарда конституциялық нормаларды мәжбүрлеп қамтамасыз етуге және орындатуға бағытталған нормаларды, және осыдан келiп туындайтын меншiк иесiнiң құқықтарын шектеулердi белгiлеуге хақылы.Салық төлеушiнiң мүлкiн, Салық кодексiнiң1-тармағымен және соған негiзделген Ереженiңбекiтiлген тәртiппен алып қою Конституцияның3-тармағының ережелерiне қайшы болмайды.
Бұл жағдайда салық төлеушiнiң мүлкi,жәнеталаптарына орай оның төлеуге мiндеттi болған салық берешегi есебiне айналдырылады.Ереже негiзiнде өткiзiлетiн, салық төлеушiнiң билiк етуi шектелген мүлкiн салық берешегi есебiне сату жөнiндегi мамандандырылған аукцион, терiс пиғылды салық төлеушiлерге қолданылатын, салық берешегiн мәжбүрлеп өндiрудiң заңмен көзделген шарасы болып табылады.
Ереже Салық кодексiнiңжәнетиiстi ережелерi негiзiнде Республика Үкiметiнiң қаулысымен бекiтiлген.Мүдделi адамдардың салық қызметi органдары мен оның лауазымды адамдарының iс-әрекетiне барлық жағдайларда да соңынан сотқа шағымдана алатынын атап өткен жөн, сот олардың заңдылығын тексерiп, қорытынды шешiм қабылдайды.

Бұл ереже әркiмнiң, заңмен кепiлдiк берiлген және қамтамасыз етiлген, өз құқықтары мен бостандықтарының сот арқылы қорғалуына құқығы туралы Республика Конституциясының2-тармағынан туындайды.Сатып алушының мүлiктi, өзiнiң салық мiндеттемелерiн орындамаған салық төлеушiнiң атынан сатып алу-сату шартын салық органы жасаған мамандандырылған аукционда сатып алуына келер болсақ, мұндай сатып алуды заңды деп есептеген жөн, өйткенi сатып алушының мүлiкке деген меншiк құқығы заңмен және соған сәйкес келетiн нормативтiк құқықтық актiмен көзделген негiзде және тәртiппен пайда болады. Соған байланысты жаңа меншiк иесiнiң құқықтық өкiлеттiгi заңды, ол Конституцияның1-тармағына сәйкес келедi.Баяндалғанның негiзiнде, Қазақстан Республикасы Конституциясының2-тармағын, Қазақстан Республикасы Президентiнiң "Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi туралы" конституциялық заң күшi бар Жарлығының4-тармағының 1) тармақшасын,,және1-тармағының 2) тармақшасын басшылыққа алып,Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесiқаулы етедi:"Салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдер туралы" Қазақстан Республикасы Кодексiнiң (Салық кодексiнiң)1-тармағы және Қазақстан Республикасы Yкiметiнiң 2002 жылғы 25 мамырдағы N 569бекiтiлген, Салық төлеушiнiң билiк етуi шектелген мүлкiн салық берешегi есебiне сату жөнiнде мамандандырылған аукцион өткiзу ережесiнiңРеспублика Конституциясына сәйкес деп танылсын.Қазақстан Республикасы Конституциясының3-тармағына сәйкес қаулы оны қабылдаған күннен бастап күшiне енедi және шағымдануға жатпайды, Республиканың бүкiл аумағында жалпыға бiрдей мiндеттi және Қазақстан Республикасы Конституциясының4-тармағында көзделген реттi ескере отырып, түпкiлiктi болып табылады.Осы қаулы республикалық ресми басылымдарда қазақ және орыс тiлдерiнде жариялансын.Қазақстан РеспубликасыКонституциялық КеңесініңТөрағасы